නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

ඛුද්දකනිකායෙ

खुद्दकनिकाय अंतर्गत

පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථා

पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथा

(දුතියො භාගො)

(दुसरा भाग)

68. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

६८. इन्द्रियपरोपरियत्तज्ञाननिर्देशवर्णना

111. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසෙ [Pg.1] තථාගතස්සාති වචනෙ උද්දෙසෙ සරූපතො අවිජ්ජමානෙපි ‘‘ඡ ඤාණානි අසාධාරණානි සාවකෙහී’’ති (පටි. ම. මාතිකා 1.73) වුත්තත්තා ‘‘තථාගතස්සා’’ති වුත්තමෙව හොති. තස්මා උද්දෙසෙ අත්ථතො සිද්ධස්ස තථාගතවචනස්ස නිද්දෙසෙ ගහණං කතං. සත්තෙ පස්සතීති රූපාදීසු ඡන්දරාගෙන සත්තතාය ලග්ගතාය සත්තා, තෙ සත්තෙ ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණෙන චක්ඛුනා පස්සති ඔලොකෙති. අප්පරජක්ඛෙති පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි අප්පං රාගාදිරජො එතෙසන්ති අප්පරජක්ඛා, අප්පං රාගාදිරජො එතෙසන්ති වා අප්පරජක්ඛා. තෙ අප්පරජක්ඛෙ. මහාරජක්ඛෙති පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි මහන්තං රාගාදිරජො එතෙසන්ති මහාරජක්ඛා, මහන්තං රාගාදිරජො එතෙසන්ති වා මහාරජක්ඛා. තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙති තික්ඛානි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි එතෙසන්ති තික්ඛින්ද්‍රියා, මුදූනි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි එතෙසන්ති මුදින්ද්‍රියා. ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙති සුන්දරා සද්ධාදයො ආකාරා කොට්ඨාසා එතෙසන්ති ස්වාකාරා, කුච්ඡිතා ගරහිතා සද්ධාදයො ආකාරා කොට්ඨාසා එතෙසන්ති ද්වාකාරා. සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙති යෙ කථිතං කාරණං සල්ලක්ඛෙන්ති සුඛෙන සක්කා හොන්ති විඤ්ඤාපෙතුං, තෙ සුවිඤ්ඤාපයා, තබ්බිපරීතා දුවිඤ්ඤාපයා. අප්පෙකච්චෙ [Pg.2] පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනොති අපි එකෙ පරලොකඤ්චෙව රාගාදිවජ්ජඤ්ච භයතො පස්සන්තෙ, ඉමස්ස පන පදස්ස නිද්දෙසෙ පරලොකස්සෙව න වුත්තත්තා ඛන්ධාදිලොකෙ ච රාගාදිවජ්ජෙ ච පරං බාළ්හං භයං පස්සනසීලාති පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනො. තෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. අප්පෙකච්චෙ න පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනොති තබ්බිපරීතෙ. ලොකොති ච ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන. වජ්ජන්ති ච වජ්ජනීයට්ඨෙන. එත්තාවතා උද්දෙසස්ස නිද්දෙසො කතො හොති.

१११. इन्द्रियपरोपरियत्तज्ञाननिर्देशात 'तथागतस्स' (तथागतांचे) हा शब्द उद्देशात (मातृकेत) प्रत्यक्षपणे विद्यमान नसला तरीही, 'सहा ज्ञाने श्रावकांसाठी असाधारण आहेत' असे म्हटल्यामुळे 'तथागतांचे' असे म्हटल्यासारखेच होते. म्हणून उद्देशात अर्थाच्या दृष्टीने सिद्ध झालेल्या 'तथागत' या शब्दाचे निर्देशात ग्रहण केले गेले आहे. 'प्राण्यांना पाहतात' म्हणजे रूप इत्यादींमध्ये छंद-रागामुळे (आसक्तीमुळे) जे चिकटलेले असतात म्हणून त्यांना 'सत्त' (प्राणी) म्हणतात; त्या प्राण्यांना ते (तथागत) इन्द्रियपरोपरियत्तज्ञानाद्वारे, प्रज्ञाचक्षूने पाहतात, त्यांचे अवलोकन करतात. 'अप्परजक्ख' (अल्प-रज-नेत्र) म्हणजे ज्यांच्या प्रज्ञारूपी डोळ्यांमध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ (रज) अल्प प्रमाणात असते ते 'अप्परजक्ख' होत, किंवा ज्यांच्यामध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ अल्प असते ते 'अप्परजक्ख' होत. त्या अल्प-रज-नेत्र असणाऱ्यांना. 'महारजक्ख' (महा-रज-नेत्र) म्हणजे ज्यांच्या प्रज्ञारूपी डोळ्यांमध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ मोठ्या प्रमाणावर असते ते 'महारजक्ख' होत, किंवा ज्यांच्यामध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ अधिक असते ते 'महारजक्ख' होत. 'तिक्खिन्द्रिय आणि मुदिन्द्रिय' म्हणजे ज्यांची श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये तीक्ष्ण (प्रखर) असतात ते 'तिक्खिन्द्रिय' (तीक्ष्णेंद्रिय) आणि ज्यांची श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये मृदू (मंद) असतात ते 'मुदिन्द्रिय' (मृदूइंद्रिय) होत. 'स्वाकार आणि द्वाकार' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये श्रद्धा इत्यादींचे सुंदर आकार (भाग) असतात ते 'स्वाकार' (सु-आकार) होत, आणि ज्यांच्यामध्ये श्रद्धा इत्यादींचे निंदनीय व गर्हित आकार असतात ते 'द्वाकार' (दु-आकार) होत. 'सुविञ्ञापय आणि duviññāpaye' (दुविञ्ञापय) म्हणजे जे सांगितलेले कारण नीट समजून घेतात आणि ज्यांना सहजपणे समजावून सांगणे शक्य असते, ते 'सुविञ्ञापय' (सुविज्ञेय) होत; आणि याच्या उलट असणारे ते 'दुविञ्ञापय' (दुर्विज्ञेय) होत. 'अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो' म्हणजे काही लोक परलोकाला आणि राग इत्यादी दोषांना भयाने पाहतात; परंतु या पदाच्या निर्देशात केवळ परलोकाचाच उल्लेख नसून, स्कंध इत्यादी लोकांमध्ये आणि राग इत्यादी दोषांमध्ये अत्यंत तीव्र भय पाहण्याचा ज्यांचा स्वभाव आहे, ते 'परलोकवज्जभयदस्साविनो' होत. 'ते परलोकवज्जभयदस्साविनो' असा अर्थ ग्रहण करावा. 'अप्पेकच्चे न परलोकवज्जभयदस्साविनो' म्हणजे याच्या उलट असणारे होय. 'लोक' म्हणजे जे नष्ट होणारे आणि विखुरणारे (लुज्जन-पलुज्जन) आहे त्या अर्थाने होय. 'वज्ज' (दोष) म्हणजे जे वर्ज्य करण्यायोग्य आहे त्या अर्थाने होय. एवढ्या विवेचनाने उद्देशाचा निर्देश (स्पष्टीकरण) केला गेला आहे.

පුන නිද්දෙසස්ස පටිනිද්දෙසං කරොන්තො අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙතිආදිමාහ. තත්ථ තීසු රතනෙසු ඔකප්පනසඞ්ඛාතා සද්ධා අස්ස අත්ථීති සද්ධො. සො සද්ධාසම්පන්නො පුග්ගලො අස්සද්ධියරජස්ස චෙව අස්සද්ධියමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. නත්ථි එතස්ස සද්ධාති අස්සද්ධො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. ආරද්ධං වීරියමනෙනාති ආරද්ධවීරියො. සො කොසජ්ජරජස්ස චෙව කොසජ්ජමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. හීනවීරියත්තා කුච්ඡිතෙන ආකාරෙන සීදතීති කුසීදො, කුසීදො එව කුසීතො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. ආරම්මණං උපෙච්ච ඨිතා සති අස්සාති උපට්ඨිතස්සති. සො මුට්ඨස්සච්චරජස්ස චෙව මුට්ඨස්සච්චමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. මුට්ඨා නට්ඨා සති අස්සාති මුට්ඨස්සති. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. අප්පනාසමාධිනා උපචාරසමාධිනා වා ආරම්මණෙ සමං, සම්මා වා ආහිතො ඨිතොති සමාහිතො, සමාහිතචිත්තොති වා සමාහිතො. සො උද්ධච්චරජස්ස චෙව උද්ධච්චමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. න සමාහිතො අසමාහිතො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. උදයත්ථගාමිනී පඤ්ඤා අස්ස අත්ථීති පඤ්ඤවා. සො මොහරජස්ස චෙව මොහමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. මොහමූළ්හත්තා දුට්ඨා පඤ්ඤා අස්සාති දුප්පඤ්ඤො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. සද්ධො පුග්ගලො තික්ඛින්ද්‍රියොති බහුලං උප්පජ්ජමානාය බලවතියා සද්ධාය සද්ධො, තෙනෙව සද්ධින්ද්‍රියෙන තික්ඛින්ද්‍රියො. අස්සද්ධො පුග්ගලො මුදින්ද්‍රියොති බහුලං උප්පජ්ජමානෙන [Pg.3] අස්සද්ධියෙන අස්සද්ධො, අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන දුබ්බලෙන සද්ධින්ද්‍රියෙන මුදින්ද්‍රියො. එස නයො සෙසෙසුපි. සද්ධො පුග්ගලො ස්වාකාරොති තාය එව සද්ධාය සොභනාකාරො. අස්සද්ධො පුග්ගලො ද්වාකාරොති තෙනෙව අස්සද්ධියෙන විරූපාකාරො. එස නයො සෙසෙසුපි. සුවිඤ්ඤාපයොති සුඛෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යො. දුවිඤ්ඤාපයොති දුක්ඛෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යො. පරලොකවජ්ජභයදස්සාවීති එත්ථ යස්මා පඤ්ඤාසම්පන්නස්සෙව සද්ධාදීනි සුපරිසුද්ධානි හොන්ති, තස්මා සුපරිසුද්ධසද්ධාදිසම්පන්නො තංසම්පයුත්තාය, සුපරිසුද්ධසද්ධාදිසම්පන්නොපි වා තප්පච්චයාය පඤ්ඤාය පරලොකවජ්ජභයදස්සාවී හොති. තස්මා එව හි සද්ධාදයොපි චත්තාරො ‘‘පරලොකවජ්ජභයදස්සාවී’’ති වුත්තා.

पुन्हा निर्देशाचे प्रतिनिर्देश (स्पष्टीकरण) करताना 'अप्परजक्खे महारजक्खे' (अल्प रज असलेले, महा रज असलेले) इत्यादी म्हणाले. त्यात, ज्याच्या ठायी तीन रत्नांवर (बुद्ध, धम्म, संघ) दृढ विश्वास रूप श्रद्धा असते, तो 'श्रद्धावान' (सद्धो) होय. तो श्रद्धासंपन्न पुद्गल (व्यक्ती) अश्रद्धारूपी रजाच्या (धुळीच्या) आणि अश्रद्धामूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' (अप्परजक्खो) म्हटला जातो. ज्याच्या ठायी श्रद्धा नसते तो 'अश्रद्ध' (अस्सद्धो) होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' (महारजक्खो) म्हटला जातो. ज्याने वीर्य (प्रयत्न) आरंभिले आहे तो 'आरब्धवीर्य' (आरद्धवीरिओ) होय. तो आळसरूपी रजाच्या आणि आळसमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. हीन वीर्य असल्यामुळे जो निंद्य रीतीने खचून जातो तो 'कुसीद' (आळशी) होय; 'कुसीदो' हाच 'कुसीतो' आहे. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. ज्याची स्मृती आलंबनाजवळ स्थिर राहते तो 'उपस्थितस्मृती' (उपट्टितस्सति) होय. तो स्मृतीभ्रंशरूपी रजाच्या आणि स्मृतीभ्रंशमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. ज्याची स्मृती नष्ट झाली आहे तो 'मुट्ठस्सति' (स्मृतीभ्रष्ट) होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. अर्पणा समाधीने किंवा उपचार समाधीने आलंबनावर जो सम्यक प्रकारे स्थिर किंवा एकाग्र झाला आहे तो 'समाहित' (समाहितो) होय, किंवा ज्याचे चित्त समाहित आहे तो 'समाहितचित्त' होय. तो उद्धच्च (चंचलता) रूपी रजाच्या आणि उद्धच्चमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. जो समाहित नाही तो 'असमाहित' होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. ज्याच्या ठायी उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणारी प्रज्ञा असते तो 'प्रज्ञावान' (पञ्ञवा) होय. तो मोहरूपी रजाच्या आणि मोहमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. मोहाने अत्यंत मोहित झाल्यामुळे ज्याची प्रज्ञा दुष्ट (विकृत) झाली आहे तो 'दुष्प्रज्ञ' (दुप्पञ्ञो) होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. 'श्रद्धावान पुद्गल तीक्ष्ण-इंद्रिय असतो' म्हणजे वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या बलवान श्रद्धेमुळे तो श्रद्धावान असतो आणि त्याच श्रद्धा-इंद्रियामुळे तो 'तीक्ष्ण-इंद्रिय' (तिक्खिन्द्रियो) होय. 'अश्रद्ध पुद्गल मृदू-इंद्रिय असतो' म्हणजे वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या अश्रद्धेमुळे तो अश्रद्ध असतो आणि मधूनमधून उत्पन्न होणाऱ्या दुर्बळ श्रद्धा-इंद्रियामुळे तो 'मृदू-इंद्रिय' (मुदिन्द्रियो) होय. हाच नियम इतर इंद्रियांच्या बाबतीतही जाणावा. 'श्रद्धावान पुद्गल सु-आकार असतो' म्हणजे त्याच श्रद्धेमुळे तो शोभन-आकार (सुंदर स्वरूपाचा) असतो. 'अश्रद्ध पुद्गल दु-आकार असतो' म्हणजे त्याच अश्रद्धेमुळे तो विरूप-आकार (कुरूप स्वरूपाचा) असतो. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही जाणावा. 'सुविज्ञाप्य' (सुविञ्ञापयो) म्हणजे ज्याला सहजपणे समजवता किंवा उपदेश करता येऊ शकतो. 'दुर्विज्ञाप्य' (दुविञ्ञापयो) म्हणजे ज्याला कष्टाने समजवता किंवा उपदेश करता येऊ शकतो. 'परलोक आणि दोष यांमधील भयाला पाहणारा' (परलोकवज्जभयदस्सावी) याविषयी - ज्या अर्थी प्रज्ञासंपन्न व्यक्तीचेच श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये अत्यंत शुद्ध असतात, त्या अर्थी अत्यंत शुद्ध श्रद्धा इत्यादींनी संपन्न असलेला पुरुष त्या (प्रज्ञेशी) संप्रयुक्त असल्यामुळे, किंवा अत्यंत शुद्ध श्रद्धा इत्यादींनी संपन्न असलेला पुरुष त्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेमुळे परलोक आणि दोषांमधील भयाला पाहणारा होतो. म्हणूनच श्रद्धा इत्यादींनी युक्त असलेल्या इतर चार पुद्गलांनाही 'परलोक आणि दोषांमधील भयाला पाहणारे' असे म्हटले आहे.

112. ඉදානි ‘‘පරලොකවජ්ජභයදස්සාවී’’ති එත්ථ වුත්තං ලොකඤ්ච වජ්ජඤ්ච දස්සෙතුං ලොකොතිආදිමාහ. එත්ථ ඛන්ධා එව ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති ඛන්ධලොකො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. විපත්තිභවලොකොති අපායලොකො. සො හි අනිට්ඨඵලත්තා විරූපො ලාභොති විපත්ති, භවතීති භවො, විපත්ති එව භවො විපත්තිභවො, විපත්තිභවො එව ලොකො විපත්තිභවලොකො. විපත්තිසම්භවලොකොති අපායූපගං කම්මං. තඤ්හි සම්භවති එතස්මා ඵලන්ති සම්භවො, විපත්තියා සම්භවො විපත්තිසම්භවො, විපත්තිසම්භවො එව ලොකො විපත්තිසම්භවලොකො. සම්පත්තිභවලොකොති සුගතිලොකො. සො හි ඉට්ඨඵලත්තා සුන්දරො ලාභොති සම්පත්ති, භවතීති භවො, සම්පත්ති එව භවො සම්පත්තිභවො, සම්පත්තිභවො එව ලොකො සම්පත්තිභවලොකො. සම්පත්තිසම්භවලොකොති සුගතූපගං කම්මං. තඤ්හි සම්භවති එතස්මා ඵලන්ති සම්භවො, සම්පත්තියා සම්භවො සම්පත්තිසම්භවො, සම්පත්තිසම්භවො එව ලොකො සම්පත්තිසම්භවලොකො. එකො ලොකොතිආදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙව.

११२. आता 'परलोकवज्जभयदस्सावी' या पदात सांगितलेले 'लोक' आणि 'वज्ज' (दोष) दर्शवण्यासाठी 'लोको' इत्यादी म्हणाले. येथे नष्ट होणे किंवा विदीर्ण होणे या अर्थाने स्कंधच 'लोक' आहेत, म्हणून तो 'स्कंधलोक' (खन्धलोको) होय. उर्वरित दोन (आयतनलोक आणि धातूलोक) मध्येही हाच नियम आहे. 'विपत्तिभवलोक' म्हणजे अपायलोक (नरक इत्यादी दुर्गती). कारण तो अनिष्ट फल देणारा असल्यामुळे विरूप लाभ आहे, म्हणून 'विपत्ती' होय; जो उत्पन्न होतो तो 'भव' होय; विपत्ती हाच भव म्हणजे 'विपत्तिभव' होय; आणि विपत्तिभव हाच लोक म्हणजे 'विपत्तिभवलोक' होय. 'विपत्तिसंभवलोक' म्हणजे अपायलोकात नेणारे (अकुशल) कर्म. कारण ज्याच्यापासून फल उत्पन्न होते तो 'संभव' होय; विपत्तीचा संभव म्हणजे 'विपत्तिसंभव' होय; आणि विपत्तिसंभव हाच लोक म्हणजे 'विपत्तिसंभवलोक' होय. 'संपत्तिभवलोक' म्हणजे सुगतिलोक (देव, मनुष्य इत्यादी सुगती). कारण तो इष्ट फल देणारा असल्यामुळे सुंदर लाभ आहे, म्हणून 'संपत्ती' होय; जो उत्पन्न होतो तो 'भव' होय; संपत्ती हाच भव म्हणजे 'संपत्तिभव' होय; आणि संपत्तिभव हाच लोक म्हणजे 'संपत्तिभवलोक' होय. 'संपत्तिसंभवलोक' म्हणजे सुगतिलोकात नेणारे (कुशल) कर्म. कारण ज्याच्यापासून फल उत्पन्न होते तो 'संभव' होय; संपत्तीचा संभव म्हणजे 'संपत्तिसंभव' होय; आणि संपत्तिसंभव हाच लोक म्हणजे 'संपत्तिसंभवलोक' होय. 'एको लोको' (एक लोक) इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

වජ්ජන්ති නපුංසකවචනං අසුකොති අනිද්දිට්ඨත්තා කතං. කිලෙසාති රාගාදයො. දුච්චරිතාති පාණාතිපාතාදයො. අභිසඞ්ඛාරාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො. භවගාමිකම්මාති අත්තනො විපාකදානවසෙන භවං ගච්ඡන්තීති භවගාමිනො, අභිසඞ්ඛාරෙසුපි විපාකජනකානෙව කම්මානි වුත්තානි. ඉතීති වුත්තප්පකාරනිදස්සනං. ඉමස්මිඤ්ච ලොකෙ ඉමස්මිඤ්ච වජ්ජෙති වුත්තප්පකාරෙ [Pg.4] ලොකෙ ච වජ්ජෙ ච. තිබ්බා භයසඤ්ඤාති බලවතී භයසඤ්ඤා. තිබ්බාති පරසද්දස්ස අත්ථො වුත්තො, භයසඤ්ඤාති භයසද්දස්ස, ලොකවජ්ජද්වයම්පි හි භයවත්ථුත්තා සයඤ්ච සභයත්තා භයං, භයමිති සඤ්ඤා භයසඤ්ඤා. පච්චුපට්ඨිතා හොතීති තං තං පටිච්ච උපෙච්ච ඨිතා හොති. සෙය්‍යථාපි උක්ඛිත්තාසිකෙ වධකෙති යථා නාම පහරිතුං උච්චාරිතඛග්ගෙ පච්චාමිත්තෙ තිබ්බා භයසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨිතා හොති, එවමෙව ලොකෙ ච වජ්ජෙ ච තිබ්බා භයසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨිතා හොති. ඉමෙහි පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහීති අප්පරජක්ඛපඤ්චකාදීසු දසසු පඤ්චකෙසු එකෙකස්මිං පඤ්චන්නං පඤ්චන්නං ආකාරානං වසෙන පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි. ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානීති සද්ධින්ද්‍රියාදීනි පඤ්චින්ද්‍රියානි. ජානාතීති තථාගතො පඤ්ඤාය පජානාති. පස්සතීති දිබ්බචක්ඛුනා දිට්ඨං විය කරොති. අඤ්ඤාතීති සබ්බාකාරමරියාදාහි ජානාති. පටිවිජ්ඣතීති එකදෙසං අසෙසෙත්වා නිරවසෙසදස්සනවසෙන පඤ්ඤාය පදාලෙතීති.

'वज्जं' हे नपुंसकलिंगी रूप विशिष्ट रूपाने (राग, द्वेष इत्यादी म्हणून) निर्दिष्ट न केल्यामुळे वापरले आहे. 'किलेसा' (क्लेश) म्हणजे राग इत्यादी. 'दुच्चerita' (दुश्चरित) म्हणजे प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी. 'अभिसंखारा' (अभिसंस्कार) म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादी. 'भवगामिकम्मा' (भवात नेणारी कर्मे) म्हणजे स्वतःच्या विपाक (फळ) देण्याच्या सामर्थ्याने जे भवाप्रत जातात ते 'भवगामी' होत; अभिसंस्कारांमध्ये देखील विपाक उत्पन्न करणारी कर्मेच सांगितली आहेत. 'इति' हा शब्द पूर्वोक्त प्रकाराचे दिग्दर्शन करण्यासाठी आहे. 'इमस्मिञ्च लोके इमस्मिञ्च वज्जे' म्हणजे पूर्वोक्त लोकात आणि दोषात. 'तिब्बा भयसञ्ञा' (तीव्र भयसंज्ञा) म्हणजे बलवान भयसंज्ञा (भयाची तीव्र जाणीव). 'तिब्बा' या पदाने 'पर' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे, आणि 'भयसञ्ञा' या पदाने 'भय' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. कारण लोक आणि वज्ज हे दोन्ही भयाचे स्थान (कारण) असल्यामुळे आणि स्वतः भययुक्त असल्यामुळे 'भय' आहेत; 'हे भय आहे' अशी संज्ञा म्हणजे 'भयसंज्ञा' होय. 'पच्चुपट्ठिता होति' (उपस्थित होते) म्हणजे त्या त्या गोष्टीला अनुसरून जवळ येऊन स्थिर होते. 'सेय्यथापि उक्खित्तासिके वधके' म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रहार करण्यासाठी तलवार उपसलेल्या शत्रूच्या (वधकाच्या) समोर तीव्र भयसंज्ञा उपस्थित होते, त्याचप्रमाणे लोक आणि दोषांच्या बाबतीत तीव्र भयसंज्ञा उपस्थित होते. 'इमेहि पञ्ञासाय आकारेहि' (या पन्नास प्रकारांनी) म्हणजे 'अप्परजक्खपंचक' इत्यादी दहा पंचकांमध्ये प्रत्येकी पाच-पाच प्रकारांच्या आधारे पन्नास प्रकारांनी. 'इमानि पञ्चिन्द्रियानि' म्हणजे श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी पाच इंद्रिये. 'जानाति' (जाणतात) म्हणजे तथागत प्रज्ञेने विशेष रूपाने जाणतात. 'पस्सति' (पाहतात) म्हणजे दिव्यचक्षूने पाहिल्याप्रमाणे करतात. 'अञ्ञाति' (पूर्णपणे जाणतात) म्हणजे सर्व प्रकारच्या मर्यादांसह (सर्वतोपरी) जाणतात. 'पटिविज्झति' (प्रतिवेध करतात/भेदून जातात) म्हणजे कोणताही अंश शिल्लक न ठेवता, निरवशेष दर्शनाच्या द्वारे प्रज्ञेने भेदून जातात - असे जाणावे.

ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इंद्रियपरोपरियत्तज्ञान-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

69. ආසයානුසයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

६९. आशयानुशयज्ञान-निर्देश-वर्णना

113. ආසයානුසයඤාණනිද්දෙසෙ ඉධ තථාගතොතිආදි පඤ්චධා ඨපිතො නිද්දෙසො. තත්ථ ආසයානුසයා වුත්තත්ථා එව. චරිතන්ති පුබ්බෙ කතං කුසලාකුසලං කම්මං. අධිමුත්තින්ති සම්පති කුසලෙ අකුසලෙ වා චිත්තවොසග්ගො. භබ්බාභබ්බෙති භබ්බෙ ච අභබ්බෙ ච. අරියාය ජාතියා සම්භවන්ති ජායන්තීති භබ්බා. වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනං. භවිස්සන්ති ජායිස්සන්තීති වා භබ්බා, භාජනභූතාති අත්ථො. යෙ අරියමග්ගපටිවෙධස්ස අනුච්ඡවිකා උපනිස්සයසම්පන්නා, තෙ භබ්බා. වුත්තපටිපක්ඛා අභබ්බා.

११३. आसयानुसयज्ञाननिद्देसामध्ये (आशय आणि अनुशय ज्ञानाच्या निर्देशात) येथे 'इध तथागतो' इत्यादी पाच प्रकारे निर्देश मांडला आहे. त्यामध्ये 'आसय' आणि 'अनुसय' हे आधीच सांगितलेल्या अर्थाचेच आहेत. 'चरित' म्हणजे पूर्वी (मागील जन्मात) केलेले कुशल आणि अकुशल कर्म होय. 'अधिमुत्ति' म्हणजे सध्याच्या काळात कुशल किंवा अकुशल धर्मात चित्ताचे प्रवृत्त होणे (चित्त सोडून देणे) होय. 'भब्बाभब्ब' म्हणजे भव्य (योग्य) आणि अभव्य (अयोग्य) व्यक्ती होय. जे आर्य जन्माने उत्पन्न होतात किंवा जन्मतात, म्हणून ते 'भव्य' होत. येथे वर्तमानकाळाच्या समीपतेमुळे वर्तमानकाळी क्रियापद वापरले आहे. किंवा जे भविष्यात उत्पन्न होतील, जन्मतील ते 'भव्य' होत; ते (धर्माचे) पात्र बनतात, असा अर्थ आहे. जे आर्यमार्गाच्या साक्षात्कारासाठी योग्य आणि उपनिश्रय-संपन्न (प्रबळ कारणांनी युक्त) आहेत, ते 'भव्य' होत. याच्या उलट असलेले 'अभव्य' होत.

කතමො සත්තානං ආසයොතිආදි නිද්දෙසස්ස පටිනිද්දෙසො. තත්ථ සස්සතොති නිච්චො. ලොකොති අත්තා. ඉධ සරීරංයෙව නස්සති, අත්තා පන ඉධ පරත්ථ ච සොයෙවාති මඤ්ඤන්ති. සො හි සයංයෙව ආලොකෙතීති කත්වා ‘‘ලොකො’’ති මඤ්ඤන්ති. අසස්සතොති අනිච්චො. අත්තා සරීරෙනෙව සහ නස්සතීති මඤ්ඤන්ති. අන්තවාති පරිත්තෙ කසිණෙ ඣානං උප්පාදෙත්වා තංපරිත්තකසිණාරම්මණං චිත්තං සපරියන්තො [Pg.5] අත්තාති මඤ්ඤන්ති. අනන්තවාති න අන්තවා අප්පමාණෙ කසිණෙ ඣානං උප්පාදෙත්වා තංඅප්පමාණකසිණාරම්මණං චිත්තං අපරියන්තො අත්තාති මඤ්ඤන්ති. තං ජීවං තං සරීරන්ති ජීවො ච සරීරඤ්ච තංයෙව. ජීවොති අත්තා, ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන නපුංසකවචනං කතං. සරීරන්ති රාසට්ඨෙන ඛන්ධපඤ්චකං. අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අඤ්ඤො ජීවො අඤ්ඤං ඛන්ධපඤ්චකං. හොති තථාගතො පරං මරණාති ඛන්ධා ඉධෙව විනස්සන්ති, සත්තො මරණතො පරං හොති විජ්ජති න නස්සති. ‘‘තථාගතො’’ති චෙත්ථ සත්තාධිවචනන්ති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘තථාගතොති අරහා’’ති වදන්ති. ඉමෙ ‘‘න හොතී’’ති පක්ඛෙ දොසං දිස්වා එවං ගණ්හන්ති. න හොති තථාගතො පරං මරණාති ඛන්ධාපි ඉධෙව නස්සන්ති, තථාගතො ච මරණතො පරං න හොති උච්ඡිජ්ජති විනස්සති. ඉමෙ ‘‘හොතී’’ති පක්ඛෙ දොසං දිස්වා එවං ගණ්හන්ති. හොති ච න ච හොතීති ඉමෙ එකෙකපක්ඛපරිග්ගහෙ දොසං දිස්වා උභයපක්ඛං ගණ්හන්ති. නෙව හොති න න හොතීති ඉමෙ උභයපක්ඛපරිග්ගහෙ උභයදොසාපත්තිං දිස්වා ‘‘හොතීති ච න හොති, නෙව හොතීති ච න හොතී’’ති අමරාවික්ඛෙපපක්ඛං ගණ්හන්ති.

'कतमो सत्तानं आसयो' (प्राण्यांचा आशय कोणता?) इत्यादी हा निर्देशाचा प्रतिनिर्देश (विस्तृत स्पष्टीकरण) आहे. त्यामध्ये 'सस्सतो' म्हणजे नित्य. 'लोको' म्हणजे आत्मा (अत्तभाव). येथे केवळ शरीरच नष्ट होते, परंतु आत्मा मात्र या लोकात आणि परलोकात तोच राहतो, असे ते मानतात. कारण तो स्वतःच पाहतो, म्हणून त्याला 'लोक' असे मानतात. 'असस्सतो' म्हणजे अनित्य. आत्मा शरीरासोबतच नष्ट होतो, असे ते मानतात. 'अन्तवा' (मर्यादित) म्हणजे मर्यादित कसिणामध्ये ध्यान उत्पन्न करून, त्या मर्यादित कसिण-आलंबन असलेल्या चित्ताला 'मर्यादित आत्मा' असे मानतात. 'अनन्तवा' म्हणजे अमर्याद; अमर्याद कसिणामध्ये ध्यान उत्पन्न करून, त्या अमर्याद कसिण-आलंबन असलेल्या चित्ताला 'अमर्याद आत्मा' असे मानतात. 'तं जीवं तं सरीरं' (जो जीव आहे तेच शरीर आहे) म्हणजे जीव आणि शरीर हे एकच आहेत. 'जीव' म्हणजे आत्मा; येथे लिंगविपर्यासाने नपुंसकलिंगी रूप केले आहे. 'सरीर' म्हणजे समूहाच्या अर्थाने पंचस्कंध होय. 'अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं' म्हणजे जीव वेगळा आहे आणि पंचस्कंध रूपी शरीर वेगळे आहे. 'होति तथागतो परं मरणा' (मृत्यूनंतर तथागत असतात) म्हणजे स्कंध येथेच नष्ट होतात, परंतु प्राणी मृत्यूनंतरही अस्तित्वात राहतो, नष्ट होत नाही. येथे 'तथागत' हा प्राण्याचा वाचक शब्द आहे, असे काही म्हणतात. परंतु काही जण 'तथागत म्हणजे अर्हत' असे म्हणतात. हे लोक 'मृत्यूनंतर तथागत राहत नाहीत' या पक्षात दोष पाहून असे (म्हणजे मृत्यूनंतर तथागत राहतात असे) मानतात. 'न होति तथागतो परं मरणा' (मृत्यूनंतर तथागत नसतात) म्हणजे स्कंधही येथेच नष्ट होतात आणि तथागत मृत्यूनंतर राहत नाहीत, उच्छेद पावतात, नष्ट होतात. हे लोक 'मृत्यूनंतर तथागत राहतात' या पक्षात दोष पाहून असे मानतात. 'होति च न च होति' (असतात आणि नसतातही) असे मानणारे एका एका पक्षाचा स्वीकार करण्यात दोष पाहून दोन्ही पक्षांचा स्वीकार करतात. 'नेव होति न न होति' (तथागत मृत्यूनंतर असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही) असे मानणारे दोन्ही पक्षांच्या स्वीकारात दोन्ही प्रकारचे दोष पाहून 'असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही' असा अमराविक्षेप पक्ष (धरसोडीची भूमिका) स्वीकारतात.

අයං පනෙත්ථ අට්ඨකථානයො – ‘‘සස්සතො ලොකොති වා’’තිආදීහි දසහාකාරෙහි දිට්ඨිපභෙදොව වුත්තො. තත්ථ සස්සතො ලොකොති ච ඛන්ධපඤ්චකං ලොකොති ගහෙත්වා ‘‘අයං ලොකො නිච්චො ධුවො සබ්බකාලිකො’’ති ගණ්හන්තස්ස සස්සතන්ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. අසස්සතොති තමෙව ලොකං ‘‘උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’’ති ගණ්හන්තස්ස උච්ඡෙදග්ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. අන්තවාති පරිත්තකසිණලාභිනො සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා කසිණෙ සමාපන්නස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තිතරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ලොකො’’ති ච කසිණපරිච්ඡෙදන්තෙන ‘‘අන්තවා’’ති ච ගණ්හන්තස්ස ‘‘අන්තවා ලොකො’’ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. සා සස්සතදිට්ඨිපි හොති උච්ඡෙදදිට්ඨිපි. විපුලකසිණලාභිනො පන තස්මිං කසිණෙ සමාපන්නස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තිතරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ලොකො’’ති ච කසිණපරිච්ඡෙදන්තෙන ‘‘න අන්තවා’’ති ච ගණ්හන්තස්ස ‘‘අනන්තවා ලොකො’’ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. සා සස්සතදිට්ඨිපි හොති උච්ඡෙදදිට්ඨිපි. තං ජීවං තං සරීරන්ති භෙදනධම්මස්ස සරීරස්සෙව ‘‘ජීව’’න්ති ගහිතත්තා ‘‘සරීරෙ උච්ඡිජ්ජමානෙ ජීවම්පි උච්ඡිජ්ජතී’’ති උච්ඡෙදග්ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. දුතියපදෙ සරීරතො අඤ්ඤස්ස ජීවස්ස ගහිතත්තා ‘‘සරීරෙ උච්ඡිජ්ජමානෙපි [Pg.6] ජීවං න උච්ඡිජ්ජතී’’ති සස්සතග්ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. හොති තථාගතොතිආදීසු ‘‘සත්තො තථාගතො නාම, සො පරං මරණා හොතී’’ති ගණ්හතො පඨමා සස්සතදිට්ඨි. ‘‘න හොතී’’ති ගණ්හතො දුතියා උච්ඡෙදදිට්ඨි. ‘‘හොති ච න ච හොතී’’ති ගණ්හතො තතියා එකච්චසස්සතදිට්ඨි. ‘‘නෙව හොති න න හොතී’’ති ගණ්හතො චතුත්ථා අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨීති.

येथे हा अट्ठकथा-नय (अट्टकथेची पद्धत) आहे – 'सस्सतो लोको' इत्यादी दहा प्रकारांनी केवळ दृष्टीचाच (चुकीच्या समजुतीचा) भेद सांगितला आहे. त्यामध्ये 'सस्सतो लोको' म्हणजे पंचस्कंधालाच 'लोक' मानून 'हा लोक नित्य, ध्रुव आणि सर्वकालिक आहे' असे ग्रहण करणाऱ्याची 'नित्य' या ग्रहण-आकाराने प्रवृत्त झालेली शाश्वतदृष्टी होय. 'असस्सतो' म्हणजे त्याच लोकाला 'तो उच्छेद पावतो, नष्ट होतो' असे ग्रहण करणाऱ्याची उच्छेद-ग्रहणाच्या आकाराने प्रवृत्त झालेली उच्छेददृष्टी होय. 'अन्तवा' म्हणजे मर्यादित कसिण प्राप्त करणाऱ्या, सूप किंवा मातीचे भांडे एवढ्या मर्यादित कसिणामध्ये समापन्न झालेल्या व्यक्तीच्या समापत्तीच्या अंतर्गत प्रवृत्त झालेल्या रूप-अरूप धर्मांना 'लोक' मानून आणि कसिणाच्या मर्यादेच्या अंताने 'मर्यादित' असे ग्रहण करणाऱ्याची 'मर्यादित लोक' या ग्रहण-आकाराने प्रवृत्त झालेली दृष्टी होय. ती शाश्वतदृष्टीही असू शकते आणि उच्छेददृष्टीही असू शकते. परंतु विस्तीर्ण कसिण प्राप्त करणाऱ्या, त्या कसिणामध्ये समापन्न झालेल्या व्यक्तीच्या समापत्तीच्या अंतर्गत प्रवृत्त झालेल्या रूप-अरूप धर्मांना 'लोक' मानून आणि कसिणाच्या मर्यादेच्या अंताने 'मर्यादित नाही' (अमर्याद) असे ग्रहण करणाऱ्याची 'अमर्याद लोक' या ग्रहण-आकाराने प्रवृत्त झालेली दृष्टी होय. ती शाश्वतदृष्टीही असू शकते आणि उच्छेददृष्टीही असू शकते. 'तं जीवं तं सरीरं' (जो जीव आहे तेच शरीर आहे) म्हणजे नाशवंत स्वभाव असलेल्या शरीरालाच 'जीव' मानल्यामुळे 'शरीर नष्ट होत असताना जीवही नष्ट होतो' अशी उच्छेद-ग्रहणाच्या आकाराने प्रवृत्त झालेली उच्छेददृष्टी होय. दुसऱ्या पदात ('अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं') शरीरापेक्षा वेगळा जीव मानल्यामुळे 'शरीर नष्ट झाले तरी जीव नष्ट होत नाही' अशी शाश्वत-ग्रहणाच्या आकाराने प्रवृत्त झालेली शाश्वतदृष्टी होय. 'होति तथागतो' इत्यादींमध्ये 'तथागत नावाचा प्राणी मृत्यूनंतरही राहतो' असे ग्रहण करणाऱ्याची पहिली शाश्वतदृष्टी होय. 'न होति' (राहत नाही) असे ग्रहण करणाऱ्याची दुसरी उच्छेददृष्टी होय. 'होति च न च होति' (राहतो आणि राहतही नाही) असे ग्रहण करणाऱ्याची तिसरी एकदेशीय शाश्वतदृष्टी होय. 'नेव होति न न होति' (असतही नाही आणि नसतही नाही) असे ग्रहण करणाऱ्याची चौथी अमराविक्षेपदृष्टी होय.

ඉතීති වුත්තප්පකාරදිට්ඨිනිස්සයනිදස්සනං. භවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වා සත්තා හොන්ති විභවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වාති භවො වුච්චති සස්සතො, සස්සතවසෙන උප්පජ්ජමානදිට්ඨි භවදිට්ඨි, භවොති දිට්ඨීති වුත්තං හොති. විභවො වුච්චති උච්ඡෙදො, උච්ඡෙදවසෙන උප්පජ්ජමානදිට්ඨි විභවදිට්ඨි, විභවොති දිට්ඨීති වුත්තං හොති. වුත්තප්පකාරා දසවිධා දිට්ඨි භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි චාති ද්විධාව හොති. තාසු ද්වීසු එකෙකං සන්නිස්සිතා අපස්සිතා අල්ලීනා සත්තා හොන්ති.

'इति' हा शब्द वर सांगितलेल्या प्रकारच्या दृष्टीच्या आशयाचे (निश्रयाचे) निदर्शन करणारा आहे. 'भवदिट्ठिसन्निस्सिता वा सत्ता होन्ति विभवदिट्ठिसन्निस्सिता वा' म्हणजे प्राणी एकतर भवदृष्टीचा आश्रय घेणारे असतात किंवा विभवदृष्टीचा आश्रय घेणारे असतात. शाश्वत दृष्टीला 'भव' म्हटले जाते; शाश्वतत्वाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'भवदृष्टी' होय; 'भव' हीच दृष्टी आहे, असे म्हटले आहे. उच्छेदाला 'विभव' म्हटले जाते; उच्छेदाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'विभवदृष्टी' होय; 'विभव' हीच दृष्टी आहे, असे म्हटले आहे. वर सांगितलेली दहा प्रकारची दृष्टी ही भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी अशा दोन प्रकारचीच असते. त्या दोन दृष्टींपैकी एका एका दृष्टीचा आश्रय घेतलेले, त्यावर विसंबून राहिलेले आणि त्यात गुंतलेले प्राणी असतात.

එතෙ වා පන උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති එත්ථ ‘‘අග්ගිතො වා උදකතො වා මිථුභෙදා වා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.152) විය වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො. එතෙ වුත්තප්පකාරෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන ද්වෙ පක්ඛෙ ච න උපගන්ත්වා අනල්ලීයිත්වා පහායාති අත්ථො. ‘‘අනුලොමිකා වා ඛන්තී’’ති විකප්පත්ථොව. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසූති ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං. තෙ තෙ පච්චයෙ පටිච්ච සහ සම්මා ච උප්පන්නා පටිච්චසමුප්පන්නා. තස්සා ඉදප්පච්චයතාය ච තෙසු පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ච ධම්මෙසු. අනුලොමිකාති ලොකුත්තරධම්මානං අනුලොමතො අනුලොමිකා. ඛන්තීති ඤාණං. ඤාණඤ්හි ඛමනතො ඛන්ති. පටිලද්ධා හොතීති සත්තෙහි අධිගතා හොති. ඉදප්පච්චයතාය ඛන්තියා උච්ඡෙදත්තානුපගමො හොති පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයසාමග්ගියං ආයත්තවුත්තිත්තා පච්චයානුපරමදස්සනෙන ඵලානුපරමදස්සනතො. පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඛන්තියා සස්සතත්තානුපගමො හොති පච්චයසාමග්ගියං නවනවානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං උප්පාදදස්සනතො. එවමෙතෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නධම්මදස්සනෙන න උච්ඡෙදො න සස්සතොති පවත්තං සම්මාදස්සනං ‘‘අනුලොමිකා ඛන්තී’’ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි තදුභයදිට්ඨිපටිපක්ඛභූතා [Pg.7] සම්මාදිට්ඨි වුත්තා හොති. යථාභූතං වා ඤාණන්ති යථාභූතං යථාසභාවං නෙය්‍යං. තත්ථ පවත්තඤාණම්පි විසයවොහාරෙන ‘‘යථාභූතඤාණ’’න්ති වුත්තං. තං පන සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපරියන්තං විපස්සනාඤාණං ඉධාධිප්පෙතං. හෙට්ඨා පන ‘‘යථාභූතඤාණදස්සන’’න්ති භයතූපට්ඨානඤාණං වුත්තං. යථාභූතං වා ඤාණං සත්තෙහි පටිලද්ධං හොතීති සම්බන්ධො.

"या दोन्ही टोकांना (अंतांना) न स्वीकारता" (एते वा पन उभो अन्ते अनुपगम्मा) येथे, "अग्नीमुळे किंवा पाण्यामुळे किंवा आपापसातील भेदांमुळे" इत्यादींप्रमाणे (दी. नि. २.१५२) 'वा' (किंवा) हा शब्द समुच्चय (एकत्रित करणे) या अर्थाने आहे. या पूर्वी सांगितलेल्या शाश्वत आणि उच्छेद या दोन्ही पक्षांना न स्वीकारता, त्यांच्याशी आसक्त न होता, त्यांचा त्याग करून, असा याचा अर्थ आहे. "अनुकूल क्षान्ती" (अनुलोमिका वा खन्ती) हा विकल्प अर्थानेच आहे. "इदप्पच्चयता आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये" (इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसूति) म्हणजे या जरामरण इत्यादींचे जे प्रत्यय (कारण) आहेत ते 'इदप्पच्चय' आहेत. 'इदप्पच्चय' म्हणजेच 'इदप्पच्चयता' किंवा 'इदप्पच्चयांचा' (कारणांचा) समूह म्हणजे 'इदप्पच्चयता' होय. याचे लक्षण व्याकरणशास्त्रातून शोधले पाहिजे. त्या त्या प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून राहून जे एकत्र आणि योग्य प्रकारे उत्पन्न होतात, ते 'प्रतीत्यसमुत्पन्न' होत. त्या इदप्पच्चयतेमध्ये आणि त्या प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये. 'अनुकूल' (अनुलोमिका) म्हणजे लोकोत्तर धर्मांना अनुकूल असल्यामुळे तिला 'अनुकूल' म्हटले जाते. 'क्षान्ती' (खन्ती) म्हणजे ज्ञान. कारण ज्ञान हे (सत्याचा) स्वीकार करत असल्यामुळे त्याला 'क्षान्ती' म्हणतात. 'प्राप्त होते' म्हणजे प्राण्यांद्वारे प्राप्त केले जाते. इदप्पच्चयतेच्या ज्ञानाने (क्षान्तीने) उच्छेदवादाचा स्वीकार होत नाही, कारण प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचे कारणांच्या सामग्रीवर अवलंबून असणे आणि कारणांच्या अखंड प्रवाहाच्या दर्शनाने फळाचा अखंड प्रवाह दिसून येतो. प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमधील ज्ञानाने (क्षान्तीने) शाश्वतवादाचा स्वीकार होत नाही, कारण कारणांच्या सामग्रीमध्ये नवनवीन प्रत्ययोत्पन्न धर्मांची उत्पत्ती दिसून येते. अशा प्रकारे या दोन्ही टोकांना न स्वीकारता, प्रतीत्यसमुत्पाद आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांच्या दर्शनाने 'ना उच्छेद, ना शाश्वत' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सम्यक् दृष्टीला 'अनुकूल क्षान्ती' समजावे. अशा प्रकारे त्या दोन्ही (शाश्वत व उच्छेद) दृष्टींच्या विरोधी असलेली सम्यक् दृष्टी सांगितली आहे. "यथाभूत ज्ञान" म्हणजे जसे आहे तसे, स्वभावानुसार जाणण्यायोग्य. तेथे प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानालाही विषयाच्या व्यवहाराने 'यथाभूत ज्ञान' असे म्हटले आहे. परंतु येथे संस्कारोपेक्षा ज्ञानापर्यंतच्या विपश्यना ज्ञानाचा समूह अभिप्रेत आहे. खाली (पूर्वी) मात्र 'यथाभूतज्ञानदर्शन' या शब्दाने 'भयोपस्थान ज्ञान' सांगितले आहे. 'किंवा यथाभूत ज्ञान प्राण्यांना प्राप्त होते' असा संबंध आहे.

ඉදානි ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදීහි මිච්ඡාදිට්ඨිපරිභාවිතං ‘‘එතෙ වා පනා’’තිආදීහි සම්මාදිට්ඨිපරිභාවිතං සත්තසන්තානං දස්සෙත්වා ‘‘කාමං සෙවන්තඤ්ඤෙවා’’තිආදීහි සෙසාකුසලෙහි සෙසකුසලෙහි ච පරිභාවිතං සත්තසන්තානං දස්සෙති. තත්ථ කාමං සෙවන්තංයෙව පුග්ගලං තථාගතො ජානාතීති යොජනා කාතබ්බා. සෙවන්තන්ති ච අභිණ්හසමුදාචාරවසෙන සෙවමානං. පුබ්බෙ ආසෙවිතවසෙන කිලෙසකාමො ගරු අස්සාති කාමගරුකො. තථෙව කාමො ආසයෙ සන්තානෙ අස්සාති කාමාසයො. සන්තානවසෙනෙව කාමෙ අධිමුත්තො ලග්ගොති කාමාධිමුත්තො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. නෙක්ඛම්මාදීනි වුත්තත්ථානෙව. කාමාදීහි ච තීහි සෙසාකුසලා, නෙක්ඛම්මාදීහි තීහි සෙසකුසලා ගහිතාව හොන්තීති වෙදිතබ්බා. ‘‘අයං සත්තානං ආසයො’’ති තිධා වුත්තං සන්තානමෙව දස්සෙති.

आता, "शाश्वत लोक आहे" इत्यादी शब्दांनी मिथ्या दृष्टीने युक्त असलेल्या सत्त्व-संतानाला (प्राण्यांच्या चित्तप्रवाहाला) आणि "हे किंवा पुन्हा" इत्यादी शब्दांनी सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेल्या सत्त्व-संतानाला दाखवून, "कामाचे सेवन करणाऱ्यालाच" इत्यादी शब्दांनी उर्वरित अकुशल आणि उर्वरित कुशल धर्मांनी युक्त असलेल्या सत्त्व-संतानाला दाखवतात. तेथे, "तथागत कामाचे सेवन करणाऱ्या व्यक्तीलाच जाणतात" अशी योजना करावी. "सेवन करणारा" म्हणजे वारंवार आचरण करण्याच्या स्वरूपात सेवन करणारा. पूर्वी सेवन केल्यामुळे ज्याच्यासाठी क्लेशकाम (वासना) महत्त्वपूर्ण आहे, तो 'कामगरुक' होय. तसेच, ज्याच्या आशयात किंवा संतानामध्ये काम (वासना) आहे, तो 'कामासय' होय. संतानाच्या प्रभावानेच कामामध्ये आसक्त किंवा लीन झालेला तो 'कामाधिमुक्त' होय. इतर पदांमध्येही हाच नियम लावावा. नैष्क्रम्य इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. काम इत्यादी तीन धर्मांनी उर्वरित अकुशल धर्म आणि नैष्क्रम्य इत्यादी तीन धर्मांनी उर्वरित कुशल धर्म ग्रहण केले जातात, असे समजावे. "हा सत्त्वांचा आशय आहे" असे तीन प्रकारे सांगितलेले संतानालाच दर्शवते.

අයං පනෙත්ථ අට්ඨකථානයො – ‘‘ඉති භවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වා’’ති එවං සස්සතදිට්ඨිං වා සන්නිස්සිතා. සස්සතදිට්ඨි හි එත්ථ භවදිට්ඨීති වුත්තා, උච්ඡෙදදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨීති. සබ්බදිට්ඨීනඤ්හි සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨීහි සඞ්ගහිතත්තා සබ්බෙපිමෙ දිට්ඨිගතිකා සත්තා ඉමාව ද්වෙ දිට්ඨියො සන්නිස්සිතා හොන්ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ද්වයනිස්සිතො ඛ්වායං, කච්චාන, ලොකො යෙභුය්‍යෙන අත්ථිතඤ්චෙව නත්ථිතඤ්චා’’ති (සං. නි. 2.15). එත්ථ හි අත්ථිතාති සස්සතං. නත්ථිතාති උච්ඡෙදො. අයං තාව වට්ටනිස්සිතානං පුථුජ්ජනානං සත්තානං ආසයො. ඉදානි විවට්ටනිස්සිතානං සුද්ධසත්තානං ආසයං දස්සෙතුං ‘‘එතෙ වා පන උභො අන්තෙ අනුපගම්මා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘එතෙ වා පනා’’ති එතෙයෙව. ‘‘උභො අන්තෙ’’ති සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අන්තෙ. ‘‘අනුපගම්මා’’ති න අල්ලීයිත්වා. ‘‘ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසූ’’ති ඉදප්පච්චයතාය චෙව පටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙසු ච. ‘‘අනුලොමිකා ඛන්තී’’ති විපස්සනාඤාණං. ‘‘යථාභූතං ඤාණ’’න්ති මග්ගඤාණං. ඉදං වුත්තං හොති – යා පටිච්චසමුප්පාදෙ චෙව පටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙසු [Pg.8] ච එතෙ උභො සස්සතුච්ඡෙදඅන්තෙ අනුපගන්ත්වා විපස්සනා පටිලද්ධා, යඤ්ච තතො උත්තරි මග්ගඤාණං, අයං සත්තානං ආසයො. අයං වට්ටනිස්සිතානඤ්ච විවට්ටනිස්සිතානඤ්ච සබ්බෙසම්පි සත්තානං ආසයො ඉදං වසනට්ඨානන්ති. අයං ආචරියානං සමානට්ඨකථා.

येथे हा अट्ठकथा (टीका) मार्ग आहे - "अशा प्रकारे भवदृष्टीचा आश्रय घेतलेले" म्हणजे शाश्वत दृष्टीचा आश्रय घेतलेले. कारण येथे शाश्वत दृष्टीला 'भवदृष्टी' म्हटले आहे आणि उच्छेद दृष्टीला 'विभवदृष्टी' म्हटले आहे. कारण सर्व दृष्टींचा शाश्वत आणि उच्छेद या दोन दृष्टींमध्ये समावेश होत असल्यामुळे, हे सर्व दृष्टीगत (मिथ्यादृष्टी असलेले) प्राणी या दोन दृष्टींचाच आश्रय घेतात. हे असेही म्हटले आहे: "हे कच्चान! हा लोक बहुधा अस्तित्त्व (शाश्वत) आणि नास्तित्त्व (उच्छेद) या दोन्हींचा आश्रय घेतो." (सं. नि. २.१५). येथे 'अस्तित्त्व' म्हणजे शाश्वत आणि 'नास्तित्त्व' म्हणजे उच्छेद होय. हा तर संसारात अडकलेल्या पृथग्जन प्राण्यांचा आशय आहे. आता संसारातून मुक्त झालेल्या शुद्ध सत्त्वांचा (प्राण्यांचा) आशय दाखवण्यासाठी "या दोन्ही टोकांना न स्वीकारता" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "हे किंवा पुन्हा" म्हणजे हेच. "दोन्ही टोके" म्हणजे शाश्वत आणि उच्छेद म्हणून ओळखली जाणारी दोन टोके. "न स्वीकारता" म्हणजे आसक्त न होता. "इदप्पच्चयता आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये" म्हणजे इदप्पच्चयतेमध्ये आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये. "अनुकूल क्षान्ती" म्हणजे विपश्यना ज्ञान. "यथाभूत ज्ञान" म्हणजे मार्गज्ञान. हे असे म्हटले आहे - प्रतीत्यसमुत्पाद आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये या शाश्वत आणि उच्छेद या दोन्ही टोकांना न स्वीकारता जी विपश्यना प्राप्त होते, आणि त्यानंतर जे मार्गज्ञान प्राप्त होते, तो सत्त्वांचा आशय आहे. हा संसारात अडकलेल्या आणि संसारातून मुक्त झालेल्या सर्वच प्राण्यांचा आशय आहे, हे त्यांचे निवासस्थान आहे. हा आचार्यांचा समान अर्थ सांगणारा अट्ठकथा मार्ग आहे.

විතණ්ඩවාදී පනාහ ‘‘මග්ගො නාම වාසං විද්ධංසෙන්තො ගච්ඡති, ත්වං මග්ගො වාසොති වදෙසී’’ති? සො වත්තබ්බො ‘‘ත්වං අරියවාසභාණකො හොසි න හොසී’’ති? සචෙ ‘‘න හොමී’’ති වදති, ‘‘ත්වං අභාණකතාය න ජානාසී’’ති වත්තබ්බො. සචෙ ‘‘භාණකොස්මී’’ති වදති, ‘‘සුත්තං ආහරා’’ති වත්තබ්බො. සචෙ ආහරති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ආහරති, සයං ආහරිතබ්බං ‘‘දසයිමෙ, භික්ඛවෙ, අරියාවාසා, යදරියා ආවසිංසු වා ආවසන්ති වා ආවසිස්සන්ති වා’’ති (අ. නි. 10.19). එතඤ්හි සුත්තං මග්ගස්ස වාසභාවං දීපෙති. තස්මා සුකථිතමෙවෙතන්ති. ඉමං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො ඉමෙසඤ්ච දිට්ඨිගතානං ඉමෙසඤ්ච විපස්සනාඤාණමග්ගඤාණානං අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති එව. තස්මායෙව ච ‘‘කාමං සෙවන්තංයෙව ජානාතී’’තිආදි වුත්තන්ති.

परंतु वितंडवादी म्हणतो: "मार्ग हा तर वासाचा (आशयाचा) नाश करत जातो, आणि तू मार्गालाच वास (आशय) म्हणतोस?" त्याला विचारले पाहिजे: "तू आर्यवास सुत्ताचे पठण करणारा (भाणक) आहेस की नाहीस?" जर तो म्हणतो, "मी नाही", तर त्याला म्हणावे: "तू भाणक नसल्यामुळे तुला माहीत नाही." जर तो म्हणतो, "मी भाणक आहे", तर त्याला म्हणावे: "सूत्र सादर कर." जर तो सादर करतो, तर ते उत्तम आहे. जर तो सादर करत नाही, तर स्वतः सादर करावे: "भिक्खूहो! हे दहा आर्यवास आहेत, ज्यांमध्ये आर्यांनी निवास केला आहे, निवास करत आहेत किंवा निवास करतील." (अ. नि. १०.१९). कारण हे सूत्र मार्गाचे वासत्व (आशय असणे) स्पष्ट करते. म्हणून हे (आमचे विधान) सुभाषित (योग्य प्रकारे म्हटलेले) आहे. परंतु भगवान प्राण्यांचा हा आशय जाणत असताना, या दृष्टीगतांचा आणि या विपश्यनाज्ञान व मार्गज्ञानांचा अनुत्पत्तीच्या क्षणीही (जेव्हा ते प्रवृत्त नसतात तेव्हाही) जाणतातच. त्यामुळेच "कामाचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतात" इत्यादी म्हटले आहे.

අනුසයනිද්දෙසෙ අනුසයාති කෙනට්ඨෙන අනුසයා? අනුසයනට්ඨෙන. කො එස අනුසයනට්ඨො නාමාති? අප්පහීනට්ඨො. එතෙ හි අප්පහීනට්ඨෙන තස්ස තස්ස සන්තානෙ අනුසෙන්ති නාම. තස්මා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. අනුසෙන්තීති අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. අථාපි සියා – අනුසයනට්ඨො නාම අප්පහීනාකාරො, සො ච උප්පජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජති, තස්මා න අනුසයා උප්පජ්ජන්තීති. තත්‍රිදං පටිවචනං – න අප්පහීනාකාරො, අනුසයොති පන අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතකිලෙසො වුච්චති. සො චිත්තසම්පයුත්තො සාරම්මණො සප්පච්චයට්ඨෙන සහෙතුකො එකන්තාකුසලො අතීතොපි හොති අනාගතොපි පච්චුප්පන්නොපි, තස්මා උප්පජ්ජතීති වත්තුං යුජ්ජතීති. තත්‍රිදං පමාණං – ඉධෙව තාව අභිසමයකථාය (පටි. ම. 3.21) ‘‘පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහතී’’ති පුච්ඡං කත්වා අනුසයානං පච්චුප්පන්නභාවස්ස අත්ථිතාය ‘‘ථාමගතො අනුසයං පජහතී’’ති වුත්තං. ධම්මසඞ්ගණියං මොහස්ස පදභාජනෙ ‘‘අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං, අයං තස්මිං සමයෙ මොහො හොතී’’ති (ධ. ස. 390) අකුසලචිත්තෙන සද්ධිං මොහස්ස උප්පන්නභාවො වුත්තො[Pg.9]. කථාවත්ථුස්මිං ‘‘අනුසයා අබ්‍යාකතා අනුසයා අහෙතුකා අනුසයා චිත්තවිප්පයුත්තා’’ති සබ්බෙ වාදා පටිසෙධිතා. අනුසයයමකෙ සත්තන්නං මහාවාරානං අඤ්ඤතරස්මිං උප්පජ්ජනවාරෙ ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතී’’තිආදි (යම. 2.අනුසයයමක.300) වුත්තං. තස්මා ‘‘අනුසෙන්තීති අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තී’’ති යං වුත්තං, තං ඉමිනා තන්තිප්පමාණෙන යුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යම්පි ‘‘චිත්තසම්පයුත්තො සාරම්මණො’’තිආදි වුත්තං, තම්පි සුවුත්තමෙව. අනුසයො හි නාමෙස පරිනිප්ඵන්නො චිත්තසම්පයුත්තො අකුසලධම්මොති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

अनुशयनिर्देशामध्ये 'अनुशय' कोणत्या अर्थाने म्हटले आहे? अनुसयन अर्थाने (सुप्त राहण्याच्या अर्थाने). हा 'अनुसयन अर्थ' म्हणजे काय? नष्ट न झालेल्या (अप्रहीण) अर्थाने. कारण हे क्लेश नष्ट न झाल्यामुळे त्या त्या प्राण्याच्या संतानामध्ये सुप्त राहतात. म्हणून त्यांना 'अनुशय' असे म्हणतात. 'अनुसेंती' (सुप्त राहतात) म्हणजे योग्य कारण मिळवून उत्पन्न होतात, असा अर्थ आहे. असेही असू शकते की - अनुसयन अर्थ म्हणजे नष्ट न झालेली अवस्था (अप्रहीणाकार), आणि ती उत्पन्न होते असे म्हणणे योग्य नाही, म्हणून अनुशय उत्पन्न होत नाहीत. त्यावर हे उत्तर आहे - नष्ट न झालेली अवस्था म्हणजे अनुशय नव्हे, तर नष्ट न झाल्यामुळे दृढ झालेल्या क्लेशांना 'अनुशय' म्हटले जाते. तो चित्तसंप्रयुक्त, सालंबन (आलंबनासह), सप्रत्यय अर्थाने सहेतुक आणि एकांततः अकुशल असतो; तो भूतकाळातही असतो, भविष्यकाळातही असतो आणि वर्तमानकाळातही असतो, म्हणून तो 'उत्पन्न होतो' असे म्हणणे योग्य आहे. याबाबत हे प्रमाण आहे - येथेच अभिसमय कथेमध्ये 'वर्तमानकाळातील क्लेशांचा त्याग करतो' असा प्रश्न विचारून, अनुशयांच्या वर्तमानकालीन अस्तित्वामुळे 'दृढ झालेला अनुशय नष्ट करतो' असे म्हटले आहे. धम्मसंगणीच्या मोहाच्या पदभाजनामध्ये 'अविद्यानुशय, अविद्यापरियुत्थान, अविद्या-अर्गल, मोह, अकुशलमूळ, हा त्या वेळी मोह असतो' असे सांगून अकुशल चित्तासोबत मोहाची उत्पत्ती सांगितली आहे. कथावत्थूमध्ये 'अनुशय अव्याकृत आहेत, अनुशय अहेतुक आहेत, अनुशय चित्तविप्रयुक्त आहेत' या सर्व वादांचे खंडन केले आहे. अनुशय यमकामध्ये सात महावारांपैकी एका उत्पन्नवारामध्ये 'ज्याला कामरागानुशय उत्पन्न होतो, त्याला प्रतिघानुशय उत्पन्न होतो' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून, 'अनुसेंती म्हणजे योग्य कारण मिळवून उत्पन्न होतात' असे जे मी म्हटले आहे, ते या आगम प्रमाणाने योग्य आहे असे समजावे. तसेच 'चित्तसंप्रयुक्त, सालंबन' इत्यादी जे म्हटले आहे, तेही सुभाषितच (योग्यच) आहे. अनुशय हा परिनिष्पन्न, चित्तसंप्रयुक्त आणि अकुशल धर्म आहे, असा येथे निष्कर्ष काढावा.

කාමරාගානුසයොතිආදීසු කාමරාගො ච සො අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයො චාති කාමරාගානුසයො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. කාමරාගානුසයො චෙත්ථ ලොභසහගතචිත්තෙසු සහජාතවසෙන ආරම්මණවසෙන ච මනාපෙසු අවසෙසකාමාවචරධම්මෙසු ආරම්මණවසෙනෙව උප්පජ්ජමානො ලොභො. පටිඝානුසයො ච දොමනස්සසහගතචිත්තෙසු සහජාතවසෙන ආරම්මණවසෙන ච අමනාපෙසු අවසෙසකාමාවචරධම්මෙසු ආරම්මණවසෙනෙව උප්පජ්ජමානො දොසො. මානානුසයො දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තලොභසහගතචිත්තෙසු සහජාතවසෙන ආරම්මණවසෙන ච දුක්ඛවෙදනාවජ්ජෙසු අවසෙසකාමාවචරධම්මෙසු රූපාරූපාවචරධම්මෙසු ච ආරම්මණවසෙනෙව උප්පජ්ජමානො මානො. දිට්ඨානුසයො චතූසු දිට්ඨිගතසම්පයුත්තෙසු. විචිකිච්ඡානුසයො විචිකිච්ඡාසහගතෙ. අවිජ්ජානුසයො ද්වාදසසු අකුසලචිත්තෙසු සහජාතවසෙන ආරම්මණවසෙන ච. තයොපි අවසෙසතෙභූමකධම්මෙසු ආරම්මණවසෙනෙව උප්පජ්ජමානා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාමොහා. භවරාගානුසයො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු උප්පජ්ජමානොපි සහජාතවසෙන න වුත්තො, ආරම්මණවසෙනෙව පන රූපාරූපාවචරධම්මෙසු උප්පජ්ජමානො ලොභො වුත්තො.

'कामरागानुशय' इत्यादी शब्दांमध्ये - जो कामराग आहे आणि नष्ट न झाल्यामुळे अनुशय आहे, तो 'कामरागानुशय' होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लावावा. येथे कामरागानुशय म्हणजे लोभसहगत चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने, तसेच प्रिय गोष्टींमध्ये उर्वरित कामावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा लोभ होय. प्रतिघानुशय म्हणजे दोमनस्यसहगत चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने, तसेच अप्रिय गोष्टींमध्ये उर्वरित कामावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा द्वेष होय. मानानुशय म्हणजे दृष्टिगतविप्रयुक्त लोभसहगत चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने, तसेच दुःखवेदना वगळता उर्वरित कामावचर धर्मांमध्ये आणि रूपावचर-अरूपावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा मान होय. दृष्ट्यानुशय हा चार दृष्टिगतसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये असतो. विचिकित्सानुशय हा विचिकित्सासहगत चित्तामध्ये असतो. अविद्यानुशय हा बारा अकुशल चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा मोह होय. हे तिन्ही (दृष्टी, विचिकित्सा आणि मोह) उर्वरित तेभूमिक धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होतात. भवरागानुशय हा चार दृष्टिगतविप्रयुक्त चित्तांमध्ये उत्पन्न होत असला तरी सहजात रूपाने सांगितलेला नाही, तर रूपावचर आणि अरूपावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा लोभ म्हणून सांगितला आहे.

114. ඉදානි යථාවුත්තානං අනුසයානං අනුසයනට්ඨානං දස්සෙන්තො යං ලොකෙතිආදිමාහ. තත්ථ යං ලොකෙ පියරූපන්ති යං ඉමස්මිං ලොකෙ පියජාතිකං පියසභාවං. සාතරූපන්ති සාතජාතිකං අස්සාදපදට්ඨානං ඉට්ඨාරම්මණං. එත්ථ සත්තානං කාමරාගානුසයො අනුසෙතීති එතස්මිං [Pg.10] ඉට්ඨාරම්මණෙ සත්තානං අප්පහීනට්ඨෙන කාමරාගානුසයො අනුසෙති. ‘‘පියරූපං සාතරූප’’න්ති ච ඉධ කාමාවචරධම්මොයෙව අධිප්පෙතො. යථා නාම උදකෙ නිමුග්ගස්ස හෙට්ඨා ච උපරි ච සමන්තා ච උදකමෙව හොති, එවමෙව ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගුප්පත්ති නාම සත්තානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණා. තථා අනිට්ඨාරම්මණෙ පටිඝුප්පත්ති. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසූති එවං ඉමෙසු ද්වීසු ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණධම්මෙසු. අවිජ්ජානුපතිතාති කාමරාගපටිඝසම්පයුත්තා හුත්වා ආරම්මණකරණවසෙන අවිජ්ජා අනුපතිතා අනුගතා. විච්ඡෙදං කත්වාපි පාඨො. තදෙකට්ඨොති තාය අවිජ්ජාය සහජෙකට්ඨවසෙන එකතො ඨිතො. මානො ච දිට්ඨි ච විචිකිච්ඡා චාති නවවිධමානො, ද්වාසට්ඨිවිධා දිට්ඨි, අට්ඨවත්ථුකා විචිකිච්ඡා, තදෙකට්ඨො මානො ච තදෙකට්ඨා දිට්ඨි ච තදෙකට්ඨා විචිකිච්ඡා චාති යොජනා. දට්ඨබ්බාති පස්සිතබ්බා අවගන්තබ්බා. තයො එකතො කත්වා බහුවචනං කතං. භවරාගානුසයො පනෙත්ථ කාමරාගානුසයෙනෙව සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

११४. आता, पूर्वोक्त अनुशयांचे अनुसयन स्थान (सुप्त राहण्याचे स्थान) दर्शवताना 'यं लोके' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'यं लोके पियरूपं' म्हणजे या जगात जे प्रिय स्वरूपाचे, प्रिय स्वभावाचे आहे. 'सातरूपं' म्हणजे सुखद स्वरूपाचे, आस्वादाचे अधिष्ठान असलेले इष्ट आलंबन होय. 'एत्थ सत्तानं कामरागाणुसयो अनुसेति' म्हणजे या इष्ट आलंबनामध्ये प्राण्यांचा नष्ट न झालेला कामरागानुशय सुप्त राहतो. आणि येथे 'पियरूपं सातरूपं' या पदाने केवळ कामावचर धर्मच अभिप्रेत आहे. ज्याप्रमाणे पाण्यात बुडालेल्या माणसाच्या खाली, वर आणि चहूबाजूंनी पाणीच पाणी असते, त्याचप्रमाणे इष्ट आलंबनामध्ये रागाची उत्पत्ती ही प्राण्यांची सततची सवय असते. तसेच अनिष्ट आलंबनामध्ये प्रतिघाची (द्वेषाची) उत्पत्ती होते. 'इति इमेसु द्वीसु धम्मेसु' म्हणजे अशा प्रकारे या इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनरूप दोन धर्मांमध्ये. 'अविज्जानुपतिता' म्हणजे कामराग आणि प्रतिघाशी संप्रयुक्त होऊन आलंबन करण्याच्या द्वारे अविद्या त्यांच्या मागोमाग येते (अनुगमन करते). 'विच्छेदं कत्वापि' असा पाठ आहे. 'tadekaṭṭho' (तदेकस्थ) म्हणजे त्या अविद्येसोबत सहजात रूपाने एकाच ठिकाणी स्थित असणारे. 'मानो च दिट्ठि च विचिकिच्छा च' म्हणजे नऊ प्रकारचा मान, बासठ प्रकारची दृष्टी आणि आठ वस्तूंवर आधारित विचिकित्सा होय; त्या अविद्येसोबत एकाच ठिकाणी असणारा मान, दृष्टी आणि विचिकित्सा असा संबंध लावावा. 'दट्ठब्बा' म्हणजे पाहावे किंवा जाणावे. या तिन्हींना एकत्र करून बहुवचन वापरले आहे. येथे भवरागानुशय हा कामरागानुशयामध्येच समाविष्ट आहे असे समजावे.

චරිතනිද්දෙසෙ තෙරස චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. ද්වාදස අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. චතස්සො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. තත්ථ කාමාවචරො පරිත්තභූමකො. ඉතරො මහාභූමකො. තීසුපි වා එතෙසු යො කොචි අප්පවිපාකො පරිත්තභූමකො, මහාවිපාකො මහාභූමකොති වෙදිතබ්බො.

चरितनिर्देशामध्ये तेरा चेतना म्हणजे 'पुण्याभिसंस्कार' होय. बारा चेतना म्हणजे 'अपुण्याभिसंस्कार' होय. चार चेतना म्हणजे 'आनेञ्जाभिसंस्कार' होय. त्यामध्ये कामावचर हा 'परित्तभूमिक' (मर्यादित भूमीचा) आहे. इतर (रूपावचर व अरूपावचर) हे 'महाभूमिक' (महान भूमीचे) आहेत. किंवा या तिन्हींमध्ये जो कोणी अल्पविपाक आहे तो परित्तभूमिक आणि जो महाविपाक आहे तो महाभूमिक समजावा.

115. අධිමුත්තිනිද්දෙසෙ සන්තීති සංවිජ්ජන්ති. හීනාධිමුත්තිකාති ලාමකජ්ඣාසයා. පණීතාධිමුත්තිකාති කල්‍යාණජ්ඣාසයා. සෙවන්තීති නිස්සයන්ති අල්ලීයන්ති. භජන්තීති උපසඞ්කමන්ති. පයිරුපාසන්තීති පුනප්පුනං උපසඞ්කමන්ති. සචෙ හි ආචරියුපජ්ඣායා න සීලවන්තො හොන්ති, අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකා සීලවන්තො, තෙ අත්තනො ආචරියුපජ්ඣායෙපි න උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො සදිසෙ සාරුප්පෙ භික්ඛූයෙව උපසඞ්කමන්ති. සචෙපි ආචරියුපජ්ඣායා සාරුප්පා භික්ඛූ, ඉතරෙ අසාරුප්පා, තෙපි න ආචරියුපජ්ඣායෙ උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො සදිසෙ හීනාධිමුත්තිකෙයෙව උපසඞ්කමන්ති. එවං උපසඞ්කමනං පන න කෙවලං එතරහියෙව, අතීතානාගතෙපීති දස්සෙතුං අතීතම්පි අද්ධානන්තිආදිමාහ. තත්ථ අතීතම්පි අද්ධානන්ති අතීතස්මිං කාලෙ, අච්චන්තසංයොගත්ථෙ වා උපයොගවචනං. සෙසං [Pg.11] උත්තානත්ථමෙව. ඉදං පන දුස්සීලානං දුස්සීලසෙවනමෙව, සීලවන්තානං සීලවන්තසෙවනමෙව, දුප්පඤ්ඤානං දුප්පඤ්ඤසෙවනමෙව, පඤ්ඤවන්තානං පඤ්ඤවන්තසෙවනමෙව කො නියමෙතීති? අජ්ඣාසයධාතු නියමෙතීති.

११५. अधिमुत्तिनिद्देस (अधिमुक्तिनिर्देश) मध्ये 'संती' म्हणजे विद्यमान आहेत (आढळतात). 'हीनाधिमुत्तिका' म्हणजे हीन किंवा कनिष्ठ आशय (इच्छा) असलेले. 'पणीताधिमुत्तिका' म्हणजे कल्याणकारी किंवा उत्कृष्ट आशय असलेले. 'सेवन्ति' म्हणजे आश्रय घेतात किंवा जवळ राहतात. 'भजन्ति' म्हणजे जवळ जातात. 'पयिरुपासन्ति' म्हणजे वारंवार जवळ जातात. जर आचार्य आणि उपाध्याय शीलवान नसतील, आणि त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) व सद्धि विहारिक (सह-विहारी) शीलवान असतील, तर ते आपल्या आचार्य आणि उपाध्यायांच्या जवळ देखील जात नाहीत, तर ते आपल्यासारख्याच योग्य (सारूप्य) भिक्खूंच्या जवळ जातात. आणि जर आचार्य व उपाध्याय योग्य भिक्खू असतील, परंतु इतर (शिष्य) अयोग्य असतील, तर ते देखील आचार्य व उपाध्यायांच्या जवळ जात नाहीत, तर ते आपल्यासारख्याच हीन आशय असलेल्यांच्या (हीनाधिमुत्तिक) जवळ जातात. परंतु अशा प्रकारे जवळ जाणे केवळ आत्ताच (वर्तमान काळातच) घडते असे नाही, तर भूतकाळात आणि भविष्यकाळातही घडते, हे दर्शवण्यासाठी 'अतीतम्पि अद्धानं' (भूतकाळातही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अतीतम्पि अद्धानं' म्हणजे भूतकाळात; येथे अत्यंतसंयोग अर्थामध्ये द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. परंतु, दुःशीलांना दुःशीलांचीच सेवा करणे, शीलवानांना शीलवानांचीच सेवा करणे, दुष्प्रज्ञांना दुष्प्रज्ञांचीच सेवा करणे आणि प्रज्ञावानांना प्रज्ञावानांचीच सेवा करणे, हे कोण निश्चित करते? आशयधातू (स्वभाव किंवा प्रवृत्तीचा धातू) हे निश्चित करतो.

භබ්බාභබ්බනිද්දෙසෙ ඡඩ්ඩෙතබ්බෙ පඨමං නිද්දිසිත්වා ගහෙතබ්බෙ පච්ඡා නිද්දිසිතුං උද්දෙසස්ස උප්පටිපාටියා පඨමං අභබ්බා නිද්දිට්ඨා. උද්දෙසෙ පන ද්වන්දසමාසෙ අච්චිතස්ස ච මන්දක්ඛරස්ස ච පදස්ස පුබ්බනිපාතලක්ඛණවසෙන භබ්බසද්දො පුබ්බං පයුත්තො. කම්මාවරණෙනාති පඤ්චවිධෙන ආනන්තරියකම්මෙන. සමන්නාගතාති සමඞ්ගීභූතා. කිලෙසාවරණෙනාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. ඉමානි ද්වෙ සග්ගමග්ගානං ආවරණතො ආවරණානි. භික්ඛුනීදූසකාදීනි කම්මානිපි කම්මාවරණෙනෙව සඞ්ගහිතානි. විපාකාවරණෙනාති අහෙතුකපටිසන්ධියා. යස්මා පන දුහෙතුකානම්පි අරියමග්ගපටිවෙධො නත්ථි, තස්මා දුහෙතුකා පටිසන්ධිපි විපාකාවරණමෙවාති වෙදිතබ්බා, අස්සද්ධාති බුද්ධාදීසු සද්ධාරහිතා. අච්ඡන්දිකාති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දරහිතා. උත්තරකුරුකා මනුස්සා අච්ඡන්දිකට්ඨානං පවිට්ඨා. දුප්පඤ්ඤාති භවඞ්ගපඤ්ඤාය පරිහීනා. භවඞ්ගපඤ්ඤාය පන පරිපුණ්ණායපි යස්ස භවඞ්ගං ලොකුත්තරස්ස පාදකං න හොති, සොපි දුප්පඤ්ඤොයෙව නාම. අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං අරියමග්ගං ඔක්කමිතුං අභබ්බා. අරියමග්ගො හි සම්මා සභාවොති සම්මත්තං, සොයෙව අනන්තරඵලදානෙ, සයමෙව වා අචලභාවතො නියාමො, තං ඔක්කමිතුං පවිසිතුං අභබ්බා. න කම්මාවරණෙනාතිආදීනි වුත්තවිපරියායෙනෙව වෙදිතබ්බානීති.

'भव्याभव्यनिर्देश' मध्ये, प्रथम त्याग करण्यायोग्य (वर्ज्य) व्यक्तींचा निर्देश करून, नंतर स्वीकारण्यायोग्य व्यक्तींचा निर्देश करण्यासाठी, उद्देशाच्या उलट क्रमाने प्रथम 'अभव्य' लोकांचा निर्देश केला आहे. परंतु उद्देशामध्ये, द्वंद्व समासात कमी अक्षरे असलेल्या किंवा पूजनीय अर्थ असलेल्या शब्दाच्या पूर्वपात (आधी येण्याच्या) नियमानुसार 'भव्य' (भब्ब) हा शब्द आधी वापरला आहे. 'कम्मावरणेन' (कर्माच्या आवरणाने) म्हणजे पाच प्रकारच्या आनंतर्य कर्माने युक्त झालेले (समंगीभूत). 'किलेसावरणेन' (क्लेशाच्या आवरणाने) म्हणजे नियत मिथ्यादृष्टीने. हे दोन्ही (कर्म आणि क्लेश) स्वर्ग आणि मार्गाला अडथळा आणणारे असल्यामुळे 'आवरण' (अडथळे) म्हटले जातात. भिक्खुणीचा विनयभंग करणे इत्यादी कर्मे देखील कर्मावरणामध्येच समाविष्ट केली जातात. 'विपाकावरणेन' (विपाकाच्या आवरणाने) म्हणजे अहेतुक प्रतिसंधीने. परंतु, ज्याअर्थी द्विहेतुक व्यक्तींना देखील आर्यमार्गाचा साक्षात्कार (प्रतिवेध) होत नाही, त्याअर्थी द्विहेतुक प्रतिसंधी देखील विपाकावरणच समजावी. 'अस्सद्धा' (अश्रद्ध) म्हणजे बुद्ध इत्यादींवर श्रद्धा नसलेले. 'अच्छन्दिका' (इच्छारहित) म्हणजे काही करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यता) रूपी कुशल छंदाने रहित असलेले. उत्तरकुरुमधील मनुष्य हे 'अच्छन्दिक' (कुशल छंदाचा अभाव असलेल्या) स्थितीत समाविष्ट होतात. 'दुप्पञ्ञा' (दुष्प्रज्ञ) म्हणजे भवांग प्रज्ञेने रहित असलेले. परंतु, भवांग प्रज्ञेने परिपूर्ण असूनही ज्याचे भवांग लोकोत्तर मार्गाचा पाया (पादक) बनत नाही, तो देखील 'दुष्प्रज्ञ'च होय. 'अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये 'सम्यक्त्व नियम' (सम्मत्तनियाम) नावाच्या आर्यमार्गात प्रवेश करण्यास (अवतरण्यास) अपात्र (अभव्य) असणे. कारण आर्यमार्ग हा सम्यक् (योग्य) स्वभाव असल्यामुळे त्याला 'सम्यक्त्व' (सम्मत्तं) म्हणतात; आणि तोच तात्काळ फल देण्याच्या बाबतीत किंवा स्वतःच अचल असल्यामुळे 'नियम' (नियाम) आहे. त्यात प्रवेश करण्यास ते अपात्र असतात. 'न कम्मावरणेन' (कर्माच्या आवरणाने नाही) इत्यादी विधाने याच्या उलट (विपरीत) अर्थाने समजून घ्यावीत.

ආසයානුසයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आशयानुशयज्ञाननिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

70. යමකපාටිහීරඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

७०. यमकप्रातिहार्यज्ञाननिर्देशवर्णना

116. යමකපාටිහීරඤාණනිද්දෙසෙ අසාධාරණං සාවකෙහීති සෙසාසාධාරණඤාණනිද්දෙසෙ අඤ්ඤවචනෙහි ඔකාසාභාවතො න වුත්තං, ඉධ පන අඤ්ඤවචනාභාවතො වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. උපරිමකායතොති නාභියා උද්ධං සරීරතො. අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තතීති තෙජොකසිණාරම්මණං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘උපරිමකායතො අග්ගිජාලා වුට්ඨාතූ’’ති ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා අනන්තරං අභිඤ්ඤාඤාණෙන ‘‘උපරිමකායතො [Pg.12] අග්ගිජාලා වුට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨිතෙ සහ අධිට්ඨානා උපරිමකායතො අග්ගිජාලා වුට්ඨාති. සා හි ඉධ රාසට්ඨෙන ඛන්ධොති වුත්තා. හෙට්ඨිමකායතොති නාභිතො හෙට්ඨා සරීරතො. උදකධාරා පවත්තතීති ආපොකසිණාරම්මණං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා වුට්ඨාතූ’’ති ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා අනන්තරං අභිඤ්ඤාඤාණෙන ‘‘හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා වුට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨිතෙ සහ අධිට්ඨානා හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා වුට්ඨාති. උභයත්ථාපි අබ්බොච්ඡෙදවසෙන පවත්තතීති වුත්තං. අධිට්ඨානස්ස ආවජ්ජනස්ස ච අන්තරෙ ද්වෙ භවඞ්ගචිත්තානි වත්තන්ති. තස්මායෙව යුගලා හුත්වා අග්ගික්ඛන්ධඋදකධාරා පවත්තන්ති, අන්තරං න පඤ්ඤායති. අඤ්ඤෙසං පන භවඞ්ගපරිච්ඡෙදො නත්ථි. පුරත්ථිමකායතොති අභිමුඛපස්සතො. පච්ඡිමකායතොති පිට්ඨිපස්සතො. දක්ඛිණඅක්ඛිතො වාමඅක්ඛිතොතිආදි සමාසපාඨොයෙව, න අඤ්ඤො. දක්ඛිණනාසිකාසොතතො වාමනාසිකාසොතතොති පාඨො සුන්දරො. රස්සං කත්වාපි පඨන්ති. අංසකූටතොති එත්ථ අබ්භුග්ගතට්ඨෙන කූටො වියාති කූටො, අංසොයෙව කූටො අංසකූටො. අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහීති අඞ්ගුලීහි අඞ්ගුලීහි. අඞ්ගුලන්තරිකාහීති අඞ්ගුලීනං අන්තරිකාහි. එකෙකලොමතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, එකෙකලොමතො උදකධාරා පවත්තතීති උභයත්ථාපි ආමෙඩිතවචනෙන සබ්බලොමානං පරියාදින්නත්තා එකෙකලොමතොව අග්ගික්ඛන්ධඋදකධාරා යුගලා යුගලා හුත්වා පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ලොමකූපතො ලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, ලොමකූපතො ලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘එකෙකලොමතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති. ලොමකූපතො ලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තති, ලොමකූපතො ලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, එකෙකලොමතො උදකධාරා පවත්තතී’’ති ලිඛිතං. තම්පි යුජ්ජතියෙව. පාටිහීරස්ස අතිසුඛුමත්තදීපනතො පන පුරිමපාඨොයෙව සුන්දරතරො.

११६. 'यमकप्रातिहार्यज्ञाननिर्देश' मध्ये 'असाधारणं सावकेहि' (श्रावकांसाठी असाधारण) हे पद इतर पाच असाधारण ज्ञानांच्या निर्देशात इतर शब्दांमुळे जागा नसल्यामुळे म्हटले गेले नाही, परंतु येथे इतर शब्दांचा अभाव असल्यामुळे ते म्हटले गेले आहे, असे समजावे. 'उपरिमाकायातो' म्हणजे नाभीच्या वरच्या शरीरापासून. 'अग्गिक्खन्धो पवत्तति' (अग्निस्कंध प्रवृत्त होतो) म्हणजे तेजोकसिण हे आलंबन असलेल्या पादक ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून 'शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीच्या ज्वाला बाहेर पडोत' असा विचार (आवर्जन) करून, परिकर्म करून, त्यानंतर अभिज्ञाज्ञानाने 'शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीच्या ज्वाला बाहेर पडोत' असा अधिष्ठान (संकल्प) केल्यावर, अधिष्ठानासोबतच शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीच्या ज्वाला बाहेर पडतात. येथे समूहाच्या अर्थाने त्याला 'स्कंध' (खन्ध) म्हटले आहे. 'हेट्ठिमकायातो' म्हणजे नाभीच्या खालच्या शरीरापासून. 'उदकधारा पवत्तति' (जलधारा प्रवृत्त होते) म्हणजे आपोकसिण हे आलंबन असलेल्या पादक ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून 'शरीराच्या खालच्या भागातून जलधारा बाहेर पडोत' असा विचार करून, परिकर्म करून, त्यानंतर अभिज्ञाज्ञानाने 'शरीराच्या खालच्या भागातून जलधारा बाहेर पडोत' असा अधिष्ठान केल्यावर, अधिष्ठानासोबतच शरीराच्या खालच्या भागातून जलधारा बाहेर पडतात. दोन्ही ठिकाणी अखंडपणे (अब्बोच्छेदवसेन) प्रवृत्त होतात, असे म्हटले आहे. अधिष्ठान आणि आवर्जन यांच्या दरम्यान दोन भवांगचित्ते उत्पन्न होतात. त्यामुळेच, जोडीने (युगला) होऊन अग्निस्कंध आणि जलधारा प्रवृत्त होतात, त्यांच्यातील अंतर जाणवत नाही. परंतु इतरांच्या बाबतीत भवांगाची अशी मर्यादा (भवांगपरिच्छेद) नसते. 'पुरत्थिमकायातो' म्हणजे समोरील बाजूने. 'पच्छिमकायातो' म्हणजे पाठीमागच्या बाजूने. 'दक्खिणअक्खितो वामअक्खितो' (उजव्या डोळ्यापासून, डाव्या डोळ्यापासून) इत्यादी केवळ समासपाठच आहे, दुसरा नाही. 'दक्खिणनासिकासोततो वामनासिकासोततो' (उजव्या नाकपुडीतून, डाव्या नाकपुडीतून) हा पाठ चांगला आहे. काही जण र्‍हस्व करूनही वाचतात. 'अंसकूटतो' यामध्ये वर उचललेल्या अर्थाने शिखरासारखा असल्यामुळे 'कूट' म्हटले आहे; खांदा हाच शिखर असल्यामुळे 'अंसकूट' (खांद्याचे टोक). 'अङ्गुलङ्गुलैहि' म्हणजे बोटाबोटांनी. 'अङ्गुलन्तरिकाहि' म्हणजे बोटांच्या फटींमधून (अंतरालमधून). 'एके कलोमतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, एके कलोमतो उदकधारा पवत्तति' (प्रत्येक रोमातून अग्निस्कंध प्रवृत्त होतो, प्रत्येक रोमातून जलधारा प्रवृत्त होते) या दोन्ही ठिकाणी 'एकेक' अशा द्विरुक्तीने (आमेडितवचन) सर्व रोमांचा समावेश झाल्यामुळे, प्रत्येक एका-एका रोमातूनच अग्निस्कंध आणि जलधारा जोड्या-जोड्यांनी प्रवृत्त होतात, असे म्हटले आहे. 'लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तति' यामध्येही हाच नियम आहे. काही पुस्तकांमध्ये 'एके कलोमतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति. लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, एके कलोमतो उदकधारा पवत्तति' असे लिहिले आहे. ते देखील योग्यच आहे. परंतु, प्रातिहार्याचे अत्यंत सूक्ष्मत्व दर्शवण्यासाठी पहिलाच पाठ अधिक चांगला आहे.

ඉදානි ඡන්නං වණ්ණානන්ති කො සම්බන්ධො? හෙට්ඨා ‘‘උපරිමකායතො’’තිආදීහි අනෙකෙහි සරීරාවයවා වුත්තා. තෙන සරීරාවයවසම්බන්ධො පවත්තතීති වචනසම්බන්ධෙන ච යමකපාටිහීරාධිකාරෙන ච ඡන්නං වණ්ණානං සරීරාවයවභූතානං [Pg.13] රස්මියො යමකා හුත්වා පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. සාමිවචනසම්බන්ධෙන ච අවස්සං ‘‘රස්මියො’’ති පාඨසෙසො ඉච්ඡිතබ්බොයෙව. නීලානන්ති උමාපුප්ඵවණ්ණානං. පීතකානන්ති කණිකාරපුප්ඵවණ්ණානං. ලොහිතකානන්ති ඉන්දගොපකවණ්ණානං. ඔදාතානන්ති ඔසධිතාරකවණ්ණානං. මඤ්ජිට්ඨානන්ති මන්දරත්තවණ්ණානං. පභස්සරානන්ති පභාසනපකතිකානං පභස්සරවණ්ණානං. පභස්සරවණ්ණෙ විසුං අවිජ්ජමානෙපි වුත්තෙසු පඤ්චසු වණ්ණෙසු යෙ යෙ පභා සමුජ්ජලා, තෙ තෙ පභස්සරා. තථා හි තථාගතස්ස යමකපාටිහීරං කරොන්තස්ස යමකපාටිහීරඤාණබලෙනෙව කෙසමස්සූනඤ්චෙව අක්ඛීනඤ්ච නීලට්ඨානෙහි නීලරස්මියො නික්ඛමන්ති, යාසං වසෙන ගගනතලං අඤ්ජනචුණ්ණසමොකිණ්ණං විය උමාපුප්ඵනීලුප්පලදලසඤ්ඡන්නං විය වීතිපතන්තමණිතාලවණ්ටං විය පසාරිතමෙචකපටං විය ච හොති. ඡවිතො චෙව අක්ඛීනඤ්ච පීතකට්ඨානෙහි පීතරස්මියො නික්ඛමන්ති, යාසං වසෙන දිසාභාගා සුවණ්ණරසනිසිඤ්චමානා විය සුවණ්ණපටපසාරිතා විය කුඞ්කුමචුණ්ණකණිකාරපුප්ඵසම්පරිකිණ්ණා විය ච විරොචන්ති. මංසලොහිතෙහි චෙව අක්ඛීනඤ්ච රත්තට්ඨානෙහි ලොහිතරස්මියො නික්ඛමන්ති, යාසං වසෙන දිසාභාගා චිනපිට්ඨචුණ්ණරඤ්ජිතා විය සුපක්කලාඛාරසනිසිඤ්චමානා විය රත්තකම්බලපරික්ඛිත්තා විය ජයසුමනපාලිභද්දකබන්ධුජීවකකුසුමසම්පරිකිණ්ණා විය ච විරොචන්ති. අට්ඨීහි චෙව දන්තෙහි ච අක්ඛීනඤ්ච සෙතට්ඨානෙහි ඔදාතරස්මියො නික්ඛමන්ති, යාසං වසෙන දිසාභාගා රජතකුටෙහි ආසිඤ්චමානඛීරධාරාසම්පරිකිණ්ණා විය පසාරිතරජතපට්ටවිතානා විය වීතිපතන්තරජතතාලවණ්ටා විය කුන්දකුමුදසින්දුවාරසුමනමල්ලිකාදිකුසුමසඤ්ඡන්නා විය ච විරොචන්ති. හත්ථතලපාදතලාදීහි මන්දරත්තට්ඨානෙහි මඤ්ජිට්ඨරස්මියො නික්ඛමන්ති, යාසං වසෙන දිසාභාගා පවාළජාලපරික්ඛිත්තා විය රත්තකුරවකකුසුමසමොකිණ්ණා විය ච විරොචන්ති. උණ්ණානඛාදීහි පභස්සරට්ඨානෙහි පභස්සරරස්මියො නික්ඛමන්ති, යාසං වසෙන දිසාභාගා ඔසධිතාරකපුඤ්ජපුණ්ණා විය විජ්ජුපටලාදිපරිපුණ්ණා විය ච විරොචන්ති.

आता 'छन्नं वण्णानं' (सहा रंगांचे) याचा काय संबंध आहे? खाली 'उपरिमकायतो' (शरीराच्या वरच्या भागातून) इत्यादी अनेक शब्दांद्वारे शरीराचे अवयव सांगितले आहेत. त्या शरीराच्या अवयवांच्या संबंधाने आणि यमकप्रातिहार्याच्या अधिकाराने (प्रकरणामुळे) शरीराचे अवयव असलेल्या सहा रंगांचे किरण जोडीने (यमक) होऊन प्रवृत्त होतात, असे म्हटले आहे. आणि षष्ठी विभक्तीच्या संबंधामुळे 'रस्मियो' (किरण) हा उर्वरित पाठ निश्चितपणे स्वीकारला पाहिजे. 'नीलानं' म्हणजे अतसीच्या (अळशीच्या) फुलासारख्या रंगाचे (निळे). 'पीतकानं' म्हणजे कर्णिकार फुलाच्या रंगाचे (पिवळे). 'लोहितकानं' म्हणजे इंद्रगोपक (तांबड्या कीटकाच्या) रंगाचे (लाल). 'ओदातानं' म्हणजे ओषधी ताऱ्याच्या (शुक्राच्या ताऱ्याच्या) रंगाचे (पांढरे). 'मंजिट्ठानं' म्हणजे मंजीठ (किंचित लालसर/गडद तांबड्या) रंगाचे. 'पभस्सरानं' म्हणजे अत्यंत चमकदार, प्रभायुक्त रंगाचे. जरी प्रभास्वर रंग वेगळा अस्तित्वात नसला, तरी वर सांगितलेल्या पाच रंगांमध्ये जे जे किरण अत्यंत प्रज्वलित (चमकदार) असतात, ते ते प्रभास्वर होत. तसेच, यमकप्रातिहार्य करणाऱ्या तथागतांच्या यमकप्रातिहार्य-ज्ञानबलानेच त्यांचे केस व दाढी आणि डोळ्यांच्या निळ्या भागांतून निळे किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने आकाशमंडळ जणू काजळाच्या चूर्णाने भरल्यासारखे, अतसीच्या फुलांनी व नीलकमलाच्या पाकळ्यांनी झाकल्यासारखे, इकडेतिकडे फिरवल्या जाणाऱ्या रत्नजडित पंख्यासारखे आणि पसरवलेल्या काळ्या वस्त्रासारखे दिसते. त्यांच्या त्वचेतून आणि डोळ्यांच्या पिवळ्या भागांतून पिवळे किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू सुवर्णरसाने सिंचन केल्यासारख्या, सोन्याचे पत्रे पसरवल्यासारख्या आणि कुंकू चूर्ण व कर्णिकार फुलांनी सर्व बाजूंनी विखुरल्यासारख्या शोभून दिसतात. त्यांच्या मांस व रक्तामधून आणि डोळ्यांच्या लाल भागांतून लाल किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू सिंदूर चूर्णाने रंगवल्यासारख्या, चांगल्या उकळलेल्या लाखेच्या रसाने सिंचन केल्यासारख्या, लाल घोंगडीने (कंबलाने) वेढल्यासारख्या आणि जास्वंद, पालिभद्रक (पांगारा) व बंधुजीवक (दुपारी) फुलांनी सर्व बाजूंनी विखुरल्यासारख्या शोभून दिसतात. त्यांच्या हाडांमधून, दातांमधून आणि डोळ्यांच्या पांढऱ्या भागांतून पांढरे किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू चांदीच्या कलशातून ओतलेल्या दुधाच्या धारांनी युक्त असल्यासारख्या, पसरवलेल्या चांदीच्या पत्र्यांच्या चांदव्यासारख्या, इकडेतिकडे फिरवल्या जाणाऱ्या चांदीच्या पंख्यासारख्या आणि कुंद, कुमुद (पांढरे कमळ), निर्गुडी (सिंदुवार), जुई व मोगरा इत्यादी फुलांनी आच्छादल्यासारख्या शोभून दिसतात. हाताचे तळवे, पायाचे तळवे इत्यादी किंचित लालसर भागांतून मंजीठ (गडद तांबडे) किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू पोवळ्यांच्या जाळ्याने वेढल्यासारख्या आणि लाल कोरांटीच्या फुलांनी विखुरल्यासारख्या शोभून दिसतात. ऊर्णा (भिवयांच्या मधील केस), नखे इत्यादी अत्यंत चमकदार भागांतून प्रभास्वर (अतिशय तेजस्वी) किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू ओषधी ताऱ्यांच्या समूहाने भरल्यासारख्या आणि विजेच्या चमचमाटाने परिपूर्ण असल्यासारख्या शोभून दिसतात।

භගවා චඞ්කමතීතිආදි ‘‘භගවතො ච නිම්මිතානඤ්ච නානාඉරියාපථකරණං යමකපාටිහීරෙනෙව හොතී’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. තෙසඤ්හි නිම්මිතානං ඉරියාපථා යුගලාව හුත්වා වත්තන්ති. යදි නිම්මිතා බහුකා හොන්ති, ‘‘නිම්මිතො’’තිආදි කස්මා එකවචනං කතන්ති චෙ? නිම්මිතෙසුපි එකෙකස්ස [Pg.14] නානාඉරියාපථභාවදස්සනත්ථං. බහුවචනෙන හි වුත්තෙ සබ්බෙපි නිම්මිතා සකිං එකෙකඉරියාපථිකා විය හොන්ති. එකවචනෙන පන වුත්තෙ නිම්මිතෙසු එකෙකො නානාඉරියාපථිකොති ඤායති. තස්මා එකවචනනිද්දෙසො කතො. චූළපන්ථකත්ථෙරොපි තාව නානාඉරියාපථිකභික්ඛූනං සහස්සං මාපෙසි, කිං පන භගවා යමකපාටිහීරෙ බහූ නිම්මිතෙ න කරිස්සති. චූළපන්ථකත්ථෙරං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤෙසං සාවකානං එකාවජ්ජනෙන නානාඉරියපථිකානං නානාරූපානඤ්ච නිම්මානං න ඉජ්ඣති. අනියමෙත්වා හි නිම්මිතා ඉද්ධිමතා සදිසාව හොන්ති. ඨානනිසජ්ජාදීසු වා භාසිතතුණ්හීභාවාදීසු වා යං යං ඉද්ධිමා කරොති, තං තදෙව කරොන්ති, විසදිසකරණං නානාකිරියාකරණඤ්ච ‘‘එත්තකා ඊදිසා හොන්තු, එත්තකා ඉමං නාම කරොන්තූ’’ති විසුං විසුං ආවජ්ජිත්වා අධිට්ඨානෙන ඉජ්ඣති. තථාගතස්ස පන එකාවජ්ජනාධිට්ඨානෙනෙව නානප්පකාරනිම්මානං ඉජ්ඣති. එවමෙව අග්ගික්ඛන්ධඋදකධාරානිම්මානෙ ච නානාවණ්ණනිම්මානෙ ච වෙදිතබ්බං. තත්ථ භගවා චඞ්කමතීති ආකාසෙ වා පථවියං වා චඞ්කමති. නිම්මිතොති ඉද්ධියා මාපිතබුද්ධරූපං. තිට්ඨති වාතිආදීනිපි ආකාසෙ වා පථවියං වා. කප්පෙතීති කරොති. භගවා තිට්ඨතීතිආදීසුපි එසෙව නයොති.

'भगवा चङ्कमति' (भगवान चंक्रमण करतात) इत्यादी वचन 'भगवान आणि त्यांनी निर्माण केलेले बुद्ध (निर्मित बुद्ध) यांच्या विविध ईर्यापथांचे (हालचालींचे) प्रदर्शन केवळ यमकप्रातिहार्याद्वारेच होते' हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण त्या निर्मित बुद्धांचे ईर्यापथ जोडीनेच (युगल) प्रवृत्त होतात. जर निर्मित बुद्ध अनेक आहेत, तर 'निम्मितो' (निर्मित बुद्ध - एकवचन) असे एकवचन का वापरले आहे? असे विचारल्यास - निर्मित बुद्धांमध्येही प्रत्येकाचे विविध ईर्यापथ दाखवण्यासाठी असे केले आहे. कारण जर बहुवचन वापरले असते, तर सर्व निर्मित बुद्ध एकाच वेळी एकाच ईर्यापथात असल्यासारखे वाटले असते. परंतु एकवचन वापरल्यामुळे, निर्मित बुद्धांपैकी प्रत्येक जण वेगवेगळ्या ईर्यापथात आहे, हे समजते. म्हणून एकवचनाचा निर्देश केला आहे. जेव्हा चूळपंथक थेर सुद्धा विविध ईर्यापथ असणाऱ्या हजार भिक्खूंची निर्मिती करू शकले, तर मग भगवान यमकप्रातिहार्यामध्ये अनेक निर्मित बुद्ध का बरे निर्माण करणार नाहीत? चूळपंथक थेरांना वगळता इतर श्रावकांना एकाच आवर्तनाने (चित्तक्षणाने) विविध ईर्यापथ असणाऱ्या आणि विविध रूपांच्या निर्मितीचे कार्य साध्य होत नाही. कारण विशेष नियम न करता निर्माण केलेले बुद्ध हे ऋद्धिमंतासारखेच (निर्माण करणाऱ्यासारखेच) असतात. उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये किंवा बोलणे, मौन राहणे इत्यादींमध्ये ऋद्धिमंत जे जे करतो, ते तेच ते निर्मित बुद्ध करतात. परंतु त्यांच्यात भिन्नता निर्माण करणे आणि विविध क्रिया करणे हे 'एवढे निर्मित बुद्ध अशा प्रकारचे असोत, एवढे निर्मित बुद्ध असे कार्य करोत' असे वेगवेगळ्या प्रकारे आवर्तन (विचार) करून अधिष्ठानाने साध्य होते. तथागतांच्या बाबतीत मात्र एकाच आवर्तनाने आणि अधिष्ठानाने विविध प्रकारची निर्मिती साध्य होते. याचप्रमाणे अग्नीचा समूह आणि पाण्याच्या धारा यांची निर्मिती तसेच विविध रंगांची निर्मिती याविषयीही समजून घ्यावे. तेथे 'भगवा चङ्कमति' म्हणजे आकाशात किंवा पृथ्वीवर चंक्रमण करतात. 'निम्मितो' म्हणजे ऋद्धीने निर्माण केलेले बुद्धरूप. 'तिट्ठति वा' (उभे राहतात) इत्यादी देखील आकाशात किंवा पृथ्वीवरच होते. 'कप्पेति' म्हणजे करतात. 'भगवा तिट्ठति' इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम समजावा।

යමකපාටිහීරඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

यमकप्रातिहार्य-ज्ञाननिर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली।

71. මහාකරුණාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

७१. महाकरुणा-ज्ञाननिर्देशाची वर्णना (टीका)

117. මහාකරුණාඤාණනිද්දෙසෙ බහුකෙහි ආකාරෙහීති ඉදානි වුච්චමානෙහි එකූනනවුතියා පකාරෙහි. පස්සන්තානන්ති ඤාණචක්ඛුනා ච බුද්ධචක්ඛුනා ච ඔලොකෙන්තානං. ඔක්කමතීති ඔතරති පවිසති. ආදිත්තොති දුක්ඛලක්ඛණවසෙන පීළායොගතො සන්තාපනට්ඨෙන ආදීපිතො. ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15) වුත්තත්තා සබ්බසඞ්ඛතස්ස චෙව දුක්ඛලක්ඛණවසෙන පීළිතත්තා දුක්ඛස්ස ච කරුණාය මූලභූතත්තා පඨමං දුක්ඛලක්ඛණවසෙන ‘‘ආදිත්තො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. රාගාදීහි ආදිත්තතං පන උපරි වක්ඛති. අථ වා ආදිත්තොති රාගාදීහියෙව ආදිත්තො. උපරි පන ‘‘තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි නිබ්බාපෙතා’’ති අත්ථාපෙක්ඛනවසෙන පුන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං[Pg.15]. ලොකසන්නිවාසොති පඤ්චක්ඛන්ධා ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, තණ්හාදිට්ඨිවසෙන සන්නිවසන්ති එත්ථ සත්තාති සන්නිවාසො, ලොකොව සන්නිවාසො ලොකසන්නිවාසො. දුක්ඛිතං ඛන්ධසන්තානං උපාදාය සත්තවොහාරසබ්භාවතො ලොකසන්නිවාසයොගතො සත්තසමූහොපි ලොකසන්නිවාසො. සොපි ච සහඛන්ධකොයෙව. උය්‍යුත්තොති අනෙකෙසු කිච්චෙසු නිච්චබ්‍යාපාරතාය කතයොගො කතඋස්සාහො, සතතකිච්චෙසු සඋස්සුක්කොති අත්ථො. ඝට්ටනයුත්තොති වා උය්‍යුත්තො. පයාතොති පබ්බතෙය්‍යා නදී විය අනවට්ඨිතගමනෙන මරණාය යාතුං ආරද්ධො. කුම්මග්ගප්පටිපන්නොති කුච්ඡිතං මිච්ඡාමග්ගං පටිපන්නො. උපරි පන ‘‘විපථපක්ඛන්දො’’ති නානාපදෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තං.

११७. महाकरुणाज्ञाननिद्देस मध्ये 'अनेक प्रकारांनी' म्हणजे आता सांगण्यात येणाऱ्या एकोणनव्वद (८९) प्रकारांनी. 'पाहणाऱ्यांना' म्हणजे ज्ञानचक्षूने आणि बुद्धचक्षूने पाहणाऱ्या (भगवंतांना). 'उतरते' म्हणजे उतरते किंवा प्रवेश करते. 'प्रदीप्त' म्हणजे दुःखलक्षणाच्या दृष्टीने, पीळेच्या (पीडेच्या) योगाने आणि संतापाच्या अर्थाने प्रदीप्त झालेला. 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे' असे म्हटल्यामुळे सर्व संस्कृत धर्मांचे दुःखलक्षणाच्या दृष्टीने पीळित असल्यामुळे आणि दुःख हे करुणेचे मूळ कारण असल्यामुळे सुरुवातीला दुःखलक्षणाच्या दृष्टीने 'प्रदीप्त' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. राग (लोभ) इत्यादींनी प्रदीप्त असणे हे पुढे सांगितले जाईल. अथवा, 'प्रदीप्त' म्हणजे राग इत्यादींनीच प्रदीप्त झालेला. पुढे 'त्याला शांत करणारा दुसरा कोणी नाही' या अर्थाच्या अपेक्षेने पुन्हा म्हटले आहे, असे जाणावे. 'लोकसंनिवास' म्हणजे पंचस्कंध हे नष्ट होण्याच्या आणि भंग पावण्याच्या अर्थाने 'लोक' आहेत; तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने प्राणी येथे राहतात म्हणून 'संनिवास' आहे; लोकच संनिवास आहे म्हणून 'लोकसंनिवास' होय. दुःखित स्कंध-संतानाला धरून 'प्राणी' असा व्यवहार अस्तित्वात असल्यामुळे आणि लोकसंनिवासाशी युक्त असल्यामुळे प्राण्यांचा समूह देखील 'लोकसंनिवास' आहे. आणि तो (प्राणीसमूह) स्कंधांसहच असतो. 'उद्योगी' (तत्पर) म्हणजे अनेक (अकुशल) कार्यांमध्ये नेहमी व्यस्त राहिल्यामुळे प्रयत्नशील, सततच्या कामांमध्ये उत्सुक असलेला, असा अर्थ आहे. अथवा संघर्षाशी युक्त असलेला तो 'उद्योगी' होय. 'प्रयाण केलेला' म्हणजे पर्वतावरून वाहणाऱ्या नदीप्रमाणे न थांबणाऱ्या गतीने मृत्यूकडे जाण्यास प्रवृत्त झालेला. 'कुमार्गाला लागलेला' म्हणजे निंद्य अशा मिथ्यामार्गावर चालणारा. पुढे 'विपथाला (चुकीच्या मार्गाला) प्राप्त झालेला' अशा विविध पदांनी विशेष करून सांगितले आहे।

උපනීයතීති ජරාවසෙන මරණාය උපනීයති හරීයති. ජරා හි ‘‘ආයුනො සංහානී’’ති (සං. නි. 2.2) වුත්තා. අද්ධුවොති න ථිරො, සදා තථෙව න හොති. යස්මා අද්ධුවො, තස්මා උපනීයතීති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං ජරාදුක්ඛං වුත්තං. තං ජරාදුක්ඛං දිස්වා ජරාපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අතාණොති තායිතුං රක්ඛිතුං සමත්ථෙන රහිතො, අනාරක්ඛොති වුත්තං හොති. අනභිස්සරොති අභිසරිත්වා අභිගන්ත්වා බ්‍යාහරණෙන අස්සාසෙතුං සමත්ථෙන රහිතො, අසහායොති වා අත්ථො. යස්මා අනභිස්සරො, තස්මා අතාණොති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං පියවිප්පයොගදුක්ඛං වුත්තං. තං පියවිප්පයොගදුක්ඛං දිස්වා ඤාතිපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අස්සකොති සකභණ්ඩරහිතො. සබ්බං පහාය ගමනීයන්ති සකභණ්ඩන්ති සල්ලක්ඛිතං සබ්බං පහාය ලොකෙන ගන්තබ්බං. යස්මා සබ්බං පහාය ගමනීයං, තස්මා අස්සකොති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං මරණදුක්ඛං වුත්තං. තං දිස්වා භොගපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අඤ්ඤත්ථ ‘‘කම්මස්සකා මාණවසත්තා’’ති (ම. නි. 3.289) වුත්තං, ඉධ ච රට්ඨපාලසුත්තෙ ච ‘‘අස්සකො ලොකො’’ති (ම. නි. 2.305) වුත්තං, තං කථං යුජ්ජතීති චෙ? පහාය ගමනීයං සන්ධාය ‘‘අස්සකො’’ති වුත්තං, කම්මං පන න පහාය ගමනීයං. තස්මා ‘‘කම්මස්සකා’’ති වුත්තං. රට්ඨපාලසුත්තෙයෙව ච එවමෙතං වුත්තං ‘‘ත්වං පන යථාකම්මං ගමිස්සසී’’ති (ම. නි. 2.306). ඌනොති පාරිපූරිරහිතො. අතිත්තොති භිය්‍යො භිය්‍යො පත්ථනායපි න සුහිතො[Pg.16]. ඉදං ඌනභාවස්ස කාරණවචනං. තණ්හාදාසොති තණ්හාය වසෙ වත්තනතො තණ්හාය දාසභූතො. ඉදං අතිත්තභාවස්ස කාරණවචනං. එතෙන ඉච්ඡාරොගාපදෙසෙන සකාරණං බ්‍යාධිදුක්ඛං වුත්තං. තං බ්‍යාධිදුක්ඛං දිස්වා බ්‍යාධිපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අතායනොති පුත්තාදීහිපි තායනස්ස අභාවතො අතායනො අනාරක්ඛො, අලබ්භනෙය්‍යඛෙමො වා. අලෙණොති අල්ලීයිතුං නිස්සිතුං අනරහො අල්ලීනානම්පි ච ලෙණකිච්චාකාරකො. අසරණොති නිස්සිතානං න භයසාරකො න භයවිනාසකො. අසරණීභූතොති පුරෙ උප්පත්තියා අත්තනො අභාවෙනෙව අසරණො, උප්පත්තිසමකාලමෙව අසරණීභූතොති අත්ථො.

'नेला जातो' म्हणजे जरेच्या (वृद्धत्वाच्या) प्रभावाने मृत्यूकडे नेला जातो, हरण केला जातो. कारण जरा ही 'आयुष्याची हानी' आहे असे म्हटले आहे. 'अध्रुव' म्हणजे स्थिर नसलेला, नेहमी तसाच न राहणारा. ज्याअर्थी अध्रुव आहे, त्याअर्थी नेला जातो, हे पूर्वीच्या (उपनीयति या) पदाचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने कारणासह असणारे जरादुःख सांगितले आहे. ते जरादुःख पाहून, जरेच्या हासापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. 'अत्राण' म्हणजे रक्षण करण्यास किंवा वाचवण्यास समर्थ असलेल्या व्यक्तीने रहित; रक्षक नसलेला असे म्हटले आहे. 'अनभिसर' म्हणजे जवळ येऊन, सांत्वन करून दुःख दूर करण्यास समर्थ असलेल्या व्यक्तीने रहित, किंवा असहाय असा अर्थ आहे. ज्याअर्थी अनभिसर आहे, त्याअर्थी अत्राण आहे, हे पूर्वीच्या (अत्राण या) पदाचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने कारणासह असणारे प्रियविप्रयोगदुःख सांगितले आहे. ते प्रियविप्रयोगदुःख पाहून, नातेवाईकांच्या नाशापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. 'अस्वक' म्हणजे स्वतःच्या संपत्तीने रहित. 'सर्व सोडून जावे लागणारे' म्हणजे स्वतःची संपत्ती म्हणून मानलेले सर्व काही सोडून या जगातील प्राण्याने जावे लागते. ज्याअर्थी सर्व सोडून जावे लागणारे आहे, त्याअर्थी तो अस्वक आहे, हे पूर्वीच्या (अस्वक या) पदाचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने कारणासह असणारे मरणदुःख सांगितले आहे. ते पाहून, भोगांच्या नाशापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. इतर ठिकाणी 'हे माणव! प्राणी हे कर्माचे मालक आहेत' असे म्हटले आहे, आणि येथे तसेच रट्ठपाल सुत्तात 'लोक अस्वक आहे' असे म्हटले आहे, ते कसे जुळते असे जर विचारले तर? सोडून जावे लागते या संदर्भाने 'अस्वक' असे म्हटले आहे, परंतु कर्म सोडून जाता येत नाही. म्हणून 'कर्मस्वक' असे म्हटले आहे. रट्ठपाल सुत्तातच असे म्हटले आहे की, 'तू तर तुझ्या कर्मानुसार जाशील.' 'ऊन' म्हणजे परिपूर्णतेने रहित. 'अतृप्त' म्हणजे वारंवार इच्छा करूनही संतुष्ट न होणारा. हे ऊनभावाचे (अपूर्णतेचे) कारण सांगणारे वचन आहे. 'तृष्णादास' म्हणजे तृष्णेच्या अधीन राहिल्यामुळे तृष्णेचा दास झालेला. हे अतृप्ततेचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने इच्छारूपी रोगाचा निर्देश करून कारणासह असणारे व्याधिदुःख सांगितले आहे. ते व्याधिदुःख पाहून, व्याधीच्या हासापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. 'अतायण' म्हणजे पुत्रादिकांकडून देखील रक्षण न केले जात असल्यामुळे अतायण, म्हणजेच रक्षक नसलेला किंवा सुरक्षितता मिळू शकत नाही असा. 'अलेण' म्हणजे आश्रय घेण्यास अयोग्य असलेला, आणि आश्रय घेतलेल्यांचे देखील संरक्षण न करणारा. 'अशरण' म्हणजे आश्रितांचे भय दूर न करणारा आणि भयाचा नाश न करणारा. 'अशरणीभूत' म्हणजे उत्पत्तीच्या पूर्वी स्वतःच्या अभावामुळेच अशरण असलेला, किंवा उत्पत्तीच्या क्षणीच अशरणीभूत झालेला, असा अर्थ आहे।

උද්ධතොති සබ්බාකුසලෙසු උද්ධච්චස්ස උප්පජ්ජනතො සත්තසන්තානෙ ච අකුසලුප්පත්තිබාහුල්ලතො අකුසලසමඞ්ගීලොකො තෙන උද්ධච්චෙන උද්ධතො. අවූපසන්තොති අවූපසමනලක්ඛණස්ස උද්ධච්චස්සෙව යොගෙන අවූපසන්තො භන්තමිගපටිභාගො. ‘‘උපනීයති ලොකො’’තිආදීසු චතූසු ච ‘‘උද්ධතො ලොකො’’ති ච පඤ්චසු ඨානෙසු ලොකොති ආගතං, සෙසෙසු ලොකසන්නිවාසොති. උභයථාපි ලොකොයෙව. සසල්ලොති පීළාජනකතාය අන්තොතුදනතාය දුන්නීහරණීයතාය ච සල්ලාති සඞ්ඛං ගතෙහි රාගාදීහි සල්ලෙහි සහවත්තනකො. විද්ධොති මිගාදයො කදාචි පරෙහි විද්ධා හොන්ති, අයං පන ලොකො නිච්චං අත්තනාව විද්ධො. පුථුසල්ලෙහීති ‘‘සත්ත සල්ලානි – රාගසල්ලං, දොසසල්ලං, මොහසල්ලං, මානසල්ලං, දිට්ඨිසල්ලං, කිලෙසසල්ලං, දුච්චරිතසල්ල’’න්ති (මහානි. 174) වුත්තෙහි සත්තහි සල්ලෙහි. තස්සාති තස්ස ලොකසන්නිවාසස්ස. සල්ලානං උද්ධතාති තෙසං සල්ලානං සත්තසන්තානතො උද්ධරිතා පුග්ගලො. අඤ්ඤත්‍ර මයාති මං ඨපෙත්වා. යෙපි භගවතො සාවකා සල්ලානි උද්ධරන්ති, තෙසං භගවතො වචනෙනෙව උද්ධරණතො භගවාව උද්ධරති නාම. අවිජ්ජන්ධකාරාවරණොති අවිජ්ජා එව සභාවදස්සනච්ඡාදනෙන අන්ධං විය කරොතීති අවිජ්ජන්ධකාරො, සොව සභාවාවගමනනිවාරණෙන ආවරණං එතස්සාති අවිජ්ජන්ධකාරාවරණො. කිලෙසපඤ්ජරපක්ඛිත්තොති කිලෙසා එව කුසලගමනසන්නිරුජ්ඣනට්ඨෙන පඤ්ජරොති කිලෙසපඤ්ජරො, අවිජ්ජාපභවෙ කිලෙසපඤ්ජරෙ පක්ඛිත්තො පාතිතො. ආලොකං දස්සෙතාති පඤ්ඤාලොකං [Pg.17] දස්සනසීලො, පඤ්ඤාලොකස්ස දස්සෙතාති වා අත්ථො. අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජං ගතො පවිට්ඨො. න කෙවලං අවිජ්ජාය ආවරණමත්තමෙව, අථ ඛො ගහනගතො විය අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨොති පුරිමතො විසෙසො. අණ්ඩභූතොතිආදයො ච විසෙසායෙව. අණ්ඩභූතොති අණ්ඩෙ භූතො නිබ්බත්තො. යථා හි අණ්ඩෙ නිබ්බත්තා එකච්චෙ සත්තා ‘‘අණ්ඩභූතා’’ති වුච්චන්ති, එවමයං ලොකො අවිජ්ජණ්ඩකොසෙ නිබ්බත්තත්තා ‘‘අණ්ඩභූතො’’ති වුච්චති. පරියොනද්ධොති තෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන සමන්තතො ඔනද්ධො බද්ධො වෙඨිතො.

‘उद्धत’ म्हणजे सर्व अकुशल धर्मांमध्ये उद्धच्च (औद्धत्य/चंचलता) उत्पन्न झाल्यामुळे आणि प्राण्यांच्या संतानामध्ये अकुशलाची उत्पत्ती अधिक प्रमाणात झाल्यामुळे, अकुशलयुक्त लोक (प्राणी) त्या उद्धच्चाने उद्धत (विक्षिप्त) झाले आहेत. ‘अव्युपशांत’ म्हणजे अशांततेचे लक्षण असलेल्या उद्धच्चाच्याच योगाने (संबंधाने) जो शांत झालेला नाही, तो अव्युपशांत; हा भयभीत झालेल्या हरणासारखा असतो. ‘उपनीयति लोको’ इत्यादी चार ठिकाणी आणि ‘उद्धतो लोको’ या पाच ठिकाणी ‘लोक’ असा शब्द आला आहे, तर उर्वरित ठिकाणी ‘लोकसंनिवास’ असा शब्द आला आहे. दोन्ही ठिकाणी ‘लोक’ हाच अर्थ आहे. ‘सशल्य’ म्हणजे पीडा देणारे असल्यामुळे, आतून टोचणारे असल्यामुळे आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे ज्यांना ‘शल्य’ (बाण/काटा) म्हटले जाते, अशा राग इत्यादी शल्यांनी युक्त असलेला. ‘विद्ध’ म्हणजे हरणे इत्यादी प्राणी कधीतरी इतरांकडून विद्ध (बाणाने मारले) जातात, परंतु हा लोक नेहमी स्वतःच स्वतःला विद्ध करून घेतो. ‘अनेक शल्यांनी’ म्हणजे ‘सात शल्ये - रागशल्य, द्वेषशल्य, मोहशल्य, मानशल्य, दृष्टिशल्य, क्लेशशल्य आणि दुश्चरितशल्य’ या सांगितलेल्या सात शल्यांनी. ‘त्याचे’ म्हणजे त्या लोकसंनिवासाचे. ‘शल्यांना उपटून काढणारा’ म्हणजे त्या शल्यांना प्राण्यांच्या संतानामधून उपटून काढणारा पुरुष. ‘माझ्याशिवाय’ म्हणजे मला सोडून. भगवंतांचे जे श्रावक देखील शल्ये उपटून काढतात, ते भगवंतांच्या वचनानेच उपटून काढत असल्यामुळे, भगवंतच ते उपटून काढतात असे म्हटले जाते. ‘अविद्या-अंधकार-आवरण’ म्हणजे अविद्याच वस्तूंच्या खऱ्या स्वभावाला झाकून टाकत असल्यामुळे आंधळ्यासारखे करते, म्हणून ती ‘अविद्या-अंधकार’ आहे. तीच अविद्या-अंधकार सत्याच्या आकलनाला रोखत असल्यामुळे आवरण ठरते, म्हणून ‘अविद्या-अंधकार-आवरण’ म्हटले आहे. ‘क्लेश-पिंजऱ्यात टाकलेला’ म्हणजे क्लेशच कुशल मार्गावर जाण्यास अडथळा आणत असल्यामुळे पिंजऱ्यासारखे आहेत, म्हणून ‘क्लेश-पिंजरा’. अविद्येपासून उत्पन्न झालेल्या क्लेश-पिंजऱ्यात टाकलेला किंवा पडलेला. ‘प्रकाश दाखवणारा’ म्हणजे प्रज्ञारूपी प्रकाश दाखवण्याचा स्वभाव असलेला, किंवा प्रज्ञेचा प्रकाश दाखवणारा, असा अर्थ आहे. ‘अविद्यागत’ म्हणजे अविद्येमध्ये गेलेला, प्रवेश केलेला. केवळ अविद्येचे आवरण असणे एवढेच नाही, तर घनदाट जंगलात गेलेल्या माणसाप्रमाणे अविद्येच्या कोशात (अंड्यात) आत प्रवेश केलेला, हा आधीच्या शब्दापेक्षा विशेष अर्थ आहे. ‘अंडभूत’ इत्यादी शब्द देखील विशेष अर्थ दर्शवणारेच आहेत. ‘अंडभूत’ म्हणजे अंड्यामध्ये उत्पन्न झालेला. ज्याप्रमाणे अंड्यातून उत्पन्न झालेल्या काही प्राण्यांना ‘अंडभूत’ म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हा लोक अविद्येच्या अंडकोशात उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला ‘अंडभूत’ म्हटले जाते. ‘परियोनद्ध’ म्हणजे त्या अविद्येच्या अंडकोशाने सर्व बाजूंनी वेढलेला, बांधलेला किंवा गुंडाळलेला।

තන්තාකුලකජාතොති තන්තං විය ආකුලභූතො. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ඉදං අග්ගං ඉදං මූලන්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති, එවමෙව සත්තා පච්චයාකාරෙ ඛලිතා ආකුලා බ්‍යාකුලා හොන්ති, න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතුං. තත්ථ තන්තං පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කාපි භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. යථා පන ආකුලං තන්තං කඤ්ජිකං දත්වා කොච්ඡෙන පහටං තත්ථ තත්ථ කුලකජාතං හොති ගණ්ඨිබද්ධං, එවමයං ලොකො පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වා පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන කුලකජාතො හොති ගණ්ඨිබද්ධො. යෙ හි කෙචි දිට්ඨියො නිස්සිතා, සබ්බෙ තෙ පච්චයං උජුං කාතුං න සක්කොන්තියෙව. කුලාගණ්ඨිකජාතොති කුලාගණ්ඨිකං විය භූතො. කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජිකසුත්තං. ‘‘කුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකො’’තිපි එකෙ. යථා තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. මුඤ්ජපබ්බජභූතොති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතො මුඤ්ජතිණපබ්බජතිණසදිසො ජාතො. යථා තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජු ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං, තම්පි පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං [Pg.18] කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. එවමයං ලොකො පච්චයාකාරං උජුං කාතුං අසක්කොන්තො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ගණ්ඨිජාතො හුත්වා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති.

‘तंतु-आकुलक-जातो’ म्हणजे विणलेल्या धाग्याप्रमाणे गुंतागुंतीचा झालेला. ज्याप्रमाणे विणकरांचे अस्ताव्यस्त ठेवलेले आणि उंदरांनी कुरतडलेले सूत (धागे) जागोजागी गुंतून जाते, आणि ‘हे टोक आहे आणि हे मूळ आहे’ अशा प्रकारे टोकाशी टोक किंवा मुळाशी मूळ जुळवणे कठीण होते; त्याचप्रमाणे प्राणी प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये (प्रत्ययाकारात) चुकतात, गोंधळतात आणि व्याकुळ होतात, ते प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ (स्पष्ट) करू शकत नाहीत. त्या उदाहरणामध्ये, गुंतलेले सूत वैयक्तिक प्रयत्नांनी सरळ करणे शक्यही होईल; परंतु दोन बोधिसत्त्वांना सोडून इतर कोणताही प्राणी स्वतःच्या स्वभावाने प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ करण्यास समर्थ नाही. ज्याप्रमाणे गुंतलेल्या सुताला कांजी लावून ब्रशने विणले असता ते जागोजागी गुठळ्यांनी युक्त आणि गाठींनी बांधलेले होते; त्याचप्रमाणे हा लोक कारणांमध्ये (प्रत्ययांमध्ये) चुकून, कारणांना सरळ करण्यास असमर्थ ठरून, बासष्ट प्रकारच्या मिथ्यादृष्टींच्या प्रभावामुळे गुंतागुंतीचा आणि गाठींनी बांधलेला होतो. जे कोणी मिथ्यादृष्टीचा आश्रय घेतात, ते सर्व कारणाला (प्रतीत्यसमुत्पादाला) सरळ करू शकत नाहीत. ‘कुला-गांठिका-जातो’ म्हणजे कुलागांठिकेसारखा झालेला. विणकरांच्या कांजी लावलेल्या सुताच्या गुंडाळीला ‘कुलागांठिका’ म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की, ‘कुला म्हणजे एक पक्षीण, आणि तिचे घरटे म्हणजे कुलावक.’ ज्याप्रमाणे हे दोन्ही गुंतलेले असल्यामुळे टोकाशी टोक किंवा मुळाशी मूळ जुळवणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथेही अर्थ लावावा. ‘मुंज-पब्बज-भूतो’ म्हणजे मुंज गवत आणि पब्बज गवतासारखा झालेला, म्हणजेच मुंज व पब्बज गवतासारखा बनलेला. ज्याप्रमाणे त्या गवतांना कुटून-कुटून बनवलेली दोरी जुनी झाल्यावर कुठेतात पडलेली उचलली, तर त्या गवतांचे ‘हे टोक आहे आणि हे मूळ आहे’ असे टोकाशी टोक किंवा मुळाशी मूळ जुळवणे कठीण असते; ती दोरी देखील वैयक्तिक प्रयत्नांनी सरळ करणे शक्य होईल, परंतु दोन बोधिसत्त्वांना सोडून इतर कोणताही प्राणी स्वतःच्या स्वभावाने प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ करण्यास समर्थ नाही. त्याचप्रमाणे हा लोक प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ करण्यास असमर्थ ठरून, बासष्ट प्रकारच्या मिथ्यादृष्टींच्या प्रभावामुळे गाठींनी युक्त होऊन अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि संसाराचे उल्लंघन करू शकत नाही।

තත්ථ අපායොති නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායො. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස ආයස්ස අභාවතො ‘‘අපායො’’ති වුච්චන්ති. තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති. සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

त्यामध्ये ‘अपाय’ म्हणजे निरय (नरक), तिर्यकयोनी (प्राणीयोनी), पेतविषय (प्रेतलोक) आणि असुरकाय. कारण हे सर्व लोक वृद्धी नावाच्या कल्याणापासून वंचित असल्यामुळे त्यांना ‘अपाय’ म्हटले जाते. तसेच, दुःखाचे गमनस्थान असल्यामुळे ‘दुर्गती’ म्हटले जाते. सुखाच्या समूहातून खाली पडल्यामुळे ‘विनिपात’ म्हटले जाते. परंतु दुसरा (संसार) म्हणजे -

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති’’.

“स्कंधांची, धातूंची आणि आयतनांची अखंडपणे चालणारी परंपरा म्हणजेच ‘संसार’ असे म्हटले जाते।”

තං සබ්බම්පි නාතිවත්තති නාතික්කමති. අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං, පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානො තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතුක්ඛිත්තනාවා විය යන්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව. අවිජ්ජාවිසදොසසල්ලිත්තොති අවිජ්ජායෙව අකුසලුප්පාදනෙන කුසලජීවිතනාසනතො විසන්ති අවිජ්ජාවිසං, තදෙව සන්තානදූසනතො අවිජ්ජාවිසදොසො, තෙන අනුසයපරියුට්ඨානදුච්චරිතභූතෙන භුසං ලිත්තො මක්ඛිතොති අවිජ්ජාවිසදොසසල්ලිත්තො. කිලෙසකලලීභූතොති අවිජ්ජාදිමූලකා කිලෙසා එව ඔසීදනට්ඨෙන කලලං කද්දමොති කිලෙසකලලං, තදස්ස අත්ථීති කිලෙසකලලී, එවංභූතො. රාගදොසමොහජටාජටිතොති ලොභපටිඝාවිජ්ජාසඞ්ඛාතා රාගදොසමොහා එව රූපාදීසු ආරම්මණෙසු හෙට්ඨුපරියවසෙන පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසිබ්බනට්ඨෙන වෙළුගුම්බාදීනං සාඛාජාලසඞ්ඛාතා ජටා වියාති ජටා, තාය රාගදොසමොහජටාය ජටිතො. යථා නාම වෙළුජටාදීහි වෙළුආදයො, එවං තාය ජටාය අයං ලොකො ජටිතො විනද්ධො සංසිබ්බිතොති අත්ථො. ජටං විජටෙතාති ඉමං එවං තෙධාතුකං ලොකං ජටෙත්වා ඨිතං ජටං විජටෙතා සංඡින්දිතා සම්පදාලයිතා.

त्या सर्व (संसाराला) सुद्धा ओलांडू शकत नाही, पार करू शकत नाही. उलटपक्षी, च्युतीपासून (मृत्यूपासून) प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) आणि प्रतिसंधीपासून च्युती, अशा प्रकारे वारंवार च्युती आणि प्रतिसंधी ग्रहण करत, तीन भवांमध्ये, चार योनींमध्ये, पाच गतींमध्ये, सात विज्ञान-स्थितींमध्ये (विज्ञाणट्ठिती) आणि नऊ सत्त्वावासांमध्ये, महासागरात वाऱ्याने फेकलेल्या नौकेप्रमाणे आणि घाण्याला जुंपलेल्या बैलाप्रमाणे गरगर फिरतच राहतो. 'अविज्जाविसदोससल्लित्तो' (अविद्या-विष-दोष-लिप्त) म्हणजे अविद्याच अकुशलाची उत्पत्ती करून कुशल जीवनाचा नाश करत असल्यामुळे विष आहे, म्हणून 'अविद्या-विष' (अविज्जाविस); तेच चित्तसंतती दूषित करत असल्यामुळे 'अविद्या-विष-दोष' (अविज्जाविसदोस) होय; अनुशय, पर्युत्थान आणि दुश्चरित रूप असलेल्या त्या अविद्या-विष-दोषाने जो अत्यंत लिप्त (माखलेला) आहे, तो 'अविद्या-विष-दोष-लिप्त' होय. 'किलेसकललीभूतो' (क्लेश-चिखलमय झालेला) म्हणजे अविद्येपासून उत्पन्न होणारे क्लेशच (संसारात) बुडवून टाकण्याच्या अर्थाने चिखल (कलल/कर्दम) आहेत, म्हणून 'क्लेश-चिखल' (किलेसकलल); तो (क्लेश-चिखल) ज्याच्यामध्ये आहे तो 'क्लेश-चिखलयुक्त' (किलेसकलली), अशा प्रकारचा. 'रागदोसमोहजटाजटितो' (राग-द्वेष-मोह रूपी जटेने वेढलेला) म्हणजे लोभ, प्रतिघ आणि अविद्या म्हणून ओळखले जाणारे राग, द्वेष आणि मोह हेच रूप इत्यादी आलंबनांवर (विषयांवर) खाली-वर (विविध प्रकारे) वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे, विणण्याच्या (गुंतवून ठेवण्याच्या) अर्थाने बांबूच्या बेटाच्या फांद्यांच्या जाळ्याप्रमाणे 'जटा' (गुंतागुंत) आहेत; त्या राग-द्वेष-मोह रूपी जटेने जो वेढलेला (गुंतलेला) आहे. ज्याप्रमाणे बांबूच्या जटेने बांबूचे झाड इत्यादी वेढले जाते, त्याचप्रमाणे त्या जटेने हा लोक (संसार) वेढलेला, बांधलेला आणि गुंतलेला आहे, असा अर्थ आहे. 'जटं विजटेता' (जटा सोडवणारा) म्हणजे या प्रकारे तिन्ही धातूंमधील (काम, रूप, अरूप धातू) जगाला वेढून राहिलेल्या या जटेला सोडवणारा, पूर्णपणे तोडणारा, नष्ट करणारा.

තණ්හාසඞ්ඝාටපටිමුක්කොති තණ්හා එව අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තිතො සඞ්ඝටිතට්ඨෙන සඞ්ඝාටොති තණ්හාසඞ්ඝාටො, තස්මිං තණ්හාසඞ්ඝාටෙ පටිමුක්කො අනුපවිට්ඨො අන්තොගතොති තණ්හාසඞ්ඝාටපටිමුක්කො. තණ්හාජාලෙන ඔත්ථටොති [Pg.19] තණ්හා එව පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සංසිබ්බනට්ඨෙන ජාලන්ති තණ්හාජාලං, තෙන තණ්හාජාලෙන ඔත්ථටො සමන්තතො ඡාදිතො පලිවෙඨිතො. තණ්හාසොතෙන වුය්හතීති තණ්හා එව සංසාරෙ ආකඩ්ඪනට්ඨෙන සොතොති තණ්හාසොතො, තෙන තණ්හාසොතෙන වුය්හති ආකඩ්ඪීයති. තණ්හාසඤ්ඤොජනෙන සඤ්ඤුත්තොති තණ්හා එව ලොකං වට්ටස්මිං සංයොජනතො බන්ධනතො සංයොජනන්ති තණ්හාසංයොජනං, තෙන තණ්හාසංයොජනෙන සඤ්ඤුත්තො බද්ධො. තණ්හානුසයෙන අනුසටොති තණ්හා එව අනුසයනට්ඨෙන අනුසයොති තණ්හානුසයො, තෙන තණ්හානුසයෙන අනුසටො අනුගතො ථාමගතො. තණ්හාසන්තාපෙන සන්තප්පතීති තණ්හා එව පවත්තිකාලෙ ඵලකාලෙ ච ලොකං සන්තාපෙතීති සන්තාපො, තෙන තණ්හාසන්තාපෙන සන්තප්පති සන්තාපීයති. තණ්හාපරිළාහෙන පරිඩය්හතීති තණ්හා එව බලවභූතා පවත්තිකාලෙ ඵලකාලෙ ච සමන්තතො දහනට්ඨෙන මහාපරිළාහොති තණ්හාපරිළාහො, තෙන තණ්හාපරිළාහෙන පරිඩය්හති සමන්තතො ඩහීයති. දිට්ඨිසඞ්ඝාටාදයො ඉමිනාව නයෙන යොජෙතබ්බා.

'तण्हासंघाटपटिमुक्को' (तृष्णा-संघाटात अडकलेला) म्हणजे तृष्णाच अखंडपणे प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि एकत्र जोडण्याच्या अर्थाने 'संघाट' (साखळी/समूह) आहे, म्हणून 'तृष्णा-संघाट' (तण्हासंघाटो); त्या तृष्णा-संघाटात अडकलेला, प्रवेश केलेला, आत गेलेला, म्हणून 'तृष्णा-संघाटात अडकलेला' होय. 'तण्हाजालेन ओत्थटो' (तृष्णा-जाळ्याने आच्छादित) म्हणजे तृष्णाच पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने विणण्याच्या (गुंतवून ठेवण्याच्या) अर्थाने जाळे आहे, म्हणून 'तृष्णा-जाळे' (तण्हाजालं); त्या तृष्णा-जाळ्याने आच्छादित झालेला, सर्व बाजूंनी झाकलेला, वेढलेला. 'तण्हासोतेन वुय्हती' (तृष्णा-प्रवाहाने वाहून नेला जाणारा) म्हणजे तृष्णाच संसारात खेचून नेण्याच्या अर्थाने प्रवाह (सोत) आहे, म्हणून 'तृष्णा-प्रवाह' (तण्हासोतो); त्या तृष्णा-प्रवाहाने वाहून नेला जाणारा, खेचला जाणारा. 'तण्हासंयोजनेन सञ्ञुत्तो' (तृष्णा-संयोजनाने बांधलेला) म्हणजे तृष्णाच जगाला संसारात (वट्टस्मिं) जोडत असल्यामुळे, बांधत असल्यामुळे 'संयोजन' आहे, म्हणून 'तृष्णा-संयोजन' (तण्हासंयोजनं); त्या तृष्णा-संयोजनाने जोडलेला, बांधलेला. 'तण्हाअनुसयेन अनुसतो' (तृष्णा-अनुशयाने व्यापलेला) म्हणजे तृष्णाच वारंवार सुप्त रूपात राहण्याच्या (अनुसयन) अर्थाने अनुशय आहे, म्हणून 'तृष्णा-अनुशय' (तण्हाअनुसयो); त्या तृष्णा-अनुशयाने व्यापलेला, अनुगत झालेला, दृढ झालेला. 'तण्हासंतापेन संतप्पती' (तृष्णा-संतापाने संतप्त होणारा) म्हणजे तृष्णाच प्रवृत्तीच्या वेळी (उत्पत्तीच्या वेळी) आणि विपाकाच्या वेळी (फळ देण्याच्या वेळी) जगाला संतप्त करते म्हणून 'संताप' (संतापो) होय; त्या तृष्णा-संतापाने संतप्त होणारा, तापवला जाणारा. 'तण्हापरिळाहेन परिडय्हती' (तृष्णा-दाहाने जळणारा) म्हणजे बलवान झालेली तृष्णाच प्रवृत्तीच्या वेळी आणि विपाकाच्या वेळी सर्व बाजूंनी जाळण्याच्या अर्थाने 'महापरिळाह' (मोठा दाह) आहे, म्हणून 'तृष्णा-दाह' (तण्हापरिळाहो); त्या तृष्णा-दाहाने जळणारा, सर्व बाजूंनी होरपळणारा. 'दिट्ठिसंघाटो' (दृष्टी-संघाट) इत्यादी शब्दांची योजना याच पद्धतीने करावी.

අනුගතොති අනුපවිට්ඨො. අනුසටොති අනුධාවිතො. අභිභූතොති පීළිතො. අබ්භාහතොති අභිආහතො අභිමුඛං භුසං පහතො. දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතොති දුක්ඛෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ සුඛවිපල්ලාසෙන පතිට්ඨිතො අභිනිවිට්ඨො.

'अनुगतो' म्हणजे प्रवेश केलेला (अनुप्रविष्ट). 'अनुसतो' म्हणजे मागे धावलेला (अनुधावित). 'अभिभूतो' म्हणजे पीडित केलेला (पीडित/दडपलेला). 'अब्भाहतो' म्हणजे अभिहत, समोरून अत्यंत प्रहार केलेला. 'दुक्खे पतिट्ठितो' (दुःखात प्रतिष्ठित) म्हणजे दुःखमय अशा पंचस्कंधांमध्ये सुखाच्या विपर्यासाने (सुखाचा भ्रम धरून) प्रतिष्ठित झालेला, अभिनिविष्ट झालेला (स्थिरावलेला).

තණ්හාය උඩ්ඩිතොති තණ්හාය උල්ලඞ්ඝිතො. චක්ඛු හි තණ්හාරජ්ජුනා ආවුනිත්වා රූපනාගදන්තෙ උඩ්ඩිතං, සොතාදීනි තණ්හාරජ්ජුනා ආවුනිත්වා සද්දාදිනාගදන්තෙසු උඩ්ඩිතානි. තංසමඞ්ගීලොකොපි උඩ්ඩිතොයෙව නාම. ජරාපාකාරපරික්ඛිත්තොති අනතික්කමනීයට්ඨෙන පාකාරභූතාය ජරාය පරිවාරිතො. මච්චුපාසෙන පරික්ඛිත්තොති දුම්මොචනීයට්ඨෙන පාසභූතෙන මරණෙන බද්ධො. මහාබන්ධනබද්ධොති දළ්හත්තා දුච්ඡෙදත්තා ච මහන්තෙහි බන්ධනෙහි බද්ධො. රාගබන්ධනෙනාති රාගො එව බන්ධති සංසාරතො චලිතුං න දෙතීති රාගබන්ධනං. තෙන රාගබන්ධනෙන. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කිලෙසබන්ධනෙනාති වුත්තාවසෙසෙන කිලෙසබන්ධනෙන. දුච්චරිතබන්ධනෙනාති තිවිධෙන. සුචරිතං පන බන්ධනමොක්ඛස්ස හෙතුභූතං බන්ධනමොක්ඛභූතඤ්ච අත්ථි. තස්මා තං න ගහෙතබ්බං.

'तण्हाया उड्डितो' (तृष्णेने टांगलेला) म्हणजे तृष्णेने अडकवलेला (उल्लंघित/टांगलेला). कारण, चक्षूला (डोळ्याला) तृष्णारूपी दोरीने ओवून रूपरूपी खुंटीवर टांगले आहे; श्रोत्र (कान) इत्यादींना तृष्णारूपी दोरीने ओवून शब्द इत्यादी रूपी खुंट्यांवर टांगले आहे. त्या (इंद्रियांनी) युक्त असलेला हा लोक (प्राणीवर्ग) सुद्धा टांगलेलाच आहे. 'जरापाकारपरिक्खित्तो' (जरा-रूपी भिंतीने वेढलेला) म्हणजे ओलांडता न येण्याच्या अर्थाने भिंतीसारख्या (पाकार) असलेल्या जरेने (वृद्धत्वाने) वेढलेला. 'मच्चुपासेन परिक्खित्तो' (मृत्यूच्या पाशाने वेढलेला) म्हणजे सुटका करणे कठीण असल्याच्या अर्थाने पाश (फास) बनलेल्या मृत्यूने बांधलेला. 'महाबंधनबद्धो' (मोठ्या बंधनाने बांधलेला) म्हणजे दृढ असल्यामुळे आणि तोडणे कठीण असल्यामुळे मोठ्या बंधनांनी बांधलेला. 'रागबंधनेन' म्हणजे रागच बांधून ठेवतो, संसारात फिरण्यापासून रोखतो (बाहेर पडू देत नाही), म्हणून 'राग-बंधन' (रागबंधनं); त्या राग-बंधनाने. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम लावावा. 'किलेसबंधनेन' म्हणजे वर सांगितलेल्या उर्वरित क्लेश-बंधनाने. 'दुच्चरितबंधनेन' म्हणजे तीन प्रकारच्या दुश्चरितांच्या बंधनाने. परंतु सुचरित हे बंधनातून मुक्तीचे कारण आणि बंधनातून मुक्त स्वरूप आहे; म्हणून ते (बंधन म्हणून) ग्रहण करू नये.

බන්ධනං [Pg.20] මොචෙතාති තස්ස බන්ධනං මොචෙතා. බන්ධනා මොචෙතාතිපි පාඨො, බන්ධනතො තං මොචෙතාති අත්ථො. මහාසම්බාධප්පටිපන්නොති කුසලසඤ්චාරපීළනෙන මහාසම්බාධසඞ්ඛාතං රාගදොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතගහනං පටිපන්නො. ඔකාසං දස්සෙතාති ලොකියලොකුත්තරසමාධිපඤ්ඤාඔකාසං දස්සෙතා. මහාපලිබොධෙන පලිබුද්ධොති මහානිවාරණෙන නිවුතො. මහාලෙපෙන වා ලිත්තො. පලිබොධොති ච රාගාදිසත්තවිධො එව. ‘‘තණ්හාදිට්ඨිපලිබොධො’’ති එකෙ. පලිබොධං ඡෙතාති තං පලිබොධං ඡින්දිතා. මහාපපාතෙති පඤ්චගතිපපාතෙ, ජාතිජරාමරණපපාතෙ වා. තං සබ්බම්පි දුරුත්තරණට්ඨෙන පපාතො. පපාතා උද්ධතාති තම්හා පපාතතො උද්ධරිතා. මහාකන්තාරප්පටිපන්නොති ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසකන්තාරං පටිපන්නො. සබ්බම්පි තං දුරතික්කමනට්ඨෙන කන්තාරො, තං කන්තාරං තාරෙතා. කන්තාරා තාරෙතාති වා පාඨො. මහාසංසාරප්පටිපන්නොති අබ්බොච්ඡින්නං ඛන්ධසන්තානං පටිපන්නො. සංසාරා මොචෙතාති සංසාරතො මොචෙතා. සංසාරං මොචෙතාති වා පාඨො. මහාවිදුග්ගෙති සංසාරවිදුග්ගෙ. සංසාරොයෙව හි දුග්ගමනට්ඨෙන විදුග්ගො. සම්පරිවත්තතීති භුසං නිවත්තිත්වා චරති. මහාපලිපෙති මහන්තෙ කාමකද්දමෙ. කාමො හි ඔසීදනට්ඨෙන පලිපො. පලිපන්නොති ලග්ගො. මහාපලිපපලිපන්නොතිපි පාඨො.

'बंधनं मोचेता' म्हणजे त्याचे बंधन सोडवणारा. 'बंधना मोचेता' असाही पाठ आहे, बंधनातून त्याला मुक्त करणारा असा अर्थ आहे. 'महासम्बाधप्पटिपन्नो' (महासम्बाधात पडलेला) म्हणजे कुशलाच्या प्रवृत्तीला अडथळा आणल्यामुळे 'महासम्बाध' (मोठी कोंडी) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टी, क्लेश आणि दुश्चरित रूपी घनदाट अरण्यात (गहन) प्रवेश केलेला. 'ओकासं दस्सेता' (मार्ग दाखवणारा) म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर समाधी व प्रज्ञेचा मार्ग (अवकाश/स्थान) दाखवणारा. 'महापलिबोधेन पलिबुद्धो' (मोठ्या अडथळ्याने रोखलेला) म्हणजे मोठ्या अडथळ्याने (महानिवारणाने) रोखलेला, किंवा मोठ्या लेपाने माखलेला. आणि पलिबोध (अडथळा) हा राग इत्यादी सात प्रकारचाच आहे. काही आचार्य 'तृष्णा आणि दृष्टी हाच पलिबोध आहे' असे म्हणतात. 'पलिबोधं छेता' म्हणजे त्या पलिबोधाला (अडथळ्याला) तोडणारा. 'महापपाते' (महाप्रपातात) म्हणजे पाच गतीरूपी महाखड्यामध्ये (महाकड्यावरून कोसळणे) किंवा जाती, जरा व मरण रूपी महाखड्यामध्ये; ते सर्व ओलांडण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'प्रपात' (दरी) आहे. 'पपाता उद्धता' म्हणजे त्या प्रपातातून (दरीतून) बाहेर काढणारा. 'महाकंतारप्पटिपन्नो' (महाकांतारात पडलेला) म्हणजे जाती, जरा, व्याधी, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास रूपी महा-कांतारात (भयानक अरण्यात) प्रवेश केलेला; ते सर्व ओलांडण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'कांतार' (दुर्गम अरण्य) आहे, त्या कांतारातून पार करणारा. 'कांतारा तारेता' असाही पाठ आहे. 'महासंसारप्पटिपन्नो' म्हणजे अखंड चालणाऱ्या स्कंध-संततीमध्ये (संसारात) पडलेला. 'संसारा मोचेता' म्हणजे संसारातून मुक्त करणारा. 'संसारं मोचेता' असाही पाठ आहे. 'महाविदुग्गे' म्हणजे संसाररूपी महा-दुर्गम मार्गात; कारण संसारच जाण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'विदुग्ग' (दुर्गम स्थान) आहे. 'संपरिवत्तती' म्हणजे अत्यंत मागे फिरून (पुन्हा पुन्हा) फिरत राहतो. 'महापलिपे' म्हणजे कामरूपी मोठ्या चिखलात (कामकर्दमात); कारण काम (वासना) हा बुडवून टाकण्याच्या अर्थाने 'पलिप' (दलदल/चिखल) आहे. 'पलिपन्नो' म्हणजे अडकलेला (रुतलेला). 'महापलिपपलिपन्नो' असाही पाठ आहे.

අබ්භාහතොති සබ්බොපද්දවෙහි අබ්භාහතො. රාගග්ගිනාති රාගාදයොයෙව අනුදහනට්ඨෙන අග්ගි, තෙන රාගග්ගිනා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. උන්නීතකොති උග්ගහෙත්වා නීතො, ජාතියා උග්ගහෙත්වා ජරාදිඋපද්දවාය නීතොති අත්ථො. ක-කාරො පනෙත්ථ අනුකම්පාය දට්ඨබ්බො. හඤ්ඤති නිච්චමතාණොති පරිත්තායකෙන රහිතො සතතං පීළීයති. පත්තදණ්ඩොති රාජාදීහි ලද්ධආණො. තක්කරොති චොරො. වජ්ජබන්ධනබද්ධොති රාගාදිවජ්ජබන්ධනෙහි බද්ධො. ආඝාතනපච්චුපට්ඨිතොති මරණධම්මගණ්ඨිකට්ඨානං උපෙච්ච ඨිතො. කොචි බන්ධනා මොචෙතා. කොචි බන්ධනං මොචෙතාතිපි පාඨො. අනාථොති නත්ථි එතස්ස නාථො ඉස්සරො, සයං වා න නාථො න ඉස්සරොති අනාථො, අසරණොති වා අත්ථො. පරමකාපඤ්ඤප්පත්තොති ජරාදිපටිබාහනෙ අප්පහුතාය අතීව කපණභාවං පත්තො. තායෙතාති රක්ඛිතා. තායිතාති වා පාඨො සුන්දරො[Pg.21]. දුක්ඛාභිතුන්නොති ජාතිදුක්ඛාදීහි අනෙකෙහි දුක්ඛෙහි අභිතුන්නො අතිබ්‍යාධිතො අතිකම්පිතො ච. චිරරත්තං පීළිතොති දුක්ඛෙහෙව දීඝමද්ධානං පීළිතො ඝට්ටිතො. ගධිතොති ගෙධෙන ගිද්ධො, අභිජ්ඣාකායගන්ථෙන වා ගන්ථිතො. නිච්චං පිපාසිතොති පාතුං භුඤ්ජිතුං ඉච්ඡා පිපාසා, සා තණ්හා එව, තණ්හාපිපාසාය නිරන්තරං පිපාසිතො.

'अब्भाहतो' म्हणजे सर्व उपद्रवांनी अत्यंत आहत (पीडित) झालेला. 'रागग्गिना' म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादीच सतत जळण्याच्या अर्थाने अग्नी आहेत, त्या रागाग्नीने. इतर ठिकाणीही हाच नियम लावावा. 'उन्नीतको' म्हणजे उचलून नेलेला, जन्माने उचलून जरा (वृद्धत्व) इत्यादी उपद्रवांकडे नेलेला असा अर्थ आहे. येथे 'क' कार अनुकंपेच्या (दयेच्या) अर्थाने पाहावा. 'हञ्ञति निच्चमताणो' म्हणजे रक्षणकर्त्याशिवाय सतत पीडित केला जाणारा. 'पत्तदण्डो' म्हणजे राजा इत्यादींकडून शिक्षा (दंड) प्राप्त झालेला. 'तक्करो' म्हणजे चोर. 'वज्जबंधनबद्धो' म्हणजे राग इत्यादी दोषांच्या बंधनांनी बांधलेला. 'आघातनपच्चुपट्टितो' म्हणजे वधभूमीच्या ठिकाणी पोहोचून उभा असलेला. 'कोचि बंधना मोचेता' म्हणजे बंधनातून सोडवणारा कोणीही नाही. 'कोचि बंधनं मोचेता' असाही पाठ आढळतो. 'अनाथो' म्हणजे ज्याला कोणी स्वामी किंवा रक्षक नाही, या अर्थाने किंवा स्वतःच स्वामी वा रक्षक नसलेला म्हणजे अनाथ, किंवा 'अशरण' (आश्रय नसलेला) असा अर्थ आहे. 'परमकापण्ञप्पत्तो' म्हणजे जरा (वृद्धत्व) इत्यादींना रोखण्यास असमर्थ असल्यामुळे अत्यंत दयनीय अवस्थेला प्राप्त झालेला. 'तायेता' म्हणजे रक्षणकर्ता. 'तायिता' असाही पाठ चांगला आहे. 'दुक्खाभितुन्नो' म्हणजे जन्मदुःख इत्यादी अनेक दुःखांनी अत्यंत पीडित, अत्यंत व्याधित आणि अत्यंत कंपित झालेला. 'चिररत्तं पीळितो' म्हणजे दुःखांनीच दीर्घकाळापर्यंत पीडित आणि आहत झालेला. 'गधितो' म्हणजे तीव्र इच्छेने (लोभाने) आसक्त झालेला, किंवा अभिज्झा-कायग्रंथाने बांधलेला. 'निच्चं पिपासितो' म्हणजे पिण्याची व खाण्याची इच्छा म्हणजे पिपासा (तहान), ती तृष्णाच होय. त्या तृष्णारूपी तहानेने निरंतर तहानलेला.

අන්ධොති දස්සනට්ඨෙන චක්ඛූති සඞ්ඛං ගතාය පඤ්ඤාය අභාවතො කාණො. පඤ්ඤා හි ධම්මසභාවං පස්සති. අචක්ඛුකොති තං පන අන්ධත්තං න පච්ඡා සම්භූතං, පකතියා එව අවිජ්ජමානචක්ඛුකොති තමෙව අන්ධත්තං විසෙසෙති. හතනෙත්තොති නයනට්ඨෙන නෙත්තන්ති සඞ්ඛං ගතාය පඤ්ඤාය අභාවතොයෙව විනට්ඨනෙත්තකො. සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නෙත්තන්ති හි වුත්තං. පඤ්ඤාය සුගතිඤ්ච අගතිඤ්ච නයති. හතනෙත්තත්තායෙවස්ස නෙතුඅභාවං දස්සෙන්තො අපරිණායකොති ආහ, අවිජ්ජමානනෙත්තකොති අත්ථො. අඤ්ඤොපිස්ස නෙතා න විජ්ජතීති වුත්තං හොති. විපථපක්ඛන්දොති විපරීතො, විසමො වා පථො විපථො, තං විපථං පක්ඛන්දො පවිට්ඨො පටිපන්නොති විපථපක්ඛන්දො, මිච්ඡාපථසඞ්ඛාතං මිච්ඡාදිට්ඨිං පටිපන්නොති අත්ථො. අඤ්ජසාපරද්ධොති අඤ්ජසෙ උජුමග්ගස්මිං මජ්ඣිමපටිපදාය අපරද්ධො විරද්ධො. අරියපථං ආනෙතාති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං උපනෙතා පටිපාදයිතා. මහොඝපක්ඛන්දොති යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං වට්ටස්මිං ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා, පකතිඔඝතො මහන්තා ඔඝාති මහොඝා. තෙ කාමොඝො භවොඝො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝොති චතුප්පභෙදා. තෙ මහොඝෙ පක්ඛන්දො පවිට්ඨොති මහොඝපක්ඛන්දො, සංසාරසඞ්ඛාතං මහොඝං වා පක්ඛන්දොති.

'अंधो' म्हणजे पाहण्याच्या अर्थाने 'चक्षू' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या प्रज्ञेच्या अभावामुळे आंधळा. कारण प्रज्ञाच धर्मस्वभावाला पाहते. 'अचक्खुको' म्हणजे ते अंधत्व नंतर उत्पन्न झालेले नाही, तर स्वभावानेच (जन्मतःच) चक्षू नसलेला, असे सांगून त्या अंधत्वालाच विशेषित करतो. 'हतनेत्तो' म्हणजे नेण्याच्या अर्थाने 'नेत्र' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या प्रज्ञेच्या अभावामुळेच नष्ट झालेल्या नेत्रांचा. कारण सम आणि विषम मार्ग दाखवून आत्मभावाला (शरीराला) नेते म्हणून त्याला 'नेत्र' म्हटले आहे. प्रज्ञेने सुगती आणि अगती (निर्वाण) कडे नेले जाते. प्रज्ञाचक्षू नष्ट झाल्यामुळेच त्याला नेणारा कोणी नाही हे दर्शवण्यासाठी 'अपरीणायको' (मार्गदर्शक नसलेला) असे म्हटले आहे, म्हणजेच चक्षू नसलेला असा अर्थ आहे. त्याला नेणारा दुसरा कोणीही नाही, असे म्हटले आहे. 'विपथपक्खंदो' म्हणजे विपरीत किंवा विषम मार्ग म्हणजे 'विपथ' (कुमार्ग). त्या कुमार्गावर धावणारा, प्रवेश केलेला किंवा प्रवृत्त झालेला म्हणजे 'विपथपक्खंदो'. मिथ्या मार्ग नावाच्या मिथ्यादृष्टीत प्रवृत्त झालेला असा अर्थ आहे. 'अञ्जसापरद्धो' म्हणजे सरळ मार्ग असलेल्या मध्यम प्रतिपदेपासून (अष्टांगिक मार्गापासून) चुकलेला, विन्मुख झालेला. 'अरियपथं आनेता' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्गाकडे नेणारा, प्रवृत्त करणारा कोणी नाही. 'महोघपक्खंदो' म्हणजे ज्याच्यामध्ये ओघ (पूर) विद्यमान असतात, जे त्याला संसारात बुडवतात, म्हणून त्यांना 'ओघ' म्हणतात. नैसर्गिक ओघापेक्षा मोठे असलेले ओघ म्हणजे 'महोघ'. ते कामौघ, भवौघ, दृष्ट्यौघ आणि अविद्याौघ असे चार प्रकारचे आहेत. त्या महापुरात (महोघात) उडी घेतलेला किंवा प्रवेश केलेला म्हणजे 'महोघपक्खंदो', किंवा संसाररूपी महापुरात उडी घेतलेला.

118. ඉදානි එකුත්තරිකනයො. තත්ථ ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහීති සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨීහි. තත්ථ දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්තිආදීනි (අ. නි. 9.11) විය. ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තමෙවෙතන්ති දිට්ඨිගතං, දිට්ඨීසු ගතං ඉදං දස්සනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිඅන්තොගධත්තාතිපි දිට්ඨිගතං. ද්වාසට්ඨිතෙසට්ඨිදිට්ඨියොපි හි සස්සතදිට්ඨි උච්ඡෙදදිට්ඨීති ද්වෙව දිට්ඨියො හොන්ති. තස්මා සඞ්ඛෙපෙන සබ්බා දිට්ඨියො අන්තො කරොන්තො ‘‘ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහී’’ති වුත්තං. පරියුට්ඨිතොති පරියුට්ඨානං පත්තො සමුදාචාරං පත්තො, උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන කුසලචාරස්ස ගහණං [Pg.22] පත්තොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතා දෙවමනුස්සා ඔලීයන්ති එකෙ, අතිධාවන්ති එකෙ, චක්ඛුමන්තො ච පස්සන්තී’’තිආදි (ඉතිවු. 49).

११८. आता एकोत्तरिक पद्धती (नय) सांगत आहेत. तेथे 'द्वीहि दिट्ठिगतेही' म्हणजे शाश्वत आणि उच्छेद या दोन दृष्टींनी. येथे 'दृष्टी' म्हणजेच 'दृष्टिगत' होय, जसे 'गूथगत' (विष्ठा) किंवा 'मूत्रगत' (लघवी) इत्यादी शब्दांमध्ये असते. किंवा जाणण्यासारख्या विषयाचा अभाव असल्यामुळे दृष्टीचे केवळ प्रवृत्त होणे म्हणजेच 'दृष्टिगत' होय. हे दर्शन बासष्ट दृष्टींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळेही याला 'दृष्टिगत' म्हणतात. कारण बासष्ट किंवा पासष्ट दृष्टी या शाश्वतदृष्टी आणि उच्छेददृष्टी या दोनच दृष्टींमध्ये समाविष्ट होतात. म्हणून संक्षेपाने सर्व दृष्टींचा अंतर्भाव करण्यासाठी 'दोन दृष्टिगतांनी' असे म्हटले आहे. 'परियुट्टितो' म्हणजे आक्रमित झालेला, सतत प्रवृत्त झालेला, कुशल आचरणाला उत्पन्न होऊ न देता अकुशलाने ग्रासलेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो! दोन दृष्टिगतांनी आक्रमित झालेले काही देव आणि मनुष्य मागे हटतात (लीन होतात), काही अतिधाव घेतात (पुढे निघून जातात), आणि प्रज्ञाचक्षू असलेले योग्य प्रकारे पाहतात' इत्यादी.

තීහි දුච්චරිතෙහීති තිවිධකායදුච්චරිතෙන චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතෙන තිවිධමනොදුච්චරිතෙන. විප්පටිපන්නොති විරූපං පටිපන්නො, මිච්ඡාපටිපන්නොති අත්ථො. යොගෙහි යුත්තොති වට්ටස්මිං යොජෙන්තීති යොගා, ඊතිඅත්ථෙන වා යොගා, තෙහි යොගෙහි යුත්තො සමප්පිතො. චතුයොගයොජිතොති කාමයොගො, භවයොගො, දිට්ඨියොගො, අවිජ්ජායොගොති ඉමෙහි චතූහි යොගෙහි සකටස්මිං යොගො විය වට්ටස්මිං යොජිතො. පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමයොගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො, ඣානනිකන්ති ච, සස්සතදිට්ඨිසහජාතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා භවයොගො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨියොගො. අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජායොගො. තෙ එව චත්තාරො බලවභූතා ඔඝා, දුබ්බලභූතා යොගා.

'तीहि दुच्चरितेही' म्हणजे तीन प्रकारच्या कायदुश्चरित, चार प्रकारच्या वचीदुश्चरित आणि तीन प्रकारच्या मनोदुश्चरिताने. 'विप्पटिपन्नो' म्हणजे विपरीत आचरण करणारा, म्हणजेच मिथ्या आचरण करणारा असा अर्थ आहे. 'योगेही युत्तो' म्हणजे जे संसारात जोडतात (युक्त करतात) ते 'योग' होत, किंवा उपद्रव/विनाश या अर्थाने 'योग' होत. त्या योगांशी युक्त असलेला, समर्पित असलेला. 'चतुयोगयोजितो' म्हणजे कामयोग, भवरूपी योग, दृष्टियोग आणि अविद्यायोग या चार योगांनी, गाडीला बैलाप्रमाणे संसारात जोडलेला. पाच कामगुणांविषयीचा राग म्हणजे 'कामयोग' होय. रूप आणि अरूप भावांमध्ये असलेला छंदराग, ध्यानावस्थेतील आसक्ती आणि शाश्वतदृष्टीसह उत्पन्न झालेला राग, जो भवाच्या इच्छेने युक्त असतो, तो 'भवयोग' होय. बासष्ट प्रकारच्या दृष्टी म्हणजे 'दृष्टियोग' होय. आठ स्थानांविषयीचे अज्ञान म्हणजे 'अविद्यायोग' होय. तेच चार जेव्हा बलवान होतात तेव्हा 'ओघ' (पूर) म्हणतात आणि जेव्हा दुर्बल असतात तेव्हा 'योग' म्हणतात.

චතූහි ගන්ථෙහීති යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං චුතිපටිසන්ධිවසෙන වට්ටස්මිං ගන්ථෙන්ති ඝටෙන්තීති ගන්ථා. තෙ අභිජ්ඣා කායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථොති චතුප්පභෙදා. අභිජ්ඣායන්ති එතාය, සයං වා අභිජ්ඣායති, අභිජ්ඣායනමත්තමෙව වා එසාති අභිජ්ඣා, ලොභොයෙව. නාමකායං ගන්ථෙති චුතිපටිසන්ධිවසෙන වට්ටස්මිං ඝටෙතීති කායගන්ථො. බ්‍යාපජ්ජති තෙන චිත්තං පූතිභාවං ගච්ඡති, බ්‍යාපාදයති වා විනයාචාරරූපසම්පත්තිහිතසුඛාදීනීති බ්‍යාපාදො. ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලවතෙන සුද්ධීති පරාමසනං සීලබ්බතපරාමාසො. සබ්බඤ්ඤුභාසිතම්පි පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්තිආදිනා ආකාරෙන අභිනිවිසතීති ඉදංසච්චාභිනිවෙසො. තෙහි චතූහි ගන්ථෙහි ගන්ථිතො, බද්ධොති අත්ථො.

'चतूहि गंथेही' म्हणजे ज्याच्यामध्ये हे विद्यमान असतात, त्याला च्युती आणि प्रतिसंधीच्या द्वारे संसारात बांधतात (ग्रथित करतात) म्हणून त्यांना 'ग्रंथ' (गाठी) म्हणतात. ते अभिज्झा-कायग्रंथ, व्यापाद-कायग्रंथ, शीलव्रतपरामर्श-कायग्रंथ आणि इदंसत्याभिनिवेश-कायग्रंथ असे चार प्रकारचे आहेत. 'अभिज्झा' म्हणजे ज्याच्याद्वारे लोभ केला जातो, किंवा स्वतःच लोभ करतो, किंवा केवळ लोभ करणे म्हणजेच 'अभिज्झा' (लोभच) होय. 'कायगंथो' म्हणजे नामकायाला बांधतो, च्युती आणि प्रतिसंधीच्या द्वारे संसारात जोडतो म्हणून 'कायग्रंथ' होय. 'ब्यापादो' म्हणजे ज्याच्यामुळे चित्त बिघडते (दूषित होते), या अर्थाने किंवा जे विनय, आचरण, रूपसंपत्ती, हित आणि सुख इत्यादींचा नाश करते, ते 'व्यापाद' (द्वेष) होय. 'सीलब्बतपरामासो' म्हणजे या शासनाबाहेरील श्रमण-ब्राह्मणांचे 'शीलाने शुद्धी होते, व्रताने शुद्धी होते, शील-व्रताने शुद्धी होते' असे चुकीचे मानणे म्हणजे 'शीलव्रतपरामर्श' होय. 'इदंसच्चाभिनिवेशो' म्हणजे सर्वज्ञांच्या (बुद्धांच्या) वचनांना नाकारून 'लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा प्रकारे अभिनिवेश (हट्ट) धरणे म्हणजे 'इदंसत्याभिनिवेश' होय. त्या चार ग्रंथांनी बांधलेला, जखडलेला असा अर्थ आहे.

චතූහි උපාදානෙහීති භුසං ආදියන්ති දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්තීති උපාදානා. තෙ කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානන්ති චතුප්පභෙදා. වත්ථුසඞ්ඛාතං කාමං උපාදියතීති කාමුපාදානං, කාමො ච සො උපාදානඤ්චාතිපි [Pg.23] කාමුපාදානං. දිට්ඨි ච සා උපාදානඤ්චාති දිට්ඨුපාදානං, දිට්ඨිං උපාදියතීතිපි දිට්ඨුපාදානං. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.147) හි පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියති. සීලබ්බතං උපාදියතීති සීලබ්බතුපාදානං, සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චාතිපි සීලබ්බතුපාදානං. ගොසීලගොවතාදීනි හි එවං විසුද්ධීති අභිනිවෙසතො සයමෙව උපාදානානි. වදන්ති එතෙනාති වාදො, උපාදියන්ති එතෙනාති උපාදානං. කිං වදන්ති, උපාදියන්ති වා? අත්තානං. අත්තනො වාදුපාදානං අත්තවාදුපාදානං, අත්තවාදමත්තමෙව වා අත්තාති උපාදියන්ති එතෙනාති අත්තවාදුපාදානං. ඨපෙත්වා ඉමා ද්වෙ දිට්ඨියො සබ්බාපි දිට්ඨී දිට්ඨුපාදානං. තෙහි චතූහි උපාදානෙහි. උපාදීයතීති භුසං ගණ්හීයති. උපාදියතීති වා පාඨො, ලොකො උපාදානෙහි තං තං ආරම්මණං භුසං ගණ්හාතීති අත්ථො.

चार उपादानांद्वारे (चतूहि उपादानेहि) म्हणजे जे दृढपणे ग्रहण करतात, घट्ट पकडून ठेवतात, म्हणून त्यांना 'उपादान' म्हणतात. ते कामुपादान, दिट्ठुपादान (दृष्ट्युपादान), सीलब्बतुपादान (शीलव्रतोपादान) आणि अत्तवादुपादान (आत्मवादोपादान) असे चार प्रकारचे आहेत. वस्तू-काम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कामाचे जे दृढ ग्रहण करते, ते 'कामुपादान' होय; किंवा जे कामही आहे आणि उपादानही आहे, ते 'कामुपादान' होय. जी दृष्टी आहे आणि उपादानही आहे, ते 'दिट्ठुपादान' होय; किंवा जे दृष्टीचे दृढ ग्रहण करते, ते 'दिट्ठुपादान' होय. कारण 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत' इत्यादी मतांमध्ये आधीच्या दृष्टीला नंतरची दृष्टी ग्रहण करते. जे शील आणि व्रताचे दृढ ग्रहण करते, ते 'सीलब्बतुपादान' होय; किंवा जे शीलव्रतही आहे आणि उपादानही आहे, ते 'सीलब्बतुपादान' होय. कारण 'गोशील, गोव्रत इत्यादींद्वारेच शुद्धी होते' अशा अभिनिवेशामुळे (आग्रहामुळे) ते स्वतःच उपादाने बनतात. ज्याच्याद्वारे बोलतात तो 'वाद' होय, ज्याच्याद्वारे ग्रहण करतात ते 'उपादान' होय. ते कशाबद्दल बोलतात किंवा काय ग्रहण करतात? आत्म्याला. आत्म्याविषयीच्या वादाचे उपादान म्हणजे 'अत्तवादुपादान' होय; किंवा ज्याच्याद्वारे केवळ आत्मवादालाच 'हा आत्मा आहे' असे मानून ग्रहण केले जाते, ते 'अत्तवादुपादान' होय. या दोन दृष्टींना वगळून इतर सर्व प्रकारच्या मिथ्या दृष्टी म्हणजे 'दिट्ठुपादान' होय. त्या चार उपादानांद्वारे. 'उपादीयति' म्हणजे दृढपणे ग्रहण केले जाते. किंवा 'उपादियति' असा पाठ आहे; लोक उपादानांद्वारे त्या-त्या आलंबनाला (विषयाला) दृढपणे ग्रहण करतात, असा याचा अर्थ आहे.

පඤ්චගතිසමාරුළ්හොති සුකතදුක්කටකාරණෙහි ගම්මති උපසඞ්කමීයතීති ගති, සහොකාසකා ඛන්ධා. නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො මනුස්සා දෙවාති ඉමා පඤ්ච ගතියො වොක්කමනභාවෙන භුසං ආරුළ්හො. පඤ්චහි කාමගුණෙහීති රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි වත්ථුකාමකොට්ඨාසෙහි. රජ්ජතීති අයොනිසොමනසිකාරං පටිච්ච රාගුප්පාදනෙන තෙහි රඤ්ජීයති, සාරත්තො කරීයතීති අත්ථො. පඤ්චහි නීවරණෙහීති චිත්තං නීවරන්ති පරියොනන්ධන්තීති නීවරණා. කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි නීවරණෙහි. ඔත්ථටොති උපරිතො පිහිතො.

'पंचगतिसमारूढो' म्हणजे: सुकृत (चांगले कर्म) आणि दुष्कृत (वाईट कर्म) या कारणांमुळे जिथे जावे लागते किंवा पोहोचले जाते, ती 'गति' होय; ती अवकाशासह असलेले स्कंध आहेत. निरय (नरक), तिरश्चानयोनी (प्राणीयोनी), पेत्तिविसय (प्रेतलोक), मनुष्य आणि देव या पाच गतींमध्ये पूर्णपणे आरूढ झालेला. 'पाच कामगुणांद्वारे' म्हणजे रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्पर्श या नावांच्या पाच वस्तू-काम समूहांद्वारे. 'रज्जति' (आसक्त होणे) म्हणजे अयोनिशो मनसिकारामुळे राग उत्पन्न होऊन त्यांच्यात आसक्त होतो, अत्यंत मोहित केला जातो, असा अर्थ आहे. 'पाच नीवरणांद्वारे' म्हणजे जे चित्ताला झाकून टाकतात, अडवून ठेवतात, ते 'नीवरण' होत. कामच्छंद, व्यापाद, थिनमिद्ध (स्त्यान-मिद्ध), उद्धच्च-कुक्कुच्च (औद्धत्य-कौकृत्य) आणि विचिकित्सा या नावांच्या पाच नीवरणांद्वारे. 'ओत्थतो' म्हणजे वरून झाकलेला किंवा बंद केलेला.

ඡහි විවාදමූලෙහීති ඡහි විවාදස්ස මූලෙහි. යථාහ –

'सहा विवादमुलांद्वारे' म्हणजे विवादाच्या (भांडणाच्या) सहा मुळांद्वारे (कारणांद्वारे). जसे की म्हटले आहे –

‘‘ඡයිමානි, භික්ඛවෙ, විවාදමූලානි. කතමානි ඡ? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කොධනො හොති උපනාහී. යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කොධනො හොති උපනාහී. සො සත්ථරිපි අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො, ධම්මෙපි, සඞ්ඝෙපි, සික්ඛායපි න පරිපූරකාරී. යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සත්ථරි අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො, ධම්මෙපි, සඞ්ඝෙපි, සික්ඛායපි න පරිපූරකාරී, සො සඞ්ඝෙ විවාදං ජනෙති. යො හොති විවාදො බහුජනාහිතාය බහුජනාසුඛාය බහුනො ජනස්ස අනත්ථාය [Pg.24] අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානං. එවරූපං චෙ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, විවාදමූලං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා සමනුපස්සෙය්‍යාථ, තත්‍ර තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, තස්සෙව පාපකස්ස විවාදමූලස්ස පහානාය වායමෙය්‍යාථ. එවරූපං චෙ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, විවාදමූලං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා න සමනුපස්සෙය්‍යාථ. තත්‍ර තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, තස්සෙව පාපකස්ස විවාදමූලස්ස ආයතිං අනවස්සවාය පටිපජ්ජෙය්‍යාථ. එවමෙතස්ස පාපකස්ස විවාදමූලස්ස පහානං හොති. එවමෙතස්ස පාපකස්ස විවාදමූලස්ස ආයතිං අනවස්සවො හොති.

"भिक्खूंनो, ही सहा विवादाची मुळे आहेत. कोणती सहा? इथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू क्रोधी आणि वैर बाळगणारा असतो. भिक्खूंनो, जो भिक्खू क्रोधी आणि वैर बाळगणारा असतो, तो शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति देखील आदररहित आणि विनयशून्य होऊन राहतो, तसेच धम्माच्या प्रति, संघाच्या प्रति आणि शिक्षेच्या प्रति देखील परिपूर्ण आचरण करत नाही. भिक्खूंनो, जो भिक्खू शास्त्यांच्या प्रति आदररहित आणि विनयशून्य होऊन राहतो, धम्माच्या प्रति, संघाच्या प्रति आणि शिक्षेच्या प्रति परिपूर्ण आचरण करत नाही, तो संघामध्ये विवाद उत्पन्न करतो. तो विवाद बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या असुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्खूंनो, जर तुम्हाला असे विवादाचे मूळ स्वतःमध्ये किंवा इतरांमध्ये दिसून आले, तर भिक्खूंनो, तुम्ही त्या पापी विवादमुळाचा नाश करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. भिक्खूंनो, जर तुम्हाला असे विवादाचे मूळ स्वतःमध्ये किंवा इतरांमध्ये दिसून आले नाही, तर भिक्खूंनो, तुम्ही भविष्यात त्या पापी विवादमुळाची उत्पत्ती न होण्यासाठी आचरण केले पाहिजे. अशा प्रकारे या पापी विवादमुळाचा प्रहाण (नाश) होतो. अशा प्रकारे भविष्यात या पापी विवादमुळाची उत्पत्ती होत नाही."

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මක්ඛී හොති පළාසී. ඉස්සුකී හොති මච්ඡරී. සඨො හොති මායාවී. පාපිච්ඡො හොති මිච්ඡාදිට්ඨි. සන්දිට්ඨිපරාමාසී හොති ආධානග්ගාහී දුප්පටිනිස්සග්ගී. යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සන්දිට්ඨිපරාමාසී හොති ආධානග්ගාහී දුප්පටිනිස්සග්ගී, සො සත්ථරිපි…පෙ… ආයතිං අනවස්සවො හොතී’’ති (පරි. 272; අ. නි. 6.36).

"पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू गुण नासविणारा (उपकार विसरणारा) आणि स्वतःला श्रेष्ठ समजणारा असतो. तो ईर्ष्याळू आणि कद्रू असतो. तो ढोंगी आणि कपटी असतो. तो पापी इच्छा बाळगणारा आणि मिथ्यादृष्टी असतो. तो स्वतःच्याच मताला घट्ट धरून ठेवणारा, हट्टी आणि आपले मत सहज न सोडणारा असतो. भिक्खूंनो, जो भिक्खू स्वतःच्याच मताला घट्ट धरून ठेवणारा, हट्टी आणि आपले मत सहज न सोडणारा असतो, तो शास्त्यांच्या प्रति देखील... (पेयाला)... भविष्यात त्याची उत्पत्ती होत नाही."

තත්ථ කොධනොති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන සමන්නාගතො. උපනාහීති වෙරඅප්පටිනිස්සජ්ජනලක්ඛණෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තතීති? කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 451 ආදයො) විය ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති, තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති, තතො තෙසං උපට්ඨාකාපි විවදන්ති. අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො. තතො ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මට්ඨදෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරාය යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති. තතො යං බහුකෙහි ගහිතං, සබ්බං තං සච්චන්ති ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පුරක්ඛත්වා විහරන්තා අපායෙසු නිබ්බත්තන්ති. එවං ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය හොති. අජ්ඣත්තං වාති [Pg.25] තුම්හාකං අබ්භන්තරපරිසාය වා. බහිද්ධා වාති පරෙසං පරිසාය වා. මක්ඛීති පරෙසං ගුණමක්ඛණලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. ඉස්සුකීති පරෙසං සක්කාරාදිඉස්සායනලක්ඛණාය ඉස්සාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසමච්ඡරියාදීහි පඤ්චහි මච්ඡරියෙහි සමන්නාගතො. සඨොති කෙරාටිකො. මායාවීති කතපාපපටිච්ඡාදකො. පාපිච්ඡොති අසන්තසම්භාවනිච්ඡකො දුස්සීලො. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථිකවාදී අහෙතුකවාදී අකිරියවාදී. සන්දිට්ඨිපරාමාසීති සයං දිට්ඨිමෙව පරාමසති. ආධානග්ගාහීති දළ්හග්ගාහී. දුප්පටිනිස්සග්ගීති න සක්කා හොති ගහිතං විස්සජ්ජාපෙතුං. ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ පන ‘‘තත්ථ කතමානි ඡ විවාදමූලානි? කොධො මක්ඛො ඉස්සා සාඨෙය්‍යං පාපිච්ඡතා සන්දිට්ඨිපරාමාසිතා, ඉමානි ඡ විවාදමූලානී’’ති (විභ. 944) පධානවසෙන එකෙකොයෙව ධම්මො වුත්තො.

तेथे 'कोधनो' (क्रोधी) म्हणजे राग येण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा क्रोधाने युक्त असलेला. 'उपनाही' (वैर बाळगणारा) म्हणजे वैर न सोडण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा वैराने (उपनाहाने) युक्त असलेला. 'देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी' म्हणजे दोन भिक्खूंचा वाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कसा कारणीभूत ठरतो? कोसाम्बक खन्धकाप्रमाणे (महावग्ग ४५१ इत्यादी) जेव्हा दोन भिक्खूंमध्ये वाद निर्माण होतो, तेव्हा त्या विहारातील त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) वाद घालतात, त्यांचा उपदेश ग्रहण करणारा भिक्खुनी संघ वाद घालतो आणि त्यानंतर त्यांचे उपस्थायक (सेवक/दायके) सुद्धा वाद घालतात. त्यानंतर मनुष्यांचे रक्षण करणाऱ्या आरक्षक देवतांचे दोन गट पडतात. धम्मवादी लोकांचे रक्षण करणाऱ्या देवता धम्मवादिनी (धम्माची बाजू घेणाऱ्या) होतात आणि अधम्मवादी लोकांचे रक्षण करणाऱ्या देवता अधम्मवादिनी होतात. त्यानंतर आरक्षक देवतांचे मित्र असलेल्या भूमीवर राहणाऱ्या (भुम्मट्ठ) देवतांमध्ये फूट पडते. अशा प्रकारे परंपरेने ब्रह्मलोकापर्यंत, आर्यश्रावकांना वगळून, सर्व देव आणि मनुष्य दोन गटांत विभागले जातात. परंतु धम्मवादी लोकांपेक्षा अधम्मवादी लोकांची संख्याच जास्त असते. त्यानंतर 'जे बहुसंख्याकांनी स्वीकारले आहे तेच सत्य आहे' असे मानून, धम्माचा त्याग करून बहुतांश लोक अधम्माचाच स्वीकार करतात. ते अधम्माला पुढे करून (अधम्माचे आचरण करत) राहिल्यामुळे अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) जन्माला येतात. अशा प्रकारे दोन भिक्खूंचा वाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. 'अज्झत्तं' (स्वतःच्या आत) म्हणजे तुमच्या अंतर्गत परिषदेमध्ये. 'बहिद्धा' (बाहेर) म्हणजे इतरांच्या परिषदेमध्ये. 'मक्खी' (गुण नासविणारा) म्हणजे इतरांच्या गुणांचे मर्दन (नाश) करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा 'मक्ख' (गुणमाखण) दोषाने युक्त असलेला. 'पळासी' (प्रतिस्पर्धी) म्हणजे बरोबरी करण्याच्या (युगग्गाह) लक्षणाने युक्त अशा 'पळास' (प्रतिस्पर्धा) दोषाने युक्त असलेला. 'इस्सुकी' (ईर्ष्याळू) म्हणजे इतरांच्या सत्कार इत्यादींचा हेवा करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा 'इस्सा' (ईर्ष्या) दोषाने युक्त असलेला. 'मच्छरी' (कंजूष) म्हणजे आवास-मच्छर इत्यादी पाच प्रकारच्या मत्सराने (कंजूषपणाने) युक्त असलेला. 'सठो' म्हणजे कपटी (केराटिको). 'मायावी' म्हणजे स्वतः केलेल्या पापाला लपवणारा. 'पापिच्छो' (पापी इच्छा असलेला) म्हणजे स्वतःमध्ये नसलेले गुण दाखवण्याची इच्छा असणारा दुःशील (शीलहीन) व्यक्ती. 'मिच्छादिट्ठी' (मिथ्यादृष्टी) म्हणजे नास्तिकवादी, अहेतुकवादी किंवा अक्रियवादी. 'संदिट्ठिपरामासी' म्हणजे स्वतःच्याच मताला (दृष्टीला) चुकीच्या पद्धतीने घट्ट धरून ठेवणारा. 'आधानग्गाही' म्हणजे हट्टीपणाने (दृढतेने) पकडून ठेवणारा. 'दुप्पटिनिस्सग्गी' म्हणजे स्वीकारलेले मत सहजपणे न सोडणारा (त्याचा त्याग करणे शक्य नसलेला). परंतु खुद्दकवत्थुविभंगात 'तेथे वादाची सहा मुळे कोणती? क्रोध, मक्ख (गुणनाश), इस्सा (ईर्ष्या), साठेय्य (कपट), पापिच्छता (वाईट इच्छा) आणि संदिट्ठिपरामासिता (स्वतःच्या मताचा आग्रह) - ही सहा वादाची मुळे आहेत' असे सांगून प्राधान्यक्रमाने एकेकाच धर्माचा उल्लेख केला आहे.

ඡහි තණ්හාකායෙහීති ‘‘රූපතණ්හා, සද්දතණ්හා, ගන්ධතණ්හා, රසතණ්හා, ඵොට්ඨබ්බතණ්හා, ධම්මතණ්හා’’ති (විභ. 944) වුත්තාහි ඡහි තණ්හාහි. තත්ථ යස්මා එකෙකායෙව තණ්හා අනෙකවිසයත්තා එකෙකස්මිම්පි විසයෙ පුනප්පුනං උප්පත්තිතො අනෙකා හොන්ති, තස්මා සමූහට්ඨෙන කායසද්දෙන යොජෙත්වා තණ්හාකායාති වුත්තං. තණ්හාකායාති වුත්තෙපි තණ්හා එව. රජ්ජතීති සයං ආරම්මණෙ රජ්ජති, සාරත්තො හොති.

'सहा तण्हाकायांमुळे' (सहा तृष्णासमूहांमुळे) म्हणजे 'रूप-तण्हा (रूपतृष्णा), सद्द-तण्हा (शब्द्तृष्णा), gंध-तण्हा (गंधतृष्णा), रस-तण्हा (रसतृष्णा), फोट्ठब्ब-तण्हा (स्पर्शतृष्णा), धम्म-तण्हा (धम्मतृष्णा)' या सांगितलेल्या सहा तृष्णांमुळे. तेथे, ज्याअर्थी एकेकच तृष्णा अनेक विषय असल्यामुळे आणि एकाच विषयात वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे अनेक प्रकारची होते, म्हणून समूहाच्या अर्थाने 'काय' (समूह) हा शब्द जोडून 'तण्हाकाया' (तृष्णासमूह) असे म्हटले आहे. 'तण्हाकाया' असे म्हटले तरी ती तृष्णाच आहे. 'रज्जती' (आसक्त होतो) म्हणजे स्वतः आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) आसक्त होतो, तीव्रपणे अनुरक्त होतो.

ඡහි දිට්ඨිගතෙහීති සබ්බාසවසුත්තෙ වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

'सहा दिट्ठिगतांमुळे' (सहा मिथ्यादृष्टींमुळे) म्हणजे सब्बासव सुत्तात सांगितलेल्या दृष्टींमुळे. तेथे असे म्हटले आहे की -

‘‘තස්ස එවං අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. ‘අත්ථි මෙ අත්තා’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘නත්ථි මෙ අත්තා’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘අත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමී’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘අත්තනාව අනත්තානං සඤ්ජානාමී’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘අනත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමී’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති. අථ වා පනස්ස එවං දිට්ඨි හොති ‘යො මෙ අයං අත්තා වදො වෙදෙය්‍යො [Pg.26] තත්‍ර තත්‍ර කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකං පටිසංවෙදෙති, සො ච ඛො පන මෙ අයං අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’’ති (ම. නි. 1.19).

'त्याचे अशा प्रकारे अयोग्य रीतीने मनसिकार (अयोनिशो मनसिकार) करत असताना, सहा दृष्टींपैकी एखादी दृष्टी उत्पन्न होते. 'माझा आत्मा आहे' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'माझा आत्मा नाही' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'मी आत्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'मी आत्म्याद्वारेच अनात्म्याला जाणतो' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'मी अनात्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते. अथवा त्याला अशी दृष्टी होते की, 'माझा हा जो आत्मा बोलणारा, अनुभवणारा आहे आणि त्या त्या ठिकाणी चांगल्या-वाईट (कुशल-अकुशल) कर्मांच्या विपाकाचा (फळाचा) अनुभव घेतो, तोच माझा हा आत्मा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, न बदलणारा (अविपरिणामधर्मी) असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसाच राहील.'

තත්ථ අත්ථි මෙ අත්තාති සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලෙසු අත්තනො අත්ථිතං ගණ්හාති. සච්චතො ථෙතතොති භූතතො ච ථිරතො ච, ‘‘ඉදං සච්ච’’න්ති සුට්ඨු දළ්හභාවෙනාති වුත්තං හොති. නත්ථි මෙ අත්තාති උච්ඡෙදදිට්ඨි සතො සත්තස්ස තත්ථ තත්ථ විභවග්ගහණතො. අථ වා පුරිමාපි තීසු කාලෙසු අත්ථීති ගහණතො සස්සතදිට්ඨි, පච්චුප්පන්නමෙව අත්ථීති ගණ්හන්තී උච්ඡෙදදිට්ඨි, පච්ඡිමාපි අතීතානාගතෙසු නත්ථීති ගහණතො ‘‘භස්සන්තා ආහුතියො’’ති ගහිතදිට්ඨිගතිකානං විය උච්ඡෙදදිට්ඨි. අතීතෙ එව නත්ථීති ගණ්හන්තී අධිච්චසමුප්පන්නකස්ස විය සස්සතදිට්ඨි. අත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමීති සඤ්ඤාක්ඛන්ධසීසෙන ඛන්ධෙ අත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය අවසෙසක්ඛන්ධෙ සඤ්ජානතො ඉමිනා අත්තනා ඉමං අත්තානං සඤ්ජානාමීති හොති. අත්තනාව අනත්තානන්ති සඤ්ඤාක්ඛන්ධංයෙව අත්තාති ගහෙත්වා, ඉතරෙ චත්තාරොපි අනත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය තෙ සඤ්ජානතො එවං හොති. අනත්තනාව අත්තානන්ති සඤ්ඤාක්ඛන්ධං අනත්තාති ගහෙත්වා, ඉතරෙ චත්තාරොපි අත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය තෙ සඤ්ජානතො එවං හොති. සබ්බාපි සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨියොව. වදො වෙදෙය්‍යොතිආදයො පන සස්සතදිට්ඨියා එව අභිනිවෙසාකාරා. තත්ථ වදතීති වදො, වචීකම්මස්ස කාරකොති වුත්තං හොති. වෙදයතීති වෙදෙය්‍යො, ජානාති අනුභවති චාති වුත්තං හොති. කිං වෙදෙතීති? තත්‍ර තත්‍ර කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකං පටිසංවෙදෙති. තත්‍ර තත්‍රාති තෙසු තෙසු යොනිගතිඨිතිනිවාසනිකායෙසු ආරම්මණෙසු වා. නිච්චොති උප්පාදවයරහිතො. ධුවොති ථිරො සාරභූතො. සස්සතොති සබ්බකාලිකො. අවිපරිණාමධම්මොති අත්තනො පකතිභාවං අවිජහනධම්මො, කකණ්ටකො විය නානප්පකාරතං නාපජ්ජති. සස්සතිසමන්ති චන්දසූරියසමුද්දමහාපථවීපබ්බතා ලොකවොහාරෙන සස්සතියොති වුච්චන්ති. සස්සතීහි සමං සස්සතිසමං. යාව සස්සතියො තිට්ඨන්ති, තාව තථෙව ඨස්සතීති ගණ්හතො එවං දිට්ඨි හොති.

तेथे (त्या सब्बासव सुत्तात), 'माझा आत्मा आहे' (अत्थि मे अत्ता) ही शाश्वतदृष्टी (sassatadiṭṭhi) सर्व काळात आत्म्याचे अस्तित्व ग्रहण करते. 'सच्चतो थेततो' (सत्य व स्थिर रूपाने) म्हणजे सत्य रूपाने (भूततो) आणि स्थिर रूपाने (थिरतो), "हेच सत्य आहे" अशा प्रकारे अत्यंत दृढभावाने ग्रहण करणे, असा अर्थ होतो. 'माझा आत्मा नाही' (नत्थि मे अत्ता) ही उच्छेददृष्टी (ucchedadiṭṭhi) आहे, कारण ती विद्यमान प्राण्याच्या त्या त्या जन्मात विनाशाचे (विभवाचे) ग्रहण करते. किंवा, पहिली दृष्टी (अत्थि मे अत्ता) तिन्ही काळात (आत्मा) आहे असे ग्रहण करत असल्यामुळे शाश्वतदृष्टी आहे; आणि केवळ वर्तमानकाळातच (आत्मा) आहे असे ग्रहण करणारी उच्छेददृष्टी आहे. नंतरची दृष्टी (नत्थि मे अत्ता) भूतकाळ व भविष्यकाळात (आत्मा) नाही असे ग्रहण करत असल्यामुळे, "आहुती भस्मसात होतात" (भस्सन्ता आहुतियो) असे मानणाऱ्या मिथ्यादृष्टीवाल्यांप्रमाणे उच्छेददृष्टी आहे. केवळ भूतकाळातच (आत्मा) नव्हता असे ग्रहण करणारी दृष्टी, यदृच्छासमुत्पन्नवादी (अधिच्चसमुप्पन्नक) प्रमाणे शाश्वतदृष्टी आहे. 'मी आत्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' (अत्तना व अत्तानं संजानामि) म्हणजे संज्ञास्कंधाला मुख्य मानून स्कंधांना 'आत्मा' असे ग्रहण करून, संज्ञेच्या द्वारे उर्वरित स्कंधांना जाणणाऱ्या व्यक्तीला "या आत्म्याद्वारे मी या आत्म्याला जाणतो" अशी दृष्टी होते. 'मी आत्म्याद्वारेच अनात्म्याला जाणतो' (अत्तना व अनत्तानं) म्हणजे केवळ संज्ञास्कंधालाच 'आत्मा' मानून आणि इतर चार स्कंधांना 'अनात्मा' मानून, संज्ञेच्या द्वारे त्यांना जाणणाऱ्याला अशी दृष्टी होते. 'मी अनात्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' (अनत्तना व अत्तानं) म्हणजे संज्ञास्कंधाला 'अनात्मा' मानून आणि इतर चार स्कंधांना 'आत्मा' मानून, संज्ञेच्या द्वारे त्यांना जाणणाऱ्याला अशी दृष्टी होते. या सर्व शाश्वत आणि उच्छेददृष्टीच आहेत. परंतु, 'वक्ता व भोक्ता' (वदो वेदेय्यो) इत्यादी दृष्टी शाश्वतदृष्टीचेच अभिनिवेश प्रकार (दृढ ग्रहणाचे प्रकार) आहेत. तेथे, जो बोलतो तो 'वदो' (वक्ता) होय, म्हणजेच तो वाक्कर्म करणारा आहे, असा अर्थ होतो. जो वेदन करतो (अनुभवतो) तो 'वेदेय्यो' (भोक्ता) होय, म्हणजेच तो जाणतो आणि अनुभवतो, असा अर्थ होतो. तो काय अनुभवतो? त्या त्या ठिकाणी चांगल्या व वाईट (कल्याण-पाप) कर्मांचे विपाक अनुभवतो. 'त्या त्या ठिकाणी' (तत्र तत्र) म्हणजे त्या त्या योनी, गती, स्थिती, निवास आणि सत्त्वनिकायांमध्ये किंवा आलंबनांमध्ये. 'नित्य' (निच्चो) म्हणजे उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती व विनाश) यांपासून रहित. 'ध्रुव' (धुवो) म्हणजे स्थिर, सारभूत. 'शाश्वत' (सस्सतो) म्हणजे सर्वकालिक (नेहमी राहणारा). 'अविपरिणामधर्मी' (अविपरिणामधम्मो) म्हणजे आपला मूळ स्वभाव न सोडणारा; सरड्याप्रमाणे विविध रूपांना प्राप्त न होणारा. 'शाश्वतसम' (सस्सतिसमं) म्हणजे चंद्र, सूर्य, समुद्र, महापृथ्वी आणि पर्वत यांना लोकव्यवहारात 'शाश्वत' म्हटले जाते. अशा शाश्वत गोष्टींसारखे असणे म्हणजे 'शाश्वतसम' होय. "जोपर्यंत या शाश्वत गोष्टी टिकून आहेत, तोपर्यंत हा (आत्मा) तसाच टिकून राहील" असे ग्रहण करणाऱ्याला अशी दृष्टी होते.

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ [Pg.27] පන ‘‘තත්‍ර තත්‍ර දීඝරත්තං කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකං පච්චනුභොති, න සො ජාතො නාහොසි, න සො ජාතො න භවිස්සති, නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මොති වා පනස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (විභ. 948) ඡ දිට්ඨී එවං විසෙසෙත්වා වුත්තා.

परंतु, खुद्दकवत्थुविभंगामध्ये (विभंग ९४८) सहा दृष्टींचे अशा प्रकारे वर्गीकरण करून सांगितले आहे: "तो त्या त्या ठिकाणी दीर्घकाळ चांगल्या व वाईट कर्मांचे विपाक अनुभवतो; तो जन्माला आलेला नाही व पूर्वी नव्हता असे नाही, तो जन्माला आलेला नाही व भविष्यात असणार नाही असे नाही; तो नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अविपरिणामधर्मी आहे, अशी त्याची सत्य व स्थिर रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते."

තත්ථ න සො ජාතො නාහොසීති සො අත්තා අජාතිධම්මතො න ජාතො නාම, සදා විජ්ජමානොයෙවාති අත්ථො. තෙනෙව අතීතෙ නාහොසි, අනාගතෙ න භවිස්සති. යො හි ජාතො, සො අහොසි. යො ච ජායිස්සති, සො භවිස්සතීති වුච්චති. අථ වා න සො ජාතො නාහොසීති සො සදා විජ්ජමානත්තා අතීතෙපි න ජාතු න අහොසි, අනාගතෙපි න ජාතු න භවිස්සති. අනුසයා වුත්තත්ථා.

तेथे, 'तो जन्माला आलेला नाही व पूर्वी नव्हता असे नाही' (न सो जातो नाहोसि) याचा अर्थ असा की, तो आत्मा जन्म न घेण्याच्या स्वभावाचा असल्यामुळे 'न जातो' (जन्माला न आलेला) म्हटला जातो, तो नेहमी विद्यमानच असतो. म्हणूनच, तो भूतकाळात नव्हता असे नाही आणि भविष्यकाळात असणार नाही असे नाही. कारण जो जन्माला येतो, तो 'होता' असे म्हटले जाते; आणि जो जन्माला येईल, तो 'असेल' असे म्हटले जाते. किंवा, 'तो जन्माला आलेला नाही व पूर्वी नव्हता असे नाही' म्हणजे तो नेहमी विद्यमान असल्यामुळे भूतकाळातही कधी नव्हता असे नाही (तो होताच), आणि भविष्यकाळातही कधी असणार नाही असे नाही (तो असेलच). अनुशय (anusayā) आधीच स्पष्ट केले आहेत.

සත්තහි සඤ්ඤොජනෙහීති සත්තකනිපාතෙ වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

'सात संयोजनांनी' (सत्तहि सं योजनेहि) म्हणजे अंगुत्तरनिकायच्या सत्तकनिपातात सांगितलेल्या संयोजनांनी. तेथे असे म्हटले आहे की –

‘‘සත්තිමානි, භික්ඛවෙ, සංයොජනානි. කතමානි සත්ත? අනුනයසංයොජනං, පටිඝසංයොජනං, දිට්ඨිසංයොජනං, විචිකිච්ඡාසංයොජනං, මානසංයොජනං, භවරාගසංයොජනං, අවිජ්ජාසංයොජනං. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, සත්ත සංයොජනානී’’ති (අ. නි. 7.8).

"भिक्खूंनो, ही सात संयोजने आहेत. कोणती सात? अनुनय-संयोजन (अनुनयसंयोजनं), प्रतिघ-संयोजन (पटिघसंयोजनं), दृष्टी-संयोजन (दिट्ठिसंयोजनं), विचिकित्सा-संयोजन (विचिकिच्छासंयोजनं), मान-संयोजन (मानसंयोजनं), भवराग-संयोजन (भवरोगसंयोजनं), आणि अविद्या-संयोजन (अविज्जासंयोजनं). भिक्खूंनो, हीच ती सात संयोजने आहेत." (अं. नि. ७.८)

තත්ථ අනුනයසංයොජනන්ති කාමරාගසංයොජනං. සබ්බානෙවෙතානි බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානි.

तेथे, 'अनुनय-संयोजन' म्हणजे कामराग-संयोजन होय. बांधून ठेवण्याच्या अर्थाने (बंधनार्थ) ही सर्व 'संयोजने' म्हटली जातात.

සත්තහි මානෙහීති ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

'सात मानांनी' (सत्तहि मानेहि) म्हणजे खुद्दकवत्थुविभंगात सांगितलेल्या मानांनी. तेथे असे म्हटले आहे की –

‘‘මානො, අතිමානො, මානාතිමානො, ඔමානො, අධිමානො, අස්මිමානො, මිච්ඡාමානො’’ති (විභ. 950).

"मान (मानो), अतिमान (अतिमानो), मानातिमान (मानातिमानो), ओमान (ओमानो), अधिमान (अधिमानो), अस्मिमान (अस्मिमानो) आणि मिथ्यामान (मिच्छामानो)." (विभंग ९५०)

තත්ථ මානොති සෙය්‍යාදිවසෙන පුග්ගලං අනාමසිත්වා ජාතිආදීසු වත්ථුවසෙනෙව උන්නති. අතිමානොති ජාතිආදීහි ‘‘මයා සදිසො නත්ථී’’ති අතික්කමිත්වා උන්නති. මානාතිමානොති ‘‘අයං පුබ්බෙ මයා සදිසො, ඉදානි අහං සෙට්ඨො, අයං හීනතරො’’ති උප්පන්නමානො. ඔමානොති ජාතිආදීහි අත්තානං හෙට්ඨා කත්වා පවත්තමානො, හීනොහමස්මීති මානොයෙව. අධිමානොති අනධිගතෙයෙව චතුසච්චධම්මෙ අධිගතොති මානො. අයං පන අධිමානො පරිසුද්ධසීලස්ස කම්මට්ඨානෙ අප්පමත්තස්ස නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා පච්චයපරිග්ගහෙන විතිණ්ණකඞ්ඛස්ස තිලක්ඛණං [Pg.28] ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස පුථුජ්ජනස්ස උප්පජ්ජති, න අඤ්ඤෙසං. අස්මිමානොති රූපාදීසු ඛන්ධෙසු අස්මීති මානො, ‘‘අහං රූප’’න්තිආදිවසෙන උප්පන්නමානොති වුත්තං හොති. මිච්ඡාමානොති පාපකෙන කම්මායතනාදිනා උප්පන්නමානො.

तेथे, 'मान' (मानो) म्हणजे श्रेष्ठत्वाच्या (सेय्य) भावनेने व्यक्तीचा विचार न करता, केवळ जात इत्यादी कारणांमुळे निर्माण होणारा अहंकार (उन्नती). 'अतिमान' (अतिमानो) म्हणजे जात इत्यादींच्या आधारे "माझ्यासारखा कोणी नाही" असे मानून इतरांना तुच्छ लेखणारा अहंकार. 'मानातिमान' (मानातिमानो) म्हणजे "हा पूर्वी माझ्यासारखा होता, आता मी श्रेष्ठ आहे आणि हा कनिष्ठ आहे" अशी भावना निर्माण होणारा अहंकार. 'ओमान' (ओमानो) म्हणजे जात इत्यादींच्या आधारे स्वतःला कमी लेखून "मी कनिष्ठ आहे" अशी भावना निर्माण होणारा अहंकार. 'अधिमान' (अधिमानो) म्हणजे चार आर्यसत्यांचे ज्ञान प्राप्त न करताच "मला ते प्राप्त झाले आहे" असा होणारा अहंकार. हा अधिमान केवळ शुद्ध शील असलेल्या, कर्मस्थानात अप्रमत्त राहून नामरूपांचे पृथक्करण करणाऱ्या, प्रत्यय-परिग्रहाने (कारणांच्या ज्ञानाने) शंकांचे निरसन करणाऱ्या, त्रिलक्षणांचे आरोपण करून संस्कारांचे मनन करणाऱ्या आणि विपश्यना सुरू केलेल्या पृथग्जनालाच (पुथुज्जन) उत्पन्न होतो, इतरांना नाही. 'अस्मिमान' (अस्मिमानो) म्हणजे रूप इत्यादी स्कंधांमध्ये "मी आहे" असा अहंकार होणे, म्हणजेच "मी रूप आहे" इत्यादी दृष्टीने उत्पन्न होणारा अहंकार, असा अर्थ होतो. 'मिथ्यामान' (मिच्छामानो) म्हणजे वाईट कर्मांच्या किंवा कौशल्यांच्या आधारे उत्पन्न होणारा अहंकार.

ලොකධම්මා වුත්තත්ථා. සම්පරිවත්තතීති ලොකධම්මෙහි හෙතුභූතෙහි ලාභාදීසු චතූසු අනුරොධවසෙන, අලාභාදීසු චතූසු පටිවිරොධවසෙන භුසං නිවත්තති, පකතිභාවං ජහාතීති අත්ථො. මිච්ඡත්තාපි වුත්තත්ථා. නිය්‍යාතොති ගතො පක්ඛන්දො, අභිභූතොති අත්ථො.

लोकधर्म (लोकधम्मा) आधीच स्पष्ट केले आहेत. 'संपरिवत्तति' (परिवर्तन पावतो) म्हणजे कारणभूत असलेल्या लोकधर्मांमुळे लाभ इत्यादी चार अनुकूल गोष्टींमध्ये आसक्तीने आणि अलाभ इत्यादी चार प्रतिकूल गोष्टींमध्ये द्वेषाने अत्यंत विचलित होणे, आपला मूळ स्वभाव सोडणे, असा अर्थ होतो. मिथ्यात्व (मिच्छत्ता) देखील आधीच स्पष्ट केले आहे. 'निय्यातो' म्हणजे निघून गेलेला, प्रविष्ट झालेला किंवा पराभूत झालेला, असा अर्थ होतो.

අට්ඨහි පුරිසදොසෙහීති අට්ඨකනිපාතෙ උපමාහි සහ, ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ උපමං විනා වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

'आठ पुरुषदोषांनी' (अट्ठहि पुरिसदोसेहि) म्हणजे अंगुत्तरनिकायच्या अट्ठकनिपातात उपमांसह आणि खुद्दकवत्थुविभंगात उपमांशिवाय सांगितलेल्या दोषांनी. तेथे असे म्हटले आहे की –

‘‘කතමෙ අට්ඨ පුරිසදොසා? ඉධ භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො ‘න සරාමි න සරාමී’ති අස්සතියාව නිබ්බෙඨෙති. අයං පඨමො පුරිසදොසො.

"ते आठ पुरुषदोष कोणते? येथे भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल (नियमाच्या उल्लंघनाबद्दल) दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे दोषारोप केला जात असताना, 'मला आठवत नाही, मला आठवत नाही' असे म्हणून विस्मृतीचे सोंग घेऊन स्वतःची सुटका करून घेतो. हा पहिला पुरुषदोष आहे."

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො චොදකංයෙව පටිප්ඵරති ‘කිං නු ඛො තුය්හං බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස භණිතෙන, ත්වම්පි නාම මං භණිතබ්බං මඤ්ඤසී’ති? අයං දුතියො පුරිසදොසො.

"पुन्हा, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे दोषारोप केला जात असताना, दोषारोप करणाऱ्यावरच उलटून पडतो आणि म्हणतो, 'तुझ्यासारख्या मूर्ख आणि अज्ञानी माणसाच्या बोलण्याने काय होणार आहे? तुझ्यासारख्याने मला सांगावे असे तुला वाटते का?' हा दुसरा पुरुषदोष आहे."

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො චොදකංයෙව පච්චාරොපෙති ‘ත්වම්පි ඛොසි ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නො, ත්වං තාව පඨමං පටිකරොහී’ති. අයං තතියො පුරිසදොසො.

"पुन्हा, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे दोषारोप केला जात असताना, दोषारोप करणाऱ्यावरच उलट आरोप करतो आणि म्हणतो, 'तू स्वतःसुद्धा अमुक-अमुक आपत्तीला प्राप्त झाला आहेस, आधी तू स्वतःचे प्रायश्चित्त कर.' हा तिसरा पुरुषदोष आहे."

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති, බහිද්ධා කථං අපනාමෙති, කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොති. අයං චතුත්ථො පුරිසදොසො.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीवर बोलून टाळाटाळ करतो, विषयाबाहेरचे बोलून संभाषण भरकटवतो, आणि राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतो. हा चौथा पुरुषदोष आहे.”

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො සඞ්ඝමජ්ඣෙ බාහාවික්ඛෙපකං භණති. අයං පඤ්චමො පුරිසදොසො.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, संघामध्ये हातवारे करत उद्धटपणे बोलतो. हा पाचवा पुरुषदोष आहे.”

‘‘පුන [Pg.29] චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො අනාදියිත්වා සඞ්ඝං අනාදියිත්වා චොදකං සාපත්තිකොව යෙන කාමං පක්කමති. අයං ඡට්ඨො පුරිසදොසො.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, संघाचा आदर न करता, दोषारोप करणाऱ्याचा आदर न करता, आपत्तीसहच आपल्या इच्छेनुसार निघून जातो. हा सहावा पुरुषदोष आहे.”

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො ‘නෙවාහං ආපන්නොම්හි, න පනාහං අනාපන්නොම්හී’ති සො තුණ්හීභූතො සඞ්ඝං විහෙසෙති. අයං සත්තමො පුරිසදොසො.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, 'मी आपत्तीग्रस्तही नाही आणि मी अनापत्तीग्रस्तही नाही' असे म्हणून मौन बाळगून संघाला त्रास देतो. हा सातवा पुरुषदोष आहे.”

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො එවමාහ – ‘කිං නු ඛො තුම්හෙ ආයස්මන්තො අතිබාළ්හං මයි බ්‍යාවටා? ඉදානාහං සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තිස්සාමී’ති. සො සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තිත්වා එවමාහ ‘ඉදානි ඛො තුම්හෙ ආයස්මන්තො අත්තමනා හොථා’ති. අයං අට්ඨමො පුරිසදොසො. ඉමෙ අට්ඨ පුරිසදොසා’’ති (විභ. 957; අ. නි. 8.14).

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना असे म्हणतो – 'आयुष्यमानांनो, तुम्ही माझ्या मागे इतके अतिशय का लागला आहात? आता मी सिक्खेचा (शील नियमांचा) त्याग करून हीन गृहस्थ जीवनात परत जाईन.' तो सिक्खेचा त्याग करून गृहस्थ बनल्यावर असे म्हणतो – 'आयुष्यमानांनो, आता तरी तुम्ही आनंदी व्हा!' हा आठवा पुरुषदोष आहे. हे आठ पुरुषदोष आहेत.”

තත්ථ පුරිසදොසාති පුරිසානං දොසා, තෙ පන පුරිසසන්තානං දූසෙන්තීති දොසා. න සරාමි න සරාමීති ‘‘මයා එතස්ස කම්මස්ස කතට්ඨානං නස්සරාමි න සල්ලක්ඛෙමී’’ති එවං අස්සතිභාවෙන නිබ්බෙඨෙති මොචෙති. චොදකංයෙව පටිප්ඵරතීති පටිවිරුද්ධො හුත්වා ඵරති, පටිආණිභාවෙන තිට්ඨති. කිං නු ඛො තුය්හන්ති තුය්හං බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස භණිතෙන නාම කිං, යො ත්වං නෙව වත්ථුං, න ආපත්තිං, න චොදනං ජානාසීති දීපෙති. ත්වම්පි නාම එවං කිඤ්චි අජානන්තො භණිතබ්බං මඤ්ඤසීති අජ්ඣොත්ථරති. පච්චාරොපෙතීති ‘‘ත්වම්පි ඛොසී’’තිආදීනි වදන්තො පතිආරොපෙති. පටිකරොහීති දෙසනාගාමිනිං දෙසෙහි, වුට්ඨානගාමිනිතො වුට්ඨාහි, තතො සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතො අඤ්ඤං චොදෙස්සසීති දීපෙති. අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන කාරණෙන, වචනෙන වා අඤ්ඤං කාරණං, වචනං වා පටිච්ඡාදෙති. ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තො ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නො, කථං ආපන්නො, කං භණථ, කිං භණථා’’ති භණති. ‘‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තෙ [Pg.30] ‘‘න සුණාමී’’ති සොතං උපනෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති ‘‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ තතො රාජගහං ගතොම්හීති. ‘‘රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගෙහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති. ‘‘තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වදන්තො කථං බහිද්ධා වික්ඛිපති. කොපන්ති කුපිතභාවං, දොසන්ති දුට්ඨභාවං. උභයම්පෙතං කොධස්සෙව නාමං. අප්පච්චයන්ති අසන්තුට්ඨාකාරං, දොමනස්සස්සෙතං නාමං. පාතුකරොතීති දස්සෙති පකාසෙති. බාහාවික්ඛෙපකං භණතීති බාහං වික්ඛිපිත්වා වික්ඛිපිත්වා අලජ්ජිවචනං වදති. අනාදියිත්වාති චිත්තීකාරෙන අග්ගහෙත්වා අවජානිත්වා, අනාදරො හුත්වාති අත්ථො. විහෙසෙතීති විහෙඨෙති බාධති. අතිබාළ්හන්ති අතිදළ්හං අතිප්පමාණං. මයි බ්‍යාවටාති මයි බ්‍යාපාරං ආපන්නා. හීනායාවත්තිත්වාති හීනස්ස ගිහිභාවස්ස අත්ථාය ආවත්තිත්වා, ගිහී හුත්වාති අත්ථො. අත්තමනා හොථාති තුට්ඨචිත්තා හොථ, ‘‘මයා ලභිතබ්බං ලභථ, මයා වසිතබ්බට්ඨානෙ වසථ, ඵාසුවිහාරො වො මයා කතො’’ති අධිප්පායෙන වදති. දුස්සතීති දුට්ඨො හොති.

येथे 'पुरुषदोष' म्हणजे पुरुषांचे (व्यक्तींचे) दोष; ते मानवी चित्तसंततीला दूषित करतात म्हणून त्यांना 'दोष' म्हणतात. 'मला आठवत नाही, मला आठवत नाही' म्हणजे 'मी हे कर्म कोणत्या ठिकाणी केले ते मला आठवत नाही, लक्षात येत नाही' असे म्हणून स्मृती नसल्याचे भासवून तो स्वतःला आरोपातून सोडवतो. 'दोषारोप करणाऱ्यावरच उलटून पडतो' म्हणजे विरोधी बनून त्याच्यावरच प्रति-आरोप करतो, त्याच्याशी वाद घालत उभा राहतो. 'तुला काय माहीत?' म्हणजे 'तुझ्यासारख्या मूर्ख आणि अज्ञानी माणसाच्या बोलण्याला काय किंमत? जो तू ना मूळ घटना जाणतोस, ना आपत्ती जाणतोस, ना दोषारोप कसा करावा हे जाणतोस' असे तो दर्शवतो. 'तुझ्यासारखा काहीही न जाणणारा माणूसही दुसऱ्याला बोलण्यास पात्र समजतो काय?' असे म्हणून तो त्याला दडपतो. 'प्रति-आरोप करतो' म्हणजे 'तू स्वतः देखील असाच आहेस' इत्यादी बोलून उलट आरोप करतो. 'प्रायश्चित्त कर' म्हणजे 'देशनागामी आपत्तीची देशना कर (कबूल कर), वुट्ठानगामी आपत्तीतून मुक्त हो, आणि त्यानंतर शुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित झाल्यावर दुसऱ्यावर दोषारोप कर' असे तो दर्शवतो. 'एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीवर बोलून टाळाटाळ करतो' म्हणजे एका कारणाने किंवा शब्दाने दुसरे कारण किंवा शब्द लपवतो. 'तू आपत्तीत पडला आहेस' असे विचारले असता, तो म्हणतो – 'कोण आपत्तीत पडला आहे? कोणती आपत्ती? कशामुळे आपत्ती? कशी आपत्ती? तुम्ही कोणाबद्दल बोलत आहात? काय बोलत आहात?' 'असे काही तुझ्याकडून पाहिले गेले आहे का?' असे विचारले असता, 'मी ऐकत नाही' असे म्हणून तो कान दुसरीकडे वळवतो. 'विषयाबाहेरचे बोलून संभाषण भरकटवतो' म्हणजे 'तू अमुक-तमुक आपत्तीत पडला आहेस' असे विचारले असता, 'मी पाटलीपुत्रला गेलो होतो' असे म्हणतो. पुन्हा 'आम्ही तुला पाटलीपुत्रला गेल्याबद्दल विचारत नाही आहोत' असे म्हटल्यावर, 'तिथून मी राजगृहला गेलो' असे म्हणतो. 'तू राजगृहला जा किंवा ब्राह्मणाच्या घरी जा, पण तू आपत्तीत पडला आहेस' असे म्हटल्यावर, 'तिथे मला डुकराचे मांस मिळाले' इत्यादी बोलून तो संभाषण बाहेर भरकटवतो. 'कोप' म्हणजे क्रोधाची अवस्था, 'दोष' म्हणजे द्वेषाची अवस्था. हे दोन्ही क्रोधाचेच प्रकार आहेत. 'अप्रत्यय' म्हणजे असंतोषाचा भाव, हे दौर्मनस्याचे (दुःखी मनाचे) नाव आहे. 'प्रकट करतो' म्हणजे दाखवतो, स्पष्ट करतो. 'हातवारे करत बोलतो' म्हणजे हात वर-खाली हलवून निर्लज्जपणे बोलतो. 'आदर न करता' म्हणजे आदराने स्वीकार न करता, अवहेलना करून, अनादर दाखवून असा अर्थ आहे. 'त्रास देतो' म्हणजे छळतो, पीडा देतो. 'अतिशय' म्हणजे अत्यंत दृढपणे, प्रमाणाबाहेर. 'माझ्या मागे लागला आहात' म्हणजे माझ्या बाबतीत अतिशय व्यग्र झाला आहात. 'हीन गृहस्थ जीवनात परत जाऊन' म्हणजे हीन अशा गृहस्थभावासाठी परत येऊन, गृहस्थ बनून असा अर्थ आहे. 'आनंदी व्हा' म्हणजे संतुष्ट चित्त व्हा. 'माझ्याद्वारे मिळण्यायोग्य वस्तू तुम्ही मिळवा, माझ्या राहण्याच्या जागी तुम्ही राहा, मी तुमच्यासाठी सुखाचा निवास तयार केला आहे' अशा अभिप्रायाने तो बोलतो. 'दूषित करतो' म्हणजे दुष्ट बनतो.

නවහි ආඝාතවත්ථූහීති සත්තෙසු උප්පත්තිවසෙනෙව කථිතානි. යථාහ –

'नऊ आघातवस्तूंद्वारे' म्हणजे प्राण्यांच्या (सत्त्वांच्या) बाबतीत उत्पन्न होण्याच्या प्रभावानेच सांगितले गेले आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘නවයිමානි, භික්ඛවෙ, ආඝාතවත්ථූනි. කතමානි නව? ‘අනත්ථං මෙ අචරී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘අනත්ථං මෙ චරතී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘අනත්ථං මෙ චරිස්සතී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘පියස්ස මෙ මනාපස්ස අනත්ථං අචරි, අනත්ථං චරති, අනත්ථං චරිස්සතී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අත්ථං අචරි, අත්ථං චරති, අත්ථං චරිස්සතී’ති ආඝාතං බන්ධති. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, නව ආඝාතවත්ථූනී’’ති (අ. නි. 9.29).

“भिक्खूंनो, ही नऊ आघातवस्तू (द्वेषाची कारणे) आहेत. कोणती नऊ? 'त्याने माझे अहित केले' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो; 'तो माझे अहित करत आहे' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो; 'तो माझे अहित करेल' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो. 'माझ्या प्रिय व आवडत्या व्यक्तीचे त्याने अहित केले, तो अहित करत आहे, तो अहित करेल' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो. 'माझ्या अप्रिय व नावडत्या व्यक्तीचे त्याने हित केले, तो हित करत आहे, तो हित करेल' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो. भिक्खूंनो, हीच ती नऊ आघातवस्तू आहेत.”

තත්ථ ආඝාතවත්ථූනීති ආඝාතකාරණානි. ආඝාතන්ති චෙත්ථ කොපො, සොයෙව උපරූපරි කොපස්ස වත්ථුත්තා ආඝාතවත්ථු. ආඝාතං බන්ධතීති කොපං බන්ධති කරොති උප්පාදෙති. ‘‘අත්ථං මෙ නාචරි, න චරති, න චරිස්සති. පියස්ස මෙ මනාපස්ස අත්ථං නාචරි, න චරති, න චරිස්සති. අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අනත්ථං නාචරි, න චරති, න [Pg.31] චරිස්සතී’’ති (මහානි. 85; විභ. 960; ධ. ස. 1066) නිද්දෙසෙ වුත්තානි අපරානිපි නව ආඝාතවත්ථූනි ඉමෙහෙව නවහි සඞ්ගහිතානි. ආඝාතිතොති ඝට්ටිතො.

येथे 'आघातवस्तू' म्हणजे वैराची (द्वेषाची) कारणे. आणि येथे 'आघात' म्हणजे क्रोध; तोच क्रोध वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या क्रोधाचे कारण बनतो म्हणून त्याला 'आघातवस्तू' म्हणतात. 'वैर धरतो' म्हणजे क्रोध मनात धरतो, निर्माण करतो, उत्पन्न करतो. 'त्याने माझे हित केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही. माझ्या प्रिय व आवडत्या व्यक्तीचे त्याने हित केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही. माझ्या अप्रिय व नावडत्या व्यक्तीचे त्याने अहित केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही' असे निर्देशात (महानिद्देसात) सांगितलेले इतर नऊ आघातवस्तू देखील या नऊ आघातवस्तूंमध्येच समाविष्ट होतात. 'आघातित' म्हणजे दुखावलेला (बाधित झालेला).

නවවිධමානෙහීති කතමෙ නවවිධමානා? සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානො, සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානො. සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති මානො, සදිසස්ස හීනොහමස්මීති මානො. හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, හීනස්ස සදිසොහමස්මීති මානො, හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානො. ඉමෙ නවවිධමානා (විභ. 962).

'नऊ प्रकारच्या मानाने (अहंकाराने)' म्हणजे कोणते नऊ प्रकारचे मान आहेत? श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' असा मान, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' असा मान, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' असा मान. समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' असा मान, समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' असा मान, समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' असा मान. हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' असा मान, हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' असा मान, हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' असा मान. हे नऊ प्रकारचे मान आहेत.

එත්ථ පන සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො රාජූනඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච උප්පජ්ජති. රාජා හි ‘‘රට්ඨෙන වා ධනෙන වා වාහනෙහි වා කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එතං මානං කරොති, පබ්බජිතොපි ‘‘සීලධුතඞ්ගාදීහි කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එතං මානං කරොති.

येथे (या नऊ प्रकारच्या मानांमध्ये) विस्ताराने सांगायचे तर, 'मी श्रेष्ठ व्यक्तीपेक्षाही श्रेष्ठ आहे' (सेय्यस्स सेय्योहमस्मि) असा मान राजांना आणि प्रव्रजितांना (भिक्खूंना) उत्पन्न होतो. कारण राजा, 'राष्ट्राने, धनाने किंवा वाहनांनी (सैन्य इत्यादींनी) माझ्यासारखा समान कोण आहे?' असा विचार करून हा मान करतो. प्रव्रजित देखील, 'शील, धुतंग इत्यादींनी माझ्यासारखा समान कोण आहे?' असा विचार करून हा मान करतो.

සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානොපි එතෙසංයෙව උප්පජ්ජති. රාජා හි ‘‘රට්ඨෙන වා ධනෙන වා වාහනෙහි වා අඤ්ඤරාජූහි සද්ධිං මය්හං කිං නානාකරණ’’න්ති එතං මානං කරොති, පබ්බජිතොපි ‘‘සීලධුතඞ්ගාදීහි අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා මය්හං කිං නානාකරණ’’න්ති එතං මානං කරොති.

'मी श्रेष्ठ व्यक्तीच्या समान आहे' (सेय्यस्स सदिसोहमस्मि) हा मान देखील त्यांनाच (राजे आणि प्रव्रजितांनाच) उत्पन्न होतो. कारण राजा, 'राष्ट्राने, धनाने किंवा वाहनांनी इतर राजांशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा विचार करून हा मान करतो. प्रव्रजित देखील, 'शील, धुतंग इत्यादींनी इतर भिक्खूशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा विचार करून हा मान करतो.

සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානොපි එතෙසංයෙව උප්පජ්ජති. යස්ස හි රඤ්ඤො රට්ඨං වා ධනං වා වාහනාදීනි වා නාතිසම්පන්නානි හොන්ති, සො ‘‘මය්හං රාජාති වොහාරසුඛමත්තකමෙව, කිං රාජා නාම අහ’’න්ති එතං මානං කරොති, පබ්බජිතොපි අප්පලාභසක්කාරො ‘‘අහං ධම්මකථිකො බහුස්සුතො මහාථෙරොති කථාමත්තමෙව, කිං ධම්මකථිකො නාමාහං, කිං බහුස්සුතො නාමාහං, කිං මහාථෙරො නාමාහං, යස්ස මෙ ලාභසක්කාරො නත්ථී’’ති එතං මානං කරොති.

'मी श्रेष्ठ व्यक्तीपेक्षा हीन आहे' (सेय्यस्स हीनोहमस्मि) हा मान देखील त्यांनाच उत्पन्न होतो. कारण ज्या राजाचे राष्ट्र, धन किंवा वाहने इत्यादी फार समृद्ध नसतात, तो राजा 'मला राजा म्हणवून घेणे केवळ नावापुरतेच सुख आहे, मी कसला राजा?' असा विचार करून हा मान करतो. प्रव्रजित देखील, ज्याला कमी लाभ आणि सत्कार मिळतो, तो 'मी धम्मकथिक, बहुश्रुत, महाथेर आहे हे केवळ बोलण्यापुरतेच आहे; ज्या मला लाभ आणि सत्कार मिळत नाही, तो मी कसला धम्मकथिक, कसला बहुश्रुत आणि कसला महाथेर?' असा विचार करून हा मान करतो.

සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානාදයො අමච්චාදීනං උප්පජ්ජන්ති. අමච්චො වා හි රට්ඨියො වා ‘‘භොගයානවාහනාදීහි කො මයා සදිසො අඤ්ඤො රාජපුරිසො අත්ථී’’ති වා, ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙහි සද්ධිං කිං නානාකරණ’’න්ති වා, ‘‘අමච්චොති නාමමෙව මය්හං, ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මෙ නත්ථි, කිං අමච්චො නාමාහ’’න්ති වා එතං මානං කරොති.

'मी समान व्यक्तीपेक्षा श्रेष्ठ आहे' (सदिसस्स सेय्योहमस्मि) इत्यादी मान अमात्य (मंत्री) इत्यादींना उत्पन्न होतात. कारण अमात्य किंवा प्रांताचा अधिकारी, 'भोग, वाहने इत्यादींनी माझ्यासारखा समान इतर कोणता राजपुरुष आहे?' असा, किंवा 'इतर अमात्यांशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा, किंवा 'मला अमात्य हे केवळ नावच आहे, मला अन्न आणि वस्त्र देखील मिळत नाही, मी कसला अमात्य?' असा विचार करून हा मान करतो.

හීනස්ස [Pg.32] සෙය්‍යොහමස්මීති මානාදයො දාසාදීනං උප්පජ්ජන්ති. දාසො හි ‘‘මාතිතො වා පිතිතො වා කො මයා සදිසො අඤ්ඤො දාසො නාම අත්ථි, අඤ්ඤෙ ජීවිතුං අසක්කොන්තා කුච්ඡිහෙතු දාසා නාම ජාතා, අහං පන පවෙණිආගතත්තා සෙය්‍යො’’ති වා, ‘‘පවෙණිආගතභාවෙන උභතොසුද්ධිකදාසත්තෙන අසුකදාසෙන නාම සද්ධිං මය්හං කිං නානාකරණ’’න්ති වා, ‘‘කුච්ඡිවසෙනාහං දාසබ්‍යං උපගතො, මාතාපිතුකොටියා පන මෙ දාසට්ඨානං නත්ථි, කිං දාසො නාම අහ’’න්ති වා එතං මානං කරොති. යථා ච දාසො, එවං පුක්කුසචණ්ඩාලාදයොපි එතං මානං කරොන්තියෙව. එත්ථ ච සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති උප්පන්නමානොව යාථාවමානො, ඉතරෙ ද්වෙ අයාථාවමානා. තථා සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති හීනස්ස හීනොහමස්මීති උප්පන්නමානොව යාථාවමානො, ඉතරෙ ද්වෙ අයාථාවමානා. තත්ථ යාථාවමානා අරහත්තමග්ගවජ්ඣා, අයාථාවමානා සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣාති.

'मी हीन व्यक्तीपेक्षा श्रेष्ठ आहे' (हीनस्स सेय्योहमस्मि) इत्यादी मान दास (गुलाम) इत्यादींना उत्पन्न होतात. कारण दास, 'आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने माझ्यासारखा दुसरा कोणता दास आहे? इतर दास तर उपजीविका करण्यास असमर्थ असल्याने पोटासाठी दास बनले आहेत, पण मी तर परंपरेने आलेला असल्याने श्रेष्ठ आहे' असा, किंवा 'परंपरेने आलेल्या भावाने आणि दोन्ही बाजूंनी शुद्ध दासत्वामुळे अमुक नावाच्या दासाशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा, किंवा 'मी केवळ पोटाच्या कारणाने दासत्वाला प्राप्त झालो आहे, पण आई-वडिलांच्या बाजूने माझे दासत्व नाही, मी कसला दास?' असा विचार करून हा मान करतो. ज्याप्रमाणे दास मान करतो, त्याचप्रमाणे पुक्कुस, चंडाळ इत्यादी देखील या तीन प्रकारच्या मानाला करतातच. आणि या मानांमध्ये, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्यस्स सेय्योဟမသ္မိ) असा उत्पन्न झालेला मानच यथार्थ मान (वास्तविक मान) आहे, इतर दोन अयथार्थ मान आहेत. तसेच, समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' (सदिसस्स सदिसोहमस्मि) आणि हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' (हीनस्स हीनोहमस्मि) असा उत्पन्न झालेला मानच यथार्थ मान आहे, इतर दोन अयथार्थ मान आहेत. त्यामध्ये, यथार्थ मान हे अरहंतमार्गाने नष्ट केले जातात आणि अयथार्थ मान हे सोतापत्तिमार्गाने नष्ट केले जातात, असे जाणावे.

තණ්හාමූලකා වුත්තායෙව. රජ්ජතීති න කෙවලං රාගෙනෙව රජ්ජති, අථ ඛො තණ්හාමූලකානං පරියෙසනාදීනම්පි සම්භවතො තණ්හාමූලකෙහි සබ්බෙහි අකුසලධම්මෙහි රජ්ජති, යුජ්ජති බජ්ඣතීති අධිප්පායො.

तण्हामूलक (तृष्णामूलक) धर्म आधीच सांगितले आहेत. 'रज्जति' (आसक्त होतो) म्हणजे केवळ रागानेच (लोभानेच) आसक्त होतो असे नाही, तर तण्हामूलक असलेल्या परियेसना (शोध घेणे) इत्यादी नऊ धर्मांचा संभव असल्यामुळे, सर्व तण्हामूलक अकुशल धर्मांनी आसक्त होतो, जोडला जातो आणि बांधला जातो, असा हा अभिप्राय आहे.

දසහි කිලෙසවත්ථූහීති කතමානි දස කිලෙසවත්ථූනි? ලොභො, දොසො, මොහො, මානො, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, ථිනං, උද්ධච්චං, අහිරිකං, අනොත්තප්පන්ති ඉමානි දස කිලෙසවත්ථූනි (විභ. 966).

'दहा क्लेसवत्थूंनी' (दशहि किलेसवत्थूहि) म्हणजे कोणते दहा क्लेसवत्थू (क्लेशवस्तू) आहेत? लोभ, दोस (द्वेष), मोह, मान, दिट्ठि (मिथ्यादृष्टी), विचिकित्सा, थिन (आळस), उद्धच्च (अस्वस्थता), अहिरिक (निर्लज्जपणा) आणि अनोत्तप्प (भयशून्यता) - हे दहा क्लेसवत्थू आहेत.

තත්ථ කිලෙසා එව කිලෙසවත්ථූනි, වසන්ති වා එත්ථ අඛීණාසවා සත්තා ලොභාදීසු පතිට්ඨිතත්තාති වත්ථූනි, කිලෙසා ච තෙ තප්පතිට්ඨානං සත්තානං වත්ථූනි චාති කිලෙසවත්ථූනි. යස්මා චෙත්ථ අනන්තරපච්චයාදිභාවෙන උප්පජ්ජමානාපි කිලෙසා වසන්ති එව නාම, තස්මා කිලෙසානං වත්ථූනීතිපි කිලෙසවත්ථූනි. ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො. මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො. මඤ්ඤතීති මානො. දිට්ඨිආදයො වුත්තත්ථාව. න හිරීයතීති අහිරිකො, තස්ස භාවො අහිරිකං. න [Pg.33] ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පී, තස්ස භාවො අනොත්තප්පං. තෙසු අහිරිකං කායදුච්චරිතාදීහි අජිගුච්ඡනලක්ඛණං, අනොත්තප්පං තෙහෙව අසාරජ්ජනලක්ඛණං, කිලිස්සතීති උපතාපීයති විබාධීයති.

त्यामध्ये, क्लेश हेच क्लेसवत्थू आहेत. किंवा अखीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले नाहीत असे) प्राणी लोभ इत्यादींमध्ये प्रतिष्ठित असल्यामुळे या (दहा धर्मांमध्ये) वास करतात, म्हणून ते 'वस्तू' (अधिष्ठान) आहेत; आणि ते क्लेश असून त्या क्लेशांमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या प्राण्यांचे अधिष्ठान देखील आहेत, म्हणून ते 'क्लेसवत्थू' आहेत. किंवा ज्या अर्थी पूर्वपूर्व क्लेशांमध्ये अनंतरप्रत्यय इत्यादी भावाने उत्पन्न होणारे उत्तरोत्तर क्लेश वास करतात, म्हणून देखील क्लेशांचे अधिष्ठान या अर्थाने 'क्लेसवत्थू' म्हटले जातात. ज्याच्याद्वारे लुब्ध होतात, किंवा स्वतःच लुब्ध होते, किंवा केवळ लुब्ध होणेच आहे, म्हणून तो 'लोभ' होय. ज्याच्याद्वारे द्वेष करतात, किंवा स्वतःच द्वेष करते, किंवा केवळ द्वेष करणेच आहे, म्हणून तो 'दोस' (द्वेष) होय. ज्याच्याद्वारे मोहित होतात, किंवा स्वतःच मोहित होते, किंवा केवळ मोहित होणेच आहे, म्हणून तो 'मोह' होय. 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानतो म्हणून तो 'मान' होय. दिट्ठि इत्यादींचे अर्थ आधीच सांगितले आहेत. लाज वाटत नाही म्हणून तो 'अहिरिक' आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अहिरिकत्व' (निर्लज्जपणा) होय. भय वाटत नाही म्हणून तो 'अनोत्तप्पी' आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अनोत्तप्पत्व' (भयशून्यता) होय. त्या दोन्हीमध्ये, अहिरिक हे कायदुश्चरित इत्यादींपासून घृणा न वाटण्याचे लक्षण केलेले आहे, आणि अनोत्तप्प हे त्या कायदुश्चरित इत्यादींपासूनच भय न वाटण्याचे लक्षण केलेले आहे. 'किलीस्सति' (क्लेश पावतो) म्हणजे पीडित होतो, बाधित होतो.

දසහි ආඝාතවත්ථූහීති පුබ්බෙ වුත්තෙහි නවහි ච ‘‘අට්ඨානෙ වා පනාඝාතො ජායතී’’ති (ධ. ස. 1066) වුත්තෙන චාති දසහි. අනත්ථං මෙ අචරීතිආදීනිපි හි අවිකප්පෙත්වා ඛාණුකණ්ටකාදිම්හිපි අට්ඨානෙ ආඝාතො උප්පජ්ජති.

'दहा आघातवत्थूंनी' (दशहि आघातवत्थूहि) म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या नऊ आणि 'अयोग्य ठिकाणी देखील आघात (क्रोध) उत्पन्न होतो' असे सांगितलेल्या एकाने मिळून दहा आघातवस्तूंनी. कारण 'त्याने माझे अनहित केले' इत्यादी क्रोधाच्या कारणांचा विशेष विचार न करता, लाकडाचा खुंट, काटा इत्यादी अयोग्य ठिकाणी देखील आघात (क्रोध) उत्पन्न होतो.

දසහි අකුසලකම්මපථෙහීති කතමෙ දස අකුසලකම්මපථා (දී. නි. 3.360)? පාණාතිපාතො, අදින්නාදානං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො, මුසාවාදො, පිසුණා වාචා, ඵරුසා වාචා, සම්ඵප්පලාපො, අභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදො, මිච්ඡාදිට්ඨි. ඉමෙ දස අකුසලකම්මපථා. තත්ථ අකුසලකම්මානි ච තානි පථා ච දුග්ගතියාති අකුසලකම්මපථා. සමන්නාගතොති සමඞ්ගීභූතො.

'दहा अकुशलकर्मपथांनी' (दशहि अकुसलकम्मपथेहि) म्हणजे कोणते दहा अकुशलकर्मपथ आहेत? पाणातिपात (प्राणघात), अदिन्नादान (चोरी), कामेसुमिच्छाचार (व्यभिचार), मुसावाद (असत्य भाषण), पिसुणा वाचा (चहाडी), फरुसा वाचा (कठोर भाषण), सम्फप्पलाप (व्यर्थ बडबड), अभिज्झा (लोभ), ब्यापाद (द्वेष) आणि मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी) - हे दहा अकुशलकर्मपथ आहेत. त्यामध्ये, ते अकुशल कर्म देखील आहेत आणि दुग्गतीचे (दुर्गतीचे) मार्ग देखील आहेत, म्हणून त्यांना 'अकुशलकर्मपथ' म्हटले जाते. 'समन्नागतो' म्हणजे संपन्न झालेला (युक्त झालेला).

දසහි සඤ්ඤොජනෙහීති කතමානි දස සංයොජනානි (ධ. ස. 1118)? කාමරාගසංයොජනං, පටිඝසංයොජනං, මානසංයොජනං, දිට්ඨිසංයොජනං, විචිකිච්ඡාසංයොජනං, සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං, භවරාගසංයොජනං, ඉස්සාසංයොජනං, මච්ඡරියසංයොජනං, අවිජ්ජාසංයොජනං, ඉමානි දස සංයොජනානි. මිච්ඡත්තා වුත්තායෙව.

'दहा संयोजनांनी' (दशहि संयोजनेहि) म्हणजे कोणती दहा संयोजने आहेत? कामरागसंयोजन, पटिघसंयोजन (द्वेष), मानसंयोजन, दिट्ठिसंयोजन (मिथ्यादृष्टी), विचिकित्सासंयोजन, सीलब्बतपरामाससंयोजन (शीलव्रत-परामर्श), भवरागसंयोजन, इस्सासंयोजन (ईर्ष्या), मच्छरियसंयोजन (मत्सर) आणि अविज्जासंयोजन (अविद्या) - ही दहा संयोजने आहेत. मिच्छत्त (मिथ्यात्व) धर्म आधीच सांगितले आहेत.

දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියාති කතමා දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි (විභ. 971)? නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං, නත්ථි හුතං, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, නත්ථි අයං ලොකො, නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්ති. අයං දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි.

'दहा वस्तूंनी युक्त मिथ्यादृष्टीने' (दसवत्थुकाय मिच्छादिट्ठिया) म्हणजे कोणती दहा वस्तूंनी युक्त मिथ्यादृष्टी आहे? 'दानाचे फळ नाही, यज्ञाचे (पूजेचे) फळ नाही, होमाचे फळ नाही, सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही, हा लोक नाही, परलोक नाही, आईची सेवा करण्याचे फळ नाही, वडिलांची सेवा करण्याचे फळ नाही, औपपातिक (अचानक उत्पन्न होणारे) प्राणी नाहीत, जगात असे सम्यग्गत आणि सम्यक्-प्रतिपन्न श्रमण-ब्राह्मण नाहीत जे हा लोक आणि परलोक स्वतः अभिज्ञाने जाणून, साक्षात करून उपदेश करतात.' ही दहा वस्तूंनी युक्त मिथ्यादृष्टी आहे.

තත්ථ දසවත්ථුකාති දස වත්ථූනි එතිස්සාති දසවත්ථුකා. නත්ථි දින්නන්ති දින්නං නාම අත්ථි, සක්කා කස්සචි කිඤ්චි දාතුන්ති ජානාති. දින්නස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි යිට්ඨන්ති යිට්ඨං වුච්චති මහායාගො, තං යජිතුං සක්කාති ජානාති. යිට්ඨස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. හුතන්ති ආහුනපාහුනමඞ්ගලකිරියා, තං කාතුං සක්කාති ජානාති. තස්ස පන [Pg.34] ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. සුකතදුක්කටානන්ති එත්ථ දස කුසලකම්මපථා සුකතකම්මානි නාම, දස අකුසලකම්මපථා දුක්කටකම්මානි නාම. තෙසං අත්ථිභාවං ජානාති. ඵලං විපාකො පන නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි පරො ලොකොති ඉධලොකෙ ඨිතො පරලොකං නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති මාතාපිතූනං අත්ථිභාවං ජානාති. තෙසු කතප්පච්චයෙන කොචි ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවනකඋපපජ්ජනකසත්තා නත්ථීති ගණ්හාති. සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නාති අනුලොමපටිපදං පටිපන්නා ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණා ලොකස්මිං නත්ථීති ගණ්හාති. යෙ ඉමඤ්ච ලොකං…පෙ… පවෙදෙන්තීති ඉමඤ්ච පරඤ්ච ලොකං අත්තනාව අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ඤත්වා පවෙදනසමත්ථො සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධො නත්ථීති ගණ්හාති.

तेथे 'दसवत्थुका' (दशवस्तुक) म्हणजे या (मिथ्यादृष्टी)चे दहा आधार (अथवा कारणे) आहेत म्हणून ती 'दसवत्थुका' होय. 'दिलेले काही नाही' (नत्थि दिन्नं) म्हणजे दान नावाची गोष्ट अस्तित्वात आहे, कोणालाही काही देणे शक्य आहे हे तो जाणतो, परंतु दिलेल्या दानाचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'यज्ञ काही नाही' (नत्थि यिट्ठं) म्हणजे मोठ्या यज्ञाला 'यिट्ठ' म्हणतात, तो यज्ञ करणे शक्य आहे हे तो जाणतो, परंतु त्या यज्ञाचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'हुतं' म्हणजे आहुती, पाहुण्यांचे आदरातिथ्य आणि मंगल कार्ये करणे होय. ते करणे शक्य आहे हे तो जाणतो, परंतु त्याचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'सुकतदुक्कटानं' (सुकृत-दुष्कृतांचे) यामध्ये दहा कुशल कर्मपथ हे 'सुकत' (चांगली केलेली कर्मे) आहेत आणि दहा अकुशल कर्मपथ हे 'दुक्कट' (वाईट केलेली कर्मे) आहेत. त्यांचे अस्तित्व तो जाणतो, परंतु त्यांचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'हा लोक नाही' (नत्थि अयं लोको) म्हणजे परलोकात असलेला मनुष्य 'हा लोक नाही' (या लोकात पुनर्जन्म घेणे नाही) असे मानतो. 'परलोक नाही' (नत्थि परो लोको) म्हणजे या लोकात असलेला मनुष्य 'परलोक नाही' (परलोकात पुनर्जन्म घेणे नाही) असे मानतो. 'माता नाही, पिता नाही' म्हणजे माता-पित्यांचे अस्तित्व तो जाणतो, परंतु त्यांच्याशी केलेल्या योग्य वर्तनाचे (सेवा करण्याचे) कोणतेही फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नाहीत' म्हणजे च्युती पावणारे आणि उत्पन्न होणारे (पुनर्जन्म घेणारे) प्राणी नाहीत, असे तो मानतो. 'सम्यग्गत आणि सम्यक् प्रतिपन्न' म्हणजे अनुलोम प्रतिपदेचे आचरण करणारे धार्मिक श्रमण व ब्राह्मण या जगात नाहीत, असे तो मानतो. 'जे या लोकाला... प्रवेदित करतात' म्हणजे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतःच आपल्या अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणून ते उपदेश करण्यास समर्थ असणारे 'सर्वज्ञ बुद्ध' नाहीत, असे तो मानतो.

අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියාති ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිකං එකෙකං අන්තං භාගං ගණ්හාතීති අන්තග්ගාහිකා. අථ වා අන්තස්ස ගාහො අන්තග්ගාහො, අන්තග්ගාහො අස්සා අත්ථීති අන්තග්ගාහිකා. තාය අන්තග්ගාහිකාය. සා පන වුත්තායෙව.

'अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया' (अंतग्राहिका दृष्टीने) म्हणजे 'लोक शाश्वत आहे' इत्यादी एका टोकाचा (अंताचा) भाग ग्रहण करते म्हणून ती 'अन्तग्गाहिका' (अंतग्राहिका) होय. अथवा, अंताचे ग्रहण करणे म्हणजे 'अन्तग्गाह' (अंतग्राह) होय, आणि ज्या दृष्टीमध्ये हा अंतग्राह असतो ती 'अन्तग्गाहिका' होय. त्या अंतग्राहिका दृष्टीने. ती (दृष्टी) पूर्वीच सांगितली आहे.

අට්ඨසතතණ්හාපපඤ්චසතෙහීති අට්ඨුත්තරං සතං අට්ඨසතං. සංසාරෙ පපඤ්චෙති චිරං වසාපෙතීති පපඤ්චො, තණ්හා එව පපඤ්චො තණ්හාපපඤ්චො, ආරම්මණභෙදෙන පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙන ච තණ්හානං බහුකත්තා බහුවචනං කත්වා තණ්හාපපඤ්චානං සතං තණ්හාපපඤ්චසතං. තෙන ‘‘තණ්හාපපඤ්චසතෙනා’’ති වත්තබ්බෙ වචනවිපල්ලාසවසෙන ‘‘තණ්හාපපඤ්චසතෙහී’’ති බහුවචනනිද්දෙසො කතො. අට්ඨසතන්ති සඞ්ඛාතෙන තණ්හාපපඤ්චසතෙනාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අට්ඨ අබ්බොහාරිකානි කත්වා සතමෙව ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ පන තණ්හාවිචරිතානීති ආගතං. යථාහ –

'अट्ठसततण्हापपञ्चसतेहि' म्हणजे एकशे आठ (१०८) हे 'अट्ठसत' (अष्टशत) होय. संसारात प्रपंच करते (दीर्घकाळ वास करायला लावते) म्हणून तो 'पपञ्च' (प्रपंच) होय. तृष्णा (तण्हा) हाच प्रपंच आहे म्हणून 'तण्हापपञ्च' (तृष्णाप्रपंच). आलंबनांच्या (विषयांच्या) भेदाने आणि वारंवार उत्पन्न होण्याच्या कारणाने तृष्णांचे बाहुल्य असल्यामुळे बहुवचन करून, तृष्णाप्रपंचांचे शंभर म्हणजे 'तण्हापपञ्चसत' (तृष्णाप्रपंचशत) होय. त्यामुळे 'तण्हापपञ्चसतेन' (एकवचनात) असे म्हणायचे असताना वचन-विपर्यासामुळे (वचन बदलल्यामुळे) 'तण्हापपञ्चसतेहि' असा बहुवचनी निर्देश केला आहे. 'अट्ठसत' (१०८) या संख्येने युक्त असलेल्या तृष्णाप्रपंचशताने, असा अर्थ समजला पाहिजे. आठ (८) तृष्णांना नगण्य (अव्यवहार्य) मानून केवळ शंभरच (१००) ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. खुद्दकवत्थुविभंगात मात्र 'तण्हाविचरितानि' (तृष्णाविचरिते) असा शब्द आला आहे. जसे की म्हटले आहे –

‘‘අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය, අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි බාහිරස්ස උපාදාය, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤුහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. ඉති අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි, අනාගතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි, පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි තදෙකජ්ඣං [Pg.35] අභිසඤ්ඤුහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අට්ඨතණ්හාවිචරිතසතං හොතී’’ති (විභ. 842).

“अठरा तृष्णाविचरिते आध्यात्मिक (अंतर्गत) पंचस्कंधांना धरून होतात, अठरा तृष्णाविचरिते बाह्य पंचस्कंधांना धरून होतात; ती एकत्र करून व संकलित करून छत्तीस तृष्णाविचरिते होतात. अशा प्रकारे, भूतकाळातील छत्तीस तृष्णाविचरिते, भविष्यकाळातील छत्तीस तृष्णाविचरिते आणि वर्तमानकाळातील छत्तीस तृष्णाविचरिते एकत्र करून व संकलित करून एकशे आठ (१०८) तृष्णाविचरिते होतात.” (विभंग ८४२)

තණ්හාපපඤ්චායෙව පනෙත්ථ තණ්හාවිචරිතානීති වුත්තා. තණ්හාසමුදාචාරා තණ්හාපවත්තියොති අත්ථො. අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. විත්ථාරො පනස්ස තස්ස නිද්දෙසෙ (විභ. 973) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අයං පන අපරො නයො – රූපාරම්මණායෙව කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හාති තිස්සො තණ්හා හොන්ති, තථා සද්දාදිආරම්මණාති ඡසු ආරම්මණෙසු අට්ඨාරස තණ්හා හොන්ති, අජ්ඣත්තාරම්මණා අට්ඨාරස, බහිද්ධාරම්මණා අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස හොන්ති. තා එව අතීතාරම්මණා ඡත්තිංස, අනාගතාරම්මණා ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නාරම්මණා ඡත්තිංසාති අට්ඨතණ්හාවිචරිතසතං හොති. පපඤ්චිතොති ආරම්මණෙ, සංසාරෙ වා පපඤ්චිතො චිරවාසිතො.

येथे तृष्णाप्रपंचांनाच 'तण्हाविचरितानि' (तृष्णाविचरिते) असे म्हटले आहे. तृष्णेचे आचरण किंवा तृष्णेची प्रवृत्ती असा याचा अर्थ आहे. 'अज्झत्तिकस्स उपादाय' म्हणजे आध्यात्मिक (अंतर्गत) पंचस्कंधांना धरून. येथे षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात (उपयोगार्थे) केला आहे. याचा सविस्तर विस्तार त्याच्या निर्देशात (विभंग ९७३) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. हा दुसरा एक प्रकार आहे – केवळ रूप-आलंबनावर आधारित कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा अशा तीन तृष्णा होतात. त्याचप्रमाणे शब्दादी आलंबनांवर आधारित सहा आलंबनांमध्ये अठरा तृष्णा होतात. आध्यात्मिक आलंबनांवर आधारित अठरा आणि बाह्य आलंबनांवर आधारित अठरा मिळून छत्तीस होतात. त्या छत्तीस तृष्णाच भूतकाळातील आलंबनांवर आधारित छत्तीस, भविष्यकाळातील आलंबनांवर आधारित छत्तीस आणि वर्तमानकाळातील आलंबनांवर आधारित छत्तीस मिळून एकशे आठ (१०८) तृष्णाविचरिते होतात. 'पपञ्चितो' म्हणजे आलंबनात किंवा संसारात दीर्घकाळ वास करविलेला.

ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙහීති ‘‘කතමානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බ්‍රහ්මජාලෙ වෙය්‍යාකරණෙ වුත්තානි භගවතා? චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති ඉමානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බ්‍රහ්මජාලෙ වෙය්‍යාකරණෙ වුත්තානි භගවතා’’ති (විභ. 977). විත්ථාරො පනෙත්ථ බ්‍රහ්මජාලසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

'द्वासट्ठिया दिट्ठिगतेहि' (बासष्ट दृष्टीगतांनी) म्हणजे 'भगवंतांनी ब्रह्मजाल सूत्राच्या व्याकरणात (वेय्याकरणे) कोणती बासष्ट दृष्टीगते सांगितली आहेत? चार शाश्वतवाद, चार एकच्चशाश्वतवाद (काही शाश्वत, काही अशाश्वत मानणारे), चार अंतानंतिकवाद, चार अमराविक्षेपवाद, दोन अधिच्चसमुत्पन्निकवाद (अकारण उत्पन्न मानणारे), सोळा संज्ञीवाद, आठ असंज्ञीवाद, आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवाद, सात उच्छेदवाद आणि पाच दृष्टधर्मनिर्वाणवाद – ही बासष्ट दृष्टीगते भगवंतांनी ब्रह्मजाल सूत्राच्या व्याकरणात सांगितली आहेत.' (विभंग ९७७). याचा सविस्तर विस्तार ब्रह्मजाल सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

අහඤ්චම්හි තිණ්ණොති අහඤ්ච චතුරොඝං, සංසාරසමුද්දං වා තිණ්ණො අම්හි භවාමි. මුත්තොති රාගාදිබන්ධනෙහි මුත්තො. දන්තොති නිබ්බිසෙවනො නිප්පරිප්ඵන්දො. සන්තොති සීතීභූතො. අස්සත්ථොති නිබ්බානදස්සනෙ ලද්ධස්සාසො. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. පහොමීති සමත්ථොම්හි. ඛොඉති එකංසත්ථෙ නිපාතො. පරෙ ච පරිනිබ්බාපෙතුන්ති එත්ථ පරෙ ච-සද්දො ‘‘පරෙ ච තාරෙතු’’න්තිආදීහිපි යොජෙතබ්බොති.

'अहञ्चम्हि तिण्णो' (आणि मी तरून गेलो आहे) म्हणजे मी चार ओघ किंवा संसाररूपी समुद्र तरून गेलो आहे. 'मुत्तो' म्हणजे रागादी बंधनांतून मुक्त झालो आहे. 'दंतो' म्हणजे शांत (अथवा क्लेशरूपी कंपनांनी रहित, निष्प्रकंप) झालेलो आहे. 'संतो' म्हणजे शीतल (शांत) झालेलो आहे. 'अस्सत्थो' म्हणजे निर्वाणाच्या दर्शनाने आश्वस्त (विसावा मिळालेला) झालेलो आहे. 'परिनिब्बुतो' म्हणजे क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत (शांत) झालेलो आहे. 'पहोमि' म्हणजे मी समर्थ आहे. 'खो' हा शब्द निश्चितीच्या अर्थातील (एकंसत्थे) निपात आहे. 'परे च परिनिब्बापेतुं' (आणि इतरांना परिनिर्वृत करण्यास) यामध्ये 'परे च' हा शब्द 'परे च तारेतुं' (इतरांना तारण्यास) इत्यादी मागील पदांशी देखील जोडला पाहिजे.

මහාකරුණාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महाकरुणाज्ञान-निर्देशाची अट्ठकथा (वर्णना) समाप्त झाली.

72-73. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

७२-७३. सर्वज्ञताज्ञान-निर्देशाची अट्ठकथा (वर्णना).

119. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණනිද්දෙසෙ [Pg.36] කතමං තථාගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්ති පුච්ඡිත්වා තෙන සමගතිකත්තා තෙනෙව සහ අනාවරණඤාණං නිද්දිට්ඨං. න හි අනාවරණඤාණං ධම්මතො විසුං අත්ථි, එකමෙව හෙතං ඤාණං ආකාරභෙදතො ද්වෙධා වුච්චති සද්ධින්ද්‍රියසද්ධාබලාදීනි විය. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව හි නත්ථි එතස්ස ආවරණන්ති, කෙනචි ධම්මෙන, පුග්ගලෙන වා ආවරණං කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අනාවරණන්ති වුච්චති ආවජ්ජනපටිබද්ධත්තා සබ්බධම්මානං. අඤ්ඤෙ පන ආවජ්ජිත්වාපි න ජානන්ති. කෙචි පනාහු ‘‘මනොවිඤ්ඤාණං විය සබ්බාරම්මණිකත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. තංයෙව ඤාණං ඉන්දවජිරං විය විසයෙසු අප්පටිහතත්තා අනාවරණඤාණං. අනුපුබ්බසබ්බඤ්ඤුතාපටික්ඛෙපො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, සකිංසබ්බඤ්ඤුතාපටික්ඛෙපො අනාවරණඤාණං, භගවා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභෙනපි සබ්බඤ්ඤූති වුච්චති, න ච අනුපුබ්බසබ්බඤ්ඤූ. අනාවරණඤාණපටිලාභෙනපි සබ්බඤ්ඤූති වුච්චති, න ච සකිංසබ්බඤ්ඤූ’’ති.

११९. सर्वज्ञताज्ञाननिर्देशात (सब्बञ्ञुतञ्ञाणनिद्देस) "तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान कोणते?" असा प्रश्न विचारून, त्या (सर्वज्ञताज्ञाना)शी समान गती (समान स्वभाव) असल्यामुळे, त्याचबरोबर 'अनावरणज्ञान' (अनावरणञाण) देखील स्पष्ट केले आहे. कारण अनावरणज्ञान हे धर्मतः (वास्तविकतेत) सर्वज्ञताज्ञानापेक्षा वेगळे नाही; जसे श्रद्धेंद्रिय (सद्धिन्द्रिय) आणि श्रद्धाबल (सद्धाबल) इत्यादींच्या बाबतीत होते, तसेच हे एकच ज्ञान आकाराच्या (कार्याच्या) भेदानुसार दोन प्रकारे सांगितले जाते. कारण सर्वज्ञताज्ञानालाच "याला कोणतेही आवरण (अडथळा) नाही" असे म्हटले जाते; कोणत्याही धर्माने किंवा पुद्गलाने (व्यक्तीने) यात अडथळा आणणे अशक्य असल्यामुळे याला "अनावरण" असे म्हणतात, कारण सर्व धर्मांचे ज्ञान हे आवर्जनावर (मनाचे लक्ष केंद्रित करण्यावर) अवलंबून असते. परंतु इतर (सर्वज्ञ नसलेले) लोक आवर्जन (विचार) करूनही जाणू शकत नाहीत. काही आचार्य म्हणतात: "मनोविज्ञानाप्रमाणे सर्व विषयांना आपले आलंबन (विषय) बनवत असल्यामुळे याला 'सर्वज्ञताज्ञान' म्हणतात. आणि तेच ज्ञान इंद्राच्या वज्राप्रमाणे विषयांमध्ये अप्रतिहत (अबाधित) असल्यामुळे त्याला 'अनावरणज्ञान' म्हणतात. सर्वज्ञताज्ञान हे अनुक्रमिक सर्वज्ञतेचा (क्रमाने जाणण्याचा) निषेध करते, तर अनावरणज्ञान हे एकाच वेळी सर्व काही जाणण्याच्या (युगपत सर्वज्ञतेच्या) मर्यादांचा निषेध करते. भगवान सर्वज्ञताज्ञानाच्या प्राप्तीमुळे 'सर्वज्ञ' म्हटले जातात, परंतु 'अनुक्रमिक सर्वज्ञ' म्हटले जात नाहीत. तसेच अनावरणज्ञानाच्या प्राप्तीमुळेही त्यांना 'सर्वज्ञ' म्हटले जाते, परंतु 'सकृत्-सर्वज्ञ' म्हटले जात नाही."

සබ්බං සඞ්ඛතමසඞ්ඛතං අනවසෙසං ජානාතීති එත්ථ සබ්බන්ති ජාතිවසෙන සබ්බධම්මානං නිස්සෙසපරියාදානං. අනවසෙසන්ති එකෙකස්සෙව ධම්මස්ස සබ්බාකාරවසෙන නිස්සෙසපරියාදානං. සඞ්ඛතමසඞ්ඛතන්ති ද්විධා පභෙදදස්සනං. සඞ්ඛතඤ්හි එකො පභෙදො, අසඞ්ඛතං එකො පභෙදො. පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කතන්ති සඞ්ඛතං. ඛන්ධපඤ්චකං. තථා න සඞ්ඛතන්ති අසඞ්ඛතං. නිබ්බානං. සඞ්ඛතං අනිච්චදුක්ඛානත්තාදීහි ආකාරෙහි අනවසෙසං ජානාති, අසඞ්ඛතං සුඤ්ඤතානිමිත්තඅප්පණිහිතාදීහි ආකාරෙහි අනවසෙසං ජානාති. නත්ථි එතස්ස සඞ්ඛතස්ස අසඞ්ඛතස්ස ච අවසෙසොති අනවසෙසං. සඞ්ඛතං අසඞ්ඛතඤ්ච. අනෙකභෙදාපි පඤ්ඤත්ති පච්චයෙහි අකතත්තා අසඞ්ඛතපක්ඛං භජති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්හි සබ්බාපි පඤ්ඤත්තියො අනෙකභෙදතො ජානාති. අථ වා සබ්බන්ති සබ්බධම්මග්ගහණං. අනවසෙසන්ති නිප්පදෙසග්ගහණං. තත්ථ ආවරණං නත්ථීති තත්ථ තස්මිං අනවසෙසෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතෙ නිස්සඞ්ගත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආවරණං නත්ථීති තදෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අනාවරණඤාණං නාමාති අත්ථො.

"सर्व संस्कृत (संखत - उत्पादित/संस्कारित) आणि असंस्कृत (असंखत) धर्म पूर्णपणे जाणतात" या वाक्यात, "सर्व" (सब्ब) हा शब्द जातीच्या (स्वभावाच्या) आधारे सर्व धर्मांचे निःशेष ग्रहण (पूर्ण समावेश) करण्यासाठी आहे. "निःशेष" (अनवसेस - काहीही शिल्लक न ठेवता) म्हणजे प्रत्येक धर्माचे सर्व आकारांनी (सर्व पैलूंनी) संपूर्ण ग्रहण करणे होय. "संस्कृत आणि असंस्कृत" हे दोन प्रकारांचे वर्गीकरण दर्शवते. कारण संस्कृत हा एक प्रकार आहे आणि असंस्कृत हा दुसरा प्रकार आहे. प्रत्ययांनी (कारणांनी) एकत्र येऊन जे निर्माण केले जाते, ते "संस्कृत" (संखत) होय; जसे की पंचस्कंध (खन्धपञ्चक). त्याचप्रमाणे, जे प्रत्ययांद्वारे निर्माण केले जात नाही, ते "असंस्कृत" (असंखत) होय; जसे की निर्वाण (निब्बान). ते संस्कृत धर्मांना अनित्य, दुःख, अनात्म इत्यादी आकारांनी (पैलूंनी) निःशेष जाणतात, आणि असंस्कृत धर्माला शून्यता, अनिमित्त, अप्रणिहित इत्यादी आकारांनी निःशेष जाणतात. या संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये काहीही अवशेष (शिल्लक) राहत नाही, म्हणून याला "निःशेष" म्हणतात. हे संस्कृत आणि असंस्कृत दोन्हीला लागू होते. अनेक प्रकारच्या प्रज्ञप्ती (पञ्ञत्ति - संकल्पना) देखील प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) निर्माण न केल्या गेल्यामुळे असंस्कृत पक्षाचा (वर्गाचा) आश्रय घेतात (त्यात समाविष्ट होतात). कारण सर्वज्ञताज्ञान हे सर्व प्रज्ञप्तींना त्यांच्या अनेक भेदांसह (प्रकारांसह) जाणते. अथवा, "सर्व" म्हणजे सर्व धर्मांचे ग्रहण करणे आणि "निःशेष" म्हणजे कोणत्याही भागाला न सोडता संपूर्ण ग्रहण (निप्पदेसग्गहण) करणे. "तेथे आवरण नाही" याचा अर्थ असा की, त्या निःशेष अशा संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये आसक्ती नसलेल्या (निःसंग) सर्वज्ञताज्ञानाला कोणताही अडथळा (आवरण) नसतो; म्हणूनच त्या सर्वज्ञताज्ञानालाच "अनावरणज्ञान" असे म्हणतात, असा याचा अर्थ आहे.

120. ඉදානි [Pg.37] අනෙකවිසයභෙදතො දස්සෙතුං අතීතන්තිආදිමාහ. තත්ථ අතීතං අනාගතං පච්චුප්පන්නන්ති කාලභෙදතො දස්සිතං, චක්ඛු චෙව රූපා චාතිආදි වත්ථාරම්මණභෙදතො. එවං තං සබ්බන්ති තෙසං චක්ඛුරූපානං අනවසෙසපරියාදානං. එවං සෙසෙසු. යාවතාති අනවසෙසපරියාදානං. අනිච්චට්ඨන්තිආදි සාමඤ්ඤලක්ඛණභෙදතො දස්සිතං. අනිච්චට්ඨන්ති ච අනිච්චාකාරං. පච්චත්තත්ථෙ වා උපයොගවචනං. එස නයො එදිසෙසු. රූපස්සාතිආදි ඛන්ධභෙදතො දස්සිතං. චක්ඛුස්ස…පෙ… ජරාමරණස්සාති හෙට්ඨා වුත්තපෙය්‍යාලනයෙන යොජෙතබ්බං. අභිඤ්ඤායාතිආදීසු හෙට්ඨා වුත්තඤාණානෙව. අභිඤ්ඤට්ඨන්ති අභිජානනසභාවං. එස නයො එදිසෙසු. ඛන්ධානං ඛන්ධට්ඨන්තිආදි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කුසලෙ ධම්මෙතිආදි කුසලත්තිකවසෙන භෙදො. කාමාවචරෙ ධම්මෙතිආදි චතුභූමකවසෙන. උභයත්ථාපි ‘‘සබ්බෙ ජානාතී’’ති බහුවචනපාඨො සුන්දරො. එකවචනසොතෙ පතිතත්තා පන පොත්ථකෙසු එකවචනෙන ලිඛිතං. දුක්ඛස්සාතිආදි චුද්දසන්නං බුද්ධඤාණානං විසයභෙදො. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තෙ ඤාණන්තිආදීනි චත්තාරි ඤාණානි වත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? වුච්චමානස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණත්තා. විසයභෙදතො හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ වුච්චමානෙ තං ඤාණං න වත්තබ්බං හොති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විසයො හොතියෙව.

१२०. आता, अनेक विषयांच्या भेदांनुसार (ज्ञान) दर्शवण्यासाठी "अतीतं..." (भूतकाळ...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "अतीत (भूतकाळ), अनागत (भविष्यकाळ), प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ)" हे काळाच्या भेदानुसार दर्शवले आहे; आणि "चक्षू आणि रूप..." इत्यादी वस्तू व आलंबन (विषय) यांच्या भेदानुसार दर्शवले आहे. "अशा प्रकारे ते सर्व" हे त्या चक्षू आणि रूपांचे निःशेष ग्रहण दर्शवते. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही असेच समजावे. "यावता" (जितके काही) हे देखील निःशेष ग्रहण दर्शवण्यासाठी आहे. "अनित्यत्व..." (अनिच्चट्ठं) इत्यादी सामान्य लक्षणांच्या भेदानुसार दर्शवले आहे. "अनित्यत्व" म्हणजे अनित्याचा आकार (स्वरूप) होय. किंवा हे प्रथमेच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे रूप (उपयोगवचन) आहे. अशा प्रकारच्या इतर शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम लावावा. "रूपाचे..." इत्यादी स्कंधांच्या भेदानुसार दर्शवले आहे. "चक्षूचे... पेयाला (इत्यादी)... जरामरणाचे" हे खाली सांगितलेल्या पेयालाच्या (संक्षिप्ततेच्या) पद्धतीने जोडावे. "अभिज्ञाय..." (विशेष ज्ञानाने जाणून) इत्यादींमध्ये खाली सांगितलेली ज्ञानेच अभिप्रेत आहेत. "अभिज्ञार्थ" (अभिञ्ञट्ठं) म्हणजे विशेष रूपाने जाणण्याचा स्वभाव होय. अशा प्रकारच्या इतर शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. स्कंधांचे "स्कंधत्व" (खन्धट्ठं) इत्यादी खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. "कुशल धर्म..." इत्यादी कुशल-त्रिकाच्या (कुसलत्तिक) आधारे केलेला भेद आहे. "कामावचर धर्म..." इत्यादी चार भूमींच्या (चतुभूमक) आधारे केलेला भेद आहे. दोन्ही ठिकाणी "सर्वांना जाणतात" (सब्बे जानाति) असा बहुवचनी पाठ अधिक योग्य आहे. परंतु, एकवचनाच्या प्रवाहात आल्यामुळे पुस्तकांमध्ये तो एकवचनात लिहिला गेला आहे. "दुःखाचे..." इत्यादी चौदा बुद्धज्ञानांच्या विषयांचा भेद आहे. जर असा प्रश्न विचारला की, "इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान" (इंद्रियांच्या परिपक्वतेचे ज्ञान) इत्यादी चार ज्ञाने सांगून सर्वज्ञताज्ञान का सांगितले नाही? तर त्याचे उत्तर असे आहे की, जे सांगितले जात आहे ते सर्वज्ञताज्ञानच आहे. कारण विषयाच्या भेदानुसार जेव्हा सर्वज्ञताज्ञान सांगितले जाते, तेव्हा त्या ज्ञानाचा वेगळा उल्लेख करण्याची आवश्यकता नसते; परंतु सर्वज्ञताज्ञान हे सर्वज्ञताज्ञानाचाच विषय असते.

පුන කාළකාරාමසුත්තන්තාදීසු (අ. නි. 4.24) වුත්තනයෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණභූමිං දස්සෙන්තො යාවතා සදෙවකස්ස ලොකස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ සහ දෙවෙහි සදෙවකස්ස. සහ මාරෙන සමාරකස්ස. සහ බ්‍රහ්මුනා සබ්‍රහ්මකස්ස ලොකස්ස. සහ සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා. සහ දෙවමනුස්සෙහි සදෙවමනුස්සාය පජාය. පජාතත්තා පජාති සත්තලොකස්ස පරියායවචනමෙතං. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවසෙසමනුස්සග්ගහණං වෙදිතබ්බං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි ඔකාසලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකො ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

पुन्हा, काळकाराम सुत्तामध्ये (अंगुत्तर निकाय ४.२४) सांगितलेल्या पद्धतीने सर्वज्ञताज्ञानाची भूमी (कार्यक्षेत्र) दर्शवताना "यावता सदेवकस्स लोकस्स..." (देवलोकासह संपूर्ण जगात जितके काही...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, देवांसह असणारा तो "सदेवक" (देवलोकासह). मारासह असणारा तो "समारक" (मारलोकासह). ब्रह्मासह असणारा तो "सब्रह्मक" लोक होय. श्रमण आणि ब्राह्मणांसह असणारी ती "सश्रमणब्राह्मणी" प्रजा. देव आणि मनुष्यांसह असणारी ती "सदेवमनुष्या" प्रजा होय. उत्पन्न होत असल्यामुळे तिला "प्रजा" (पजा) म्हणतात; हा सत्त्वलोकाचा (सत्तलोक - प्राणिमात्र) समानार्थी शब्द आहे. त्यामध्ये, "सदेवक" या शब्दाने पाच कामावचर देवलोकांचे ग्रहण होते; "समारक" या शब्दाने सहाव्या कामावचर देवलोकाचे ग्रहण होते; "सब्रह्मक" या शब्दाने ब्रह्मकायिक इत्यादी ब्रह्मलोकांचे ग्रहण होते; "सश्रमणब्राह्मणी" या शब्दाने शासनाचे (धम्माचे) विरोधी व शत्रू असणारे श्रमण-ब्राह्मण आणि ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे व पापांना दूर केले आहे अशा खऱ्या श्रमण-ब्राह्मणांचे ग्रहण होते; "प्रजा" या शब्दाने सत्त्वलोकाचे ग्रहण होते; आणि "सदेवमनुष्य" या शब्दाने संवृत्तिदेव (राजे-महाराजे) आणि उर्वरित मनुष्य समूहाचे ग्रहण होते, असे समजावे. अशा प्रकारे, येथे तीन पदांद्वारे "अवकाशलोक" (ओकासलोक - भौतिक विश्व) आणि दोन पदांद्वारे प्रजेच्या रूपाने "सत्त्वलोक" (सत्तलोक) ग्रहण केला आहे, असे समजावे.

අපරො [Pg.38] නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො, සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො, සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපාවචරබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිග්ගහණෙන චතුපරිසවසෙන, සම්මුතිදෙවෙහි වා සහ මනුස්සලොකො, අවසෙසසත්තලොකො වා.

दुसरा प्रकार असा आहे – "सदेवक" या ग्रहणाने अरूपावचर लोक ग्रहण केला जातो; "समारक" या ग्रहणाने सहा कामावचर देवलोक ग्रहण केले जातात; "सब्रह्मक" या ग्रहणाने रूपावचर ब्रह्मलोक ग्रहण केला जातो; आणि "सश्रमणब्राह्मण" इत्यादी ग्रहणाने चार परिषदांच्या (चतुपरिस) आधारे, संवृत्तिदेवांसह मनुष्यलोक किंवा उर्वरित सत्त्वलोक ग्रहण केला जातो.

අපිචෙත්ථ සදෙවකවචනෙන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො සබ්බස්සපි ලොකස්ස දිට්ඨාදිජානනභාවං සාධෙති. තතො යෙසං සියා ‘‘මාරො මහානුභාවො ඡකාමාවචරිස්සරො වසවත්තී, කිං තස්සාපි දිට්ඨාදිං ජානාතී’’ති, තෙසං විමතිං විධමන්තො ‘‘සමාරකස්සා’’ති ආහ. යෙසං පන සියා ‘‘බ්‍රහ්මා මහානුභාවො එකඞ්ගුලියා එකස්මිං චක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං ඵරති, ද්වීහි…පෙ… දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති, අනුත්තරඤ්ච ඣානසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙති, කිං තස්සාපි දිට්ඨාදිං ජානාතී’’ති, තෙසං විමතිං විධමන්තො ‘‘සබ්‍රහ්මකස්සා’’ති ආහ. තතො යෙසං සියා ‘‘පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණා සාසනස්ස පච්චත්ථිකා, කිං තෙසම්පි දිට්ඨාදිං ජානාතී’’ති, තෙසං විමතිං විධමන්තො ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායා’’ති ආහ. එවං උක්කට්ඨානං දිට්ඨාදිජානනභාවං පකාසෙත්වා අථ සම්මුතිදෙවෙ අවසෙසමනුස්සෙ ච උපාදාය උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සෙසසත්තලොකස්ස දිට්ඨාදිජානනභාවං පකාසෙති. අයමෙත්ථ අනුසන්ධික්කමො. පොරාණා පනාහු – සදෙවකස්සාති දෙවතාහි සද්ධිං අවසෙසලොකස්ස. සමාරකස්සාති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකස්ස. සබ්‍රහ්මකස්සාති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකස්ස. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීහාකාරෙහි තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහාකාරෙහි පරියාදාතුං සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සායාති වුත්තං. එවං පඤ්චහි පදෙහි තෙන තෙන ආකාරෙන තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නං හොතීති.

शिवाय, येथे ‘सदेवक’ (देवलोकासहित) या शब्दाने उत्कृष्ट मर्यादेने संपूर्ण प्राणीलोकाचे दिष्ट (पाहिलेले) इत्यादी जाणण्याचा भाव सिद्ध होतो. त्यानंतर ज्यांना अशी शंका असू शकते की—‘मार हा महानुभाव (मोठ्या प्रभावाचा), सहा कामावचर स्वर्गांचा स्वामी आणि वशवर्ती (इतरांना आपल्या वशात ठेवणारा) आहे; काय तो (तथागत) त्याच्याही दिष्ट इत्यादींना जाणतो?’—त्यांची शंका दूर करत (आचार्य) ‘समारकस्स’ (मारासहित) असे म्हणाले. परंतु ज्यांना अशी शंका असू शकते की—‘ब्रह्मा हा महानुभाव आहे, तो एका बोटाने एका चक्रवाळसहस्रात (हजार चक्रवाळांमध्ये) प्रकाश पसरवतो, दोन... पे... दहा बोटांनी दहा हजार चक्रवाळांमध्ये प्रकाश पसरवतो, आणि अनुत्तर ध्यान-समापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेतो; काय तो (तथागत) त्याच्याही दिष्ट इत्यादींना जाणतो?’—त्यांची शंका दूर करत ‘सब्रह्मकस्स’ (ब्रह्मांसह) असे म्हणाले. त्यानंतर ज्यांना अशी शंका असू शकते की—‘शासनाचे शत्रू असणारे अनेक श्रमण-ब्राह्मण आहेत, काय तो (तथागत) त्यांच्याही दिष्ट इत्यादींना जाणतो?’—त्यांची शंका दूर करत ‘सश्रमणब्राह्मणी प्रजा’ (श्रमण-ब्राह्मणांसहित प्रजेचे) असे म्हणाले. अशा प्रकारे श्रेष्ठ प्राण्यांचे दिष्ट इत्यादी जाणण्याचा भाव प्रकाशित करून, त्यानंतर संमुती-देव (राजे) आणि उर्वरित मनुष्य यांना घेऊन, उत्कृष्ट मर्यादेच्या द्वारे उर्वरित प्राणीलोकाचा दिष्ट इत्यादी जाणण्याचा भाव प्रकाशित करतात. हा येथे अनुसंधिक्रम (संदर्भ जोडण्याचा क्रम) आहे. परंतु प्राचीन आचार्य म्हणतात—‘सदेवकस्स’ म्हणजे देवतांसह उर्वरित प्राणीलोक. ‘समारकस्स’ म्हणजे मारासह उर्वरित प्राणीलोक. ‘सब्रह्मकस्स’ म्हणजे ब्रह्मांसह उर्वरित प्राणीलोक. अशा प्रकारे तिन्ही भवांमध्ये (काम, रूप, अरूप) उत्पन्न होणाऱ्या सर्व प्राण्यांना तीन प्रकारांनी तीन पदांमध्ये समाविष्ट करून, पुन्हा दोन प्रकारांनी पूर्णपणे ग्रहण करण्यासाठी ‘सश्रमणब्राह्मणी प्रजा सदेवमनुष्या’ असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे पाच पदांद्वारे त्या त्या प्रकारे तिन्ही धातूंचेच (तेधातुकाचेच) पूर्णपणे ग्रहण होते.

දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදිධම්මාරම්මණං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං. සබ්බං ජානාතීති ඉමිනා එතං දස්සෙති – යං අපරිමානාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස [Pg.39] සදෙවකස්ස ලොකස්ස ‘‘නීලං පීත’’න්තිආදි (ධ. ස. 619) රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතොති තං සබ්බං තථාගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ජානාති. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස ‘‘භෙරිසද්දො, මුදිඞ්ගසද්දො’’තිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘මූලගන්ධො තචගන්ධො’’තිආදි (ධ. ස. 624-627) ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘මූලරසො, ඛන්ධරසො’’තිආදි (ධ. ස. 628-631) රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘කක්ඛළං, මුදුක’’න්තිආදි (ධ. ස. 647-650) පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතොති තං සබ්බං තථාගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ජානාති. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛදුක්ඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ධම්මාරම්මණං විජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතොති තං සබ්බං තථාගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ජානාති. ඉමස්ස පන මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි. අපරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි. සබ්බං තථාගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන අප්පත්තං නාම නත්ථීති.

‘दिष्ट’ म्हणजे रूपायतन. ‘श्रुत’ (ऐकलेले) म्हणजे शब्दायतन. ‘मुत’ (स्पर्श केलेले/अनुभवलेले) म्हणजे (इंद्रियांपर्यंत) पोहोचून ग्रहण केले जात असल्यामुळे गंधायतन, रसायतन आणि स्प्रष्टव्यायतन (फोठ्ठब्बायतन). ‘विज्ञात’ म्हणजे सुख-दुःख इत्यादी धर्मांलंबन (धम्मारम्मण). ‘प्राप्त’ म्हणजे शोध घेऊन किंवा शोध न घेता प्राप्त झालेले. ‘शोधलेले’ म्हणजे प्राप्त झालेले किंवा अप्राप्त असलेले शोधलेले. ‘मनसा अनुविचरित’ म्हणजे चित्ताने विचार केलेले (चित्ताने संचार केलेले). ‘सर्व जाणतो’ याने हे दर्शविले जाते की—अपरिमित लोकधातूंमध्ये या सदेवक लोकाचे जे ‘निळे, पिवळे’ इत्यादी रूपांलंबन चक्षुद्वारात गोचर होते (दिसते), ‘हा प्राणी या क्षणी या नावाचे रूपांलंबन पाहून प्रसन्न, अप्रसन्न किंवा तटस्थ झाला आहे’, हे सर्व तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान जाणते. तसेच, अपरिमित लोकधातूंमध्ये या सदेवक लोकाचे जे ‘भेरीचा आवाज, मृदंगाचा आवाज’ इत्यादी शब्दांलंबन श्रोत्रद्वारात गोचर होते; ‘मुळाचा गंध, सालीचा गंध’ इत्यादी गंधालंबन घ्राणद्वारात गोचर होते; ‘मुळाचा रस, खोडाचा रस’ इत्यादी रसांलंबन जिव्हाद्वारात गोचर होते; ‘कठीण, मऊ’ इत्यादी पृथ्वीधातू, तेजोधातू आणि वायोधातूच्या भेदांचे स्प्रष्टव्यांलंबन कायद्वारात गोचर होते, ‘हा प्राणी या क्षणी या नावाच्या स्प्रष्टव्यांलंबनाला स्पर्श करून प्रसन्न, अप्रसन्न किंवा तटस्थ झाला आहे’, हे सर्व तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान जाणते. तसेच, अपरिमित लोकधातूंमध्ये या सदेवक लोकाचे जे सुख-दुःख इत्यादी भेदांचे धर्मांलंबन मनोध्वारात गोचर होते, ‘हा प्राणी या क्षणी या नावाचे धर्मांलंबन जाणून प्रसन्न, अप्रसन्न किंवा तटस्थ झाला आहे’, हे सर्व तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान जाणते. परंतु या महाजनाचे (लोकांचे) शोध घेऊनही अप्राप्त राहिलेले देखील असते, शोध घेऊन प्राप्त झालेले देखील असते. शोध न घेता अप्राप्त राहिलेले देखील असते, शोध न घेता प्राप्त झालेले देखील असते. तथागतांच्या सर्वज्ञताज्ञानाने अप्राप्त राहिलेले असे काहीही नाही.

121. පුන අපරෙන පරියායෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණභාවසාධනත්ථං න තස්සාති ගාථමාහ. තත්ථ න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චීති තස්ස තථාගතස්ස ඉධ ඉමස්මිං තෙධාතුකෙ ලොකෙ, ඉමස්මිං පච්චුප්පන්නකාලෙ වා පඤ්ඤාචක්ඛුනා අද්දිට්ඨං නාම කිඤ්චි අප්පමත්තකම්පි න අත්ථි න සංවිජ්ජති. අත්ථීති ඉදං වත්තමානකාලිකං ආඛ්‍යාතපදං. ඉමිනා පච්චුප්පන්නකාලිකස්ස සබ්බධම්මස්ස ඤාතභාවං දස්සෙති. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං පනෙත්ථ ද-කාරො සංයුත්තො. අථො අවිඤ්ඤාතන්ති එත්ථ අථොඉති වචනොපාදානෙ නිපාතො. අවිඤ්ඤාතන්ති අතීතකාලිකං අවිඤ්ඤාතං නාම කිඤ්චි ධම්මජාතං. නාහොසීති පාඨසෙසො. අබ්‍යයභූතස්ස අත්ථිසද්දස්ස ගහණෙ පාඨසෙසං විනාපි යුජ්ජතියෙව. ඉමිනා අතීතකාලිකස්ස සබ්බධම්මස්ස ඤාතභාවං දස්සෙති[Pg.40]. අජානිතබ්බන්ති අනාගතකාලිකං අජානිතබ්බං නාම ධම්මජාතං න භවිස්සති, නත්ථි වා. ඉමිනා අනාගතකාලිකස්ස සබ්බධම්මස්ස ඤාතභාවං දස්සෙති. ජානනකිරියාවිසෙසනමත්තමෙව වා එත්ථ අ-කාරො. සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යන්ති එත්ථ යං තෙකාලිකං වා කාලවිමුත්තං වා නෙය්‍යං ජානිතබ්බං කිඤ්චි ධම්මජාතං අත්ථි, තං සබ්බං තථාගතො අභිඤ්ඤාසි අධිකෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානි පටිවිජ්ඣි. එත්ථ අත්ථිසද්දෙන තෙකාලිකස්ස කාලවිමුත්තස්ස ච ගහණා අත්ථි-සද්දො අබ්‍යයභූතොයෙව දට්ඨබ්බො. තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූති කාලවසෙන ඔකාසවසෙන ච නිප්පදෙසත්තා සමන්තා සබ්බතො පවත්තං ඤාණචක්ඛු අස්සාති සමන්තචක්ඛු. තෙන යථාවුත්තෙන කාරණෙන තථාගතො සමන්තචක්ඛු, සබ්බඤ්ඤූති වුත්තං හොති. ඉමිස්සා ගාථාය පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සාධිතං.

१२१. पुन्हा दुसऱ्या एका पर्यायाने (पद्धतीने) सर्वज्ञताज्ञानाचा भाव सिद्ध करण्यासाठी ‘न तस्स’ ही गाथा म्हटली आहे. त्या गाथेत ‘न तस्स अद्दिठ्ठमिधत्थि किञ्चि’ म्हणजे त्या तथागतांचे या त्रैधातुक लोकात (किंवा या जगात), या वर्तमानकाळात प्रज्ञाचक्षूने न पाहिलेले असे थोडे देखील काहीही नाही, अस्तित्वात नाही. ‘अत्थि’ हे वर्तमानकाळी क्रियापद (आख्यातपद) आहे. याद्वारे वर्तमानकालीन सर्व धर्मांचे (तथागतांना) ज्ञात असणे दर्शविले जाते. येथे गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी ‘द’ हा वर्ण संयुक्त केला आहे. ‘अथो अविञ्ञातं’ यामध्ये ‘अथो’ हा शब्द दुसऱ्या वाक्याचा स्वीकार करण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. ‘अविज्ञात’ म्हणजे भूतकाळातील अज्ञात असे कोणतेही धर्मसमूह. ‘नाहोसि’ (नव्हते) हा पाठाचा उर्वरित भाग (पाठशेष) समजावा. अव्यय रूप असलेल्या ‘अत्थि’ शब्दाचे ग्रहण केल्यास, पाठशेषाशिवाय देखील योग्यच ठरते. याद्वारे भूतकालीन सर्व धर्मांचे ज्ञात असणे दर्शविले जाते. ‘अजानितब्बं’ म्हणजे भविष्यकाळातील न जाणता येण्याजोगे असे कोणतेही धर्मसमूह असणार नाही किंवा नाही. याद्वारे भविष्यकालीन सर्व धर्मांचे ज्ञात असणे दर्शविले जाते. किंवा येथे ‘अ’ हा कार केवळ जाणण्याच्या क्रियेचे विशेषण मात्र आहे. ‘सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं’ यामध्ये जे त्रैकालिक (तिन्ही काळांतील) किंवा कालविमुक्त असे ज्ञेय (जाणण्याजोगे) कोणतेही धर्मसमूह अस्तित्वात आहे, ते सर्व तथागतांनी श्रेष्ठ अशा सर्वज्ञताज्ञानाने जाणले, त्याचा भेद केला (साक्षात्कार केला). येथे ‘अत्थि’ शब्दाने त्रैकालिक आणि कालविमुक्त अशा दोन्ही विषयांचे ग्रहण केल्यामुळे ‘अत्थि’ हा शब्द अव्यय रूपच मानला पाहिजे. ‘तथागतो तेन समन्तचक्खु’ म्हणजे काळानुसार आणि अवकाशानुसार (स्थानानुसार) निरवशेष (अखंड) असल्यामुळे सर्व बाजूंनी प्रवृत्त असणारे ज्ञानचक्षू ज्यांच्याकडे आहेत, ते ‘समंतचक्षू’ होत. त्या पूर्वोक्त कारणाने तथागतांना ‘समंतचक्षू’ आणि ‘सर्वज्ञ’ म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. या गाथेत पुद्गलाधिष्ठान (व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या) देशनेद्वारे सर्वज्ञताज्ञान सिद्ध केले आहे.

පුන බුද්ධඤාණානං විසයවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දස්සෙතුකාමො සමන්තචක්ඛූති කෙනට්ඨෙන සමන්තචක්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ ගාථාය සමන්තචක්ඛූති වුත්තපදෙ යං තං සමන්තචක්ඛු, තං කෙනට්ඨෙන සමන්තචක්ඛූති අත්ථො. අත්ථො පනස්ස යාවතා දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨොතිආදීහි වුත්තොයෙව හොති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්හි සමන්තචක්ඛු. යථාහ – ‘‘සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති (චූළනි. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32). තස්මිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණට්ඨෙ වුත්තෙ සමන්තචක්ඛුට්ඨො වුත්තොයෙව හොතීති. බුද්ධස්සෙව ඤාණානීති බුද්ධඤාණානි. දුක්ඛෙ ඤාණාදීනිපි හි සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්සෙව භගවතො පවත්තන්ති, ඉතරෙසං පන එකදෙසමත්තෙනෙව පවත්තන්ති. සාවකසාධාරණානීති පන එකදෙසෙනාපි අත්ථිතං සන්ධාය වුත්තං. සබ්බො ඤාතොති සබ්බො ඤාණෙන ඤාතො. අඤ්ඤාතො දුක්ඛට්ඨො නත්ථීති වුත්තමෙව අත්ථං පටිසෙධෙන විභාවෙති. සබ්බො දිට්ඨොති න කෙවලං ඤාතමත්තොයෙව, අථ ඛො චක්ඛුනා දිට්ඨො විය කතො. සබ්බො විදිතොති න කෙවලං දිට්ඨමත්තොයෙව, අථ ඛො පාකටො. සබ්බො සච්ඡිකතොති න කෙවලං විදිතොයෙව, අථ ඛො තත්ථ ඤාණපටිලාභවසෙන පච්චක්ඛීකතො. සබ්බො ඵස්සිතොති න කෙවලං සච්ඡිකතොයෙව, අථ ඛො පුනප්පුනං යථාරුචි සමුදාචාරවසෙන ඵුට්ඨොති. අථ වා ඤාතො සභාවලක්ඛණවසෙන. දිට්ඨො සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන. විදිතො රසවසෙන. සච්ඡිකතො පච්චුපට්ඨානවසෙන[Pg.41]. ඵස්සිතො පදට්ඨානවසෙන. අථ වා ඤාතො ඤාණුප්පාදවසෙන. දිට්ඨො චක්ඛුප්පාදවසෙන. විදිතො පඤ්ඤුප්පාදවසෙන. සච්ඡිකතො විජ්ජුප්පාදවසෙන. ඵස්සිතො ආලොකුප්පාදවසෙන. ‘‘යාවතා දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො, සබ්බො දිට්ඨො, අදිට්ඨො දුක්ඛට්ඨො නත්ථී’’තිආදිනා නයෙන ච ‘‘යාවතා සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… අනුවිචරිතං මනසා, සබ්බං ඤාතං, අඤ්ඤාතං නත්ථී’’තිආදිනා නයෙන ච විත්ථාරො වෙදිතබ්බො. පඨමං වුත්තගාථා නිගමනවසෙන පුන වුත්තා. තංනිගමනෙයෙව හි කතෙ ඤාණනිගමනම්පි කතමෙව හොතීති.

पुन्हा, बुद्धज्ञानांच्या विषयाच्या सामर्थ्याने सर्वज्ञताज्ञान दर्शविण्याच्या इच्छेने 'समंतचक्षु कोणत्या अर्थाने समंतचक्षु आहे?' इत्यादी म्हणाले. तेथे, गाथेमध्ये 'समंतचक्षु' या म्हटलेल्या पदात जे ते समंतचक्षु आहे, ते कोणत्या अर्थाने समंतचक्षु आहे? असा अर्थ आहे. परंतु याचा अर्थ 'दुःखाचा दुःखार्थ जितका आहे' इत्यादींद्वारे सांगितलेलाच आहे. कारण सर्वज्ञताज्ञान हेच समंतचक्षु होय. जसे म्हटले आहे - 'सर्वज्ञताज्ञानाला समंतचक्षु म्हटले जाते.' त्या सर्वज्ञताज्ञानाचा अर्थ सांगितला असता समंतचक्षूचा अर्थ सांगितलेलाच होतो. केवळ बुद्धांचीच जी ज्ञाने आहेत, ती 'बुद्धज्ञाने' होत. कारण दुःखाविषयीचे ज्ञान इत्यादी सर्व प्रकारे केवळ भगवान बुद्धांच्या ठिकाणीच प्रवृत्त होतात, इतरांच्या ठिकाणी मात्र ते केवळ एका अंशानेच प्रवृत्त होतात. परंतु 'श्रावकांशी साधारण (समान)' असे जे म्हटले आहे, ते एका अंशाने (ज्ञानाच्या) अस्तित्वाला उद्देशून म्हटले आहे. 'सर्व ज्ञात आहे' म्हणजे सर्व ज्ञानाने जाणले गेले आहे. 'अज्ञात असलेला दुःखाचा अर्थ नाही' या पदाने सांगितलेलाच अर्थ निषेधाद्वारे स्पष्ट केला जातो. 'सर्व पाहिले आहे' म्हणजे केवळ जाणले गेले आहे एवढेच नाही, तर जणू काही चक्षूने प्रत्यक्ष पाहिले गेले आहे असे केले आहे. 'सर्व विदित आहे' म्हणजे केवळ पाहिले गेले आहे एवढेच नाही, तर ते प्रकट केले गेले आहे. 'सर्व साक्षात्कृत आहे' म्हणजे केवळ विदित आहे एवढेच नाही, तर तेथे ज्ञानप्राप्तीच्या सामर्थ्याने प्रत्यक्ष केले गेले आहे. 'सर्व स्पर्शित आहे' म्हणजे केवळ साक्षात्कृत आहे एवढेच नाही, तर वारंवार इच्छेनुसार आचरणात आणल्याने स्पर्श केला गेला आहे. अथवा, स्वभावलक्षणाच्या सामर्थ्याने ज्ञात झाले आहे. सामान्यलक्षणाच्या सामर्थ्याने दृष्ट झाले आहे. रसाच्या (कार्याच्या) सामर्थ्याने विदित झाले आहे. प्रत्युपस्थानाच्या सामर्थ्याने साक्षात्कृत झाले आहे. पदस्थानाच्या सामर्थ्याने स्पर्शित झाले आहे. अथवा, ज्ञानाच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने ज्ञात झाले आहे. चक्षूच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने दृष्ट झाले आहे. प्रज्ञेच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने विदित झाले आहे. विद्येच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने साक्षात्कृत झाले आहे. प्रकाशाच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने स्पर्शित झाले आहे. 'जितका दुःखाचा दुःखार्थ आहे, तो सर्व दृष्ट आहे, अदृष्ट असलेला दुःखार्थ नाही' या पद्धतीने आणि 'सदेव लोकामध्ये...पे... मनाने विचार केला गेलेला, सर्व ज्ञात आहे, अज्ञात काहीही नाही' या पद्धतीने सविस्तर अर्थ समजून घ्यावा. प्रथम म्हटलेली गाथा निष्कर्षाच्या रूपाने पुन्हा म्हटली आहे. कारण त्या गाथेचा निष्कर्ष काढला असता ज्ञाननिष्कर्ष देखील काढलाच जातो, असे समजावे.

සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सर्वज्ञताज्ञान-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील,

ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ज्ञानकथा-वर्णना समाप्त झाली.

2. දිට්ඨිකථා

२. दिट्ठिकथा (दृष्टीकथा)

1. අස්සාදදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

१. अस्साददिट्ठि-निर्देश-वर्णना

122. ඉදානි ඤාණකථානන්තරං කථිතාය දිට්ඨිකථාය අනුපුබ්බඅනුවණ්ණනා අනුප්පත්තා. අයඤ්හි දිට්ඨිකථා ඤාණකථාය කතඤාණපරිචයස්ස සමධිගතසම්මාදිට්ඨිස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිමලවිසොධනා සුකරා හොති, සම්මාදිට්ඨි ච සුපරිසුද්ධා හොතීති ඤාණකථානන්තරං කථිතා. තත්ථ කා දිට්ඨීතිආදිකා පුච්ඡා. කා දිට්ඨීති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීතිආදිකං පුච්ඡිතපුච්ඡාය විස්සජ්ජනං. කථං අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීතිආදිකො විස්සජ්ජිතවිස්සජ්ජනස්ස විත්ථාරනිද්දෙසො, සබ්බාව තා දිට්ඨියො අස්සාදදිට්ඨියොතිආදිකා දිට්ඨිසුත්තසංසන්දනාති එවමිමෙ චත්තාරො පරිච්ඡෙදා. තත්ථ පුච්ඡාපරිච්ඡෙදෙ තාව කා දිට්ඨීති ධම්මපුච්ඡා, සභාවපුච්ඡා. කති දිට්ඨිට්ඨානානීති හෙතුපුච්ඡා පච්චයපුච්ඡා, කිත්තකානි දිට්ඨීනං කාරණානීති අත්ථො. කති දිට්ඨිපරියුට්ඨානානීති සමුදාචාරපුච්ඡා විකාරපුච්ඡා. දිට්ඨියො එව හි සමුදාචාරවසෙන චිත්තං පරියොනන්ධන්තියො උට්ඨහන්තීති දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි [Pg.42] නාම හොන්ති. කති දිට්ඨියොති දිට්ඨීනං සඞ්ඛාපුච්ඡා ගණනාපුච්ඡා. කති දිට්ඨාභිනිවෙසාති වත්ථුප්පභෙදවසෙන ආරම්මණනානත්තවසෙන දිට්ඨිප්පභෙදපුච්ඡා. දිට්ඨියො එව හි තං තං වත්ථුං තං තං ආරම්මණං අභිනිවිසන්ති පරාමසන්තීති දිට්ඨිපරාමාසාති වුච්චන්ති. කතමො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති දිට්ඨීනං පටිපක්ඛපුච්ඡා පහානූපායපුච්ඡා. දිට්ඨිකාරණානි හි ඛන්ධාදීනි දිට්ඨිසමුග්ඝාතෙන තාසං කාරණානි න හොන්තීති තානි ච කාරණානි සමුග්ඝාතිතානි නාම හොන්ති. තස්මා දිට්ඨිට්ඨානානි සම්මා භුසං හඤ්ඤන්ති එතෙනාති දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති වුච්චති.

१२२. आता, ज्ञानकथेनंतर सांगितलेल्या दिट्ठिकथेचे (दृष्टीकथेचे) अनुक्रमशः स्पष्टीकरण प्राप्त झाले आहे. कारण ही दिट्ठिकथा, ज्ञानकथेमध्ये ज्ञानाचा अभ्यास केलेल्या आणि सम्यक् दृष्टी प्राप्त केलेल्या व्यक्तीसाठी मिथ्यादृष्टीरूपी मळाचे प्रक्षालन करणे सुलभ करते, आणि सम्यक् दृष्टी अत्यंत शुद्ध होते, म्हणून ज्ञानकथेनंतर सांगितली गेली आहे. तेथे 'का दिट्ठि' (दृष्टी कोणती?) इत्यादी प्रश्न आहेत. 'दृष्टी कोणती?' या विचारलेल्या प्रश्नाचे 'अभिनिवेश आणि परामर्श ही दृष्टी होय' इत्यादी उत्तर आहे. 'अभिनिवेश आणि परामर्श ही दृष्टी कशी आहे?' इत्यादी दिलेल्या उत्तराचे सविस्तर स्पष्टीकरण आहे, आणि 'त्या सर्व दृष्टी आस्वाददृष्टी आहेत' इत्यादी दृष्टीसूत्रांशी तुलना आहे; अशा प्रकारे हे चार विभाग आहेत. तेथे प्रश्नांच्या विभागात प्रथम 'दृष्टी कोणती?' हा धर्मप्रश्न किंवा स्वभावप्रश्न आहे. 'दृष्टीची स्थाने किती आहेत?' हा हेतू-प्रश्न किंवा प्रत्यय-प्रश्न आहे; 'दृष्टीची कारणे किती आहेत?' असा याचा अर्थ आहे. 'दृष्टीचे परियुत्थान किती आहेत?' हा आचरण-प्रश्न किंवा विकार-प्रश्न आहे. कारण दृष्टीच वारंवार उद्भवून चित्ताला वेढून टाकते, म्हणून त्यांना 'दृष्टी-परियुत्थान' असे म्हणतात. 'दृष्टी किती आहेत?' हा दृष्टींच्या संख्येचा प्रश्न किंवा गणना-प्रश्न आहे. 'दृष्टीचे अभिनिवेश किती आहेत?' हा वस्तूंच्या भेदाच्या सामर्थ्याने आणि आलंबनांच्या विविधतेच्या सामर्थ्याने दृष्टीच्या भेदांविषयीचा प्रश्न आहे. कारण दृष्टीच त्या त्या वस्तूला आणि त्या त्या आलंबनाला चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करते आणि स्पर्श करते, म्हणून त्यांना 'दृष्टी-परामर्श' असे म्हणतात. 'दृष्टीच्या स्थानांचे समूळ उच्चाटन कोणते?' हा दृष्टींच्या प्रतिपक्षाविषयीचा किंवा प्रहाणाच्या उपायाविषयीचा प्रश्न आहे. कारण दृष्टीची कारणे असलेले स्कंध इत्यादी, दृष्टीच्या समूळ उच्चाटनामुळे तिची कारणे राहत नाहीत, आणि ती कारणे समूळ नष्ट केली जातात. म्हणून, ज्याच्याद्वारे दृष्टीची स्थाने चांगल्या प्रकारे आणि पूर्णपणे नष्ट केली जातात, त्याला 'दृष्टीस्थान-समूळ उच्चाटन' असे म्हटले जाते.

ඉදානි එතාසං ඡන්නං පුච්ඡානං කා දිට්ඨීතිආදීනි ඡ විස්සජ්ජනානි. තත්ථ කා දිට්ඨීති විස්සජ්ජෙතබ්බපුච්ඡා. අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීති විස්සජ්ජනං. සා පන අනිච්චාදිකෙ වත්ථුස්මිං නිච්චාදිවසෙන අභිනිවිසති පතිට්ඨහති දළ්හං ගණ්හාතීති අභිනිවෙසො. අනිච්චාදිආකාරං අතික්කමිත්වා නිච්චන්තිආදිවසෙන වත්තමානො පරතො ආමසති ගණ්හාතීති පරාමාසො. අථ වා නිච්චන්තිආදිකං පරං උත්තමං සච්චන්ති ආමසති ගණ්හාතීති පරාමාසො, අභිනිවෙසො ච සො පරාමාසො චාති අභිනිවෙසපරාමාසො. එවංපකාරො දිට්ඨීති කිච්චතො දිට්ඨිසභාවං විස්සජ්ජෙති. තීණි සතන්ති තීණි සතානි, වචනවිපල්ලාසො කතො. කතමො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති පුච්ඡං අනුද්ධරිත්වාව සොතාපත්තිමග්ගො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති විස්සජ්ජනං කතං.

आता या सहा प्रश्नांची 'का दिट्ठि' इत्यादी सहा उत्तरे आहेत. तेथे 'दृष्टी कोणती?' हा उत्तर देण्याजोगा प्रश्न आहे. 'अभिनिवेश आणि परामर्श ही दृष्टी होय' हे उत्तर आहे. ती (दृष्टी) अनित्य इत्यादी वस्तूंमध्ये नित्य इत्यादी रूपाने अभिनिविष्ट होते, प्रतिष्ठित होते आणि घट्ट पकडून ठेवते, म्हणून त्याला 'अभिनिवेश' म्हणतात. अनित्य इत्यादी आकाराचे उल्लंघन करून, 'नित्य' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होऊन, चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करते, म्हणून त्याला 'परामर्श' म्हणतात. अथवा, 'नित्य' इत्यादी (चुकीच्या मताला) श्रेष्ठ, उत्तम आणि सत्य मानून ग्रहण करते, म्हणून त्याला 'परामर्श' म्हणतात; आणि तो अभिनिवेश व तोच परामर्श मिळून 'अभिनिवेश-परामर्श' होतो. अशा प्रकारची दृष्टी असते, असे कार्याच्या दृष्टीने दृष्टीच्या स्वभावाचे उत्तर दिले आहे. 'तीणि सतं' ऐवजी 'तीणि सतानि' असा वचनाचा विपर्यास केला आहे. 'दृष्टीस्थानांचे समूळ उच्चाटन कोणते?' हा प्रश्न पुन्हा न मांडताच, 'स्रोतापत्ती मार्ग हा दृष्टीस्थानांचे समूळ उच्चाटन आहे' असे थेट उत्तर दिले आहे.

123. ඉදානි කථං අභිනිවෙසපරාමාසොතිආදි විත්ථාරනිද්දෙසො. තත්ථ රූපන්ති උපයොගවචනං. රූපං අභිනිවෙසපරාමාසොති සම්බන්ධො. රූපන්ති චෙත්ථ රූපුපාදානක්ඛන්ධො කසිණරූපඤ්ච. ‘‘එතං මමා’’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි, ‘‘එසොහමස්මී’’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි, ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. එතන්ති සාමඤ්ඤවචනං. තෙනෙව ‘‘වෙදනං එතං මම, සඞ්ඛාරෙ එතං මමා’’ති නපුංසකවචනං එකවචනඤ්ච කතං. එසොති පන වත්තබ්බමපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගෙකවචනං කතං. එතං මමාති තණ්හාමඤ්ඤනාමූලිකා දිට්ඨි. එසොහමස්මීති මානමඤ්ඤනාමූලිකා දිට්ඨි. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිමඤ්ඤනා එව. කෙචි පන ‘‘එතං මමාති මමංකාරකප්පනා, එසොහමස්මීති අහංකාරකප්පනා, එසො මෙ අත්තාති [Pg.43] අහංකාරමමංකාරකප්පිතො අත්තාභිනිවෙසොති ච, තථා යථාක්කමෙනෙව තණ්හාමූලනිවෙසො මානපග්ගාහො, තණ්හාමූලනිවිට්ඨො මානපග්ගහිතො, අත්තාභිනිවෙසොති ච, සඞ්ඛාරානං දුක්ඛලක්ඛණාදස්සනං, සඞ්ඛාරානං අනිච්චලක්ඛණාදස්සනං, සඞ්ඛාරානං තිලක්ඛණාදස්සනහෙතුකො අත්තාභිනිවෙසොති ච, දුක්ඛෙ අසුභෙ ච සුඛං සුභන්ති විපල්ලාසගතස්ස, අනිච්චෙ නිච්චන්ති විපල්ලාසගතස්ස, චතුබ්බිධවිපල්ලාසගතස්ස ච අත්තාභිනිවෙසොති ච, පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස ආකාරකප්පනා, දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස අනාගතපටිලාභකප්පනා, පුබ්බන්තාපරන්තඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කප්පනිස්සිතස්ස අත්තාභිනිවෙසොති ච, නන්දියා අතීතමන්වාගමෙති, නන්දියා අනාගතං පටිකඞ්ඛති, පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරති අත්තාභිනිවෙසොති ච, පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණහෙතුකා දිට්ඨි, අපරන්තෙ අඤ්ඤාණහෙතුකා දිට්ඨි, පුබ්බන්තාපරන්තෙ ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණහෙතුකො අත්තාභිනිවෙසො’’ති ච එතෙසං තිණ්ණං වචනානං අත්ථං වණ්ණයන්ති.

१२३. आता, 'कथं अभिनिवेसपरामासो' (कसे अभिनिवेश आणि परामर्श होते) इत्यादी हा सविस्तर निर्देश आहे. त्यामध्ये 'रूपं' हा शब्द द्वितीया विभक्तीत (उपयोगवचन) आहे. 'रूपाचा अभिनिवेश आणि परामर्श' असा संबंध आहे. आणि येथे 'रूप' म्हणजे रूप-उपादानस्कंध आणि कसिण-रूप होय. 'हे माझे आहे' (एतं मम) असा अभिनिवेश-परामर्श ही दृष्टी आहे, 'हा मी आहे' (एसोहमस्मि) असा अभिनिवेश-परामर्श ही दृष्टी आहे, 'हा माझा आत्मा आहे' (एसो मे अत्ता) असा अभिनिवेश-परामर्श ही दृष्टी आहे, असे प्रत्येकाशी स्वतंत्रपणे जोडले पाहिजे. 'एतं' हा सामान्यवाचक शब्द आहे. म्हणूनच 'वेदना एतं मम' (ही वेदना माझी आहे), 'संखारे एतं मम' (हे संस्कार माझे आहेत) असे नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी प्रयोग केले आहेत. परंतु 'एसो' हा शब्द पुढे येणाऱ्या 'अत्ता' (आत्मा) या शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी एकवचनात वापरला आहे. 'हे माझे आहे' ही तृष्णा-मंनना (तृष्णेच्या कल्पनेवर) आधारित दृष्टी आहे. 'हा मी आहे' ही मान-मंनना (अभिमानाच्या कल्पनेवर) आधारित दृष्टी आहे. 'हा माझा आत्मा आहे' ही दृष्टी-मंनना (दृष्टीच्या कल्पनेवर) आधारितच आहे. काही आचार्य तर असे स्पष्टीकरण करतात की, 'हे माझे आहे' ही ममकार-कल्पना (ममत्व भाव) आहे, 'हा मी आहे' ही अहंकार-कल्पना आहे, 'हा माझा आत्मा आहे' ही अहंकार आणि ममकाराने कल्पिलेला आत्म-अभिनिवेश आहे. तसेच, अनुक्रमे तृष्णामूलक अभिनिवेश आणि मानाचा प्रग्रह, किंवा तृष्णामुळे प्रस्थापित झालेला आणि मानाने प्रग्रहित झालेला आत्म-अभिनिवेश आहे. संस्कारांचे दुःखलक्षण न पाहणे, संस्कारांचे अनित्यलक्षण न पाहणे, आणि संस्कारांचे त्रिलक्षण न पाहण्यामुळे होणारा आत्म-अभिनिवेश आहे. दुःखात आणि अशुभात 'सुख' व 'शुभ' अशी विपर्यास पावलेल्या व्यक्तीचा आत्म-अभिनिवेश, अनित्यात 'नित्य' असा विपर्यास पावलेल्या व्यक्तीचा आत्म-अभिनिवेश, आणि चार प्रकारच्या विपर्यासांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीचा आत्म-अभिनिवेश आहे. पूर्वेनिवासज्ञानाची आकार-कल्पना, दिव्यचक्षुज्ञानाची अनागत-प्रतिलाभ-कल्पना (भविष्यातील प्राप्तीची कल्पना), आणि पूर्वान्त (भूतकाळ), अपरान्त (भविष्यकाळ) व इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पाद या धर्मांमध्ये कल्पनेवर आश्रित असलेला आत्म-अभिनिवेश आहे. नंदीने (तृष्णेने) भूतकाळाचे अनुसरण करतो, नंदीने भविष्यकाळाची आकांक्षा करतो, आणि वर्तमानकालीन धर्मांमध्ये वाहून जातो (संहीरति) - हा आत्म-अभिनिवेश आहे. पूर्वान्तामध्ये अज्ञानामुळे निर्माण झालेली दृष्टी, अपरान्तामध्ये अज्ञानामुळे निर्माण झालेली दृष्टी, आणि पूर्वान्त-अपरान्त व इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पाद धर्मांमध्ये अज्ञानामुळे निर्माण झालेला आत्म-अभिनिवेश - अशा प्रकारे या तिन्ही वाक्यांचा अर्थ स्पष्ट करतात.

දිට්ඨියො පනෙත්ථ පඨමං පඤ්චක්ඛන්ධවත්ථුකා. තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනවිඤ්ඤාණ- කායසම්ඵස්සකායවෙදනාකායසඤ්ඤාකායචෙතනාකායතණ්හාකායවිතක්කවිචාරධාතුදසකසිණ- ද්වත්තිංසාකාරවත්ථුකා දිට්ඨියො වුත්තා. ද්වත්තිංසාකාරෙසු ච යත්ථ විසුං අභිනිවෙසො න යුජ්ජති, තත්ථ සකලසරීරාභිනිවෙසවසෙනෙව විසුං අභිනිවෙසො විය කතොති වෙදිතබ්බං. තතො ද්වාදසායතනඅට්ඨාරසධාතුඑකූනවීසතිඉන්ද්‍රියවසෙන යොජනා කතා. තීණි එකන්තලොකුත්තරින්ද්‍රියානි න යොජිතානි. න හි ලොකුත්තරවත්ථුකා දිට්ඨියො හොන්ති. සබ්බත්ථාපි ච ලොකියලොකුත්තරමිස්සෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරෙ ඨපෙත්වා ලොකියා එව ගහෙතබ්බා. අනින්ද්‍රියබද්ධරූපඤ්ච න ගහෙතබ්බමෙව. තතො තෙධාතුකවසෙන නවවිධභවවසෙන ඣානබ්‍රහ්මවිහාරසමාපත්තිවසෙන පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගවසෙන ච යොජනා කතා. ජාතිජරාමරණානං විසුං ගහණෙ පරිහාරො වුත්තනයො එව. සබ්බානි චෙතානි රූපාදිකානි ජරාමරණන්තානි අට්ඨනවුතිසතං පදානි භවන්ති.

येथे प्रथम पाच स्कंधांवर आधारित दृष्टींचे वर्णन केले आहे. त्यानंतर सहा आध्यात्मिक व बाह्य आयतने, विज्ञान-काय, संस्पर्श-काय, वेदना-काय, संज्ञा-काय, चेतना-काय, तृष्णा-काय, वितर्क, विचार, धातू, दहा कसिण आणि बत्तीस आकारांवर आधारित दृष्टींचे वर्णन केले आहे. आणि बत्तीस आकारांमध्ये जेथे स्वतंत्रपणे अभिनिवेश जुळत नाही, तेथे संपूर्ण शरीराच्या अभिनिवेशाच्या आधारेच स्वतंत्र अभिनिवेशाप्रमाणे तो केला आहे, असे समजावे. त्यानंतर बारा आयतने, अठरा धातू आणि एकोणीस इंद्रियांच्या आधारे योजना केली आहे. तीन एकांत लोकोत्तर इंद्रिये जोडलेली नाहीत. कारण लोकोत्तर विषयांवर आधारित दृष्टी नसतात. सर्व ठिकाणी लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित धर्मांमध्ये लोकोत्तर धर्म वगळून केवळ लौकिक धर्मच ग्रहण केले पाहिजेत. आणि अनिंद्रियबद्ध रूप देखील ग्रहण करू नये, कारण ते दृष्टीचे कारण नाही. त्यानंतर त्रिधातूच्या आधारे, नऊ प्रकारच्या भवांच्या आधारे, ध्यान, ब्रह्मविहार व समापत्तीच्या आधारे आणि प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांच्या आधारे योजना केली आहे. जाती, जरा आणि मरणाचे स्वतंत्रपणे ग्रहण करण्याबाबतचे उत्तर पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे. आणि रूपापासून सुरू होऊन जरा-मरणापर्यंत संपणारी ही सर्व मिळून एकशे अठ्याण्णव (१९८) पदे होतात.

124. දිට්ඨිට්ඨානෙසු ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති වීසතිවත්ථුකායපි සක්කායදිට්ඨියා පඤ්චන්නං ඛන්ධානංයෙව වත්ථුත්තා ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අත්තානං සමනුපස්සමානා සමනුපස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසුයෙව [Pg.44] සමනුපස්සන්ති, එතෙසං වා අඤ්ඤතර’’න්ති (සං. නි. 3.47) වුත්තත්තා ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දිට්ඨීනං කාරණං. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති අවිජ්ජාය අන්ධීකතානං දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘යායං, භන්තෙ, දිට්ඨි ‘අසම්මාසම්බුද්ධෙසු සම්මාසම්බුද්ධා’ති, අයං නු ඛො, භන්තෙ, දිට්ඨි කිං පටිච්ච පඤ්ඤායතීති? මහතී ඛො එසා, කච්චාන, ධාතු, යදිදං අවිජ්ජාධාතු. හීනං, කච්චාන, ධාතුං පටිච්ච උප්පජ්ජති හීනා සඤ්ඤා හීනා දිට්ඨී’’ති (සං. නි. 2.97) වචනතො ච අවිජ්ජා දිට්ඨීනං කාරණං. ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති තෙන ඵස්සෙන ඵුට්ඨස්ස දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘යෙ තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති, තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති (දී. නි. 1.123) වචනතො ච ඵස්සො දිට්ඨීනං කාරණං. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති ආකාරමත්තග්ගහණෙන අයාථාවසභාවගාහහෙතුත්තා සඤ්ඤාය –

१२४. दृष्टीच्या स्थानांमध्ये स्कंध देखील दृष्टीचे स्थान आहेत, कारण वीस प्रकारच्या सत्कायदृष्टीमध्ये पाच स्कंधच तिचे अधिष्ठान असतात. आणि 'भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःला आत्म्याच्या रूपाने पाहतात, ते सर्व या पाच उपादानस्कंधांनाच किंवा त्यांच्यापैकी एकालाच पाहतात' असे म्हटल्यामुळे पाच उपादानस्कंध हे दृष्टींचे कारण आहेत. अविद्या देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण अविद्येने आंधळे झालेल्यांमध्ये दृष्टीची उत्पत्ती होते. 'भंते, जी ही दृष्टी आहे की 'जे सम्यक्संबुद्ध नाहीत त्यांना सम्यक्संबुद्ध मानणे', ही दृष्टी, भंते, कशावर अवलंबून निर्माण होते? कच्चान, ही अविद्याधातू नावाची मोठी धातू आहे. कच्चान, हीन धातूवर अवलंबून हीन संज्ञा आणि हीन दृष्टी उत्पन्न होते' या वचनावरून अविद्या हे दृष्टींचे कारण आहे. स्पर्श देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण त्या स्पर्शाने स्पर्शित झालेल्या व्यक्तीमध्ये दृष्टी उत्पन्न होते. 'भिक्खूहो, जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वान्ताची कल्पना करणारे आणि पूर्वान्ताचे अनुकरण करणारे आहेत, जे पूर्वान्ताला धरून अनेक प्रकारची मते मांडतात, ती मते देखील स्पर्शप्रत्ययामुळेच असतात' या वचनावरून स्पर्श हे दृष्टींचे कारण आहे. संज्ञा देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण केवळ बाह्य आकाराचे ग्रहण केल्याने संज्ञेमुळे वस्तूच्या यथार्थ स्वरूपाचे चुकीचे ग्रहण होते -

‘‘යානි ච තීණි යානි ච සට්ඨි, සමණප්පවාදසිතානි භූරිපඤ්ඤ;

සඤ්ඤක්ඛරසඤ්ඤනිස්සිතානි, ඔසරණානි විනෙය්‍ය ඔඝතමගා’’ති. (සු. නි. 543) –

‘जे तीन आणि जे साठ श्रमणांचे प्रवाद आहेत, हे महाप्रज्ञावंता! जे संज्ञा आणि अक्षरांच्या संज्ञेवर आश्रित आहेत, त्या सर्व प्रवाहांचा त्याग करून तू ओघ आणि अंधकार पार केला आहेस.’

වචනතො ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’ති (සු. නි. 880; මහානි. 109) වචනතො ච සඤ්ඤා දිට්ඨීනං කාරණං. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති ආකාරපරිවිතක්කෙන දිට්ඨිඋප්පත්තිතො –

या वचनावरून आणि 'प्रपंच-संज्ञा या संज्ञेपासूनच उत्पन्न होतात' या वचनावरून संज्ञा हे दृष्टींचे कारण आहे. वितर्क देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण आकाराच्या वितर्कामुळे दृष्टीची उत्पत्ती होते -

‘‘නහෙව සච්චානි බහූනි නානා, අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය නිච්චානි ලොකෙ;

තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති. (සු. නි. 892) –

‘जगात संज्ञेव्यतिरिक्त अनेक आणि नित्य अशी सत्ये खरोखरच अस्तित्वात नाहीत. दृष्टींमध्ये तर्काची कल्पना करून, ते 'हे सत्य आहे' आणि 'ते असत्य आहे' अशा द्वैत धर्माचे प्रतिपादन करतात.’

වචනතො ච විතක්කො දිට්ඨීනං කාරණං. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති අයොනිසො මනසිකාරස්ස අකුසලානං අසාධාරණහෙතුත්තා ‘‘තස්සෙවං අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.19) වචනතො ච අයොනිසො මනසිකාරො දිට්ඨීනං කාරණං[Pg.45]. පාපමිත්තොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති පාපමිත්තස්ස දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘බාහිරං, භික්ඛවෙ, අඞ්ගන්ති කරිත්වා න අඤ්ඤං එකඞ්ගම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති. යථයිදං, භික්ඛවෙ, පාපමිත්තතා’’ති (අ. නි. 1.110) වචනතො ච පාපමිත්තො දිට්ඨීනං කාරණං. පරතොපි ඝොසො දිට්ඨිට්ඨානන්ති දුරක්ඛාතධම්මස්සවනෙන දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ ද්වෙ පච්චයා මිච්ඡාදිට්ඨියා උප්පාදාය පරතො ච ඝොසො අයොනිසො ච මනසිකාරො’’ති (අ. නි. 2.126) වචනතො ච පරතො ඝොසො මිච්ඡාදිට්ඨිකතො මිච්ඡාදිට්ඨිපටිසඤ්ඤුත්තකථා දිට්ඨීනං කාරණං.

वचनानुसार वितर्क (विचार) हा दृष्टींचे (मिथ्यादृष्टींचे) कारण आहे. 'अयोनिसो मनसिकार सुद्धा दृष्टीचे स्थान (कारण) आहे' असे म्हटले आहे, कारण अयोनिसो मनसिकार हा सर्व अकुशलांचे असाधारण कारण आहे. 'त्या अशा प्रकारे अयोनिसो मनसिकार करणाऱ्या व्यक्तीला सहा दृष्टींपैकी कोणतीतरी एक दृष्टी उत्पन्न होते' या वचनावरून सुद्धा अयोनिसो मनसिकार हा दृष्टींचे कारण ठरतो. 'पापमित्र सुद्धा दृष्टीचे स्थान आहे' असे म्हटले आहे, कारण पापमित्राच्या दृष्टीचे अनुकरण केल्याने दृष्टी उत्पन्न होते. 'भिक्खूहो, मी असे दुसरे एकही बाह्य अंग पाहत नाही, जे प्राण्यांच्या इतक्या मोठ्या अनर्थाला कारणीभूत ठरते, जसे की हे पापमित्रत्व होय' या वचनावरून सुद्धा पापमित्र हा दृष्टींचे कारण ठरतो. 'परतो घोस (दुसऱ्याकडून ऐकणे) सुद्धा दृष्टीचे स्थान आहे' असे म्हटले आहे, कारण चुकीच्या पद्धतीने उपदेशिलेल्या धर्माचे श्रवण केल्याने दृष्टी उत्पन्न होते. 'भिक्खूहो, मिथ्यादृष्टी उत्पन्न होण्यासाठी हे दोन हेतू आणि दोन प्रत्यय आहेत - परतो घोस आणि अयोनिसो मनसिकार' या वचनावरून सुद्धा परतो घोस म्हणजे मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीकडून ऐकलेले मिथ्यादृष्टीशी संबंधित भाषण हे दृष्टींचे कारण ठरते।

ඉදානි දිට්ඨිට්ඨානන්ති පදස්ස අත්ථං විවරන්තො ඛන්ධා හෙතු ඛන්ධා පච්චයොතිආදිමාහ. ඛන්ධා එව දිට්ඨීනං උපාදාය, ජනකහෙතු චෙව උපත්ථම්භකපච්චයො චාති අත්ථො. සමුට්ඨානට්ඨෙනාති සමුට්ඨහන්ති උප්පජ්ජන්ති එතෙනාති සමුට්ඨානං, කාරණන්ති අත්ථො. තෙන සමුට්ඨානට්ඨෙන, දිට්ඨිකාරණභාවෙනාති අත්ථො.

आता 'दिट्ठिट्ठान' (दृष्टीचे स्थान) या पदाचा अर्थ स्पष्ट करताना स्थविरांनी 'स्कंध हेतू आहेत, स्कंध प्रत्यय आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. स्कंधच दृष्टींच्या उत्पत्तीसाठी जनक हेतू (उत्पादक कारण) आणि उपस्तंभक प्रत्यय (पोषक कारण) आहेत, असा याचा अर्थ आहे. 'समुत्थान अर्थाने' म्हणजे या (स्कंध इत्यादीं) द्वारे ते समुत्थित होतात (उत्पन्न होतात), म्हणून ते 'समुत्थान' म्हणजेच कारण ठरते, असा याचा अर्थ आहे. त्या समुत्थान अर्थाने म्हणजेच दृष्टीचे कारण असण्याच्या भावाने, असा याचा अर्थ आहे।

125. ඉදානි කිච්චභෙදෙන දිට්ඨිභෙදං දස්සෙන්තො කතමානි අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානීතිආදිමාහ. තත්ථ යා දිට්ඨීති ඉදානි වුච්චමානානං අට්ඨාරසන්නං පදානං සාධාරණං මූලපදං. යා දිට්ඨි, තදෙව දිට්ඨිගතං, යා දිට්ඨි, තදෙව දිට්ඨිගහනන්ති සබ්බෙහි සම්බන්ධො කාතබ්බො. අයාථාවදස්සනට්ඨෙන දිට්ඨි, තදෙව දිට්ඨීසු ගතං දස්සනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිඅන්තොගධත්තාති දිට්ඨිගතං. හෙට්ඨාපිස්ස අත්ථො වුත්තොයෙව. ද්වින්නං අන්තානං එකන්තගතත්තාපි දිට්ඨිගතං. සා එව දිට්ඨි දුරතික්කමනට්ඨෙන දිට්ඨිගහනං තිණගහනවනගහනපබ්බතගහනානි විය. සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන දිට්ඨිකන්තාරං චොරකන්තාරවාළකන්තාරනිරුදකකන්තාරදුබ්භික්ඛකන්තාරා විය. ධම්මසඞ්ගණියං ‘‘දිට්ඨිකන්තාරො’’ති සකලිඞ්ගෙනෙව ආගතං. සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන පටිලොමට්ඨෙන ච දිට්ඨිවිසූකං. මිච්ඡාදස්සනඤ්හි උප්පජ්ජමානං සම්මාදස්සනං විනිවිජ්ඣති චෙව විලොමෙති ච. ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 392, 1105) ‘‘දිට්ඨිවිසූකායික’’න්ති ආගතං. කදාචි සස්සතස්ස, කදාචි උච්ඡෙදස්ස ගහණතො දිට්ඨියා විරූපං ඵන්දිතන්ති දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං. දිට්ඨිගතිකො හි එකස්මිං පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, කදාචි සස්සතං අනුස්සරති, කදාචි උච්ඡෙදං. දිට්ඨියෙව අනත්ථෙ සංයොජෙතීති දිට්ඨිසඤ්ඤොජනං. දිට්ඨියෙව අන්තොතුදනට්ඨෙන දුන්නීහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලන්ති දිට්ඨිසල්ලං[Pg.46]. දිට්ඨියෙව පීළාකරණට්ඨෙන සම්බාධොති දිට්ඨිසම්බාධො. දිට්ඨියෙව මොක්ඛාවරණට්ඨෙන පලිබොධොති දිට්ඨිපලිබොධො. දිට්ඨියෙව දුම්මොචනීයට්ඨෙන බන්ධනන්ති දිට්ඨිබන්ධනං. දිට්ඨියෙව දුරුත්තරට්ඨෙන පපාතොති දිට්ඨිපපාතො. දිට්ඨියෙව ථාමගතට්ඨෙන අනුසයොති දිට්ඨානුසයො. දිට්ඨියෙව අත්තානං සන්තාපෙතීති දිට්ඨිසන්තාපො. දිට්ඨියෙව අත්තානං අනුදහතීති දිට්ඨිපරිළාහො. දිට්ඨියෙව කිලෙසකායං ගන්ථෙතීති දිට්ඨිගන්ථො. දිට්ඨියෙව භුසං ආදියතීති දිට්ඨුපාදානං. දිට්ඨියෙව ‘‘සච්ච’’න්තිආදිවසෙන අභිනිවිසතීති දිට්ඨාභිනිවෙසො. දිට්ඨියෙව ඉදං පරන්ති ආමසති, පරතො වා ආමසතීති දිට්ඨිපරාමාසො.

१२५. आता कार्याच्या भेदाने दृष्टीचे भेद दाखवताना स्थविरांनी 'अठरा दृष्टी-परियुत्थान कोणती आहेत?' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'जी दृष्टी' हे पद आता सांगण्यात येणाऱ्या अठरा पदांचे सामायिक मूळ पद आहे. 'जी दृष्टी तीच दृष्टीगत', 'जी दृष्टी तेच दृष्टी-गहन' अशा प्रकारे सर्वांशी संबंध जोडला पाहिजे. यथार्थ नसलेल्या दर्शनाच्या अर्थाने 'दृष्टी' म्हटले जाते; तेच दर्शन बासष्ट दृष्टींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे दृष्टींमध्ये गेलेले (समाविष्ट झालेले) आहे, म्हणून त्याला 'दृष्टीगत' म्हटले जाते. याचा अर्थ खाली सुद्धा सांगितलेलाच आहे. दोन टोकांपैकी एका टोकाला प्राप्त झाल्यामुळे सुद्धा त्याला 'दृष्टीगत' म्हटले जाते. तीच दृष्टी ओलांडण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'दृष्टी-गहन' (दृष्टीचे जंगल) म्हटले जाते, जसे की गवताचे जंगल, वन-जंगल किंवा पर्वताचे दुर्गम जंगल असते. शंकास्पद आणि भययुक्त असल्याच्या अर्थाने 'दृष्टी-कांतार' (दृष्टीचे भयानक जंगल) म्हटले जाते, जसे की चोरांचे जंगल, हिंस्त्र श्वापदांचे जंगल, निर्जल जंगल किंवा दुष्काळी जंगल असते. धम्मसंगणीमध्ये 'दिट्ठिकंतारो' असे स्वतःच्या लिंगातच (पुल्लिंगात) आले आहे. सम्यक् दृष्टीला भेदण्याच्या आणि तिच्या विरुद्ध असण्याच्या अर्थाने 'दृष्टी-विसूक' (दृष्टीचा तमाशा/सोंग) म्हटले जाते. कारण खरोखर, मिथ्या दर्शन उत्पन्न होत असताना सम्यक् दर्शनाला भेदून टाकते आणि त्याच्या विरुद्ध जाते. धम्मसंगणीमध्ये 'दिट्ठिविसूकायिकं' असे आले आहे. कधी शाश्वतवादाचे तर कधी उच्छेदवादाचे ग्रहण केल्यामुळे दृष्टीचे जे विरूप कंपन होते, त्याला 'दृष्टी-विप्फंदित' (दृष्टीची तळमळ) म्हटले जाते. कारण मिथ्यादृष्टी असलेला माणूस एका मतावर स्थिर राहू शकत नाही; कधी तो शाश्वतवादाचे स्मरण करतो, तर कधी उच्छेदवादाचे. दृष्टीच अनर्थामध्ये जोडते, म्हणून तिला 'दृष्टी-संयोजन' म्हटले जाते. दृष्टीच आतून टोचण्याच्या आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने शल्य (काटा) आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-शल्य' म्हटले जाते. दृष्टीच पीडा देण्याच्या अर्थाने कोंडी आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-संबाध' म्हटले जाते. दृष्टीच मोक्षाला अडथळा आणण्याच्या अर्थाने अडसर आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-परिबोध' म्हटले जाते. दृष्टीच सुटण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने बंधन आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-बंधन' म्हटले जाते. दृष्टीच पार करण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने कडा (दरी) आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-प्रपात' म्हटले जाते. दृष्टीच दृढमूल असल्याच्या अर्थाने अनुशय आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-अनुशय' म्हटले जाते. दृष्टीच स्वतःला संतापित करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-संताप' म्हटले जाते. दृष्टीच स्वतःला वारंवार जाळते, म्हणून तिला 'दृष्टी-परिळाह' (दाह) म्हटले जाते. दृष्टीच क्लेशसमूहाला एकत्र बांधते, म्हणून तिला 'दृष्टी-ग्रंथ' म्हटले जाते. दृष्टीच तीव्रतेने ग्रहण करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-उपादान' म्हटले जाते. दृष्टीच 'हेच सत्य आहे' इत्यादी प्रकारे अभिनिवेश करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-अभिनिवेश' म्हटले जाते. दृष्टीच 'हेच श्रेष्ठ आहे' असे मानते किंवा चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-परामर्श' म्हटले जाते।

126. ඉදානි රාසිවසෙන සොළස දිට්ඨියො උද්දිසන්තො කතමා සොළස දිට්ඨියොතිආදිමාහ. තත්ථ සුඛසොමනස්සසඞ්ඛාතෙ අස්සාදෙ දිට්ඨි අස්සාදදිට්ඨි. අත්තානං අනුගතා දිට්ඨි අත්තානුදිට්ඨි. නත්ථීති පවත්තත්තා විපරීතා දිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨි. සති කායෙ දිට්ඨි, සන්තී වා කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි. කායොති චෙත්ථ ඛන්ධපඤ්චකං, ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතො සක්කායො වත්ථු පතිට්ඨා එතිස්සාති සක්කායවත්ථුකා. සස්සතන්ති පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි. උච්ඡෙදොති පවත්තා දිට්ඨි උච්ඡෙදදිට්ඨි. සස්සතාදිඅන්තං ගණ්හාතීති අන්තග්ගාහිකා, අන්තග්ගාහො වා අස්සා අත්ථීති අන්තග්ගාහිකා. අතීතසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං අනුගතා දිට්ඨි පුබ්බන්තානුදිට්ඨි. අනාගතසඞ්ඛාතං අපරන්තං අනුගතා දිට්ඨි අපරන්තානුදිට්ඨි. අනත්ථෙ සංයොජෙතීති සඤ්ඤොජනිකා. අහඞ්කාරවසෙන අහන්ති උප්පන්නෙන මානෙන දිට්ඨියා මූලභූතෙන විනිබන්ධා ඝටිතා උප්පාදිතා දිට්ඨි අහන්ති මානවිනිබන්ධා දිට්ඨි. තථා මමඞ්කාරවසෙන මමන්ති උප්පන්නෙන මානෙන විනිබන්ධා දිට්ඨි මමන්ති මානවිනිබන්ධා දිට්ඨි. අත්තනො වදනං කථනං අත්තවාදො, තෙන පටිසඤ්ඤුත්තා බද්ධා දිට්ඨි අත්තවාදපටිසංයුත්තා දිට්ඨි. අත්තානං ලොකොති වදනං කථනං ලොකවාදො, තෙන පටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨි ලොකවාදපටිසංයුත්තා දිට්ඨි. භවො වුච්චති සස්සතං, සස්සතවසෙන උප්පජ්ජනදිට්ඨි භවදිට්ඨි. විභවො වුච්චති උච්ඡෙදො, උච්ඡෙදවසෙන උප්පජ්ජනදිට්ඨි විභවදිට්ඨි.

१२६. आता समूहाच्या रूपाने सोळा दृष्टी दाखवताना स्थविरांनी 'सोळा दृष्टी कोणत्या आहेत?' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये सुख आणि सोमनस्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आस्वादामध्ये प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'आस्वाद-दृष्टी' होय. आत्म्याला (आत्मभावाला) अनुसरून असणारी दृष्टी म्हणजे 'आत्मानुदृष्टी' होय. 'काहीही (दानफळ इत्यादी) नाही' अशा प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे विपरीत असलेली दृष्टी म्हणजे 'मिथ्यादृष्टी' होय. काय (पंचस्कंध) विद्यमान असताना होणारी दृष्टी किंवा कायामध्ये सत् (विद्यमान) अशी होणारी दृष्टी म्हणजे 'सत्कायदृष्टी' (सक्कायदिट्ठि) होय. येथे 'काय' म्हणजे पंचस्कंध होय. पंचस्कंध म्हणून ओळखला जाणारा सत्काय हाच या दृष्टीचा आधार आणि प्रतिष्ठा आहे, म्हणून तिला 'सत्कायवस्तुक' म्हटले जाते. 'शाश्वत आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'शाश्वतदृष्टी' होय. 'उच्छेद होतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'उच्छेददृष्टी' होय. शाश्वत इत्यादी टोकाला ग्रहण करते, म्हणून तिला 'अंतग्राहिका' (टोकाचे ग्रहण करणारी) म्हटले जाते, किंवा जिच्यामध्ये अंतग्राह (टोकाचे ग्रहण) आहे, म्हणून तिला 'अंतग्राहिका' म्हटले जाते. अतीत (भूतकाळ) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पूर्व टोकाला (पूर्वांताला) अनुसरून असणारी दृष्टी म्हणजे 'पूर्वांतानुदृष्टी' होय. अनागत (भविष्यकाळ) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अपर टोकाला (अपरांताला) अनुसरून असणारी दृष्टी म्हणजे 'अपरांतानुदृष्टी' होय. अनर्थामध्ये जोडते, म्हणून तिला 'संयोजनिका' (बंधनात टाकणारी) म्हटले जाते. अहंकारामुळे 'मी' अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या मानाशी (जो दृष्टीचा मूळ हेतू आहे) बद्ध झालेली, जोडलेली आणि उत्पन्न झालेली दृष्टी म्हणजे 'अहं-मान-विनिबद्ध दृष्टी' होय. त्याचप्रमाणे, ममकारामुळे 'माझे' अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या मानाशी बद्ध झालेली दृष्टी म्हणजे 'मम-मान-विनिबद्ध दृष्टी' होय. स्वतःला (पंचस्कंधाला) आत्मा म्हणणे म्हणजे 'आत्मवाद' होय, त्याच्याशी संबंधित आणि बद्ध असलेली दृष्टी म्हणजे 'आत्मवाद-प्रतिसंयुक्त दृष्टी' होय. आत्म्यालाच लोक म्हणणे म्हणजे 'लोकवाद' होय, त्याच्याशी संबंधित असलेली दृष्टी म्हणजे 'लोकवाद-प्रतिसंयुक्त दृष्टी' होय. शाश्वतवादाला 'भव' म्हटले जाते, शाश्वतवादाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'भवदृष्टी' होय. उच्छेदवादाला 'विभव' म्हटले जाते, उच्छेदवादाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'विभवदृष्टी' होय।

127-128. ඉදානි තීණි සතං දිට්ඨාභිනිවෙසෙ නිද්දිසිතුකාමො කතමෙ තීණි සතං දිට්ඨාභිනිවෙසාති පුච්ඡිත්වා තෙ අවිස්සජ්ජෙත්වාව විසුං විසුං අභිනිවෙසවිස්සජ්ජනෙනෙව තෙ විස්සජ්ජෙතුකාමො අස්සාදදිට්ඨියා, කතිහාකාරෙහි [Pg.47] අභිනිවෙසො හොතීතිආදිනා නයෙන සොළසන්නං දිට්ඨීනං අභිනිවෙසාකාරගණනං පුච්ඡිත්වා පුන අස්සාදදිට්ඨියා පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතීති තාසං සොළසන්නං දිට්ඨීනං අභිනිවෙසාකාරගණනං විස්සජ්ජෙත්වා පුන තානි ගණනානි විස්සජ්ජෙන්තො අස්සාදදිට්ඨියා කතමෙහි පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතීතිආදිමාහ. තත්ථ රූපං පටිච්චාති රූපක්ඛන්ධං පටිච්ච. උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සන්ති ‘‘අයං මෙ කායො ඊදිසො’’ති රූපසම්පදං නිස්සාය ගෙහසිතං රාගසම්පයුත්තං සුඛං සොමනස්සං උප්පජ්ජති. හෙට්ඨා වුත්තෙනට්ඨෙන සුඛඤ්ච සොමනස්සඤ්ච. තංයෙව රූපස්ස අස්සාදොති රූපනිස්සයො අස්සාදො. තඤ්හි සුඛං තණ්හාවසෙන අස්සාදීයති උපභුඤ්ජීයතීති අස්සාදො. අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීති සො අස්සාදො සස්සතොති වා උච්ඡිජ්ජිස්සතීති වා සස්සතං වා උච්ඡිජ්ජමානං වා අත්තානං සුඛිතං කරොතීති වා අභිනිවෙසපරාමාසො හොති. තස්මා යා ච දිට්ඨි යො ච අස්සාදොති අස්සාදස්ස දිට්ඨිභාවාභාවෙපි අස්සාදං විනා සා දිට්ඨි න හොතීති කත්වා උභයම්පි සමුච්චිතං. අස්සාදදිට්ඨීති අස්සාදෙ පවත්තා දිට්ඨීති වුත්තං හොති.

१२७-१२८. आता तीनशे दृष्टी-अभिनिवेशांचे (दृष्टीच्या आग्रहांचे) निर्देश करण्याची इच्छा असणारे आचार्य, "ते तीनशे दृष्टी-अभिनिवेश कोणते?" असा प्रश्न विचारून, त्यांचे थेट उत्तर न देताच, वेगवेगळ्या अभिनिवेशांचे निराकरण करूनच त्यांचे उत्तर देण्याच्या इच्छेने, "अस्साददृष्टीमध्ये (आस्वादाच्या दृष्टीमध्ये) किती प्रकारांनी अभिनिवेश होतो?" इत्यादी पद्धतीने सोळा दृष्टींच्या अभिनिवेश-प्रकारांची गणना विचारून, पुन्हा "अस्साददृष्टीमध्ये पस्तीस प्रकारांनी अभिनिवेश होतो" असे त्या सोळा दृष्टींच्या अभिनिवेश-प्रकारांच्या गणनेचे संक्षेपाने उत्तर देऊन, पुन्हा त्या गणनांचे सविस्तर स्पष्टीकरण करताना "अस्साददृष्टीमध्ये कोणत्या पस्तीस प्रकारांनी अभिनिवेश होतो?" इत्यादी म्हणाले. तेथे "रूपं पटिच्च" म्हणजे रूपस्कंधाला अवलंबून. "उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं" म्हणजे "माझा हा देह असा आहे" अशा प्रकारे रूपसंपत्तीचा आश्रय घेऊन गृहसित (सांसारिक) आणि रागाशी संप्रयुक्त असलेले सुख व सोमनस्य उत्पन्न होते. खाली सांगितलेल्या अर्थाने सुख आणि सोमनस्य (दोन्ही समजावे). तेच "रूपाचा आस्वाद" (रूपस्स अस्सादो) होय, म्हणजेच रूपावर आश्रित असलेला आस्वाद होय. कारण ते सुख तृष्णेच्या वशाने आस्वादले जाते आणि उपभोगले जाते, म्हणून त्याला "आस्वाद" म्हणतात. "अभिनिवेसपरामासो दिट्ठी" म्हणजे तो आस्वाद "शाश्वत आहे" किंवा "उच्छेद पावणारा आहे" किंवा "शाश्वत किंवा उच्छेद पावणारा आत्मा स्वतःला सुखी करतो" अशा प्रकारे अभिनिवेश (दृढ आग्रह) आणि परामर्श (चुकीचे ग्रहण) होतो. म्हणून, "जी दृष्टी आहे आणि जो आस्वाद आहे" - येथे आस्वाद हा दृष्टीरूप नसला तरीही, आस्वादाशिवाय ती दृष्टी होत नाही, म्हणून या दोन्ही गोष्टी एकत्रित केल्या आहेत. "अस्साददिट्ठी" म्हणजे आस्वादाच्या बाबतीत प्रवृत्त झालेली दृष्टी, असा याचा अर्थ आहे।

ඉදානි නානාසුත්තෙහි සංසන්දෙත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨිකඤ්ච ගරහිතුකාමො අස්සාදදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨීතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨිවිපත්තීති සම්මාදිට්ඨිවිනාසකමිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතදිට්ඨියා විපත්ති. දිට්ඨිවිපන්නොති විපන්නා විනට්ඨා සම්මාදිට්ඨි අස්සාති දිට්ඨිවිපන්නො, විපන්නදිට්ඨීති වුත්තං හොති. මිච්ඡාදිට්ඨියා වා විපන්නො විනට්ඨොති දිට්ඨිවිපන්නො. න සෙවිතබ්බො උපසඞ්කමනෙන. න භජිතබ්බො චිත්තෙන. න පයිරුපාසිතබ්බො උපසඞ්කමිත්වා නිසීදනෙන. තං කිස්ස හෙතූති ‘‘තං සෙවනාදිකං කෙන කාරණෙන න කාතබ්බ’’න්ති තස්ස කාරණපුච්ඡා. දිට්ඨි හිස්ස පාපිකාති කාරණවිස්සජ්ජනං. යස්මා අස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා, තස්මා තං සෙවනාදිකං න කාතබ්බන්ති අත්ථො. දිට්ඨියා රාගොති ‘‘සුන්දරා මෙ දිට්ඨී’’ති දිට්ඨිං ආරබ්භ දිට්ඨියා උප්පජ්ජනරාගො. දිට්ඨිරාගරත්තොති තෙන දිට්ඨිරාගෙන රඞ්ගෙන රත්තං වත්ථං විය රත්තො. න මහප්ඵලන්ති විපාකඵලෙන. න මහානිසංසන්ති නිස්සන්දඵලෙන.

आता विविध सूत्तांशी तुलना करून मिथ्यादृष्टीची आणि मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीची निंदा करण्याची इच्छा असणारे आचार्य "अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि" इत्यादी म्हणाले. तेथे "दिट्ठिविपत्ती" म्हणजे सम्यग्दृष्टीचा नाश करणाऱ्या मिथ्यादृष्टी नावाच्या दृष्टीची विपत्ती (भ्रष्टता). "दिट्ठिविपन्नो" म्हणजे ज्याची सम्यग्दृष्टी विपन्न (नष्ट) झाली आहे तो "दृष्टिविपन्न" होय, म्हणजेच "विपन्नदृष्टी" असा अर्थ आहे. किंवा मिथ्यादृष्टीमुळे जो विपन्न (भ्रष्ट) किंवा नष्ट झाला आहे तो "दृष्टिविपन्न" होय. जवळ जाऊन त्याची सेवा करू नये (संगत करू नये). मनाने त्याचे भजन (आदर) करू नये. जवळ जाऊन बसून त्याची उपासना करू नये. "तं किस्स हेतू" म्हणजे "ती सेवा इत्यादी कोणत्या कारणाने करू नये?" हा त्या कारणाचा प्रश्न आहे. "दिट्ठि हिस्स पापिका" हे त्याचे उत्तर (कारण-निवारण) आहे. कारण त्या व्यक्तीची दृष्टी पापी (वाईट) आहे, म्हणून त्याची सेवा इत्यादी करू नये, असा अर्थ आहे. "दिट्ठिया रागो" म्हणजे "माझी दृष्टी सुंदर आहे" असे मानून, त्या दृष्टीला आळंबून दृष्टीमध्ये उत्पन्न होणारा राग (आसक्ती). "दिट्ठिरागरत्तो" म्हणजे रंगाने रंगवलेल्या वस्त्राप्रमाणे त्या दृष्टीच्या रागाने रंगलेला (आसक्त झालेला) मनुष्य. "न महप्फलं" म्हणजे विपाक-फलाच्या दृष्टीने मोठे फळ देणारे नाही. "न महानिसंसं" म्हणजे निस्यंद-फलाच्या (परिणामी लाभाच्या) दृष्टीने मोठे कल्याणकारी नाही।

පුරිසපුග්ගලස්සාති පුරිසසඞ්ඛාතස්ස පුග්ගලස්ස. ලොකියවොහාරෙන හි පුරි වුච්චති සරීරං, තස්මිං පුරිස්මිං සෙති පවත්තතීති පුරිසො, පුං වුච්චති [Pg.48] නිරයො, තං පුං ගලති ගච්ඡතීති පුග්ගලො. යෙභුය්‍යෙන හි සත්තා සුගතිතො චුතා දුග්ගතියංයෙව නිබ්බත්තන්ති. තං කිස්ස හෙතූති තං න මහප්ඵලත්තං කෙන කාරණෙන හොති. දිට්ඨි හිස්ස පාපිකාති යස්මා අස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා, තස්මා න මහප්ඵලං හොතීති අත්ථො. ද්වෙව ගතියොති පඤ්චසු ගතීසු ද්වෙව ගතියො. විපජ්ජමානාය දිට්ඨියා නිරයො. සම්පජ්ජමානාය තිරච්ඡානයොනි. යඤ්චෙව කායකම්මන්ති සකලිඞ්ගධාරණපටිපදානුයොගඅභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මාදි කායකම්මං. යඤ්ච වචීකම්මන්ති සකසමයපරියාපුණනසජ්ඣායනදෙසනාසමාදපනාදි වචීකම්මං. යඤ්ච මනොකම්මන්ති ඉධලොකචින්තාපටිසංයුත්තඤ්ච පරලොකචින්තාපටිසංයුත්තඤ්ච කතාකතචින්තාපටිසංයුත්තඤ්ච මනොකම්මං. තිණකට්ඨධඤ්ඤබීජෙසු සත්තදිට්ඨිස්ස දානානුප්පදානපටිග්ගහණපරිභොගෙසු ච කායවචීමනොකම්මානි. යථාදිට්ඨීති යා අයං දිට්ඨි, තස්සානුරූපං. සමත්තන්ති පරිපුණ්ණං. සමාදින්නන්ති ගහිතං.

"पुरिसपुग्गलस्स" म्हणजे पुरुष संज्ञक पुद्गलाचा (व्यक्तीचा). कारण लौकिक व्यवहारात शरीराला "पुरि" म्हटले जाते, त्या शरीरात जो राहतो किंवा प्रवृत्त होतो तो "पुरुष" होय. "पुं" म्हणजे निरय (नरक) म्हटले जाते, त्या नरकात जो पडतो किंवा जातो तो "पुद्गल" होय. कारण बहुतांश प्राणी सुगतीमधून च्युत होऊन दुर्गतीमध्येच जन्म घेतात. "तं किस्स हेतू" म्हणजे ते मोठे फळ न मिळणे कोणत्या कारणाने होते? "दिट्ठि हिस्स पापिका" कारण त्या व्यक्तीची दृष्टी पापी आहे, म्हणून मोठे फळ मिळत नाही, असा अर्थ आहे. "द्वेव गतियो" म्हणजे पाच गतींपैकी दोनच गती. दृष्टी विपन्न (भ्रष्ट) झाली असता निरय (नरक) गती मिळते. दृष्टी संपन्न झाली असता (परंतु चुकीच्या व्रतांचे पालन केल्यास) तिर्यंच योनी मिळते. "यञ्चेव कायकम्मं" म्हणजे स्वतःचे लिंग (वेष) धारण करणे, प्रतिपदेचे (आचरणाचे) अनुकरण करणे, अभिवादन करणे, प्रत्युत्थान करणे, अंजलीकर्म (हात जोडणे) इत्यादी कायकर्म. "यञ्च वचीकम्मं" म्हणजे स्वतःच्या सिद्धांताचे अध्ययन करणे, सज्झाय (सस्वर पाठ) करणे, देशना देणे, समादापन (दीक्षा देणे) इत्यादी वचीकर्म. "यञ्च मनोकम्मं" म्हणजे इहलोक-चिंतनाशी संबंधित, परलोक-चिंतनाशी संबंधित आणि काय केले व काय नाही केले या चिंतनाशी संबंधित असलेले मनोकर्म. गवत, लाकूड, धान्य आणि बीजांमध्ये "सत्त्व" (जीव) आहे अशी दृष्टी असणाऱ्या व्यक्तीचे, दान देणे, वारंवार देणे, ग्रहण करणे आणि उपभोग घेणे या बाबतीत प्रवृत्त होणारे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म. "यथादिट्ठी" म्हणजे जी ही दृष्टी आहे, तिच्या अनुरूप. "समत्तं" म्हणजे परिपूर्ण. "समादिन्नं" म्हणजे ग्रहण केलेले (स्वीकारलेले)।

අට්ඨකථායං පන වුත්තං – තදෙතං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං, දිට්ඨිසහජාතකායකම්මං, දිට්ඨානුලොමිකකායකම්මන්ති තිවිධං හොති. තත්ථ ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති යං එවං දිට්ඨිකස්ස සතො පාණාතිපාතඅදින්නාදානමිච්ඡාචාරසඞ්ඛාතං කායකම්මං, ඉදං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං නාම. ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති යං ඉමාය දිට්ඨියා ඉමිනා දස්සනෙන සහජාතං කායකම්මං, ඉදං දිට්ඨිසහජාතකායකම්මං නාම. තදෙව පන සමත්තං සමාදින්නං ගහිතං පරාමට්ඨං දිට්ඨානුලොමිකකායකම්මං නාම. වචීකම්මමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන මුසා භණතො පිසුණං භණතො ඵරුසං භණතො සම්ඵං පලපතො අභිජ්ඣාලුනො බ්‍යාපන්නචිත්තස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස සතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමොති යොජනා කාතබ්බා. ලිඞ්ගධාරණාදිපරියාපුණනාදිලොකචින්තාදිවසෙන වුත්තනයො චෙත්ථ සුන්දරො.

परंतु अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे – ते हे कायकर्म तीन प्रकारचे असते: यथादृष्टी-स्थित कायकर्म, दृष्टी-सहजात कायकर्म आणि दृष्ट्यानुलोमिक कायकर्म. तेथे, "प्राण्याची हत्या करणाऱ्याला, न दिलेले घेणाऱ्याला (चोरी करणाऱ्याला), व्यभिचार करणाऱ्याला त्यामुळे कोणतेही पाप लागत नाही, किंवा पापाचा आगम (परिणाम) होत नाही" अशी दृष्टी असणाऱ्या व्यक्तीचे जे प्राणातिपात, अदित्नादान आणि मिथ्याचार नावाचे कायकर्म होते, त्याला "यथादृष्टी-स्थित कायकर्म" म्हणतात. "प्राण्याची हत्या करणाऱ्याला, न दिलेले घेणाऱ्याला, व्यभिचार करणाऱ्याला त्यामुळे कोणतेही पाप लागत नाही, किंवा पापाचा आगम होत नाही" या दृष्टीशी आणि या दर्शनाशी जे कायकर्म सहजात (एकत्र उत्पन्न) होते, त्याला "दृष्टी-सहजात कायकर्म" म्हणतात. आणि तेच परिपूर्ण, समादत्त (स्वीकारलेले), ग्रहण केलेले आणि परामृष्ट (चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श केलेले) असलेले कायकर्म "दृष्ट्यानुलोमिक कायकर्म" म्हटले जाते. वचीकर्म आणि मनोकर्माच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. येथे, "खोटे बोलणाऱ्याला, चहाडी करणाऱ्याला, कठोर बोलणाऱ्याला, निरर्थक बडबड करणाऱ्याला, अभिज्झालू (लोभी) असलेल्याला, व्यापाद्नचित्त (द्वेषयुक्त मन) असलेल्याला आणि मिथ्यादृष्टी असलेल्याला त्यामुळे कोणतेही पाप लागत नाही, किंवा पापाचा आगम होत नाही" अशी योजना करावी. वेष धारण करणे, अध्ययन करणे आणि लोकचिंतन इत्यादींच्या आधारे वर सांगितलेली पद्धत येथे योग्य आहे।

චෙතනාදීසු දිට්ඨිසහජාතා චෙතනා චෙතනා නාම. දිට්ඨිසහජාතා පත්ථනා පත්ථනා නාම. චෙතනාපත්ථනානං වසෙන චිත්තට්ඨපනා පණිධි නාම. තෙහි පන චෙතනාදීහි සම්පයුත්තා ඵස්සාදයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා ධම්මා [Pg.49] සඞ්ඛාරා නාම. අනිට්ඨායාතිආදීහි දුක්ඛමෙව වුත්තං. දුක්ඛඤ්හි සුඛකාමෙහි සත්තෙහි න එසිතත්තා අනිට්ඨං. අප්පියත්තා අකන්තං. මනස්ස අවඩ්ඪනතො, මනසි අවිසප්පනතො ච අමනාපං. ආයතිං අභද්දතාය අහිතං. පීළනතො දුක්ඛන්ති. තං කිස්ස හෙතූති තං එවං සංවත්තනං කෙන කාරණෙන හොතීති අත්ථො. ඉදානිස්ස කාරණං දිට්ඨි හිස්ස පාපිකාති. යස්මා තස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා ලාමකා, තස්මා එවං සංවත්තතීති අත්ථො. අල්ලාය පථවියා නික්ඛිත්තන්ති උදකෙන තින්තාය භූමියා රොපිතං. පථවීරසං ආපොරසන්ති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පථවියා ච සම්පදං ආපස්ස ච සම්පදං. බීජනික්ඛිත්තට්ඨානෙ හි න සබ්බා පථවී න සබ්බො ආපො ච බීජං ඵලං ගණ්හාපෙති. යො පන තෙසං පදෙසො බීජං ඵුසති, සොයෙව බීජං ඵලං ගණ්හාපෙති. තස්මා බීජපොසනාය පච්චයභූතොයෙව සො පදෙසො පථවීරසො ආපොරසොති වෙදිතබ්බො. රසසද්දස්ස හි සම්පත්ති ච අත්ථො. යථාහ ‘‘කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙන රසො නාම පවුච්චතී’’ති. ලොකෙ ච ‘‘සුරසො ගන්ධබ්බො’’ති වුත්තෙ සුසම්පන්නො ගන්ධබ්බොති අත්ථො ඤායති. උපාදියතීති ගණ්හාති. යො හි පදෙසො පච්චයො හොති, තං පච්චයං ලභමානං බීජං තං ගණ්හාති නාම. සබ්බං තන්ති සබ්බං තං රසජාතං. තිත්තකත්තායාති සො පථවීරසො ආපොරසො ච අතිත්තකො සමානොපි තිත්තකං බීජං නිස්සාය නිම්බරුක්ඛාදීනං තෙසං ඵලානඤ්ච තිත්තකභාවාය සංවත්තති. කටුකත්තායාති ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං.

चेतना इत्यादींमध्ये, दृष्टीसहजात (मिथ्यादृष्टीसोबत उत्पन्न झालेली) चेतना म्हणजे 'चेतना' होय. दृष्टीसहजात प्रार्थना (इच्छा/तृष्णा) म्हणजे 'प्रार्थना' होय. चेतना आणि प्रार्थना यांच्या प्रभावाने चित्ताला स्थिर करणे म्हणजे 'प्रणिधी' (संकल्प) होय. आणि त्या चेतना इत्यादींशी संप्रयुक्त असलेले, संस्कारस्कंधात समाविष्ट असणारे स्पर्श इत्यादी धर्म म्हणजे 'संस्कार' होत. 'अनिष्ट' इत्यादी शब्दांनी दुःखाचेच वर्णन केले आहे. कारण सुखाची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांकडून दुःखाचा शोध घेतला जात नसल्यामुळे ते 'अनिष्ट' आहे. अप्रिय असल्यामुळे ते 'अकांत' (नापसंत) आहे. मनाची वृद्धी न करणाऱ्या आणि मनात न पसरणाऱ्या (प्रसन्नता न देणाऱ्या) स्वरूपामुळे ते 'अमनाप' (मनाला न आवडणारे) आहे. भविष्यात अकल्याणकारक असल्यामुळे ते 'अहित' आहे. पीडा देणारे असल्यामुळे ते 'दुःख' आहे. 'ते कोणत्या कारणाने होते?' याचा अर्थ असा की, ते अशा प्रकारे कशामुळे घडते? आता त्याचे कारण 'त्याची दृष्टी पापी (वाईट) आहे' हे आहे. ज्या अर्थी त्या पुद्गलाची (व्यक्तीची) दृष्टी पापी व निकृष्ट आहे, त्या अर्थी ते तसे घडते, असा अर्थ आहे. 'ओल्या मातीत पेरलेले' म्हणजे पाण्याने भिजलेल्या जमिनीत लावलेले. 'पृथ्वीरस आणि आपरस' म्हणजे त्या त्या ठिकाणी पृथ्वीची समृद्धी आणि पाण्याची समृद्धी होय. कारण ज्या ठिकाणी बी पेरले जाते, तेथील संपूर्ण पृथ्वी किंवा संपूर्ण पाणी बीजाला फळ धारण करण्यास प्रवृत्त करत नाही. तर त्यांचा जो भाग बीजाला स्पर्श करतो, तोच भाग बीजाला फळ धारण करण्यास प्रवृत्त करतो. म्हणून बीजाच्या पोषणासाठी जो भाग प्रत्यय (कारण) बनतो, त्यालाच 'पृथ्वीरस' आणि 'आपरस' असे समजावे. कारण 'रस' या शब्दाचा अर्थ 'समृद्धी' किंवा 'कार्यसिद्धी' असाही आहे. जसे म्हटले आहे: "कार्यसिद्धीच्या अर्थाने 'रस' असे म्हटले जाते." आणि लोकव्यवहारात "सुरस गंधर्व" असे म्हटले असता, 'उत्कृष्ट गुणांनी संपन्न असलेला गंधर्व' असा अर्थ समजला जातो. 'उपादियति' म्हणजे ग्रहण करतो. कारण जो भाग प्रत्यय (कारण) ठरतो, त्या प्रत्ययाला प्राप्त करून बीज त्याचे ग्रहण करते. 'ते सर्व' म्हणजे तो सर्व रससमूह. 'कडू होण्यासाठी' म्हणजे तो पृथ्वीरस आणि आपरस स्वतः कडू नसला तरी, कडू बीजाचा (उदा. कडुनिंबाचे बीज) आश्रय घेऊन कडुनिंब इत्यादी वृक्षांच्या आणि त्यांच्या फळांच्या कडूपणासाठी कारणीभूत ठरतो. 'कटुकतेसाठी' (तिखट/कडू होण्यासाठी) हा आधीच्या शब्दाचाच (तित्तकत्ताया) समानार्थी शब्द आहे.

‘‘වණ්ණගන්ධරසූපෙතො, අම්බොයං අහුවා පුරෙ;

තමෙව පූජං ලභමානො, කෙනම්බො කටුකප්ඵලො’’ති. (ජා. 1.2.71) –

“हा आंबा पूर्वी रंग, गंध आणि रसाने युक्त होता; तसाच आदर-सत्कार (खत-पाणी) मिळत असतानाही, हा आंबा कडू फळांचा का झाला?”

ආගතට්ඨානෙ විය හි ඉධාපි තිත්තකමෙව අප්පියට්ඨෙන කටුකන්ති වෙදිතබ්බං. අසාතත්තායාති අමධුරභාවාය. අසාදුත්තායාතිපි පාඨො, අසාදුභාවායාති අත්ථො. සාදූති හි මධුරං. බීජං හිස්සාති අස්ස නිම්බාදිකස්ස බීජං. එවමෙවන්ති එවං එවං. යස්මා සුඛා වෙදනා පරමො අස්සාදො, තස්මා මිච්ඡාදිට්ඨියා දුක්ඛවෙදනාවසෙන ආදීනවො දස්සිතොති. පුන අට්ඨාරසභෙදෙන දිට්ඨියා ආදීනවං දස්සෙතුං අස්සාදදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨීතිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙව. ඉමෙහි අට්ඨාරසහි ආකාරෙහි පරියුට්ඨිතචිත්තස්ස සඤ්ඤොගොති දිට්ඨියා එව සංසාරෙ බන්ධනං දස්සෙති.

ज्याप्रमाणे (इतर) संदर्भांमध्ये आले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही अप्रियतेच्या अर्थाने 'कडू' यालाच 'कटुक' असे समजावे. 'असातत्ताय' म्हणजे अमधुरतेसाठी (गोड नसण्यासाठी). 'असादुत्ताय' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'असादुभावाय' (गोड नसणे) असाच आहे. कारण 'सादु' म्हणजे मधुर (गोड). 'त्याचे बीज' म्हणजे त्या कडुनिंब इत्यादींचे बीज. 'अशाच प्रकारे' म्हणजे याच रीतीने. ज्या अर्थी सुखद वेदना हाच परम आस्वाद आहे, त्या अर्थी मिथ्यादृष्टीच्या दुःखद वेदनेच्या रूपाने तिचा आदीनव (दोष) दर्शविला आहे. पुन्हा, अठरा प्रकारांनी दृष्टीचा आदीनव दर्शवण्यासाठी 'आस्वाददृष्टी, मिथ्यादृष्टी' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'या अठरा प्रकारांनी व्याप्त चित्ताचा संयोग' यावरून दृष्टीमुळेच संसारात बंधन निर्माण होते, हे दर्शविले आहे.

129. යස්මා [Pg.50] පන දිට්ඨිභූතානිපි සඤ්ඤොජනානි අත්ථි අදිට්ඨිභූතානිපි, තස්මා තං පභෙදං දස්සෙන්තො අත්ථි සඤ්ඤොජනානි චෙවාතිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා කාමරාගසඤ්ඤොජනස්සෙව අනුනයසඤ්ඤොජනන්ති ආගතට්ඨානම්පි අත්ථි, තස්මා අනුනයසඤ්ඤොජනන්ති වුත්තං. කාමරාගභාවං අප්පත්වා පවත්තං ලොභං සන්ධාය එතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසඛන්ධායතනාදිමූලකෙසුපි වාරෙසු ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනාපරමත්තා ච අස්සාදස්ස වෙදනාපරියොසානා එව දෙසනා කතා. සඤ්ඤාදයො න ගහිතා. ඉමෙහි පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහීති පඤ්චක්ඛන්ධා අජ්ඣත්තිකායතනාදීනි පඤ්ච ඡක්කානි චාති ඉමානි පඤ්චතිංස වත්ථූනි නිස්සාය උප්පන්නඅස්සාදාරම්මණවසෙන පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි.

१२९. परंतु, ज्या अर्थी दृष्टीरूप असणारी संयोजने (बंधने) देखील आहेत आणि अदृष्टीरूप (दृष्टी नसलेली) संयोजने देखील आहेत, त्या अर्थी त्यांचे वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी 'संयोजने आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्या अर्थी कामराग-संयोजनालाच 'अनुमय-संयोजन' असे म्हटलेले संदर्भ आढळतात, म्हणून येथे 'अनुमय-संयोजन' असे म्हटले आहे. कामरागाच्या अवस्थेपर्यंत न पोहोचता प्रवृत्त होणाऱ्या लोभाचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे, असे समजावे. उर्वरित स्कंध, आयतन इत्यादी मूळ असलेल्या प्रकरणांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. आस्वादाची परिसीमा वेदना असल्यामुळे, वेदनेच्या समाप्तीपर्यंतच ही देशना केली आहे. संज्ञा इत्यादींचे ग्रहण केलेले नाही. 'या पस्तीस प्रकारांनी' म्हणजे पाच स्कंध, पाच आध्यात्मिक आयतने इत्यादी आणि सहा षट्क (सहांचे समूह) अशा या पस्तीस वस्तूंवर अवलंबून उत्पन्न होणाऱ्या आस्वाद-आलंबनाच्या प्रभावाने पस्तीस प्रकारांनी.

අස්සාදදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आस्वाददृष्टी-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

2. අත්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

२. आत्मदृष्टी-निर्देश-वर्णन

130. අත්තානුදිට්ඨියං අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. යස්ස හි ඛන්ධධාතුආයතනසච්චපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයවිරහිතත්තා අත්තානුදිට්ඨිපටිසෙධකරො නෙව ආගමො, පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බස්ස අනධිගතත්තා න ච අධිගමො අත්ථි, සො ආගමාධිගමානං අභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. සුතන්ති හි බුද්ධවචනාගමො ච සුතඵලත්තා හෙතුවොහාරවසෙන අධිගමො ච, තං සුතං අස්ස අත්ථීති සුතවා, න සුතවා අස්සුතවා. ස්වායං –

१३०. आत्मदृष्टीच्या संदर्भात 'अश्रुतवान पृथग्जन' (अज्ञानी सामान्य माणूस) म्हणजे आगम (शास्त्रज्ञान) आणि अधिगम (साक्षात्कार) यांच्या अभावामुळे त्याला 'अश्रुतवान' असे समजावे. कारण ज्याच्याकडे स्कंध, धातू, आयतन, सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद, स्मृतिप्रस्थान इत्यादींविषयी अध्ययन, विचारणा आणि निश्चय नसल्यामुळे आत्मदृष्टीचा निषेध करणारा 'आगम' (शास्त्र) नाही, आणि आचरणाने प्राप्त होणारा मार्गज्ञान-फलज्ञान रूपी 'अधिगम' प्राप्त न झाल्यामुळे 'अधिगम' देखील नाही; तो आगम आणि अधिगम यांच्या अभावामुळे 'अश्रुतवान' आहे असे समजावे. 'श्रुत' म्हणजे बुद्धवचनांचा आगम आणि श्रवणाचे फल असल्यामुळे कारणोपचाराने अधिगम (साक्षात्कार) देखील 'श्रुत' म्हटले जाते. ते श्रुत ज्याच्याकडे आहे तो 'श्रुतवान' आणि जो श्रुतवान नाही तो 'अश्रुतवान' होय. तो हा (अश्रुतवान पृथग्जन) —

පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති.

अनेक प्रकारच्या क्लेशांना उत्पन्न करणे इत्यादी कारणांमुळे तो 'पृथग्जन' (सामान्य जन) म्हटला जातो; तसेच अनेक लोकांच्या समूहात समाविष्ट असल्यामुळे आणि आर्यांपासून वेगळा असल्यामुळे हा मनुष्य 'पृथग्जन' आहे.

සො හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු [Pg.51] නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිදය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා’’ති (මහානි. 94). පුථූනං වා ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමුදාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනා, පුථු වා අයං, විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොතිපි පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහි පදෙහි යෙ තෙ –

कारण तो अनेक प्रकारच्या क्लेशांना उत्पन्न करणे इत्यादी कारणांमुळे 'पृथग्जन' आहे. जसे म्हटले आहे — 'जे अनेक क्लेशांना उत्पन्न करतात म्हणून पृथग्जन; ज्यांची सत्कायदृष्टी नष्ट झालेली नाही म्हणून पृथग्जन; ज्यांची दृष्टी अनेक शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) तोंडाकडे लागलेली असते म्हणून पृथग्जन; जे सर्व गतींमधून (संसारातून) मुक्त झालेले नाहीत म्हणून पृथग्जन; जे अनेक प्रकारचे अभिसंस्कार करतात म्हणून पृथग्जन; जे अनेक ओघांमध्ये (प्रवाहांमध्ये) वाहून जातात म्हणून पृथग्जन; जे अनेक संतापांनी संतप्त होतात म्हणून पृथग्जन; जे अनेक परिदाहांनी (जळजळीने) जळतात म्हणून पृथग्जन; जे पाच कामगुणांमध्ये आसक्त, लुब्ध, बद्ध, मोहित, मग्न, अडकलेले आणि गुंतलेले आहेत म्हणून पृथग्जन; जे पाच नीवरणांनी (अडथळ्यांनी) आवृत, निवृत, ओवृत, पिहित, प्रच्छन्न आणि झाकलेले आहेत म्हणून पृथग्जन होत' (महानिद्देस ९४). किंवा, मोजदाद करता येणार नाही इतक्या संख्येने असलेल्या, आर्यधर्माकडे पाठ फिरवलेल्या आणि हीन धर्माचे आचरण करणाऱ्या लोकांच्या समूहात समाविष्ट असल्यामुळेही ते 'पृथग्जन' आहेत. किंवा, हा मनुष्य शील, श्रुत इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या आर्य पुद्गलांपासून वेगळा, असंयुक्त आणि स्वतंत्रपणे 'पृथग्जन' या संज्ञेला प्राप्त झालेला आहे. अशा प्रकारे, 'अश्रुतवान पृथग्जन' या दोन पदांनी जे हे —

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. –

“आदित्यबंधू बुद्धांनी दोन प्रकारचे पृथग्जन सांगितले आहेत; एक अंध पृथग्जन आणि दुसरा कल्याण पृथग्जन.”

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

असे दोन पृथग्जन सांगितले आहेत, त्यापैकी येथे 'अंध पृथग्जन' अभिप्रेत आहे, असे समजावे.

අරියානං අදස්සාවීතිආදීසු අරියාති ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන අරණීයතො බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච වුච්චන්ති, බුද්ධා එව වා ඉධ අරියා. යථාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… තථාගතො අරියොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 5.1098).

‘अरियानं अदस्सावी’ (आर्यांना न पाहणारा) इत्यादींमध्ये ‘अरिय’ (आर्य) म्हणजे क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे, चुकीच्या मार्गाने न चालल्यामुळे, योग्य मार्गाने चालल्यामुळे आणि देवलोकासह सर्व जगाकडून पूजनीय असल्यामुळे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावक यांना ‘आर्य’ म्हटले जाते; किंवा येथे केवळ बुद्धच ‘आर्य’ आहेत. जसे म्हटले आहे – “भिक्खूहो! देवलोकासह या जगात...पे... तथागतांना ‘आर्य’ म्हटले जाते” (सं. नि. ५.१०९८).

සප්පුරිසාති එත්ථ පන පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච ‘‘සප්පුරිසා’’ති වෙදිතබ්බා. තෙ හි ලොකුත්තරගුණයොගෙන සොභනා පුරිසාති සප්පුරිසා. සබ්බෙයෙව වා එතෙ ද්වෙධාපි වුත්තා. බුද්ධාපි හි අරියා ච සප්පුරිසා ච පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධසාවකාපි. යථාහ –

येथे ‘सप्purisa’ (सत्पुरुष) या संज्ञेने प्रत्येकबुद्ध आणि तथागत-श्रावक यांना ‘सत्पुरुष’ समजावे. कारण ते लोकोत्तर गुणांच्या योगाने सुशोभित पुरुष आहेत, म्हणून ते ‘सत्पुरुष’ होत. किंवा हे सर्वच दोन्ही प्रकारे सांगितले गेले आहेत. कारण बुद्ध हे ‘आर्य’ आणि ‘सत्पुरुष’ दोन्ही आहेत, आणि प्रत्येकबुद्ध व बुद्धश्रावक देखील दोन्ही आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො, කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොති;

දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං, තථාවිධං සප්පුරිසං වදන්තී’’ති. (ජා. 2.17.78);

“जो कृतज्ञ, कृतवेदी (उपकार जाणणारा), धीर (बुद्धिमान), कल्याणमित्र आणि दृढभक्त असतो; जो दुःखी व्यक्तीचे काम आदरपूर्वक करतो, अशा व्यक्तीला ‘सत्पुरुष’ म्हणतात.” (जा. २.१७.७८);

එත්ථ හි ‘‘කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො’’ති පච්චෙකසම්බුද්ධො වුත්තො, ‘‘කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති චා’’ති බුද්ධසාවකො, ‘‘දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්ච’’න්ති සම්මාසම්බුද්ධොති. ඉදානි යො තෙසං අරියානං අදස්සනසීලො[Pg.52], න ච දස්සනෙ සාධුකාරී, සො ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො. සො ච චක්ඛුනා අදස්සාවී ඤාණෙන අදස්සාවීති දුවිධො. තෙසු ඤාණෙන අදස්සාවී ඉධාධිප්පෙතො. මංසචක්ඛුනා හි දිබ්බචක්ඛුනා වා අරියා දිට්ඨාපි අදිට්ඨාව හොන්ති තෙසං චක්ඛූනං වණ්ණමත්තගහණතො න අරියභාවගොචරතො. සොණසිඞ්ගාලාදයොපි හි චක්ඛුනා අරියෙ පස්සන්ති, න ච තෙ අරියානං දස්සාවිනො, තස්මා චක්ඛුනා දස්සනං න දස්සනං, ඤාණෙන දස්සනමෙව දස්සනං. යථාහ – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87). තස්මා චක්ඛුනා පස්සන්තොපි ඤාණෙන අරියෙහි දිට්ඨං අනිච්චාදිලක්ඛණං අපස්සන්තො අරියාධිගතඤ්ච ධම්මං අනධිගච්ඡන්තො අරියකරධම්මානං අරියභාවස්ස ච අදිට්ඨත්තා ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො.

येथे “कृतज्ञ, कृतवेदी, धीर” या शब्दांनी प्रत्येकबुद्ध सांगितले आहेत, “कल्याणमित्र आणि दृढभक्त” या शब्दांनी बुद्धश्रावक, आणि “दुःखी व्यक्तीचे काम आदरपूर्वक करतो” या शब्दांनी सम्यक संबुद्ध अभिप्रेत आहेत. आता, जो त्या आर्य पुरुषांना न पाहण्याचा स्वभाव असलेला आहे आणि त्यांच्या दर्शनात रस घेत नाही, त्याला ‘आर्यांना न पाहणारा’ (अरियानं अदस्सावी) असे समजावे. तो चर्मचक्षूने न पाहणारा आणि ज्ञानाने न पाहणारा असा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी येथे ‘ज्ञानाने न पाहणारा’ अभिप्रेत आहे. कारण चर्मचक्षूने किंवा दिव्यचक्षूने आर्यांना पाहिले तरी ते न पाहिल्यासारखेच असते; कारण त्या चक्षूंचे केवळ रंगाचे (रूपाचे) ग्रहण करणे हेच कार्य असते, आर्यांच्या आर्यत्वाचे (मार्ग-फलाचे) ग्रहण करणे हे त्यांचे कार्य नसते. कुत्रे, कोल्हे इत्यादी देखील डोळ्यांनी आर्यांना पाहतात, परंतु ते काही ‘आर्यांचे दर्शन घेणारे’ ठरत नाहीत. म्हणून चर्मचक्षूने पाहणे हे खरे पाहणे नव्हे, तर ज्ञानाने पाहणे हेच खरे पाहणे होय. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – “हे वक्कली! तुला या माझ्या सडणाऱ्या शरीराला पाहून काय लाभ? हे वक्कली! जो धर्माला पाहतो, तो मला पाहतो.” (सं. नि. ३.८७). म्हणून चर्मचक्षूने पाहत असूनही, ज्ञानाने आर्यांनी पाहिलेल्या अनित्यता इत्यादी लक्षणांना न पाहणारा, आर्यांनी प्राप्त केलेल्या धर्माला प्राप्त न करणारा, आर्य बनवणाऱ्या धर्मांना आणि आर्यत्वाला न जाणल्यामुळे ‘आर्यांना न पाहणारा’ असे समजावे.

අරියධම්මස්ස අකොවිදොති සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ අරියධම්මෙ අකුසලො. අරියධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථ පන –

‘अरियधम्मस्स अकोविदो’ (आर्यधर्मात अकुशल) म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या आर्यधर्मात अकुशल असणे. ‘अरियधम्मे अविनीतो’ (आर्यधर्मात अविनीत/अशिक्षित) याविषयी येथे –

දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා;

අභාවතො තස්ස අයං, ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චති.

“विनय हा दोन प्रकारचा आहे, आणि त्यातील प्रत्येक प्रकार पाच प्रकारचा आहे. त्या विनयाच्या अभावामुळे या व्यक्तीला ‘अविनीत’ (अशिक्षित/अनुशासित नसलेला) म्हटले जाते.”

අයඤ්හි සංවරවිනයො පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙපි විනයෙ එකමෙකො විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධො.

हा विनय ‘संवर-विनय’ (संयम रूप विनय) आणि ‘प्रहाण-विनय’ (त्याग रूप विनय) अशा दोन प्रकारचा आहे. या दोन्ही प्रकारच्या विनयांमध्ये प्रत्येक विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो. संवर-विनय देखील ‘शील-संवर’, ‘स्मृति-संवर’ (सति-संवर), ‘ज्ञान-संवर’, ‘क्षांति-संवर’ (खंति-संवर) आणि ‘वीर्य-संवर’ असा पाच प्रकारचा आहे. प्रहाण-विनय देखील ‘तदंग-प्रहाण’, ‘विष्कंभन-प्रहाण’, ‘समुच्छेद-प्रहाण’, ‘प्रतिप्रस्रब्धि-प्रहाण’ (पटिप्पस्सद्धि-प्रहाण) आणि ‘निःसरण-प्रहाण’ असा पाच प्रकारचा आहे.

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) අයං සීලසංවරො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) අයං සතිසංවරො.

त्यामध्ये, “या प्रातिमोक्ष-संवराने युक्त असतो, सुयुक्त असतो” (विभंग ५११) हा ‘शील-संवर’ होय. “चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाचा संयम करतो” (दी. नि. १.२१३) हा ‘स्मृति-संवर’ होय.

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා)සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041;

චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 4) –

“जगात जे काही प्रवाहाचे मार्ग (तृष्णा इत्यादींचे प्रवाह) आहेत, (हे अजित! असे भगवान म्हणाले) स्मृती (सति) हा त्यांचा रोखणारा बांध आहे. मी त्या प्रवाहांचा संयम स्मृतीला म्हणतो, आणि प्रज्ञेने (ज्ञानाने) ते बंद केले जातात.” (सु. नि. १०४१) –

අයං [Pg.53] ඤාණසංවරො. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං වීරියසංවරො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො ‘‘සංවරො’’, විනයනතො ‘‘විනයො’’ති වුච්චති. එවං තාව සංවරවිනයො පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

हा ‘ज्ञान-संवर’ होय. “थंडी आणि उष्णता सहन करणारा असतो” (म. नि. १.२४) हा ‘क्षांति-संवर’ होय. “उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा स्वीकार करत नाही (त्याला थारा देत नाही)” (म. नि. १.२६) हा ‘वीर्य-संवर’ होय. हा सर्वच संवर आपापल्या परीने संयमित आणि अनुशासित करावयाच्या काय-दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादींच्या निरोधासाठी असल्यामुळे ‘संवर’ आणि त्यांना वश करत असल्यामुळे ‘विनय’ म्हटला जातो. अशा प्रकारे संवर-विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो, असे समजावे.

තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසු පටිපක්ඛභාවතො දීපාලොකෙන විය තමස්ස තෙන තෙන විපස්සනාඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං, සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය, මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුඤ්චිතුකම්‍යතාය, උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමඤාණෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම.

तसेच, नाम-रूप परिच्छेद इत्यादी विपश्यना ज्ञानांमध्ये, विरोधी भाव असल्यामुळे, दिव्याच्या प्रकाशाने अंधाराचा नाश व्हावा त्याप्रमाणे त्या-त्या विपश्यना ज्ञानाद्वारे त्या-त्या अनर्थाचा (अहितकारक गोष्टींचा) जो त्याग होतो, तो म्हणजे – नाम-रूप व्यवस्थापनाने (निश्चयाने) सत्काय-दृष्टीचा त्याग; प्रत्यय-परिग्रहाने (कारणांच्या ज्ञानाने) अहेतुक-दृष्टी आणि विषमहेतुक-दृष्टीचा त्याग; आकांक्षा-वितरणाने (शंकांचे निरसन केल्याने) संशयावस्थेचा त्याग; कलाप-संमशनाने (समूहाच्या चिंतनाने) ‘मी आणि माझे’ या आसक्तीचा त्याग; मार्गामार्ग-व्यवस्थापनाने अमार्गात मार्ग-संज्ञेचा त्याग; उदय-दर्शनाने (उत्पत्ती पाहण्याने) उच्छेद-दृष्टीचा त्याग; व्यय-दर्शनाने (विनाश पाहण्याने) शाश्वत-दृष्टीचा त्याग; भय-दर्शनाने भययुक्त गोष्टींमध्ये अभय-संज्ञेचा त्याग; आदीनव-दर्शनाने (दोषांच्या दर्शनाने) आस्वाद-संज्ञेचा (भोगाच्या इच्छेचा) त्याग; निर्विदा-अनुपश्यनेने (वैराग्याने) अभिरती-संज्ञेचा (आसक्तीचा) त्याग; मुंचितुकामीयता-ज्ञानाने (मुक्त होण्याच्या इच्छेने) मुक्त न होण्याची इच्छा असण्याचा त्याग; उपेक्षा-ज्ञानाने उपेक्षा न करण्याचा त्याग; अनुलोम-ज्ञानाने धर्मस्थिती आणि निर्वाण यांविषयीच्या विरोधी भावाचा त्याग; आणि गोत्रभू-ज्ञानाने संस्कारांच्या निमित्ताचे ग्रहण करण्याचा त्याग. याला ‘तदंग-प्रहाण’ असे म्हणतात.

යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙන විය උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, ඉදං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277; විභ. 628) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසග්ගණස්ස අච්චන්තඅප්පවත්තිභාවෙන පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, ඉදං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, ඉදං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති, තංතංපහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

परंतु, उपचार आणि अप्पणा (अर्पणा) या भेदांनी युक्त असलेल्या समाधीद्वारे, नीवरणादी धर्मांच्या उत्पत्तीला रोखल्यामुळे, जसे पाण्याच्या पृष्ठभागावरील शेवाळ घड्याने बाजूला करावे, त्याप्रमाणे त्या-त्या नीवरणादी क्लेशांचा जो त्याग होतो, त्याला ‘विष्कंभन-प्रहाण’ असे म्हणतात. चार आर्यमार्गांच्या भावनेमुळे (अभ्यासामुळे), त्या-त्या मार्गयुक्त व्यक्तीच्या स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) “मिथ्या दृष्टीच्या प्रहाणासाठी” इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या, समुदय पक्षातील क्लेशसमूहाचा अत्यंत अनुत्पत्तीच्या (पुन्हा कधीही उत्पन्न न होण्याच्या) रूपाने जो त्याग होतो, त्याला ‘समुच्छेद-प्रहाण’ असे म्हणतात. फल-क्षणी (फलाच्या अवस्थेत) क्लेशांचे जे शांत होणे आहे, त्याला ‘प्रतिप्रस्रब्धि-प्रहाण’ (पटिप्पस्सद्धि-प्रहाण) असे म्हणतात. सर्व संस्कृत (संखत) धर्मांतून मुक्त असल्यामुळे, ज्यामध्ये सर्व संस्कृत धर्मांचा त्याग झाला आहे असे जे निर्वाण आहे, त्याला ‘निःसरण-प्रहाण’ असे म्हणतात. आणि हा सर्वच त्याग, त्याग करण्याच्या अर्थाने ‘प्रहाण’ आणि वश (अनुशासित) करण्याच्या अर्थाने ‘विनय’ असल्यामुळे याला ‘प्रहाण-विनय’ म्हटले जाते; किंवा त्या-त्या प्रहाणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीमध्ये त्या-त्या विनयाची उत्पत्ती होत असल्यामुळे देखील याला ‘प्रहाण-विनय’ म्हटले जाते. अशा प्रकारे प्रहाण-विनय देखील पाच प्रकारांत विभागला जातो, असे समजावे.

එවමයං [Pg.54] සඞ්ඛෙපතො දුවිධො, පභෙදතො ච දසවිධො විනයො භින්නසංවරත්තා පහාතබ්බස්ස ච අප්පහීනත්තා යස්මා එතස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස නත්ථි, තස්මා අභාවතො තස්ස අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චතීති. එස නයො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථාපි. නින්නානාකාරණඤ්හි එතං අත්ථතො. යථාහ – ‘‘යෙව තෙ අරියා, තෙව තෙ සප්පුරිසා. යෙව තෙ සප්පුරිසා, තෙව තෙ අරියා. යොව සො අරියානං ධම්මො, සොව සො සප්පුරිසානං ධම්මො. යොව සො සප්පුරිසානං ධම්මො, සොව සො අරියානං ධම්මො. යෙව තෙ අරියවිනයා, තෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා. යෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා, තෙව තෙ අරියවිනයා. අරියෙති වා සප්පුරිසෙති වා, අරියධම්මෙති වා සප්පුරිසධම්මෙති වා, අරියවිනයෙති වා සප්පුරිසවිනයෙති වා එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති.

अशा प्रकारे, संक्षेपाने दोन प्रकारचा आणि विस्ताराने दहा प्रकारचा हा विनय (संयम), संवराचा (इंद्रिय संयमाचा) भंग झाल्यामुळे आणि त्याग करण्यायोग्य गोष्टींचा त्याग न केल्यामुळे, ज्या अर्थी या अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जनाच्या ठिकाणी नसतो; त्या अर्थी, त्याच्या अभावामुळे या पृथग्जनाला 'अविनीत' (असंयमी) असे म्हटले जाते. हाच नियम 'सत्पुरुषांना न पाहणारा, सत्पुरुषांच्या धम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषांच्या धम्मात अविनीत' याच्या बाबतीतही लागू होतो. कारण अर्थाच्या दृष्टीने यात काहीही फरक नाही. जसे म्हटले आहे – 'जे आर्य आहेत, तेच सत्पुरुष आहेत. जे सत्पुरुष आहेत, तेच आर्य आहेत. जो आर्यांचा धम्म आहे, तोच सत्पुरुषांचा धम्म आहे. जो सत्पुरुषांचा धम्म आहे, तोच आर्यांचा धम्म आहे. जो आर्यांचा विनय आहे, तोच सत्पुरुषांचा विनय आहे. जो सत्पुरुषांचा विनय आहे, तोच आर्यांचा विनय आहे. 'आर्य' किंवा 'सत्पुरुष', 'आर्यधम्म' किंवा 'सत्पुरुषधम्म', 'आर्यविनय' किंवा 'सत्पुरुषविनय' हे सर्व एकच, एकाच अर्थाचे, समान, समभागी, त्याच स्वरूपाचे आणि तेच आहेत.'

කස්මා පන ථෙරො අත්තානුදිට්ඨියා කතමෙහි වීසතියා ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතීති පුච්ඡිත්වා තං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ‘‘ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති එවං පුථුජ්ජනං නිද්දිසීති? පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය තං අත්ථං ආවිකාතුං පඨමං පුථුජ්ජනං නිද්දිසීති වෙදිතබ්බං.

पण स्थविरांनी (थेरांनी) 'आत्मदृष्टीच्या (अत्तानुदिट्ठीच्या) कोणत्या वीस प्रकारांनी अभिनिवेश (आग्रह) होतो?' असा प्रश्न विचारून, त्याचे उत्तर न देताच 'येथे अश्रुतवान पृथग्जन...' अशा प्रकारे पृथग्जनाचा निर्देश का केला? पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्ती-केंद्रित) देशनेद्वारे तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी प्रथम पृथग्जनाचा निर्देश केला, असे समजावे.

131. එවං පුථුජ්ජනං නිද්දිසිත්වා ඉදානි අභිනිවෙසුද්දෙසං දස්සෙන්තො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීතිආදිමාහ. තත්ථ රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති රූපක්ඛන්ධං කසිණරූපඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති දිට්ඨිපස්සනාය සමනුපස්සති. නිද්දෙසෙ පනස්ස රූපක්ඛන්ධෙ අභිනිවෙසො පඤ්චක්ඛන්ධාධිකාරත්තා පාකටොති තං අවත්වා කසිණරූපමෙව ‘‘රූප’’න්ති සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. රූපවන්තං වා අත්තානන්ති අරූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තං අත්තානං රූපවන්තං සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තස්මිං අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තං අත්තානං රූපස්මිං සමනුපස්සති.

१३१. अशा प्रकारे पृथग्जनाचा निर्देश करून, आता अभिनिवेशाचा (आग्रहाचा) उद्देश दाखवताना त्यांनी 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' (रूपं अत्ततो समनुपस्सति) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये, 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' म्हणजे रूपस्कंधाला (रूपक्खंधाला) आणि कसिण-रूपाला 'आत्मा' या दृष्टीने पाहतो. परंतु, याच्या सविस्तर स्पष्टीकरणात पंचस्कंधांच्या अधिकारामुळे रूपस्कंधातील अभिनिवेश स्पष्टच आहे, म्हणून त्याचा उल्लेख न करता केवळ कसिण-रूपालाच सामान्य रूपाने 'रूप' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो' म्हणजे अरूपाला (नामस्कंधाला) 'आत्मा' मानून, त्या आत्म्याला रूपवान म्हणून पाहतो. 'किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो' म्हणजे अरूपालाच 'आत्मा' मानून, त्या आत्म्यामध्ये रूप पाहतो. 'किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो' म्हणजे अरूपालाच 'आत्मा' मानून, त्या आत्म्याला रूपामध्ये पाहतो.

තත්ථ රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති සුද්ධරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති කථිතං. රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං, වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉමෙසු සත්තසු ඨානෙසු අරූපං ‘‘අත්තා’’ති කථිතං. වෙදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තානන්ති එවං චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං [Pg.55] වසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො. තා පන වීසතිපි දිට්ඨියො මග්ගාවරණා, න සග්ගාවරණා, සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣා.

त्यामध्ये, 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' यात केवळ शुद्ध रूपालाच 'आत्मा' म्हटले आहे. 'किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो, आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, रूपामध्ये आत्मा पाहतो; वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो, संज्ञेला, संस्कारांना, विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो' – या सात ठिकाणी अरूपाला (नामस्कंधाला) 'आत्मा' म्हटले आहे. 'किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त पाहतो, आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, वेदनेमध्ये आत्मा पाहतो' – अशा प्रकारे चार (नाम) स्कंधांमध्ये प्रत्येकी तीन-तीन याप्रमाणे बारा ठिकाणी रूप आणि अरूप मिश्रित आत्मा सांगितला आहे. त्या वीसही दृष्टी मार्गाला अडथळा आणणाऱ्या (मार्गावरण) आहेत, स्वर्गाला अडथळा आणणाऱ्या (स्वर्गावरण) नाहीत; आणि त्या स्रोतापत्ती मार्गाने नष्ट होणाऱ्या (स्रोतापत्तिमग्गवज्झ) आहेत.

ඉදානි තං නිද්දිසන්තො කථං රූපන්තිආදිමාහ. තත්ථ පථවීකසිණන්ති පථවීමණ්ඩලං නිස්සාය උප්පාදිතං පටිභාගනිමිත්තසඞ්ඛාතං සකලඵරණවසෙන පථවීකසිණං. අහන්ති අත්තානමෙව සන්ධාය ගණ්හාති. අත්තන්ති අත්තානං. අද්වයන්ති එකමෙව. තෙලප්පදීපස්සාති තෙලයුත්තස්ස පදීපස්ස. ඣායතොති ජලතො. යා අච්චි, සො වණ්ණොතිආදි අච්චිං මුඤ්චිත්වා වණ්ණස්ස අභාවතො වුත්තං. යා ච දිට්ඨි යඤ්ච වත්ථූති තදුභයං එකතො කත්වා රූපවත්ථුකා අත්තානුදිට්ඨි වුච්චතීති අත්ථො.

आता त्याचे स्पष्टीकरण करताना त्यांनी 'रूप कसे आहे?' (कथं रूपं) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये, 'पृथ्वीकसिण' (पथवीकसिण) म्हणजे पृथ्वीमंडलाच्या आधारे उत्पन्न झालेले, प्रतिभागनिमित्त संज्ञक आणि संपूर्ण व्यापण्याच्या स्वरूपातील पृथ्वीकसिण होय. 'मी' (अहं) हे स्वतःलाच उद्देशून ग्रहण करतो. 'आत्मा' (अत्ता) म्हणजे स्वतः. 'अद्वय' (अद्वयं) म्हणजे एकच. 'तेलाच्या दिव्याचा' (तेलप्पदीपस्स) म्हणजे तेलाने युक्त असलेल्या दिव्याचा. 'जळत असताना' (झायतो) म्हणजे प्रज्वलित असताना. 'जी ज्योत आहे, तोच रंग आहे' इत्यादी ज्योतीला सोडून रंगाचे अस्तित्व नसल्यामुळे म्हटले आहे. 'जी दृष्टी आणि जे वस्तू (आलंबन)' या दोन्हीला एकत्र करून 'रूप-वस्तूवर आधारित आत्मदृष्टी' (रूपवत्थुका अत्तानुदिट्ठी) असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

ආපොකසිණාදීනි ආපාදීනි නිස්සාය උප්පාදිතකසිණනිමිත්තානෙව. පරිච්ඡින්නාකාසකසිණං පන රූපජ්ඣානස්ස ආරම්මණං හොන්තම්පි ආකාසකසිණන්ති වුච්චමානෙ අරූපජ්ඣානාරම්මණෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙන සංකිණ්ණං හොතීති න ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. රූපාධිකාරත්තා විඤ්ඤාණකසිණං න ගහෙතබ්බමෙවාති. ඉධෙකච්චො වෙදනං සඤ්ඤං සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතීති චත්තාරො ඛන්ධෙ අභින්දිත්වා එකතො ගහණවසෙන වුත්තං. සො හි චිත්තචෙතසිකානං විසුං විසුං කරණෙ අසමත්ථත්තා සබ්බෙ එකතො කත්වා ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. ඉමිනා රූපෙන රූපවාති එත්ථ සරීරරූපම්පි කසිණරූපම්පි ලබ්භති. ඡායාසම්පන්නොති ඡායාය සම්පන්නො අවිරළො. තමෙනාති එත්ථ එන-සද්දො නිපාතමත්තං, තමෙතන්ති වා අත්ථො. ඡායාවාති විජ්ජමානච්ඡායො. රූපං අත්තාති අග්ගහිතෙපි රූපං අමුඤ්චිත්වා දිට්ඨියා උප්පන්නත්තා රූපවත්ථුකාති වුත්තං.

'आपकसिण' (जलकसिण) इत्यादी हे जलादींच्या आधारे उत्पन्न झालेले कसिण-निमित्तच आहेत. परंतु, 'परिच्छिन्नाकासकसिण' (मर्यादित आकाशकसिण) हे रूपध्यानाचे आलंबन असले, तरी त्याला 'आकाशकसिण' म्हटले असता, ते अरूपध्यानाचे आलंबन असलेल्या 'कसिणुग्घाटिमाकास' (कसिण काढून घेतलेल्या आकाशाशी) संकीर्ण (मिश्रित) होईल; म्हणून ते घेतले नाही, असे समजावे. रूपाच्या अधिकारामुळे (प्रकरणामुळे) 'विज्ञाणकसिण' (विज्ञानकसिण) मुळीच घेऊ नये. 'येथे एखादा वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो' हे चार स्कंधांना विभक्त न करता एकत्र ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने म्हटले आहे. कारण तो (मिथ्यादृष्टी पुरुष) चित्त आणि चैतसिकांना वेगवेगळ्या प्रकारे जाणण्यास असमर्थ असल्यामुळे, सर्वांना एकत्र करून 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. 'या रूपाने रूपवान' (इमिना रूपेन रूपवा) यामध्ये शरीराचे रूप आणि कसिण-रूप दोन्ही प्राप्त होतात. 'छायासंपन्न' (छायासम्पन्नो) म्हणजे छायेने युक्त, दाट पानांचे झाड. 'तमेनं' यामध्ये 'एन' हा शब्द केवळ निपात (अव्यय) आहे, किंवा 'तमेतं' (त्यालाच) असा अर्थ आहे. 'छायावान' (छायावा) म्हणजे विद्यमान छाया असलेला. 'रूप हा आत्मा आहे' असे ग्रहण न केले तरी, रूपाचा त्याग न करता दृष्टी उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'रूप-वस्तूवर आधारित' (रूपवत्थुका) म्हटले आहे.

අත්තනි රූපං සමනුපස්සතීති සරීරරූපස්ස කසිණරූපස්ස ච චිත්තනිස්සිතත්තා තස්මිං අරූපසමුදායෙ අත්තනි තං රූපං සමනුපස්සති. අයං ගන්ධොති ඝායිතගන්ධං ආහ. ඉමස්මිං පුප්ඵෙති පුප්ඵනිස්සිතත්තා ගන්ධස්ස එවමාහ.

'आत्म्यामध्ये रूप पाहतो' म्हणजे शरीराचे रूप आणि कसिण-रूप हे चित्तावर आश्रित असल्यामुळे, तो अरूप-समुदाय (नामस्कंधांचा समूह) रूपी आत्म्यामध्ये त्या रूपाला पाहतो. 'हा गंध' (अयं गंधो) याद्वारे हुंगलेल्या गंधाचा निर्देश केला आहे. 'या फुलामध्ये' (इमस्मिं पुप्फे) असे म्हटले आहे कारण गंध फुलावर आश्रित असतो.

රූපස්මිං අත්තානං සමනුපස්සතීති යත්ථ රූපං ගච්ඡති, තත්ථ චිත්තං ගච්ඡති. තස්මා රූපනිස්සිතං චිත්තං ගහෙත්වා තං අරූපසමුදායං අත්තානං තස්මිං රූපෙ සමනුපස්සති. ඔළාරිකත්තා රූපස්ස ඔළාරිකාධාරං කරණ්ඩකමාහ.

'रूपामध्ये आत्मा पाहतो' म्हणजे जिथे रूप जाते, तिथे चित्त जाते. म्हणून रूपावर आश्रित असलेल्या चित्ताला ग्रहण करून, तो अरूप-समुदाय रूपी आत्म्याला त्या रूपामध्ये पाहतो. रूपाच्या स्थूलतेमुळे (ओळारिकत्वामुळे) त्यांनी स्थूल आधार असलेल्या करंडकाचे (पेटीचे) उदाहरण दिले आहे.

132. ඉධෙකච්චො [Pg.56] චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනන්තිආදීසු විසුං විසුං වෙදනාය දිට්ඨිගහණෙ අසතිපි වෙදනාති එකග්ගහණෙන ගහිතෙ සබ්බාසං වෙදනානං අන්තොගධත්තා විසුං විසුං ගහිතා එව හොන්තීති විසුං විසුං යොජනා කතාති වෙදිතබ්බා. සො හි අනුභවනවසෙන වෙදනාය ඔළාරිකත්තා වෙදනංයෙව ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. සඤ්ඤං සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණං රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති සඤ්ඤාදයො අරූපධම්මෙ රූපඤ්ච එකතො කත්වා ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සති. උම්මත්තකො විය හි පුථුජ්ජනො යථා යථා උපට්ඨාති, තථා තථා ගණ්හාති.

१३२. 'येथे एखादा चक्षु-संस्पर्शजन्य वेदना...' इत्यादींमध्ये वेगवेगळ्या वेदनेचे दृष्टी-ग्रहण (दृष्टीने स्वीकारणे) पाठात नसले, तरी 'वेदना' अशा एकाच ग्रहणाने स्वीकार केला असता, सर्व वेदनांचा त्यात अंतर्भाव होत असल्यामुळे त्या वेगवेगळ्याच ग्रहण केल्या जातात; म्हणून वेगवेगळी योजना केली आहे, असे समजावे. कारण तो (मिथ्यादृष्टी) अनुभवाच्या दृष्टीने वेदनेच्या स्थूलतेमुळे वेदनेलाच 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. 'संज्ञा, संस्कार, विज्ञान आणि रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' म्हणजे संज्ञा इत्यादी अरूप धम्म आणि रूपाला एकत्र करून 'आत्मा' म्हणून पाहतो. कारण वेड्या माणसाप्रमाणे पृथग्जन ज्या ज्या प्रकारे (चित्तात) भासते, त्या त्या प्रकारे ग्रहण करतो.

133. චක්ඛුසම්ඵස්සජං සඤ්ඤන්තිආදීසු සඤ්ජානනවසෙන සඤ්ඤාය පාකටත්තා සඤ්ඤං ‘‘අත්තා’ති ගණ්හාති. සෙසං වෙදනාය වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

१३३. 'चक्षु-संस्पर्शजन्य संज्ञा...' इत्यादींमध्ये ओळखण्याच्या (संज्ञान घेण्याच्या) दृष्टीने संज्ञा स्पष्ट असल्यामुळे, तो संज्ञेला 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. उर्वरित भाग वेदनेच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

134. චක්ඛුසම්ඵස්සජං චෙතනන්තිආදීසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු චෙතනාය පධානත්තා පාකටත්තා ච චෙතනා එව නිද්දිට්ඨා. තාය ඉතරෙපි නිද්දිට්ඨාව හොන්ති. සො පන චෙතසිකභාවවසෙන පාකටත්තා චෙතනං ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

१३४. 'चक्खुसम्फस्सजं चेतना' (चक्षु-संस्पर्शजन्य चेतना) इत्यादींमध्ये, संस्कारस्कंधात समाविष्ट असलेल्या धर्मांमध्ये चेतनेचे प्राधान्य असल्यामुळे आणि ती स्पष्ट (प्रकट) असल्यामुळे केवळ 'चेतना'च निर्दिष्ट केली आहे. तिच्या निर्देशाने इतर (धर्मांचा) देखील निर्देश होतोच. परंतु, तो (मिथ्यादृष्टी पुरुष) चेतसिक भावाच्या प्रकटीकरणामुळे चेतनेलाच 'आत्मा' असे मानतो. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

135. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්තිආදීසු විජානනවසෙන චිත්තස්ස පාකටත්තා චිත්තං ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. සෙසමෙත්ථාපි වුත්තනයමෙව.

१३५. 'चक्खुविञ्ञाणं' (चक्षु-विज्ञान) इत्यादींमध्ये, जाणण्याच्या (विजानन) सामर्थ्यामुळे चित्त स्पष्ट (प्रकट) होत असल्याने तो चित्ताला 'आत्मा' असे मानतो. येथेही उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

අත්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अत्तानुदिट्ठिनिद्देसवण्णना (आत्मानुदृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

3. මිච්ඡාදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

३. मिच्छादिट्ठिनिद्देसवण्णना (मिथ्यादृष्टी निर्देश वर्णन)

136. මිච්ඡාදිට්ඨි හෙට්ඨා වුත්තත්ථායෙව. අයං පන අපරො නයො – නත්ථි දින්නන්ති උච්ඡෙදදිට්ඨිකත්තා දානඵලං පටික්ඛිපති. නත්ථි යිට්ඨන්ති එත්ථ යිට්ඨන්ති ඛුද්දකයඤ්ඤො. හුතන්ති මහායඤ්ඤො. ද්වින්නම්පි ඵලං පටික්ඛිපති. නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකොති දානඵලස්ස පටික්ඛිත්තත්තා සීලාදීනං පුඤ්ඤකම්මානං, පාණාතිපාතාදීනං පාපකම්මානං ඵලං පටික්ඛිපති. නත්ථි අයං ලොකොති පුරෙ කතෙන කම්මුනා. නත්ථි පරො ලොකොති ඉධ කතෙන කම්මුනා. නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතාති තෙසු කතකම්මානං ඵලං පටික්ඛිපති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති කම්මහෙතුකං උපපත්තිං පටික්ඛිපති. නත්ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා…පෙ… පවෙදෙන්තීති ඉධලොකපරලොකෙ පස්සිතුං අභිඤ්ඤාපටිලාභාය පටිපදං පටික්ඛිපති. ඉධ පාළියං පන නත්ථි දින්නන්ති වත්ථූති නත්ථි දින්නන්ති වුච්චමානං දානං, තස්සා දිට්ඨියා වත්ථූති අත්ථො[Pg.57]. එවංවාදො මිච්ඡාති එවං නත්ථි දින්නන්ති වාදො වචනං මිච්ඡා විපරීතොති අත්ථො.

१३६. मिथ्यादृष्टीचा (मिच्छादिट्ठि) अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहे. परंतु हा दुसरा एक प्रकार (नय) आहे - 'नत्थि दिन्नं' (दिलेले काही नाही/दान व्यर्थ आहे) या विधानाने उच्छेददृष्टी असल्यामुळे तो दानाच्या फळाचा निषेध करतो. 'नत्थि यिट्ठं' यामध्ये 'यिट्ठं' म्हणजे लहान यज्ञ (पूजा). 'हुतं' म्हणजे मोठा यज्ञ. या दोन्हीच्या फळाचा देखील तो निषेध करतो. 'नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको' (सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो) याद्वारे दानाच्या फळाचा निषेध केल्यामुळे, शीलादी पुण्यकर्मांच्या आणि प्राणातिपातादी (जीवहिंसा इत्यादी) पापकर्मांच्या फळाचा तो निषेध करतो. 'नत्थि अयं लोको' (हा लोक नाही) म्हणजे पूर्वजन्मात केलेल्या कर्मामुळे (उत्पन्न झालेला हा लोक नाही). 'नत्थि परो लोको' (परलोक नाही) म्हणजे या जन्मात केलेल्या कर्मामुळे (उत्पन्न होणारा परलोक नाही). 'नत्थि माता, नत्थि पिता' (माता नाही, पिता नाही) याद्वारे त्यांच्याविषयी केलेल्या कर्मांच्या (सेवेच्या) फळाचा तो निषेध करतो. 'नत्थि सत्ता ओपपातिका' (औपपातिक प्राणी नसतात) याद्वारे कर्महेतुक उत्पत्तीचा (पुनर्जन्माचा) तो निषेध करतो. 'नत्थि लोके समणब्राह्मणा...पे... पवेदेन्ति' (लोकात असे श्रमण-ब्राह्मण नाहीत... जे स्वतः जाणून प्रकट करतात) याद्वारे या लोकात आणि परलोकात पाहण्यासाठी, अभिज्ञा प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या प्रतिपदेचा (मार्गाचा) तो निषेध करतो. परंतु येथे पाळीमध्ये 'नत्थि दिन्नं' ही वस्तू आहे, याचा अर्थ असा की 'नत्थि दिन्नं' असे म्हटले असता, दान हे त्या दृष्टीचे (मिथ्यादृष्टीचे) आलंबन (वस्तू) बनते. 'एवंवादो मिच्छा' म्हणजे 'अशा प्रकारे दान व्यर्थ आहे' असे म्हणणे ही मिथ्या (विपरीत) धारणा आहे, असा अर्थ आहे.

මිච්ඡාදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मिच्छादिट्ठिनिद्देसवण्णना (मिथ्यादृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

4. සක්කායදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

४. सक्कायदिट्ठिनिद्देसवण्णना (सत्कायदृष्टी निर्देश वर्णन)

137. සක්කායදිට්ඨි පන අත්තානුදිට්ඨියෙව, අඤ්ඤත්ථ ආගතපරියායවචනදස්සනත්ථං වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

१३७. परंतु, सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) हीच 'अत्तानुदिट्ठि' (आत्मानुदृष्टी) आहे; इतर ठिकाणी आलेल्या पर्यायी शब्दांचे दर्शन घडवण्यासाठी ती येथे सांगितली आहे, असे समजावे.

සක්කායදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सक्कायदिट्ठिनिद्देसवण्णना (सत्कायदृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

5. සස්සතදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

५. सस्सतदिट्ठिनिद्देसवण्णना (शाश्वतदृष्टी निर्देश वर्णन)

138. සක්කායවත්ථුකාය සස්සතදිට්ඨියාති කම්මධාරයසමාසො. රූපවන්තං වා අත්තානන්තිආදීනං පන්නරසන්නං වචනානං අන්තෙ සමනුපස්සතීති සම්බන්ධො කාතබ්බො, පාඨො වා. අඤ්ඤථා හි න ඝටීයතීති. එවං ‘‘රූපවන්තං වා අත්තානං සමනුපස්සතී’’ති එකමෙව දස්සෙත්වා සෙසා චුද්දස සංඛිත්තා.

१३८. 'सक्कायवत्थुकाय सस्सतदिट्ठिया' हे कर्मधारय समास आहे. 'रूपवन्तं वा अत्तानं' इत्यादी पंधरा पदांच्या शेवटी 'समनुपस्सति' या पदाशी संबंध जोडला पाहिजे, किंवा तो तसाच पाठ आहे. कारण अन्यथा (दुसऱ्या प्रकारे अर्थ घेतल्यास) तो जुळत नाही, असे समजावे. अशा प्रकारे 'रूपवन्तं वा अत्तानं समनुपस्सति' हा एकच निर्देश दाखवून उर्वरित चौदा संक्षेपाने सांगितले आहेत.

සස්සතදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सस्सतदिट्ठिनिद्देसवण्णना (शाश्वतदृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

6. උච්ඡෙදදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

६. उच्छेददिट्ठिनिद्देसवण्णना (उच्छेददृष्टी निर्देश वर्णन)

139. සක්කායවත්ථුකාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා එවං ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එකමෙව දස්සෙත්වා සෙසා චතස්සො සංඛිත්තා.

१३९. सत्कायवस्तूवर आधारित उच्छेददृष्टीमध्ये (सक्कायवत्थुकाय उच्छेददिट्ठिया) देखील 'रूपं अत्ततो समनुपस्सति' (रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो) हा एकच निर्देश दाखवून उर्वरित चार संक्षेपाने सांगितले आहेत.

උච්ඡෙදදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उच्छेददिट्ठिनिद्देसवण्णना (उच्छेददृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

7. අන්තග්ගාහිකාදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

७. अन्तग्ग्राहिकादिट्ठिनिद्देसवण्णना (अंतग्राहिका दृष्टी निर्देश वर्णन)

140. අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා පඨමවාරෙ ආකාරපුච්ඡා. දුතියෙ ආකාරගහණං. තතියෙ ආකාරවිස්සජ්ජනං. තත්ථ ලොකොති අත්තා. සො අන්තොති අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛෙසු සස්සතුච්ඡෙදන්තෙසු සස්සතග්ගාහෙ සස්සතන්තො, අසස්සතග්ගාහෙ උච්ඡෙදන්තො. පරිත්තං ඔකාසන්ති සුප්පමත්තං වා සරාවමත්තං වා ඛුද්දකං ඨානං. නීලකතො ඵරතීති නීලන්ති ආරම්මණං කරොති. අයං ලොකොති අත්තානං සන්ධාය වුත්තං. පරිවටුමොති සමන්තතො පරිච්ඡෙදවා. අන්තසඤ්ඤීති අන්තවාතිසඤ්ඤී. අන්තො අස්ස අත්ථීති අන්තොති ගහෙතබ්බං. යං ඵරතීති යං කසිණරූපං ඵරති. තං වත්ථු චෙව ලොකො චාති තං කසිණරූපං ආරම්මණඤ්චෙව ආලොකියට්ඨෙන ලොකො ච. යෙන ඵරතීති යෙන චිත්තෙන ඵරති. සො අත්තා චෙව ලොකො චාති අත්තානමපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගං කතං, තං චිත්තං අත්තා චෙව ආලොකනට්ඨෙන ලොකො චාති වුත්තං හොති. අන්තවාති අන්තො. ඔකාසකතො ඵරතීති ආලොකකසිණවසෙන තෙජොකසිණවසෙන [Pg.58] ඔදාතකසිණවසෙන වා ඔභාසොති ඵරති. නීලාදීනං පඤ්චන්නං පභස්සරකසිණානංයෙව ගහිතත්තා පථවීආපොවායොකසිණවසෙන අත්තාභිනිවෙසො න හොතීති ගහෙතබ්බං.

१४०. अंतग्राहिका दृष्टीमध्ये (अन्तग्ग्राहिकाय दिट्ठिया) पहिल्या वारात आकारांविषयी विचारणा (आकारपुच्छा) आहे. दुसऱ्या वारात आकारांचे ग्रहण (आकारगहण) आहे. तिसऱ्या वारात आकारांचे विसर्जन (आकारविस्सज्जन) आहे. तेथे 'लोको' म्हणजे आत्मा. 'सो अन्तो' म्हणजे परस्परांच्या विरोधी असलेल्या शाश्वत आणि उच्छेद या अंतांपैकी (टोकांपैकी) शाश्वत दृष्टीच्या ग्रहणात 'शाश्वतांत' आणि अशाश्वत (उच्छेद) दृष्टीच्या ग्रहणात 'उच्छेदांत' (असा अर्थ घ्यावा). 'परित्तं ओकासं' म्हणजे सूप किंवा वाटीच्या आकाराची लहान जागा. 'नीलकतो फरति' म्हणजे निळ्या रंगाला आलंबन (विषय) बनवतो. 'अयं लोको' हे आत्म्याला उद्देशून म्हटले आहे. 'परिवटुमो' म्हणजे सर्व बाजूंनी मर्यादित (परिच्छेदवान). 'अन्तसञ्ञी' म्हणजे अंत आहे अशी संज्ञा असलेला. 'त्याला अंत आहे' म्हणून 'अन्तो' असे समजावे. 'यं फरति' म्हणजे ज्या कसिण-रूपाला व्यापतो. 'तं वत्थु चेव लोको चा' म्हणजे ते कसिण-रूप आलंबन देखील आहे आणि पाहण्याच्या अर्थाने 'लोक' देखील आहे. 'येन फरति' म्हणजे ज्या चित्ताने व्यापतो. 'सो अत्ता चेव लोको चा' यामध्ये आत्म्याला उद्देशून पुल्लिंगी प्रयोग केला आहे; ते चित्त आत्मा देखील आहे आणि कसिण पाहण्याच्या अर्थाने 'लोक' देखील आहे, असे म्हटले आहे. 'अन्तवा' म्हणजे अंत असलेला. 'ओकासकतो फरति' म्हणजे आलोककसिण, तेजोकसिण किंवा ओदात (पांढऱ्या) कसिणाच्या प्रभावाने प्रकाश पसरवतो. येथे नील इत्यादी पाच प्रभास्वर कसिणांचेच ग्रहण केल्यामुळे, पृथ्वी, आप आणि वायू कसिणांच्या प्रभावाने 'आत्मा' असा अभिनिवेश (दृढ निश्चय) होत नाही, असे समजावे.

විපුලං ඔකාසන්ති ඛලමණ්ඩලමත්තාදිවසෙන මහන්තං ඨානං. අනන්තවාති වුද්ධඅනන්තවා. අපරියන්තොති වුද්ධඅපරියන්තො. අනන්තසඤ්ඤීති අනන්තොතිසඤ්ඤී. තං ජීවන්ති සො ජීවො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. ජීවොති ච අත්තා එව. රූපාදීනි පඤ්චපි පරිවටුමට්ඨෙන සරීරං. ජීවං න සරීරන්ති අත්තසඞ්ඛාතො ජීවො රූපසඞ්ඛාතං සරීරං න හොති. එස නයො වෙදනාදීසු. තථාගතොති සත්තො. අරහන්ති එකෙ. පරං මරණාති මරණතො උද්ධං, පරලොකෙති අත්ථො. රූපං ඉධෙව මරණධම්මන්ති අත්තනො පාකටක්ඛන්ධසීසෙන පඤ්චක්ඛන්ධග්ගහණං, තං ඉමස්මිංයෙව ලොකෙ නස්සනපකතිකන්ති අත්ථො. සෙසක්ඛන්ධෙසුපි එසෙව නයො. කායස්ස භෙදාති ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතස්ස කායස්ස භෙදතො පරං. ඉමිනා වචනෙන ‘‘පරං මරණා’’ති එතස්ස උද්දෙසස්ස අත්ථො වුත්තො. හොතිපීතිආදීසු හොතීති මූලපදං. චතූසුපි අපි-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තිට්ඨතීති සස්සතත්තා තිට්ඨති, න චවතීති අත්ථො. ‘‘හොතී’’ති පදස්ස වා අත්ථවිසෙසනත්ථං ‘‘තිට්ඨතී’’ති පදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. උප්පජ්ජතීති අණ්ඩජජලාබුජයොනිපවෙසවසෙන උප්පජ්ජති නාම, නිබ්බත්තතීති සංසෙදජඔපපාතිකයොනිපවෙසවසෙන නිබ්බත්තති නාමාති අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. උච්ඡිජ්ජතීති පබන්ධාභාවවසෙන. විනස්සතීති භඞ්ගවසෙන. න හොති පරං මරණාති පුරිමපදානං අත්ථවිවරණං, චුතිතො උද්ධං න විජ්ජතීති අත්ථො. හොති ච න ච හොතීති එකච්චසස්සතිකානං දිට්ඨි, එකෙන පරියායෙන හොති, එකෙන පරියායෙන න හොතීති අත්ථො. ජීවභාවෙන හොති, පුබ්බජීවස්ස අභාවෙන න හොතීති වුත්තං හොති. නෙව හොති න න හොතීති අමරාවික්ඛෙපිකානං දිට්ඨි, හොතීති ච නෙව හොති, න හොතීති ච න හොතීති අත්ථො. අනුවාදභයා මුසාවාදභයා ච මන්දත්තා මොමූහත්තා ච පුබ්බවුත්තනයස්ස පටික්ඛෙපමත්තං කරොති. ඉමෙහි පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහීති යථාවුත්තානං දසන්නං පඤ්චකානං වසෙන පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහීති.

खळमंडळाच्या (धान्य मळण्याच्या जागेच्या) प्रमाणाने विस्तीर्ण जागा (मोठे स्थान). 'अनंतवान' म्हणजे वाढीच्या (विस्ताराच्या) दृष्टीने अनंत. 'अमर्याद' म्हणजे वाढीच्या दृष्टीने अमर्याद. 'अनंतसंज्ञी' म्हणजे 'अनंत' अशी संज्ञा (जाणीव) असणारा. 'तो जीव' म्हणजे तो जीव (येथे लिंगविपर्यास केला आहे). 'जीव' म्हणजेच आत्मा होय. रूप इत्यादी पाचही स्कंध गोलाकार वेढलेले असल्यामुळे 'शरीर' म्हटले जातात. 'जीव हे शरीर नाही' म्हणजे आत्मा म्हणून ओळखला जाणारा जीव हा रूप म्हणून ओळखले जाणारे शरीर नाही. हाच नियम वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. 'तथागत' म्हणजे प्राणी (सत्त्व). काही आचार्य 'अर्हत' असा अर्थ सांगतात. 'मृत्यूनंतर' म्हणजे मृत्यूनंतर, परलोकात असा अर्थ आहे. 'रूप हे याच लोकात मरणधर्मी आहे' म्हणजे स्वतःच्या प्रकट स्कंधाला मुख्य मानून पाच स्कंधांचे ग्रहण करणे; ते याच लोकात नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे, असा अर्थ आहे. उर्वरित स्कंधांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'शरीराच्या भेदानंतर' म्हणजे पाच स्कंधांच्या समूहरूप शरीराच्या नाशानंतर. या वचनाने 'मृत्यूनंतर' या उद्देशपदाचा अर्थ सांगितला आहे. 'होतिपि' इत्यादींमध्ये 'होति' हे मूळ पद आहे. चारही पदांमध्ये 'अपि' शब्द समुच्चय अर्थाचा (एकत्रित करण्याचा) आहे. 'टिकून राहतो' म्हणजे शाश्वत असल्यामुळे टिकून राहतो, च्युत होत नाही असा अर्थ आहे. किंवा 'होति' या पदाचा विशेष अर्थ दर्शवण्यासाठी 'तिट्ठति' (टिकून राहतो) हे पद वापरले आहे, असे समजावे. 'उत्पन्न होतो' म्हणजे अंडज आणि जरायुज योनीमध्ये प्रवेश करण्याच्या दृष्टीने उत्पन्न होतो. 'निर्वृत्त होतो' म्हणजे संसेदज आणि ओपपातिक योनीमध्ये प्रवेश करण्याच्या दृष्टीने निर्वृत्त (प्रकट) होतो, अशी अर्थयोजना समजावी. 'उच्छेद होतो' म्हणजे प्रवाहाचा (संततीचा) अभाव असल्यामुळे. 'विनाश पावतो' म्हणजे भंगाच्या (नाशाच्या) दृष्टीने. 'मृत्यूनंतर नसतो' हे पूर्वीच्या पदांचे स्पष्टीकरण आहे; च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) अस्तित्वात राहत नाही, असा अर्थ आहे. 'असतो आणि नसतो देखील' ही काही अंशी शाश्वतवादी असणाऱ्यांची दृष्टी आहे; एका दृष्टीने असतो आणि दुसऱ्या दृष्टीने नसतो, असा अर्थ आहे. जीव रूपाने असतो, परंतु पूर्वीच्या जीवाचा अभाव असल्यामुळे नसतो, असे म्हटले आहे. 'असतोही नाही आणि नसतोही नाही' ही अमराविक्षेपिकांची दृष्टी आहे; 'असतो' असेही नाही आणि 'नसतो' असेही नाही, असा अर्थ आहे. इतरांच्या आक्षेपाच्या भयाने, असत्य बोलण्याच्या भयाने, मंदबुद्धीमुळे आणि अत्यंत अज्ञानामुळे पूर्वी सांगितलेल्या दोन्ही मतांचे केवळ खंडन करतो. 'या पन्नास प्रकारांनी' म्हणजे वर सांगितलेल्या दहा पंचकांच्या द्वारे पन्नास प्रकारांनी, असे समजावे.

අන්තග්ගාහිකාදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अंतग्राहिकदृष्टी निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

8. පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

८. पूर्वन्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन

141. පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨීසු [Pg.59] සස්සතං වදන්තීති සස්සතවාදා. අථ වා වදන්ති එතෙනාති වාදො, දිට්ඨිගතස්සෙතං අධිවචනං. සස්සතන්ති වාදොපි සස්සතයොගෙන සස්සතො, සස්සතො වාදො එතෙසන්ති සස්සතවාදා. තථා එකච්චං සස්සතන්ති වාදො එකච්චසස්සතො, සො එතෙසං අත්ථීති එකච්චසස්සතිකා. තථා අන්තවා, අනන්තවා, අන්තවා ච අනන්තවා ච, නෙවන්තවා නානන්තවාති පවත්තො වාදො අන්තානන්තො, සො එතෙසං අත්ථීති අන්තානන්තිකා. න මරතීති අමරා. කා සා? ‘‘එවම්පි මෙ නො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.62-63) නයෙන පරියන්තරහිතස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා ච. විවිධො ඛෙපො වික්ඛෙපො, අමරාය දිට්ඨියා, වාචාය වා වික්ඛෙපො අමරාවික්ඛෙපො, සො එතෙසං අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපිකා. අපරො නයො – අමරා නාම මච්ඡජාති, සා උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනාදිවසෙන උදකෙ සන්ධාවමානා ගහෙතුං න සක්කා හොති, එවමෙවං අයම්පි වාදො ඉතො චිතො ච සන්ධාවති, ගාහං න උපගච්ඡතීති අමරාවික්ඛෙපොති වුච්චති, සො එතෙසං අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපිකා. අධිච්චසමුප්පන්නොති අකාරණසමුප්පන්නො අත්තා ච ලොකො චාති දස්සනං අධිච්චසමුප්පන්නං, තං එතෙසං අත්ථීති අධිච්චසමුප්පන්නිකා.

१४१. पूर्वन्त आणि अपरान्त अनुदृष्टींमध्ये जे शाश्वत (नित्य) असे प्रतिपादन करतात, ते 'शाश्वतवादी' होत. किंवा ज्याच्याद्वारे प्रतिपादन केले जाते तो 'वाद' होय; हे मिथ्यादृष्टीचेच नाव आहे. 'शाश्वत' असा वाद देखील शाश्वत योगाने शाश्वत ठरतो; ज्यांचा वाद शाश्वत आहे ते 'शाश्वतवादी' होत. तसेच, काही शाश्वत आहे असा वाद म्हणजे 'एकच्चसस्सतो' (काही अंशी शाश्वत); तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'एकच्चसस्सतिक' (काही अंशी शाश्वतवादी) होत. तसेच, अंतवान (मर्यादित), अनंतवान (अमर्यादित), अंतवान व अनंतवान दोन्ही, अंतवानही नाही आणि अनंतवानही नाही, असा चालणारा वाद म्हणजे 'अन्तानन्त' होय; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'अन्तानन्तिक' होत. जे मरत नाही ते 'अमरा' होय. ती कोणती? 'माझ्या मते असेही नाही' इत्यादी पद्धतीने मर्यादा नसलेल्या मिथ्यादृष्टी व्यक्तीची दृष्टी आणि तिची वाणी होय. विविध प्रकारचा क्षेप (फेकणे/टाळणे) म्हणजे विक्षेप होय; अमरा अशा दृष्टीचा किंवा वाणीचा विक्षेप म्हणजे 'अमराविक्षेप' होय; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'अमराविक्षेपिक' होत. दुसरा प्रकार असा - 'अमरा' नावाची एक माशाची जात आहे; ती पाण्यात वर-खाली पोहत असताना तिला पकडणे शक्य होत नाही. उसीप्रमाणे हा वाद देखील इकडे-तिकडे धावतो, कोणत्याही निश्चित पकडीत येत नाही, म्हणून याला 'अमराविक्षेप' असे म्हणतात; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'अमराविक्षेपिक' होत. 'अधिच्चसमुप्पन्न' म्हणजे आत्मा आणि लोक हे कोणत्याही कारणाशिवाय उत्पन्न झाले आहेत, असे दर्शन (मत) म्हणजे 'अधिच्चसमुप्पन्न' होय; ते ज्यांच्याकडे आहे ते 'अधिच्चसमुप्पन्निक' (अहेतुवादी) होत.

පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पूर्वन्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

9. අපරන්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

९. अपरान्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन

142. සඤ්ඤිං වදන්තීති සඤ්ඤීවාදා. අසඤ්ඤිං වදන්තීති අසඤ්ඤීවාදා. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං වදන්තීති නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා. අථ වා සඤ්ඤීති පවත්තො වාදො සඤ්ඤීවාදො, සො යෙසං අත්ථීති තෙ සඤ්ඤීවාදා, තථා අසඤ්ඤීවාදා, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා ච. උච්ඡෙදං වදන්තීති උච්ඡෙදවාදා. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො, තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධඅත්තභාවස්සෙතං අධිවචනං. දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානං දිට්ඨධම්මනිබ්බානං, ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ දුක්ඛවූපසමොති අත්ථො, තං වදන්තීති දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ සාට්ඨකථං සකලං බ්‍රහ්මජාලසුත්තං වත්තබ්බං හොති. එවඤ්ච සති අතිපපඤ්චො හොතීති න විත්ථාරිතො. තදත්ථිකෙහි තං අපෙක්ඛිත්වා ගහෙතබ්බො.

१४२. जे (मृत्यूनंतर आत्मा) 'संज्ञी' (सचेतन) असतो असे म्हणतात, ते 'संज्ञीवादी' होत. जे 'असंज्ञी' (अचेतन) असतो असे म्हणतात, ते 'असंज्ञीवादी' होत. जे 'नैवसंज्ञी-नासंज्ञी' (सचेतनही नाही आणि अचेतनही नाही) असतो असे म्हणतात, ते 'नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादी' होत. किंवा 'संज्ञी' या रूपाने चालणारा वाद म्हणजे 'संज्ञीवाद' होय; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'संज्ञीवादी' होत. याचप्रमाणे असंज्ञीवादी आणि नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादी समजावेत. जे उच्छेद (नाश) होतो असे म्हणतात, ते 'उच्छेदवादी' होत. 'दृष्टधर्म' म्हणजे प्रत्यक्ष दिसणारा धर्म (अस्तित्व); त्या त्या जन्मात प्राप्त झालेल्या आत्मभावाचे (शरीराचे) हे नाव आहे. दृष्टधर्मात निर्वाण म्हणजे 'दृष्टधर्मनिर्वाण' होय; याच आत्मभावात दुःखाचा उपशम (शांत होणे) असा याचा अर्थ आहे; असे जे प्रतिपादन करतात ते 'दृष्टधर्मनिर्वाणवादी' होत. परंतु, या अर्थाचा विस्तार करायचा झाल्यास अट्ठकथेसह संपूर्ण 'ब्रह्मजाल सुत्त' सांगावे लागेल. आणि असे केल्यास अतिशय विस्तार होईल, म्हणून येथे विस्तार केलेला नाही. ज्यांना हा अर्थ जाणून घेण्याची इच्छा आहे, त्यांनी त्या अट्ठकथेसह ब्रह्मजाल सुत्ताचा संदर्भ घेऊन तो ग्रहण करावा.

අපරන්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अपरान्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

10-12. සඤ්ඤොජනිකාදිදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

१०-१२. संयोजनिक इत्यादी दृष्टींचे निर्देशवर्णन

143. යස්මා [Pg.60] සඤ්ඤොජනිකා දිට්ඨි සබ්බදිට්ඨිසාධාරණා, තස්මා තස්සා සබ්බදිට්ඨිසඤ්ඤොජනත්තා සබ්බදිට්ඨිසාධාරණො අත්ථො නිද්දිට්ඨො. සො හෙට්ඨා වුත්තදිට්ඨිපරියුට්ඨානානෙව.

१४३. ज्याअर्थी संयोजनिक दृष्टी ही सर्व दृष्टींमध्ये सामायिक आहे, त्याअर्थी सर्व दृष्टींना बांधून ठेवण्याच्या तिच्या स्वभावामुळे तिचा सर्व दृष्टींमध्ये सामायिक असणारा अर्थ निर्दिष्ट केला आहे. तो पूर्वी सांगितलेल्या दृष्टी-परियुत्थानांप्रमाणेच (दृष्टीच्या प्रकटीकरणाप्रमाणेच) आहे.

144. මානවිනිබන්ධදිට්ඨීසු චක්ඛු අහන්ති අභිනිවෙසපරාමාසොති මානපුබ්බකො අභිනිවෙසපරාමාසො. න හි දිට්ඨි මානසම්පයුත්තා හොති. තෙනෙව ච මානවිනිබන්ධාති වුත්තං, මානපටිබන්ධා මානමූලකාති අත්ථො.

१४४. मानाशी (अहंकाराशी) संबंधित दृष्टींमध्ये 'चक्षू (डोळा) हा मी आहे' असा अभिनिवेश आणि परामर्श (चुकीची धारणा) म्हणजे मानाने युक्त असलेला अभिनिवेश-परामर्श होय. कारण दृष्टी ही मानाशी संप्रयुक्त (युक्त) नसते. म्हणूनच तिला 'मानविनिबंधा' (मानाशी बांधलेली) असे म्हटले आहे; मानाशी संबंधित, मानमूलक असा याचा अर्थ आहे.

145. චක්ඛු මමන්ති අභිනිවෙසපරාමාසොති එත්ථාපි එසෙව නයො. එත්ථ පන ‘‘මමා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘මම’’න්ති අනුනාසිකාගමො වෙදිතබ්බො. ‘‘අහ’’න්ති මානවිනිබන්ධාය රූපාදීනිපි අජ්ඣත්තිකානෙව. න හි කසිණරූපං විනා බාහිරානි ‘‘අහ’’න්ති ගණ්හාති. ‘‘මම’’න්ති මානවිනිබන්ධාය පන බාහිරානිපි ලබ්භන්ති. බාහිරානිපි හි ‘‘මම’’න්ති ගණ්හාති. යස්මා පන දුක්ඛා වෙදනා අනිට්ඨත්තා මානවත්ථු න හොති, තස්මා ඡ වෙදනා තාසං මූලපච්චයා ඡ ඵස්සා ච න ගහිතා. සඤ්ඤාදයො පන ඉධ පච්ඡින්නත්තා න ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

१४५. 'चक्षू हा माझा आहे' असा अभिनिवेश आणि परामर्श या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु येथे 'मम' असे म्हणायचे असताना 'ममं' असा अनुनासिक आगम झाला आहे, असे समजावे. 'मी' अशा मानाशी संबंधित दृष्टीमध्ये रूप इत्यादी देखील केवळ आध्यात्मिक (अंतर्गत) असतात. कारण कसिण रूपाशिवाय बाह्य गोष्टींना कोणी 'मी' म्हणून ग्रहण करत नाही. परंतु 'माझे' अशा मानाशी संबंधित दृष्टीमध्ये बाह्य गोष्टी देखील प्राप्त होतात. कारण बाह्य गोष्टींना देखील 'माझे' म्हणून ग्रहण केले जाते. परंतु दुःखद वेदना ही अनिष्ट असल्यामुळे ती मानाचे कारण (मानवत्थु) बनत नाही; म्हणूनच सहा वेदना आणि त्यांचे मूळ कारण असलेले सहा स्पर्श येथे ग्रहण केलेले नाहीत. संज्ञा इत्यादी देखील येथे (पाठात) खंडित झाल्यामुळे ग्रहण केलेल्या नाहीत, असे समजावे.

සංයොජනිකාදිදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संयोजनिक इत्यादी दृष्टींचे निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

13. අත්තවාදපටිසංයුත්තදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

१३. आत्मवादप्रतिसंयुक्त दृष्टीचे निर्देशवर्णन

146. අත්තවාදපටිසංයුත්තා දිට්ඨි අත්තානුදිට්ඨියෙව. අත්තාති වාදෙන පටිසංයුත්තත්තා පුන එවං වුත්තා.

१४६. आत्मवाद-संबंधित दृष्टी म्हणजेच आत्मदृष्टी (अत्तानुदिट्ठि) होय. "आत्मा" अशा वादाशी (कथनाशी) संबंधित असल्यामुळे पुन्हा असे म्हटले गेले आहे.

අත්තවාදපටිසංයුත්තදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आत्मवाद-संबंधित दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या समाप्त झाली.

14. ලොකවාදපටිසංයුත්තදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

१४. लोकवाद-संबंधित दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या

147. අත්තා ච ලොකො චාති සො එව අත්තා ච ආලොකනට්ඨෙන ලොකො චාති අත්ථො. සස්සතොති සස්සතවාදානං දිට්ඨි. අසස්සතොති උච්ඡෙදවාදානං. සස්සතො ච අසස්සතො චාති එකච්චසස්සතිකානං. නෙව සස්සතො නාසස්සතොති අමරාවික්ඛෙපිකානං. අන්තවාති පරිත්තකසිණලාභීනං තක්කිකානඤ්ච නිගණ්ඨාජීවිකානඤ්ච. අථ වා උච්ඡෙදවාදිනො ‘‘සත්තො ජාතියා පුබ්බන්තවා, මරණෙන අපරන්තවා’’ති වදන්ති. අධිච්චසමුප්පන්නිකා ‘‘සත්තො ජාතියා පුබ්බන්තවා’’ති වදන්ති. අනන්තවාති අප්පමාණකසිණලාභීනං. සස්සතවාදිනො පන ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තා නත්ථි, තෙන අනන්තවා’’ති වදන්ති. අධිච්චසමුප්පන්නිකා ‘‘අපරන්තෙන අනන්තවා’’ති වදන්ති.

१४७. “आत्मा आणि लोक” म्हणजे तोच (रूपस्कंध इत्यादी) आत्मा आहे आणि पाहण्याच्या (अवलोकन करण्याच्या) अर्थाने तोच लोक आहे, असा अर्थ आहे. “शाश्वत” ही शाश्वतवाद्यांची दृष्टी आहे. “अशाश्वत” ही उच्छेदवाद्यांची (दृष्टी आहे). “शाश्वत आणि अशाश्वत” ही एकांश-शाश्वतवाद्यांची (एकच्चसस्सतिक) दृष्टी आहे. “शाश्वतही नाही आणि अशाश्वतही नाही” ही अमराविक्षेपिकांची (अमराविच्छेपिक - संभ्रमात टाकणाऱ्यांची) दृष्टी आहे. “मर्यादित (अंतवान)” ही मर्यादित कसिण प्राप्त करणाऱ्यांची, तार्किकांची आणि निग्रंथांची व आजीविकांची दृष्टी आहे. किंवा, उच्छेदवादी म्हणतात की, “प्राणी जन्माने पूर्व-मर्यादेवाला (सुरुवात असलेला) आणि मृत्यूने उत्तर-मर्यादेवाला (शेवट असलेला) असतो.” अधिच्चसमुप्पन्निक (अकस्मात उत्पन्न मानणारे) म्हणतात की, “प्राणी जन्माने पूर्व-मर्यादेवाला असतो.” “अनंत (अमर्याद)” ही अमर्याद कसिण प्राप्त करणाऱ्यांची दृष्टी आहे. परंतु शाश्वतवादी म्हणतात की, “पूर्व आणि उत्तर मर्यादा अस्तित्वात नाहीत, म्हणून तो अनंत आहे.” अधिच्चसमुप्पन्निक म्हणतात की, “उत्तर मर्यादेच्या अभावामुळे तो अनंत आहे.”

අන්තවා [Pg.61] ච අනන්තවා චාති උද්ධමධො අවඩ්ඪිත්වා තිරියං වඩ්ඪිතකසිණානං. නෙව අන්තවා න අනන්තවාති අමරාවික්ඛෙපිකානං.

“मर्यादित आणि अमर्यादित” ही (कसिण ध्यान) वर आणि खाली न वाढवता, तिरपे (आडवे) वाढवणाऱ्यांची दृष्टी आहे. “मर्यादितही नाही आणि अमर्यादितही नाही” ही अमराविक्षेपिकांची दृष्टी आहे.

ලොකවාදපටිසංයුත්තදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोकवाद-संबंधित दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या समाप्त झाली.

15-16. භවවිභවදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

१५-१६. भव-विभव दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या

148. භවවිභවදිට්ඨීනං යථාවුත්තදිට්ඨිතො විසුං අභිනිවෙසාභාවතො විසුං නිද්දෙසං අකත්වා යථාවුත්තදිට්ඨීනංයෙව වසෙන ‘‘ඔලීයනං අතිධාවන’’න්ති එකෙකං ආකාරං නිද්දිසිතුං පුච්ඡං අකත්වා ච ඔලීයනාභිනිවෙසො භවදිට්ඨි, අතිධාවනාභිනිවෙසො විභවදිට්ඨීති ආහ. තත්ථ ‘‘භවනිරොධාය ධම්මෙ දෙසියමානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතී’’ති (ඉතිවු. 49) වුත්තඔලීයනාභිනිවෙසො, සස්සතසඤ්ඤාය නිබ්බානතො සඞ්කොචනාභිනිවෙසොති අත්ථො. ‘‘භවෙනෙව ඛො පනෙකෙ අට්ටීයමානා හරායමානා ජිගුච්ඡමානා විභවං අභිනන්දන්තී’’ති වුත්තඅතිධාවනාභිනිවෙසො, උච්ඡෙදසඤ්ඤාය නිරොධගාමිනිපටිපදාතික්කමනාභිනිවෙසොති අත්ථො.

१४८. भव आणि विभव दृष्टींचा आधी सांगितलेल्या दृष्टींपेक्षा वेगळा अभिनिवेश (दृढ निश्चय) नसल्यामुळे, त्यांचे वेगळे निर्देशन न करता, आधी सांगितलेल्या दृष्टींच्याच आधारे “संकोचणे (मागे हटणे - ओलीयन)” आणि “पुढे धावणे (अतिधावन)” या प्रत्येक आकाराचे (प्रकाराचे) निर्देशन करण्यासाठी आणि प्रश्न न विचारता, “संकोचण्याचा अभिनिवेश ही भवदृष्टी आहे, आणि पुढे धावण्याचा अभिनिवेश ही विभवदृष्टी आहे” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, “भवाच्या निरोधासाठी (नाशासाठी) धम्माचा उपदेश केला जात असताना चित्त त्यात प्रवृत्त होत नाही (धावत नाही)” असे जे म्हटले आहे, तो संकोचण्याचा अभिनिवेश (ओलीयनाभिनिवेश) होय; शाश्वत-संज्ञेमुळे (नित्यत्वाच्या कल्पनेमुळे) निर्वाणापासून मागे हटण्याचा अभिनिवेश, असा याचा अर्थ आहे. “काही लोक भवानेच पीडित, लज्जित आणि कंटाळलेले होऊन विभवाचे (अस्तित्व नष्ट होण्याचे) अभिनंदन करतात (त्यात आनंद मानतात)” असे जे म्हटले आहे, तो पुढे धावण्याचा अभिनिवेश (अतिधावनाभिनिवेश) होय; उच्छेद-संज्ञेमुळे (विनाशाच्या कल्पनेमुळे) निरोधगामी प्रतिपदेचे (निर्वाणमार्गाचे) उल्लंघन करण्याचा अभिनिवेश, असा याचा अर्थ आहे.

ඉදානි තාව භවවිභවදිට්ඨියො සබ්බදිට්ඨීසු යොජෙත්වා දස්සෙතුං අස්සාදදිට්ඨියාතිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා අස්සාදදිට්ඨිකා සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා නිස්සාය ‘‘නත්ථි කාමෙසු දොසො’’ති ගණ්හන්ති, තස්මා පඤ්චතිංසාකාරාපි අස්සාදදිට්ඨියො සියා භවදිට්ඨියො, සියා විභවදිට්ඨියොති වුත්තා. තත්ථ යස්මා එකෙකාපි දිට්ඨියො සස්සතග්ගාහවසෙන භවදිට්ඨියො භවෙය්‍යුං, උච්ඡෙදග්ගාහවසෙන විභවදිට්ඨියො භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අත්තානුදිට්ඨියා රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතීති පඤ්චසු රූපාදිතො අත්තනො අනඤ්ඤත්තා තෙසු උච්ඡින්නෙසු අත්තා උච්ඡින්නොති ගහණතො පඤ්ච විභවදිට්ඨියොති වුත්තං. සෙසෙසු පඤ්චදසසු ඨානෙසු රූපාදිතො අත්තනො අඤ්ඤත්තා තෙසු උච්ඡින්නෙසුපි ‘‘අත්තා සස්සතොති ගහණතො පන්නරස භවදිට්ඨියොති වුත්තං.

आता, सर्वप्रथम भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी यांना सर्व दृष्टींमध्ये जोडून दाखवण्यासाठी “अस्साददिट्ठिया” (आस्वाददृष्टीने) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याअर्थी आस्वाददृष्टी असणारे लोक शाश्वत किंवा उच्छेद (विनाश) यांचा आश्रय घेऊन “कामांमध्ये (इंद्रियभोगांमध्ये) कोणताही दोष नाही” असे मानतात, म्हणून आस्वाददृष्टीचे पस्तीस प्रकार “कदाचित भवदृष्टी, कदाचित विभवदृष्टी” असे म्हटले आहेत. त्यामध्ये, ज्याअर्थी प्रत्येक दृष्टी शाश्वत ग्रहणाच्या (नित्यत्वाच्या धारणेच्या) प्रभावाने भवदृष्टी असू शकते आणि उच्छेद ग्रहणाच्या (विनाशाच्या धारणेच्या) प्रभावाने विभवदृष्टी असू शकते, असा याचा अर्थ आहे. आत्मदृष्टीमध्ये (अत्तानुदिट्ठि) “रूपाला आत्मा मानतो, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानतो” या पाच ठिकाणी, रूपादींपासून आत्म्याचे अभिन्नत्व (एक असणे) असल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाल्यावर आत्माही नष्ट होतो, अशा ग्रहणामुळे त्यांना “पाच विभवदृष्टी” म्हटले आहे. उर्वरित पंधरा ठिकाणी, रूपादींपासून आत्म्याचे भिन्नत्व असल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाला तरीही “आत्मा शाश्वत आहे” अशा ग्रहणामुळे त्यांना “पंधरा भवदृष्टी” म्हटले आहे.

මිච්ඡාදිට්ඨියා ‘‘සබ්බාව තා විභවදිට්ඨියො’’ති උච්ඡෙදවසෙන පවත්තත්තා අන්තවානන්තවාදිට්ඨීසු පරිත්තාරම්මණඅප්පමාණාරම්මණඣානලාභිනො දිබ්බචක්ඛුනා රූපධාතුයා චවිත්වා සත්තෙ අඤ්ඤත්ථ උපපන්නෙ පස්සිත්වා භවදිට්ඨිං අපස්සිත්වා විභවදිට්ඨිං ගණ්හන්ති. තස්මා තත්ථ සියා භවදිට්ඨියො, සියා විභවදිට්ඨියොති [Pg.62] වුත්තං. හොති ච න ච හොතීති එත්ථ හොති චාති භවදිට්ඨි, න ච හොතීති විභවදිට්ඨි. නෙව හොති න න හොතීති එත්ථ නෙව හොතීති විභවදිට්ඨි, න න හොතීති භවදිට්ඨි. තස්මා තත්ථ ‘‘සියා’’ති වුත්තං.

मिथ्यादृष्टीमध्ये “त्या सर्व विभवदृष्टी आहेत” असे म्हटले आहे, कारण त्या उच्छेदाच्या (विनाशाच्या) प्रभावाने प्रवृत्त होतात. मर्यादित आणि अमर्यादित दृष्टींमध्ये, मर्यादित आलंबन आणि अमर्याद आलंबन असणारे ध्यान प्राप्त केलेले लोक, दिव्य चक्षूने रूपधातूपासून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) इतरत्र उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांना पाहून भवदृष्टी (शाश्वत दृष्टी) ग्रहण करतात; आणि न पाहिल्यामुळे विभवदृष्टी ग्रहण करतात. म्हणून तेथे “कदाचित भवदृष्टी, कदाचित विभवदृष्टी” असे म्हटले आहे. “असतो आणि नसतो देखील” यामध्ये “असतो” ही भवदृष्टी आहे, आणि “नसतो” ही विभवदृष्टी आहे. “नसतोच आणि असेही नाही की नसतो” यामध्ये “नसतोच” ही विभवदृष्टी आहे, आणि “असेही नाही की नसतो” ही भवदृष्टी आहे. म्हणून तेथे “कदाचित (सिया)” असे म्हटले आहे.

පුබ්බන්තානුදිට්ඨියා එකච්චසස්සතිකා සස්සතඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති, අසස්සතඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති. තස්මා සා භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච හොති. චත්තාරො අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති. තස්මා සා අත්තානුදිට්ඨිසදිසා භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච. චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා භවදිට්ඨිං වා විභවදිට්ඨිං වා නිස්සාය වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති, අවසෙසා පන භවදිට්ඨියොව. තස්මා තෙ තෙ සන්ධාය ‘‘සියා’’ති වුත්තං. අපරන්තානුදිට්ඨියා සත්ත උච්ඡෙදවාදා විභවදිට්ඨියො, අවසෙසා භවදිට්ඨියො. තස්මා තෙ තෙ සන්ධාය ‘‘සියා’’ති වුත්තං. සඤ්ඤොජනිකදිට්ඨියා සබ්බදිට්ඨීනං වසෙන ‘‘සියා’’ති වුත්තං. අහන්ති මානවිනිබන්ධාය දිට්ඨියා චක්ඛාදීනං අහන්ති ගහිතත්තා තෙසං විනාසෙ අත්තා විනට්ඨො හොතීති සබ්බාව තා විභවදිට්ඨියොති වුත්තං. අත්තානුදිට්ඨියො විය මමන්ති මානවිනිබන්ධාය දිට්ඨියා චක්ඛාදිතො අත්තනො අඤ්ඤත්තා තෙසං විනාසෙපි අත්තා න විනස්සතීති සබ්බාව තා භවදිට්ඨියොති වුත්තං. ලොකවාදපටිසංයුත්තාය දිට්ඨියා ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.147) නයෙන වුත්තත්තා භවවිභවදිට්ඨි පාකටායෙව. එත්තාවතා අස්සාදදිට්ඨාදිකා විභවදිට්ඨිපරියොසානා සොළස දිට්ඨියො තීණිසතඤ්ච දිට්ඨාභිනිවෙසා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. අත්තානුදිට්ඨි ච සක්කායදිට්ඨි ච අත්තවාදපටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨි ච අත්ථතො එකා පරියායෙන තිවිධා වුත්තා. සඤ්ඤොජනිකා පන දිට්ඨි අවත්ථාභෙදෙන සබ්බාපි දිට්ඨියො හොන්ති.

पूर्वांत-अनुदृष्टीमध्ये (पुब्बंतानुदिट्ठि - भूतकाळाविषयीच्या दृष्टीमध्ये) एकांश-शाश्वतवादी शाश्वत देखील प्रज्ञप्त करतात आणि अशाश्वत देखील प्रज्ञप्त करतात. म्हणून ती भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी दोन्ही असते. चार अंत-अनंतवादी (अंतानांतरिक) आत्म्याला मर्यादित किंवा अमर्यादित प्रज्ञप्त करतात. म्हणून ती आत्मदृष्टीसारखीच भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी दोन्ही असते. चार अमराविक्षेपक भवदृष्टी किंवा विभवदृष्टीचा आश्रय घेऊन वाचाविक्षेप (शब्दांचे जाळे विणणे) करतात; परंतु उर्वरित (चार शाश्वतवादी आणि दोन यदृच्छासमुत्पन्नवादी दृष्टी) केवळ भवदृष्टीच आहेत. म्हणून त्या त्या दृष्टींच्या संदर्भाने “कदाचित (सिया)” असे म्हटले आहे. अपरांत-अनुदृष्टीमध्ये (अपरांत-अनुदृष्टी - भविष्यकाळाविषयीच्या दृष्टीमध्ये) सात उच्छेदवाद हे विभवदृष्टी आहेत, आणि उर्वरित (बत्तीस) भवदृष्टी आहेत. म्हणून त्या त्या दृष्टींच्या संदर्भाने “कदाचित” असे म्हटले आहे. संयोजन-दृष्टीमध्ये (संयोजनिकदिट्ठि) सर्व दृष्टींच्या आधारे “कदाचित” असे म्हटले आहे. “मी” अशा मानाने बांधलेल्या दृष्टीमध्ये, चक्षू इत्यादींना “मी” असे ग्रहण केल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाल्यावर आत्मा नष्ट होतो, म्हणून त्या सर्व विभवदृष्टी आहेत असे म्हटले आहे, जसे की आत्मदृष्टीमध्ये होते. “माझे” अशा मानाने बांधलेल्या दृष्टीमध्ये, चक्षू इत्यादींपासून आत्मा भिन्न असल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाला तरीही आत्मा नष्ट होत नाही, म्हणून त्या सर्व भवदृष्टी आहेत असे म्हटले आहे. लोकवाद-संबंधित दृष्टीमध्ये “आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत” इत्यादी पद्धतीने सांगितल्यामुळे भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी स्पष्टच आहेत. एवढ्या विवेचनाने, आस्वाददृष्टीपासून सुरू होऊन विभवदृष्टीपर्यंत समाप्त होणाऱ्या सोळा दृष्टी आणि तीनशे दृष्टी-अभिनिवेश निर्देशित झाले आहेत. आत्मदृष्टी (अत्तानुदिट्ठि), सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) आणि सत्त्ववाद-संबंधित दृष्टी (सत्तवादपटिसंयुत्तदिट्ठि) या अर्थाने एकच आहेत, परंतु पर्यायाने (वेगवेगळ्या संज्ञांनी) तीन प्रकारे सांगितल्या आहेत. परंतु संयोजन-दृष्टी ही अवस्थेच्या भेदाने (वेगवेगळ्या स्थितींनुसार) सर्वच दृष्टी असते।

ඉදානි සබ්බාව තා දිට්ඨියො අස්සාදදිට්ඨියොතිආදි අඤ්ඤෙන පරියායෙන යථායොගං දිට්ඨිසංසන්දනා. තත්ථ සබ්බාව තා දිට්ඨියොති යථාවුත්තා අනවසෙසා දිට්ඨියො. දිට්ඨිරාගරත්තත්තා තණ්හාස්සාදනිස්සිතත්තා ච අස්සාදදිට්ඨියො, අත්තසිනෙහානුගතත්තා අත්තානුදිට්ඨියො, විපරීතදස්සනත්තා මිච්ඡාදිට්ඨියො, ඛන්ධවත්ථුකත්තා සක්කායදිට්ඨියො, එකෙකස්ස අන්තස්ස ගහිතත්තා අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨියො, අනත්ථසංයොජනිකත්තා සඤ්ඤොජනිකා දිට්ඨියො, අත්තවාදෙන යුත්තත්තා අත්තවාදපටිසංයුත්තා [Pg.63] දිට්ඨියොති ඉමා සත්ත දිට්ඨියො සබ්බදිට්ඨිසඞ්ගාහිකා, සෙසා පන නව දිට්ඨියො න සබ්බදිට්ඨිසඞ්ගාහිකා.

आता, ‘त्या सर्व दृष्टी आस्वाददृष्टी आहेत’ इत्यादी (वचन) दुसऱ्या एका पर्यायाने (पद्धतीने) योग्यतेनुसार दृष्टींचे संकलन (एकत्रीकरण) करणारे आहे. त्यामध्ये, ‘त्या सर्व दृष्टी’ म्हणजे आधी सांगितलेल्या सर्वच्या सर्व (उर्वरित न राहिलेल्या) दृष्टी होत. दृष्टीच्या रागाने (आसक्तीने) रंजित असल्यामुळे आणि तृष्णेच्या आस्वादावर आश्रित असल्यामुळे त्या ‘आस्वाददृष्टी’ होत. आत्म्यावरील स्नेहाचे (प्रेमाचे) अनुगमन करत असल्यामुळे त्या ‘आत्मानुदृष्टी’ होत. विपरीत (चुकीचे) दर्शन (पाहणे) असल्यामुळे त्या ‘मिथ्यादृष्टी’ होत. पाच स्कंध हेच त्यांचे अधिष्ठान (वस्तू) असल्यामुळे त्या ‘सत्कायदृष्टी’ होत. एका एका अंताचे (टोकाचे) ग्रहण केल्यामुळे त्या ‘अंतग्राहिका दृष्टी’ होत. अनर्थाशी जोडणाऱ्या (संयोजन करणाऱ्या) असल्यामुळे त्या ‘संयोजनिका दृष्टी’ होत. आत्मवादाशी युक्त असल्यामुळे त्या ‘आत्मवादप्रतिसंयुक्त दृष्टी’ होत. या सात दृष्टी सर्व दृष्टींचा संग्रह करणाऱ्या आहेत, परंतु उर्वरित नऊ दृष्टी सर्व दृष्टींचा संग्रह करणाऱ्या नाहीत.

ඉදානි විත්ථාරතො වුත්තා සබ්බාව තා දිට්ඨියො ද්වීසුයෙව දිට්ඨීසු සඞ්ඛිපිත්වා සත්තානං දිට්ඨිද්වයනිස්සයං දස්සෙන්තො භවඤ්ච දිට්ඨින්තිගාථමාහ. සබ්බාපි හි තා දිට්ඨියො භවදිට්ඨී වා හොන්ති විභවදිට්ඨී වා. භවඤ්ච දිට්ඨිං විභවඤ්ච දිට්ඨින්ති එත්ථ පන ච-සද්දො දිට්ඨිමෙව සමුච්චිනොති, න නිස්සයං. න හි එකො භවවිභවදිට්ඨිද්වයං නිස්සයති. යථාහ – ‘‘ඉති භවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වා සත්තා හොන්ති විභවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වා’’ති (පටි. ම. 1.113). තක්කිකාති තක්කෙන වදන්තීති තක්කිකා. තෙ හි දිට්ඨිගතිකා සභාවපටිවෙධපඤ්ඤාය අභාවා කෙවලං තක්කෙන වත්තන්ති. යෙපි ච ඣානලාභිනො අභිඤ්ඤාලාභිනො වා දිට්ඨිං ගණ්හන්ති, තෙපි තක්කෙත්වා ගහණතො තක්කිකා එව. නිස්සිතාසෙති නිස්සිතාති අත්ථො. එකමෙව පදං, ‘‘සෙ’’ති නිපාතමත්තං වා. තෙසං නිරොධම්හි න හත්ථි ඤාණන්ති දිට්ඨිනිස්සයස්ස කාරණවචනමෙතං. සක්කායදිට්ඨිනිරොධෙ නිබ්බානෙ යස්මා තෙසං ඤාණං නත්ථි, තස්මා එතං දිට්ඨිද්වයං නිස්සිතාති අත්ථො. ‘‘න හි අත්ථි ඤාණ’’න්ති එත්ථ හි-කාරො කාරණොපදෙසෙ නිපාතො. යත්ථායං ලොකො විපරීතසඤ්ඤීති යත්ථ සුඛෙ නිරොධම්හි අයං සදෙවකො ලොකො ‘‘දුක්ඛ’’මිති විපරීතසඤ්ඤී හොති, තස්මිං නිරොධම්හි න හත්ථි ඤාණන්ති සම්බන්ධො. දුක්ඛමිති විපරීතසඤ්ඤිතාය ඉදං සුත්තං –

आता, विस्ताराने सांगितलेल्या त्या सर्व दृष्टींना केवळ दोनच दृष्टींमध्ये संकुचित (संक्षिप्त) करून, प्राण्यांच्या दोन दृष्टींच्या आश्रयाला दाखवण्यासाठी ‘भवञ्च दिट्ठिं’ ही गाथा म्हटली आहे. कारण सर्व दृष्टी या एकतर ‘भवदृष्टी’ असतात किंवा ‘विभवदृष्टी’ असतात. ‘भवञ्च दिट्ठिं विभवञ्च दिट्ठिं’ यामध्ये ‘च’ हा शब्द केवळ दृष्टींचेच संकलन करतो, त्यांच्या आश्रयाचे नाही. कारण एकच व्यक्ती एकाच वेळी भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी या दोन्हीच्या आश्रयाला जाऊ शकत नाही. जसे म्हटले आहे - “अशा प्रकारे प्राणी एकतर भवदृष्टीच्या आश्रयाला असतात किंवा विभवदृष्टीच्या आश्रयाला असतात.” ‘तक्किका’ म्हणजे जे तर्काने बोलतात ते तार्किक होत. कारण ते दृष्टीगत (मिथ्यादृष्टी असलेले) लोक स्वभावाचा (सत्याचा) भेद करणाऱ्या प्रज्ञेच्या अभावामुळे केवळ तर्कानेच बोलतात. आणि जे ध्यान प्राप्त केलेले किंवा अभिज्ञा प्राप्त केलेले लोक दृष्टी ग्रहण करतात, ते देखील तर्काने ग्रहण करत असल्यामुळे तार्किकच आहेत. ‘निस्सितासे’ म्हणजे ‘निस्सिता’ (आश्रित) असा अर्थ आहे. हा एकच शब्द आहे, किंवा ‘से’ हा केवळ एक निपात आहे. ‘तेसं निरोधम्हि न हत्थि ञाणं’ (त्यांच्या निरोधात ज्ञान नसते) हे दृष्टीच्या आश्रयाचे कारण सांगणारे वचन आहे. सत्कायदृष्टीचा निरोध असलेल्या निर्वाणामध्ये ज्याअर्थी त्यांचे ज्ञान नसते, त्याअर्थी ते या दोन दृष्टींच्या आश्रयाला राहतात, असा अर्थ आहे. ‘न हि अत्थि ञाणं’ यामध्ये ‘हि’ हा शब्द कारण दर्शवणारा निपात आहे. ‘यत्थायं लोको विपरीतीसञ्ञी’ म्हणजे ज्या सुखरूप निरोधामध्ये (निर्वाणामध्ये) देवांसह हा लोक ‘दुःख’ अशी विपरीत संज्ञा (समजूत) बाळगतो, त्या निरोधामध्ये त्यांचे ज्ञान नसते, असा संबंध आहे. ‘दुःख’ अशा विपरीत संज्ञेच्या संदर्भात हे सूत्र आहे -

‘‘රූපා සද්දා රසා ගන්ධා, ඵස්සා ධම්මා ච කෙවලා;

ඉට්ඨා කන්තා මනාපා ච, යාවතත්ථීති වුච්චති.

“रूप, शब्द, रस, गंध, स्पर्श आणि सर्व धर्म (मनोविषय), जे इष्ट, कांत (प्रिय) आणि मनाला आनंद देणारे आहेत, जोपर्यंत ते अस्तित्वात आहेत असे म्हटले जाते.

‘‘සදෙවකස්ස ලොකස්ස, එතෙ වො සුඛසම්මතා;

යත්ථ චෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති, තං නෙසං දුක්ඛසම්මතං.

“देवांसह या संपूर्ण जगासाठी हेच सुखरूप मानले गेले आहेत; आणि जेथे हे निरुद्ध (नष्ट) होतात, ते त्यांच्यासाठी दुःखरूप मानले गेले आहे.

‘‘සුඛන්ති දිට්ඨමරියෙහි, සක්කායස්සුපරොධනං;

පච්චනීකමිදං හොති, සබ්බලොකෙන පස්සතං.

“आर्यांनी सत्कायाचा (पाच स्कंधांचा) निरोध हेच सुख म्हणून पाहिले आहे; हे पाहणे (दर्शन) संपूर्ण जगाच्या विरुद्ध (विपरीत) असते.

‘‘යං පරෙ සුඛතො ආහු, තදරියා ආහු දුක්ඛතො;

යං පරෙ දුක්ඛතො ආහු, තදරියා සුඛතො විදූ.

“ज्याला इतर (अनायी) लोक सुख म्हणतात, त्याला आर्य दुःख म्हणतात; ज्याला इतर लोक दुःख म्हणतात, त्याला आर्य सुख म्हणून जाणतात.

‘‘පස්ස ධම්මං දුරාජානං, සම්පමූළ්හෙත්ථවිද්දසු;

නිවුතානං තමො හොති, අන්ධකාරො අපස්සතං.

“हा जाणण्यास कठीण असलेला धर्म पहा, ज्यामध्ये अज्ञानी लोक अत्यंत मोहित (भ्रमित) झाले आहेत. (अविद्येने) झाकलेल्या लोकांसाठी हा अंधकार आहे, न पाहणाऱ्यांसाठी हा काळोख आहे.

‘‘සතඤ්ච [Pg.64] විවටං හොති, ආලොකො පස්සතාමිව;

සන්තිකෙ න විජානන්ති, මගා ධම්මස්සකොවිදා.

“परंतु सत्पुरुषांसाठी हा उघडलेला (स्पष्ट) आहे, जसे पाहणाऱ्यांसाठी प्रकाश असतो. धर्मामध्ये अकुशल असलेले अज्ञानी प्राणी जवळ असूनही त्याला जाणत नाहीत.

‘‘භවරාගපරෙතෙහි, භවසොතානුසාරිභි;

මාරධෙය්‍යානුපන්නෙහි, නායං ධම්මො සුසම්බුධො.

“भवरागाने (अस्तित्वाच्या तृष्णेने) ग्रस्त असलेल्या, भवाच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या आणि मारच्या क्षेत्रात (संसारात) पडलेल्या लोकांना हा धर्म चांगल्या प्रकारे समजणे शक्य नाही.

‘‘කො නු අඤ්ඤත්‍ර අරියෙභි, පදං සම්බුද්ධුමරහති;

යං පදං සම්මදඤ්ඤාය, පරිනිබ්බන්ති අනාසවා’’ති. (සු. නි. 764-771);

“आर्यांशिवाय दुसरा कोण या पदाला (निर्वाणाला) चांगल्या प्रकारे जाणण्यास योग्य आहे? ज्या पदाला योग्य प्रकारे जाणून, आसवमुक्त (अनास्रव) होऊन ते परिनिर्वाण प्राप्त करतात.”

149. ඉදානි සබ්බාසං දිට්ඨීනං දිට්ඨිද්වයභාවං දිට්ඨිසමුග්ඝාතකඤ්ච සම්මාදිට්ඨිං සුත්තතො දස්සෙතුකාමො, ද්වීහි භික්ඛවෙති සුත්තං ආහරි. තත්ථ දෙවාති බ්‍රහ්මානොපි වුච්චන්ති. ඔලීයන්තීති සඞ්කුචන්ති. අතිධාවන්තීති අතික්කමිත්වා ගච්ඡන්ති. චක්ඛුමන්තොති පඤ්ඤවන්තො. ච-සද්දො අතිරෙකත්ථො. භවාරාමාති භවො ආරාමො අභිරමට්ඨානං එතෙසන්ති භවාරාමා. භවරතාති භවෙ අභිරතා. භවසම්මුදිතාති භවෙන සන්තුට්ඨා. දෙසියමානෙති තථාගතෙන වා තථාගතසාවකෙන වා දෙසියමානෙ. න පක්ඛන්දතීති ධම්මදෙසනං වා භවනිරොධං වා න පවිසති. න පසීදතීති තත්ථ පසාදං න පාපුණාති. න සන්තිට්ඨතීති තත්ථ න පතිට්ඨාති. නාධිමුච්චතීති තත්ථ ඝනභාවං න පාපුණාති. එත්තාවතා සස්සතදිට්ඨි වුත්තා.

१४९. आता, सर्व दृष्टींचे दोन दृष्टींमध्ये समाविष्ट होणे आणि दृष्टींचे समूळ उच्चाटन करणारी सम्यक् दृष्टी सूत्राच्या आधारे दाखवण्याची इच्छा असणाऱ्या थेरांनी ‘द्वीहि भिक्खवे’ हे सूत्र उद्धृत केले आहे. त्यामध्ये ‘देवा’ या शब्दाने ब्रह्मांचाही उल्लेख केला जातो. ‘ओलीयन्ति’ म्हणजे संकुचित होतात (मागे हटतात). ‘अतिधावन्ति’ म्हणजे ओलांडून जातात. ‘चक्खुमन्तो’ म्हणजे प्रज्ञावंत. ‘च’ हा शब्द अतिरेक (अतिरिक्त अर्थ) दर्शवणारा आहे. ‘भवारामा’ म्हणजे ज्यांचा भव (अस्तित्व) हाच आराम (क्रीडास्थान किंवा आनंदाचे ठिकाण) आहे ते भवाराम होत. ‘भवरता’ म्हणजे भवामध्ये अत्यंत रममाण झालेले. ‘भवसम्मुदिता’ म्हणजे भवाने संतुष्ट झालेले. ‘देसियमाने’ म्हणजे तथागतांद्वारे किंवा तथागतांच्या श्रावकांद्वारे उपदेश केला जात असताना. ‘न पक्खन्दति’ म्हणजे धम्मोपदेशात किंवा भव-निरोधामध्ये (निर्वाणात) प्रवेश करत नाही. ‘न पसीदति’ म्हणजे त्यामध्ये प्रसन्नता (श्रद्धा) प्राप्त करत नाही. ‘न सन्तिट्ठति’ म्हणजे तिथे प्रतिष्ठित होत नाही. ‘नाधिमुच्चति’ म्हणजे तिथे दृढ भाव (एकाग्रता) प्राप्त करत नाही. एवढ्या भागाने ‘शाश्वतदृष्टी’ सांगितली आहे.

අට්ටීයමානාති දුක්ඛං පාපුණමානා. හරායමානාති ලජ්ජං පාපුණමානා. ජිගුච්ඡමානාති ජිගුච්ඡං පාපුණමානා. විභවං අභිනන්දන්තීති උච්ඡෙදං පටිච්ච තුස්සන්ති, උච්ඡෙදං පත්ථයන්තීති වා අත්ථො. කිරාති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. භොති ආලපනමෙතං. සන්තන්ති නිබ්බුතං. පණීතන්ති දුක්ඛාභාවතො පණීතං, පධානභාවං නීතන්ති වා පණීතං. යාථාවන්ති යථාසභාවං. එත්තාවතා උච්ඡෙදදිට්ඨි වුත්තා.

‘अट्टीयमाना’ म्हणजे दुःखाला प्राप्त होणारे. ‘हरायमाना’ म्हणजे लज्जेला (लाजेला) प्राप्त होणारे. ‘जिगुच्छमाना’ म्हणजे घृणेला प्राप्त होणारे. ‘विभवं अभिनन्दन्ति’ म्हणजे उच्छेदाचा (विनाशाचा) आश्रय घेऊन संतुष्ट होतात, किंवा उच्छेदाची इच्छा करतात असा अर्थ आहे. ‘किर’ हा ऐकीव गोष्टींच्या अर्थातील (अनुश्रव अर्थातील) निपात आहे. ‘भो’ हे संबोधन आहे. ‘सन्तं’ म्हणजे शांत (निवृत्त). ‘पणीतं’ म्हणजे दुःखाचा अभाव असल्यामुळे प्रणीत (उत्कृष्ट), किंवा प्रधान भावाला प्राप्त झालेले म्हणून प्रणीत. ‘याथावं’ म्हणजे यथास्वभाव (स्वभावानुसार). एवढ्या भागाने ‘उच्छेददृष्टी’ सांगितली आहे.

ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. භූතන්ති හෙතුතො සඤ්ජාතං ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං දුක්ඛං. භූතතො පස්සතීති ඉදං භූතං දුක්ඛන්ති පස්සති. නිබ්බිදායාති විපස්සනත්ථාය. විරාගායාති අරියමග්ගත්ථාය. නිරොධායාති නිබ්බානත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති තදනුරූපං පටිපදං පටිපන්නො හොති. එවං පස්සන්තීති ඉමිනා පකාරෙන පුබ්බභාගෙ ලොකියඤාණෙන, පටිවෙධකාලෙ ලොකුත්තරඤාණෙන පස්සන්ති. එත්තාවතා සම්මාදිට්ඨි වුත්තා.

‘इध’ म्हणजे या शासनात (बुद्ध शासनात). ‘भूतं’ म्हणजे कारणांमुळे उत्पन्न झालेले, पाच स्कंधांच्या रूपातील दुःख. ‘भूततो पस्सति’ म्हणजे या उत्पन्न झालेल्या (पाच स्कंधांच्या रूपातील) दुःखाला ‘दुःख’ म्हणून पाहतो. ‘निब्बिदाय’ म्हणजे विपश्यनेच्या हेतूने. ‘विरागाय’ म्हणजे आर्यमार्गाच्या हेतूने. ‘निरोधाय’ म्हणजे निर्वाणाच्या हेतूने. ‘पटिपन्नो होति’ म्हणजे त्याच्या अनुरूप प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करतो. ‘एवं पस्सन्ति’ म्हणजे या प्रकारे पूर्वभागात (सुरुवातीला) लौकिक ज्ञानाने आणि सत्यभेद (प्रतिवेध) करण्याच्या वेळी लोकोत्तर ज्ञानाने पाहतात. एवढ्या भागाने ‘सम्यक् दृष्टी’ सांगितली आहे.

ඉදානි [Pg.65] ද්වීහි ගාථාහි තස්සා සම්මාදිට්ඨියා ආනිසංසං දස්සෙති. තත්ථ යො භූතං භූතතො දිස්වාති දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙත්වාති අත්ථො. භූතස්ස ච අතික්කමන්ති නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙත්වාති අත්ථො. යථාභූතෙධිමුච්චතීති මග්ගභාවනාභිසමයවසෙන යථාසභාවෙ නිරොධෙ ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති අධිමුච්චති. භවතණ්හා පරික්ඛයාති සමුදයස්ස පහානෙනාති අත්ථො. අසතිපි චෙත්ථ සච්චානං නානාභිසමයත්තෙ ‘‘දිස්වා’’ති පුබ්බකාලිකවචනං සද්ධිං පුබ්බභාගපටිපදාය වොහාරවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. න හි පුබ්බං පස්සිත්වා පච්ඡා අධිමුච්චති. චතුසච්චාභිසමයො සමානකාලමෙව හොති. සමානකාලෙපි වා පුබ්බකාලිකානි පදානි භවන්තීති න දොසො. ස වෙති එකංසෙන සො අරහං. භූතපරිඤ්ඤාතොති දුක්ඛං පරිඤ්ඤාතවා. වීතතණ්හොති විගතතණ්හො. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ ච මහන්තෙ ච භවෙ. වුද්ධිඅත්ථෙපි හි අ-කාරස්ස සම්භවතො අභවොති මහාභවො. සො පන ඛුද්දකමහන්තභාවො උපාදායුපාදාය වෙදිතබ්බො. අථ වා භවෙති සස්සතෙ. අභවෙති උච්ඡෙදෙ. තදුභයෙපි දිට්ඨිරාගාභාවෙන වීතතණ්හො. භූතස්ස විභවාති වට්ටදුක්ඛස්ස සමුච්ඡෙදා. නාගච්ඡති පුනබ්භවන්ති අරහතො පරිනිබ්බානං වුත්තං.

आता दोन गाथांद्वारे त्या सम्यक् दृष्टीचे लाभ दर्शवितात. त्या गाथेत, 'जो अस्तित्वात असलेल्याला अस्तित्वात असल्याप्रमाणे पाहून' याचा अर्थ दुःखाला (पंचस्कंध रूपी दुःखसत्याला) परिज्ञा-अभिसमयाने पूर्णपणे जाणून असा आहे. 'आणि अस्तित्वाच्या अतिक्रमाने' याचा अर्थ निरोधसत्याला साक्षात्क्रिया-अभिसमयाने जाणून असा आहे. 'यथाभूत अधिमुक्त होतो' म्हणजे मार्गभावना-अभिसमयाच्या बळाने यथास्वभाव अशा निरोधात (निर्वाणात) "हे शांत आहे, हे प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे" असा दृढ निश्चय करतो. 'भवतृष्णेच्या क्षयाने' याचा अर्थ समुदयसत्याच्या प्रहाणाने (त्यागाने) असा आहे. जरी येथे चार सत्यांचा वेगवेगळ्या वेळी अभिसमय (साक्षात्कार) होत नसला तरी, 'पाहून' हा पूर्वकालिक क्रियावाचक शब्द पूर्वभाग प्रतिपदेसह व्यावहारिक व्यवहाराच्या दृष्टीने सांगितला आहे असे जाणावे. कारण आधी पाहून नंतर अधिमुक्त होतो असे नाही. चार आर्यसत्यांचा अभिसमय एकाच वेळी (समानकाळीच) होतो. किंवा समान काळातही पूर्वकालिक प्रत्यय वापरले जातात, त्यामुळे यात काही दोष नाही. 'तो निश्चितच' म्हणजे निश्चितपणे तो अर्हत होय. 'अस्तित्वाला परिज्ञात केलेला' म्हणजे दुःखाला परिज्ञात केलेला (पूर्णपणे जाणलेला). 'वीततृष्ण' म्हणजे तृष्णारहित झालेला. 'भवाभवात' म्हणजे लहान आणि मोठ्या भवांमध्ये. कारण वृद्धी (वाढ) या अर्थी 'अ' कार आल्यामुळे 'अभव' म्हणजे 'महाभव' (मोठा भव) असा अर्थ होतो. परंतु तो लहान-मोठा भाव सापेक्षतेने समजून घ्यावा. किंवा 'भव' म्हणजे शाश्वत दृष्टी (शाश्वतवाद). 'अभव' म्हणजे उच्छेद दृष्टी (उच्छेदवाद). त्या दोन्हीमध्येही दृष्टी आणि रागाचा अभाव असल्यामुळे तो 'वीततृष्ण' (तृष्णारहित) आहे. 'अस्तित्वाच्या विनाशाने' म्हणजे संसारदुःखाच्या समूळ उच्च्छेदाने. 'पुन्हा जन्माला येत नाही' हे अर्हताच्या परिनिर्वाणाविषयी सांगितले आहे.

150. තයො පුග්ගලාතිආදි මිච්ඡාදිට්ඨිකගරහණත්ථං සම්මාදිට්ඨිකපසංසනත්ථං වුත්තං. තත්ථ විරූපභාවං පන්නා ගතා දිට්ඨි එතෙසන්ති විපන්නදිට්ඨී. සුන්දරභාවං පන්නා ගතා දිට්ඨි එතෙසන්ති සම්පන්නදිට්ඨී. තිත්ථියොති තිත්ථං වුච්චති දිට්ඨි, තං පටිපන්නත්තා තිත්ථෙ සාධු, තිත්ථං යස්ස අත්ථීති වා තිත්ථියො. ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතො. තිත්ථියසාවකොති තෙසං දිට්ඨානුගතිමාපන්නො ගහට්ඨො. යො ච මිච්ඡාදිට්ඨිකොති තදුභයභාවං අනුපගන්ත්වා යාය කායචි දිට්ඨියා මිච්ඡාදිට්ඨිකො.

१५०. 'तीन व्यक्ती' इत्यादी वचन मिथ्यादृष्टी लोकांची निंदा करण्यासाठी आणि सम्यक् दृष्टी लोकांची प्रशंसा करण्यासाठी सांगितले आहे. त्यामध्ये, ज्यांची दृष्टी विकृत झाली आहे ते 'विपन्नदृष्टी' होत. ज्यांची दृष्टी सुंदर झाली आहे ते 'संपन्नदृष्टी' होत. 'तीर्थीय' म्हणजे, दृष्टीला 'तीर्थ' म्हटले जाते, त्याचे आचरण केल्यामुळे तीर्थात (त्या दृष्टीमध्ये) जो चांगला आहे तो, किंवा ज्याच्याकडे अशी दृष्टी आहे तो 'तीर्थीय' होय. या शासनाच्या बाहेर प्रव्रज्या घेतलेला. 'तीर्थीय श्रावक' म्हणजे त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण करणारा गृहस्थ. 'आणि जो मिथ्यादृष्टी आहे' म्हणजे त्या दोन्ही अवस्थांना प्राप्त न होता, कोणत्याही दृष्टीमुळे मिथ्यादृष्टी असलेला होय.

තථාගතොති සම්මාසම්බුද්ධො. පච්චෙකබුද්ධොපි එත්ථෙව සඞ්ගහිතො. තථාගතසාවකොති මග්ගප්පත්තො ඵලප්පත්තො ච. යො ච සම්මාදිට්ඨිකොති තදුභයවිනිමුත්තො ලොකියසම්මාදිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිකො.

'तथागत' म्हणजे सम्यक् संबुद्ध. प्रत्येकबुद्धांचाही येथेच समावेश होतो. 'तथागत श्रावक' म्हणजे मार्गप्राप्त आणि फलप्राप्त आर्य श्रावक. 'आणि जो सम्यक् दृष्टी आहे' म्हणजे त्या दोन्हीहून वेगळा असलेला, लौकिक सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेला सम्यक् दृष्टी पुरुष होय.

ගාථාසු කොධනොති යො අභිණ්හං කුජ්ඣති, සො. උපනාහීති තමෙව කොධං වඩ්ඪෙත්වා උපනන්ධනසීලො. පාපමක්ඛීති ලාමකභූතමක්ඛවා. මායාවීති කතපාපපටිච්ඡාදනවා. වසලොති හීනජච්චො. විසුද්ධොති ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා [Pg.66] විසුද්ධො. සුද්ධතං ගතොති මග්ගඵලසඞ්ඛාතං සුද්ධභාවං ගතො. මෙධාවීති පඤ්ඤවා. ඉමාය ගාථාය ලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨිසම්පන්නො එව ථොමිතො.

गाथांमध्ये, 'क्रोधी' म्हणजे जो वारंवार रागवतो तो. 'उपनाही' म्हणजे त्याच क्रोधाला वाढवून मनात वैर बाळगण्याचा स्वभाव असलेला. 'पापमक्षी' म्हणजे हलक्या दर्जाचा गुणनाश (कृतघ्नता) करणारा. 'मायावी' म्हणजे केलेल्या पापाला लपविणारा. 'वृषल' म्हणजे हीन कुळात जन्मलेला. 'विशुद्ध' म्हणजे ज्ञानदर्शनविशुद्धीने अत्यंत शुद्ध झालेला. 'शुद्धतेला प्राप्त झालेला' म्हणजे मार्ग आणि फल संज्ञक अशा शुद्ध भावाला प्राप्त झालेला. 'मेधावी' म्हणजे प्रज्ञावान. या गाथेने लोकोत्तर सम्यक् दृष्टीने संपन्न असलेल्याचीच प्रशंसा केली आहे.

විපන්නදිට්ඨියො සම්පන්නදිට්ඨියොති පුග්ගලවොහාරං පහාය ධම්මමෙව ගරහන්තො ථොමෙන්තො ච ආහ. එතං මමාති තණ්හාමඤ්ඤනවසෙන දිට්ඨි. එසොහමස්මීති මානමඤ්ඤනමූලිකා දිට්ඨි. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිමඤ්ඤනමෙව.

'विपन्नदृष्टी' आणि 'संपन्नदृष्टी' असे म्हणून, पुद्गल व्यवहाराचा त्याग करून केवळ धर्माचीच निंदा आणि प्रशंसा करताना भगवान म्हणाले. 'हे माझे आहे' ही तृष्णेच्या कल्पनेमुळे उत्पन्न झालेली दृष्टी आहे. 'हा मी आहे' ही मानाच्या कल्पनेवर आधारित असलेली दृष्टी आहे. 'हा माझा आत्मा आहे' ही केवळ दृष्टीच्या कल्पनेमुळेच उत्पन्न झालेली दृष्टी आहे.

එතං මමාති කා දිට්ඨීතිආදීහි තිස්සන්නං විපන්නදිට්ඨීනං විභාගඤ්ච ගණනඤ්ච කාලසඞ්ගහඤ්ච පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං කතං. තත්ථ කා දිට්ඨීති අනෙකාසු දිට්ඨීසු කතමා දිට්ඨීති අත්ථො. කතමන්තානුග්ගහිතාති පුබ්බන්තාපරන්තසඞ්ඛාතකාලද්වයෙ කතමෙන කාලෙන අනුග්ගහිතා, අනුබද්ධාති අත්ථො. යස්මා ‘‘එතං මමා’’ති පරාමසන්තො ‘‘එතං මම අහොසි, එවං මම අහොසි, එත්තකං මම අහොසී’’ති අතීතං වත්ථුං අපදිසිත්වා පරාමසති, තස්මා පුබ්බන්තානුදිට්ඨි හොති. පුබ්බන්තානුග්ගහිතා ච තා දිට්ඨියො හොන්ති. යස්මා ‘‘එසොහමස්මී’’ති පරාමසන්තො ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා එසොස්මි විසුජ්ඣිස්සාමී’’ති අනාගතඵලං උපාදාය පරාමසති, තස්මා අපරන්තානුදිට්ඨි හොති. අපරන්තානුග්ගහිතා ච තා දිට්ඨියො හොන්ති. යස්මා ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති පරාමසන්තො අතීතානාගතං උපාදින්නසන්තතිං උපාදාය ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති පරාමසති, සක්කායදිට්ඨිවසෙන ච පරාමසති, තස්මා සක්කායදිට්ඨි හොති. පුබ්බන්තාපරන්තානුග්ගහිතා ච තා දිට්ඨියො හොන්ති. යස්මා පන සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛායෙව ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො හොන්ති, සක්කායදිට්ඨිසමුග්ඝාතෙනෙව ච ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, තස්මා සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානීති වුත්තා, සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛෙන සක්කායදිට්ඨිද්වාරෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි හොන්තීති අත්ථො. සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛානීති පාඨො සුන්දරතරො. සක්කායදිට්ඨි පමුඛා ආදි එතෙසන්ති සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛානි. කානි තානි? ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි.

'हे माझे आहे, ही कोणती दृष्टी आहे?' इत्यादी प्रश्नांद्वारे तीन प्रकारच्या विपन्नदृष्टींचे वर्गीकरण, गणना आणि काल-संग्रह विचारून उत्तर दिले गेले आहे. त्यामध्ये 'कोणती दृष्टी?' याचा अर्थ अनेक दृष्टींमध्ये कोणती दृष्टी? असा आहे. 'कोणत्या अंताने अनुगृहीत आहे?' याचा अर्थ पूर्वान्त (भूतकाळ) आणि अपरान्त (भविष्यकाळ) या दोन काळांपैकी कोणत्या काळाने ती अनुगृहीत किंवा अनुबद्ध आहे? असा आहे. कारण 'हे माझे आहे' असा विचार करणारा मनुष्य 'हे माझे होते, अशा प्रकारे माझे होते, इतका वेळ माझे होते' असे भूतकाळातील वस्तूचा निर्देश करून विचार करतो, म्हणून ती 'पूर्वान्तानुदृष्टी' होते. आणि त्या दृष्टी पूर्वान्ताने अनुगृहीत असतात. कारण 'हा मी आहे' असा विचार करणारा मनुष्य 'या शीलाने किंवा व्रताने किंवा तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने मी असा आहे आणि शुद्ध होईन' असे भविष्यातील फळाचा आश्रय घेऊन विचार करतो, म्हणून ती 'अपरान्तानुदृष्टी' होते. आणि त्या दृष्टी अपरान्ताने अनुगृहीत असतात. कारण 'हा माझा आत्मा आहे' असा विचार करणारा मनुष्य भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील उपादान-संततीचा आश्रय घेऊन 'हा माझा आत्मा आहे' असा विचार करतो, आणि सत्कायदृष्टीच्या प्रभावाने विचार करतो, म्हणून ती 'सत्कायदृष्टी' होते. आणि त्या दृष्टी पूर्वान्त व अपरान्त या दोन्ही काळांनी अनुगृहीत असतात. कारण सत्कायदृष्टी हीच प्रमुख असलेल्या बासष्ट दृष्टी असतात, आणि सत्कायदृष्टीच्या समूळ उच्च्छेदानेच बासष्ट दृष्टींचा समूळ उच्च्छेद होतो, म्हणून 'सत्कायदृष्टी प्रमुख असलेल्या बासष्ट दृष्टी' असे म्हटले आहे, म्हणजेच सत्कायदृष्टीच्या प्रमुखतेने, सत्कायदृष्टीच्या द्वारे बासष्ट दृष्टी होतात असा अर्थ आहे. 'सत्कायदृष्टिप्रमुखाणि' हा पाठ अधिक चांगला आहे. सत्कायदृष्टी ज्यांच्या सुरुवातीला प्रमुख आहे, त्या 'सत्कायदृष्टिप्रमुख' होत. त्या कोणत्या? बासष्ट दृष्टी.

‘‘කා දිට්ඨී’’ති පුච්ඡාය වීසතිවත්ථුකා අත්තානුදිට්ඨි, වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨීති විස්සජ්ජනං. ‘‘කති දිට්ඨියො’’ති පුච්ඡාය සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානීති විස්සජ්ජනං. සායෙව පන සක්කායදිට්ඨි ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති [Pg.67] වචනසාමඤ්ඤෙන අත්තානුදිට්ඨීති වුත්තා. තස්සා වුත්තාය අත්තවාදපටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨිපි වුත්තායෙව හොති.

'कोणती दृष्टी?' या प्रश्नाचे उत्तर 'वीस प्रकारची आत्मानुदृष्टी, वीस प्रकारची सत्कायदृष्टी' असे आहे. 'किती दृष्टी आहेत?' या प्रश्नाचे उत्तर 'सत्कायदृष्टी प्रमुख असलेल्या बासष्ट दृष्टी' असे आहे. तीच सत्कायदृष्टी 'हा माझा आत्मा आहे' या सामान्य वचनामुळे 'आत्मानुदृष्टी' म्हणून सांगितली गेली आहे. ती सांगितली असता, आत्मवादाशी संबंधित असलेली दृष्टी देखील सांगितली गेलीच आहे.

151. යෙ කෙචි, භික්ඛවෙතිආදිසුත්තාහරණං සම්පන්නදිට්ඨිපුග්ගලසම්බන්ධෙන සම්පන්නදිට්ඨිපුග්ගලවිභාගදස්සනත්ථං කතං. තත්ථ නිට්ඨං ගතාති මග්ගඤාණවසෙන සම්මාසම්බුද්ධො භගවාති නිච්ඡයං ගතා, නිබ්බෙමතිකාති අත්ථො. නිට්ඨාගතාති පාඨො සමාසපදං හොති, අත්ථො පන සොයෙව. දිට්ඨිසම්පන්නාති දිට්ඨියා සුන්දරභාවං ගතා. ඉධ නිට්ඨාති ඉමිස්සා කාමධාතුයා පරිනිබ්බානං. ඉධ විහාය නිට්ඨාති ඉමං කාමභවං විජහිත්වා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බානං. සත්තක්ඛත්තුපරමස්සාති සත්තක්ඛත්තුංපරමා සත්තවාරපරමා භවූපපත්ති අත්තභාවග්ගහණං අස්ස, තතො පරං අට්ඨමං භවං නාදියතීති සත්තක්ඛත්තුපරමො. තස්ස සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස සොතාපන්නස්ස. කොලංකොලස්සාති කුලතො කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියතො හි පට්ඨාය නීචෙ කුලෙ උපපත්ති නාම නත්ථි, මහාභොගකුලෙසුයෙව නිබ්බත්තතීති අත්ථො. තස්ස කොලංකොලස්ස සොතාපන්නස්ස. එකබීජිස්සාති ඛන්ධබීජං නාම කථිතං. යස්ස හි සොතාපන්නස්ස එකංයෙව ඛන්ධබීජං අත්ථි, එකං අත්තභාවග්ගහණං, සො එකබීජී නාම. තස්ස එකබීජිස්ස සොතාපන්නස්ස. භගවතා ගහිතනාමවසෙනෙවෙතානි එතෙසං නාමානි. එත්තකඤ්හි ඨානං ගතො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම හොති, එත්තකං කොලංකොලො, එත්තකං එකබීජීති භගවතා එතෙසං නාමං ගහිතං. භගවා හි ‘‘අයං එත්තකං ඨානං ගමිස්සති, අයං එත්තකං ඨානං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා තෙසං තානි තානි නාමානි අග්ගහෙසි. මුදුපඤ්ඤො හි සොතාපන්නො සත්ත භවෙ නිබ්බත්තෙන්තො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම, මජ්ඣිමපඤ්ඤො පරං ඡට්ඨං භවං නිබ්බත්තෙන්තො කොලංකොලො නාම, තික්ඛපඤ්ඤො එකං භවං නිබ්බත්තෙන්තො එකබීජී නාම. තං පනෙතං තෙසං මුදුමජ්ඣිමතික්ඛපඤ්ඤතං පුබ්බහෙතු නියමෙති. ඉමෙ තයොපි සොතාපන්නා කාමභවවසෙන වුත්තා, රූපාරූපභවෙ පන බහුකාපි පටිසන්ධියො ගණ්හන්ති. සකදාගාමිස්සාති පටිසන්ධිවසෙන සකිං කාමභවං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී. තස්ස සකදාගාමිස්ස. දිට්ඨෙව ධම්මෙ අරහාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අරහා. අරහන්තිපි පාඨො. ඉධ නිට්ඨාති කාමභවං [Pg.68] සංසරන්තෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. රූපාරූපභවෙ උප්පන්නා පන අරියා කාමභවෙ න උප්පජ්ජන්ති, තත්ථෙව පරිනිබ්බායන්ති.

१५१. 'ये केचि भिक्खवे' इत्यादी सूत्राचे उद्धरण सम्यग्दृष्टी (संपन्नदृष्टी) पुद्गलाच्या संबंधाने, सम्यग्दृष्टी पुद्गलाचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी केले आहे. तेथे 'निठ्ठं गता' (निष्ठामधून गेलेले) म्हणजे मार्गज्ञानाच्या बळाने 'भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत' अशा निश्चयाप्रत पोहोचलेले, शंकारहित झालेले, असा अर्थ आहे. 'निठ्ठागता' असाही पाठ असून तो सामासिक शब्द आहे, परंतु अर्थ तोच आहे. 'दिट्ठिसंपन्ना' म्हणजे दृष्टीच्या उत्कृष्ट भावाला प्राप्त झालेले. 'इध निठ्ठा' म्हणजे याच कामधातूमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त करणे. 'इध विहाय niठ्ठा' म्हणजे या कामभवाचा त्याग करून शुद्धावास ब्रह्मलोकात परिनिर्वाण प्राप्त करणे. 'सत्तक्खत्तुपरमस्स' म्हणजे ज्याची जास्तीत जास्त सात वेळाच (सात जन्मांपर्यंतच) भव-उत्पत्ती किंवा आत्मभाव ग्रहण होते, त्यापेक्षा अधिक आठवा जन्म जो घेत नाही, तो 'सप्तकृत्वपरम' होय. त्या सप्तकृत्वपरम सोतापन्न पुद्गलाचा. 'कोलङ्कोलस्स' म्हणजे एका कुळातून दुसऱ्या कुळात जाणारा तो 'कोलङ्कोल' होय. कारण, सोतापत्ती फलाचा साक्षात्कार झाल्यापासून नीच कुळात जन्म घेणे होत नाही, तर केवळ महाभोगी (श्रीमंत) कुळातच जन्म होतो, असा अर्थ आहे. त्या कोलङ्कोल सोतापन्न पुद्गलाचा. 'एकबीजिस्स' म्हणजे स्कंध-बीज असे म्हटले आहे. ज्या सोतापन्नाचे केवळ एकच स्कंध-बीज शिल्लक असते, म्हणजेच एकच आत्मभाव ग्रहण (एकच जन्म) शिल्लक असतो, तो 'एकबीजी' होय. त्या एकबीजी सोतापन्न पुद्गलाचा. भगवंतांनी ग्रहण केलेल्या नावांच्या आधारेच ही त्यांची नावे आहेत. 'इतक्या मर्यादेपर्यंत जाणारा सप्तकृत्वपरम होतो, इतक्या मर्यादेपर्यंत जाणारा कोलङ्कोल होतो, आणि इतक्या मर्यादेपर्यंत जाणारा एकबीजी होतो,' असे भगवंतांनी त्यांचे नामकरण केले आहे. कारण भगवंतांनी 'हा इतक्या मर्यादेपर्यंत जाईल, हा तितक्या मर्यादेपर्यंत जाईल' हे जाणून त्यांना ती ती नावे दिली. मृदू प्रज्ञा असलेला सोतापन्न सात भवांमध्ये जन्म घेणारा असल्याने 'सप्तकृत्वपरम' म्हटला जातो, मध्यम प्रज्ञा असलेला सोतापन्न सहाव्या भवापर्यंत जन्म घेणारा असल्याने 'कोलङ्कोल' म्हटला जातो, आणि तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेला सोतापन्न एकाच भवात जन्म घेणारा असल्याने 'एकबीजी' म्हटला जातो. आणि त्यांची ही मृदू, मध्यम व तीक्ष्ण प्रज्ञा पूर्वहेतूने (पूर्व कर्माने) निर्धारित होते. हे तिन्ही प्रकारचे सोतापन्न कामभवाच्या अपेक्षेने सांगितले आहेत; परंतु रूप आणि अरूप भवांमध्ये ते अनेकदा प्रतिसंधी (जन्म) घेऊ शकतात. 'सकदागामिस्स' म्हणजे प्रतिसंधीच्या द्वारे जो केवळ एकदाच कामभवात परत येतो, तो 'सकदागामी' होय. त्या सकदागामी पुद्गलाचा. 'दिट्ठेव धम्मे अरहा' म्हणजे याच वर्तमान आत्मभावात (जन्मात) अर्हत होणारा. 'अरहन्ति' असाही पाठ आहे. 'इध निठ्ठा' हे कामभवात संसार करणाऱ्या पाच पुद्गलांना उद्देशून म्हटले आहे. परंतु रूप आणि अरूप भवात उत्पन्न झालेले आर्य पुद्गल कामभवात पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत, तर तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतात.

අන්තරාපරිනිබ්බායිස්සාති ආයුවෙමජ්ඣස්ස අන්තරායෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනතො අන්තරාපරිනිබ්බායී. සො පන උප්පන්නසමනන්තරා පරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්වා පරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං පත්වා පරිනිබ්බායීති තිවිධො හොති. තස්ස අන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස අනාගාමිනො. උපහච්චපරිනිබ්බායිස්සාති ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා වා කාලකිරියං උපගන්ත්වා වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායන්තස්ස අනාගාමිනො. අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්සාති අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන අධිමත්තප්පයොගං අකත්වාව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනධම්මස්ස අනාගාමිනො. සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්සාති සසඞ්ඛාරෙන දුක්ඛෙන කසිරෙන අධිමත්තප්පයොගං කත්වාව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනධම්මස්ස අනාගාමිනො. උද්ධංසොතස්ස අකනිට්ඨගාමිනොති උද්ධංවාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වාති උද්ධංසොතො, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො, අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී. තස්ස උද්ධංසොතස්ස අකනිට්ඨගාමිනො අනාගාමිස්ස. අයං පන අනාගාමී චතුප්පභෙදො – යො අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො බ්‍රහ්මලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා තයො බ්‍රහ්මලොකෙ සොධෙත්වා සුදස්සීබ්‍රහ්මලොකෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො ඉතො අකනිට්ඨමෙව ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා චතූසු බ්‍රහ්මලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාමාති. ඉමෙ පඤ්ච අනාගාමිනො සුද්ධාවාසං ගහෙත්වා වුත්තා. අනාගාමිනො පන රූපරාගාරූපරාගානං අප්පහීනත්තා ආකඞ්ඛමානා සෙසරූපාරූපභවෙසුපි නිබ්බත්තන්ති. සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තා පන අඤ්ඤත්ථ න නිබ්බත්තන්ති. අවෙච්චප්පසන්නාති අරියමග්ගවසෙන ජානිත්වා බුජ්ඣිත්වා අචලප්පසාදෙන පසන්නා. සොතාපන්නාති අරියමග්ගසොතං ආපන්නා. ඉමිනා සබ්බෙපි අරියඵලට්ඨා පුග්ගලා ගහිතාති.

'अंतरापरिनिब्बायी' म्हणजे आयुष्याच्या मध्याच्या आतच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करणारा. तो तीन प्रकारचा असतो: उत्पन्न झाल्याबरोबर परिनिर्वाण प्राप्त करणारा, आयुष्याच्या मध्याला न पोहोचता परिनिर्वाण प्राप्त करणारा, आणि आयुष्याच्या मध्याला पोहोचून परिनिर्वाण प्राप्त करणारा. त्या अंतरापरिनिब्बायी अनागामी पुद्गलाचा. 'उपहच्चपरिनिब्बायिस्स' म्हणजे आयुष्याचा मध्य ओलांडून किंवा मृत्यूच्या समीप पोहोचून क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करणाऱ्या अनागामी पुद्गलाचा. 'असंखारपरिनिब्बायिस्स' म्हणजे असंखाराने (विनाप्रयत्न), विशेष प्रयत्न न करताच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करण्याचा स्वभाव असलेल्या अनागामी पुद्गलाचा. 'ससंखारपरिनिब्बायिस्स' म्हणजे ससंखाराने (प्रयत्नपूर्वक), दुःखाने व कष्टाने विशेष प्रयत्न करूनच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करण्याचा स्वभाव असलेल्या अनागामी पुद्गलाचा. 'उद्धंसोतस्स अकनिठ्ठगामिनो' म्हणजे उर्ध्वगामी स्वभावामुळे ज्याचा तृष्णा-प्रवाह किंवा संसार-प्रवाह वरच्या दिशेने वाहतो, तो 'उद्धंसोत' (उर्ध्वस्रोत) होय; किंवा वरच्या लोकात जाऊन मार्ग प्राप्त करायचा असल्याने ज्याचा मार्ग-प्रवाह वरच्या दिशेने असतो, तो 'उद्धंसोत' होय; आणि जो अकनिष्ठा (अकनिष्ठ ब्रह्मलोकात) जातो, तो 'अकनिठ्ठगामी' होय. त्या उर्ध्वस्रोत अकनिष्ठगामी अनागामी पुद्गलाचा. हा अनागामी पुद्गल चार प्रकारचा असतो – जो अविहा लोकांपासून सुरुवात करून चार ब्रह्मलोकांचे शुद्धीकरण करून अकनिष्ठ लोकात जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' म्हटला जातो. जो खालच्या तीन ब्रह्मलोकांचे शुद्धीकरण करून सुदस्सी ब्रह्मलोकात राहून परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत' आहे पण 'अकनिठ्ठगामी' नाही. जो येथून थेट अकनिष्ठ लोकातच जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत' नाही पण 'अकनिठ्ठगामी' आहे. जो खालच्या चार ब्रह्मलोकांमध्ये त्या त्या ठिकाणीच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत'ही नाही आणि 'अकनिठ्ठगामी'ही नाही. हे पाच अनागामी पुद्गल शुद्धावास लोकांच्या अपेक्षेने सांगितले आहेत. परंतु अनागामी पुद्गलांचे रूपराग आणि अरूपराग नष्ट न झाल्यामुळे, इच्छेनुसार ते उर्वरित रूप आणि अरूप भवांमध्येही उत्पन्न होतात. परंतु शुद्धावास लोकात उत्पन्न झालेले अनागामी इतरत्र कुठेही उत्पन्न होत नाहीत. 'अवेच्चप्पसन्ना' म्हणजे आर्यमार्गाच्या द्वारे जाणून व बुजून अचल श्रद्धेने प्रसन्न झालेले. 'सोतापन्ना' म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्रवाहात प्रविष्ट झालेले. या शब्दाने सर्वच आर्यफलस्थ पुद्गल ग्रहण केले आहेत.

භවවිභවදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भव-विभवदृष्टी निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

දිට්ඨිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दिट्ठिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

3. ආනාපානස්සතිකථා

३. आनापानस्सतिकथा

1. ගණනවාරවණ්ණනා

१. गणनवार-वर्णन

152. ඉදානි [Pg.69] දිට්ඨිකථානන්තරං කථිතාය ආනාපානස්සතිකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා අනුප්පත්තා. අයඤ්හි ආනාපානස්සතිකථා දිට්ඨිකථාය සුවිදිතදිට්ඨාදීනවස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිමලවිසොධනෙන සුවිසුද්ධචිත්තස්ස යථාභූතාවබොධාය සමාධිභාවනා සුකරා හොති, සබ්බසමාධිභාවනාසු ච සබ්බසබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං බොධිමූලෙ ඉමිනාව සමාධිනා සමාහිතචිත්තානං යථාභූතාවබොධතො අයමෙව සමාධිභාවනා පධානාති ච දිට්ඨිකථානන්තරං කථිතා. තත්ථ සොළසවත්ථුකං ආනාපානස්සතිසමාධිං භාවයතො සමධිකානි ද්වෙ ඤාණසතානි උප්පජ්ජන්තීති ඤාණගණනුද්දෙසො, අට්ඨ පරිපන්ථෙ ඤාණානීතිආදි ඤාණගණනනිද්දෙසො, කතමානි අට්ඨ පරිපන්ථෙ ඤාණානීතිආදි. ඉමානි එකවීසති විමුත්තිසුඛෙ ඤාණානීතිපරියන්තං සබ්බඤාණානං විත්ථාරනිද්දෙසො, අන්තෙ සොළසවත්ථුකං ආනාපානස්සතිසමාධිං භාවයතොතිආදි නිගමනන්ති එවං තාව පාළිවවත්ථානං වෙදිතබ්බං.

१५२. आता, 'दिट्ठिकथा' (दृष्टिकथा) नंतर सांगितलेल्या 'आनापानस्सतिकथा' (आनापानस्मृतिकथा) मधील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णना) प्राप्त झाले आहे. कारण की, ही आनापानस्सतिकथा दृष्टीमधील (मिथ्यादृष्टीमधील) दोष चांगल्या प्रकारे जाणून घेतलेल्या आणि मिथ्यादृष्टीरूपी मळ धुवून टाकल्यामुळे अत्यंत शुद्ध चित्त झालेल्या व्यक्तीला यथाभूत ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी समाधीची भावना करणे सुलभ करते. तसेच, सर्व समाधी भावनांमध्ये, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी याच समाधीने चित्त एकाग्र केलेल्या सर्व सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांना यथाभूत ज्ञान प्राप्त झाल्यामुळे हीच समाधी भावना प्रधान आहे, म्हणून ही दिट्ठिकथेनंतर सांगितली गेली आहे. त्यामध्ये, 'सोळा वस्तूंच्या (विषयांच्या) आधारावर आनापानस्सति समाधीची भावना करणाऱ्याला दोनशेहून अधिक ज्ञाने उत्पन्न होतात' हे वाक्य म्हणजे 'ज्ञानगणनोद्देश' (ज्ञानांच्या संख्येचा संक्षेप) होय. 'अष्ट परिपंथे ज्ञाने' इत्यादी वाक्य म्हणजे 'ज्ञानगणननिर्देश' (ज्ञानांच्या संख्येचे स्पष्टीकरण) होय. 'कतमानि अट्ठ परिपंथे जाणानि' इत्यादीपासून 'इमानि एकवीसति विमुत्तिसुखे जाणानि' पर्यंतचे वाक्य म्हणजे सर्व ज्ञानांचा 'विस्तारनिर्देश' (सविस्तर स्पष्टीकरण) होय. आणि शेवटी 'सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो' इत्यादी वाक्य म्हणजे 'निगमन' (निष्कर्ष) होय. अशा प्रकारे पाळी ग्रंथाची विभागणी समजून घ्यावी.

තත්ථ ගණනුද්දෙසෙ ගණනවාරෙ තාව සොළසවත්ථුකන්ති දීඝං රස්සං සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරන්ති කායානුපස්සනාචතුක්කං, පීතිපටිසංවෙදී සුඛපටිසංවෙදී චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරන්ති වෙදනානුපස්සනාචතුක්කං, චිත්තපටිසංවෙදී අභිප්පමොදයං චිත්තං සමාදහං චිත්තං විමොචයං චිත්තන්ති චිත්තානුපස්සනාචතුක්කං, අනිච්චානුපස්සී විරාගානුපස්සී නිරොධානුපස්සී පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති ධම්මානුපස්සනාචතුක්කන්ති ඉමෙසං චතුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළස වත්ථූනි පතිට්ඨා ආරම්මණානි අස්සාති සොළසවත්ථුකො. තං සොළසවත්ථුකං. සමාසවසෙන පනෙත්ථ විභත්තිලොපො කතො. ආනන්ති අබ්භන්තරං පවිසනවාතො. අපානන්ති බහිනික්ඛමනවාතො. කෙචි පන විපරියායෙන වදන්ති. අපානඤ්හි අපෙතං ආනතොති අපානන්ති වුච්චති, නිද්දෙසෙ (පටි. ම. 1.160) පන නා-කාරස්ස දීඝත්තමජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා ආපානන්ති. තස්මිං ආනාපානෙ සති ආනාපානස්සති, අස්සාසපස්සාසපරිග්ගාහිකාය සතියා එතං අධිවචනං. ආනාපානස්සතියා යුත්තො [Pg.70] සමාධි, ආනාපානස්සතියං වා සමාධි ආනාපානස්සතිසමාධි. භාවයතොති නිබ්බෙධභාගියං භාවෙන්තස්ස. සමධිකානීති සහ අධිකෙන වත්තන්තීති සමධිකානි, සාතිරෙකානීති අත්ථො. ම-කාරො පනෙත්ථ පදසන්ධිකරො. කෙචි පන ‘‘සංඅධිකානී’’ති වදන්ති. එවං සති ද්වෙ ඤාණසතානියෙව අධිකානීති ආපජ්ජති, තං න යුජ්ජති. ඉමානි හි වීසතිඅධිකානි ද්වෙ ඤාණසතානි හොන්තීති.

त्यामध्ये, प्रथम गणनाविभागातील 'ज्ञानगणनोद्देशात' 'सोळा वस्तूंचे' (सोळसवत्थुकं) म्हणजे: (१) दीर्घ, (२) र्‍हस्व, (३) सर्वकायप्रतिसंवेदी, (४) कायसंस्कार शांत करणे - हे 'कायानुपश्यना चतुष्क' होय; (५) प्रीतिप्रतिसंवेदी, (६) सुखप्रतिसंवेदी, (७) चित्तसंस्कारप्रतिसंवेदी, (८) चित्तसंस्कार शांत करणे - हे 'वेदनानुपश्यना चतुष्क' होय; (९) चित्तप्रतिसंवेदी, (१०) चित्त अत्यंत प्रमुदित करणे, (११) चित्त समाहित करणे, (१२) चित्त विमुक्त करणे - हे 'चित्तानुपश्यना चतुष्क' होय; आणि (१३) अनित्यानुपश्यी, (१४) विरागानुपश्यी, (१५) निरोधानुपश्यी, (१६) प्रतिनिसर्गानुपश्यी - हे 'धम्मानुपश्यना चतुष्क' होय. या चार चतुष्कांच्या आधारे ज्या आनापानस्सति समाधीचे सोळा वस्तू (म्हणजेच आधार किंवा आलंबन) आहेत, ती 'सोळसवत्थुको' (सोळा वस्तूंची) होय. ती सोळा वस्तूंची समाधी होय. येथे समासामुळे विभक्तीचा लोप झाला आहे. 'आन' म्हणजे आत जाणारा वायू (श्वास). 'अपान' म्हणजे बाहेर पडणारा वायू (प्रश्वास). परंतु काही आचार्य याच्या उलट सांगतात. त्यांच्या मते, 'आन' (आत येणाऱ्या श्वासापासून) जे 'अपेत' (दूर गेलेले) असते ते 'अपान' (प्रश्वास) होय, म्हणून त्याला 'अपान' असे म्हणतात. निर्देशामध्ये मात्र 'ना' या अक्षराच्या दीर्घत्वाचा विचार करून 'आपान' असे म्हटले आहे. त्या आनापानावर (श्वास-प्रश्वासावर) जी स्मृती (सति) असते, ती 'आनापानस्सति' होय. श्वास आणि प्रश्वासाचे ग्रहण करणाऱ्या स्मृतीचे हे नाव आहे. आनापानस्सतीने युक्त असलेली समाधी किंवा आनापानस्सतीमधील समाधी म्हणजे 'आनापानस्सतिसमाधि' होय. 'भावयतो' म्हणजे निर्वेधभागीय (मार्गाला अनुकूल असणाऱ्या) समाधीची भावना करणाऱ्या व्यक्तीला. 'समधिकानि' म्हणजे अधिक संख्येसह असणारे, म्हणजेच 'सातिरेक' (अधिक) असा अर्थ आहे. येथे 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. परंतु काही आचार्य 'संअधिकानि' असे म्हणतात. तसे मानल्यास 'केवळ दोनशे ज्ञानेच अधिक आहेत' असा अर्थ निघेल, जो योग्य नाही. कारण ही ज्ञाने वीस अधिक दोनशे (२२०) आहेत, असे समजावे.

පරිපන්ථෙ ඤාණානීති පරිපන්ථං ආරම්මණං කත්වා පවත්තඤාණානි. තථා උපකාරෙ උපක්කිලෙසෙ ඤාණානි. වොදානෙ ඤාණානීති වොදායති, තෙන චිත්තං පරිසුද්ධං හොතීති වොදානං. කිං තං? ඤාණං. ‘‘වොදානඤාණානී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුතමයෙ ඤාණ’’න්තිආදීසු (පටි. ම. මාතිකා 1.1; පටි. ම. 1.1) විය ‘‘වොදානෙ ඤාණානී’’ති වුත්තං. සතො සම්පජානො හුත්වා කරොතීති සතොකාරී, තස්ස සතොකාරිස්ස ඤාණානි. නිබ්බිදාඤාණානීති නිබ්බිදාභූතානි ඤාණානි. නිබ්බිදානුලොමඤාණානීති නිබ්බිදාය අනුකූලානි ඤාණානි. නිබ්බිදානුලොමිඤාණානීතිපි පාඨො, නිබ්බිදානුලොමො එතෙසං අත්ථීති නිබ්බිදානුලොමීති අත්ථො. නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණානීති නිබ්බිදාය පටිප්පස්සද්ධියං ඤාණානි. විමුත්තිසුඛෙ ඤාණානීති විමුත්තිසුඛෙන සම්පයුත්තානි ඤාණානි.

'परिपंथे ज्ञाने' म्हणजे परिपंथाला (कामच्छंद इत्यादी अंतराय/बाधांना) आलंबन करून उत्पन्न झालेली ज्ञाने. तसेच 'उपकारे ज्ञाने' म्हणजे उपकारक धर्मांवर (नेक्खम्म इत्यादींवर) किंवा उपक्किलेसांवर (उपक्लेशांवर) उत्पन्न झालेली ज्ञाने. 'वोदाने ज्ञाने' म्हणजे ज्याच्याद्वारे चित्त 'वोदायति' (अत्यंत शुद्ध) होते, ते 'वोदान' (विशुद्धीकरण) होय. ते काय आहे? ते ज्ञान आहे. वास्तविक 'वोदानज्ञाने' असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'सुतमये ज्ञाने' इत्यादी पाठांप्रमाणे येथे 'वोदाने ज्ञाने' असे म्हटले आहे. जो स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त होऊन (सतो संपाजानो) कार्य करतो, तो 'सतोकारी' होय; त्या सतोकारी पुरुषाची ज्ञाने. 'निब्बिदाज्ञाने' म्हणजे निर्वेदात्मक (विपश्यनेला अनुकूल असणारी) ज्ञाने. 'निब्बिदानुलोमज्ञाने' म्हणजे निर्वेदाला (विपश्यनेला) अनुकूल असणारी ज्ञाने (भयज्ञान, आदीनवज्ञान इत्यादी). 'निब्बिदानुलोमी ज्ञाने' असाही पाठ आढळतो; ज्यांच्यामध्ये निर्वेदाचे अनुलोमत्व असते, ते 'निब्बिदानुलोमी' होय, असा याचा अर्थ आहे. 'निब्बिदापटिप्पस्सद्धिज्ञाने' म्हणजे निर्वेदाच्या शांत होण्यातील (संखारुपेक्खा ज्ञान, अनुलोम ज्ञान आणि मार्ग ज्ञान) ज्ञाने. 'विमुत्तिसुखे ज्ञाने' म्हणजे विमुक्तीच्या सुखाशी (फल सुखाशी) संप्रयुक्त असणारी ज्ञाने.

කතමානි අට්ඨාතිආදීහි පරිපන්ථඋපකාරානං පටිපක්ඛවිපක්ඛයුගලත්තා තෙසු ඤාණානි සහෙව නිද්දිට්ඨානි. කාමච්ඡන්දනෙක්ඛම්මාදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානි. උපකාරන්ති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන නපුංසකවචනං කතං. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මාති වුත්තාවසෙසා යෙ කෙචි අකුසලා ධම්මා. තථා සබ්බෙපි නිබ්බෙධභාගියා කුසලා ධම්මා. ‘‘පරිපන්ථො උපකාර’’න්ති ච තං තදෙව අපෙක්ඛිත්වා එකවචනං කතං. එත්ථ ච පරිපන්ථෙ ඤාණානි ච උපකාරෙ ඤාණානි ච පුච්ඡිත්වා තෙසං ආරම්මණානෙව විස්සජ්ජිත්වා තෙහෙව තානි විස්සජ්ජිතානි හොන්තීති තදාරම්මණානි ඤාණානි නිගමෙත්වා දස්සෙසි. උපක්කිලෙසෙ ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො.

'कतमानि अट्ठ' (कोणती आठ) इत्यादी वाक्यांद्वारे परिपंथ (बाधा) आणि उपकारक धर्म यांच्या परस्पर विरोधी आणि प्रतिपक्षी जोडीच्या स्वरूपावरून, त्यांच्याविषयीची ज्ञाने एकत्रच स्पष्ट केली आहेत. 'कामच्छन्द-नेक्खम्म' (कामच्छंद आणि नैष्क्रम्य) इत्यादी शब्दांचे अर्थ पूर्वीच सांगितले गेले आहेत. 'उपकारं' हा शब्द लिंगविपर्यासाने (पुल्लिंगाऐवजी नपुंसकलिंग करून) नपुंसकलिंगी रूपात वापरला आहे. 'सब्बेपि अकुसला धम्मा' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या व्यतिरिक्त उरलेले सर्व अकुशल धर्म होय. तसेच सर्व निर्वेधभागीय कुशल धर्म देखील समजावेत. 'परिपन्थो उपकारं' यामध्ये त्या त्या विशिष्ट शब्दाचा विचार करून एकवचन वापरले आहे. येथे परिपंथातील ज्ञाने आणि उपकारातील ज्ञाने विचारून, त्यांच्या आलंबनांचेच (कामच्छंद, नैष्क्रम्य इत्यादींचे) उत्तर देऊन, त्या आलंबनांसह ती ज्ञाने स्पष्ट केली आहेत, म्हणून त्या आलंबनांवर आधारित असणाऱ्या ज्ञानांचा निष्कर्ष काढून दाखवला आहे. उपक्लेशांमधील ज्ञाने इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

ගණනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गणनाविभागाचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

2. සොළසඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

२. सोळा ज्ञानांच्या निर्देशविभागाचे स्पष्टीकरण (वर्णना).

153. සොළසහි [Pg.71] ආකාරෙහීති උභයපක්ඛවසෙන වුත්තෙහි සොළසහි ඤාණකොට්ඨාසෙහි. උදුචිතං චිත්තං සමුදුචිතන්ති උපචාරභූමියං චිත්තං උද්ධං උචිතං, සම්මා උද්ධං උචිතං, උපරූපරි කතපරිචයං සම්මා උපරූපරි කතපරිචයන්ති අත්ථො. උදුජිතං චිත්තං සමුදුජිතන්තිපි පාඨො. උපරිභාවාය ජිතං, උපරිභාවකරෙහි වා ඤාණෙහි ජිතං උදුජිතං. සමුදුජිතන්ති සමා උපරිභාවාය, උපරිභාවකරෙහි වා ඤාණෙහි ජිතං. සමාති චෙත්ථ විසමභාවපටික්ඛෙපො. ඉමස්මිං පාඨෙ උ, දු-ඉති ද්වෙ ද්වෙ උපසග්ගා හොන්ති. උරූජිතං චිත්තං සම්මාරූජිතන්තිපි පාඨො. එත්ථාපි ජිතත්ථොයෙව. උරූ අරූති ඉදං පන නිපාතමත්තමෙවාති වදන්ති. වීණොපමට්ඨකථාය තජ්ජිතං සුතජ්ජිතන්ති ච අත්ථො වුත්තො, සො ඉධ න යුජ්ජති. එකත්තෙ සන්තිට්ඨතීති උපචාරභූමියං තාව නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවෙන එකත්තෙ පතිට්ඨාති. නිය්‍යානාවරණට්ඨෙන නීවරණාති එත්ථ අරතිපි සබ්බෙපි අකුසලා ආවරණට්ඨෙන නීවරණාති වුත්තා. නිය්‍යානාවරණට්ඨෙනාති නිය්‍යානානං ආගමනමග්ගපිදහනට්ඨෙන. නිය්‍යානවාරණට්ඨෙනාතිපි පාඨො, නිය්‍යානානං පටික්ඛෙපනට්ඨෙනාති අත්ථො. නෙක්ඛම්මං අරියානං නිය්‍යානන්ති මග්ගට්ඨානං අරියානං නිය්‍යානසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස හෙතුත්තා ඵලූපචාරෙන අරියානං නිය්‍යානං. තෙන ච හෙතුභූතෙන මග්ගක්ඛණෙ අරියා නිය්‍යන්ති නිගච්ඡන්ති. කෙචි පන ‘‘නිය්‍යානන්ති මග්ගො’’ති වදන්ති. ඉධ උපචාරස්ස අධිප්පෙතත්තා මග්ගක්ඛණෙ ච ආලොකසඤ්ඤාය සබ්බකුසලධම්මානඤ්ච අභාවා තං න යුජ්ජති. නිවුතත්තාති පටිච්ඡන්නත්තා. නප්පජානාතීති පුග්ගලවසෙන වුත්තං.

१५३. 'सोळा आकारांनी' म्हणजे दोन्ही पक्षांच्या (उपकारक व परिपंथ बाजूने) कडून सांगितलेल्या सोळा ज्ञानसमूहांनी. 'उदुचितं चित्तं समुदुचितं' म्हणजे उपचार भूमीमध्ये चित्त वर विकसित (अभ्यस्त) झाले आहे, चांगल्या प्रकारे वर विकसित झाले आहे, वरचेवर परिचय केलेले आहे किंवा चांगल्या प्रकारे वरचेवर परिचय केलेले आहे, असा अर्थ आहे. 'उदुजितं चित्तं समुदुजितं' असाही पाठ आहे. वरच्या अवस्थेसाठी जिंकलेले, किंवा वरची अवस्था निर्माण करणाऱ्या ज्ञानांनी जिंकलेले चित्त म्हणजे 'उदुजित' होय. 'समुदुजित' म्हणजे चांगल्या प्रकारे वरच्या अवस्थेसाठी किंवा वरची अवस्था निर्माण करणाऱ्या ज्ञानांनी जिंकलेले. येथे 'समा' म्हणजे विषमता किंवा प्रतिकूलतेचा निषेध होय. या पाठात 'उ' आणि 'दु' हे दोन दोन उपसर्ग आहेत. 'उरूजितं चित्तं सम्मारूजितं' असाही पाठ आहे. येथेही 'जि' (जिंकणे) हाच अर्थ आहे. 'उरू' आणि 'अरू' हे केवळ निपात (अव्यय) आहेत असे म्हणतात. वीणोपम सूत्ताच्या अट्ठकथेमध्ये 'तज्जित' आणि 'सुतज्जित' (धमकावलेले/त्रास दिलेले) असा अर्थ सांगितला आहे, तो येथे योग्य ठरत नाही. 'एकाग्रतेत स्थिर होते' (एकत्ते संतिट्ठति) म्हणजे उपचार भूमीमध्ये विविध आलंबनांच्या विक्षेपाचा अभाव असल्यामुळे एकाच आलंबनावर प्रतिष्ठित होते. 'निय्यानावरणट्ठेन नीवरणानि' (मुक्तीला अडथळा आणणारे नीवरण) यामध्ये अरती (न आवडणे) आणि सर्व अकुशल धर्म देखील अडथळा आणण्याच्या अर्थाने 'नीवरण' म्हटले आहेत. 'निय्यानावरणट्ठेन' म्हणजे मुक्तीच्या (मार्गाच्या) आगमनाचा मार्ग रोखण्याच्या अर्थाने. 'नियनवारणट्ठेन' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ मुक्तीचा निषेध किंवा विरोध करण्याच्या अर्थाने आहे. 'नेक्खम्म (नैष्क्रम्य) हे आर्यांचे प्रस्थान (निर्याण) आहे' कारण ते मार्गस्थ आर्यांच्या निर्याण संज्ञक आर्यमार्गाचे कारण असल्यामुळे, फलोपचाराने आर्यांचे निर्याण म्हटले जाते. आणि त्या कारणीभूत असलेल्या नैष्क्रम्यामुळे मार्गक्षणी आर्य (संसारातून) बाहेर पडतात (निर्याण करतात). काही आचार्य मात्र "निर्याण म्हणजे मार्ग" असे म्हणतात. येथे उपचाराचा (उपचार समाधीचा) अभिप्रेत अर्थ असल्यामुळे आणि मार्गक्षणी आलोकसंज्ञा व सर्व कुशल धर्मांचा अभाव असल्यामुळे ते योग्य ठरत नाही. 'निवुतत्ता' म्हणजे आच्छादित (झाकलेले) असल्यामुळे. 'नप्पजानाति' (जाणत नाही) हे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अपेक्षेने सांगितले आहे।

විසුද්ධචිත්තස්සාති උපචාරභූමියංයෙව. ඛණිකසමොධානාති චිත්තක්ඛණෙ චිත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජනතො ඛණො එතෙසං අත්ථීති ඛණිකා, උපක්කිලෙසා, ඛණිකානං සමොධානො සමාගමො පබන්ධො ඛණිකසමොධානො. තස්මා ඛණිකසමොධානා, උප්පජ්ජමානා උපක්කිලෙසා ඛණිකප්පබන්ධවසෙන ඛණිකපරම්පරාවසෙන උප්පජ්ජන්ති, න එකචිත්තක්ඛණවසෙනාති වුත්තං හොති.

'विशुद्धचित्तस्स' म्हणजे उपचार भूमीमध्येच (विशुद्ध चित्त असलेल्याचे). 'क्षणिकसमोधाना' म्हणजे प्रत्येक चित्तक्षणी उत्पन्न होत असल्यामुळे ज्यांना 'क्षण' (उत्पाद-व्यय-भंग रूप क्षण) आहे ते 'क्षणिक' उपक्किलेस (उपक्लेश) होत. क्षणिक उपक्लेशांचा समवधान म्हणजे समागम किंवा प्रवाह (प्रबंध) हा 'क्षणिक समवधान' होय. म्हणून त्या क्षणिक समवधानामुळे उत्पन्न होणारे उपक्लेश हे क्षणिक प्रवाहाच्या रूपाने किंवा क्षणिक परंपरेच्या रूपाने उत्पन्न होतात, एकाच चित्तक्षणाच्या रूपाने उत्पन्न होत नाहीत, असा याचा अर्थ आहे।

සොළසඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सोळा ज्ञाननिर्देशाची वर्णना समाप्त झाली।

3. උපක්කිලෙසඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

३. उपक्किलेस (उपक्लेश) ज्ञाननिर्देशाची वर्णना।

පඨමච්ඡක්කං

पहिले षटक (प्रथम छक्क)।

154. පඨමච්ඡක්කෙ [Pg.72] අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානන්ති අබ්භන්තරපවිසනවාතස්ස නාසිකග්ගං වා මුඛනිමිත්තං වා ආදි, හදයං මජ්ඣං, නාභි පරියොසානං. තං තස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො යොගිස්ස ඨානනානත්තානුගමනෙන චිත්තං අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපං ගච්ඡති, තං අජ්ඣත්තවික්ඛෙපගතං චිත්තං එකත්තෙ අසණ්ඨහනතො සමාධිස්ස පරිපන්ථො. පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානන්ති බහිනික්ඛමනවාතස්ස නාභි ආදි, හදයං මජ්ඣං, නාසිකග්ගං වා මුඛනිමිත්තං වා බහිආකාසො වා පරියොසානං. යොජනා පනෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අස්සාසපටිකඞ්ඛනා නිකන්තිතණ්හාචරියාති ‘‘නාසිකාවාතායත්තමිදං කම්මට්ඨාන’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ඔළාරිකොළාරිකස්ස අස්සාසස්ස පත්ථනාසඞ්ඛාතා නිකාමනා එව තණ්හාපවත්ති. තණ්හාපවත්තියා සති එකත්තෙ අසණ්ඨහනතො සමාධිස්ස පරිපන්ථො. පස්සාසපටිකඞ්ඛනා නිකන්තීති පුන අස්සාසපුබ්බකස්ස පස්සාසස්ස පත්ථනාසඞ්ඛාතා නිකන්ති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. අස්සාසෙනාභිතුන්නස්සාති අතිදීඝං අතිරස්සං වා අස්සාසං කරොන්තස්ස අස්සාසමූලකස්ස කායචිත්තකිලමථස්ස සබ්භාවතො තෙන අස්සාසෙන විද්ධස්ස පීළිතස්ස. පස්සාසපටිලාභෙ මුච්ඡනාති අස්සාසෙන පීළිතත්තායෙව පස්සාසෙ අස්සාදසඤ්ඤිනො පස්සාසං පත්ථයතො තස්මිං පස්සාසපටිලාභෙ රජ්ජනා. පස්සාසමූලකෙපි එසෙව නයො.

१५४. पहिल्या षटकात 'अस्सास-आदि-मज्झ-परियोसानं' (श्वासाचा आरंभ, मध्य आणि अंत) म्हणजे आत प्रवेश करणाऱ्या वायूचे नाकाचे टोक किंवा वरचा ओठ हा 'आरंभ' (आदि) आहे; हृदय हा 'मध्य' आहे; आणि नाभी हा 'अंत' (परियोसान) आहे. त्या श्वासाच्या आरंभ, मध्य आणि अंताचा स्मृतीद्वारे मागोवा घेणाऱ्या योग्याचे चित्त विविध स्थानांच्या अनुगमनामुळे अध्यात्मात (आतच) विक्षेपाप्रत (भटकण्याप्रत) जाते. ते अध्यात्म-विक्षेपाप्रत गेलेले चित्त एकाग्रतेत स्थिर न राहिल्यामुळे समाधीचा परिपंथ (अडथळा) ठरते. 'पस्सास-आदि-मज्झ-परियोसानं' (उच्छ्वासाचा आरंभ, मध्य आणि अंत) म्हणजे बाहेर पडणाऱ्या वायूची नाभी हा 'आरंभ' आहे, हृदय हा 'मध्य' आहे, आणि नाकाचे टोक किंवा वरचा ओठ किंवा बाह्य आकाश हा 'अंत' आहे. येथील योजना (अर्थ लावणी) देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावी. 'अस्सासपटिकङ्खना निकन्तितण्हाचरिया' म्हणजे "हे कर्मस्थान नासिकावायूवर अवलंबून आहे" असे लक्षात घेऊन, स्थूल श्वासाची इच्छा करण्याच्या रूपाने असणारी आसक्ती हीच तृष्णेची प्रवृत्ती होय. तृष्णेची प्रवृत्ती असताना एकाग्रतेत स्थिर न राहिल्यामुळे तो समाधीचा परिपंथ (अडथळा) ठरतो. 'पस्सासपटिकङ्खना निकन्ति' म्हणजे पुन्हा श्वासानंतर येणाऱ्या उच्छ्वासाची इच्छा करण्याच्या रूपाने असणारी आसक्ती. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीनेच जोडावा. 'अस्सासेनाभितुन्नस्स' म्हणजे अतिशय दीर्घ किंवा अतिशय लहान श्वास घेणाऱ्या व्यक्तीला श्वासमूलक कायिक व मानसिक थकवा निर्माण होत असल्यामुळे, त्या श्वासाने विद्ध झालेल्या किंवा पीडित झालेल्याचे. 'पस्सासपटिलाभे मुच्छना' म्हणजे श्वासाने पीडित असल्यामुळेच उच्छ्वासात आस्वाद घेणाऱ्या आणि उच्छ्वासाची इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीची तो उच्छ्वास प्राप्त झाल्यावर होणारी आसक्ती (रज्जना). उच्छ्वासमूलक बाबतीतही हाच नियम लागू होतो।

වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස අනුවණ්ණනත්ථං වුත්තෙසු ගාථාබන්ධෙසු අනුගච්ඡනාති අනුගච්ඡමානා. සතීති අජ්ඣත්තබහිද්ධාවික්ඛෙපහෙතුභූතා සති. වික්ඛිපති අනෙන චිත්තන්ති වික්ඛෙපො. කො සො? අස්සාසො. අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපො අජ්ඣත්තවික්ඛෙපො, තස්ස ආකඞ්ඛනා අජ්ඣත්තවික්ඛෙපාකඞ්ඛනා, අසම්මාමනසිකාරවසෙන අජ්ඣත්තවික්ඛෙපකස්ස අස්සාසස්ස ආකඞ්ඛනාති වුත්තං හොති. එතෙනෙව නයෙන බහිද්ධාවික්ඛෙපපත්ථනා වෙදිතබ්බා. යෙහීති යෙහි උපක්කිලෙසෙහි. වික්ඛිප්පමානස්සාති වික්ඛිපියමානස්ස වික්ඛෙපං ආපාදියමානස්ස. නො ච චිත්තං විමුච්චතීති චිත්තං අස්සාසපස්සාසාරම්මණෙ ච නාධිමුච්චති, පච්චනීකධම්මෙහි ච න විමුච්චති. චිත්තං නො ච විමුච්චති පරපත්තියා ච හොන්තීති සම්බන්ධො. විමොක්ඛං අප්පජානන්තාති සො වා අඤ්ඤො වා ආරම්මණාධිමුත්තිවිමොක්ඛඤ්ච [Pg.73] පච්චනීකවිමුත්තිවිමොක්ඛඤ්ච එවං අප්පජානන්තා. පරපත්තියාති පරපච්චයං පරසද්දහනං අරහන්ති, න අත්තපච්චක්ඛං ඤාණන්ති ‘‘පරපච්චයිකා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘පරපත්තියා’’ති වුත්තං. අත්ථො පන සොයෙව.

पूर्वोक्त अर्थाचेच स्पष्टीकरण करण्यासाठी सांगितलेल्या गाथाबंधांमध्ये 'अनुगच्छना' म्हणजे मागोवा घेणारी. 'सती' म्हणजे आंतरिक व बाह्य विक्षेपाचे कारण बनलेली स्मृती. ज्याच्याद्वारे चित्त विक्षिप्त होते तो 'विक्षेप' होय. तो कोणता? श्वास. अध्यात्मात (आत) विक्षेप म्हणजे 'अध्यात्मविक्षेप', त्याची आकांक्षा म्हणजे 'अध्यात्मविक्षेपाकांक्षा'. अयोग्य मनसिकारामुळे अध्यात्मविक्षेप करणाऱ्या श्वासाची आकांक्षा करणे, असा याचा अर्थ आहे. याच पद्धतीने बाह्य विक्षेपाची प्रार्थना (इच्छा) समजून घ्यावी. 'येहि' म्हणजे ज्या उपक्लेशांनी. 'विक्खिप्पमानस्स' म्हणजे विक्षिप्त केल्या जाणाऱ्याचे किंवा विक्षेपाप्रत नेल्या जाणाऱ्याचे. 'नो च चित्तं विमुच्चति' म्हणजे चित्त श्वास-उच्छ्वासाच्या आलंबनावर एकाग्र होत नाही आणि विरोधी धर्मांपासून मुक्तही होत नाही. "चित्त मुक्त होत नाही आणि ते परावलंबी (परप्रत्ययी) होते" असा संबंध आहे. 'विमोक्खं अप्पजानन्ता' म्हणजे तो योगी किंवा दुसरा कोणी योगी आलंबनावरील एकाग्रतारूप विमोक्ष आणि विरोधी धर्मांपासून मुक्तीरूप विमोक्ष या दोन्ही प्रकारच्या विमोक्षांना जाणत नाहीत. 'परपत्तिया' म्हणजे दुसऱ्याच्या विश्वासावर किंवा दुसऱ्याच्या श्रद्धेवर अवलंबून राहण्यास पात्र असतात, स्वतःचे प्रत्यक्ष ज्ञान नसते. म्हणून 'परप्रत्ययिक' म्हणण्याऐवजी 'परपत्तिया' असे म्हटले आहे. अर्थ मात्र तोच आहे।

දුතියච්ඡක්කං

दुसरे षटक (द्वितीय छक्क)।

155. දුතියච්ඡක්කෙ නිමිත්තන්ති අස්සාසපස්සාසානං ඵුසනට්ඨානං. අස්සාසපස්සාසා හි දීඝනාසිකස්ස නාසාපුටං ඝට්ටෙන්තා පවත්තන්ති, රස්සනාසිකස්ස උත්තරොට්ඨං. යදි හි අයං යොගී තං නිමිත්තමෙව ආවජ්ජති, තස්ස නිමිත්තමෙව ආවජ්ජමානස්ස අස්සාසෙ චිත්තං විකම්පති, න පතිට්ඨාතීති අත්ථො. තස්ස තස්මිං චිත්තෙ අප්පතිට්ඨිතෙ සමාධිස්ස අභාවතො තං විකම්පනං සමාධිස්ස පරිපන්ථො. යදි අස්සාසමෙව ආවජ්ජති, තස්ස චිත්තං අබ්භන්තරපවෙසනවසෙන වික්ඛෙපං ආවහති, නිමිත්තෙ න පතිට්ඨාති, තස්මා නිමිත්තෙ විකම්පති. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. ගාථාසු වික්ඛිප්පතෙති වික්ඛිපීයති වික්ඛෙපං ආපාදීයති.

१५५. दुसऱ्या षटकात 'निमित्त' म्हणजे श्वास-उच्छ्वासाचे स्पर्शस्थान. कारण श्वास आणि उच्छ्वास हे लांब नाक असलेल्या व्यक्तीच्या नाकपुडीला स्पर्श करत प्रवृत्त होतात, आणि लहान नाक असलेल्या व्यक्तीच्या वरच्या ओठाला स्पर्श करत प्रवृत्त होतात. जर हा योगी केवळ त्या निमित्ताचेच (स्पर्शस्थानाचेच) आवर्जन (चिंतन) करतो, तर केवळ निमित्ताचे आवर्जन करणाऱ्या त्याच्या श्वासावर चित्त कंपित होते, स्थिर होत नाही, असा अर्थ आहे. त्याचे ते चित्त स्थिर न राहिल्यामुळे समाधीचा अभाव होतो, म्हणून ते कंपन समाधीचा परिपंथ (अडथळा) ठरते. जर तो केवळ श्वासाचेच आवर्जन करतो, तर त्याचे चित्त आत प्रवेश करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे विक्षेपाप्रत जाते, निमित्तावर (स्पर्शस्थानावर) स्थिर होत नाही, म्हणून निमित्तावर कंपित होते. याच पद्धतीने उर्वरित बाबतीतही योजना करावी. गाथांमध्ये 'विक्खिप्पते' म्हणजे विक्षिप्त केले जाते किंवा विक्षेपाप्रत नेले जाते।

තතියච්ඡක්කං

तिसरे षटक (तृतीय छक्क)।

156. තතියච්ඡක්කෙ අතීතානුධාවනං චිත්තන්ති ඵුසනට්ඨානං අතික්කමිත්වා ගතං අස්සාසං වා පස්සාසං වා අනුගච්ඡමානං චිත්තං. වික්ඛෙපානුපතිතන්ති වික්ඛෙපෙන අනුගතං, වික්ඛෙපං වා සයං අනුපතිතං අනුගතං. අනාගතපටිකඞ්ඛනං චිත්තන්ති ඵුසනට්ඨානං අප්පත්තං අස්සාසං වා පස්සාසං වා පටිකඞ්ඛමානං පච්චාසීසමානං චිත්තං. විකම්පිතන්ති තස්මිං අප්පතිට්ඨානෙනෙව වික්ඛෙපෙන විකම්පිතං. ලීනන්ති අතිසිථිලවීරියතාදීහි සඞ්කුචිතං. කොසජ්ජානුපතිතන්ති කුසීතභාවානුගතං. අතිපග්ගහිතන්ති අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි අතිඋස්සාහිතං. උද්ධච්චානුපතිතන්ති වික්ඛෙපානුගතං. අභිනතන්ති අස්සාදවත්ථූසු භුසං නතං අල්ලීනං. අපනතන්ති නිරස්සාදවත්ථූසු පතිහතං, තතො අපගතං වා, අපගතනතං වා, න තතො අපගතන්ති අත්ථො. රාගානුපතිතන්ති එත්ථ අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං මනසිකරොතො උප්පන්නපීතිසුඛෙ වා පුබ්බෙ හසිතලපිතකීළිතවත්ථූසු වා රාගො අනුපතති. බ්‍යාපාදානුපතිතන්ති එත්ථ මනසිකාරෙ නිරස්සාදගතචිත්තස්ස උප්පන්නදොමනස්සවසෙන වා පුබ්බෙ සමුදාචිණ්ණෙසු ආඝාතවත්ථූසු වා බ්‍යාපාදො අනුපතති. ගාථාසු න සමාධියතීති න සමාහිතං හොති. අධිචිත්තන්ති චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨො අධිකො සමාධි.

१५६. तिसऱ्या षटकामध्ये (ततियच्छक्के) – 'अतीतानुधावन चित्त' म्हणजे स्पर्शस्थान ओलांडून गेलेल्या श्वास किंवा प्रश्वासाच्या मागे धावणारे चित्त होय. 'विक्षेपानुपतित' म्हणजे विक्षेपाने (विचलनाने) युक्त होऊन मागे जाणारे, किंवा स्वतः विक्षेपाच्या मागे गेलेले चित्त होय. 'अनागतपटिकङ्खन चित्त' म्हणजे स्पर्शस्थानापर्यंत न पोहोचलेल्या श्वास किंवा प्रश्वासाची आकांक्षा (अपेक्षा) करणारे चित्त होय. 'विकंपित' म्हणजे त्या स्पर्शस्थानावर स्थिर न राहिल्यामुळे विक्षेपाने कंपित झालेले चित्त होय. 'लीन' म्हणजे अत्यंत शिथिल वीर्यामुळे (उत्साहाच्या अभावामुळे) संकुचित झालेले चित्त होय. 'कोसज्जानुपतित' म्हणजे आळसाच्या (कुसीदभावाच्या) मागे गेलेले चित्त होय. 'अतिपग्गहित' म्हणजे अति-प्रयत्नामुळे (अति-आरब्ध वीर्यामुळे) अत्यंत उत्तेजित झालेले चित्त होय. 'उद्धच्चानुपतित' म्हणजे उद्धच्चाच्या (औद्धत्याच्या/विक्षेपाच्या) मागे गेलेले चित्त होय. 'अभिनत' म्हणजे आस्वादाच्या वस्तूंमध्ये (सुखाच्या विषयांमध्ये) तीव्रतेने झुकलेले किंवा आसक्त झालेले चित्त होय. 'अपनत' म्हणजे अनास्वाद वस्तूंमध्ये (कटू किंवा नीरस विषयांमध्ये) प्रतिहत (विन्मुख) झालेले, किंवा त्यापासून दूर गेलेले, किंवा राग विरहित झालेले; 'त्यापासून दूर न गेलेले' असा अर्थ नाही. 'रागानुपतित' म्हणजे येथे श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताचे मनसिकार करताना उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखात, किंवा पूर्वी हसलेल्या, बोललेल्या व खेळलेल्या गोष्टींमध्ये राग (आसक्ती) अनुगमन करतो. 'व्यापादानुपतित' म्हणजे येथे मनसिकार करताना अनास्वाद (नीरस) चित्त असलेल्या व्यक्तीला उत्पन्न झालेल्या दौर्मनस्यामुळे किंवा पूर्वी अनुभवलेल्या आघातवस्तूंमध्ये (क्रोधाच्या कारणांमध्ये) द्वेष (व्यापाद) अनुगमन करतो. गाथांमध्ये 'न समाधियति' म्हणजे समाहित होत नाही. 'अधिचित्त' म्हणजे चित्ताला मुख्य करून दर्शविलेला श्रेष्ठ समाधी होय.

157. එත්තාවතා [Pg.74] තීහි ඡක්කෙහි අට්ඨාරස උපක්කිලෙසෙ නිද්දිසිත්වා ඉදානි තෙසං උපක්කිලෙසානං සමාධිස්ස පරිපන්ථභාවසාධනෙන ආදීනවං දස්සෙන්තො පුන අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානන්තිආදිමාහ. තත්ථ කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්තීති වික්ඛෙපසමුට්ඨානරූපානං වසෙන රූපකායොපි, වික්ඛෙපසන්තතිවසෙන චිත්තම්පි මහතා ඛොභෙන ඛුභිතා සදරථා ච හොන්ති. තතො මන්දතරෙන ඉඤ්ජිතා කම්පිතා, තතො මන්දතරෙන ඵන්දිතා චලිතා හොන්ති. බලවාපි මජ්ඣිමොපි මන්දොපි ඛොභො හොතියෙව, න සක්කා ඛොභෙන න භවිතුන්ති වුත්තං හොති. චිත්තං විකම්පිතත්තාති චිත්තස්ස විකම්පිතත්තා. ගාථාසු පරිපුණ්ණා අභාවිතාති යථා පරිපුණ්ණා හොති, තථා අභාවිතා. ඉඤ්ජිතොති කම්පිතො. ඵන්දිතොති මන්දකම්පිතො. හෙට්ඨා නීවරණානං අනන්තරත්තා ‘‘ඉමෙහි ච පන නීවරණෙහී’’ති (පටි. ම. 1.153) අච්චන්තසමීපනිදස්සනවචනං කතං. ඉධ පන නිගමනෙ නීවරණානං සන්තරත්තා තෙහි ච පන නීවරණෙහීති පරම්මුඛනිදස්සනවචනං කතං.

१५७. एवढ्या विवेचनाने तीन षटकांद्वारे अठरा उपक्किलेशांचे (उपक्लेशांचे) निर्देश करून, आता त्या उपक्किलेशांचा समाधीला अंतराय (बाधा) निर्माण करण्याच्या द्वारे दोष दाखवताना पुन्हा 'अस्सासादिमज्झपरियोसानं' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति' (शरीर आणि चित्त दोन्हीही उत्तेजित होतात) म्हणजे विक्षेपामुळे (विचलनामुळे) समुत्थित होणाऱ्या रूपांच्या प्रभावाने रूपकाय (भौतिक शरीर) सुद्धा आणि विक्षेपाच्या संततीमुळे (प्रवाहामुळे) चित्त सुद्धा मोठ्या क्षोभाने क्षुब्ध होऊन परिदाहाने (पीडेने) युक्त होतात. त्यापेक्षा मंद क्षोभाने ते ईंजित (कंपित) होतात, आणि त्यापेक्षाही मंद क्षोभाने ते स्पंदित (चलित) होतात. क्षोभ तीव्र, मध्यम किंवा मंद स्वरूपाचा असतोच; क्षोभ न होणे शक्य नाही, असा याचा अर्थ आहे. 'चित्तं विकम्पितत्ता' म्हणजे चित्त विकंपित झाल्यामुळे. गाथांमध्ये 'परिपुण्णा अभाविता' म्हणजे जशी ती परिपूर्ण असते, तशी ती अभावितात (भावना न केलेली) असते. 'इंजित' म्हणजे कंपित. 'स्पंदित' म्हणजे मंद कंपित. खाली (पूर्वी) नीवरणांच्या अव्यवहिततेमुळे (जवळ असल्यामुळे) 'इमेहि च पन नीवरणेहि' असे अत्यंत समीपतेचे दर्शक वचन वापरले आहे. परंतु येथे उपसंहारात (निगमनात) नीवरणांच्या व्यवधानामुळे (दूर असल्यामुळे) 'तेहि च पन नीवरणेहि' असे परोक्ष (दूरचे) दर्शक वचन वापरले आहे.

උපක්කිලෙසඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपक्किलेशज्ञान-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

4. වොදානඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

४. वोदानज्ञान-निर्देश-वर्णना

158. වොදානෙ ඤාණානීති විසුද්ධඤාණානි. තං විවජ්ජයිත්වාති යං පුබ්බෙ වුත්තං අතීතානුධාවනං චිත්තං වික්ඛෙපානුපතිතං, තං විවජ්ජයිත්වාති සම්බන්ධිතබ්බං. එකට්ඨානෙ සමාදහතීති අස්සාසපස්සාසානං ඵුසනට්ඨානෙ සමං ආදහති පතිට්ඨාපෙති. තත්ථෙව අධිමොචෙතීති එකට්ඨානෙති වුත්තෙ අස්සාසපස්සාසානං ඵුසනට්ඨානෙයෙව සන්නිට්ඨපෙති සන්නිට්ඨානං කරොති. පග්ගණ්හිත්වාති ධම්මවිචයපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය පග්ගහෙත්වා. විනිග්ගණ්හිත්වාති පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය විනිග්ගණ්හිත්වා. ‘‘සතින්ද්‍රියවීරියින්ද්‍රියෙහි පග්ගහෙත්වා, සතින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියෙහි විනිග්ගහෙත්වා’’තිපි වදන්ති. සම්පජානො හුත්වාති අසුභභාවනාදීහි. පුන සම්පජානො හුත්වාති මෙත්තාභාවනාදීහි. යෙන රාගෙන අනුපතිතං, යෙන බ්‍යාපාදෙන අනුපතිතං, තං පජහතීති සම්බන්ධො. තං චිත්තං ඊදිසන්ති සම්පජානන්තො තප්පටිපක්ඛෙන රාගං [Pg.75] පජහති, බ්‍යාපාදං පජහතීති වා අත්ථො. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. පරියොදාතන්ති පභස්සරං. එකත්තගතං හොතීති තං තං විසෙසං පත්තස්ස තං තං එකත්තං ගතං හොති.

१५८. 'वोदाने ज्ञाने' म्हणजे विशुद्ध ज्ञाने होय. 'तं विवज्जयित्वा' (त्याचा त्याग करून) म्हणजे जे पूर्वी सांगितलेले 'अतीतानुधावन चित्त' आणि 'विक्षेपानुपतित चित्त' आहे, 'त्याचा त्याग करून' असा संबंध जोडावा. 'एकट्ठाने समादहति' म्हणजे श्वास-प्रश्वासाच्या स्पर्शस्थानावर (नासिकाग्र किंवा ओठावर) सम्यक प्रकारे स्थापित करतो, प्रतिष्ठित करतो. 'तत्वेव अधिमोचेति' म्हणजे 'एकट्ठाने' असे म्हटले असता, श्वास-प्रश्वासाच्या स्पर्शस्थानावरच दृढपणे स्थापित करतो, निश्चय करतो. 'पग्गण्हित्वा' (प्रगृहीत करून) म्हणजे धम्मविचय-संबोज्झंग आणि पीति-संबोज्झंगाच्या भावनेने प्रगृहीत करून (उत्साहित करून). 'विनिग्गण्हित्वा' (निग्रहित करून) म्हणजे पस्सद्धि-संबोज्झंग, समाधि-संबोज्झंग आणि उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या भावनेने निग्रहित करून (शांत करून). 'सतीन्द्रिय व वीरियान्द्रियाने प्रगृहीत करून, आणि सतीन्द्रिय व समाधिन्द्रियाने निग्रहित करून' असेही म्हणतात. 'संपजानो हुत्वा' (संप्रजन्ययुक्त होऊन) म्हणजे अशुभाची भावना इत्यादींद्वारे. पुन्हा 'संपजानो हुत्वा' म्हणजे मेत्ता (मैत्री) भावना इत्यादींद्वारे. ज्या रागाने अनुगमन केले होते, ज्या व्यापादाने (द्वेषाने) अनुगमन केले होते, त्याचा त्याग करतो, असा संबंध आहे. 'ते चित्त असे आहे' असे जाणणारा (संप्रजन्ययुक्त साधक) त्याच्या प्रतिपक्षाने (विरोधी भावनेने) रागाचा त्याग करतो, व्यापादाचा त्याग करतो, असा अर्थ आहे. 'परिसुद्धं' म्हणजे उपक्किलेशरहित (मलरहित). 'परियोदातं' म्हणजे प्रभास्वर (तेजस्वी/उज्ज्वल). 'एकत्तगतं होति' म्हणजे त्या त्या विशेषाला (विशिष्ट अवस्थेला) प्राप्त झालेल्या साधकाचे चित्त त्या त्या एकाग्रतेला (एकत्वाला) प्राप्त होते.

කතමෙ තෙ එකත්තාති ඉධ යුජ්ජමානායුජ්ජමානෙපි එකත්තෙ එකතො කත්වා පුච්ඡති. දානූපසග්ගුපට්ඨානෙකත්තන්ති දානවත්ථුසඞ්ඛාතස්ස දානස්ස උපසග්ගො වොසජ්ජනං දානූපසග්ගො, දානවත්ථුපරිච්චාගචෙතනා. තස්ස උපට්ඨානං ආරම්මණකරණවසෙන උපගන්ත්වා ඨානං දානූපසග්ගුපට්ඨානං, තදෙව එකත්තං, තෙන වා එකත්තං එකග්ගභාවො දානූපසග්ගුපට්ඨානෙකත්තං. දානවොසග්ගුපට්ඨානෙකත්තන්ති පාඨො සුන්දරතරො, සො එවත්ථො. එතෙන පදුද්ධාරවසෙන චාගානුස්සතිසමාධි වුත්තො. පදුද්ධාරවසෙන වුත්තොපි චෙස ඉතරෙසං තිණ්ණම්පි එකත්තානං උපනිස්සයපච්චයො හොති, තස්මා ඉධ නිද්දිට්ඨන්ති වදන්ති. විසාඛාපි හි මහාඋපාසිකා ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, දිසාසු වස්සංවුට්ඨා භික්ඛූ සාවත්ථිං ආගච්ඡිස්සන්ති භගවන්තං දස්සනාය, තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සන්ති ‘ඉත්ථන්නාමො, භන්තෙ, භික්ඛු කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො’ති? තං භගවා බ්‍යාකරිස්සති සොතාපත්තිඵලෙ වා සකදාගාමිඵලෙ වා අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තෙ වා. ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාමි ‘ආගතපුබ්බා නු ඛො, භන්තෙ, තෙන අය්‍යෙන සාවත්ථී’ති? සචෙ මෙ වක්ඛන්ති ‘ආගතපුබ්බා තෙන භික්ඛුනා සාවත්ථී’ති. නිට්ඨමෙත්ථ ගච්ඡිස්සාමි නිස්සංසයං පරිභුත්තං තෙන අය්‍යෙන වස්සිකසාටිකා වා ආගන්තුකභත්තං වා ගමිකභත්තං වා ගිලානභත්තං වා ගිලානුපට්ඨාකභත්තං වා ගිලානභෙසජ්ජං වා ධුවයාගු වාති. තස්සා මෙ තදනුස්සරන්තියා පාමොජ්ජං ජායිස්සති, පමුදිතාය පීති ජායිස්සති, පීතිමනාය කායො පස්සම්භිස්සති, පස්සද්ධකායා සුඛං වෙදයිස්සාමි, සුඛිනියා චිත්තං සමාධියිස්සති, සා මෙ භවිස්සති ඉන්ද්‍රියභාවනා බලභාවනා බොජ්ඣඞ්ගභාවනා’’ති (මහාව. 351). අථ වා එකත්තෙසු පඨමං උපචාරසමාධිවසෙන වුත්තං, දුතියං අප්පනාසමාධිවසෙන, තතියං විපස්සනාවසෙන, චතුත්ථං මග්ගඵලවසෙනාති වෙදිතබ්බං. සමථස්ස නිමිත්තං සමථනිමිත්තං. වයො භඞ්ගො එව ලක්ඛණං වයලක්ඛණං. නිරොධො නිබ්බානං. සෙසමෙතෙසු තීසු වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

ते एकत्व (एकाग्रता) कोणते आहेत? येथे योग्य आणि अयोग्य अशा चारही एकत्वांना एकत्र करून विचारले आहे. ‘दानूपसग्गुपट्ठानएकत्तं’ म्हणजे दानवस्तू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दानाचा त्याग (वोसज्ज) करणे म्हणजे दान-उपसर्ग (दान-त्याग) होय, जी दानवस्तू त्याग करण्याची चेतना आहे. त्या चेतनेचे आलंबन करण्याच्या दृष्टीने जवळ येऊन स्थिर होणे म्हणजे ‘दानूपसग्गुपट्ठान’ (दानाचे आलंबन उपस्थित होणे) होय. तेच एकत्व (एकाग्रता) आहे, किंवा त्या आलंबनामुळे निर्माण होणारी एकाग्रता (एकग्गभाव) म्हणजे ‘दानूपसग्गुपट्ठानएकत्त’ होय. ‘दानवोसग्गुपट्ठानएकत्तं’ असा पाठ अधिक चांगला आहे, त्याचा अर्थही तोच आहे. या पदाच्या विश्लेषणाने ‘चागानुस्सतिसमाधी’ (त्याग-अनुस्मृती समाधी) सांगितली आहे. पदाच्या विश्लेषणाने सांगितलेली ही समाधी इतर तिन्ही एकत्वांच्या (एकाग्रतेच्या) विकासासाठी उपनिस्सय-प्रत्यय (प्रबळ आधार) ठरते, म्हणून येथे तिचा निर्देश केला आहे, असे म्हणतात. कारण विशाखा महाउपासिकेने देखील म्हटले आहे - “भंते, या प्रदेशांत वर्षावास पूर्ण केलेले भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी सावत्थीला येतील. ते भगवंतांकडे जाऊन विचारतील: ‘भंते, अमुक नावाचे भिक्खू काळाधीन (मृत्यू पावले) झाले आहेत, त्यांची गती काय आहे, त्यांचा परलोक कोणता आहे?’ त्यावर भगवंत त्यांना सोतापत्तिफल, सकदागामिफल, अनागामिफल किंवा अरहत्तफलाविषयी व्याकृत करतील (सांगतील). मी त्यांच्याकडे जाऊन विचारीन: ‘भंते, त्या पूजनीय (अय्य) भिक्खूंनी पूर्वी कधी सावत्थीला भेट दिली होती का?’ जर ते मला सांगतील की, ‘त्या भिक्खूंनी पूर्वी सावत्थीला भेट दिली होती,’ तर मी या निष्कर्षावर पोहोचेन की, यात काही संशय नाही की त्या पूजनीय भिक्खूंनी माझ्याद्वारे दान केलेले वर्षावासाचे वस्त्र (वस्सिकसाटिक), किंवा आगंतुक भोजन (आगन्तुकभत्त), किंवा गमन करणाऱ्यांचे भोजन (गमिकभत्त), किंवा आजारी भिक्खूंचे भोजन (गिलाणभत्त), किंवा आजारी भिक्खूंच्या सेवकाचे भोजन (गिलाणुपट्ठाकभत्त), किंवा आजारी भिक्खूंचे औषध (गिलाणभेसज्ज), किंवा नित्य दिली जाणारी पेज (धुवयागु) ग्रहण केली असणार. त्याचे अनुस्मरण करताना मला प्रमोद (हर्ष) होईल, प्रमोदामुळे प्रीती उत्पन्न होईल, प्रीतीयुक्त मनामुळे माझी काया शांत होईल, शांत कायेने मी सुखाचा अनुभव घेईन, सुखी असलेल्या माझे चित्त समाधीस्थ होईल. ती माझी इंद्रियभावना, बलभावना आणि बोज्झंगभावना होईल.” (महावग्ग ३५१) अथवा, या एकत्वांमध्ये पहिले ‘उपचारसमाधी’च्या दृष्टीने सांगितले आहे, दुसरे ‘अप्पनासमाधी’च्या दृष्टीने, तिसरे ‘विपस्सना’च्या दृष्टीने आणि चौथे ‘मग्गफल’ (मार्ग व फल) च्या दृष्टीने सांगितले आहे, असे समजावे. समथाचे आलंबन म्हणजे ‘समथनिमित्त’ होय. वय (क्षय) आणि भंग हेच लक्षण म्हणजे ‘वयलक्षण’ होय. निरोध म्हणजे निब्बान होय. उर्वरित तिन्ही एकत्वांमध्ये आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ लावावा.

චාගාධිමුත්තානන්ති [Pg.76] දානෙ අධිමුත්තානං. අධිචිත්තන්ති විපස්සනාපාදකසමාධි. විපස්සකානන්ති භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය තීහි අනුපස්සනාහි සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්තානං. අරියපුග්ගලානන්ති අට්ඨන්නං. දුතියාදීනි තීණි එකත්තානි ආනාපානස්සතිවසෙන සෙසකම්මට්ඨානවසෙන ච යුජ්ජන්ති. චතූහි ඨානෙහීති චතූහි කාරණෙහි. සමාධිවිපස්සනාමග්ගඵලානං වසෙන ‘‘එකත්තගතං චිත්තං පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දඤ්චෙව හොති උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතඤ්ච ඤාණෙන ච සම්පහංසිත’’න්ති උද්දෙසපදානි. ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස කො ආදී’’තිආදීනි තෙසං උද්දෙසපදානං විත්ථාරෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමානි නිද්දෙසපදානි. තත්ථ පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දන්ති පටිපදා එව නීවරණමලවිසොධනතො විසුද්ධි, තං පටිපදාවිසුද්ධිං පක්ඛන්දං පවිට්ඨං. උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතන්ති තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය බ්‍රූහිතං වඩ්ඪිතං. ඤාණෙන ච සම්පහංසිතන්ති පරියොදාපකෙන ඤාණෙන සම්පහංසිතං පරියොදාපිතං විසොධිතං. පටිපදාවිසුද්ධි නාම සසම්භාරිකො උපචාරො, උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා නාම අප්පනා, සම්පහංසනා නාම පච්චවෙක්ඛණාති එවමෙකෙ වණ්ණයන්ති. යස්මා පන ‘‘එකත්තගතං චිත්තං පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දඤ්චෙව හොතී’’තිආදි වුත්තං, තස්මා අන්තොඅප්පනායමෙව ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා, ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා වෙදිතබ්බා. කථං? යස්මිඤ්හි වාරෙ අප්පනා උප්පජ්ජති, තස්මිං යො නීවරණසඞ්ඛාතො කිලෙසගණො තස්ස ඣානස්ස පරිපන්ථො, තතො චිත්තං විසුජ්ඣති, විසුද්ධත්තා ආවරණවිරහිතං හුත්වා මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති. මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං නාම සමප්පවත්තො අප්පනාසමාධියෙව. තදනන්තරං පන පුරිමචිත්තං එකසන්තතිපරිණාමනයෙන තථත්තං උපගච්ඡමානං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති නාම. එවං පටිපන්නත්තා තථත්තුපගමනෙන තත්ථ පක්ඛන්දති නාම. එවං තාව පුරිමචිත්තෙ විජ්ජමානාකාරනිප්ඵාදිකා පඨමස්ස ඣානස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි වෙදිතබ්බා. එවං විසුද්ධස්ස පන තස්ස පුන විසොධෙතබ්බාභාවතො විසොධනෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථභාවූපගමනෙන සමථපටිපන්නස්ස පුන සමාදානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථපටිපන්නභාවතො එව චස්ස කිලෙසසංසග්ගං පහාය එකත්තෙන උපට්ඨිතස්ස පුන එකත්තුපට්ඨානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. එවං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා වෙදිතබ්බා.

‘चागाधिमुत्तानं’ म्हणजे दानामध्ये (त्यागामध्ये) अधिमुक्त (समर्पित) झालेल्यांना. ‘अधिचित्तं’ म्हणजे विपस्सनाचे मूळ असणारी अप्पना समाधी. ‘विपस्सकानं’ म्हणजे भंगाने सुरू होणाऱ्या (भंगानुपस्सना) तीन अनुप्रस्थानांद्वारे (अनित्य, दुःख, अनत्ता) त्रैभूमिक संस्कारांचे विपस्सना दर्शन करणाऱ्यांना. ‘अरियपुग्गलानं’ म्हणजे आठ प्रकारच्या आर्यपुद्गलांना (आर्य व्यक्तींना). दुसऱ्यापासून सुरू होणारी तीन एकत्वे (एकाग्रता) आनापानस्सतीच्या प्रभावाने आणि इतर कम्मट्ठानांच्या (कर्मस्थानांच्या) प्रभावाने योग्य ठरतात. ‘चतूहि ठानेहि’ म्हणजे चार कारणांनी. समाधी, विपस्सना, मार्ग आणि फल यांच्या प्रभावाने “एकाग्र झालेले चित्त प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये प्रवेश करते, उपेक्षेने वृद्धिंगत होते आणि ज्ञानाने प्रफुल्लित होते” ही संक्षेपपदे (उद्देसपदे) आहेत. “पहिल्या ध्यानाचा प्रारंभ कोणता?” इत्यादी पदे त्या संक्षेपपदांचे सविस्तर स्पष्टीकरण करण्याच्या इच्छेने विचारलेल्या प्रश्नांनी सुरू होणारी स्पष्टीकरणपदे (निद्देसपदे) आहेत. त्यात ‘प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये प्रवेश करते’ म्हणजे नीवरणरूपी मळाचे शुद्धीकरण केल्यामुळे प्रतिपदा (साधना) हीच विशुद्धी आहे, त्या प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये (अप्पना ध्यानात) प्रवेश केलेले (गोत्रभू चित्त) होय. ‘उपेक्षेने वृद्धिंगत’ म्हणजे तत्रमज्झत्तुपेक्षा (तटस्थता) द्वारे वाढवलेले किंवा वृद्धिंगत केलेले. ‘ज्ञानाने प्रफुल्लित’ म्हणजे निर्मळ करणाऱ्या ज्ञानाने प्रफुल्लित केलेले, स्वच्छ केलेले, शुद्ध केलेले. ‘प्रतिपदाविशुद्धी’ म्हणजे सामग्रीसह असणारी उपचारसमाधी (गोत्रभूपर्यंत), ‘उपेक्षावृद्धी’ म्हणजे अप्पना, आणि ‘प्रफुल्लता’ म्हणजे प्रत्यवेक्षण (पच्चवेक्खणा) होय, असे काही आचार्य वर्णन करतात. परंतु, “एकाग्र झालेले चित्त प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये प्रवेश करते” असे म्हटले असल्यामुळे, अप्पनाच्या आतच आगमनाच्या (प्रवेशाच्या) प्रभावाने ‘प्रतिपदाविशुद्धी’ समजावी; तत्रमज्झत्तुपेक्षाच्या कार्याच्या प्रभावाने ‘उपेक्षावृद्धी’ समजावी; आणि धर्मांच्या परस्परांना न ओलांडण्याच्या स्थितीच्या सिद्धीद्वारे निर्मळ करणाऱ्या ज्ञानाच्या कार्यपूर्तीच्या प्रभावाने ‘प्रफुल्लता’ समजावी. ते कसे? ज्या वेळी अप्पना (एकाग्रता) उत्पन्न होते, त्या वेळी नीवरण नावाचा जो क्लेशसमूह त्या ध्यानाचा अडथळा असतो, त्यापासून चित्त शुद्ध होते. शुद्ध झाल्यामुळे अडथळ्यांशिवाय होऊन ते मध्यम समथनिमित्ताला प्राप्त होते. मध्यम समथनिमित्त म्हणजे अडथळ्यांशिवाय शांतपणे प्रवृत्त होणारी अप्पनासमाधीच होय. त्यानंतर, पूर्वचित्त (गोत्रभू चित्त) एकाच संततीच्या परिणामाच्या नियमाने त्या अवस्थेला प्राप्त होत मध्यम समथनिमित्ताचे आचरण करते. अशा प्रकारे आचरण केल्यामुळे आणि त्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे ते त्यात ‘प्रवेश करते’ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, पहिल्या ध्यानाच्या उत्पत्तीच्या क्षणीच पूर्वचित्तामध्ये विद्यमान असलेल्या आकाराची निष्पत्ती करणाऱ्या आगमनाच्या (गोत्रभू चित्ताच्या) प्रभावाने ‘प्रतिपदाविशुद्धी’ समजावी. अशा प्रकारे शुद्ध झालेल्या त्या चित्ताला पुन्हा शुद्ध करण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, शुद्धीकरणाचा कोणताही प्रयत्न न करता तो शुद्ध चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो (अज्झुपेक्खती). समथभावाला प्राप्त झाल्यामुळे समथप्रवृत्त चित्ताला पुन्हा एकाग्र करण्याचा प्रयत्न न करता तो समथप्रवृत्त चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो. आणि समथप्रवृत्त असल्यामुळेच क्लेशांचा संसर्ग सोडून एकाग्रतेने उपस्थित झालेल्या चित्ताला पुन्हा एकाग्रतेने उपस्थित करण्याचा प्रयत्न न करता तो एकाग्रतेच्या उपस्थितीकडे तटस्थतेने पाहतो. अशा प्रकारे तत्रमज्झत्तुपेक्षाच्या कार्याच्या प्रभावाने ‘उपेक्षावृद्धी’ समजावी।

යෙ [Pg.77] පනෙතෙ එවං උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතෙ තත්ථ ජාතා සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා යුගනද්ධධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තමානා හුත්වා පවත්තා, යානි ච සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසානි හුත්වා පවත්තානි, යං චෙස තදුපගං තෙසං අනතිවත්තනඑකරසභාවානං අනුච්ඡවිකං වීරියං වාහයති, යා චස්ස තස්මිං ඛණෙ පවත්තා ආසෙවනා, සබ්බෙපි තෙ ආකාරා යස්මා ඤාණෙන සංකිලෙසවොදානෙසු තං තං ආදීනවඤ්ච ආනිසංසඤ්ච දිස්වා තථා තථා සම්පහංසිතත්තා විසොධිතත්තා පරියොදාපිතත්තා නිප්ඵන්නා, තස්මා ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා වෙදිතබ්බාති වුත්තං. තත්ථ යස්මා උපෙක්ඛාවසෙන ඤාණං පාකටං හොති, යථාහ – ‘‘තථාපග්ගහිතං චිත්තං සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛති, උපෙක්ඛාවසෙන පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. උපෙක්ඛාවසෙන නානත්තකිලෙසෙහි චිත්තං විමුච්චති, විමොක්ඛවසෙන පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. විමුත්තත්තා තෙ ධම්මා එකරසා හොන්ති, එකරසට්ඨෙන භාවනා’’ති (පටි. ම. 1.201). තස්මා ඤාණකිච්චභූතා සම්පහංසනා පරියොසානන්ති වුත්තා.

पण, अशा प्रकारे उपेक्षेने वृद्धिंगत केलेल्या त्या समाहित चित्तात उत्पन्न झालेले, समाधी आणि प्रज्ञा म्हणून ओळखले जाणारे जे हे 'युगनद्ध धर्म' (एकत्र जोडलेले धर्म) एकमेकांचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होतात; आणि श्रद्धा इत्यादी जी इंद्रिये विविध क्लेशांपासून मुक्त झाल्यामुळे, विमुक्तीच्या रसाने (कार्याने) एकरस (समान कार्य असणारे) होऊन प्रवृत्त होतात; आणि हा योगी त्या समाधी-प्रज्ञा आणि श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या परस्परांचे उल्लंघन न करण्याच्या व एकरस असण्याच्या स्वभावाला अनुरूप असे जे वीर्य प्रवृत्त करतो; आणि त्या क्षणी त्याची जी आसेवना (पुनरावृत्ती) प्रवृत्त होते; हे सर्वच प्रकार ज्या अर्थी ज्ञानाद्वारे संक्लेश (मळकटपणा) आणि वोदान (शुद्धता) यांमधील तो तो दोष आणि तो तो फायदा पाहून, त्या त्या प्रकारे प्रहर्षित (आनंदित), विशोधित (स्वच्छ) आणि परियोदापित (अत्यंत शुद्ध) केल्यामुळे निष्पन्न होतात; म्हणून, धर्मांच्या अनतिवर्तन (उल्लंघन न करणे) इत्यादी भावाच्या साधनाने शुद्ध करणाऱ्या ज्ञानाच्या कार्य-निष्पत्तीच्या रूपाने 'संपहंसना' (प्रहर्ष) जाणावी, असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्या अर्थी उपेक्षेच्या प्रभावाने ज्ञान स्पष्ट होते, जसे म्हटले आहे - 'त्या प्रकारे प्रगृहीत (उत्साहित) चित्ताकडे तो चांगल्या प्रकारे उपेक्षा करतो (तटस्थपणे पाहतो), उपेक्षेच्या प्रभावाने आणि प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रज्ञेंद्रिय प्रबळ होते. उपेक्षेच्या प्रभावाने विविध क्लेशांपासून चित्त विमुक्त होते, विमोक्षाच्या (मुक्तीच्या) प्रभावाने आणि प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रज्ञेंद्रिय प्रबळ होते. विमुक्त झाल्यामुळे ते धर्म एकरस होतात, आणि एकरसतेच्या अर्थाने ती भावना (विकास) आहे.' (पटिसंभिदामग्ग १.२०१). म्हणून, ज्ञानाचे कार्य असणारी 'संपहंसना' (प्रहर्ष) हाच शेवट (परियोसान) आहे, असे म्हटले आहे.

එවං තිවත්තගතන්තිආදීනි තස්සෙව චිත්තස්ස ථොමනවචනානි. තත්ථ එවං තිවත්තගතන්ති එවං යථාවුත්තෙන විධිනා පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දනඋපෙක්ඛානුබ්‍රූහනාඤාණසම්පහංසනාවසෙන තිවිධභාවං ගතං. විතක්කසම්පන්නන්ති කිලෙසක්ඛොභවිරහිතත්තා විතක්කෙන සුන්දරභාවං පන්නං ගතං. චිත්තස්ස අධිට්ඨානසම්පන්නන්ති තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ චිත්තස්ස නිරන්තරප්පවත්තිසඞ්ඛාතෙන අධිට්ඨානෙන සම්පන්නං අනූනං. යථා අධිට්ඨානවසියං අධිට්ඨානන්ති ඣානප්පවත්ති, තථා ඉධාපි චිත්තස්ස අධිට්ඨානන්ති චිත්තෙකග්ගතාපි යුජ්ජති. තෙන හි එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ චිත්තං අධිට්ඨාති, න එත්ථ වික්ඛිපතීති. ‘‘සමාධිසම්පන්න’’න්ති විසුං වුත්තත්තා පන වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. අථ වා සමාධිස්සෙව ඣානසඞ්ගහිතත්තා චිත්තස්ස අධිට්ඨානසම්පන්නන්ති ඣානඞ්ගපඤ්චකවසෙන වුත්තං. සමාධිසම්පන්නන්ති ඉන්ද්‍රියසඞ්ගහිතත්තා ඉන්ද්‍රියපඤ්චකවසෙන, දුතියජ්ඣානාදීසු පන අලබ්භමානානි පදානි පහාය ලබ්භමානකවසෙන පීතිසම්පන්නන්තිආදි වුත්තං.

अशा प्रकारे 'त्रिवृत्तगत' (तीन प्रकारांनी युक्त झालेले) इत्यादी शब्द त्याच चित्ताची प्रशंसा करणारी वचने आहेत. त्यामध्ये, 'अशा प्रकारे त्रिवृत्तगत' म्हणजे वर सांगितलेल्या विधीनुसार प्रतिपदाविशुद्धी (मार्गाची शुद्धी), उपेक्षानुब्रूहना (उपेक्षेची वृद्धी) आणि ज्ञानसंपहंसना (ज्ञानाचा प्रहर्ष) यांच्या प्रभावाने तीन प्रकारच्या अवस्थेला प्राप्त झालेले (चित्त). 'वितर्कसंपन्न' म्हणजे क्लेशांच्या क्षोभापासून रहित असल्यामुळे वितर्काद्वारे सुंदर अवस्थेला प्राप्त झालेले. 'चित्ताच्या अधिष्ठानसंपन्न' म्हणजे त्याच आलंबनावर चित्ताच्या निरंतर प्रवृत्तीरूप अधिष्ठानाने (स्थिरतेने) परिपूर्ण (न्यून नसलेले) युक्त असणे. ज्याप्रमाणे अधिष्ठानवशितेमध्ये ध्यानाची प्रवृत्ती हेच 'अधिष्ठान' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही चित्ताचे अधिष्ठान म्हणजे 'चित्तैकाग्रता' (समाधी) असे मानणे देखील योग्य आहे. कारण, त्याद्वारे चित्त एकाच आलंबनावर अधिष्ठित होते, तिथे विखुरत नाही. परंतु, 'समाधीसंपन्न' असे स्वतंत्रपणे म्हटले असल्यामुळे, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते समजून घेतले पाहिजे. किंवा, समाधीचाच ध्यान-अंगांमध्ये समावेश होत असल्यामुळे, 'चित्ताचे अधिष्ठानसंपन्न' हे पाच ध्यान-अंगांच्या दृष्टीने म्हटले आहे. 'समाधीसंपन्न' हे इंद्रियांमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे पाच इंद्रियांच्या दृष्टीने म्हटले आहे. परंतु, द्वितीय ध्यान इत्यादींमध्ये न आढळणारी पदे सोडून, जी पदे आढळतात त्यांच्या आधारे 'प्रीतीसंपन्न' इत्यादी म्हटले आहे.

අනිච්චානුපස්සනාදීසු අට්ඨාරසසු මහාවිපස්සනාසු විතක්කාදයො පරිපුණ්ණායෙව තාසං කාමාවචරත්තා. එතාසු ච අප්පනාය අභාවතො පටිපදාවිසුද්ධිආදයො ඛණිකසමාධිවසෙන යොජෙතබ්බා. චතූසු මග්ගෙසු [Pg.78] පඨමජ්ඣානිකවසෙන විතක්කාදීනං ලබ්භනතො ලබ්භමානකවසෙනෙව විතක්කාදයො පරිපුණ්ණා වුත්තා. දුතියජ්ඣානිකාදීසු හි මග්ගෙසු විතක්කාදයො ඣානෙසු විය පරිහායන්තීති. එත්තාවතා තෙරස වොදානඤාණානි විත්ථාරතො නිද්දිට්ඨානි හොන්ති. කථං? එකට්ඨානෙ සමාදහනෙන තත්ථෙව අධිමුච්චනෙන කොසජ්ජප්පජහනෙන උද්ධච්චප්පජහනෙන රාගප්පජහනෙන බ්‍යාපාදප්පජහනෙන සම්පයුත්තානි ඡ ඤාණානි, චතූහි එකත්තෙහි සම්පයුත්තානි චත්තාරි ඤාණානි, පටිපදාවිසුද්ධිඋපෙක්ඛානුබ්‍රූහනාසම්පහංසනාහි සම්පයුත්තානි තීණි ඤාණානීති එවං තෙරස ඤාණානි නිද්දිට්ඨානි.

अनित्यानुपश्यना इत्यादी अठरा महाविपश्यनांमध्ये वितर्क इत्यादी पूर्णपणे असतातच, कारण त्या कामावचर (कामभूमीतील) आहेत. आणि यांमध्ये अर्पणा (समाधी) नसल्यामुळे प्रतिपदाविशुद्धी इत्यादी क्षणिक समाधीच्या आधारे जोडले पाहिजेत. चार मार्गांमध्ये प्रथम ध्यानाच्या पद्धतीने वितर्क इत्यादी प्राप्त होत असल्यामुळे, प्राप्त होणाऱ्या अंगांच्या आधारेच वितर्क इत्यादी परिपूर्ण सांगितले आहेत. कारण द्वितीय ध्यान इत्यादींशी संबंधित मार्गांमध्ये वितर्क इत्यादी, लौकिक ध्यानांप्रमाणेच, कमी होत जातात. एवढ्या विवेचनाने तेरा प्रकारची वोदान-ज्ञाने (विशुद्धीची ज्ञाने) सविस्तरपणे निर्दिष्ट झाली आहेत. कसे? एकाच ठिकाणी चांगल्या प्रकारे चित्त स्थिर केल्याने, तिथेच अधिमुक्ती (निश्चय) केल्याने, आळस (कौसज्ज) सोडल्याने, उद्धच्च (चित्ताची चंचलता) सोडल्याने, राग सोडल्याने आणि व्यापाद (द्वेष) सोडल्याने युक्त असणारी सहा ज्ञाने; चार प्रकारच्या एकत्वाशी (एकाग्रतेशी) युक्त असणारी चार ज्ञाने; प्रतिपदाविशुद्धी, उपेक्षानुब्रूहना आणि संपहंसना यांच्याशी युक्त असणारी तीन ज्ञाने - अशा प्रकारे तेरा ज्ञाने निर्दिष्ट केली आहेत.

159. එවං සන්තෙපි ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනාවසෙන තෙසං නිප්ඵත්තිං දස්සෙතුකාමො තානි ඤාණානි අනිගමෙත්වාව නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසාතිආදිනා නයෙන චොදනාපුබ්බඞ්ගමං ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනාවිධිං දස්සෙත්වා අන්තෙ තානි ඤාණානි නිගමෙත්වා දස්සෙසි. තත්ථ නිමිත්තං වුත්තමෙව. අනාරම්මණාමෙකචිත්තස්සාති අනාරම්මණා එකචිත්තස්ස. ම-කාරො පනෙත්ථ පදසන්ධිකරො. අනාරම්මණමෙකචිත්තස්සාතිපි පාඨො, එකස්ස චිත්තස්ස ආරම්මණං න භවන්තීති අත්ථො. තයො ධම්මෙති නිමිත්තාදයො තයො ධම්මෙ. භාවනාති ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනා. කථන්ති පඨමං වුත්තාය චොදනාගාථාය අනන්තරං වුත්තාය පරිහාරගාථාය අත්ථං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. න චිමෙති න ච ඉමෙ. න චමෙතිපි පාඨො, සොයෙව පදච්ඡෙදො. කථං න ච අවිදිතා හොන්ති, කථං න ච චිත්තං වික්ඛෙපං ගච්ඡතීති එවං කථං සද්දො සෙසෙහි පඤ්චහි යොජෙතබ්බො. පධානඤ්ච පඤ්ඤායතීති ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනාරම්භකං වීරියං සන්දිස්සති. වීරියඤ්හි පදහන්ති තෙනාති පධානන්ති වුච්චති. පයොගඤ්ච සාධෙතීති නීවරණවික්ඛම්භකං ඣානඤ්ච යොගී නිප්ඵාදෙති. ඣානඤ්හි නීවරණවික්ඛම්භනාය පයුඤ්ජීයතීති පයොගොති වුත්තං. විසෙසමධිගච්ඡතීති සංයොජනප්පහානකරං මග්ගඤ්ච පටිලභති. මග්ගො හි සමථවිපස්සනානං ආනිසංසත්තා විසෙසොති වුත්තො. විසෙසස්ස ච පමුඛභූතත්තා ච-කාරෙන සමුච්චයො න කතො.

१५९. असे असले तरी, आनापानस्मृती समाधीच्या भावनेच्या प्रभावाने त्यांची निष्पत्ती दाखवण्याची इच्छा असल्यामुळे, त्या ज्ञानांचा उपसंहार न करताच, 'निमित्त, आश्वास-प्रश्वास' इत्यादी पद्धतीने प्रश्नोत्तरांच्या स्वरूपात आनापानस्मृती समाधीच्या भावनेचा विधी दाखवून, शेवटी त्या ज्ञानांचा उपसंहार करून दाखवला आहे. त्यामध्ये, 'निमित्त' हे आधीच सांगितले आहे. 'अनालंबनमेकचित्तस्स' म्हणजे एका चित्ताचे आलंबन नसलेले. येथे 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. 'आलंबनमेकचित्तस्स' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'एका चित्ताचे आलंबन होत नाही' असा आहे. 'तीन धर्म' म्हणजे निमित्त इत्यादी तीन धर्म. 'भावना' म्हणजे आनापानस्मृती समाधीची भावना. 'कसे?' हा प्रश्न आधी विचारलेल्या प्रश्नरूप गाथेनंतर सांगितलेल्या उत्तररूप गाथेचा अर्थ सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न आहे. 'न चिमे' म्हणजे 'आणि हे नाही'. 'न च मे' असाही पाठ आहे, त्याचाही पदच्छेद तोच आहे. 'कसे ते अज्ञात राहत नाहीत, कसे चित्त विखुरले जात नाही' अशा प्रकारे 'कसे' हा शब्द उर्वरित पाच पदांशी जोडला पाहिजे. 'प्रधान (प्रयत्न) दिसून येते' म्हणजे आनापानस्मृती समाधीच्या भावनेला आरंभ करणारे वीर्य (प्रयत्न) दिसून येते. कारण त्या वीर्याने प्रयत्न केला जातो, म्हणून त्याला 'प्रधान' म्हटले जाते. 'प्रयोग साधतो' म्हणजे योगी नीवरणांना दूर करणारे ध्यान निष्पन्न करतो. कारण नीवरणांना दूर करण्यासाठी ध्यानाचा प्रयोग केला जातो, म्हणून त्याला 'प्रयोग' म्हटले आहे. 'विशेष प्राप्त करतो' म्हणजे संयोजनांचा नाश करणारा मार्ग प्राप्त करतो. कारण मार्ग हा शमथ आणि विपश्यनेचे फळ (आनिसंस) असल्यामुळे त्याला 'विशेष' म्हटले आहे. आणि 'विशेष' हा मुख्य असल्यामुळे 'च' काराने त्याचा समुच्चय केला नाही.

ඉදානි තං පුච්ඡිතමත්ථං උපමාය සාධෙන්තො සෙය්‍යථාපි රුක්ඛොතිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යථා නාම කකචෙන ඵාලනත්ථං වාසියා තච්ඡිත්වා රුක්ඛො ඵාලනකාලෙ නිච්චලභාවත්ථං සමෙ භූමිපදෙසෙ පයොගක්ඛමං කත්වා ඨපිතො. කකචෙනාති හත්ථකකචෙන. ආගතෙති රුක්ඛං [Pg.79] ඵුසිත්වා අත්තනො සමීපභාගං ආගතෙ. ගතෙති රුක්ඛං ඵුසිත්වා පරභාගං ගතෙ. වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො. න අවිදිතා හොන්තීති රුක්ඛෙ කකචදන්තෙහි ඵුට්ඨං පුරිසෙන පෙක්ඛමානං ඨානං අප්පත්වා තෙසං ආගමනගමනාභාවතො සබ්බෙපි කකචදන්තා විදිතාව හොන්ති. පධානන්ති රුක්ඛච්ඡෙදනවීරියං. පයොගන්ති රුක්ඛච්ඡෙදනකිරියං. ‘‘විසෙසමධිගච්ඡතී’’ති වචනං උපමාය නත්ථි. උපනිබන්ධනා නිමිත්තන්ති උපනිබන්ධනාය සතියා නිමිත්තභූතං කාරණභූතං නාසිකග්ගං වා මුඛනිමිත්තං වා. උපනිබන්ධති එතාය ආරම්මණෙ චිත්තන්ති උපනිබන්ධනා නාම සති. නාසිකග්ගෙ වාති දීඝනාසිකො නාසිකග්ගෙ. මුඛනිමිත්තෙ වාති රස්සනාසිකො උත්තරොට්ඨෙ. උත්තරොට්ඨො හි මුඛෙ සතියා නිමිත්තන්ති මුඛනිමිත්තන්ති වුත්තො. ආගතෙති ඵුට්ඨට්ඨානතො අබ්භන්තරං ආගතෙ. ගතෙති ඵුට්ඨට්ඨානතො බහිද්ධා ගතෙ. න අවිදිතා හොන්තීති ඵුසනට්ඨානං අප්පත්වා අස්සාසපස්සාසානං ආගමනගමනාභාවතො සබ්බෙපි තෙ විදිතා එව හොන්ති. කම්මනියං හොතීති යෙන වීරියෙන කායොපි චිත්තම්පි කම්මනියං භාවනාකම්මක්ඛමං භාවනාකම්මයොග්ගං හොති. ඉදං වීරියං පධානං නාමාති ඵලෙන කාරණං වුත්තං හොති. උපක්කිලෙසා පහීයන්තීති වික්ඛම්භනවසෙන නීවරණානි පහීයන්ති. විතක්කා වූපසම්මන්තීති නානාරම්මණචාරිනො අනවට්ඨිතා විතක්කා උපසමං ගච්ඡන්ති. යෙන ඣානෙන උපක්කිලෙසා පහීයන්ති, විතක්කා වූපසම්මන්ති. අයං පයොගොති පයොගමපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො කතො. සඤ්ඤොජනා පහීයන්තීති තංතංමග්ගවජ්ඣා සඤ්ඤොජනා සමුච්ඡෙදප්පහානෙන පහීයන්ති. අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති පහීනානං පුන අනුප්පත්තිධම්මකත්තා විගතො උප්පාදන්තො වා වයන්තො වා එතෙසන්ති බ්‍යන්තා, පුබ්බෙ අබ්‍යන්තා බ්‍යන්තා හොන්තීති බ්‍යන්තීහොන්ති, විනස්සන්තීති අත්ථො. සඤ්ඤොජනප්පහානං අනුසයප්පහානෙන හොති, න අඤ්ඤථාති දස්සනත්ථං අනුසයප්පහානමාහ. යෙන මග්ගෙන සඤ්ඤොජනා පහීයන්ති අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති, අයං විසෙසොති අත්ථො. චතුත්ථචතුක්කෙ අරියමග්ගස්සාපි නිද්දිට්ඨත්තා ඉධ අරියමග්ගො වුත්තො. එකචිත්තස්ස ආරම්මණද්වයාභාවස්ස අවුත්තෙපි සිද්ධත්තා තං අවිස්සජ්ජෙත්වාව එවං ඉමෙ තයො ධම්මා එකචිත්තස්ස ආරම්මණා න හොන්තීති නිගමනං කතං.

आता, विचारलेल्या त्या अर्थाला उपमेद्वारे सिद्ध करण्यासाठी 'सेय्यथापि रुक्खो' (जसे की एखादा वृक्ष) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे करवतीने कापण्यासाठी, वाशिल्याने तासून, वृक्ष कापण्याच्या वेळी तो हलू नये म्हणून सपाट जमिनीवर कापण्याच्या क्रियेसाठी योग्य अशा रीतीने ठेवला जातो. 'ककचेन' म्हणजे हाताच्या करवतीने. 'आगते' म्हणजे वृक्षाला स्पर्श करून स्वतःच्या जवळच्या भागाकडे आलेल्या (करवतीच्या दातांना). 'गते' म्हणजे वृक्षाला स्पर्श करून पलीकडच्या भागाकडे गेलेल्या. 'वा' हा शब्द समुच्चय दर्शवतो. 'न अविदिता होन्ति' म्हणजे वृक्षावर करवतीच्या दातांनी स्पर्श केलेल्या, परंतु कापणाऱ्या माणसाला दिसणाऱ्या जागेपर्यंत न पोहोचलेल्या दातांच्या येण्या-जाण्याच्या अभावामुळे सर्वच करवतीचे दात माहीत नसलेले नसतात, तर ते माहीतच असतात. 'पधान' म्हणजे वृक्ष कापण्याचा वीर्य (प्रयत्न). 'पयोग' म्हणजे वृक्ष कापण्याची क्रिया. 'विसेसमधिगच्छति' (विशेषाला प्राप्त करतो) हे वचन उपमेमध्ये नाही. 'उपनिबंधना निमित्त' म्हणजे एकाग्र करणाऱ्या स्मृतीचे (सतीचे) निमित्तभूत किंवा कारणभूत असलेले नाकाचे टोक किंवा मुखनिमित्त (वरचा ओठ). याच्याद्वारे आलंबनावर चित्त एकाग्र केले जाते, म्हणून 'उपनिबंधना' म्हणजे सती (स्मृती) होय. 'नासिकग्गे वा' म्हणजे लांब नाक असलेल्या व्यक्तीसाठी नाकाचे टोक. 'मुखनिमित्ते वा' म्हणजे लहान नाक असलेल्या व्यक्तीसाठी वरचा ओठ. वरचा ओठ हा मुखाच्या ठिकाणी सतीचे निमित्त असल्याने त्याला 'मुखनिमित्त' म्हटले आहे. 'आगते' म्हणजे स्पर्शाच्या स्थानापासून आत आलेल्या (श्वासांना). 'गते' म्हणजे स्पर्शाच्या स्थानापासून बाहेर गेलेल्या (उच्छ्वासांना). 'न अविदिता होन्ति' म्हणजे स्पर्शाच्या स्थानापर्यंत न पोहोचता श्वास-प्रश्वासांचे येणे-जाणे होत नसल्यामुळे, ते सर्व श्वास-प्रश्वास माहीतच असतात. 'कम्मलियं होति' म्हणजे ज्या वीर्याने (प्रयत्नाने) काय (शरीर) आणि चित्त दोन्हीही कर्मण्य, म्हणजेच भावनेच्या (ध्यानाच्या) कार्यासाठी सक्षम व योग्य बनतात. हे वीर्य 'प्रधान' (पधान) नावाचे आहे, असे फळावरून कारणाचे वर्णन केले आहे. 'उपक्किलेसा पहीयन्ति' म्हणजे विष्कंभन प्रहाणाद्वारे (दडपून टाकण्याच्या पद्धतीने) नीवरणांचा त्याग होतो. 'वितक्का वूपसम्मन्ति' म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांवर भटकणारे आणि अस्थिर असणारे वितर्क शांत होतात. ज्या ध्यानाने (झानाने) उपक्किलेस (उपक्लेश) नष्ट होतात आणि वितर्क शांत होतात, तो 'प्रयोग' (पयोग) होय; येथे 'प्रयोग' या शब्दाचा विचार करून पुल्लिंगी निर्देश केला आहे. 'सञ्ञोजना पहीयन्ति' म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणारी संयोजने समुच्छेद प्रहाणाद्वारे (पूर्णपणे मुळासकट) नष्ट होतात. 'अनुसया ब्यन्तीहोन्ति' म्हणजे नष्ट झालेल्या अनुशयांचा पुन्हा न उद्भवण्याच्या स्वभावामुळे, त्यांचा उत्पाद (उत्पत्ती) किंवा व्यय (नाश) नाहीसा होतो, म्हणून ते 'ब्यन्त' (नष्ट झालेले) होत. पूर्वी जे नष्ट झाले नव्हते, ते आता नष्ट होतात, म्हणून 'ब्यन्तीहोन्ति' म्हणजे नष्ट होतात, असा अर्थ आहे. संयोजनांचा प्रहाण (नाश) हा अनुशयांच्या प्रहाणानेच होतो, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही, हे दर्शवण्यासाठी अनुशय प्रहाणाविषयी सांगितले आहे. ज्या मार्गाने संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय नाहीसे होतात, तो 'विशेष' होय, असा अर्थ आहे. चौथ्या चतुष्कामध्ये आर्यमार्गाचाही निर्देश केल्यामुळे येथे 'आर्यमार्ग' (अरियमग्गो) सांगितला आहे. एका चित्ताला दोन आलंबने नसतात, हे न सांगताही सिद्ध होत असल्यामुळे, त्याचा त्याग न करताच 'अशा प्रकारे हे तीन धर्म एका चित्ताचे आलंबन होत नाहीत' असा निष्कर्ष काढला आहे.

160. ඉදානි තං භාවනාසිද්ධිසාධකං යොගාවචරං ථුනන්තො ආනාපානස්සති යස්සාති ගාථං වත්වා තස්සා නිද්දෙසමාහ. තත්ථ ආනාපානස්සතියො [Pg.80] යථා බුද්ධෙන දෙසිතා, තථා පරිපුණ්ණා සුභාවිතා අනුපුබ්බං පරිචිතා යස්ස අත්ථි සංවිජ්ජන්ති. සො ඉමං ලොකං පභාසෙති. කිං විය? අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා යථා අබ්භාදීහි මුත්තො චන්දිමා ඉමං ඔකාසලොකං පභාසෙති, තථා සො යොගාවචරො ඉමං ඛන්ධාදිලොකං පභාසෙතීති ගාථාය සම්බන්ධො. ‘‘අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා’’ති ච පදස්ස නිද්දෙසෙ මහිකාදීනම්පි වුත්තත්තා එත්ථ ආදිසද්දලොපො කතොති වෙදිතබ්බො. ගාථානිද්දෙසෙ නො පස්සාසො නො අස්සාසොති සො සොයෙව අත්ථො පටිසෙධෙන විසෙසෙත්වා වුත්තො. උපට්ඨානං සතීති අසම්මුස්සනතාය තමෙව අස්සාසං උපගන්ත්වා ඨානං සති නාමාති අත්ථො. තථා පස්සාසං. එත්තාවතා ආනාපානෙසු සති ආනාපානස්සතීති අත්ථො වුත්තො හොති.

१६०. आता, त्या भावना-सिद्धीला प्राप्त करणाऱ्या योगावकराची (साधकाची) प्रशंसा करत, 'आनापानस्सति यस्स' ही गाथा म्हणून तिचा निर्देश (स्पष्टीकरण) सांगतात. त्यात, ज्या योगावकराच्या ठिकाणी आनापानसती, ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिली आहे, त्याप्रमाणे परिपूर्ण, सुभावित (चांगल्या प्रकारे प्रगत) आणि अनुक्रमाने परिचित (अभ्यासिलेली) विद्यमान आहे, तो या लोकाला प्रकाशित करतो. कशाप्रमाणे? ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे. ज्याप्रमाणे ढग इत्यादींपासून मुक्त झालेला चंद्र या अवकाश-लोकाला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे तो योगावकर या स्कंधादी (पंचस्कंध इत्यादी) लोकाला प्रकाशित करतो, असा या गाथेचा संबंध आहे. 'अब्भा मुत्तोव चन्दिमा' या पदाच्या स्पष्टीकरणात धुकं (महिका) इत्यादींचाही उल्लेख केल्यामुळे, येथे 'आदि' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. गाथेच्या स्पष्टीकरणात 'नो पस्सासो नो अस्सासो' (श्वास नाही, उच्छ्वास नाही) हा तोच अर्थ निषेधाद्वारे विशेष करून सांगितला आहे. 'उपट्ठानं सति' म्हणजे विस्मरण न होण्याच्या स्वभावामुळे त्याच श्वासाजवळ जाऊन स्थिर राहणे म्हणजे 'सती' (स्मृती) होय, असा अर्थ आहे. उच्छ्वासाच्या (पस्सास) बाबतीतही तसेच समजावे. एवढ्याने, श्वास आणि उच्छ्वास यांच्या ठिकाणी असणारी स्मृती म्हणजे 'आनापानसती' असा अर्थ सांगितला आहे.

ඉදානි සතිවසෙනෙව ‘‘යස්සා’’ති වුත්තං පුග්ගලං නිද්දිසිතුකාමො යො අස්සසති, තස්සුපට්ඨාති. යො පස්සසති, තස්සුපට්ඨාතීති වුත්තං. යො අස්සසති, තස්ස සති අස්සාසං උපගන්ත්වා තිට්ඨති. යො පස්සසති, තස්ස සති පස්සාසං උපගන්ත්වා තිට්ඨතීති අත්ථො. පරිපුණ්ණාති ඣානවිපස්සනාමග්ගපරම්පරාය අරහත්තමග්ගප්පත්තියා පරිපුණ්ණා. තෙයෙව හි ඣානවිපස්සනාමග්ගධම්මෙ සන්ධාය පරිග්ගහට්ඨෙනාතිආදිමාහ. තෙ හි ධම්මා ඉමිනා යොගිනා පරිග්ගය්හමානත්තා පරිග්ගහා, තෙන පරිග්ගහට්ඨෙන පරිපුණ්ණා. තත්ථ සබ්බෙසං චිත්තචෙතසිකානං අඤ්ඤමඤ්ඤපරිවාරත්තා පරිවාරට්ඨෙන පරිපුණ්ණා. භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිපූරට්ඨෙන පරිපුණ්ණා. චතස්සො භාවනාතිආදීනි සුභාවිතාති වුත්තපදස්ස අත්ථවසෙන වුත්තානි. චතස්සො භාවනා හෙට්ඨා වුත්තායෙව. යානීකතාති යුත්තයානසදිසා කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨට්ඨෙන වත්ථුසදිසා කතා. අනුට්ඨිතාති පච්චුපට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා උපචිතා. සුසමාරද්ධාති සුට්ඨු සමාරද්ධා සුකතා. යත්ථ යත්ථ ආකඞ්ඛතීති යෙසු යෙසු ඣානෙසු යාසු යාසු විපස්සනාසු සචෙ ඉච්ඡති. තත්ථ තත්ථාති තෙසු තෙසු ඣානෙසු තාසු තාසු විපස්සනාසු. වසිප්පත්තොති වසීභාවං බහුභාවං පත්තො. බලප්පත්තොති සමථවිපස්සනාබලප්පත්තො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති විසාරදභාවං පටුභාවං පත්තො. තෙ ධම්මාති සමථවිපස්සනා ධම්මා. ආවජ්ජනපටිබද්ධාති ආවජ්ජනායත්තා, ආවජ්ජිතමත්තෙයෙව තස්ස සන්තානෙන, ඤාණෙන වා සම්පයොගං ගච්ඡන්තීති [Pg.81] අත්ථො. ආකඞ්ඛපටිබද්ධාති රුචිආයත්තා, රොචිතමත්තෙයෙව වුත්තනයෙන සම්පයොගං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. මනසිකාරො පනෙත්ථ ආවජ්ජනාය චිත්තුප්පාදො. ආකඞ්ඛනාය වෙවචනවසෙන අත්ථවිවරණත්ථං වුත්තො. තෙන වුච්චති යානීකතාති එවං කතත්තායෙව තෙ යුත්තයානසදිසා කතා හොන්තීති වුත්තං හොති.

आता, केवळ सतीच्या (स्मृतीच्या) प्रभावानेच 'यस्स' (ज्याला) असे म्हटलेल्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश करण्याची इच्छा धरून, 'जो श्वास घेतो, त्याची सती उपस्थित राहते; जो उच्छ्वास सोडतो, त्याची सती उपस्थित राहते' असे म्हटले आहे. जो श्वास घेतो, त्याची सती श्वासाजवळ जाऊन स्थिर राहते. जो उच्छ्वास सोडतो, त्याची सती उच्छ्वासाजवळ जाऊन स्थिर राहते, असा अर्थ आहे. 'परिपुण्णा' म्हणजे ध्यान (झान), विपश्यना (विपस्सना) आणि मार्ग यांच्या परंपरेने अर्हत्त्वमार्गाच्या प्राप्तीमुळे परिपूर्ण झालेली. त्याच ध्यान, विपश्यना आणि मार्ग-धर्मांना उद्देशून 'परिग्गहट्ठेन' (ग्रहण करण्याच्या अर्थाने) इत्यादी म्हटले आहे. कारण ते धर्म या योगी साधकाद्वारे ग्रहण केले जात असल्यामुळे 'परिग्रह' (परिग्गहा) होत; त्या ग्रहण करण्याच्या अर्थाने ते परिपूर्ण आहेत. तेथे सर्व चित्त आणि चेतसिकांच्या परस्परांना वेढून राहण्याच्या स्वभावामुळे, परिवार-भावाने (परिवाराच्या अर्थाने) ते परिपूर्ण आहेत. भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे परिपूर्णतेच्या अर्थाने ते परिपूर्ण आहेत. 'चतस्सो भावना' (चार भावना) इत्यादी शब्द 'सुभाविता' या गाथेतील पदाच्या अर्थानुसार सांगितले आहेत. चार भावना खाली (पूर्वीच) सांगितल्या आहेत. 'यानीकता' म्हणजे जोडलेल्या वाहनाप्रमाणे (रथाप्रमाणे) केलेल्या. 'वत्थुकता' म्हणजे अधिष्ठानाच्या (प्रतिष्ठेच्या) अर्थाने पायासारख्या (वस्तूंसारख्या) केलेल्या. 'अनुट्ठिता' म्हणजे सन्मुख उपस्थित झालेल्या. 'परिचिता' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेल्या किंवा वाढवलेल्या. 'सुसमारद्धा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आरंभिलेल्या, चांगल्या प्रकारे केलेल्या. 'यत्थ यत्थ आकङ्खति' म्हणजे ज्या ज्या ध्यानांमध्ये (झानांमध्ये) आणि ज्या ज्या विपश्यनांमध्ये जर इच्छा असेल तर. 'तत्थ तत्थ' म्हणजे त्या त्या ध्यानांमध्ये आणि त्या त्या विपश्यनांमध्ये. 'वसिप्पत्तो' म्हणजे वशीभावाला (वशतेला) आणि प्रचुरतेला प्राप्त झालेला. 'बलप्पत्तो' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना यांच्या बलाला प्राप्त झालेला. 'वेसारज्जप्पत्तो' म्हणजे विशारदत्वाला (निर्भयतेला) आणि कुशलतेला प्राप्त झालेला. 'ते धम्मा' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना हे धर्म. 'आवर्जनप्रतिबद्धा' (आवज्जनपटिबद्धा) म्हणजे आवर्जनावर (चिंतनावर) अवलंबून असणारे; केवळ आवर्जन केल्याबरोबरच त्याच्या संतानाशी (चित्तप्रवाहाशी) किंवा ज्ञानाशी ते जोडले जातात, असा अर्थ आहे. 'आकांक्षप्रतिबद्धा' (आकङ्खपटिबद्धा) म्हणजे इच्छेवर अवलंबून असणारे; केवळ इच्छा केल्याबरोबरच सांगितलेल्या पद्धतीने ते जोडले जातात, असा अर्थ आहे. येथे 'मनसिकार' हा शब्द आवर्जनाचा आणि 'चित्तोत्पाद' (चित्तुप्पाद) हा आकांक्षेचा (इच्छेचा) पर्यायवाचक शब्द म्हणून अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी वापरला आहे. म्हणूनच 'यानीकता' असे म्हटले आहे, म्हणजेच अशा प्रकारे केल्यामुळेच ते जोडलेल्या वाहनासारखे केले जातात, असे सांगितले आहे.

යස්මිං යස්මිං වත්ථුස්මින්ති සොළසසු වත්ථූසු එකෙකස්මිං. ස්වාධිට්ඨිතන්ති සුප්පතිට්ඨිතං. සූපට්ඨිතාති සුට්ඨු උපට්ඨිතා. සම්පයුත්තචිත්තසතීනං සහෙව සකසකකිච්චකරණතො අනුලොමපටිලොමවසෙන යොජෙත්වා තෙ ද්වෙ ධම්මා දස්සිතා. තෙන වුච්චති වත්ථුකතාති එවං භූතත්තායෙව කතපතිට්ඨා හොන්තීති වුත්තං හොති. යෙන යෙන චිත්තං අභිනීහරතීති පුබ්බප්පවත්තිතො අපනෙත්වා යත්ථ යත්ථ භාවනාවිසෙසෙ චිත්තං උපනෙති. තෙන තෙන සති අනුපරිවත්තතීති තස්මිං තස්මිංයෙව භාවනාවිසෙසෙ සති අනුකූලා හුත්වා පුබ්බප්පවත්තිතො නිවත්තිත්වා පවත්තති. ‘‘යෙන, තෙනා’’ති චෙත්ථ ‘‘යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදීසු (ඛු. පා. 5.1; සු. නි. මඞ්ගලසුත්ත) විය භුම්මත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙන වුච්චති අනුට්ඨිතාති එවං කරණතොයෙව තං තං භාවනං අනුගන්ත්වා ඨිතා හොන්තීති වුත්තං හොති. ආනාපානස්සතියා සතිපධානත්තා වත්ථුකතානුට්ඨිතපදෙසු සතියා සහ යොජනා කතාති වෙදිතබ්බා.

ज्या ज्या वस्तूमध्ये (यस्मिं यस्मिं वत्थुस्मिं) म्हणजे सोळा वस्तूंमध्ये एकेका वस्तूमध्ये. 'स्वाधिष्ठित' (स्वादिट्ठितं) म्हणजे सुप्रतिष्ठित. 'सूपस्थिता' (सूपट्टिता) म्हणजे चांगल्या प्रकारे उपस्थित झालेली. संप्रयुक्त चित्त आणि स्मृती यांच्या आपापल्या कार्याचे संपादन करण्यामुळे, अनुलोम-प्रतिलोम भावाने जोडून ते दोन धर्म दाखवले आहेत. म्हणून त्याला 'वस्तुकृत' (वत्थुकता) म्हटले जाते, अशा प्रकारे झाल्यामुळेच ते 'कृतप्रतिष्ठा' (स्थापित झालेले) होतात, असा अर्थ आहे. ज्या ज्या (ध्येयाकडे) चित्त वळवले जाते (येन येन चित्तं अभिनिहरति) म्हणजे पूर्वीच्या प्रवृत्तीपासून दूर करून ज्या ज्या भावना-विशेषात चित्त नेले जाते. त्या त्या भावना-विशेषात स्मृती अनुकूल होऊन, पूर्वीच्या प्रवृत्तीपासून निवृत्त होऊन प्रवृत्त होते. येथे 'येन, तेन' चा अर्थ 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (जिथे भगवान होते, तिथे गेले) इत्यादींप्रमाणे सप्तमी विभक्तीचा अर्थ (भूमत्थ) समजावा. म्हणून त्याला 'अनुष्ठित' (अनुट्ठिता) म्हटले जाते, अशा प्रकारे करण्यामुळेच त्या त्या भावनेचे अनुगमन करून ते स्थित होतात, असा अर्थ आहे. आनापानस्मृतीमध्ये स्मृतीची प्रधानता असल्यामुळे 'वत्थुकता' आणि 'अनुट्ठिता' या पदांमध्ये स्मृतीसोबतच योजना केली आहे, असे समजावे.

යස්මා පන පරිපුණ්ණායෙව පරිචිතා හොන්ති වඩ්ඪිතා ලද්ධාසෙවනා, තස්මා ‘‘පරිපුණ්ණා’’තිපදෙ වුත්තා තයො අත්ථා ‘‘පරිචිතා’’තිපදෙපි වුත්තා, චතුත්ථො විසෙසත්ථොපි වුත්තො. තත්ථ සතියා පරිග්ගණ්හන්තොති සම්පයුත්තාය, පුබ්බභාගාය වා සතියා පරිග්ගහෙතබ්බෙ පරිග්ගණ්හන්තො යොගී. ජිනාති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති සමුච්ඡෙදවසෙන ලාමකෙ කිලෙසෙ ජිනාති අභිභවති. අයඤ්ච පුග්ගලාධිට්ඨානා ධම්මදෙසනා. ධම්මෙසු හි ජිනන්තෙසු තංධම්මසමඞ්ගීපුග්ගලොපි ජිනාති නාම. තෙ ච ධම්මා සතිං අවිහාය අත්තනො පවත්තික්ඛණෙ ජිනිතුමාරද්ධා ජිතාති වුච්චන්ති යථා ‘‘භුඤ්ජිතුමාරද්ධො භුත්තො’’ති වුච්චති. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බං. එවං සන්තෙපි ‘‘පරිජිතා’’ති වත්තබ්බෙ ජ-කාරස්ස ච-කාරං කත්වා ‘‘පරිචිතා’’ති [Pg.82] වුත්තං, යථා සම්මා ගදො අස්සාති සුගතොති අත්ථවිකප්පෙ ද-කාරස්ස ත-කාරො නිරුත්තිලක්ඛණෙන කතො, එවමිධාපි වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ පරිචිතාති පදං කත්තුසාධනං, පුරිමානි තීණි කම්මසාධනානි.

परंतु ज्या अर्थी परिपूर्ण असलेलेच परिचित (अभ्यस्त), वर्धित आणि आसेवन प्राप्त झालेले असतात, म्हणून 'परिपुण्णा' या पदात सांगितलेले तीन अर्थ 'परिचिता' या पदातही सांगितले आहेत, आणि चौथा विशेष अर्थही सांगितला आहे. तिथे 'स्मृतीद्वारे ग्रहण करणारा' (सतिया परिग्गण्हन्तो) म्हणजे संप्रयुक्त किंवा पूर्वभागातील स्मृतीद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य (श्वास-प्रश्वासांना) ग्रहण करणारा योगी. 'पापी अकुशल धर्मांना जिंकतो' (जिनाति पापके अकुसले धम्मे) म्हणजे समुच्छेद प्रहाणाद्वारे कनिष्ठ क्लेशांना जिंकतो, त्यांचा पराभव करतो. आणि ही पुद्गलाधिष्ठित धर्मदेशना आहे. कारण धर्मांनी जिंकले असता, त्या धर्मांनी युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) देखील 'जिंकतो' असे म्हटले जाते. आणि ते धर्म स्मृतीचा त्याग न करता, स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या क्षणी जिंकण्यास प्रवृत्त झालेले 'जित' (जिंकलेले) म्हटले जातात, जसे 'जेवण्यास प्रवृत्त झालेला जेवला' असे म्हटले जाते. येथील लक्षण व्याकरणशास्त्रावरून समजून घ्यावे. असे असतानाही, 'परिजिता' असे म्हणायचे असताना 'ज' काराचा 'च' कार करून 'परिचिता' असे म्हटले आहे. जसे 'सम्यक् गद (भाषण) ज्यांचे आहे ते सुगत' या अर्थविकल्पात 'द' काराचा 'त' कार निरुक्ति-लक्षणानुसार केला आहे, तसेच येथेही समजावे. या अर्थविकल्पात 'परिचिता' हे पद कर्तृसाधन आहे, आणि पूर्वीची तीन पदे कर्मसाधन आहेत.

චත්තාරො සුසමාරද්ධාති චත්තාරො සුසමාරද්ධත්ථාති වුත්තං හොති, අත්ථසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. සුසමාරද්ධාති පදස්ස අත්ථාපි හි ඉධ සුසමාරද්ධාති වුත්තාති වෙදිතබ්බා, සුසමාරද්ධධම්මා වා. චතුරත්ථභෙදතො චත්තාරොති වුත්තාති වෙදිතබ්බා, න ධම්මභෙදතො. යස්මා පන සුභාවිතායෙව සුසමාරද්ධා හොන්ති, න අඤ්ඤෙ, තස්මා තයො භාවනත්ථා ඉධාපි වුත්තා. ආසෙවනත්ථොපි තීසු වුත්තෙසු වුත්තොයෙව හොති, තස්මා තං අවත්වා තප්පච්චනීකානං සුසමූහතත්ථො වුත්තො. පච්චනීකසමුග්ඝාතෙන හි ආරද්ධපරියොසානං පඤ්ඤායති, තෙන සුසමාරද්ධස්ස සිඛාප්පත්තො අත්ථො වුත්තො හොති. තත්ථ තප්පච්චනීකානන්ති තෙසං ඣානවිපස්සනාමග්ගානං පටිපක්ඛභූතානං. කිලෙසානන්ති කාමච්ඡන්දාදීනං නිච්චසඤ්ඤාදිසම්පයුත්තානං සක්කායදිට්ඨාදීනඤ්ච. සුසමූහතත්තාති වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදවසෙන සුට්ඨු සමූහතත්තා නාසිතත්තා. පොත්ථකෙසු පන ‘‘සුසමුග්ඝාතත්තා’’ති ලිඛන්ති, තං න සුන්දරං.

'चार सुसमारब्ध' (चत्तारो सुसमारद्धा) म्हणजे 'चार सुसमारब्ध अर्थ' असे म्हटले आहे, येथे 'अर्थ' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. कारण 'सुसमारद्धा' या पदाचे अर्थ देखील येथे 'सुसमारद्धा' असे सांगितले आहेत असे समजावे, किंवा 'सुसमारब्ध धर्म' असे समजावे. चार अर्थांच्या भेदाने 'चार' असे म्हटले आहे, धर्मांच्या भेदाने नाही. परंतु ज्या अर्थी सुभावित (चांगल्या प्रकारे प्रगती केलेले) असलेलेच सुसमारब्ध असतात, इतर नाही, म्हणून भावनांचे तीन अर्थ येथेही सांगितले आहेत. तीन अर्थ सांगितले असता आसेवन अर्थ देखील सांगितलेलाच होतो, म्हणून तो न सांगता त्यांच्या प्रतिपक्षांचा (विरोधी क्लेशांचा) 'सुसमूहत' (चांगल्या प्रकारे समूळ नाश केलेला) हा अर्थ सांगितला आहे. कारण प्रतिपक्षाच्या समूळ नाशानेच आरंभिलेल्या (वीर्याच्या) कार्याची समाप्ती दिसून येते, त्यामुळे 'सुसमारब्ध' चा शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) अर्थ सांगितला गेला आहे. तिथे 'तप्पच्चनीकानं' (त्यांच्या प्रतिपक्षांचा) म्हणजे त्या ध्यान, विपश्यना आणि मार्गांच्या प्रतिपक्ष असलेल्या. 'किलेसानं' (क्लेशांचा) म्हणजे कामच्छंद इत्यादी आणि नित्यसंज्ञा इत्यादींनी युक्त असलेल्या सत्कायदृष्टी इत्यादी क्लेशांचा. 'सुसमूहतत्ता' म्हणजे विष्कंभन, तदंग आणि समुच्छेद प्रहाणाद्वारे चांगल्या प्रकारे समूळ नाश केल्यामुळे, नष्ट केल्यामुळे. परंतु पुस्तकांमध्ये 'सुसमुग्घातत्ता' (susamugghātattā) असे लिहितात, ते योग्य नाही.

161. පුන තස්සෙව පදස්ස අඤ්ඤම්පි අත්ථවිකප්පං දස්සෙන්තො සුසමන්තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථ ජාතාති තස්මිං සිඛාප්පත්තභාවනාවිසෙසෙ ජාතා. අනවජ්ජාති කිලෙසානං ආරම්මණභාවානුපගමනෙන කිලෙසදොසවිරහිතා. කුසලාති ජාතිවසෙන කුසලා. බොධිපක්ඛියාති බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති ලද්ධනාමස්ස අරියස්ස පක්ඛෙ භවත්තා බොධිපක්ඛියා. පක්ඛෙ භවත්තාති හි උපකාරභාවෙ ඨිතත්තා. තෙ ච ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති (ම. නි. 3.35; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 22; මි. ප. 5.4.1) සත්තතිංස ධම්මා. ඉදං සමන්ති ඉදං මග්ගක්ඛණෙ ධම්මජාතං සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ සමෙති විනාසෙතීති සමං නාම. නිරොධො නිබ්බානන්ති දුක්ඛනිරොධත්තා නිරොධො, වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අභාවා නිබ්බානං. ඉදං සුසමන්ති ඉදං නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතවිසමාපගතත්තා සුට්ඨු සමන්ති සුසමං නාම. ඤාතන්ති බොධිපක්ඛියසඞ්ඛාතං සමං අසම්මොහතො [Pg.83] ඤාණෙන ඤාතං, නිබ්බානසඞ්ඛාතං සුසමං ආරම්මණතො ඤාණෙන ඤාතං. තදෙව ද්වයං තෙනෙව චක්ඛුනා විය දිට්ඨං. විදිතන්ති තදෙව ද්වයං සන්තානෙ උප්පාදනෙන ආරම්මණකරණෙන ච පටිලද්ධං. ඤාතං විය පඤ්ඤාය සච්ඡිකතං ඵස්සිතඤ්ච. ‘‘අසල්ලීනං අසම්මුට්ඨා අසාරද්ධො එකග්ග’’න්ති පුරිමස්ස පුරිමස්ස පදස්ස අත්ථප්පකාසනං. තත්ථ ආරද්ධන්ති පට්ඨපිතං. අසල්ලීනන්ති අසඞ්කුචිතං. උපට්ඨිතාති උපගන්ත්වා ඨිතා. අසම්මුට්ඨාති අවිනට්ඨා. පස්සද්ධොති නිබ්බුතො. අසාරද්ධොති නිද්දරථො. සමාහිතන්ති සමං ඨපිතං. එකග්ගන්ති අවික්ඛිත්තං.

१६१. पुन्हा त्याच पदाचा दुसरा अर्थविकल्प दाखवताना 'सुसमं' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'तथ जाता' म्हणजे त्या शिखाप्राप्त भावना-विशेषात उत्पन्न झालेले. 'अनवज्जा' (अनवद्य) म्हणजे क्लेशांच्या आलंबनभावाला प्राप्त न झाल्यामुळे क्लेशदोषांपासून विरहित असलेले. 'कुसला' (कुशल) म्हणजे जातीच्या (स्वभावाच्या) दृष्टीने कुशल असलेले. 'बोधिपक्खिया' (बोधिपाक्षिक) म्हणजे जाणण्याच्या अर्थाने 'बोधी' असे नाव मिळालेल्या आर्यमार्गाच्या पक्षात (बाजूने) असल्यामुळे बोधिपाक्षिक. पक्षात असणे म्हणजे उपकारक भावात स्थित असणे. आणि ते (धर्म) म्हणजे 'चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग, आर्य अष्टांगिक मार्ग' असे सदतीस (३७) धर्म होत. 'इदं समं' म्हणजे मार्गक्षणी हा उत्पन्न झालेला धर्मसमूह समुच्छेद प्रहाणाद्वारे क्लेशांना शांत करतो, नष्ट करतो, म्हणून याला 'सम' म्हणतात. 'निरोधो निब्बानं' म्हणजे दुःखाचा निरोध असल्यामुळे 'निरोध', आणि 'वान' नावाच्या तृष्णेचा अभाव असल्यामुळे 'निब्बान' (निर्वाण). 'इदं सुसमं' म्हणजे हे निर्वाण सर्व संस्कृत (संस्कारित) विषमतांपासून दूर असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे सम (शांत) आहे, म्हणून याला 'सुसम' म्हणतात. 'ञातं' (ज्ञात) म्हणजे बोधिपाक्षिक संज्ञक 'सम' धर्माला संमोहाशिवाय ज्ञानाने जाणले गेले, आणि निर्वाण संज्ञक 'सुसम' धर्माला आलंबन रूपाने ज्ञानाने जाणले गेले. ते दोन्ही त्याच ज्ञानाने डोळ्यांनी पाहिल्यासारखे पाहिले गेले. 'विदितं' म्हणजे तेच दोन्ही (धर्म) संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) उत्पन्न केल्याने आणि आलंबन केल्याने प्राप्त झाले. ज्ञात असल्याप्रमाणे प्रज्ञेने साक्षात केले गेले आणि स्पर्श केले गेले. 'असल्लीनं, असंमुट्ठा, असारद्धो, एकग्गं' हे पूर्वीच्या पूर्वीच्या पदाचा अर्थ स्पष्ट करणारे आहेत. तिथे 'आरद्धं' म्हणजे प्रस्थापित केलेले (सुरू केलेले). 'असल्लीनं' म्हणजे संकुचित न झालेले (असंकोच). 'उपट्टिता' म्हणजे जवळ येऊन स्थित झालेली. 'असंमुट्ठा' म्हणजे नष्ट न झालेली (असंमूढ). 'पस्सद्धो' म्हणजे शांत झालेला (निवृत). 'असारद्धो' म्हणजे परिदाह नसलेला (उद्वेगरहित). 'समाहितं' म्हणजे सम्यक् प्रकारे स्थापित केलेले. 'एकग्गं' म्हणजे विक्षिप्त न झालेले (एकाग्र).

‘‘චත්තාරො සුසමාරද්ධා’’තිආදි සකලස්ස සුසමාරද්ධවචනස්ස මූලත්ථො. ‘‘අත්ථි සම’’න්තිආදි පන සුසමවචනස්ස, ‘‘ඤාත’’න්තිආදි ආරද්ධවචනස්ස විකප්පත්ථා. තත්ථායං පදත්ථසංසන්දනා – ‘‘සමා ච සුසමා ච සමසුසමා’’ති වත්තබ්බෙ එකදෙසසරූපෙකසෙසං කත්වා ‘‘සුසමා’’ ඉච්චෙව වුත්තා යථා නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති. ‘‘ඉදං සමං, ඉදං සුසම’’න්ති පන අනඤ්ඤාපෙක්ඛං කත්වා නපුංසකවචනං කතං. යස්මා පන ඤාතම්පි දිට්ඨන්ති වුච්චති, දිට්ඨඤ්ච ආරද්ධඤ්ච අත්ථතො එකං. විදිතසච්ඡිකතඵස්සිතානි පන ඤාතවෙවචනානි, තස්මා ඤාතන්ති ආරද්ධත්ථොයෙව වුත්තො හොති.

"कत्तारे सुसमारद्धा" (चार चांगल्या प्रकारे आरंभलेले) इत्यादी हा संपूर्ण 'सुसमारद्ध' या शब्दाचा मूळ अर्थ आहे. परंतु "अत्थि समं" इत्यादी हे 'सुसम' या शब्दाचे आणि "ञातं" इत्यादी हे 'आरद्ध' या शब्दाचे पर्यायी अर्थ (विकल्पार्थ) आहेत. त्यामध्ये शब्दांच्या अर्थाचा मेळ (पदत्थसंसंदना) असा आहे - "समा च सुसमा च समसुसमा" असे म्हणायला हवे असताना, एका भागाचे रूप शिल्लक ठेवून (एकदेससरूपेकसेस करून) केवळ "सुसमा" असेच म्हटले आहे; जसे की "नामं च रूपं च नामरूपं च" चे "नामरूपं" होते. "इदं समं, इदं सुसमं" (हे सम आहे, हे सुसम आहे) असे इतर कशाचीही अपेक्षा न ठेवता (अनञ्ञापेक्खं) नपुंसकलिंगी वचन केले आहे. कारण 'ञात' (ज्ञात) याला 'दिट्ठ' (दृष्ट) असेही म्हटले जाते, आणि 'दिट्ठ' व 'आरद्ध' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. 'विदित', 'सच्छिकत' (साक्षात्कृत) आणि 'फस्सित' (स्पर्शित) हे 'ञात' चे समानार्थी शब्द आहेत, म्हणून 'ञात' या शब्दाने 'आरद्ध' चाच अर्थ सांगितला गेला आहे.

ආරද්ධං හොති වීරියං අසල්ලීනන්ති අයං පන ආරද්ධවචනස්ස උජුකත්ථොයෙව. උපට්ඨිතා සතීතිආදීනි පන සම්පයුත්තවීරියස්ස උපකාරකධම්මදස්සනත්ථං වුත්තානි, න ආරද්ධවචනස්ස අත්ථදස්සනත්ථං. පුරිමෙන අත්ථෙන සුට්ඨු සමාරද්ධාති සුසමාරද්ධා ච, ඉමිනා අත්ථෙන සුසමා ආරද්ධාති සුසමාරද්ධා ච එකසෙසෙ කතෙ ‘‘සුසමාරද්ධා’’ති වුච්චන්ති. ඉමමත්ථං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘තෙන වුච්චති සුසමාරද්ධා’’ති වුත්තං.

"आरद्धं होति वीरियं असल्लीनं" (वीर्य/ऊर्जा आरंभलेली आहे, शिथिल झालेली नाही) हा 'आरद्ध' या शब्दाचा थेट (सरळ) अर्थ आहे. परंतु "उपट्ठिता सती" (स्मृती उपस्थित आहे) इत्यादी शब्द हे संप्रयुक्त वीर्याला (सहयोगी ऊर्जेला) उपकारक असणारे धर्म दाखवण्यासाठी म्हटले आहेत, 'आरद्ध' शब्दाचा अर्थ दाखवण्यासाठी नाही. पूर्वोक्त अर्थाने 'सुट्ठु समारद्धा' (अतिशय चांगल्या प्रकारे आरंभलेले) म्हणजे 'सुसमारद्धा' आणि या अर्थाने 'सुसमा आरद्धा' म्हणजे 'सुसमारद्धा' असा 'एकसेस' (एकच शब्द शिल्लक) केल्यावर त्यांना "सुसमारद्धा" असे म्हटले जाते. हा अर्थ गृहीत धरून "तेन वुच्चति सुसमारद्धा" (त्यामुळे सुसमारद्ध म्हटले जाते) असे म्हटले आहे.

අනුපුබ්බන්ති යථානුක්කමෙනාති අත්ථො, පුබ්බං පුබ්බං අනූති වුත්තං හොති. දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝන්ති වුත්තඅස්සාසවසෙන. පුරිමා පුරිමාති පුරිමා පුරිමා සති. එතෙන පුබ්බන්තිපදස්ස අත්ථො වුත්තො හොති. පච්ඡිමා පච්ඡිමාති සතියෙව. එතෙන අනූතිපදස්ස අත්ථො වුත්තො හොති. උභයෙන පුබ්බඤ්ච අනු ච පරිචිතාති අත්ථො වුත්තො හොති. උපරි සොළස වත්ථූනි විත්ථාරෙත්වා වචනතො ඉධ සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී’’ති අන්තිමමෙව දස්සිතං. යස්මා සිඛාප්පත්තභාවනස්ස සබ්බාපි ආනාපානස්සතියො [Pg.84] පුනප්පුනං යථාරුචි පවත්තනතො අනුපරිචිතාපි හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිචිතා චෙව හොන්ති අනුපරිචිතා චා’’ති.

"अनुपुब्बं" म्हणजे अनुक्रमे (यथानुक्रमाने) असा अर्थ आहे, म्हणजेच पूर्व-पूर्व (आधीच्या आधीच्या) स्मृतीच्या अनुसरून असणारी स्मृती, असा अर्थ होतो. "दीघं अस्सासवेसेन" म्हणजे 'दीर्घ' म्हटलेल्या श्वासाच्या (श्वास घेण्याच्या) प्रभावाने. "पुरिमा पुरिमा" म्हणजे पूर्व-पूर्व (आधीची आधीची) स्मृती. याद्वारे 'पुब्ब' या पदाचा अर्थ स्पष्ट होतो. "पच्छिमा पच्छिमा" म्हणजे नंतरची नंतरची स्मृतीच होय. याद्वारे 'अनु' या पदाचा अर्थ स्पष्ट होतो. या दोन्ही पदांद्वारे पूर्व आणि अनु (नंतरची) स्मृती अभ्यासली (परिचित) जाते, असा अर्थ होतो. पुढे सोळा विषयांचे (वस्तूंचे) सविस्तर वर्णन करायचे असल्याने, येथे संक्षेप करून "पटिनिस्सग्गानुपस्सी" (त्यागाचे अनुपश्यन करणारा) हे अंतिम पदच दाखवले आहे. कारण ज्याची भावना (ध्यान) शिखरावर पोहोचली आहे (शिखापत्तभावन), त्याच्यासाठी सर्वच आनापानस्मृतीचे सोळा प्रकार इच्छेनुसार वारंवार प्रवृत्त होत असल्यामुळे ते अनु-अभ्यासिले (अनुपरिचित) जातात. म्हणूनच म्हटले आहे - "अञ्ञमञ्ञं परिचिता चेव होन्ति अनुपरिचिता चा" (ते परस्परांशी परिचित आणि अनुपरिचित असतात).

යථත්ථාති යථාසභාවත්ථා. අත්තදමථත්ථොති අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ අත්තනො නිබ්බිසෙවනත්ථො. සමථත්ථොති සීතිභාවත්ථො. පරිනිබ්බාපනත්ථොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන. අභිඤ්ඤත්ථොති සබ්බධම්මවසෙන. පරිඤ්ඤත්ථාදයො මග්ගඤාණකිච්චවසෙන. සච්චාභිසමයත්ථො චතුන්නං සච්චානං එකපටිවෙධදස්සනවසෙන. නිරොධෙ පතිට්ඨාපකත්ථො ආරම්මණකරණවසෙන.

"यथत्था" म्हणजे यथास्वभाव अर्थ (वास्तविक अर्थ). "अत्तदमथत्थो" म्हणजे अर्हतमार्गाच्या क्षणी (अरहत्तमग्गक्खणे) स्वतःच्या विकारांपासून निवृत्त होण्याचा अर्थ. "समथत्थो" म्हणजे शीतभाव (शांतता) होण्याचा अर्थ. "परिनिब्बापनत्थो" म्हणजे क्लेशांच्या परिनिर्वाणाने (शांत होण्याने) निवून जाण्याचा अर्थ. "अभिञ्ञत्थो" म्हणजे सर्व धर्मांच्या प्रभावाने (अभिज्ञा/विशेष ज्ञानाचा) अर्थ. 'परिञ्ञत्थ' (परिज्ञा अर्थ) इत्यादी मार्गज्ञानाच्या कार्याच्या (मग्गञाणकिच्च) प्रभावाने समजून घ्यावेत. "सच्चाभिसमयत्थो" (सत्याचा साक्षात्कार होण्याचा अर्थ) हा चार आर्या सत्यांना एकाच वेळी भेदून पाहण्याच्या (एकपटिवेददस्सन) प्रभावाने समजून घ्यावा. "निरोधे पतिट्ठापकत्थो" (निरोधामध्ये प्रस्थापित करण्याचा अर्थ) हा निरोधाला आलंबन (विषय) करण्याच्या प्रभावाने समजून घ्यावा.

බුද්ධොතිපදස්ස අභාවෙපි බුද්ධෙනාතිපදෙ යො සො බුද්ධො, තං නිද්දිසිතුකාමෙන බුද්ධොති වුත්තං. සයම්භූති උපදෙසං විනා සයමෙව භූතො. අනාචරියකොති සයම්භූපදස්ස අත්ථවිවරණං. යො හි ආචරියං විනා සච්චානි පටිවිජ්ඣති, සො සයම්භූ නාම හොති. පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසූතිආදි අනාචරියකභාවස්ස අත්ථප්පකාසනං. අනනුස්සුතෙසූති ආචරියං අනනුස්සුතෙසු. සාමන්ති සයමෙව. අභිසම්බුජ්ඣීති භුසං සම්මා පටිවිජ්ඣි. තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණීති තෙසු ච සච්චෙසු සබ්බඤ්ඤුභාවං පාපුණි. යථා සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තා සබ්බඤ්ඤුනො හොන්ති, තථා සච්චානං පටිවිද්ධත්තා එවං වුත්තං. සබ්බඤ්ඤුතං පත්තොතිපි පාඨො. බලෙසු ච වසීභාවන්ති දසසු ච තථාගතබලෙසු ඉස්සරභාවං පාපුණි. යො සො එවං භූතො, සො බුද්ධොති වුත්තං හොති. තත්ථ සබ්බෙසු ධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණනිමිත්තානුත්තරවිමොක්ඛාධිගමපරිභාවිතං ඛන්ධසන්තානං උපාදාය පණ්ණත්තිකො, සබ්බඤ්ඤුතපදට්ඨානං වා සච්චාභිසම්බොධිමුපාදාය පණ්ණත්තිකො සත්තවිසෙසො බුද්ධො. එත්තාවතා අත්ථතො බුද්ධවිභාවනා කතා හොති.

"बुद्धो" हे पद (गाथेत) नसले तरी, "बुद्धेन" या पदात जो बुद्ध समाविष्ट आहे, त्यांनाच दर्शवण्याच्या इच्छेने "बुद्धो" असे म्हटले आहे. "सयम्भू" म्हणजे उपदेशाशिवाय स्वतःच (ज्ञान प्राप्त करून) झालेले. "अनाचरियको" (गुरू नसलेले) हे 'सयम्भू' या पदाचे अर्थ-विवरण आहे. जो गुरूशिवाय सत्याचा भेद करतो (सत्य जाणतो), तो 'स्वयंभू' (सयम्भू) होय. "पुब्बे अननुस्सुतेसू" (पूर्वी न ऐकलेल्या गोष्टींमध्ये) इत्यादी वाक्य हे गुरू नसण्याच्या स्थितीचा अर्थ प्रकट करणारे आहे. "अननुस्सुतेसु" म्हणजे गुरूच्या तोंडून न ऐकलेल्या गोष्टींमध्ये. "सामं" म्हणजे स्वतःच. "अभिसम्बुज्झि" म्हणजे अतिशय चांगल्या प्रकारे आणि योग्य प्रकारे भेद केला (जाणून घेतले). "तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणि" म्हणजे त्या सत्यांमध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली. ज्याप्रमाणे सत्याचा भेद करणारे सर्वज्ञ होतात, त्याचप्रमाणे सत्याचा भेद केल्यामुळे असे म्हटले आहे. "सब्बञ्ञुतं पत्तो" असाही पाठ आढळतो. "बलेसु च वसीभावं" म्हणजे तथागतांच्या दहा बलांवर (दसबलांवर) प्रभुत्व (ईश्वरभाव) प्राप्त केले. जो असा झाला आहे, त्याला "बुद्ध" म्हटले जाते, असा अर्थ होतो. त्यामध्ये, सर्व धर्मांमध्ये अडथळा नसलेल्या सर्वज्ञतेच्या ज्ञानामुळे आणि अनुपम विमुक्तीच्या प्राप्तीने सुवासित झालेल्या स्कंध-संतानाला (पंचस्कंधांच्या प्रवाहाला) अनुसरून ज्यांची 'बुद्ध' अशी प्रज्ञप्ती (नाव) केली जाते, किंवा सर्वज्ञतेचे निकटचे कारण असणाऱ्या सत्य-संबोधीला अनुसरून ज्या विशिष्ट सत्त्वाची (पुरुषाची) 'बुद्ध' अशी प्रज्ञप्ती केली जाते, तो 'बुद्ध' होय. एवढ्या विवेचनाने अर्थाच्या दृष्टीने 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण (बुद्धविभावना) केले गेले आहे.

162. ඉදානි බ්‍යඤ්ජනතො විභාවෙන්තො බුද්ධොති කෙනට්ඨෙන බුද්ධොතිආදිමාහ. තත්ථ යථා ලොකෙ අවගන්තා අවගතොති වුච්චති, එවං බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො. යථා පණ්ණසොසා වාතා පණ්ණසුසාති වුච්චන්ති, එවං බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධොති සබ්බධම්මබුජ්ඣනසමත්ථාය බුද්ධියා බුද්ධොති වුත්තං හොති. සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධොති සබ්බධම්මානං ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය [Pg.85] බුද්ධොති අඤ්ඤෙන අබොධනීයතො සයමෙව බුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. විසවිතාය බුද්ධොති නානාගුණවිසවනතො පදුමමිව විකසනට්ඨෙන බුද්ධොති වුත්තං හොති. ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධොතිආදීහි ඡහි පරියායෙහි චිත්තසඞ්කොචකරධම්මප්පහානෙන නිද්දක්ඛයවිබුද්ධො පුරිසො විය සබ්බකිලෙසනිද්දක්ඛයවිබුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. සඞ්ඛා සඞ්ඛාතන්ති අත්ථතො එකත්තා සඞ්ඛාතෙනාති වචනස්ස කොට්ඨාසෙනාති අත්ථො. තණ්හාලෙපදිට්ඨිලෙපාභාවෙන නිරුපලෙපසඞ්ඛාතෙන. සවාසනානං සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා එකන්තවචනෙන විසෙසෙත්වා එකන්තවීතරාගොතිආදි වුත්තං. එකන්තනික්කිලෙසොති රාගදොසමොහාවසෙසෙහි සබ්බකිලෙසෙහි නික්කිලෙසො. එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධොති ගමනත්ථානං ධාතූනං බුජ්ඣනත්ථත්තා බුජ්ඣනත්ථාපි ධාතුයො ගමනත්ථා හොන්ති, තස්මා එකායනමග්ගං ගතත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. එකායනමග්ගොති චෙත්ථ –

१६२. आता शब्दांच्या (व्यंजनांच्या) दृष्टीने स्पष्टीकरण करताना, "बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धो" (बुद्ध कोणत्या अर्थाने बुद्ध आहेत?) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात जाणणाऱ्याला (किंवा जाणाऱ्याला) 'अवगत' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे सत्यांना जाणणारे (बुज्झिता सच्चानि) असल्यामुळे ते "बुद्ध" होत. ज्याप्रमाणे पानांना सुकवणाऱ्या वाऱ्याला 'पण्णसुसा' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे प्रजेला (प्राण्यांना) जागृत करणारे (बोधेता पजाय) असल्यामुळे ते "बुद्ध" होत. "सब्बञ्ञुताय बुद्धो" म्हणजे सर्व धर्म जाणण्यास समर्थ असणाऱ्या बुद्धीमुळे (ज्ञानामुळे) ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "सब्बदस्साविताय बुद्धो" म्हणजे ज्ञानचक्षूने सर्व धर्म पाहिले असल्यामुळे ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो" म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडूनही उपदेश न घेता स्वतःच बुद्ध (जाणते) झाल्यामुळे ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "विसविताय बुद्धो" म्हणजे विविध गुणांचा विकास केल्यामुळे कमळाप्रमाणे उमलण्याच्या अर्थाने ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "खीणासवसङ्खातेन बुद्धो" इत्यादी सहा पर्यायांद्वारे, मनाचा संकोच करणाऱ्या धर्मांचा त्याग केल्यामुळे, झोपेतून पूर्णपणे जागे झालेल्या माणसाप्रमाणे सर्व क्लेशांच्या निद्रेतून पूर्णपणे जागृत झाल्यामुळे ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. 'सङ्खा' आणि 'सङ्खात' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच असल्यामुळे 'सङ्खातेन' या शब्दाचा अर्थ 'भागाने/विभागाने' (कोट्ठासेन) असा समजावा. तृष्णा-लेप (तृष्णेची चिकटता) आणि दृष्टी-लेप (चुकीच्या मतांची चिकटता) नसल्यामुळे ते 'निरुपलेप-संखात' (लेपरहित भाग) आहेत. वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश केल्यामुळे 'एकान्त' (पूर्णपणे) या शब्दाने विशेषित करून "एकान्तवीतरागो" (पूर्णपणे वीतरागी) इत्यादी म्हटले आहे. "एकान्तनिक्किलेसो" म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह यांच्या अवशेषांसह सर्व क्लेशांपासून मुक्त असणारे. "एकायनमग्गं गतो" (एकायन मार्गावर गेलेले) म्हणून बुद्ध; कारण गमन (जाणे) अर्थ असणाऱ्या धातूंचा अर्थ 'जाणणे' (बुज्झन) असाही होतो आणि जाणणे अर्थ असणारे धातू गमनाचाही अर्थ दर्शवतात, म्हणून एकायन मार्गावर गेल्यामुळे (किंवा तो मार्ग जाणल्यामुळे) ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. येथे 'एकायनमग्ग' म्हणजे -

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමායනං;

නාවා උත්තරසෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති. (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 101) –

"मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्जसं वटुमायनं; नावा उत्तरसेतु च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो" (मार्ग, पंथ, पथ, पद्य, अंजस, वटुम, अयन, नौका, उत्तरसेतू, कुल्ल/तराफा, भिसी/तराफा आणि संक्रमण/साकव).

මග්ගස්ස බහූසු නාමෙසු අයනනාමෙන වුත්තො. තස්මා එකමග්ගභූතො මග්ගො, න ද්වෙධාපථභූතොති අත්ථො. අථ වා එකෙන අයිතබ්බො මග්ගොති එකායනමග්ගො. එකෙනාති ගණසඞ්ගණිකං පහාය පවිවෙකෙන චිත්තෙන. අයිතබ්බොති පටිපජ්ජිතබ්බො. අයන්ති වා එතෙනාති අයනො, සංසාරතො නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. එකෙසං අයනො එකායනො. එකෙති සෙට්ඨා, සබ්බසත්තසෙට්ඨා ච සම්මාසම්බුද්ධා, තස්මා එකායනමග්ගොති සම්මාසම්බුද්ධානං අයනභූතො මග්ගොති වුත්තං හොති. අයතීති වා අයනො, ගච්ඡති පවත්තතීති අත්ථො. එකස්මිං අයනො මග්ගොති එකායනමග්ගො, එකස්මිංයෙව බුද්ධසාසනෙ පවත්තමානො මග්ගො, න අඤ්ඤත්ථාති වුත්තං හොති. අපි ච එකං අයතීති එකායනො, පුබ්බභාගෙ නානාමුඛභාවනානයප්පවත්තොපි අපරභාගෙ එකං නිබ්බානමෙව ගච්ඡතීති වුත්තං හොති, තස්මා එකායනමග්ගොති එකනිබ්බානගමනමග්ගොති අත්ථො. එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධොති න පරෙහි බුද්ධත්තා බුද්ධො, කිං පන සයමෙව අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභා බුද්ධොති බුද්ධි බුද්ධං [Pg.86] බොධොති පරියායවචනමෙතං. තත්ථ යථා නීලරත්තගුණයොගා නීලො පටො රත්තො පටොති වුච්චති, එවං බුද්ධගුණයොගා බුද්ධොති ඤාපෙතුං වුත්තං.

मार्गाच्या अनेक नावांमध्ये 'अयन' या नावाने (हा मार्ग) सांगितला आहे. म्हणून, हा एकच मार्ग असलेला मार्ग आहे, दुहेरी मार्ग असलेला नाही, असा अर्थ आहे. किंवा, एकानेच जाण्याचा मार्ग म्हणजे 'एकायनमार्ग' होय. 'एकाने' म्हणजे समूहाची संगत सोडून एकांतचित्ताने. 'जाण्यायोग्य' म्हणजे आचरण्यायोग्य. किंवा याने जातात म्हणून 'अयन' होय; संसारातून निर्वाणाकडे जातात असा अर्थ आहे. श्रेष्ठांचा मार्ग म्हणजे 'एकायन' होय. 'एक' म्हणजे श्रेष्ठ, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले सम्यक्संबुद्ध होत. म्हणून 'एकायनमार्ग' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचा गमनमार्ग असलेला मार्ग, असे म्हटले आहे. किंवा जो प्रवृत्त होतो तो 'अयन' होय; जातो किंवा प्रवृत्त होतो असा अर्थ आहे. एकाच ठिकाणी प्रवृत्त होणारा मार्ग म्हणजे 'एकायनमार्ग' होय; केवळ बुद्धशासनातच प्रवृत्त होणारा मार्ग, इतरत्र नाही, असे म्हटले आहे. शिवाय, एकाकडेच (निर्वाणाकडेच) जातो म्हणून 'एकायन' होय; पूर्वभागात विविध प्रकारच्या भावनांच्या मार्गाने प्रवृत्त झाला तरी, उत्तरभागात एकाच निर्वाणाकडेच जातो, असे म्हटले आहे. म्हणून 'एकायनमार्ग' म्हणजे एकाच निर्वाणाकडे जाण्याचा मार्ग असा अर्थ आहे. 'एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली म्हणून बुद्ध' असे म्हटले आहे. इतरांनी त्यांना बुद्ध म्हणून जाणले म्हणून ते बुद्ध नाहीत, तर स्वतःच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केल्यामुळे ते 'बुद्ध' आहेत, असे म्हटले आहे. अज्ञानाचा नाश झाल्यामुळे आणि बुद्धी (ज्ञान) प्राप्त झाल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले जाते. बुद्धी, बुद्ध, बोध हे समानार्थी शब्द आहेत. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे निळ्या किंवा तांबड्या रंगाच्या योगाने 'निळे वस्त्र' किंवा 'तांबडे वस्त्र' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे बुद्धगुणांच्या योगाने 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे.

තතො පරං බුද්ධොති නෙතං නාමන්තිආදි ‘‘අත්ථමනුගතා අයං පඤ්ඤත්තී’’ති ඤාපනත්ථං වුත්තං. තත්ථ මිත්තා සහායා. අමච්චා භච්චා. ඤාතී පිතුපක්ඛිකා. සාලොහිතා මාතුපක්ඛිකා. සමණා පබ්බජ්ජූපගතා. බ්‍රාහ්මණා භොවාදිනො, සමිතපාපබාහිතපාපා වා. දෙවතා සක්කාදයො බ්‍රහ්මානො ච. විමොක්ඛන්තිකන්ති විමොක්ඛො අරහත්තමග්ගො, විමොක්ඛස්ස අන්තො අරහත්තඵලං, තස්මිං විමොක්ඛන්තෙ භවං විමොක්ඛන්තිකං නාම. සබ්බඤ්ඤුභාවො හි අරහත්තමග්ගෙන සිජ්ඣති, අරහත්තඵලොදයෙ සිද්ධො හොති, තස්මා සබ්බඤ්ඤුභාවො විමොක්ඛන්තෙ භවො හොති. තං නෙමිත්තිකම්පි නාමං විමොක්ඛන්තෙ භවං නාම හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තාන’’න්ති. බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභාති මහාබොධිරුක්ඛමූලෙ යථාවුත්තක්ඛණෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභෙන සහ. සච්ඡිකා පඤ්ඤත්තීති අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියාය, සබ්බධම්මසච්ඡිකිරියාය වා ජාතා පඤ්ඤත්ති. යදිදං බුද්ධොති යා අයං බුද්ධොති පඤ්ඤත්ති, අයං බ්‍යඤ්ජනතො බුද්ධවිභාවනා.

त्यानंतर, 'बुद्ध हे नाव नाही...' इत्यादी वचन 'ही संज्ञा अर्थाला अनुसरून आहे' हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये, मित्र म्हणजे सोबती. अमात्य म्हणजे सेवक. ज्ञाती म्हणजे पितृपक्षाकडील नातेवाईक. सलोहित म्हणजे मातृपक्षाकडील नातेवाईक. श्रमण म्हणजे प्रव्रज्या घेतलेले. ब्राह्मण म्हणजे 'भो-वादी' (अहंकारी) किंवा ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे व पापांना दूर केले आहे ते. देवता म्हणजे शक्र (इंद्र) इत्यादी आणि ब्रह्मा. 'विमोक्खन्तिक' म्हणजे, विमोक्ष म्हणजे अर्हत् मार्ग, विमोक्षाचा अंत म्हणजे अर्हत् फल, त्या विमोक्षाच्या अंतात (अर्हत् फलात) उत्पन्न होणारे ते 'विमोक्खन्तिक' होय. कारण सर्वज्ञता अर्हत् मार्गाने सिद्ध होते आणि अर्हत् फलाच्या उदयाने ती पूर्ण होते, म्हणून सर्वज्ञता विमोक्षाच्या अंतात उत्पन्न होणारी असते. ते नैमित्तिक नाव देखील विमोक्षाच्या अंतात उत्पन्न होणारे नाव असते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे भगवान बुद्धांचे विमोक्षाच्या अंताशी संबंधित असलेले नाव आहे.' 'बोधीवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता ज्ञानाच्या प्राप्तीसह' म्हणजे महाबोधी वृक्षाच्या मुळाशी, वर सांगितलेल्या क्षणी, सर्वज्ञता ज्ञानाच्या प्राप्तीसह. 'प्रत्यक्ष केलेली संज्ञा' म्हणजे अर्हत् फलाच्या साक्षात्काराने किंवा सर्व धर्मांच्या साक्षात्काराने उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. 'जे हे बुद्ध असे आहे' म्हणजे जी ही 'बुद्ध' अशी संज्ञा आहे, ती शब्दाच्या अर्थावरून बुद्धाचे स्पष्टीकरण करणारी आहे.

‘‘යථා බුද්ධෙන දෙසිතා’’තිගාථාපාදස්ස පන ඉමිනා පදභාජනීයෙ වුත්තත්ථෙන අයං සංසන්දනා – ආනාපානස්සතියො ච යථා බුද්ධෙන දෙසිතා, යෙන පකාරෙන දෙසිතා. යථාසද්දෙන සඞ්ගහිතා දස යථත්ථා ච යථා බුද්ධෙන දෙසිතා, යෙන පකාරෙන දෙසිතාති පකාරත්ථස්ස ච යථාසද්දස්ස, සභාවත්ථස්ස ච යථාසද්දස්ස සරූපෙකසෙසවසෙන එකසෙසං කත්වා ‘‘යථා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පදභාජනීයෙ පනස්ස යථත්ථෙසු එකෙකස්ස යොජනාවසෙන ‘‘දෙසිතො’’ති එකවචනං කතං.

'ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिले आहे' या गाथाचरणाचा, या पदभाजनियात (शब्दांच्या विश्लेषणात) सांगितलेल्या अर्थाशी हा मेळ आहे – आनापानस्मृती ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिली आहे, ज्या प्रकारे उपदेशिली आहे. 'यथा' शब्दाने समाविष्ट केलेले दहा 'यथार्थ' देखील ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिले आहेत, ज्या प्रकारे उपदेशिले आहेत; अशा प्रकारे प्रकार-अर्थ दर्शवणाऱ्या 'यथा' शब्दाचा आणि स्वभाव-अर्थ दर्शवणाऱ्या 'यथा' शब्दाचा सरूप-एकशेष नियमाने एकशेष करून 'यथा' असे म्हटले आहे, हे जाणावे. परंतु पदभाजनियात, 'यथा' च्या अर्थांपैकी एकेकाचा संबंध जोडल्यामुळे 'उपदेशिला आहे' (देसितो) असे एकवचन वापरले आहे.

‘‘සොති ගහට්ඨො වා හොති පබ්බජිතො වා’’ති වුත්තත්තා ආදිපදෙපි යස්ස ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වාති වුත්තමෙව හොති. ලොකත්ථො වුත්තොයෙව. පභාසෙතීති අත්තනො ඤාණස්ස පාකටං කරොතීති අත්ථො[Pg.87]. අභිසම්බුද්ධත්තාති සාවකපාරමිඤාණෙනපි පටිවිද්ධභාවෙන. ඔභාසෙතීති කාමාවචරභූතං ලොකං. භාසෙතීති රූපාවචරභූතං ලොකං. පභාසෙතීති අරූපාවචරභූතං ලොකං.

'तो गृहस्थ असो वा प्रव्रजित असो' असे म्हटल्यामुळे, पहिल्या पदातही 'ज्या गृहस्थाचा किंवा प्रव्रजिताचा' असे म्हटल्यासारखेच होते. 'लोक' शब्दाचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. 'प्रभासित करतो' म्हणजे आपल्या ज्ञानाला प्रकट करतो असा अर्थ आहे. 'अभिसंबुद्ध असल्यामुळे' म्हणजे श्रावक-पारमी ज्ञानाने देखील (सत्याचा) वेध घेतल्यामुळे (साक्षात्कार केल्यामुळे). 'अवभासित करतो' म्हणजे कामावचर भूमीतील लोकाला. 'भासित करतो' म्हणजे रूपावचर भूमीतील लोकाला. 'प्रभासित करतो' म्हणजे अरूपावचर भूमीतील लोकाला.

අරියඤාණන්ති අරහත්තමග්ගඤාණං. මහිකා මුත්තොති මහිකාය මුත්තො. මහිකාති නීහාරො වුච්චති. මහියා මුත්තොතිපි පාඨො. ධූමරජා මුත්තොති ධූමතො ච රජතො ච මුත්තො. රාහුගහණා විප්පමුත්තොති රාහුනො චන්දස්ස ආසන්නුපක්කිලෙසත්තා ද්වීහි උපසග්ගෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තං. භාසතෙ ඉති සඔභාසට්ඨෙන. තපතෙ ඉති සතෙජට්ඨෙන. විරොචතෙ ඉති රුචිරට්ඨෙන. එවමෙවන්ති එවං එවං. යස්මා පන චන්දොපි සයං භාසන්තො තපන්තො විරොචන්තො ඉමං ඔකාසලොකං ඔභාසෙති, භික්ඛු ච පඤ්ඤාය භාසන්තො තපන්තො විරොචන්තො ඉමං ඛන්ධාදිලොකං පඤ්ඤාය ඔභාසෙති, තස්මා උභයත්‍රාපි ‘‘භාසෙතී’’ති අවත්වා ‘‘භාසතෙ’’ ඉච්චෙව වුත්තං. එවඤ්හි වුත්තෙ හෙතුඅත්ථොපි වුත්තො හොති. අතිවිසදතරාභසූරියොපමං අග්ගහෙත්වා කස්මා චන්දොපමා ගහිතාති චෙ? සබ්බකිලෙසපරිළාහවූපසමෙන සන්තස්ස භික්ඛුනො සන්තගුණයුත්තචන්දොපමා අනුච්ඡවිකාති ගහිතාති වෙදිතබ්බං. එවං ආනාපානස්සතිභාවනාසිද්ධිසාධකං යොගාවචරං ථුනිත්වා ඉමානි තෙරස වොදානෙ ඤාණානීති තානි ඤාණානි නිගමෙත්වා දස්සෙතීති.

'आर्यज्ञान' म्हणजे अर्हत् मार्ग ज्ञान होय. 'महिका मुक्त' म्हणजे धुक्यापासून मुक्त झालेला. 'महिका' म्हणजे धुके (नीहार) म्हटले जाते. 'महीपासून मुक्त' असाही पाठ आहे. 'धूमरज मुक्त' म्हणजे धूर आणि धूळ यांपासून मुक्त झालेला. 'राहूच्या ग्रहणापासून विशेष मुक्त' म्हणजे राहू हा चंद्राचा जवळचा उपक्लेश (मळवट आणणारा) असल्यामुळे, दोन उपसर्गांनी विशेष करून सांगितले आहे. 'भासते' म्हणजे स्वतःच्या प्रकाशाच्या अर्थाने. 'तपते' म्हणजे स्वतःच्या तेजाच्या अर्थाने. 'विरोचते' म्हणजे सुंदरतेच्या अर्थाने. 'त्याचप्रमाणे' म्हणजे अशाच प्रकारे. कारण ज्याप्रमाणे चंद्र देखील स्वतः प्रकाशित होत, तपत आणि शोभून दिसत या आकाशलोकाला प्रकाशित करतो, आणि भिक्खू देखील प्रज्ञेने प्रकाशित होत, तपत आणि शोभून दिसत या स्कंध इत्यादी रूपातील संसाराला प्रज्ञेने प्रकाशित करतो; म्हणून दोन्ही ठिकाणी 'भासित करतो' असे न म्हणता 'भासते' असेच म्हटले आहे. कारण असे म्हटले असता प्रयोजक अर्थ देखील सांगितला जातो. अत्यंत प्रखर प्रकाश देणाऱ्या सूर्याची उपमा न घेता चंद्राची उपमा का घेतली आहे? असे विचारल्यास – सर्व क्लेशांच्या संतापाचे शमन झाल्यामुळे शांत झालेल्या भिक्खूसाठी शांत गुणांनी युक्त असलेली चंद्राची उपमाच योग्य आहे, म्हणून ती घेतली आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे, आनापानस्मृती भावनेची सिद्धी साध्य करणाऱ्या योगावाचराची प्रशंसा करून, 'ही तेरा परिशुद्धीची ज्ञाने आहेत' असे म्हणून त्या ज्ञानांचा उपसंहार करून दाखवला आहे.

වොදානඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

परिशुद्धी-ज्ञान-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

5. සතොකාරිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

५. सतोकारि-ज्ञान-निर्देश-वर्णना

163. සතොකාරිඤාණනිද්දෙසෙ මාතිකායං ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. අයඤ්හි එත්ථ ඉධ-සද්දො සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො, අඤ්ඤසාසනස්ස තථාභාවපටිසෙධනො ච. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහී’’ති (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241).

१६३. सतोकारि-ज्ञान-निर्देशातील मातृकेमध्ये 'इध भिक्खू' (येथे भिक्खू) म्हणजे या शासनातील भिक्खू होय. कारण येथे हा 'इध' (येथे) शब्द सर्व प्रकारे आनापानस्मृती समाधी उत्पन्न करणाऱ्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आश्रय असलेल्या शासनाला दर्शवणारा आहे, आणि इतर शासनांमध्ये तशा प्रकारचा भाव असण्याचा निषेध करणारा आहे. म्हणूनच हे म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, येथेच (या शासनातच) श्रमण आहेत... पे... इतर परप्रवाद (परकीय पंथ) श्रमणांनी शून्य आहेत.'

අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වාති ඉදමස්ස ආනාපානස්සතිසමාධි භාවනානුරූපසෙනාසනපරිග්ගහපරිදීපනං. ඉමස්ස [Pg.88] හි භික්ඛුනො දීඝරත්තං රූපාදීසු ආරම්මණෙසු අනුවිසටං චිත්තං ආනාපානස්සතිසමාධිආරම්මණං අභිරුහිතුං න ඉච්ඡති, කූටගොණයුත්තරථො විය උප්පථමෙව ධාවති. තස්මා සෙය්‍යථාපි නාම ගොපො කූටධෙනුයා සබ්බං ඛීරං පිවිත්වා වඩ්ඪිතං කූටවච්ඡං දමෙතුකාමො ධෙනුතො අපනෙත්වා එකමන්තෙ මහන්තං ථම්භං නිඛණිත්වා තත්ථ යොත්තෙන බන්ධෙය්‍ය, අථස්ස සො වච්ඡො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වා පලායිතුං අසක්කොන්තො තමෙව ථම්භං උපනිසීදෙය්‍ය වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා, එවමෙව ඉමිනාපි භික්ඛුනා දීඝරත්තං රූපාරම්මණාදිරසපානවඩ්ඪිතං දුට්ඨචිත්තං දමෙතුකාමෙන රූපාදිආරම්මණතො අපනෙත්වා අරඤ්ඤං වා රුක්ඛමූලං වා සුඤ්ඤාගාරං වා පවෙසෙත්වා තත්ථ අස්සාසපස්සාසථම්භෙ සතියොත්තෙන බන්ධිතබ්බං. එවමස්ස තං චිත්තං ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වාපි පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණං අලභමානං සතියොත්තං ඡින්දිත්වා පලායිතුං අසක්කොන්තං තමෙවාරම්මණං උපචාරප්පනාවසෙන උපනිසීදති චෙව උපනිපජ්ජති ච. තෙනාහු පොරාණා –

"अरण्यात गेलेला किंवा वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला किंवा शून्य घरात गेलेला" हे या भिक्खूच्या आनापानस्मृति-समाधीच्या भावनेला अनुरूप अशा सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) स्वीकार दर्शवणारे आहे. कारण या भिक्खूचे चित्त दीर्घकाळापासून रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये भटकत राहिलेले असल्याने, ते आनापानस्मृति-समाधीच्या आलंबनावर आरूढ होण्यास इच्छित नाही; ते जणू काही खोडकर बैलाने जोडलेल्या रथाप्रमाणे चुकीच्या मार्गानेच धावते. म्हणून, ज्याप्रमाणे एखाद्या गोपाळाला खोडकर गायीचे सर्व दूध पिऊन वाढलेल्या खोडकर वासराला वश करायचे असेल, तर तो त्याला गायीपासून दूर नेऊन एका बाजूला एक मोठा खांब रोवून तिथे दोरीने बांधतो. त्यानंतर ते वासरू इकडेतिकडे धडपड करूनही पळून जाण्यास असमर्थ ठरल्याने शेवटी त्याच खांबाजवळ बसते किंवा झोपते; त्याचप्रमाणे, दीर्घकाळापासून रूपादी आलंबनांच्या रसाचे आस्वादन करून वाढलेल्या आपल्या चंचल चित्ताला वश करू इच्छिणाऱ्या या भिक्खूनेही रूपादी आलंबनांपासून चित्ताला दूर करून, अरण्यात किंवा वृक्षाच्या मुळाशी या शून्य घरात प्रवेश करून, तिथे श्वास-प्रश्वास रूपी खांबाला स्मृती रूपी दोरीने बांधले पाहिजे. अशा प्रकारे बांधले असता, त्याचे ते चित्त इकडेतिकडे धडपडले तरीही पूर्वी सवय झालेल्या आलंबनांना न मिळवू शकल्याने, स्मृती रूपी दोरी तोडून पळून जाण्यास असमर्थ ठरून, उपचार आणि अप्पना समाधीच्या प्रभावाने त्याच आलंबनाजवळ स्थिर होते आणि विसावते. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘යථා ථම්භෙ නිබන්ධෙය්‍ය, වච්ඡං දමං නරො ඉධ;

බන්ධෙය්‍යෙවං සකං චිත්තං, සතියාරම්මණෙ දළ්හ’’න්ති. (විසුද්ධි. 1.217;

පාරා. අට්ඨ. 2.165;

දී. නි. අට්ඨ. 2.374;

ම. නි. අට්ඨ. 1.107) –

“ज्याप्रमाणे मनुष्य वश करावयाच्या वासराला खांबाला बांधतो, त्याचप्रमाणे या (शासनात) साधकाने आपल्या चित्ताला स्मृतीच्या साहाय्याने आलंबनावर घट्ट बांधावे.”

එවමස්ස තං සෙනාසනං භාවනානුරූපං හොති. අථ වා යස්මා ඉදං කම්මට්ඨානප්පභෙදෙ මුද්ධභූතං සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං විසෙසාධිගමදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරපදට්ඨානං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං ඉත්ථිපුරිසහත්ථිඅස්සාදිසද්දසමාකුලං ගාමන්තං අපරිච්චජිත්වා න සුකරං භාවෙතුං සද්දකණ්ටකත්තා ඣානස්ස. අගාමකෙ පන අරඤ්ඤෙ සුකරං යොගාවචරෙන ඉදං කම්මට්ඨානං පරිග්ගහෙත්වා ආනාපානචතුක්කජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණිතුං. තස්මා තස්ස අනුරූපං සෙනාසනං උපදිසන්තො භගවා ‘‘අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිමාහ, තථෙව ථෙරො.

अशा प्रकारे त्याचे ते सेनासन भावनेला अनुरूप होते. किंवा, कारण हे आनापानस्मृति कर्मस्थान सर्व कर्मस्थानांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि सर्व बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध व बुद्धश्रावकांच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे तसेच दृष्टधम्मसुखविहाराचे मुख्य कारण आहे. स्त्री, पुरुष, हत्ती, घोडे इत्यादींच्या आवाजांनी गजबजलेल्या गावाच्या जवळ राहून याचे संवर्धन करणे सोपे नाही, कारण ध्यानासाठी शब्द (आवाज) हा काटा आहे. परंतु, मानवी वस्ती नसलेल्या अरण्यात साधकाला हे कर्मस्थान ग्रहण करून, आनापानस्मृतीचे चारही ध्यान उत्पन्न करून, त्यांनाच आधार बनवून, संस्कारांचे परीक्षण करून सर्वश्रेष्ठ फल अशा अर्हतपदाला प्राप्त करणे सोपे जाते. म्हणून त्याला अनुरूप अशा सेनासनाचा उपदेश करताना भगवंतांनी "अरण्यात गेलेला किंवा..." इत्यादी म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे थेरांनी देखील म्हटले आहे.

වත්ථුවිජ්ජාචරියො විය හි භගවා, සො යථා වත්ථුවිජ්ජාචරියො නගරභූමිං පස්සිත්වා සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා ‘‘එත්ථ නගරං මාපෙථා’’ති උපදිසති, සොත්ථිනා ච නගරෙ නිට්ඨිතෙ රාජකුලතො මහාසක්කාරං ලභති, එවමෙවං යොගාවචරස්ස අනුරූපං සෙනාසනං උපපරික්ඛිත්වා ‘‘එත්ථ කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති උපදිසති, තතො තත්ථ කම්මට්ඨානමනුයුත්තෙන යොගිනා කමෙන [Pg.89] අරහත්තෙ පත්තෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා’’ති මහන්තං සක්කාරං ලභති. අයං පන භික්ඛු ‘‘දීපිසදිසො’’ති වුච්චති. යථා හි මහාදීපිරාජා අරඤ්ඤෙ තිණගහනං වා වනගහනං වා පබ්බතගහනං වා නිස්සාය නිලීයිත්වා වනමහිංසගොකණ්ණසූකරාදයො මිගෙ ගණ්හාති, එවමෙවං අයං අරඤ්ඤාදීසු කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජන්තො භික්ඛු යථාක්කමෙන සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගෙ චෙව අරියඵලානි ච ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බො. තෙනාහු පොරාණා –

कारण भगवान हे वास्तूविद्येच्या आचार्यासारखे आहेत. ज्याप्रमाणे तो वास्तूविद्येचा आचार्य नगरासाठी योग्य भूमी पाहून, तिचे नीट परीक्षण करून "येथे नगर वसवा" असा उपदेश करतो, आणि नगराची सुरक्षितपणे उभारणी झाल्यावर राजघराण्याकडून मोठा सत्कार प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे भगवान साधकासाठी अनुरूप अशा सेनासनाचा विचार करून "येथे कर्मस्थानाचा अभ्यास करावा" असा उपदेश करतात. त्यानंतर तिथे कर्मस्थानाचा अभ्यास करणाऱ्या साधकाने अनुक्रमाने अर्हतपद प्राप्त केल्यावर "ते भगवान खरोखरच सम्यक्संबुद्ध आहेत!" असे म्हणून भगवंतांचा मोठा सत्कार केला जातो. शिवाय, हा भिक्खू "बिबट्यासारखा" म्हटला जातो. ज्याप्रमाणे जंगलातील मोठा बिबट्या अरण्यात गवताच्या झाडीचा, जंगलाचा किंवा पर्वताचा आश्रय घेऊन, लपून बसून रानटी म्हैस, सांबर, रानडुक्कर इत्यादी प्राण्यांची शिकार करतो; त्याचप्रमाणे अरण्यादी ठिकाणी कर्मस्थानाचा अभ्यास करणारा हा भिक्खू अनुक्रमाने स्रोतापत्ती, सकृदागामी, अनागामी आणि अर्हत मार्ग तसेच आर्यफले प्राप्त करतो, असे जाणावे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘යථාපි දීපිකො නාම, නිලීයිත්වා ගණ්හතෙ මිගෙ;

තථෙවායං බුද්ධපුත්තො, යුත්තයොගො විපස්සකො;

අරඤ්ඤං පවිසිත්වාන, ගණ්හාති ඵලමුත්තම’’න්ති. (මි. ප. 6.1.5);

“ज्याप्रमाणे बिबट्या लपून बसून प्राण्यांची शिकार करतो, त्याचप्रमाणे हा बुद्धपुत्र, जो योगाभ्यासात युक्त असलेला विपश्यक भिक्खू आहे, अरण्यात प्रवेश करून उत्तम फल प्राप्त करतो.”

තෙනස්ස පරක්කමජවයොග්ගභූමිං අරඤ්ඤසෙනාසනං දස්සෙන්තො ‘‘අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිමාහ.

म्हणूनच त्याला पराक्रम आणि वेगासाठी योग्य भूमी असलेले अरण्य रूपी सेनासन दाखवताना "अरण्यात गेलेला किंवा..." इत्यादी म्हटले आहे.

තත්ථ අරඤ්ඤගතොති උපරි වුත්තලක්ඛණං යංකිඤ්චි පවිවෙකසුඛං අරඤ්ඤං ගතො. රුක්ඛමූලගතොති රුක්ඛසමීපං ගතො. සුඤ්ඤාගාරගතොති සුඤ්ඤං විවිත්තොකාසං ගතො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා අරඤ්ඤඤ්ච රුක්ඛමූලඤ්ච අවසෙසසත්තවිධසෙනාසනං ගතොපි ‘‘සුඤ්ඤාගාරගතො’’ති වත්තුං වට්ටති. නවවිධඤ්හි සෙනාසනං. යථාහ – ‘‘සො විවිත්තං සෙනාසනං භජති අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජ’’න්ති (විභ. 508). එවමස්ස උතුත්තයානුකූලං ධාතුචරියානුකූලඤ්ච ආනාපානස්සතිභාවනානුරූපං සෙනාසනං උපදිසිත්වා අලීනානුද්ධච්චපක්ඛිකං සන්තමිරියාපථං උපදිසන්තො නිසීදතීති ආහ. අථස්ස නිසජ්ජාය දළ්හභාවං අස්සාසපස්සාසානං පවත්තනසමත්ථතං ආරම්මණපරිග්ගහූපායඤ්ච දස්සෙන්තො පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ පල්ලඞ්කන්ති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං. ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමසරීරං උජුකං ඨපෙත්වා අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසින්නස්ස ධම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනපච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා න උප්පජ්ජන්ති. තාසු අනුප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුද්ධිං ඵාතිං උපගච්ඡති.

त्यामध्ये, "अरण्यात गेलेला" म्हणजे वर सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त अशा कोणत्याही एकांतसुख देणाऱ्या अरण्यात गेलेला. "वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला" म्हणजे वृक्षाच्या जवळ गेलेला. "शून्य घरात गेलेला" म्हणजे शून्य, निर्जन ठिकाणी गेलेला. आणि येथे अरण्य व वृक्षाचे मूळ सोडून उर्वरित सात प्रकारच्या सेनासनांमध्ये गेलेल्या भिक्खूला देखील "शून्य घरात गेलेला" असे म्हणणे योग्य आहे. कारण सेनासन नऊ प्रकारचे आहे. जसे की म्हटले आहे – "तो एकांत सेनासनाचा आश्रय घेतो – अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, कंदरा, गिरीगुहा, स्मशान, वनप्रस्थ, उघडे मैदान, पेंढ्याचा ढीग." अशा प्रकारे त्याला तिन्ही ऋतूंना अनुकूल, धातूंच्या प्रवृत्तीला अनुकूल आणि आनापानस्मृतीच्या भावनेला अनुरूप असे सेनासन दाखवून, आळस व चंचलता नसलेली शांत शारीरिक स्थिती दाखवताना "बसतो" असे म्हटले आहे. त्यानंतर त्याच्या बसण्याची स्थिरता, श्वास-प्रश्वास चालू ठेवण्याची क्षमता आणि आलंबन ग्रहण करण्याचा उपाय दाखवताना "पद्मासन घालून" इत्यादी म्हटले आहे. तिथे "पद्मासन" म्हणजे दोन्ही मांड्या एकमेकांवर घट्ट ठेवून बसणे. "घालून" म्हणजे स्थिर करून. "शरीर सरळ ठेवून" म्हणजे शरीराचा वरचा भाग सरळ ठेवून, पाठीच्या अठरा मणक्यांना एकावर एक व्यवस्थित टेकवून. कारण अशा प्रकारे बसलेल्या साधकाची त्वचा, मांस आणि शिरा वाकल्या जात नाहीत. त्यामुळे, त्या वाकल्या गेल्यामुळे वेळोवेळी ज्या वेदना उत्पन्न होऊ शकतात, त्या उत्पन्न होत नाहीत. त्या वेदना उत्पन्न न झाल्याने चित्त एकाग्र होते, कर्मस्थान ढळत नाही, आणि त्याची वृद्धी व प्रगती होते.

පරිමුඛං [Pg.90] සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපයිත්වා. සො සතොව අස්සසති සතො පස්සසතීති සො භික්ඛු එවං නිසීදිත්වා එවඤ්ච සතිං උපට්ඨපෙත්වා තං සතිං අවිජහන්තො සතො එව අස්සසති සතො පස්සසති, සතොකාරී හොතීති වුත්තං හොති.

"स्मृती समोर प्रस्थापित करून" म्हणजे कर्मस्थानाभिमुख करून स्मृतीला प्रस्थापित करून. "तो स्मृतीपूर्वकच श्वास घेतो, स्मृतीपूर्वकच श्वास सोडतो" म्हणजे तो भिक्खू अशा प्रकारे बसून आणि अशा प्रकारे स्मृती प्रस्थापित करून, त्या स्मृतीचा त्याग न करता, स्मृतीपूर्वकच श्वास घेतो आणि स्मृतीपूर्वकच श्वास सोडतो, म्हणजेच तो स्मृतीचे आचरण करणारा होतो, असे म्हटले आहे.

ඉදානි යෙහි පකාරෙහි සතොකාරී හොති, තෙ පකාරෙ දස්සෙතුං දීඝං වා අස්සසන්තොතිආදිමාහ. තත්ථ දීඝං වා අස්සසන්තොති දීඝං වා අස්සාසං පවත්තයන්තො. තථා රස්සං. යා පන නෙසං දීඝරස්සතා, සා කාලවසෙන වෙදිතබ්බා. කදාචි හි මනුස්සා හත්ථිඅහිආදයො විය කාලවසෙන දීඝං අස්සසන්ති ච පස්සසන්ති ච, කදාචි සුනඛසසාදයො විය රස්සං. අඤ්ඤථා හි චුණ්ණවිචුණ්ණා අස්සාසපස්සාසා දීඝරස්සා නාම න හොන්ති. තස්මා තෙ දීඝං කාලං පවිසන්තා ච නික්ඛමන්තා ච දීඝා, රස්සං කාලං පවිසන්තා ච නික්ඛමන්තා ච රස්සාති වෙදිතබ්බා. තත්‍රායං භික්ඛු උපරි වුත්තෙහි නවහාකාරෙහි දීඝං අස්සසන්තො ච පස්සසන්තො ච දීඝං අස්සසාමි, පස්සසාමීති පජානාති, තථා රස්සං.

आता ज्या प्रकारे साधक स्मृती ठेवून (सजग राहून) क्रिया करतो, ते प्रकार दाखवण्यासाठी 'दीघं वा अस्ससन्तो' (दीर्घ श्वास घेताना) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'दीघं वा अस्ससन्तो' म्हणजे दीर्घ श्वास प्रवृत्त करणारा (घेणारा). तसेच र्‍हस्व (अल्प श्वासाच्या बाबतीतही जाणावे). त्यांच्या श्वासाची जी दीर्घता किंवा र्‍हस्वता आहे, ती कालावधीनुसार समजून घ्यावी. कारण कधीकधी मनुष्य हत्ती, साप इत्यादींप्रमाणे कालावधीनुसार दीर्घ श्वास घेतात आणि सोडतात, तर कधीकधी कुत्रे, ससे इत्यादींप्रमाणे र्‍हस्व (लहान) श्वास घेतात आणि सोडतात. अन्यथा, अत्यंत सूक्ष्म (तुकडे-तुकडे झालेले) श्वासोच्छ्वास दीर्घ किंवा र्‍हस्व म्हटले जाऊ शकत नाहीत. म्हणून, जे दीर्घ काळ आत प्रवेश करतात आणि बाहेर पडतात, ते 'दीर्घ' आहेत; आणि जे अल्प काळ आत प्रवेश करतात आणि बाहेर पडतात, ते 'र्‍हस्व' आहेत असे जाणावे. तेथे हा भिक्खू वर सांगितलेल्या नऊ प्रकारांनी दीर्घ श्वास घेताना आणि सोडताना 'मी दीर्घ श्वास घेत आहे, दीर्घ श्वास सोडत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि तसेच र्‍हस्व श्वासाच्या बाबतीतही जाणतो.

එවං පජානතො ච –

आणि अशा प्रकारे जाणणाऱ्या (भिक्खूच्या) -

‘‘දීඝො රස්සො ච අස්සාසො, පස්සාසොපි ච තාදිසො;

චත්තාරො වණ්ණා වත්තන්ති, නාසිකග්ගෙව භික්ඛුනො’’ති. (විසුද්ධි. 1.219;

පාරා. අට්ඨ. 2.165);

"दीर्घ आणि र्‍हस्व श्वास, आणि तशाच प्रकारचा उच्छ्वास (दीर्घ व र्‍हस्व); हे चार प्रकार भिक्खूच्या नाकाच्या शेंड्यावरच (किंवा वरच्या ओठावर) प्रवृत्त होतात."

නවන්නඤ්චස්ස ආකාරානං එකෙනාකාරෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බා. සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති සකලස්ස අස්සාසකායස්සාදිමජ්ඣපරියොසානං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. සකලස්ස පස්සාසකායස්සාදිමජ්ඣපරියොසානං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. එවං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන අස්සසති චෙව පස්සසති ච. තස්මා ‘‘අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති [Pg.91] වුච්චති. එකස්ස හි භික්ඛුනො චුණ්ණවිචුණ්ණවිසටෙ (විසුද්ධි. 1.219; පාරා. 2.165) අස්සාසකායෙ, පස්සාසකායෙ වා ආදි පාකටො හොති, න මජ්ඣපරියොසානං. සො ආදිමෙව පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, මජ්ඣපරියොසානෙ කිලමති. එකස්ස මජ්ඣං පාකටං හොති, න ආදිපරියොසානං. සො මජ්ඣමෙව පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, ආදිපරියොසානෙ කිලමති. එකස්ස පරියොසානං පාකටං හොති, න ආදිමජ්ඣං. සො පරියොසානංයෙව පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, ආදිමජ්ඣෙ කිලමති. එකස්ස සබ්බං පාකටං හොති, සො සබ්බම්පි පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, න කත්ථචි කිලමති. තාදිසෙන භවිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී’’තිආදි.

आणि त्याच्या नऊ प्रकारांपैकी एका प्रकाराने कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावनेची परिपूर्ती होते, असे जाणावे. 'सर्वकायप्रतिसंवेदी (संपूर्ण श्वास-कायाचा अनुभव घेत) मी श्वास घेईन अशी साधना करतो, सर्वकायप्रतिसंवेदी मी श्वास सोडेन अशी साधना करतो' याचा अर्थ असा की, संपूर्ण श्वास-कायाचा आरंभ, मध्य आणि अंत स्पष्ट करत, प्रकट करत 'मी श्वास घेईन' अशी साधना करतो. संपूर्ण उच्छ्वास-कायाचा आरंभ, मध्य आणि अंत स्पष्ट करत, प्रकट करत 'मी श्वास सोडेन' अशी साधना करतो. अशा प्रकारे स्पष्ट व प्रकट करत तो ज्ञानयुक्त चित्ताने श्वास घेतो आणि सोडतो. म्हणून 'मी श्वास घेईन, श्वास सोडेन अशी साधना करतो' असे म्हटले जाते. कारण एखाद्या भिक्खूला अत्यंत सूक्ष्म आणि विखुरलेल्या श्वास-कायात किंवा उच्छ्वास-कायात केवळ आरंभ स्पष्ट होतो, मध्य आणि अंत स्पष्ट होत नाही. तो केवळ आरंभाचेच ग्रहण करू शकतो, मध्य आणि अंताच्या वेळी थकून जातो. दुसऱ्या एखाद्या भिक्खूला केवळ मध्य स्पष्ट होतो, आरंभ आणि अंत नाही. तो केवळ मध्याचेच ग्रहण करू शकतो, आरंभ आणि अंताच्या वेळी थकून जातो. तिसऱ्या एखाद्या भिक्खूला केवळ अंत स्पष्ट होतो, आरंभ आणि मध्य नाही. तो केवळ अंताचेच ग्रहण करू शकतो, आरंभ आणि मध्याच्या वेळी थकून जातो. चौथ्या एखाद्या भिक्खूला सर्व काही (आरंभ, मध्य आणि अंत) स्पष्ट होते. तो सर्वांचेच ग्रहण करू शकतो आणि कुठेही थकत नाही. साधकाने अशा प्रकारचा व्हावे, हे दर्शवण्यासाठी 'सब्बकायपटिसंवेदी' (सर्वकायप्रतिसंवेदी) इत्यादी म्हटले आहे.

තත්ථ සික්ඛතීති එවං ඝටති වායමති. යො වා තථාභූතස්ස සංවරො, අයමෙත්ථ අධිසීලසික්ඛා. යො තථාභූතස්ස සමාධි, අයං අධිචිත්තසික්ඛා. යා තථාභූතස්ස පඤ්ඤා, අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති ඉමා තිස්සො සික්ඛායො තස්මිං ආරම්මණෙ තාය සතියා තෙන මනසිකාරෙන සික්ඛති ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්ථ යස්මා පුරිමනයෙන කෙවලං අස්සසිතබ්බං පස්සසිතබ්බමෙව ච, න අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං, ඉතො පට්ඨාය පන ඤාණුප්පාදනාදීසු යොගො කරණීයො. තස්මා තත්ථ ‘‘අස්සසාමීති පජානාති පස්සසාමීති පජානාති’’ච්චෙව වත්තමානකාලවසෙන පාළිං වත්වා ඉතො පට්ඨාය කත්තබ්බස්ස ඤාණුප්පාදනාදිනො ආ-කාරස්ස දස්සනත්ථං ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන අනාගතකාලවසෙන පාළි ආරොපිතාති වෙදිතබ්බා.

त्यात 'सिक्खति' (साधना करतो) म्हणजे अशा प्रकारे प्रयत्न करतो, उद्योग करतो. अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या साधकाचा जो संवर (संयम) आहे, ती येथे 'अधिशील-शिक्षा' आहे. अशा साधकाचा जो समाधी आहे, ती 'अधिचित्त-शिक्षा' आहे. अशा साधकाची जी प्रज्ञा आहे, ती 'अधिप्रज्ञा-शिक्षा' आहे. या तीन शिक्षांचा त्या आलंबनावर (श्वासोच्छ्वासावर), त्या स्मृतीसह आणि त्या मनसिकारासह अभ्यास करतो, सेवन करतो, भावना करतो आणि वारंवार सराव करतो, असा येथे अर्थ समजून घ्यावा. त्यात, कारण पूर्वीच्या पद्धतीने केवळ श्वास घेणे आणि सोडणे एवढेच करायचे होते, दुसरे काही करायचे नव्हते. परंतु येथून पुढे ज्ञान उत्पन्न करणे इत्यादींमध्ये प्रयत्न करायचा आहे. म्हणून तेथे 'श्वास घेतो असे जाणतो, श्वास सोडतो असे जाणतो' असे वर्तमानकाळाच्या स्वरूपात पालि पाठ सांगून, येथून पुढे करावयाच्या ज्ञानोत्पत्ती इत्यादी प्रकार दर्शवण्यासाठी 'सर्वकायप्रतिसंवेदी मी श्वास घेईन' इत्यादी पद्धतीने भविष्यकाळाच्या स्वरूपात पालि पाठ ठेवला आहे, असे जाणावे.

පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං…පෙ… සික්ඛතීති ඔළාරිකං අස්සාසපස්සාසසඞ්ඛාතං කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො පටිප්පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති.

'कायसंस्कार शांत करत... साधना करतो' याचा अर्थ असा की, स्थूल अशा श्वासोच्छ्वास नावाच्या कायसंस्काराला शांत करत, पुन्हा शांत करत, निरुद्ध करत, पूर्णपणे शांत करत 'मी श्वास घेईन, श्वास सोडेन' अशी साधना करतो.

තත්‍රෙවං ඔළාරිකසුඛුමතා ච පස්සද්ධි ච වෙදිතබ්බා – ඉමස්ස හි භික්ඛුනො පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ කායො ච චිත්තඤ්ච සදරථා හොන්ති ඔළාරිකා. කායචිත්තානං ඔළාරිකත්තෙ අවූපසන්තෙ අස්සාසපස්සාසාපි ඔළාරිකා හොන්ති, බලවතරා හුත්වා පවත්තන්ති, නාසිකා නප්පහොති, මුඛෙන අස්සසන්තොපි පස්සසන්තොපි තිට්ඨති. යදා පනස්ස කායොපි [Pg.92] චිත්තම්පි පරිග්ගහිතා හොන්ති, තදා තෙ සන්තා හොන්ති වූපසන්තා. තෙසු වූපසන්තෙසු අස්සාසපස්සාසා සුඛුමා හුත්වා පවත්තන්ති, ‘‘අත්ථි නු ඛො, නත්ථී’’ති විචෙතබ්බාකාරප්පත්තා හොන්ති. සෙය්‍යථාපි පුරිසස්ස ධාවිත්වා පබ්බතා වා ඔරොහිත්වා මහාභාරං වා සීසතො ඔරොපෙත්වා ඨිතස්ස ඔළාරිකා අස්සාසපස්සාසා හොන්ති, නාසිකා නප්පහොති, මුඛෙන අස්සසන්තොපි පස්සසන්තොපි තිට්ඨති. යදා පනෙස තං පරිස්සමං විනොදෙත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච අල්ලසාටකං හදයෙ කත්වා සීතාය ඡායාය නිපන්නො හොති, අථස්ස තෙ අස්සාසපස්සාසා සුඛුමා හොන්ති ‘‘අත්ථි නු ඛො, නත්ථී’’ති විචෙතබ්බාකාරප්පත්තා, එවමෙවං ඉමස්ස භික්ඛුනො අපරිග්ගහිතකාලෙති විත්ථාරෙතබ්බං. තථා හිස්ස පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ ‘‘ඔළාරිකොළාරිකෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙමී’’ති ආභොගසමන්නාහාරමනසිකාරො නත්ථි, පරිග්ගහිතකාලෙ පන අත්ථි. තෙනස්ස අපරිග්ගහිතකාලතො පරිග්ගහිතකාලෙ කායසඞ්ඛාරො සුඛුමො හොති. තෙනාහු පොරාණා –

तेथे अशा प्रकारे स्थूलता, सूक्ष्मता आणि शांतता समजून घ्यावी - कारण या भिक्खूचे पूर्वी, श्वासोच्छ्वासाचे ग्रहण न केलेल्या काळात, शरीर आणि चित्त दोन्हीही व्याकुळ आणि स्थूल असतात. शरीर आणि चित्ताची स्थूलता शांत न झाल्यामुळे श्वासोच्छ्वास देखील स्थूल असतात आणि वेगाने चालतात; नाक पुरेसे पडत नाही आणि तो तोंडाने श्वास घेत व सोडत राहतो. परंतु जेव्हा त्याचे शरीर आणि चित्त दोन्हीही ग्रहण केले जातात (एकाग्र होतात), तेव्हा ते शांत आणि पूर्णपणे शांत होतात. ते शांत झाल्यावर श्वासोच्छ्वास सूक्ष्म होऊन चालतात आणि 'श्वास चालू आहे की नाही?' असा विचार करावा लागण्यासारख्या अवस्थेला पोहोचतात. जसे की, एखादा माणूस धावून किंवा डोंगरावरून उतरून किंवा डोक्यावरील मोठा भार खाली ठेवून उभा राहिला असता, त्याचे श्वासोच्छ्वास स्थूल असतात, नाक पुरेसे पडत नाही आणि तो तोंडाने श्वास घेत व सोडत राहतो. परंतु जेव्हा तो आपला थकवा दूर करून, स्नान करून, पाणी पिऊन आणि ओले वस्त्र छातीवर ठेवून थंड सावलीत पडलेला असतो, तेव्हा त्याचे ते श्वासोच्छ्वास सूक्ष्म होतात आणि 'श्वास चालू आहे की नाही?' असा विचार करावा लागण्यासारख्या अवस्थेला पोहोचतात. याचप्रमाणे या भिक्खूच्या श्वासोच्छ्वासाचे ग्रहण न केलेल्या काळाविषयी सविस्तर समजून घ्यावे. कारण पूर्वी श्वासोच्छ्वासाचे ग्रहण न केलेल्या काळात 'मी स्थूल कायसंस्कारांना शांत करतो' असा विचार, लक्ष देणे आणि मनसिकार नसतो, परंतु ग्रहण केलेल्या काळात तो असतो. त्यामुळे ग्रहण न केलेल्या काळापेक्षा ग्रहण केलेल्या काळात त्याचा कायसंस्कार सूक्ष्म होतो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे -

‘‘සාරද්ධෙ කායෙ චිත්තෙ ච, අධිමත්තං පවත්තති;

අසාරද්ධම්හි කායම්හි, සුඛුමං සම්පවත්තතී’’ති. (විසුද්ධි. 1.220;

පාරා. අට්ඨ. 2.165);

"शरीर आणि चित्त व्याकुळ असताना (श्वास) अत्यंत तीव्रतेने चालतो; शरीर व्याकुळ नसताना (शांत असताना) तो सूक्ष्मपणे चालतो."

පරිග්ගහෙපි ඔළාරිකො, පඨමජ්ඣානූපචාරෙ සුඛුමො. තස්මිම්පි ඔළාරිකො, පඨමජ්ඣානෙ සුඛුමො. පඨමජ්ඣානෙ ච දුතියජ්ඣානූපචාරෙ ච ඔළාරිකො, දුතියජ්ඣානෙ සුඛුමො. දුතියජ්ඣානෙ ච තතියජ්ඣානූපචාරෙ ච ඔළාරිකො, තතියජ්ඣානෙ සුඛුමො. තතියජ්ඣානෙ ච චතුත්ථජ්ඣානූපචාරෙ ච ඔළාරිකො, චතුත්ථජ්ඣානෙ අතිසුඛුමො අප්පවත්තිමෙව පාපුණාති. ඉදං තාව දීඝභාණකසංයුත්තභාණකානං මතං.

"(श्वासाचे) ग्रहण करताना देखील तो स्थूल असतो, प्रथम ध्यानाच्या उपचारात तो सूक्ष्म असतो. त्या उपचारातही तो स्थूल असतो, प्रथम ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. प्रथम ध्यानात आणि द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, द्वितीय ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. द्वितीय ध्यानात आणि तृतीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, तृतीय ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. तृतीय ध्यानात आणि चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, चतुर्थ ध्यानात तो अत्यंत सूक्ष्म होऊन अप्रवृत्तीलाच (पूर्णपणे थांबण्यालाच) प्राप्त होतो. हे प्रामुख्याने दीघभाणक (दीर्घनिकाय पाठ करणारे) आणि संयुत्तभाणक (संयुत्तनिकाय पाठ करणारे) आचार्यांचे मत आहे."

මජ්ඣිමභාණකා පන ‘‘පඨමජ්ඣානෙ ඔළාරිකො, දුතියජ්ඣානූපචාරෙ සුඛුමො’’ති එවං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො උපරූපරිජ්ඣානූපචාරෙපි සුඛුමතරං ඉච්ඡන්ති. සබ්බෙසංයෙව පන මතෙන අපරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො පරිග්ගහිතකාලෙ පටිප්පස්සම්භති, පරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො පඨමජ්ඣානූපචාරෙ…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානූපචාරෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො චතුත්ථජ්ඣානෙ පටිප්පස්සම්භති. අයං තාව සමථෙ නයො.

परंतु, मज्झिमभाणक (मध्यम निकाय पाठ करणारे) आचार्य असे मानतात की, "पहिल्या ध्यानात जो स्थूल असतो, तो दुसऱ्या ध्यानाच्या उपचारात सूक्ष्म होतो." अशा प्रकारे खालच्या खालच्या ध्यानापेक्षा वरच्या वरच्या ध्यानाच्या उपचारातही ते अधिक सूक्ष्मता इच्छितात. परंतु सर्वच आचार्यांच्या मतानुसार, (श्वासोच्छ्वासाचे) ग्रहण न केलेल्या काळात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार (श्वासोच्छ्वास) ग्रहण केलेल्या काळात शांत होतो; आणि ग्रहण केलेल्या काळात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार पहिल्या ध्यानाच्या उपचारात... पे... चौथ्या ध्यानाच्या उपचारात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार चौथ्या ध्यानात शांत होतो. हा प्रथम समथाचा (शमथाचा) मार्ग आहे.

විපස්සනායං [Pg.93] පන අපරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො ඔළාරිකො, මහාභූතපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, උපාදාරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, සකලරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, අරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, රූපාරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, පච්චයපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, සප්පච්චයනාමරූපදස්සනෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, ලක්ඛණාරම්මණික විපස්සනාය සුඛුමො. සොපි දුබ්බලවිපස්සනාය ඔළාරිකො, බලවවිපස්සනාය සුඛුමො. තත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමෙන පච්ඡිමෙන පටිප්පස්සද්ධි වෙදිතබ්බා. එවමෙත්ථ ඔළාරිකසුඛුමතා පටිප්පස්සද්ධි ච වෙදිතබ්බා. අයං තාවෙත්ථ කායානුපස්සනාවසෙන වුත්තස්ස පඨමචතුක්කස්ස අනුපුබ්බපදවණ්ණනා.

विपश्यनेमध्ये तर, ग्रहण न केलेल्या काळात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार स्थूल असतो, आणि महाभूतांचे ग्रहण (परिग्रह) करताना तो सूक्ष्म असतो. तो (महाभूत परिग्रहाच्या वेळचा) देखील स्थूल असतो, उपादाय रूपाच्या परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, संपूर्ण रूपाच्या परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, अरूपाच्या (नामाच्या) परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, रूप-अरूपाच्या परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, प्रत्यय (कारणांच्या) परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, कारणांसह नामरूपाच्या दर्शनाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, लक्षणांचे आलंबन असणाऱ्या विपश्यनेच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील दुर्बळ विपश्यनेच्या वेळी स्थूल असतो आणि बलवान विपश्यनेच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तेथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच पूर्व-पूर्व श्वासोच्छ्वासाची उत्तर-उत्तर श्वासोच्छ्वासाने होणारी शांतता (प्रश्रब्धता) जाणावी. अशा प्रकारे येथे स्थूलता-सूक्ष्मता आणि प्रश्रब्धता जाणावी. ही या आनापानस्मृतीमध्ये कायानुपश्यनेच्या द्वारे सांगितलेल्या पहिल्या चतुष्काची अनुक्रमशः पद-वर्णना आहे.

යස්මා පනෙත්ථ ඉදමෙව චතුක්කං ආදිකම්මිකස්ස කම්මට්ඨානවසෙන වුත්තං, ඉතරානි පන තීණි චතුක්කානි එත්ථ පත්තජ්ඣානස්ස වෙදනාචිත්තධම්මානුපස්සනාවසෙන, තස්මා ඉමං කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා ආනාපානචතුක්කජ්ඣානපදට්ඨානාය විපස්සනාය සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන සීලපරිසොධනාදීනි සබ්බකිච්චානි කත්වා සත්තඞ්ගසමන්නාගතස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙතබ්බං. තත්‍රිමෙ පඤ්ච සන්ධයො උග්ගහො පරිපුච්ඡා උපට්ඨානං අප්පනා ලක්ඛණන්ති. තත්ථ උග්ගහො නාම කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනං. පරිපුච්ඡා නාම කම්මට්ඨානස්ස පරිපුච්ඡනං. උපට්ඨානං නාම කම්මට්ඨානස්ස උපට්ඨානං. අප්පනා නාම කම්මට්ඨානස්ස අප්පනා. ලක්ඛණං නාම කම්මට්ඨානස්ස ලක්ඛණං, ‘‘එවං ලක්ඛණමිදං කම්මට්ඨාන’’න්ති කම්මට්ඨානසභාවූපධාරණන්ති වුත්තං හොති.

कारण येथे हे पहिलेच चतुष्क आदिकर्मिकासाठी (प्रारंभ करणाऱ्यासाठी) कर्मस्थान म्हणून सांगितले आहे, आणि इतर तीन चतुष्के येथे ध्यान प्राप्त केलेल्या योग्यासाठी वेदनानुपश्यना, चित्तानुपश्यना आणि धम्मानुपश्यनेच्या द्वारे सांगितली आहेत. म्हणून, या कर्मस्थानाची भावना करून, आनापानाच्या चार ध्यानांना आधार बनवून केलेल्या विपश्यनेच्या द्वारे, प्रतिसंभिदांसह अर्हत्त्व प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्या आदिकर्मिक कुलपुत्राने विशुद्धिमार्गात सांगितलेल्या पद्धतीने शील-परिशोधन इत्यादी सर्व कृत्ये करून, सात अंगांनी युक्त असणाऱ्या आचार्यांच्या सन्निध पाच संधींनी युक्त असणारे कर्मस्थान ग्रहण केले पाहिजे. तेथे या पाच संधी आहेत: उद्ग्रह (शिकणे), परिपृच्छा (विचारणे), उपस्थान (प्रकट होणे), अर्पणा आणि लक्षण. तेथे उद्ग्रह म्हणजे कर्मस्थान शिकणे होय. परिपृच्छा म्हणजे कर्मस्थानाविषयी विचारपूस करणे होय. उपस्थान म्हणजे कर्मस्थानाचे (निमित्ताचे) प्रकट होणे होय. अर्पणा म्हणजे कर्मस्थानाची अर्पणा (समाधी) होय. लक्षण म्हणजे कर्मस्थानाचे लक्षण होय; 'या कर्मस्थानाचे असे लक्षण आहे' अशा प्रकारे कर्मस्थानाच्या स्वभावाचे अवधारण (निश्चय) करणे, असे म्हटले आहे.

එවං පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හන්තො අත්තනාපි න කිලමති, ආචරියම්පි න විහෙසෙති. තස්මා ථොකං උද්දිසාපෙත්වා බහුං කාලං සජ්ඣායිත්වා එවං පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා ආචරියස්ස සන්තිකෙ වා අඤ්ඤත්ථ වා අට්ඨාරස දොසයුත්තෙ විහාරෙ වජ්ජෙත්වා පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙ සෙනාසනෙ වසන්තෙන උපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙන කතභත්තකිච්චෙන භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා සුඛනිසින්නෙන රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන චිත්තං සම්පහංසෙත්වා ආචරියුග්ගහතො [Pg.94] එකපදම්පි අපරිහාපෙන්තෙන ඉදං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං මනසි කාතබ්බං. තත්‍රායං මනසිකාරවිධි –

अशा प्रकारे पाच संधींनी युक्त असणारे कर्मस्थान शिकणारा स्वतःही थकत नाही आणि आचार्यांनाही त्रास देत नाही. म्हणून थोडे शिकून घेऊन, दीर्घकाळ त्याचा स्वाध्याय करून, अशा प्रकारे पाच संधींनी युक्त असणारे कर्मस्थान शिकून, आचार्यांच्या जवळ किंवा इतरत्र, अठरा दोषांनी युक्त असणारे विहार वर्ज्य करून, पाच अंगांनी युक्त असणाऱ्या सेनासनात राहणाऱ्या भिक्षूने, लहान-सहान अडथळे (परिबोध) दूर करून, भोजन विधी आटोपून, भोजनामुळे येणारी सुस्ती दूर करून, सुखाने बसून, त्रिरत्नांच्या गुणांचे अनुस्मरण करून चित्त प्रसन्न करून, आचार्यांकडून शिकलेल्या कर्मस्थानातील एकही पद न गाळता, या आनापानस्मृती कर्मस्थानाचा मनस्कार केला पाहिजे. तेथे मनस्काराची ही पद्धत आहे –

‘‘ගණනා අනුබන්ධනා, ඵුසනා ඨපනා සල්ලක්ඛණා;

විවට්ටනා පාරිසුද්ධි, තෙසඤ්ච පටිපස්සනා’’ති.

“गणना, अनुबंधन, स्पर्श, स्थापना, संलक्षण; विवर्तन, पारिशुद्धी आणि त्यांचे प्रतिपश्यन (प्रत्यवेक्षण).”

තත්ථ ගණනාති ගණනායෙව. අනුබන්ධනාති අනුගමනා. ඵුසනාති ඵුට්ඨට්ඨානං. ඨපනාති අප්පනා. සල්ලක්ඛණාති විපස්සනා. විවට්ටනාති මග්ගො. පාරිසුද්ධීති ඵලං. තෙසඤ්ච පටිපස්සනාති පච්චවෙක්ඛණා. තත්ථ ඉමිනා ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන පඨමං ගණනාය ඉදං කම්මට්ඨානං මනසි කාතබ්බං. ගණෙන්තෙන පන පඤ්චන්නං හෙට්ඨා න ඨපෙතබ්බං, දසන්නං උපරි න නෙතබ්බං, අන්තරා ඛණ්ඩං න දස්සෙතබ්බං. පඤ්චන්නං හෙට්ඨා ඨපෙන්තස්ස හි සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තුප්පාදො විප්ඵන්දති සම්බාධෙ වජෙ සන්නිරුද්ධගොගණො විය. දසන්නං උපරි නෙන්තස්ස ගණනනිස්සිතොව චිත්තුප්පාදො හොති. අන්තරා ඛණ්ඩං දස්සෙන්තස්ස ‘‘සිඛාප්පත්තං නු ඛො මෙ කම්මට්ඨානං, නො’’ති චිත්තං විකම්පති, තස්මා එතෙ දොසෙ වජ්ජෙත්වා ගණෙතබ්බං.

तेथे 'गणना' म्हणजे गणनाच (मोजणेच) होय. 'अनुबंधन' म्हणजे अनुगमन (श्वासाच्या मागे मागे जाणे) होय. 'स्पर्श' म्हणजे स्पर्शाचे स्थान (नासिकाग्र किंवा ओठ) होय. 'स्थापना' म्हणजे अर्पणा होय. 'संलक्षण' म्हणजे विपश्यना होय. 'विवर्तन' म्हणजे मार्ग होय. 'पारिशुद्धी' म्हणजे फल होय. 'त्यांचे प्रतिपश्यन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण होय. तेथे या आदिकर्मिक कुलपुत्राने प्रथम गणनेच्या द्वारे या कर्मस्थानाचा मनस्कार केला पाहिजे. गणना करताना पाचपेक्षा कमी मोजू नये, दहापेक्षा जास्त मोजू नये आणि मध्येच खंड पडू देऊ नये. कारण पाचपेक्षा कमी मोजणाऱ्याचे चित्त अरुंद जागेत कोंडलेल्या गाईंच्या कळपाप्रमाणे संकुचित जागेत तडफडते. दहापेक्षा जास्त मोजणाऱ्याचे चित्त केवळ गणनेवरच आश्रित राहते. आणि मध्येच खंड पडू देणाऱ्याचे चित्त 'माझे कर्मस्थान शिखरेला (पूर्णत्वाला) पोहोचले आहे की नाही?' या विचाराने डळमळीत होते. म्हणून हे दोष वर्ज्य करून गणना केली पाहिजे.

ගණෙන්තෙන ච පඨමං දන්ධගණනාය ධඤ්ඤමාපකගණනාය ගණෙතබ්බං. ධඤ්ඤමාපකො හි නාළිං පූරෙත්වා ‘‘එක’’න්ති වත්වා ඔකිරති, පුන පූරෙන්තො කිඤ්චි කචවරං දිස්වා ඡඩ්ඩෙන්තො ‘‘එකං එක’’න්ති වදති. එසෙව නයො ද්වෙ ද්වෙතිආදීසු. එවමෙවං ඉමිනාපි අස්සාසපස්සාසෙසු යො උපට්ඨාති, තං ගහෙත්වා ‘‘එකං එක’’න්තිආදිං කත්වා යාව ‘‘දස දසා’’ති පවත්තමානං පවත්තමානං උපලක්ඛෙත්වාව ගණෙතබ්බං. තස්ස එවං ගණයතො නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච අස්සාසපස්සාසා පාකටා හොන්ති.

आणि गणना करताना प्रथम संथ गणनेने, धान्य मोजणाऱ्याच्या गणनेप्रमाणे मोजले पाहिजे. कारण धान्य मोजणारा माप (पात्र) भरून 'एक' असे म्हणून ते ओततो, आणि पुन्हा भरताना काही कचरा दिसल्यास तो फेकून देत 'एक, एक' असे म्हणतो. 'दोन, दोन' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. याचप्रमाणे या योग्यानेही श्वासोच्छ्वासांपैकी जो श्वास प्रकट होतो, त्याला ग्रहण करून 'एक, एक' इत्यादीपासून सुरुवात करून 'दहा, दहा' पर्यंत प्रवृत्त होणाऱ्या श्वासाला ओळखूनच मोजले पाहिजे. अशा प्रकारे गणना करणाऱ्या त्या योग्याला बाहेर जाणारे आणि आत येणारे श्वासोच्छ्वास स्पष्ट जाणवू लागतात.

අථානෙන තං දන්ධගණනං ධඤ්ඤමාපකගණනං පහාය සීඝගණනාය ගොපාලකගණනාය ගණෙතබ්බං. ඡෙකො හි ගොපාලකො සක්ඛරාදයො උච්ඡඞ්ගෙන ගහෙත්වා රජ්ජුදණ්ඩහත්ථො පාතොව වජං ගන්ත්වා ගාවො පිට්ඨියං පහරිත්වා පලිඝත්ථම්භමත්ථකෙ නිසින්නො ද්වාරං පත්තං පත්තංයෙව ගාවං ‘‘එකො ද්වෙ’’ති සක්ඛරං ඛිපිත්වා ඛිපිත්වා ගණෙති. තියාමරත්තිං සම්බාධෙ ඔකාසෙ දුක්ඛං වුත්ථගොගණො නික්ඛමන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිඝංසන්තො වෙගෙන වෙගෙන පුඤ්ජපුඤ්ජො හුත්වා නික්ඛමති. සො වෙගෙන වෙගෙන ‘‘තීණි චත්තාරි පඤ්ච දසා’’ති ගණෙතියෙව, එවමස්සාපි පුරිමනයෙන ගණයතො [Pg.95] අස්සාසපස්සාසා පාකටා හුත්වා සීඝං සීඝං පුනප්පුනං සඤ්චරන්ති. තතො තෙන ‘‘පුනප්පුනං සඤ්චරන්තී’’ති ඤත්වා අන්තො ච බහි ච අග්ගහෙත්වා ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව ගහෙත්වා ‘‘එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච, එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච ඡ, එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච ඡ සත්ත…පෙ… අට්ඨ නව දසා’’ති සීඝං සීඝං ගණෙතබ්බමෙව. ගණනාපටිබද්ධෙ හි කම්මට්ඨානෙ ගණනබලෙනෙව චිත්තං එකග්ගං හොති අරිත්තුපත්ථම්භනවසෙන චණ්ඩසොතෙ නාවාඨපනමිව.

त्यानंतर या (योग्याने) ती धान्य मोजणाऱ्याच्या मोजणीसारखी असणारी संथ मोजणी सोडून देऊन, जलद मोजणीने म्हणजेच गोपाळाच्या मोजणीसारख्या मोजणीने मोजावे. चतुर गोपाळ ज्याप्रमाणे कंबरेला खडे बांधून, हातात दोरी व काठी घेऊन, सकाळीच गोठ्यात जाऊन, गाईंच्या पाठीवर मारून, वेशीच्या खांबाच्या वर बसून, दारापाशी आलेल्या प्रत्येक गाईला 'एक, दोन' असे म्हणून खडा टाकत टाकत मोजतो. रात्रीच्या तिन्ही प्रहरात अरुंद जागेत कष्टाने राहिलेला गाईंचा कळप बाहेर पडताना एकमेकांना घासून वेगाने वेगाने झुंडीच्या झुंडी होऊन बाहेर पडतो. तो (गोपाळ) वेगाने वेगाने 'तीन, चार, पाच... दहा' असे मोजतोच. त्याचप्रमाणे पूर्वीच्या पद्धतीने मोजणाऱ्या या योग्यालाही श्वास-प्रश्वास स्पष्ट होऊन वेगाने वेगाने वारंवार चालू लागतात. त्यानंतर त्याने 'हे वारंवार चालू आहेत' असे जाणून, आत आणि बाहेर लक्ष न देता, केवळ नासिकाद्वारापाशी आलेल्या श्वास-प्रश्वासालाच ग्रहण करून 'एक, दोन, तीन, चार, पाच; एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा; एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा, सात... आठ, नऊ, दहा' असे वेगाने वेगाने मोजावेच. कारण मोजणीशी संबंधित असणाऱ्या कर्मस्थानात मोजणीच्या बळानेच चित्त एकाग्र होते, ज्याप्रमाणे वेगवान प्रवाहामध्ये वल्ह्याच्या आधाराने नाव स्थिर केली जाते.

තස්සෙවං සීඝං සීඝං ගණයතො කම්මට්ඨානං නිරන්තරං පවත්තං විය හුත්වා උපට්ඨාති. අථ ‘‘නිරන්තරං පවත්තතී’’ති ඤත්වා අන්තො ච බහි ච වාතං අපරිග්ගහෙත්වා පුරිමනයෙනෙව වෙගෙන වෙගෙන ගණෙතබ්බං. අන්තොපවිසනවාතෙන හි සද්ධිං චිත්තං පවෙසයතො අබ්භන්තරං වාතබ්භාහතං මෙදපූරිතං විය හොති. බහිනික්ඛමනවාතෙන සද්ධිං චිත්තං නීහරතො බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චිත්තං වික්ඛිපති. ඵුට්ඨඵුට්ඨොකාසෙ පන සතිං ඨපෙත්වා භාවෙන්තස්සෙව භාවනා සම්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘අන්තො ච බහි ච වාතං අපරිග්ගහෙත්වා පුරිමනයෙනෙව වෙගෙන වෙගෙන ගණෙතබ්බ’’න්ති.

अशा प्रकारे वेगाने वेगाने मोजणाऱ्या त्या योग्याला कर्मस्थान निरंतर चालल्यासारखे भासते. त्यानंतर 'हे निरंतर चालत आहे' असे जाणून, आत आणि बाहेर जाणाऱ्या वायूला ग्रहण न करता, पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने वेगाने मोजावे. कारण आत प्रवेश करणाऱ्या वायू सोबत चित्त आत नेणाऱ्या व्यक्तीला शरीराचा आतील भाग वायूने आघात केल्यासारखा किंवा चरबीने भरल्यासारखा वाटतो. बाहेर पडणाऱ्या वायू सोबत चित्त बाहेर काढणाऱ्या व्यक्तीचे चित्त बाहेरील विविध आरंमणांमध्ये (विषयांमध्ये) विक्षिप्त होते. परंतु श्वास-प्रश्वासाच्या स्पर्श होणाऱ्या जागेवरच स्मृती ठेवून भावना करणाऱ्याचीच भावना यशस्वी होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'आत आणि बाहेर जाणाऱ्या वायूला ग्रहण न करता पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने वेगाने मोजावे'.

කීවචිරං පනෙතං ගණෙතබ්බන්ති? යාව විනා ගණනාය අස්සාසපස්සාසාරම්මණෙ සති සන්තිට්ඨති. බහි විසටවිතක්කවිච්ඡෙදං කත්වා අස්සාසපස්සාසාරම්මණෙ සති සණ්ඨාපනත්ථංයෙව හි ගණනාති.

पण हे किती वेळ मोजावे? जोपर्यंत मोजणीशिवाय श्वास-प्रश्वासाच्या आरंमणावर स्मृती चांगल्या प्रकारे स्थिर होत नाही, तोपर्यंत मोजावे. कारण बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांचा छेद करून श्वास-प्रश्वासाच्या आरंमणावर स्मृती स्थिर करण्यासाठीच मोजणी असते, असे जाणावे.

එවං ගණනාය මනසි කත්වා අනුබන්ධනාය මනසි කාතබ්බං. අනුබන්ධනා නාම ගණනං පටිසංහරිත්වා සතියා නිරන්තරං අස්සාසපස්සාසානං අනුගමනං. තඤ්ච ඛො න ආදිමජ්ඣපරියොසානානුගමනවසෙන. ආදිමජ්ඣපරියොසානානි තස්සානුගමනෙ ආදීනවා ච හෙට්ඨා වුත්තායෙව.

अशा प्रकारे मोजणीने मनसिकार करून, त्यानंतर अनुबंधनाने मनसिकार करावा. अनुबंधन म्हणजे मोजणी थांबवून, स्मृतीद्वारे निरंतर होणाऱ्या श्वास-प्रश्वासाचे अनुसरण करणे. आणि ते अनुसरण श्वास-प्रश्वासाच्या आदि, मध्य आणि अंताच्या अनुसरणाच्या रूपाने नसावे. कारण आदि, मध्य आणि अंत आणि त्यांच्या अनुसरणातील दोष पूर्वीच सांगितले आहेत.

තස්මා අනුබන්ධනාය මනසිකරොන්තෙන න ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන මනසි කාතබ්බං, අපිච ඛො ඵුසනාවසෙන ච ඨපනාවසෙන ච මනසි කාතබ්බං. ගණනානුබන්ධනාවසෙන විය හි ඵුසනාඨපනාවසෙන විසුං මනසිකාරො නත්ථි, ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව පන ගණෙන්තො ගණනාය ච ඵුසනාය ච මනසි කරොති, තත්ථෙව ගණනං පටිසංහරිත්වා තෙ සතියා අනුබන්ධන්තො, අප්පනාවසෙන ච චිත්තං ඨපෙන්තො ‘‘අනුබන්ධනාය ච ඵුසනාය ච ඨපනාය ච මනසි [Pg.96] කරොතී’’ති වුච්චති. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථාසු වුත්තපඞ්ගුළදොවාරිකොපමාහි ඉධෙව පාළියං වුත්තකකචූපමාය ච වෙදිතබ්බො.

म्हणून अनुबंधनाने मनसिकार करणाऱ्याने आदि, मध्य आणि अंताच्या रूपाने मनसिकार करू नये, तर स्पर्श आणि स्थापना यांच्या रूपाने मनसिकार करावा. कारण मोजणी आणि अनुबंधन यांच्याप्रमाणे स्पर्श आणि स्थापना यांच्यासाठी वेगळा मनसिकार नसतो. परंतु स्पर्श होणाऱ्या जागेवरच मोजणारा मनुष्य मोजणीने आणि स्पर्शाने मनसिकार करतो. तेथेच मोजणी थांबवून, स्मृतीद्वारे त्यांचे अनुबंधन करणारा आणि अर्पणाच्या रूपाने चित्त स्थिर करणारा मनुष्य 'अनुबंधन, स्पर्श आणि स्थापना या तिन्हींनी मनसिकार करतो' असे म्हटले जाते. हा अर्थ अट्ठकथांमध्ये सांगितलेल्या पांगळ्याच्या व द्वारपालाच्या उपमेने आणि याच पाळीमध्ये सांगितलेल्या करवतीच्या उपमेने समजून घ्यावा.

තත්‍රායං පඞ්ගුළොපමා – සෙය්‍යථාපි පඞ්ගුළො දොලාය කීළතං මාතාපුත්තානං දොලං ඛිපිත්වා තත්ථෙව දොලාථම්භමූලෙ නිසින්නො කමෙන ආගච්ඡන්තස්ස ච ගච්ඡන්තස්ස ච දොලාඵලකස්ස උභො කොටියො මජ්ඣඤ්ච පස්සති, න ච උභොකොටිමජ්ඣානං දස්සනත්ථං බ්‍යාවටො හොති, එවමෙව භික්ඛු සතිවසෙන උපනිබන්ධනත්ථම්භමූලෙ ඨත්වා අස්සාසපස්සාසදොලං ඛිපිත්වා තත්ථෙව නිමිත්තෙ සතියා නිසීදන්තො කමෙන ආගච්ඡන්තානඤ්ච ගච්ඡන්තානඤ්ච ඵුට්ඨට්ඨානෙ අස්සාසපස්සාසානං ආදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡන්තො තත්ථෙව (විසුද්ධි. 1.225) චිත්තං ඨපෙත්වා පස්සති, න ච තෙසං දස්සනත්ථං බ්‍යාවටො හොති. අයං පඞ්ගුළොපමා.

त्यात ही पांगळ्याची उपमा आहे – ज्याप्रमाणे एखादा पांगळा माणूस पाळण्यावर खेळणाऱ्या आई आणि मुलाचा पाळणा हलवून, तेथेच पाळण्याच्या खांबाच्या मुळाशी बसून, क्रमाने येणाऱ्या आणि जाणाऱ्या पाळण्याच्या फळीची दोन्ही टोके आणि मध्य भाग पाहतो, परंतु दोन्ही टोके व मध्य भाग पाहण्यासाठी तो धडपड करत नाही. त्याचप्रमाणे भिक्खू स्मृतीच्या बळाने श्वास-प्रश्वास बांधण्याच्या खांबाच्या मुळाशी (नासिकाग्र किंवा ओठावर) राहून, श्वास-प्रश्वास रूपी पाळणा हलवून, तेथेच त्या निमित्तावर स्मृती ठेवून बसतो आणि क्रमाने येणाऱ्या व जाणाऱ्या, स्पर्श होणाऱ्या जागेवरील श्वास-प्रश्वासांच्या आदि, मध्य आणि अंताचे स्मृतीद्वारे अनुसरण करत तेथेच चित्त स्थिर करून पाहतो, आणि ते पाहण्यासाठी तो धडपड करत नाही. ही पांगळ्याची उपमा आहे.

අයං පන දොවාරිකොපමා – සෙය්‍යථාපි දොවාරිකො නගරස්ස අන්තො ච බහි ච පුරිසෙ ‘‘කො ත්වං, කුතො වා ආගතො, කුහිං වා ගච්ඡසි, කිං වා තෙ හත්ථෙ’’ති න වීමංසති. න හි තස්ස තෙ භාරා, ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව පන වීමංසති, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො අන්තොපවිට්ඨවාතා ච බහිනික්ඛන්තවාතා ච න භාරා හොන්ති, ද්වාරප්පත්තා ද්වාරප්පත්තායෙව භාරාති අයං දොවාරිකොපමා.

आणि ही द्वारपालाची उपमा आहे – ज्याप्रमाणे द्वारपाल नगराच्या आत आणि बाहेर जाणाऱ्या लोकांना 'तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? कुठे जात आहेस? तुझ्या हातात काय आहे?' अशी चौकशी करत नाही. कारण ते त्याने काम नसते. परंतु तो केवळ दारापाशी आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीचीच चौकशी करतो. त्याचप्रमाणे या भिक्खूसाठी आत प्रवेश करणारा वायू आणि बाहेर पडणारा वायू हीच त्याची जबाबदारी नसते, तर केवळ नासिकाद्वारापाशी आलेला वायू हीच त्याची जबाबदारी असते. ही द्वारपालाची उपमा आहे.

කකචූපමා පන ‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.159) නයෙන ඉධ වුත්තායෙව. ඉධ පනස්ස ආගතාගතවසෙන අමනසිකාරමත්තමෙව පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං.

करवतीची उपमा तर 'निमित्त, श्वास-प्रश्वास' इत्यादी पद्धतीने येथे सांगितलीच आहे. परंतु येथे श्वास-प्रश्वासाच्या येण्या-जाण्यावर मनसिकार न करणे एवढेच त्याचे प्रयोजन आहे, असे जाणावे.

ඉදං කම්මට්ඨානං මනසිකරොතො කස්සචි න චිරෙනෙව නිමිත්තඤ්ච උප්පජ්ජති, අවසෙසඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතා අප්පනාසඞ්ඛාතා ඨපනා ච සම්පජ්ජති. කස්සචි පන ගණනාවසෙනෙව මනසිකාරකාලතො පභුති යථා සාරද්ධකායස්ස මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා නිසීදතො මඤ්චපීඨං ඔනමති විකූජති, පච්චත්ථරණං වලිං ගණ්හාති, අසාරද්ධකායස්ස පන නිසීදතො නෙව මඤ්චපීඨං ඔනමති න විකූජති, න පච්චත්ථරණං වලිං ගණ්හාති, තූලපිචුපූරිතං විය මඤ්චපීඨං හොති[Pg.97]. කස්මා? යස්මා අසාරද්ධො කායො ලහුකො හොති, එවමෙවං ගණනාවසෙන මනසිකාරකාලතො පභුති අනුක්කමතො ඔළාරිකඅස්සාසපස්සාසනිරොධවසෙන කායදරථෙ වූපසන්තෙ කායොපි චිත්තම්පි ලහුකං හොති, සරීරං ආකාසෙ ලඞ්ඝනාකාරප්පත්තං විය හොති.

या कर्मस्थानाचा मनसिकार करणाऱ्या कोणा एकाला लवकरच निमित्त उत्पन्न होते, आणि उर्वरित ध्यान-अंगांनी सुशोभित असणारी अर्पणा नावाची स्थापना (समाधी) प्राप्त होते. परंतु कोणा एकाला मोजणीच्या बळानेच मनसिकार केल्याच्या काळापासून, ज्याप्रमाणे थकलेल्या शरीराचा माणूस पलंगावर किंवा पाटावर बसला असता पलंग किंवा पाट खाली झुकतो, करकर वाजतो आणि अंथरूणाला सुरकुत्या पडतात; परंतु थकवा नसलेल्या शरीराचा माणूस बसला असता पलंग किंवा पाट खाली झुकत नाही, करकर वाजत नाही आणि अंथरूणाला सुरकुत्या पडत नाहीत, तो पलंग किंवा पाट कापसाने भरल्यासारखा वाटतो. का? कारण थकवा नसलेले शरीर हलके असते. त्याचप्रमाणे मोजणीच्या बळाने मनसिकार केल्याच्या काळापासून क्रमाने स्थूल श्वास-प्रश्वासाच्या निरोधाने शरीराचा थकवा शांत झाल्यावर शरीर आणि चित्त दोन्ही हलके होतात, आणि शरीर आकाशात उडण्याच्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यासारखे वाटते.

තස්ස ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ නිරුද්ධෙ සුඛුමඅස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණං චිත්තං පවත්තති. තස්මිම්පි නිරුද්ධෙ අපරාපරං තතො සුඛුමතරං සුඛුමතරං අස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණං පවත්තතියෙව. ස්වායමත්ථො උපරි වුත්තකංසථාලොපමාය වෙදිතබ්බො.

त्या साधकाचे स्थूल श्वास-प्रश्वास निरुद्ध झाले असता, सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला आलंबन बनवणारे चित्त प्रवृत्त होते. ते सूक्ष्म श्वास-प्रश्वास देखील निरुद्ध झाले असता, त्याहूनही उत्तरोत्तर अधिक सूक्ष्म असणाऱ्या श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला आलंबन बनवणारे चित्त प्रवृत्त होतेच. हा अर्थ पुढे सांगण्यात येणाऱ्या कांस्यपात्राच्या उपमेवरून समजून घ्यावा.

යථා හි අඤ්ඤානි කම්මට්ඨානානි උපරූපරි විභූතානි හොන්ති, න තථා ඉදං. ඉදං පන උපරූපරි භාවෙන්තස්ස සුඛුමත්තං ගච්ඡති, උපට්ඨානම්පි න උපගච්ඡති. එවං අනුපට්ඨහන්තෙ පන තස්මිං තෙන භික්ඛුනා ‘‘ආචරියං පුච්ඡිස්සාමී’’ති වා ‘‘නට්ඨං දානි මෙ කම්මට්ඨාන’’න්ති වා උට්ඨායාසනා න ගන්තබ්බං. ඉරියාපථං විකොපෙත්වා ගච්ඡතො හි කම්මට්ඨානං නවනවමෙව හොති. තස්මා යථානිසින්නෙනෙව දෙසතො ආහරිතබ්බං.

कारण जशी इतर कम्मट्ठाने उत्तरोत्तर अधिक स्पष्ट होत जातात, तसे हे आनापानसती कम्मट्ठाण होत नाही. उलट, या कम्मट्ठानाचा उत्तरोत्तर सराव करणाऱ्या साधकासाठी हे अधिक सूक्ष्म होत जाते आणि स्पष्टपणे जाणवेनासे होते. अशा प्रकारे ते स्पष्ट न जाणवल्यास, त्या भिक्खूने 'मी आचार्यांना विचारतो' किंवा 'आता माझे कम्मट्ठाण नष्ट झाले आहे' असे म्हणून आसनावरून उठून जाऊ नये. कारण शारीरिक मुद्रा बदलून जाणाऱ्या साधकासाठी कम्मट्ठाण पुन्हा नव्यानेच सुरू करावे लागते. म्हणून, ज्या आसनावर तो बसला आहे, त्याच आसनावर राहून मूळ स्पर्शस्थानावरूनच ते पुन्हा प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करावा.

තත්‍රායං ආහරණූපායො – තෙන භික්ඛුනා කම්මට්ඨානස්ස අනුපට්ඨානභාවං ඤත්වා ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘ඉමෙ අස්සාසපස්සාසා නාම කත්ථ අත්ථි, කත්ථ නත්ථි. කස්ස වා අත්ථි, කස්ස වා නත්ථී’’ති. අථෙවං පටිසඤ්චික්ඛතො ‘‘ඉමෙ අන්තොමාතුකුච්ඡියං නත්ථි, උදකෙ නිමුග්ගානං නත්ථි, තථා අසඤ්ඤීභූතානං මතානං චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නානං රූපාරූපභවසමඞ්ගීනං නිරොධසමාපන්නාන’’න්ති ඤත්වා එවං අත්තනාව අත්තා පටිචොදෙතබ්බො ‘‘නනු, ත්වං පණ්ඩිත, නෙව මාතුකුච්ඡිගතො, න උදකෙ නිමුග්ගො, න අසඤ්ඤීභූතො, න මතො, න චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නො, න රූපාරූපභවසමඞ්ගී, න නිරොධසමාපන්නො. අත්ථියෙව තෙ අස්සාසපස්සාසා, මන්දපඤ්ඤතාය පන පරිග්ගහෙතුං න සක්කොසී’’ති. අථානෙන පකතිඵුට්ඨවසෙන චිත්තං ඨපෙත්වා මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. ඉමෙ හි දීඝනාසිකස්ස නාසාපුටං ඝට්ටෙන්තා පවත්තන්ති, රස්සනාසිකස්ස උත්තරොට්ඨං. තස්මානෙන ඉමං නාම ඨානං ඝට්ටෙන්තීති නිමිත්තං ඨපෙතබ්බං. ඉමමෙව හි අත්ථවසං පටිච්ච වුත්තං භගවතා – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්ස ආනාපානස්සතිභාවනං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.149; සං. නි. 5.992). කිඤ්චාපි හි [Pg.98] යංකිඤ්චි කම්මට්ඨානං සතස්ස සම්පජානස්සෙව සම්පජ්ජති, ඉතො අඤ්ඤං පන මනසිකරොන්තස්ස පාකටං හොති. ඉදං පන ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං ගරුකං ගරුකභාවනං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධපුත්තානං මහාපුරිසානංයෙව මනසිකාරභූමිභූතං, න චෙව ඉත්තරං, න ච ඉත්තරසත්තසමාසෙවිතං. යථා යථා මනසි කරීයති, තථා තථා සන්තඤ්චෙව හොති සුඛුමඤ්ච. තස්මා එත්ථ බලවතී සති ච පඤ්ඤා ච ඉච්ඡිතබ්බා.

ते पुन्हा प्राप्त करण्याचा उपाय हा आहे - त्या भिक्खूने कम्मट्ठाण स्पष्ट न जाणवण्याची स्थिती जाणून घेऊन असा विचार करावा: 'हे श्वास-प्रश्वास कोठे असतात आणि कोठे नसतात? कोणाकडे असतात आणि कोणाकडे नसतात?' असा विचार करताना, 'हे श्वास-प्रश्वास मातेच्या गर्भातील जिवामध्ये नसतात, पाण्यात बुडालेल्यांमध्ये नसतात, तसेच असंज्ञी जीवांमध्ये, मृतांमध्ये, चतुर्थ ध्यान प्राप्त केलेल्यांमध्ये, रूप व अरूप भवामध्ये उत्पन्न झालेल्यांमध्ये आणि निरोध समापत्ती प्राप्त केलेल्यांमध्ये नसतात,' हे जाणून घेऊन स्वतःच स्वतःला अशा प्रकारे उपदेश करावा: 'हे विद्वाना! तू तर मातेच्या गर्भात नाहीस, पाण्यात बुडालेला नाहीस, असंज्ञी नाहीस, मृत नाहीस, चतुर्थ ध्यान प्राप्त केलेला नाहीस, रूप-अरूप भवातील नाहीस आणि निरोध समापत्ती प्राप्त केलेलाही नाहीस. तुझ्यामध्ये श्वास-प्रश्वास नक्कीच चालू आहेत, परंतु मंद बुद्धीमुळे तू ते ग्रहण करू शकत नाहीस.' त्यानंतर त्याने नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानावर चित्त स्थिर करून मनसिकार करावा. कारण, लांब नाक असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत हे श्वास नाकपुड्यांना स्पर्श करत वाहतात, तर लहान नाक असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत वरच्या ओठाला स्पर्श करत वाहतात. म्हणून त्याने 'या विशिष्ट स्थानाला स्पर्श करत आहेत' असे निमित्त बनवून चित्त तेथेच स्थिर करावे. याच कारणास्तव भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो! मी स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीसाठी आनापानसतीची भावना सांगत नाही.' जरी कोणतेही कम्मट्ठाण जागरूक आणि संप्रजन्य असलेल्या व्यक्तीलाच साध्य होते, तरीही इतर कम्मट्ठानांवर मन एकाग्र केल्यास ते सहज स्पष्ट होते. परंतु हे आनापानसती कम्मट्ठाण अत्यंत कठीण आहे, आणि याचा सराव करणे देखील कठीण आहे. हे केवळ बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धपुत्र यांसारख्या महापुरुषांच्याच मनसिकाराची भूमी आहे. हे सामान्य किंवा हीन दर्जाचे नाही, आणि हीन प्राण्यांकडून याचा सराव केला जाऊ शकत नाही. जसा जसा याचा सराव केला जातो, तसे तसे हे अधिक शांत आणि सूक्ष्म होत जाते. म्हणून, यामध्ये तीव्र सती आणि प्रज्ञा असणे आवश्यक आहे.

යථා හි මට්ඨසාටකස්ස තුන්නකරණකාලෙ සූචිපි සුඛුමා ඉච්ඡිතබ්බා, සූචිපාසවෙධනම්පි තතො සුඛුමතරං, එවමෙවං මට්ඨසාටකසදිසස්ස ඉමස්ස කම්මට්ඨානස්ස භාවනාකාලෙ සූචිපටිභාගා සතිපි සූචිපාසවෙධනපටිභාගා තංසම්පයුත්තා පඤ්ඤාපි බලවතී ඉච්ඡිතබ්බා. තාහි ච පන සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා න තෙ අස්සාසපස්සාසා අඤ්ඤත්‍ර පකතිඵුට්ඨොකාසා පරියෙසිතබ්බා.

ज्याप्रमाणे मऊ आणि तलम वस्त्राची शिलाई करताना सूक्ष्म सुईची आवश्यकता असते, आणि सुईच्या नाक्याला छिद्र पाडण्यासाठी त्याहूनही अधिक सूक्ष्म सुईची आवश्यकता असते, त्याचप्रमाणे, मऊ वस्त्रासारख्या असणाऱ्या या कम्मट्ठानाच्या भावनेच्या वेळी, सुईसारखी असणारी सती आणि सुईच्या नाक्याला छिद्र पाडणाऱ्या सुईसारखी असणारी तिच्याशी संप्रयुक्त प्रज्ञा देखील तीव्र असणे आवश्यक आहे. आणि त्या सती व प्रज्ञेने युक्त असलेल्या भिक्खूने त्या श्वास-प्रश्वासांना नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानाशिवाय इतर कोठेही शोधू नये.

යථා හි කස්සකො ඛෙත්තං කසිත්වා බලීබද්දෙ මුඤ්චිත්වා ගොචරමුඛෙ කත්වා ඡායාය නිසින්නො විස්සමෙය්‍ය, අථස්ස තෙ බලීබද්දා වෙගෙන අටවිං පවිසෙය්‍යුං. යො හොති ඡෙකො කස්සකො, සො පුන තෙ ගහෙත්වා යොජෙතුකාමො න තෙසං අනුපදං ගන්ත්වා අටවිං ආහිණ්ඩති. අථ ඛො රස්මිඤ්ච පතොදඤ්ච ගහෙත්වා උජුකමෙව තෙසං නිපාතනතිත්ථං ගන්ත්වා නිසීදති වා නිපජ්ජති වා. අථ තෙ ගොණෙ දිවසභාගං චරිත්වා නිපාතනතිත්ථං ඔතරිත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පච්චුත්තරිත්වා ඨිතෙ දිස්වා රස්මියා බන්ධිත්වා පතොදෙන විජ්ඣන්තො ආනෙත්වා යොජෙත්වා පුන කම්මං කරොති. එවමෙවං තෙන භික්ඛුනා න තෙ අස්සාසපස්සාසා අඤ්ඤත්‍ර පකතිඵුට්ඨොකාසා පරියෙසිතබ්බා. සතිරස්මිං පන පඤ්ඤාපතොදඤ්ච ගහෙත්වා පකතිඵුට්ඨොකාසෙ චිත්තං ඨපෙත්වා මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එවං හිස්ස මනසිකරොතො න චිරස්සෙව තෙ උපට්ඨහන්ති නිපාතනතිත්ථෙ විය ගොණා. තතො තෙන සතිරස්මියා බන්ධිත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ යොජෙත්වා පඤ්ඤාපතොදෙන විජ්ඣන්තෙන පුනප්පුනං කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිතබ්බං. තස්සෙවමනුයුඤ්ජතො න චිරස්සෙව නිමිත්තං උපට්ඨාති. තං පනෙතං න සබ්බෙසං එකසදිසං හොති, අපිච ඛො කස්සචි සුඛසම්ඵස්සං උප්පාදයමානො තූලපිචු විය කප්පාසපිචු විය වාතධාරා විය ච උපට්ඨාතීති එකච්චෙ ආහු.

ज्याप्रमाणे एखादा शेतकरी शेत नांगरून झाल्यावर बैलांना मोकळे सोडून, त्यांना चरण्याच्या जागेकडे पाठवून स्वतः सावलीत बसून विश्रांती घेतो, त्यानंतर त्याचे ते बैल वेगाने जंगलात निघून जातात. जो चतुर शेतकरी असतो, तो त्यांना पुन्हा पकडून नांगराला जुंपू इच्छित असताना, त्यांच्या पावलांच्या मागावर जंगलात भटकत नाही. तर तो दोरी आणि चाबूक घेऊन थेट त्यांच्या पाणी पिण्याच्या घाटावर जाऊन बसतो किंवा झोपतो. त्यानंतर ते बैल दिवसभर चरून पाणी पिण्याच्या घाटावर उतरतात, स्नान करून व पाणी पिऊन बाहेर आल्यावर तिथे उभे राहिलेले पाहून, तो त्यांना दोरीने बांधतो, चाबकाने हाकत परत आणतो आणि नांगराला जुंपून पुन्हा आपले काम सुरू करतो. त्याचप्रमाणे, त्या भिक्खूने त्या श्वास-प्रश्वासांना नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानाशिवाय इतर कोठेही शोधू नये. उलट, सतीरूपी दोरी आणि प्रज्ञारूपी चाबूक घेऊन नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानावर चित्त स्थिर करून मनसिकार करावा. अशा प्रकारे मनसिकार करणाऱ्या साधकाला, घाटावर बैल आल्याप्रमाणे, ते श्वास-प्रश्वास लवकरच स्पष्टपणे जाणवू लागतात. त्यानंतर त्याने सतीरूपी दोरीने बांधून, त्याच स्थानावर स्थिर करून, प्रज्ञारूपी चाबकाने हाकत वारंवार कम्मट्ठानाचा अभ्यास करावा. अशा प्रकारे अभ्यास करणाऱ्या साधकाला लवकरच निमित्त प्रकट होते. परंतु ते निमित्त सर्वांसाठी सारखेच नसते. काही साधकांना ते सुखद स्पर्श निर्माण करणारे कापसाच्या ढिगासारखे, लोकरीच्या ढिगासारखे किंवा वाऱ्याच्या प्रवाहासारखे जाणवते, असे काही आचार्य म्हणतात.

අයං [Pg.99] පන අට්ඨකථාසු විනිච්ඡයො – ඉදඤ්හි කස්සචි තාරකරූපං විය මණිගුළිකා විය මුත්තාගුළිකා විය ච, කස්සචි ඛරසම්ඵස්සං හුත්වා කප්පාසට්ඨි විය දාරුසාරසූචි විය ච, කස්සචි දීඝපාමඞ්ගසුත්තං විය කුසුමදාමං විය ධූමසිඛා විය ච, කස්සචි විත්ථතං මක්කටකසුත්තං විය වලාහකපටලං විය පදුමපුප්ඵං විය රථචක්කං විය චන්දමණ්ඩලං විය සූරියමණ්ඩලං විය ච උපට්ඨාති, තඤ්ච පනෙතං යථා සම්බහුලෙසු භික්ඛූසු සුත්තන්තං සජ්ඣායිත්වා නිසින්නෙසු එකෙන භික්ඛුනා ‘‘තුම්හාකං කීදිසං හුත්වා ඉදං සුත්තං උපට්ඨාතී’’ති වුත්තෙ එකො ‘‘මය්හං මහතී පබ්බතෙය්‍යා නදී විය හුත්වා උපට්ඨාතී’’ති ආහ. අපරො ‘‘මය්හං එකා වනරාජි විය’’. අඤ්ඤො ‘‘මය්හං එකො සීතච්ඡායො සාඛාසම්පන්නො ඵලභාරභරිතො රුක්ඛො වියා’’ති. තෙසඤ්හි තං එකමෙව සුත්තං සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාති. එවං එකමෙව කම්මට්ඨානං සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාති. සඤ්ඤජඤ්හි එතං සඤ්ඤානිදානං සඤ්ඤාපභවං, තස්මා සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං.

अट्ठकथांमधील निर्णय हा आहे - हे निमित्त काही साधकांना ताऱ्यांच्या प्रकाशासारखे, मण्यांच्या गोळीसारखे किंवा मोत्यांच्या माळेसारखे जाणवते, काहींना खरखरीत स्पर्श होऊन कापसाच्या बियांसारखे किंवा लाकडाच्या तीक्ष्ण सुईसारखे जाणवते, काहींना लांब सुवर्णसूत्रासारखे, फुलांच्या माळेसारखे किंवा धुराच्या रेषेसारखे जाणवते, तर काहींना पसरलेल्या कोळ्याच्या जाळ्यासारखे, ढगांच्या थरासारखे, कमळाच्या फुलासारखे, रथाच्या चाकासारखे, चंद्रमंडळासारखे किंवा सूर्यमंडळासारखे जाणवते. हे अगदी तसेच आहे, जसे अनेक भिक्खू एकत्र बसून सुत्ताचे पठण करत असताना, एका भिक्खूने विचारले, 'तुम्हाला हे सुत्त कशा प्रकारे जाणवते?' तेव्हा एक भिक्खू म्हणाला, 'मला हे पर्वतावरून वाहणाऱ्या मोठ्या नदीसारखे जाणवते.' दुसरा म्हणाला, 'मला हे एखाद्या वनराईसारखे जाणवते.' तिसरा म्हणाला, 'मला हे थंड सावली देणाऱ्या, फांद्यांनी युक्त आणि फळांच्या भाराने लदबदलेल्या वृक्षासारखे जाणवते.' कारण, त्यांच्यासाठी ते एकच सुत्त त्यांच्या वेगवेगळ्या संज्ञेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट झाले. त्याचप्रमाणे, एकच कम्मट्ठाण वेगवेगळ्या संज्ञेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट होते. कारण हे निमित्त संज्ञेपासून उत्पन्न होणारे, संज्ञेवर आधारित आणि संज्ञेमधूनच निर्माण होणारे आहे. म्हणून संज्ञेच्या विविधतेमुळे ते वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट होते, असे समजून घ्यावे.

එවං උපට්ඨිතෙ පන නිමිත්තෙ තෙන භික්ඛුනා ආචරියස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං ‘‘මය්හං, භන්තෙ, එවරූපං නාම උපට්ඨාතී’’ති. ආචරියෙන පන ‘‘නිමිත්තමිදං, ආවුසො, කම්මට්ඨානං පුනප්පුනං මනසි කරොහි සප්පුරිසා’’ති වත්තබ්බො. අථානෙන නිමිත්තෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බං. එවමස්සායං ඉතො පභුති ඨපනාවසෙන භාවනා හොති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

अशा प्रकारे (प्रतिभाग) निमित्त प्रकट झाल्यावर त्या भिक्खूने आचार्यांच्या जवळ जाऊन असे सांगावे, "भन्ते, मला अशा प्रकारचे निमित्त प्रकट होत आहे." आचार्यांनी त्याला म्हणावे, "आयुष्यमान, हे निमित्त आहे. हे सत्पुरुषा, या कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) वारंवार मनन (मनसिकार) कर." त्यानंतर त्याने त्या निमित्तावरच चित्त स्थिर करावे. अशा प्रकारे, या काळापासून पुढे चित्त स्थिर करण्याच्या द्वारे त्याची ही भावना होते. प्राचीन आचार्यांनी देखील असे म्हटले आहे –

‘‘නිමිත්තෙ ඨපයං චිත්තං, නානාකාරං විභාවයං;

ධීරො අස්සාසපස්සාසෙ, සකං චිත්තං නිබන්ධතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165;

විසුද්ධි. 1.232);

"निमित्तावर चित्त स्थिर ठेवून आणि विविध प्रकारच्या विक्षेपांना दूर करत, तो धीर (बुद्धिमान) पुरुष श्वास आणि प्रश्वासावर आपले चित्त बांधून ठेवतो (एकाग्र करतो)."

තස්සෙවං නිමිත්තුපට්ඨානතො පභුති නීවරණානි වික්ඛම්භිතානෙව හොන්ති, කිලෙසා සන්නිසින්නාව, චිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාහිතමෙව. අථානෙන තං නිමිත්තං නෙව වණ්ණතො මනසි කාතබ්බං, න ලක්ඛණතො පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, අපිච ඛො ඛත්තියමහෙසියා චක්කවත්තිගබ්භො විය කස්සකෙන සාලියවගබ්භො විය ච ආවාසාදීනි සත්ත අසප්පායානි වජ්ජෙත්වා තානෙව සත්ත සප්පායානි සෙවන්තෙන සාධුකං රක්ඛිතබ්බං, අථ නං එවං රක්ඛිත්වා පුනප්පුනං මනසිකාරවසෙන වුද්ධිං විරූළ්හිං ගමයිත්වා දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බං, වීරියසමතා යොජෙතබ්බා. තස්සෙවං ඝටෙන්තස්ස [Pg.100] විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තානුක්කමෙන තස්මිං නිමිත්තෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තන්ති. එවං නිබ්බත්තචතුක්කපඤ්චකජ්ඣානො පනෙත්ථ භික්ඛු සල්ලක්ඛණාවිවට්ටනාවසෙන කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා පාරිසුද්ධිං පත්තුකාමො තදෙව ඣානං පඤ්චහාකාරෙහි වසිප්පත්තං පගුණං කත්වා නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙති. කථං? සො හි සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අස්සාසපස්සාසානං සමුදයො කරජකායො ච චිත්තඤ්චාති පස්සති. යථා හි කම්මාරගග්ගරියා ධමමානාය භස්තඤ්ච පුරිසස්ස ච තජ්ජං වායාමං පටිච්ච වාතො සඤ්චරති, එවමෙවං කායඤ්ච චිත්තඤ්ච පටිච්ච අස්සාසපස්සාසාති. තතො අස්සාසපස්සාසෙ ච කායඤ්ච රූපන්ති, චිත්තඤ්ච තංසම්පයුත්තෙ ච ධම්මෙ අරූපන්ති වවත්ථපෙති.

अशा प्रकारे त्याला निमित्त प्रकट झाल्यापासून नीवरणांचा पूर्णपणे उपशम होतो, क्लेश शांत होतात आणि चित्त उपचार समाधीने समाहितच होते. त्यानंतर त्याने त्या निमित्ताचा रंगाच्या दृष्टीने विचार करू नये आणि लक्षणाच्या दृष्टीने त्याचे परीक्षण करू नये. परंतु, ज्याप्रमाणे क्षत्रिय महाराणी चक्रवर्ती राजाच्या गर्भाचे रक्षण करते किंवा ज्याप्रमाणे शेतकरी शालीच्या (तांदळाच्या) पिकाचे रक्षण करतो, त्याप्रमाणे आवास (निवासस्थान) इत्यादी सात अहितकारक गोष्टींचा त्याग करून, त्या सात हितकारक गोष्टींचेच सेवन करत त्या निमित्ताचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करावे. त्यानंतर त्याचे अशा प्रकारे रक्षण करून, वारंवार मनन करण्याच्या द्वारे त्याची वृद्धी आणि समृद्धी करून, दहा प्रकारच्या अर्पणा-कौशल्याची प्राप्ती करावी आणि वीर्याचे संतुलन साधावे. अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या त्या साधकाला 'विसुद्धिमग्ग' मध्ये सांगितलेल्या क्रमानुसार त्या निमित्तामध्ये चतुक आणि पंचक ध्यान उत्पन्न होतात. येथे, अशा प्रकारे चतुक आणि पंचक ध्यान प्राप्त केलेला भिक्खू, लक्षण-निश्चिती आणि विवट्टन (विपश्यना व मार्ग) यांच्या द्वारे कम्मट्ठानाची वृद्धी करून, अत्यंत शुद्धी (फलप्राप्ती) मिळवण्याची इच्छा असणारा होऊन, त्याच ध्यानाला पाच प्रकारांनी वशीभूत व परिपक्व करून, नाम आणि रूपाची निश्चिती करून विपश्यनेची सुरुवात करतो. ती कशी? तो ध्यानातून उठून, "श्वास आणि प्रश्वासाचा उगम हा भौतिक शरीर आणि चित्त यांमुळे होतो," असे पाहतो. ज्याप्रमाणे लोहाराचा भाता फुंकला जात असताना, भाता आणि माणसाचा प्रयत्न यांच्यावर अवलंबून हवा वाहते, त्याचप्रमाणे शरीर आणि चित्त यांच्यावर अवलंबून श्वास आणि प्रश्वास चालतात. त्यानंतर तो श्वास-प्रश्वास आणि शरीराला 'रूप' म्हणून निश्चित करतो, आणि चित्त व त्याच्याशी संबंधित असणाऱ्या धर्मांना 'नाम' (अरूप) म्हणून निश्चित करतो.

එවං නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා තස්ස පච්චයං පරියෙසති, පරියෙසන්තො ච තං දිස්වා තීසුපි අද්ධාසු නාමරූපස්ස පවත්තිං ආරබ්භ කඞ්ඛං විතරති, විතිණ්ණකඞ්ඛො කලාපසම්මසනවසෙන ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා උදයබ්බයානුපස්සනාය පුබ්බභාගෙ උප්පන්නෙ ඔභාසාදයො දස විපස්සනුපක්කිලෙසෙ පහාය උපක්කිලෙසවිමුත්තං උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං ‘‘මග්ගො’’ති වවත්ථපෙත්වා උදයං පහාය භඞ්ගානුපස්සනං පත්වා නිරන්තරං භඞ්ගානුපස්සනෙන භයතො උපට්ඨිතෙසු සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො විමුච්චන්තො යථාක්කමෙන චත්තාරො අරියමග්ගෙ පාපුණිත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨාය එකූනවීසතිභෙදස්ස පච්චවෙක්ඛණාඤාණස්ස පරියන්තං පත්තො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො හොති. එත්තාවතා චස්ස ගණනං ආදිං කත්වා විපස්සනාපරියොසානා ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනා සමත්තා හොතීති. අයං සබ්බාකාරතො පඨමචතුක්කවණ්ණනා.

अशा प्रकारे नाम-रूपाची निश्चिती करून तो त्याच्या कारणाचा शोध घेतो. शोध घेताना ते कारण पाहून, तिन्ही काळांतील नाम-रूपाच्या प्रवृत्तीविषयीची शंका तो पार करतो. शंकेच्या पलीकडे गेलेला तो साधक, कलाप-संमसनच्या द्वारे "अनित्य, दुःख, अनात्मा" हे त्रिलक्षण लागू करून, उदयव्यय-अनुपश्यनेच्या पूर्वभागात उत्पन्न झालेल्या ओभास (प्रकाश) इत्यादी दहा विपश्यना-उपक्लेशांचा त्याग करतो; आणि उपक्लेशांपासून मुक्त असलेल्या उदयव्यय-अनुपश्यना ज्ञानाला 'मार्ग' म्हणून निश्चित करतो. उदयाचा त्याग करून भंगाच्या अनुपश्यनेला प्राप्त होऊन, निरंतर भंग-अनुपश्यनेच्या द्वारे सर्व संस्कार भययुक्त वाटू लागल्यावर, त्यांच्याविषयी निर्वेद प्राप्त करत, विरक्त होत आणि मुक्त होण्याची इच्छा करत, क्रमाने चार आर्यमार्गांना प्राप्त करून अर्हतफलामध्ये प्रतिष्ठित होतो. अशा प्रकारे एकोणीस प्रकारच्या प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या सीमेपर्यंत पोहोचलेला तो, देवलोकासहित संपूर्ण जगाचा सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास योग्य पूजनीय) बनतो. एवढ्या विवेचनाने, गणनेपासून सुरुवात करून विपश्यनेच्या समाप्तीपर्यंतची आनापानस्मृती समाधी भावना पूर्ण होते, असे समजावे. हे सर्व प्रकारे पहिल्या चतुकचे स्पष्टीकरण आहे.

ඉතරෙසු පන තීසු චතුක්කෙසු යස්මා විසුං කම්මට්ඨානභාවනානයො නාම නත්ථි, තස්මා අනුපදවණ්ණනානයෙනෙව තෙසං එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. පීතිපටිසංවෙදීති පීතිං පටිසංවිදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණතො ච අසම්මොහතො ච.

परंतु इतर तीन चतुकांमध्ये ज्या अर्थी स्वतंत्र अशी कम्मट्ठानाची भावना करण्याची पद्धत नाही, त्या अर्थी शब्दांच्या अनुक्रमाने स्पष्टीकरण करण्याच्या पद्धतीनेच त्यांचा अर्थ अशा प्रकारे समजून घ्यावा. 'पीतिपटिसंवेदी' (प्रीतीचा अनुभव घेणारा) म्हणजे प्रीतीला स्पष्ट करत, प्रकट करत, "मी श्वास घेईन, मी प्रश्वास सोडईन," असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारांनी प्रीती स्पष्ट होते - आलंबनाच्या दृष्टीने आणि असंमोहाच्या (स्पष्ट ज्ञानाच्या) दृष्टीने.

කථං ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති, තස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා.

आलंबनाच्या दृष्टीने प्रीती कशी स्पष्ट होते? तो प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये (प्रथम आणि द्वितीय ध्यानात) समापन्न होतो. त्या समापत्तीच्या क्षणी, ध्यान प्राप्त झाल्यामुळे आलंबनाच्या दृष्टीने प्रीती स्पष्ट होते, कारण ते आलंबन स्पष्ट झालेले असते.

කථං [Pg.101] අසම්මොහතො? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති, තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධෙන අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොති. එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. ඉදං පනෙත්ථ විසෙසමත්තං – තිණ්ණං ඣානානං වසෙන සුඛපටිසංවිදිතා හොති. චතුන්නම්පි ඣානානං වසෙන චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවිදිතා වෙදිතබ්බා. චිත්තසඞ්ඛාරොති වෙදනාසඤ්ඤාක්ඛන්ධා. පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරන්ති ඔළාරිකං ඔළාරිකං චිත්තසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො, නිරොධෙන්තොති අත්ථො. සො විත්ථාරතො කායසඞ්ඛාරෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ පීතිපදෙ පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තා, සුඛපදෙ සරූපෙනෙව වෙදනා. ද්වීසු චිත්තසඞ්ඛාරපදෙසු ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා, එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174; ම. නි. 1.463) වචනතො සඤ්ඤාසම්පයුත්තා වෙදනාති එවං වෙදනානුපස්සනානයෙන ඉදං චතුක්කං භාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

असंमोहाच्या दृष्टीने कशी? प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन, त्यातून उठून, ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने तो मनन करतो. त्या विपश्यनेच्या क्षणी, लक्षणाचा वेध घेतल्यामुळे असंमोहाच्या दृष्टीने प्रीती स्पष्ट होते. याच पद्धतीने उर्वरित पदांचे देखील अर्थ समजून घ्यावेत. येथे हा विशेष फरक आहे - तीन ध्यानांच्या द्वारे 'सुख' स्पष्ट होते. चारही ध्यानांच्या द्वारे 'चित्तसंस्कार' स्पष्ट होतो, असे समजावे. 'चित्तसंस्कार' म्हणजे वेदना आणि संज्ञा हे स्कंध होत. 'चित्तसंस्काराला शांत करत' म्हणजे स्थूल स्थूल चित्तसंस्काराला शांत करत, निरुद्ध करत, असा अर्थ आहे. तो सविस्तरपणे 'कायसंस्कार' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. शिवाय, येथे 'पीति' पदामध्ये प्रीतीला मुख्य ठेवून वेदना सांगितली आहे, तर 'सुख' पदामध्ये प्रत्यक्ष रूपानेच वेदना सांगितली आहे. दोन 'चित्तसंस्कार' पदांमध्ये, "संज्ञा आणि वेदना हे चेतसिक आहेत, हे धर्म चित्तावर अवलंबून असणारे चित्तसंस्कार आहेत," या वचनानुसार, संज्ञेशी युक्त असलेली वेदना, अशा प्रकारे वेदनानुपश्यनेच्या पद्धतीने हे चतुक सांगितले आहे, असे समजावे.

තතියචතුක්කෙපි චතුන්නං ඣානානං වසෙන චිත්තපටිසංවිදිතා වෙදිතබ්බා. අභිප්පමොදයං චිත්තන්ති චිත්තං මොදෙන්තො පමොදෙන්තො හාසෙන්තො පහාසෙන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි අභිප්පමොදො හොති සමාධිවසෙන ච විපස්සනාවසෙන ච.

तिसऱ्या चतुकामध्ये देखील चार ध्यानांच्या द्वारे 'चित्त' स्पष्ट होते, असे समजावे. 'चित्ताला अत्यंत प्रमुदित करत' म्हणजे चित्ताला आनंदित करत, प्रमुदित करत, हर्षित करत, अत्यंत हर्षित करत, "मी श्वास घेईन, मी प्रश्वास सोडईन," असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारांनी अत्यंत प्रमुदित होणे घडते - समाधीच्या द्वारे आणि विपश्यनेच्या द्वारे.

කථං සමාධිවසෙන? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති, සො සමාපත්තික්ඛණෙ සම්පයුත්තාය පීතියා චිත්තං ආමොදෙති පමොදෙති. කථං විපස්සනාවසෙන? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති. එවං විපස්සනාක්ඛණෙ ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ආරම්මණං කත්වා චිත්තං ආමොදෙති පමොදෙති. එවං පටිපන්නො ‘‘අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වුච්චති.

समाधीच्या द्वारे कसे? तो प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होतो, आणि तो समापत्तीच्या क्षणी ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीने चित्ताला आनंदित करतो, प्रमुदित करतो. विपश्यनेच्या द्वारे कसे? प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन, त्यातून उठून, ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने मनन करतो. अशा प्रकारे विपश्यनेच्या क्षणी, ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीला आलंबन बनवून चित्ताला आनंदित करतो, प्रमुदित करतो. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या साधकाला, "चित्ताला अत्यंत प्रमुदित करत मी श्वास घेईन, मी प्रश्वास सोडईन, असा अभ्यास करतो," असे म्हटले जाते.

සමාදහං චිත්තන්ති පඨමජ්ඣානාදිවසෙන ආරම්මණෙ චිත්තං සමං ආදහන්තො සමං ඨපෙන්තො, තානි වා පන ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං චිත්තං ඛයතො වයතො සම්මසතො විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධෙන උප්පජ්ජති ඛණිකචිත්තෙකග්ගතා, එවං උප්පන්නාය ඛණිකචිත්තෙකග්ගතාය වසෙනපි ආරම්මණෙ චිත්තං සමං ආදහන්තො සමං ඨපෙන්තො ‘‘සමාදහං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වුච්චති.

‘चित्त समाहित करत’ (समादहं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानादींच्या द्वारे आलंबनावर (पटीभागनिमित्तावर) चित्ताला सम्यक प्रकारे स्थापित करत, सम्यक प्रकारे ठेवत; किंवा त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यातून उठून ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताचे क्षय आणि व्यय रूपाने परीक्षण करणाऱ्या योग्याला विपश्यना क्षणी त्रिलक्षणांच्या प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) क्षणिक चित्त-एकाग्रता उत्पन्न होते. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या क्षणिक चित्त-एकाग्रतेच्या प्रभावाने देखील आलंबनावर चित्ताला सम्यक प्रकारे स्थापित करत, सम्यक प्रकारे ठेवत ‘चित्त समाहित करत मी श्वास घेईन, चित्त समाहित करत मी श्वास सोडीन, अशी तो शिक्षा करतो’ असे म्हटले जाते.

විමොචයං [Pg.102] චිත්තන්ති පඨමජ්ඣානෙන නීවරණෙහි චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො, දුතියෙන විතක්කවිචාරෙහි, තතියෙන පීතියා, චතුත්ථෙන සුඛදුක්ඛෙහි චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො, තානි වා පන ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං චිත්තං ඛයතො වයතො සම්මසති. සො විපස්සනාක්ඛණෙ අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාතො චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාතො, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාතො, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දිතො, විරාගානුපස්සනාය රාගතො, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයතො, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානතො චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො අස්සසති චෙව පස්සසති ච. තෙන වුච්චති – ‘‘විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති. එවං චිත්තානුපස්සනාවසෙන ඉදං චතුක්කං භාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

‘चित्त विमुक्त करत’ (विमोचयं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानाने नीवरणांपासून चित्ताला मुक्त करत, विशेष रूपाने विमुक्त करत; द्वितीय ध्यानाने वितर्क व विचारांपासून; तृतीय ध्यानाने प्रीतीपासून; चतुर्थ ध्यानाने सुख व दुःखापासून चित्ताला मुक्त करत, विशेष रूपाने विमुक्त करत श्वास घेतो आणि श्वास सोडतो. किंवा त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यातून उठून ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताचे क्षय आणि व्यय रूपाने परीक्षण करतो. तो विपश्यना क्षणी अनित्यानुपश्यनेद्वारे नित्य-संज्ञेपासून चित्ताला मुक्त करत, विमुक्त करत; दुःखानुपश्यनेद्वारे सुख-संज्ञेपासून; अनात्मानुपश्यनेद्वारे आत्म-संज्ञेपासून; निर्विदानुपश्यनेद्वारे नंदीपासून (आसक्तीपासून); विरागानुपश्यनेद्वारे रागापासून; निरोधानुपश्यनेद्वारे समुदयापासून; प्रतिनिसर्गानुपश्यनेद्वारे आदानापासून (ग्रहणापासून) चित्ताला मुक्त करत, विमुक्त करत श्वास घेतो आणि श्वास सोडतो. म्हणूनच म्हटले जाते—‘चित्त विमुक्त करत मी श्वास घेईन, चित्त विमुक्त करत मी श्वास सोडीन, अशी तो शिक्षा करतो.’ अशा प्रकारे, चित्तानुपश्यनेच्या प्रभावाने हे चतुर्थक सांगितले गेले आहे, असे जाणावे.

චතුත්ථචතුක්කෙ පන අනිච්චානුපස්සීති එත්ථ තාව අනිච්චං වෙදිතබ්බං, අනිච්චතා වෙදිතබ්බා, අනිච්චානුපස්සනා වෙදිතබ්බා, අනිච්චානුපස්සී වෙදිතබ්බො. තත්ථ අනිච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා. කස්මා? උප්පාදවයඤ්ඤථත්තභාවා. අනිච්චතාති තෙසංයෙව උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං, හුත්වා අභාවො වා, නිබ්බත්තානං තෙනෙවාකාරෙන අට්ඨත්වා ඛණභඞ්ගෙන භෙදොති අත්ථො. අනිච්චානුපස්සනාති තස්සා අනිච්චතාය වසෙන රූපාදීසු ‘‘අනිච්ච’’න්ති අනුපස්සනා. අනිච්චානුපස්සීති තාය අනුපස්සනාය සමන්නාගතො. තස්මා එවංභූතො අස්සසන්තො ච පස්සසන්තො ච ඉධ ‘‘අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො.

चौथ्या चतुर्थकात 'अनित्यानुपश्यी' या पदाच्या संदर्भात सर्वप्रथम 'अनित्य' काय आहे हे जाणावे, 'अनित्यता' काय आहे हे जाणावे, 'अनित्यानुपश्यना' काय आहे हे जाणावे, आणि 'अनित्यानुपश्यी' कोण आहे हे जाणावे. त्यामध्ये 'अनित्य' म्हणजे पंचस्कंध होत. का? कारण त्यांची उत्पत्ती (उत्पाद), व्यय आणि अन्यथाभाव होत असतो. 'अनित्यता' म्हणजे त्यांचाच उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव होय, किंवा अस्तित्वात येऊन नष्ट होणे होय; म्हणजेच उत्पन्न झालेल्या स्कंधांचे त्याच रूपात न राहता क्षणिक भंगाने नष्ट होणे, असा याचा अर्थ आहे. 'अनित्यानुपश्यना' म्हणजे त्या अनित्यतेच्या प्रभावाने रूप इत्यादी स्कंधांना 'अनित्य' म्हणून वारंवार पाहणे होय. 'अनित्यानुपश्यी' म्हणजे त्या अनुपश्यनेने युक्त असलेला व्यक्ती होय. म्हणून, असा झालेला योगी श्वास घेताना आणि श्वास सोडताना येथे ‘अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी शिक्षा करतो’ असे जाणावे.

විරාගානුපස්සීති එත්ථ පන ද්වෙ විරාගා ඛයවිරාගො ච අච්චන්තවිරාගො ච. තත්ථ ඛයවිරාගොති සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගො. අච්චන්තවිරාගොති නිබ්බානං. විරාගානුපස්සනාති තදුභයදස්සනවසෙන පවත්තා විපස්සනා ච මග්ගො ච. තාය දුවිධායපි අනුපස්සනාය සමන්නාගතො හුත්වා අස්සසන්තො ච පස්සසන්තො ච ‘‘විරාගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො. නිරොධානුපස්සීපදෙපි එසෙව නයො.

'विरागानुपश्यी' या पदाच्या संदर्भात दोन प्रकारचे विराग आहेत—क्षयविराग आणि अत्यंतविराग. त्यामध्ये 'क्षयविराग' म्हणजे संस्कारांचा क्षणिक भंग होय. 'अत्यंतविराग' म्हणजे निर्वाण होय. 'विरागानुपश्यना' म्हणजे त्या दोन्हीच्या दर्शनाच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली विपश्यना आणि मार्ग होय. त्या दोन्ही प्रकारच्या अनुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेताना आणि श्वास सोडताना ‘विरागानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, विरागानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी शिक्षा करतो’ असे जाणावे. 'निरोधानुपश्यी' या पदाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති එත්ථාපි ද්වෙ පටිනිස්සග්ගා පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො ච. පටිනිස්සග්ගොයෙව අනුපස්සනා පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා, විපස්සනාමග්ගානමෙතං අධිවචනං. විපස්සනාති තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසෙ පරිච්චජති, සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන ච තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ [Pg.103] තන්නින්නතාය පක්ඛන්දතීති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො චාති වුච්චති. මග්ගො සමුච්ඡෙදවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසෙ පරිච්චජති, ආරම්මණකරණෙන ච නිබ්බානෙ පක්ඛන්දතීති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො චාති වුච්චති. උභයම්පි පන පුරිමපුරිමඤාණානං අනුඅනු පස්සනතො අනුපස්සනාති වුච්චති. තාය දුවිධායපි පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය සමන්නාගතො හුත්වා අස්සසන්තො ච පස්සසන්තො ච ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො.

'प्रतिनिसर्गानुपश्यी' या पदाच्या संदर्भात देखील दोन प्रकारचे प्रतिनिसर्ग आहेत—परित्याग-प्रतिनिसर्ग आणि प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग. प्रतिनिसर्गच जी अनुपश्यना आहे ती 'प्रतिनिसर्गानुपश्यना' होय; हे विपश्यना आणि मार्ग यांचेच नाव (अधिवचन) आहे. विपश्यना तदंग-प्रहाणाच्या प्रभावाने स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करते, आणि संस्कृत धर्मांमधील दोष पाहिल्यामुळे, त्याच्या विपरीत असलेल्या निर्वाणामध्ये तन्मयतेने (त्याकडे झुकल्यामुळे) झेप घेते (प्रवेश करते), म्हणून याला 'परित्याग-प्रतिनिसर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग' असे म्हटले जाते. मार्ग हा समुच्छेद-प्रहाणाच्या प्रभावाने स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करतो, आणि निर्वाणाला आलंबन बनवून त्यात झेप घेतो (प्रवेश करतो), म्हणून याला 'परित्याग-प्रतिनिसर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग' असे म्हटले जाते. परंतु या दोन्हीलाही पूर्वीपूर्वीच्या ज्ञानांचे वारंवार अवलोकन करत असल्यामुळे 'अनुपश्यना' असे म्हटले जाते. त्या दोन्ही प्रकारच्या प्रतिनिसर्गानुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेताना आणि श्वास सोडताना ‘प्रतिनिसर्गानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, प्रतिनिसर्गानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी शिक्षा करतो’ असे जाणावे.

එත්ථ ච ‘‘අනිච්චානුපස්සී’’ති තරුණවිපස්සනාය වසෙන වුත්තං, ‘‘විරාගානුපස්සී’’ති තතො බලවතරාය සඞ්ඛාරෙසු විරජ්ජනසමත්ථාය විපස්සනාය වසෙන, ‘‘නිරොධානුපස්සී’’ති තතො බලවතරාය කිලෙසනිරොධනසමත්ථාය විපස්සනාය වසෙන, ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී’’ති මග්ගස්ස ආසන්නභූතාය අතිතික්ඛාය විපස්සනාය වසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යත්ථ පන මග්ගොපි ලබ්භති, සො අභින්නොයෙව. එවමිදං චතුක්කං සුද්ධවිපස්සනාවසෙන වුත්තං, පුරිමානි පන තීණි සමථවිපස්සනාවසෙනාති.

आणि येथे 'अनित्यानुपश्यी' हे तरुण-विपश्यनेच्या (प्राथमिक विपश्यनेच्या) प्रभावाने म्हटले आहे; 'विरागानुपश्यी' हे त्यापेक्षा अधिक बलवान आणि संस्कारांविषयी विराग उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेल्या विपश्यनेच्या प्रभावाने म्हटले आहे; 'निरोधानुपश्यी' हे त्यापेक्षाही अधिक बलवान आणि क्लेशांचा निरोध करण्यास समर्थ असलेल्या विपश्यनेच्या प्रभावाने म्हटले आहे; 'प्रतिनिसर्गानुपश्यी' हे मार्गाच्या अत्यंत जवळ असलेल्या आणि अत्यंत तीक्ष्ण असलेल्या विपश्यनेच्या प्रभावाने म्हटले आहे, असे जाणावे. परंतु जेथे मार्ग देखील प्राप्त होतो, तो अभिन्नच आहे. अशा प्रकारे हे चतुर्थक शुद्ध-विपश्यनेच्या प्रभावाने सांगितले गेले आहे, तर पूर्वीची तीन चतुर्थके शमथ-विपश्यनेच्या प्रभावाने सांगितली गेली आहेत.

ආනාපානස්සතිමාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आनापानसती-मातृका-वर्णन समाप्त झाले.

164. ඉදානි යථානික්ඛිත්තං මාතිකං පටිපාටියා භාජෙත්වා දස්සෙතුං ඉධාති ඉමිස්සා දිට්ඨියාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඉමිස්සා දිට්ඨියාතිආදීහි දසහි පදෙහි සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසාසනමෙව කථිතං. තඤ්හි බුද්ධෙන භගවතා දිට්ඨත්තා දිට්ඨීති වුච්චති, තස්සෙව ඛමනවසෙන ඛන්ති, රුච්චනවසෙන රුචි, ගහණවසෙන ආදායො, සභාවට්ඨෙන ධම්මො, සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන විනයො, තදුභයෙනපි ධම්මවිනයො, පවුත්තවසෙන පාවචනං, සෙට්ඨචරියට්ඨෙන බ්‍රහ්මචරියං, අනුසිට්ඨිදානවසෙන සත්ථුසාසනන්ති වුච්චති. තස්මා ‘‘ඉමිස්සා දිට්ඨියා’’තිආදීසු ඉමිස්සා බුද්ධදිට්ඨියා, ඉමිස්සා බුද්ධඛන්තියා, ඉමිස්සා බුද්ධරුචියා, ඉමස්මිං බුද්ධආදායෙ, ඉමස්මිං බුද්ධධම්මෙ, ඉමස්මිං බුද්ධවිනයෙ, ඉමස්මිං බුද්ධධම්මවිනයෙ, ඉමස්මිං බුද්ධපාවචනෙ, ඉමස්මිං බුද්ධබ්‍රහ්මචරියෙ, ඉමස්මිං බුද්ධසත්ථුසාසනෙති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිචෙතං සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතං සකලං පාවචනං භගවතා දිට්ඨත්තා සම්මාදිට්ඨිපච්චයත්තා සම්මාදිට්ඨිපුබ්බඞ්ගමත්තා ච දිට්ඨි. භගවතො ඛමනවසෙන ඛන්ති. රුච්චනවසෙන රුචි. ගහණවසෙන ආදායො[Pg.104]. අත්තනො කාරකං අපායෙ අපතමානං ධාරෙතීති ධම්මො. සොව සංකිලෙසපක්ඛං විනෙතීති විනයො. ධම්මො ච සො විනයො චාති ධම්මවිනයො, කුසලධම්මෙහි වා අකුසලධම්මානං එස විනයොති ධම්මවිනයො. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘යෙ ච ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි ඉමෙ ධම්මා විරාගාය සංවත්තන්ති, නො සරාගාය…පෙ… එකංසෙන, ගොතමි, ධාරෙය්‍යාසි එසො ධම්මො එසො විනයො එතං සත්ථුසාසන’’න්ති (අ. නි. 8.53; චූළව. 406). ධම්මෙන වා විනයො, න දණ්ඩාදීහීති ධම්මවිනයො. වුත්තම්පි චෙතං –

१६४. आता जशी मांडली आहे तशी मातृका अनुक्रमाने विभागून दाखवण्यासाठी 'इध' (येथे) आणि 'इमिस्सा दिट्ठिया' (या दृष्टीमध्ये) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये 'इमिस्सा दिट्ठिया' इत्यादी दहा पदांनी त्रिशिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) म्हणून ओळखले जाणारे सर्वज्ञ बुद्धांचे शासनच सांगितले आहे. कारण ते बुद्ध भगवंतांनी साक्षात्कृत केलेले (पाहिलेले) असल्यामुळे त्याला 'दृष्टी' (दिट्ठि) म्हटले जाते. त्यांच्याच स्वीकृतीमुळे त्याला 'क्षांती' (खन्ति), आवडण्यामुळे 'रुची' (रुचि), ग्रहण करण्यामुळे 'आदाय' (आदायो), स्वभावाच्या अर्थाने 'धम्म' (धम्मो), आचरणाच्या (शिक्षणाच्या) अर्थाने 'विनय' (विनयो), त्या दोन्ही अर्थांनी 'धम्मविनय' (धम्मविनयो), प्रकृष्टपणे बोलले गेल्यामुळे 'पावचन' (पावचनं), श्रेष्ठ आचरणाच्या अर्थाने 'ब्रह्मचर्य' (ब्रह्मचरियं) आणि उपदेश देण्याच्या स्वरूपात असल्यामुळे 'शास्त्याचे शासन' (सत्थुसासनं) म्हटले जाते. म्हणून 'इमिस्सा दिट्ठिया' इत्यादींमध्ये - या बुद्ध-दृष्टीमध्ये, या बुद्ध-क्षांतीमध्ये, या बुद्ध-रुचीमध्ये, या बुद्ध-आदायामध्ये, या बुद्ध-धम्मामध्ये, या बुद्ध-विनयामध्ये, या बुद्ध-धम्मविनयामध्ये, या बुद्ध-पावचनामध्ये, या बुद्ध-ब्रह्मचर्यामध्ये, या बुद्ध-शास्त्याच्या शासनामध्ये - असा अर्थ समजला पाहिजे. शिवाय, त्रिशिक्षा म्हणून ओळखले जाणारे हे संपूर्ण पावचन (बुद्धवचन) भगवंतांनी साक्षात्कृत केलेले असल्यामुळे, सम्यक् दृष्टीचे कारण असल्यामुळे आणि सम्यक् दृष्टी ज्याच्या अग्रभागी आहे असे असल्यामुळे 'दृष्टी' आहे. भगवंतांच्या स्वीकृतीमुळे 'क्षांती', आवडण्यामुळे 'रुची' आणि ग्रहण करण्यामुळे 'आदाय' आहे. स्वतःचे आचरण करणाऱ्याला अपाय (दुर्गती) मध्ये पडण्यापासून धारण करतो (वाचवतो) म्हणून तो 'धम्म' आहे. तोच संक्लेश पक्षाचे (मलिनातेचे) दमन करतो म्हणून 'विनय' आहे. जो धम्म आहे तोच विनय आहे म्हणून 'धम्मविनय' आहे, किंवा कुशल धर्मांद्वारे अकुशल धर्मांचा हा विनय (नियमन) करतो म्हणून 'धम्मविनय' आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे गोतमी! ज्या धर्मांविषयी तुला समजेल की, हे धर्म विरागासाठी (वैराग्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, सरागासाठी (रागासाठी) नाही... पे... हे गोतमी, तू निश्चितपणे असे मान की, हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्याचे शासन आहे.' किंवा धम्माद्वारे विनय (शिस्त) लावली जाते, दंडाने नाही, म्हणून तो 'धम्मविनय' आहे. असेही म्हटले आहे –

‘‘දණ්ඩෙනෙකෙ දමයන්ති, අඞ්කුසෙහි කසාහි ච;

අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන, නාගො දන්තො මහෙසිනා’’ති. (ම. නි. 2.352;

චූළව. 342);

काही लोक दंडाने, अंकुशाने आणि चाबकाने वश करतात; परंतु महर्षींनी (बुद्धांनी) दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय हत्तीला (नालागिरीला) वश केले.

තථා ‘‘ධම්මෙන නයමානානං, කා උසූයා විජානත’’න්ති (මහාව. 63). ධම්මාය වා විනයො ධම්මවිනයො. අනවජ්ජධම්මත්ථං හෙස විනයො, න භවභොගාමිසත්ථං. තෙනාහ භගවා – ‘‘නයිදං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති ජනකුහනත්ථ’’න්ති (ඉතිවු. 35; අ. නි. 4.25) විත්ථාරො. පුණ්ණත්ථෙරොපි ආහ – ‘‘අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථං ඛො, ආවුසො, භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී’’ති (ම. නි. 1.259). විසුද්ධං වා නයතීති විනයො, ධම්මතො විනයො ධම්මවිනයො. සංසාරධම්මතො හි සොකාදිධම්මතො වා එස විසුද්ධං නිබ්බානං නයති, ධම්මස්ස වා විනයො, න තිත්ථකරානන්ති ධම්මවිනයො. ධම්මභූතො හි භගවා, තස්සෙව එස විනයො. යස්මා වා ධම්මා එව අභිඤ්ඤෙය්‍යා පරිඤ්ඤෙය්‍යා පහාතබ්බා භාවෙතබ්බා සච්ඡිකාතබ්බා ච, තස්මා එස ධම්මෙසු විනයො, න සත්තෙසු න ජීවෙසු චාති ධම්මවිනයො. සාත්ථසබ්‍යඤ්ජනතාදීහි අඤ්ඤෙසං වචනතො පධානං වචනන්ති පවචනං, පවචනමෙව පාවචනං. සබ්බචරියාහි විසිට්ඨචරියභාවෙන බ්‍රහ්මචරියං. දෙවමනුස්සානං සත්ථුභූතස්ස භගවතො සාසනන්ති සත්ථුසාසනං, සත්ථුභූතං වා සාසනන්තිපි සත්ථුසාසනං. ‘‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති (දී. නි. 2.216) හි ධම්මවිනයොව සත්ථාති වුත්තො. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා පන ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ සබ්බාකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකො භික්ඛු විජ්ජති, න අඤ්ඤත්‍ර, තස්මා තත්ථ තත්ථ ‘‘ඉමිස්සා’’ති ච ‘‘ඉමස්මි’’න්ති ච අයං නියමො කතොති වෙදිතබ්බො. අයං ‘‘ඉධා’’තිමාතිකාය නිද්දෙසස්ස අත්ථො.

तसेच, 'धम्माद्वारे (योग्य मार्गाने) नेणाऱ्या सुज्ञांचा हेवा का करावा?' किंवा धम्मासाठी (निर्वाणासाठी) जो विनय आहे तो 'धम्मविनय' होय. कारण हा विनय अनवद्य (दोषरहित) धर्माच्या प्राप्तीसाठी आहे, भव-भोग किंवा आमिषासाठी (लौकिक सुखासाठी) नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खूहो, हे ब्रह्मचर्य लोकांना भुरळ घालण्यासाठी आचरले जात नाही...' हा विस्तार समजावा. पुण्ण थेरांनीही म्हटले आहे – 'हे आवुसो, भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य हे उपादानरहित परिनिर्वाणासाठी आचरले जाते.' किंवा जे विशुद्धतेकडे नेते तो 'विनय' आहे; धम्मापासून (संसारधम्मापासून किंवा शोकादी धर्मांपासून) विशुद्धतेकडे नेणारा विनय म्हणजे 'धम्मविनय' होय. कारण हा संसारधम्मापासून किंवा शोकादी धर्मांपासून विशुद्ध निर्वाणाकडे नेतो. किंवा हा धम्माचाच विनय आहे, तीर्थकरांचा (इतर पंथियांचा) विनय नाही, म्हणून 'धम्मविनय' आहे. कारण भगवंत हे 'धम्मभूत' (धम्मस्वरूप) आहेत, आणि हा त्यांचाच विनय आहे. याशिवाय, ज्याअर्थी धर्मच अभिज्ञेय, परिज्ञेय, प्रहातव्य, भावितव्य आणि साक्षात्कर्तव्य आहेत, म्हणून हा धर्मांमधील विनय आहे, सत्त्वांमध्ये (प्राण्यांमध्ये) किंवा जीवांमध्ये नाही, म्हणून 'धम्मविनय' आहे. अर्थ आणि व्यंजनासह परिपूर्ण असल्यामुळे इतरांच्या वचनांपेक्षा जे प्रधान (श्रेष्ठ) वचन आहे ते 'प्रवचन' (पवचन) होय, आणि प्रवचन म्हणजेच 'पावचन' होय. सर्व आचरणांपेक्षा विशिष्ट (श्रेष्ठ) आचरण असल्यामुळे ते 'ब्रह्मचर्य' होय. देव आणि मनुष्यांचे शास्ते असलेल्या भगवंतांचे शासन म्हणून ते 'शास्त्याचे शासन' (सत्थुसासनं) होय, यालाच शास्त्यासारखे असलेले शासन म्हणूनही 'शास्त्याचे शासन' म्हटले जाते. 'हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता असेल,' या वचनानुसार धम्मविनयालाच शास्ता म्हटले आहे. अशा प्रकारे या पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. परंतु, ज्याअर्थी याच शासनात सर्व प्रकारे आनापानस्मृती समाधी उत्पन्न करणारा भिक्खू आढळतो, इतरत्र नाही, म्हणून त्या त्या ठिकाणी 'इमिस्सा' (या) आणि 'इमस्मिं' (यामध्ये) असा नियम केला आहे, असे समजावे. हा 'इध' (येथे) या मातृकेच्या निर्देशाचा अर्थ आहे.

පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො [Pg.105] වාතිආදිනා ච භික්ඛුසද්දස්ස වචනත්ථං අවත්වා ඉධාධිප්පෙතභික්ඛුයෙව දස්සිතො. තත්ථ පුථුජ්ජනො ච සො කිලෙසානං අසමුච්ඡින්නත්තා, කල්‍යාණො ච සීලාදිපටිපත්තියුත්තත්තාති පුථුජ්ජනකල්‍යාණො, පුථුජ්ජනකල්‍යාණොව පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො. අධිසීලාදීනි සික්ඛතීති සෙක්ඛො. සොතාපන්නො වා සකදාගාමී වා අනාගාමී වා. අකුප්පො චලයිතුමසක්කුණෙය්‍යො අරහත්තඵලධම්මො අස්සාති අකුප්පධම්මො. සොපි හි ඉමං සමාධිං භාවෙති.

पृथग्जन-कल्याणक इत्यादी शब्दांद्वारे भिक्खू शब्दाचा केवळ शाब्दिक अर्थ न सांगता, येथे अभिप्रेत असलेला भिक्खूच दर्शविला आहे. त्यामध्ये, क्लेश पूर्णपणे नष्ट न झाल्यामुळे तो 'पृथग्जन' (पुथुज्जन) आहे, आणि शील इत्यादी आचरणाने युक्त असल्यामुळे तो 'कल्याण' आहे, म्हणून त्याला 'पृथग्जन-कल्याण' (पुथुज्जनकल्याण) म्हणतात; पृथग्जन-कल्याण म्हणजेच 'पृथग्जन-कल्याणक' होय. अधिशील इत्यादींचे शिक्षण घेतो म्हणून तो 'शैक्ष' (सेक्खो) होय; तो स्रोतापन्न, सकृदागामी किंवा अनागामी असू शकतो. ज्याचा अर्हत्त्वफल धर्म अकोप्य (अविनाशी) आणि विचलित न करता येण्याजोगा आहे, तो 'अकोप्यधर्मी' (अकुप्पधम्मो) होय. तो (अर्हत) देखील या समाधीची भावना करतो.

අරඤ්ඤනිද්දෙසෙ විනයපරියායෙන තාව ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච අවසෙසං අරඤ්ඤ’’න්ති (පාරා. 92) ආගතං. සුත්තන්තපරියායෙන ආරඤ්ඤකං භික්ඛුං සන්ධාය ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාචි. 573) ආගතං. විනයසුත්තන්තා පන උභොපි පරියායදෙසනා නාම, අභිධම්මො නිප්පරියායදෙසනාති අභිධම්මපරියායෙන (විභ. 529) අරඤ්ඤං දස්සෙතුං නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලාති වුත්තං, ඉන්දඛීලතො බහි නික්ඛමිත්වාති අත්ථො. නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලන්තිපි පාඨො, ඉන්දඛීලං අතික්කමිත්වා බහීති වුත්තං හොති. ඉන්දඛීලොති චෙත්ථ ගාමස්ස වා නගරස්ස වා උම්මාරො.

अरण्य निर्देशामध्ये विनय पर्यायाने प्रथम 'गाव आणि गावाचा परिसर वगळता उर्वरित सर्व अरण्य होय' असे आले आहे. सुत्तंत पर्यायाने आरण्यक भिक्खूला उद्देशून 'आरण्यक शयनासन म्हणजे कमीत कमी पाचशे धनुष्ये अंतरावर असलेले शयनासन' असे आले आहे. परंतु विनय आणि सुत्तंत हे दोन्ही पर्याय देशना (लाक्षणिक उपदेश) आहेत, तर अभिधम्म हा निष्पर्याय देशना (थेट उपदेश) आहे. म्हणून अभिधम्म पर्यायाने अरण्य दर्शवण्यासाठी 'इंद्रखिलाच्या बाहेर निघून' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'इंद्रखिलाच्या बाहेर पडणे' असा आहे. 'निक्खमित्वा बहि इन्दखीलं' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'इंद्रखिला ओलांडून बाहेर जाणे' असा होतो. येथे 'इंद्रखिल' (इन्दखील) म्हणजे गावाचा किंवा नगराचा उंबरठा होय.

රුක්ඛමූලනිද්දෙසෙ රුක්ඛමූලස්ස පාකටත්තා තං අවත්වාව යත්ථාතිආදිමාහ. තත්ථ යත්ථාති යස්මිං රුක්ඛමූලෙ. ආසන්ති නිසීදන්ති එත්ථාති ආසනං. පඤ්ඤත්තන්ති ඨපිතං. මඤ්චො වාතිආදීනි ආසනස්ස පභෙදවචනානි. මඤ්චොපි හි නිසජ්ජායපි ඔකාසත්තා ඉධ ආසනෙසු වුත්තො. සො පන මසාරකබුන්දිකාබද්ධකුළීරපාදකආහච්චපාදකානං අඤ්ඤතරො. පීඨං තෙසං අඤ්ඤතරමෙව. භිසීති උණ්ණාභිසිචොළභිසිවාකභිසිතිණභිසිපණ්ණභිසීනං අඤ්ඤතරා. තට්ටිකාති තාලපණ්ණාදීහි චිනිත්වා කතා. චම්මඛණ්ඩොති නිසජ්ජාරහො යො කොචි චම්මඛණ්ඩො. තිණසන්ථරාදයො තිණාදීනි ගුම්බෙත්වා කතා. තත්ථාති තස්මිං රුක්ඛමූලෙ. චඞ්කමති වාතිආදීහි රුක්ඛමූලස්ස චතුඉරියාපථපවත්තනයොග්‍යතා කථිතා. ‘‘යත්ථා’’තිආදීහි සබ්බපදෙහි රුක්ඛමූලස්ස සන්දච්ඡායතා ජනවිවිත්තතා ච වුත්තා හොති. කෙනචීති කෙනචි සමූහෙන. තං සමූහං භින්දිත්වා විත්ථාරෙන්තො ගහට්ඨෙහි වා පබ්බජිතෙහි වාති ආහ. අනාකිණ්ණන්ති අසංකිණ්ණං අසම්බාධං. යස්ස සෙනාසනස්ස සමන්තා ගාවුතම්පි අඩ්ඪයොජනම්පි පබ්බතගහනං වනගහනං නදීගහනං [Pg.106] හොති, න කොචි අවෙලාය උපසඞ්කමිතුං සක්කොති, ඉදං සන්තිකෙපි අනාකිණ්ණං නාම. යං පන අඩ්ඪයොජනිකං වා යොජනිකං වා හොති, ඉදං දූරතාය එව අනාකිණ්ණං නාම.

वृक्षमूलनिर्देशामध्ये वृक्षमूल स्पष्ट (प्रसिद्ध) असल्यामुळे त्याचा अर्थ न सांगताच 'यत्थ' (जिथे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यत्थ' म्हणजे ज्या वृक्षमूलावर. 'येथे बसतात' म्हणून ते 'आसन' होय. 'पञ्ञत्तं' म्हणजे मांडलेले (ठेवलेले). 'मञ्चो वा' (खाट किंवा) इत्यादी आसनाचे प्रकार दर्शवणारे शब्द आहेत. कारण खाट देखील बसण्याची जागा असल्यामुळे येथे आसनांमध्ये सांगितली आहे. ती (खाट) मसारक, बुन्दिकाबद्ध, कुळीरपादक आणि आहच्चपादक यांपैकी कोणतीही एक असू शकते. 'पीठ' (पाट) देखील यांपैकीच एक आहे. 'भिसी' (गादी) म्हणजे लोकरीची गादी, कापडाची गादी, झाडाच्या सालीची गादी, गवताची गादी किंवा पानांची गादी यांपैकी एक होय. 'तट्टिका' (चटई) म्हणजे ताडाच्या पानांनी विणून बनवलेली चटई. 'चम्मखण्डो' म्हणजे बसण्यायोग्य कोणतेही चामड्याचे आसन. 'तिणसन्थार' (गवताचे अंथरूण) इत्यादी म्हणजे गवत इत्यादी एकत्र बांधून बनवलेले अंथरूण होय. 'तत्थ' म्हणजे त्या वृक्षमूलावर. 'चङ्कमति वा' (चक्रमण करतो किंवा) इत्यादी शब्दांनी वृक्षमूलाची चारही इरियापथ (हालचाली) पार पाडण्याची योग्यता सांगितली आहे. 'यत्थ' इत्यादी सर्व शब्दांनी वृक्षमूलाची दाट सावली आणि लोकसमूहापासून अलिप्तता (विविक्तता) सांगितली आहे. 'केनचि' म्हणजे कोणत्याही समूहाने. त्या समूहाचे वर्गीकरण करून सविस्तर सांगताना 'गृहस्थांनी किंवा प्रव्रजितांनी' असे म्हटले आहे. 'अनाकिण्णं' म्हणजे गर्दी नसलेले, संकीर्ण नसलेले, अडथळामुक्त. ज्या सेनासनाच्या सभोवताली एक गावुत किंवा अर्धा योजन अंतरापर्यंत पर्वतांचे जंगल, वनांचे जंगल किंवा नदीचे खोरे असते, जिथे अवेळी कोणीही येऊ शकत नसल्यामुळे ते जवळ असूनही 'अनाकीर्ण' (शांत/एकांत) म्हटले जाते. परंतु जे अर्धा योजन किंवा एक योजन अंतरावर असते, ते दूर असल्यामुळेच 'अनाकीर्ण' म्हटले जाते।

විහාරොති අඩ්ඪයොගාදිමුත්තකො අවසෙසාවාසො. අඩ්ඪයොගොති සුපණ්ණවඞ්කගෙහං. පාසාදොති ද්වෙ කණ්ණිකා ගහෙත්වා කතො දීඝපාසාදො. හම්මියන්ති උපරිආකාසතලෙ පතිට්ඨිතකූටාගාරපාසාදොයෙව. ගුහාති ඉට්ඨකාගුහා සිලාගුහා දාරුගුහා පංසුගුහාති එවඤ්හි ඛන්ධකට්ඨකථායං (චූළව. අට්ඨ. 294) වුත්තං. විභඞ්ගට්ඨකථායං පන විහාරොති සමන්තා පරිහාරපථං අන්තොයෙව රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ච දස්සෙත්වා කතසෙනාසනං. ගුහාති භූමිගුහා, යත්ථ රත්තින්දිවං දීපං ලද්ධුං වට්ටති. පබ්බතගුහා වා භූමිගුහා වාති ඉදං ද්වයං විසෙසෙත්වා වුත්තං. මාතිකාය සබ්බකාලසාධාරණලක්ඛණවසෙන ‘‘නිසීදතී’’ති වත්තමානවචනං කතං, ඉධ පන නිසින්නස්ස භාවනාරම්භසබ්භාවතො නිසජ්ජාරම්භපරියොසානදස්සනත්ථං නිසින්නොති නිට්ඨානවචනං කතං. යස්මා පන උජුං කායං පණිධාය නිසින්නස්ස කායො උජුකො හොති, තස්මා බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා අධිප්පෙතම එව දස්සෙන්තො උජුකොතිආදිමාහ. තත්ථ ඨිතො සුපණිහිතොති උජුකං පණිහිතත්තා උජුකො හුත්වා ඨිතො, න සයමෙවාති අත්ථො. පරිග්ගහට්ඨොති පරිග්ගහිතට්ඨො. කිං පරිග්ගහිතං? නිය්‍යානං. කිං නිය්‍යානං? ආනාපානස්සතිසමාධියෙව යාව අරහත්තමග්ගා නිය්‍යානං. තෙනාහනිය්‍යානට්ඨොති මුඛසද්දස්ස ජෙට්ඨකත්ථවසෙන සංසාරතො නිය්‍යානට්ඨො වුත්තො. උපට්ඨානට්ඨොති සභාවට්ඨොයෙව. සබ්බෙහි පනෙතෙහි පදෙහි පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතිං කත්වාති අත්ථො වුත්තො හොති. කෙචි පන ‘‘පරිග්ගහට්ඨොති සතියා පරිග්ගහට්ඨො, නිය්‍යානට්ඨොති අස්සාසපස්සාසානං පවිසනනික්ඛමනද්වාරට්ඨො’’ති වණ්ණයන්ති. පරිග්ගහිතඅස්සාසපස්සාසනිය්‍යානං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති වුත්තං හොති.

'विहार' म्हणजे अढयोग इत्यादींशिवाय उरलेला निवास होय. 'अढयोग' म्हणजे गरुडाच्या पंखासारखे वक्र छप्पर असलेले घर. 'प्रासाद' म्हणजे दोन टोक (शिखरे) घेऊन बनवलेला लांब प्रासाद (वाडा). 'हम्मिय' म्हणजे वरच्या मोकळ्या छतावर बांधलेला कुटागार प्रासाद (मजला असलेला महाल). 'गुहा' म्हणजे विटांची गुहा, दगडाची गुहा, लाकडाची गुहा किंवा मातीची गुहा; असे खन्धक अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. परंतु विभंग अट्ठकथेमध्ये 'विहार' म्हणजे सभोवताली फिरण्याचा मार्ग असलेला आणि आतच रात्री राहण्याची व दिवसा राहण्याची ठिकाणे दर्शवून बनवलेले सेनासन होय. 'गुहा' म्हणजे जमिनीतील गुहा, जिथे रात्रंदिवस दिवा लावणे योग्य असते. 'पर्वतगुहा किंवा भूमिगुहा' हे दोन्ही विशेष करून सांगितले आहेत. मातिकेमध्ये सर्व काळांना साधारण असलेल्या लक्षणानुसार 'निसीदति' (बसतो) असे वर्तमानकाळाचे रूप वापरले आहे, परंतु येथे बसलेल्या साधकाच्या भावनेच्या आरंभापासून समाप्तीपर्यंतची स्थिती दर्शवण्यासाठी 'निसिन्नो' (बसलेला) असे भूतकाळाचे रूप वापरले आहे. कारण शरीर सरळ ठेवून बसलेल्या व्यक्तीचे शरीर सरळ होते, म्हणून शब्दांवर अधिक भर न देता अभिप्रेत अर्थच दर्शवण्यासाठी 'उजुको' (सरळ) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'ठितो सुपणिहितो' म्हणजे सरळ ठेवल्यामुळे सरळ होऊन राहिलेला, स्वतःहूनच नव्हे, असा अर्थ आहे. 'परिग्गहट्टो' म्हणजे ग्रहण केलेला अर्थ. काय ग्रहण केले आहे? निय्यान (मुक्तीचा मार्ग). निय्यान काय आहे? अर्हतमार्गापर्यंत नेणारी आनापानस्मृती समाधीच निय्यान आहे. म्हणूनच 'निय्यानट्टो' म्हटले आहे; 'मुख' शब्दाच्या मुख्य अर्थानुसार संसारातून मुक्त होण्याचा अर्थ येथे सांगितला आहे. 'उपट्टानट्टो' म्हणजे स्वभावाचाच अर्थ. परंतु या सर्व शब्दांनी 'मुक्तीचा मार्ग ग्रहण करून स्मृती प्रस्थापित करणे' असा अर्थ सांगितला आहे. काही आचार्य मात्र 'परिग्गहट्टो म्हणजे स्मृतीद्वारे ग्रहण करणे, आणि निय्यानट्टो म्हणजे श्वास आत घेण्याच्या व बाहेर सोडण्याच्या द्वाराचा अर्थ' असे वर्णन करतात. म्हणजेच 'श्वासोच्छ्वासाच्या येण्या-जाण्याच्या द्वारावर स्मृती प्रस्थापित करून' असे म्हटले आहे।

165. බාත්තිංසාය ආකාරෙහීති තාසු තාසු අවත්ථාසු යථාක්කමෙන ලබ්භමානානං අනවසෙසපරියාදානවසෙන වුත්තං. දීඝං අස්සාසවසෙනාති මාතිකාය ‘‘දීඝ’’න්තිවුත්තඅස්සාසවසෙන. එවං සෙසෙසු. එකග්ගතන්ති එකග්ගභාවං. අවික්ඛෙපන්ති අවික්ඛිපනං. එකග්ගතා එව [Pg.107] හි නානාරම්මණෙසු චිත්තස්ස අවික්ඛිපනතො අවික්ඛෙපොති වුච්චති. පජානතොති අසම්මොහවසෙන පජානන්තස්ස, වින්දන්තස්සාති වා අත්ථො. ‘‘අවික්ඛෙපො මෙ පටිලද්ධො’’ති ආරම්මණකරණවසෙන පජානන්තස්ස වා. තාය සතියාති තාය උපට්ඨිතාය සතියා. තෙන ඤාණෙනාති තෙන අවික්ඛෙපජානනඤාණෙන. සතො කාරී හොතීති එත්ථ යස්මා ඤාණසම්පයුත්තා එව සති සතීති අධිප්පෙතා, යථාහ – ‘‘සතිමා හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතො’’ති (විභ. 467). තස්මා ‘‘සතො’’ති වචනෙනෙව ඤාණම්පි ගහිතමෙව හොති.

१६५. 'बत्तीस प्रकारांनी' म्हणजे त्या त्या अवस्थांमध्ये क्रमाने प्राप्त होणाऱ्या श्वासोच्छ्वासांना पूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. 'दीर्घ श्वासाच्या द्वारे' म्हणजे मातिकेमध्ये 'दीर्घ' असे म्हटलेल्या श्वासाच्या द्वारे. उर्वरित पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'एकग्गता' म्हणजे एकाग्रता (चित्ताची एकाग्रता). 'अविक्खेप' म्हणजे विखुरले न जाणे (स्थिरता). कारण एकाग्रता म्हणजेच विविध आलंबनांमध्ये चित्त विखुरले न जाणे, यालाच 'अविक्षेप' (स्थिरता) म्हटले जाते. 'पजानतो' म्हणजे संमोह (भ्रम) नसताना जाणणाऱ्याला, किंवा प्राप्त करणाऱ्याला, असा अर्थ आहे. किंवा 'मला अविक्षेप (स्थिरता) प्राप्त झाली आहे' असे आलंबन बनवून जाणणाऱ्याला. 'त्या स्मृतीद्वारे' म्हणजे त्या प्रस्थापित झालेल्या स्मृतीद्वारे. 'त्या ज्ञानाद्वारे' म्हणजे त्या अविक्षेप जाणणाऱ्या ज्ञानाद्वारे. 'सतो कारी होति' (स्मृतिमान होऊन करतो) यामध्ये ज्ञानयुक्त स्मृतीलाच 'स्मृती' असे अभिप्रेत धरले आहे, जसे म्हटले आहे - 'तो परम स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त असलेला imposition स्मृतिमान होतो'. म्हणून 'सतो' या शब्दानेच ज्ञान देखील ग्रहण केले गेले आहे।

166. අද්ධානසඞ්ඛාතෙති දීඝසඞ්ඛාතෙ කාලෙ. දීඝො හි මග්ගො අද්ධානොති වුච්චති. අයම්පි කාලො දීඝත්තා අද්ධානො විය අද්ධානොති වුත්තො. ‘‘අස්සසතී’’ති ච ‘‘පස්සසතී’’ති ච අස්සාසඤ්ච පස්සාසඤ්ච විසුං විසුං වත්වාපි භාවනාය නිරන්තරප්පවත්තිදස්සනත්ථං ‘‘අස්සසතිපි පස්සසතිපී’’ති පුන සමාසෙත්වා වුත්තං. ඡන්දො උප්පජ්ජතීති භාවනාභිවුද්ධියා භිය්‍යොභාවාය ඡන්දො ජායති. සුඛුමතරන්ති පස්සම්භනසබ්භාවතො වුත්තං. පාමොජ්ජං උප්පජ්ජතීති භාවනාපාරිපූරියා පීති ජායති. අස්සාසපස්සාසාපි චිත්තං විවත්තතීති අස්සාසපස්සාසෙ නිස්සාය පටිභාගනිමිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ පකතිඅස්සාසපස්සාසතො චිත්තං නිවත්තති. උපෙක්ඛා සණ්ඨාතීති තස්මිං පටිභාගනිමිත්තෙ උපචාරප්පනාසමාධිපත්තියා පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරාභාවතො තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා සණ්ඨාති නාම. නවහාකාරෙහීති එත්ථ භාවනාරම්භතො පභුති පුරෙ ඡන්දුප්පාදා ‘‘අස්සසතිපි පස්සසතිපී’’ති වුත්තා තයො ආකාරා, ඡන්දුප්පාදතො පභුති පුරෙ පාමොජ්ජුප්පාදා තයො, පාමොජ්ජුප්පාදතො පභුති තයොති නව ආකාරා. කායොති චුණ්ණවිචුණ්ණාපි අස්සාසපස්සාසා සමූහට්ඨෙන කායො. පකතිඅස්සාසපකතිපස්සාසෙ නිස්සාය උප්පන්නනිමිත්තම්පි අස්සාසපස්සාසාති නාමං ලභති. උපට්ඨානං සතීති තං ආරම්මණං උපෙච්ච තිට්ඨතීති සති උපට්ඨානං නාම. අනුපස්සනා ඤාණන්ති සමථවසෙන නිමිත්තකායානුපස්සනා, විපස්සනාවසෙන නාමකායරූපකායානුපස්සනා ඤාණන්ති අත්ථො. කායො උපට්ඨානන්ති සො කායො උපෙච්ච තිට්ඨති එත්ථ සතීති උපට්ඨානං නාම. නො සතීති සො කායො සති නාම න හොතීති අත්ථො. තාය සතියාති ඉදානි වුත්තාය සතියා. තෙන ඤාණෙනාති ඉදානෙව [Pg.108] වුත්තෙන ඤාණෙන. තං කායං අනුපස්සතීති සමථවිපස්සනාවසෙන යථාවුත්තං කායං අනුගන්ත්වා ඣානසම්පයුත්තඤාණෙන වා විපස්සනාඤාණෙන වා පස්සති.

१६६. 'अद्धानसंखाते' म्हणजे दीर्घ काळ (दीर्घ काळ म्हणून ओळखला जाणारा काळ). कारण दीर्घ मार्गाला 'अद्धान' (प्रवास/मार्ग) असे म्हटले जाते. हा काळ देखील दीर्घ असल्यामुळे, दीर्घ मार्गाप्रमाणे 'अद्धान' असा म्हटला गेला आहे. 'श्वास घेतो' (अस्सास) आणि 'श्वास सोडतो' (पस्सास) असे श्वास आणि प्रश्वास स्वतंत्रपणे सांगूनही, भावनेच्या निरंतर प्रवृत्तीचे (अखंड चालण्याचे) दर्शन घडवण्यासाठी 'श्वास घेताना व श्वास सोडताना देखील' असे पुन्हा संक्षेप करून सांगितले आहे. 'छंद उत्पन्न होतो' म्हणजे भावनेच्या अभिवृद्धीसाठी (अधिक वाढीसाठी) छंद (इच्छा) निर्माण होतो. 'अधिक सूक्ष्म' हे शांत होण्याच्या (प्रशमन होण्याच्या) स्वभावामुळे म्हटले आहे. 'प्रामोज्य (आनंद) उत्पन्न होतो' म्हणजे भावनेच्या परिपूर्तीमुळे प्रीती निर्माण होते. 'श्वास-प्रश्वासापासूनही चित्त निवृत्त होते' म्हणजे श्वास-प्रश्वासाचा आश्रय घेऊन प्रतिभागनिमित्त उत्पन्न झाले असता, नैसर्गिक श्वास-प्रश्वासापासून चित्त निवृत्त होते (मागे फिरते). 'उपेक्षा प्रस्थापित होते' म्हणजे त्या प्रतिभागनिमित्तामध्ये उपचार किंवा अप्पना समाधीच्या प्राप्तीमुळे, पुन्हा समाधीच्या प्रयत्नाची आवश्यकता नसल्यामुळे 'तत्रमज्झत्तुपेक्षा' (तटस्थता) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते. 'नऊ आकारांनी' यामध्ये भावनेच्या आरंभापासून छंद उत्पन्न होण्यापूर्वी 'श्वास घेताना व श्वास सोडताना देखील' असे सांगितलेले तीन आकार, छंद उत्पन्न झाल्यापासून प्रामोज्य उत्पन्न होण्यापूर्वीचे तीन आकार, आणि प्रामोज्य उत्पन्न झाल्यापासूनचे तीन आकार, असे नऊ आकार होतात. 'काय' म्हणजे अतिशय सूक्ष्म असलेले श्वास-प्रश्वास देखील समूहाच्या अर्थाने 'काय' (शरीर) आहेत. नैसर्गिक श्वास आणि नैसर्गिक प्रश्वासाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेल्या निमित्ताला देखील 'श्वास-प्रश्वास' हे नाव मिळते. 'उपस्थान म्हणजे स्मृती' कारण ती त्या आलंबनाजवळ जाऊन स्थिर राहते, म्हणून स्मृतीला 'उपस्थान' म्हणतात. 'अनुपश्यना म्हणजे ज्ञान' म्हणजे शमथाच्या दृष्टीने निमित्तकायाची अनुपश्यना आणि विपश्यनेच्या दृष्टीने नामकाय व रूपकायाची अनुपश्यना करणारे ज्ञान, असा अर्थ आहे. 'काय हे उपस्थान आहे' म्हणजे तो काय (श्वास-प्रश्वास समूह) जवळ जाऊन राहतो आणि तिथे स्मृती राहते, म्हणून त्याला 'उपस्थान' म्हणतात. 'स्मृती नाही' म्हणजे तो काय 'स्मृती' नावाचा होत नाही, असा अर्थ आहे. 'त्या स्मृतीने' म्हणजे आता सांगितलेल्या स्मृतीने. 'त्या ज्ञानाने' म्हणजे आताच सांगितलेल्या ज्ञानाने. 'त्या कायाची अनुपश्यना करतो' म्हणजे शमथ व विपश्यनेच्या द्वारे यथावक्त कायाचे अनुगमन करून, ध्यानसंप्रयुक्त ज्ञानाने किंवा विपश्यनाज्ञानाने पाहतो.

මාතිකාය කායාදීනං පදානං අභාවෙපි ඉමස්ස චතුක්කස්ස කායානුපස්සනාවසෙන වුත්තත්තා ඉදානි වත්තබ්බං ‘‘කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති වචනං සන්ධාය කායපදනිද්දෙසො කතො. කායෙ කායානුපස්සනාති බහුවිධෙ කායෙ තස්ස තස්ස කායස්ස අනුපස්සනා. අථ වා කායෙ කායානුපස්සනා, න අඤ්ඤධම්මානුපස්සනාති වුත්තං හොති. අනිච්චදුක්ඛානත්තාසුභභූතෙ කායෙ න නිච්චසුඛත්තසුභානුපස්සනා, අථ ඛො අනිච්චදුක්ඛානත්තාසුභතො කායස්සෙව අනුපස්සනා. අථ වා කායෙ අහන්ති වා මමන්ති වා ඉත්ථීති වා පුරිසොති වා ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි අනනුපස්සනතො තස්සෙව කායමත්තස්ස අනුපස්සනාති වුත්තං හොති. උපරි වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාතිආදීසු තීසුපි එසෙව නයො. සතියෙව උපට්ඨානං සතිපට්ඨානං, කායානුපස්සනාය සම්පයුත්තං සතිපට්ඨානං කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, තස්ස භාවනා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා.

मातृकेमध्ये 'काय' इत्यादी पदांचा अभाव असला तरी, या पहिल्या चतुष्काचे कायानुपश्यनेच्या दृष्टीने वर्णन केले असल्यामुळे, आता सांगण्यायोग्य असलेल्या 'कायात कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावना' या वचनाचा संदर्भ घेऊन 'काय' पदाचा निर्देश केला आहे. 'कायात कायानुपश्यना' म्हणजे अनेक प्रकारच्या कायात त्या त्या कायाची अनुपश्यना करणे होय. अथवा, कायात कायानुपश्यना करणे म्हणजे कायाचीच अनुपश्यना करणे, इतर धर्मांची अनुपश्यना न करणे, असा अर्थ होतो. अनित्य, दुःख, अनात्म आणि अशुचि रूप असलेल्या कायात नित्य, सुख, आत्म आणि शुचि अशी अनुपश्यना न करता, उलट अनित्य, दुःख, अनात्म आणि अशुचि रूपाने कायाचीच अनुपश्यना करणे होय. अथवा, कायामध्ये 'मी', 'माझे', 'स्त्री' किंवा 'पुरुष' असे ग्रहण करण्यासारख्या कोणत्याही गोष्टीची अनुपश्यना न करता, केवळ त्या कायाचीच (कायामात्रेचीच) अनुपश्यना करणे, असे म्हटले आहे. पुढे वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यना इत्यादी उर्वरित तिन्हींमध्येही हाच नियम लागू होतो. स्मृती हेच उपस्थान (प्रस्थापित होणे) असल्याने ते 'स्मृतिप्रस्थान' आहे. कायानुपश्यनेशी संप्रयुक्त असलेले स्मृतिप्रस्थान म्हणजे 'कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान' होय, आणि त्याची भावना म्हणजे 'कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावना' होय.

167. තං කායන්ති අනිද්දිට්ඨෙපි නාමරූපකායෙ කායසද්දෙන තස්සාපි සඞ්ගහිතත්තා නිද්දිට්ඨං විය කත්වා වුත්තං. අනිච්චානුපස්සනාදයො හි නාමරූපකායෙ එව ලබ්භන්ති, න නිමිත්තකායෙ. අනුපස්සනා ච භාවනා ච වුත්තත්ථා එව. දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙනාතිආදි ආනාපානස්සතිභාවනාය ආනිසංසං දස්සෙතුං වුත්තං. තස්සා හි සතිවෙපුල්ලතාඤාණවෙපුල්ලතා ච ආනිසංසො. තත්ථ චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතොති පටිලද්ධජ්ඣානස්ස විපස්සනාකාලෙ චිත්තෙකග්ගතං සන්ධාය වුත්තං. විදිතා වෙදනාති සාමඤ්ඤතො උදයදස්සනෙන විදිතා වෙදනා. විදිතා උපට්ඨහන්තීති ඛයතො වයතො සුඤ්ඤතො විදිතා උපට්ඨහන්ති. විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තීති සාමඤ්ඤතො වයදස්සනෙන විදිතා විනාසං ගච්ඡන්ති, භිජ්ජන්තීති අත්ථො. සඤ්ඤාවිතක්කෙසුපි එසෙව නයො. ඉමෙසු පන තීසු වුත්තෙසු සෙසා රූපධම්මාපි වුත්තා හොන්ති. කස්මා පන ඉමෙ තයො එව වුත්තාති චෙ? දුප්පරිග්ගහත්තා. වෙදනාසු තාව සුඛදුක්ඛා පාකටා, උපෙක්ඛා පන සුඛුමා දුප්පරිග්ගහා, න සුට්ඨු පාකටා. සාපි චස්ස පාකටා හොති, සඤ්ඤා ආකාරමත්තග්ගාහකත්තා න යථාසභාවග්ගාහිනී[Pg.109]. සා ච සභාවසාමඤ්ඤලක්ඛණග්ගාහකෙන විපස්සනාඤාණෙන සම්පයුත්තා අති විය අපාකටා. සාපි චස්ස පාකටා හොති, විතක්කො ඤාණපතිරූපකත්තා ඤාණතො විසුං කත්වා දුප්පරිග්ගහො. ඤාණපතිරූපකො හි විතක්කො. යථාහ – ‘‘යා චාවුසො විසාඛ, සම්මාදිට්ඨි යො ච සම්මාසඞ්කප්පො, ඉමෙ ධම්මා පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා’’ති (ම. නි. 1.462). සොපි චස්ස විතක්කො පාකටො හොතීති එවං දුප්පරිග්ගහෙසු වුත්තෙසු සෙසා වුත්තාව හොන්තීති. ඉමෙසං පන පදානං නිද්දෙසෙ කථං විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්තීති පුච්ඡිත්වා තං අවිස්සජ්ජෙත්වාව වෙදනුප්පාදස්ස විදිතත්තෙයෙව විස්සජ්ජිතෙ වෙදනාය විදිතත්තං විස්සජ්ජිතං හොතීති කථං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොතීතිආදිමාහ. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාසමුදයා අවිජ්ජානිරොධාතිආදයො හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව. ඉමිනාව නයෙන සඤ්ඤාවිතක්කාපි වෙදිතබ්බා. විතක්කවාරෙ පන ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති අවත්වා ඵස්සට්ඨානෙ සඤ්ඤාසමුදයා සඤ්ඤානිරොධාති වුත්තං. තං කස්මා ඉති චෙ? සඤ්ඤාමූලකත්තා විතක්කස්ස. ‘‘සඤ්ඤානානත්තං පටිච්ච උප්පජ්ජති සඞ්කප්පනානත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.359) හි වුත්තං.

१६७. 'त्या कायाला' हे नामरूपकायाचा खाली निर्देश केलेला नसला तरी, 'काय' शब्दाने त्याचाही संग्रह होत असल्यामुळे, जणू काही निर्देश केल्याप्रमाणे करून सांगितले आहे. कारण अनित्यानुपश्यना इत्यादी केवळ नामरूपकायातच प्राप्त होतात, निमित्तकायात (प्रतिभागनिमित्तात) नाही. अनुपश्यना आणि भावना यांचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. 'दीर्घ श्वास-प्रश्वासाच्या द्वारे' इत्यादी वचन आनापानस्मृती भावनेचे आनिशंस (फायदे) दाखवण्यासाठी सांगितले आहे. कारण तिचे फळ म्हणजे स्मृतीची विपुलता आणि ज्ञानाची विपुलता हेच आहे. तिथे 'चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणतो' हे ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीच्या विपश्यनेच्या वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तैकाग्रतेला उद्देशून म्हटले आहे. 'ज्ञात वेदना' म्हणजे सामान्यतः उत्पत्ती पाहिल्याने ज्ञात झालेल्या वेदना होत. 'ज्ञात होऊन प्रस्थापित होतात' म्हणजे क्षय, व्यय आणि शून्यतेच्या रूपाने ज्ञात होऊन प्रस्थापित होतात. 'ज्ञात होऊन अस्त पावतात' म्हणजे सामान्यतः व्यय (नाश) पाहिल्याने ज्ञात होऊन विनाशाप्रत जातात, नष्ट होतात असा अर्थ आहे. संज्ञा आणि वितर्क यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. या तिन्हींचे कथन केले असता उर्वरित रूपधर्म देखील कथित होतात. परंतु हे तीनच का सांगितले आहेत? कारण ते ग्रहण करण्यास (जाणून घेण्यास) कठीण आहेत. वेदनांमध्ये सुख आणि दुःख वेदना स्पष्ट असतात, परंतु उपेक्षा वेदना सूक्ष्म आणि ग्रहण करण्यास कठीण असते, ती चांगल्या प्रकारे प्रकट होत नाही. ती देखील त्याला प्रकट होते. संज्ञा ही केवळ आकाराचे ग्रहण करणारी असल्यामुळे ती यथास्वभाव ग्रहण करणारी नसते. आणि ती स्वभावाच्या सामान्य लक्षणांचे ग्रहण करणाऱ्या विपश्यनाज्ञानाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे अत्यंत अप्रकट असते. ती देखील त्याला प्रकट होते. वितर्क हा ज्ञानासारखा भासणारा (ज्ञानप्रतिरूपक) असल्यामुळे ज्ञानापासून वेगळा करून ग्रहण करण्यास कठीण असतो. कारण वितर्क हा ज्ञानासारखा भासणारा असतो. जसे म्हटले आहे – 'हे आवुसो विशाख, जी सम्यक् दृष्टी आणि जो सम्यक् संकल्प आहे, हे धर्म प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहेत.' तो वितर्क देखील त्याला प्रकट होतो. अशा प्रकारे, ग्रहण करण्यास कठीण असलेल्यांचे कथन केले असता उर्वरित धर्म देखील कथित झाल्यासारखेच आहेत, असे समजावे. परंतु या पदांच्या निर्देशात 'ज्ञात वेदना कशा उत्पन्न होतात?' असा प्रश्न विचारून, त्याचे थेट उत्तर न देता, वेदनेच्या उत्पत्तीच्या ज्ञात असण्यालाच उत्तर म्हणून दिले असता, वेदनेचे ज्ञात असणेच स्पष्ट केले जाते, म्हणून 'वेदनेची उत्पत्ती कशी ज्ञात होते?' इत्यादी सांगितले आहे. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'अविद्यासमुदय, अविद्यानिरोध' इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. याच पद्धतीने संज्ञा आणि वितर्क देखील समजून घ्यावेत. परंतु वितर्कवारामध्ये 'स्पर्शसमुदय, स्पर्शनिरोध' असे न म्हणता, स्पर्शाच्या ठिकाणी 'संज्ञासमुदय, संज्ञानिरोध' असे म्हटले आहे. ते कशामुळे? कारण वितर्क हा संज्ञामूलक असतो. कारण 'संज्ञेच्या विविधतेवर अवलंबून संकल्पाची (वितर्काची) विविधता उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे.

අනිච්චතො මනසිකරොතොතිආදීසු ච ‘‘වෙදනං අනිච්චතො මනසිකරොතො’’තිආදිනා නයෙන තස්මිං තස්මිං වාරෙ සො සොයෙව ධම්මො යොජෙතබ්බො. යස්මා පන විපස්සනාසම්පයුත්තා වෙදනා විපස්සනාකිච්චකරණෙ අසමත්ථත්තා විපස්සනාය අනුපකාරිකා, තස්මායෙව ච බොධිපක්ඛියධම්මෙසු නාගතා. විපස්සනාසම්පයුත්තාය පන සඤ්ඤාය කිච්චමෙව අපරිබ්‍යත්තං, තස්මා සා විපස්සනාය එකන්තමනුපකාරිකා එව. විතක්කං පන විනා විපස්සනාකිච්චමෙව නත්ථි. විතක්කසහායා හි විපස්සනා සකකිච්චං කරොති. යථාහ –

"अनिच्चतो मनसिकरोतो" (अनित्य म्हणून मनसिकार करणाऱ्याचे) इत्यादी वाक्यांमध्ये "वेदनां अनिच्चतो मनसिकरोतो" (वेदनेला अनित्य म्हणून मनसिकार करणाऱ्याचे) इत्यादी पद्धतीने त्या त्या प्रसंगात तो तोच धर्म जोडला पाहिजे. परंतु, विपश्यना-संप्रयुक्त वेदना ही विपश्यनेचे कार्य करण्यास असमर्थ असल्यामुळे विपश्यनेला उपकारक ठरत नाही, म्हणूनच ती बोधिपाक्षिक धर्मांमध्ये आलेली नाही. परंतु, विपश्यना-संप्रयुक्त संज्ञेचे कार्य तर स्पष्ट नसते, म्हणून ती विपश्यनेला निश्चितपणे अनुपकारकच आहे. परंतु, वितर्काशिवाय विपश्यनेचे कार्यच होऊ शकत नाही. कारण वितर्काच्या साहाय्यानेच विपश्यना आपले कार्य करते. जसे म्हटले आहे –

‘‘පඤ්ඤා අත්තනො ධම්මතාය අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ආරම්මණං නිච්ඡෙතුං න සක්කොති, විතක්කෙ පන ආකොටෙත්වා ආකොටෙත්වා දෙන්තෙ සක්කොති. කථං? යථා හි හෙරඤ්ඤිකො කහාපණං හත්ථෙ ඨපෙත්වා සබ්බභාගෙසු ඔලොකෙතුකාමො සමානොපි න චක්ඛුතලෙනෙව පරිවත්තෙතුං සක්කොති, අඞ්ගුලිපබ්බෙහි පන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙතුං සක්කොති, එවමෙව න පඤ්ඤා අත්තනො ධම්මතාය අනිච්චාදිවසෙන [Pg.110] ආරම්මණං නිච්ඡෙතුං සක්කොති, අභිනිරොපනලක්ඛණෙන පන ආහනනපරියාහනනරසෙන විතක්කෙන ආකොටෙන්තෙන විය පරිවත්තෙන්තෙන විය ච ආදායාදාය දින්නමෙව නිච්ඡෙතුං සක්කොතී’’ති (විසුද්ධි. 2.568).

"प्रज्ञा आपल्या स्वभावाने 'अनित्य, दुःख, अनात्मा' अशा प्रकारे आलंबनाचा निश्चय करण्यास समर्थ नसते, परंतु वितर्काने वारंवार ठोकून (आलंबनावर प्रहार करून) दिल्यास ती समर्थ होते. कसे? जसे एखादा सराफ नाणे हातात ठेवून सर्व बाजूंनी पाहू इच्छित असला तरी केवळ डोळ्यांच्या हालचालीनेच ते उलटवून पाहू शकत नाही, तर बोटांच्या पेरांनी ते उलटवून-सुलटवून इकडेतिकडे पाहू शकतो. त्याचप्रमाणे, प्रज्ञा आपल्या स्वभावाने अनित्यादी रूपाने आलंबनाचा निश्चय करू शकत नाही, परंतु अभिनिरोपण-लक्षण (आलंबनावर चित्त स्थिर करणे) असलेल्या आणि आहनन-पर्याहनन-रस (आलंबनाला वारंवार तपासणे) असलेल्या वितर्काने जणू काही ठोकल्यासारखे, उलटवल्यासारखे करून, पुन्हा पुन्हा ग्रहण करून दिलेल्या आलंबनाचाच ती निश्चय करू शकते." (विशुद्धिमग्ग २.५६८)

තස්මා වෙදනාසඤ්ඤානං විපස්සනාය අනුපකාරත්තා ලක්ඛණමත්තවසෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘වෙදනාය සඤ්ඤායා’’ති තත්ථ තත්ථ එකවචනෙන නිද්දෙසො කතො. යත්තකො පන විපස්සනාය භෙදො, තත්තකො එව විතක්කස්සාති දස්සෙතුං ‘‘විතක්කාන’’න්ති තත්ථ තත්ථ බහුවචනෙන නිද්දෙසො කතොති වත්තුං යුජ්ජති.

म्हणूनच, वेदना आणि संज्ञा या विपश्यनेला अनुपकारक असल्यामुळे केवळ लक्षण दाखवण्याच्या उद्देशाने "वेदनेचे, संज्ञेचे" असा त्या त्या ठिकाणी एकवचनात निर्देश केला आहे. परंतु, विपश्यनेचे जेवढे भेद आहेत, तेवढेच वितर्काचेही आहेत, हे दर्शवण्यासाठी "वितर्कांचे" असा त्या त्या ठिकाणी बहुवचनात निर्देश केला आहे, असे म्हणणे योग्य ठरते.

168. පුන දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙනාතිආදි ආනාපානස්සතිභාවනාය සම්පත්තිං භාවනාඵලඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ සමොධානෙතීති ආරම්මණං ඨපෙති, ආරම්මණං පතිට්ඨාපෙතීති වා අත්ථො. සමොදහනබ්‍යාපාරාභාවෙපි භාවනාපාරිපූරියා එව සමොදහති නාම. ගොචරන්ති විපස්සනාක්ඛණෙ සඞ්ඛාරාරම්මණං, මග්ගක්ඛණෙ ඵලක්ඛණෙ ච නිබ්බානාරම්මණං. සමත්ථන්ති සමමෙව අත්ථො, සමස්ස වා අත්ථොති සමත්ථො. තං සමත්ථං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. මග්ගං සමොධානෙතීති මග්ගඵලක්ඛණෙයෙව ගොචරං නිබ්බානමෙව. අයං පුග්ගලොති ආනාපානස්සතිභාවනං අනුයුත්තො යොගාවචරොව. ඉමස්මිං ආරම්මණෙති එත්ථ පන ‘‘කායෙ’’තිපදෙන සඞ්ගහිතෙ නාමරූපකායසඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛතාරම්මණෙ තෙනෙව කමෙන මග්ගෙ නිබ්බානාරම්මණෙ ච. යං තස්සාතිආදීහි ආරම්මණගොචරසද්දානං එකත්ථතා වුත්තා. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස. පජානාතීති පුග්ගලො පජානනා පඤ්ඤාති පුග්ගලො පඤ්ඤාය පජානාතීති වුත්තං හොති. ආරම්මණස්ස උපට්ඨානන්ති විපස්සනාක්ඛණෙ සඞ්ඛාරාරම්මණස්ස, මග්ගඵලක්ඛණෙ නිබ්බානාරම්මණස්ස උපට්ඨානං සති. එත්ථ ච කම්මත්ථෙ සාමිවචනං යථා රඤ්ඤො උපට්ඨානන්ති. අවික්ඛෙපොති සමාධි. අධිට්ඨානන්ති යථාවුත්තසඞ්ඛාරාරම්මණං නිබ්බානාරම්මණඤ්ච. තඤ්හි අධිට්ඨාති එත්ථ චිත්තන්ති අධිට්ඨානං. වොදානන්ති ඤාණං. තඤ්හි වොදායති විසුජ්ඣති තෙන චිත්තන්ති වොදානං. ලීනපක්ඛිකො සමාධි අලීනභාවප්පත්තියා සමභූතත්තා සමං, උද්ධච්චපක්ඛිකං ඤාණං අනුද්ධතභාවප්පත්තියා සමභූතත්තා සමං. තෙන විපස්සනාමග්ගඵලක්ඛණෙසු සමථවිපස්සනානං [Pg.111] යුගනද්ධතා වුත්තා හොති. සති පන සබ්බත්ථිකත්තා තදුභයසමතාය උපකාරිකාති සමං, ආරම්මණං සමතාධිට්ඨානත්තා සමං. අනවජ්ජට්ඨොති විපස්සනාය අනවජ්ජසභාවො. නික්ලෙසට්ඨොති මග්ගස්ස නික්කිලෙසසභාවො. නික්කිලෙසට්ඨොති වා පාඨො. වොදානට්ඨොති ඵලස්ස පරිසුද්ධසභාවො. පරමට්ඨොති නිබ්බානස්ස සබ්බධම්මුත්තමසභාවො. පටිවිජ්ඣතීති තං තං සභාවං අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣති. එත්ථ ච ‘‘ආරම්මණස්ස උපට්ඨාන’’න්තිආදීහි සම්මා පටිවෙධො වුත්තො. එත්ථෙව ච වොදානට්ඨපටිවෙධස්ස වුත්තත්තා තෙන එකලක්ඛණා අනවජ්ජට්ඨනික්කිලෙසට්ඨපරමට්ඨා ලක්ඛණහාරවසෙන වුත්තායෙව හොන්ති. යථාහ –

१६८. पुन्हा, "दीर्घ श्वास-प्रश्वासाच्या वशाने" इत्यादी वाक्य आनापानस्मृती भावनेची समृद्धी आणि भावनेचे फल दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे "समोधानेति" (एकत्रित करतो) म्हणजे आलंबन ठेवतो किंवा आलंबन प्रस्थापित करतो, असा अर्थ आहे. एकत्रित करण्याचा प्रयत्न नसला तरीही भावनेच्या परिपूर्णतेमुळेच "समोदहति" (एकत्रित करतो) असे म्हटले जाते. "गोचर" म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी संस्कार-आलंबन, आणि मार्गक्षण व फलक्षणी निर्वाण-आलंबन होय. "समत्थं" (समर्थ) म्हणजे सम (समान) असलेलाच अर्थ, किंवा समचा अर्थ तो समत्थ (समर्थ). तो समर्थ होय. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम लावावा. "मार्गं समोधानेति" म्हणजे मार्ग व फलक्षणी गोचर केवळ निर्वाणच असते. "अयं पुग्गलो" (हा पुद्गल) म्हणजे आनापानस्मृती भावनेत युक्त असलेला योगावचरच होय. "इमस्मिं आरम्मणे" (या आलंबनात) येथे "काये" या पदाने संग्रहित केलेल्या, नाम-रूप काय संज्ञक अशा संस्कृत आलंबनात, त्याच क्रमाने मार्गात आणि निर्वाण आलंबनात. "यं तस्स" इत्यादींद्वारे आलंबन आणि गोचर या शब्दांची एकार्थता सांगितली आहे. "तस्स" म्हणजे त्या पुद्गलाचे. "पजानाति" (जाणतो) म्हणजे पुद्गल, जाणणे ही प्रज्ञा, म्हणून पुद्गल प्रज्ञेने जाणतो, असे म्हटले आहे. "आरम्मणस्स उपट्ठानं" (आलंबनाची उपस्थिती) म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी संस्कार-आलंबनाची, आणि मार्ग-फलक्षणी निर्वाण-आलंबनाची उपस्थिती म्हणजेच स्मृती (सती) होय. येथे कर्म अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती आहे, जसे "रञ्ञो उपट्ठानं" (राजाची सेवा/उपस्थिती). "अविक्खेपो" (विक्षेप नसणे) म्हणजे समाधी. "अधिट्ठानं" (अधिष्ठान) म्हणजे वर सांगितलेले संस्कार-आलंबन आणि निर्वाण-आलंबन होय. कारण त्यात चित्त अधिष्ठित होते, म्हणून ते अधिष्ठान आहे. "वोदानं" (विशुद्धी) म्हणजे ज्ञान. कारण त्याने चित्त विशुद्ध होते, म्हणून ते विशुद्धी (वोदान) आहे. लीन-पक्षीय (आळशी) समाधी अलीन-भाव प्राप्त झाल्याने सम (संतुलित) होते, उद्धच्च-पक्षीय (चंचल) ज्ञान अनुद्धत-भाव प्राप्त झाल्याने सम होते. याद्वारे विपश्यना, मार्ग आणि फलक्षणांमध्ये शमथ व विपश्यनेची युगनद्धता (एकत्र जोडले जाणे) सांगितली आहे. परंतु स्मृती ही सर्वार्थसाधक असल्यामुळे त्या दोन्हीच्या समतेसाठी उपकारक आहे, म्हणून ती 'सम' आहे. आलंबन हे समतेचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'सम' आहे. "अनवज्जट्ठो" (अनवद्य अर्थ) म्हणजे विपश्यनेचा निर्दोष स्वभाव. "निक्लेसहट्ठो" (निष्क्लेश अर्थ) म्हणजे मार्गाचा क्लेशरहित स्वभाव. "निक्किलेसट्ठो" असाही पाठ आहे. "वोदानट्ठो" (विशुद्धी अर्थ) म्हणजे फलाचा अत्यंत शुद्ध स्वभाव. "परमट्ठो" (परमार्थ) म्हणजे निर्वाणाचा सर्व धर्मांपेक्षा उत्तम असलेला स्वभाव. "पटिविज्झति" (प्रतिवेध करतो) म्हणजे त्या त्या स्वभावाला संमोहरहित होऊन प्रतिवेध करतो (जाणून घेतो). येथे "आरम्मणस्स उपट्ठानं" इत्यादींद्वारे सम्यक् प्रतिवेध सांगितला आहे. येथेच विशुद्धी-अर्थाचा प्रतिवेध सांगितल्यामुळे, त्याच्याद्वारे समान लक्षण असलेले अनवद्य-अर्थ, निष्क्लेश-अर्थ आणि परमार्थ-लक्षण हे लक्षण-हार वशाने सांगितलेच गेले आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘වුත්තම්හි එකධම්මෙ, යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචි;

වුත්තා භවන්ති සබ්බෙ, සො හාරො ලක්ඛණො නාමා’’ති. (නෙත්ති. 4.5 නිද්දෙසවාර);

"एका धर्माचे कथन केले असता, जे काही समान लक्षण असलेले इतर धर्म असतात; ते सर्वही कथित होतात, या पद्धतीला 'लक्षण हार' असे म्हणतात." (नेत्तिपकरण ४.५ निर्देशवार)

අනවජ්ජට්ඨො නික්කිලෙසට්ඨො චෙත්ථ අවික්ඛෙපසඞ්ඛාතස්ස සමස්ස අත්ථො පයොජනන්ති සමත්ථො, වොදානට්ඨො විපස්සනාමග්ගවොදානං සන්ධාය සමමෙව අත්ථොති සමත්ථො, ඵලවොදානං සන්ධාය මග්ගවොදානසඞ්ඛාතස්ස සමස්ස අත්ථොති සමත්ථො, පරමට්ඨො පන සමමෙව අත්ථොති වා නිබ්බානපයොජනත්තා සබ්බස්ස සමස්ස අත්ථොති වා සමත්ථො, තං වුත්තප්පකාරං සමඤ්ච සමත්ථඤ්ච එකදෙසසරූපෙකසෙසං කත්වා සමත්ථඤ්ච පටිවිජ්ඣතීති වුත්තං. ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගධම්මා විපස්සනාමග්ගඵලක්ඛණෙපි ලබ්භන්ති, මග්ගො ච තිස්සො ච විසුද්ධියො මග්ගඵලක්ඛණෙයෙව, විමොක්ඛො ච විජ්ජා ච ඛයෙ ඤාණඤ්ච මග්ගක්ඛණෙයෙව, විමුත්ති ච අනුප්පාදෙ ඤාණඤ්ච ඵලක්ඛණෙයෙව, සෙසා විපස්සනාක්ඛණෙපීති. ධම්මවාරෙ ඉමෙ ධම්මෙ ඉමස්මිං ආරම්මණෙ සමොධානෙතීති නිබ්බානං ඨපෙත්වා සෙසා යථායොගං වෙදිතබ්බා. ඉදං පන යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. අවුත්තත්ථා පනෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තා එව. එකෙකචතුක්කවසෙනෙත්ථ නිය්‍යානෙ දස්සිතෙපි චතුක්කන්තොගධස්ස එකෙකස්සාපි භාගස්ස නිය්‍යානස්ස උපනිස්සයත්තා එකෙකභාගවසෙන නිය්‍යානං දස්සිතං. න හි එකෙකං විනා නිය්‍යානං හොතීති.

येथे अनवद्य-अर्थ आणि निष्क्लेश-अर्थ हे अविक्षेप संज्ञक अशा 'सम' (समाधी) चे प्रयोजन (अर्थ) असल्यामुळे ते 'समर्थ' आहेत. विशुद्धी-अर्थ (वोदानट्ठो) हा विपश्यना व मार्ग-विशुद्धीला उद्देशून 'सम' असलेलाच अर्थ असल्यामुळे 'समर्थ' आहे. फल-विशुद्धीला उद्देशून मार्ग-विशुद्धी संज्ञक अशा 'सम' चा अर्थ असल्यामुळे 'समर्थ' आहे. परंतु परमार्थ हा 'सम' असलेलाच अर्थ असल्यामुळे किंवा निर्वाण हे प्रयोजन असल्यामुळे सर्व 'सम' चा अर्थ असल्यामुळे 'समर्थ' आहे. त्या पूर्वोक्त 'सम' आणि 'समर्थ' यांना एकदेश-सरूप-एकशेष करून "समर्थाचा प्रतिवेध करतो" असे म्हटले आहे. इंद्रिय, बल आणि बोध्यंग हे धर्म विपश्यना, मार्ग आणि फलक्षणांमध्येही प्राप्त होतात. मार्ग आणि तीन विशुद्धी केवळ मार्ग व फलक्षणीच प्राप्त होतात. विमोक्ष, विद्या आणि क्षयज्ञान केवळ मार्गक्षणीच प्राप्त होतात. विमुक्ती आणि अनुत्पादज्ञान केवळ फलक्षणीच प्राप्त होतात. उरलेले धर्म विपश्यनाक्षणीही प्राप्त होतात. म्हणून धर्मवारामध्ये "या धर्मांना या आलंबनात एकत्रित करतो" या वाक्यात निर्वाण वगळता उरलेले इंद्रिय, बल, बोध्यंग इत्यादी धर्म योग्यतेनुसार समजून घ्यावेत. परंतु हे बहुतांश करून म्हटले आहे. जे अर्थ येथे सांगितले नाहीत, ते खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. येथे प्रत्येक चतुष्काच्या वशाने नैर्याणिकत्व दाखवले असले तरी, चतुष्कात समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक भागाचेही नैर्याणिकत्वासाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) असल्यामुळे, प्रत्येक भागाच्या वशाने नैर्याणिकत्व दाखवले आहे. कारण एका भागाशिवाय नैर्याणिकत्व शक्य नाही.

දීඝංඅස්සාසපස්සාසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दीर्घ श्वास-प्रश्वास निर्देश वर्णन समाप्त झाले।

169. රස්සනිද්දෙසෙ ඉත්තරසඞ්ඛාතෙති පරිත්තසඞ්ඛාතෙ කාලෙ. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

१६९. 'रस्सनिद्देस' (लघु-निर्देश) मध्ये 'इत्तरसङ्खाते' म्हणजे थोड्या किंवा अल्प काळात (परित्तसङ्खाते काले). उर्वरित भाग येथे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

170. සබ්බකායපටිසංවෙදිනිද්දෙසෙ [Pg.112] අරූපධම්මෙසු වෙදනාය ඔළාරිකත්තා සුඛග්ගහණත්ථං පඨමං ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණසංවෙදිකා වෙදනා වුත්තා, තතො යං වෙදෙති, තං සඤ්ජානාතීති එවං වෙදනාවිසයස්ස ආකාරග්ගාහිකා සඤ්ඤා, තතො සඤ්ඤාවසෙන අභිසඞ්ඛාරිකා චෙතනා, තතො ‘‘ඵුට්ඨො වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වචනතො ඵස්සො, තතො සබ්බෙසං සාධාරණලක්ඛණො මනසිකාරො, චෙතනාදීහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො වුත්තො. එවං තීසු ඛන්ධෙසු වුත්තෙසු තංනිස්සයො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වුත්තොව හොති. නාමඤ්චාති වුත්තප්පකාරං නාමඤ්ච. නාමකායො චාති ඉදං පන නාමෙන නිබ්බානස්සපි සඞ්ගහිතත්තා ලොකුත්තරානඤ්ච අවිපස්සනුපගත්තා තං අපනෙතුං වුත්තං. ‘‘කායො’’ති හි වචනෙන නිබ්බානං අපනීතං හොති නිබ්බානස්ස රාසිවිනිමුත්තත්තා. යෙ ච වුච්චන්ති චිත්තසඞ්ඛාරාති ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174; ම. නි. 1.463) එවං වුච්චමානාපි චිත්තසඞ්ඛාරා ඉධ නාමකායෙනෙව සඞ්ගහිතාති වුත්තං හොති. මහාභූතාති මහන්තපාතුභාවතො මහාභූතසාමඤ්ඤතො මහාපරිහාරතො මහාවිකාරතො මහන්තභූතත්තා චාති මහාභූතා. තෙ පන – පථවී ආපො තෙජො වායොති චත්තාරො. චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, චත්තාරො මහාභූතෙ උපාදාය නිස්සාය අමුඤ්චිත්වා පවත්තරූපන්ති අත්ථො. තං පන – චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො රූපං සද්දො ගන්ධො රසො ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං හදයවත්ථු ඔජා කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති ආකාසධාතු රූපස්ස ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤත්තා උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතාති චතුවීසතිවිධං. අස්සාසො ච පස්සාසො චාති පාකතිකොයෙව. අස්සාසපස්සාසෙ නිස්සාය උප්පන්නං පටිභාගනිමිත්තම්පි තදෙව නාමං ලභති පථවීකසිණාදීනි විය. රූපසරික්ඛකත්තා රූපන්ති ච නාමං ලභති ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (ධ. ස. 204; දී. නි. 3.338) විය. නිමිත්තඤ්ච උපනිබන්ධනාති සතිඋපනිබන්ධනාය නිමිත්තභූතං අස්සාසපස්සාසානං ඵුසනට්ඨානං. යෙ ච වුච්චන්ති කායසඞ්ඛාරාති ‘‘අස්සාසපස්සාසා කායිකා එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා කායසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.171; ම. නි. 1.463) එවං වුච්චමානාපි කායසඞ්ඛාරා ඉධ රූපකායෙනෙව සඞ්ගහිතාති වුත්තං හොති.

१७०. 'सब्बकायपटिसंवेदी' (सर्व शरीराचे संवेदन करणाऱ्या) च्या निर्देशात, अरूप धर्मांमध्ये वेदनेच्या स्थूलतेमुळे (ओळारिकत्ता) ती सहज ग्रहण करता यावी म्हणून सर्वप्रथम इष्ट व अनिष्ट आलंबनांचे संवेदन करणारी 'वेदना' सांगितली आहे. त्यानंतर 'ज्याचे संवेदन करतो, त्याचे संज्ञान (ओळख) करतो' या नियमाने वेदनेच्या विषयाचे आकार ग्रहण करणारी 'संज्ञा' सांगितली आहे. त्यानंतर संज्ञेच्या प्रभावाने अभिसंस्कार करणारी 'चेतना' सांगितली आहे. त्यानंतर "स्पर्श झालेला संवेदन करतो, स्पर्श झालेला संज्ञान करतो, स्पर्श झालेला चेतना करतो" या वचनानुसार 'स्पर्श' सांगितला आहे. त्यानंतर सर्वांचे साधारण लक्षण असलेला 'मनसिकार' सांगितला आहे; आणि चेतना इत्यादींद्वारे 'संस्कारस्कंध' सांगितला आहे. अशा प्रकारे तीन स्कंध सांगितले असता, त्यांच्यावर आश्रित असलेला 'विज्ञानस्कंध' देखील सांगितला गेलाच आहे. 'नामञ्च' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारचे नाम. 'नामकायो च' हे वचन नाम या संज्ञेने निर्वाणाचा देखील समावेश होत असल्यामुळे आणि लोकोत्तर धर्मांचे विपश्यनेसाठी अयोग्यत्व असल्यामुळे, त्यांना वगळण्यासाठी सांगितले आहे. कारण 'काय' या शब्दाने निर्वाण वगळले जाते, कारण निर्वाण हे राशींपासून (स्कंधांच्या समूहापासून) मुक्त आहे. आणि जे 'चित्तसंस्कार' म्हटले जातात, जसे की "संज्ञा आणि वेदना हे चैतसिक धर्म चित्ताशी बद्ध असलेले चित्तसंस्कार आहेत", असे म्हटले गेले असले तरी, येथे चित्तसंस्कारांचा 'नामकाया'मध्येच समावेश केला आहे, असे सांगितले आहे. 'महाभूत' म्हणजे मोठ्या प्रमाणावर प्रकट होण्यामुळे, महाभूतांच्या समानतेमुळे, मोठ्या प्रमाणावर सांभाळ केला जाण्यामुळे, मोठ्या विकारांमुळे आणि महान अस्तित्वामुळे त्यांना महाभूत म्हणतात. ते चार आहेत - पृथ्वी, आप, तेज आणि वायू. 'चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादारूपं' यामध्ये षष्ठी विभक्ती द्वितीयेच्या अर्थात वापरली आहे; चार महाभूतांना उपादान करून (आश्रय घेऊन), त्यांना न सोडता प्रवृत्त होणारे रूप, असा याचा अर्थ आहे. ते रूप चोवीस प्रकारचे आहे - चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, रूप, शब्द, गंध, रस, स्त्री-इंद्रिय, पुरुष-इंद्रिय, जीवित-इंद्रिय, हृदयवस्तू, ओज, कायविज्ञप्ती, वचीविज्ञप्ती, आकाशधातू, रूपाची लघुता, मृदुता, कर्मण्यता, उपचय, संतती, जरता आणि अनित्यता. 'अस्सास आणि पस्सास' (श्वास आणि उच्छ्वास) हे नैसर्गिकच आहेत. श्वास-उच्छ्वासाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या प्रतिभागनिमित्ताला देखील पृथ्वीकसिण इत्यादींप्रमाणे तेच नाव मिळते. रूपाशी सादृश्य असल्यामुळे त्याला 'रूप' असेही नाव मिळते, जसे की "बाहेर रूपांना पाहतो" इत्यादी वचनांमध्ये आहे. 'निमित्तञ्च उपनिबन्धना' म्हणजे स्मृतीच्या उपनिबंधनासाठी (एकाग्रतेसाठी) निमित्त बनलेले श्वास-उच्छ्वासाचे स्पर्शस्थान. आणि जे 'कायसंस्कार' म्हटले जातात, जसे की "श्वास-उच्छ्वास हे कायिक धर्म कायाशी बद्ध असलेले कायसंस्कार आहेत", असे म्हटले गेले असले तरी, येथे कायसंस्कारांचा 'रूपकाया'मध्येच समावेश केला आहे, असे सांगितले आहे.

තෙ [Pg.113] කායා පටිවිදිතා හොන්තීති ඣානක්ඛණෙ අස්සාසපස්සාසනිමිත්තකායා විපස්සනාක්ඛණෙ අවසෙසරූපාරූපකායා ආරම්මණතො පටිවිදිතා හොන්ති, මග්ගක්ඛණෙ අසම්මොහතො පටිවිදිතා හොන්ති. අස්සාසපස්සාසවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානස්ස යොගිස්ස උප්පන්නවිපස්සනාමග්ගෙපි සන්ධාය දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙනාතිආදි වුත්තං.

'ते काया पटिविदिता होन्ती' (ते काय प्रतिविदित होतात) म्हणजे ध्यानाच्या क्षणी श्वास-उच्छ्वासाच्या निमित्ताने बनलेले काय, विपश्यनेच्या क्षणी उर्वरित रूप आणि अरूप काय हे आलंबनाच्या रूपाने प्रतिविदित (ज्ञात) होतात, आणि मार्गाच्या क्षणी संमोहरहित (असंमोहतः) होऊन प्रतिविदित होतात. श्वास-उच्छ्वासाच्या द्वारे ध्यान प्राप्त केलेल्या योग्याच्या उत्पन्न झालेल्या विपश्यना मार्गाचा देखील संदर्भ घेऊन "दीर्घ श्वास-उच्छ्वासाच्या द्वारे" इत्यादी सांगितले आहे.

ආවජ්ජතො පජානතොතිආදීනි සීලකථායං වුත්තත්ථානි. තෙ වුත්තප්පකාරෙ කායෙ අන්තොකරිත්වා ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී’’ති වුත්තං.

'आवज्जतो पजानाति' (आवर्जन करताना जाणतो) इत्यादी शब्दांचे अर्थ 'शीलकथा' मध्ये सांगितले गेले आहेत. त्या वर सांगितलेल्या प्रकारच्या कायांना अंतर्भूत करून "सब्बकायपटिसंवेदी" (सर्व शरीराचे संवेदन करणारा) असे म्हटले आहे.

සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසානං සංවරට්ඨෙනාතිආදීසු ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී’’තිවුත්තඅස්සාසපස්සාසතො උප්පන්නජ්ඣානවිපස්සනාමග්ගෙසු සංවරොයෙව සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධි. අවික්ඛෙපොයෙව අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධි. පඤ්ඤායෙව දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. ඣානවිපස්සනාසු විරතිඅභාවෙපි පාපාභාවමත්තමෙව සංවරො නාමාති වෙදිතබ්බං.

"सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन" (सर्व शरीराचे संवेदन करणारा, श्वास-उच्छ्वासांच्या संवर अर्थाने) इत्यादी वाक्यांमध्ये, "सब्बकायपटिसंवेदी" असे म्हटलेल्या श्वास-उच्छ्वासापासून उत्पन्न झालेल्या ध्यान, विपश्यना आणि मार्गांमध्ये जो संवर (संयम) आहे, तोच संवर अर्थाने 'शीलविशुद्धी' होय. जो अविक्षेप (एकाग्रता) आहे, तोच अविक्षेप अर्थाने 'चित्तविशुद्धी' होय. जी प्रज्ञा आहे, तीच दर्शन अर्थाने 'दृष्टिविशुद्धी' होय. ध्यान आणि विपश्यनेमध्ये विरतीचा (विरती चैतसिकाचा) अभाव असला तरी, केवळ पापाचा अभाव असणे म्हणजेच 'संवर' होय, असे समजावे.

171. පස්සම්භයන්තිආදීනං නිද්දෙසෙ කායිකාති රූපකායෙ භවා. කායපටිබද්ධාති කායං පටිබද්ධා කායං නිස්සිතා, කායෙ සති හොන්ති, අසති න හොන්ති, තස්මායෙව තෙ කායෙන සඞ්ඛරීයන්තීති කායසඞ්ඛාරා. පස්සම්භෙන්තොති නිබ්බාපෙන්තො සන්නිසීදාපෙන්තො. පස්සම්භනවචනෙනෙව ඔළාරිකානං පස්සම්භනං සිද්ධං. නිරොධෙන්තොති ඔළාරිකානං අනුප්පාදනෙන නිරොධෙන්තො. වූපසමෙන්තොති ඔළාරිකෙයෙව එකසන්තතිපරිණාමනයෙන සන්තභාවං නයන්තො. සික්ඛතීති අධිකාරවසෙන අස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති සම්බන්ධො, තිස්සො සික්ඛා සික්ඛතීති වා අත්ථො.

१७१. 'पस्सम्भयं' (शांत करत) इत्यादींच्या निर्देशात, 'कायिका' म्हणजे रूपकायामध्ये उत्पन्न होणारे. 'कायपटिबद्धा' म्हणजे कायाशी बद्ध असलेले, कायावर आश्रित असलेले; काय असताना जे असतात आणि काय नसताना जे नसतात. म्हणूनच ते कायाद्वारे संस्कारित केले जातात, म्हणून त्यांना 'कायसंस्कार' म्हणतात. 'पस्सम्भन्तो' म्हणजे शांत करणारा, स्थिर करणारा. 'पस्सम्भन' (शांत करणे) या शब्दानेच स्थूल श्वास-उच्छ्वासांचे शांत होणे सिद्ध होते. 'निरोधेन्तो' म्हणजे स्थूल श्वास-उच्छ्वासांना उत्पन्न न होऊ देता त्यांचा निरोध करणारा. 'वूपसमेन्तो' म्हणजे स्थूल श्वास-उच्छ्वासांनाच एका संततीच्या परिणामाच्या पद्धतीने शांत भावाकडे नेणारा. 'सिक्खति' (शिकतो/अभ्यास करतो) म्हणजे अधिकाराच्या प्रभावाने 'मी श्वास घेईन अशा प्रकारे शिकतो' असा संबंध आहे, किंवा 'तीन शिक्षांचा अभ्यास करतो' असा याचा अर्थ आहे.

ඉදානි ඔළාරිකපස්සම්භනං දස්සෙතුං යථාරූපෙහීතිආදිමාහ. තත්ථ යථාරූපෙහීති යාදිසෙහි. ආනමනාති පච්ඡතො නමනා. විනමනාති උභයපස්සතො නමනා. සන්නමනාති සබ්බතොපි නමන්තස්ස සුට්ඨු නමනා. පණමනාති පුරතො නමනා. ඉඤ්ජනාති කම්පනා. ඵන්දනාති ඊසකං චලනා. පකම්පනාති භුසං කම්පනා. යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි කායස්ස ආනමනා…පෙ… පකම්පනා, තථාරූපං කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භයන්ති ච, යා කායස්ස ආනමනා…පෙ… පකම්පනා, තඤ්ච පස්සම්භයන්ති ච සම්බන්ධො කාතබ්බො. කායසඞ්ඛාරෙසු හි පස්සම්භිතෙසු කායස්ස ආනමනාදයො ච පස්සම්භිතායෙව හොන්තීති. යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි කායස්ස [Pg.114] න ආනමනාදිකා හොති, තථාරූපං සන්තං සුඛුමම්පි කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භයන්ති ච, යා කායස්ස න ආනමනාදිකා, තඤ්ච සන්තං සුඛුමං පස්සම්භයන්ති ච සම්බන්ධතො වෙදිතබ්බං. සන්තං සුඛුමන්ති ච භාවනපුංසකවචනමෙතං. ඉති කිරාති එත්ථ ඉති එවමත්ථෙ, කිර යදිඅත්ථෙ. යදි එවං සුඛුමකෙපි අස්සාසපස්සාසෙ පස්සම්භයං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති චොදකෙන චොදනා ආරද්ධා හොති. අථ වා කිරාති චොදකවචනත්තා අසද්දහනත්ථෙ අසහනත්ථෙ පරොක්ඛත්ථෙ ච යුජ්ජතියෙව, එවං සුඛුමානම්පි පස්සම්භනං සික්ඛතීති න සද්දහාමි න සහාමි අපච්චක්ඛං මෙති වුත්තං හොති.

आता स्थूल श्वास-उच्छ्वासांचे शांत होणे दाखवण्यासाठी "यथारूपेहि" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "यथारूपेहि" म्हणजे ज्या प्रकारच्या. "आनमना" म्हणजे पाठीमागे वाकणे. "विनमना" म्हणजे दोन्ही बाजूंना वाकणे. "सन्नमना" म्हणजे सर्व बाजूंनी वाकणाऱ्याचे चांगल्या प्रकारे वाकणे. "पणमना" म्हणजे पुढे वाकणे. "इंजना" म्हणजे कंप पावणे. "फंदना" म्हणजे थोडे हलणे. "पकंपना" म्हणजे तीव्रतेने कंप पावणे. ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे कायाचे पाठीमागे वाकणे...पे... तीव्रतेने कंप पावणे होते, त्या प्रकारच्या कायसंस्कारांना शांत करत; आणि कायाचे जे पाठीमागे वाकणे...पे... तीव्रतेने कंप पावणे आहे, त्याला देखील शांत करत, असा संबंध जोडला पाहिजे. कारण कायसंस्कार शांत झाले असता कायाचे पाठीमागे वाकणे इत्यादी देखील शांतच होते. ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे कायाचे पाठीमागे वाकणे इत्यादी होत नाही, त्या प्रकारच्या शांत आणि सूक्ष्म असलेल्या कायसंस्कारांना देखील शांत करत; आणि कायाचे जे पाठीमागे वाकणे इत्यादी होत नाही, त्या शांत आणि सूक्ष्म कायसंस्कारांना देखील शांत करत, असा संबंध समजून घ्यावा. "सन्तं सुखुमं" हे क्रियाविशेषण (भावनपुंसकवचन) आहे. "इति किर" येथे 'इति' हा शब्द 'एव' (अशा प्रकारे) या अर्थात आहे, आणि 'किर' हा शब्द 'यदि' (जर) या अर्थात आहे. जर अशा प्रकारे सूक्ष्म असलेल्या देखील श्वास-उच्छ्वासांना शांत करत 'मी श्वास घेईन, मी उच्छ्वास टाकेन' असा अभ्यास करतो, तर शंकाकाराने (चोदकाने) शंका उपस्थित केली आहे. किंवा 'किर' हा शब्द शंकाकाराचे वचन असल्यामुळे अविश्वास दर्शवण्याच्या अर्थात, असहनशीलतेच्या अर्थात आणि परोक्ष अर्थात देखील योग्यच ठरतो; अशा प्रकारे "सूक्ष्म श्वास-उच्छ्वासांचे देखील शांत होणे शिकतो, यावर माझा विश्वास नाही, हे मला सहन होत नाही, हे माझ्यासाठी प्रत्यक्ष नाही" असे म्हटले गेले आहे.

එවං සන්තෙති එවං සුඛුමානං පස්සම්භනෙ සන්තෙ. වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා න හොතීති අස්සාසපස්සාසවාතස්ස උපලද්ධියා. උපලද්ධීති විඤ්ඤාණං. අස්සාසපස්සාසවාතං උපලබ්භමානස්ස තදාරම්මණස්ස භාවනාවිඤ්ඤාණස්ස පභාවනා උප්පාදනා න හොති, තස්ස ආරම්මණස්ස භාවනා න හොතීති අත්ථො. අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා න හොතීති භාවනාය සුඛුමකානම්පි අස්සාසපස්සාසානං නිරොධනතො තෙසඤ්ච උප්පාදනා පවත්තනා න හොතීති අත්ථො. ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා න හොතීති අස්සාසපස්සාසාභාවතොයෙව තදාරම්මණාය භාවනාවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාය සතියා ච පවත්තනා න හොති. තස්මායෙව තංසම්පයුත්තස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච භාවනා න හොති. න ච නං තන්ති එත්ථ ච නන්ති නිපාතමත්තං ‘‘භික්ඛු ච න’’න්තිආදීසු (පාරා. 273) විය. තං වුත්තවිධිං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා න සමාපජ්ජන්තිපි තතො න වුට්ඨහන්තිපීති සම්බන්ධො. චොදනාපක්ඛස්ස පරිහාරවචනෙ ඉති කිරාති එවමෙව. එත්ථ එවකාරත්ථෙ කිරසද්දො දට්ඨබ්බො. එවං සන්තෙති එවං පස්සම්භනෙ සන්තෙ එව.

असे असताना म्हणजे अशा प्रकारे सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासांचे शांत होणे झाले असता. 'वायूच्या उपलब्धतेने भावना होत नाही' (वातूपलद्धिया च पभावन न होति) म्हणजे श्वास-प्रश्वास वायूच्या उपलब्धतेने. 'उपलब्धि' म्हणजे विज्ञान. श्वास-प्रश्वास वायूचे ग्रहण करणाऱ्या आणि त्यासंबंधीचे आलंबन असणाऱ्या भावना-विज्ञानाची उत्पत्ती (प्रभावन) होत नाही, म्हणजेच त्या आलंबनाची भावना होत नाही, असा अर्थ आहे. 'श्वास-प्रश्वासांची उत्पत्ती होत नाही' याचा अर्थ असा की, भावनेमुळे सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासांचाही निरोध होत असल्यामुळे त्यांची उत्पत्ती किंवा प्रवृत्ती होत नाही. 'आनापानस्मृतीची उत्पत्ती होत नाही' याचा अर्थ असा की, श्वास-प्रश्वासांच्या अभावामुळेच, त्या आलंबनाशी आणि भावना-विज्ञानाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या स्मृतीची प्रवृत्ती होत नाही. म्हणूनच, त्याच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या आनापानस्मृती समाधीची भावना (विकास) होत नाही. 'न च नं तं' यामध्ये 'च नं' हे केवळ निपात (अव्यय) आहे, जसे 'भिक्खू च नं' इत्यादींमध्ये असते. 'पंडित लोक त्या पूर्वोक्त विधीच्या समापत्तीमध्ये प्रवेशही करत नाहीत आणि त्यातून उठतही नाहीत' असा हा संबंध आहे. आक्षेपाच्या उत्तरामध्ये 'इति किर' म्हणजे 'अशाच प्रकारे' असा अर्थ आहे. येथे 'किर' हा शब्द 'एव' (च/नक्कीच) या अर्थी समजला पाहिजे. 'असे असताना' म्हणजे अशा प्रकारे शांत होणे झाले असता.

යථා කථං වියාති යථා තං වුත්තවිධානං හොති, තථා තං කථං වියාති උපමං පුච්ඡති. ඉදානි සෙය්‍යථාපීති තං උපමං දස්සෙති. කංසෙති කංසමයභාජනෙ. නිමිත්තන්ති තෙසං සද්දානං ආකාරං. ‘‘නිමිත්ත’’න්ති ච සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං, නිමිත්තස්සාති අත්ථො. සද්දනිමිත්තඤ්ච සද්දතො අනඤ්ඤං. සුග්ගහිතත්තාති සුට්ඨු උග්ගහිතත්තා. සුගහිතත්තාතිපි පාඨො, සුට්ඨු ගහිතත්තාති [Pg.115] අත්ථො. සුමනසිකතත්තාති සුට්ඨු ආවජ්ජිතත්තා. සූපධාරිතත්තාති සුට්ඨු චිත්තෙ ඨපිතත්තා. සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපීති තදා සුඛුමානම්පි සද්දානං නිරුද්ධත්තා අනුග්ගහිතසද්දනිමිත්තස්ස අනාරම්මණම්පි සුඛුමතරං සද්දනිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා සුඛුමතරං සද්දනිමිත්තාරම්මණම්පි චිත්තං පවත්තති, සුඛුමතරසද්දනිමිත්තාරම්මණභාවතොපීති වා අත්ථො. ඉමිනාව නයෙන අප්පනායම්පි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'कशा प्रकारे?' (यथा कथं विय) म्हणजे जसे ते पूर्वोक्त विधान होते, तसेच ते कशा प्रकारे होते, अशी उपमा विचारली आहे. आता 'सेय्यथापि' (जसे की) या शब्दाने ती उपमा दर्शवितात. 'कांस्ये' (कंसे) म्हणजे काशाच्या भांड्यात. 'निमित्त' म्हणजे त्या आवाजांचे स्वरूप (आकार). 'निमित्तं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप षष्ठीच्या अर्थाने वापरले आहे, म्हणजे 'निमित्ताचे' असा अर्थ आहे. आणि शब्दनिमित्त हे शब्दापेक्षा वेगळे नाही. 'सुग्गहीतत्ता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे. 'सुगहीतत्ता' असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ 'चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे' असाच आहे. 'सुमनसिकतत्ता' म्हणजे मनामध्ये चांगल्या प्रकारे आवर्जन (विचार) केल्यामुळे. 'सूपधारितत्ता' म्हणजे चित्तात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केल्यामुळे. 'सूक्ष्म शब्दनिमित्त आलंबन असणे' (सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापि) म्हणजे, त्यावेळी सूक्ष्म आवाजांचाही निरोध झाल्यामुळे, ज्याने शब्दनिमित्त ग्रहण केले नाही अशा व्यक्तीला जे आलंबन नाही, अशा अत्यंत सूक्ष्म शब्दनिमित्ताला आलंबन करून अत्यंत सूक्ष्म शब्दनिमित्त आलंबन असणारे चित्त प्रवृत्त होते; किंवा अत्यंत सूक्ष्म शब्दनिमित्त आलंबन असण्याच्या भावामुळे, असा अर्थ आहे. याच पद्धतीने अप्पना (अर्पणा समाधी) मध्येही अर्थ समजून घ्यावा.

පස්සම්භයන්තිආදීසු ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තා අස්සාසපස්සාසා කායොති වා ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාර’’න්ති එත්ථ අස්සාසපස්සාසා කායොති වා යොජනා වෙදිතබ්බා. භාවනාවිසුද්ධියා කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භමානෙපි ඔළාරිකං කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙමීති යොගිනො ආභොගෙ සති තෙනාදරෙන අතිවිය පස්සම්භති. අනුපට්ඨහන්තම්පි සුඛුමං සුආනයං හොති.

'पस्संभयं' (शांत करत) इत्यादींमध्ये 'कायसंस्कार शांत करत' (पस्संभयं कायसंखारं) असे म्हटलेले श्वास-प्रश्वास हेच 'काय' आहेत, किंवा 'कायसंस्कार शांत करत' यामध्ये श्वास-प्रश्वास हेच 'काय' आहेत, अशी योजना समजावी. भावनेच्या विशुद्धीमुळे कायसंस्कार (श्वास-प्रश्वास) शांत होत असतानाही, 'मी स्थूल कायसंस्कार शांत करतो' असा योग्याचा आभोग (मनोयोग) असता, त्या आदरामुळे ते अत्यंत शांत होतात. प्रकट न होणारा सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासही सहजपणे आणता येतो (चांगल्या प्रकारे नियंत्रित होतो).

අට්ඨ අනුපස්සනාඤාණානීති ‘‘දීඝං රස්සං සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තෙසු චතූසු වත්ථූසු අස්සාසවසෙන චතස්සො, පස්සාසවසෙන චතස්සොති අට්ඨ අනුපස්සනාඤාණානි. අට්ඨ ච උපට්ඨානානුස්සතියොති ‘‘දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.170) නයෙන වුත්තෙසු චතූසු වත්ථූසු අස්සාසවසෙන චතස්සො, පස්සාසවසෙන චතස්සොති අට්ඨ ච උපට්ඨානානුස්සතියො. අට්ඨ චුපට්ඨානානුස්සතියොතිපි පාඨො. චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනීති භගවතා ආනාපානස්සතිසුත්තන්තෙ (ම. නි. 3.144 ආදයො) වුත්තත්තා පඨමචතුක්කවසෙන චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනීති.

'आठ अनुपश्यना ज्ञाने' (अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि) म्हणजे 'दीर्घ, र्‍हस्व, सर्वकायप्रतिसंवेदी, कायसंस्कार शांत करत' या सांगितलेल्या चार विषयांमध्ये श्वासाच्या रूपाने चार आणि प्रश्वासाच्या रूपाने चार, अशी आठ अनुपश्यना ज्ञाने होतात. 'आणि आठ उपस्थान-अनुस्मृती' (अट्ठ च उपट्टानानुस्सतियो) म्हणजे 'दीर्घ श्वासाच्या द्वारे चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याची स्मृती प्रस्थापित होते' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या चार विषयांमध्ये श्वासाच्या रूपाने चार आणि प्रश्वासाच्या रूपाने चार, अशी आठ उपस्थान-अनुस्मृती होतात. 'अट्ठ चुपट्टानानुस्सतियो' असाही पाठ आहे. 'चार सुत्तन्तिक वस्तू' (चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि) म्हणजे भगवंतांनी आनापानस्मृती सुत्तामध्ये सांगितल्यामुळे, पहिल्या चतुष्काच्या रूपाने चार सुत्तन्तिक वस्तू आहेत.

පඨමචතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पहिल्या चतुष्काच्या निर्देशनाची वर्णना समाप्त झाली.

172. දුතියචතුක්කස්ස පීතිපටිසංවෙදිනිද්දෙසෙ උප්පජ්ජති පීති පාමොජ්ජන්ති එත්ථ පීතීති මූලපදං. පාමොජ්ජන්ති තස්ස අත්ථපදං, පමුදිතභාවොති අත්ථො. යා පීති පාමොජ්ජන්තිආදීසු [Pg.116] යා ‘‘පීතී’’ති ච ‘‘පාමොජ්ජ’’න්ති ච එවමාදීනි නාමානි ලභති, සා පීතීති වුත්තං හොති. තත්ථ පීතීති සභාවපදං. පමුදිතස්ස භාවො පාමොජ්ජං. ආමොදනාකාරො ආමොදනා. පමොදනාකාරො පමොදනා. යථා වා භෙසජ්ජානං වා තෙලානං වා උණ්හොදකසීතොදකානං වා එකතොකරණං මොදනාති වුච්චති, එවමයම්පි ධම්මානං එකතොකරණෙන මොදනා, උපසග්ගවසෙන පන පදං මණ්ඩෙත්වා ආමොදනා පමොදනාති වුත්තං. හාසෙතීති හාසො, පහාසෙතීති පහාසො, හට්ඨපහට්ඨාකාරානමෙතං අධිවචනං. විත්තීති විත්තං, ධනස්සෙතං නාමං. අයං පන සොමනස්සපච්චයත්තා විත්තිසරික්ඛතාය විත්ති. යථා හි ධනිනො ධනං පටිච්ච සොමනස්සං උප්පජ්ජති, එවං පීතිමතොපි පීතිං පටිච්ච සොමනස්සං උප්පජ්ජති. තස්මා ‘‘විත්තී’’ති වුත්තා. තුට්ඨිසභාවසණ්ඨිතාය හි පීතියා එතං නාමං. පීතිමා පන පුග්ගලො කායචිත්තානං උග්ගතත්තා අබ්භුග්ගතත්තා ‘‘උදග්ගො’’ති වුච්චති, උදග්ගස්ස භාගො ඔදග්‍යං. අත්තනො මනතා අත්තමනතා. අනභිරද්ධස්ස හි මනො දුක්ඛපදට්ඨානත්තා න අත්තනො මනො නාම හොති, අභිරද්ධස්ස සුඛපදට්ඨානත්තා අත්තනො මනො නාම හොති, ඉති අත්තනො මනතා අත්තමනතා, සකමනතා සකමනස්ස භාවොති අත්ථො. සා පන යස්මා න අඤ්ඤස්ස කස්සචි අත්තනො මනතා, චිත්තස්සෙව පනෙසො භාවො චෙතසිකො ධම්මො, තස්මා අත්තමනතා චිත්තස්සාති වුත්තා. සෙසමෙත්ථ ච උපරි ච හෙට්ඨා වුත්තනයෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං.

१७२. दुसऱ्या चतुष्काच्या प्रीतिप्रतिसंवेदी निर्देशात 'प्रीती आणि प्रामोद्य उत्पन्न होते' (उप्पज्जति पीति पामोज्जं) यामध्ये 'प्रीती' (पीति) हे मूळ पद आहे. 'प्रामोद्य' (पामोज्जं) हे त्याचे अर्थपद आहे, त्याचा अर्थ 'प्रमुदित भाव' (आनंदी असण्याची अवस्था) असा आहे. 'जी प्रीती आणि प्रामोद्य' इत्यादींमध्ये जिला 'प्रीती' आणि 'प्रामोद्य' अशी नावे मिळतात, ती 'प्रीती' आहे असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'प्रीती' हे स्वभावपद आहे. प्रमुदित (आनंदी) व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'प्रामोद्य'. आमोदाचा आकार (स्वरूप) म्हणजे 'आमोदना'. प्रमोदाचा आकार म्हणजे 'प्रमोदना'. किंवा जसे औषधे, तेले, किंवा गरम पाणी व थंड पाणी यांचे एकत्र करणे याला 'मोदना' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे ही (प्रीती) देखील संप्रयुक्त धर्मांना एकत्र आणत असल्यामुळे 'मोदना' आहे. उपसर्ग लावून या पदाला सुशोभित करून 'आमोदना' आणि 'प्रमोदना' असे म्हटले आहे. जी आनंदित करते ती 'हास', जी प्रकर्षाने आनंदित करते ती 'प्रहास'; हे हर्षित आणि प्रहर्षित होण्याच्या स्वरूपाचे समानार्थी शब्द आहेत. 'वित्ती' म्हणजे वित्त (संपत्ती), हे धनाचे नाव आहे. परंतु ही (प्रीती) सौमनस्याचे (आनंदाचे) कारण असल्यामुळे आणि वित्ताशी (धनाशी) साम्य असल्यामुळे 'वित्ती' म्हटली जाते. कारण जसे धनवानाला धनाचा आश्रय घेऊन सौमनस्य उत्पन्न होते, तसेच प्रीती असणाऱ्यालाही प्रीतीचा आश्रय घेऊन सौमनस्य उत्पन्न होते. म्हणून तिला 'वित्ती' म्हटले आहे. कारण संतुष्ट स्वभावात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित असणाऱ्या प्रीतीचे हे नाव आहे. प्रीती असणारा मनुष्य काय आणि चित्ताच्या उन्नततेमुळे व अत्यंत उन्नततेमुळे 'उदग्र' (उत्साही) म्हटला जातो. उदग्र व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'औदग्र्य' (उत्साह). स्वतःचे मन असणे म्हणजे 'अत्तमनता' (आनंदित असणे). कारण जो संतुष्ट नाही त्याचे मन दुःखाचे जवळचे कारण असल्यामुळे स्वतःचे मन राहत नाही; जो संतुष्ट आहे त्याचे मन सुखाचे जवळचे कारण असल्यामुळे स्वतःचे मन असते. म्हणून स्वतःचे मन असणे म्हणजे 'अत्तमनता', म्हणजेच स्वतःचे मन असण्याचा भाव, असा अर्थ आहे. परंतु ती (अत्तमनता) इतर कोणाचीही स्वतःची मनता नसून, केवळ चित्ताचाच हा भाव (चैतसिक धर्म) असल्यामुळे, 'चित्ताची अत्तमनता' असे म्हटले आहे. येथील आणि पुढील तसेच मागील उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने जोडून समजून घ्यावा.

173. සුඛපටිසංවෙදිනිද්දෙසෙ ද්වෙ සුඛානීති සමථවිපස්සනාභූමිදස්සනත්ථං වුත්තං. කායිකඤ්හි සුඛං විපස්සනාය භූමි, චෙතසිකං සුඛං සමථස්ස ච විපස්සනාය ච භූමි. කායිකන්ති පසාදකායං විනා අනුප්පත්තිතො කායෙ නියුත්තන්ති කායිකං. චෙතසිකන්ති අවිප්පයොගවසෙන චෙතසි නියුත්තන්ති චෙතසිකං. තත්ථ කායිකපදෙන චෙතසිකං සුඛං පටික්ඛිපති, සුඛපදෙන කායිකං දුක්ඛං. තථා චෙතසිකපදෙන කායිකං සුඛං පටික්ඛිපති, සුඛපදෙන චෙතසිකං දුක්ඛං. සාතන්ති මධුරං සුමධුරං. සුඛන්ති සුඛමෙව, න දුක්ඛං. කායසම්ඵස්සජන්ති කායසම්ඵස්සෙ ජාතං. සාතං සුඛං වෙදයිතන්ති සාතං වෙදයිතං, න අසාතං වෙදයිතං. සුඛං වෙදයිතං, න දුක්ඛං වෙදයිතං. පරතො තීණි පදානි ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තානි. සාතා වෙදනා, න අසාතා. සුඛා වෙදනා, න දුක්ඛාති අයමෙව පනෙත්ථ අත්ථො.

१७३. 'सुखपटिसंवेदी' (सुखाचा अनुभव घेणारा) या निर्देशामध्ये 'दोन सुखे' असे जे म्हटले आहे, ते समथ आणि विपस्सना यांची भूमी (आलंबन) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण कायिक (शारीरिक) सुख हे विपस्सनाची भूमी आहे, आणि चेतसिक (मानसिक) सुख हे समथ आणि विपस्सना या दोन्हीची भूमी आहे. 'कायिक' म्हणजे प्रसादकाय (संवेदनशील शरीर) वगळता शरीरामध्ये उत्पन्न होणारे, शरीराशी संबंधित असणारे ते कायिक होय. 'चेतसिक' म्हणजे अविप्रयोग भावाने (मनापासून विलग न होता) चित्ताशी संबंधित असणारे ते चेतसिक होय. त्यामध्ये, 'कायिक' या पदाने चेतसिक सुखाचा निषेध केला जातो, आणि 'सुख' या पदाने कायिक दुःखाचा निषेध केला जातो. त्याचप्रमाणे, 'चेतसिक' या पदाने कायिक सुखाचा निषेध केला जातो, आणि 'सुख' या पदाने चेतसिक दुःखाचा निषेध केला जातो. 'सात' म्हणजे मधुर, अतिशय मधुर. 'सुख' म्हणजे सुखच, दुःख नव्हे. 'कायसम्फस्सज' म्हणजे काय-संस्पर्शापासून (शारीरिक स्पर्शापासून) उत्पन्न झालेले. 'सात सुख वेदयित' म्हणजे सुखद अनुभव, अ-सुखद (कटू) अनुभव नव्हे. सुखद अनुभव, दुःखद अनुभव नव्हे. पुढील तीन पदे स्त्रीलिंगी रूपाने म्हटली आहेत. 'साता वेदना' (सुखद वेदना), 'असाता' (असुखद वेदना) नव्हे. 'सुखा वेदना', 'दुःखा वेदना' नव्हे, हाच येथे अर्थ समजून घ्यावा.

චෙතසිකසුඛනිද්දෙසො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන යොජෙතබ්බො. තෙ සුඛාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො, තානි සුඛානීති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ [Pg.117] චතුක්කෙ හෙට්ඨා පඨමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි දුතියචතුක්කවසෙන වෙදිතබ්බානීති.

चेतसिक सुख निर्देश हा वर सांगितलेल्या पद्धतीच्या उलट (प्रतिपक्ष) पद्धतीने योजावा. 'ते सुखा' (ते सुखे) यामध्ये लिंगविपर्यास (लिंग बदल) केला आहे, त्याचा अर्थ 'तानि सुखानि' (ती सुखे) असा होतो. या चतुष्कातील उर्वरित भाग खालील पहिल्या चतुष्कात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. दुसऱ्या चतुष्काच्या नियमानुसार चार सुत्तन्तिक वस्तू (विषय) समजून घ्याव्यात.

දුතියචතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुसऱ्या चतुष्काची निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

176. තතියචතුක්කනිද්දෙසෙ චිත්තන්ති මූලපදං. විඤ්ඤාණන්ති අත්ථපදං. යං චිත්තන්තිආදි පීතියං වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. තත්ථ චිත්තන්තිආදීසු චිත්තවිචිත්තතාය චිත්තං. ආරම්මණං මිනමානං ජානාතීති මනො. මානසන්ති මනොයෙව. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) හි එත්ථ පන සම්පයුත්තකධම්මො මානසොති වුත්තො.

१७६. तिसऱ्या चतुष्काच्या निर्देशामध्ये 'चित्त' हे मूळ पद आहे. 'विञ्ञाण' (विज्ञान) हे अर्थ स्पष्ट करणारे पद आहे. 'यं चित्तं' इत्यादी पदे 'पीति' (प्रीती) निर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीने योजावीत. त्यामध्ये 'चित्त' इत्यादी पदांमध्ये, विविधतेमुळे (चित्रीकरणामुळे) ते 'चित्त' म्हटले जाते. आलंबनाचे मापन करत जाणते म्हणून ते 'मन' होय. 'मानसं' म्हणजे मनच. 'आकाशात फिरणारा हा जो पाश (राग) आहे, जो मनाच्या रूपाने वावरतो' (संयुत्त निकाय १.१५१) या गाथेमध्ये संप्रयुक्त धर्माला 'मानसं' असे म्हटले आहे.

‘‘කථඤ්හි භගවා තුය්හං, සාවකො සාසනෙ රතො;

අප්පත්තමානසො සෙක්ඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතා’’ති. (සං. නි. 1.159) –

'हे भगवन्! आपल्या शासनात (धम्मात) रममाण असलेला, परंतु अद्याप अर्हत्त्व प्राप्त न केलेला (अप्पत्तमानसो), केवळ शैक्ष (सेक्ख) असलेला आणि लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेला आपला श्रावक कसा बरं काळवश (मृत्यू) पावू शकतो?' (संयुत्त निकाय १.१५९) –

එත්ථ අරහත්තං මානසන්ති වුත්තං. ඉධ පන මනොව මානසං. බ්‍යඤ්ජනවසෙන හෙතං පදං වඩ්ඪිතං.

येथे 'अर्हत्त्व' या अर्थाने 'मानसं' असे म्हटले आहे. परंतु येथे 'मन' म्हणजेच 'मानसं' होय. केवळ व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने हे पद वाढवले गेले आहे.

හදයන්ති චිත්තං. ‘‘චිත්තං වා තෙ ඛිපිස්සාමි, හදයං වා තෙ ඵාලෙස්සාමී’’ති (සං. නි. 1.237; සු. නි. ආළවකසුත්ත) එත්ථ උරො හදයන්ති වුත්තං. ‘‘හදයා හදයං මඤ්ඤෙ අඤ්ඤාය තච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.63) එත්ථ චිත්තං. ‘‘වක්කං හදය’’න්ති (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110) එත්ථ හදයවත්ථු. ඉධ පන චිත්තමෙව අබ්භන්තරට්ඨෙන ‘‘හදය’’න්ති වුත්තං. තදෙව පරිසුද්ධට්ඨෙන පණ්ඩරං. භවඞ්ගං සන්ධායෙතං වුත්තං. යථාහ – ‘‘පභස්සරමිදං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති (අ. නි. 1.49). තතො නික්ඛන්තත්තා පන අකුසලම්පි ගඞ්ගාය නික්ඛන්තා නදී ගඞ්ගා විය, ගොධාවරිතො නික්ඛන්තා ගොධාවරී විය ච ‘‘පණ්ඩර’’න්ත්වෙව වුත්තං. යස්මා පන ආරම්මණවිජානනලක්ඛණං චිත්තං උපක්කිලෙසෙන කිලෙසො න හොති, සභාවතො පරිසුද්ධමෙව හොති, උපක්කිලෙසයොගෙ පන සති උපක්කිලිට්ඨං නාම හොති, තස්මාපි ‘‘පණ්ඩර’’න්ති වත්තුං යුජ්ජති.

'हदय' म्हणजे चित्त. 'मी तुझे चित्त विचलित करीन किंवा तुझे हृदय विदीर्ण करीन' (संयुत्त निकाय १.२३७, आळवकसुत्त) येथे 'हृदय' म्हणजे छाती (उर) असे म्हटले आहे. 'आपल्या चित्ताने दुसऱ्याचे चित्त जाणून तो बोलतो' (मज्झिम निकाय १.६३) येथे 'हृदय' म्हणजे चित्त आहे. 'वृक्क (मूत्रपिंड) आणि हृदय' (दीघ निकाय २.३७७) येथे 'हृदय' म्हणजे हृदयवस्तू (शारीरिक अवयव) आहे. परंतु येथे चित्तालाच आंतरिक अर्थाने 'हृदय' म्हटले आहे. तेच चित्त अत्यंत शुद्ध असल्यामुळे 'पण्डर' (पांढरे/तेजस्वी) म्हटले जाते. हे भवंग चित्ताला उद्देशून म्हटले आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – 'भिक्खूहो! हे चित्त प्रभास्वर (तेजस्वी) आहे, परंतु ते आगंतुक उपक्किलेशांमुळे (मळांमुळे) मलीन होते' (अंगुत्तर निकाय १.४९). त्या भवंग चित्तातून निघाल्यामुळे अकुशल चित्तालाही, जसे गंगेतून निघाल्यालेल्या नदीला 'गंगा' आणि गोदावरीतून निघाल्यालेल्या नदीला 'गोदावरी' म्हटले जाते, तसेच 'पण्डर' असेच म्हटले जाते. कारण आलंबन जाणण्याचे लक्षण असलेले चित्त हे उपक्किलेशांमुळे स्वतः क्लिष्ट (मलीन) होत नाही, ते स्वभावाने शुद्धच असते; परंतु उपक्किलेशांचा संयोग झाल्यावर ते मलीन (उपक्किळिट्ठ) होते, म्हणून त्याला 'पण्डर' म्हणणे योग्यच आहे.

මනො මනායතනන්ති ඉධ පන මනොගහණං මනස්සෙව ආයතනභාවදීපනත්ථං. තෙනෙතං දීපෙති – ‘‘නයිදං දෙවායතනං විය මනස්ස ආයතනත්තා මනායතනං, අථ ඛො මනො එව ආයතනං මනායතන’’න්ති.

'मनो मनायतनं' यामध्ये 'मन' या शब्दाचे ग्रहण मनाचेच आयतनत्व (इंद्रियस्थान असणे) दर्शवण्यासाठी आहे. याद्वारे हे स्पष्ट होते की – 'हे देवांच्या निवासस्थानाप्रमाणे मनाचे राहण्याचे ठिकाण आहे म्हणून मनायतन नाही, तर मन स्वतःच आयतन (इंद्रियस्थान) आहे म्हणून ते मनायतन आहे.'

ආයතනට්ඨො [Pg.118] හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. මනතෙ ඉති මනො, විජානාතීති අත්ථො. අට්ඨකථාචරියා පනාහු – නාළියා මිනමානො විය මහාතුලාය ධාරයමානො විය ච ආරම්මණං ජානාතීති මනො, තදෙව මනනලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති ඉන්ද්‍රියං, මනොව ඉන්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං.

'आयतन'चा अर्थ खाली आधीच सांगितला आहे. जे मनन करते (जाणते) ते 'मन' होय, म्हणजेच जाणणे हा याचा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे – जसे मापाने मोजल्याप्रमाणे किंवा मोठ्या तराजूने तोलल्याप्रमाणे जे आलंबनाला जाणते ते 'मन' होय. तेच मनन करण्याच्या लक्षणामध्ये आपले प्रभुत्व (इंद्रियत्व) गाजवते म्हणून ते 'इंद्रिय' होय; मन हेच इंद्रिय म्हणजे 'मनिन्द्रिय' होय.

විජානාතීති විඤ්ඤාණං. විඤ්ඤාණමෙව ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. රුළ්හිතො ඛන්ධො වුත්තො. රාසට්ඨෙන හි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස එකදෙසො එකං විඤ්ඤාණං. තස්මා යථා රුක්ඛස්ස එකදෙසං ඡින්දන්තො රුක්ඛං ඡින්දතීති වුච්චති, එවමෙව විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස එකදෙසභූතං එකම්පි විඤ්ඤාණං රුළ්හිතො ‘‘විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති වුත්තං. යස්මා පන රාසට්ඨොයෙව ඛන්ධට්ඨො න හොති, කොට්ඨාසට්ඨොපි ඛන්ධට්ඨොයෙව, තස්මා කොට්ඨාසට්ඨෙන විඤ්ඤාණකොට්ඨාසොතිපි අත්ථො. තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතූති තෙසං ඵස්සාදීනං සම්පයුත්තධම්මානං අනුච්ඡවිකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු. ඉමස්මිඤ්හි පදෙ එකමෙව චිත්තං මිනනට්ඨෙන මනො, විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණං, සභාවට්ඨෙන, නිස්සත්තට්ඨෙන වා ධාතූති තීහි නාමෙහි වුත්තං.

जे विशेष रूपाने जाणते ते 'विञ्ञाण' (विज्ञान) होय. विज्ञान हाच स्कंध म्हणजे 'विज्ञानस्कंध' (विञ्ञाणक्खन्ध) होय. येथे रूढीने (समुदायाच्या अर्थाने) 'स्कंध' म्हटले आहे. कारण समूहाच्या अर्थाने विज्ञानस्कंधाचा एक भाग म्हणजे एक विज्ञान होय. म्हणून, ज्याप्रमाणे झाडाची एक फांदी तोडणाऱ्याला 'झाड तोडतो' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे विज्ञानस्कंधाचा एक भाग असलेल्या एका विज्ञानालाही रूढीने 'विज्ञानस्कंध' असे म्हटले आहे. कारण केवळ समूहाचा अर्थच स्कंधाचा अर्थ नसतो, तर भागाचा (विभागाचा) अर्थ देखील स्कंधाचाच अर्थ असतो; म्हणून भागाच्या अर्थाने 'विज्ञान-भाग' असाही अर्थ समजून घ्यावा. 'तज्जा मनोविञ्ञाणधातू' म्हणजे त्या स्पर्श इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांना अनुकूल असणारी मनोविज्ञानधातू होय. या पदामध्ये एकाच चित्ताला मोजण्याच्या (मापन करण्याच्या) अर्थाने 'मन', जाणण्याच्या अर्थाने 'विज्ञान', आणि स्वभावाच्या किंवा जीवविरहित (निःसत्त्व) असण्याच्या अर्थाने 'धातू' अशा three नावांनी संबोधले आहे.

177.

१७७.

අභිප්පමොදොති අධිකා තුට්ඨි.

'अभिप्पमोद' म्हणजे अतिशय आनंद (अतिशय संतुष्टी).

178. සමාධිනිද්දෙසෙ අචලභාවෙන ආරම්මණෙ තිට්ඨතීති ඨිති. පරතො පදද්වයං උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතං. අපිච සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණම්හි සම්පිණ්ඩෙත්වා තිට්ඨතීති සණ්ඨිති. ආරම්මණං ඔගාහෙත්වා අනුපවිසිත්වා තිට්ඨතීති අවට්ඨිති. කුසලපක්ඛස්මිං හි චත්තාරො ධම්මා ආරම්මණං ඔගාහන්ති සද්ධා සති සමාධි පඤ්ඤාති. තෙනෙව සද්ධා ‘‘ඔකප්පනා’’ති වුත්තා, සති ‘‘අපිලාපනතා’’ති, සමාධි ‘‘අවට්ඨිතී’’ති, පඤ්ඤා ‘‘පරියොගාහනා’’ති. අකුසලපක්ඛෙ පන තයො ධම්මා ආරම්මණං ඔගාහන්ති තණ්හා දිට්ඨි අවිජ්ජාති. තෙනෙව තෙ ‘‘ඔඝා’’ති වුත්තා. උද්ධච්චවිචිකිච්ඡාවසෙන පවත්තස්ස විසාහාරස්ස පටිපක්ඛතො අවිසාහාරො, අවිසාහරණන්ති අත්ථො. උද්ධච්චවිචිකිච්ඡාවසෙනෙව ගච්ඡන්තං චිත්තං වික්ඛිපති නාම, අයං පන තථා න හොතීති අවික්ඛෙපො. උද්ධච්චවිචිකිච්ඡාවසෙනෙව චිත්තං විසාහටං නාම හොති, ඉතො චිතො ච හරීයති, අයං පන අවිසාහටස්ස මානසස්ස භාවොති අවිසාහටමානසතා.

१७८. समाधीच्या निर्देशामध्ये, अचल भावाने आलंबनावर टिकून राहणे म्हणजे 'ठिती' (स्थिती) होय. पुढील दोन पदे उपसर्गाच्या प्रभावाने वाढवली आहेत. तसेच, संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनामध्ये एकत्रित करून टिकून राहणे म्हणजे 'सण्ठिती' (संस्थिती) होय. आलंबनामध्ये खोलवर प्रवेश करून टिकून राहणे म्हणजे 'अवट्ठिती' (अवस्थिती) होय. कारण कुशल पक्षामध्ये श्रद्धा, सती (स्मृती), समाधी आणि पञ्ञा (प्रज्ञा) हे चार धर्म आलंबनात प्रवेश करतात. म्हणूनच श्रद्धेला 'ओकप्पना' (दृढ विश्वास), सतीला 'अपिलापनता' (न वाहून जाणे), समाधीला 'अवट्ठिती' (अवस्थिती) आणि प्रज्ञेला 'परियोगाहना' (खोलवर शोध घेणे) असे म्हटले आहे. अकुशल पक्षामध्ये मात्र तण्हा (तृष्णा), दिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) आणि अविज्जा (अविद्या) हे तीन धर्म आलंबनात प्रवेश करतात. म्हणूनच त्यांना 'ओघ' (पूर) असे म्हटले आहे. उद्धच्च (उद्धतपणा) आणि विचिकित्सा (शंका) यांच्या प्रभावाने होणाऱ्या विखुरलेपणाच्या (विक्षेपाच्या) विरुद्ध असणे म्हणजे 'अविसाहार' (अ-विखुरलेपण) होय, म्हणजेच न विखुरणे असा अर्थ आहे. उद्धच्च आणि विचिकित्सेच्या प्रभावाने भटकणाऱ्या चित्ताला 'विक्षिप्त' म्हणतात, परंतु हे (समाधीचे चित्त) तसे होत नाही म्हणून ते 'अविक्खेप' (अ-विक्षेप) होय. उद्धच्च आणि विचिकित्सेच्या प्रभावानेच चित्त विखुरलेले (विसाहट) होते आणि इकडेतिकडे खेचले जाते, परंतु हे (समाधीचे चित्त) न विखुरलेल्या मनाची अवस्था आहे म्हणून याला 'अविसाहटमानसतता' (अ-विखुरलेली मनावस्था) म्हणतात.

සමථොති [Pg.119] තිවිධො සමථො චිත්තසමථො අධිකරණසමථො සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති. තත්ථ අට්ඨසු සමාපත්තීසු චිත්තෙකග්ගතා චිත්තසමථො නාම. තඤ්හි ආගම්ම චිත්තචලනං චිත්තවිප්ඵන්දනං සම්මති වූපසම්මති, තස්මා සො ‘‘චිත්තසමථො’’ති වුච්චති. සම්මුඛාවිනයාදිසත්තවිධො අධිකරණසමථො නාම. තඤ්හි ආගම්ම තානි තානි අධිකරණානි සම්මන්ති වූපසම්මන්ති, තස්මා සො ‘‘අධිකරණසමථො’’ති වුච්චති. යස්මා පන සබ්බෙ සඞ්ඛාරා නිබ්බානං ආගම්ම සම්මන්ති වූපසම්මන්ති, තස්මා තං සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති වුච්චති. ඉමස්මිං අත්ථෙ චිත්තසමථො අධිප්පෙතො. සමාධිලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති සමාධින්ද්‍රියං. උද්ධච්චෙ න කම්පතීති සමාධිබලං. සම්මාසමාධීති යාථාවසමාධි නිය්‍යානිකසමාධි කුසලසමාධි.

शमथ म्हणजे तीन प्रकारचा शमथ होय—चित्तशमथ, अधिकरणशमथ आणि सर्वसंस्कारशमथ. त्यामध्ये, आठ समापत्तींमधील चित्ताची एकाग्रता म्हणजे 'चित्तशमथ' होय. कारण तिच्या आधारे चित्ताची चंचलता आणि चित्ताचे स्पंदन शांत होते, पूर्णपणे शांत होते; म्हणून त्याला 'चित्तशमथ' असे म्हटले जाते. संमुखविनय इत्यादी सात प्रकारचा विनय म्हणजे 'अधिकरणशमथ' होय. कारण त्याच्या आधारे ती ती अधिकरणे (विवाद) शांत होतात, पूर्णपणे शांत होतात; म्हणून त्याला 'अधिकरणशमथ' असे म्हटले जाते. परंतु ज्याअर्थी सर्व संस्कार निर्वाणाचा आश्रय घेऊन शांत होतात, पूर्णपणे शांत होतात, म्हणून त्याला 'सर्वसंस्कारशमथ' असे म्हटले जाते. या संदर्भात चित्तशमथ अभिप्रेत आहे. समाधीच्या लक्षणामध्ये प्रभुत्व (इंद्रियभाव) प्रस्थापित करते म्हणून ते 'समाधीन्द्रिय' होय. उद्धच्चामुळे (औद्धत्यामुळे) कंपित होत नाही म्हणून ते 'समाधीबल' होय. 'सम्यक् समाधी' म्हणजे यथार्थ समाधी, नैर्याणिक समाधी (मुक्तीकडे नेणारी समाधी) किंवा कुशल समाधी होय.

179. රාගතො විමොචයං චිත්තන්තිආදීහි දසහි කිලෙසවත්ථූහි විමොචනං වුත්තං. ථිනග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ මිද්ධග්ගහණං, උද්ධච්චග්ගහණෙනෙව ච කුක්කුච්චග්ගහණං කතං හොතීති අඤ්ඤෙසු පාඨෙසු සහචාරිත්තා කිලෙසවත්ථුතො විමොචනවචනෙනෙව පඨමජ්ඣානාදීහි නීවරණාදිතො විමොචනං, අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදිතො ච විමොචනං වුත්තමෙව හොතීති. කථං තං චිත්තං අනුපස්සතීති එත්ථ පෙය්‍යාලෙ ච අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදීනං පහානං වුත්තමෙව. චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි තතියචතුක්කවසෙන වෙදිතබ්බානීති.

१७९. 'रागापासून चित्ताला विमुक्त करतो' इत्यादी वचनांद्वारे दहा क्लेशवस्तूूंपासून विमुक्ती सांगितली आहे. येथे 'थीन' (स्त्यान) च्या ग्रहणानेच 'मिद्ध' (तंद्री) चे ग्रहण आणि 'उद्धच्च' (औद्धत्य) च्या ग्रहणानेच 'कुकुच्च' (कौकृत्य) चे ग्रहण केले गेले आहे, असे जाणावे; कारण इतर पाठांमध्ये त्यांच्या सहचारित्वाचा (एकत्र असण्याचा) स्वभाव आहे. क्लेशवस्तूपासून विमुक्तीच्या वचनानेच, प्रथम ध्यानादिकांद्वारे नीवरणादिकांपासून विमुक्ती आणि अनित्यानुपश्यनादिकांद्वारे नित्यसंज्ञादिकांपासून विमुक्ती सांगितलेलीच आहे. 'ते चित्त कशा प्रकारे अनुपश्यना करते?' या संदर्भात आणि पेयालामध्ये (संक्षिप्त पाठात) देखील अनित्यानुपश्यनादिकांद्वारे नित्यसंज्ञादिकांचे प्रहाण (त्याग) सांगितलेलेच आहे. चार सुत्तन्तिक वस्तू तिसऱ्या चतुष्काच्या द्वारे जाणाव्यात, असे हे समापन समजावे.

තතියචතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तिसऱ्या चतुष्क-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

180. චතුත්ථචතුක්කනිද්දෙසෙ ‘‘අනිද්දිට්ඨෙ නපුංසක’’න්ති වචනතො අසුකන්ති අනිද්දිට්ඨත්තා ‘‘අනිච්චන්ති කිං අනිච්ච’’න්ති නපුංසකවචනෙන පුච්ඡා කතා. උප්පාදවයට්ඨෙනාති උප්පාදවයසඞ්ඛාතෙන අත්ථෙන, උප්පාදවයසභාවෙනාති අත්ථො. එත්ථ ච පඤ්චක්ඛන්ධා සභාවලක්ඛණං, පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උප්පාදවයා විකාරලක්ඛණං. එතෙන හුත්වා අභාවෙන අනිච්චාති වුත්තං හොති. තෙනෙව ච අට්ඨකථායං ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණවසෙන අනිච්චතාති තෙසංයෙව උප්පාදවයඤ්ඤථත්ත’’න්ති ච වත්වාපි ‘‘හුත්වා අභාවො වා’’ති වුත්තං. එතෙන හුත්වා අභාවාකාරො අනිච්චලක්ඛණන්ති වුත්තං හොති. ‘‘පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ඤාය ලක්ඛණානී’’ති පෙය්‍යාලං කත්වා වුත්තං. ධම්මාති රූපක්ඛන්ධාදයො යථාවුත්තධම්මා.

१८०. चौथ्या चतुष्क-निर्देशामध्ये, 'अनिर्दिष्ट गोष्टीसाठी नपुंसकलिंगी शब्दाचा प्रयोग होतो' या नियमानुसार, अमुक एक गोष्ट अशी निर्दिष्ट न केल्यामुळे, 'अनित्य म्हणजे काय अनित्य आहे?' अशी नपुंसकलिंगी एकवचनी शब्दाने विचारणा केली आहे. 'उत्पाद-व्यय-अर्थाने' म्हणजे उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या स्वभावाने, म्हणजेच उत्पाद-व्यय स्वभावाने, असा अर्थ आहे. आणि येथे पंचस्कंध हे स्वभावलक्षण आहे, तर पाच स्कंधांचा उत्पाद व व्यय हे विकारलक्षण (बदलाचे लक्षण) आहे. यावरून, उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे ते 'अनित्य' आहेत, असे म्हटले गेले आहे. आणि म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'संस्कृत लक्षणाच्या द्वारे अनित्यता म्हणजे त्यांचाच उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव (बदल) होय' असे म्हणूनही, 'किंवा उत्पन्न होऊन नष्ट होणे' असे म्हटले आहे. यावरून, उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याचा भाव हेच अनित्यतेचे लक्षण आहे, असे म्हटले गेले आहे. 'पाच स्कंधांचा उदय आणि व्यय पाहणाऱ्याचे हे प्रज्ञेचे लक्षण आहे' असे पेयाल (संक्षिप्त) करून सांगितले आहे. 'धम्म' म्हणजे रूपस्कंध इत्यादी वर सांगितलेले धर्म होत.

විරාගානුපස්සීනිද්දෙසෙ [Pg.120] රූපෙ ආදීනවං දිස්වාති භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය පරතො වුත්තෙහි අනිච්චට්ඨාදීහි රූපක්ඛන්ධෙ ආදීනවං දිස්වා. රූපවිරාගෙති නිබ්බානෙ. නිබ්බානඤ්හි ආගම්ම රූපං විරජ්ජති අපුනරුප්පත්තිධම්මතං ආපජ්ජනෙන නිරුජ්ඣති, තස්මා නිබ්බානං ‘‘රූපවිරාගො’’ති වුච්චති. ඡන්දජාතො හොතීති අනුස්සවවසෙන උප්පන්නධම්මච්ඡන්දො හොති. සද්ධාධිමුත්තොති තස්මිංයෙව නිබ්බානෙ සද්ධාය ච අධිමුත්තො නිච්ඡිතො. චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතන්ති අස්ස යොගිස්ස චිත්තං ඛයවිරාගසඞ්ඛාතෙ රූපභඞ්ගෙ ආරම්මණවසෙන, අච්චන්ත විරාගසඞ්ඛාතෙ රූපවිරාගෙ නිබ්බානෙ අනුස්සවවසෙන සුට්ඨු අධිට්ඨිතං සුට්ඨු පතිට්ඨිතං හොතීති සම්බන්ධතො වෙදිතබ්බං. රූපෙ විරාගානුපස්සීති රූපස්ස ඛයවිරාගො රූපෙ විරාගොති පකතිභුම්මවචනෙන වුත්තො. රූපස්ස අච්චන්තවිරාගො රූපෙ විරාගොති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනෙන වුත්තො. තං දුවිධම්පි විරාගං ආරම්මණතො අජ්ඣාසයතො ච අනුපස්සනසීලො ‘‘රූපෙ විරාගානුපස්සී’’ති වුත්තො. එස නයො වෙදනාදීසු. නිරොධානුපස්සීපදනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො.

विरागानुपश्यना-निर्देशामध्ये, 'रूपातील आदीनव (दोष) पाहून' म्हणजे भंगानुपश्यना ज्ञानापासून सुरुवात करून पुढे सांगितलेल्या अनित्यत्व इत्यादींच्या द्वारे रूपस्कंधातील आदीनव पाहून होय. 'रूपविराग' म्हणजे निर्वाणामध्ये होय. कारण निर्वाणाचा आश्रय घेऊन रूपस्कंध विराग पावतो, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाला प्राप्त होऊन निरुद्ध होतो; म्हणून निर्वाणाला 'रूपविराग' असे म्हटले जाते. 'छंदजात होतो' म्हणजे अनुश्रवाच्या द्वारे (ऐकीव माहितीच्या आधारे) उत्पन्न झालेला धर्मच्छंद (कल्याणकारी इच्छा) असणे होय. 'श्रद्धाधिमुक्त' म्हणजे त्याच निर्वाणामध्ये श्रद्धेने अधिमुक्त (निश्चित) झालेला होय. 'आणि त्याचे चित्त सुप्रतिष्ठित असते' म्हणजे त्या योग्याचे चित्त क्षयविराग नावाच्या रूपाच्या भंगावर आलंबन करण्याच्या द्वारे, आणि अत्यंतविराग नावाच्या रूपविरागरूप निर्वाणामध्ये अनुश्रवाच्या द्वारे चांगल्या प्रकारे अधिष्ठित व चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित असते, अशा संबंधाने हे जाणावे. 'रूपात विरागानुपश्यी' यामध्ये रूपाचा क्षयविराग हा 'रूपात विराग' अशा सामान्य सप्तमी विभक्तीच्या वचनाने सांगितला आहे. रूपाचा अत्यंतविराग हा 'रूपात विराग' अशा निमित्त अर्थातील सप्तमी विभक्तीच्या वचनाने सांगितला आहे. त्या दोन्ही प्रकारच्या विरागाला आलंबनाच्या द्वारे आणि आशयाच्या द्वारे अनुपश्यना करण्याचा स्वभाव असणाऱ्या व्यक्तीला 'रूपात विरागानुपश्यी' म्हटले गेले आहे. हाच नियम वेदना इत्यादी स्कंधांच्या बाबतीतही जाणावा. निरोधानुपश्यी पदनिर्देशामध्ये देखील हाच नियम आहे.

181. කතිහාකාරෙහීතිආදි පනෙත්ථ විසෙසො – තත්ථ අවිජ්ජාදීනං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං ආදීනවනිරොධදස්සනෙනෙව රූපාදීනම්පි ආදීනවනිරොධා දස්සිතා හොන්ති තෙසම්පි පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානතිවත්තනතො. ඉමිනා එව ච විසෙසවචනෙන විරාගානුපස්සනතො නිරොධානුපස්සනාය විසිට්ඨභාවො වුත්තො හොති. තත්ථ අනිච්චට්ඨෙනාති ඛයට්ඨෙන, හුත්වා අභාවට්ඨෙන වා. දුක්ඛට්ඨෙනාති භයට්ඨෙන, පටිපීළනට්ඨෙන වා. අනත්තට්ඨෙනාති අසාරකට්ඨෙන, අවසවත්තනට්ඨෙන වා. සන්තාපට්ඨෙනාති කිලෙසසන්තාපනට්ඨෙන. විපරිණාමට්ඨෙනාති ජරාභඞ්ගවසෙන ද්විධා පරිණාමනට්ඨෙන. නිදානනිරොධෙනාති මූලපච්චයාභාවෙන. නිරුජ්ඣතීති න භවති. සමුදයනිරොධෙනාති ආසන්නපච්චයාභාවෙන. මූලපච්චයො හි බ්‍යාධිස්ස අසප්පායභොජනං විය නිදානන්ති වුත්තො, ආසන්නපච්චයො බ්‍යාධිස්ස වාතපිත්තසෙම්හා විය සමුදයොති වුත්තො. නිදානඤ්හි නිච්ඡයෙන දදාති ඵලමිති නිදානං, සමුදයො පන සුට්ඨු උදෙති එතස්මා ඵලමිති සමුදයො. ජාතිනිරොධෙනාති මූලපච්චයස්ස උප්පත්තිඅභාවෙන. පභවනිරොධෙනාති ආසන්නපච්චයස්ස උප්පත්තිඅභාවෙන. ජාතියෙව හි පභවති එතස්මා දුක්ඛන්ති පභවොති වත්තුං යුජ්ජති. හෙතුනිරොධෙනාති ජනකපච්චයාභාවෙන. පච්චයනිරොධෙනාති උපත්ථම්භකපච්චයාභාවෙන. මූලපච්චයොපි හි ආසන්නපච්චයො ච ජනකපච්චයො උපත්ථම්භකපච්චයො ච හොතියෙව. එතෙහි තික්ඛවිපස්සනාක්ඛණෙ [Pg.121] තදඞ්ගනිරොධො, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදනිරොධො වුත්තො හොති. ඤාණුප්පාදෙනාති තික්ඛවිපස්සනාඤාණස්ස වා මග්ගඤාණස්ස වා උප්පාදෙන. නිරොධුපට්ඨානෙනාති විපස්සනාක්ඛණෙ පච්චක්ඛතො ඛයනිරොධස්ස අනුස්සවවසෙන නිරොධසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස උපට්ඨානෙන, මග්ගක්ඛණෙ පච්චක්ඛතො ච නිබ්බානස්ස උපට්ඨානෙන. එතෙහි විසයවිසයිනියමොව කතො හොති, තදඞ්ගසමුච්ඡෙදනිරොධො ච වුත්තො හොති.

१८१. परंतु येथे 'किती प्रकारांनी' इत्यादी विशेष (फरक) आहे—त्यामध्ये अविद्या इत्यादी प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांचे आदीनव (दोष) आणि निरोध दाखवण्यानेच रूप इत्यादींचे देखील आदीनव आणि निरोध दर्शविले जातात; कारण त्यांचे देखील प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांचे उल्लंघन न करण्याचे (त्यांच्या अधीन असण्याचे) स्वरूप आहे. आणि याच विशेष वचनाने विरागानुपश्यनेपेक्षा निरोधानुपश्यनेचे वैशिष्ट्य सांगितले गेले आहे. त्यामध्ये, 'अनित्य अर्थाने' म्हणजे क्षय होण्याच्या अर्थाने किंवा उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने होय. 'दुःख अर्थाने' म्हणजे भय अर्थाने किंवा निरंतर पीडा देण्याच्या अर्थाने होय. 'अनात्म अर्थाने' म्हणजे असार (निःसार) अर्थाने किंवा वशामध्ये न राहण्याच्या अर्थाने होय. 'संताप अर्थाने' म्हणजे क्लेशांमुळे संतप्त होण्याच्या अर्थाने होय. 'विपरिणाम अर्थाने' म्हणजे जरा आणि भंगाच्या द्वारे दोन प्रकारे विपरिणाम (बदल) होण्याच्या अर्थाने होय. 'निदान-निरोधाने' म्हणजे मूळ प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) अभावामुळे होय. 'निरुद्ध होते' म्हणजे उत्पन्न होत नाही. 'समुदय-निरोधाने' म्हणजे आसन्न प्रत्ययाच्या (जवळच्या कारणाच्या) अभावामुळे होय. कारण मूळ प्रत्यय हा रोगासाठी अहितकारक भोजन जसे 'निदान' (मूळ कारण) म्हटले जाते तसा 'निदान' म्हणून सांगितला आहे, आणि आसन्न प्रत्यय हा रोगासाठी वात, पित्त व कफ जसे 'समुदय' (जवळचे कारण) म्हटले जातात तसा 'समुदय' म्हणून सांगितला आहे. कारण निदान हे निश्चितपणे फल देते म्हणून ते 'निदान' होय, परंतु समुदय म्हणजे ज्याच्यापासून फल चांगल्या प्रकारे उदित होते तो 'समुदय' होय. 'जाती-निरोधाने' म्हणजे मूळ प्रत्ययाच्या उत्पत्तीच्या अभावामुळे होय. 'प्रभव-निरोधाने' म्हणजे आसन्न प्रत्ययाच्या उत्पत्तीच्या अभावामुळे होय. कारण जातीच याच्यापासून दुःख उत्पन्न करते, म्हणून त्याला 'प्रभव' म्हणणे योग्य आहे. 'हेतू-निरोधाने' म्हणजे जनक प्रत्ययाच्या (उत्पादक कारणाच्या) अभावामुळे होय. 'प्रत्यय-निरोधाने' म्हणजे उपस्तंभक प्रत्ययाच्या (पोषक कारणाच्या) अभावामुळे होय. कारण मूळ प्रत्यय आणि आसन्न प्रत्यय हे जनक प्रत्यय व उपस्तंभक प्रत्यय असतातच. या सहा प्रकारच्या निरोधाच्या वचनांनी तीक्ष्ण विपश्यनेच्या क्षणी तदंग-निरोध आणि मार्गक्षणी समुच्छेद-निरोध सांगितला गेला आहे. 'ज्ञानोत्पादाने' म्हणजे तीक्ष्ण विपश्यना ज्ञानाच्या किंवा मार्गज्ञानाच्या उत्पत्तीमुळे होय. 'निरोधोपस्थानाने' म्हणजे विपश्यना क्षणी प्रत्यक्षपणे क्षय-निरोधाच्या (संस्कारांच्या विनाशाच्या) आणि अनुश्रवाच्या द्वारे निरोध नावाच्या निर्वाणाच्या उपस्थानामुळे (प्रकट होण्यामुळे), आणि मार्गक्षणी प्रत्यक्षपणे देखील निर्वाणाच्या उपस्थानामुळे होय. या पदांद्वारे विषय आणि विषयी (आलंबन आणि आलंबन घेणारे ज्ञान) यांचा नियमच केला गेला आहे, आणि तदंग व समुच्छेद निरोध सांगितला गेला आहे.

182. පටිනිස්සග්ගානුපස්සීපදනිද්දෙසෙ රූපං පරිච්චජතීති ආදීනවදස්සනෙන නිරපෙක්ඛතාය රූපක්ඛන්ධං පරිච්චජති. පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගොති පරිච්චාගට්ඨෙන පටිනිස්සග්ගොති වුත්තං හොති. එතෙන පටිනිස්සග්ගපදස්ස පරිච්චාගට්ඨො වුත්තො, තස්මා කිලෙසානං පජහනන්ති අත්ථො. එත්ථ ච වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා කිලෙසෙ තදඞ්ගවසෙන පරිච්චජති, මග්ගො සමුච්ඡෙදවසෙන. රූපනිරොධෙ නිබ්බානෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති වුට්ඨානගාමිනී තංනින්නතාය පක්ඛන්දති, මග්ගො ආරම්මණකරණෙන. පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගොති පක්ඛන්දනට්ඨෙන පටිනිස්සග්ගොති වුත්තං හොති. එතෙන පටිනිස්සග්ගපදස්ස පක්ඛන්දනට්ඨො වුත්තො, තස්මා චිත්තස්ස නිබ්බානෙ විස්සජ්ජනන්ති අත්ථො. චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි චතුත්ථචතුක්කවසෙන වෙදිතබ්බානි. ඉමස්මිං චතුක්කෙ ජරාමරණෙ වත්තබ්බංහෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සතිපට්ඨානෙසු ච ‘‘කායෙ කායානුපස්සනා, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනා’’ති කායචිත්තානං එකත්තවොහාරවසෙන එකවචනනිද්දෙසො කතො. ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනා, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනා’’ති වෙදනාධම්මානං නානත්තවොහාරවසෙන බහුවචනනිද්දෙසො කතොති වෙදිතබ්බොති.

१८२. त्यागानुपश्यना पदाच्या निर्देशात (पटिनिस्सग्गानुपस्सी पदनिद्देसे) 'रूपाचा त्याग करतो' (रूपं परिच्चजति) म्हणजे दोषांचे दर्शन झाल्यामुळे आणि आसक्ती नसलेल्या स्थितीमुळे (निरपेक्षतेमुळे) रूपस्कंधाचा त्याग करतो. 'परिच्चागपटिनिस्सग्ग' म्हणजे त्यागाच्या अर्थाने 'पटिनिस्सग्ग' (त्याग) असे म्हटले आहे. यावरून 'पटिनिस्सग्ग' या पदाचा त्यागरूप अर्थ स्पष्ट होतो, म्हणून क्लेशांचा प्रहाण (त्याग) करणे हा याचा अर्थ आहे. आणि येथे वुट्ठानगामिनी विपश्यना तदंग रूपाने क्लेशांचा त्याग करते, तर मार्ग (मग्ग) समुच्छेद रूपाने त्याग करतो. 'रूपाच्या निरोधरूप निर्वाणात चित्त झेप घेते' (रूपनिरोधे निब्बाने चित्तं पक्खन्दति) यामध्ये वुट्ठानगामिनी विपश्यना त्याकडे प्रवण असल्यामुळे झेप घेते, तर मार्ग हा त्याला आलंबन बनवून झेप घेतो. 'पक्खन्दनपटिनिस्सग्ग' म्हणजे झेप घेण्याच्या अर्थाने 'पटिनिस्सग्ग' असे म्हटले आहे. यावरून 'पटिनिस्सग्ग' या पदाचा झेप घेण्याचा अर्थ स्पष्ट होतो, म्हणून निर्वाणामध्ये चित्ताचे विसर्जन (प्रवेश) करणे हा याचा अर्थ आहे. चार सुत्तन्तिक वस्तू या चौथ्या चतुष्काच्या रूपाने जाणाव्यात. या चतुष्कात जरामरणाविषयी जे सांगायचे आहे, ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. आणि सतिपट्ठानांमध्ये "काये कायानुपस्सना, चित्ते चित्तानुपस्सना" असे सांगून काय आणि चित्त यांच्या एकत्व व्यवहाराने एकवचनी निर्देश केला आहे. "वेदनासु वेदनानुपस्सना, धम्मेसु धम्मानुपस्सना" असे सांगून वेदना आणि धर्म यांच्या नानात्व व्यवहाराने बहुवचनी निर्देश केला आहे, असे जाणावे.

චතුත්ථචතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चौथ्या चतुष्क निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

නිට්ඨිතා ච සතොකාරිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා.

आणि सतोकारिज्ञान निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

6. ඤාණරාසිඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

६. ज्ञानराशिषट्क निर्देश वर्णना (सहा ज्ञान-समूहांच्या निर्देशाची वर्णना).

183. ඉදානි ඡහි රාසීහි උද්දිට්ඨඤාණෙසු චතුවීසතිසමාධිඤාණනිද්දෙසෙ තාව කායානුපස්සනාදීනං තිණ්ණං චතුක්කානං වසෙන ද්වාදසන්නං වත්ථූනං එකෙකස්මිං අස්සාසවසෙන එකො, පස්සාසවසෙන එකොති ද්වෙ [Pg.122] ද්වෙ සමාධීති ද්වාදසසු වත්ථූසු චතුවීසති සමාධයො හොන්ති. ඣානක්ඛණෙ තෙහි සම්පයුත්තානි චතුවීසතිසමාධිවසෙන ඤාණානි.

१८३. आता, सहा समूहांद्वारे (राशि) दर्शविलेल्या ज्ञानांमध्ये, प्रथम चोवीस समाधीज्ञान निर्देशात, कायानुपश्यना इत्यादी तीन चतुष्कांच्या द्वारे बारा वस्तूंपैकी प्रत्येकामध्ये श्वास घेण्याच्या (अस्सास) रूपाने एक आणि श्वास सोडण्याच्या (पस्सास) रूपाने एक, असे दोन-दोन समाधी होतात; अशा प्रकारे बारा वस्तूंमध्ये चोवीस समाधी होतात. ध्यानक्षणी त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारी ज्ञाने चोवीस समाधींच्या रूपाने असतात.

ද්වාසත්තතිවිපස්සනාඤාණනිද්දෙසෙ දීඝං අස්සාසාති ‘‘දීඝ’’න්තිවුත්තඅස්සාසතො. කිං වුත්තං හොති? දීඝං අස්සාසහෙතු ඣානං පටිලභිත්වා සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සනාක්ඛණෙ අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනාති වුත්තං හොති. එස නයො උත්තරත්‍රාපි. තෙසංයෙව ද්වාදසන්නං වත්ථූනං එකෙකස්මිං අස්සාසවසෙන තිස්සො, පස්සාසවසෙන තිස්සොති ඡ ඡ අනුපස්සනාති ද්වාදසසු වත්ථූසු ද්වාසත්තති අනුපස්සනා හොන්ති. තා එව ද්වාසත්තති අනුපස්සනා ද්වාසත්තතිවිපස්සනාවසෙන ඤාණානි.

बहात्तर विपश्यनाज्ञान निर्देशात, 'दीर्घं अस्सासा' म्हणजे "दीर्घ" असे म्हटलेल्या श्वासापासून. काय म्हटले आहे? दीर्घ श्वासाच्या हेतूने ध्यान प्राप्त करून, समाहित चित्ताने विपश्यनेच्या क्षणी अनित्यतेने वारंवार पाहण्याच्या अर्थाने 'विपश्यना' असे म्हटले आहे. हाच नियम पुढील पदांमध्येही लागू होतो. त्याच बारा वस्तूंपैकी प्रत्येकामध्ये श्वास घेण्याच्या (अस्सास) रूपाने तीन (अनित्य, दुःख, अनात्म अनुपश्यना) आणि श्वास सोडण्याच्या (पस्सास) रूपाने तीन, अशा सहा-सहा अनुपश्यना होतात; अशा प्रकारे बारा वस्तूंमध्ये बहात्तर अनुपश्यना होतात. त्या बहात्तर अनुपश्यनाच बहात्तर विपश्यनेच्या रूपाने ज्ञाने होतात.

නිබ්බිදාඤාණනිද්දෙසෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති අනිච්චානුපස්සී හුත්වා අස්සසන්තො, අනිච්චානුපස්සී හුත්වා වත්තෙන්තොති අත්ථො. ‘‘අස්සස’’න්ති ච ඉදං වචනං හෙතුඅත්ථෙ දට්ඨබ්බං. යථාභූතං ජානාති පස්සතීති නිබ්බිදාඤාණන්ති කලාපසම්මසනතො පට්ඨාය යාව භඞ්ගානුපස්සනා පවත්තවිපස්සනාඤාණෙන සඞ්ඛාරානං යථාසභාවං ජානාති, චක්ඛුනා දිට්ඨමිව ච තෙනෙව ඤාණචක්ඛුනා පස්සති. තස්මා නිබ්බිදාඤාණං නාමාති අත්ථො, සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දඤාණං නාමාති වුත්තං හොති. උපරි භයතූපට්ඨානාදීනං මුඤ්චිතුකම්‍යතාදීනඤ්ච ඤාණානං විසුං ආගතත්තා ඉධ යථාවුත්තානෙව විපස්සනාඤාණානි නිබ්බිදාඤාණානීති වෙදිතබ්බානි.

निर्विदाज्ञान निर्देशात, 'अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति' म्हणजे अनित्यानुपश्यी होऊन श्वास घेणारा, किंवा अनित्यानुपश्यी होऊन श्वास प्रवृत्त करणारा, असा अर्थ आहे. आणि 'अस्ससति' हा शब्द येथे हेतूच्या अर्थाने पाहावा. "यथाभूत जाणतो व पाहतो ते निर्विदाज्ञान होय" म्हणजे कलाप-संमर्शन ज्ञानापासून (कलापसम्मसन) सुरू करून भंगानुपश्यना ज्ञानापर्यंत प्रवृत्त झालेल्या विपश्यनाज्ञानाने संस्कारांचा यथास्वभाव जाणतो, आणि चक्षूने प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे त्याच ज्ञानचक्षूने पाहतो. म्हणून याला 'निर्विदाज्ञान' म्हणतात, असा अर्थ आहे; संस्कारांविषयी कंटाळा (निर्वेद) उत्पन्न करणारे ज्ञान असे म्हटले आहे. पुढे भयतुपस्थान इत्यादी आणि मुंचितुकम्यता (मुक्त होण्याची इच्छा) इत्यादी ज्ञाने स्वतंत्रपणे येत असल्यामुळे, येथे वर सांगितलेली विपश्यनाज्ञानेच 'निर्विदाज्ञाने' आहेत असे जाणावे.

නිබ්බිදානුලොමඤාණනිද්දෙසෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති අනිච්චානුපස්සිනො අස්සසන්තස්ස. සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තවචනං. භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤාතිවචනෙනෙව භයතුපට්ඨානආදීනවානුපස්සනානිබ්බිදානුපස්සනාඤාණානි වුත්තානි හොන්ති තිණ්ණං එකලක්ඛණත්තා. ඉමානි තීණි ඤාණානි අනන්තරා වුත්තානං නිබ්බිදාඤාණානං අනුකූලභාවෙන අනුලොමතො නිබ්බිදානුලොමඤාණානීති වුත්තානි.

निर्विदानुलोमज्ञान निर्देशात, 'अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति' म्हणजे अनित्यानुपश्यी श्वास घेणाऱ्या व्यक्तीचे. येथे प्रथमा विभक्ती षष्ठीच्या (स्वामी) अर्थात वापरली आहे. 'भयतुपस्थाने प्रज्ञा' या शब्दानेच भयतुपस्थान ज्ञान, आदीनवानुपश्यना ज्ञान आणि निर्विदानुपश्यना ज्ञान ही सांगितली गेली आहेत, कारण या तिन्हींचे लक्षण एकच आहे. ही three ज्ञाने पूर्वी सांगितलेल्या निर्विदाज्ञानांशी अनुकूल असल्यामुळे आणि त्यांच्याशी सुसंगत (अनुलोम) असल्यामुळे त्यांना 'निर्विदानुलोमज्ञाने' असे म्हटले आहे.

නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණනිද්දෙසෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති අනන්තරසදිසමෙව. පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා පඤ්ඤාතිවචනෙනෙව මුඤ්චිතුකම්‍යතාපටිසඞ්ඛානුපස්සනාසඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණානි වුත්තානි හොන්ති තිණ්ණං එකලක්ඛණත්තා. ‘‘පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා’’තිවචනෙනෙව අනුලොමඤාණමග්ගඤාණානිපි ගහිතානි හොන්ති[Pg.123]. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණඅනුලොමඤාණානිපි හි නිබ්බිදාය සිඛාප්පත්තත්තා නිබ්බිදාජනනබ්‍යාපාරප්පහානෙන නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණානි නාම හොන්ති. මග්ගඤාණං පන නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධන්තෙ උප්පජ්ජනතො නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණං නාම හොතීති අතිවිය යුජ්ජතීති. නිබ්බිදානුලොමඤාණෙසු විය ආදිභූතං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං අග්ගහෙත්වා ‘‘පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා’’ති අන්තෙ ඤාණද්වයග්ගහණං මග්ගඤාණසඞ්ගහණත්ථං. මුඤ්චිතුකම්‍යතාති හි වුත්තෙ අනුලොමඤාණං සඞ්ගය්හති, න මග්ගඤාණං. මග්ගඤාණඤ්හි මුඤ්චිතුකම්‍යතා නාම න හොති, කිච්චසිද්ධියං සන්තිට්ඨනතො පන සන්තිට්ඨනා නාම හොති. අට්ඨකථායම්පි ච ‘‘ඵුසනාති අප්පනා’’ති වුත්තං. ඉදඤ්ච මග්ගඤාණං නිබ්බානෙ අප්පනාති කත්වා සන්තිට්ඨනා නාම හොතීති ‘‘සන්තිට්ඨනා’’තිවචනෙන මග්ගඤාණම්පි සඞ්ගය්හති. නිබ්බිදානුලොමඤාණානිපි අත්ථතො නිබ්බිදාඤාණානෙව හොන්තීති තානිපි නිබ්බිදාඤාණෙහි සඞ්ගහෙත්වා නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණානීති නිබ්බිදාගහණමෙව කතං, න නිබ්බිදානුලොමග්ගහණං. තීසුපි චෙතෙසු ඤාණට්ඨකනිද්දෙසෙසු චතුත්ථස්ස ධම්මානුපස්සනාචතුක්කස්ස වසෙන වුත්තානං චතුන්නං වත්ථූනං එකෙකස්මිං අස්සාසවසෙන එකං, පස්සාසවසෙන එකන්ති ද්වෙ ද්වෙ ඤාණානීති චතූසු වත්ථූසු අට්ඨ ඤාණානි හොන්ති.

निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञान निर्देशात, 'अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति' हे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'प्रतिसंख्या संतिट्ठना प्रज्ञा' या शब्दानेच मुंचितुकम्यता ज्ञान, प्रतिसंख्यानुपश्यना ज्ञान आणि संस्कारोपेक्षा ज्ञान ही सांगितली गेली आहेत, कारण या तिन्हींचे लक्षण एकच आहे. 'प्रतिसंख्या संतिट्ठना' या शब्दानेच अनुलोमज्ञान आणि मार्गज्ञान देखील समाविष्ट केले गेले आहेत. कारण संस्कारोपेक्षा ज्ञान आणि अनुलोमज्ञान ही निर्वेदाच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे, निर्वेद उत्पन्न करण्याच्या व्यापाऱ्याचा त्याग केल्याने 'निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञाने' होतात. परंतु मार्गज्ञान हे निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धीच्या शेवटी उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याला 'निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञान' म्हणणे अत्यंत योग्य ठरते. निर्विदानुलोमज्ञानांप्रमाणे सुरुवातीचे मुंचितुकम्यता ज्ञान न घेता, शेवटी प्रवृत्त होणाऱ्या 'प्रतिसंख्या संतिट्ठना' या दोन ज्ञानांचे ग्रहण करणे हे मार्गज्ञानाचा समावेश करण्यासाठी आहे. कारण 'मुंचितुकम्यता' असे म्हटले असता अनुलोमज्ञानाचा समावेश होतो, मार्गज्ञानाचा नाही. मार्गज्ञान हे 'मुंचितुकम्यता' नावाचे नसते, तर कार्यसिद्धीमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होत असल्यामुळे त्याला 'संतिट्ठना' (प्रतिष्ठा) म्हणतात. अट्ठकथेतही "फुसना म्हणजे अर्पणा" असे म्हटले आहे. आणि हे मार्गज्ञान निर्वाणामध्ये अर्पणारूप होत असल्यामुळे त्याला 'संतिट्ठना' म्हणतात; म्हणून 'संतिट्ठना' या शब्दाने मार्गज्ञानाचाही संग्रह होतो. निर्विदानुलोमज्ञाने देखील अर्थतः निर्विदाज्ञानेच असल्यामुळे, त्यांचाही निर्विदाज्ञानांमध्ये संग्रह करून 'निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञाने' असे म्हणताना केवळ 'निर्विदा' या शब्दाचेच ग्रहण केले गेले आहे, 'निर्विदानुलोम' शब्दाचे नाही. या तिन्ही ज्ञान-अष्टक निर्देशांमध्ये, चौथ्या धम्मानुपश्यना चतुष्काच्या द्वारे सांगितलेल्या चार वस्तूंपैकी प्रत्येकामध्ये श्वास घेण्याच्या रूपाने एक आणि श्वास सोडण्याच्या रूपाने एक, अशी दोन-दोन ज्ञाने होतात; अशा प्रकारे चार वस्तूंमध्ये आठ ज्ञाने होतात.

විමුත්තිසුඛඤාණනිද්දෙසෙ පහීනත්තාති පහානං දස්සෙත්වා තස්ස පහානස්ස සමුච්ඡෙදප්පහානත්තං දස්සෙන්තො සමුච්ඡින්නත්තාති ආහ. විමුත්තිසුඛෙ ඤාණන්ති ඵලවිමුත්තිසුඛසම්පයුත්තඤාණඤ්ච ඵලවිමුත්තිසුඛාරම්මණපච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච. අනුසයවත්ථුස්ස කිලෙසස්ස පහානෙන පරියුට්ඨානදුච්චරිතවත්ථුප්පහානං හොතීති දස්සනත්ථං පුන අනුසයානං පහානං වුත්තං. එකවීසතිඵලඤාණං සන්ධාය පහීනකිලෙසගණනායපි ඤාණගණනා කතා හොති, පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච සන්ධාය පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණගණනාය ඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණගණනා කතා හොතීති.

विमुक्तिसुखज्ञाननिर्देशात 'प्रहीणत्वात्' (नष्ट झाल्यामुळे) असे म्हणून प्रहाण दर्शवून, त्या प्रहाणाचे समुच्छेदप्रहाणत्व (समूळ नष्ट होणे) दर्शवण्यासाठी 'समुच्छिन्नत्वात्' (समूळ नष्ट झाल्यामुळे) असे म्हटले आहे. विमुक्तिसुखातील ज्ञान म्हणजे फलविमुक्तिसुखाशी संप्रयुक्त असलेले ज्ञान आणि फलविमुक्तिसुखाला आलंबन करणारे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय. अनुशयवस्तूच्या क्लेशांच्या प्रहाणाने पर्युत्थान-दुश्चरित-वस्तूचे प्रहाण होते, हे दर्शवण्यासाठी पुन्हा अनुशयांचे प्रहाण सांगितले आहे. एकवीस फलज्ञानांच्या संदर्भात, प्रहीण क्लेशांच्या गणनेने ज्ञानाची गणना केली जाते; आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या संदर्भात, प्रहीण क्लेशांच्या प्रत्यवेक्षण गणनेने फल-प्रत्यवेक्षण ज्ञानाची गणना केली जाते.

ඤාණරාසිඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ज्ञानराशि-षट्क-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेमध्ये

ආනාපානස්සතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आनापानस्सतिकथा-वर्णना समाप्त झाली.

4. ඉන්ද්‍රියකථා

४. इन्द्रियकथा

1. පඨමසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

१. प्रथम सुत्तन्त-निर्देश-वर्णना

184. ඉදානි [Pg.124] ආනාපානස්සතිකථානන්තරං කථිතාය ඉන්ද්‍රියකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා අනුප්පත්තා. අයඤ්හි ඉන්ද්‍රියකථා ආනාපානස්සතිභාවනාය උපකාරකානං ඉන්ද්‍රියානං අභාවෙ ආනාපානස්සතිභාවනාය අභාවතො තදුපකාරකානං ඉන්ද්‍රියානං විසොධනාදිවිධිදස්සනත්ථං ආනාපානස්සතිකථානන්තරං කථිතාති තඤ්ච කථෙතබ්බං ඉන්ද්‍රියකථං අත්තනා භගවතො සම්මුඛා සුතං විඤ්ඤාතාධිප්පායසුත්තන්තිකදෙසනං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා තදත්ථප්පකාසනවසෙන කථෙතුකාමො පඨමං තාව එවං මෙ සුතන්තිආදිමාහ.

१८४. आता, आनापानस्सतिकथेनंतर सांगितलेल्या इन्द्रियकथेच्या अपूर्व अर्थाची वर्णना (स्पष्टीकरण) प्राप्त झाली आहे. कारण, ही इन्द्रियकथा आनापानस्सति-भावनेला उपकारक असणाऱ्या इन्द्रियांच्या अभावी आनापानस्सति-भावनेचा अभाव होत असल्यामुळे, त्या उपकारक इन्द्रियांच्या विशोधनादी विधी दर्शवण्यासाठी आनापानस्सतिकथेनंतर सांगितली गेली आहे. आणि ती सांगण्यायोग्य इन्द्रियकथा स्वतः भगवंतांच्या संमुख ऐकलेल्या, आणि जिचा अभिप्राय समजला आहे अशा सुत्तन्त-देशनेला अग्रभागी ठेवून, तिचा अर्थ प्रकाशित करण्याच्या इच्छेने सांगू इच्छिणाऱ्या (धम्मसेनापती महास्थविरांनी) सर्वप्रथम 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले) इत्यादी म्हटले.

තත්ථ එවන්ති නිපාතපදං. මෙතිආදීනි නාමපදානි. විහරතීති එත්ථ වි-ඉති උපසග්ගපදං, හරතීති ආඛ්‍යාතපදන්ති ඉමිනා තාව නයෙන පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.

त्यामध्ये, 'एवं' हा निपात शब्द (अव्यय) आहे. 'मे' इत्यादी नामपदे आहेत. 'विहरति' यामध्ये 'वि' हा उपसर्ग आहे आणि 'हरति' हे आख्यातपद (क्रियापद) आहे; या पद्धतीने सर्वप्रथम पदविभाग समजून घ्यावा.

අත්ථතො පන උපමූපදෙසගරහපසංසනාකාරවචනග්ගහණෙසු එවං-සද්දො දිස්සති නිදස්සනත්ථෙ ච අවධාරණත්ථෙ ච. ඉධ පන එවංසද්දො ආකාරත්ථෙ නිදස්සනත්ථෙ ච විඤ්ඤුජනෙන පවුත්තො, තථෙව අවධාරණත්ථෙ ච.

अर्थाच्या दृष्टीने पाहता, 'एवं' हा शब्द उपमा, उपदेश, निंदा, प्रशंसा, आकार (प्रकार), आणि वचन-स्वीकार या अर्थांमध्ये आढळतो; तसेच तो निदर्शन (उदाहरण) आणि अवधारण (निश्चय) या अर्थांमध्येही आढळतो. परंतु येथे 'एवं' हा शब्द विद्वानांद्वारे आकार (प्रकार) आणि निदर्शन या अर्थांमध्ये वापरला गेला आहे, आणि त्याचप्रमाणे अवधारण अर्थामध्येही.

තත්ථ ආකාරත්ථෙන එවංසද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුතන්ති.

त्यापैकी, आकार (प्रकार) अर्थातील 'एवं' शब्दाने हा अर्थ स्पष्ट होतो – 'विविध नयांनी निपुण, अनेक प्राण्यांच्या आशयानुसार उत्पन्न झालेले, अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न, विविध प्रातिहार्यांनी (चमत्कारांनी) युक्त, धम्म, अर्थ, देसना आणि प्रतिवेधाने गंभीर असलेले, आणि सर्व प्राण्यांच्या आपापल्या भाषेनुसार त्यांच्या श्रवणपथावर (कानावर) पडणारे त्या भगवंतांचे वचन सर्व प्रकारे जाणण्यास कोण समर्थ आहे? परंतु पूर्ण शक्तीने ऐकण्याची इच्छा निर्माण करूनही, अशा एका प्रकारे माझ्याद्वारे (मया) ऐकले गेले (सुतं)' - असे दर्शवतो.

නිදස්සනත්ථෙන ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං නිදස්සෙති.

निदर्शन अर्थामध्ये, 'मी स्वयंभू नाही, मी स्वतः साक्षात केलेले नाही' असे सांगून स्वतःला (कर्तेपणापासून) मुक्त करत, 'असे मी ऐकले, माझ्याद्वारेही असे ऐकले गेले' या शब्दांनी आता सांगण्यात येणाऱ्या संपूर्ण सुत्ताचे निदर्शन (निर्देश) करतात.

අවධාරණත්ථෙන ථෙරො සාරිපුත්තො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.188-189), ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකපුග්ගලම්පි [Pg.125] සමනුපස්සාමි, යො එවං තථාගතෙන අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං සම්මදෙව අනුප්පවත්තෙති යථයිදං, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො. සාරිපුත්තො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං සම්මදෙව අනුප්පවත්තෙතී’’තිඑවමාදිනා (අ. නි. 1.187) නයෙන භගවතා පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකාමතං ජනෙති ‘‘එවං මෙ සුතං, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති.

अवधारण (निश्चय) अर्थामध्ये, स्थविर सारिपुत्त – 'भिक्खूंनो, माझ्या महाप्रज्ञ भिक्खू श्रावकांमध्ये सारिपुत्त हा सर्वश्रेष्ठ आहे' आणि 'भिक्खूंनो, मी अशा दुसऱ्या कोणत्याही एका व्यक्तीला पाहत नाही, जो तथागतांनी प्रवर्तित केलेले अनुत्तर धम्मचक्र सारिपुत्ताप्रमाणेच योग्य प्रकारे अनुप्रवर्तित (पुढे चालवत) करतो. भिक्खूंनो, सारिपुत्त तथागतांनी प्रवर्तित केलेले अनुत्तर धम्मचक्र योग्य प्रकारे अनुप्रवर्तित करतो' – इत्यादी प्रकारे भगवंतांनी केलेल्या प्रशंसेला अनुरूप असे स्वतःचे धारणबळ दर्शवत, प्राण्यांमध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतात की, 'असे मी ऐकले, आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने किंवा व्यंजनाच्या दृष्टीने उणे (कमी) नाही आणि अधिकही नाही; ते असेच पाहावे, अन्यथा पाहू नये'.

මෙසද්දො කරණසම්පදානසාමිඅත්ථෙසු දිස්සති. ඉධ පන ‘‘මයා සුතං, මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

'मे' हा शब्द करण (तृतीया), संप्रदान (चतुर्थी) आणि स्वामी (षष्ठी) या अर्थांमध्ये आढळतो. परंतु येथे 'माझ्याद्वारे ऐकले गेले' (मया सुतं) आणि 'माझे ऐकणे झाले' (मम सुतं) या दोन्ही अर्थांमध्ये तो योग्य ठरतो.

සුතන්ති අයංසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච විස්සුතගමනකිලින්නඋපචිතඅනුයොගසොතවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු දිස්සති විඤ්ඤාතෙපි ච සොතද්වාරානුසාරෙන. ඉධ පනස්ස සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වා අත්ථො. මෙ-සද්දස්ස හි මයාතිඅත්ථෙ සති ‘‘එවං මයා සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිත’’න්ති යුජ්ජති, මමාතිඅත්ථෙ සති ‘‘එවං මම සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරණ’’න්ති යුජ්ජති.

'सुतं' (श्रुत/ऐकलेले) हा शब्द उपसर्गासह किंवा उपसर्गाशिवाय प्रसिद्ध असणे, जाणे, ओले होणे, संचय करणे, अभ्यास करणे आणि श्रोत्रविज्ञानाने जाणण्यायोग्य असणे या अर्थांमध्ये आढळतो; तसेच श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने जाणलेल्या विषयाच्या अर्थातही आढळतो. परंतु येथे त्याचा अर्थ 'श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने ग्रहण केलेले' किंवा 'ग्रहण करणे' असा आहे. 'मे' या शब्दाचा अर्थ 'मया' (माझ्याद्वारे) असा घेतला असता, 'असे माझ्याद्वारे श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने ग्रहण केले गेले' असा अर्थ योग्य ठरतो; आणि 'मम' (माझे) असा अर्थ घेतला असता, 'असे माझे श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने ग्रहण करणे झाले' असा अर्थ योग्य ठरतो.

අපිච ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමසවනං විවරන්තො ‘‘සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනං, න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කාතබ්බා’’ති ඉමස්මිං ධම්මෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙතීති. තෙනෙතං වුච්චති –

शिवाय, 'एवं मे सुतं' असे म्हणून (ती देशना) स्वतः निर्माण केली असल्याचे अमान्य करत, पूर्वी ऐकलेल्याचे प्रकटीकरण करत – 'चार वैशारद्यांमध्ये विशारद असलेल्या, दशबलधारी, श्रेष्ठ स्थानावर विराजमान असलेल्या, सिंहनाद करणाऱ्या, सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम असलेल्या, धम्मेश्वर, धम्मराज, धम्माधिपती, धम्मदीप, धम्मशरण आणि सद्धम्मवरचक्रवर्ती अशा त्या सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या संमुख माझ्याद्वारे हे वचन ग्रहण केले गेले आहे; त्यामुळे येथे अर्थात, धम्मात (पाठात), पदात किंवा व्यंजनात कोणतीही शंका किंवा संशय बाळगू नये' – असे सांगून या धम्मावरील अश्रद्धा नष्ट करतो आणि श्रद्धासंपदा उत्पन्न करतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ;

එවං මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති.

'असे मी ऐकले' (एवं मे सुतं) असे म्हणणारा गोतमांचा श्रावक शासनात (धम्मात) अश्रद्धा नष्ट करतो आणि श्रद्धा वाढवतो.

එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. සමයන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො. එකං සමයන්ති අනියමිතපරිදීපනං. තත්ථ සමයසද්දො –

'एकं' हा संख्येचा परिच्छेद (मर्यादा) दर्शवणारा शब्द आहे. 'समयं' हा परिच्छिन्न (मर्यादित) काळ दर्शवणारा शब्द आहे. 'एकं समयं' (एका वेळी) हे अनियत (अनिश्चित) काळ दर्शवणारे पद आहे. त्यामध्ये 'समय' हा शब्द –

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

समवाय (सामग्रीचा मेळ), क्षण (संधी), काळ, समूह, हेतू (कारण), दृष्टी (मत), प्रतिलाभ (प्राप्ती), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) या अर्थांमध्ये आढळतो.

ඉධ [Pg.126] පනස්ස කාලො අත්ථො. තෙන සංවච්ඡරඋතුමාසද්ධමාසරත්තින්දිවපුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකසායන්හපඨම- මජ්ඣිමපච්ඡිමයාමමුහුත්තාදීසු කාලප්පභෙදභූතෙසු සමයෙසු එකං සමයන්ති දීපෙති.

परंतु येथे त्याचा अर्थ 'काळ' असा आहे. त्याद्वारे वर्ष, ऋतू, महिना, पंधरवडा, रात्र आणि दिवस, पूर्वाह्न (सकाळ), मध्याह्न (दुपार), सायाह्न (संध्याकाळ), प्रथम प्रहर, मध्यम प्रहर, पश्चिम प्रहर, मुहूर्त इत्यादी काळाच्या विविध भेदांपैकी 'एका वेळी' (एकं समयं) असे दर्शवले जाते.

තත්ථ කිඤ්චාපි එතෙසු සංවච්ඡරාදීසු සමයෙසු යං යං සුත්තං යම්හි යම්හි සංවච්ඡරෙ උතුම්හි මාසෙ පක්ඛෙ රත්තිභාගෙ දිවසභාගෙ වා වුත්තං, සබ්බං තං ථෙරස්ස සුවිදිතං සුවවත්ථාපිතං පඤ්ඤාය. යස්මා පන ‘‘එවං මෙ සුතං අසුකසංවච්ඡරෙ අසුකඋතුම්හි අසුකමාසෙ අසුකපක්ඛෙ අසුකරත්තිභාගෙ අසුකදිවසභාගෙ වා’’ති එවං වුත්තෙ න සක්කා සුඛෙන ධාරෙතුං වා උද්දිසිතුං වා උද්දිසාපෙතුං වා, බහු ච වත්තබ්බං හොති, තස්මා එකෙනෙව පදෙන තමත්ථං සමොධානෙත්වා ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ.

तेथे, वर्ष इत्यादी या समयांमध्ये (काळांमध्ये) जे जे सुत्त ज्या ज्या वर्षी, ऋतूत, महिन्यात, पक्षात, रात्रीच्या भागात किंवा दिवसाच्या भागात सांगितले गेले, ते सर्व थेरांना (आनंद थेरांना) आपल्या प्रज्ञेमुळे चांगल्या प्रकारे ज्ञात व सुव्यवस्थित (निश्चित) होते. परंतु, 'असे मी ऐकले आहे की अमुक वर्षी, अमुक ऋतूत, अमुक महिन्यात, अमुक पक्षात, रात्रीच्या अमुक भागात किंवा दिवसाच्या अमुक भागात' असे म्हटले असता, ते सहजपणे लक्षात ठेवणे, शिकवणे किंवा शिकवून घेणे शक्य होत नाही आणि खूप काही सांगावे लागते; म्हणून एकाच पदाने तो सर्व अर्थ एकत्रित करून त्यांनी 'एकं समयं' (एका समयी) असे म्हटले.

යෙ වා ඉමෙ ගබ්භොක්කන්තිසමයො ජාතිසමයො සංවෙගසමයො අභිනික්ඛමනසමයො දුක්කරකාරිකසමයො මාරවිජයසමයො අභිසම්බොධිසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙසනාසමයො පරිනිබ්බානසමයොතිඑවමාදයො භගවතො දෙවමනුස්සෙසු අතිවිය පකාසා අනෙකකාලප්පභෙදා එව සමයා, තෙසු සමයෙසු දෙසනාසමයසඞ්ඛාතං එකං සමයන්ති දීපෙති. යො චායං ඤාණකරුණාකිච්චසමයෙසු කරුණාකිච්චසමයො, අත්තහිතපරහිතපටිපත්තිසමයෙසු පරහිතපටිපත්තිසමයො, සන්නිපතිතානං කරණීයද්වයසමයෙසු ධම්මිකථාසමයො, දෙසනාපටිපත්තිසමයෙසු දෙසනාසමයො, තෙසුපි සමයෙසු අඤ්ඤතරං සමයං සන්ධාය ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ.

किंवा भगवंतांचे जे हे गर्भावक्रांतीचा समय (गर्भात प्रवेशाचा काळ), जन्माचा समय, संवेगाचा समय (वैराग्य काळ), अभिनिष्क्रमणाचा समय (गृहत्याग काळ), दुष्करचर्येचा समय, मारविजयाचा समय, अभिसंबोधीचा (बुद्धत्व प्राप्तीचा) समय, दृष्टधम्मसुखविहाराचा समय, देशनेचा (उपदेशाचा) समय आणि परिनिर्वाणाचा समय इत्यादी देव व मनुष्यांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध असलेले अनेक काळांचे भेद असणारे समय आहेत, त्या समयांपैकी 'देशना-समय' नावाच्या एका समयाला हे 'एकं समयं' पद दर्शवते. तसेच, ज्ञान व करुणेच्या कृत्यांच्या समयांमध्ये जो हा 'करुणाकृत्य समय' आहे; स्वहित आणि परहित आचरणाच्या समयांमध्ये जो 'परहित-आचरण समय' आहे; एकत्रित आलेल्यांच्या दोन कर्तव्यांच्या समयांमध्ये जो 'धम्मकथा समय' आहे; आणि देशना व प्रतिपत्तीच्या समयांमध्ये जो 'देशना समय' आहे; त्या समयांमध्येही एका विशिष्ट समयाचा संदर्भ घेऊन त्यांनी 'एकं समयं' (एका समयी) असे म्हटले आहे.

යස්මා පන ‘‘එකං සමය’’න්ති අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති. යඤ්හි සමයං භගවා ඉමං අඤ්ඤං වා සුත්තන්තං දෙසෙසි, අච්චන්තමෙව තං සමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං ඉධ උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති.

कारण 'एकं समयं' यामध्ये अत्यंतसंयोग अर्थ (निरंतर व्याप्तीचा अर्थ) संभवतो. कारण ज्या समयात भगवंतांनी हे किंवा इतर सुत्त उपदेशिले, त्या संपूर्ण समयात ते निरंतर करुणाविहाराने विहरत होते; म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी येथे द्वितीया विभक्तीचा (उपयोगवचन) निर्देश केला आहे, असे समजावे.

තෙනෙතං වුච්චති –

म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘තං තං අත්ථමපෙක්ඛිත්වා, භුම්මෙන කරණෙන ච;

අඤ්ඤත්‍ර සමයො වුත්තො, උපයොගෙන සො ඉධා’’ති.

त्या त्या अर्थाची अपेक्षा करून, इतर ठिकाणी (अभिधम्म व विनय पिटकात) 'समय' शब्द सप्तमी आणि तृतीया विभक्तीमध्ये सांगितला आहे, तर येथे (सुत्तपिटकात) तो द्वितीया विभक्तीमध्ये सांगितला आहे.

පොරාණා පන වණ්ණයන්ති – ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති වා ‘‘තෙන සමයෙනා’’ති වා ‘‘තං සමය’’න්ති වා අභිලාපමත්තභෙදො එස, සබ්බත්ථ භුම්මමෙවත්ථොති. තස්මා [Pg.127] ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තෙපි ‘‘එකස්මිං සමයෙ’’ති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

परंतु प्राचीन आचार्य असे वर्णन करतात की— 'तस्मिं समये' (सप्तमी), 'तेन समयेन' (तृतीया) किंवा 'तं समयं' (द्वितीया), हा केवळ शब्दांचाच भेद आहे; सर्व ठिकाणी सप्तमीचाच (अधिकरण/आधार) अर्थ होतो. म्हणून 'एकं समयं' असे म्हटले तरी 'एकस्मिं समये' (एका समयी) असाच अर्थ समजावा.

භගවාති ගරු. ගරුඤ්හි ලොකෙ ‘‘භගවා’’ති වදන්ති. අයඤ්ච සබ්බගුණවිසිට්ඨතාය සබ්බසත්තානං ගරු, තස්මා ‘‘භගවා’’ති වෙදිතබ්බො. පොරාණෙහිපි වුත්තං –

'भगवा' म्हणजे गुरू (आदरणीय/पूजनीय). कारण जगात आदरणीय व्यक्तीला 'भगवा' म्हणतात. आणि हे (बुद्ध) सर्व गुणांच्या श्रेष्ठतेमुळे सर्व प्राण्यांचे गुरू (परम पूजनीय) आहेत, म्हणून त्यांना 'भगवा' असे समजावे. प्राचीन आचार्यांनीही म्हटले आहे—

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

'भगवा' हा शब्द श्रेष्ठ आहे, 'भगवा' हा शब्द उत्तम आहे; ते गुरू (आदरणीय) असून गौरवाने युक्त आहेत, म्हणून त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.

අපිච –

आणखी असे की –

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති. –

ते भाग्यवान आहेत, क्लेशांचा नाश करणारे (भग्न करणारे) आहेत, ऐश्वर्य इत्यादी गुणांनी युक्त आहेत, धम्माचे विभाजन करून उपदेश करणारे आहेत, धम्माचे सेवन करणारे आहेत आणि भवांमध्ये (संसारात) गमनाचा (तृष्णेचा) त्याग करणारे आहेत; म्हणून त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.

ඉමිස්සාපි ගාථාය වසෙන අස්ස පදස්ස විත්ථාරතො අත්ථො වෙදිතබ්බො. සො ච විසුද්ධිමග්ගෙ බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) වුත්තොයෙව.

या गाथेच्या आधारेही या पदाचा सविस्तर अर्थ समजून घ्यावा. आणि तो 'विसुद्धिमग्ग' मधील 'बुद्धानुस्मृती निर्देशात' सांगितलेलाच आहे.

එත්තාවතා චෙත්ථ එවන්ති වචනෙන දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති, මෙ සුතන්ති සාවකසම්පත්තිං, එකං සමයන්ති කාලසම්පත්තිං, භගවාති දෙසකසම්පත්තිං.

आणि एवढ्या विवेचनाने येथे 'एवं' या शब्दाने देशना-संपत्ती (उपदेशाची परिपूर्णता) दर्शविली जाते, 'मे सुतं' या शब्दाने श्रावक-संपत्ती (श्रोत्याची परिपूर्णता), 'एकं समयं' या शब्दाने काल-संपत्ती (काळाची परिपूर्णता) आणि 'भगवा' या शब्दाने देशक-संपत्ती (उपदेशकाची परिपूर्णता) दर्शविली जाते.

සාවත්ථියන්ති එත්ථ ච සවත්ථස්ස ඉසිනො නිවාසට්ඨානභූතා නගරී සාවත්ථී, යථා කාකන්දී මාකන්දීති එවං තාව අක්ඛරචින්තකා. අට්ඨකථාචරියා පන භණන්ති – යං කිඤ්චි මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං සබ්බමෙත්ථ අත්ථීති සාවත්ථී, සත්ථසමායොගෙ ච කිං භණ්ඩමත්ථීති පුච්ඡිතෙ සබ්බමත්ථීතිපි වචනමුපාදාය සාවත්ථී.

आणि 'सावत्थियं' (श्रावस्तीमध्ये) याविषयी— 'सवत्थ' नावाच्या ऋषींचे निवासस्थान असलेले नगर म्हणजे 'सावत्थी' (श्रावस्ती), जसे 'काकंदी' आणि 'माकंदी' आहे; असे व्याकरणकार मानतात. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात की— मनुष्यांच्या उपभोग व परिभोगाच्या ज्या काही वस्तू आहेत, त्या सर्व येथे उपलब्ध आहेत म्हणून 'सावत्थी'. तसेच, व्यापाऱ्यांच्या तांड्यांच्या भेटीच्या वेळी 'कोणता माल आहे?' असे विचारले असता, 'सर्व काही आहे' (सब्बं अत्थि) असे म्हटले गेले, यावरूनही 'सावत्थी' हे नाव पडले.

‘‘සබ්බදා සබ්බූපකරණං, සාවත්ථියං සමොහිතං;

තස්මා සබ්බමුපාදාය, සාවත්ථීති පවුච්චතී’’ති. –

नेहमी सर्व प्रकारची उपकरणे (जीवनोपयोगी वस्तू) सावत्थीमध्ये एकत्रित असतात; म्हणून त्या सर्वांच्या उपलब्धतेमुळे याला 'सावत्थी' म्हटले जाते.

තස්සං සාවත්ථියං. සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං. විහරතීති අවිසෙසෙන ඉරියාපථදිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගිපරිදීපනමෙතං, ඉධ පන ඨානගමනාසනසයනප්පභෙදෙසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං. තෙන ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි සයානොපි භගවා ‘‘විහරති’’ච්චෙව වෙදිතබ්බො. සො හි භගවා එකං ඉරියාපථබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තමත්තභාවං හරති පවත්තෙති, තස්මා ‘‘විහරතී’’ති වුච්චති.

त्या सावत्थीमध्ये (श्रावस्तीजवळ). येथे सप्तमी विभक्ती समीप अर्थ दर्शवणारी आहे. 'विहरति' (विहार करतात) हे सामान्यतः ईर्यापथ-विहार, दिव्य-विहार, ब्रह्म-विहार आणि आर्य-विहार यांपैकी कोणत्याही एका विहाराने युक्त असणे दर्शवते; परंतु येथे उभे राहणे, चालणे, बसणे आणि झोपणे अशा प्रकारच्या ईर्यापथांपैकी कोणत्याही एका ईर्यापथाशी युक्त असणे दर्शवते. म्हणून भगवंत उभे असताना, चालत असताना, बसलेले असताना किंवा आडवे झालेले असतानाही 'विहार करतात' असेच समजावे. कारण ते भगवंत एका ईर्यापथाच्या त्रासाला दुसऱ्या ईर्यापथाने दूर करून, शरीराला कोसळू न देता टिकवून ठेवतात (चालवतात); म्हणून 'विहरति' असे म्हटले जाते.

ජෙතවනෙති [Pg.128] එත්ථ අත්තනො පච්චත්ථිකජනං ජිනාතීති ජෙතො, රඤ්ඤො වා අත්තනො පච්චත්ථිකජනෙ ජිතෙ ජාතොති ජෙතො, මඞ්ගලකම්‍යතාය වා තස්ස එවංනාමමෙව කතන්ති ජෙතො, වනයතීති වනං, අත්තසම්පදාය සත්තානං භත්තිං කාරෙති, අත්තනි සිනෙහං උප්පාදෙතීති අත්ථො. වනුතෙ ඉති වා වනං, නානාවිධකුසුමගන්ධසම්මොදමත්තකොකිලාදිවිහඞ්ගාභිරුතෙහි මන්දමාරුතචලිතරුක්ඛසාඛාවිටපපල්ලවපලාසෙහි ‘‘එථ මං පරිභුඤ්ජථා’’ති පාණිනො යාචති වියාති අත්ථො. ජෙතස්ස වනං ජෙතවනං. තඤ්හි ජෙතෙන රාජකුමාරෙන රොපිතං සංවද්ධිතං පරිපාලිතං, සො ච තස්ස සාමී අහොසි, තස්මා ජෙතවනන්ති වුච්චති. තස්මිං ජෙතවනෙ. වනඤ්ච නාම රොපිමං සයංජාතන්ති දුවිධං. ඉදඤ්ච වෙළුවනාදීනි ච රොපිමානි, අන්ධවනමහාවනාදීනි සයංජාතානි.

'जेतवने' (जेतवनात) याविषयी— जो आपल्या शत्रूंना जिंकतो तो 'जेत'; किंवा राजाने आपल्या शत्रूंना जिंकले असता जन्मलेला राजकुमार म्हणून 'जेत'; किंवा मंगल इच्छेमुळे त्याचे असे नाव ठेवले गेले म्हणून 'जेत'. जे सर्वांना प्रिय वाटते ते 'वन'; जे आपल्या समृद्धीने प्राण्यांमध्ये भक्ती (प्रेम) निर्माण करते आणि स्वतःविषयी स्नेह उत्पन्न करते, असा अर्थ आहे. किंवा जे याचना करते ते 'वन'; विविध प्रकारच्या फुलांच्या सुवासाने धुंद झालेल्या कोकिळा इत्यादी पक्ष्यांच्या मंजूळ आवाजाने आणि मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या वृक्षांच्या फांद्या, डहाळ्या, पालवी व पानांच्या द्वारे 'या आणि माझा उपभोग घ्या' अशी प्राण्यांना जणू याचना करत असल्यासारखे वाटते, असा अर्थ आहे. जेतचे वन म्हणजे 'जेतवन'. कारण ते जेत नावाच्या राजकुमाराने लावले होते, वाढवले होते आणि त्याचे रक्षण केले होते, तसेच तो त्याचा मालक होता; म्हणून त्याला 'जेतवन' म्हटले जाते. त्या जेतवनात. वन हे मानवनिर्मित (रोपलेले) आणि नैसर्गिक (स्वतः उगवलेले) असे दोन प्रकारचे असते. हे (जेतवन) आणि वेळुवन इत्यादी मानवनिर्मित वने आहेत, तर अंधवन, महावन इत्यादी नैसर्गिक वने आहेत.

අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙති සුදත්තො නාම සො ගහපති මාතාපිතූහි කතනාමවසෙන. සබ්බකාමසමිද්ධතාය පන විගතමච්ඡෙරතාය කරුණාදිගුණසමඞ්ගිතාය ච නිච්චකාලං අනාථානං පිණ්ඩමදාසි, තෙන අනාථපිණ්ඩිකොති සඞ්ඛං ගතො. ආරමන්ති එත්ථ පාණිනො, විසෙසෙන වා පබ්බජිතාති ආරාමො, තස්ස පුප්ඵඵලාදිසොභාය නාතිදූරනච්චාසන්නතාදිපඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගසම්පත්තියා ච තතො තතො ආගම්ම රමන්ති අභිරමන්ති, අනුක්කණ්ඨිතා හුත්වා නිවසන්තීති අත්ථො. වුත්තප්පකාරාය වා සම්පත්තියා තත්ථ තත්ථ ගතෙපි අත්තනො අබ්භන්තරං ආනෙත්වා රමාපෙතීති ආරාමො. සො හි අනාථපිණ්ඩිකෙන ගහපතිනා ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස හත්ථතො අට්ඨාරසහි හිරඤ්ඤකොටීහි කොටිසන්ථරෙන කීණිත්වා අට්ඨාරසහි හිරඤ්ඤකොටීහි සෙනාසනානි කාරාපෙත්වා අට්ඨාරසහි හිරඤ්ඤකොටීහි විහාරමහං නිට්ඨාපෙත්වා එවං චතුපඤ්ඤාසහිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදිතො, තස්මා ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො’’ති වුච්චති. තස්මිං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ.

अनाथपिंडिकाचा आराम (उद्यान) याविषयी: तो गृहपती त्याच्या मातापित्यांनी ठेवलेल्या नावावरून 'सुदत्त' नावाचा होता. सर्व प्रकारच्या काम्य वस्तूंच्या समृद्धीमुळे, औदार्यामुळे (मत्सररहिततेमुळे) आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे तो नेहमी अनाथ (निराधारांना) अन्न (पिंड) देत असे, म्हणून त्याला 'अनाथपिंडिक' या नावाने ओळखले गेले. येथे प्राणी, विशेषतः प्रव्रजित (भिक्खू) रममाण होतात, म्हणून याला 'आराम' म्हणतात. त्याच्या फुले, फळे इत्यादींच्या शोभेमुळे आणि फार दूर नसणे, फार जवळ नसणे इत्यादी पाच प्रकारच्या सेनासन गुणांच्या समृद्धीमुळे, वेगवेगळ्या ठिकाणांहून येऊन लोक येथे रमतात, अतिशय आनंदित होतात आणि कंटाळा न येता राहतात, असा अर्थ आहे. किंवा वर सांगितलेल्या समृद्धीमुळे, इतरत्र गेलेल्या लोकांनाही आपल्याकडे आकर्षित करून (आत आणून) रममाण करतो, म्हणून तो 'आराम' होय. कारण तो आराम अनाथपिंडिक गृहपतीने राजकुमार जेताच्या हातून अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा जमिनीवर पसरवून विकत घेतला, अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून तेथे सेनासने (निवासस्थाने) बांधली आणि अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून विहार-महोत्सव संपन्न केला. अशा प्रकारे एकूण चौपन्न कोटी सुवर्णमुद्रांच्या त्यागाने तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला समर्पित केला, म्हणून त्याला 'अनाथपिंडिकाचा आराम' असे म्हणतात. त्या अनाथपिंडिकाच्या आरामात.

එත්ථ ච ‘‘ජෙතවනෙ’’තිවචනං පුරිමසාමිපරිකිත්තනං, ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති පච්ඡිමසාමිපරිකිත්තනං. කිමෙතෙසං පරිකිත්තනෙ පයොජනන්ති? පුඤ්ඤකාමානං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනං. තත්ථ හි ද්වාරකොට්ඨකපාසාදමාපනෙ භූමිවික්කයලද්ධා අට්ඨාරස හිරඤ්ඤකොටියො අනෙකකොටිඅග්ඝනකා රුක්ඛා ච ජෙතස්ස පරිච්චාගො, චතුපඤ්ඤාස හිරඤ්ඤකොටියො අනාථපිණ්ඩිකස්ස[Pg.129]. ඉති තෙසං පරිකිත්තනෙන එවං පුඤ්ඤකාමා පුඤ්ඤානි කරොන්තීති දස්සෙන්තො ආයස්මා සාරිපුත්තො අඤ්ඤෙපි පුඤ්ඤකාමෙ තෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජෙති.

येथे 'जेतवनात' हा शब्द पूर्व मालकाचा उल्लेख करतो, तर 'अनाथपिंडिकाच्या आरामात' हा शब्द नंतरच्या मालकाचा उल्लेख करतो. या दोघांच्या उल्लेखाचे काय प्रयोजन आहे? पुण्य करू इच्छिणाऱ्यांनी त्यांच्या आदर्शाचे अनुकरण करावे, हेच प्रयोजन आहे. कारण तेथे प्रवेशद्वार आणि प्रासाद बांधण्यासाठी जमीन विकून मिळालेल्या अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा आणि अनेक कोटी मूल्यांचे वृक्ष हा राजकुमार जेताचा त्याग होता, तर चौपन्न कोटी सुवर्णमुद्रा हा अनाथपिंडिकाचा त्याग होता. अशा प्रकारे त्यांचा उल्लेख करून, पुण्य करू इच्छिणारे लोक पुण्यकर्मे करतात हे दर्शवत आयुष्यमान सारिपुत्त इतर पुण्यप्रेमी लोकांना त्यांच्या आदर्शाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करतात.

තත්ථ සියා – යදි තාව භගවා සාවත්ථියං විහරති, ‘‘ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති න වත්තබ්බං. අථ තත්ථ විහරති, ‘‘සාවත්ථිය’’න්ති න වත්තබ්බං. න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතුන්ති. න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, නනු අවොචුම්හ ‘‘සමීපත්ථෙ භුම්මවචන’’න්ති. තස්මා යථා ගඞ්ගායමුනාදීනං සමීපෙ ගොයූථානි චරන්තානි ‘‘ගඞ්ගාය චරන්ති, යමුනාය චරන්තී’’ති වුච්චන්ති, එවමිධාපි යදිදං සාවත්ථියා සමීපෙ ජෙතවනං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො, තත්ථ විහරන්තො වුච්චති ‘‘සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති. ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං හිස්ස සාවත්ථිවචනං, පබ්බජිතානුරූපනිවාසට්ඨානනිදස්සනත්ථං සෙසවචනං.

येथे अशी शंका येऊ शकते – जर भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत आहेत, तर 'जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात' असे म्हणू नये. आणि जर ते तेथे विहार करत आहेत, तर 'श्रावस्तीमध्ये' असे म्हणू नये. कारण एकाच वेळी दोन्ही ठिकाणी विहार करणे शक्य नाही. परंतु याकडे असे पाहिले जाऊ नये. आम्ही आधीच सांगितले नाही का की 'समीप अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती' वापरली जाते? म्हणून, ज्याप्रमाणे गंगा, यमुना इत्यादी नद्यांच्या जवळ चरणाऱ्या गाईंच्या कळपांना 'गंगेत चरतात, यमुनेत चरतात' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही श्रावस्तीच्या जवळ जे जेतवन आणि अनाथपिंडिकाचा आराम आहे, तेथे विहार करणाऱ्या भगवंतांविषयी 'श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहार करतात' असे म्हटले जाते. कारण 'श्रावस्ती' हा शब्द त्यांच्या भिक्षेसाठीच्या गावाचा (गोचरग्राम) निर्देश करण्यासाठी आहे, आणि उर्वरित शब्द प्रव्रजितांना योग्य अशा निवासस्थानाचा निर्देश करण्यासाठी आहेत.

තත්ථ සාවත්ථිකිත්තනෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවතො ගහට්ඨානුග්ගහකරණං දස්සෙති, ජෙතවනාදිකිත්තනෙන පබ්බජිතානුග්ගහකරණං. තථා පුරිමෙන පච්චයග්ගහණතො අත්තකිලමථානුයොගවිවජ්ජනං, පච්ඡිමෙන වත්ථුකාමප්පහානතො කාමසුඛල්ලිකානුයොගවිවජ්ජනූපායං. අථ වා පුරිමෙන ච ධම්මදෙසනාභියොගං, පච්ඡිමෙන විවෙකාධිමුත්තිං. පුරිමෙන කරුණාය උපගමනං, පච්ඡිමෙන පඤ්ඤාය අපගමනං. පුරිමෙන සත්තානං හිතසුඛනිප්ඵාදනාධිමුත්තතං, පච්ඡිමෙන පරහිතසුඛකරණෙ නිරුපලෙපතං. පුරිමෙන ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගනිමිත්තං ඵාසුවිහාරං, පච්ඡිමෙන උත්තරිමනුස්සධම්මානුයොගනිමිත්තං. පුරිමෙන මනුස්සානං උපකාරබහුලතං, පච්ඡිමෙන දෙවානං. පුරිමෙන ලොකෙ ජාතස්ස ලොකෙ සංවද්ධභාවං, පච්ඡිමෙන ලොකෙන අනුපලිත්තතං. පුරිමෙන ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.170) වචනතො යදත්ථං භගවා උප්පන්නො, තදත්ථපරිදීපනං, පච්ඡිමෙන යත්ථ උප්පන්නො, තදනුරූපවිහාරපරිදීපනං. භගවා හි පඨමං ලුම්බිනිවනෙ, දුතියං බොධිමණ්ඩෙති ලොකියලොකුත්තරස්ස උප්පත්තියා වනෙයෙව උප්පන්නො, තෙනස්ස වනෙයෙව විහාරං දස්සෙතීති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා.

तेथे श्रावस्तीच्या उल्लेखाने आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांचे गृहस्थांवर केलेले अनुग्रह दर्शवतात, आणि जेतवन इत्यादींच्या उल्लेखाने प्रव्रजितांवर केलेले अनुग्रह दर्शवतात. त्याचप्रमाणे, पहिल्या शब्दाने प्रत्यय (दान) स्वीकारल्यामुळे 'आत्मक्लेश अनुयोगाचा' त्याग दर्शवला जातो, आणि दुसऱ्या शब्दाने भौतिक वस्तूंच्या त्यागामुळे 'कामसुखल्लिक अनुयोगाच्या' त्यागाचा उपाय दर्शवला जातो. किंवा पहिल्या शब्दाने धम्मदेशनेचा उद्योग आणि दुसऱ्या शब्दाने विवेकाची (एकांतवासाची) आसक्ती दर्शवली जाते. पहिल्या शब्दाने करुणेमुळे लोकांकडे जाणे आणि दुसऱ्या शब्दाने प्रज्ञेमुळे लोकांपासून दूर राहणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने प्राण्यांच्या हित-सुखाच्या निर्मितीमध्ये मग्न असणे आणि दुसऱ्या शब्दाने परहित-सुख करताना अलिप्त राहणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने धम्मसंगत सुखाचा त्याग न करण्याच्या कारणाने होणारा सुखविहार दर्शवला जातो, आणि दुसऱ्या शब्दाने उत्तर-मनुष्यधर्माच्या अभ्यासाच्या कारणाने होणारा सुखविहार दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने मनुष्यांवर केलेल्या उपकारांचे बाहुल्य आणि दुसऱ्या शब्दाने देवांवर केलेल्या उपकारांचे बाहुल्य दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने जगात जन्मलेल्या भगवंतांचे जगातच वाढणे दर्शवले जाते, आणि दुसऱ्या शब्दाने जगापासून अलिप्त राहणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने 'भिक्खूंनो, जगात जन्मणारा एकच असा पुरुष आहे, जो बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील करुणेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी जन्म घेतो. तो एक पुरुष कोणता? तो म्हणजे तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होय' या वचनानुसार ज्या प्रयोजनासाठी भगवान जन्मले, त्या प्रयोजनाचे प्रकटीकरण होते, आणि दुसऱ्या शब्दाने ते जेथे जन्मले, त्याला अनुरूप अशा विहाराचे प्रकटीकरण होते. कारण भगवान प्रथम लुंबिनी वनात आणि दुसऱ्यांदा बोधिमंडात अशा प्रकारे लौकिक आणि लोकोत्तर उत्पत्तीसाठी वनातच जन्मले, म्हणून त्यांचा वनातच विहार दर्शवला आहे. अशा प्रकारे या शब्दांची अर्थयोजना समजून घ्यावी.

තත්‍රාති [Pg.130] දෙසකාලපරිදීපනං. තඤ්හි යං සමයං විහරති, තත්‍ර සමයෙ, යස්මිඤ්ච ජෙතවනෙ විහරති, තත්‍ර ජෙතවනෙති දීපෙති. භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ දීපෙති. න හි භගවා අයුත්තෙ දෙසෙ කාලෙ වා ධම්මං දෙසෙති. ‘‘අකාලො ඛො තාව බාහියා’’තිආදි (උදා. 10) චෙත්ථ සාධකං. ඛොති පදපූරණමත්තෙ අවධාරණත්ථෙ ආදිකාලත්ථෙ වා නිපාතො. භගවාති ලොකගරුදීපනං. භික්ඛූති කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනං. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛකොති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛූ’’තිආදිනා (විභ. 510; පාරා. 45) නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. ආමන්තෙසීති ආලපි අභාසි සම්බොධෙසි, අයමෙත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි පක්කොසනෙපි. භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරදීපනං. තෙන තෙසං භික්ඛූනං භික්ඛනසීලතාභික්ඛනධම්මතාභික්ඛනෙසාධුකාරිතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. ‘‘භික්ඛවො’’ති ඉමිනා ච කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො මුඛාභිමුඛෙ කරොන්තො තෙනෙව කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන වචනෙන නෙසං සොතුකම්‍යතං ජනෙති. තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන වචනෙන සාධුකසවනමනසිකාරෙපි තෙ නියොජෙති. සාධුකසවනමනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති.

'तत्र' हा शब्द देश आणि काल दर्शवणारा आहे. कारण ज्या वेळी ते विहार करतात, त्या वेळेला, आणि ज्या जेतवनात विहार करतात, त्या जेतवनाला तो दर्शवतो. किंवा उपदेश करण्यासाठी योग्य अशा देश आणि काल दर्शवतो. कारण भगवान अयोग्य स्थानी किंवा अयोग्य वेळी धम्मदेशना करत नाहीत. 'हे बाहिय, ही वेळ योग्य नाही' इत्यादी वचन येथे याचे प्रमाण आहे. 'खो' हा शब्द केवळ पादपूरणासाठी, निश्चय अर्थासाठी किंवा आरंभकाल दर्शवण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. 'भगवा' हा शब्द जगातील पूजनीयता दर्शवतो. 'भिक्खू' हा शब्द उपदेश ऐकण्यास पात्र असलेल्या व्यक्तींचा वाचक आहे. तसेच येथे 'जो भिक्षा मागतो तो भिक्खू, जो भिक्षाचर्येचा स्वीकार करतो तो भिक्खू' इत्यादी नियमांनुसार शब्दाचा अर्थ समजून घ्यावा. 'आमंतेसि' म्हणजे बोलावले, म्हणाले, संबोधित केले, असा येथे अर्थ आहे. इतर ठिकाणी हा शब्द माहिती देण्यासाठी किंवा बोलावण्यासाठी देखील वापरला जातो. 'भिक्खवे' हा शब्द संबोधनाची पद्धत दर्शवतो. त्याद्वारे, त्या भिक्खूंच्या भिक्षा मागण्याची सवय, भिक्षा मागण्याचा स्वभाव आणि भिक्षा मागण्यात कुशल असणे इत्यादी गुणांच्या योगाने सिद्ध झालेल्या शब्दाने, हीन आणि श्रेष्ठ अशा सर्व लोकांद्वारे आचरल्या जाणाऱ्या उपजीविकेला प्रकट करत, भगवान गर्विष्ठपणा आणि दीनता या दोन्ही भावांचे दमन करतात. आणि 'भिक्खवे' या करुणेने ओतप्रोत, सौम्य अंतःकरणाने आणि प्रेमळ दृष्टीक्षेपाने युक्त अशा शब्दाने त्यांना आपल्याकडे सन्मुख करत, बोलण्याची इच्छा दर्शवणाऱ्या त्याच शब्दाने त्यांच्यामध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतात. आणि संबोधनाच्या अर्थाच्या त्याच शब्दाने त्यांना चांगल्या प्रकारे ऐकण्यासाठी आणि मनन करण्यासाठी प्रवृत्त करतात. कारण शासनाची समृद्धी ही चांगल्या प्रकारे ऐकण्यावर आणि मनन करण्यावरच अवलंबून असते.

අපරෙසු දෙවමනුස්සෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූයෙව ආමන්තෙසීති චෙ? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාජනභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා. පරිසාය ච ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමුප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථු චරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච, ආසන්නා තත්ථ නිසින්නෙසු සත්ථුසන්නිකත්තා, සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තා, ධම්මදෙසනාය ච තෙ එව භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතො.

इतर देव आणि मनुष्य विद्यमान असताना भगवंतांनी केवळ भिक्खूंनाच का संबोधित केले? कारण भिक्खू हे ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, आसन्न (निकट असणारे), सदा-सन्निहित (नेहमी उपस्थित असणारे) आणि धम्मदेशनेचे पात्र (भाजन) आहेत. भगवंतांची धम्मदेशना सर्व परिषदेसाठी सामायिक असते. परिषदेमध्ये भिक्खू हे प्रथम उत्पन्न झाल्यामुळे ज्येष्ठ आहेत; गृहत्याग (अनगारियभाव) आदी करून शास्त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करणारे आणि संपूर्ण शासनाचा स्वीकार (परिग्रह) करणारे असल्यामुळे ते श्रेष्ठ आहेत; तेथे बसलेल्यांमध्ये शास्त्यांच्या निकट असल्यामुळे ते आसन्न आहेत; शास्त्यांच्या समीप वावरणारे असल्यामुळे ते सदा-सन्निहित आहेत; आणि उपदेश केल्याप्रमाणे प्रतिपत्ती (आचरण) अस्तित्त्वात असल्यामुळे तेच धम्मदेशनेचे पात्र आहेत.

තත්ථ සියා – කිමත්ථං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො පඨමං භික්ඛූ ආමන්තෙසි, න ධම්මමෙව දෙසෙසීති? සතිජනනත්ථං. පරිසාය හි භික්ඛූ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි වික්ඛිත්තචිත්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති, තෙ අනාමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා කිංපච්චයා කතමාය අත්ථුප්පත්තියා දෙසිතා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං අසක්කොන්තා වික්ඛෙපං ආපජ්ජෙය්‍යුං, දුග්ගහිතං වා ගණ්හෙය්‍යුං[Pg.131]. තෙන තෙසං සතිජනනත්ථං භගවා පඨමං ආමන්තෙත්වා පච්ඡා ධම්මං දෙසෙති.

येथे अशी शंका असू शकते की – भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करताना आधी भिक्खूंना का संबोधित केले, थेट धम्माचाच उपदेश का केला नाही? स्मृती (जागरूकता) उत्पन्न करण्यासाठी. कारण परिषदेमध्ये भिक्खू इतर गोष्टींचा विचार करत, विक्षिप्त चित्त असलेले, धम्माचे चिंतन करत किंवा कम्मट्ठानाचे मनसिकार करत बसलेले असू शकतात. त्यांना संबोधित न करता जर धम्माचा उपदेश केला गेला, तर "ही देशना कोणत्या निदानाने (प्रारंभाने), कोणत्या कारणाने आणि कोणत्या प्रसंगाने दिली गेली आहे?" हे लक्षात घेण्यास असमर्थ ठरून ते विक्षेपाप्रत (भ्रमाप्रत) पोहोचू शकतात किंवा चुकीचे ग्रहण करू शकतात. म्हणून त्यांच्यामध्ये स्मृती उत्पन्न करण्यासाठी भगवंत आधी संबोधित करतात आणि नंतर धम्माचा उपदेश करतात.

භදන්තෙති ගාරවවචනමෙතං, සත්ථුනො පටිවචනදානං වා. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛවො’’ති වදමානො භගවා තෙ භික්ඛූ ආලපති, ‘‘භදන්තෙ’’ති වදමානා තෙ භගවන්තං පච්චාලපන්ති. තථා ‘‘භික්ඛවො’’ති භගවා ආභාසති, ‘‘භදන්තෙ’’ති තෙ පච්චාභාසන්ති. ‘‘භික්ඛවො’’ති පටිවචනං දාපෙති, භදන්තෙති පටිවචනං දෙන්ති. තෙ භික්ඛූති යෙ භගවා ආමන්තෙසි. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති භගවතො ආමන්තනං පටිඅස්සොසුං, අභිමුඛා හුත්වා සුණිංසු සම්පටිච්ඡිංසු පටිග්ගහෙසුන්ති අත්ථො. භගවා එතදවොචාති භගවා එතං ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං අවොච.

'भदन्ते' हा आदराचा शब्द आहे, किंवा शास्त्यांना दिलेले उत्तर आहे. शिवाय येथे, 'भिक्खवे' असे म्हणत भगवंत त्या भिक्खूंना संबोधित करतात, आणि 'भदन्ते' असे म्हणत ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देतात. त्याचप्रमाणे, भगवंत 'भिक्खवे' असे आधी बोलतात, आणि ते भिक्खू 'भदन्ते' असे प्रत्युत्तर देतात. 'भिक्खवे' या संबोधनाने ते प्रत्युत्तर देण्यास प्रवृत्त करतात, आणि 'भदन्ते' असे म्हणून ते प्रत्युत्तर देतात. 'ते भिक्खू' म्हणजे ज्यांना भगवंतांनी संबोधित केले होते. 'भगवतो पच्चस्सोसुं' म्हणजे भगवंतांच्या संबोधनाला त्यांनी प्रतिसाद दिला, सन्मुख होऊन ऐकले, स्वीकारले आणि ग्रहण केले, असा अर्थ आहे. 'भगवा एतदवोच' म्हणजे भगवंतांनी आता सांगण्याजोगे हे संपूर्ण सुत्त सांगितले.

එත්තාවතා ච යං ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන කමලකුවලයුජ්ජලවිමලසාදුරසසලිලාය පොක්ඛරණියා සුඛාවතරණත්ථං නිම්මලසිලාතලරචනවිලාසසොපානං විප්පකිණ්ණමුත්තාජාලසදිසවාලිකාකිණ්ණපණ්ඩරභූමිභාගං තිත්ථං විය, සුවිභත්තභිත්තිවිචිත්‍රවෙදිකාපරික්ඛිත්තස්ස නක්ඛත්තපථං ඵුසිතුකාමතාය විය, විජම්භිතසමුස්සයස්ස පාසාදවරස්ස සුඛාරොහණත්ථං දන්තමයසණ්හමුදුඵලකකඤ්චනලතාවිනද්ධමණිගණප්පභාසමුදයුජ්ජලසොභං සොපානං විය, සුවණ්ණවලයනූපුරාදිසඞ්ඝට්ටනසද්දසම්මිස්සිතකථිතහසිතමධුරස්සරගෙහජනවිචරිතස්ස උළාරිස්සරියවිභවසොභිතස්ස මහාඝරස්ස සුඛප්පවෙසනත්ථං සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාපවාළාදිජුතිවිසදවිජ්ජොතිතසුප්පතිට්ඨිතවිසාලද්වාරකවාටං මහාද්වාරං විය අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස බුද්ධානං දෙසනාඤාණගම්භීරභාවසංසූචකස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස සුඛාවගාහණත්ථං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතං, තස්ස අත්ථවණ්ණනා සමත්තා.

आणि एवढ्या विस्तृत विवेचनाने, जे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी, कमळ आणि कुवलय (निळे कमळ) यांनी शोभिवंत, निर्मळ आणि मधुर चवीचे पाणी असलेल्या पुष्करणीत सुखाने उतरण्यासाठी, निर्मळ शिलातळाने रचलेली विलासपूर्ण पायरी असलेल्या, विखुरलेल्या मोत्यांच्या जाळ्यासारख्या वाळूने युक्त अशा पांढऱ्या शुभ्र भूमीभाग असलेल्या घाटाप्रमाणे; सुविभक्त भिंती आणि विविध वेदिकांनी वेढलेल्या, नक्षत्रपथाला (आकाशाला) स्पर्श करण्याची इच्छा असल्याप्रमाणे उतुंग उभारलेल्या श्रेष्ठ प्रासादावर सुखाने चढण्यासाठी, हस्तिदंताच्या गुळगुळीत व मऊ फळ्यांनी युक्त, सुवर्णलतेने वेढलेल्या आणि मणीसमूहांच्या प्रभासमूहाने प्रज्वलित व शोभिवंत असलेल्या जिन्याप्रमाणे; सोन्याची कंकणे, नूपुर इत्यादींच्या परस्परांवरील आघाताच्या आवाजाने मिश्रित अशा संभाषणाच्या, हास्याच्या आणि मधुर स्वराच्या गृहजनांनी वावरलेल्या, भव्य ऐश्वर्य व वैभवाने शोभणाऱ्या महाघरात सुखाने प्रवेश करण्यासाठी, सोने, चांदी, मणी, मोती, प्रवाळ इत्यादींच्या दीप्तीने निर्मळपणे प्रकाशित असलेल्या, सुप्रतिष्ठित व विशाल अशा कवाडांनी युक्त महाद्वाराप्रमाणे; अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न असलेल्या, बुद्धांच्या देशना-ज्ञान-गंभीरभावाचे सूचक असलेल्या या सुत्तामध्ये सुखाने अवगाहन करण्यासाठी, काळ, देश, देशक (उपदेशक), परिषद आणि अपदेश (प्रसंग) यांनी सुशोभित असे जे निदान (प्रस्तावना) सांगितले आहे, त्या निदानाची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

සුත්තන්තෙ පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො. ඉමානි ඉන්ද්‍රියානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. ඉන්ද්‍රියට්ඨො හෙට්ඨා වුත්තො.

सुत्तातील 'पंच' हा शब्द संख्येची मर्यादा (गणनापरिच्छेद) दर्शवणारा आहे. 'इमानि इन्द्रियानि' (ही इंद्रिये) हे मर्यादित केलेल्या धम्माचे निदर्शन (निर्देश) करणारे आहे. 'इंद्रिय' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे.

185. ඉදානි ඉමං සුත්තන්තං දස්සෙත්වා ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ වුත්තානං ඉන්ද්‍රියානං විසුද්ධිභාවනාවිධානං භාවිතත්තං පටිප්පස්සද්ධිඤ්ච දස්සෙතුකාමො ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානීතිආදිමාහ. තත්ථ විසුජ්ඣන්තීති විසුද්ධිං පාපුණන්ති. අස්සද්ධෙති තීසු රතනෙසු සද්ධාවිරහිතෙ. සද්ධෙති තීසු රතනෙසු සද්ධාසම්පන්නෙ. සෙවතොති [Pg.132] චිත්තෙන සෙවන්තස්ස. භජතොති උපසඞ්කමන්තස්ස. පයිරුපාසතොති සක්කච්චං උපනිසීදන්තස්ස. පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙති පසාදජනකෙ රතනත්තයගුණපටිසංයුත්තෙ සුත්තන්තෙ. කුසීතෙති කුච්ඡිතෙන ආකාරෙන සීදන්තීති කුසීදා, කුසීදා එව කුසීතා. තෙ කුසීතෙ. සම්මප්පධානෙති චතුකිච්චසාධකවීරියපටිසංයුත්තසුත්තන්තෙ. මුට්ඨස්සතීති නට්ඨස්සතිකෙ. සතිපට්ඨානෙති සතිපට්ඨානාධිකාරකෙ සුත්තන්තෙ. ඣානවිමොක්ඛෙති චතුත්ථජ්ඣානඅට්ඨවිමොක්ඛතිවිධවිමොක්ඛාධිකාරකෙ සුත්තන්තෙ. දුප්පඤ්ඤෙති නිප්පඤ්ඤෙ, පඤ්ඤාභාවතො වා දුට්ඨා පඤ්ඤා එතෙසන්ති දුප්පඤ්ඤා. තෙ දුප්පඤ්ඤෙ. ගම්භීරඤාණචරියන්ති චතුසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිපටිසංයුත්තෙ සුත්තන්තෙ, ඤාණකථාසදිසෙ වා. සුත්තන්තක්ඛන්ධෙති සුත්තන්තකොට්ඨාසෙ. අස්සද්ධියන්තිආදීසු අස්සද්ධියන්ති අස්සද්ධභාවං. අස්සද්ධියෙ ආදීනවදස්සාවී අස්සද්ධියං පජහන්තො සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙති, සද්ධින්ද්‍රියෙ ආනිසංසදස්සාවී සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙන්තො අස්සද්ධියං පජහති. එස නයො සෙසෙසු. කොසජ්ජන්ති කුසීතභාවං. පමාදන්ති සතිවිප්පවාසං. උද්ධච්චන්ති උද්ධතභාවං, වික්ඛෙපන්ති අත්ථො. පහීනත්තාති අප්පනාවසෙන ඣානපාරිපූරියා පහීනත්තා. සුප්පහීනත්තාති වුට්ඨානගාමිනිවසෙන විපස්සනාපාරිපූරියා සුට්ඨු පහීනත්තා. භාවිතං හොති සුභාවිතන්ති වුත්තක්කමෙනෙව යොජෙතබ්බං. විපස්සනාය හි විපක්ඛවසෙන පහීනත්තා ‘‘සුප්පහීනත්තා’’ති වත්තුං යුජ්ජති. තස්මායෙව ච ‘‘සුභාවිත’’න්ති, න තථා ඣානෙන. යස්මා පන පහාතබ්බානං පහානෙන භාවනාසිද්ධි, භාවනාසිද්ධියා ච පහාතබ්බානං පහානසිද්ධි හොති, තස්මා යමකං කත්වා නිද්දිට්ඨං.

१८५. आता हे सुत्त दाखवून, या सुत्तात सांगितलेल्या इंद्रियांच्या विशुद्धी-भावना-विधी, भावितत्व (भावना केली असणे) आणि प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे) दर्शवण्याची इच्छा असणाऱ्या स्थविरांनी 'इमानि पञ्चिन्द्रियानि' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विसुज्झन्ति' म्हणजे विशुद्धीप्रत पोहोचतात. 'अस्सद्धे' म्हणजे तीन रत्नांवर (त्रिरत्नांवर) श्रद्धा नसलेल्यांना. 'सद्धे' म्हणजे तीन रत्नांवर श्रद्धा असलेल्यांना. 'सेवतो' म्हणजे चित्ताने सेवा करणाऱ्याला. 'भजतो' म्हणजे जवळ जाणाऱ्याला (संगती करणाऱ्याला). 'पयिरुपासतो' म्हणजे आदराने जवळ बसणाऱ्याला (उपासना करणाऱ्याला). 'पसादनीये सुत्तन्ते' म्हणजे प्रसन्नता उत्पन्न करणाऱ्या, त्रिरत्नांच्या गुणांशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'कुसीते' म्हणजे निंद्य (कुत्सित) आकाराने जे गळून पडतात (आळस करतात) ते 'कुसीद' (आळशी), कुसीद हेच 'कुसीत' होय. त्या आळशी लोकांना. 'सम्मप्पधाने' म्हणजे चार प्रकारच्या कर्तव्यांना साधणाऱ्या वीर्याशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'मुट्ठस्सती' म्हणजे स्मृती नष्ट झालेल्यांना (विस्मरण झालेल्यांना). 'सतिपट्ठाने' म्हणजे सतिपट्ठानाशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'झानविमोक्खे' म्हणजे चतुर्थ ध्यान, आठ विमोक्ष आणि तीन प्रकारच्या विमोक्षांशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'duppaññe' म्हणजे प्रज्ञा नसलेल्यांना (निष्प्रज्ञांना), किंवा प्रज्ञेच्या अभावामुळे ज्यांची प्रज्ञा दुष्ट (नष्ट) झाली आहे ते 'दुष्प्रज्ञ' (दुप्पञ्ञा). त्या दुष्प्रज्ञांना. 'गंभीरञाणचरियं' म्हणजे चार आर्यसत्ये, पटिच्चसमुप्पाद इत्यादींशी संबंधित सुत्तांमध्ये, किंवा ज्ञानकथेसारख्या सुत्तांमध्ये. 'सुत्तन्तक्खन्धे' म्हणजे सुत्तांच्या समूहात (भागात). 'अस्सद्धियं' इत्यादींमध्ये 'अस्सद्धियं' म्हणजे अश्रद्धाभाव (अश्रद्धा). अश्रद्धेमध्ये दोष पाहणारा (आदीनवदर्शी) अश्रद्धेचा त्याग करत सद्धिंद्रियाची (श्रद्धेद्रियाची) भावना करतो. सद्धिंद्रियामध्ये आनिशंस (फायदा) पाहणारा सद्धिंद्रियाची भावना करत अश्रद्धेचा त्याग करतो. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'कोसज्जं' म्हणजे आळस (कुसीदभाव). 'पमादं' म्हणजे प्रमाद (स्मृतीचा अभाव). 'उद्धच्चं' म्हणजे उद्धतभाव (चित्ताची चंचलता), विक्षेप असा अर्थ आहे. 'पहीनत्ता' म्हणजे अर्पणाच्या (समाधीच्या) प्रभावाने ध्यानाच्या परिपूर्तीमुळे नष्ट झाल्यामुळे. 'सुप्पहीनत्ता' म्हणजे वुट्ठानगामिनीच्या (उत्थानगामिनीच्या) प्रभावाने विपश्यनेच्या परिपूर्तीमुळे चांगल्या प्रकारे नष्ट झाल्यामुळे. 'भावितं होति सुभावितं' हे वर सांगितलेल्या क्रमानेच जोडले पाहिजे. कारण विपश्यनेद्वारे विरोधी पक्षाच्या (नित्यसंज्ञा इत्यादींच्या) प्रभावाने नष्ट झाल्यामुळे 'सुप्पहीनत्ता' (चांगल्या प्रकारे प्रहीन झालेली) असे म्हणणे योग्य आहे. आणि म्हणूनच 'सुभावितं' (चांगल्या प्रकारे भावित) असे म्हटले आहे, ध्यानाने तसे होत नाही. परंतु, ज्याअर्थी प्रहातव्य (त्याग करण्याजोग्या) धर्मांच्या प्रहाणाने (त्यागाने) भावनेची सिद्धी होते, आणि भावनेच्या सिद्धीने प्रहातव्य धर्मांच्या प्रहाणाची सिद्धी होते, म्हणून हे यमक (जोडी) करून दाखवले आहे.

186. පටිප්පස්සද්ධිවාරෙ භාවිතානි චෙව හොන්ති සුභාවිතානි චාති භාවිතානංයෙව සුභාවිතතා. පටිප්පස්සද්ධානි ච සුප්පටිප්පස්සද්ධානි චාති පටිප්පස්සද්ධානංයෙව සුප්පටිප්පස්සද්ධතා වුත්තා. ඵලක්ඛණෙ මග්ගකිච්චනිබ්බත්තිවසෙන භාවිතතා පටිප්පස්සද්ධතා ච වෙදිතබ්බා. සමුච්ඡෙදවිසුද්ධියොති මග්ගවිසුද්ධියොයෙව. පටිප්පස්සද්ධිවිසුද්ධියොති ඵලවිසුද්ධියො එව.

१८६. प्रतिप्रश्रब्धीच्या (शांतीच्या) प्रकरणात, 'भावितातूनच सुभावितत्व' म्हणजे भावित केलेल्या इंद्रियांचेच सुभावितत्व (चांगल्या प्रकारे भावित असणे) सांगितले आहे. 'प्रतिप्रश्रब्ध आणि सुप्रतिप्रश्रब्ध' म्हणजे शांत झालेल्या इंद्रियांचेच सुप्रतिप्रश्रब्धत्व (चांगल्या प्रकारे शांत असणे) सांगितले आहे. फलक्षणी (फलाच्या क्षणी) मार्गकृत्याच्या निष्पत्तीच्या प्रभावाने भावितत्व आणि प्रतिप्रश्रब्धत्व जाणले पाहिजे. 'समुच्छेदविशुद्धी' म्हणजे मार्गविशुद्धीच होय. 'प्रतिप्रश्रब्धिविशुद्धी' म्हणजे फलविशुद्धीच होय.

ඉදානි තථා වුත්තවිධානානි ඉන්ද්‍රියානි කාරකපුග්ගලවසෙන යොජෙත්වා දස්සෙතුං කතිනං පුග්ගලානන්තිආදිමාහ. තත්ථ සවනෙන බුද්ධොති සම්මාසම්බුද්ධතො ධම්මකථාසවනෙන චතුසච්චං බුද්ධවා, ඤාතවාති අත්ථො. ඉදං [Pg.133] භාවිතින්ද්‍රියභාවස්ස කාරණවචනං. භාවනාභිසමයවසෙන හි මග්ගස්ස බුද්ධත්තා ඵලක්ඛණෙ භාවිතින්ද්‍රියො හොති. අට්ඨන්නම්පි අරියානං තථාගතස්ස සාවකත්තා විසෙසෙත්වා අරහත්තඵලට්ඨමෙව දස්සෙන්තො ඛීණාසවොති ආහ. සොයෙව හි සබ්බකිච්චනිප්ඵත්තියා භාවිතින්ද්‍රියොති වුත්තො. ඉතරෙපි පන තංතංමග්ගකිච්චනිප්ඵත්තියා පරියායෙන භාවිතින්ද්‍රියා එව. තස්මා එව ච චතූසු ඵලක්ඛණෙසු ‘‘පඤ්චින්ද්‍රියානි භාවිතානි චෙව හොන්ති සුභාවිතානි චා’’ති වුත්තං. යස්මා පන තෙසං උපරිමග්ගත්ථාය ඉන්ද්‍රියභාවනා අත්ථියෙව, තස්මා තෙ න නිප්පරියායෙන භාවිතින්ද්‍රියා. සයං භූතට්ඨෙනාති අනාචරියො හුත්වා සයමෙව අරියාය ජාතියා භූතට්ඨෙන ජාතට්ඨෙන භගවා. සොපි හි භාවනාසිද්ධිවසෙන ඵලක්ඛණෙ සයම්භූ නාම හොති. එවං සයං භූතට්ඨෙන භාවිතින්ද්‍රියො. අප්පමෙය්‍යට්ඨෙනාති අනන්තගුණයොගතො පමාණෙතුං අසක්කුණෙය්‍යට්ඨෙන. භගවා ඵලක්ඛණෙ භාවනාසිද්ධිතො අප්පමෙය්‍යොති. තස්මායෙව භාවිතින්ද්‍රියො.

आता, अशा प्रकारे सांगितलेल्या विधींनुसार इंद्रियांना साधक पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) क्षमतेनुसार जोडून दाखवण्यासाठी 'कतिनं पुग्गलानं' (किती पुद्गलांचे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'सवनेन बुद्धो' (श्रवणाने बुद्ध झालेला) म्हणजे सम्यक्संबुद्धांकडून धम्मकथा ऐकून चार आर्यसत्यांना जाणणारा, समजणारा असा अर्थ आहे. हे 'भावितेंद्रिय' (इंद्रिये विकसित केलेल्या) अवस्थेचे कारण सांगणारे वचन आहे. कारण, भावना-अभिसमयाच्या (मार्गाच्या अभ्यासाच्या) बळावर मार्गाचे ज्ञान झाल्यामुळे फलक्षणी (फलाच्या क्षणी) तो भावितेंद्रिय होतो. आठही आर्य पुद्गल हे तथागतांचे श्रावक असल्यामुळे, विशेष करून अर्हत्वफलाचीच अवस्था दर्शवण्यासाठी 'खीणासवो' (क्षीणास्रव - ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत असा) असे म्हटले आहे. कारण तोच सर्व कर्तव्यांच्या (कार्यांच्या) पूर्ततेमुळे 'भावितेंद्रिय' म्हटला जातो. परंतु इतर (शैक्ष) पुद्गल देखील आपापल्या मार्ग-कार्यांच्या पूर्ततेमुळे पर्यायाने 'भावितेंद्रिय'च आहेत. त्यामुळेच चारही फलक्षणांमध्ये 'पाचही इंद्रिये विकसित झालेली आणि सुविकसित झालेली असतात' असे म्हटले आहे. परंतु ज्या अर्थी त्यांच्यासाठी पुढील (उच्च) मार्गासाठी इंद्रिय-भावना (इंद्रियांचा विकास) शिल्लक असतेच, म्हणून ते मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) 'भावितेंद्रिय' नव्हेत. ‘सयं भूतट्ठेन’ (स्वतः उत्पन्न झालेल्या अर्थाने) म्हणजे कोणताही आचार्य नसताना स्वतःच आर्य जातीने (उत्कृष्ट स्वभावाने) उत्पन्न झाल्यामुळे भगवान (प्रत्येकबुद्ध) होत. कारण ते (प्रत्येकबुद्ध) देखील भावना-सिद्धीच्या बळावर फलक्षणी 'स्वयंभू' या नावाने ओळखले जातात. अशा प्रकारे स्वतः उत्पन्न झालेल्या अर्थाने ते 'भावितेंद्रिय' आहेत. ‘अप्पमेय्यट्ठेन’ (अप्रमेय अर्थाने) म्हणजे अनंत गुणांच्या योगामुळे मोजता न येण्याच्या अर्थाने. भगवान फलक्षणी भावना-सिद्धीमुळे 'अप्रमेय' (अमर्याद) आहेत. म्हणूनच ते 'भावितेंद्रिय' होत.

පඨමසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पहिल्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

2. දුතියසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

२. दुसऱ्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका).

187. පුන අඤ්ඤං සුත්තන්තං නික්ඛිපිත්වා ඉන්ද්‍රියවිධානං නිද්දිසිතුකාමො පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙතිආදිකං සුත්තන්තං දස්සෙති. තත්ථ යෙ හි කෙචීති අනවසෙසපරියාදානං, හි-කාරො පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වාති ලොකවොහාරවසෙන වුත්තං. සමුදයන්ති පච්චයං. අත්ථඞ්ගමන්ති උප්පන්නානං අභාවගමනං, අනුප්පන්නානං අනුප්පාදං වා. අස්සාදන්ති ආනිසංසං. ආදීනවන්ති දොසං. නිස්සරණන්ති නිග්ගමනං. යථාභූතන්ති යථාසභාවං. සමණෙසූති සමිතපාපෙසු. සමණසම්මතාති න මයා සමණාති සම්මතා. ‘‘සම්මතා’’ති වත්තමානකාලවසෙන වුච්චමානෙ සද්දලක්ඛණවසෙන ‘‘මෙ’’ති එත්ථ සාමිවචනමෙව හොති. බ්‍රාහ්මණෙසූති බාහිතපාපෙසු. සාමඤ්ඤත්ථන්ති සමණභාවස්ස අත්ථං. බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති බ්‍රාහ්මණභාවස්ස අත්ථං. ද්වයෙනාපි අරහත්තඵලමෙව වුත්තං. අථ වා සාමඤ්ඤත්ථන්ති හෙට්ඨා තීණි ඵලානි. බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති අරහත්තඵලං. සාමඤ්ඤබ්‍රහ්මඤ්ඤන්ති හි අරියමග්ගොයෙව. දිට්ඨෙව ධම්මෙති පච්චක්ඛෙයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව අධිකෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජාති පාපුණිත්වා, නිප්ඵාදෙත්වා වා.

१८७. पुन्हा दुसरे सुत्तंत मांडून इंद्रियांची मांडणी स्पष्ट करण्याची इच्छा असणारे (थेर) 'पंचिमानि, भिक्खवे' (हे भिक्खूंनो, ही पाच...) इत्यादी सुत्तंत दर्शवितात. त्यात 'ye hi keci' (जे कोणी) हा शब्द संपूर्ण समावेश (निरवशेष ग्रहण) दर्शवतो, आणि 'hi' हा शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे. ‘समणा वा ब्राह्मणा वा’ (श्रमण किंवा ब्राह्मण) असे लोकव्यवहारानुसार म्हटले आहे. ‘समुदय’ म्हणजे प्रत्यय (कारण). ‘अत्थंगम’ (अस्त) म्हणजे उत्पन्न झालेल्यांचा अभाव होणे किंवा अनुत्पन्नांची अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे). ‘अस्साद’ (आस्वाद) म्हणजे आनिशंस (फायदा/लाभ). ‘आदीनव’ (आदीनवा) म्हणजे दोष. ‘निस्सरण’ म्हणजे बाहेर पडणे (मुक्त होणे). ‘यथाभूत’ म्हणजे यथास्वभाव (आहे तसे). ‘समणेसु’ (श्रमणांमध्ये) म्हणजे ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे त्यांच्यामध्ये. ‘समणसम्मता’ म्हणजे माझ्याद्वारे श्रमण म्हणून संमत नसलेले. ‘सम्मता’ असे वर्तमानकाळाच्या अर्थाने म्हटले असता, शब्दलक्षणाने (व्याकरणानुसार) 'मे' हा शब्द येथे षष्ठी विभक्तीचाच (स्वामीवचन) होतो. ‘ब्राह्मणेसु’ (ब्राह्मणांमध्ये) म्हणजे ज्यांनी पापांना बाहेर काढले आहे त्यांच्यामध्ये. ‘सामञ्ञत्थं’ (श्रामण्य-अर्थ) म्हणजे श्रमणभावाचा अर्थ (अर्हत्वफल). ‘ब्रह्मञ्ञत्थं’ (ब्राह्मण्य-अर्थ) म्हणजे ब्राह्मणभावाचा अर्थ. दोन्ही शब्दांनी अर्हत्वफलच सांगितले आहे. अथवा 'सामञ्ञत्थं' म्हणजे खालील तीन फले (स्रोतापत्ती, सकदागामी, अनागामी) आणि 'ब्रह्मञ्ञत्थं' म्हणजे अर्हत्वफल होय. कारण 'सामञ्ञ' (श्रामण्य) आणि 'ब्रह्मञ्ञ' (ब्राह्मण्य) हे आर्यमार्गाचेच नाव आहे. ‘दिट्ठेव धम्मे’ (दृष्टधर्मात) म्हणजे प्रत्यक्ष याच अत्तभावात (याच जन्मात). ‘सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा’ (स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून) म्हणजे स्वतःच श्रेष्ठ ज्ञानाने प्रत्यक्ष करून. ‘उपसम्पज्ज’ (उपसंपन्न होऊन) म्हणजे प्राप्त करून किंवा निष्पन्न करून.

188. සුත්තන්තනිද්දෙසෙ [Pg.134] පඨමං ඉන්ද්‍රියසමුදයාදීනං පභෙදගණනං පුච්ඡිත්වා පුන පභෙදගණනා විස්සජ්ජිතා. තත්ථ අසීතිසතන්ති අසීතිඋත්තරං සතං. පණ්ඩිතෙහි ‘‘අසීතිසත’’න්ති වුත්තෙහි ආකාරෙහීති යොජනා.

१८८. सुत्तंत-निर्देशात प्रथम इंद्रियांचे समुदय इत्यादींच्या प्रभेदांची (प्रकारांची) संख्या विचारून, पुन्हा त्या प्रभेद-संख्येचे उत्तर दिले आहे. त्यात 'असीतिसतं' म्हणजे ऐंशी अधिक शंभर (१८०). पंडितांनी 'असीतिसतं' (१८०) असे म्हटलेल्या प्रकारांनी, अशी येथे योजना करावी.

පුන පභෙදගණනාපුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමෙ ගණනානිද්දෙසෙ අධිමොක්ඛත්ථායාති අධිමුච්චනත්ථාය සද්දහනත්ථාය. ආවජ්ජනාය සමුදයොති මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තස්ස සමුදයො. සද්ධින්ද්‍රියස්ස සමුදයොති සද්ධින්ද්‍රියස්ස පච්චයො, සද්ධං උප්පාදෙස්සාමීති පුබ්බභාගාවජ්ජනං සද්ධින්ද්‍රියස්ස උපනිස්සයපච්චයො, සද්ධින්ද්‍රියජවනස්ස ආවජ්ජනං පඨමස්ස ජවනස්ස අනන්තරපච්චයො, දුතියජවනාදීනං උපනිස්සයපච්චයො. අධිමොක්ඛවසෙනාති ඡන්දසම්පයුත්තඅධිමොක්ඛවසෙන. ඡන්දස්ස සමුදයොති පුබ්බභාගාවජ්ජනපච්චයා උප්පන්නස්ස අධිමොක්ඛසම්පයුත්තස්ස යෙවාපනකභූතස්ස ධම්මච්ඡන්දස්ස සමුදයො. සො පන සද්ධින්ද්‍රියස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන පච්චයො හොති, ඡන්දාධිපතිකාලෙ අධිපතිපච්චයො ච හොති, සොයෙව දුතියස්ස අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයාසෙවනනත්ථිවිගතවසෙන පච්චයො හොති. ඉමිනාව නයෙන මනසිකාරස්සපි යොජනා කාතබ්බා. කෙවලඤ්හෙත්ථ මනසිකාරොති සාරණලක්ඛණො යෙවාපනකමනසිකාරො. අධිපතිපච්චයතා පනස්ස න හොති. සම්පයුත්තෙසු ඉමෙසං ද්වින්නංයෙව ගහණං බලවපච්චයත්තාති වෙදිතබ්බං. සද්ධින්ද්‍රියස්ස වසෙනාති භාවනාභිවුද්ධියා ඉන්ද්‍රියභාවං පත්තස්ස සද්ධින්ද්‍රියස්ස වසෙන. එකත්තුපට්ඨානන්ති එකාරම්මණෙ අචලභාවෙන භුසං ඨානං උපරූපරි සද්ධින්ද්‍රියස්ස පච්චයො හොති. සද්ධින්ද්‍රියෙ වුත්තනයෙනෙව සෙසින්ද්‍රියානිපි වෙදිතබ්බානි. එවමෙකෙකස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස චත්තාරො චත්තාරො සමුදයාති පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං වීසති සමුදයා හොන්ති. පුන චතුන්නං සමුදයානං එකෙකස්මිං සමුදයෙ පඤ්ච පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි යොජෙත්වා වීසති සමුදයා වුත්තා. පඨමවීසති නානාමග්ගවසෙන දට්ඨබ්බා, දුතියවීසති එකමග්ගවසෙන දට්ඨබ්බාති වදන්ති. එවං චත්තාලීස ආකාරා හොන්ති. අත්ථඞ්ගමවාරොපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බො. සො පන අත්ථඞ්ගමො ඉන්ද්‍රියභාවනං අනනුයුත්තස්ස අප්පටිලද්ධා පටිලාභත්ථඞ්ගමො, ඉන්ද්‍රියභාවනාය පරිහීනස්ස පටිලද්ධපරිහානි අත්ථඞ්ගමො, ඵලප්පත්තස්ස පටිප්පස්සද්ධිඅත්ථඞ්ගමො. එකත්තඅනුපට්ඨානන්ති එකත්තෙ අනුපට්ඨානං.

पुन्हा प्रभेद-संख्येच्या प्रश्नाने सुरुवात होणाऱ्या संख्या-निर्देशात 'अधिमोक्खत्थाय' म्हणजे अधिमुक्तीसाठी (निश्चयासाठी), श्रद्धेसाठी (विश्वास ठेवण्यासाठी). ‘आवर्जनाचा समुदय’ म्हणजे मनोद्वारावर्जन चित्ताचा समुदय (उत्पत्ती). ‘सद्धिंद्रियाचा समुदय’ म्हणजे सद्धिंद्रियाचा प्रत्यय (कारण); 'मी श्रद्धा उत्पन्न करीन' अशा पूर्वभागातील आवर्जन हे सद्धिंद्रियाचे उपनिषय-प्रत्यय (कारण) असते; सद्धिंद्रिय-जवनकाळातील आवर्जन हे पहिल्या जवनाचे अनंतर-प्रत्यय असते, आणि दुसऱ्या इत्यादी जवनांचे उपनिषय-प्रत्यय असते. ‘अधिमोक्खवसेन’ म्हणजे छंदाशी (इच्छेशी) संप्रयुक्त असलेल्या अधिमोक्षाच्या (निश्चयाच्या) बळावर. ‘छंदाचा समुदय’ म्हणजे पूर्वभागातील आवर्जन-प्रत्ययामुळे उत्पन्न झालेल्या, अधिमोक्षाशी संप्रयुक्त असलेल्या आणि 'येवापनक' (इतर चैतसिक) स्वरूपात असलेल्या धम्मछंदाचा समुदय होय. तो (छंद) सद्धिंद्रियासाठी सहजात, अन्योन्य, निश्रय, संप्रयुक्त, अस्ती आणि अविगत या रूपाने प्रत्यय (कारण) होतो; छंद-अधिपतीच्या वेळी तो अधिपती-प्रत्यय देखील होतो; आणि तोच दुसऱ्या जवनासाठी अनंतर, समनंतर, अनंतरूपनिषय, आसेवन, नास्ती आणि विगत या रूपाने प्रत्यय होतो. याच पद्धतीने मनसिकाराची देखील योजना करावी. परंतु येथे केवळ 'मनसिकार' म्हणजे स्मरण-लक्षण असलेला 'येवापनक' मनसिकार होय. परंतु त्याची अधिपती-प्रत्ययता (अधिपती असणे) नसते. संप्रयुक्त धर्मांमध्ये या दोघांचेच (छंद आणि मनसिकार यांचेच) ग्रहण बलवान प्रत्यय (प्रबळ कारण) असल्यामुळे केले आहे, असे जाणावे. ‘सद्धिंद्रियाच्या वशाने’ म्हणजे भावनेच्या वृद्धीमुळे इंद्रियत्वाला प्राप्त झालेल्या सद्धिंद्रियाच्या बळावर. ‘एकत्तुपट्ठानं’ (एकाग्रतेने उपस्थित असणे) म्हणजे एकाच आलंबनात (ध्येयात) अचल भावाने दृढपणे टिकून राहणे, जे उत्तरोत्तर सद्धिंद्रियाचे प्रत्यय (कारण) होते. सद्धिंद्रियाच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच उर्वरित इंद्रियांचेही स्पष्टीकरण जाणावे. अशा प्रकारे प्रत्येक इंद्रियाचे चार-चार समुदय मिळून पाच इंद्रियांचे वीस समुदय होतात. पुन्हा चार समुदयांपैकी प्रत्येक समुदयात पाच-पाच इंद्रिये जोडून वीस समुदय सांगितले आहेत. पहिले वीस समुदय वेगवेगळ्या मार्गांच्या बळावर पाहावेत आणि दुसरे वीस समुदय एकाच मार्गाच्या बळावर पाहावेत, असे (आचार्य) म्हणतात. अशा प्रकारे चाळीस प्रकार होतात. अस्त-वार (निरोध किंवा अस्त होण्याचा मार्ग) देखील याच पद्धतीने जाणावा. परंतु तो अस्त म्हणजे: इंद्रिय-भावनेचा अभ्यास न करणाऱ्यासाठी अप्राप्त गोष्टींचा लाभ न होणे हा 'अप्राप्त-प्रतिलाभ-अस्त' होय; इंद्रिय-भावनेपासून पतित झालेल्यासाठी प्राप्त गोष्टींचा ऱ्हास होणे हा 'प्रतिलब्ध-परिहाणी-अस्त' होय; आणि फलप्राप्त व्यक्तीसाठी क्लेशांचे शांत होणे हा 'प्रतिप्रश्रब्धी-अस्त' होय. ‘एकत्तअनुपट्ठानं’ म्हणजे एकाग्रतेत उपस्थित न राहणे (एकाग्रता नसणे).

ක. අස්සාදනිද්දෙසවණ්ණනා

क. आस्वाद-निर्देशाची वर्णना (टीका).

189. අස්සාදනිද්දෙසෙ [Pg.135] අස්සද්ධියස්ස අනුපට්ඨානන්ති අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො පසාදනීයසුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො තත්ථ යොනිසොමනසිකාරං බහුලීකරොතො ච අස්සද්ධියස්ස අනුපට්ඨානං හොති. අස්සද්ධියපරිළාහස්ස අනුපට්ඨානන්ති එත්ථ අස්සද්ධස්ස සද්ධාකථාය පවත්තමානාය දුක්ඛං දොමනස්සං උප්පජ්ජති. අයං අස්සද්ධියපරිළාහො. අධිමොක්ඛචරියාය වෙසාරජ්ජන්ති සද්ධාවත්ථුවසෙන වා භාවනාය වා වසිප්පත්තස්ස සද්ධාපවත්තියා විසාරදභාවො හොති. සන්තො ච විහාරාධිගමොති සමථස්ස වා විපස්සනාය වා පටිලාභො. සුඛං සොමනස්සන්ති එත්ථ චෙතසිකසුඛභාවදස්සනත්ථං සොමනස්සවචනං. සද්ධින්ද්‍රියසමුට්ඨිතපණීතරූපඵුට්ඨකායස්ස කායිකසුඛම්පි ලබ්භතියෙව. සුඛසොමනස්සස්ස පධානස්සාදත්තා ‘‘අයං සද්ධින්ද්‍රියස්ස අස්සාදො’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. ඉමිනාව නයෙන සෙසින්ද්‍රියස්සාදාපි යොජෙත්වා වෙදිතබ්බා.

१८९. आस्वाद निर्देशामध्ये 'अश्रद्धेचे उत्पन्न न होणे' म्हणजे अश्रद्ध व्यक्तींना टाळणाऱ्या, श्रद्धाळू व्यक्तींची संगती करणाऱ्या, प्रसन्नता उत्पन्न करणाऱ्या सूत्तांचे चिंतन करणाऱ्या आणि त्यामध्ये योग्य प्रकारे मनन (योनिशोमनसिकार) वारंवार करणाऱ्या व्यक्तीला अश्रद्धेचे अनुत्पादन (उत्पन्न न होणे) होते. 'अश्रद्धाजन्य संतापाचे (परिदाहाचे) उत्पन्न न होणे' यात अश्रद्ध व्यक्तीला श्रद्धेविषयीची चर्चा चालली असता दुःख आणि मनाची अप्रसन्नता (दौर्मनस्य) उत्पन्न होते. याला 'अश्रद्धाजन्य परिदाह' म्हणतात. 'अधिमोक्षचर्येमध्ये विशारदत्व (आत्मविश्वास)' म्हणजे श्रद्धेच्या वस्तूंच्या (त्रिरत्नांच्या) प्रभावाने किंवा भावनेच्या वशतेमुळे श्रद्धेच्या प्रवृत्तीमध्ये विशारदभाव (निर्भयता) उत्पन्न होतो. 'शांत विहाराची प्राप्ती' म्हणजे समथ किंवा विपश्यनेची प्राप्ती होय. 'सुख आणि सौमनस्य' यात चैतसिक (मानसिक) सुखाचा भाव दर्शवण्यासाठी 'सौमनस्य' हा शब्द वापरला आहे. श्रद्धेंद्रियामुळे उत्पन्न झालेल्या प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपाने स्पर्श केलेल्या शरीराला कायिक सुख देखील प्राप्त होतेच. सुख आणि सौमनस्य हाच मुख्य आस्वाद असल्यामुळे 'हा श्रद्धेंद्रियाचा आस्वाद आहे' असे विशेष करून सांगितले आहे. याच पद्धतीने उर्वरित इंद्रियांचे आस्वाद देखील जोडून समजून घ्यावेत.

ඛ. ආදීනවනිද්දෙසවණ්ණනා

ख. आदीनव-निर्देश-वर्णना

190. ආදීනවනිද්දෙසෙ අනිච්චට්ඨෙනාති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අනිච්චට්ඨෙන. සො අනිච්චට්ඨො සද්ධින්ද්‍රියස්ස ආදීනවොති වුත්තං හොති. ඉතරද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ සමුදයත්ථඞ්ගමස්සාදාදීනවා ලොකියඉන්ද්‍රියානමෙවාති වෙදිතබ්බා.

१९०. आदीनव निर्देशामध्ये 'अनित्यतेच्या अर्थाने' म्हणजे श्रद्धेंद्रियाच्या अनित्यतेच्या अर्थाने. तो अनित्यतेचा अर्थ हाच श्रद्धेंद्रियाचा आदीनव (दोष) आहे, असे सांगितले आहे. इतर दोन (दुःख आणि अनात्म) बाबतीतही हाच नियम आहे. हे समुदय (उत्पत्ती), अस्तंगम (लय), आस्वाद आणि आदीनव केवळ लौकिक इंद्रियांचेच आहेत, असे समजावे.

ග. නිස්සරණනිද්දෙසවණ්ණනා

ग. निस्सरण-निर्देश-वर्णना

191. නිස්සරණනිද්දෙසෙ අධිමොක්ඛට්ඨෙනාතිආදීසු එකෙකස්මිං ඉන්ද්‍රියෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං පඤ්චවීසති නිස්සරණානි මග්ගඵලවසෙන නිද්දිට්ඨානි. තත්ථ තතො පණීතතරසද්ධින්ද්‍රියස්ස පටිලාභාති තතො විපස්සනාක්ඛණෙ පවත්තසද්ධින්ද්‍රියතො මග්ගක්ඛණෙ පණීතතරස්ස සද්ධින්ද්‍රියස්ස පටිලාභවසෙන. පුරිමතරසද්ධින්ද්‍රියා නිස්සටං හොතීති තස්මිං මග්ගක්ඛණෙ සද්ධින්ද්‍රියං පුරිමතරතො විපස්සනාක්ඛණෙ පවත්තසද්ධින්ද්‍රියතො නික්ඛන්තං හොති. ඉමිනාව නයෙන ඵලක්ඛණෙ සද්ධින්ද්‍රියම්පි උභයත්ථ සෙසින්ද්‍රියානිපි යොජෙතබ්බානි.

१९१. निस्सरण निर्देशामध्ये 'अधिमोक्षाच्या अर्थाने' इत्यादींमध्ये प्रत्येक इंद्रियामध्ये पाच-पाच करून, पाच इंद्रियांचे पंचवीस निस्सरण (मुक्तीचे मार्ग) मार्ग आणि फल यांच्याद्वारे निर्देशित केले आहेत. त्यामध्ये 'त्यापेक्षा अधिक प्रणीत (श्रेष्ठ) श्रद्धेंद्रियाची प्राप्ती' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी प्रवृत्त असणाऱ्या श्रद्धेंद्रियापेक्षा मार्गक्षणी अधिक प्रणीत अशा श्रद्धेंद्रियाच्या प्राप्तीद्वारे होय. 'पूर्वीच्या श्रद्धेंद्रियातून मुक्त होते' म्हणजे त्या मार्गक्षणी असणारे श्रद्धेंद्रिय हे पूर्वीच्या विपश्यनाक्षणी प्रवृत्त असणाऱ्या श्रद्धेंद्रियातून बाहेर पडलेले (मुक्त झालेले) असते. याच पद्धतीने फलक्षणी असणारे श्रद्धेंद्रिय आणि दोन्ही ठिकाणी उर्वरित इंद्रिये देखील जोडावीत.

192. පුබ්බභාගෙ [Pg.136] පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහීති පඨමජ්ඣානූපචාරෙ පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි පඨමජ්ඣානාදිඅට්ඨසමාපත්තිවසෙන අට්ඨ නිස්සරණානි, අනිච්චානුපස්සනාදිඅට්ඨාරසමහාවිපස්සනාවසෙන අට්ඨාරස නිස්සරණානි, සොතාපත්තිමග්ගාදිවසෙන අට්ඨ ලොකුත්තරනිස්සරණානි. එවං ඣානසමාපත්තිමහාවිපස්සනාමග්ගඵලවසෙන චතුත්තිංස නිස්සරණානි පුරිමපුරිමසමතික්කමතො නිද්දිට්ඨානි. නෙක්ඛම්මෙ පඤ්චින්ද්‍රියානීතිආදීනි පන සත්තතිංස නිස්සරණානි පටිපක්ඛපහානවසෙන පටිපක්ඛතො නිද්දිට්ඨානි. තත්ථ නෙක්ඛම්මාදීසු සත්තසු සත්ත නිස්සරණානි උපචාරභූමිවසෙන වුත්තානි, ඵලානි පන පටිපක්ඛපහානාභාවතො න වුත්තානි.

१९२. 'पूर्वभागात पाच इंद्रियांद्वारे' म्हणजे प्रथम ध्यानाच्या उपचारात पाच इंद्रियांद्वारे प्रथम ध्यानादी आठ समापत्तींच्या द्वारे आठ निस्सरण, अनित्यानुपश्यनादी अठरा महाविपश्यनांच्या द्वारे अठरा निस्सरण, आणि स्रोतापत्ती मार्गादींच्या द्वारे आठ लोकोत्तर निस्सरण होतात. अशा प्रकारे ध्यान-समापत्ती, महाविपश्यना आणि मार्ग-फल यांच्या द्वारे चौतीस निस्सरण पूर्व-पूर्व पायऱ्यांचे अतिक्रमण करण्याच्या द्वारे निर्देशित केले आहेत. परंतु 'नैष्क्रम्यामध्ये पाच इंद्रिये' इत्यादी सदतीस निस्सरण हे प्रतिपक्षाच्या (विरोधी धर्माच्या) प्रहाणामुळे (त्यागामुळे) प्रतिपक्ष रूपाने निर्देशित केले आहेत. त्यामध्ये नैष्क्रम्यादी सात धर्मांमध्ये सात निस्सरण हे उपचारभूमीच्या द्वारे सांगितले आहेत, परंतु फले ही प्रतिपक्ष-प्रहाणाच्या अभावामुळे सांगितलेली नाहीत.

193. දිට්ඨෙකට්ඨෙහීති යාව සොතාපත්තිමග්ගා දිට්ඨියා සහ එකස්මිං පුග්ගලෙ ඨිතාති දිට්ඨෙකට්ඨා. තෙහි දිට්ඨෙකට්ඨෙහි. ඔළාරිකෙහීති ථූලෙහි කාමරාගබ්‍යාපාදෙහි. අණුසහගතෙහීති සුඛුමභූතෙහි කාමරාගබ්‍යාපාදෙහියෙව. සබ්බකිලෙසෙහීති රූපරාගාදීහි. තෙසු හි පහීනෙසු සබ්බකිලෙසා පහීනා හොන්ති, තස්මා ‘‘සබ්බකිලෙසෙහී’’ති වුත්තං. අවුත්තත්ථානි පනෙත්ථ පදානි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙවාති. සබ්බෙසඤ්ඤෙව ඛීණාසවානං තත්ථ තත්ථ පඤ්චින්ද්‍රියානීති ‘‘අධිමොක්ඛට්ඨෙනා’’තිආදීසු පුබ්බෙ වුත්තෙසු ඨානෙසු තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පඤ්චින්ද්‍රියානි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං ඛීණාසවානං යථායොගං තතො තතො නිස්සටානි හොන්ති. ඉමස්මිං වාරෙ පඨමං වුත්තනයා එව යථායොගං ඛීණාසවවසෙන වුත්තා.

१९३. 'दृष्ट्येकस्थ' म्हणजे स्रोतापत्ती मार्गापर्यंत दृष्टीसह एकाच व्यक्तीमध्ये राहिलेले क्लेश, म्हणून त्यांना 'दृष्ट्येकस्थ' म्हणतात. त्या दृष्ट्येकस्थ क्लेशांद्वारे. 'औदारिक' म्हणजे स्थूल कामराग आणि व्यापादांद्वारे. 'अणुसहगत' म्हणजे सूक्ष्म झालेल्या कामराग आणि व्यापादांद्वारेच. 'सर्व क्लेशांद्वारे' म्हणजे रूपरागादी क्लेशांद्वारे. कारण ते नष्ट झाले असता सर्व क्लेश नष्ट होतात, म्हणून 'सर्व क्लेशांद्वारे' असे म्हटले आहे. येथे ज्या पदांचे अर्थ सांगितले नाहीत, त्यांचे अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच समजावेत. 'सर्वच क्षीणासवांचे त्या त्या ठिकाणी पाच इंद्रिये' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या 'अधिमोक्षार्थाने' इत्यादी स्थानांमध्ये, त्या त्या स्थानी बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावक अशा क्षीणासवांची (अर्हतांची) पाच इंद्रिये योग्यतेनुसार त्या त्या क्लेशांमधून मुक्त झालेली असतात. या दुसऱ्या भागात पूर्वी सांगितलेलीच पद्धत क्षीणासवांच्या योग्यतेनुसार पुन्हा सांगितली आहे.

කථං පනෙතානි නිස්සරණානි අසීතිසතං හොන්තීති? වුච්චතෙ – මග්ගඵලවසෙන වුත්තානි පඤ්චවීසති, සමතික්කමවසෙන වුත්තානි චතුත්තිංස, පටිපක්ඛවසෙන වුත්තානි සත්තතිංසාති පඨමවාරෙ සබ්බානි ඡන්නවුති නිස්සරණානි හොන්ති, එතානියෙව දුතියවාරෙ ඛීණාසවානං වසෙන ද්වාදසසු අපනීතෙසු චතුරාසීති හොන්ති. ඉති පුරිමානි ඡන්නවුති, ඉමානි ච චතුරාසීතීති අසීතිසතං හොන්ති. කතමානි පන ද්වාදස ඛීණාසවානං අපනෙතබ්බානි? සමතික්කමතො වුත්තෙසු මග්ගඵලවසෙන වුත්තානි අට්ඨ නිස්සරණානි, පටිපක්ඛතො වුත්තෙසු මග්ගවසෙන වුත්තානි චත්තාරීති ඉමානි ද්වාදස අපනෙතබ්බානි. අරහත්තඵලවසෙන වුත්තානි කස්මා අපනෙතබ්බානීති චෙ? සබ්බපඨමං වුත්තානං පඤ්චවීසතියා නිස්සරණානං මග්ගඵලවසෙනෙව ලබ්භනතො. අරහත්තඵලවසෙන නිස්සරණානි වුත්තානෙව හොන්ති[Pg.137]. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං පන ඵලසමාපත්තිං උපරිමා උපරිමා න සමාපජ්ජන්තියෙවාති හෙට්ඨා තීණිපි ඵලානි න ලබ්භන්තියෙව. ඣානසමාපත්තිවිපස්සනානෙක්ඛම්මාදීනි ච කිරියාවසෙන ලබ්භන්ති. පඤ්චපි චෙතානි ඉන්ද්‍රියානි පුබ්බමෙව පටිපක්ඛානං පටිප්පස්සද්ධත්තා පටිපක්ඛතො නිස්සටානෙව හොන්තීති.

पण ही निस्सरणे एकशे ऐंशी (१८०) कशी होतात? उत्तर दिले जाते – मार्ग आणि फल यांच्या द्वारे सांगितलेली पंचवीस (२५), अतिक्रमणाच्या द्वारे सांगितलेली चौतीस (३४), आणि प्रतिपक्षाच्या द्वारे सांगितलेली सदतीस (३७) मिळून पहिल्या भागात एकूण शहाण्णव (९६) निस्सरणे होतात. हीच निस्सरणे दुसऱ्या भागात क्षीणासवांच्या संदर्भात बारा (१२) निस्सरणे वगळली असता चौऱ्याऐंशी (८४) होतात. अशा प्रकारे पूर्वीची शहाण्णव आणि ही चौऱ्याऐंशी मिळून एकशे ऐंशी होतात. पण क्षीणासवांसाठी वगळली जाणारी ती बारा कोणती आहेत? अतिक्रमणाच्या द्वारे सांगितलेल्या निस्सरणांमधील मार्ग आणि फल यांच्या द्वारे सांगितलेली आठ निस्सरणे, आणि प्रतिपक्षाच्या द्वारे सांगितलेल्या निस्सरणांमधील मार्गाच्या द्वारे सांगितलेली चार निस्सरणे, अशी ही बारा वगळली जावीत. अर्हत्त्वाच्या फलाच्या द्वारे सांगितलेली निस्सरणे का वगळली जावीत? कारण सर्वात आधी सांगितलेल्या पंचवीस निस्सरणांमध्ये मार्ग आणि फल यांच्या द्वारेच ती प्राप्त होत असल्यामुळे, अर्हत्त्वफलाच्या द्वारे निस्सरणे आधीच सांगितलेली आहेत. परंतु वरचे वरचे (उच्च) आर्य हे खालच्या खालच्या (निम्न) फलसमापत्तीला प्राप्त होत नाहीत, म्हणून खालील तिन्ही फले क्षीणासवांना प्राप्त होतच नाहीत. ध्यान-समापत्ती, विपश्यना आणि नैष्क्रम्यादी हे क्रिया रूपाने (क्रियाचित्ताच्या द्वारे) क्षीणासवांना प्राप्त होतात. आणि ही पाचही इंद्रिये पूर्वीच प्रतिपक्षांच्या शांततेमुळे प्रतिपक्षांपासून मुक्त झालेलीच असतात.

දුතියසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुसरी सुत्तंत-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

3. තතියසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

३. तिसरी सुत्तंत-निर्देश-वर्णना.

194. පුන අඤ්ඤං සුත්තන්තං නික්ඛිපිත්වා ඉන්ද්‍රියවිධානං නිද්දිසිතුකාමො පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සොතාපත්තියඞ්ගෙසූති එත්ථ සොතො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සොතස්ස ආපත්ති භුසං පාපුණනං සොතාපත්ති, සොතාපත්තියා අඞ්ගානි සම්භාරානි සොතාපත්තිඅඞ්ගානි. සොතාපන්නතාය පුබ්බභාගපටිලාභඅඞ්ගානි. සප්පුරිසසංසෙවො සොතාපත්තිඅඞ්ගං, සද්ධම්මස්සවනං සොතාපත්තිඅඞ්ගං, යොනිසොමනසිකාරො සොතාපත්තිඅඞ්ගං, ධම්මානුධම්මපටිපත්ති සොතාපත්තිඅඞ්ගං, ඉමානි චත්තාරි සොතාපත්තිඅඞ්ගානි. සෙසා හෙට්ඨා වුත්තා එව. ඉදඤ්ච ඉමෙසං ඉන්ද්‍රියානං සකවිසයෙ ජෙට්ඨකභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. යථා හි චත්තාරො සෙට්ඨිපුත්තා රාජාතිරාජපඤ්චමෙසු සහායෙසු ‘‘නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති වීථිං ඔතිණ්ණෙසු එකස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ඉමෙසං ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති, දුතියස්ස තතියස්ස චතුත්ථස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ඉමෙසං ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති, අථ සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ කිඤ්චාපි රාජා සබ්බත්ථ ඉස්සරොව, ඉමස්මිං පන කාලෙ අත්තනො ගෙහෙයෙව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ඉමෙසං ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති විචාරෙති, එවමෙව සද්ධාපඤ්චමකෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු තෙසු සහායෙසු එකතො වීථිං ඔතරන්තෙසු විය එකාරම්මණෙ උප්පජ්ජමානෙසුපි යථා පඨමස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති[Pg.138], එවං සොතාපත්තිඅඞ්ගානි පත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණං සද්ධින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා දුතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සම්මප්පධානානි පත්වා පග්ගහණලක්ඛණං වීරියින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා තතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සතිපට්ඨානානි පත්වා උපට්ඨානලක්ඛණං සතින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා චතුත්ථස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං ඣානානි පත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණං සමාධින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ පන යථා ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, රාජාව විචාරෙති, එවං අරියසච්චානි පත්වා පජානනලක්ඛණං පඤ්ඤින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්තීති.

१९४. पुन्हा दुसरे सुत्त बाजूला ठेवून, इंद्रियांचे विधान (नियमन) सविस्तर सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या थेरांनी 'पंचिमानि भिक्खवे' (भिक्खूंनो, ही पाच...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सोतापत्तियंगेसु' (स्रोतापत्तीच्या अंगांमध्ये) येथे 'सोत' (प्रवाह) म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. 'सोत' मध्ये (आर्य मार्गात) पूर्णपणे पोहोचणे म्हणजे 'सोतापत्ती' (स्रोतापत्ती) होय. स्रोतापत्तीची अंगे म्हणजे तिचे घटक (साधनसामग्री) म्हणजेच 'सोतापत्तियंगानि' (स्रोतापत्तीची अंगे) होत. स्रोतापन्न होण्यासाठी पूर्वभागात प्राप्त करावयाची अंगे. सत्पुरुषांची संगत (सप्पुरिससंसेव) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे, सद्धम्मश्रवण (सद्धम्मस्सवन) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे, योग्य विचार/मनन (योनिसोमनसिकार) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे, धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मपटिपत्ती) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे. ही चार स्रोतापत्तीची अंगे आहेत. उर्वरित पडे खाली (पूर्वीच) सांगितली आहेत. आणि हे या इंद्रियांचे आपापल्या विषयात श्रेष्ठत्व (जेठ्ठकभाव - मुख्यत्व) दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे. जसे की, चार श्रेष्ठिपुत्र (श्रीमंतांची मुले) आणि पाचवा राजा असे पाच मित्र 'नक्षत्र क्रीडा करूया' (उत्सव साजरा करूया) असे म्हणून रस्त्यावर उतरले असता, जेव्हा ते एका श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी जातात, तेव्हा इतर चार जण शांत बसतात. घराचा मालकच 'यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ द्या, यांना गंध, पुष्प, अलंकार इत्यादी द्या' असे घरात व्यवस्था करतो. दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावरही इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच 'यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ द्या, यांना गंध, पुष्प, अलंकार इत्यादी द्या' असे घरात व्यवस्था करतो. त्यानंतर सर्वात शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर, जरी राजा सर्वत्र स्वामी (अधिपती) असला, तरी या वेळी तो स्वतःच्याच घरी 'यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ द्या, यांना गंध, पुष्प, अलंकार इत्यादी द्या' अशी व्यवस्था करतो. त्याचप्रमाणे, श्रद्धा पाचवे असणाऱ्या या इंद्रियांमध्ये, ते मित्र एकत्र रस्त्यावर उतरल्याप्रमाणे एकाच आलंबनात (विषयात) उत्पन्न होत असले तरी, जसे पहिल्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच स्रोतापत्तीच्या अंगांना प्राप्त करून अधिमोक्ष-लक्षण (निश्चय-लक्षण) असणारे 'सद्धिंद्रिय' (श्रद्धेंद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी (पुब्बंगम) असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात (त्याच्या मागे जातात). जसे दुसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच सम्यक् प्रधानांकडे (सम्माप्पधान) जाऊन प्रग्रह-लक्षण (उत्साह-लक्षण) असणारे 'वीरियिंद्रिय' (वीर्येंद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात. जसे तिसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच सतिपट्ठानांना (स्मृतिप्रस्थानांना) प्राप्त करून उपस्थान-लक्षण (जागरूकता-लक्षण) असणारे 'सतिंद्रिय' (स्मृतींद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात. जसे चौथ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच ध्यानांना (झानांना) प्राप्त करून अविक्षेप-लक्षण (एकाग्रता-लक्षण) असणारे 'समाधिंद्रिय' (समाधींद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात. परंतु सर्वात शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर जसे इतर चार जण शांत बसतात आणि राजाच व्यवस्था करतो, तसेच आर्य सत्यांना प्राप्त करून प्रज्ञान-लक्षण (जाणून घेण्याचे लक्षण) असणारे 'पञ्ञिंद्रिय' (प्रज्ञेंद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात.

ක. පභෙදගණනනිද්දෙසවණ්ණනා

क. प्रभेदगणना-निर्देश-वर्णना

195. සුත්තන්තස්ස පභෙදගණනාපුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමෙව පභෙදගණනනිද්දෙසෙ සප්පුරිසසංසෙවෙති සොභනානං පුරිසානං සම්මා සෙවනෙ. අධිමොක්ඛාධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති අධිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සෙසින්ද්‍රියෙසු අධිපතිභාවට්ඨෙන, සෙසින්ද්‍රියානං පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙනාති අත්ථො. සද්ධම්මසවනෙති සතං ධම්මො, සොභනො වා ධම්මොති සද්ධම්මො. තස්ස සද්ධම්මස්ස සවනෙ. යොනිසොමනසිකාරෙති උපායෙන මනසිකාරෙ. ධම්මානුධම්මපටිපත්තියාති එත්ථ නව ලොකුත්තරධම්මෙ අනුගතො ධම්මො ධම්මානුධම්මො, සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතස්ස ධම්මානුධම්මස්ස පටිපත්ති පටිපජ්ජනං ධම්මානුධම්මපටිපත්ති. සම්මප්පධානාදීසුපි එසෙව නයො.

१९५. सुत्ताच्या प्रकारांची आणि संख्येची विचारणा अग्रभागी असणाऱ्या प्रभेदगणना-निर्देशामध्ये, 'सप्पुरिससंसेवे' म्हणजे चांगल्या (सज्जन) पुरुषांची योग्य प्रकारे सेवा (संगती) करणे. 'अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन' म्हणजे अधिमोक्ष नावाच्या (निश्चय नावाच्या) इतर इंद्रियांवर अधिपती असण्याच्या भावाने, आणि इतर इंद्रियांचे अग्रगामी असण्याच्या अर्थाने, असा अर्थ आहे. 'सद्धम्मसवने' म्हणजे सज्जनांचा धम्म, या सुंदर धम्म आहे तो 'सद्धम्म' होय. त्या सद्धम्माचे श्रवण करणे. 'योनिसोमनसिकारे' म्हणजे उपायाने (योग्य प्रकारे) मनन करणे. 'धम्मानुधम्मपटिपत्तिया' येथे नऊ लोकोत्तर धम्मांचे अनुकरण करणारा धम्म म्हणजे 'धम्मानुधम्म' होय. शील, समाधी आणि प्रज्ञा या रूपाने ओळखल्या जाणाऱ्या धम्मानुधम्माचे आचरण करणे म्हणजे 'धम्मानुधम्मपटिपत्ती' होय. सम्यक् प्रधान इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

ඛ. චරියාවාරවණ්ණනා

ख. चरियावार-वर्णना

196. චරියාවාරෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලං පඨමවාරො ඉන්ද්‍රියානං උප්පාදනකාලවසෙන වුත්තො, චරියාවාරො උප්පන්නානං ආසෙවනකාලවසෙන ච පාරිපූරිකාලවසෙන ච වුත්තො. චරියා පකති උස්සන්නතාති හි අත්ථතො එකං.

१९६. चरियावारामध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. केवळ पहिला वार (विभाग) इंद्रियांच्या उत्पत्तीच्या काळाच्या दृष्टीने सांगितला आहे, तर चरियावार हा उत्पन्न झालेल्या इंद्रियांच्या सेवनाच्या (अभ्यासाच्या) काळाच्या दृष्टीने आणि परिपूर्णतेच्या काळाच्या दृष्टीने सांगितला आहे. कारण 'चरिया' (आचरण), 'पकती' (प्रकृती/स्वभाव) आणि 'उस्सन्नता' (उत्कटता) हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत.

චාරවිහාරනිද්දෙසවණ්ණනා

चारविहार-निर्देश-वर्णना

197. ඉදානි [Pg.139] චරියාසම්බන්ධෙනෙව චාරවිහාරනිද්දෙසවසෙන අපරෙන පරියායෙන ඉන්ද්‍රියවිධානං නිද්දිසිතුකාමො චාරො ච විහාරො චාතිආදිකං උද්දෙසං උද්දිසිත්වා තස්ස නිද්දෙසමාහ. තත්ථ උද්දෙසෙ තාව යථා චරන්තං විහරන්තං විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරී ගම්භීරෙසු ඨානෙසු ඔකප්පෙය්‍යුං – අද්ධා අයමායස්මා පත්තො වා පාපුණිස්සති වාති, තථා ඉන්ද්‍රියසම්පන්නස්ස චාරො ච විහාරො ච විඤ්ඤූහි සබ්‍රහ්මචාරීහි අනුබුද්ධො හොති පටිවිද්ධොති උද්දෙසස්ස සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උද්දෙසනිද්දෙසෙ චරියා චාරොයෙව. චාරො චරියාති හි අත්ථතො එකං. තස්මා ‘‘චාරො’’තිපදස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘චරියා’’ති වුත්තං. ඉරියාපථචරියාති ඉරියාපථානං චරියා, පවත්තනන්ති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ආයතනචරියා පන ආයතනෙසු සතිසම්පජඤ්ඤානං චරියා. පත්තීති ඵලානි. තානි හි පාපුණියන්තීති ‘‘පත්තී’’ති වුත්තා. සත්තලොකස්ස දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකා අත්ථා ලොකත්ථාති අයං විසෙසො.

१९७. आता चरियाशी संबंधित असलेल्या चारविहार-निर्देशाच्या द्वारे दुसऱ्या एका पर्यायाने इंद्रियांचे विधान स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या थेरांनी 'चारो च विहारो च' (आचरण आणि विहार) इत्यादी उद्देश (थोडक्यात विधान) मांडून त्याचा निर्देश (सविस्तर स्पष्टीकरण) सांगितला आहे. त्या उद्देशामध्ये प्रथम, जशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या आणि विहार करणाऱ्या व्यक्तीला पाहून, गंभीर विषयांमध्ये जाणकार असणारे सब्रह्मचारी असा विश्वास ठेवू शकतील की - 'नक्कीच हे आयुष्यमान (ध्यान इत्यादी) प्राप्त झाले आहेत किंवा प्राप्त करतील', त्याचप्रमाणे इंद्रिय-संपन्न व्यक्तीचे आचरण आणि विहार हे जाणकार सब्रह्मचाऱ्यांद्वारे योग्य प्रकारे समजले जाते आणि अनुभवले जाते, असा या उद्देशाचा संबंध समजून घ्यावा. उद्देशाच्या निर्देशामध्ये 'चरिया' म्हणजेच 'चार' (आचरण) होय. कारण 'चार' आणि 'चरिया' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. म्हणूनच 'चारो' या पदाच्या निर्देशात 'चरिया' असे म्हटले आहे. 'इरियापथचरिया' म्हणजे इरियापथांचे (हालचालींचे) आचरण, म्हणजेच प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. इतर पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'आयतनचरिया' म्हणजे आयतनांमध्ये (इंद्रिय-विषयांमध्ये) स्मृती आणि संप्रजन्य यांचे आचरण होय. 'पत्ती' म्हणजे फळे. ती प्राप्त केली जातात म्हणून त्यांना 'पत्ती' म्हटले आहे. प्राणिमात्रांचे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) हित म्हणजे 'लोकतत्थ' (लोकहित) होय, हा यात विशेष फरक आहे.

ඉදානි තාසං චරියානං භූමිං දස්සෙන්තො චතූසු ඉරියාපථෙසූතිආදිමාහ. සතිපට්ඨානෙසූති ආරම්මණසතිපට්ඨානෙසු. සතිපට්ඨානෙසුපි වුච්චමානෙසු සතිතො අනඤ්ඤානි වොහාරවසෙන අඤ්ඤානි විය කත්වා වුත්තං. අරියසච්චෙසූති පුබ්බභාගලොකියසච්චඤාණෙන විසුං විසුං සච්චපරිග්ගහවසෙන වුත්තං. අරියමග්ගෙසු සාමඤ්ඤඵලෙසූති ච වොහාරවසෙනෙව වුත්තං. පදෙසෙති ලොකත්ථචරියාය එකදෙසෙ. නිප්පදෙසතො හි ලොකත්ථචරියං බුද්ධා එව කරොන්ති. පුන තා එව චරියායො කාරකපුග්ගලවසෙන දස්සෙන්තො පණිධිසම්පන්නානන්තිආදිමාහ. තත්ථ පණිධිසම්පන්නා නාම ඉරියාපථානං සන්තත්තා ඉරියාපථගුත්තියා සම්පන්නා අකම්පිතඉරියාපථා භික්ඛුභාවානුරූපෙන සන්තෙන ඉරියාපථෙන සම්පන්නා. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානන්ති චක්ඛාදීසු ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු අත්තනො අත්තනො විසයෙ පවත්තඑකෙකද්වාරවසෙන ගුත්තං ද්වාරං එතෙසන්ති ගුත්තද්වාරා. තෙසං ගුත්තද්වාරානං. ද්වාරන්ති චෙත්ථ උප්පත්තිද්වාරවසෙන චක්ඛාදයො එව. අප්පමාදවිහාරීනන්ති සීලාදීසු අප්පමාදවිහාරවතං. අධිචිත්තමනුයුත්තානන්ති විපස්සනාය පාදකභාවෙන අධිචිත්තසඞ්ඛාතං සමාධිමනුයුත්තානං. බුද්ධිසම්පන්නානන්ති නාමරූපවවත්ථානං ආදිං කත්වා යාව ගොත්‍රභු, තාව පවත්තෙන ඤාණෙන [Pg.140] සම්පන්නානං. සම්මාපටිපන්නානන්ති චතුමග්ගක්ඛණෙ. අධිගතඵලානන්ති චතුඵලක්ඛණෙ.

आता त्या चर्यांचे स्थान (भूमी) दर्शविताना 'चार इरियापथांमध्ये' इत्यादी म्हणाले. 'सतिपट्ठानांमध्ये' म्हणजे आलंबन-सतिपट्ठानांमध्ये. सतिपट्ठानांविषयी सांगितले जात असताना सुद्धा, स्मृतीपेक्षा (सतीपेक्षा) भिन्न नसलेल्या गोष्टींना व्यवहाराच्या दृष्टीने भिन्न असल्यासारखे करून सांगितले आहे. 'आर्यसत्यांमध्ये' म्हणजे पूर्वभागातील लौकिक सत्यज्ञानाने वेगवेगळ्या प्रकारे सत्याचे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने सांगितले आहे. 'आर्यमार्गांमध्ये आणि श्रामण्यफळांमध्ये' असे जे म्हटले आहे, ते केवळ व्यवहाराच्या (संज्ञेच्या) दृष्टीनेच सांगितले आहे. 'प्रदेशात' म्हणजे लोककल्याणकारी चर्येच्या एका भागात (एकदेशात). कारण संपूर्णपणे (अखंडपणे) लोककल्याणकारी चर्या केवळ बुद्धच करतात. पुन्हा त्याच चर्यांना आचरण करणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने दर्शविताना 'प्रणिधिसंपन्नानां' (संकल्पयुक्त असलेल्यांना) इत्यादी म्हणाले. तेथे 'प्रणिधिसंपन्न' म्हणजे इरियापथांच्या (शारीरिक हालचालींच्या) शांततेमुळे इरियापथाच्या संरक्षणाने (गुप्तीने) युक्त असलेले, अकंपित (स्थिर) इरियापथ असलेले, भिक्खूभावाला अनुरूप अशा शांत इरियापथाने युक्त असलेले होय. 'इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वार केलेले' म्हणजे चक्षू इत्यादी सहा इंद्रियांमध्ये आपापल्या विषयात प्रवृत्त होणाऱ्या एकेका द्वाराच्या द्वारे ज्यांचे द्वार रक्षित (गुप्त) आहे ते 'गुप्तद्वार' होत. त्या गुप्तद्वार असलेल्यांचे. आणि येथे 'द्वार' म्हणजे उत्पत्तीच्या द्वाराच्या रूपाने चक्षू इत्यादी इंद्रियेच होत. 'अप्पमादविहारींना' (अप्रमादाने विहार करणाऱ्यांना) म्हणजे शील इत्यादींमध्ये अप्रमादाने विहार करणाऱ्यांना. 'अधिचित्तामध्ये प्रवृत्त असलेल्यांना' म्हणजे विपश्यनेचा पाया (आधार) असलेल्या अधिचित्त संज्ञक समाधीचा अभ्यास करणाऱ्यांना. 'बुद्धिसंपन्नांना' म्हणजे नामरूप-परिच्छेदापासून सुरुवात करून गोत्रभूपर्यंत, तोपर्यंत प्रवृत्त होणाऱ्या ज्ञानाने युक्त असलेल्यांना. 'सम्यक् प्रतिपन्नांना' (योग्य प्रकारे आचरण करणाऱ्यांना) म्हणजे चार मार्गक्षणांमध्ये असलेल्यांना. 'अधिगतफळांना' (फळ प्राप्त झालेल्यांना) म्हणजे चार फलक्षणांमध्ये असलेल्यांना.

අධිමුච්චන්තොති අධිමොක්ඛං කරොන්තො. සද්ධාය චරතීති සද්ධාවසෙන පවත්තති. පග්ගණ්හන්තොති චතුසම්මප්පධානවීරියෙන පදහන්තො. උපට්ඨාපෙන්තොති සතියා ආරම්මණං උපට්ඨාපෙන්තො. අවික්ඛෙපං කරොන්තොති සමාධිවසෙන වික්ඛෙපං අකරොන්තො. පජානන්තොති චතුසච්චපජානනපඤ්ඤාය පකාරෙන ජානන්තො. විජානන්තොති ඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තජවනපුබ්බඞ්ගමෙන ආවජ්ජනවිඤ්ඤාණෙන ආරම්මණං විජානන්තො. විඤ්ඤාණචරියායාති ආවජ්ජනවිඤ්ඤාණචරියවසෙන. එවං පටිපන්නස්සාති සහජවනාය ඉන්ද්‍රියචරියාය පටිපන්නස්ස. කුසලා ධම්මා ආයාපෙන්තීති සමථවිපස්සනාවසෙන පවත්තා කුසලා ධම්මා භුසං යාපෙන්ති, පවත්තන්තීති අත්ථො. ආයතනචරියායාති කුසලානං ධම්මානං භුසං යතනචරියාය, ඝටනචරියාය පවත්තනචරියායාති වුත්තං හොති. විසෙසමධිගච්ඡතීති වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවසෙන විසෙසං අධිගච්ඡති. දස්සනචරියාදයො වුත්තත්ථායෙව.

'अधिमुच्चन्तो' (अधिमुक्ती किंवा दृढ निश्चय करणारा) म्हणजे अधिमोक्ष (दृढ श्रद्धा किंवा निश्चय) करणारा. 'श्रद्धेने आचरण करतो' म्हणजे श्रद्धेच्या प्रभावाने प्रवृत्त होतो. 'प्रग्रह (प्रयत्न) करणारा' म्हणजे चार सम्यक्प्रधानांच्या वीर्याने (उत्साहाने) उद्योग करणारा. 'उपस्थित करणारा' म्हणजे स्मृतीचे (सतीचे) आलंबन उपस्थित करणारा. 'अविक्षेप (एकाग्रता) करणारा' म्हणजे समाधीच्या प्रभावाने विक्षेप (चित्ताची चंचलता) न करणारा. 'विशेष जाणणारा' म्हणजे चार आर्यसत्यांना जाणणाऱ्या प्रज्ञेने विविध प्रकारे जाणणारा. 'विशेषत्वाने जाणणारा' म्हणजे इंद्रियांशी संप्रयुक्त असलेल्या जवनाच्या (चित्तक्षणाच्या) पूर्वगामी अशा आवर्जन विज्ञानाने आलंबनाला विशेषत्वाने जाणणारा. 'विज्ञानचर्येने' म्हणजे आवर्जन विज्ञानचर्येच्या प्रभावाने. 'अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याचे' म्हणजे सहजात जवनयुक्त इंद्रियचर्येचे आचरण करणाऱ्याचे. 'कुशल धर्म प्रवृत्त होतात (आयापेंति)' म्हणजे समथ आणि विपश्यनेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले कुशल धर्म अत्यंत वेगाने प्रवृत्त होतात किंवा टिकून राहतात, असा अर्थ आहे. 'आयतनचर्येने' म्हणजे कुशल धर्मांच्या अत्यंत प्रयत्नरूप चर्येने, किंवा त्यांच्या संघटनचर्येने अथवा प्रवृत्तीचर्येने, असे म्हटले आहे. 'विशेषाला प्राप्त करतो' म्हणजे विष्कंभन, तदंग, समुच्छेद आणि प्रतिप्रस्रब्धी (या प्रहाणांच्या) प्रभावाने विशिष्ट गुणाला (लोकोत्तर गुणाला) प्राप्त करतो. दर्शनचर्या इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

සද්ධාය විහරතීතිආදීසු සද්ධාදිසමඞ්ගිස්ස ඉරියාපථවිහාරො දට්ඨබ්බො. අනුබුද්ධොති අනුමානබුද්ධියා. පටිවිද්ධොති පච්චක්ඛබුද්ධියා. යස්මා අධිමොක්ඛට්ඨාදීසු අනුබුද්ධෙසු පටිවිද්ධෙසු ච චාරො ච විහාරො ච අනුබුද්ධො හොති පටිවිද්ධො, තස්මා අනුබොධපටිවෙධෙසු අධිමොක්ඛට්ඨාදයො ච නිද්දිට්ඨා.

'श्रद्धेने विहार करतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये श्रद्धा इत्यादींनी युक्त असलेल्या पुद्गलाचा इरियापथविहार (शारीरिक चर्याविहार) समजावा. 'अनुबुद्ध' म्हणजे अनुमान बुद्धीने (अनुमान ज्ञानाने जाणलेले). 'प्रतिविद्ध' म्हणजे प्रत्यक्ष बुद्धीने (साक्षात्कार ज्ञानाने जाणलेले). ज्या कारणाने अधिमोक्ष इत्यादी अर्थांमध्ये अनुबुद्ध (अनुमानाने जाणलेल्या) आणि प्रतिविद्ध (प्रत्यक्षाने जाणलेल्या) गोष्टींमध्ये चर्या आणि विहार हे दोन्ही अनुबुद्ध आणि प्रतिविद्ध होतात, म्हणून अनुबोध आणि प्रतिवेध यांमध्ये अधिमोक्ष इत्यादी अर्थांचे देखील निर्देश केले आहेत.

එවං සද්ධාය චරන්තන්තිආදීසු එවන්ති වුත්තප්පකාරං නිද්දිසන්තො යථාසද්දස්ස අත්ථං නිද්දිසති. විඤ්ඤූතිආදීසුපි යථාසභාවං ජානන්තීති විඤ්ඤූ. විඤ්ඤාතං සභාවං විභාවෙන්ති පාකටං කරොන්තීති විභාවී. අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා, මෙධා එතෙසං අත්ථීති මෙධාවී. ඤාණගතියා පණ්ඩන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති පණ්ඩිතා. බුද්ධිසම්පදාය සමන්නාගතත්තා බුද්ධිසම්පන්නා. සහ බ්‍රහ්මං චරියං උත්තමං පටිපදං චරන්තීති සබ්‍රහ්මචාරිනො. අපලොකනකම්මාදිචතුබ්බිධං කම්මං එකතො කරණවසෙන එකං කම්මං. තථා පඤ්චවිධො පාතිමොක්ඛුද්දෙසො එකුද්දෙසො. සමා සික්ඛා එතෙසන්ති සමසික්ඛා, සමසික්ඛානං භාවො සමසික්ඛතා. සමසික්ඛාතාතිපි පඨන්ති. යෙසං එකං කම්මං එකො උද්දෙසො සමසික්ඛතා, තෙ සබ්‍රහ්මචාරීති වුත්තං හොති. ‘‘ඣානානී’’ති [Pg.141] වත්තබ්බෙ ඣානාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. විමොක්ඛාති තයො වා අට්ඨ වා විමොක්ඛා. සමාධීති සවිතක්කසවිචාරඅවිතක්කවිචාරමත්තඅවිතක්කාවිචාරා තයො සමාධී. සමාපත්තියොති සුඤ්ඤතානිමිත්තාප්පණිහිතා. අභිඤ්ඤායොති ඡ අභිඤ්ඤා.

'अशा प्रकारे श्रद्धेने आचरण करतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'एवम्' (अशा प्रकारे) या शब्दाने पूर्वोक्त प्रकाराचा निर्देश करताना 'यथा' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करतात. 'विज्ञू' (विद्वान) इत्यादी शब्दांमध्ये देखील जे यथास्वभाव (यथार्थ स्वभाव) जाणतात, ते 'विज्ञू' होत. जे जाणलेल्या स्वभावाला स्पष्ट करतात, प्रकट करतात, ते 'विभावी' होत. ज्याप्रमाणे वज्र पर्वताचा नाश करते, त्याप्रमाणे जे क्लेशांचा नाश करतात, ती 'मेधा' (बुद्धी) होय; किंवा शीघ्र ग्रहण व धारण करण्याच्या अर्थाने ती 'मेधा' होय. अशी मेधा ज्यांच्याकडे आहे, ते 'मेधावी' होत. जे ज्ञानगतीने गमन करतात, प्रवृत्त होतात, ते 'पंडित' होत. बुद्धिसंपदेने (प्रज्ञासंपत्तीने) युक्त असल्यामुळे ते 'बुद्धिसंपन्न' होत. जे एकत्र मिळून ब्रह्मचर्य म्हणजे उत्तम प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करतात, ते 'सब्रह्मचारी' होत. अपलोकन कर्म इत्यादी चार प्रकारचे (विनय) कर्म एकत्र करण्याच्या दृष्टीने 'एक कर्म' म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे पाच प्रकारचा प्रातिमोक्ष-उद्देश हा 'एक उद्देश' होय. ज्यांची शिक्षा (नियम) समान आहे, ते 'समशिक्ष' होत. समशिक्ष असण्याचा भाव म्हणजे 'समशिक्षता' होय. काही ठिकाणी 'समसिक्खता' असाही पाठ वाचतात. ज्यांचे एक कर्म, एक उद्देश आणि समशिक्षता असते, ते 'सब्रह्मचारी' होत, असा याचा अर्थ आहे. 'झानानि' (नपुंसकलिंगी) असे म्हणावयाचे असताना 'झाना' (पुल्लिंगी) असा लिंगव्यत्यय (लिंगविपर्यास) केला आहे. 'विमोक्ष' म्हणजे तीन किंवा आठ विमोक्ष होत. 'समाधी' म्हणजे सवितर्क-सविचार, अवितर्क-विचारमात्र आणि अवितर्क-अविचार हे तीन समाधी होत. 'समापत्ती' म्हणजे शून्यता, अनिमित्त आणि अप्रणिहित समापत्ती होत. 'अभिज्ञा' म्हणजे सहा अभिज्ञा होत.

එකො අංසො භාගො, න දුතියොති එකංසො, එකංසස්ස අත්ථස්ස වචනං එකංසවචනං. එවං සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. විසෙසතො පන සමං, සමන්තා වා සෙති පවත්තතීති සංසයො, නත්ථෙත්ථ සංසයොති නිස්සංසයො. එකස්මිංයෙව අනිච්ඡයතා හුත්වා ඉතරම්පි කඞ්ඛතීති කඞ්ඛා, නත්ථෙත්ථ කඞ්ඛාති නික්කඞ්ඛො. ද්විධා භාවො ද්වෙජ්ඣං, නත්ථෙත්ථ ද්වෙජ්ඣන්ති අද්වෙජ්ඣො. ද්විධා එලයති කම්පෙතීති ද්වෙළ්හකං, නත්ථෙත්ථ ද්වෙළ්හකන්ති අද්වෙළ්හකො. නියොගෙන නියමෙන වචනං නියොගවචනං. නිය්‍යොගවචනන්තිපි පඨන්ති. අපණ්ණකස්ස අවිරද්ධස්ස නිය්‍යානිකස්ස අත්ථස්ස වචනං අපණ්ණකවචනං. අවත්ථාපනවචනන්ති නිච්ඡයවචනං. සබ්බම්පි හෙතං විචිකිච්ඡාභාවස්ස වෙවචනං. පියස්ස අත්ථස්ස සබ්භාවතො වචනං, පියමෙවාති පියවචනං. තථා ගරුවචනං. සහ ගාරවෙන ගරුභාවෙන සගාරවං. පතිස්සයනං පතිස්සයො පරං ගරුං කත්වා නිස්සයනං අපස්සයනන්ති අත්ථො. පතිස්සවනං වා පතිස්සවො, නිවාතවුත්තිතාය පරවචනසවනන්ති අත්ථො. උභයථාපි පරජෙට්ඨකභාවස්සෙතං නාමං. සහ ගාරවෙන වත්තතීති සගාරවං. සහ පතිස්සයෙන, පතිස්සවෙන වා වත්තතීති සප්පතිස්සයං. ‘‘සප්පතිස්සව’’න්ති වා වත්තබ්බෙ ය-කාරං, ව-කාරං වා ලොපං කත්වා ‘‘සප්පතිස්ස’’න්ති වුත්තං. අධිකං විසිට්ඨං වචනං අධිවචනං, සගාරවඤ්ච තං සප්පතිස්සඤ්චාති සගාරවසප්පතිස්සං, සගාරවසප්පතිස්සං අධිවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනං. උභයත්ථාපි වෙවචනවිකප්පනානත්තවසෙන පුනප්පුනං එතන්ති වුත්තං. පත්තො වා පාපුණිස්සති වාති ඣානාදීනියෙවාති.

एक भाग (बाजू), दुसरी नाही म्हणून 'एकांश' (निश्चित); एकांश अर्थाचे वचन म्हणजे 'एकांशवचन'. याचप्रमाणे इतरांमध्येही योजना करावी. विशेषतः समान किंवा सर्व बाजूंनी जे प्रवृत्त होते तो 'संशय'; येथे संशय नाही म्हणून 'निःसंशय'. एकाच गोष्टीवर अनिश्चित राहून दुसऱ्याचीही शंका घेणे म्हणजे 'कांक्षा'; येथे आकांक्षा (शंका) नाही म्हणून 'निकांक्ष'. द्विधा भाव म्हणजे 'द्वैध'; येथे द्वैध नाही म्हणून 'अद्वैध'. द्विधा रूपाने जे कंपित करते (हलवते) ते 'द्वेळ्हक'; येथे द्वेळ्हक नाही म्हणून 'अद्वेळ्हक'. नियोग (नियम) पूर्वक केलेले वचन म्हणजे 'नियोगवचन'. 'निय्योगवचन' असेही वाचतात. अपण्णक (त्रुटीरहित), अविरुद्ध आणि निर्याणिक अर्थाचे वचन म्हणजे 'अपण्णकवचन'. 'अवत्थापनवचन' म्हणजे निश्चयवचन. हे सर्व 'विचिकित्सा' (संशय) नसण्याचेच समानार्थी शब्द (वेवचन) आहेत. प्रिय अर्थाच्या अस्तित्वामुळे जे वचन प्रियच असते, ते 'प्रियवचन'. त्याचप्रमाणे 'गुरुवचन'. आदरासह (गौरवभावासह) असणे म्हणजे 'सगौरव'. 'पतिस्सयन' म्हणजे 'पतिस्सय' (आश्रय), दुसऱ्याला थोर (गुरू) मानून त्याचा आश्रय घेणे असा अर्थ आहे. किंवा 'पतिस्सवन' म्हणजे 'पतिस्सव' (प्रतिश्रव), नम्रतेने दुसऱ्याचे वचन ऐकणे असा अर्थ आहे. दोन्ही प्रकारे हे दुसऱ्याला श्रेष्ठ मानण्याचेच नाव आहे. आदरासह प्रवृत्त होते म्हणून 'सगौरव'. पतिस्सय (आश्रय) किंवा पतिस्सव (आदरपूर्वक ऐकणे) यासह प्रवृत्त होते म्हणून 'सप्पतिस्सय'. 'सप्पतिस्सव' असे म्हणावयाचे असताना 'य' किंवा 'व' काराचा लोप करून 'सप्पतिस्स' असे म्हटले आहे. अधिक किंवा विशिष्ट वचन म्हणजे 'अधिवचन'; जे सगौरव आणि सप्पतिस्स दोन्ही आहे ते 'सगौरवसप्पतिस्स'; सगौरवसप्पतिस्स असलेले अधिवचन म्हणजे 'सगौरवसप्पतिस्साधिवचन'. दोन्ही ठिकाणी समानार्थी शब्दांच्या भेदांमुळे आणि विविधतेमुळे 'हे' (एतं) असे वारंवार म्हटले आहे. 'प्राप्त झाले आहे किंवा प्राप्त करेल' म्हणजे ध्यान इत्यादींनाच (प्राप्त करणे) असे समजावे.

තතියසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तिसऱ्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

4. චතුත්ථසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

४. चौथ्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका)

198. පුන පඨමසුත්තමෙව නික්ඛිපිත්වා අපරෙන ආකාරෙන ඉන්ද්‍රියානි නිද්දිසති. තත්ථ කතිහාකාරෙහි කෙනට්ඨෙන දට්ඨබ්බානීති කතිහි ආකාරෙහි [Pg.142] දට්ඨබ්බානි. කෙනට්ඨෙන දට්ඨබ්බානීති දට්ඨබ්බාකාරෙ ච දට්ඨබ්බට්ඨඤ්ච පුච්ඡති. ඡහාකාරෙහි තෙනට්ඨෙන දට්ඨබ්බානීති ඡහි ආකාරෙහි දට්ඨබ්බානි, තෙනෙව ඡආකාරසඞ්ඛාතෙනට්ඨෙන දට්ඨබ්බානි. ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති අධිපතිභාවට්ඨෙන. ආදිවිසොධනට්ඨෙනාති කුසලානං ධම්මානං ආදිභූතස්ස සීලස්ස විසොධනට්ඨෙන. අධිමත්තට්ඨෙනාති බලවට්ඨෙන. බලවඤ්හි අධිකා මත්තා පමාණං අස්සාති අධිමත්තන්ති වුච්චති. අධිට්ඨානට්ඨෙනාති පතිට්ඨානට්ඨෙන. පරියාදානට්ඨෙනාති ඛෙපනට්ඨෙන. පතිට්ඨාපකට්ඨෙනාති පතිට්ඨාපනට්ඨෙන.

१९८. पुन्हा पहिल्या सुत्ताचीच मांडणी करून दुसऱ्या प्रकारे इंद्रियांचा निर्देश करतात. तेथे 'किती आकारांनी आणि कोणत्या अर्थाने ती पाहावीत?' याद्वारे किती आकारांनी पाहावीत आणि कोणत्या अर्थाने पाहावीत, म्हणजेच पाहण्याचे आकार आणि पाहण्याचा अर्थ विचारतात. 'सहा आकारांनी आणि त्या अर्थाने पाहावीत' म्हणजे सहा आकारांनी पाहावीत, त्याच सहा आकारांनी युक्त अशा अर्थाने पाहावीत. 'आधिपतेय्यट्ठेन' (आधिपत्य अर्थाने) म्हणजे आधिपत्यभावाच्या अर्थाने. 'आदिविसोधनट्ठेन' (आदीच्या विशोधन अर्थाने) म्हणजे कुशल धर्मांचे आदिरूप असलेल्या शीलाच्या विशोधन (शुद्धीकरण) अर्थाने. 'अधिमत्तट्ठेन' (अधिमात्र अर्थाने) म्हणजे बलवान अर्थाने. कारण बलवान असणाऱ्याची मात्रा (प्रमाण) अधिक असते, म्हणून त्याला 'अधिमात्र' असे म्हणतात. 'अधिट्ठानट्ठेन' (अधिष्ठान अर्थाने) म्हणजे प्रतिष्ठान (स्थान) अर्थाने. 'परियादानट्ठेन' (परियादान अर्थाने) म्हणजे क्षपण (नष्ट करणे) अर्थाने. 'पतिट्ठापकट्ठेन' (प्रतिष्ठापक अर्थाने) म्हणजे प्रतिष्ठापन (स्थापित करणे) अर्थाने.

ක. ආධිපතෙය්‍යට්ඨනිද්දෙසවණ්ණනා

क. आधिपतेय्यट्ठ-निर्देश-वर्णना

199. ආධිපතෙය්‍යට්ඨනිද්දෙසෙ අස්සද්ධියං පජහතොතිආදි එකෙකස්සෙව ඉන්ද්‍රියස්ස පටිපක්ඛපජහනවචනං එකක්ඛණෙපි අත්තනො අත්තනො පටිපක්ඛපහානකිච්චසාධනෙ අධිපතිභාවසාධනත්ථං වුත්තං. සෙසානි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තංසම්පයුත්තානෙව වුත්තානි. නානාක්ඛණෙසු වා එකෙකං ඉන්ද්‍රියං ධුරං කත්වා තස්ස තස්ස පටිපක්ඛස්ස තං තං ඉන්ද්‍රියං ජෙට්ඨකං කත්වා සෙසානි තදන්වයානි කත්වා වුත්තන්තිපි වෙදිතබ්බං. කාමච්ඡන්දං පජහතොතිආදි පන එකක්ඛණවසෙනෙව වුත්තං.

१९९. आधिपतेय्यट्ठ-निर्देशात 'अश्रद्धा त्याग करतो' इत्यादी प्रत्येक इंद्रियाच्या विरोधी धर्माचा त्याग करण्याचे वचन, एकाच क्षणात आपापल्या विरोधी धर्माचा त्याग करण्याचे कार्य साध्य करण्यासाठी आधिपत्यभाव सिद्ध करण्याच्या हेतूने म्हटले आहे. उर्वरित चार इंद्रिये त्याच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेलीच सांगितली आहेत. किंवा वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये एकेका इंद्रियाला मुख्य (धुरंधर) करून, त्या त्या विरोधी धर्माच्या नाशासाठी त्या त्या इंद्रियाला ज्येष्ठ (प्रमुख) करून आणि उर्वरित इंद्रियांना त्याचे अनुगामी करून सांगितले आहे, असेही समजावे. परंतु 'कामच्छंद त्याग करतो' इत्यादी वचन मात्र एकाच क्षणाच्या प्रभावाने म्हटले आहे.

ඛ. ආදිවිසොධනට්ඨනිද්දෙසවණ්ණනා

ख. आदिविसोधनट्ठ-निर्देश-वर्णना

200. ආදිවිසොධනට්ඨනිද්දෙසෙ අස්සද්ධියසංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධීති අස්සද්ධියස්ස නිවාරණට්ඨෙන විරතිඅත්ථෙන සීලමලවිසොධනතො සීලවිසුද්ධි නාම. සද්ධින්ද්‍රියස්ස ආදිවිසොධනාති සද්ධින්ද්‍රියස්ස උපනිස්සයවසෙන ආදිභූතස්ස සීලස්ස විසොධනා. ඉමිනාව නයෙන සෙසානිපි කාමච්ඡන්දාදිසංවරණමූලකානි ච ඉන්ද්‍රියානි වෙදිතබ්බානි.

२००. आदिविसोधनट्ठ-निर्देशात 'अश्रद्धेच्या संवर अर्थाने शीलविशुद्धी' म्हणजे अश्रद्धेचे निवारण करण्याच्या अर्थाने आणि विरती (अलिप्तता) अर्थाने शीलाच्या मळाचे विशोधन (शुद्धीकरण) केल्यामुळे त्याला 'शीलविशुद्धी' म्हणतात. 'सद्धिंद्रियाचे आदिविसोधन' म्हणजे सद्धिंद्रियाचे उपनिश्रय (कारण) असलेल्या आदिरूप शीलाचे विशोधन होय. याच पद्धतीने उर्वरित कामच्छंद इत्यादींच्या संवरावर आधारित असलेल्या इंद्रियांनाही समजावे.

ග. අධිමත්තට්ඨනිද්දෙසවණ්ණනා

ग. अधिमत्तट्ठ-निर्देश-वर्णना

201. අධිමත්තට්ඨනිද්දෙසෙ සද්ධින්ද්‍රියස්ස භාවනාය ඡන්දො උප්පජ්ජතීති සද්ධස්ස පුග්ගලස්ස සද්ධාපටිසංයුත්තං ධම්මං සුත්වා වා සද්ධින්ද්‍රියභාවනාය අස්සාදං දිස්වා වා සද්ධින්ද්‍රියෙ කුසලො ධම්මච්ඡන්දො ජායති. පාමොජ්ජං උප්පජ්ජතීති ඡන්දජාතත්තා දුබ්බලපීති උප්පජ්ජති. පීති උප්පජ්ජතීති පමුදිතත්තා බලවපීති උප්පජ්ජති. පස්සද්ධි උප්පජ්ජතීති පීතියා පීණිතත්තා කායචිත්තපස්සද්ධි උප්පජ්ජති. සුඛං උප්පජ්ජතීති පස්සද්ධකායචිත්තත්තා චෙතසිකං සුඛං උප්පජ්ජති[Pg.143]. ඔභාසො උප්පජ්ජතීති සුඛෙන අභිසන්නත්තා ඤාණොභාසො උප්පජ්ජති. සංවෙගො උප්පජ්ජතීති ඤාණොභාසෙන විදිතසඞ්ඛාරාදීනවත්තා සඞ්ඛාරපවත්තියං සංවෙගො උප්පජ්ජති. සංවෙජෙත්වා චිත්තං සමාදහතීති සංවෙගං උප්පාදෙත්වා තෙනෙව සංවෙගෙන චිත්තං සමාහිතං කරොති. සාධුකං පග්ගණ්හාතීති ලීනුද්ධතභාවං මොචෙත්වා සුට්ඨු පග්ගණ්හාති. සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති වීරියස්ස සමං හුත්වා පවත්තත්තා පුන වීරියසමතානියොජනෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාවසෙන සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. උපෙක්ඛාවසෙනාති සමවාහිතලක්ඛණාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය වසෙන. නානත්තකිලෙසෙහීති විපස්සනාය පටිපක්ඛභූතෙහි නානාසභාවෙහි කිලෙසෙහි. විමොක්ඛවසෙනාති භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය නානත්තකිලෙසෙහි විමුච්චනවසෙන. විමුත්තත්තාති නානත්තකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා.

२०१. अधिमत्तट्ठ-निर्देशात 'सद्धिंद्रियाच्या भावनेसाठी छंद उत्पन्न होतो' म्हणजे श्रद्धावान पुद्गलाला (व्यक्तीला) श्रद्धेशी संबंधित धर्म ऐकून किंवा सद्धिंद्रियाच्या भावनेचा आस्वाद पाहून सद्धिंद्रियाविषयी कुशल धर्मच्छंद उत्पन्न होतो. 'प्रामोज्य (आनंद) उत्पन्न होतो' म्हणजे छंद उत्पन्न झाल्यामुळे दुर्बल प्रीती उत्पन्न होते. 'प्रीती उत्पन्न होते' म्हणजे प्रमुदित झाल्यामुळे बलवान प्रीती उत्पन्न होते. 'पस्सद्धि (प्रश्रब्धी/शांतता) उत्पन्न होते' म्हणजे प्रीतीने तृप्त झाल्यामुळे काय आणि चित्ताची प्रश्रब्धी उत्पन्न होते. 'सुख उत्पन्न होते' म्हणजे काय आणि चित्त शांत झाल्यामुळे चैतसिक सुख उत्पन्न होते. 'ओभास (प्रकाश) उत्पन्न होतो' म्हणजे सुखाने ओतप्रोत भरल्यामुळे ज्ञानप्रकाश उत्पन्न होतो. 'संवेग उत्पन्न होतो' म्हणजे ज्ञानप्रकाशाने संस्कारांचे दोष जाणून संस्कारांच्या प्रवृत्तीविषयी संवेग (उद्वेग/वैराग्य) उत्पन्न होतो. 'संवेग उत्पन्न करून चित्त समाहित करतो' म्हणजे संवेग उत्पन्न करून त्याच संवेगाने चित्त समाहित (एकाग्र) करतो. 'चांगल्या प्रकारे प्रग्रह करतो' म्हणजे लीनता (आळस) आणि उद्धतपणा (चंचलता) यांपासून मुक्त करून चांगल्या प्रकारे प्रग्रह (उत्साह) करतो. 'चांगल्या प्रकारे अध्युपेक्षा करतो' म्हणजे वीर्याचे इतर इंद्रियांशी समतोल साधून प्रवृत्त झाल्यामुळे, पुन्हा वीर्याच्या समतेच्या नियोजनात कोणतीही धडपड न करता 'तत्रमज्झत्तुपेक्षा' (तत्रमध्यस्थता) भावाने चांगल्या प्रकारे अध्युपेक्षा करतो. 'उपेक्षा वशाने' म्हणजे समतोल वाहून नेण्याचे लक्षण असलेल्या तत्रमज्झत्तुपेक्षेच्या वशाने. 'नानाविध क्लेशांपासून' म्हणजे विपश्यनेचे विरोधी असलेल्या विविध स्वभावांच्या क्लेशांपासून. 'विमोक्ष वशाने' म्हणजे भंगांनुपश्यनेपासून सुरुवात करून नानाविध क्लेशांपासून मुक्त होण्याच्या वशाने. 'विमुक्तत्वामुळे' म्हणजे नानाविध क्लेशांपासून विमुक्त झाल्यामुळे.

තෙ ධම්මාති ඡන්දාදයො ධම්මා. එකරසා හොන්තීති විමුත්තිරසෙන එකරසා හොන්ති. භාවනාවසෙනාති එකරසභාවනාවසෙන. තතො පණීතතරෙ විවට්ටන්තීති තෙන කාරණෙන විපස්සනාරම්මණතො පණීතතරෙ නිබ්බානාරම්මණෙ විවට්ටනානුපස්සනාසඞ්ඛාතෙන ගොත්‍රභුඤාණෙන ඡන්දාදයො ධම්මා නිවත්තන්ති, සඞ්ඛාරාරම්මණතො අපගන්ත්වා නිබ්බානාරම්මණෙ පවත්තන්තීති අත්ථො. විවට්ටනාවසෙනාති එවං ගොත්‍රභුඛණෙ සඞ්ඛාරාරම්මණතො විවට්ටනවසෙන. විවට්ටිතත්තා තතො වොසජ්ජතීති මග්ගසමඞ්ගිපුග්ගලො මග්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව දුභතොවුට්ඨානවසෙන විවට්ටිතත්තා තෙනෙව කාරණෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච වොසජ්ජති. වොසජ්ජිතත්තා තතො නිරුජ්ඣන්තීති මග්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච වොසජ්ජිතත්තා තෙනෙව කාරණෙන කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අනුප්පත්තිනිරොධවසෙන නිරුජ්ඣන්ති. වොසජ්ජිතත්තාති ච ආසංසායං භූතවචනං කතං. කිලෙසනිරොධෙ සති ඛන්ධනිරොධසබ්භාවතො ච ඛන්ධනිරොධො වුත්තො. නිරොධවසෙනාති යථාවුත්තනිරොධවසෙන. තස්සෙව මග්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ද්වෙ වොසග්ගෙ දස්සෙතුකාමො නිරොධවසෙන ද්වෙ වොසග්ගාතිආදිමාහ. ද්වෙපි හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව. අස්සද්ධියස්ස පහානාය ඡන්දො උප්පජ්ජතීතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන විත්ථාරතො අත්ථො වෙදිතබ්බො. වීරියින්ද්‍රියාදිමූලකෙසුපි වාරෙසු එසෙව නයො. ඉමිනාව නයෙන අධිට්ඨානට්ඨනිද්දෙසොපි විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො. කෙවලඤ්හෙත්ථ අධිට්ඨාතීති විසෙසො, පතිට්ඨාතීති අත්ථො.

'ते धम्मा' म्हणजे छंदादी धर्म. 'एकरसा होन्ति' म्हणजे विमुक्तिरसाच्या द्वारे एकरस (समान कार्य असणारे) होतात. 'भावनावेसेन' म्हणजे एकरस भावनेच्या द्वारे. 'ततो पणीततरे विवट्टन्ति' म्हणजे त्या कारणाने, विपश्यनेच्या आलंबनापेक्षा अधिक प्रणीत (श्रेष्ठ) अशा निर्वाण आलंबनामध्ये, विवट्टनानुपश्यना नावाच्या गोत्रभूज्ञानाने छंदादी धर्म निवृत्त होतात; संस्कार आलंबनापासून दूर होऊन निर्वाण आलंबनात प्रवृत्त होतात, असा अर्थ आहे. 'विवट्टनावेसेन' म्हणजे अशा प्रकारे गोत्रभू क्षणामध्ये संस्कार आलंबनापासून विवृत्त होण्याच्या (माघार घेण्याच्या) द्वारे. 'विवट्टितत्ता ततो वोसज्जति' म्हणजे मार्गयुक्त पुद्गल मार्गाच्या उत्पादक्षणीच दोन्ही प्रकारच्या (क्लेश व संस्कार) उत्थानाच्या द्वारे विवृत्त झाल्यामुळे, त्याच कारणाने क्लेशांचा आणि स्कंधांचा त्याग करतो. 'वोसज्जितत्ता ततो निरुज्झन्ति' म्हणजे मार्गाच्या उत्पादक्षणीच क्लेशांचा आणि स्कंधांचा त्याग केल्यामुळे, त्याच कारणाने क्लेश आणि स्कंध अनुपपत्ति-निरोधाच्या द्वारे निरुद्ध होतात. 'वोसज्जितत्ता' या शब्दाने आकांक्षेमध्ये भूतकाळाचे वचन वापरले आहे. क्लेशनिरोध झाल्यावर स्कंधनिरोध होत असल्यामुळे स्कंधनिरोध देखील सांगितला आहे. 'निरोधवेसेन' म्हणजे यथोक्त निरोधाच्या द्वारे. त्याच मार्गाच्या उत्पादक्षणी दोन प्रकारचे त्याग (वोसग्ग) दाखवण्याची इच्छा असल्यामुळे 'निरोधवेसेन द्वे वोसग्गा' इत्यादी म्हटले आहे. दोन्हीचे अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. 'अश्रद्धेच्या प्रहाणासाठी छंद उत्पन्न होतो' इत्यादींमध्येही याच पद्धतीने सविस्तर अर्थ समजून घ्यावा. वीर्येंद्रिय इत्यादी मूळ असणाऱ्या वारांमध्येही हाच नियम आहे. याच पद्धतीने अधिष्ठान-निर्देशाचा अर्थही सविस्तरपणे समजून घ्यावा. केवळ येथे 'अधिट्ठाति' (अधिष्ठान करतो) हा विशेष आहे, ज्याचा अर्थ 'पतिट्ठाति' (प्रतिष्ठित होतो) असा आहे.

ඝ-ඞ. පරියාදානට්ඨපතිට්ඨාපකට්ඨනිද්දෙසවණ්ණනා

घ-ङ. परियादानट्ट-प्रतिष्ठापकट्ट-निर्देश-वर्णन (क्षय करणे आणि प्रतिष्ठित करणे या अर्थांच्या निर्देशाचे वर्णन)

202-203. පරියාදානට්ඨනිද්දෙසෙ [Pg.144] පරියාදියතීති ඛෙපෙති. පතිට්ඨාපකට්ඨනිද්දෙසෙ සද්ධො සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛෙ පතිට්ඨාපෙතීති සද්ධාසම්පන්නො ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති අධිමුච්චන්තො සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛෙ පතිට්ඨාපෙති. ඉමිනා පුග්ගලවිසෙසෙන ඉන්ද්‍රියභාවනාවිසෙසො නිද්දිට්ඨො. සද්ධස්ස සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛෙ පතිට්ඨාපෙතීති සද්ධාසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස සද්ධින්ද්‍රියං තංයෙව සද්ධං පතිට්ඨාපෙති. තථා අධිමුච්චන්තං අධිමොක්ඛෙ පතිට්ඨාපෙතීති. ඉමිනා ඉන්ද්‍රියභාවනාවිසෙසෙන පුග්ගලවිසෙසො නිද්දිට්ඨො. එවං චිත්තං පග්ගණ්හන්තො පග්ගහෙ පතිට්ඨාපෙති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො උපට්ඨානෙ පතිට්ඨාපෙති, චිත්තං සමාදහන්තො අවික්ඛෙපෙ පතිට්ඨාපෙති, අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති පස්සන්තො දස්සනෙ පතිට්ඨාපෙතීති සෙසෙසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා. යොගාවචරොති සමථයොගෙ, විපස්සනායොගෙ වා අවචරතීති යොගාවචරො. අවචරතීති පවිසිත්වා චරතීති.

२०२-२०३. परियादानट्ट-निर्देशात 'परियादियति' म्हणजे क्षय करतो. प्रतिष्ठापकट्ट-निर्देशात 'श्रद्धाळू पुरुष श्रद्धेंद्रियाला अधिमोक्षात (दृढ विश्वासात) प्रतिष्ठित करतो' म्हणजे श्रद्धासंपन्न पुरुष 'सर्व संस्कार अनित्य, दुःख आणि अनात्म आहेत' असा दृढ निश्चय (अधिमोक्ष) करत श्रद्धेंद्रियाला अधिमोक्षात प्रतिष्ठित करतो. या पुद्गल-विशेषाद्वारे इंद्रिय-भावना-विशेष दर्शविला आहे. 'श्रद्धाळू पुरुषाचे श्रद्धेंद्रिय अधिमोक्षात प्रतिष्ठित करते' म्हणजे श्रद्धासंपन्न पुद्गलाचे श्रद्धेंद्रिय त्याच श्रद्धेला प्रतिष्ठित करते. तसेच दृढ निश्चय करणाऱ्याला अधिमोक्षात प्रतिष्ठित करते. या इंद्रिय-भावना-विशेषाद्वारे पुद्गल-विशेष दर्शविला आहे. अशा प्रकारे चित्ताचा प्रग्रह (उत्साहवर्धन) करणारा प्रग्रहात प्रतिष्ठित करतो, सतीला (स्मृतीला) उपस्थापित करणारा उपस्थानात प्रतिष्ठित करतो, चित्ताला समाहित करणारा अविक्षेपात (एकाग्रतेत) प्रतिष्ठित करतो, अनित्य, दुःख, अनात्म असे पाहणारा दर्शनात प्रतिष्ठित करतो - उर्वरित पदांमध्येही अशीच योजना समजून घ्यावी. 'योगावचर' म्हणजे जो शमथयोगात किंवा विपश्यनायोगात प्रवृत्त होतो (अवचरति), तो योगावचर होय. 'अवचरति' म्हणजे प्रवेश करून आचरण करतो.

චතුත්ථසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चौथ्या सुत्तन्त-निर्देशाचे वर्णन समाप्त झाले.

5. ඉන්ද්‍රියසමොධානවණ්ණනා

५. इंद्रिय-समोधान-वर्णन (इंद्रियांच्या समन्वयाचे वर्णन)

204. ඉදානි සමාධිං භාවයතො විපස්සනං භාවයතො ච ඉන්ද්‍රියසමොධානං දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව උපට්ඨානකොසල්ලප්පභෙදං නිද්දිසිතුං පුථුජ්ජනො සමාධිං භාවෙන්තොතිආදිමාහ. තත්ථ පුථුජ්ජනො සමාධිං භාවෙන්තොති නිබ්බෙධභාගියං සමාධිං භාවෙන්තො. සෙක්ඛස්ස වීතරාගස්ස ච පන ලොකුත්තරොපි සමාධි ලබ්භති. ආවජ්ජිතත්තාති කසිණාදිනිමිත්තස්ස ආවජ්ජිතත්තා, කසිණාදිපරිකම්මං කත්වා තත්ථ උප්පාදිතනිමිත්තත්තාති වුත්තං හොති. ආරම්මණූපට්ඨානකුසලොති තස්ස උප්පාදිතස්ස නිමිත්තස්සෙව උපට්ඨානෙ කුසලො. සමථනිමිත්තූපට්ඨානකුසලොති අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතෙ චිත්තෙ පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනාවසෙන චිත්තොපසමනිමිත්තස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. පග්ගහනිමිත්තූපට්ඨානකුසලොති අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනෙ චිත්තෙ ධම්මවිචයවීරියපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනාවසෙන චිත්තපග්ගහනිමිත්තස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. අවික්ඛෙපූපට්ඨානකුසලොති [Pg.145] අනුද්ධතාලීනචිත්තස්ස සම්පයුත්තස්ස සමාධිස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. ඔභාසූපට්ඨානකුසලොති පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය නිරස්සාදෙ චිත්තෙ අට්ඨසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන චිත්තං සංවෙජෙත්වා ඤාණොභාසස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනි නාම ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති. සම්පහංසනූපට්ඨානකුසලොති උපසමසුඛානධිගමෙන නිරස්සාදෙ චිත්තෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානුස්සරණෙන චිත්තං පසාදෙන්තො සම්පහංසනස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. උපෙක්ඛූපට්ඨානකුසලොති උද්ධතාදිදොසවිරහිතෙ චිත්තෙ නිග්ගහපග්ගහාදීසු බ්‍යාපාරාභාවකරණෙන උපෙක්ඛාය උපට්ඨානෙ කුසලො. සෙක්ඛොති තිස්සො සික්ඛා සික්ඛතීති සෙක්ඛො. එකත්තූපට්ඨානකුසලොති සක්කායදිට්ඨාදීනං පහීනත්තා නෙක්ඛම්මාදිනො එකත්තස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො.

२०४. आता समाधीची भावना करणाऱ्या आणि विपश्यनेची भावना करणाऱ्या साधकाच्या इंद्रिय-समोधानाला (इंद्रियांच्या समन्वयाला) दाखवण्याची इच्छा असल्यामुळे, सर्वप्रथम अनुक्रमाने उपस्थान-कौशल्याचे प्रकार निर्देशित करण्यासाठी 'पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो' (पृथग्जन समाधीची भावना करतो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो' म्हणजे निर्वेधभागीय (विपश्यनायुक्त) समाधीची भावना करणारा पृथग्जन होय. परंतु शैक्ष आणि वीतराग (अर्हत) यांना लोकोत्तर समाधी देखील प्राप्त होते. 'आवज्जितत्ता' म्हणजे कसिण इत्यादी निमित्तांचे आवर्जन (चिंतन) केल्यामुळे; कसिण इत्यादींचे परिकर्म करून तेथे उत्पन्न केलेल्या निमित्तामुळे, असा अर्थ आहे. 'आरम्मणूपट्ठानकुसलो' म्हणजे त्या उत्पन्न झालेल्या निमित्ताच्याच उपस्थानात (प्रकटीकरणात) कुशल असणारा. 'समथनिमित्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अतिशय तीव्र वीर्यामुळे चित्त उद्धत (चंचल) झाले असता, प्रस्सद्धि (प्रश्रब्धि), समाधी आणि उपेक्षा या संबोध्यंगांच्या भावनेद्वारे चित्ताच्या उपशम-निमित्ताच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'पग्गहनिमित्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अतिशय शिथिल वीर्यामुळे चित्त लीन (आळशी) झाले असता, धम्मविचय (धर्मविचय), वीर्य आणि पीती (प्रीती) या संबोध्यंगांच्या भावनेद्वारे चित्ताच्या प्रग्रह-निमित्ताच्या (उत्साहवर्धनाच्या) उपस्थानात कुशल असणारा. 'अविक्खेपूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अनुद्धत आणि अलीन चित्ताशी संप्रयुक्त असणाऱ्या समाधीच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'ओभासूपट्ठानकुसलो' म्हणजे प्रज्ञा-प्रयोगाच्या मंदतेमुळे चित्त नीरस (अनास्वाद) झाले असता, आठ संवेगवस्तूंच्या प्रत्यवेक्षणाने चित्ताला संविग्न (जागृत) करून ज्ञान-प्रकाशाच्या (ओभास) उपस्थानात कुशल असणारा. आठ संवेगवस्तू म्हणजे: १. जाती (जन्म), २. जरा, ३. व्याधी, ४. मरण, ५. पाचवे अपाय-दुःख, ६. भूतकाळातील संसारमूलक दुःख, ७. भविष्यातील संसारमूलक दुःख, आणि ८. वर्तमानकाळातील आहार-शोधनमूलक दुःख. 'सम्पहंसनूपट्ठानकुसलो' म्हणजे उपशम-सुखाची प्राप्ती न झाल्यामुळे चित्त नीरस झाले असता, बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्या गुणांच्या अनुस्मरणामुळे चित्ताला प्रसन्न करत संप्रहर्षणाच्या (आनंदाच्या) उपस्थानात कुशल असणारा. 'उपेक्खूपट्ठानकुसलो' म्हणजे उद्धतपणा इत्यादी दोषांपासून विरहित चित्तामध्ये निग्रह, प्रग्रह इत्यादींविषयी व्यापाररहितता (उदासीनता) निर्माण करून उपेक्षेच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'सेक्खो' म्हणजे जो तीन शिक्षांचा (शील, समाधी, प्रज्ञा) अभ्यास करतो तो शैक्ष होय. 'एकत्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे सत्कायदृष्टी इत्यादींचा प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे नैष्क्रम्य इत्यादी एकत्वाच्या (एकाग्रतेच्या) उपस्थानात कुशल असणारा.

වීතරාගොති සබ්බසො පහීනරාගත්තා වීතරාගො ඛීණාසවො. ඤාණූපට්ඨානකුසලොති අරහා ධම්මෙසු විගතසම්මොහත්තා තත්ථ තත්ථ අසම්මොහඤාණස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. විමුත්තූපට්ඨානකුසලොති අරහත්තඵලවිමුත්තියා උපට්ඨානෙ කුසලො. විමුත්තීති හි සබ්බකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා අරහත්තඵලවිමුත්ති අධිප්පෙතා.

'वीतराग' म्हणजे सर्व प्रकारे राग नष्ट झाल्यामुळे वीतराग झालेला क्षीणास्रव (अर्हत) होय. 'ज्ञानूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अर्हत धम्मांमध्ये संमोह (अज्ञान) नष्ट झाल्यामुळे त्या त्या ठिकाणी असंमोह-ज्ञानाच्या उपस्थानात कुशल असतात. 'विमुत्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अर्हत्त्वफल-विमुक्तीच्या उपस्थानात कुशल असणारे. कारण 'विमुक्ती' या शब्दाने सर्व क्लेशांपासून मुक्त झाल्यामुळे अर्हत्त्वफल-विमुक्तीच अभिप्रेत आहे.

205. විපස්සනාභාවනාය උපට්ඨානානුපට්ඨානෙසු අනිච්චතොතිආදීනි නිච්චතොතිආදීනි ච සීලකථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. පාඨතො පන ‘‘ආයූහනානුපට්ඨානකුසලො විපරිණාමූපට්ඨානකුසලො අනිමිත්තූපට්ඨානකුසලො නිමිත්තානුපට්ඨානකුසලො අප්පණිහිතූපට්ඨානකුසලො පණිධිඅනුපට්ඨානකුසලො අභිනිවෙසානුපට්ඨානකුසලො’’ති එතෙසු සාමිවචනෙන සමාසපදච්ඡෙදො කාතබ්බො. සෙසෙසු පන නිස්සක්කවචනෙන පාඨො.

२०५. विपश्यना भावनेमध्ये उपस्थान आणि अनुपस्थानाविषयी 'अनित्यतेने' इत्यादी आणि 'नित्यतेने' इत्यादींचे अर्थ शीलकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. पाठाच्या दृष्टीने मात्र 'आयूहन-अनुपस्थान-कुशल, विपरिणाम-उपस्थान-कुशल, अनिमित्त-उपस्थान-कुशल, निमित्त-अनुपस्थान-कुशल, अप्रणिहित-उपस्थान-कुशल, प्रणिधी-अनुपस्थान-कुशल, अभिनिवेश-अनुपस्थान-कुशल' या पदांमध्ये षष्ठी विभक्तीने समासाचा विग्रह करावा. उर्वरित पदांमध्ये मात्र पंचमी विभक्तीने पाठ आहे.

206. සුඤ්ඤතූපට්ඨානකුසලොති පනෙත්ථ සුඤ්ඤතො උපට්ඨානකුසලොති වා සුඤ්ඤතාය උපට්ඨානකුසලොති වා පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. යස්මා පන නිබ්බිදාවිරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගානුපස්සනා අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා යථාභූතඤාණදස්සනං පටිසඞ්ඛානුපස්සනා විවට්ටනානුපස්සනාති ඉමා අට්ඨ මහාවිපස්සනා [Pg.146] අත්තනො සභාවවිසෙසෙන විසෙසිතා, න ආරම්මණවිසෙසෙන, තස්මා ඉමාසං අට්ඨන්නං ‘‘අනිච්චතො උපට්ඨානකුසලො හොතී’’තිආදීනි වචනානි විය ‘‘නිබ්බිදාතො උපට්ඨානකුසලො හොතී’’තිආදීනි වචනානි න යුජ්ජන්ති. තස්මා එව ඉමා අට්ඨ න යොජිතා. ආදීනවානුපස්සනා පන ‘‘සුඤ්ඤතූපට්ඨානකුසලො හොති, අභිනිවෙසානුපට්ඨානකුසලො හොතී’’ති ඉමිනා යුගලකවචනෙනෙව අත්ථතො ‘‘ආදීනවතො උපට්ඨානකුසලො හොති, ආලයාභිනිවෙසානුපට්ඨානකුසලො හොතී’’ති යොජිතාව හොතීති සරූපෙන න යොජිතා. ඉති පුරිමා ච අට්ඨ, අයඤ්ච ආදීනවානුපස්සනාති අට්ඨාරසසු මහාවිපස්සනාසු ඉමා නව අයොජෙත්වා ඉතරා එව නව යොජිතාති වෙදිතබ්බා. ඤාණූපට්ඨානකුසලොති සෙක්ඛො විපස්සනූපක්කිලෙසානං අභාවතො විපස්සනාභාවනාය ඤාණස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. සමාධිභාවනාය පන නිකන්තිසබ්භාවතො ඤාණූපට්ඨානෙ කුසලොති න වුත්තො.

२०६. 'शून्यत-उपस्थानकुशल' (suññatūpaṭṭhānakusalo) या पदाचा येथे 'शून्यतो उपस्थानकुशलो' किंवा 'शून्यत्या उपस्थानकुशलो' असा पदच्छेद करावा. कारण की, निर्वेदानुपश्यना, विरागानुपश्यना, निरोधानुपश्यना, प्रतिनिसर्गानुपश्यना, अधिप्रज्ञाधर्मविपश्यना, यथाभूतज्ञानदर्शन, प्रतिसंख्यानुपश्यना आणि विवर्तन-अनुपश्यना या आठ महाविपश्यना स्वतःच्या स्वभावविशेषाने विशेषित आहेत, आलंबनविशेषाने नव्हे. म्हणून या आठ विपश्यनांच्या बाबतीत "अनित्यतेने उपस्थानकुशल होतो" इत्यादी वचनांप्रमाणे "निर्वेदाने उपस्थानकुशल होतो" इत्यादी वचने जुळत नाहीत (योग्य ठरत नाहीत). म्हणूनच या आठ विपश्यना येथे जोडल्या नाहीत. परंतु, आदीनवानुपश्यना ही "शून्यत-उपस्थानकुशल होतो, अभिनिवेश-अनुपस्थानकुशल होतो" या जोडशब्दानेच अर्थतः "आदीनवाने उपस्थानकुशल होतो, आलयाभिनिवेश-उपस्थानकुशल होतो" अशी जोडली गेलीच आहे, म्हणून ती स्वतंत्र रूपाने जोडली नाही. अशा प्रकारे, पूर्वीच्या आठ आणि ही आदीनवानुपश्यना मिळून, अठरा महाविपश्यनांपैकी या नऊ विपश्यना न जोडता, इतर नऊ विपश्यनाच जोडल्या आहेत असे समजावे. 'ज्ञान-उपस्थानकुशल' म्हणजे शैक्ष (साधक) विपश्यना-उपक्लेशांच्या अभावामुळे विपश्यना भावनेमध्ये ज्ञानाच्या उपस्थानात (प्रकटीकरणात) कुशल असतो. परंतु, समाधी भावनेमध्ये निकान्तीचा (आसक्तीचा) सद्भाव असल्यामुळे 'ज्ञान-उपस्थानात कुशल' असे म्हटले नाही.

විසඤ්ඤොගූපට්ඨානකුසලොති ‘‘කාමයොගවිසඤ්ඤොගො භවයොගවිසඤ්ඤොගො දිට්ඨියොගවිසඤ්ඤොගො අවිජ්ජායොගවිසඤ්ඤොගො’’ති (දී. නි. 3.312) චතුධා වුත්තස්ස විසඤ්ඤොගස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො. සඤ්ඤොගානුපට්ඨානකුසලොති කාමයොගභවයොගදිට්ඨියොගාවිජ්ජායොගවසෙන චතුධා වුත්තස්ස සඤ්ඤොගස්ස අනුපට්ඨානෙ කුසලො. නිරොධූපට්ඨානකුසලොති ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො නිබ්බානනින්නං චිත්තං හොති නිබ්බානපොණං නිබ්බානපබ්භාරං විවෙකට්ඨං නෙක්ඛම්මාභිරතං බ්‍යන්තීභූතං සබ්බසො ආසවට්ඨානියෙහි ධම්මෙහී’’ති (අ. නි. 10.90; පටි. ම. 2.44 අත්ථතො සමානං) වුත්තඛීණාසවබලවසෙන නිබ්බානනින්නචිත්තත්තා ඛීණාසවොව නිරොධසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස උපට්ඨානෙ කුසලො.

'विसंयोग-उपस्थानकुशल' म्हणजे "कामयोग-विसंयोग, भवयोग-विसंयोग, दृष्टियोग-विसंयोग, अविद्यायोग-विसंयोग" अशा चार प्रकारे सांगितलेल्या विसंयोगाच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'संयोग-अनुपस्थानकुशल' म्हणजे कामयोग, भवयोग, दृष्टियोग आणि अविद्यायोगाच्या रूपाने चार प्रकारे सांगितलेल्या संयोगाच्या अनुपस्थानात कुशल असणारा. 'निरोध-उपस्थानकुशल' म्हणजे "पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो! क्षीणास्रव भिक्षूचे चित्त निर्वाणाकडे झुकलेले, निर्वाणप्रवण, निर्वाणभार, विवेकात स्थित, नैष्क्रम्यात रममाण आणि सर्व प्रकारे आस्रवस्थानीय धर्मांपासून मुक्त झालेले असते" अशा प्रकारे सांगितलेल्या क्षीणास्रव-बलाच्या प्रभावाने, निर्वाणाकडे झुकलेल्या चित्तामुळे केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीच निरोध नावाच्या निर्वाणाच्या उपस्थानात कुशल असते.

ආරම්මණූපට්ඨානකුසලවසෙනාතිආදීසු කුසලන්ති ඤාණං. ඤාණම්පි හි කුසලපුග්ගලයොගතො කුසලං යථා පණ්ඩිතපුග්ගලයොගතො ‘‘පණ්ඩිතා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 103). තස්මා කොසල්ලවසෙනාති අත්ථො.

"आलंबन-उपस्थानकुशलतेच्या वशाने" इत्यादींमध्ये 'कुशल' म्हणजे ज्ञान होय. कारण ज्ञान देखील कुशल पुद्गलाच्या योगाने 'कुशल' म्हटले जाते, ज्याप्रमाणे पंडित पुद्गलाच्या योगाने धर्मांना "पंडित धर्म" म्हटले जाते. म्हणून 'कौशल्याच्या वशाने' (ज्ञानाच्या वशाने) असा याचा अर्थ आहे.

207. ඉදානි චතුසට්ඨියා ආකාරෙහීතිආදි ඤාණකථායං (පටි. ම. 1.107) වුත්තම්පි ඉන්ද්‍රියකථාසම්බන්ධෙන ඉධානෙත්වා වුත්තං. තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

२०७. आता, "चौसष्ट आकारांनी" इत्यादी जे ज्ञानकथेमध्ये सांगितले आहे, ते येथे इंद्रियकथेच्या संबंधाने आणून सांगितले आहे. ते पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

208. පුන [Pg.147] සමන්තචක්ඛුසම්බන්ධෙන ඉන්ද්‍රියවිධානං වත්තුකාමො න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චීතිආදිමාහ. තත්ථ සමන්තචක්ඛූති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස වසෙනාතිආදිනා පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං අවියොගිතං දස්සෙති. සද්දහන්තො පග්ගණ්හාතීතිආදීහි එකෙකින්ද්‍රියමූලකෙහි පඤ්චහි චතුක්කෙහි පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං නින්නපයොගකාලෙ වා මග්ගක්ඛණෙ වා එකරසභාවං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවඤ්ච දස්සෙති. සද්දහිතත්තා පග්ගහිතන්තිආදීහි එකෙකින්ද්‍රියමූලකෙහි පඤ්චහි චතුක්කෙහි පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං නිබ්බත්තිකාලෙ වා ඵලකාලෙ වා එකරසභාවං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවඤ්ච දස්සෙති. පුන බුද්ධචක්ඛුසම්බන්ධෙන ඉන්ද්‍රියවිධානං වත්තුකාමො යං බුද්ධචක්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ බුද්ධචක්ඛූති ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං ආසයානුසයඤාණඤ්ච. බුද්ධඤාණන්ති ච ඉදං තදෙව ද්වයං, සෙසං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙවාති.

२०८. पुन्हा, समंतचक्षूच्या संबंधाने इंद्रियांची मांडणी सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या स्थविरांनी "त्यांना येथे काहीही अदृष्ट नाही" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समंतचक्षू' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान होय. "प्रज्ञेंद्रियाच्या वशाने" इत्यादींद्वारे पाच इंद्रियांची अविमुक्तता दर्शविली आहे. "श्रद्धा ठेवणारा प्रग्रह करतो" इत्यादी प्रत्येक इंद्रियाला मूळ करून सांगितलेल्या पाच चतुष्कांद्वारे, पाच इंद्रियांच्या प्रवृत्तीच्या वेळी किंवा मार्गक्षणी त्यांचा एकरसभाव आणि परस्पर-प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. "श्रद्धा ठेवल्यामुळे प्रगृहीत केले" इत्यादी प्रत्येक इंद्रियाला मूळ करून सांगितलेल्या पाच चतुष्कांद्वारे, पाच इंद्रियांच्या उत्पत्तीच्या वेळी किंवा फलक्षणी त्यांचा एकरसभाव आणि परस्पर-प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. पुन्हा, बुद्धचक्षूच्या संबंधाने इंद्रियांची मांडणी सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या स्थविरांनी "जे बुद्धचक्षू आहे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'बुद्धचक्षू' म्हणजे इंद्रियपरोपरियत्तज्ञान (इंद्रियांच्या तीव्र-मृदुतेचे ज्ञान) आणि आशयानुशयज्ञान होय. 'बुद्धज्ञान' हे देखील तेच द्वय आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच समजावा.

ඉන්ද්‍රියසමොධානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इंद्रिय-समोधान-वर्णन समाप्त झाले.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इंद्रियकथा-वर्णन समाप्त झाले.

5. විමොක්ඛකථා

५. ५. विमोक्षकथा

1. විමොක්ඛුද්දෙසවණ්ණනා

१. विमोक्ष-उद्देश-वर्णन

209. ඉදානි ඉන්ද්‍රියකථානන්තරං කථිතාය විමොක්ඛකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා අනුප්පත්තා. අයඤ්හි විමොක්ඛකථා ඉන්ද්‍රියභාවනානුයුත්තස්ස විමොක්ඛසබ්භාවතො ඉන්ද්‍රියකථානන්තරං කථිතා. තඤ්ච කථෙන්තො භගවතො සම්මුඛා සුතසුත්තන්තදෙසනාපුබ්බඞ්ගමං කත්වා කථෙසි. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව සුඤ්ඤතො විමොක්ඛොතිආදීසු සුඤ්ඤතාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අරියමග්ගො සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො. සො හි සුඤ්ඤතාය ධාතුයා උප්පන්නත්තා සුඤ්ඤතො, කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමොක්ඛො. එතෙනෙව නයෙන අනිමිත්තාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අනිමිත්තො, අප්පණිහිතාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අප්පණිහිතොති වෙදිතබ්බො.

२०९. आता, इंद्रियकथेनंतर सांगितलेल्या विमोक्षकथेच्या अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णन) प्राप्त झाले आहे. कारण ही विमोक्षकथा इंद्रियभावनेत युक्त असलेल्या व्यक्तीला विमोक्ष प्राप्त होत असल्यामुळे इंद्रियकथेनंतर सांगितली आहे. आणि ती सांगताना भगवंतांच्या संमुख ऐकलेल्या सुत्तंत-देशनेला अग्रभागी ठेवून सांगितले आहे. तेथे सुत्तंतामध्ये प्रथम "शून्यत विमोक्ष" इत्यादींमध्ये, शून्यतेच्या आकाराने निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त झालेला आर्यमार्ग म्हणजे 'शून्यत विमोक्ष' होय. कारण तो शून्यतेच्या धातूने उत्पन्न झाल्यामुळे 'शून्यत' आणि क्लेशांपासून विमुक्त झाल्यामुळे 'विमोक्ष' म्हटला जातो. याच पद्धतीने, अनिमित्त आकाराने निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त झालेला मार्ग 'अनिमित्त विमोक्ष' आणि अप्रणिहित आकाराने निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त झालेला मार्ग 'अप्रणिहित विमोक्ष' समजावा.

එකො [Pg.148] හි ආදිතොව අනිච්චතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යස්මා පන න අනිච්චතො සම්මසනමත්තෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං හොති, දුක්ඛතොපි අනත්තතොපි සම්මසිතබ්බමෙව, තස්මා දුක්ඛතොපි අනත්තතොපි සම්මසති. තස්ස එවං පටිපන්නස්ස අනිච්චතො චෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, අයං අනිච්චතො අභිනිවිසිත්වා අනිච්චතො වුට්ඨාති නාම. සචෙ පනස්ස දුක්ඛතො අනත්තතො සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, අයං අනිච්චතො අභිනිවිසිත්වා දුක්ඛතො, අනත්තතො වුට්ඨාති නාම. එස නයො දුක්ඛතො අනත්තතො අභිනිවිසිත්වා වුට්ඨානෙසුපි. එත්ථ ච යොපි අනිච්චතො අභිනිවිට්ඨො, යොපි දුක්ඛතො, යොපි අනත්තතො. වුට්ඨානකාලෙ චෙ අනිච්චතො වුට්ඨානං හොති, තයොපි ජනා අධිමොක්ඛබහුලා හොන්ති, සද්ධින්ද්‍රියං පටිලභන්ති, අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්ති, පඨමමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරිනො හොන්ති, සත්තසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තා. සචෙ පන දුක්ඛතො වුට්ඨානං හොති, තයොපි ජනා පස්සද්ධිබහුලා හොන්ති, සමාධින්ද්‍රියං පටිලභන්ති, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්ති, සබ්බත්ථ කායසක්ඛිනො හොන්ති. යස්ස පනෙත්ථ අරූපජ්ඣානං පාදකං හොති, සො අග්ගඵලෙ උභතොභාගවිමුත්තො හොති. අථ නෙසං අනත්තතො වුට්ඨානං හොති, තයොපි ජනා වෙදබහුලා හොන්ති, පඤ්ඤින්ද්‍රියං පටිලභන්ති, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්ති, පඨමමග්ගක්ඛණෙ ධම්මානුසාරිනො හොන්ති, ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තා, අග්ගඵලෙ පඤ්ඤාවිමුත්තාති.

खरोखर, एखादा साधक सुरुवातीपासूनच संस्कारांचे (संखारांचे) अनित्यतेने मनन करतो. परंतु, केवळ अनित्यतेने मनन केल्यानेच मार्गाचे उत्थान (मग्गवुट्ठाण) होत नसल्यामुळे, दुःखाने आणि अनात्मतेने देखील मनन करणे आवश्यकच आहे, म्हणून तो दुःखाने आणि अनात्मतेने देखील मनन करतो. अशा प्रकारे साधना करणाऱ्या त्या साधकाला जर अनित्यतेने मनन करण्याच्या वेळी मार्गाचे उत्थान झाले, तर तो 'अनित्यतेमध्ये अभिनिवेश करून अनित्यतेने उत्थान पावलेला' असे म्हटले जाते. परंतु जर त्याला दुःखाने किंवा अनात्मतेने मनन करण्याच्या वेळी मार्गाचे उत्थान झाले, तर तो 'अनित्यतेमध्ये अभिनिवेश करून दुःखाने किंवा अनात्मतेने उत्थान पावलेला' असे म्हटले जाते. हाच नियम दुःखाने आणि अनात्मतेने अभिनिवेश करून उत्थान पावणाऱ्यांच्या बाबतीतही लागू होतो. आणि येथे जो कोणी अनित्यतेने अभिनिविष्ट आहे, जो दुःखाने आणि जो अनात्मतेने अभिनिविष्ट आहे; जर उत्थान काळात अनित्यतेने उत्थान झाले, तर ते तिन्ही प्रकारचे लोक अधिमोक्ष-बहुल (श्रद्धा-बहुल) असतात, ते श्रद्धेंद्रिय प्राप्त करतात, अनिमित्त विमोक्षाने विमुक्त होतात, पहिल्या मार्गक्षणी 'श्रद्धानुसारी' होतात आणि सात स्थानांमध्ये 'श्रद्धाविमुक्त' होतात. परंतु जर दुःखाने उत्थान झाले, तर ते तिन्ही प्रकारचे लोक प्रस्सद्धि-बहुल (शांतता-बहुल) असतात, समाधींद्रिय प्राप्त करतात, अप्रणिहित विमोक्षाने विमुक्त होतात आणि सर्व ठिकाणी 'कायसाक्षी' होतात. आणि येथे ज्याचे अरूप ध्यान हे पादक (पाया) असते, तो अग्रफलामध्ये (अर्हतफलामध्ये) 'उभतोभागविमुक्त' होतो. आणि जर त्यांचे अनात्मतेने उत्थान झाले, तर ते तिन्ही प्रकारचे लोक वेद-बहुल (ज्ञान-बहुल) असतात, प्रज्ञेंद्रिय प्राप्त करतात, शून्यता विमोक्षाने विमुक्त होतात, पहिल्या मार्गक्षणी 'धम्मानुसारी' होतात, सहा स्थानांमध्ये 'दृष्टि प्राप्त' (दिट्ठिप्पत्त) होतात आणि अग्रफलामध्ये 'प्रज्ञाविमुक्त' होतात, असे समजावे.

අපිච මග්ගො නාම පඤ්චහි කාරණෙහි නාමං ලභති සරසෙන වා පච්චනීකෙන වා සගුණෙන වා ආරම්මණෙන වා ආගමනෙන වා. සචෙ හි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අනිච්චතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. සචෙ දුක්ඛතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. සචෙ අනත්තතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. ඉදං සරසතො නාමං නාම. අනිච්චානුපස්සනාය පන සඞ්ඛාරානං ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා නිච්චනිමිත්තධුවනිමිත්තසස්සතනිමිත්තානි පහාය ආගතත්තා අනිමිත්තො, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤං පහාය පණිධිපත්ථනං සුක්ඛාපෙත්වා ආගතත්තා අප්පණිහිතො, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසත්තපුග්ගලසඤ්ඤං පහාය සඞ්ඛාරෙ සුඤ්ඤතො දිට්ඨත්තා සුඤ්ඤතොති ඉදං පච්චනීකතො නාමං නාම. රාගාදීහි පන සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතො, රූපනිමිත්තාදීනං, රාගනිමිත්තාදීනංයෙව [Pg.149] වා අභාවෙන අනිමිත්තො, රාගපණිධිආදීනං අභාවතො අප්පණිහිතොති ඉදමස්ස සගුණතො නාමං නාම. සොයං සුඤ්ඤං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්ච නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීතිපි සුඤ්ඤතො අනිමිත්තො අප්පණිහිතොති වුච්චති. ඉදමස්ස ආරම්මණතො නාමං නාම. ආගමනං පන දුවිධං විපස්සනාගමනං මග්ගාගමනඤ්ච. තත්ථ මග්ගෙ විපස්සනාගමනං ලබ්භති, ඵලෙ මග්ගාගමනං. අනත්තානුපස්සනා හි සුඤ්ඤතා නාම, සුඤ්ඤතවිපස්සනාය මග්ගො සුඤ්ඤතො, සුඤ්ඤතමග්ගස්ස ඵලං සුඤ්ඤතං. අනිච්චානුපස්සනා අනිමිත්තා නාම, අනිමිත්තවිපස්සනාය මග්ගො අනිමිත්තො. ඉදං පන නාමං අභිධම්මපරියායෙ න ලබ්භති, සුත්තන්තපරියායෙ පන ලබ්භති. තත්ථ හි ගොත්‍රභුඤාණං අනිමිත්තං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අනිමිත්තනාමකං හුත්වා සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා මග්ගස්ස නාමං දෙතීති වදන්ති. තෙන මග්ගො අනිමිත්තොති වුත්තො. මග්ගාගමනෙන ඵලං අනිමිත්තන්ති යුජ්ජතියෙව. දුක්ඛානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු පණිධිං සුක්ඛාපෙත්වා ආගතත්තා අප්පණිහිතා නාම, අප්පණිහිතවිපස්සනාය මග්ගො අප්පණිහිතො, අප්පණිහිතමග්ගස්ස ඵලං අප්පණිහිතන්ති එවං විපස්සනා අත්තනො නාමං මග්ගස්ස දෙති, මග්ගො ඵලස්සාති ඉදං ආගමනතො නාමං නාම. එවං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විමොක්ඛවිසෙසං නියමෙතීති.

शिवाय, मार्ग हा पाच कारणांमुळे नाव प्राप्त करतो: स्वतःच्या कार्याने (सरसेन), विरोधी भावाने (पच्चनीकेन), स्वतःच्या गुणाने (सगुणेन), आलंबनाने (आरम्मणेन) किंवा आगमनाने (आगमनेन). कारण जर संस्कारोपेक्षा ज्ञान (संखारुपेक्खा) संस्कारांचे अनित्यतेने मनन करून उत्थान पावते, तर ते अनिमित्त विमोक्षाने विमुक्त होते. जर दुःखाने मनन करून उत्थान पावते, तर अप्रणिहित विमोक्षाने विमुक्त होते. जर अनात्मतेने मनन करून उत्थान पावते, तर शून्यता विमोक्षाने विमुक्त होते. हे स्वतःच्या कार्यावरून (सरसतो) पडलेले नाव आहे. परंतु, अनित्यानुपश्यनेद्वारे संस्कारांच्या घन-विनिभोगाचे (समूहाचे पृथक्करण) करून, नित्य-निमित्त, ध्रुव-निमित्त आणि शाश्वत-निमित्त यांचा त्याग करून आल्यामुळे तो 'अनिमित्त' आहे; दुःखानुपश्यनेद्वारे सुखसंज्ञेचा त्याग करून, तृष्णारूपी प्रणिधीचा (इच्छेचा) शुष्क करून आल्यामुळे तो 'अप्रणिहित' आहे; आणि अनात्मानुपश्यनेद्वारे आत्म-सत्त्व-पुद्गल संज्ञेचा त्याग करून संस्कारांना शून्यतेने पाहिल्यामुळे तो 'शून्य' आहे; हे विरोधी भावावरून (पच्चनीकतो) पडलेले नाव आहे. राग इत्यादींपासून शून्य असल्यामुळे तो 'शून्य' आहे; रूप-निमित्त इत्यादींच्या किंवा राग-निमित्त इत्यादींच्याच अभावामुळे तो 'अनिमित्त' आहे; आणि राग-प्रणिधी इत्यादींच्या अभावामुळे तो 'अप्रणिहित' आहे; हे त्याच्या स्वतःच्या गुणावरून (सगुणतो) पडलेले नाव आहे. तो हा मार्ग शून्य, अनिमित्त आणि अप्रणिहित अशा निर्वाणाला आलंबन करतो, म्हणूनही त्याला 'शून्य', 'अनिमित्त' आणि 'अप्रणिहित' म्हटले जाते. हे त्याच्या आलंबनावरून (आरम्मणतो) पडलेले नाव आहे. आगमन हे दोन प्रकारचे आहे: विपश्यना-आगमन आणि मार्ग-आगमन. त्यापैकी मार्गामध्ये विपश्यना-आगमन प्राप्त होते आणि फलामध्ये मार्ग-आगमन प्राप्त होते. कारण अनात्मानुपश्यनेला 'शून्यता' म्हणतात, शून्यता-विपश्यनेमुळे मार्ग 'शून्य' होतो आणि शून्य मार्गाचे फल 'शून्य' होते. अनित्यानुपश्यनेला 'अनिमित्त' म्हणतात, अनिमित्त-विपश्यनेमुळे मार्ग 'अनिमित्त' होतो. परंतु हे नाव अभिधम्म-पद्धतीमध्ये (अभिधम्मपरियाये) आढळत नाही, सुत्तंत-पद्धतीमध्ये (सुत्तंतपरियाये) आढळते. कारण तेथे गोत्रभू-ज्ञान हे अनिमित्त निर्वाणाला आलंबन करून, 'अनिमित्त' नावाचे होऊन, स्वतः आगमनाच्या स्थानावर राहून मार्गाला नाव देते, असे आचार्य म्हणतात. त्यामुळे मार्ग 'अनिमित्त' आहे असे म्हटले आहे. मार्ग-आगमनाने फल 'अनिमित्त' होते, हे योग्यच आहे. दुःखानुपश्यना ही संस्कारांमधील प्रणिधीला (तृष्णेला) शुष्क करून आल्यामुळे 'अप्रणिहित' नावाची आहे, अप्रणिहित-विपश्यनेमुळे मार्ग 'अप्रणिहित' होतो आणि अप्रणिहित मार्गाचे फल 'अप्रणिहित' होते; अशा प्रकारे विपश्यना आपले नाव मार्गाला देते आणि मार्ग फलाला देतो; हे आगमनावरून (आगमनतो) पडलेले नाव आहे. अशा प्रकारे संस्कारोपेक्षा ज्ञान विमोक्षाच्या विशेषाला निश्चित करते, असे समजावे.

එවං භගවතා දෙසිතෙ තයො මහාවත්ථුකෙ විමොක්ඛෙ උද්දිසිත්වා තංනිද්දෙසවසෙනෙව අපරෙපි විමොක්ඛෙ නිද්දිසිතුකාමො අපිච අට්ඨසට්ඨි විමොක්ඛාතිආදිමාහ. තත්ථ අපිචාති අපරපරියායදස්සනං. කථං තෙ අට්ඨසට්ඨි හොන්ති, නනු තෙ පඤ්චසත්තතීති? සච්චං යථාරුතවසෙන පඤ්චසත්තති. භගවතා පන දෙසිතෙ තයො විමොක්ඛෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤවිමොක්ඛෙ නිද්දිසනතො ඉමෙසං තදවරොධතො ච ඉමෙ තයො න ගණෙතබ්බා, අජ්ඣත්තවිමොක්ඛාදයො තයොපි විමොක්ඛා චතුධා විත්ථාරවචනෙයෙව අන්තොගධත්තා න ගණෙතබ්බා, ‘‘පණිහිතො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො’’ති එත්ථ අප්පණිහිතො විමොක්ඛො පඨමං උද්දිට්ඨෙන එකනාමිකත්තා න ගණෙතබ්බො, එවං ඉමෙසු සත්තසු අපනීතෙසු සෙසා අට්ඨසට්ඨි විමොක්ඛා හොන්ති. එවං සන්තෙ සුඤ්ඤතවිමොක්ඛාදයො තයො පුන කස්මා උද්දිට්ඨාති චෙ? උද්දෙසෙන සඞ්ගහෙත්වා තෙසම්පි නිද්දෙසකරණත්ථං. අජ්ඣත්තවුට්ඨානාදයො පන තයො පභෙදං විනා මූලරාසිවසෙන [Pg.150] උද්දිට්ඨා, පණිහිතවිමොක්ඛපටිපක්ඛවසෙන පුන අප්පණිහිතො විමොක්ඛො උද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො.

अशा प्रकारे भगवंतांनी उपदेशिलेल्या तीन महावस्तुक (महान आधार असलेल्या) विमोक्षांचा निर्देश करून, त्याच निर्देशाच्या आधारे इतरही विमोक्षांचा निर्देश करण्याची इच्छा धरून 'शिवाय अडुसष्ट विमोक्ष' (अट्ठसट्ठि विमोक्खा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अपि च' (शिवाय) हा शब्द दुसरा पर्याय दर्शवण्यासाठी आहे. ते अडुसष्ट कसे होतात, ते पंच्याहत्तर (पञ्चसत्तति) नाहीत का? असे विचारल्यास, हे सत्य आहे की, शब्दांच्या थेट अर्थानुसार ते पंच्याहत्तर होतात. परंतु भगवंतांनी उपदेशिलेल्या तीन विमोक्षांना वगळून इतर विमोक्षांचा निर्देश केल्यामुळे आणि त्यांचा यातच समावेश होत असल्यामुळे, हे तीन विमोक्ष मोजले जाऊ नयेत. अध्यात्म-विमोक्ष इत्यादी तीन विमोक्ष देखील चार प्रकारे केलेल्या विस्तृत कथनातच समाविष्ट असल्यामुळे ते मोजले जाऊ नयेत. 'प्रणिहित विमोक्ष, अप्रणिहित विमोक्ष' यामध्ये 'अप्रणिहित विमोक्ष' हा आधीच निर्दिष्ट केलेल्या विमोक्षाशी समान नावाचा असल्यामुळे मोजला जाऊ नये. अशा प्रकारे या सात विमोक्षांना वगळले असता, उर्वरित अडुसष्ट विमोक्ष होतात. असे असताना, शून्यता-विमोक्ष इत्यादी तीन विमोक्ष पुन्हा कशासाठी निर्दिष्ट केले आहेत? असे विचारल्यास, संक्षेपाने संग्रह करून त्यांचाही निर्देश करण्यासाठी ते निर्दिष्ट केले आहेत. परंतु अध्यात्म-उत्थान इत्यादी तीन विमोक्ष हे भेदांशिवाय मूळ राशीच्या (समूहाच्या) रूपाने निर्दिष्ट केले आहेत, आणि प्रणिहित विमोक्षाच्या प्रतिपक्षाच्या (विरोधी) रूपाने पुन्हा अप्रणिहित विमोक्ष निर्दिष्ट केला आहे, असे समजावे.

අජ්ඣත්තවුට්ඨානාදීසු අජ්ඣත්තතො වුට්ඨාතීති අජ්ඣත්තවුට්ඨානො. අනුලොමෙන්තීති අනුලොමා. අජ්ඣත්තවුට්ඨානානං පටිප්පස්සද්ධි අපගමා අජ්ඣත්තවුට්ඨානපටිප්පස්සද්ධි. රූපීති අජ්ඣත්තං කෙසාදීසු උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං, තං රූපමස්ස අත්ථීති රූපී රූපානි පස්සතීති බහිද්ධා නීලකසිණාදිරූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති. ඉමිනා අජ්ඣත්තබහිද්ධාවත්ථුකෙසු කසිණෙසු ඣානපටිලාභො දස්සිතො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී, අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානොති අත්ථො. ඉමිනා බහිද්ධා පරිකම්මං කත්වා බහිද්ධාව පටිලද්ධජ්ඣානතා දස්සිතා. සුභන්තෙව අධිමුත්තොති ‘‘සුභ’’මිච්චෙව ආරම්මණෙ අධිමුත්තො. තත්ථ කිඤ්චාපි අන්තොඅප්පනායං ‘‘සුභ’’න්ති ආභොගො නත්ථි, යො පන අප්පටිකූලාකාරෙන සත්තාරම්මණං ඵරන්තො විහරති, සො යස්මා ‘‘සුභ’’න්තෙව අධිමුත්තො හොති, තස්මා එවං උද්දෙසො කතොති. අප්පිතප්පිතසමයෙ එව වික්ඛම්භනවිමුත්තිසබ්භාවතො සමයවිමොක්ඛො. සොයෙව සකිච්චකරණවසෙන අප්පිතසමයෙ එව නියුත්තොති සාමයිකො. සාමායිකොතිපි පාඨො. කොපෙතුං භඤ්ජිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය කුප්පො. ලොකං අනතික්කමනතො ලොකෙ නියුත්තොති ලොකිකො. ලොකියොතිපි පාඨො. ලොකං උත්තරති, උත්තිණ්ණොති වා ලොකුත්තරො. ආරම්මණකරණවසෙන සහ ආසවෙහීති සාසවො. ආරම්මණකරණවසෙන සම්පයොගවසෙන ච නත්ථෙත්ථ ආසවාති අනාසවො. රූපසඞ්ඛාතෙන සහ ආමිසෙනාති සාමිසො. සබ්බසො රූපාරූපප්පහානා නිරාමිසතොපි නිරාමිසතරොති නිරාමිසා නිරාමිසතරො. පණිහිතොති තණ්හාවසෙන පණිහිතො පත්ථිතො. ආරම්මණකරණවසෙන සඤ්ඤොජනෙහි සංයුත්තත්තා සඤ්ඤුත්තො. එකත්තවිමොක්ඛොති කිලෙසෙහි අනජ්ඣාරුළ්හත්තා එකසභාවො විමොක්ඛො. සඤ්ඤාවිමොක්ඛොති විපස්සනාඤාණමෙව විපරීතසඤ්ඤාය විමුච්චනතො සඤ්ඤාවිමොක්ඛො. තදෙව විපස්සනාඤාණං සම්මොහතො විමුච්චනවසෙන ඤාණමෙව විමොක්ඛොති ඤාණවිමොක්ඛො. සීතිසියාවිමොක්ඛොති විපස්සනාඤාණමෙව සීති භවෙය්‍යාති [Pg.151] පවත්තො විමොක්ඛො සීතිසියාවිමොක්ඛො. සීතිසිකාවිමොක්ඛොතිපි පාඨො, සීතිභාවිකාය විමොක්ඛොති තස්ස අත්ථං වණ්ණයන්ති. ඣානවිමොක්ඛොති උපචාරප්පනාභෙදං ලොකියලොකුත්තරභෙදඤ්ච ඣානමෙව විමොක්ඛො. අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති අනුපාදියිත්වා ගහණං අකත්වා චිත්තස්ස විමොක්ඛො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

अध्यात्म-उत्थान इत्यादींमध्ये स्वतःच्या अध्यात्मातून (अंतर्भागातून) उठतो (बाहेर पडतो) म्हणून 'अध्यात्म-उत्थान' (अज्झत्तवुट्ठाना) म्हणतात. अनुकूल करतात म्हणून 'अनुलोम' म्हणतात. अध्यात्म-उत्थानाचे शांत होणे किंवा निघून जाणे म्हणजे 'अध्यात्म-उत्थान-प्रतिप्रस्रब्धी' (अज्झत्तवुट्ठानापटिप्पस्सद्धि) होय. 'रूपी' म्हणजे स्वतःच्या शरीरातील केस इत्यादींवर उत्पन्न केलेले रूपावचर ध्यान हे 'रूप' आहे, ते रूप ज्याच्याकडे आहे तो 'रूपी' होय. 'रूपांना पाहतो' म्हणजे बाहेरील नील-कसिण इत्यादी रूपांना ध्यान-चक्षूने पाहतो. याद्वारे आंतरिक आणि बाह्य वस्तू असलेल्या कसिणांमध्ये ध्यानाची प्राप्ती दर्शविली आहे. 'अध्यात्म अरूपसंज्ञी' म्हणजे अध्यात्मात (स्वतःमध्ये) रूपसंज्ञा नसलेला, म्हणजेच स्वतःच्या केस इत्यादींवर रूपावचर ध्यान उत्पन्न न केलेला असा अर्थ आहे. याद्वारे बाह्य भागात परिकर्म करून बाह्यतःच ध्यान प्राप्त केल्याचे दर्शविले आहे. 'शुभ असेच अधिमुक्त' म्हणजे आलंबनामध्ये 'शुभ' अशा प्रकारेच अधिमुक्त (दृढनिश्चयी) झालेला. तेथे जरी अर्पणा समाधीच्या आत 'शुभ' असा विचार (आभोग) नसला, तरी जो प्रतिकूल नसलेल्या आकाराने सत्त्व-आलंबनाला व्यापून विहार करतो, तो 'शुभ' असेच अधिमुक्त होत असल्यामुळे, तसा उद्देश (निर्देश) केला आहे, असे समजावे. केवळ अर्पणा समाधीच्या वेळीच विक्षेपण-विमुक्तीच्या (विक्खम्भनविमुत्तीच्या) अस्तित्वामुळे त्याला 'समयविमोक्ष' म्हणतात. तोच आपल्या कार्याचे संपादन करण्याच्या दृष्टीने अर्पणाच्या वेळीच युक्त असतो म्हणून 'सामयिक' होय. 'सामायिक' असाही पाठ आहे. नष्ट किंवा खंडित होण्यास योग्य असल्यामुळे 'कुप्प' (अस्थिर) म्हणतात. लोकाचे उल्लंघन न केल्यामुळे लोकातच युक्त असलेला तो 'लौकिक' होय. 'लोकीय' असाही पाठ आहे. जो लोकाच्या पलीकडे जातो किंवा पार झाला आहे तो 'लोकोत्तर' होय. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने आसवांसह असणारा तो 'सास्रव' (सासवा) होय. आलंबन करण्याच्या आणि संप्रयोगाच्या (सहयोगाच्या) दृष्टीने ज्यात आसव नाहीत, तो 'अनास्रव' (अनासवा) होय. रूप नावाच्या आमिषासह असणारा तो 'सामिष' (सामिस) होय. सर्व प्रकारे रूप आणि अरूपाचा प्रहाण केल्यामुळे निरामिषापेक्षाही अधिक निरामिष असलेला तो 'निरामिष' किंवा 'निरामिषतर' होय. 'प्रणिहित' म्हणजे तृष्णेच्या वशाने प्रणिहित (इच्छित) केलेले. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने संयोजनांशी युक्त असल्यामुळे 'संयुक्त' (संयुत्त) होय. 'एकत्वविमोक्ष' म्हणजे क्लेशांनी न व्यापल्यामुळे एकच स्वभाव असलेला विमोक्ष होय. 'संज्ञाविमोक्ष' म्हणजे विपश्यना-ज्ञानच विपरीत संज्ञेपासून मुक्त होत असल्यामुळे 'संज्ञाविमोक्ष' होय. तेच विपश्यना-ज्ञान संमोहापासून (मोहापासून) मुक्त होण्याच्या दृष्टीने ज्ञानच विमोक्ष असल्यामुळे 'ज्ञानविमोक्ष' होय. 'शीतिसियाविमोक्ष' म्हणजे विपश्यना-ज्ञानच 'शीतल (शांत) व्हावे' या हेतूने प्रवृत्त झालेला विमोक्ष म्हणजे 'शीतिसियाविमोक्ष' होय. 'शीतिसिकाविमोक्ष' असाही पाठ आहे; 'शीतलता निर्माण करणाऱ्या चित्ताच्या संदर्भात प्रवृत्त झालेला विमोक्ष' असा त्याचा अर्थ वर्णन करतात. 'ध्यानविमोक्ष' म्हणजे उपचार व अर्पणा असा भेद असलेला आणि लौकिक व लोकोत्तर असा भेद असलेला ध्यानच विमोक्ष होय. 'अनुपादा चित्ताचा विमोक्ष' म्हणजे उपादान न करता, ग्रहण न करता चित्ताचा विमोक्ष होणे होय. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

විමොක්ඛුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विमोक्ष-उद्देश-वर्णन समाप्त झाले.

2. විමොක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා

२. विमोक्ष-निर्देश-वर्णन

210. කතමොතිආදිකෙ උද්දෙසස්ස නිද්දෙසෙ ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං උපපරික්ඛති. සුඤ්ඤමිදන්ති ඉදං ඛන්ධපඤ්චකං සුඤ්ඤං. කෙන සුඤ්ඤං? අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා. තත්ථ අත්තෙන වාති බාලජනපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවා තෙන අත්තනා ච සුඤ්ඤං. අත්තනියෙන වාති තස්ස පරිකප්පිතස්ස අත්තනො සන්තකෙන ච සුඤ්ඤං. අත්තනො අභාවෙනෙව අත්තනියාභාවො. අත්තනියඤ්ච නාම නිච්චං වා සියා සුඛං වා, තදුභයම්පි නත්ථි. තෙන නිච්චපටික්ඛෙපෙන අනිච්චානුපස්සනා, සුඛපටික්ඛෙපෙන දුක්ඛානුපස්සනා ච වුත්තා හොති. සුඤ්ඤමිදං අත්තෙන වාති අනත්තානුපස්සනායෙව වුත්තා. සොති සො එවං තීහි අනුපස්සනාහි විපස්සමානො භික්ඛු. අභිනිවෙසං න කරොතීති අනත්තානුපස්සනාවසෙන අත්තාභිනිවෙසං න කරොති.

२१०. कतम इत्यादी उद्देशाच्या निर्देशामध्ये 'असे प्रतिसंचिक्षण करतो' म्हणजे अशा प्रकारे विचार करतो (परीक्षण करतो). 'हे शून्य आहे' म्हणजे हे पंचस्कंध शून्य आहेत. कशाने शून्य आहे? आत्म्याने किंवा आत्मीयाने (आत्म्याच्या मालकीच्या गोष्टीने) शून्य आहे. त्यामध्ये, 'आत्म्याने' म्हणजे अज्ञानी लोकांनी कल्पिलेल्या आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे, त्या आत्म्याने शून्य आहे. 'आत्मीयाने' म्हणजे त्या कल्पिलेल्या आत्म्याच्या मालकीच्या गोष्टीने शून्य आहे. आत्म्याचा अभाव असल्यामुळेच आत्मीयाचा (आत्म्याच्या मालकीच्या गोष्टीचा) अभाव असतो. आणि आत्मीय हे नित्य किंवा सुखकारक असावे लागते, परंतु हे दोन्हीही (पंचस्कंधात) आढळत नाहीत. त्यामुळे नित्याचा निषेध केल्याने अनित्यानुपश्यना आणि सुखाचा निषेध केल्याने दुःखानुपश्यना सांगितली गेली आहे. 'हे आत्म्याने शून्य आहे' याद्वारे अनात्मानुपश्यनाच सांगितली आहे. 'तो' म्हणजे अशा प्रकारे तीन अनुपश्यनांद्वारे विपश्यना करणारा भिक्खू. 'अभिनिवेश करत नाही' म्हणजे अनात्मानुपश्यनेच्या द्वारे आत्म-अभिनिवेश (आत्मभावाने ग्रहण करणे) करत नाही.

නිමිත්තං න කරොතීති අනිච්චානුපස්සනාවසෙන නිච්චනිමිත්තං න කරොති. පණිධිං න කරොතීති දුක්ඛානුපස්සනාවසෙන පණිධිං න කරොති. ඉමෙ තයො විමොක්ඛා පරියායෙන විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙනාපි ලබ්භන්ති, නිප්පරියායෙන පන සමුච්ඡෙදවසෙන මග්ගක්ඛණෙයෙව. චත්තාරි ඣානානි අජ්ඣත්තං නීවරණාදීහි වුට්ඨානතො අජ්ඣත්තවුට්ඨානො විමොක්ඛො. චතස්සො අරූපසමාපත්තියො ආරම්මණෙහි වුට්ඨානතො බහිද්ධාවුට්ඨානො විමොක්ඛො. ආරම්මණම්පි හි බාහිරායතනානි විය ඉධ ‘‘බහිද්ධා’’ති වුත්තං. ඉමෙ ද්වෙ වික්ඛම්භනවිමොක්ඛා, දුභතො වුට්ඨානො පන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛො.

'निमित्त करत नाही' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेच्या द्वारे नित्य-निमित्त करत नाही. 'प्रणिधी (इच्छा) करत नाही' म्हणजे दुःखानुपश्यनेच्या द्वारे प्रणिधी करत नाही. हे तीन विमोक्ष पर्यायाने (गौण अर्थाने) विपश्यनेच्या क्षणी तदंग-प्रहाणाच्या रूपाने देखील प्राप्त होतात, परंतु मुख्य अर्थाने (निःपर्यायाने) समुच्छेद-प्रहाणाच्या रूपाने केवळ मार्गक्षणीच प्राप्त होतात. चार ध्याने ही अध्यात्मात (अंतर्भागात) नीवरणादींपासून उठत (मुक्त होत) असल्यामुळे 'अध्यात्म-उत्थान विमोक्ष' म्हणतात. चार अरूप समापत्ती या आलंबनांपासून उठत असल्यामुळे 'बाह्य-उत्थान विमोक्ष' म्हणतात. कारण येथे आलंबनाला देखील बाह्य आयतनांप्रमाणे 'बाह्य' (बहिद्धा) असे म्हटले आहे. हे दोन्ही विक्षेपण-विमोक्ष (विक्खम्भनविमोक्ष) आहेत, तर दोन्ही बाजूंनी उठणे (दुभतो-वुट्ठान) हा समुच्छेद-विमोक्ष आहे.

නීවරණෙහි වුට්ඨාතීතිආදීහි අජ්ඣත්තවුට්ඨානං සරූපතො වුත්තං. රූපසඤ්ඤායාතිආදීහි කසිණාදිආරම්මණසමතික්කමස්ස පාකටත්තා තං [Pg.152] අවත්වා සුත්තන්තෙසු වුත්තරූපසඤ්ඤාදිසමතික්කමො වුත්තො. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසාති සමාසපදං, සක්කායදිට්ඨියා විචිකිච්ඡාය සීලබ්බතපරාමාසාති විච්ඡෙදො. අයමෙව වා පාඨො.

'नीवरणांपासून उठतो' इत्यादी वाक्यांद्वारे अध्यात्म-उत्थान हे त्याच्या मूळ स्वरूपात सांगितले आहे. 'रूपसंज्ञेच्या' इत्यादी शब्दांद्वारे कसिण इत्यादी आलंबनांचे उल्लंघन स्पष्ट असल्यामुळे, ते न सांगता सूत्रांमध्ये सांगितलेले रूपसंज्ञा इत्यादींचे उल्लंघन सांगितले आहे. 'सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासा' हे समासपद आहे, त्याचा विग्रह 'सक्कायदिट्ठिया विचिकिच्छाय सीलब्बतपरामासा' असा करावा. किंवा हाच मूळ पाठ आहे.

211. විතක්කො චාතිආදීහි ඣානානං සමාපත්තීනඤ්ච උපචාරභූමියො වුත්තා. අනිච්චානුපස්සනාතිආදීහි චතුන්නං මග්ගානං පුබ්බභාගවිපස්සනා වුත්තා. පටිලාභො වාති පඤ්චවිධවසිප්පත්තියා බ්‍යාපිතො පත්ථටො ලාභොති පටිලාභො. වසිප්පත්තියා හි සබ්බො ඣානපයොගො ච සමාපත්තිපයොගො ච පටිප්පස්සද්ධො හොති, තස්මා පටිලාභො ‘‘පටිප්පස්සද්ධිවිමොක්ඛො’’ති වුත්තො. විපාකො පන ඣානස්ස සමාපත්තියා ච පටිප්පස්සද්ධි හොතීති උජුකමෙව. කෙචි පන ‘‘උපචාරපයොගස්ස පටිප්පස්සද්ධත්තා ඣානස්ස සමාපත්තියා ච පටිලාභො හොති, තස්මා ඣානසමාපත්තිපටිලාභො ‘පටිප්පස්සද්ධිවිමොක්ඛො’ති වුච්චතී’’ති වදන්ති.

२११. 'वितर्क च' इत्यादी शब्दांद्वारे ध्यानांच्या आणि समापत्तींच्या उपचार-भूमी सांगितल्या आहेत. 'अनित्यानुपश्यना' इत्यादी शब्दांद्वारे चार मार्गांची पूर्वभाग-विपश्यना सांगितली आहे. 'प्रतिलाभ' म्हणजे पाच प्रकारच्या वशीभावाच्या (वसिप्पत्तीच्या) प्राप्तीने व्यापलेला आणि पसरलेला लाभ म्हणजे प्रतिलाभ होय. कारण वशीभावाच्या प्राप्तीने सर्व ध्यान-प्रयोग आणि समापत्ती-प्रयोग शांत (प्रतिप्रस्रब्ध) होतात, म्हणून प्रतिलाभाला 'प्रतिप्रस्रब्धी-विमोक्ष' असे म्हटले आहे. विपाक हा ध्यानाचा आणि समापत्तीचा शांत होण्याचा काळ (प्रतिप्रस्रब्धी) असतो, हे अगदी सरळ आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "उपचार-प्रयोगाच्या शांततेमुळे ध्यानाची आणि समापत्तीची प्राप्ती होते, म्हणून ध्यान-समापत्तीच्या प्राप्तीला 'प्रतिप्रस्रब्धी-विमोक्ष' असे म्हटले जाते."

212. අජ්ඣත්තන්ති අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තං. පච්චත්තන්ති අත්තානං පටිච්ච පවත්තං. උභයෙනාපි නියකජ්ඣත්තමෙව දීපෙති නීලනිමිත්තන්ති නීලමෙව. නීලසඤ්ඤං පටිලභතීති තස්මිං නීලනිමිත්තෙ නීලමිතිසඤ්ඤං පටිලභති. සුග්ගහිතං කරොතීති පරිකම්මභූමියං සුට්ඨු උග්ගහිතං කරොති. සූපධාරිතං උපධාරෙතීති උපචාරභූමියං සුට්ඨු උපධාරිතං කත්වා උපධාරෙති. ස්වාවත්ථිතං අවත්ථාපෙතීති අප්පනාභූමියං සුට්ඨු නිච්ඡිතං නිච්ඡිනාති. වවත්ථාපෙතීතිපි පාඨො. අජ්ඣත්තඤ්හි නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකායං වා කරොති. බහිද්ධා නීලනිමිත්තෙති නීලපුප්ඵනීලවත්ථනීලධාතූනං අඤ්ඤතරෙ නීලකසිණෙ. චිත්තං උපසංහරතීති චිත්තං උපනෙති. පීතාදීසුපි එසෙව නයො. ආසෙවතීති තමෙව සඤ්ඤං ආදිතො සෙවති. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. බහුලීකරොතීති පුනප්පුනං කරොති. රූපන්ති නීලනිමිත්තං රූපං. රූපසඤ්ඤීති තස්මිං රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී. අජ්ඣත්තං පීතනිමිත්තාදීසු පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා අක්ඛීනං පීතට්ඨානෙ වා කරොති. ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා හත්ථතලපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති. ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. අජ්ඣත්තං අරූපන්ති අජ්ඣත්තං රූපනිමිත්තං නත්ථීති අත්ථො.

२१२. "अज्झत्तं" (अध्यात्म) म्हणजे स्वतःला उद्देशून प्रवृत्त झालेले. "पच्चत्तं" (प्रत्येक) म्हणजे स्वतःला अनुसरून प्रवृत्त झालेले. या दोन्ही शब्दांनी स्वतःचेच अध्यात्म दर्शविले जाते. "नीलनिमित्तं" म्हणजे केवळ निळे रूप किंवा नील कसिणामध्ये प्राप्त होणारे उद्ग्रह निमित्त. "नीलसञ्ञं पटिलभति" म्हणजे त्या नील निमित्तामध्ये 'हे निळे आहे' अशी संज्ञा प्राप्त करतो. "सुग्गहीतं करोति" म्हणजे परिकर्म भूमीमध्ये चांगल्या प्रकारे ग्रहण करतो. "सूपधारितं उपधारेति" म्हणजे उपचार भूमीमध्ये चांगल्या प्रकारे धारण करून मनात ठेवतो. "स्वावत्थितं अवट्ठापेति" म्हणजे अर्पणा भूमीमध्ये चांगल्या प्रकारे निश्चित करतो. 'ववत्थापेति' असाही पाठ आढळतो. अध्यात्मात नील परिकर्म करणारा साधक केसांवर, पित्तावर किंवा डोळ्यांच्या बाहुलीवर लक्ष केंद्रित करतो. "बहिद्धा नीलनिमित्तं" म्हणजे निळी फुले, निळे वस्त्र किंवा निळे धातू यांपैकी कोणत्याही एका नील कसिणावर चित्त एकाग्र करतो. "चित्तं उपसंहरति" म्हणजे चित्त तिकडे नेतो. पीत इत्यादी कसिणांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. "आसेवति" म्हणजे सुरुवातीपासून त्याच संज्ञेचे सेवन करतो. "भावेति" म्हणजे वाढवतो. "बहुलीकरोति" म्हणजे पुन्हा पुन्हा करतो. "रूपं" म्हणजे नील निमित्त रूप. "रूपसञ्ञी" म्हणजे त्या रूपात जी संज्ञा उत्पन्न होते ती रूपसंज्ञा होय; ती ज्या साधकाजवळ असते तो रूपसंज्ञी होय. अध्यात्मात पीत निमित्त इत्यादींवर पीत परिकर्म करणारा साधक चरबीवर, त्वचेवर किंवा डोळ्यांतील पिवळ्या भागावर लक्ष केंद्रित करतो. लोहित परिकर्म करणारा साधक मांसावर, रक्तावर, जिभेवर, हाताच्या तळव्यांवर व पायाच्या तळव्यांवर किंवा डोळ्यांतील लाल भागावर लक्ष केंद्रित करतो. ओदात परिकर्म करणारा साधक हाडांवर, दातांवर, नखांवर किंवा डोळ्यांतील पांढऱ्या भागावर लक्ष केंद्रित करतो. "अज्झत्तं अरूपं" म्हणजे अध्यात्मात रूपनिमित्त नाही, असा अर्थ आहे.

මෙත්තාසහගතෙනාති [Pg.153] පඨමදුතියතතියජ්ඣානවසෙන මෙත්තාය සමන්නාගතෙන. චෙතසාති චිත්තෙන. එකං දිසන්ති එකං එකිස්සා දිසාය පඨමපරිග්ගහිතං සත්තං උපාදාය එකදිසාපරියාපන්නසත්තඵරණවසෙන වුත්තං. ඵරිත්වාති ඵුසිත්වා ආරම්මණං කත්වා. විහරතීති බ්‍රහ්මවිහාරාධිට්ඨිතං ඉරියාපථවිහාරං පවත්තෙති. තථා දුතියන්ති යථා පුරත්ථිමාදීසු යංකිඤ්චි එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථෙව තදනන්තරං දුතියං තතියං චතුත්ථං වාති අත්ථො. ඉති උද්ධන්ති එතෙනෙව නයෙන උපරිමං දිසන්ති වුත්තං හොති. අධො තිරියන්ති අධොදිසම්පි තිරියං දිසම්පි එවමෙව. තත්ථ ච අධොති හෙට්ඨා. තිරියන්ති අනුදිසා. එවං සබ්බදිසාසු අස්සමණ්ඩලිකාය අස්සමිව මෙත්තාසහගතං චිත්තං සාරෙතිපි පච්චාසාරෙතිපීති. එත්තාවතා එකමෙකං දිසං පරිග්ගහෙත්වා ඔධිසො මෙත්තාඵරණං දස්සිතං. සබ්බධීතිආදි පන අනොධිසො දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සබ්බධීති සබ්බත්ථ. සබ්බත්තතායාති සබ්බෙසු හීනමජ්ඣිමුක්කට්ඨමිත්තසපත්තමජ්ඣත්තාදිප්පභෙදෙසු අත්තතාය, ‘‘අයං පරසත්තො’’ති විභාගං අකත්වා අත්තසමතායාති වුත්තං හොති. අථ වා සබ්බත්තතායාති සබ්බෙන චිත්තභාවෙන, ඊසකම්පි බහි අවික්ඛිපමානොති වුත්තං හොති. සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං, සබ්බසත්තයුත්තන්ති අත්ථො. සබ්බවන්තන්තිපි පාඨො. ලොකන්ති සත්තලොකං.

"मेत्तासहगतेन" म्हणजे पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या ध्यानाच्या द्वारे मैत्रीने युक्त असलेल्या. "चेतसा" म्हणजे चित्ताने. "एकं दिसं" हा शब्द एका विशिष्ट दिशेला प्रथम ग्रहण केलेल्या प्राण्याला उद्देशून, त्या दिशेतील सर्व प्राण्यांवर मैत्री पसरवण्याच्या अर्थाने वापरला आहे. "फरित्वा" म्हणजे स्पर्श करून, म्हणजेच आलंबन करून. "विहरति" म्हणजे ब्रह्मविहारयुक्त अशा ईर्यापथात राहतो. "तथा दुतियं" म्हणजे ज्याप्रमाणे पूर्व इत्यादी दिशांपैकी कोणत्याही एका दिशेला मैत्रीने व्यापून राहतो, त्याचप्रमाणे त्यानंतर दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेलाही व्यापून राहतो, असा अर्थ आहे. "इति उद्धं" म्हणजे याच पद्धतीने वरच्या दिशेलाही व्यापून राहतो, असा अर्थ होतो. "अधो तिरियं" म्हणजे खालच्या दिशेला आणि तिरप्या दिशेलाही याचप्रमाणे व्यापून राहतो. त्यामध्ये "अधो" म्हणजे खाली आणि "तिरियं" म्हणजे उपदिशा. अशा प्रकारे सर्व दिशांमध्ये, जसे घोड्यांच्या पागेत घोड्याला गोल फिरवले जाते, त्याप्रमाणे मैत्रीयुक्त चित्ताला सर्व दिशांमध्ये फिरवले जाते आणि परत आणले जाते, असे समजावे. एवढ्या विवेचनाने एकेका दिशेला ग्रहण करून मर्यादित स्वरूपात मैत्री पसरवणे दर्शविले आहे. परंतु "सब्बधी" इत्यादी शब्द अमर्यादित मैत्री दर्शवण्यासाठी वापरले आहेत. त्यामध्ये "सब्बधी" म्हणजे सर्वत्र. "सब्बत्तताय" म्हणजे हीन, मध्यम, प्रणीत, मित्र, शत्रू, तटस्थ इत्यादी भेद असलेल्या सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःप्रमाणेच, "हा दुसरा प्राणी आहे" असा भेद न करता मैत्रीभाव ठेवणे होय. किंवा "सब्बत्तताय" म्हणजे संपूर्ण चित्तभावाने, थोडेही बाहेर न भरकटता एकाग्र राहणे, असा अर्थ आहे. "सब्बावन्तं" म्हणजे सर्व प्राण्यांनी युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. 'सब्बवन्तं' असाही पाठ आढळतो. "लोकं" म्हणजे सत्त्वलोक.

විපුලෙනාති එවමාදිපරියායදස්සනතො පනෙත්ථ පුන ‘‘මෙත්තාසහගතෙනා’’ති වුත්තං. යස්මා වා එත්ථ ඔධිසො ඵරණෙ විය පුන තථාසද්දො වා ඉති-සද්දො වා න වුත්තො, තස්මා පුන ‘‘මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා’’ති වුත්තං, නිගමනවසෙන වා එතං වුත්තං. විපුලෙනාති එත්ථ ඵරණවසෙන විපුලතා දට්ඨබ්බා. භූමිවසෙන පන තං මහග්ගතං. තඤ්හි කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතාය විපුලඵලතාය දීඝසන්තානතාය ච මහන්තභාවං ගතං, මහන්තෙහි වා උළාරච්ඡන්දවීරියචිත්තපඤ්ඤෙහි ගතං පටිපන්නන්ති මහග්ගතං. පගුණවසෙන අප්පමාණසත්තාරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං. බ්‍යාපාදපච්චත්ථිකප්පහානෙන අවෙරං. දොමනස්සප්පහානතො අබ්‍යාපජ්ජං, නිද්දුක්ඛන්ති වුත්තං හොති. අප්පටිකූලා හොන්තීති භික්ඛුනො චිත්තස්ස අප්පටිකූලා හුත්වා උපට්ඨහන්ති. සෙසෙසුපි වුත්තනයෙනෙව කරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛාවසෙන යොජෙතබ්බං. කරුණාය විහෙසාපච්චත්ථිකප්පහානෙන අවෙරං, මුදිතාය අරතිපච්චත්ථිකප්පහානෙන.

"विपुलेन" इत्यादी पर्यायी शब्दांच्या दर्शनामुळे येथे पुन्हा "मेत्तासहगतेन" असे म्हटले आहे. किंवा ज्या अर्थी येथे मर्यादित प्रसाराप्रमाणे पुन्हा 'तथा' किंवा 'इति' शब्द वापरलेला नाही, म्हणून पुन्हा "मेत्तासहगतेन चेतसा" असे म्हटले आहे, किंवा हे निष्कर्षाच्या स्वरूपात म्हटले आहे. "विपुलेन" यामध्ये प्रसाराच्या दृष्टीने विपुलता समजली पाहिजे. भूमीच्या दृष्टीने ते "महग्गतं" आहे. कारण क्लेशांचे दमन करण्याच्या सामर्थ्यामुळे, विपुल फळ देणारे असल्यामुळे आणि दीर्घ काळ टिकणारे असल्यामुळे ते महानतेला प्राप्त झाले आहे; किंवा महान अशा उदार छंद, वीर्य, चित्त आणि प्रज्ञेने युक्त असलेल्या पुरुषांनी प्राप्त केलेले असल्यामुळे त्याला 'महग्गत' म्हणतात. अभ्यासाच्या दृष्टीने आणि अमर्याद प्राण्यांचे आलंबन असल्यामुळे ते "अप्पमाणं" आहे. व्यापाद या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते "अवेरं" आहे. दौर्मनस्याचा नाश केल्यामुळे ते "अब्यापज्जं" म्हणजेच दुःखरहित आहे, असे म्हटले आहे. "अप्पटिकूला होन्ति" म्हणजे भिक्खूच्या चित्ताला ते प्रतिकूल न वाटता अनुकूल होऊन प्रकट होतात. उर्वरित ब्रह्मविहारांच्या बाबतीतही याच पद्धतीने करुणा, मुदिता आणि उपेक्षेच्या स्वरूपात अर्थ लावला पाहिजे. करुणेमध्ये विहेसा या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते 'अवेरं' आहे, आणि मुदितेमध्ये अरती या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते 'अवेरं' आहे.

උපෙක්ඛාසහගතෙනාති [Pg.154] චතුත්ථජ්ඣානවසෙන උපෙක්ඛාය සමන්නාගතෙන. රාගපච්චත්ථිකප්පහානෙන අවෙරං, ගෙහසිතසොමනස්සප්පහානතො අබ්‍යාපජ්ජං. සබ්බම්පි හි අකුසලං කිලෙසපරිළාහයොගතො සබ්‍යාපජ්ජමෙවාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

"उपेक्खासहगतेन" म्हणजे चौथ्या ध्यानाच्या द्वारे उपेक्षेने युक्त असलेल्या. राग या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते "अवेरं" आहे, आणि गृहसित सौमनस्याचा नाश केल्यामुळे ते "अब्यापज्जं" आहे. कारण सर्वच अकुशल धर्म हे क्लेशांच्या परिदाहाशी युक्त असल्यामुळे व्यापादयुक्तच असतात; हा या करुणा इत्यादींमधील विशेष फरक आहे।

213. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන, සබ්බාසං වා, අනවසෙසානන්ති අත්ථො. රූපසඤ්ඤානන්ති සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානානඤ්චෙව තදාරම්මණානඤ්ච. රූපාවචරජ්ඣානම්පි හි රූපන්ති වුච්චති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.209; ධ. ස. 248), තස්ස ආරම්මණම්පි බහිද්ධා රූපානි පස්සති ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’තිආදීසු (ධ. ස. 223). තස්මා ඉධ රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤාති එවං සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානස්සෙතං අධිවචනං. රූපං සඤ්ඤා අස්සාති රූපසඤ්ඤං, රූපමස්ස නාමන්ති වුත්තං හොති. එවං පථවීකසිණාදිභෙදස්ස තදාරම්මණස්ස චෙතං අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බං. සමතික්කමාති විරාගා නිරොධා ච. කිං වුත්තං හොති? එතාසං කුසලවිපාකකිරියාවසෙන පඤ්චදසන්නං ඣානසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං, එතෙසඤ්ච පථවීකසිණාදිවසෙන නවන්නං ආරම්මණසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං සබ්බාකාරෙන, අනවසෙසානං වා විරාගා ච නිරොධා ච විරාගහෙතු චෙව නිරොධහෙතු ච ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. න හි සක්කා සබ්බසො අනතික්කන්තරූපසඤ්ඤෙන එතං උපසම්පජ්ජ විහරිතුන්ති. යස්මා පන ආරම්මණසමතික්කමෙන පත්තබ්බා එතා සමාපත්තියො, න එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ පඨමජ්ඣානාදීනි විය. ආරම්මණෙ අවිරත්තස්ස ච සඤ්ඤාසමතික්කමො න හොති, තස්මා අයං ආරම්මණසමතික්කමවසෙනාපි අත්ථවණ්ණනා කතාති වෙදිතබ්බා.

२१३. सब्बसो (सर्व प्रकारे) म्हणजे सर्व प्रकारे, किंवा सर्वांचे, काहीही शिल्लक न ठेवता (निरवशेष) असा अर्थ आहे. रूपसंज्ञा म्हणजे संज्ञेला मुख्य करून सांगितलेल्या रूपावचर ध्यानांचे आणि त्यांच्या आलंबनांचे नाव आहे. कारण रूपावचर ध्यानाला देखील 'रूप' म्हटले जाते, जसे की 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी पाठांमध्ये. त्याच्या आलंबनाला देखील 'बाहेर सुवर्ण आणि दुर्वर्ण रूपांना पाहतो' इत्यादी पाठांमध्ये 'रूप' म्हटले जाते. म्हणून येथे रूपातील संज्ञा म्हणजे 'रूपसंज्ञा' होय. अशा प्रकारे संज्ञेला मुख्य करून सांगितलेल्या रूपावचर ध्यानाचे हे नाव (अधिवचन) आहे. ज्याचे रूप ही संज्ञा आहे ते 'रूपसंज्ञा' होय, म्हणजेच 'रूप हे याचे नाव आहे' असे म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे, पृथ्वीकसिण इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या त्याच्या आलंबनाचे देखील हे नाव आहे, असे जाणावे. 'समतिक्कमा' (अतिक्रमामुळे) म्हणजे विरागामुळे आणि निरोधामुळे. काय सांगितले गेले आहे? कुशल, विपाक आणि क्रिया यांच्या वशाने ध्यान संज्ञित असलेल्या या पंधरा रूपसंज्ञांच्या, आणि पृथ्वीकसिण इत्यादींच्या वशाने आलंबन संज्ञित असलेल्या या नऊ रूपसंज्ञांच्या, सर्व प्रकारे किंवा निरवशेषपणे विरागामुळे आणि निरोधामुळे, म्हणजेच विरागाच्या हेतूने आणि निरोधाच्या हेतूने, आकासानञ्चायतन ध्यानाला प्राप्त (उपसंपन्न) करून विहरतो. कारण रूपसंज्ञेचे सर्व प्रकारे अतिक्रमण न करता यात उपसंपन्न होऊन विहरणे शक्य नाही, असे सांगितले गेले आहे. परंतु ज्या कारणाने आलंबनाच्या अतिक्रमणाने या समापत्ती प्राप्त करून घ्यायच्या असतात, एकाच आलंबनावर प्रथम ध्यान इत्यादींसारखे नाही. आणि आलंबनाविषयी विराग न झालेल्या व्यक्तीला संज्ञेचे अतिक्रमण होत नाही, म्हणून ही अर्थवर्णना आलंबनाच्या अतिक्रमणाच्या वशाने देखील केली आहे, असे जाणावे.

පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමාති චක්ඛාදීනං වත්ථූනං රූපාදීනං ආරම්මණානඤ්ච පටිඝාතෙන උප්පන්නා සඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා, රූපසඤ්ඤාදීනං එතං අධිවචනං. තාසං කුසලවිපාකානං පඤ්චන්නං, අකුසලවිපාකානං පඤ්චන්නන්ති සබ්බසො දසන්නම්පි පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා පහානා අසමුප්පාදා, අප්පවත්තිං කත්වාති වුත්තං හොති. කාමඤ්චෙතා පඨමජ්ඣානාදීනි සමාපන්නස්සපි න සන්ති, න හි තස්මිං සමයෙ පඤ්චද්වාරවසෙන චිත්තං පවත්තති, එවං සන්තෙපි අඤ්ඤත්ථ පහීනානං සුඛදුක්ඛානං චතුත්ථජ්ඣානෙ විය සක්කායදිට්ඨාදීනං තතියමග්ගෙ විය ච ඉමස්මිං ඣානෙ උස්සාහජනනත්ථං ඉමස්ස ඣානස්ස පසංසාවසෙන එතාසං එත්ථ [Pg.155] වචනං වෙදිතබ්බං. අථ වා කිඤ්චාපි තා රූපාවචරං සමාපන්නස්ස න සන්ති, අථ ඛො න පහීනත්තා න සන්ති. න හි රූපවිරාගාය රූපාවචරභාවනා සංවත්තති, රූපායත්තායෙව ච එතාසං පවත්ති. අයං පන භාවනා රූපවිරාගාය සංවත්තති, තස්මා තා එත්ථ පහීනාති වත්තුං වට්ටති. න කෙවලඤ්ච වත්තුං, එකංසෙනෙව එවං ධාරෙතුම්පි වට්ටති. තාසඤ්හි ඉතො පුබ්බෙ අප්පහීනත්තායෙව ‘‘පඨමජ්ඣානං සමාපන්නස්ස සද්දො කණ්ටකො’’ති (අ. නි. 10.72) වුත්තො භගවතා. ඉධ ච පහීනත්තායෙව අරූපසමාපත්තීනං ආනෙඤ්ජතා සන්තවිමොක්ඛතා ච වුත්තා.

प्रतिघसंज्ञांचा अस्त (पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा) म्हणजे चक्षु इत्यादी वस्तूंच्या (इंद्रियांच्या) आणि रूप इत्यादी आलंबनांच्या (विषयांच्या) संघर्षाने उत्पन्न झालेली संज्ञा 'प्रतिघसंज्ञा' होय. हे रूपसंज्ञा इत्यादींचे नाव आहे. त्या पाच कुशल-विपाक आणि पाच अकुशल-विपाक अशा सर्व प्रकारच्या दहा प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे, म्हणजेच प्रहाणामुळे, अनुत्पादामुळे, त्यांची अप्रवृत्ती केल्यामुळे, असे म्हटले गेले आहे. जरी या प्रतिघसंज्ञा प्रथम ध्यान इत्यादींमध्ये समापन्न झालेल्या व्यक्तीला देखील नसतात, कारण त्या वेळी पंचद्वाराच्या वशाने चित्त प्रवृत्त होत नाही. असे असले तरी, इतर ठिकाणी प्रहीण झालेल्या सुख-दुःखांचे चतुर्थ ध्यानात कथन केल्याप्रमाणे, आणि सत्कायदृष्टी इत्यादींचे तृतीय मार्गात (अनागामी मार्गात) कथन केल्याप्रमाणे, या ध्यानात उत्साह उत्पन्न करण्यासाठी, या ध्यानाच्या प्रशंसेच्या वशाने त्यांचे येथे कथन केले आहे, असे जाणावे. किंवा, जरी त्या प्रतिघसंज्ञा रूपावचर ध्यानात समापन्न झालेल्या व्यक्तीला नसतात, तरी देखील प्रहीण झाल्यामुळे नसतात असे नाही. कारण रूपाच्या विरागासाठी रूपावचर भावना संवर्तित होत नाही, आणि त्यांची प्रवृत्ती रूपावरच अवलंबून असते. परंतु ही भावना रूपाच्या विरागासाठी संवर्तित होते, म्हणून त्या प्रतिघसंज्ञा येथे प्रहीण झाल्या आहेत, असे म्हणणे योग्य आहे. केवळ म्हणणेच नव्हे, तर निश्चितपणे असे मानणे देखील योग्य आहे. कारण त्या प्रतिघसंज्ञा यापूर्वी प्रहीण न झाल्यामुळेच, 'प्रथम ध्यानात समापन्न झालेल्या व्यक्तीसाठी शब्द हा काटा आहे' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. आणि येथे त्या प्रहीण झाल्यामुळेच अरूप समापत्तींची अचलता (आनेञ्जता) आणि शांत विमोक्षता सांगितली गेली आहे.

නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරාති නානත්තෙ වා ගොචරෙ පවත්තානං සඤ්ඤානං, නානත්තානං වා සඤ්ඤානං. යස්මා හෙතා රූපසද්දාදිභෙදෙ නානත්තෙ නානාසභාවෙ ගොචරෙ පවත්තන්ති, යස්මා චෙතා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, ද්වාදස අකුසලසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකුසලවිපාකසඤ්ඤා, ද්වෙ අකුසලවිපාකසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකිරියාසඤ්ඤාති එවං චතුචත්තාලීසම්පි සඤ්ඤා නානත්තා නානාසභාවා අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසා, තස්මා ‘‘නානත්තසඤ්ඤා’’ති වුත්තා. තාසං සබ්බසො නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනාවජ්ජනා චිත්තෙ ච අනුප්පාදනා. යස්මා තා නාවජ්ජති චිත්තෙ ච න උප්පාදෙති න මනසිකරොති න පච්චවෙක්ඛති, තස්මාති වුත්තං හොති. යස්මා චෙත්ථ පුරිමා රූපසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා ච ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙපි න විජ්ජන්ති, පගෙව තස්මිං භවෙ ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණකාලෙ, තස්මා තාසං සමතික්කමා අත්ථඞ්ගමාති ද්වෙධාපි අභාවොයෙව වුත්තො. නානත්තසඤ්ඤාසු පන යස්මා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, නව කිරියාසඤ්ඤා, දසාකුසලසඤ්ඤාති ඉමා සත්තවීසති සඤ්ඤා ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙ විජ්ජන්ති, තස්මා තාසං අමනසිකාරාති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථාපි හි ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරන්තො තාසං අමනසිකාරායෙව උපසම්පජ්ජ විහරති. තා පන මනසිකරොන්තො අසමාපන්නො හොතීති. සඞ්ඛෙපතො චෙත්ථ ‘‘රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’තිඉමිනා සබ්බරූපාවචරධම්මානං පහානං වුත්තං. ‘‘පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’තිඉමිනා සබ්බෙසං කාමාවචරචිත්තචෙතසිකානං පහානඤ්ච අමනසිකාරො ච වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

नानात्वसंज्ञांचा अमनसिकार (नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा) म्हणजे विविध प्रकारच्या गोचरात (विषयांत) प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञांचा, किंवा विविध प्रकारच्या संज्ञांचा. कारण या संज्ञा रूप, शब्द इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या विविध आणि भिन्न स्वभावाच्या विषयांत प्रवृत्त होतात. आणि ज्या कारणाने या आठ कामावचर कुशल संज्ञा, बारा अकुशल संज्ञा, अकरा कामावचर कुशल-विपाक संज्ञा, दोन अकुशल-विपाक संज्ञा आणि अकरा कामावचर क्रिया संज्ञा, अशा प्रकारे या सर्व चव्वेचाळीस संज्ञा विविध, भिन्न स्वभावाच्या आणि परस्परांपेक्षा भिन्न आहेत, म्हणून त्यांना 'नानात्वसंज्ञा' असे म्हटले गेले आहे. त्या सर्व नानात्वसंज्ञांच्या अमनसिकारामुळे, म्हणजेच आवर्जन (विचार) न केल्यामुळे आणि चित्तात उत्पन्न न केल्यामुळे. कारण तो (योगी) त्या संज्ञांचे आवर्जन करत नाही, चित्तात उत्पन्न करत नाही, मनसिकार करत नाही आणि प्रत्यावेक्षण करत नाही, म्हणून असे म्हटले गेले आहे. आणि ज्या कारणाने येथे पूर्वीच्या रूपसंज्ञा आणि प्रतिघसंज्ञा या ध्यानामुळे उत्पन्न होणाऱ्या (आकासानञ्चायतन) भूमीत देखील नसतात, मग त्या भूमीत या ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरण्याच्या वेळी त्या नसतील यात काय आश्चर्य! म्हणून, त्यांच्या 'अतिक्रमामुळे' आणि 'अस्तामुळे' अशा दोन्ही शब्दांनी त्यांचा अभावच सांगितला आहे. परंतु नानात्वसंज्ञांमध्ये, ज्या कारणाने आठ कामावचर कुशल संज्ञा, नऊ क्रिया संज्ञा आणि दहा अकुशल संज्ञा, या सत्तावीस संज्ञा या ध्यानामुळे उत्पन्न होणाऱ्या भूमीत असतात, म्हणून त्यांच्या 'अमनसिकारामुळे' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. तेथे देखील या ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरणारा योगी त्यांच्या अमनसिकारामुळेच उपसंपन्न होऊन विहरतो. परंतु त्यांचा मनसिकार करणारा समाधीत नसलेला (असमापन्न) होतो. संक्षेपाने येथे, 'रूपसंज्ञांच्या अतिक्रमामुळे' या पाठाने सर्व रूपावचर धर्मांचे प्रहाण सांगितले आहे. 'प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे आणि नानात्वसंज्ञांच्या अमनसिकारामुळे' या पाठाने सर्व कामावचर चित्त-चैतसिकांचे प्रहाण आणि अमनसिकार सांगितला आहे, असे जाणावे.

අනන්තො [Pg.156] ආකාසොති එත්ථ පඤ්ඤත්තිමත්තත්තා නාස්ස උප්පාදන්තො වා වයන්තො වා පඤ්ඤායතීති අනන්තො, අනන්තඵරණවසෙනාපි අනන්තො. න හි සො යොගී එකදෙසවසෙන ඵරති, සකලවසෙනෙව ඵරති. ආකාසොති කසිණුග්ඝාටිමාකාසො. ආකාසානඤ්චායතනාදීනි වුත්තත්ථානි. උපසම්පජ්ජ විහරතීති තං පත්වා නිප්ඵාදෙත්වා තදනුරූපෙන ඉරියාපථෙන විහරති. තදෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො සමාපත්ති.

अनंत आकाश (अनन्तो आकासो) यात, केवळ प्रज्ञप्ती (संकल्पना) असल्यामुळे याचा उत्पाद (उत्पत्ती) किंवा व्यय (नाश) दिसून येत नाही, म्हणून ते 'अनंत' आहे. अनंत पसरण्याच्या (व्यापण्याच्या) वशाने देखील ते 'अनंत' आहे. कारण तो योगी एका भागाच्या वशाने व्यापत नाही, तर संपूर्णपणे व्यापतो. 'आकाश' म्हणजे कसिण काढून घेतल्यानंतर उरलेले आकाश (कसिणुग्घाटिम-आकाश). आकासानञ्चायतन इत्यादींचे अर्थ आधीच सांगितले गेले आहेत. 'उपसंपन्न होऊन विहरतो' (उपसम्पज्ज विहरति) म्हणजे त्याला प्राप्त करून, निष्पन्न करून, त्याला अनुरूप अशा ईर्यापथाने विहरतो. तेच समापन्न होण्यायोग्य असल्यामुळे 'समापत्ती' होय.

ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ඣානම්පි ආකාසානඤ්චායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ආකාසානඤ්චං ච තං පඨමස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකාසානඤ්චායතනං, තථා ආකාසානඤ්චං ච තං තස්ස ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා ‘‘කම්බොජා අස්සානං ආයතන’’න්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකාසානඤ්චායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතමෙකජ්ඣං කත්වා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති තංයෙව ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති ඵරිත්වා පවත්තං විඤ්ඤාණං ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති මනසිකරොන්තොති වුත්තං හොති. මනසිකාරවසෙන වා අනන්තං. සො හි තං ආකාසාරම්මණං විඤ්ඤාණං අනවසෙසතො මනසිකරොන්තො අනන්තං මනසි කරොති.

"आकासानञ्चायतनम् समतिक्कम्म" (आकासानञ्चायतन ओलांडून) या वाक्यात, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने ध्यान देखील 'आकासानञ्चायतन' आहे आणि आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने 'आकासानञ्च' (अनंत आकाश) आहे. पहिल्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, देवांचे जसे 'देवायतन' असते, त्याप्रमाणे अधिष्ठान (आश्रय) या अर्थाने ते 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'आकासानञ्चायतन' होय. तसेच, ते 'आकासानञ्च' त्या ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, "कम्बोज देश हा घोड्यांचे आयतन (उत्पत्तीचे स्थान) आहे" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील ते 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'आकासानञ्चायतन' होय. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि हे आलंबन या दोन्ही गोष्टींना अनुत्पन्न करून आणि त्यांचा मनसिकार न करून, ओलांडूनच ज्याअर्थी या 'विञ्ञาणञ्चायतन' (विज्ञानानंत्यायतना) मध्ये उपसंपन्न होऊन विहार करायचा असतो, म्हणून या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "आकासानञ्चायतन ओलांडून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "अनंत विज्ञान" म्हणजे "आकाश अनंत आहे" अशा प्रकारे पसरून प्रवृत्त झालेल्या त्याच विज्ञानाला "विज्ञान अनंत आहे" असा मनसिकार करतो, असे म्हटले आहे. किंवा मनसिकाराच्या प्रभावाने ते अनंत आहे. कारण तो योगी त्या आकाश-आलंबन असलेल्या विज्ञानाचा पूर्णपणे मनसिकार करत असताना 'अनंत' असा मनसिकार करतो.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථාපි ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඣානම්පි විඤ්ඤාණඤ්චායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විඤ්ඤාණඤ්චං ච තං දුතියස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, තථා විඤ්ඤාණඤ්චං ච තං තස්සෙව ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතමෙකජ්ඣං කත්වා ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නත්ථි කිඤ්චීති නත්ථි නත්ථි, සුඤ්ඤං සුඤ්ඤං, විවිත්තං විවිත්තන්ති එවං මනසිකරොන්තොති වුත්තං හොති.

"विञ्ञाणञ्चायतनम् समतिक्कम्म" (विज्ञानानंत्यायतनाला ओलांडून) यामध्ये देखील, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ध्यान देखील 'विञ्ञाणञ्चायतन' आहे आणि आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने 'विञ्ञाणञ्च' (विज्ञान) आहे. दुसऱ्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, अधिष्ठान या अर्थाने ते 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' होय. तसेच, ते 'विञ्ञाणञ्च' त्याच ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील ते 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' होय. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि हे आलंबन या दोन्ही गोष्टींना अनुत्पन्न करून आणि त्यांचा मनसिकार न करून, ओलांडूनच ज्याअर्थी या 'आकिञ्चञ्ञायतन' (आकिंचन्यायतना) मध्ये उपसंपन्न होऊन विहार करायचा असतो, म्हणून या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "विञ्ञाणञ्चायतन ओलांडून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "काहीही नाही" (नत्थि किञ्चि) म्हणजे "काहीही नाही, काहीही नाही; शून्य आहे, शून्य आहे; विविक्त आहे, विविक्त आहे" असा मनसिकार करतो, असे म्हटले आहे.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං [Pg.157] සමතික්කම්මාති එත්ථාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඣානම්පි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තතියස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, තථා ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තස්සෙව ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතමෙකජ්ඣං කත්වා ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධකථා හෙට්ඨා කථිතාව.

"आकिञ्चञ्ञायतनम् समतिक्कम्म" (आकिंचन्यायतनाला ओलांडून) यामध्ये देखील, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ध्यान देखील 'आकिञ्चञ्ञायतन' आहे आणि आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने 'आकिञ्चञ्ञ' (अकिंचन्य - काहीही नसणे) आहे. तिसऱ्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, अधिष्ठान या अर्थाने ते 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'आकिञ्चञ्ञायतन' होय. तसेच, ते 'आकिञ्चञ्ञ' त्याच ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील ते 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'आकिञ्चञ्ञायतन' होय. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि हे आलंबन या दोन्ही गोष्टींना अनुत्पन्न करून आणि त्यांचा मनसिकार न करून, ओलांडूनच ज्याअर्थी या 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' (नैवसंज्ञानासंज्ञायतना) मध्ये उपसंपन्न होऊन विहार करायचा असतो, म्हणून या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "आकिञ्चञ्ञायतन ओलांडून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. संज्ञावेदयितनिरोध कथा खाली (पूर्वीच) सांगितली आहे.

‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකා සත්ත විමොක්ඛා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුච්චනට්ඨෙන ආරම්මණෙ අභිරතිවසෙන සුට්ඨු මුච්චනට්ඨෙන ච විමොක්ඛා, නිරොධසමාපත්ති පන චිත්තචෙතසිකෙහි විමුත්තට්ඨෙන විමොක්ඛො. සමාපත්තිසමාපන්නසමයෙ විමුත්තො හොති, වුට්ඨිතසමයෙ අවිමුත්තො හොතීති සමයවිමොක්ඛො. සමුච්ඡෙදවිමුත්තිවසෙන අච්චන්තවිමුත්තත්තා අරියමග්ගා, පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිවසෙන අච්චන්තවිමුත්තත්තා සාමඤ්ඤඵලානි, නිස්සරණවිමුත්තිවසෙන අච්චන්තවිමුත්තත්තා නිබ්බානං අසමයවිමොක්ඛො. තථා සාමයිකාසාමයිකවිමොක්ඛා.

"रूपी रूपांना पाहतो" (रूपी रूपाणि पस्सति) इत्यादी सात विमोक्ष हे विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होण्याच्या अर्थाने आणि आलंबनामध्ये अत्यंत रममाण होण्याच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे मुक्त होण्याच्या अर्थाने 'विमोक्ष' म्हटले जातात. परंतु निरोधसमापत्ती ही चित्त आणि चैतसिकांपासून मुक्त असल्याच्या अर्थाने 'विमोक्ष' आहे. समापत्तीमध्ये समापन्न (प्रविष्ट) असताना तो मुक्त असतो आणि समापत्तीतून उठल्यावर अमुक्त असतो, म्हणून याला 'समयविमोक्ष' म्हणतात. समुच्छेद-विमुक्तीच्या प्रभावाने अत्यंत मुक्त असल्यामुळे आर्यमार्ग, प्रतिप्रस्रब्धि-विमुक्तीच्या प्रभावाने अत्यंत मुक्त असल्यामुळे श्रामण्यफळे आणि निस्सरण-विमुक्तीच्या प्रभावाने अत्यंत मुक्त असल्यामुळे निर्वाण हे 'असमयविमोक्ष' आहेत. तसेच सामयिक आणि असामयिक विमोक्ष आहेत.

පමාදං ආගම්ම පරිහායතීති කුප්පො. තථා න පරිහායතීති අකුප්පො. ලොකාය සංවත්තතීති ලොකියො. අරියමග්ගා ලොකං උත්තරන්තීති ලොකුත්තරා, සාමඤ්ඤඵලානි නිබ්බානඤ්ච ලොකතො උත්තිණ්ණාති ලොකුත්තරා. ආදිත්තං අයොගුළං මක්ඛිකා විය තෙජුස්සදං ලොකුත්තරං ධම්මං ආසවා නාලම්බන්තීති අනාසවො. රූපප්පටිසඤ්ඤුත්තොති රූපජ්ඣානානි. අරූපප්පටිසඤ්ඤුත්තොති අරූපසමාපත්තියො. තණ්හාය ආලම්බිතො පණිහිතො. අනාලම්බිතො අප්පණිහිතො. මග්ගඵලානි එකාරම්මණත්තා එකනිට්ඨත්තා ච එකත්තවිමොක්ඛො, නිබ්බානං අදුතියත්තා එකත්තවිමොක්ඛො, ආරම්මණනානත්තා විපාකනානත්තා ච නානත්තවිමොක්ඛො.

प्रमादाला प्राप्त होऊन जो नष्ट होतो, तो 'कुप्प' (नाशवंत) होय. आणि जो त्याप्रमाणे नष्ट होत नाही, तो 'अकुप्प' (अविनाशी) होय. जो संसारासाठी प्रवृत्त होतो, तो 'लोकीय' (लौकिक) होय. आर्यमार्ग हे जगाला ओलांडून जातात, म्हणून ते 'लोकुत्तर' आहेत; श्रामण्यफळे आणि निर्वाण हे जगातून पार झालेले आहेत, म्हणून ते 'लोकुत्तर' आहेत. पेटलेल्या लोखंडाच्या गोळ्यावर माश्या जशा बसू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे प्रखर तेज असलेल्या लोकोत्तर धर्माला आसव आलंबन करू शकत नाहीत, म्हणून तो 'अनास्रव' होय. 'रूपप्रतिसंयुक्त' म्हणजे रूपध्याने. 'अरूपप्रतिसंयुक्त' म्हणजे अरूपसमापत्ती. तृष्णेने आलंबन केलेले ते 'प्रणिहित' होय. आलंबन न केलेले ते 'अप्रणिहित' होय. मार्ग आणि फळे हे एकाच आलंबनाचे असल्यामुळे आणि एकाच अंतिम ध्येयाचे असल्यामुळे 'एकत्वविमोक्ष' आहेत; निर्वाण हे अद्वितीय असल्यामुळे 'एकत्वविमोक्ष' आहे; आणि आलंबनांच्या विविधतेमुळे व विपाकांच्या विविधतेमुळे तो 'नानत्वविमोक्ष' होय.

214. සියාති භවෙය්‍ය, දස හොන්තීති ච එකො හොතීති ච භවෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘සියා’’ති ච එතං විධිවචනං, න පුච්ඡාවචනං. වත්ථුවසෙනාති නිච්චසඤ්ඤාදිදසවත්ථුවසෙන දස හොන්ති. පරියායෙනාති විමුච්චනපරියායෙන [Pg.158] එකො හොති. සියාති කථඤ්ච සියාති යං වා සියාති විහිතං, තං කථං සියාති පුච්ඡති. අනිච්චානුපස්සනඤාණන්ති සමාසපදං. අනිච්චානුපස්සනාඤාණන්ති වා පාඨො. තථා සෙසෙසුපි. නිච්චතො සඤ්ඤායාති නිච්චතො පවත්තාය සඤ්ඤාය, ‘‘නිච්ච’’න්ති පවත්තාය සඤ්ඤායාති අත්ථො. එස නයො සුඛතො අත්තතො නිමිත්තතො සඤ්ඤායාති එත්ථාපි. නිමිත්තතොති ච නිච්චනිමිත්තතො. නන්දියා සඤ්ඤායාති නන්දිවසෙන පවත්තාය සඤ්ඤාය, නන්දිසම්පයුත්තාය සඤ්ඤායාති අත්ථො. එස නයො රාගතො සමුදයතො ආදානතො පණිධිතො අභිනිවෙසතො සඤ්ඤායාති එත්ථාපි. යස්මා පන ඛයවයවිපරිණාමානුපස්සනා තිස්සො අනිච්චානුපස්සනාදීනං බලවභාවාය බලවපච්චයභූතා භඞ්ගානුපස්සනාවිසෙසා. භඞ්ගදස්සනෙන හි අනිච්චානුපස්සනා බලවතී හොති. අනිච්චානුපස්සනාය ච බලවතියා ජාතාය ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) දුක්ඛානත්තානුපස්සනාපි බලවතියො හොන්ති. තස්මා අනිච්චානුපස්සනාදීසු වුත්තාසු තාපි තිස්සො වුත්තාව හොන්ති. යස්මා ච සුඤ්ඤතානුපස්සනා ‘‘අභිනිවෙසතො සඤ්ඤාය මුච්චතී’’ති වචනෙනෙව සාරාදානාභිනිවෙසසම්මොහාභිනිවෙසආලයාභිනිවෙසසඤ්ඤොගාභිනිවෙසතො සඤ්ඤාය මුච්චතීති වුත්තමෙව හොති, අභිනිවෙසාභාවෙනෙව අප්පටිසඞ්ඛාතො සඤ්ඤාය මුච්චතීති වුත්තමෙව හොති, තස්මා අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාදයො පඤ්චපි අනුපස්සනා න වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එවං අට්ඨාරසසු මහාවිපස්සනාසු එතා අට්ඨ අනුපස්සනා අවත්වා දසෙව අනුපස්සනා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

२१४. 'सिया' (असावे) म्हणजे 'असावे' असा अर्थ आहे, 'दहा होतात' आणि 'एक होतो' असा अर्थ आहे. 'सिया' हा शब्द विधानवाचक (विधीचे वचन) आहे, प्रश्नवाचक नाही. 'वस्तूच्या वशामुळे' म्हणजे नित्य-संज्ञा इत्यादी दहा वस्तूंच्या वशामुळे दहा होतात. 'पर्यायाने' म्हणजे विमुक्तीच्या पर्यायाने (मार्गाने) एक होतो. 'सिया' म्हणजे 'कसे असावे?' जे काही असावे असे विहित केले आहे, ते कसे असावे, असा प्रश्न विचारला जातो. 'अनिच्चानुपस्सनाञाणं' (अनित्यानुपश्यनाज्ञान) हे सामासिक पद आहे. 'अनिच्चानुपस्सना आणं' असाही पाठ आढळतो. उर्वरित पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'निच्चतो सञ्ञाय' म्हणजे नित्य रूपाने प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेमुळे, 'नित्य' अशा प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेमुळे असा अर्थ आहे. हाच नियम 'सुखतो', 'अत्ततो', 'निमित्ततो सञ्ञाय' यामध्येही लागू होतो. 'निमित्ततो' म्हणजे नित्य-निमित्ताने. 'नंदिया सञ्ञाय' म्हणजे नंदीच्या (तृष्णेच्या) वशामुळे प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेमुळे, किंवा नंदीशी (तृष्णेने) संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञेमुळे असा अर्थ आहे. हाच नियम 'रागतो', 'समुदयतो', 'आदानतो', 'पणिधितो', 'अभिनिवेसतो सञ्ञाय' यामध्येही लागू होतो. परंतु, ज्याअर्थी क्षय-अनुपश्यना, वय-अनुपश्यना आणि विपरिणाम-अनुपश्यना या तिन्ही अनुपश्यना अनित्यानुपश्यना इत्यादींच्या प्रबळतेसाठी प्रबळ प्रत्यय (कारण) बनलेल्या भंगानुपश्यनेचे विशेष प्रकार आहेत. कारण भंगाच्या दर्शनाने अनित्यानुपश्यना प्रबळ होते. आणि अनित्यानुपश्यना प्रबळ झाली असता, 'जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, जे दुःख आहे ते अनात्मा आहे' या नियमाने दुःखानुपश्यना आणि अनात्मानुपश्यना देखील प्रबळ होतात. म्हणून अनित्यानुपश्यना इत्यादींचे कथन केले असता, त्या तिन्ही (क्षय, वय, विपरिणाम) देखील कथितच होतात. आणि ज्याअर्थी शून्यतानुपश्यना 'अभिनिवेशापासून संज्ञेची मुक्ती होते' या वचनानेच सारादान-अभिनिवेश, संमोह-अभिनिवेश, आलय-अभिनिवेश आणि संयोग-अभिनिवेश या संज्ञेपासून मुक्त होते, असे म्हटलेलेच असते; तसेच अभिनिवेशाच्या अभावामुळेच अप्रतिसंख्या संज्ञेपासून मुक्त होते, असे म्हटलेलेच असते; म्हणून अधिप्रज्ञा-धर्मविपश्यना इत्यादी पाचही अनुपश्यना येथे सांगितलेल्या नाहीत, असे समजावे. अशा प्रकारे, अठरा महाविपश्यनांपैकी या आठ अनुपश्यना न सांगता केवळ दहाच अनुपश्यना सांगितल्या आहेत, असे समजावे.

215. අනිච්චානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණන්ති අනිච්චානුපස්සනායෙව යථාභූතඤාණං. උභයම්පි පච්චත්තවචනං. යථාභූතඤාණන්ති ඤාණත්ථො වුත්තො. එවං සෙසෙසුපි. සම්මොහා අඤ්ඤාණාති සම්මොහභූතා අඤ්ඤාණා. මුච්චතීති විමොක්ඛත්ථො වුත්තො.

२१५. 'अनिच्चानुपस्सना यथाभूतं आणं' (अनित्यानुपश्यना यथाभूत ज्ञान) म्हणजे अनित्यानुपश्यना हेच यथाभूत ज्ञान होय. दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत (पच्चत्तवचन) आहेत. 'यथाभूत आणं' या पदाने ज्ञानाचा अर्थ (ज्ञानार्थ) सांगितला आहे. उर्वरित पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'संमोहा अञ्ञाणा' म्हणजे संमोहयुक्त अज्ञानापासून. 'मुच्चति' (मुक्त होतो) या पदाने विमुक्तीचा अर्थ (विमोक्षार्थ) सांगितला आहे.

216. අනිච්චානුපස්සනා අනුත්තරං සීතිභාවඤාණන්ති එත්ථ සාසනෙයෙව සබ්භාවතො උත්තමට්ඨෙන අනුත්තරං, අනුත්තරස්ස පච්චයත්තා වා අනුත්තරං, සීතිභාවො එව ඤාණං සීතිභාවඤාණං. තං අනිච්චානුපස්සනාසඞ්ඛාතං අනුත්තරං සීතිභාවඤාණං. ‘‘ඡහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො [Pg.159] අනුත්තරං සීතිභාවං සච්ඡිකාතු’’න්ති (අ. නි. 6.85) එත්ථ නිබ්බානං අනුත්තරො සීතිභාවො නාම. ඉධ පන විපස්සනා අනුත්තරො සීතිභාවො. නිච්චතො සන්තාපපරිළාහදරථා මුච්චතීති එත්ථාපි ‘‘නිච්ච’’න්ති පවත්තකිලෙසා එව ඉධ චාමුත්‍ර ච සන්තාපනට්ඨෙන සන්තාපො, පරිදහනට්ඨෙන පරිළාහො, උණ්හට්ඨෙන දරථොති වුච්චන්ති.

२१६. 'अनिच्चानुपस्सना अनुत्तरं सीतिभावञाणं' (अनित्यानुपश्यना अनुत्तर शीतीभाव ज्ञान) यामध्ये, केवळ शासनातच (बुद्धांच्या शिकवणीतच) अस्तित्वात असल्यामुळे उत्तम अर्थाने ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) आहे, किंवा अनुत्तर अशा मार्ग-फळ-निर्वाणाचे कारण (प्रत्यय) असल्यामुळे ते 'अनुत्तर' आहे. शीतीभाव (शांत अवस्था) हेच ज्ञान म्हणजे 'सीतिभावञाणं' (शीतीभावज्ञान) होय. ते अनित्यानुपश्यना नावाचे अनुत्तर शीतीभावज्ञान आहे. 'भिक्खून्नों, सहा धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू अनुत्तर शीतीभावाचा साक्षातकार करण्यास पात्र असतो' या सूत्रात निर्वाणाला 'अनुत्तर शीतीभाव' म्हटले आहे. परंतु येथे विपश्यनेला 'अनुत्तर शीतीभाव' म्हटले आहे. 'निच्चतो संतापपरिलाहदरथा मुच्चति' (नित्य अशा संताप, परिदाह आणि दराथापासून मुक्त होतो) यामध्ये देखील, 'नित्य' या रूपाने प्रवृत्त होणारे क्लेशच या लोकात आणि परलोकात संताप देण्याच्या अर्थाने 'संताप', सर्व बाजूंनी जाळण्याच्या अर्थाने 'परिदाह' (परिलाह) आणि उष्णतेच्या अर्थाने 'दरथ' (थकवा/पीडा) म्हटले जातात.

217. නෙක්ඛම්මං ඣායතීති ඣානන්තිආදයො හෙට්ඨා වුත්තත්ථා. නෙක්ඛම්මාදීනි චෙත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො ච නිබ්බෙධභාගියානෙව.

२१७. 'नेक्खम्मं झायतीति झानं' (नैष्क्रम्य ध्याते म्हणून ते ध्यान आहे) इत्यादींचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. आणि येथे नैष्क्रम्य इत्यादी आणि आठ समापत्ती या निर्वेधभागीय (भेद पाडण्यास साहाय्यक असणाऱ्या) विपश्यनेशी संबंधितच आहेत.

218. අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති ඉධ විපස්සනායෙව. ‘‘එතදත්ථා කථා, එතදත්ථා මන්තනා, යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො’’ති (පරි. 366; අ. නි. 3.68) එත්ථ පන නිබ්බානං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො. කතිහුපාදානෙහීති කතිහි උපාදානෙහි. කතමා එකුපාදානාති කතමතො එකුපාදානතො. ඉදං එකුපාදානාති ඉතො එකතො උපාදානතො. ඉදන්ති පුබ්බඤාණාපෙක්ඛං වා. උපාදානතො මුච්චනෙසු යස්මා ආදිතො සඞ්ඛාරානං උදයබ්බයං පස්සිත්වා පස්සිත්වා අනිච්චානුපස්සනාය විපස්සති, පච්ඡා සඞ්ඛාරානං භඞ්ගමෙව පස්සිත්වා අනිමිත්තානුපස්සනාය විපස්සති. අනිච්චානුපස්සනාවිසෙසොයෙව හි අනිමිත්තානුපස්සනා. සඞ්ඛාරානං උදයබ්බයදස්සනෙන ච භඞ්ගදස්සනෙන ච අත්තාභාවො පාකටො හොති. තෙන දිට්ඨුපාදානස්ස ච අත්තවාදුපාදානස්ස ච පහානං හොති. දිට්ඨිප්පහානෙනෙව ච ‘‘සීලබ්බතෙන අත්තා සුජ්ඣතී’’ති දස්සනස්ස අභාවතො සීලබ්බතුපාදානස්ස පහානං හොති. යස්මා ච අනත්තානුපස්සනාය උජුකමෙව අත්තාභාවං පස්සති, අනත්තානුපස්සනාවිසෙසොයෙව ච සුඤ්ඤතානුපස්සනා, තස්මා ඉමානි චත්තාරි ඤාණානි දිට්ඨුපාදානාදීහි තීහි උපාදානෙහි මුච්චන්ති. දුක්ඛානුපස්සනාදීනංයෙව පන චතස්සන්නං තණ්හාය උජුවිපච්චනීකත්තා අනිච්චානුපස්සනාදීනං චතස්සන්නං කාමුපාදානතො මුච්චනං න වුත්තං. යස්මා ආදිතො දුක්ඛානුපස්සනාය ‘‘සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති පස්සතො පච්ඡා අප්පණිහිතානුපස්සනාය ච ‘‘සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති පස්සතො සඞ්ඛාරානං පත්ථනා පහීයති. දුක්ඛානුපස්සනාවිසෙසොයෙව හි අප්පණිහිතානුපස්සනා. යස්මා ච සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බිදානුපස්සනාය නිබ්බින්දන්තස්ස විරාගානුපස්සනාය [Pg.160] විරජ්ජන්තස්ස සඞ්ඛාරානං පත්ථනා පහීයති, තස්මා ඉමානි චත්තාරි ඤාණානි කාමුපාදානතො මුච්චන්ති. යස්මා නිරොධානුපස්සනාය කිලෙසෙ නිරොධෙති, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය කිලෙසෙ පරිච්චජති, තස්මා ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි චතූහි උපාදානෙහි මුච්චන්තීති එවං සභාවනානත්තෙන ච ආකාරනානත්තෙන ච අට්ඨසට්ඨි විමොක්ඛා නිද්දිට්ඨා.

२१८. 'अनुपादा चित्तस्स विमोक्खो' (उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती) म्हणजे येथे विपश्यनाच होय. परंतु, 'याचसाठी ही कथा आहे, याचसाठी ही चर्चा आहे, जी ही उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती आहे' यामध्ये निर्वाणाला 'अनुपादा चित्तस्स विमोक्खो' (उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती) म्हटले आहे. 'कतिहुपादानेही' म्हणजे किती उपादानांपासून? 'कतमा एकुपादाना' म्हणजे कोणत्या एका उपादानापासून? 'इदं एकुपादाना' म्हणजे या एका उपादानापासून (काम-उपादानापासून). 'इदं' हे पद पूर्वी सांगितलेल्या ज्ञानाची अपेक्षा ठेवणारे आहे. उपादानांपासून मुक्त होण्याच्या बाबतीत, ज्याअर्थी सुरुवातीला संस्कारांचा उदय आणि व्यय वारंवार पाहून अनित्यानुपश्यनेद्वारे विपश्यना केली जाते, आणि नंतर संस्कारांचा केवळ भंग पाहून अनिमित्तानुपश्यनेद्वारे विपश्यना केली जाते. कारण अनित्यानुपश्यनेचा विशेष प्रकार म्हणजेच अनिमित्तानुपश्यना होय. संस्कारांच्या उदय-व्यय दर्शनाने आणि भंग दर्शनाने आत्म्याचा अभाव (अनात्मभाव) स्पष्ट होतो. त्यामुळे दृष्ट्युपादान आणि आत्मवादोपादान यांचा प्रहाण (नाश) होतो. दृष्टीच्या प्रहाणानेच 'शीलव्रताने आत्मा शुद्ध होतो' या मिथ्या दृष्टीचा अभाव होत असल्यामुळे शीलव्रतोपादानाचा प्रहाण होतो. आणि ज्याअर्थी अनात्मानुपश्यनेद्वारे थेट आत्म्याचा अभाव (अनात्मभाव) पाहिला जातो, आणि अनात्मानुपश्यनेचा विशेष प्रकार म्हणजेच शून्यतानुपश्यना होय, म्हणून ही चार ज्ञाने (अनित्यानुपश्यना, अनिमित्तानुपश्यना, अनात्मानुपश्यना, शून्यतानुपश्यना) दृष्ट्युपादान इत्यादी तीन उपादानांपासून मुक्त होतात. परंतु, दुःखानुपश्यना इत्यादी चार अनुपश्यना तृष्णेच्या थेट विरोधी असल्यामुळे, अनित्यानुपश्यना इत्यादी चार अनुपश्यनांची कामोपादानापासून मुक्ती सांगितलेली नाही. ज्याअर्थी सुरुवातीला दुःखानुपश्यनेद्वारे 'संस्कार दुःखकारक आहेत' असे पाहणाऱ्याला आणि नंतर अप्रणिहितानुपश्यनेद्वारे 'संस्कार दुःखकारक आहेत' असे पाहणाऱ्याला संस्कारांची आकांक्षा (प्रार्थना) नष्ट होते. कारण दुःखानुपश्यनेचा विशेष प्रकार म्हणजेच अप्रणिहितानुपश्यना होय. आणि ज्याअर्थी संस्कारांविषयी निर्विदानुपश्यनेद्वारे विरक्त होणाऱ्याला आणि विरागानुपश्यनेद्वारे रागमुक्त होणाऱ्याला संस्कारांची आकांक्षा नष्ट होते, म्हणून ही चार ज्ञाने (दुःखानुपश्यना, अप्रणिहितानुपश्यना, निर्विदानुपश्यना, विरागानुपश्यना) कामोपादानापासून मुक्त होतात. ज्याअर्थी निरोधानुपश्यनेद्वारे क्लेशांचा निरोध केला जातो आणि प्रतिनिसर्गानुपश्यनेद्वारे क्लेशांचा त्याग केला जातो, म्हणून ही दोन ज्ञाने चारही उपादानांपासून मुक्त होतात. अशा प्रकारे, स्वभावाच्या भिन्नतेमुळे आणि आकाराच्या (पद्धतीच्या) भिन्नतेमुळे अडुसष्ट (६८) विमोक्ष निर्दिष्ट केले आहेत.

219. ඉදානි ආදිතො උද්දිට්ඨානං තිණ්ණං විමොක්ඛානං මුඛානි දස්සෙත්වා විමොක්ඛමුඛපුබ්බඞ්ගමං ඉන්ද්‍රියවිසෙසං පුග්ගලවිසෙසඤ්ච දස්සෙතුකාමො තීණි ඛො පනිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ විමොක්ඛමුඛානීති තිණ්ණං විමොක්ඛානං මුඛානි. ලොකනිය්‍යානාය සංවත්තන්තීති තෙධාතුකලොකතො නිය්‍යානාය නිග්ගමනාය සංවත්තන්ති. සබ්බසඞ්ඛාරෙ පරිච්ඡෙදපරිවටුමතො සමනුපස්සනතායාති සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං උදයබ්බයවසෙන පරිච්ඡෙදතො චෙව පරිවටුමතො ච සමනුපස්සනතාය. ලොකනිය්‍යානං හොතීති පාඨසෙසො. අනිච්චානුපස්සනා හි උදයතො පුබ්බෙ සඞ්ඛාරා නත්ථීති පරිච්ඡින්දිත්වා තෙසං ගතිං සමන්නෙසමානා වයතො පරං න ගච්ඡන්ති, එත්ථෙව අන්තරධායන්තීති පරිවටුමතො පරියන්තතො සමනුපස්සති. සබ්බසඞ්ඛාරා හි උදයෙන පුබ්බන්තපරිච්ඡින්නා, වයෙන අපරන්තපරිච්ඡින්නා. අනිමිත්තාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතායාති විපස්සනාක්ඛණෙපි නිබ්බානනින්නතාය අනිමිත්තාකාරෙන උපට්ඨානතො අනිමිත්තසඞ්ඛාතාය නිබ්බානධාතුයා චිත්තපවිසනතාය ච ලොකනිය්‍යානං හොති. මනොසමුත්තෙජනතායාති චිත්තසංවෙජනතාය. දුක්ඛානුපස්සනාය හි සඞ්ඛාරෙසු චිත්තං සංවිජ්ජති. අප්පණිහිතාය ච ධාතුයාති විපස්සනාක්ඛණෙපි නිබ්බානනින්නතාය අප්පණිහිතාකාරෙන උපට්ඨානතො අප්පණිහිතසඞ්ඛාතාය නිබ්බානධාතුයා. සබ්බධම්මෙති නිබ්බානස්ස අවිපස්සනුපගත්තෙපි අනත්තසභාවසබ්භාවතො ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙ’’ති අවත්වා ‘‘සබ්බධම්මෙ’’ති වුත්තං. පරතො සමනුපස්සනතායාති පච්චයායත්තත්තා අවසතාය අවිධෙය්‍යතාය ච ‘‘නාහං න මම’’න්ති එවං අනත්තතො සමනුපස්සනතාය. සුඤ්ඤතාය ච ධාතුයාති විපස්සනාක්ඛණෙපි නිබ්බානනින්නතාය සුඤ්ඤතාකාරෙන උපට්ඨානතො සුඤ්ඤතාසඞ්ඛාතාය නිබ්බානධාතුයා. ඉති ඉමානි තීණි වචනානි අනිච්චදුක්ඛානත්තානුපස්සනානං වසෙන වුත්තානි. තෙනෙව තදනන්තරං අනිච්චතො මනසිකරොතොතිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයතොති ඛීයනතො. භයතොති සභයතො. සුඤ්ඤතොති අත්තරහිතතො.

२१९. आता, सुरुवातीला थोडक्यात सांगितलेल्या तीन विमोक्षांची (शून्यता, अनिमित्त, अप्रणिहित) द्वारे (कारणे) दाखवून, विमोक्षमुख-प्रधान इंद्रियविशेष आणि पुद्गलविशेष दाखवण्याच्या इच्छेने आचार्यांनी "तीणि खो पनिमानि" (तीन खरोखर हे...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विमोक्षमुखे' म्हणजे तीन विमोक्षांची (मुक्तीची) द्वारे (विपश्यना). 'लोकातून सुटका होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात' (लोकनिय्यानाय संवत्तन्ति) म्हणजे काम, रूप आणि अरूप या त्रिधातू रूप लोकातून बाहेर पडण्यासाठी (मुक्त होण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात. 'सर्व संस्कारांना परिच्छेद आणि परिवर्त रूपाने पाहणे' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या उदय-व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) द्वारे परिच्छेदाने (मर्यादेने) आणि विनाशाच्या रूपाने चहूबाजूंनी पाहणे. 'लोकातून सुटका होते' हा उर्वरित पाठ समजून घ्यावा. कारण अनित्यानुपश्यना ही उत्पत्तीच्या आधी संस्कार नसतात असा परिच्छेद (मर्यादा) करून, त्यांच्या गतीचा शोध घेत असताना, विनाशानंतर ते कुठेही जात नाहीत, येथेच नाहीसे होतात, अशा प्रकारे चहूबाजूंनी (परिवर्त रूपाने) पाहते. कारण सर्व संस्कार हे उत्पत्तीने पूर्व मर्यादेने परिच्छिन्न (मर्यादित) असतात आणि विनाशाने उत्तर मर्यादेने परिच्छिन्न असतात. 'अनिमित्त धातूमध्ये चित्त प्रविष्ट होणे' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणीही निर्वाणाकडे झुकलेले असल्यामुळे, अनिमित्त रूपाने प्रकट होणाऱ्या अनिमित्त संज्ञक निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रविष्ट झाल्यामुळे लोकातून सुटका होते. 'मनोसमुत्तेजनता' म्हणजे चित्ताचा संवेग (भय). कारण दुःखानुपश्यनेने संस्कारांविषयी चित्त संविग्न (भयभीत) होते. 'अप्रणिहित धातूमध्ये' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणीही निर्वाणाभिमुख असल्यामुळे, अप्रणिहित रूपाने प्रकट होणाऱ्या अप्रणिहित संज्ञक निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रविष्ट झाल्यामुळे (लोकातून सुटका होते). निर्वाण हे विपश्यनेचा विषय होत नसले तरी, अनात्म स्वभावाचे अस्तित्व असल्यामुळे 'सर्व संस्कार' असे न म्हणता 'सर्व धर्म' (सब्बधम्मे) असे म्हटले आहे. 'परतो समनुपस्सनता' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अधीन असल्यामुळे, स्वतःच्या नियंत्रणात नसल्यामुळे आणि आज्ञेत राहत नसल्यामुळे "मी नाही, माझे नाही" अशा प्रकारे अनात्म रूपाने पाहणे. 'शून्यता धातूमध्ये' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणीही निर्वाणाभिमुख असल्यामुळे, शून्यतेच्या रूपाने प्रकट होणाऱ्या शून्यता संज्ञक निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रविष्ट झाल्यामुळे (लोकातून सुटका होते). अशा प्रकारे ही तीन वचने अनित्य, दुःख आणि अनात्म अनुपश्यनेच्या आधारे म्हटली आहेत. म्हणूनच, त्यानंतर लगेच "अनित्यतेने मनसिकार करतो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'क्षयतः' म्हणजे क्षय होण्याने. 'भयतः' म्हणजे भयाने युक्त असण्याने. 'शून्यतः' म्हणजे आत्मरहित असण्याने.

අධිමොක්ඛබහුලන්ති [Pg.161] අනිච්චානුපස්සනාය ‘‘ඛණභඞ්ගවසෙන සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්තී’’ති සද්ධාය පටිපන්නස්ස පච්චක්ඛතො ඛණභඞ්ගදස්සනෙන ‘‘සච්චං වතාහ භගවා’’ති භගවති සද්ධාය සද්ධාබහුලං චිත්තං හොති. අථ වා පච්චුප්පන්නානං පදෙසසඞ්ඛාරානං අනිච්චතං පස්සිත්වා ‘‘එවං අනිච්චා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා සබ්බෙ සඞ්ඛාරා’’ති අධිමුච්චනතො අධිමොක්ඛබහුලං චිත්තං හොති. පස්සද්ධිබහුලන්ති දුක්ඛානුපස්සනාය චිත්තක්ඛොභකරාය පණිධියා පජහනතො චිත්තදරථාභාවෙන පස්සද්ධිබහුලං චිත්තං හොති. අථ වා දුක්ඛානුපස්සනාය සංවෙගජනනතො සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පදහනතො වික්ඛෙපාභාවෙන පස්සද්ධිබහුලං චිත්තං හොති. වෙදබහුලන්ති අනත්තානුපස්සනාය බාහිරකෙහි අදිට්ඨං ගම්භීරං අනත්තලක්ඛණං පස්සතො ඤාණබහුලං චිත්තං හොති. අථ වා ‘‘සදෙවකෙන ලොකෙන අදිට්ඨං අනත්තලක්ඛණං දිට්ඨ’’න්ති තුට්ඨස්ස තුට්ඨිබහුලං චිත්තං හොති.

'अधिमोक्षबहुल' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेद्वारे "क्षणभंगुरतेमुळे संस्कार नष्ट होतात" अशा श्रद्धेने युक्त असलेल्या साधकाला प्रत्यक्ष क्षणभंग पाहिल्याने "भगवंतांनी खरोखरच सत्य सांगितले आहे" अशी भगवंतांविषयीच्या श्रद्धेने युक्त श्रद्धाबहुल चित्त प्राप्त होते. किंवा, वर्तमानकाळातील काही संस्कारांची अनित्यता पाहून "अशा प्रकारे भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळातील सर्व संस्कार अनित्यच आहेत" असा निश्चय (अधिमोक्ष) केल्यामुळे अधिमोक्षबहुल (श्रद्धाबहुल) चित्त होते. 'प्रस्रब्धिबहुल' म्हणजे दुःखानुपश्यनेद्वारे चित्त क्षोभित करणाऱ्या तृष्णेचा (प्रणिधीचा) त्याग केल्यामुळे, चित्तातील संतापाचा अभाव झाल्याने प्रस्रब्धिबहुल (शांत) चित्त होते. किंवा, दुःखानुपश्यनेने संवेग (भय) उत्पन्न झाल्यामुळे आणि संविग्न झालेल्या साधकाने योग्य प्रकारे (योनीशः) प्रयत्न केल्यामुळे, विक्षेपाचा (चंचलतेचा) अभाव झाल्याने प्रस्रब्धिबहुल चित्त होते. 'वेदबहुल' म्हणजे अनात्मानुपश्यनेद्वारे बाह्य (इतर) पंथीयांना न दिसलेले गंभीर अनात्मलक्षण पाहणाऱ्या साधकाचे ज्ञानबहुल चित्त होते. किंवा, "देवलोकासह सर्व जगाला न दिसलेले अनात्मलक्षण मी पाहिले आहे" अशा आनंदाने युक्त असलेल्या साधकाचे तुष्टिबहुल (प्रीतिबहुल) चित्त होते.

අධිමොක්ඛබහුලො සද්ධින්ද්‍රියං පටිලභතීති පුබ්බභාගෙ අධිමොක්ඛො බහුලං පවත්තමානො භාවනාපාරිපූරියා සද්ධින්ද්‍රියං නාම හොති, තං සො පටිලභති නාම. පස්සද්ධිබහුලො සමාධින්ද්‍රියං පටිලභතීති පුබ්බභාගෙ පස්සද්ධිබහුලස්ස ‘‘පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති (පටි. ම. 1.73; අ. නි. 5.26) වචනතො භාවනාපාරිපූරියා පස්සද්ධිපච්චයා සමාධින්ද්‍රියං හොති, තං සො පටිලභති නාම. වෙදබහුලො පඤ්ඤින්ද්‍රියං පටිලභතීති පුබ්බභාගෙ වෙදො බහුලං පවත්තමානො භාවනාපාරිපූරියා පඤ්ඤින්ද්‍රියං නාම හොති, තං සො පටිලභති නාම.

'अधिमोक्षबहुल साधक श्रद्धा-इंद्रिय प्राप्त करतो' म्हणजे पूर्वभागात (मार्गाच्या आधी) अधिमोक्ष (श्रद्धा) विपुल प्रमाणात प्रवृत्त होत असताना, भावनेच्या परिपूर्तीमुळे त्याला 'श्रद्धेंद्रिय' असे म्हणतात; ते तो प्राप्त करतो. 'प्रस्रब्धिबहुल साधक समाधी-इंद्रिय प्राप्त करतो' म्हणजे पूर्वभागात प्रस्रब्धिबहुल असलेल्या साधकाला "प्रस्रब्धकाय सुखाचा अनुभव घेतो, सुखी माणसाचे चित्त समाहित होते" या वचनानुसार, भावनेच्या परिपूर्तीमुळे प्रस्रब्धीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) 'समाधींद्रिय' प्राप्त होते; ते तो प्राप्त करतो. 'वेदबहुल साधक प्रज्ञा-इंद्रिय प्राप्त करतो' म्हणजे पूर्वभागात वेद (ज्ञान) विपुल प्रमाणात प्रवृत्त होत असताना, भावनेच्या परिपूर्तीमुळे त्याला 'प्रज्ञेंद्रिय' असे म्हणतात; ते तो प्राप्त करतो.

ආධිපතෙය්‍යං හොතීති ඡන්දාදිකෙ අධිපතිභූතෙපි සකිච්චනිප්ඵාදනවසෙන අධිපති හොති පධානො හොති. භාවනායාති භුම්මවචනං, උපරූපරි භාවනත්ථාය වා. තදන්වයා හොන්තීති තං අනුගාමිනී තං අනුවත්තිනී හොන්ති. සහජාතපච්චයා හොන්තීති උප්පජ්ජමානා ච සහඋප්පාදනභාවෙන උපකාරකා හොන්ති පකාසස්ස පදීපො විය. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං උප්පාදනුපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකා හොන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤූපත්ථම්භකං තිදණ්ඩං විය. නිස්සයපච්චයා හොන්තීති අධිට්ඨානාකාරෙන නිස්සයාකාරෙන ච උපකාරකා හොන්ති තරුචිත්තකම්මානං පථවීපටාදි විය. සම්පයුත්තපච්චයා හොන්තීති එකවත්ථුකඑකාරම්මණඑකුප්පාදඑකනිරොධසඞ්ඛාතෙන සම්පයුත්තභාවෙන උපකාරකා හොන්ති.

'आधिपत्य होते' म्हणजे छंद इत्यादी चार धर्म अधिपती (प्रधान) झाले तरी, स्वतःचे कार्य (विमोक्ष कार्य) पूर्ण करण्याच्या दृष्टीने ते अधिपती किंवा प्रधान होतात. 'भावनेमध्ये' (भावनाय) हा सप्तमी विभक्तीचा शब्द आहे, किंवा उत्तरोत्तर भावनेसाठी असा त्याचा अर्थ आहे. 'त्याचे अनुगामी होतात' म्हणजे त्याचे अनुकरण करणारे, त्याच्या मागे जाणारे होतात. 'सहजात प्रत्यय होतात' म्हणजे उत्पन्न होत असताना एकत्र उत्पन्न होण्याच्या भावाने उपकारक ठरतात; जसे दिवा प्रकाशासाठी उपकारक ठरतो. 'अन्योन्य प्रत्यय होतात' म्हणजे परस्परांना उत्पन्न करणे आणि आधार देणे या भावाने उपकारक ठरतात; जसे परस्परांना आधार देणारी तिपाई (तीन काठ्या). 'निश्रय प्रत्यय होतात' म्हणजे अधिष्ठान रूपाने आणि आश्रय रूपाने उपकारक ठरतात; जसे झाडांसाठी पृथ्वी आणि चित्रांसाठी कापड इत्यादी उपकारक ठरतात. 'संप्रयुक्त प्रत्यय होतात' म्हणजे एकवस्तुक (एकच आश्रय असलेले), एकालंबन (एकच विषय असलेले), एकोत्पाद (एकत्र उत्पन्न होणारे) आणि एकनिरोध (एकत्र नष्ट होणारे) अशा संप्रयुक्त भावाने उपकारक ठरतात.

220. පටිවෙධකාලෙති [Pg.162] මග්ගක්ඛණෙ සච්චපටිවෙධකාලෙ. පඤ්ඤින්ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොතීති මග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා සච්චදස්සනකිච්චකරණවසෙන ච කිලෙසප්පහානකිච්චකරණවසෙන ච පඤ්ඤින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති. පටිවෙධායාති සච්චපටිවිජ්ඣනත්ථාය. එකරසාති විමුත්තිරසෙන. දස්සනට්ඨෙනාති සච්චදස්සනට්ඨෙන. එවං පටිවිජ්ඣන්තොපි භාවෙති, භාවෙන්තොපි පටිවිජ්ඣතීති මග්ගක්ඛණෙ සකිංයෙව භාවනාය ච පටිවෙධස්ස ච සබ්භාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අනත්තානුපස්සනාය විපස්සනාක්ඛණෙපි පඤ්ඤින්ද්‍රියස්සෙව ආධිපතෙය්‍යත්තා ‘‘පටිවෙධකාලෙපී’’ති අපිසද්දො පයුත්තො.

२२०. 'प्रतिवेध काळी' म्हणजे मार्गक्षणी, सत्य प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याच्या वेळी. 'प्रज्ञेंद्रियाचे आधिपत्य होते' म्हणजे मार्गक्षणी निर्वाणाला आलंबन (विषय) करून, सत्यदर्शनाचे कार्य करण्याच्या दृष्टीने आणि क्लेशांचा प्रहाण (नाश) करण्याचे कार्य करण्याच्या दृष्टीने प्रज्ञेंद्रियच ज्येष्ठ (प्रधान) ठरते. 'प्रतिवेधासाठी' म्हणजे चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार करण्यासाठी. 'एकरस' म्हणजे विमुक्तीच्या रसाने (कार्याने) एकरूप असणारे. 'दर्शन अर्थाने' म्हणजे सत्यदर्शनाच्या अर्थाने. "अशा प्रकारे प्रतिवेध (साक्षात्कार) करत असतानाही भावना करतो, आणि भावना करत असतानाही प्रतिवेध करतो" हे मार्गक्षणी एकाच वेळी भावना आणि प्रतिवेध या दोन्हीचे अस्तित्व दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. अनात्मानुपश्यनेमध्ये विपश्यनेच्या क्षणीही प्रज्ञेंद्रियाचेच आधिपत्य असल्यामुळे "प्रतिवेध काळी सुद्धा" असा 'अपि' (सुद्धा) शब्द वापरला आहे.

221. අනිච්චතො මනසිකරොතො කතමින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතීතිආදි ඉන්ද්‍රියවිසෙසෙන පුග්ගලවිසෙසං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ අධිමත්තන්ති අධිකං. තත්ථ සද්ධින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියපඤ්ඤින්ද්‍රියානං අධිමත්තතා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය වෙදිතබ්බා. සද්ධාවිමුත්තොති එත්ථ අවිසෙසෙත්වා වුත්තෙපි උපරි විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා සොතාපත්තිමග්ගං ඨපෙත්වා සෙසෙසු සත්තසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තොති වුත්තං හොති. සද්ධාවිමුත්තො සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා හොති, න සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා සබ්බත්ථ සද්ධාවිමුත්තොතිපි වුත්තං හොති. සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තායෙව සෙසෙසු සමාධින්ද්‍රියපඤ්ඤින්ද්‍රියාධිමත්තත්තෙපි සති සද්ධාවිමුත්තොයෙව නාම හොතීති වදන්ති. කායසක්ඛී හොතීති අට්ඨසුපි ඨානෙසු කායසක්ඛී නාම හොති. දිට්ඨිප්පත්තො හොතීති සද්ධාවිමුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

२२१. "अनिच्च (अनित्य) म्हणून मनसिकार करणाऱ्याचे कोणते इंद्रिय प्रबळ (अधिमत्त) होते" इत्यादी वचन इंद्रियांच्या वैशिष्ट्याद्वारे पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे 'अधिमत्त' म्हणजे अधिक (प्रबळ). तेथे सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय), समाधिंद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय यांची प्रबळता 'संखारुपेक्खा' (संस्कारोपेक्षा ज्ञानाच्या) वेळी जाणावी. येथे 'सद्धाविमुत्त' (श्रद्धाविमुक्त) असे सामान्यपणे (अविशेष रूपाने) म्हटले असले तरी, पुढे विशेष रूपाने सांगितल्यामुळे, सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) वगळून उर्वरित सात स्थानांमध्ये (तीन मार्ग आणि चार फल) 'सद्धाविमुत्त' असे म्हटले आहे. सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे 'सद्धाविमुत्त' होतो, परंतु सर्वच ठिकाणी सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे 'सद्धाविमुत्त' होतो असे नाही, असे म्हटले आहे. काही आचार्य म्हणतात की, सोतापत्तिमग्गक्षणी (स्रोतापत्ती मार्गक्षणी) सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळेच, उर्वरित मार्गक्षणांमध्ये समाधिंद्रिय किंवा प्रज्ञेंद्रिय प्रबळ असले तरीही, त्याला 'सद्धाविमुत्त'च म्हटले जाते. 'कायसक्खी' (कायसाक्षी) हा आठही स्थानांमध्ये कायसक्खीच असतो. 'दिट्ठिप्पत्त' (दृष्टिप्राप्त) याच्या बाबतीत 'सद्धाविमुत्त' च्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

සද්දහන්තො විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තොති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ සද්දහන්තො චතූසුපි ඵලක්ඛණෙසු විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තොති වුත්තං හොති. උපරිමග්ගත්තයක්ඛණෙ සද්ධාවිමුත්තත්තං ඉදානි වක්ඛති. සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ පන සද්ධානුසාරිත්තං පච්ඡා වක්ඛති. ඵුට්ඨත්තා සච්ඡිකතොති කායසක්ඛීති සුක්ඛවිපස්සකත්තෙ සති උපචාරජ්ඣානඵස්සස්ස රූපාරූපජ්ඣානලාභිත්තෙ සති රූපාරූපජ්ඣානඵස්සස්ස ඵුට්ඨත්තා නිබ්බානං සච්ඡිකතොති කායසක්ඛී, නාමකායෙන වුත්තප්පකාරෙ ඣානඵස්සෙ ච නිබ්බානෙ ච සක්ඛීති වුත්තං හොති. දිට්ඨත්තා පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තොති සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ සම්පයුත්තෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන පඨමං නිබ්බානස්ස දිට්ඨත්තා පච්ඡා සොතාපත්තිඵලාදිවසෙන නිබ්බානං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො, පඤ්ඤින්ද්‍රියසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා [Pg.163] නිබ්බානං පත්තොති වුත්තං හොති. සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ පන ධම්මානුසාරිත්තං පච්ඡා වක්ඛති. සද්දහන්තො විමුච්චතීති සද්ධාවිමුත්තොති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගක්ඛණෙසු සද්දහන්තො විමුච්චතීති සද්ධාවිමුත්තො. එත්ථ විමුච්චමානොපි ආසංසාය භූතවචනවසෙන ‘‘විමුත්තො’’ති වුත්තො. ඣානඵස්සන්ති තිවිධං ඣානඵස්සං. ‘‘ඣානඵස්ස’’න්තිආදීනි ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා’’තිආදීනි ච පඨමං වුත්තං ද්වයමෙව විසෙසෙත්වා වුත්තානි. ඤාතං හොතීතිආදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානි. එත්ථ ච ඣානලාභී පුග්ගලො සමාධින්ද්‍රියස්ස අනුකූලාය දුක්ඛානුපස්සනාය එව වුට්ඨහිත්වා මග්ගඵලානි පාපුණාතීති ආචරියානං අධිප්පායො.

श्रद्धा ठेवून विमुक्त झालेला तो 'सद्धाविमुत्त' (श्रद्धाविमुक्त) होय. सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे सोतापत्तिमग्गक्षणी (स्रोतापत्ती मार्गक्षणी) श्रद्धा ठेवणारा आणि चारही फलक्षणांमध्ये विमुक्त झालेला तो 'सद्धाविमुत्त' होय, असे म्हटले आहे. वरील तीन मार्गक्षणांमध्ये 'सद्धाविमुत्त' असणे हे आता पुढे सांगतील. परंतु सोतापत्तिमग्गक्षणी 'सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसारी) असणे हे नंतर सांगतील. 'स्पर्श केल्यामुळे साक्षात्कार केला म्हणून कायसक्खी (कायसाक्षी)' म्हणजे सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) असताना उपचारध्यानाच्या स्पर्शाचा, आणि रूपावचर-अरूपावचर ध्यान प्राप्त करणाऱ्याच्या बाबतीत रूपावचर-अरूपावचर ध्यानाच्या स्पर्शाचा अनुभव घेतल्यामुळे (स्पर्श केल्यामुळे) निर्वाणाचा साक्षात्कार केला म्हणून तो 'कायसक्खी' होय. नामकायाने पूर्वोक्त ध्यानस्पर्श आणि निर्वाण या दोन्हीचा साक्षी झाला, असे म्हटले आहे. 'पाहिल्यामुळे प्राप्त झाला म्हणून दिट्ठिप्पत्त (दृष्टिप्राप्त)' म्हणजे सोतापत्तिमग्गक्षणी संप्रयुक्त असलेल्या प्रज्ञेंद्रियाने सर्वप्रथम निर्वाण पाहिल्यामुळे, आणि नंतर सोतापत्तिफलादींच्या द्वारे निर्वाण प्राप्त केल्यामुळे तो 'दिट्ठिप्पत्त' होय. प्रज्ञेंद्रिय नावाच्या दृष्टीने निर्वाण प्राप्त केले, असे म्हटले आहे. परंतु सोतापत्तिमग्गक्षणी 'धम्मानुसारी' (धर्मानुसारी) असणे हे नंतर सांगतील. 'श्रद्धा ठेवून विमुक्त होतो तो सद्धाविमुत्त' म्हणजे सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे सकदागामी, अनागामी आणि अरहत्त मार्गक्षणांमध्ये श्रद्धा ठेवून विमुक्त होतो म्हणून तो 'सद्धाविमुत्त' होय. येथे विमुक्त होत असतानाही, आशेने (भविष्यार्थात) किंवा भूतकाळाच्या वचनाच्या आधारे "विमुक्त" असे म्हटले आहे. 'झानफस्स' (ध्यानस्पर्श) म्हणजे त्रिविध ध्यानस्पर्श होय. "झानफस्स" इत्यादी आणि "दुक्खा संखारा" इत्यादी शब्द पूर्वी सांगितलेल्या दोन पुद्गलांनाच विशेष करून सांगण्यासाठी आहेत. "ज्ञात होते" इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणि येथे ध्यानलाभी पुद्गल समाधिंद्रियाला अनुकूल अशा दुःखानुपस्यनेतूनच उठून (व्युत्थान करून) मार्गफलांना प्राप्त करतो, असा आचार्यांचा अभिप्राय आहे.

සියාති සියුං, භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. ‘‘සියා’’ති එතං විධිවචනමෙව. තයො පුග්ගලාති විපස්සනානියමෙන ඉන්ද්‍රියනියමෙන ච වුත්තා තයො පුග්ගලා. වත්ථුවසෙනාති තීසු අනුපස්සනාසු එකෙකඉන්ද්‍රියවත්ථුවසෙන. පරියායෙනාති තෙනෙව පරියායෙන. ඉමිනා වාරෙන කිං දස්සිතං හොති? හෙට්ඨා එකෙකිස්සා අනුපස්සනාය එකෙකස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස ආධිපච්චං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති ච, කදාචි තීසුපි අනුපස්සනාසු එකෙකස්සෙව ඉන්ද්‍රියස්ස ආධිපච්චං හොතීති ච දස්සිතං හොති. අථ වා පුබ්බභාගවිපස්සනාක්ඛණෙ තිස්සන්නම්පි අනුපස්සනානං සබ්භාවතො තාසු පුබ්බභාගවිපස්සනාසු තෙසං තෙසං ඉන්ද්‍රියානං ආධිපච්චං අපෙක්ඛිත්වා මග්ගඵලක්ඛණෙසු සද්ධාවිමුත්තාදීනි නාමානි හොන්තීති. එවඤ්හි වුච්චමානෙ හෙට්ඨා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය උපරි ච කතො ඉන්ද්‍රියාධිපච්චපුග්ගලනියමො සුකතොයෙව නිච්චලොයෙව ච හොති. අනන්තරවාරෙ සියාති අඤ්ඤොයෙවාති එවං සියාති අත්ථො. එත්ථ පුබ්බෙ වුත්තොයෙව නියමො.

'सिया' म्हणजे 'सियुं' (असावेत), 'भवेय्युं' (असावेत) असा अर्थ आहे. "सिया" हा शब्द विधीवाचकच आहे. 'तयो पुग्गला' (तीन पुद्गल) म्हणजे विपश्यनेच्या नियमाने आणि इंद्रियांच्या नियमाने सांगितलेले तीन पुद्गल होत. 'वत्थुवसेन' (वस्तूच्या वशाने) म्हणजे तीन अनुपश्यनांमध्ये एकेका इंद्रियाच्या वस्तूच्या (कारणाच्या) वशाने होय. 'परियायेन' म्हणजे त्याच पर्यायाने होय. या प्रकरणाने काय दर्शवले आहे? खाली एकेका अनुपश्यनेमध्ये एकेका इंद्रियाचे आधिपत्य प्रामुख्याने सांगितले आहे, आणि कधीकधी तिन्ही अनुपश्यनांमध्ये एकेकाच इंद्रियाचे आधिपत्य असते, हे दर्शवले आहे. अथवा, पूर्वभाग-विपश्यनेच्या क्षणी तिन्ही अनुपश्यना विद्यमान असल्यामुळे, त्या पूर्वभाग-विपश्यनांमध्ये त्या त्या इंद्रियांच्या आधिपत्याची अपेक्षा करून मार्ग आणि फल क्षणांमध्ये 'सद्धाविमुत्त' इत्यादी नावे प्राप्त होतात. असे म्हटले असता, खाली वुट्ठानगामिनी (व्युत्थानगामिनी) विपश्यनेमध्ये आणि वर मार्ग-फल क्षणांमध्ये केलेला इंद्रियाधिपत्य व पुद्गलांचा नियम सुयोग्य आणि अचल ठरतो. पुढील प्रकरणात 'सिया' हा शब्द 'अञ्ञोयेव' (दुसराच) या शब्दाशी संबंधित आहे, असा 'सिया' चा अर्थ आहे. येथे पूर्वी सांगितलेलाच नियम लागू होतो.

ඉදානි මග්ගඵලවසෙන පුග්ගලවිසෙසං විභජිත්වා දස්සෙතුං අනිච්චතො මනසිකරොතො…පෙ… සොතාපත්තිමග්ගං පටිලභතීතිආදිමාහ. තත්ථ සද්ධං අනුස්සරති අනුගච්ඡති, සද්ධාය වා නිබ්බානං අනුස්සරති අනුගච්ඡතීති සද්ධානුසාරී. සච්ඡිකතන්ති පච්චක්ඛකතං. අරහත්තන්ති අරහත්තඵලං. පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අනුස්සරති, තෙන වා ධම්මෙන නිබ්බානං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී.

आता मार्ग आणि फलाच्या वशाने पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) वैशिष्ट्य विभागून दर्शवण्यासाठी, "अनिच्चतो मनसिकरोतो... पे... सोतापत्तिमग्गं पटिलभति" (अनित्य म्हणून मनसिकार करणारा... स्रोतापत्ती मार्ग प्राप्त करतो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जो श्रद्धेचे अनुसरण करतो (श्रद्धेच्या मागे जातो), किंवा श्रद्धेच्या द्वारे निर्वाणाचे अनुसरण करतो, तो 'सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसारी) होय. 'सच्छिकतं' म्हणजे प्रत्यक्ष केले (साक्षात्कार केला). 'अरहत्तं' म्हणजे अरहत्तफल होय. प्रज्ञा नावाच्या धर्माचे अनुसरण करतो, किंवा त्या धर्माच्या (प्रज्ञेच्या) द्वारे निर्वाणाचे अनुसरण करतो, तो 'धम्मानुसारी' (धर्मानुसारी) होय.

222. පුන [Pg.164] අපරෙහි පරියායෙහි ඉන්ද්‍රියත්තයවිසෙසෙන පුග්ගලවිසෙසං වණ්ණෙතුකාමො යෙ හි කෙචීතිආදිමාහ. තත්ථ භාවිතා වාති අතීතෙ භාවයිංසු වා. භාවෙන්ති වාති පච්චුප්පන්නෙ. භාවිස්සන්ති වාති අනාගතෙ. අධිගතා වාතිආදි එකෙකන්තිකං පුරිමස්ස පුරිමස්ස අත්ථවිවරණත්ථං වුත්තං. ඵස්සිතා වාති ඤාණඵුසනාය ඵුසිංසු වා. වසිප්පත්තාති ඉස්සරභාවං පත්තා. පාරමිප්පත්තාති වොසානං පත්තා. වෙසාරජ්ජප්පත්තාති විසාරදභාවං පත්තා. සබ්බත්ථ සද්ධාවිමුත්තාදයො හෙට්ඨා වුත්තක්ඛණෙසුයෙව, සතිපට්ඨානාදයො මග්ගක්ඛණෙයෙව. අට්ඨ විමොක්ඛෙති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ (පටි. ම. 1.209; ධ. ස. 248) පටිසම්භිදාමග්ගප්පත්තියා එව පත්තා.

२२२. पुन्हा इतर पर्यायांनी तीन इंद्रियांच्या वैशिष्ट्याद्वारे पुद्गलांचे वैशिष्ट्य वर्णन करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी "ye hi keci" (जे कोणीही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'भाविता वा' म्हणजे भूतकाळात भावना केली (भावित केले). 'भावेन्ति वा' म्हणजे वर्तमानकाळात भावना करत आहेत. 'भाविस्सन्ति वा' म्हणजे भविष्यकाळात भावना करतील. 'अधिगता वा' इत्यादी शब्द एकेका शब्दाच्या शेवटी 'वा' लावून पूर्व-पूर्व शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहेत. 'फस्सिता वा' म्हणजे ज्ञानस्पर्शाने स्पर्श केला (अनुभव घेतला). 'वसिप्पत्ता' म्हणजे वशित्व (प्रभुत्व) प्राप्त झाले. 'पारमिप्पत्ता' म्हणजे पारमितेला (पूर्णतेला) प्राप्त झाले. 'वेसारज्जप्पत्ता' म्हणजे वैशारद्याला (निर्भयतेला) प्राप्त झाले. सर्व ठिकाणी 'सद्धाविमुत्त' इत्यादी पुद्गल पूर्वी सांगितलेल्या क्षणांमध्येच जाणावेत, आणि सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी मार्गक्षणीच जाणावेत. 'अठ्ठ विमोक्खे' (आठ विमोक्ष) म्हणजे "रूपी रूपांना पाहतो" इत्यादी विमोक्ष, जे पटिसम्भिदामग्ग (प्रतिसंभिदामार्ग) प्राप्तीद्वारेच प्राप्त होतात.

තිස්සො සික්ඛාති අධිසීලසික්ඛා අධිචිත්තසික්ඛා අධිපඤ්ඤාසික්ඛා මග්ගප්පත්තා එව සික්ඛමානා. දුක්ඛං පරිජානන්තීතිආදීනි මග්ගක්ඛණෙයෙව. පරිඤ්ඤාපටිවෙධං පටිවිජ්ඣතීති පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති, පරිඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති වා පරිඤ්ඤාපටිවෙධං. එවං සෙසෙසුපි. සබ්බධම්මාදීහි විසෙසෙත්වා අභිඤ්ඤාපටිවෙධාදයො වුත්තා. සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො පන මග්ගක්ඛණෙයෙව නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණඤාණසිද්ධිවසෙන වෙදිතබ්බොති. එවමිධ පඤ්ච අරියපුග්ගලා නිද්දිට්ඨා හොන්ති, උභතොභාගවිමුත්තො ච පඤ්ඤාවිමුත්තො චාති ඉමෙ ද්වෙ අනිද්දිට්ඨා. අඤ්ඤත්ථ (විසුද්ධි. 2.773) පන ‘‘යො පන දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො පස්සද්ධිබහුලො සමාධින්ද්‍රියං පටිලභති, සො සබ්බත්ථ කායසක්ඛී නාම හොති, අරූපජ්ඣානං පන පත්වා අග්ගඵලං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම හොති. යො පන අනත්තතො මනසිකරොන්තො වෙදබහුලො පඤ්ඤින්ද්‍රියං පටිලභති, සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ධම්මානුසාරී හොති, ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තො, අග්ගඵලෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො’’ති වුත්තං. තෙ ඉධ කායසක්ඛිදිට්ඨිප්පත්තෙහියෙව සඞ්ගහිතා. අත්ථතො පන අරූපජ්ඣානෙන චෙව අරියමග්ගෙන චාති උභතොභාගෙන විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. පජානන්තො විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තොති. එත්තාවතා ඉන්ද්‍රියපුග්ගලවිසෙසා නිද්දිට්ඨා හොන්ති.

तीन शिक्षा म्हणजे अधिशीलशिक्षा, अधिचित्तशिक्षा आणि अधिपज्ञाशिक्षा होय, ज्या मार्गाला प्राप्त होऊनच (साधकाद्वारे) अभ्यासल्या जातात. 'दुःखाला पूर्णपणे जाणतात' इत्यादी केवळ मार्गक्षणीच जाणावे. 'परिज्ञाप्रतिवेधाला भेदून जाणतो' म्हणजे परिज्ञाप्रतिवेधाने (दुःखसत्याला पूर्णपणे जाणणाऱ्या मार्गज्ञानाने) भेदून जाणतो, किंवा परिज्ञेच्या द्वारे भेदून जाण्यायोग्य (दुःखसत्य) म्हणून 'परिज्ञाप्रतिवेध' होय. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही जाणावे. 'सर्व धर्म' इत्यादी पदांनी विशेषित करून अभिज्ञाप्रतिवेध इत्यादी सांगितले आहेत. परंतु साक्षात्करणप्रतिवेध (सच्चिकिरियाप्रतिवेध) हा केवळ मार्गक्षणीच निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्या प्रत्यवेक्षणज्ञानाच्या सिद्धीच्या द्वारे जाणावा. अशा प्रकारे येथे पाच आर्यपुद्गल निर्दिष्ट केले आहेत; 'उभतोभागविमुक्त' आणि 'प्रज्ञाविमुक्त' हे दोन येथे निर्दिष्ट केलेले नाहीत. परंतु अन्य ठिकाणी (विशुद्धिमार्गात) असे म्हटले आहे: 'जो दुःखाच्या द्वारे मनसिकार करत, प्रस्सद्धि-बहुल (शांतता-बहुल) होऊन समाधीन्द्रिय प्राप्त करतो, तो सर्वत्र कायसाक्षी नावाचा होतो; अरूपध्यान प्राप्त करून अग्रफलाला (अर्हत्त्वाला) प्राप्त झालेला उभतोभागविमुक्त नावाचा होतो. जो अनात्मतेच्या द्वारे मनसिकार करत, प्रज्ञा-बहुल होऊन प्रज्ञेन्द्रिय प्राप्त करतो, तो स्रोतापत्ती-मार्गक्षणी धर्मानुसारी होतो, सहा स्थानांमध्ये दृष्टिप्राप्त आणि अग्रफलामध्ये प्रज्ञाविमुक्त होतो.' ते येथे कायसाक्षी आणि दृष्टिप्राप्त यांच्यामध्येच समाविष्ट केले आहेत. अर्थाच्या दृष्टीने तर, अरूपध्यान आणि आर्यमार्ग या दोन्ही भागांनी विमुक्त झालेला तो उभतोभागविमुक्त होय. प्रज्ञेने जाणत विमुक्त झालेला तो प्रज्ञाविमुक्त होय. एवढ्याने इन्द्रिय आणि पुद्गल यांचे विशेष निर्दिष्ट झाले आहेत.

223-226. ඉදානි විමොක්ඛපුබ්බඞ්ගමමෙව විමොක්ඛවිසෙසං පුග්ගලවිසෙසඤ්ච දස්සෙතුකාමො අනිච්චතො මනසිකරොතොතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙ විමොක්ඛාති අප්පණිහිතසුඤ්ඤතවිමොක්ඛා. අනිච්චානුපස්සනාගමනවසෙන හි අනිමිත්තවිමොක්ඛොති ලද්ධනාමො මග්ගො රාගදොසමොහපණිධීනං අභාවා [Pg.165] සගුණතො ච තෙසංයෙව පණිධීනං අභාවා අප්පණිහිතන්ති ලද්ධනාමං නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීති ආරම්මණතො ච අප්පණිහිතවිමොක්ඛොති නාමම්පි ලභති. තථා රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සගුණතො ච රාගාදීහියෙව සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතන්ති ලද්ධනාමං නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීති ආරම්මණතො ච සුඤ්ඤතවිමොක්ඛොති නාමම්පි ලභති. තස්මා තෙ ද්වෙ විමොක්ඛා අනිමිත්තවිමොක්ඛන්වයා නාම හොන්ති. අනිමිත්තමග්ගතො අනඤ්ඤෙපි අට්ඨන්නං මග්ගඞ්ගානං එකෙකස්ස මග්ගඞ්ගස්ස වසෙන සහජාතාදිපච්චයා ච හොන්තීති වෙදිතබ්බා. පුන ද්වෙ විමොක්ඛාති සුඤ්ඤතානිමිත්තවිමොක්ඛා. දුක්ඛානුපස්සනාගමනවසෙන හි අප්පණිහිතවිමොක්ඛොති ලද්ධනාමො මග්ගො රූපනිමිත්තාදීනං රාගනිමිත්තාදීනං නිච්චනිමිත්තාදීනඤ්ච අභාවා සගුණතො ච තෙසංයෙව නිමිත්තානං අභාවා අනිමිත්තසඞ්ඛාතං නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීති ආරම්මණතො ච අනිමිත්තවිමොක්ඛොති නාමම්පි ලභති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. පුන ද්වෙ විමොක්ඛාති අනිමිත්තඅප්පණිහිතවිමොක්ඛා. යොජනා පනෙත්ථ වුත්තනයා එව.

२२३-२२६. आता विमोक्ष-पूर्वांग असलेलाच विमोक्षविशेष आणि पुद्गलविशेष दर्शविण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'अनिच्चतो मनसिकरोति' (अनित्यतेने मनसिकार करतो) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'दोन विमोक्ष' म्हणजे अप्रणिहित विमोक्ष आणि शून्यत विमोक्ष होत. कारण, अनित्यानुपश्यनेच्या द्वारे गमन केल्यामुळे 'अनिमित्त विमोक्ष' असे नाव मिळालेला मार्ग, राग-द्वेष-मोहरूपी प्रणिधींच्या (इच्छांच्या) अभावामुळे स्वतःच्या गुणाने आणि त्याच प्रणिधींच्या अभावामुळे 'अप्रणिहित' असे नाव मिळालेल्या निर्वाणाला आलंबन करतो म्हणून आलंबनाच्या दृष्टीने 'अप्रणिहित विमोक्ष' हे नाव देखील प्राप्त करतो. तसेच, राग-द्वेष-मोहांपासून शून्य असल्यामुळे स्वतःच्या गुणाने आणि रागादींच्याच अभावामुळे 'शून्यत' असे नाव मिळालेल्या निर्वाणाला आलंबन करतो म्हणून आलंबनाच्या दृष्टीने 'शून्यत विमोक्ष' हे नाव देखील प्राप्त करतो. म्हणून ते दोन विमोक्ष 'अनिमित्त-विमोक्ष-अनुगामी' नावाचे होतात. अनिमित्त मार्गापेक्षा भिन्न नसलेलेही ते दोन विमोक्ष, आठ मार्गअंगांपैकी प्रत्येक मार्गअंगाच्या द्वारे सहजात इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त होतात, असे जाणावे. पुन्हा 'दोन विमोक्ष' म्हणजे शून्यत विमोक्ष आणि अनिमित्त विमोक्ष होत. कारण, दुःखानुपश्यनेच्या द्वारे गमन केल्यामुळे 'अप्रणिहित विमोक्ष' असे नाव मिळालेला मार्ग, रूपनिमित्त इत्यादी, रागनिमित्त इत्यादी आणि नित्यनिमित्त इत्यादींच्या अभावामुळे स्वतःच्या गुणाने आणि त्याच निमित्तांच्या अभावामुळे 'अनिमित्त' संज्ञक निर्वाणाला आलंबन करतो म्हणून आलंबनाच्या दृष्टीने 'अनिमित्त विमोक्ष' हे नाव देखील प्राप्त करतो. उर्वरित भाग सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडावा. पुन्हा 'दोन विमोक्ष' म्हणजे अनिमित्त विमोक्ष आणि अप्रणिहित विमोक्ष होत. येथील योजना देखील सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

පටිවෙධකාලෙති ඉන්ද්‍රියානං වුත්තක්කමෙනෙව වුත්තං. මග්ගක්ඛණං පන මුඤ්චිත්වා විපස්සනාක්ඛණෙ විමොක්ඛො නාම නත්ථි. පඨමං වුත්තොයෙව පන මග්ගවිමොක්ඛො ‘‘පටිවෙධකාලෙ’’ති වචනෙන විසෙසෙත්වා දස්සිතො. ‘‘යො චායං පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො’’තිආදිකා ද්වෙ වාරා ච ‘‘අනිච්චතො මනසිකරොන්තො සොතාපත්තිමග්ගං පටිලභතී’’තිආදිකො වාරො ච සඞ්ඛිත්තො, විමොක්ඛවසෙන පන යොජෙත්වා විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො. යෙ හි කෙචි නෙක්ඛම්මන්තිආදිකො වාරො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති. එත්තාවතා විමොක්ඛපුග්ගලවිසෙසා නිද්දිට්ඨා හොන්තීති.

'प्रतिवेधकाळी' हे इंद्रियांच्या संदर्भात सांगितलेल्या क्रमानेच सांगितले आहे. परंतु मार्गक्षण सोडून विपश्यनाक्षणी 'विमोक्ष' नावाचा काही नसतो. परंतु प्रथम सांगितलेलाच मार्गविमोक्ष 'प्रतिवेधकाळी' या शब्दाने विशेषित करून दर्शविला आहे. 'जो हा श्रद्धाविमुक्त पुद्गल आहे' इत्यादी दोन वार (प्रकरणे) आणि 'अनित्यतेने मनसिकार करत स्रोतापत्तीमार्ग प्राप्त करतो' इत्यादी वार संक्षेपाने सांगितले आहेत, परंतु विमोक्षाच्या द्वारे जोडून विस्ताराने जाणावे. 'जे कोणी नैष्क्रम्य करतात' इत्यादी वार सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. एवढ्याने विमोक्ष आणि पुद्गल यांचे विशेष निर्दिष्ट झाले आहेत.

227. පුන විමොක්ඛමුඛානි ච විමොක්ඛෙ ච අනෙකධා නිද්දිසිතුකාමො අනිච්චතො මනසිකරොන්තොතිආදිමාහ. තත්ථ යථාභූතන්ති යථාසභාවෙන. ජානාතීති ඤාණෙන ජානාති. පස්සතීති තෙනෙව ඤාණෙන චක්ඛුනා විය පස්සති. තදන්වයෙනාති තදනුගමනෙන, තස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණෙන දිට්ඨස්ස අනුගමනෙනාති අත්ථො. කඞ්ඛා පහීයතීති අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චානිච්චකඞ්ඛා, ඉතරාහි ඉතරකඞ්ඛා. නිමිත්තන්ති සන්තතිඝනවිනිබ්භොගෙන නිච්චසඤ්ඤාය පහීනත්තා ආරම්මණභූතං සඞ්ඛාරනිමිත්තං යථාභූතං ජානාති. තෙන වුච්චති සම්මාදස්සනන්ති තෙන යථාභූතජානනෙන තං ඤාණං ‘‘සම්මාදස්සන’’න්ති [Pg.166] වුච්චති. පවත්තන්ති දුක්ඛප්පත්තාකාරෙ සුඛසඤ්ඤං උග්ඝාටෙත්වා සුඛසඤ්ඤාය පහානෙන පණිධිසඞ්ඛාතාය තණ්හාය පහීනත්තා සුඛසම්මතම්පි විපාකපවත්තං යථාභූතං ජානාති. නිමිත්තඤ්ච පවත්තඤ්චාති නානාධාතුමනසිකාරසම්භවෙන සමූහඝනවිනිබ්භොගෙන උභයථාපි අත්තසඤ්ඤාය පහීනත්තා සඞ්ඛාරනිමිත්තඤ්ච විපාකපවත්තඤ්ච යථාභූතං ජානාති. යඤ්ච යථාභූතං ඤාණන්තිආදිත්තයං ඉදානි වුත්තමෙව, න අඤ්ඤං. භයතො උපට්ඨාතීති නිච්චසුඛඅත්තාභාවදස්සනතො යථාක්කමං තං තං භයතො උපට්ඨාති. යා ච භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤාතිආදිනා ‘‘උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං භයතුපට්ඨානඤාණං ආදීනවානුපස්සනාඤාණං නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණ’’න්ති වුත්තෙසු පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතෙසු නවසු විපස්සනාඤාණෙසු භයතුපට්ඨානසම්බන්ධෙන අවත්ථාභෙදෙන භින්නානි එකට්ඨානි තීණි ඤාණානි වුත්තානි, න සෙසානි.

२२७. पुन्हा विमोक्षमुखे आणि विमोक्ष अनेक प्रकारे निर्दिष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'अनिच्चतो मनसिकरोन्तो' (अनित्यतेने मनसिकार करतो) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'यथाभूत' म्हणजे यथास्वभावाने (स्वभावानुसार). 'जाणतो' म्हणजे ज्ञानाने (अनित्यानुपश्यना ज्ञानाने) जाणतो. 'पाहतो' म्हणजे त्याच ज्ञानाने डोळ्यांनी पाहिल्याप्रमाणे पाहतो. 'तदन्वयाने' म्हणजे त्याच्या अनुगमनाने; प्रत्यक्ष ज्ञानाने पाहिलेल्याच्या अनुगमनाने, असा अर्थ आहे. 'शंका नष्ट होते' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेने नित्य-अनित्यतेविषयीची शंका नष्ट होते, आणि इतरांनी (दुःखानुपश्यना व अनात्मानुपश्यनेने) इतर शंका (सुख-दुःख, आत्म-अनात्म याविषयीच्या शंका) नष्ट होतात. 'निमित्त' म्हणजे संतती आणि समूहाच्या घनाचा भेद करून नित्यसंज्ञेचा प्रहाण झाल्यामुळे, आलंबनभूत असलेल्या संस्कारनिमित्ताला यथाभूत (यथार्थपणे) जाणतो. त्यामुळे त्याला 'सम्यग्दर्शन' असे म्हणतात; त्या यथाभूत जाणण्यामुळे त्या ज्ञानाला 'सम्यग्दर्शन' असे म्हटले जाते. 'प्रवृत्त' म्हणजे दुःखावस्थेतील संस्कारांमध्ये सुखसंज्ञा दूर करून, सुखसंज्ञेच्या प्रहाणाने प्रणिधिसंज्ञक तृष्णेचा प्रहाण झाल्यामुळे, सुखावह मानल्या गेलेल्या विपाकप्रवृत्तीला यथाभूत जाणतो. 'निमित्त आणि प्रवृत्ती' म्हणजे नाना धातूंच्या मनसिकारामुळे आणि समूहघनाचा भेद केल्यामुळे, दोन्ही प्रकारे आत्मसंज्ञेचा प्रहाण झाल्यामुळे संस्कारनिमित्त आणि विपाकप्रवृत्ती या दोन्हीला यथाभूत जाणतो. 'आणि जे यथाभूत ज्ञान आहे' इत्यादी तीन (ज्ञानांचे समूह) आता सांगितलेलेच आहेत, दुसरे काही नाही. 'भय म्हणून उपस्थित होते' म्हणजे नित्य, सुख आणि आत्मभावाचा अभाव दिसल्यामुळे अनुक्रमाने ते ते (निमित्त, प्रवृत्ती, निमित्त-प्रवृत्ती) भय म्हणून भासते. 'आणि जी भयोपस्थान प्रज्ञा आहे' इत्यादी शब्दांनी - उदयव्ययानुपश्यनाज्ञान, भंगानुपश्यनाज्ञान, भयोपस्थानज्ञान, आदीनवानुपश्यनाज्ञान, निर्विदानुपश्यनाज्ञान, मुंचितुकाम्यताज्ञान, प्रतिसंख्यानुपश्यनाज्ञान, संस्कारोपेक्षाज्ञान, अनुलोमज्ञान - अशा प्रतिपदाज्ञानदर्शनविशुद्धी संज्ञक नऊ विपश्यनाज्ञानांपैकी, भयोपस्थानज्ञानाच्या संबंधाने आणि अवस्थेच्या भेदाने भिन्न असलेले परंतु एकच अर्थ असलेले तीन ज्ञान सांगितले आहेत, उर्वरित (सहा) नाही.

පුන තීසු අනුපස්සනාසු අන්තෙ ඨිතාය අනන්තරාය අනත්තානුපස්සනාය සම්බන්ධෙන තාය සහ සුඤ්ඤතානුපස්සනාය එකට්ඨතං දස්සෙතුං යා ච අනත්තානුපස්සනා යා ච සුඤ්ඤතානුපස්සනාතිආදිමාහ. ඉමානි හි ද්වෙ ඤාණානි අත්ථතො එකමෙව, අවත්ථාභෙදෙන පන භින්නානි. යථා ච ඉමානි, තථා අනිච්චානුපස්සනා ච අනිමිත්තානුපස්සනා ච අත්ථතො එකමෙව ඤාණං, දුක්ඛානුපස්සනා ච අප්පණිහිතානුපස්සනා ච අත්ථතො එකමෙව ඤාණං, කෙවලං අවත්ථාභෙදෙනෙව භින්නානි. අනත්තානුපස්සනාසුඤ්ඤතානුපස්සනානඤ්ච එකට්ඨතාය වුත්තාය තෙසං ද්වින්නං ද්වින්නම්පි ඤාණානං එකලක්ඛණත්තා එකට්ඨතා වුත්තාව හොතීති. නිමිත්තං පටිසඞ්ඛා ඤාණං උප්පජ්ජතීති ‘‘සඞ්ඛාරනිමිත්තං අද්ධුවං තාවකාලික’’න්ති අනිච්චලක්ඛණවසෙන ජානිත්වා ඤාණං උප්පජ්ජති. කාමඤ්ච න පඨමං ජානිත්වා පච්ඡා ඤාණං උප්පජ්ජති, වොහාරවසෙන පන ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීනි (සං. නි. 4.60; ම. නි. 1.400; 3.421) විය එවං වුච්චති. සද්දසත්ථවිදූපි ච ‘‘ආදිච්චං පාපුණිත්වා තමො විගච්ඡතී’’තිආදීසු විය සමානකාලෙපි ඉමං පදං ඉච්ඡන්ති. එකත්තනයෙන වා පුරිමඤ්ච පච්ඡිමඤ්ච එකං කත්වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනා නයෙන ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මුඤ්චිතුකම්‍යතාදීනං තිණ්ණං ඤාණානං එකට්ඨතා හෙට්ඨා වුත්තනයා එව.

पुन्हा, तीन विपश्यनांपैकी शेवटी असलेल्या आणि लगेचच नंतरच्या अनत्तानुपस्सनाशी (अनात्म-अनुपश्यना) असलेल्या संबंधामुळे, तिच्यासह सुञ्ञतानुपस्सनाची (शून्यता-अनुपश्यना) एकार्थता (समान अर्थ असणे) दर्शवण्यासाठी 'जी अनत्तानुपस्सना आणि जी सुञ्ञतानुपस्सना' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ही दोन्ही ज्ञाने अर्थतः एकच आहेत, परंतु केवळ अवस्थेच्या भेदाने भिन्न आहेत. आणि जशी ही आहेत, तसेच अनिच्चानुपस्सना (अनित्य-अनुपश्यना) आणि अनिमित्तानुपस्सना (अनेमित्त-अनुपश्यना) अर्थतः एकच ज्ञान आहे; आणि दुक्खानुपस्सना (दुःख-अनुपश्यना) व अप्पणिहितानुपस्सना (अप्रणिहित-अनुपश्यना) अर्थतः एकच ज्ञान आहे, केवळ अवस्थेच्या भेदानेच ती भिन्न आहेत. अनत्तानुपस्सना आणि सुञ्ञतानुपस्सना यांची एकार्थता सांगितली असता, त्या दोन्ही-दोन्ही ज्ञानांच्या एकलक्षणीपणामुळे (समान लक्षण असल्यामुळे) त्यांची एकार्थता सांगितलीच जाते. 'निमित्ताचा प्रतिसंख्या (विचार) करून ज्ञान उत्पन्न होते' म्हणजे 'संस्कारनिमित्त अध्रुव (अनित्य) व तात्कालिक आहे' अशा अनित्यलक्षणाच्या द्वारे जाणून ज्ञान उत्पन्न होते. जरी आधी जाणून नंतर ज्ञान उत्पन्न होते असे नसले, तरी व्यावहारिक भाषेच्या (वोहार) प्रभावाने 'मनाला आणि धर्मांना अनुसरून मनोविज्ञान उत्पन्न होते' इत्यादींप्रमाणे असे म्हटले जाते. आणि शब्दशास्त्र जाणणारे (व्याकरणकार) देखील 'सूर्य उगवल्यावर अंधकार नष्ट होतो' इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे समान काळातही या पदाचा स्वीकार करतात. किंवा एकत्वनयाने (एकत्वाच्या नियमाने) पूर्व आणि उत्तर पदाला एक करून असे म्हटले आहे, असे जाणावे. या पद्धतीने इतर दोन पदयुगुलांमध्येही अर्थ समजून घ्यावा. मुञ्चितुकम्यता (मुक्त होण्याची इच्छा) इत्यादी तीन ज्ञानांची एकार्थता खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

නිමිත්තා [Pg.167] චිත්තං වුට්ඨාතීති සඞ්ඛාරනිමිත්තෙ දොසදස්සනෙන තත්ථ අනල්ලීනතාය සඞ්ඛාරනිමිත්තා චිත්තං වුට්ඨාති නාම. අනිමිත්තෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති සඞ්ඛාරනිමිත්තපටිපක්ඛෙන අනිමිත්තසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය චිත්තං පවිසති. සෙසානුපස්සනාද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නිරොධෙ නිබ්බානධාතුයාති ඉධ වුත්තෙනෙව පඨමානුපස්සනාද්වයම්පි වුත්තමෙව හොති. නිරොධෙතිපි පාඨො. බහිද්ධාවුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤාති වුට්ඨානසම්බන්ධෙන ගොත්‍රභුඤාණං වුත්තං. ගොත්‍රභූ ධම්මාති ගොත්‍රභුඤාණමෙව. ඉතරථා හි එකට්ඨතා න යුජ්ජති. ‘‘අසඞ්ඛතා ධම්මා, අප්පච්චයා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 7, 8) විය වා චතුමග්ගවසෙන වා බහුවචනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. යස්මා විමොක්ඛොති මග්ගො, මග්ගො ච දුභතොවුට්ඨානො, තස්මා තෙන සම්බන්ධෙන යා ච දුභතොවුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤාතිආදි වුත්තං.

'निमित्तापासून चित्त निवृत्त होते' (उठते) म्हणजे संस्कारनिमित्तामध्ये दोष पाहिल्यामुळे आणि तिथे अनासक्त राहिल्यामुळे संस्कारनिमित्तापासून चित्त निवृत्त होते असे म्हटले जाते. 'अनिमित्तामध्ये चित्त झेप घेते' म्हणजे संस्कारनिमित्ताच्या विरुद्ध असलेल्या 'अनिमित्त' संज्ञक निर्वाणामध्ये त्याकडे प्रवृत्त झाल्यामुळे चित्त प्रवेश करते. उर्वरित दोन अनुपस्सनांच्या बाबतीतही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. 'निरोध अशा निर्वाणधातूमध्ये' असे येथे म्हटल्यानेच पहिल्या दोन अनुपस्सनांचेही कथन झालेच आहे. 'निरोधे' (निरोधामध्ये) असाही पाठ आढळतो. 'बाह्य निवृत्ती आणि विवर्तनातील प्रज्ञा' यामध्ये निवृत्तीच्या (वुट्ठाण) संबंधाने गोत्रभूज्ञान सांगितले आहे. 'गोत्रभू धर्म' म्हणजे गोत्रभूज्ञानच होय. कारण इतर प्रकारे एकार्थता जुळत नाही. 'असंस्कृत धर्म, अप्रत्यय धर्म' इत्यादींप्रमाणे किंवा चार मार्गांच्या प्रभावाने येथे अनेकवचन केले आहे, असे जाणावे. ज्या अर्थी विमोक्ष म्हणजे मार्ग आहे, आणि मार्ग हा दोन्ही बाजूंनी निवृत्त होणारा (क्लेश आणि संस्कार या दोन्हीपासून मुक्त होणारा) आहे, म्हणून त्या संबंधाने 'जी दोन्ही बाजूंनी निवृत्त होण्यातील आणि विवर्तनातील प्रज्ञा' इत्यादी म्हटले आहे.

228. පුන විමොක්ඛානං නානාක්ඛණානං එකක්ඛණපරියායං දස්සෙතුකාමො කතිහාකාරෙහීතිආදිමාහ. තත්ථ ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති ජෙට්ඨකට්ඨෙන. අධිට්ඨානට්ඨෙනාති පතිට්ඨානට්ඨෙන. අභිනීහාරට්ඨෙනාති විපස්සනාවීථිතො නීහරණට්ඨෙන. නිය්‍යානට්ඨෙනාති නිබ්බානුපගමනට්ඨෙන. අනිච්චතො මනසිකරොතොති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාක්ඛණෙයෙව. අනිමිත්තො විමොක්ඛොති මග්ගක්ඛණෙයෙව. එස නයො සෙසෙසු. චිත්තං අධිට්ඨාතීති චිත්තං අධිකං කත්වා ඨාති, චිත්තං පතිට්ඨාපෙතීති අධිප්පායො. චිත්තං අභිනීහරතීති විපස්සනාවීථිතො චිත්තං නීහරති. නිරොධං නිබ්බානං නිය්‍යාතීති නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං උපගච්ඡතීති එවං ආකාරනානත්තතො චතුධා නානාක්ඛණතා දස්සිතා.

२२८. पुन्हा, वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये होणाऱ्या विमोक्षांच्या एकक्षणतेचे कारण दर्शवण्याच्या इच्छेने थेरांनी 'किती प्रकारांनी' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'आधिपत्य अर्थाने' म्हणजे श्रेष्ठ (मुख्य) अर्थाने. 'अधिष्ठान अर्थाने' म्हणजे प्रतिष्ठान (आश्रय) अर्थाने. 'अभिनिहार अर्थाने' म्हणजे विपश्यनावीथीमधून बाहेर काढण्याच्या अर्थाने. 'निर्याण अर्थाने' म्हणजे निर्वाणाची प्राप्ती करण्याच्या अर्थाने. 'अनित्यतेने मनसिकार करणाऱ्याचे' हे केवळ वुट्ठानगामिनी-विपश्यना क्षणीच होते. 'अनिमित्त विमोक्ष' हा केवळ मार्गक्षणीच होतो. हाच नियम उर्वरित (दुःख आणि अनात्म मनसिकारांच्या) बाबतीतही लागू होतो. 'चित्ताचे अधिष्ठान करतो' म्हणजे चित्ताला मुख्य करून स्थिर करतो, चित्ताला प्रतिष्ठित करतो असा अभिप्राय आहे. 'चित्ताचा अभिनिहार करतो' म्हणजे विपश्यनावीथीमधून चित्ताला बाहेर काढतो. 'निरोध अशा निर्वाणाप्रत निर्याण करतो' म्हणजे निरोध संज्ञक निर्वाणाप्रत पोहोचतो. अशा प्रकारे आकारांच्या (प्रकारांच्या) भिन्नतेमुळे चार प्रकारे नानाक्षणता (वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये असणे) दर्शवली आहे.

එකක්ඛණතාය සමොධානට්ඨෙනාති එකජ්ඣං සමොසරණට්ඨෙන. අධිගමනට්ඨෙනාති වින්දනට්ඨෙන. පටිලාභට්ඨෙනාති පාපුණනට්ඨෙන. පටිවෙධට්ඨෙනාති ඤාණෙන පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන. සච්ඡිකිරියට්ඨෙනාති පච්චක්ඛකරණට්ඨෙන. ඵස්සනට්ඨෙනාති ඤාණඵුසනාය ඵුසනට්ඨෙන. අභිසමයට්ඨෙනාති අභිමුඛං සමාගමනට්ඨෙන. එත්ථ ‘‘සමොධානට්ඨෙනා’’ති මූලපදං, සෙසානි අධිගමවෙවචනානි. තස්මායෙව හි සබ්බෙසං එකතො විස්සජ්ජනං කතං. නිමිත්තා මුච්චතීති නිච්චනිමිත්තතො මුච්චති. ඉමිනා විමොක්ඛට්ඨො වුත්තො. යතො මුච්චතීති යතො නිමිත්තතො මුච්චති. තත්ථ න පණිදහතීති තස්මිං නිමිත්තෙ [Pg.168] පත්ථනං න කරොති. යත්ථ න පණිදහතීති යස්මිං නිමිත්තෙ න පණිදහති. තෙන සුඤ්ඤොති තෙන නිමිත්තෙන සුඤ්ඤො. යෙන සුඤ්ඤොති යෙන නිමිත්තෙන සුඤ්ඤො. තෙන නිමිත්තෙන අනිමිත්තොති ඉමිනා අනිමිත්තට්ඨො වුත්තො.

एकक्षणतेमध्ये 'समोधान अर्थाने' म्हणजे एकत्रितपणे एकत्र येण्याच्या अर्थाने. 'अधिगमन अर्थाने' म्हणजे मिळवण्याच्या अर्थाने. 'प्रतिलाभ अर्थाने' म्हणजे प्राप्त करण्याच्या अर्थाने. 'प्रतिवेध अर्थाने' म्हणजे ज्ञानाने भेदून जाणण्याच्या अर्थाने. 'साक्षात्करण अर्थाने' म्हणजे प्रत्यक्ष करण्याच्या अर्थाने. 'स्पर्शन अर्थाने' म्हणजे ज्ञानाच्या स्पर्शाने स्पर्श करण्याच्या अर्थाने. 'अभिसमय अर्थाने' म्हणजे सन्मुख चांगल्या प्रकारे येण्याच्या अर्थाने. येथे 'समोधान अर्थाने' हे मूळ पद आहे, आणि उर्वरित पदे 'अधिगमन' (प्राप्ती) या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. म्हणूनच सर्वांचे एकत्रितपणे उत्तर दिले गेले आहे. 'निमित्तापासून मुक्त होतो' म्हणजे नित्यनिमित्तापासून मुक्त होतो. याने 'विमोक्ष' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'ज्यापासून मुक्त होतो' म्हणजे ज्या निमित्तापासून मुक्त होतो. 'तिथे प्रणिधान (इच्छा) करत नाही' म्हणजे त्या निमित्तामध्ये आकांक्षा करत नाही. 'जिथे प्रणिधान करत नाही' म्हणजे ज्या निमित्तामध्ये प्रणिधान करत नाही. 'त्याने शून्य आहे' म्हणजे त्या निमित्ताने शून्य आहे. 'ज्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या निमित्ताने शून्य आहे. 'त्या निमित्ताने अनिमित्त आहे' याने 'अनिमित्त' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे.

පණිධියා මුච්චතීති පණිධිතො මුච්චති. ‘‘පණිධි මුච්චතී’’ති පාඨො නිස්සක්කත්ථොයෙව. ඉමිනා විමොක්ඛට්ඨො වුත්තො. යත්ථ න පණිදහතීති යස්මිං දුක්ඛෙ න පණිදහති. තෙන සුඤ්ඤොති තෙන දුක්ඛෙන සුඤ්ඤො. යෙන සුඤ්ඤොති යෙන දුක්ඛනිමිත්තෙන සුඤ්ඤො. යෙන නිමිත්තෙනාති යෙන දුක්ඛනිමිත්තෙන. තත්ථ න පණිදහතීති ඉමිනා අප්පණිහිතට්ඨො වුත්තො. අභිනිවෙසා මුච්චතීති ඉමිනා විමොක්ඛට්ඨො වුත්තො. යෙන සුඤ්ඤොති යෙන අභිනිවෙසනිමිත්තෙන සුඤ්ඤො. යෙන නිමිත්තෙනාති යෙන අභිනිවෙසනිමිත්තෙන. යත්ථ න පණිදහති, තෙන සුඤ්ඤොති යස්මිං අභිනිවෙසනිමිත්තෙ න පණිදහති, තෙන අභිනිවෙසනිමිත්තෙන සුඤ්ඤො. ඉමිනා සුඤ්ඤතට්ඨො වුත්තො.

'प्रणिधीपासून मुक्त होतो' म्हणजे तृष्णेपासून मुक्त होतो. 'प्रणिधी मुक्त होतो' असा पाठ असला तरी तो पंचमी विभक्तीच्या अर्थातच आहे. याने 'विमोक्ष' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'जिथे प्रणिधान करत नाही' म्हणजे ज्या दुःखामध्ये प्रणिधान करत नाही. 'त्याने शून्य आहे' म्हणजे त्या दुःखाने शून्य आहे. 'ज्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या दुःखनिमित्ताने शून्य आहे. 'ज्या निमित्ताने' म्हणजे ज्या दुःखनिमित्ताने. 'तिथे प्रणिधान करत नाही' याने 'अप्पणिहित' (अप्रणिहित) शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'अभिनिवेशापासून मुक्त होतो' याने 'विमोक्ष' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'ज्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या अभिनिवेशनिमित्ताने (आत्म-अभिनिवेश निमित्ताने) शून्य आहे. 'ज्या निमित्ताने' म्हणजे ज्या अभिनिवेशनिमित्ताने. 'जिथे प्रणिधान करत नाही, त्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या अभिनिवेशनिमित्तामध्ये प्रणिधान करत नाही, त्या अभिनिवेशनिमित्ताने शून्य आहे. याने 'सुञ्ञत' (शून्य) शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे.

229. පුන අට්ඨවිමොක්ඛාදීනි නිද්දිසිතුකාමො අත්ථි විමොක්ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ නිච්චතො අභිනිවෙසාතිආදීනි සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බානි. සබ්බාභිනිවෙසෙහීති වුත්තප්පකාරෙහි අභිනිවෙසෙහි. ඉති අභිනිවෙසමුච්චනවසෙන සුඤ්ඤතවිමොක්ඛා නාම ජාතා, තෙයෙව නිච්චාදිනිමිත්තමුච්චනවසෙන අනිමිත්තවිමොක්ඛා, නිච්චන්තිආදිපණිධීහි මුච්චනවසෙන අප්පණිහිතවිමොක්ඛා. එත්ථ ච පණිධි මුච්චතීති සබ්බත්ථ නිස්සක්කත්ථො වෙදිතබ්බො. පණිධියා මුච්චතීති වා පාඨො. ‘‘සබ්බපණිධීහි මුච්චතී’’ති චෙත්ථ සාධකං. එවං තිස්සො අනුපස්සනා තදඞ්ගවිමොක්ඛත්තා ච සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛස්ස පච්චයත්තා ච පරියායෙන විමොක්ඛාති වුත්තා.

२२९. पुन्हा, आठ विमोक्ष इत्यादींचे स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'अत्थि विमोक्खो' (विमोक्ष आहे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'नित्यत्वाचा अभिनिवेश' इत्यादी संज्ञाविमोक्षाच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. 'सर्व अभिनिवेशांपासून' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या अभिनिवेशांपासून. अशा प्रकारे अभिनिवेशापासून मुक्त होण्याच्या दृष्टीने 'शून्यताविमोक्ष' असे म्हणतात. तेच नित्य इत्यादी निमित्तांपासून मुक्त होण्याच्या दृष्टीने 'अनिमित्तविमोक्ष' आणि 'नित्य' इत्यादी प्रणिधींपासून (इच्छा/आकांक्षा) मुक्त होण्याच्या दृष्टीने 'अप्रणिहितविमोक्ष' होतात. येथे 'प्रणिधीपासून मुक्त होतो' यात सर्वत्र पंचमी विभक्तीचा अर्थ (अपादान कारक) समजून घ्यावा. 'प्रणिधीद्वारे मुक्त होतो' असाही पाठ आहे. 'सर्व प्रणिधींपासून मुक्त होतो' हा पाठ येथे साधक (प्रमाण) आहे. अशा प्रकारे तीन अनुपश्यना तदंगविमोक्ष असल्यामुळे आणि समुच्छेदविमोक्षाचे प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे पर्यायाने 'विमोक्ष' असे म्हटले आहे.

230. තත්ථ ජාතාති අනන්තරෙ විපස්සනාවිමොක්ඛෙපි සති ඉමිස්සා කථාය මග්ගවිමොක්ඛාධිකාරත්තා තස්මිං මග්ගවිමොක්ඛෙ ජාතාති වුත්තං හොති. අනවජ්ජකුසලාති රාගාදිවජ්ජවිරහිතා කුසලා. විච්ඡෙදං කත්වා වා පාඨො. බොධිපක්ඛියා ධම්මාති ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා[Pg.169], අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති (ම. නි. 3.35, 43; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 22; මි. ප. 5.4.1) වුත්තා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. ඉදං මුඛන්ති ඉදං වුත්තප්පකාරං ධම්මජාතං ආරම්මණතො නිබ්බානපවෙසාය මුඛත්තා මුඛං නාමාති වුත්තං හොති. තෙසං ධම්මානන්ති තෙසං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං. ඉදං විමොක්ඛමුඛන්ති නිබ්බානං වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිමොක්ඛෙසු නිස්සරණවිමොක්ඛොව, ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) වුත්තත්තා උත්තමට්ඨෙන මුඛඤ්චාති විමොක්ඛමුඛං. විමොක්ඛඤ්ච තං මුඛඤ්ච විමොක්ඛමුඛන්ති කම්මධාරයසමාසවසෙන අයමෙව අත්ථො වුත්තො. විමොක්ඛඤ්චාති එත්ථ ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. තීණි අකුසලමූලානීති ලොභදොසමොහා. තීණි දුච්චරිතානීති කායවචීමනොදුච්චරිතානි. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මාති අකුසලමූලෙහි සම්පයුත්තා දුච්චරිතෙහි සම්පයුත්තා ච අසම්පයුත්තා ච සෙවිතබ්බදොමනස්සාදීනි ඨපෙත්වා සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා. කුසලමූලසුචරිතානි වුත්තපටිපක්ඛෙන වෙදිතබ්බානි. සබ්බෙපි කුසලා ධම්මාති වුත්තනයෙනෙව සම්පයුත්තා අසම්පයුත්තා ච විමොක්ඛස්ස උපනිස්සයභූතා සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා. විවට්ටකථා හෙට්ඨා වුත්තා. විමොක්ඛවිවට්ටසම්බන්ධෙන පනෙත්ථ සෙසවිවට්ටාපි වුත්තා. ආසෙවනාති ආදිතො සෙවනා. භාවනාති තස්සෙව වඩ්ඪනා. බහුලීකම්මන්ති තස්සෙව වසිප්පත්තියා පුනප්පුනං කරණං. මග්ගස්ස පන එකක්ඛණෙයෙව කිච්චසාධනවසෙන ආසෙවනාදීනි වෙදිතබ්බානි. පටිලාභො වා විපාකො වාතිආදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙවාති.

२३०. त्यामध्ये 'जाता' (उत्पन्न झालेले) म्हणजे जरी लगेचच विपश्यनाविमोक्ष असला, तरी या कथेमध्ये मार्गविमोक्षाचा अधिकार (विषय) असल्यामुळे, त्या मार्गविमोक्षामध्ये उत्पन्न झालेले, असा अर्थ आहे. 'अनवज्जकुसला' (अनवद्य कुशल) म्हणजे राग इत्यादी दोषांपासून विरहित असलेले कुशल धर्म. 'विच्छेदं कत्वा' (विच्छेद करून) असाही पाठ आहे. 'बोधिपक्खिय धम्मा' (बोधिपाक्षिक धर्म) म्हणजे 'चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग' असे सांगितलेले सदतीस बोधिपाक्षिक धर्म होत. 'इदं मुखं' (हे द्वार/मुख) म्हणजे वर सांगितलेला हा धर्मसमूह आलंबन करण्याच्या दृष्टीने निर्वाणात प्रवेश करण्याचे द्वार असल्यामुळे याला 'मुख' असे म्हटले आहे. 'तेसं धम्मानं' म्हणजे त्या बोधिपाक्षिक धर्मांचे. 'इदं विमोक्खमुखं' (हे विमोक्षमुख) म्हणजे निर्वाण हे विक्खंभन, तदंग, समुच्छेद, प्रतिप्रस्रब्धि आणि निस्सरण या विमोक्षांपैकी 'निस्सरणविमोक्ष' (निःसरण विमोक्ष) आहे, 'भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्व धर्मांमध्ये विराग (निर्वाण) हा श्रेष्ठ सांगितला आहे' असे म्हटल्यामुळे उत्तम अर्थाने ते 'मुख' देखील आहे, म्हणून 'विमोक्षमुख' म्हटले आहे. विमोक्ष आणि ते मुख, या अर्थाने कर्मधारय समासाच्या नियमाने हाच अर्थ सांगितला आहे. 'विमोक्खञ्च' येथे लिंगविपर्यास (लिंग बदल) केला आहे. 'तीन अकुशलमुळे' म्हणजे लोभ, द्वेष आणि मोह. 'तीन दुश्चरिते' म्हणजे कायदुश्चरित, वाक्दुश्चरित आणि मनोदुश्चरित. 'सर्व अकुशल धर्म' म्हणजे अकुशल मुळांशी संप्रयुक्त आणि दुश्चरितांशी संप्रयुक्त असलेले व विप्रयुक्त असलेले, तसेच सेवनीय दौर्मनस्य इत्यादींना सोडून इतर सर्व अकुशल धर्म. कुशलमुळे आणि सुचरिते हे याच्या उलट (प्रतिपक्षाने) समजून घ्यावे. 'सर्व कुशल धर्म' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीनेच संप्रयुक्त आणि असंप्रयुक्त असलेले, विमोक्षाचे उपनिषय (प्रबळ कारण) झालेले सर्व कुशल धर्म. विवर्तकथा खाली (पूर्वी) सांगितली आहे. येथे विमोक्ष-विवर्ताच्या संबंधाने उर्वरित विवर्त देखील सांगितले आहेत. 'आसेवना' म्हणजे सुरुवातीपासून सेवन करणे. 'भावना' म्हणजे त्याचीच वाढ (वर्धन) करणे. 'बहुलीकम्मं' (बहुलीकरण) म्हणजे वशित्व प्राप्त करण्यासाठी त्याचेच वारंवार करणे. मार्गाच्या बाबतीत मात्र एकाच क्षणात कार्य सिद्ध करण्याच्या दृष्टीने आसेवना इत्यादी समजून घ्यावे. 'प्रतिलाभ किंवा विपाक' इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

විමොක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विमोक्षनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील (प्रतिसंभिदामार्ग-अठ्ठकथा)

විමොක්ඛකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विमोक्षकथावर्णना समाप्त झाली.

6. ගතිකථා

६. गतिकथा

ගතිකථාවණ්ණනා

गतिकथावर्णना

231. ඉදානි තස්සා විමොක්ඛුප්පත්තියා හෙතුභූතං හෙතුසම්පත්තිං දස්සෙන්තෙන කථිතාය ගතිකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. දුහෙතුකපටිසන්ධිකස්සාපි හි ‘‘නත්ථි ඣානං අපඤ්ඤස්සා’’ති (ධ. ප. 372) වචනතො ඣානම්පි න උප්පජ්ජති, කිං [Pg.170] පන විමොක්ඛො. තත්ථ ගතිසම්පත්තියාති නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයමනුස්සදෙවසඞ්ඛාතාසු පඤ්චසු ගතීසු මනුස්සදෙවසඞ්ඛාතාය ගතිසම්පත්තියා. එතෙන පුරිමා තිස්සො ගතිවිපත්තියො පටික්ඛිපති. ගතියා සම්පත්ති ගතිසම්පත්ති, සුගතීති වුත්තං හොති. ගතීති ච සහොකාසා ඛන්ධා. පඤ්චසු ච ගතීසු පෙත්තිවිසයග්ගහණෙනෙව අසුරකායොපි ගහිතො. දෙවාති ඡ කාමාවචරදෙවා බ්‍රහ්මානො ච. දෙවග්ගහණෙන අසුරාපි සඞ්ගහිතා. ඤාණසම්පයුත්තෙති ඤාණසම්පයුත්තපටිසන්ධික්ඛණෙ. ඛණොපි හි ඤාණසම්පයුත්තයොගෙන තෙනෙව වොහාරෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. කතිනං හෙතූනන්ති අලොභාදොසාමොහහෙතූසු කතිනං හෙතූනං. උපපත්තීති උපපජ්ජනං, නිබ්බත්තීති අත්ථො.

२३१. आता, त्या विमोक्षाच्या उत्पत्तीचे कारण असणाऱ्या 'हेतुसंपत्ती'ला (हेतूंची परिपूर्णता) दर्शविणाऱ्या, सांगितलेल्या गतिकथेतील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (वर्णना) केले जात आहे. कारण, द्विहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीला देखील 'प्रज्ञा नसलेल्याला ध्यान लाभत नाही' या वचनानुसार ध्यान देखील उत्पन्न होत नाही, मग विमोक्षाची काय गोष्ट! त्यामध्ये 'गतिसंपत्ती' म्हणजे नरक, तिर्यंचयोनी, पेतविषय (प्रेतलोक), मनुष्य आणि देव अशा पाच गतींपैकी मनुष्य व देव या गतींच्या प्राप्तीला 'गतिसंपत्ती' म्हटले आहे. याद्वारे आधीच्या तीन गतिविपत्तींचे (नरक, तिर्यंच, प्रेत) खंडन केले जाते. गतीची संपत्ती म्हणजे गतिसंपत्ती, म्हणजेच 'सुगती' असा अर्थ आहे. आणि 'गती' म्हणजे अवकाशासह (स्थानासह) असणारे स्कंध होत. पाच गतींमध्ये 'पेतविषय' (प्रेतलोक) या शब्दाच्या ग्रहणानेच असुरकाया देखील ग्रहण केली जाते. 'देव' म्हणजे सहा कामावचर देव आणि ब्रह्मदेव होत. 'देव' या शब्दाच्या ग्रहणाने असुरांचाही संग्रह होतो. 'ज्ञानसंप्रयुक्त' म्हणजे ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीच्या क्षणी. क्षण देखील ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताच्या योगाने त्याच व्यवहाराने (नावाने) सांगितला आहे, असे समजावे. 'किती हेतूंचे' म्हणजे अलोभ, अद्वेष आणि अमोह या हेतूंमध्ये किती हेतूंचे? 'उपपत्ती' म्हणजे उत्पन्न होणे, प्रादुर्भाव होणे असा अर्थ आहे.

යස්මා පන සුද්දකුලජාතාපි තිහෙතුකා හොන්ති, තස්මා තෙ සන්ධාය පඨමපුච්ඡා. යස්මා ච යෙභුය්‍යෙන මහාපුඤ්ඤා තීසු මහාසාලකුලෙසු ජායන්ති, තස්මා තෙසං තිණ්ණං කුලානං වසෙන තිස්සො පුච්ඡා. පාඨො පන සඞ්ඛිත්තො. මහතී සාලා එතෙසන්ති මහාසාලා, මහාඝරා මහාවිභවාති අත්ථො. අථ වා මහා සාරො එතෙසන්ති මහාසාරාති වත්තබ්බෙ ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා ‘‘මහාසාලා’’ති වුත්තං. ඛත්තියා මහාසාලා, ඛත්තියෙසු වා මහාසාලාති ඛත්තියමහාසාලා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ යස්ස ඛත්තියස්ස ගෙහෙ පච්ඡිමන්තෙන කොටිසතං ධනං නිධානගතං හොති, කහාපණානඤ්ච වීසති අම්බණානි දිවසං වලඤ්ජෙ නික්ඛමන්ති, අයං ඛත්තියමහාසාලො නාම. යස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ පච්ඡිමන්තෙන අසීතිකොටිධනං නිධානගතං හොති, කහාපණානඤ්ච දස අම්බණානි දිවසං වලඤ්ජෙ නික්ඛමන්ති, අයං බ්‍රාහ්මණමහාසාලො නාම. යස්ස ගහපතිස්ස ගෙහෙ පච්ඡිමන්තෙන චත්තාලීසකොටිධනං නිධානගතං හොති, කහාපණානඤ්ච පඤ්ච අම්බණානි දිවසං වලඤ්ජෙ නික්ඛමන්ති, අයං ගහපතිමහාසාලො නාම.

परंतु, ज्याअर्थी शूद्र कुळात जन्मलेले लोक देखील त्रिहेतुक असू शकतात, म्हणून त्यांना उद्देशून पहिला प्रश्न विचारला आहे. आणि ज्याअर्थी बहुतांश महापुण्यवान लोक तीन महाशाल कुळांमध्ये जन्म घेतात, म्हणून त्या तीन कुळांच्या अनुषंगाने तीन प्रश्न विचारले आहेत. पाठ मात्र संक्षिप्त आहे. 'ज्यांचे घर मोठे आहे ते महाशाल' (महाशाल), म्हणजे मोठी घरे आणि मोठे वैभव असलेले, असा अर्थ आहे. किंवा 'ज्यांच्याकडे मोठा सार (उत्कृष्ट धन) आहे ते महासार' असे म्हणायचे असताना, 'र' काराचा 'ल' कार करून 'महाशाल' (mahāsālā) असे म्हटले आहे. क्षत्रियांमधील महाशाल किंवा क्षत्रियांमध्ये जे महाशाल आहेत ते 'क्षत्रियमहाशाल' (khattiyamahāsālā). इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. त्यामध्ये, ज्या क्षत्रियाच्या घरात किमान शंभर कोटी धन पुरलेले असते, आणि रोजच्या वापरासाठी वीस अंबण कार्षापण बाहेर पडतात, त्याला 'क्षत्रियमहाशाल' म्हणतात. ज्या ब्राह्मणाच्या घरात किमान ऐंशी कोटी धन पुरलेले असते, आणि रोजच्या वापरासाठी दहा अंबण कार्षापण बाहेर पडतात, त्याला 'ब्राह्मणमहाशाल' म्हणतात. ज्या गृहपतीच्या घरात किमान चाळीस कोटी धन पुरलेले असते, आणि रोजच्या वापरासाठी पाच अंबण कार्षापण बाहेर पडतात, त्याला 'गृहपतिमहाशाल' म्हणतात.

රූපාවචරානං අරූපාවචරානඤ්ච එකන්තතිහෙතුකත්තා ‘‘ඤාණසම්පයුත්තෙ’’ති න වුත්තං, මනුස්සෙසු පන දුහෙතුකාහෙතුකානඤ්ච සබ්භාවතො, කාමාවචරෙසු දෙවෙසු දුහෙතුකානඤ්ච සබ්භාවතො සෙසෙසු ‘‘ඤාණසම්පයුත්තෙ’’ති වුත්තං. එත්ථ ච කාමාවචරදෙවා පඤ්චකාමගුණරතියා කීළන්ති, සරීරජුතියා ච ජොතන්තීති දෙවා, රූපාවචරබ්‍රහ්මානො ඣානරතියා කීළන්ති[Pg.171], සරීරජුතියා ච ජොතන්තීති දෙවා, අරූපාවචරබ්‍රහ්මානො ඣානරතියා කීළන්ති, ඤාණජුතියා ච ජොතන්තීති දෙවා.

रूपावचर आणि अरूपावचर ब्रह्मांच्या बाबतीत निश्चितपणे तिहेतुक (प्रतिसंधी) असण्यामुळे 'ज्ञानसंप्रयुक्त' असे म्हटले नाही. परंतु, मनुष्यांमध्ये द्विहेतुक आणि अहेतुक व्यक्तींचे अस्तित्व असल्यामुळे, तसेच कामावचर देवांमध्ये द्विहेतुक व्यक्तींचे अस्तित्व असल्यामुळे, उर्वरित (देव आणि मनुष्यांच्या) बाबतीत 'ज्ञानसंप्रयुक्त' असे म्हटले आहे. आणि येथे, कामावचर देव पाच कामगुणांच्या सुखात रमतात आणि शरीराच्या तेजाने चमकतात, म्हणून त्यांना 'देव' म्हणतात; रूपावचर ब्रह्मा ध्यानाच्या आनंदात रमतात आणि शरीराच्या तेजाने चमकतात, म्हणून त्यांना 'देव' म्हणतात; अरूपावचर ब्रह्मा ध्यानाच्या आनंदात रमतात आणि ज्ञानाच्या तेजाने चमकतात, म्हणून त्यांना 'देव' म्हणतात।

232. කුසලකම්මස්ස ජවනක්ඛණෙති අතීතජාතියා ඉධ තිහෙතුකපටිසන්ධිජනකස්ස තිහෙතුකකාමාවචරකුසලකම්මස්ස ච ජවනවීථියං පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙන සත්තවාරං ජවනක්ඛණෙ, පවත්තනකාලෙති අත්ථො. තයො හෙතූ කුසලාති අලොභො කුසලහෙතු අදොසො කුසලහෙතු අමොහො කුසලහෙතු. තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනායාති තස්මිං වුත්තක්ඛණෙයෙව ජාතාය කුසලචෙතනාය. සහජාතපච්චයා හොන්තීති උප්පජ්ජමානා ච සහඋප්පාදනභාවෙන උපකාරකා හොන්ති. තෙන වුච්චතීති තෙන සහජාතපච්චයභාවෙනෙව වුච්චති. කුසලමූලපච්චයාපි සඞ්ඛාරාති එකචිත්තක්ඛණිකපච්චයාකාරනයෙන වුත්තං. ‘‘සඞ්ඛාරා’’ති ච බහුවචනෙන තත්ථ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා සබ්බෙ චෙතසිකා ගහිතාති වෙදිතබ්බං. අපිසද්දෙන සඞ්ඛාරපච්චයාපි කුසලමූලානීතිපි වුත්තං හොති.

२३२. कुशल कर्माच्या जवनक्षणी म्हणजे अतीत जन्मात या मनुष्यलोकात तिहेतुक प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या तिहेतुक कामावचर कुशल कर्माच्या, जवनवीथीमध्ये वारंवार उत्पन्न होण्याच्या स्वरूपात सात वेळा जवनक्षणी प्रवृत्त होण्याच्या काळात, असा अर्थ आहे. 'तीन कुशल हेतू' म्हणजे अलोभ हा कुशल हेतू, अद्वेष हा कुशल हेतू आणि अमोह हा कुशल हेतू होय. 'त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला' म्हणजे त्याच उल्लेखिलेल्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या कुशल चेतनेला. 'सहजात प्रत्यय होतात' म्हणजे उत्पन्न होताना एकत्र उत्पन्न होण्याच्या भावाने ते उपकारक ठरतात. 'त्यामुळे म्हटले जाते' म्हणजे त्या सहजात प्रत्ययभावामुळेच असे म्हटले जाते. 'कुशलमूल प्रत्ययामुळे संस्कार देखील होतात' हे एकाच चित्तक्षणी प्रवृत्त होणाऱ्या प्रत्ययाकार पद्धतीने सांगितले आहे. आणि 'संस्कार' या बहुवचनाने तेथे संस्कारस्कंधात समाविष्ट असलेले सर्व चैतसिक (तीन कुशल हेतू वगळून) ग्रहण केले आहेत, असे समजावे. 'अपि' (देखील) या शब्दाने 'संस्कार प्रत्ययामुळे कुशलमुळे देखील होतात' असेही म्हटले गेले आहे।

නිකන්තික්ඛණෙති අත්තනො විපාකං දාතුං පච්චුපට්ඨිතකම්මෙ වා තථා පච්චුපට්ඨිතකම්මෙන උපට්ඨාපිතෙ කම්මනිමිත්තෙ වා ගතිනිමිත්තෙ වා උප්පජ්ජමානානං නිකන්තික්ඛණෙ. නිකන්තීති නිකාමනා පත්ථනා. ආසන්නමරණස්ස හි මොහෙන ආකුලචිත්තත්තා අවීචිජාලායපි නිකන්ති උප්පජ්ජති, කිං පන සෙසෙසු නිමිත්තෙසු. ද්වෙ හෙතූති ලොභො අකුසලහෙතු මොහො අකුසලහෙතු. භවනිකන්ති පන පටිසන්ධිඅනන්තරං පවත්තභවඞ්ගවීථිතො වුට්ඨිතමත්තස්සෙව අත්තනො ඛන්ධසන්තානං ආරබ්භ සබ්බෙසම්පි උප්පජ්ජති. ‘‘යස්ස වා පන යත්ථ අකුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ කුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජිත්ථාති ආමන්තා’’ති එවමාදි ඉදමෙව සන්ධාය වුත්තං. තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනායාති අකුසලචෙතනාය.

आसक्तीच्या क्षणी (निकंतीच्या क्षणी) म्हणजे स्वतःचे विपाक देण्यासाठी उपस्थित झालेल्या कर्मामध्ये किंवा त्या उपस्थित कर्माद्वारे प्रकट झालेल्या कर्मनिमित्त किंवा गतिनिमित्तामध्ये उत्पन्न होणाऱ्यांच्या आसक्तीच्या क्षणी. 'निकंती' म्हणजे इच्छा किंवा आकांक्षा होय. कारण, मरणासन्न व्यक्तीचे चित्त मोहाने व्याकुळ झाल्यामुळे अवीची नरकाच्या ज्वालांबद्दलही आसक्ती उत्पन्न होते, मग इतर निमित्तांच्या बाबतीत काय सांगावे! 'दोन हेतू' म्हणजे लोभ हा अकुशल हेतू आणि मोह हा अकुशल हेतू होय. परंतु भवनिकंती (भवाविषयीची आसक्ती) प्रतिसंधीनंतर लगेचच प्रवृत्त होणाऱ्या भवांगवीथीमधून बाहेर पडल्याबरोबर, स्वतःच्या स्कंधसंतानाला आलंबन करून सर्वच प्राण्यांमध्ये उत्पन्न होते. 'ज्या व्यक्तीचे ज्या भूमीत अकुशल धर्म उत्पन्न झाले नाहीत, त्याचे त्या भूमीत कुशल धर्म उत्पन्न झाले नाहीत काय? होय, उत्पन्न झाले नाहीत' इत्यादी यमक पाठातील वचने याच भवनिकंतीला उद्देशून म्हटले आहे. 'त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला' म्हणजे अकुशल चेतनेला।

පටිසන්ධික්ඛණෙති තෙන කම්මෙන ගහිතපටිසන්ධික්ඛණෙ. තයො හෙතූති අලොභො අබ්‍යාකතහෙතු අදොසො අබ්‍යාකතහෙතු අමොහො අබ්‍යාකතහෙතු. තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනායාති විපාකාබ්‍යාකතචෙතනාය. නාමරූපපච්චයාපි විඤ්ඤාණන්ති එත්ථ තස්මිං පටිසන්ධික්ඛණෙ තයො විපාකහෙතූ සෙසචෙතසිකා ච නාමං, හදයවත්ථු රූපං. තතො [Pg.172] නාමරූපපච්චයතොපි පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පවත්තති. විඤ්ඤාණපච්චයාපි නාමරූපන්ති එත්ථාපි නාමං වුත්තප්පකාරමෙව, රූපං පන ඉධ සහෙතුකමනුස්සපටිසන්ධියා අධිප්පෙතත්තා ගබ්භසෙය්‍යකානං වත්ථුදසකං කායදසකං භාවදසකන්ති සමතිංස රූපානි, සංසෙදජානං ඔපපාතිකානඤ්ච පරිපුණ්ණායතනානං චක්ඛුදසකං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකඤ්චාති සමසත්තති රූපානි. තං වුත්තප්පකාරං නාමරූපං පටිසන්ධික්ඛණෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණපච්චයා පවත්තති.

प्रतिसंधीच्या क्षणी म्हणजे त्या कर्माद्वारे ग्रहण केलेल्या प्रतिसंधीच्या क्षणी. 'तीन हेतू' म्हणजे अलोभ हा अव्याकृत हेतू, अद्वेष हा अव्याकृत हेतू आणि अमोह हा अव्याकृत हेतू होय. 'त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला' म्हणजे विपाक अव्याकृत चेतनेला. 'नाम-रूप प्रत्ययामुळे विज्ञान देखील होते' यामध्ये, त्या प्रतिसंधीच्या क्षणी तीन विपाक हेतू आणि उर्वरित चैतसिक हे 'नाम' आहेत, आणि हृदयवस्तू हे 'रूप' आहे. त्यामुळे, नाम-रूप प्रत्ययामुळे देखील प्रतिसंधी विज्ञान प्रवृत्त होते. 'विज्ञान प्रत्ययामुळे नाम-रूप देखील होते' यामध्ये देखील 'नाम' हे पूर्वोक्त प्रकारचेच आहे; परंतु 'रूप' हे, येथे सहेतुक मानवी प्रतिसंधी अभिप्रेत असल्यामुळे, गर्भशयी प्राण्यांच्या बाबतीत हृदयदशक, कायदशक आणि भावदशक असे तीस रूपे, आणि संसेदज व ओपपातिक पूर्ण आयतन असणाऱ्या प्राण्यांच्या बाबतीत चक्षुदशक, श्रोत्रदशक, घ्राणदशक आणि जिव्हादशक इत्यादी सत्तर रूपे होय. ते पूर्वोक्त नाम-रूप प्रतिसंधीच्या क्षणी प्रतिसंधी विज्ञानाच्या प्रत्ययामुळे प्रवृत्त होते।

පඤ්චක්ඛන්ධාති එත්ථ පටිසන්ධිචිත්තෙන පටිසන්ධික්ඛණෙ ලබ්භමානානි රූපානි රූපක්ඛන්ධො, සහජාතා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සෙසචෙතසිකා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, පටිසන්ධිචිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. සහජාතපච්චයා හොන්තීති චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයා හොන්ති, රූපක්ඛන්ධෙ චත්තාරො මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයා හොන්ති, අරූපිනො ඛන්ධා ච හදයරූපඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයා හොන්ති, මහාභූතාපි උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයා හොන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං උප්පාදනුපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකා හොන්ති, චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්ති, චත්තාරො මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්ති. නිස්සයපච්චයා හොන්තීති අධිට්ඨානාකාරෙන නිස්සයාකාරෙන ච උපකාරකා හොන්ති, චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයපච්චයා හොන්තීති සහජාතා විය විත්ථාරෙතබ්බා. විප්පයුත්තපච්චයා හොන්තීති එකවත්ථුකාදිභාවානුපගමනෙන විප්පයුත්තභාවෙන උපකාරකා හොන්ති, අරූපිනො ඛන්ධා පටිසන්ධිරූපානං විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති, හදයරූපං අරූපීනං ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයො හොති. ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති හෙත්ථ එවං යථාලාභවසෙන වුත්තං.

पाच स्कंध म्हणजे येथे प्रतिसंधी चित्तासोबत प्रतिसंधीच्या क्षणी प्राप्त होणारे रूप म्हणजे रूपस्कंध होय, सहजात वेदना म्हणजे वेदनास्कंध होय, संज्ञा म्हणजे संज्ञास्कंध होय, उर्वरित चैतसिक म्हणजे संस्कारस्कंध होय, आणि प्रतिसंधी चित्त म्हणजे विज्ञानस्कंध होय. 'सहजात प्रत्यय होतात' म्हणजे चार अरूपी स्कंध परस्परांचे सहजात प्रत्यय होतात, रूपस्कंधात चार महाभूत परस्परांचे सहजात प्रत्यय होतात, अरूपी स्कंध आणि हृदयवस्तू परस्परांचे सहजात प्रत्यय होतात, आणि महाभूत देखील उपादाय रूपांचे सहजात प्रत्यय होतात. 'अन्योन्य प्रत्यय होतात' म्हणजे ते परस्परांना उत्पन्न करणे आणि आधार देणे या भावाने उपकारक ठरतात, चार अरूपी स्कंध अन्योन्य प्रत्यय होतात, आणि चार महाभूत अन्योन्य प्रत्यय होतात. 'निश्रय प्रत्यय होतात' म्हणजे ते अधिष्ठान रूपाने आणि आश्रय रूपाने उपकारक ठरतात; चार अरूपी स्कंध परस्परांचे निश्रय प्रत्यय होतात, याचे विवरण सहजात प्रत्ययाप्रमाणेच सविस्तर करावे. 'विप्रयुक्त प्रत्यय होतात' म्हणजे एकवस्तू इत्यादी भावाला प्राप्त न होता, विप्रयुक्त भावाने ते उपकारक ठरतात; अरूपी स्कंध प्रतिसंधी रूपांचे विप्रयुक्त प्रत्यय होतात, आणि हृदयवस्तू अरूपी स्कंधांचा विप्रयुक्त प्रत्यय होते. येथे 'पाच स्कंध' असे यथालाभ पद्धतीने म्हटले आहे।

චත්තාරො මහාභූතාති එත්ථ තයො පච්චයා පඨමං වුත්තායෙව. තයො ජීවිතසඞ්ඛාරාති ආයු ච උස්මා ච විඤ්ඤාණඤ්ච. ආයූති රූපජීවිතින්ද්‍රියං අරූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච. උස්මාති තෙජොධාතු. විඤ්ඤාණන්ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. එතානි හි උපරූපරි ජීවිතසඞ්ඛාරං සඞ්ඛරොන්ති පවත්තෙන්තීති ජීවිතසඞ්ඛාරා. සහජාතපච්චයා හොන්තීති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්ච සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානඤ්ච හදයරූපස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤසහජාතපච්චයා හොන්ති, තෙජොධාතු තිණ්ණං මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤසහජාතපච්චයො හොති, උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයොව, රූපජීවිතින්ද්‍රියං [Pg.173] සහජාතරූපානං පරියායෙන සහජාතපච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්ති, නිස්සයපච්චයා හොන්තීති ද්වයං අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්ච සම්පයුත්තඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයපච්චයා හොන්තීති වුත්තනයෙනෙව යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං. විප්පයුත්තපච්චයා හොන්තීති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්ච පටිසන්ධිරූපානං විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති. රූපජීවිතින්ද්‍රියං පන අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තපච්චයත්තෙ න යුජ්ජති. තස්මා ‘‘තයො ජීවිතසඞ්ඛාරා’’ති යථාලාභවසෙන වුත්තං. නාමඤ්ච රූපඤ්ච වුත්තනයෙනෙව චතුපච්චයත්තෙ යොජෙතබ්බං. චුද්දස ධම්මාති පඤ්චක්ඛන්ධා, චත්තාරො මහාභූතා, තයො ජීවිතසඞ්ඛාරා, නාමඤ්ච රූපඤ්චාති එවං ගණනාවසෙන චුද්දස ධම්මා. තෙසඤ්ච උපරි අඤ්ඤෙසඤ්ච සහජාතාදිපච්චයභාවො වුත්තනයො එව. සම්පයුත්තපච්චයා හොන්තීති පුන එකවත්ථුකඑකාරම්මණඑකුප්පාදඑකනිරොධසඞ්ඛාතෙන සම්පයුත්තභාවෙන උපකාරකා හොන්ති.

'चार महाभूत' याविषयी तीन प्रत्यय (सहजात, अन्योन्य, निस्सय) आधीच सांगितले आहेत. 'तीन जीवितसंस्कार' म्हणजे आयु, उष्मा आणि विज्ञान होय. 'आयु' म्हणजे रूप-जीवितेंद्रिय आणि नाम-जीवितेंद्रिय होय. 'उष्मा' म्हणजे तेजोधातू होय. 'विज्ञान' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञान होय. कारण हे (आयु, उष्मा, विज्ञान) उत्तरोत्तर जीवितसंस्काराला संस्कारित करतात आणि प्रवृत्त करतात, म्हणून त्यांना ' जीवितसंस्कार' म्हणतात. 'सहजातप्रत्यय होतात' म्हणजे नाम-जीवितेंद्रिय आणि प्रतिसंधी विज्ञान हे संप्रयुक्त स्कंधांचे आणि हृदय-रूपाचे अन्योन्य-सहजातप्रत्यय होतात; तेजोधातू हा इतर तीन महाभूतांचा अन्योन्य-सहजातप्रत्यय होतो, उपादाय रूपांचा केवळ सहजातप्रत्ययच होतो; आणि रूप-जीवितेंद्रिय हे सहजात रूपांचा पर्यायाने सहजातप्रत्यय होते, असे जाणावे. 'अन्योन्यप्रत्यय होतात, निस्सयप्रत्यय होतात' हे दोन्ही; नाम-जीवितेंद्रिय आणि प्रतिसंधी विज्ञान हे संप्रयुक्त स्कंधांचे अन्योन्यप्रत्यय होतात. 'अन्योन्य-निस्सयप्रत्यय होतात' हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच जोडून जाणावे. 'विप्रयुक्तप्रत्यय होतात' म्हणजे नाम-जीवितेंद्रिय आणि प्रतिसंधी विज्ञान हे प्रतिसंधी रूपांचे विप्रयुक्तप्रत्यय होतात. परंतु रूप-जीवितेंद्रिय हे अन्योन्य-निस्सय-विप्रयुक्तप्रत्ययभावात योग्य ठरत नाही. म्हणून 'तीन जीवितसंस्कार' असे यथालाभ (प्राप्तीनुसार) म्हटले आहे. नाम आणि रूप हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच चार प्रत्ययभावात जोडावे. 'चौदा धर्म' म्हणजे पाच स्कंध, चार महाभूत, तीन जीवितसंस्कार, नाम आणि रूप, अशा प्रकारे गणनेच्या दृष्टीने चौदा धर्म होतात. त्यांच्यावर आणि इतरांवर सहजातादी प्रत्ययभाव पूर्वोक्त पद्धतीचाच आहे. 'संप्रयुक्तप्रत्यय होतात' म्हणजे पुन्हा एकवस्तुक, एकालंबन, एकोत्पाद आणि एकनिरोध अशा संप्रयुक्तभावाने उपकारक होतात.

පඤ්චින්ද්‍රියානීති සද්ධින්ද්‍රියාදීනි. නාමඤ්චාති ඉධ වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා. විඤ්ඤාණඤ්චාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. පුන චුද්දස ධම්මාති චත්තාරො ඛන්ධා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, තයො හෙතූ, නාමඤ්ච විඤ්ඤාණඤ්චාති එවං ගණනාවසෙන චුද්දස ධම්මා. අට්ඨවීසති ධම්මාති පුරිමා ච චුද්දස, ඉමෙ ච චුද්දසාති අට්ඨවීසති. ඉධ රූපස්සාපි පවිට්ඨත්තා සම්පයුත්තපච්චයං අපනෙත්වා විප්පයුත්තපච්චයො වුත්තො.

'पाच इंद्रिये' म्हणजे श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी. 'नाम' म्हणजे येथे वेदना इत्यादी तीन स्कंध. 'विज्ञान' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञान. पुन्हा 'चौदा धर्म' म्हणजे चार स्कंध, पाच इंद्रिये, तीन हेतू, नाम आणि विज्ञान, अशा प्रकारे गणनेच्या दृष्टीने चौदा धर्म होतात. 'अठ्ठावीस धर्म' म्हणजे पूर्वीचे चौदा आणि हे चौदा मिळून अठ्ठावीस होतात. येथे रूपाचाही समावेश झाल्यामुळे संप्रयुक्तप्रत्यय वगळून विप्रयुक्तप्रत्यय सांगितला आहे.

එවං පටිසන්ධික්ඛණෙ විජ්ජමානස්ස තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස තං තං පච්චයභෙදං දස්සෙත්වා පඨමං නිද්දිට්ඨෙ හෙතූ නිගමෙත්වා දස්සෙන්තො ඉමෙසං අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතීති ආහ. කම්මායූහනක්ඛණෙ තයො කුසලහෙතූ, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වෙ අකුසලහෙතූ, පටිසන්ධික්ඛණෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූති එවං අට්ඨ හෙතූ. තත්ථ තයො කුසලහෙතූ, ද්වෙ අකුසලහෙතූ ච ඉධ පටිසන්ධික්ඛණෙ පවත්තියා උපනිස්සයපච්චයා හොන්ති. තයො අබ්‍යාකතහෙතූ යථායොගං හෙතුපච්චයසහජාතපච්චයවසෙන පච්චයා හොන්ති. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො.

अशा प्रकारे प्रतिसंधीच्या क्षणी विद्यमान असलेल्या त्या त्या प्रत्ययोत्पन्न धर्माचा तो तो प्रत्ययभेद दर्शवून, आधी निर्देशिलेल्या हेतूंचा उपसंहार करून दर्शवताना 'या आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पत्ती होते' असे म्हटले आहे. कर्म गोळा करण्याच्या (कर्म-आयूहनाच्या) क्षणी तीन कुशल हेतू, निकंतीच्या (तृष्णेच्या) क्षणी दोन अकुशल हेतू, आणि प्रतिसंधीच्या क्षणी तीन अव्याकृत हेतू, असे आठ हेतू असतात. त्यापैकी तीन कुशल हेतू आणि दोन अकुशल हेतू हे येथे प्रतिसंधीच्या क्षणी प्रवृत्तीसाठी उपनिस्सयप्रत्यय होतात. तीन अव्याकृत हेतू योग्यतेनुसार हेतू-प्रत्यय आणि सहजात-प्रत्यय रूपाने प्रत्यय होतात. इतर प्रकरणांमध्येही हाच नियम आहे.

අරූපාවචරානං පන රූපාභාවා නාමපච්චයාපි විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයාපි නාමන්ති වුත්තං. රූපමිස්සකචුද්දසකොපි ච පරිහීනො. තස්ස පරිහීනත්තා ‘‘අට්ඨවීසති ධම්මා’’ති වාරො ච න ලබ්භති.

परंतु अरूपावचर जीवांना रूपाचा अभाव असल्यामुळे 'नामप्रत्ययाने विज्ञान आणि विज्ञानप्रत्ययाने नाम' असे म्हटले आहे. तसेच रूपमिश्रित चौदांचा गटही वगळला गेला आहे. तो वगळला गेल्यामुळे 'अठ्ठावीस धर्म' हे प्रकरण प्राप्त होत नाही.

233. ඉදානි [Pg.174] විමොක්ඛස්ස පච්චයභූතං තිහෙතුකපටිසන්ධිං දස්සෙත්වා තෙනෙව සම්බන්ධෙන දුහෙතුකපටිසන්ධිවිසෙසඤ්ච දස්සෙතුකාමො ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙතිආදිමාහ. කුසලකම්මස්ස ජවනක්ඛණෙති අතීතජාතියා ඉධ පටිසන්ධිජනකස්ස දුහෙතුකකුසලකම්මස්ස වුත්තනයෙනෙව ජවනක්ඛණෙ. ද්වෙ හෙතූති ඤාණවිප්පයුත්තත්තා අලොභො කුසලහෙතු අදොසො කුසලහෙතු. ද්වෙ අබ්‍යාකතහෙතූපි අලොභාදොසායෙව.

२३३. आता विमोक्षाचा प्रत्ययभूत असलेल्या त्रिहेतुक प्रतिसंधीला दर्शवून, त्याच संबंधाने द्विहेतुक प्रतिसंधीचा विशेष दर्शवण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी गतिसंपत्तीमध्ये 'ज्ञानविप्रयुक्त...' इत्यादी म्हटले आहे. 'कुशल कर्माच्या जवनक्षणी' म्हणजे अतीत जन्मात येथे प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या द्विहेतुक कुशल कर्माच्या पूर्वोक्त पद्धतीनेच जवनक्षणी होय. 'दोन हेतू' म्हणजे ज्ञानविप्रयुक्त असल्यामुळे अलोभ कुशल हेतू आणि अदोष कुशल हेतू होय. दोन अव्याकृत हेतू देखील अलोभ आणि अदोष हेच आहेत.

චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානීති පඤ්ඤින්ද්‍රියවජ්ජානි සද්ධින්ද්‍රියාදීනි චත්තාරි. ද්වාදස ධම්මාති පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස අමොහහෙතුස්ස ච පරිහීනත්තා ද්වාදස. තෙසං ද්වින්නංයෙව පරිහීනත්තා ඡබ්බීසති. ඡන්නං හෙතූනන්ති ද්වින්නං කුසලහෙතූනං, ද්වින්නං අකුසලහෙතූනං, ද්වින්නං විපාකහෙතූනන්ති එවං ඡන්නං හෙතූනං. රූපාරූපාවචරා පනෙත්ථ එකන්තතිහෙතුකත්තා න ගහිතා. සෙසං පඨමවාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං වාරෙ දුහෙතුකපටිසන්ධියා දුහෙතුකකම්මස්සෙව වුත්තත්තා තිහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකපටිසන්ධි න හොතීති වුත්තං හොති. තස්මා යං ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 498) තිපිටකමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදෙ ‘‘තිහෙතුකකම්මෙන පටිසන්ධි තිහෙතුකාව හොති, දුහෙතුකාහෙතුකා න හොති. දුහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකාහෙතුකා හොති, තිහෙතුකා න හොතී’’ති වුත්තං, තං ඉමාය පාළියා සමෙති. යං පන තිපිටකචූළනාගත්ථෙරස්ස ච මොරවාපිවාසිමහාදත්තත්ථෙරස්ස ච වාදෙසු ‘‘තිහෙතුකකම්මෙන පටිසන්ධි තිහෙතුකාපි හොති දුහෙතුකාපි, අහෙතුකා න හොති. දුහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකාපි හොති අහෙතුකාපි, තිහෙතුකා න හොතී’’ති වුත්තං, තං ඉමාය පාළියා විරුද්ධං විය දිස්සති. ඉමිස්සා කථාය හෙතුඅධිකාරත්තා අහෙතුකපටිසන්ධි න වුත්තාති.

'चार इंद्रिये' म्हणजे प्रज्ञेंद्रिय वगळून श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी चार. 'बारा धर्म' म्हणजे प्रज्ञेंद्रिय आणि अमोह हेतू वगळल्यामुळे बारा होतात. त्या दोघांच्याच वजा करण्यामुळे सव्वीस होतात. 'सहा हेतूंचे' म्हणजे दोन कुशल हेतू, दोन अकुशल हेतू आणि दोन विपाक हेतू, अशा प्रकारे सहा हेतूंचे होय. येथे रूपावचर आणि अरूपावचर हे एकांततः त्रिहेतुक असल्यामुळे घेतलेले नाहीत. उर्वरित भाग पहिल्या प्रकरणात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या प्रकरणात द्विहेतुक प्रतिसंधीसाठी केवळ द्विहेतुक कर्माचाच उल्लेख असल्यामुळे, त्रिहेतुक कर्माने द्विहेतुक प्रतिसंधी होत नाही, असे म्हटले आहे. म्हणून, धम्मसंगणी अट्ठकथेत त्रिपिटक महाधम्मरक्खित थेरांच्या वादात जे म्हटले आहे की, 'त्रिहेतुक कर्माने प्रतिसंधी त्रिहेतुकच होते, द्विहेतुक किंवा अहेतुक होत नाही. द्विहेतुक कर्माने द्विहेतुक किंवा अहेतुक होते, त्रिहेतुक होत नाही', ते या पाळीशी सुसंगत आहे. परंतु, त्रिपिटक चूलनाग थेर आणि मोरवापीवासी महादत्त थेर यांच्या वादात जे म्हटले आहे की, 'त्रिहेतुक कर्माने प्रतिसंधी त्रिहेतुकही होते आणि द्विहेतुकही होते, पण अहेतुक होत नाही. द्विहेतुक कर्माने द्विहेतुकही होते आणि अहेतुकही होते, पण त्रिहेतुक होत नाही', ते या पाळीशी विरुद्ध असल्यासारखे दिसते. या कथेमध्ये हेतूचा अधिकार (मुख्य विषय) असल्यामुळे अहेतुक प्रतिसंधी सांगितलेली नाही, असे जाणावे.

ගතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गतिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

7. කම්මකථාවණ්ණනා

७. कर्मकथा-वर्णन

කම්මකථාවණ්ණනා

कर्मकथा-वर्णन

234. ඉදානි තස්සා හෙතුසම්පත්තියා පච්චයභූතං කම්මං දස්සෙන්තෙන කථිතාය කම්මකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකොතිආදීසු අතීතභවෙසු කතස්ස කම්මස්ස අතීතභවෙසුයෙව [Pg.175] විපක්කවිපාකං ගහෙත්වා ‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො’’ති වුත්තං. තස්සෙව අතීතස්ස කම්මස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ච පච්චයවෙකල්ලෙන අතීතභවෙසුයෙව අවිපක්කවිපාකඤ්ච අතීතෙයෙව පරිනිබ්බුතස්ස ච දිට්ඨධම්මවෙදනීයඋපපජ්ජවෙදනීයඅපරපරියායවෙදනීයස්ස කම්මස්ස අවිපක්කවිපාකඤ්ච ගහෙත්වා අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. අතීතස්සෙව කම්මස්ස අවිපක්කවිපාකස්ස පච්චුප්පන්නභවෙ පච්චයසම්පත්තියා විපච්චමානං විපාකං ගහෙත්වා අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. අතීතස්සෙව කම්මස්ස අතික්කන්තවිපාකකාලස්ස ච පච්චුප්පන්නභවෙ පරිනිබ්බායන්තස්ස ච අවිපච්චමානං විපාකං ගහෙත්වා අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. අතීතස්සෙව කම්මස්ස විපාකාරහස්ස අවිපක්කවිපාකස්ස අනාගතෙ භවෙ පච්චයසම්පත්තියා විපච්චිතබ්බං විපාකං ගහෙත්වා අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. අතීතස්සෙව කම්මස්ස අතික්කන්තවිපාකකාලස්ස ච අනාගතභවෙ පරිනිබ්බායිතබ්බස්ස ච අවිපච්චිතබ්බං විපාකං ගහෙත්වා අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. එවං අතීතකම්මං අතීතපච්චුප්පන්නානාගතවිපාකාවිපාකවසෙන ඡධා දස්සිතං.

२३४. आता त्या हेतू-संपत्तीचे कारण असणाऱ्या कर्माचे दर्शन घडवणाऱ्या, सांगितलेल्या 'कर्मकथे'चे हे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. त्यामध्ये, "कर्म होते, कर्माचा विपाक होता" इत्यादी वाक्यांमध्ये, भूतकाळातील भवांमध्ये केलेल्या कर्माचा भूतकाळातील भवांमध्येच परिपक्व झालेला विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक होता" असे म्हटले आहे. त्याच भूतकाळातील दृष्टधम्मवेदनीय आणि उपपज्जवेदनीय कर्माचा, प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) विकलतेमुळे भूतकाळातील भवांमध्येच अपरिपक्व राहिलेला विपाक गृहीत धरून, आणि भूतकाळातच परिनिर्वाण पावलेल्या व्यक्तीच्या दृष्टधम्मवेदनीय, उपपज्जवेदनीय व अपरापरियवेदनीय कर्माचा अपरिपक्व राहिलेला विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक नव्हता" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच अपरिपक्व विपाक असलेल्या कर्माचा, वर्तमान भवामध्ये प्रत्यय-संपत्तीमुळे परिपक्व होत असलेला विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक आहे" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच ज्या कर्माचा विपाक देण्याचा काळ निघून गेला आहे अशा कर्माचा, आणि वर्तमान भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीच्या अपरिपक्व राहणाऱ्या विपाकाला गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक नाही" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच विपाक देण्यास योग्य अशा अपरिपक्व विपाक असलेल्या कर्माचा, भविष्यकाळातील भवामध्ये प्रत्यय-संपत्तीमुळे परिपक्व होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक होईल" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच ज्या कर्माचा विपाक देण्याचा काळ निघून गेला आहे अशा कर्माचा, आणि भविष्यकाळातील भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीच्या परिपक्व न होणाऱ्या विपाकाला गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक होणार नाही" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, भूतकाळातील कर्म हे भूत, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील विपाक व अविपाकाच्या आधारे सहा प्रकारे दर्शविले आहे।

පච්චුප්පන්නභවෙ කතස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස කම්මස්ස ඉධෙව විපච්චමානං විපාකං ගහෙත්වා අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. තස්සෙව පච්චුප්පන්නස්ස කම්මස්ස පච්චයවෙකල්ලෙන ඉධ අවිපච්චමානඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ පරිනිබ්බායන්තස්ස ඉධ අවිපච්චමානඤ්ච විපාකං ගහෙත්වා අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. පච්චුප්පන්නස්සෙව කම්මස්ස උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ච අපරපරියායවෙදනීයස්ස ච අනාගතභවෙ විපච්චිතබ්බං විපාකං ගහෙත්වා අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. පච්චුප්පන්නස්සෙව කම්මස්ස උපපජ්ජවෙදනීයස්ස පච්චයවෙකල්ලෙන අනාගතභවෙ අවිපච්චිතබ්බඤ්ච අනාගතභවෙ පරිනිබ්බායිතබ්බස්ස අපරපරියායවෙදනීයස්ස අවිපච්චිතබ්බඤ්ච විපාකං ගහෙත්වා අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. එවං පච්චුප්පන්නකම්මං පච්චුප්පන්නානාගතවිපාකාවිපාකවසෙන චතුධා දස්සිතං.

वर्तमान भवामध्ये केलेल्या दृष्टधम्मवेदनीय कर्माचा याच जन्मात परिपक्व होत असलेला विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक आहे" असे म्हटले आहे. त्याच वर्तमान कर्माचा प्रत्यय-विकलतेमुळे (कारणांच्या अभावामुळे) येथे परिपक्व न होणारा विपाक, आणि याच जन्मात परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीचा येथे परिपक्व न होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक नाही" असे म्हटले आहे. वर्तमान कर्माचाच उपपज्जवेदनीय आणि अपरापरियवेदनीय कर्माचा भविष्यकाळातील भवामध्ये परिपक्व होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक होईल" असे म्हटले आहे. वर्तमान कर्माचाच उपपज्जवेदनीय कर्माचा प्रत्यय-विकलतेमुळे भविष्यकाळातील भवामध्ये परिपक्व न होणारा विपाक, आणि भविष्यकाळातील भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीच्या अपरापरियवेदनीय कर्माचा परिपक्व न होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक होणार नाही" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, वर्तमान कर्म हे वर्तमान व भविष्यकाळातील विपाक आणि अविपाकाच्या आधारे चार प्रकारे दर्शविले आहे।

අනාගතභවෙ කාතබ්බස්ස කම්මස්ස අනාගතභවෙ විපච්චිතබ්බං විපාකං ගහෙත්වා භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. තස්සෙව අනාගතස්ස [Pg.176] කම්මස්ස පච්චයවෙකල්ලෙන අවිපච්චිතබ්බඤ්ච අනාගතභවෙ පරිනිබ්බායිතබ්බස්ස අවිපච්චිතබ්බඤ්ච විපාකං ගහෙත්වා භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. එවං අනාගතකම්මං අනාගතවිපාකාවිපාකවසෙන ද්විධා දස්සිතං. තං සබ්බං එකතො කත්වා ද්වාදසවිධෙන කම්මං දස්සිතං හොති.

भविष्यकाळातील भवामध्ये केल्या जाणाऱ्या कर्माचा भविष्यकाळातील भवामध्येच परिपक्व होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म होईल, कर्माचा विपाक होईल" असे म्हटले आहे. त्याच भविष्यकाळातील कर्माचा प्रत्यय-विकलतेमुळे परिपक्व न होणारा विपाक, आणि भविष्यकाळातील भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीचा परिपक्व न होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म होईल, कर्माचा विपाक होणार नाही" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, भविष्यकाळातील कर्म हे भविष्यकाळातील विपाक आणि अविपाकाच्या आधारे दोन प्रकारे दर्शविले आहे. त्या सर्वांना एकत्रित करून बारा प्रकारांनी कर्म दर्शविले गेले आहे।

ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා තීණි කම්මචතුක්කානි ආහරිත්වා වුච්චන්ති – තෙසු හි වුත්තෙසු අයමත්ථො පාකටතරො භවිස්සතීති. චතුබ්බිධඤ්හි කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයං අහොසිකම්මන්ති. තෙසු එකජවනවීථියං සත්තසු චිත්තෙසු කුසලා වා අකුසලා වා පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. තං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තථා අසක්කොන්තං පන ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො, න භවිස්සති කම්මවිපාකො, නත්ථි කම්මවිපාකො’’ති ඉමස්ස තිකස්ස වසෙන අහොසිකම්මං නාම හොති. අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තථා අසක්කොන්තං වුත්තනයෙනෙව අහොසිකම්මං නාම හොති. උභින්නං අන්තරෙ පන පඤ්චජවනචෙතනා අපරපරියායවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනාගතෙ යදා ඔකාසං ලභති, තදා විපාකං දෙති. සති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මං නාම න හොති.

या ठिकाणी राहून (या संदर्भात) कर्माचे तीन चतुष्क (चार-चारचे गट) उद्धृत करून सांगितले जातात; कारण ते सांगितले असता हा अर्थ अधिक स्पष्ट होईल. कर्म चार प्रकारचे आहे: दृष्टधम्मवेदनीय, उपपज्जवेदनीय, अपरापरियवेदनीय आणि अहोसिकर्म. त्यांपैकी, एका जवनवीथीमधील सात चित्तांमध्ये जी कुशल किंवा अकुशल अशी पहिली जवन-चेतना असते, तिला 'दृष्टधम्मवेदनीय कर्म' म्हणतात. ते याच आत्मभावात (जन्मात) विपाक (फळ) देते. परंतु, तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास, "कर्म होते, कर्माचा विपाक नव्हता, कर्माचा विपाक होणार नाही, कर्माचा विपाक नाही" या त्रिकाच्या नियमानुसार ते 'अहोसिकर्म' बनते. आणि अर्थसाधिका (फळ देणारी) अशी जी सातवी जवन-चेतना असते, तिला 'उपपज्जवेदनीय कर्म' म्हणतात. ते लगेचच पुढील आत्मभावात (जन्मात) विपाक देते. परंतु, तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास, पूर्वोक्त नियमानुसारच ते 'अहोसिकर्म' बनते. या दोन्हीच्या दरम्यान असणाऱ्या पाच जवन-चेतनांना 'अपरापरियवेदनीय कर्म' म्हणतात. ते भविष्यकाळात जेव्हा केव्हा संधी मिळते, तेव्हा विपाक देते. जोपर्यंत संसार-प्रवृत्ती (पुनर्जन्म चक्र) चालू असते, तोपर्यंत ते कधीही 'अहोसिकर्म' बनत नाही।

අපරම්පි චතුබ්බිධං කම්මං යග්ගරුකං යබ්බහුලං යදාසන්නං කටත්තා වා පන කම්මන්ති. තත්ථ කුසලං වා හොතු අකුසලං වා, ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං මාතුඝාතාදිකම්මං වා මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. තථා බහුලාබහුලෙසුපි යං බහුලං හොති සුසීල්‍යං වා දුස්සීල්‍යං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. යදාසන්නං නාම මරණකාලෙ අනුස්සරිතකම්මං වා කතකම්මං වා. යඤ්හි ආසන්නමරණෙ අනුස්සරිතුං සක්කොති කාතුං වා, තෙනෙව උපපජ්ජති. එතෙහි පන තීහි මුත්තං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනං කටත්තා වා පන කම්මං නාම හොති. තෙසං අභාවෙ තං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති.

आणखी एक चार प्रकारचे कर्म आहे: गरुकर्म (जड कर्म), बहुलकर्म (वारंवार केलेले कर्म), आसन्नकर्म (मरणासन्न वेळचे कर्म) आणि कटत्ताकर्म (केलेले कर्म/संचित कर्म). त्यामध्ये, मग ते कुशल असो वा अकुशल, गरू आणि अ-गरू कर्मांमध्ये जे गरुकर्म (जसे की मातृघात इत्यादी कर्म किंवा महग्गत कर्म) असते, तेच सर्वप्रथम परिपक्व होते (फळ देते). त्याचप्रमाणे, बहुल (वारंवार केलेले) आणि अ-बहुल कर्मांमध्ये जे बहुलकर्म असते (जसे की सुशीलता किंवा दुशीलता), तेच सर्वप्रथम परिपक्व होते. 'आसन्नकर्म' म्हणजे मरणसमयी स्मरण केलेले किंवा केलेले कर्म होय. कारण मरणासन्न अवस्थेत मनुष्य ज्या कर्माचे स्मरण करूसकतो किंवा जे कर्म करू शकतो, त्यानुसारच त्याचा पुनर्जन्म होतो. परंतु, या तिन्हींपासून मुक्त असलेले आणि वारंवार आसेवन (अभ्यास) केलेले कर्म म्हणजे 'कटत्ताकर्म' होय. त्या (वर उल्लेखिलेल्या तीन) कर्मांच्या अभावी, हे (कटत्ताकर्म) प्रतिसंधीला (पुढील जन्माला) खेचून आणते।

අපරං වා චතුබ්බිධං කම්මං ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකන්ති. තත්ථ ජනකං නාම කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි. තං පටිසන්ධියං පවත්තෙපි රූපාරූපවිපාකං [Pg.177] ජනෙති. උපත්ථම්භකං පන ජනෙතුං න සක්කොති, අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං උපත්ථම්භෙති, අද්ධානං පවත්තෙති. උපපීළකං අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං පීළෙති බාධති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙති. උපඝාතකං පන කුසලම්පි අකුසලම්පි සමානං අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඝාතෙත්වා තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති. එවං පන කම්මෙන කතෙ ඔකාසෙ තං විපාකං උප්පන්නං නාම වුච්චති.

दुसऱ्या प्रकारे कर्म चार प्रकारचे आहे: जनक कर्म, उपस्तंभक कर्म, उपपीडक कर्म आणि उपघातक कर्म. त्यामध्ये 'जनक कर्म' हे कुशलही असते आणि अकुशलही असते. ते प्रतिसंधीमध्ये (पुनर्जन्माच्या वेळी) आणि प्रवृत्तीमध्ये (जीवनाच्या प्रवाहात) रूप आणि अरूप विपाक (भौतिक आणि मानसिक परिणाम) उत्पन्न करते. परंतु, 'उपस्तंभक कर्म' स्वतः विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ नसते; इतर कर्माने दिलेल्या प्रतिसंधीद्वारे उत्पन्न झालेल्या विपाकामध्ये जे सुख किंवा दुःख उत्पन्न होते, त्याला ते पाठबळ देते आणि त्याचा काळ दीर्घकाळ टिकवून ठेवते. 'उपपीडक कर्म' हे इतर कर्माने दिलेल्या प्रतिसंधीद्वारे उत्पन्न झालेल्या विपाकामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखाला पीडित करते, बाधा आणते आणि त्याला दीर्घकाळ टिकू देत नाही. परंतु, 'उपघातक कर्म' स्वतः कुशल किंवा अकुशल असताना, दुसऱ्या एखाद्या दुर्बळ कर्माचा नाश करून, त्याच्या विपाकाला रोखून, स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करते. अशा प्रकारे, कर्माने संधी निर्माण केली असता, तो विपाक उत्पन्न झाला असे म्हटले जाते.

ඉති ඉමෙසං ද්වාදසන්නං කම්මානං කම්මන්තරඤ්ච විපාකන්තරඤ්ච බුද්ධානං කම්මවිපාකඤාණස්සෙව යාථාවසරසතො පාකටං හොති අසාධාරණං සාවකෙහි. විපස්සකෙන පන කම්මන්තරං විපාකන්තරඤ්ච එකදෙසතො ජානිතබ්බං. තස්මා අයං මුඛමත්තදස්සනෙන කම්මවිසෙසො පකාසිතොති.

अशा प्रकारे, या बारा कर्मांमधील भेद आणि त्यांच्या विपाकांमधील भेद केवळ बुद्धांच्याच 'कर्मविपाक ज्ञानाला' त्यांच्या यथार्थ स्वरूपाने स्पष्ट होतो, जो श्रावकांसाठी असाधारण (अगम्य) आहे. परंतु, विपश्यना करणाऱ्या साधकाने (विपश्यकाने) कर्मांमधील भेद आणि विपाकांमधील भेद अंशतः जाणून घेतला पाहिजे. म्हणूनच, केवळ दिशा दाखवण्याच्या उद्देशाने हा कर्माचा विशेष भेद येथे प्रकाशित केला आहे, असे जाणावे.

235. එවං සුද්ධිකකම්මවසෙන පඨමවාරං වත්වා තදෙව කම්මං ද්විධා විභජිත්වා කුසලාකුසලාදියුගලවසෙන දසහි පරියායෙහි අපරෙ දස වාරා වුත්තා. තත්ථ ආරොග්‍යට්ඨෙන කුසලං, අනාරොග්‍යට්ඨෙන අකුසලං, ඉදං දුකං ජාතිවසෙන වුත්තං. අකුසලමෙව රාගාදිදොසසංයොගෙන සාවජ්ජං, කුසලං තදභාවෙන අනවජ්ජං. අකුසලං අපරිසුද්ධත්තා, කණ්හාභිජාතිහෙතුත්තා වා කණ්හං, කුසලං පරිසුද්ධත්තා, සුක්කාභිජාතිහෙතුත්තා වා සුක්කං. කුසලං සුඛවුද්ධිමත්තා සුඛුද්‍රයං, අකුසලං දුක්ඛවුද්ධිමත්තා දුක්ඛුද්‍රයං. කුසලං සුඛඵලවත්තා සුඛවිපාකං, අකුසලං දුක්ඛඵලවත්තා දුක්ඛවිපාකන්ති එවමෙතෙසං නානාකාරො වෙදිතබ්බොති.

२३५. अशा प्रकारे केवळ शुद्ध कर्माच्या आधारे पहिला विभाग सांगून, त्याच कर्माचे दोन प्रकारे विभाजन करून, कुशल-अकुशल इत्यादी जोड्यांच्या आधारे दहा पर्यायांनी इतर दहा विभाग सांगितले आहेत. त्यामध्ये, निरोगीपणाच्या अर्थाने 'कुशल' आणि रोगटपणाच्या अर्थाने 'अकुशल' म्हटले जाते; ही जोडी उत्पत्तीच्या (जाती) आधारे सांगितली आहे. राग इत्यादी दोषांच्या संयोगामुळे अकुशल कर्म हे 'सावद्य' (दोषयुक्त) असते, आणि त्यांच्या अभावामुळे कुशल कर्म हे 'अनवद्य' (दोषरहित) असते. अपवित्रतेमुळे किंवा हीन जन्माचे कारण असल्यामुळे अकुशल कर्म हे 'कृष्ण' (काळे) असते, आणि पवित्रतेमुळे किंवा श्रेष्ठ जन्माचे कारण असल्यामुळे कुशल कर्म हे 'शुक्ल' (पांढरे) असते. सुखाची वृद्धी करणारे असल्यामुळे कुशल कर्म हे 'सुखोद्रय' (सुखकारक परिणाम देणारे) असते, आणि दुःखाची वृद्धी करणारे असल्यामुळे अकुशल कर्म हे 'दुःखोद्रय' (दुःखकारक परिणाम देणारे) असते. सुखरूप फळ देणारे असल्यामुळे कुशल कर्म हे 'सुखविपाक' असते, आणि दुःखरूप फळ देणारे असल्यामुळे अकुशल कर्म हे 'दुःखविपाक' असते. अशा प्रकारे या पदांचे विविध प्रकार समजून घ्यावेत.

කම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कर्मकथेचे वर्णन समाप्त झाले.

8. විපල්ලාසකථා

८. विपर्यासकथा

විපල්ලාසකථාවණ්ණනා

विपर्यासकथा-वर्णन

236. ඉදානි තස්ස කම්මස්ස පච්චයභූතෙ විපල්ලාසෙ දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය විපල්ලාසකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. සුත්තන්තෙ තාව සඤ්ඤාවිපල්ලාසාති සඤ්ඤාය විපල්ලත්ථභාවා විපරීතභාවා, විපරීතසඤ්ඤාති අත්ථො. සෙසද්වයෙසුපි එසෙව නයො. චිත්තකිච්චස්ස දුබ්බලට්ඨානෙ දිට්ඨිවිරහිතාය අකුසලසඤ්ඤාය සකකිච්චස්ස බලවකාලෙ සඤ්ඤාවිපල්ලාසො. දිට්ඨිවිරහිතස්සෙව අකුසලචිත්තස්ස සකකිච්චස්ස [Pg.178] බලවකාලෙ චිත්තවිපල්ලාසො. දිට්ඨිසම්පයුත්තෙ චිත්තෙ දිට්ඨිවිපල්ලාසො. තස්මා සබ්බදුබ්බලො සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, තතො බලවතරො චිත්තවිපල්ලාසො, සබ්බබලවතරො දිට්ඨිවිපල්ලාසො. අජාතබුද්ධිදාරකස්ස කහාපණදස්සනං විය හි සඤ්ඤා ආරම්මණස්ස උපට්ඨානාකාරමත්තග්ගහණතො. ගාමිකපුරිසස්ස කහාපණදස්සනං විය චිත්තං ලක්ඛණපටිවෙධස්සාපි සම්පාපනතො. කම්මාරස්ස මහාසණ්ඩාසෙන අයොගහණං විය දිට්ඨි අභිනිවිස්ස පරාමසනතො. අනිච්චෙ නිච්චන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසොති අනිච්චෙ වත්ථුස්මිං ‘‘නිච්චං ඉද’’න්ති එවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා සඤ්ඤාවිපල්ලාසො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. න සඤ්ඤාවිපල්ලාසො න චිත්තවිපල්ලාසො න දිට්ඨිවිපල්ලාසොති චතූසු වත්ථූසු ද්වාදසන්නං විපල්ලාසග්ගාහානං අභාවා යාථාවග්ගහණං වුත්තං.

२३६. आता, त्या कर्माचे प्रत्यय (कारण) असणाऱ्या विपर्यासांना (विपल्लासांना) दर्शवताना, सूत्राला अग्रभागी ठेवून सांगितलेल्या विपर्यासकथेच्या अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. सूत्रात प्रथम 'संज्ञाविपर्यास' म्हणजे संज्ञेची विकृत किंवा विपरीत अवस्था होय, म्हणजेच 'विपरीत संज्ञा' असा अर्थ आहे. उर्वरित दोन (चित्तविपर्यास आणि दृष्टीविपर्यास) बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. चित्ताच्या कार्याच्या दुर्बळ अवस्थेत, दृष्टीरहित अकुशल संज्ञेचे स्वतःचे कार्य बलवान असते तेव्हा 'संज्ञाविपर्यास' होतो. दृष्टीरहित अकुशल चित्ताचे स्वतःचे कार्य बलवान असते तेव्हा 'चित्तविपर्यास' होतो. दृष्टीसंप्रयुक्त (दृष्टीने युक्त) चित्तामध्ये 'दृष्टीविपर्यास' होतो. म्हणून, संज्ञाविपर्यास हा सर्वात दुर्बळ आहे, त्यापेक्षा चित्तविपर्यास अधिक बलवान आहे, आणि दृष्टीविपर्यास हा सर्वात जास्त बलवान आहे. कारण, संज्ञा ही नाण्यांचे ज्ञान नसलेल्या लहान मुलाने नाणे पाहण्यासारखी आहे, कारण ती केवळ आलंबनाच्या (विषयाच्या) बाह्य स्वरूपाचेच ग्रहण करते. चित्त हे खेड्यातील माणसाने नाणे पाहण्यासारखे आहे, कारण ते लक्षणांच्या आकलनापर्यंत पोहोचू शकते. दृष्टी ही लोहाराने मोठ्या चिमट्याने लोखंड पकडण्यासारखी आहे, कारण ती अभिनिवेशपूर्वक विषयाचे ग्रहण करते. 'अनित्याला नित्य समजणे हा संज्ञाविपर्यास आहे' म्हणजे अनित्य असलेल्या वस्तूमध्ये 'हे नित्य आहे' असे गृहीत धरून उत्पन्न होणारी संज्ञा म्हणजे संज्ञाविपर्यास होय. या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. 'संज्ञाविपर्यास नाही, चित्तविपर्यास नाही, दृष्टीविपर्यास नाही' असे म्हणून चार वस्तूंमध्ये बारा प्रकारच्या विपरीत ग्रहणांचा अभाव असल्यामुळे यथार्थ (योग्य) ग्रहण सांगितले आहे.

ගාථාසු අනත්තනි ච අත්තාති අනත්තනි අත්තාති එවංසඤ්ඤිනොති අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨිහතාති න කෙවලං සඤ්ඤිනොව, සඤ්ඤාය විය උප්පජ්ජමානාය මිච්ඡාදිට්ඨියාපි හතා. ඛිත්තචිත්තාති සඤ්ඤාදිට්ඨීහි විය උප්පජ්ජමානෙන ඛිත්තෙන විබ්භන්තෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. විසඤ්ඤිනොති දෙසනාමත්තමෙතං, විපරීතසඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිනොති අත්ථො. අථ වා සඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමත්තා දිට්ඨියා පඨමං චතූහි පදෙහි සඤ්ඤාවිපල්ලාසො වුත්තො, තතො මිච්ඡාදිට්ඨිහතාති දිට්ඨිවිපල්ලාසො, ඛිත්තචිත්තාති චිත්තවිපල්ලාසො. විසඤ්ඤිනොති තීහි විපල්ලාසග්ගාහෙහි පකතිසඤ්ඤාවිරහිතා මොහං ගතා ‘‘මුච්ඡිතො විසවෙගෙන, විසඤ්ඤී සමපජ්ජථා’’තිඑත්ථ (ජා. 2.22.328) විය. තෙ යොගයුත්තා මාරස්සාති තෙ ජනා සත්තා මාරස්ස යොගෙ යුත්තා නාම හොන්ති. අයොගක්ඛෙමිනොති චතූහි යොගෙහි ඊතීහි ඛෙමං නිබ්බානං අප්පත්තා. සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරන්ති තෙයෙව පුග්ගලා සංසාරං සංසරන්ති. කස්මා? ජාතිමරණගාමිනො හි තෙ, තස්මා සංසරන්තීති අත්ථො. බුද්ධාති චතුසච්චබුද්ධා සබ්බඤ්ඤුනො. කාලත්තයසාධාරණවසෙන බහුවචනං. ලොකස්මින්ති ඔකාසලොකෙ. පභඞ්කරාති ලොකස්ස පඤ්ඤාලොකං කරා. ඉමං ධම්මං පකාසෙන්තීති විපල්ලාසප්පහානං ධම්මං ජොතෙන්ති. දුක්ඛූපසමගාමිනන්ති දුක්ඛවූපසමං නිබ්බානං ගච්ඡන්තං. තෙසං සුත්වානාති තෙසං බුද්ධානං ධම්මං සුත්වාන. සප්පඤ්ඤාති භබ්බභූතා පඤ්ඤවන්තො. සචිත්තං පච්චලද්ධූති විපල්ලාසවජ්ජිතං සකචිත්තං පටිලභිත්වා. පටිඅලද්ධූති පදච්ඡෙදො. අථ වා පටිලභිංසු පටිඅලද්ධුන්ති [Pg.179] පදච්ඡෙදො. අනිච්චතො දක්ඛුන්ති අනිච්චවසෙනෙව අද්දසංසු. අනත්තනි අනත්තාති අනත්තානං අනත්තාති අද්දක්ඛුං. අථ වා අනත්තනි වත්ථුස්මිං අත්තා නත්ථීති අද්දක්ඛුං. සම්මාදිට්ඨිසමාදානාති ගහිතසම්මාදස්සනා. සබ්බං දුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලං වට්ටදුක්ඛං සමතික්කන්තා.

गाथांमध्ये, 'अनात्म्यामध्ये आत्मा' म्हणजे अनात्म्यामध्ये 'हा आत्मा आहे' अशी संज्ञा असणारे, असा अर्थ आहे. 'मिथ्यादृष्टीने हत (नष्ट) झालेले' म्हणजे केवळ संज्ञा असणारेच नव्हे, तर संज्ञेप्रमाणेच उत्पन्न होणाऱ्या मिथ्यादृष्टीनेही ते हत झाले आहेत. 'क्षिप्तचित्त' म्हणजे संज्ञा आणि दृष्टीप्रमाणेच उत्पन्न होणाऱ्या क्षिप्त (भ्रमित) आणि विदीर्ण चित्ताने युक्त असलेले. 'विसंज्ञी' हा केवळ उपदेशाचा प्रकार आहे, विपरीत संज्ञा, चित्त आणि दृष्टी असणारे, असा अर्थ आहे. किंवा, दृष्टीच्या आधी संज्ञा येत असल्यामुळे, प्रथम चार पदांनी 'संज्ञाविपर्यास' सांगितला आहे, त्यानंतर 'मिथ्यादृष्टीहत' याने 'दृष्टीविपर्यास' सांगितला आहे, आणि 'क्षिप्तचित्त' याने 'चित्तविपर्यास' सांगितला आहे. 'विसंज्ञी' म्हणजे तीन प्रकारच्या विपरीत ग्रहणांमुळे स्वाभाविक संज्ञेपासून विरहित होऊन मोहाप्रत गेलेले, जसे 'विषाच्या वेगाने मूर्च्छित होऊन तो विसंज्ञी (बेभान) झाला' या गाथेत म्हटले आहे तसे. 'ते मारच्या योगाशी युक्त आहेत' म्हणजे ते लोक किंवा प्राणी मारच्या योगांमध्ये (कामयोग इत्यादी चार योगांमध्ये) युक्त असतात. 'अयोगक्षेमी' म्हणजे चार योगरूपी उपद्रवांपासून क्षेमकारक अशा निर्वाणाला न पोहोचलेले. 'प्राणी संसारात जातात' म्हणजे तेच पुद्गल (व्यक्ती) संसारात परिभ्रमण करतात. का? कारण ते जन्म आणि मृत्यूकडे जाणारे आहेत, म्हणून ते संसारात परिभ्रमण करतात, असा अर्थ आहे. 'बुद्ध' म्हणजे चारी आर्यसत्यांना जाणणारे सर्वज्ञ बुद्ध होत. भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांच्या साधारणतेमुळे येथे अनेकवचन वापरले आहे. 'लोकात' म्हणजे अवकाशलोकात (जगात). 'प्रभंकर' म्हणजे जगाला प्रज्ञेचा प्रकाश देणारे (बुद्ध). 'या धर्माचा प्रकाश करतात' म्हणजे विपर्यासांचा प्रहाण करणाऱ्या धर्माला प्रकाशित करतात. 'दुःखोपशमगामी' म्हणजे दुःखाचा उपशम करणाऱ्या निर्वाणाकडे नेणारा. 'त्यांचे ऐकून' म्हणजे त्या बुद्धांचा धम्म ऐकून. 'सप्रज्ञ' म्हणजे मुक्तीस पात्र असणारे प्रज्ञावंत लोक. 'स्वतःचे चित्त प्राप्त केले' म्हणजे विपर्यासविरहित स्वतःचे चित्त (विपश्यना चित्त) प्राप्त करून. 'प्रति-अलद्धु' असा पदच्छेद आहे. किंवा 'प्रति-अलभिसु' असा पदच्छेद आहे. 'अनित्यतेने पाहिले' म्हणजे अनित्य रूपानेच पाहिले. 'अनात्म्यामध्ये अनात्मा' म्हणजे अनात्म्याला अनात्मा म्हणूनच पाहिले. किंवा अनात्म वस्तूमध्ये 'आत्मा नाही' असे पाहिले. 'सम्यक् दृष्टी ग्रहण केलेले' म्हणजे सम्यक् दर्शन ग्रहण केलेले. 'सर्व दुःखाचे उल्लंघन केले' म्हणजे संपूर्ण संसार-दुःखाचे पूर्णपणे उल्लंघन केले (पार केले).

පහීනාපහීනපුච්ඡාය දිට්ඨිසම්පන්නස්සාති සොතාපන්නස්ස. දුක්ඛෙ සුඛන්ති සඤ්ඤා උප්පජ්ජති. චිත්තං උප්පජ්ජතීති මොහකාලුස්සියස්ස අප්පහීනත්තා සඤ්ඤාමත්තං වා චිත්තමත්තං වා උප්පජ්ජති, අනාගාමිස්සපි උප්පජ්ජති, කිං පන සොතාපන්නස්ස. ඉමෙ ද්වෙ අරහතොයෙව පහීනා. අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤා උප්පජ්ජති. චිත්තං උප්පජ්ජතීති සකදාගාමිස්සපි උප්පජ්ජති, කිං පන සොතාපන්නස්ස. ඉමෙ ද්වෙ අනාගාමිස්ස පහීනාති අට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා ඉදං ද්වයං සොතාපන්නසකදාගාමිනො සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අනාගාමිනො කාමරාගස්ස පහීනත්තා ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසානඤ්ච පහානං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ද්වීසු වත්ථූසූතිආදීහි පදෙහි පහීනාපහීනෙ නිගමෙත්වා දස්සෙති. තත්ථ ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති, ‘‘අනත්තනි අත්තා’’ති ඉමෙසු ද්වීසු වත්ථූසු ඡ විපල්ලාසා පහීනා. ‘‘දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති, ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති ඉමෙසු ද්වීසු වත්ථූසු ද්වෙ දිට්ඨිවිපල්ලාසා පහීනා. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ද්වෙති පඨමං ලිඛිතං, පච්ඡා ඡාති. චතූසු වත්ථූසූති චත්තාරි එකතො කත්වා වුත්තං. අට්ඨාති ද්වීසු ඡ, ද්වීසු ද්වෙති අට්ඨ. චත්තාරොති දුක්ඛාසුභවත්ථූසු එකෙකස්මිං ද්වෙ ද්වෙ සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසාති චත්තාරො. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘ඡ ද්වීසූ’’ති වුත්තට්ඨානෙසුපි එවමෙව ලිඛිතන්ති.

प्रहीण आणि अप्रहीण (नष्ट झालेल्या व न झालेल्या विपल्लासांविषयीच्या) प्रश्नामध्ये, 'दृष्टिसंपन्न' म्हणजे 'सोतापन्न' (स्रोतआपन्न) व्यक्तीला 'दुःखात सुख' अशी संज्ञा उत्पन्न होते आणि चित्त उत्पन्न होते, कारण मोहाचा कलुषितपणा नष्ट न झाल्यामुळे केवळ संज्ञा किंवा केवळ चित्त उत्पन्न होते. हे अनागामींना सुद्धा उत्पन्न होते, मग सोतापन्नांचे काय सांगावे? हे दोन्ही (विपल्लास) केवळ अरहंतांचेच प्रहीण (नष्ट) झालेले असतात. 'अशुभात शुभ' अशी संज्ञा उत्पन्न होते आणि चित्त उत्पन्न होते, हे सकदागामींना सुद्धा उत्पन्न होते, मग सोतापन्नांचे काय सांगावे? हे दोन्ही अनागामींचे प्रहीण झालेले असतात, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणून हे दोन्ही सोतापन्न आणि सकदागामी यांना उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. अनागामींचा कामराग नष्ट झाल्यामुळे 'अशुभात शुभ' या संज्ञा-चित्त-विपल्लासांचे प्रहाण झाले आहे, असे समजावे. 'दोन वस्तूंमध्ये' इत्यादी पदांद्वारे प्रहीण आणि अप्रहीण विपल्लासांचा निष्कर्ष काढून दाखवला आहे. त्यामध्ये 'अनित्यात नित्य' आणि 'अनात्म्यात आत्मा' या दोन वस्तूंमध्ये सहा विपल्लास प्रहीण होतात. 'दुःखात सुख' आणि 'अशुभात शुभ' या दोन वस्तूंमध्ये दोन दृष्टी-विपल्लास प्रहीण होतात. काही पुस्तकांमध्ये 'दोन' हे आधी लिहिले आहे आणि 'सहा' हे नंतर. 'चार वस्तूंमध्ये' असे चारही एकत्र करून म्हटले आहे. 'आठ' म्हणजे दोन वस्तूंमध्ये सहा आणि दोन वस्तूंमध्ये दोन, असे मिळून आठ. 'चार' म्हणजे दुःख आणि अशुभाच्या वस्तूंमध्ये प्रत्येकी दोन-दोन संज्ञा-चित्त-विपल्लास मिळून चार होतात. काही पुस्तकांमध्ये 'सहा दोन वस्तूंमध्ये' अशा सांगितलेल्या ठिकाणी देखील असेच लिहिले आहे.

විපල්ලාසකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विपल्लासकथा-वर्णन समाप्त झाले.

9. මග්ගකථා

९. मार्गकथा

මග්ගකථාවණ්ණනා

मार्गकथा-वर्णन

237. ඉදානි තෙසං තිණ්ණං විපල්ලාසානං පහානකරං අරියමග්ගං දස්සෙන්තෙන කථිතාය මග්ගකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ මග්ගොති කෙනට්ඨෙන මග්ගොති යො බුද්ධසාසනෙ මග්ගොති වුච්චති, සො කෙනට්ඨෙන මග්ගො නාම හොතීති අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨියා පහානායාතිආදීසු දසසු [Pg.180] පරියායෙසු පඨමො පඨමො තස්ස තස්ස මග්ගඞ්ගස්ස උජුවිපච්චනීකවසෙන වුත්තො. මග්ගො චෙව හෙතු චාති තස්ස තස්ස කිච්චස්ස කරණාය පටිපදට්ඨෙන මග්ගො, සම්පාපකට්ඨෙන හෙතු. තෙන මග්ගස්ස පටිපදට්ඨො සම්පාපකට්ඨො ච වුත්තො හොති. ‘‘අයං මග්ගො අයං පටිපදා’’තිආදීසු (සං. නි. 5.5, 48) හි පටිපදා මග්ගො, ‘‘මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙතුට්ඨො’’තිආදීසු (පටි. ම. 2.8) සම්පාපකො හෙතු. එවං ද්වීහි ද්වීහි පදෙහි ‘‘මග්ගොති කෙනට්ඨෙන මග්ගො’’ති පුච්ඡාය විස්සජ්ජනං කතං හොති. සහජාතානං ධම්මානං උපත්ථම්භනායාති අත්තනා සහජාතානං අරූපධම්මානං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයාදිභාවෙන උපත්ථම්භනභාවාය. කිලෙසානං පරියාදානායාති තංතංමග්ගවජ්ඣානං වුත්තාවසෙසකිලෙසානං ඛෙපනාය. පටිවෙධාදිවිසොධනායාති එත්ථ යස්මා ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369, 381) වචනතො සීලඤ්ච දිට්ඨි ච සච්චපටිවෙධස්ස ආදි. සො ච ආදිමග්ගක්ඛණෙ විසුජ්ඣති. තස්මා ‘‘පටිවෙධාදිවිසොධනායා’’ති වුත්තං. චිත්තස්ස අධිට්ඨානායාති සම්පයුත්තචිත්තස්ස සකකිච්චෙ පතිට්ඨානාය. චිත්තස්ස වොදානායාති චිත්තස්ස පරිසුද්ධභාවාය. විසෙසාධිගමායාති ලොකියතො විසෙසපටිලාභාය. උත්තරි පටිවෙධායාති ලොකියතො උත්තරි පටිවිජ්ඣනත්ථාය. සච්චාභිසමයායාති චතුන්නං සච්චානං එකාභිසමයාය කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන එකපටිවෙධාය. නිරොධෙ පතිට්ඨාපනායාති චිත්තස්ස වා පුග්ගලස්ස වා නිබ්බානෙ පතිට්ඨාපනත්ථාය. සකදාගාමිමග්ගක්ඛණාදීසු අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි එකතො කත්වා තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසප්පහානං වුත්තං. එවං වචනෙ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. යස්මා උපරූපරිමග්ගෙනාපි සුට්ඨු ආදිවිසොධනා සුට්ඨු චිත්තවොදානඤ්ච හොති, තස්මා තානිපි පදානි වුත්තානි.

२३७. आता त्या तीन विपल्लासांचा नाश करणाऱ्या आर्यमार्गाचे दर्शन घडवणाऱ्या मार्गकथेचे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यामध्ये 'मार्ग' म्हणजे कोणत्या अर्थाने मार्ग? बुद्धशासनात ज्याला 'मार्ग' म्हटले जाते, तो कोणत्या अर्थाने 'मार्ग' या नावाने ओळखला जातो, असा याचा अर्थ आहे. 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रहाणासाठी' इत्यादी दहा पर्यायांमध्ये, पहिला-पहिला शब्द त्या-त्या मार्गांगाच्या थेट विरोधी स्वरूपात सांगितला आहे. 'मार्ग आणि हेतू' म्हणजे त्या-त्या कार्याच्या सिद्धीसाठी आचरणाच्या (प्रतिपदेच्या) अर्थाने 'मार्ग' आणि ध्येयाप्रत पोहोचवण्याच्या अर्थाने 'हेतू' होय. त्यामुळे मार्गाचा आचरण-अर्थ आणि प्राप्ती-अर्थ सांगितला गेला आहे. कारण 'हा मार्ग आहे, हे आचरण आहे' इत्यादींमध्ये आचरण म्हणजेच मार्ग आहे, आणि 'मार्गाचा मुक्तीचा अर्थ हा हेतूचा अर्थ आहे' इत्यादींमध्ये पोहोचवणारा तो हेतू आहे. अशा प्रकारे दोन-दोन पदांद्वारे 'मार्ग म्हणजे कोणत्या अर्थाने मार्ग?' या प्रश्नाचे उत्तर दिले गेले आहे. 'सहजात धर्मांच्या उपष्टंभासाठी' म्हणजे स्वतःसोबत उत्पन्न होणाऱ्या अरूप (मानसिक) धर्मांना सहजात-परस्पर-आश्रय इत्यादी भावाने आधार देण्यासाठी. 'क्लेशांच्या क्षयासाठी' म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या, आधी सांगितलेल्या उरलेल्या क्लेशांचा नाश करण्यासाठी. 'प्रतिवेध इत्यादींच्या विशुद्धीसाठी' यामध्ये, कारण 'कुशल धर्मांचा प्रारंभ काय आहे? अतिशय विशुद्ध शील आणि सरळ दृष्टी' या वचनानुसार शील आणि दृष्टी हे सत्य-प्रतिवेधाचे (सत्याच्या साक्षात्काराचे) आदिरूप आहेत. आणि तो प्रारंभ मार्गक्षणी विशुद्ध होतो. म्हणून 'प्रतिवेध इत्यादींच्या विशुद्धीसाठी' असे म्हटले आहे. 'चित्ताच्या अधिष्ठानासाठी' म्हणजे संप्रयुक्त चित्ताला स्वतःच्या कार्यात स्थिर करण्यासाठी. 'चित्ताच्या विशुद्धीसाठी' म्हणजे चित्ताच्या अत्यंत शुद्धतेसाठी. 'विशेष अधिगमासाठी' म्हणजे लौकिक धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ अशा विशेषाची प्राप्ती करण्यासाठी. 'वरिष्ठ प्रतिवेधासाठी' म्हणजे लौकिकापेक्षा वरच्या सत्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी. 'सत्य-अभिसमयासाठी' म्हणजे चार आर्या सत्यांचा एकाच वेळी अभिसमय करण्यासाठी, कार्याच्या पूर्णतेच्या द्वारे एकाच वेळी प्रतिवेध करण्यासाठी. 'निरोधात प्रस्थापित करण्यासाठी' म्हणजे चित्ताला किंवा पुद्गलाला निर्वाणात प्रस्थापित करण्यासाठी. सकदागामी मार्गक्षण इत्यादींमध्ये आठ मार्गांगांना एकत्र करून त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांचे प्रहाण सांगितले आहे. असे म्हणण्याचे कारण पूर्वीच सांगितले आहे. कारण वरवरच्या मार्गांद्वारे देखील प्रारंभाची उत्तम विशुद्धी आणि चित्ताची उत्तम निर्मळता होते, म्हणून ती पदे देखील सांगितली आहेत.

දස්සනමග්ගොතිආදීහි යාව පරියොසානා තස්ස ධම්මස්ස ලක්ඛණවසෙන මග්ගට්ඨො වුත්තො. තානි සබ්බානිපි පදානි අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තත්ථානෙව. එවමෙත්ථ යථාසම්භවං ලොකියලොකුත්තරො මග්ගො නිද්දිට්ඨො. හෙතුට්ඨෙන මග්ගොති ච අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො නිද්දිට්ඨො. නිප්පරියායමග්ගත්තා චස්ස පුන ‘‘මග්ගො’’ති න වුත්තං. ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියාති ආදීනි ච ඉන්ද්‍රියාදීනං අත්ථවසෙන වුත්තානි, න මග්ගට්ඨවසෙන. සච්චානීති චෙත්ථ සච්චඤාණානි. සබ්බෙපි තෙ ධම්මා නිබ්බානස්ස පටිපදට්ඨෙන මග්ගො. අන්තෙ වුත්තං නිබ්බානං [Pg.181] පන සංසාරදුක්ඛාභිභූතෙහි දුක්ඛනිස්සරණත්ථිකෙහි සප්පුරිසෙහි මග්ගීයති ගවෙසීයතීති මග්ගොති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බන්ති.

'दर्शनमार्ग' इत्यादी पदांद्वारे शेवटपर्यंत त्या धर्माच्या लक्षणाच्या आधारे मार्गाचा अर्थ सांगितला आहे. ती सर्व पदे 'अभिज्ञेय-निर्देशात' सांगितलेल्या अर्थाचीच आहेत. अशा प्रकारे येथे यथासंभव लौकिक आणि लोकोत्तर मार्ग निर्दिष्ट केला आहे. आणि 'हेतूच्या अर्थाने मार्ग' या पदाने अष्टांगिक मार्ग निर्दिष्ट केला आहे. आणि त्याचा मुख्य मार्ग असल्यामुळे पुन्हा 'मार्ग' असे म्हटले नाही. 'अधिपतीच्या अर्थाने इंद्रिये' इत्यादी पदे इंद्रियांच्या अर्थाच्या आधारे सांगितली आहेत, मार्गाच्या अर्थाच्या आधारे नाही. आणि येथे 'सत्ये' म्हणजे सत्य-ज्ञान होय. ते सर्व धर्म निर्वाणाच्या प्राप्तीचे आचरण असल्यामुळे 'मार्ग' आहेत. शेवटी सांगितलेले निर्वाण हे संसाराच्या दुःखाने पीडित असलेल्या आणि दुःखातून मुक्तीची इच्छा करणाऱ्या सत्पुरुषांद्वारे शोधले जाते (मार्गले जाते), म्हणून त्याला 'मार्ग' म्हटले आहे, असे समजावे.

මග්ගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मार्गकथा-वर्णन समाप्त झाले.

10. මණ්ඩපෙය්‍යකථා

१०. मंडपेय्यकथा

මණ්ඩපෙය්‍යකථාවණ්ණනා

मंडपेय्यकथा-वर्णन

238. ඉදානි තස්ස මග්ගස්ස මණ්ඩපෙය්‍යත්තං දස්සෙන්තෙන කථිතාය භගවතො වචනෙකදෙසපුබ්බඞ්ගමාය මණ්ඩපෙය්‍යකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ මණ්ඩපෙය්‍යන්ති යථා සම්පන්නං නිම්මලං විප්පසන්නං සප්පි සප්පිමණ්ඩොති වුච්චති, එවං විප්පසන්නට්ඨෙන මණ්ඩො, පාතබ්බට්ඨෙන පෙය්‍යං. යඤ්හි පිවිත්වා අන්තරවීථියං පතිතා විසඤ්ඤිනො අත්තනො සාටකාදීනම්පි අස්සාමිකා හොන්ති, තං පසන්නම්පි න පාතබ්බං. මය්හං පන ඉදං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සාසනබ්‍රහ්මචරියං සම්පන්නත්තා නිම්මලත්තා විප්පසන්නත්තා මණ්ඩඤ්ච හිතසුඛාවහත්තා පෙය්‍යඤ්චාති මණ්ඩපෙය්‍යන්ති දීපෙති. මණ්ඩො පෙය්‍යො එත්ථාති මණ්ඩපෙය්‍යං. කිං තං? සාසනබ්‍රහ්මචරියං. කස්මා සික්ඛත්තයං බ්‍රහ්මචරියං නාම? උත්තමට්ඨෙන නිබ්බානං බ්‍රහ්මං නාම, සික්ඛත්තයං නිබ්බානත්ථාය පවත්තනතො බ්‍රහ්මත්ථාය චරියාති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුච්චති. සාසනබ්‍රහ්මචරියන්ති තංයෙව. සත්ථා සම්මුඛීභූතොති ඉදමෙත්ථ කාරණවචනං. යස්මා පන සත්ථා සම්මුඛීභූතො, තස්මා වීරියපයොගං කත්වා පිවථෙතං මණ්ඩං. බාහිරකඤ්හි භෙසජ්ජමණ්ඩං වෙජ්ජස්ස අසම්මුඛා පිවන්තානං පමාණං වා උග්ගමනනිග්ගමනං වා න ජානාමාති ආසඞ්කා හොති. වෙජ්ජස්ස සම්මුඛා පන වෙජ්ජො ජානිස්සතීති නිරාසඞ්කා පිවන්ති. එවමෙවං අම්හාකඤ්ච ධම්මස්සාමී සත්ථා සම්මුඛීභූතොති වීරියං කත්වා පිවථාති මණ්ඩපානෙ සන්නියොජෙති. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති සත්ථා. අපිච ‘‘සත්ථා භගවා සත්ථවාහො’’තිආදිනා (මහානි. 190) නිද්දෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සන්දිස්සමානො මුඛො භූතොති සම්මුඛීභූතො.

२३८. आता, त्या मार्गाचे 'मण्डपेय्यत्व' (उत्कृष्ट पेय असणे) दर्शविताना भगवंतांच्या वचनाच्या एका अंशाने युक्त असलेल्या 'मण्डपेय्य कथेचे' अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यामध्ये 'मण्डपेय्य' म्हणजे—ज्याप्रमाणे संपन्न, निर्मळ आणि अत्यंत स्वच्छ अशा तुपाला 'सर्पि-मण्ड' (तुपाचा उत्कृष्ट भाग) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे अत्यंत स्वच्छ असण्याच्या अर्थाने 'मण्ड' आणि पिण्यायोग्य असण्याच्या अर्थाने 'पेय्य' म्हटले जाते. कारण जे मद्य प्यायल्याने रस्त्याच्या मध्येच पडलेले, बेशुद्ध झालेले लोक स्वतःच्या वस्त्रादींचेही भान ठेवत नाहीत, ते मद्य स्वच्छ असले तरीही पिण्यायोग्य नाही. परंतु, माझे हे त्रिशिक्षेने (शील, समाधी, प्रज्ञा) युक्त असलेले 'शासन-ब्रह्मचर्य' संपन्न असल्यामुळे, निर्मळ असल्यामुळे आणि अत्यंत स्वच्छ असल्यामुळे 'मण्ड' (उत्कृष्ट सार) आहे, आणि हित व सुख देणारे असल्यामुळे 'पेय्य' (पिण्यायोग्य) आहे; म्हणून याला 'मण्डपेय्य' असे दर्शविले आहे. ज्यामध्ये 'मण्ड' आणि 'पेय्य' आहे, ते 'मण्डपेय्य' होय. ते काय आहे? ते 'शासन-ब्रह्मचर्य' आहे. त्रिशिक्षेला 'ब्रह्मचर्य' का म्हटले जाते? श्रेष्ठ असण्याच्या अर्थाने निर्वाणाला 'ब्रह्म' म्हटले जाते, आणि त्रिशिक्षा ही निर्वाणप्राप्तीसाठी प्रवृत्त होत असल्यामुळे, श्रेष्ठ अर्थासाठी (निर्वाणासाठी) आचरण असल्यामुळे तिला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'शासन-ब्रह्मचर्य' म्हणजे तेच होय. 'शास्ता संमुख (प्रत्यक्ष) झाले आहेत' हे येथे कारणाचे वचन आहे. कारण जेव्हा शास्ता प्रत्यक्ष उपस्थित आहेत, तेव्हा वीर्य (प्रयत्न) करून या मण्डाचे (उत्कृष्ट रसाचे) प्राशन करा. कारण वैद्याच्या परोक्ष (अनुपस्थितीत) बाह्य औषधी मण्ड पिणाऱ्यांना 'आम्हाला याची मात्रा (प्रमाण) किंवा याचे वर चढणे वा खाली उतरणे (उलटी किंवा जुलाब होणे) माहित नाही' अशी शंका निर्माण होते. परंतु वैद्याच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीत 'वैद्य हे जाणून घेतील' असे समजून ते शंकारहित होऊन प्राशन करतात. त्याचप्रमाणे, 'आपले धम्मस्वामी शास्ता प्रत्यक्ष संमुख आहेत' असे समजून वीर्य (प्रयत्न) करून प्राशन करा, असे सांगून ते मण्ड-प्राशनामध्ये प्रवृत्त करतात. ऐहिक (दृष्टधार्मिक), पारलौकिक (सांपरायिक) आणि परमार्थ (परम कल्याण) या हितकारक गोष्टींनी योग्यतेनुसार उपदेश करतात, म्हणून त्यांना 'शास्ता' म्हटले जाते. शिवाय, 'शास्ता भगवंत सार्थवाह' इत्यादी निर्देश पद्धतीद्वारे देखील येथे अर्थ समजून घ्यावा. स्पष्ट दिसणारे मुख झालेले आहेत, म्हणून त्यांना 'संमुख' (प्रत्यक्ष) म्हटले जाते.

මණ්ඩපෙය්‍යනිද්දෙසෙ තිධත්තමණ්ඩොති තිධාභාවො තිධත්තං. තිධත්තෙන මණ්ඩො තිධත්තමණ්ඩො, තිවිධෙන මණ්ඩොති අත්ථො. සත්ථරි සම්මුඛීභූතෙති ඉදං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණමණ්ඩත්තයදස්සනත්ථං වුත්තං. පරිනිබ්බුතෙපි පන [Pg.182] සත්ථරි එකදෙසෙන මණ්ඩත්තයං පවත්තතියෙව. තෙනෙව චස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘සත්ථරි සම්මුඛීභූතෙ’’ති අවත්වා කතමො දෙසනාමණ්ඩොතිආදි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

मण्डपेय्य निर्देशामध्ये 'तिधत्त-मण्ड' म्हणजे तीन प्रकार असणे हे 'तिधत्त' होय. तीन प्रकारांनी युक्त असलेला मण्ड म्हणजे 'तिधत्त-मण्ड' होय, म्हणजेच तीन प्रकारचा मण्ड असा अर्थ आहे. 'शास्ता संमुख असताना' हे वचन सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशा तीन मण्डांचे (मण्डत्रय) दर्शन घडवण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु, शास्ता परिनिर्वाण पावले तरीही एका अंशाने हे मण्डत्रय प्रवृत्त राहतेच. म्हणूनच, याच्या निर्देशामध्ये 'शास्ता संमुख असताना' असे न म्हणता 'देशना-मण्ड कोणता आहे?' इत्यादी सांगितले आहे, असे समजून घ्यावे.

දෙසනාමණ්ඩොති ධම්මදෙසනා එව මණ්ඩො. පටිග්ගහමණ්ඩොති දෙසනාපටිග්ගාහකො එව මණ්ඩො. බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියමෙව මණ්ඩො.

'देशना-मण्ड' म्हणजे धम्मदेशनाच मण्ड होय. 'प्रतिग्रह-मण्ड' म्हणजे देशनेचा स्वीकार करणाराच मण्ड होय. 'ब्रह्मचर्य-मण्ड' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्यच मण्ड होय.

ආචික්ඛනාති දෙසෙතබ්බානං සච්චාදීනං ඉමානි නාමානීති නාමවසෙන කථනා. දෙසනාති දස්සනා. පඤ්ඤාපනාති ජානාපනා, ඤාණමුඛෙ ඨපනා වා. ආසනං ඨපෙන්තො හි ‘‘ආසනං පඤ්ඤාපෙතී’’ති වුච්චති. පට්ඨපනාති පඤ්ඤාපනා, පවත්තනාති අත්ථො, ඤාණමුඛෙ ඨපනා වා. විවරණාති විවටකරණං, විවරිත්වා දස්සනාති අත්ථො. විභජනාති විභාගකිරියා, විභාගතො දස්සනාති අත්ථො. උත්තානීකම්මන්ති පාකටභාවකරණං. අථ වා ආචික්ඛනාති දෙසනාදීනං ඡන්නං පදානං මූලපදං. දෙසනාදීනි ඡ පදානි තස්ස අත්ථවිවරණත්ථං වුත්තානි. තත්ථ දෙසනාති උග්ඝටිතඤ්ඤූනං වසෙන සඞ්ඛෙපතො පඨමං උද්දෙසවසෙන දෙසනා. උග්ඝටිතඤ්ඤූ හි සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං පඨමං වුත්තඤ්ච පටිවිජ්ඣන්ති. පඤ්ඤාපනාති විපඤ්චිතඤ්ඤූනං වසෙන තෙසං චිත්තතොසනෙන බුද්ධිනිසානෙන ච පඨමං සඞ්ඛිත්තස්ස විත්ථාරතො නිද්දෙසවසෙන පඤ්ඤාපනා. පට්ඨපනාති තෙසංයෙව නිද්දිට්ඨස්ස නිද්දෙසස්ස පටිනිද්දෙසවසෙන විත්ථාරතරවචනෙන පඤ්ඤාපනා. විවරණාති නිද්දිට්ඨස්සාපි පුනප්පුනං වචනෙන විවරණා. විභජනාති පුනප්පුනං වුත්තස්සාපි විභාගකරණෙන විභජනා. උත්තානීකම්මන්ති විවටස්ස විත්ථාරතරවචනෙන, විභත්තස්ස ච නිදස්සනවචනෙන උත්තානීකරණං. අයං දෙසනා නෙය්‍යානම්පි පටිවෙධාය හොති. යෙවාපනඤ්ඤෙපි කෙචීති පියඞ්කරමාතාදිකා විනිපාතිකා ගහිතා. විඤ්ඤාතාරොති පටිවෙධවසෙන ලොකුත්තරධම්මං විඤ්ඤාතාරො. එතෙ හි භික්ඛුආදයො පටිවෙධවසෙන ධම්මදෙසනං පටිග්ගණ්හන්තීති පටිග්ගහා. අයමෙවාතිආදීනි පඨමඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තත්ථානි. අරියමග්ගො නිබ්බානෙන සංසන්දනතො බ්‍රහ්මත්ථාය චරියාති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුච්චති.

'आचिक्खना' (सांगणे) म्हणजे उपदेशिलेल्या सत्य इत्यादींचे 'ही त्यांची नावे आहेत' अशा प्रकारे नावांच्या द्वारे कथन करणे होय. 'देशना' म्हणजे दर्शन घडवणे (दाखवणे) होय. 'प्रज्ञापना' म्हणजे ज्ञान करून देणे किंवा ज्ञानाच्या समोर ठेवणे होय. कारण आसन मांडणाऱ्याला 'आसन प्रज्ञप्त करतो' असे म्हटले जाते. 'प्रस्थापना' म्हणजे प्रज्ञापना, प्रवृत्त करणे असा अर्थ आहे, किंवा ज्ञानाच्या समोर ठेवणे होय. 'विवरण' म्हणजे उघडे करणे, म्हणजेच उघडून दाखवणे असा अर्थ आहे. 'विभजना' म्हणजे विभाग करण्याची क्रिया, म्हणजेच विभाग करून दाखवणे असा अर्थ आहे. 'उत्तानिकर्म' म्हणजे स्पष्ट करणे (प्रकट करणे) होय. किंवा, 'आचिक्खना' हे देशना इत्यादी सहा पदांचे मूळ पद आहे. देशना इत्यादी सहा पदे त्याच्या अर्थाचे विवरण करण्यासाठी सांगितली आहेत. त्यामध्ये 'देशना' म्हणजे उद्घटितज्ञू (तीव्र बुद्धीच्या) पुद्गलांच्या अपेक्षेने संक्षेपाने, प्रथम उद्देशाच्या रूपाने उपदेश करणे होय. कारण उद्घटितज्ञू पुद्गल संक्षेपाने सांगितलेले आणि प्रथम सांगितलेले त्वरित जाणतात (आकलन करतात). 'प्रज्ञापना' म्हणजे विक्षेपितज्ञू (मध्यम बुद्धीच्या) पुद्गलांच्या अपेक्षेने, त्यांच्या चित्ताला संतुष्ट करून आणि बुद्धीला तीक्ष्ण करून, प्रथम संक्षेपाने सांगितलेल्या विषयाचे विस्ताराने निर्देश रूपाने ज्ञान करून देणे होय. 'प्रस्थापना' म्हणजे त्यांच्यासाठीच स्पष्ट केलेल्या निर्देशाचे प्रतिनिर्देशाच्या रूपाने अधिक विस्तृत वचनाने ज्ञान करून देणे होय. 'विवरण' म्हणजे स्पष्ट केलेल्या विषयाचे देखील पुन्हा पुन्हा वचनाद्वारे उघडून दाखवणे होय. 'विभजना' म्हणजे पुन्हा पुन्हा सांगितलेल्या विषयाचे देखील विभाग करून वर्गीकरण करणे होय. 'उत्तानिकर्म' म्हणजे उघड केलेल्या विषयाचे अधिक विस्तृत वचनाने आणि विभागलेल्या विषयाचे उदाहरणांच्या वचनाने स्पष्टीकरण करणे होय. ही देशना नेय्य (मार्गदर्शनास पात्र) पुद्गलांच्या देखील आकलनासाठी (साक्षात्कारासाठी) कारणीभूत ठरते. 'आणि इतर जे कोणी' यामध्ये पियंकरमाता इत्यादी विनिपातिक (प्रेत योनीतील जीव) ग्रहण केले आहेत. 'विज्ञाते' (जाणणारे) म्हणजे साक्षात्काराच्या द्वारे लोकोत्तर धम्माला जाणणारे होय. कारण हे भिक्खू इत्यादी साक्षात्काराच्या द्वारे धम्मदेशनेचा स्वीकार करतात, म्हणून त्यांना 'प्रतिग्रह' (स्वीकारणारे) म्हटले आहे. 'हाच' इत्यादी शब्द पहिल्या ज्ञान-निर्देशात स्पष्ट केलेल्या अर्थाचे आहेत. आर्यमार्ग निर्वाणाशी सुसंगत असल्यामुळे, श्रेष्ठ अर्थासाठी (निर्वाणासाठी) आचरण असल्यामुळे त्याला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते.

239. ඉදානි අධිමොක්ඛමණ්ඩොතිආදීහි තස්මිං මග්ගක්ඛණෙ විජ්ජමානානි ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානි මණ්ඩපෙය්‍යවිධානෙ යොජෙත්වා දස්සෙති. තත්ථ [Pg.183] අධිමොක්ඛමණ්ඩොති අධිමොක්ඛසඞ්ඛාතො මණ්ඩො. කසටොති පසාදවිරහිතො ආවිලො. ඡඩ්ඩෙත්වාති සමුච්ඡෙදවසෙන පහාය. සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛමණ්ඩං පිවතීති මණ්ඩපෙය්‍යන්ති සද්ධින්ද්‍රියතො අධිමොක්ඛමණ්ඩස්ස අනඤ්ඤත්තෙපි සති අඤ්ඤං විය කත්වා වොහාරවසෙන වුච්චති, යථා ලොකෙ නිසදපොතකො නිසදපොතසරීරස්ස අනඤ්ඤත්තෙපි සති නිසදපොතස්ස සරීරන්ති වුච්චති, යථා ච පාළියං ‘‘ඵුසිතත්ත’’න්තිආදීසු ධම්මතො අනඤ්ඤොපි භාවො අඤ්ඤො විය වුත්තො, යථා ච අට්ඨකථායං ‘‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො’’තිආදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසවාර ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා) ධම්මතො අනඤ්ඤම්පි ලක්ඛණං අඤ්ඤං විය වුත්තං, එවමිදන්ති වෙදිතබ්බං. පිවතීති චෙත්ථ තංසමඞ්ගිපුග්ගලොති වුත්තං හොති. තංසමඞ්ගිපුග්ගලො තං මණ්ඩං පිවතීති කත්වා තෙන පුග්ගලෙන සො මණ්ඩො පාතබ්බතො මණ්ඩපෙය්‍යං නාම හොතීති වුත්තං හොති. ‘‘මණ්ඩපෙය්‍යො’’ති ච වත්තබ්බෙ ‘‘මණ්ඩපෙය්‍ය’’න්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. සෙසානම්පි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපුබ්බෙසු පන පරිළාහොති පීණනලක්ඛණාය පීතියා පටිපක්ඛො කිලෙසසන්තාපො. දුට්ඨුල්ලන්ති උපසමපටිපක්ඛො කිලෙසවසෙන ඔළාරිකභාවො අසන්තභාවො. අප්පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛානපටිපක්ඛො කිලෙසවසෙන අසමවාහිතභාවො.

२३९. आता 'अधिमोक्खमण्ड' इत्यादी शब्दांद्वारे त्या मार्गक्षणी विद्यमान असलेल्या इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांना मण्डपेय्य विधानात जोडून दर्शवितात. त्यामध्ये 'अधिमोक्खमण्डो' म्हणजे अधिमोक्ष नावाचा मण्ड (सार). 'कसाटो' म्हणजे प्रसन्नतेने विरहित, गढूळ. 'छड्डेत्वा' म्हणजे समुच्छेद रूपाने त्याग करून. 'सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खमण्डं पिवतीति मण्डपेय्यं' (श्रद्धेंद्रियाचा अधिमोक्ष-मण्ड पितो म्हणून मण्डपेय्य) यामध्ये श्रद्धेंद्रियापेक्षा अधिमोक्ष-मण्ड भिन्न नसला तरीही, तो भिन्न असल्यासारखा करून व्यवहाराच्या दृष्टीने म्हटला जातो; ज्याप्रमाणे जगात वरवंटा हा वरवंट्याच्या शरीरापेक्षा भिन्न नसला तरी 'वरवंट्याचे शरीर' असे म्हटले जाते, आणि ज्याप्रमाणे पाळीमध्ये 'फुसितत्तं' इत्यादींमध्ये धर्मापेक्षा भाव भिन्न नसला तरी भिन्न असल्यासारखा सांगितला आहे, आणि ज्याप्रमाणे अट्ठकथेमध्ये 'फुसनलक्खणो फस्सो' इत्यादींमध्ये धर्मापेक्षा लक्षण भिन्न नसले तरी भिन्न असल्यासारखे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे हेही समजून घ्यावे. येथे 'पितो' (पिवति) म्हणजे तो (त्या गुणांनी) युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) असे म्हटले आहे. तो युक्त पुद्गल त्या मण्डाचे प्राशन करतो, म्हणून त्या पुद्गलाद्वारे तो मण्ड पिण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला 'मण्डपेय्य' असे म्हटले जाते, असा याचा अर्थ होतो. आणि 'मण्डपेय्यो' असे म्हणायचे असताना 'मण्डपेय्यं' असा लिंगबदल केला आहे. उरलेल्या पदांचाही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. परंतु अपूर्व (नवीन) शब्दांमध्ये: 'परिळाहो' म्हणजे तृप्ती लक्षण असलेल्या प्रीतीच्या विरुद्ध असलेला क्लेशांचा संताप. 'दुट्ठुल्लं' म्हणजे उपशमाच्या विरुद्ध असलेला, क्लेशांमुळे निर्माण झालेला स्थूल भाव किंवा अशांत भाव. 'अप्पटिसंखा' म्हणजे प्रतिसंख्यानाच्या विरुद्ध असलेला, क्लेशांमुळे चित्त समतोल न राखण्याचा भाव.

240. පුන අඤ්ඤෙන පරියායෙන මණ්ඩපෙය්‍යවිධිං නිද්දිසිතුකාමො අත්ථි මණ්ඩොතිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං සද්ධින්ද්‍රියෙ. අත්ථරසොතිආදීසු සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමුච්චනං අත්ථො, සද්ධින්ද්‍රියං ධම්මො, තදෙව නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්ති, තස්ස අත්ථස්ස සම්පත්ති අත්ථරසො. තස්ස ධම්මස්ස සම්පත්ති ධම්මරසො. තස්සා විමුත්තියා සම්පත්ති විමුත්තිරසො. අථ වා අත්ථපටිලාභරති අත්ථරසො, ධම්මපටිලාභරති ධම්මරසො, විමුත්තිපටිලාභරති විමුත්තිරසො. රතීති ච තංසම්පයුත්තා, තදාරම්මණා වා පීති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පරියායෙ මණ්ඩස්ස පෙය්‍යං මණ්ඩපෙය්‍යන්ති අත්ථො වුත්තො හොති.

२४०. पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने मण्डपेय्य विधीचे निर्देश करण्याची इच्छा धरून 'अत्थि मण्डो' इत्यादी म्हणाले आहेत. त्यामध्ये 'तत्थ' म्हणजे त्या श्रद्धेंद्रियामध्ये. 'अत्थरसो' इत्यादींमध्ये श्रद्धेंद्रियाचे अधिमुच्चन (अधिमुक्ती) हा 'अत्थ' (अर्थ) आहे, श्रद्धेंद्रिय हा 'धम्म' (धर्म) आहे, आणि विविध क्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे तेच 'विमुत्ति' (विमुक्ती) आहे. त्या अर्थाची संपत्ती म्हणजे 'अत्थरसो'. त्या धर्माची संपत्ती म्हणजे 'धम्मरसो'. त्या विमुक्तीची संपत्ती म्हणजे 'विमुत्तिरसो'. अथवा, अर्थाच्या प्राप्तीचा आनंद म्हणजे 'अत्थरसो', धर्माच्या प्राप्तीचा आनंद म्हणजे 'धम्मरसो', विमुक्तीच्या प्राप्तीचा आनंद म्हणजे 'विमुत्तिरसो'. 'रति' म्हणजे त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेली किंवा त्याचे आलंबन घेणारी 'पीति' (प्रीती). याच पद्धतीने उर्वरित पदांचाही अर्थ समजून घ्यावा. या पर्यायामध्ये 'मण्डाचे प्राशन ते मण्डपेय्य' असा अर्थ सांगितला आहे.

එවං ඉන්ද්‍රියාදිබොධිපක්ඛියධම්මපටිපාටියා ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානං වසෙන මණ්ඩපෙය්‍යං දස්සෙත්වා පුන අන්තෙ ඨිතං බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩං දස්සෙන්තො මග්ගස්ස පධානත්තා මග්ගං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා උප්පටිපාටිවසෙන මග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගබලඉන්ද්‍රියානි දස්සෙසි[Pg.184]. ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියා මණ්ඩොතිආදයො යථායොගං ලොකියලොකුත්තරා මණ්ඩා. තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තථට්ඨෙන සච්චා මණ්ඩොති එත්ථ පන දුක්ඛසමුදයානං මණ්ඩත්තාභාවා මහාහත්ථිපදසුත්තෙ (ම. නි. 1.300) විය සච්චඤාණානි සච්චාති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

अशा प्रकारे इंद्रिय इत्यादी बोधिपक्षीय धर्मांच्या अनुक्रमाने इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांच्याद्वारे मण्डपेय्य दर्शवून, पुन्हा शेवटी असलेल्या 'ब्रह्मचर्यमण्ड' याला दर्शविताना, मार्गाच्या प्रधानतेमुळे मार्गाला अग्रगामी करून, उलट क्रमाने मार्गांग, बोज्झंग, बल आणि इंद्रिय यांना दर्शवितात. 'आधिपत्य अर्थाने इंद्रिये हा मण्ड आहे' इत्यादी योग्यतेनुसार लौकिक व लोकोत्तर मण्ड आहेत. ते पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. परंतु 'तथ्य अर्थाने सत्ये हा मण्ड आहे' यामध्ये दुःख आणि समुदय यांचा मण्डभाव नसल्यामुळे, महाहत्थिपदोपम सुत्ताप्रमाणे सत्यज्ञानांनाच 'सत्य' असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नावाच्या पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

මණ්ඩපෙය්‍යකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मण्डपेय्यकथा-वर्णन समाप्त झाले.

නිට්ඨිතා ච මහාවග්ගවණ්ණනා.

आणि महावग्ग-वर्णन समाप्त झाले.

(2) යුගනද්ධවග්ගො

(२) युगनद्धवग्ग

1. යුගනද්ධකථා

१. युगनद्धकथा

යුගනද්ධකථාවණ්ණනා

युगनद्धकथा-वर्णन

1. ඉදානි [Pg.185] මණ්ඩපෙය්‍යගුණස්ස අරියමග්ගස්ස යුගනද්ධගුණං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය යුගනද්ධකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. යස්මා පන ධම්මසෙනාපති ධම්මරාජෙ ධරමානෙයෙව ධම්මරාජස්ස පරිනිබ්බානසංවච්ඡරෙ පරිනිබ්බුතො, තස්මා ධම්මරාජෙ ධරමානෙයෙව ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන දෙසිතං ඉදං සුත්තන්තං තස්සෙව සම්මුඛා සුත්වා එවං මෙ සුතන්තිආදිමාහාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ආයස්මාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සවචනං, ආයුමාති අත්ථො. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සො හි ජායමානොයෙව කුලෙ ආනන්දං භුසං තුට්ඨිං අකාසි. තස්මාස්ස ‘‘ආනන්දො’’ති නාමං කතන්ති වෙදිතබ්බං. කොසම්බියන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තස්ස හි නගරස්ස ආරාමපොක්ඛරණීආදීසු තෙසු තෙසු ඨානෙසු කොසම්බරුක්ඛා උස්සන්නා අහෙසුං, තස්මා තං කොසම්බීති සඞ්ඛං අගමාසි. ‘‘කුසම්බස්ස ඉසිනො අස්සමතො අවිදූරෙ මාපිතත්තා’’ති එකෙ.

१. आता मण्डपेय्य-गुण असलेल्या आर्यमार्गाचा युगनद्ध-गुण दर्शविताना, सुत्ताला अग्रगामी ठेवून केलेल्या युगनद्धकथेचे अपूर्व अर्थाचे वर्णन केले जात आहे. परंतु, ज्याअर्थी धम्मसेनापती हे धम्मराज हयात असतानाच, धम्मराजांच्या परिनिर्वाणाच्या वर्षी परिनिर्वाण पावले, त्याअर्थी धम्मराज हयात असतानाच धम्मभांडागारिकांनी देशना केलेले हे सुत्त त्यांच्याच समोर ऐकून 'एवं मे सुतं' इत्यादी म्हटले आहे, असे समजावे. त्यामध्ये 'आयस्मा' हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द आणि सत्कार व आदरासहित असलेला शब्द आहे; 'आयुमान' असा याचा अर्थ आहे. 'आनंद' हे त्या थेरांचे नाव आहे. कारण त्यांच्या जन्माच्या वेळी त्यांनी आपल्या कुळामध्ये अत्यंत आनंद व संतोष निर्माण केला होता. म्हणून त्यांचे नाव 'आनंद' असे ठेवले गेले, असे समजावे. 'कोसम्बियं' म्हणजे या नावाच्या नगरामध्ये. त्या नगराच्या आरामांमध्ये, तलावांमध्ये इत्यादी वेगवेगळ्या ठिकाणी कोसम्ब वृक्षांची संख्या खूप जास्त होती, म्हणून त्या नगराला 'कोसम्बी' हे नाव मिळाले. काही लोकांच्या मते, 'कुसम्ब नावाच्या ऋषींच्या आश्रमापासून जवळच हे नगर वसवले गेल्यामुळे याला कोसम्बी हे नाव मिळाले.'

ඝොසිතාරාමෙති ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ. කොසම්බියඤ්හි තයො සෙට්ඨිනො අහෙසුං ඝොසිතසෙට්ඨි කුක්කුටසෙට්ඨි පාවාරිකසෙට්ඨීති. තෙ තයොපි ‘‘ලොකෙ බුද්ධො උප්පන්නො’’ති සුත්වා පඤ්චහි පඤ්චහි සකටසතෙහි දානූපකරණානි ගාහාපෙත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා ජෙතවනසමීපෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා නිසින්නා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඩ්ඪමාසමත්තං මහාදානං දත්වා භගවතො පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා සකජනපදගමනත්ථං භගවන්තං යාචිත්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො ගහපතයො තථාගතා අභිරමන්තී’’ති භගවතා වුත්තෙ ‘‘දින්නා නො භගවතා පටිඤ්ඤා’’ති ඤත්වා අතිවිය තුට්ඨා දසබලං වන්දිත්වා නික්ඛන්තා අන්තරාමග්ගෙ යොජනෙ යොජනෙ භගවතො නිවාසත්ථං විහාරං කාරෙන්තා අනුපුබ්බෙන කොසම්බිං පත්වා අත්තනො අත්තනො ආරාමෙ මහන්තං ධනපරිච්චාගං කත්වා භගවතො විහාරෙ [Pg.186] කාරාපයිංසු. තත්ථ ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතො ඝොසිතාරාමො නාම අහොසි, කුක්කුටසෙට්ඨිනා කාරිතො කුක්කුටාරාමො නාම, පාවාරිකසෙට්ඨිනා අම්බවනෙ කාරිතො පාවාරිකම්බවනං නාම. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ’’ති.

'घोसितारामे' म्हणजे घोसित श्रेष्ठीने बांधलेल्या आरामात. कोसम्बीमध्ये घोसित श्रेष्ठी, कुक्कुट श्रेष्ठी आणि पावारिक श्रेष्ठी असे तीन श्रेष्ठी होते. त्या तिघांनीही 'जगात बुद्धांचा जन्म झाला आहे' असे ऐकून, प्रत्येकी पाचशे गाड्यांमध्ये दानाचे साहित्य भरून घेतले आणि सावत्थीला गेले. तिथे जेतवनाच्या जवळ तळ ठोकून ते शास्त्यांच्या जवळ गेले. त्यांना वंदन करून व कुशल विचारपूस करून ते बसले. शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून ते स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाले. त्यांनी शास्त्यांना निमंत्रित केले आणि बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला पंधरवडाभर महादान दिले. भगवंतांच्या चरणांवर नतमस्तक होऊन त्यांनी भगवंतांना आपल्या जनपदात येण्याची विनंती केली. जेव्हा भगवंतांनी 'हे गृहपतींनो, तथागत शून्य घरांमध्ये रमतात' असे म्हटले, तेव्हा 'भगवंतांनी आम्हाला संमती दिली आहे' असे समजून ते अत्यंत आनंदित झाले. त्यांनी दशबलांना वंदन केले आणि तेथून निघाले. वाटेत प्रत्येक योजनेवर त्यांनी भगवंतांच्या निवासासाठी विहार बांधले आणि अनुक्रमाने कोसम्बीला पोहोचून आपापल्या आरामात प्रचंड धन खर्च करून भगवंतांसाठी विहार बांधले. त्यामध्ये घोसित श्रेष्ठीने बांधलेला विहार 'घोसिताराम' नावाचा झाला, कुक्कुट श्रेष्ठीने बांधलेला विहार 'कुक्कुटाराम' नावाचा झाला, आणि पावारिक श्रेष्ठीने आंब्याच्या वनात बांधलेला विहार 'पावारिकम्बवन' नावाचा झाला. त्याला उद्देशूनच 'घोसित श्रेष्ठीने बांधलेल्या आरामात' असे म्हटले आहे.

ආවුසො භික්ඛවොති එත්ථ බුද්ධා භගවන්තො සාවකෙ ආලපන්තා ‘‘භික්ඛවො’’ති ආලපන්ති. සාවකා පන ‘‘බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමා’’ති ‘‘ආවුසො’’ති පඨමං වත්වා පච්ඡා ‘‘භික්ඛවො’’ති වදන්ති. බුද්ධෙහි ච ආලපිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝො ‘‘භදන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙති, සාවකෙහි ආලපිතෙ ‘‘ආවුසො’’ති.

येथे 'आवुसो भिक्खवे' या वाक्यात, बुद्ध भगवंत श्रावकांना संबोधित करताना 'भिक्खवे' (भिक्षूंनो) असे संबोधित करतात. परंतु श्रावक 'आम्ही बुद्धांच्या समान न होऊ या' असा विचार करून आधी 'आवुसो' (आयुष्यमान) असे म्हणतात आणि नंतर 'भिक्खवे' असे म्हणतात. तसेच बुद्धांनी संबोधित केले असता भिक्षुसंघ 'भदन्ते' (भन्ते/पूज्यवर) असे प्रत्युत्तर देतो, आणि श्रावकांनी संबोधित केले असता 'आवुसो' असे प्रत्युत्तर देतो.

යො හි කොචීති අනියමවචනං. එතෙන තාදිසානං සබ්බභික්ඛූනං පරියාදානං. මම සන්තිකෙති මම සමීපෙ. අරහත්තප්පත්තන්ති අත්තනා අරහත්තස්ස පත්තං. නපුංසකෙ භාවෙ සිද්ධවචනං. අරහත්තං පත්තන්ති වා පදච්ඡෙදො, අත්තනා පත්තං අරහත්තන්ති අත්ථො. අරහත්තප්පත්තං අත්තානන්ති වා පාඨසෙසො. චතූහි මග්ගෙහීති උපරි වුච්චමානෙහි චතූහි පටිපදාමග්ගෙහි, න අරියමග්ගෙහි. ‘‘චතූහි මග්ගෙහී’’ති විසුඤ්ච වුත්තත්තා කස්සචි අරහතො පඨමස්ස අරියමග්ගස්ස ධම්මුද්ධච්චපුබ්බඞ්ගමො මග්ගො, එකස්ස අරියමග්ගස්ස සමථපුබ්බඞ්ගමො, එකස්ස විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමො, එකස්ස යුගනද්ධපුබ්බඞ්ගමොති එවං චත්තාරොපි පටිපදා මග්ගා හොන්තීති වෙදිතබ්බං. එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනාති එතෙසං චතුන්නං පටිපදානං මග්ගානං එකෙන වා, පටිපදාමග්ගෙන අරහත්තප්පත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො. සුක්ඛවිපස්සකස්ස හි අරහතො ධම්මුද්ධච්චපුබ්බඞ්ගමං සොතාපත්තිමග්ගං පත්වා සෙසමග්ගත්තයම්පි සුද්ධවිපස්සනාහියෙව පත්තස්ස අරහත්තප්පත්ති ධම්මුද්ධච්චපුබ්බඞ්ගමමග්ගා හොති. ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහං පත්වා වා අප්පත්වා වා සමථපුබ්බඞ්ගමාදීනං තිණ්ණං පටිපදානං මග්ගානං එකෙකස්ස වසෙන පත්තචතුමග්ගස්ස අරහතො අරහත්තප්පත්ති ඉතරඑකෙකමග්ගපුබ්බඞ්ගමා හොති. තස්මා ආහ – ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති.

'यो हि कोची' (जो कोणीही) हा अनिश्चित शब्द (अनियमवचन) आहे. याद्वारे त्या प्रकारच्या सर्व भिक्षूंचा समावेश होतो. 'मम सन्तिके' म्हणजे माझ्या समीप (जवळ). 'अरहत्तप्पत्तं' म्हणजे स्वतः अर्हतपद प्राप्त करणे; हे नपुंसकलिंगी भाववाचकात सिद्ध झालेले रूप आहे. किंवा 'अरहत्तं पत्तं' असा पदच्छेद करावा, स्वतः प्राप्त केलेले अर्हतपद असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'स्वतः अर्हतपद प्राप्त केलेला' (अरहत्तप्पत्तं अत्तानं) असा पाठशेष समजावा. 'चतूहि मग्गेही' म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या चार प्रतिपदा मार्गांनी, आर्यमार्गांनी नव्हे. 'चतूहि मग्गेही' असे स्वतंत्रपणे सांगितल्यामुळे, एखाद्या अर्हताचा पहिल्या आर्यमार्गाचा (सोतापत्तिमार्गाचा) धम्मुद्धच्चपुब्बंगम (धम्म-उद्धच्च पूर्वगामी) मार्ग असतो, एका आर्यमार्गाचा समथपुब्बंगम (शमथ पूर्वगामी), एकाचा विपस्सनापुब्बंगम (विपश्यना पूर्वगामी), आणि एकाचा युगनद्धपुब्बंगम (युगनद्ध पूर्वगामी) मार्ग असतो; अशा प्रकारे चारही प्रतिपदा मार्ग असतात, असे जाणावे. 'एतेसं वा अञ्ञतरेन' म्हणजे या चार प्रतिपदा मार्गांपैकी कोणत्याही एका प्रतिपदा मार्गाने अर्हतपद प्राप्त केल्याचे तो घोषित करतो, असा अर्थ आहे. कारण सुक्खविपस्सक (शुष्क-विपश्यक) अर्हताला धम्मुद्धच्चपुब्बंगम सोतापत्तिमार्ग प्राप्त झाल्यावर, उर्वरित तीन मार्ग देखील शुद्ध विपश्यनेनेच प्राप्त होत असल्याने, त्याची अर्हतपद प्राप्ती धम्मुद्धच्चपुब्बंगम मार्गाने होते. धम्मुद्धच्च-विग्रह (विक्षेप) प्राप्त करून किंवा न करता, शमथ-पूर्वगामी इत्यादी तीन प्रतिपदा मार्गांपैकी एकेका मार्गाच्या द्वारे चारही मार्ग प्राप्त करणाऱ्या अर्हताची अर्हतपद प्राप्ती इतर एकेका मार्गाच्या पूर्वगामी असण्याने होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'एतेसं वा अञ्ञतरेन'.

සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙතීති සමථං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා විපස්සනං භාවෙති, පඨමං සමාධිං උප්පාදෙත්වා පච්ඡා විපස්සනං භාවෙතීති අත්ථො. මග්ගො සඤ්ජායතීති පඨමො ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බත්තති. සො තං මග්ගන්තිආදීසු එකචිත්තක්ඛණිකස්ස මග්ගස්ස ආසෙවනාදීනි නාම නත්ථි, දුතියමග්ගාදයො පන උප්පාදෙන්තො තමෙව මග්ගං ‘‘ආසෙවති භාවෙති [Pg.187] බහුලීකරොතී’’ති වුච්චති. සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති යාව අරහත්තමග්ගා කමෙන සබ්බෙ සඤ්ඤොජනා පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති ච පුන අනුප්පත්තියා විගතන්තා හොන්තීති අත්ථො.

'समथपुब्बंगमं विपस्सनं भावेति' म्हणजे शमथाला पूर्वगामी (अग्रगामी) करून विपश्यनेची भावना करतो; आधी समाधी उत्पन्न करून नंतर विपश्यनेची भावना करतो, असा अर्थ आहे. 'मग्गो सञ्जायति' म्हणजे पहिला लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न होतो. 'सो तं मग्गं' इत्यादी वाक्यांमध्ये, एका चित्तक्षणापुरत्या असणाऱ्या मार्गाचे आसेवन इत्यादी नसतात; परंतु दुसरा मार्ग इत्यादी उत्पन्न करताना तो त्याच मार्गाचे 'आसेवन करतो, भावना करतो, बहुलीकरण करतो' असे म्हटले जाते. 'संयोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्體होन्ति' म्हणजे अर्हन्तमार्गापर्यंत क्रमाने सर्व संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय नष्ट होतात. 'अनुशय नष्ट होतात' याचा अर्थ ते पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वरूपात नाहीसे होतात, असा आहे.

පුන චපරන්ති පුන ච අපරං කාරණං. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතීති විපස්සනං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා සමථං භාවෙති, පඨමං විපස්සනං උප්පාදෙත්වා පච්ඡා සමාධිං භාවෙතීති අත්ථො. යුගනද්ධං භාවෙතීති යුගනද්ධං කත්වා භාවෙති. එත්ථ තෙනෙව චිත්තෙන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තෙනෙව සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං න සක්කා. අයං පන යාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, තාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. කථං? පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එවං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති නාම.

'पुन चपरं' म्हणजे पुन्हा दुसरे कारण. 'विपस्सनापुब्बंगमं समथं भावेति' म्हणजे विपश्यनेला पूर्वगामी करून शमथाची भावना करतो; आधी विपश्यना उत्पन्न करून नंतर समाधीची भावना करतो, असा अर्थ आहे. 'युगनद्धं भावेति' म्हणजे युगनद्ध (शमथ आणि विपश्यना जोडीने) करून भावना करतो. येथे त्याच चित्ताने समापत्तीमध्ये प्रवेश करून त्याच चित्ताने संस्कारांचे संमर्शन (परीक्षण) करणे शक्य नाही. परंतु हा योगी जितका वेळ समापत्तीमध्ये प्रवेश करतो, तितका वेळ संस्कारांचे संमर्शन करतो; आणि जितका वेळ संस्कारांचे संमर्शन करतो, तितका वेळ समापत्तीमध्ये प्रवेश करतो. कसे? तो प्रथम ध्यानात प्रवेश करतो, त्यातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करतो. संस्कारांचे संमर्शन करून द्वितीय ध्यानात प्रवेश करतो, त्यातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करतो. संस्कारांचे संमर्शन करून तृतीय ध्यान... इत्यादी... नेवसञ्ञानासञ्ञायतन समापत्तीमध्ये प्रवेश करतो, त्यातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करतो. अशा प्रकारे शमथ आणि विपश्यनेची 'युगनद्ध' भावना केली जाते.

ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොතීති එත්ථ මන්දපඤ්ඤානං විපස්සකානං උපක්කිලෙසවත්ථුත්තා විපස්සනුපක්කිලෙසසඤ්ඤිතෙසු ඔභාසාදීසු දසසු ධම්මෙසු භන්තතාවසෙන උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පත්තියා වික්ඛෙපසඞ්ඛාතං උද්ධච්චං ධම්මුද්ධච්චං, තෙන ධම්මුද්ධච්චෙන විග්ගහිතං විරූපග්ගහිතං විරොධමාපාදිතං මානසං චිත්තං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති, තෙන වා ධම්මුද්ධච්චෙන කාරණභූතෙන තම්මූලකතණ්හාමානදිට්ඨුප්පත්තියා විග්ගහිතං මානසං හොති. ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසන්ති වා පාඨො. හොති සො ආවුසො සමයොති ඉමිනා මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන තං ධම්මුද්ධච්චං පටිබාහිත්වා පුන විපස්සනාවීථිං පටිපන්නකාලං දස්සෙති. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා පවත්තං චිත්තං. අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨතීති විපස්සනාවීථිං පච්චොතරිත්වා තස්මිං සමයෙ ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සන්තිට්ඨති පතිට්ඨාති. සන්නිසීදතීති තත්ථෙව පවත්තිවසෙන සම්මා නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති සුට්ඨු ඨිතං හොතීති.

'धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति' या वाक्यात, मंद बुद्धीच्या विपश्यकांचे उपक्लेशांचे कारण असल्याने, 'विपश्यनोपक्लेश' नावाच्या ओभास (प्रकाश) इत्यादी दहा धम्मांमध्ये भ्रमामुळे उद्धच्च-सहगत (औद्धत्ययुक्त) चित्त उत्पन्न झाल्याने, विक्षेप नावाचे जे औद्धत्य (उद्धच्च) आहे ते 'धम्मुद्धच्च' होय. त्या धम्मुद्धच्चाने विग्रहित (विकृतपणे ग्रहण केलेले किंवा विरोधाला प्राप्त झालेले) मन म्हणजेच चित्त हे 'धम्मुद्धच्चविग्गहित मन' होते. किंवा कारणभूत असलेल्या त्या धम्मुद्धच्चामुळे, तन्मूलक तृष्णा, मान आणि दृष्टी उत्पन्न झाल्याने विग्रहित झालेले मन होते. 'धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसं' असाही पाठ आहे. 'होति सो आवुसो समयो' या वाक्याने, मार्ग आणि अमार्ग यांच्या निर्धारणाने त्या धम्मुद्धच्चाला दूर करून पुन्हा विपश्यना-मार्गावर आरूढ झालेला काळ दर्शवला आहे. 'यं तं चित्तं' म्हणजे ज्या वेळी त्या विपश्यना-मार्गात उतरून प्रवृत्त झालेले चित्त. 'अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति' म्हणजे विपश्यना-मार्गात परत उतरून, त्या वेळी गोचर-अध्यात्म नावाच्या आलंबनात स्थिर होते, प्रतिष्ठित होते. 'सन्निसीदति' म्हणजे तिथेच प्रवृत्तीच्या रूपाने चांगल्या प्रकारे स्थिरावते. 'एकोदि होति' म्हणजे एकाग्र होते. 'समाधियति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे समाहित होते, उत्तम प्रकारे स्थिर होते.

අයං සුත්තන්තවණ්ණනා.

ही सुत्तन्त-वर्णना (सूत्राचे स्पष्टीकरण) आहे.

1. සුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

१. सुत्तन्त-निद्देस-वर्णना (सूत्र-निर्देश-स्पष्टीकरण)

2. තස්ස [Pg.188] සුත්තන්තස්ස නිද්දෙසකථාය තත්ථ ජාතෙ ධම්මෙති තස්මිං සමාධිස්මිං ජාතෙ චිත්තචෙතසිකෙ ධම්මෙ. අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙනාතිආදිනා විපස්සනාය භෙදං දස්සෙති. සම්මාදිට්ඨි මග්ගොති සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතො මග්ගො. අට්ඨසු මග්ගඞ්ගෙසු එකෙකොපි හි මග්ගොති වුච්චති.ආසෙවතීති සොතාපත්තිමග්ගවසෙන. භාවෙතීති සකදාගාමිමග්ගුප්පාදනෙන. බහුලීකරොතීති අනාගාමිඅරහත්තමග්ගුප්පාදනෙන. ඉමෙසං තිණ්ණං අවත්ථාභෙදෙපි සති ආවජ්ජනාදීනං සාධාරණත්තා සදිසමෙව විස්සජ්ජනං කතං.

२. त्या सुत्ताच्या निर्देश-कथेमध्ये, 'तत्थ जाते धम्मे' म्हणजे त्या समाधीमध्ये उत्पन्न झालेले चित्त आणि चैतसिक धम्म. 'अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन' (अनित्यतेने अनुदर्शन करण्याच्या अर्थाने) इत्यादी वाक्यांद्वारे विपश्यनेचे भेद दर्शवले आहेत. 'सम्मादिट्ठि मग्गो' म्हणजे सम्यक् दृष्टी नावाचा मार्ग. कारण आठ मार्ग-अंगांपैकी एकेकाला देखील 'मार्ग' असे म्हटले जाते. 'आसेवति' म्हणजे सोतापत्तिमार्गाच्या रूपाने. 'भावेति' म्हणजे सकदागामिमार्गाच्या उत्पत्तीने. 'बहुलीकरोति' म्हणजे अनागामि आणि अर्हन्तमार्गाच्या उत्पत्तीने. या तिन्हींच्या अवस्थेमध्ये भेद असला तरी, आवर्जन (लक्ष देणे) इत्यादींच्या सामायिकतेमुळे (साधारणत्वामुळे) समानच उत्तर दिले गेले आहे.

3. ආලොකසඤ්ඤාපටිනිස්සග්ගානුපස්සනානං අන්තරාපෙය්‍යාලෙ අවික්ඛෙපාදීනි ච ඣාන සමාපත්තිකසිණානුස්සතිඅසුභා ච දීඝං අස්සාසාදීනි ච ආනන්තරිකසමාධිඤාණනිද්දෙසෙ (පටි. ම. 1.80-81) නිද්දිට්ඨත්තා සඞ්ඛිත්තානි. තත්ථ ච අවික්ඛෙපවසෙනාති පුබ්බභාගාවික්ඛෙපවසෙන ගහෙතබ්බං. අනිච්චානුපස්සී අස්සාසවසෙනාතිආදිකෙ සුද්ධවිපස්සනාවසෙන වුත්තචතුක්කෙ පන තරුණවිපස්සනාකාලෙ විපස්සනාසම්පයුත්තසමාධිපුබ්බඞ්ගමා බලවවිපස්සනා වෙදිතබ්බා.

३. आलोकसंज्ञा (प्रकाशाची संज्ञा) आणि पटिनिस्सग्गानुपस्सना (त्यागाची अनुपश्यना) यांच्या दरम्यानच्या पेयालात (संक्षिप्त पाठात) अविक्खेप (विक्षेपविरहितता) इत्यादी, तसेच ध्यान, समापत्ती, कसिण, अनुस्सती, अशुभा आणि 'दीघं अस्सास' (दीर्घ श्वास) इत्यादींचा 'आनन्तरिकसमाधिज्ञाननिद्देस' मध्ये निर्देश केला असल्यामुळे संक्षेप केला आहे. तेथे 'अविक्खेपवसेन' (विक्षेपाभावाच्या प्रभावाने) म्हणजे पूर्वभागातील अविक्खेपाच्या प्रभावाने ग्रहण करावे. परंतु, 'अनिच्चानुपस्सी अस्सास वसेन' (अनित्यानुपश्यी श्वासाच्या प्रभावाने) इत्यादी शुद्ध विपश्यनेच्या प्रभावाने सांगितलेल्या चतुष्कात, तरुण विपश्यनेच्या (प्रारंभिक विपश्यनेच्या) काळात विपश्यना-संप्रयुक्त समाधी पूर्वंगम असणारी बलवान विपश्यना जाणावी.

4. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමවාරෙ පඨමං අනිච්චතොතිආදිනා ආරම්මණං අනියමෙත්වා විපස්සනා වුත්තා, පච්ඡා රූපං අනිච්චතොතිආදිනා ආරම්මණං නියමෙත්වා වුත්තා. තත්ථ ජාතානන්ති තස්සා විපස්සනාය ජාතානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං. වොසග්ගාරම්මණතාති එත්ථ වොසග්ගො නිබ්බානං. නිබ්බානඤ්හි සඞ්ඛතවොසග්ගතො පරිච්චාගතො ‘‘වොසග්ගො’’ති වුත්තො. විපස්සනා ච තංසම්පයුත්තධම්මා ච නිබ්බානනින්නතාය අජ්ඣාසයවසෙන නිබ්බානෙ පතිට්ඨිතත්තා නිබ්බානපතිට්ඨා නිබ්බානාරම්මණා. පතිට්ඨාපි හි ආලම්බීයතීති ආරම්මණං නාම හොති, නිබ්බානෙ පතිට්ඨට්ඨෙනෙව නිබ්බානාරම්මණා. අඤ්ඤත්ථ පාළියම්පි හි පතිට්ඨා ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, නළාගාරං වා තිණාගාරං වා සුක්ඛං කොළාපං තෙරොවස්සිකං පුරත්ථිමාය චෙපි දිසාය පුරිසො ආදිත්තාය තිණුක්කාය උපසඞ්කමෙය්‍ය, ලභෙථ අග්ගි ඔතාරං, ලභෙථ අග්ගි ආරම්මණ’’න්තිආදි (සං. නි. 4.243). තස්මා තත්ථ ජාතානං ධම්මානං වොසග්ගාරම්මණතාය නිබ්බානපතිට්ඨාභාවෙන හෙතුභූතෙන උප්පාදිතො යො චිත්තස්ස එකග්ගතාසඞ්ඛාතො උපචාරප්පනාභෙදො අවික්ඛෙපො, සො [Pg.189] සමාධීති විපස්සනාතො පච්ඡා උප්පාදිතො නිබ්බෙධභාගියො සමාධි නිද්දිට්ඨො හොති. තස්මායෙව හි ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථොති වුත්තං.

४. विपश्यना-पूर्वंगम वारात प्रथम 'अनित्य' इत्यादी रूपाने आलंबन निश्चित न करता विपश्यना सांगितली आहे, आणि नंतर 'रूप अनित्य आहे' इत्यादी रूपाने आलंबन निश्चित करून सांगितली आहे. तेथे 'जातानां' म्हणजे त्या विपश्यनेमध्ये उत्पन्न झालेल्या चित्त आणि चैतसिक धर्मांचे. 'वोसग्गारम्मणता' यामध्ये 'वोसग्ग' म्हणजे निर्वाण होय. कारण संस्कृत धर्मांचा त्याग (वोसग्ग) केल्यामुळे निर्वाणाला 'वोसग्ग' म्हटले आहे. विपश्यना आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म निर्वाणाकडे झुकलेले असल्यामुळे आणि आशियाच्या (अध्यवसायाच्या) प्रभावाने निर्वाणात प्रतिष्ठित असल्यामुळे निर्वाण-प्रतिष्ठित आणि निर्वाण-आलंबन आहेत. कारण प्रतिष्ठा सुद्धा आलंबन केली जाते या अर्थाने 'आलंबन' म्हटले जाते; निर्वाणात प्रतिष्ठित असण्याच्या अर्थानेच ते निर्वाण-आलंबन आहेत. इतर पाळी साहित्यात सुद्धा प्रतिष्ठेला 'आलंबन' म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे— 'हे आवुसो! समजा एखादे गवताचे घर किंवा नळ-घर (वेळूचे घर) जे सुकलेले, रसहीन आणि वर्षभर जुने असेल, आणि पूर्वेकडून एखादा मनुष्य पेटती गवताची मशाल घेऊन जवळ आला, तर अग्नीला त्यात प्रवेश करण्याची संधी मिळेल, अग्नीला आलंबन (आधार) मिळेल' इत्यादी. म्हणून, तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांच्या वोसग्ग-आलंबनतेमुळे आणि निर्वाण-प्रतिष्ठा भावामुळे हेतू बनून उत्पन्न झालेली, जी चित्ताची एकाग्रता नावाची, उपचार आणि अप्पना अशा भेदांनी युक्त असणारी अविक्खेप (विक्षेपाभाव) आहे, तो समाधी होय; अशा प्रकारे विपश्यनेनंतर उत्पन्न झालेली निर्वेधभागीय समाधी निर्दिष्ट केली आहे. म्हणूनच 'अशा प्रकारे प्रथम विपश्यना, नंतर शमथ' असे म्हटले आहे.

5. යුගනද්ධනිද්දෙසෙ යස්මා හෙට්ඨා සුත්තන්තවණ්ණනායං වුත්තො යුගනද්ධක්කමො පුරිමද්වයනිද්දෙසනයෙනෙව පාකටො, මග්ගක්ඛණෙ යුගනද්ධක්කමො පන න පාකටො, තස්මා පුබ්බභාගෙ අනෙකන්තිකං යුගනද්ධභාවනං අවත්වා මග්ගක්ඛණෙ එකන්තෙන ලබ්භමානයුගනද්ධභාවනමෙව දස්සෙන්තො සොළසහි ආකාරෙහීතිආදිමාහ. තත්ථ ආරම්මණට්ඨෙනාතිආදීසු සත්තරසසු ආකාරෙසු අන්තෙ උද්දිට්ඨං යුගනද්ධං මූලපදෙන එකට්ඨත්තා තං විප්පහාය සෙසානං වසෙන ‘‘සොළසහී’’ති වුත්තං. ආරම්මණට්ඨෙනාති ආලම්බනට්ඨෙන, ආරම්මණවසෙනාති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. ගොචරට්ඨෙනාති ආරම්මණට්ඨෙපි සති නිස්සයිතබ්බට්ඨානට්ඨෙන. පහානට්ඨෙනාති පජහනට්ඨෙන. පරිච්චාගට්ඨෙනාති පහානෙපි සති පුන අනාදියනෙන පරිච්චාගට්ඨෙන. වුට්ඨානට්ඨෙනාති උග්ගමනට්ඨෙන. විවට්ටනට්ඨෙනාති උග්ගමනෙපි සති අපුනරාවට්ටනෙන නිවත්තනට්ඨෙන. සන්තට්ඨෙනාති නිබ්බුතට්ඨෙන. පණීතට්ඨෙනාති නිබ්බුතට්ඨෙපි සති උත්තමට්ඨෙන, අතප්පකට්ඨෙන වා. විමුත්තට්ඨෙනාති බන්ධනාපගතට්ඨෙන. අනාසවට්ඨෙනාති බන්ධනමොක්ඛෙපි සති ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානාසවවිරහිතට්ඨෙන. තරණට්ඨෙනාති අනොසීදිත්වා පිලවනට්ඨෙන, අතික්කමනට්ඨෙන වා. අනිමිත්තට්ඨෙනාති සඞ්ඛාරනිමිත්තවිරහිතට්ඨෙන. අප්පණිහිතට්ඨෙනාති පණිධිවිරහිතට්ඨෙන. සුඤ්ඤතට්ඨෙනාති අභිනිවෙසවිරහිතට්ඨෙන. එකරසට්ඨෙනාති එකකිච්චට්ඨෙන. අනතිවත්තනට්ඨෙනාති අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතික්කමනට්ඨෙන. යුගනද්ධට්ඨෙනාති යුගලකට්ඨෙන.

५. युगनद्धनिद्देसात ज्याअर्थी खाली सुत्तन्त-वर्णनेत सांगितलेला युगनद्धक्रम पूर्वीच्या दोन निर्देशांच्या (शमथ-पूर्वंगम आणि विपश्यना-पूर्वंगम) पद्धतीनेच स्पष्ट आहे, परंतु मार्गक्षणी असणारा युगनद्धक्रम स्पष्ट नाही; म्हणून पूर्वभागातील अनैकांतिक (अनिश्चित) युगनद्धभावनेचा उल्लेख न करता, मार्गक्षणी निश्चितपणे प्राप्त होणारी युगनद्धभावनाच दर्शविताना 'सोळसहि आकारेहि' (सोळा आकारांनी) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'आरम्मणट्ठेन' (आलंबन अर्थाने) इत्यादी सतरा आकारांमध्ये शेवटी निर्दिष्ट केलेले 'युगनद्ध' हे पद मूळ पदाशी एकाच अर्थाचे असल्यामुळे ते सोडून उर्वरित सोळा पदांच्या आधारे 'सोळा' असे म्हटले आहे. 'आरम्मणट्ठेन' म्हणजे आलंबन अर्थाने, आलंबनाच्या प्रभावाने असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही समजावे. 'गोचरट्ठेन' म्हणजे आलंबन अर्थ असतानाही आश्रय घेण्याच्या स्थानाच्या अर्थाने. 'पहानट्ठेन' म्हणजे प्रहाण (त्याग) करण्याच्या अर्थाने. 'परिच्चागट्ठेन' म्हणजे प्रहाण असतानाही पुन्हा ग्रहण न करण्याच्या अर्थाने त्याग करणे. 'वुट्ठानट्ठेन' म्हणजे वर उठण्याच्या (उद्गमन) अर्थाने. 'विवट्टनट्ठेन' म्हणजे उद्गमन असतानाही पुन्हा न परतण्याच्या अर्थाने निवृत्त होणे. 'सन्तट्ठेन' म्हणजे शांत होण्याच्या अर्थाने. 'पणीतट्ठेन' म्हणजे शांत अर्थ असतानाही उत्तम अर्थाने किंवा अतृप्त न राहण्याच्या (पूर्ण तृप्तीच्या) अर्थाने. 'विमुत्तट्ठेन' म्हणजे बंधनांपासून मुक्त होण्याच्या अर्थाने. 'अनासवट्ठेन' म्हणजे बंधनमुक्ती असतानाही आलंबन करून प्रवृत्त होणाऱ्या आसवांपासून विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'तरणट्ठेन' म्हणजे न बुडता तरंगण्याच्या अर्थाने किंवा ओलांडून जाण्याच्या (अतिक्रमण) अर्थाने. 'अनिमित्तट्ठेन' म्हणजे संस्कार-निमित्तापासून विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'अप्पणिहितट्ठेन' म्हणजे प्रणिधी (इच्छा) विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'सुञ्ञतट्ठेन' म्हणजे अभिनिवेश विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'एकरसट्ठेन' म्हणजे एकच कार्य असण्याच्या अर्थाने. 'अनतिवत्तनट्ठेन' म्हणजे परस्परांचे अतिक्रमण न करण्याच्या अर्थाने. 'युगनद्धट्ठेन' म्हणजे जोडी बनविण्याच्या (युगल) अर्थाने.

උද්ධච්චං පජහතො, අවිජ්ජං පජහතොති යොගිනො තස්ස තස්ස පටිපක්ඛප්පහානවසෙන වුත්තං. නිරොධො චෙත්ථ නිබ්බානමෙව. අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති සමථො චෙ විපස්සනං අතිවත්තෙය්‍ය, ලීනපක්ඛිකත්තා සමථස්ස චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය. විපස්සනා චෙ සමථං අතිවත්තෙය්‍ය, උද්ධච්චපක්ඛිකත්තා විපස්සනාය චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තෙය්‍ය. තස්මා සමථො ච විපස්සනං අනතිවත්තමානො කොසජ්ජපාතං න කරොති, විපස්සනා සමථං අනතිවත්තමානා උද්ධච්චපාතං න කරොති. සමථො සමං පවත්තමානො [Pg.190] විපස්සනං උද්ධච්චපාතතො රක්ඛති, විපස්සනා සමං පවත්තමානා සමථං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛති. එවමිමෙ උභො අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනකිච්චෙන එකකිච්චා, සමා හුත්වා පවත්තමානෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තමානා අත්ථසිද්ධිකරා හොන්ති. තෙසං මග්ගක්ඛණෙ යුගනද්ධත්තං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාක්ඛණෙ යුගනද්ධත්තායෙව හොති. පහානපරිච්චාගවුට්ඨානවිවට්ටනකරණානං මග්ගකිච්චවසෙන වුත්තත්තා සකලස්ස මග්ගකිච්චස්ස දස්සනත්ථං උද්ධච්චසහගතකිලෙසා ච ඛන්ධා ච අවිජ්ජාසහගතකිලෙසා ච ඛන්ධා ච නිද්දිට්ඨා. සෙසානං න තථා වුත්තත්තා පටිපක්ඛධම්මමත්තදස්සනවසෙන උද්ධච්චාවිජ්ජා එව නිද්දිට්ඨා. විවට්ටතොති නිවත්තන්තස්ස.

'उद्धच्चं पजहतो' (औद्धत्याचा त्याग करणाऱ्याला), 'अविज्जं पजहतो' (अविद्येचा त्याग करणाऱ्याला) हे योगी पुरुषाच्या त्या त्या प्रतिपक्षाच्या (विरोधी धर्माच्या) प्रहाणाच्या प्रभावाने सांगितले आहे. आणि येथे 'निरोध' म्हणजे निर्वाणच होय. 'परस्परांचे अतिक्रमण करत नाहीत' म्हणजे जर शमथ विपश्यनेचे अतिक्रमण करेल, तर शमथाच्या लीन-पक्षीय (आळसयुक्त) स्वभावामुळे चित्त आळसाकडे (कौसज्ज) प्रवृत्त होईल. जर विपश्यना शमथाचे अतिक्रमण करेल, तर विपश्यनेच्या उद्धच्च-पक्षीय (औद्धत्ययुक्त) स्वभावामुळे चित्त औद्धत्याकडे (विक्षेपाकडे) प्रवृत्त होईल. म्हणून शमथ विपश्यनेचे अतिक्रमण न करता आळसात पडू देत नाही, आणि विपश्यना शमथाचे अतिक्रमण न करता औद्धत्यात पडू देत नाही. शमथ समान रूपाने प्रवृत्त होत असताना विपश्यनेला औद्धत्यात पडण्यापासून वाचवतो, आणि विपश्यना समान रूपाने प्रवृत्त होत असताना शमथाला आळसात पडण्यापासून वाचवते. अशा प्रकारे हे दोन्ही परस्परांचे अतिक्रमण न करण्याच्या कार्याने एकच कार्य असणारे आणि समान होऊन प्रवृत्त होत असताना परस्परांचे अतिक्रमण न करता अर्थसिद्धी (ध्येयप्राप्ती) करणारे होतात. मार्गक्षणी त्यांचे युगनद्धत्व हे वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी) विपश्यना क्षणी युगनद्ध असल्यामुळेच होते. प्रहाण, त्याग, उत्थान आणि विवर्तन करण्याच्या क्रिया मार्गकृत्याच्या प्रभावाने सांगितल्या असल्यामुळे संपूर्ण मार्गकृत्य दर्शविण्यासाठी औद्धत्य-सहगत क्लेश व स्कंध, आणि अविद्या-सहगत क्लेश व स्कंध निर्दिष्ट केले आहेत. उर्वरित आकारांमध्ये तसे सांगितले नसल्यामुळे केवळ प्रतिपक्ष धर्मांचे दर्शन घडविण्याच्या प्रभावाने केवळ औद्धत्य आणि अविद्याच निर्दिष्ट केली आहे. 'विवट्टतो' म्हणजे निवृत्त होणाऱ्यासाठी.

සමාධි කාමාසවා විමුත්තො හොතීති සමාධිස්ස කාමච්ඡන්දපටිපක්ඛත්තා වුත්තං. රාගවිරාගාති රාගස්ස විරාගො සමතික්කමො එතිස්සා අත්ථීති රාගවිරාගා, ‘‘රාගවිරාගතො’’ති නිස්සක්කවචනං වා. තථා අවිජ්ජාවිරාගා. චෙතොවිමුත්තීති මග්ගසම්පයුත්තො සමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති මග්ගසම්පයුත්තා පඤ්ඤා. තරතොති තරන්තස්ස. සබ්බපණිධීහීති රාගදොසමොහපණිධීහි, සබ්බපත්ථනාහි වා. එවං චුද්දස ආකාරෙ විස්සජ්ජිත්වා එකරසට්ඨඤ්ච අනතිවත්තනට්ඨඤ්ච අවිභජිත්වාව ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහීති ආහ. කස්මා? තෙසං චුද්දසන්නං ආකාරානං එකෙකස්ස අවසානෙ ‘‘එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තී’’ති නිද්දිට්ඨත්තා තෙ ද්වෙපි ආකාරා නිද්දිට්ඨාව හොන්ති. තස්මා ‘‘සොළසහී’’ති ආහ. යුගනද්ධට්ඨො පන උද්දෙසෙපි න භණිතොයෙවාති.

समाधी काम-आसवांपासून मुक्त होते, असे समाधी ही कामच्छंदाची (कामोपभोगाच्या इच्छेची) विरोधी (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे म्हटले आहे. 'रागविरागा' म्हणजे या चेतोविमुक्तीमध्ये रागाचा विराग (नाश) या समतिक्रम (ओलांडून जाणे) आहे म्हणून 'रागविरागा' असे म्हटले आहे; किंवा 'रागविरागा' हा पंचमी विभक्तीचा शब्द 'रागविरागापासून' (रागाच्या विरागामुळे) या अर्थाने आहे. तसेच 'अविज्जाविरागा' (अविद्येच्या विरागामुळे) या शब्दाबाबतही समजावे. 'चेतोविमुक्ती' म्हणजे मार्गसंप्रयुक्त समाधी. 'प्रज्ञाविमुक्ती' म्हणजे मार्गसंप्रयुक्त प्रज्ञा. 'तरतो' म्हणजे पार करणाऱ्याचे. 'सर्व प्रणिधींनी' म्हणजे राग, द्वेष आणि मोहाच्या प्रणिधींनी (इच्छांनी) किंवा सर्व प्रकारच्या आकांक्षांनी. अशा प्रकारे चौदा आकारांचे स्पष्टीकरण करून, 'एकरसत्व' आणि 'अनतिवर्तनत्व' यांचे विभाजन न करताच 'या सोळा आकारांनी' असे म्हटले आहे. का? कारण त्या चौदा आकारांपैकी प्रत्येकाच्या शेवटी 'एकरस होतात, युगनद्ध होतात, एकमेकांचे उल्लंघन करत नाहीत' असे निर्दिष्ट केल्यामुळे ते दोन्ही आकारही निर्दिष्ट केलेलेच होतात. म्हणून 'सोळा आकारांनी' असे म्हटले आहे. परंतु युगनद्धतेचा अर्थ उद्देशातही सांगितलेला नाहीच, असे समजावे.

2. ධම්මුද්ධච්චවාරනිද්දෙසවණ්ණනා

२. धम्मुद्धच्चवार-निर्देश-वर्णना

6. ධම්මුද්ධච්චවාරෙ අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජතීති උදයබ්බයානුපස්සනාය ඨිතස්ස තීහි අනුපස්සනාහි පුනප්පුනං සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්තස්ස විපස්සන්තස්ස විපස්සනාඤාණෙසු පරිපාකගතෙසු තදඞ්ගවසෙන කිලෙසප්පහානෙන පරිසුද්ධචිත්තස්ස අනිච්චතො වා දුක්ඛතො වා අනත්තතො වා මනසිකාරක්ඛණෙ විපස්සනාඤාණානුභාවෙන පකතියාව ඔභාසො උප්පජ්ජතීති පඨමං තාව අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො කථිතො. අකුසලො විපස්සකො තස්මිං ඔභාසෙ උප්පන්නෙ ‘‘න ච වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො, අද්ධා මග්ගං පත්තොම්හි, ඵලං පත්තොම්හී’’ති [Pg.191] අමග්ගංයෙව ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලමෙව ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලං ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා හොති. සො අත්තනො විපස්සනාවීථිං විස්සජ්ජෙත්වා වික්ඛෙපමාපන්නො වා ඔභාසමෙව තණ්හාදිට්ඨිමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤමානො වා නිසීදති. සො ඛො පනායං ඔභාසො කස්සචි භික්ඛුනො පල්ලඞ්කට්ඨානමත්තමෙව ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති, කස්සචි අන්තොගබ්භං, කස්සචි බහිගබ්භම්පි, කස්සචි සකලවිහාරං, ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං යොජනං ද්වියොජනං…පෙ… කස්සචි පථවිතලතො යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකා එකාලොකං කුරුමානො. භගවතො පන දසසහස්සිලොකධාතුං ඔභාසෙන්තො උදපාදි. අයඤ්හි ඔභාසො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ තං තං ඨානං ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති.

६. धम्मुद्धच्चवारामध्ये 'अनित्यतेने मनसिकार करणाऱ्याला ओभास (प्रकाश) उत्पन्न होतो' म्हणजे उदयव्ययानुपश्यनेमध्ये स्थित असलेल्या, तीन अनुपश्यनांनी (अनित्य, दुःख, अनात्म) पुन्हा पुन्हा संस्कारांचे विपश्यना करणाऱ्या साधकाचे विपश्यना ज्ञान परिपक्व झाले असता, तदंग प्रहाणाने क्लेशांचा नाश झाल्यामुळे परिशुद्ध चित्त झालेल्या साधकाला अनित्यतेने, दुःखतेने किंवा अनात्मतेने मनसिकार करण्याच्या क्षणी विपश्यना ज्ञानाच्या प्रभावाने नैसर्गिकपणेच ओभास उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे सर्वप्रथम अनित्यतेने मनसिकार करणाऱ्याच्या ओभासाविषयी सांगितले आहे. अकुशल (अनुभवरहित) विपश्यक तो ओभास उत्पन्न झाला असता, 'नक्कीच मला यापूर्वी कधीही असा ओभास उत्पन्न झाला नव्हता, मी नक्कीच मार्ग प्राप्त केला आहे, मी फल प्राप्त केले आहे' असे मानून जो मार्ग नाही त्यालाच 'मार्ग' आणि जे फल नाही त्यालाच 'फल' असे ग्रहण करतो. त्या मार्गेतर गोष्टीला 'मार्ग' आणि फलेतर गोष्टीला 'फल' असे ग्रहण करणाऱ्या साधकाची विपश्यना-वीथी विचलित होते. तो आपली विपश्यना-वीथी सोडून विक्षेपाला (भ्रमात) प्राप्त होतो किंवा त्या ओभासालाच तृष्णा, दृष्टी आणि मानाने (अहंकाराने) 'माझे' असे मानत बसून राहतो. तो हा ओभास एखाद्या भिक्खूच्या केवळ आसनाच्या जागेपुरताच प्रकाशित करत उत्पन्न होतो, कोणाच्या खोलीच्या आत, कोणाच्या खोलीच्या बाहेरही, कोणाच्या संपूर्ण विहाराला, कोणाच्या एका गाऊत, अर्धा योजन, एक योजन, दोन योजन... इत्यादी अंतरापर्यंत, तर कोणाच्या बाबतीत पृथ्वीतलापासून थेट अकनिष्ठ ब्रह्मलोकापर्यंत एकसंध प्रकाश पसरवणारा उत्पन्न होतो. परंतु भगवंतांच्या बाबतीत तो दहा हजार लोकधातूंना प्रकाशित करत उत्पन्न झाला. कारण हा ओभास चार अंगांनी युक्त अशा घनघोर अंधारातही त्या त्या स्थानाला प्रकाशित करत उत्पन्न होतो.

ඔභාසො ධම්මොති ඔභාසං ආවජ්ජතීති අයං ඔභාසො මග්ගධම්මො ඵලධම්මොති වා තං තං ඔභාසං මනසි කරොති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චන්ති තතො ඔභාසතො ධම්මොති ආවජ්ජනකරණතො වා යො උප්පජ්ජති වික්ඛෙපො, සො උද්ධච්චං නාමාති අත්ථො. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසොති තෙන එවං උප්පජ්ජමානෙන උද්ධච්චෙන විරොධිතචිත්තො, තෙන වා උද්ධච්චෙන කාරණභූතෙන තම්මූලකකිලෙසුප්පත්තියා විරොධිතචිත්තො විපස්සකො විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා වික්ඛෙපං වා තම්මූලකකිලෙසෙසු වා ඨිතත්තා අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො උපට්ඨානානි යථාභූතං නප්පජානාති. ‘‘තෙන වුච්චති ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො’’ති එවං ඉති-සද්දො යොජෙතබ්බො. හොති සො සමයොති එවං අස්සාදවසෙන උපක්කිලිට්ඨචිත්තස්සාපි යොගිනො සචෙ උපපරික්ඛා උප්පජ්ජති, සො එවං පජානාති – ‘‘විපස්සනා නාම සඞ්ඛාරාරම්මණා, මග්ගඵලානි නිබ්බානාරම්මණානි, ඉමානි ච චිත්තානි සඞ්ඛාරාරම්මණානි, තස්මා නායමොභාසො මග්ගො, උදයබ්බයානුපස්සනායෙව නිබ්බානස්ස ලොකිකො මග්ගො’’ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා තං වික්ඛෙපං පරිවජ්ජයිත්වා උදයබ්බයානුපස්සනාය ඨත්වා සාධුකං සඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. එවං උපපරික්ඛන්තස්ස සො සමයො හොති. එවං අපස්සන්තො පන ‘‘මග්ගඵලප්පත්තොම්හී’’ති අධිමානිකො හොති.

'ओभास हा धम्म आहे' अशा प्रकारे ओभासाचे आवर्जन करतो म्हणजे हा ओभास मार्गधम्म किंवा फलधम्म आहे, अशा प्रकारे त्या त्या ओभासाचा मनसिकार करतो. 'त्यामुळे होणारा विक्षेप म्हणजे औद्धत्य (उद्धच्च)' म्हणजे त्या ओभासामुळे किंवा 'हा धम्म आहे' असे आवर्जन केल्यामुळे जो विक्षेप उत्पन्न होतो, त्याला 'उद्धच्च' (औद्धत्य) म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'त्या औद्धत्याने विग्रहित मानस असलेला' म्हणजे अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या त्या औद्धत्याने ज्याचे चित्त विचलित झाले आहे, किंवा कारणभूत असलेल्या त्या औद्धत्यामुळे आणि तन्मूलक क्लेशांच्या उत्पत्तीमुळे ज्याचे चित्त विचलित झाले आहे असा विपश्यक साधक विपश्यना-वीथीमध्ये प्रवेश करून विक्षेपामुळे किंवा तन्मूलक क्लेशांमध्ये स्थित असल्यामुळे अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने प्रकट होणाऱ्या संस्कारांना यथार्थपणे जाणू शकत नाही. 'म्हणून त्याला धम्मुद्धच्चविग्रहितमानस म्हटले जाते' अशा प्रकारे 'इति' शब्दाची योजना करावी. 'तो समय होतो' म्हणजे अशा प्रकारे आस्वादाच्या (आसक्तीच्या) वशतेमुळे उपक्लिष्ट (मलीन) चित्त झालेल्याही योग्याला जर उपपरीक्षा (परीक्षण) उत्पन्न झाली, तर तो अशा प्रकारे जाणतो - 'विपश्यना ही संस्कारांचे आलंबन असणारी असते, मार्ग आणि फले ही निर्वाणाचे आलंबन असणारी असतात, आणि ही चित्ते संस्कारांचे आलंबन असणारी आहेत; म्हणून हा ओभास मार्ग नव्हे, तर उदयव्ययानुपश्यनाच निर्वाणाचा लौकिक मार्ग आहे.' अशा प्रकारे मार्ग आणि अमार्ग यांचा निश्चय करून, त्या विक्षेपाचा त्याग करून, उदयव्ययानुपश्यनेमध्ये स्थित राहून, संस्कारांचे अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने चांगल्या प्रकारे दर्शन (विपश्यना) करतो. अशा प्रकारे परीक्षण करणाऱ्या साधकासाठी तो समय अनुकूल होतो. परंतु अशा प्रकारे न पाहणारा साधक 'मी मार्ग-फल प्राप्त केले आहे' अशा अभिमानाने युक्त (अधिमानिक) होतो.

යං තං චිත්තන්ති යං තං විපස්සනාචිත්තං. අජ්ඣත්තමෙවාති අනිච්චානුපස්සනාය ආරම්මණෙ ගොචරජ්ඣත්තෙයෙව. ඤාණං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව යොගාවචරස්ස රූපාරූපධම්මෙ තුලයන්තස්ස තීරයන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව අවිහතවෙගං [Pg.192] තිඛිණං සූරමතිවිසදං විපස්සනාඤාණං උප්පජ්ජති. පීති උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකා පීති, ඔක්කන්තිකා පීති, උබ්බෙගා පීති, ඵරණා පීතීති අයං පඤ්චවිධා විපස්සනාසම්පයුත්තා පීති සකලසරීරං පූරයමානා උප්පජ්ජති. පස්සද්ධි උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ කායචිත්තානං නෙව දරථො, න ගාරවතා, න කක්ඛළතා, න අකම්මඤ්ඤතා, න ගෙලඤ්ඤතා, න වඞ්කතා හොති. අථ ඛො පනස්ස කායචිත්තානි පස්සද්ධානි ලහූනි මුදූනි කම්මඤ්ඤානි පගුණානි සුවිසදානි උජුකානියෙව හොන්ති. සො ඉමෙහි පස්සද්ධාදීහි අනුග්ගහිතකායචිත්තො තස්මිං සමයෙ අමානුසිං නාම රතිං අනුභවති. යං සන්ධාය වුත්තං –

'जे ते चित्त' म्हणजे जे ते विपश्यना चित्त. 'अध्यात्मच' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेच्या आलंबनात, स्वतःच्या गोचरातच. 'ज्ञान उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच योगावाचराला रूप आणि अरूप धर्मांचे तोलन (तुलना) आणि तीरण (निर्णय) करत असताना, इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे अखंड वेग असणारे, तीक्ष्ण, शूर आणि अत्यंत निर्मळ असे विपश्यना ज्ञान उत्पन्न होते. 'प्रीती उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच योगावाचराला त्या वेळी क्षुद्रिका प्रीती, क्षणिका प्रीती, ओक्कंतिका (अवक्रांतिका) प्रीती, उद्वेगा प्रीती आणि फरणा (स्फुरण) प्रीती अशी पाच प्रकारची विपश्यना-संप्रयुक्त प्रीती संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकत उत्पन्न होते. 'प्रस्रब्धी उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच योगावाचराला त्या वेळी काय आणि चित्ताचा कोणताही थकवा (दरथ), जडपणा (गौरवता), कठीणपणा (कर्कशता), अकर्मण्यता, ग्लानी किंवा वक्रता राहत नाही. उलटपक्षी, त्याचे काय आणि चित्त शांत (प्रस्रब्ध), हलके, मृदू, कर्मण्य, प्रगल्भ, अत्यंत निर्मळ आणि सरळच होतात. तो या प्रस्रब्धी इत्यादींनी उपकृत झालेल्या काय-चित्ताने त्या वेळी 'अमानुषी' (अलौकिक) नावाची रती (आनंद) अनुभवतो. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे -

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

"शून्यागारात (निर्जन स्थानी) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या आणि यथायोग्य रीतीने धर्माची (रूप-नाम धर्माची) विपश्यना करणाऱ्या भिक्खूला अलौकिक (अमानुषी) रती प्राप्त होते."

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-4) –

"ज्या ज्या वेळी तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे मनन करतो, त्याला प्रीती आणि प्रामोज्य प्राप्त होते; जाणणाऱ्यांसाठी ते अमृत (निर्वाण) स्वरूपच असते."

එවමස්ස ඉමං අමානුසිං රතිං සාධයමානා ලහුතාදීහි සහිතා විපස්සනාසම්පයුත්තා කායචිත්තපස්සද්ධි උප්පජ්ජති. සුඛං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ සකලසරීරං අභිසන්දයමානං විපස්සනාසම්පයුත්තං සුඛං උප්පජ්ජති. අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ චිත්තචෙතසිකානං අතිසයපසාදභූතා විපස්සනාසම්පයුත්තා සද්ධා උප්පජ්ජති. පග්ගහො උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ අසිථිලමනච්චාරද්ධං සුපග්ගහිතං විපස්සනාසම්පයුත්තං වීරියං උප්පජ්ජති. උපට්ඨානං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ සූපට්ඨිතා සුප්පතිට්ඨිතා නිඛාතා අචලා පබ්බතරාජසදිසා විපස්සනාසම්පයුත්තා සති උප්පජ්ජති. සො යං යං ඨානං ආවජ්ජති සමන්නාහරති මනසි කරොති පච්චවෙක්ඛති, තං තං ඨානමස්ස ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා දිබ්බචක්ඛුනො පරලොකො විය සතියා උපට්ඨාති (විසුද්ධි. 2.734).

अशा प्रकारे, त्या योगावकरासाठी (साधकासाठी) या अमानुष (अलौकिक) रतीला (आनंदाला) साध्य करणारी, लहुता (लघुता) इत्यादींनी युक्त आणि विपश्यनेशी संप्रयुक्त अशी काय-चित्त-प्रस्रब्धी उत्पन्न होते. 'सुख उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकराच्या संपूर्ण शरीराला तृप्त करणारे, विपश्यनेशी संप्रयुक्त असे सुख उत्पन्न होते. 'अधिमोक्ष उत्पन्न होतो' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकराच्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये अत्यंत प्रसन्नता निर्माण करणारी, विपश्यनेशी संप्रयुक्त अशी श्रद्धा उत्पन्न होते. 'प्रग्रह उत्पन्न होतो' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकरामध्ये अत्यंत शिथिल नसलेले, अत्यंत ताणलेले नसलेले, उत्तम प्रकारे संतुलित आणि विपश्यनेशी संप्रयुक्त असे वीर्य उत्पन्न होते. 'उपस्थान उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकरामध्ये उत्तम प्रकारे प्रस्थापित झालेली, रोवलेल्या खांबासारखी स्थिर, अचल आणि पर्वतराज सदृश अशी विपश्यनेशी संप्रयुक्त स्मृती उत्पन्न होते. तो ज्या ज्या विषयाचा विचार करतो, मनात आणतो, मनसिकार करतो, प्रत्यवेक्षण करतो, तो तो विषय त्याच्या स्मृतीमध्ये अशा प्रकारे प्रवेश करून प्रकट होतो, जसे दिव्यचक्षू असलेल्या व्यक्तीला परलोक स्पष्ट दिसतो.

උපෙක්ඛාති විපස්සනුපෙක්ඛා චෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛා ච. තස්මිඤ්හි සමයෙ සබ්බසඞ්ඛාරෙසු මජ්ඣත්තභූතා විපස්සනුපෙක්ඛාපි බලවතී උප්පජ්ජති, මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනුපෙක්ඛාපි. සා හිස්ස තං තං ඨානං ආවජ්ජන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව පත්තපුටෙ පක්ඛන්දතත්තනාරාචො විය ච සූරා තිඛිණා හුත්වා වහති[Pg.193]. එවඤ්හි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.734) වුත්තං. විපස්සනුපෙක්ඛාති චෙත්ථ ‘‘විපස්සනාසම්පයුත්තා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා’’ති ආචරියා වදන්ති. විපස්සනාඤාණෙ හි ගය්හමානෙ ‘‘ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති විපස්සනාඤාණස්ස ආගතත්තා පුනරුත්තිදොසො හොති. තතියජ්ඣානවණ්ණනායඤ්ච ‘‘සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවිපස්සනුපෙක්ඛානම්පි අත්ථතො එකීභාවො. පඤ්ඤා එව හි සා, කිච්චවසෙන ද්විධා භින්නා’’ති වුත්තං. තස්මා විපස්සනාසම්පයුත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය වුච්චමානාය පුනරුත්තිදොසො ච න හොති, තතියජ්ඣානවණ්ණනාය ච සමෙති. යස්මා ච පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියෙසු ‘‘ඤාණං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපට්ඨාන’’න්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියසද්ධින්ද්‍රියවීරියින්ද්‍රියසතින්ද්‍රියානි නිද්දිට්ඨානි, සමාධින්ද්‍රියං පන අනිද්දිට්ඨං හොති, යුගනද්ධවසෙනාපි ච සමාධින්ද්‍රියං නිද්දිසිතබ්බමෙව හොති, තස්මා සමප්පවත්තො සමාධි පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරප්පහානකරණෙන ‘‘උපෙක්ඛා’’ති වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

उपेक्षा म्हणजे विपश्यना-उपेक्षा आणि आवर्जन-उपेक्षा दोन्ही होय. कारण त्या वेळी सर्व संस्कारांविषयी तटस्थ असणारी विपश्यना-उपेक्षा देखील बलवान होऊन उत्पन्न होते, आणि मनोध्वारात आवर्जन-उपेक्षा देखील. ती (आवर्जन-उपेक्षा) त्या योगावकरासाठी त्या त्या विषयाचा विचार करताना, इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे किंवा पानांच्या द्रोणात वेगाने घुसणाऱ्या तापलेल्या लोखंडी बाणाप्रमाणे शूर आणि तीक्ष्ण होऊन कार्य करते. विशुद्धिमार्गात असेच म्हटले आहे. येथे 'विपश्यना-उपेक्षा' याविषयी आचार्य म्हणतात की, ती 'विपश्यनेशी संप्रयुक्त असणारी तत्रमज्झत्तुपेक्षा' आहे. कारण जर येथे विपश्यना-ज्ञान असे ग्रहण केले, तर 'ज्ञान उत्पन्न होते' असे आधीच आल्यामुळे पुनरुक्तीचा दोष होईल. आणि तृतीय ध्यानाच्या वर्णनात असे म्हटले आहे की: 'संस्कारोपेक्षा आणि विपश्यना-उपेक्षा या दोन्ही अर्थाने एकच आहेत. कारण ती प्रज्ञाच आहे, जी कार्यानुसार दोन प्रकारे विभागली गेली आहे.' म्हणून, विपश्यनेशी संप्रयुक्त असणारी तत्रमज्झत्तुपेक्षा असे म्हटले असता पुनरुक्तीचा दोषही होत नाही आणि तृतीय ध्यानाच्या वर्णनाशी सुसंगतीही राहते. आणि ज्या अर्थी पाच इंद्रियांमध्ये 'ज्ञान, अधिमोक्ष, प्रग्रह, उपस्थान' या शब्दांनी प्रज्ञेंद्रिय, श्रद्धेंद्रिय, वीर्येंद्रिय आणि स्मृतींद्रिय स्पष्टपणे दर्शविली आहेत, परंतु समाधींद्रिय स्पष्टपणे दर्शविलेले नाही; तरीही, युगनद्ध पद्धतीने समाधींद्रिय देखील दर्शविणे आवश्यकच आहे; म्हणून, समप्रवृत्त झालेली समाधी, पुन्हा समाधीच्या बाबतीत प्रयत्न सोडून दिल्यामुळे 'उपेक्षा' या नावाने ओळखली जाते, असे जाणावे.

නිකන්ති උප්පජ්ජතීති එවං ඔභාසාදිපටිමණ්ඩිතාය විපස්සනාය ආලයං කුරුමානා සුඛුමා සන්තාකාරා නිකන්ති උප්පජ්ජති, යා කිලෙසොති පරිග්ගහෙතුම්පි න සක්කා හොති. යථා ච ඔභාසෙ, එවං එතෙසුපි අඤ්ඤතරස්මිං උප්පන්නෙ යොගාවචරො ‘‘න ච වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං ඤාණං උප්පන්නපුබ්බං, එවරූපා පීති පස්සද්ධි සුඛං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපට්ඨානං උපෙක්ඛා නිකන්ති උප්පන්නපුබ්බා, අද්ධා මග්ගං පත්තොම්හි, ඵලං පත්තොම්හී’’ති අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලමෙව ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලඤ්ච ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා හොති. සො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා නිකන්තිමෙව අස්සාදෙන්තො නිසීදති. එත්ථ ච ඔභාසාදයො උපක්කිලෙසවත්ථුතාය උපක්කිලෙසාති වුත්තා, න අකුසලත්තා. නිකන්ති පන උපක්කිලෙසො චෙව උපක්කිලෙසවත්ථු ච. වත්ථුවසෙනෙව චෙතෙ දස, ගාහවසෙන පන සමතිංස හොන්ති. කථං? ‘‘මම ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො හි දිට්ඨිග්ගාහො හොති, ‘‘මනාපො වත ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො මානග්ගාහො, ඔභාසං අස්සාදයතො තණ්හාග්ගාහො. ඉති ඔභාසෙ දිට්ඨිමානතණ්හාවසෙන තයො ගාහා. තථා සෙසෙසුපීති එවං ගාහවසෙන සමතිංස උපක්කිලෙසා හොන්ති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො, අනත්තතො මනසිකරොතොති වාරෙසුපි [Pg.194] ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එකෙකඅනුපස්සනාවසෙන හෙත්ථ එකෙකස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසුප්පත්ති වෙදිතබ්බා, න එකස්සෙව.

निकंती (आसक्ती) उत्पन्न होते म्हणजे अशा प्रकारे प्रकाश इत्यादींनी सुशोभित झालेल्या विपश्यनेविषयी आसक्ती निर्माण करणारी, सूक्ष्म आणि शांत स्वरूपाची निकंती उत्पन्न होते, जी क्लेश आहे असे ओळखणे देखील शक्य होत नाही. आणि ज्याप्रमाणे प्रकाशाच्या बाबतीत घडते, त्याचप्रमाणे या इतर नऊ पैकी कोणतेही एक उत्पन्न झाले असता, योगावकर असा विचार करतो: 'नक्कीच माझ्यामध्ये यापूर्वी कधीही असे ज्ञान उत्पन्न झाले नव्हते, अशी प्रीती, प्रस्रब्धी, सुख, अधिमोक्ष, प्रग्रह, उपस्थान, उपेक्षा, निकंती यापूर्वी कधीही उत्पन्न झाली नव्हती. मी निश्चितच मार्गाला प्राप्त झालो आहे, मी फलाला प्राप्त झालो आहे!' अशा प्रकारे तो जो मार्ग नाही त्यालाच 'मार्ग' आणि जे फल नाही त्यालाच 'फल' असे मानतो. जो मार्ग नसलेल्याला 'मार्ग' आणि फल नसलेल्याला 'फल' असे मानतो, त्याची विपश्यना-वीथी विचलित होते. तो आपल्या मूळ कर्मास्थानाचा त्याग करून केवळ त्या निकंतीचाच आस्वाद घेत बसून राहतो. आणि येथे प्रकाश इत्यादींना उपक्लेशांचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'उपक्लेश' म्हटले गेले आहे, अकुशल असल्यामुळे नाही. परंतु निकंती ही स्वतः उपक्लेशही आहे आणि उपक्लेशाचे अधिष्ठानही आहे. अधिष्ठानाच्या दृष्टीने हे दहा आहेत, परंतु ग्रहणाच्या दृष्टीने ते तीस होतात. ते कसे? 'माझा प्रकाश उत्पन्न झाला आहे' असे ग्रहण करणाऱ्याला दृष्टिग्रह होतो, 'किती सुंदर प्रकाश उत्पन्न झाला आहे' असे ग्रहण करणाऱ्याला मानग्रह होतो, आणि प्रकाशाचा आस्वाद घेणाऱ्याला तृष्णाग्रह होतो. अशा प्रकारे प्रकाशाच्या बाबतीत दृष्टी, मान आणि तृष्णेच्या योगाने तीन प्रकारचे ग्रहण होतात. उर्वरित नऊ बाबींमध्येही याचप्रमाणे जाणावे. अशा प्रकारे ग्रहणाच्या दृष्टीने तीस उपक्लेश होतात. 'दुःख म्हणून मनसिकार करणाऱ्याच्या' आणि 'अनात्म म्हणून मनसिकार करणाऱ्याच्या' प्रकरणांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. कारण येथे प्रत्येक अनुपश्यनेच्या द्वारे प्रत्येक ज्ञानाच्या ठिकाणी विपश्यनेच्या उपक्लेशांची उत्पत्ती जाणावी, केवळ एकाच ठिकाणी नाही.

තීසු අනුපස්සනාසු. එවං අභෙදතො විපස්සනාවසෙන උපක්කිලෙසෙ දස්සෙත්වා පුන භෙදවසෙන දස්සෙන්තො රූපං අනිච්චතො මනසිකරොතොතිආදිමාහ. තත්ථ ජරාමරණං අනිච්චතො උපට්ඨානන්ති ජරාමරණස්ස අනිච්චතො උපට්ඨානං.

तीन अनुपश्यनांमध्ये. अशा प्रकारे, भेद न करता विपश्यनेच्या द्वारे उपक्लेशांना दाखवून, पुन्हा भेदाच्या द्वारे दाखवताना 'रूपाचा अनित्य म्हणून मनसिकार करतो' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'जरामरणाचे अनित्य म्हणून उपस्थान' म्हणजे जरामरणाचे अनित्य रूपाने प्रकट होणे होय.

7. යස්මා පුබ්බෙ වුත්තානං සමතිංසාය උපක්කිලෙසානං වසෙන අකුසලො අබ්‍යත්තො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු විකම්පති, ඔභාසාදීසු එකෙකං ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති සමනුපස්සති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ චාතිආදිගාථාද්වයමාහ. තත්ථ විකම්පතීති ඔභාසාදිකෙ ආරම්මණෙ නානාකිලෙසවසෙන විවිධා කම්පති වෙධති. යෙහි චිත්තං පවෙධතීති යෙහි පස්සද්ධිසුඛෙහි චිත්තං නානාකිලෙසවසෙන නානප්පකාරෙන වෙධති කම්පති. තස්මා පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව යොගාවචරො විකම්පතීති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙවාති උපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ආවජ්ජනාය චෙව විකම්පති, ආවජ්ජනුපෙක්ඛාය චෙව විකම්පතීති අත්ථො. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.736) පන ‘‘උපෙක්ඛාවජ්ජනායඤ්චා’’ති වුත්තං. උපෙක්ඛාය චාති හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරාය උපෙක්ඛාය ච විකම්පති, නිකන්තියා ච විකම්පතීති අත්ථො. එත්ථ ච ද්වින්නං උපෙක්ඛානං නිද්දිට්ඨත්තා හෙට්ඨා ‘‘උපෙක්ඛා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තට්ඨානෙ ච උභයථා අත්ථො වුත්තො. අනිච්චානුපස්සනාදීසු ච එකෙකිස්සායෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛාය සබ්භාවතො එකෙකායෙව අනුපස්සනා අනිච්චං අනිච්චං, දුක්ඛං දුක්ඛං, අනත්තා අනත්තාති පුනප්පුනං භාවීයතීති වුත්තං හොති. යස්මා පන කුසලො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො බුද්ධිසම්පන්නො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘අයං ඛො මෙ ඔභාසො උප්පන්නො, සො ඛො පනායං අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො ඛයධම්මො වයධම්මො විරාගධම්මො නිරොධධම්මො’’ති ඉති වා නං පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති උපපරික්ඛති. අථ වා පනස්ස එවං හොති – සචෙ ඔභාසො අත්තා භවෙය්‍ය, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. අනත්තාව පනායං ‘‘අත්තා’’ති ගහිතො. තස්මායං අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති පස්සන්තො දිට්ඨිං උග්ඝාටෙති. සචෙ ඔභාසො නිච්චො [Pg.195] භවෙය්‍ය, ‘‘නිච්චො’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. අනිච්චොව පනායං ‘‘නිච්චො’’ති ගහිතො. තස්මායං හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චොති පස්සන්තො මානං සමුග්ඝාටෙති. සචෙ ඔභාසො සුඛො භවෙය්‍ය, ‘‘සුඛො’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. දුක්ඛොව පනායං ‘‘සුඛො’’ති ගහිතො. තස්මායං උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛොති පස්සන්තො නිකන්තිං පරියාදියති. යථා ච ඔභාසෙ, එවං සෙසෙසුපි.

७. ज्या कारणाने पूर्वी सांगितलेल्या तीस उपक्किलेसांच्या (उपक्लेशांच्या) प्रभावाने अकुशल आणि अज्ञानी योगावाचर ओभास (प्रकाश) इत्यादींमध्ये विचलित होतो, आणि ओभास इत्यादींपैकी एकेकाला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहतो, म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'ओभासे चेव ञाणे च' इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. तेथे 'विकम्पति' म्हणजे ओभास इत्यादी आलंबनांमध्ये विविध क्लेशांच्या वशतेने वेगवेगळ्या प्रकारे कंप पावणे किंवा विचलित होणे होय. 'येहि चित्तं पवेधति' म्हणजे ज्या पस्सद्धि (प्रश्रब्धि) आणि सुखांमुळे चित्त विविध क्लेशांच्या प्रभावाने वेगवेगळ्या प्रकारे विचलित होते, कंप पावते. म्हणून पस्सद्धि आणि सुखात देखील योगावाचर विचलित होतो, असा संबंध समजून घ्यावा. 'उपेक्खा वज्जनाय चेव' म्हणजे उपेक्षा नावाच्या आवर्जनामध्ये (आवर्जन मनस्कारात) देखील विचलित होतो, म्हणजेच आवर्जन उपेक्षेमध्ये देखील विचलित होतो, असा अर्थ आहे. परंतु विसुद्धिमग्गात 'उपेक्खा वज्जनायञ्च' असे म्हटले आहे. 'उपेक्खाय च' म्हणजे खाली सांगितलेल्या प्रकारच्या उपेक्षेमध्ये (समाधि उपेक्षेत) देखील विचलित होतो आणि निकन्ति (आसक्ती) मध्ये देखील विचलित होतो, असा अर्थ आहे. आणि येथे दोन उपेक्षांचे निर्देश केल्यामुळे खाली 'उपेक्खा उप्पज्जति' असे सांगितलेल्या ठिकाणी दोन्ही प्रकारे अर्थ सांगितला आहे. आणि अनित्यानुपश्यना इत्यादींमध्ये एकेका आवर्जन उपेक्षेच्या अस्तित्वामुळे एकेकच अनुपश्यना 'अनित्य अनित्य, दुःख दुःख, अनात्मा अनात्मा' अशी वारंवार भावना केली जाते, असे म्हटले आहे. परंतु ज्या कारणाने कुशल, पंडित, चतुर आणि बुद्धिसंपन्न योगावाचर ओभास इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर 'हा खरोखर मला ओभास उत्पन्न झाला आहे, परंतु तो हा अनित्य, संस्कृत (प्रत्ययोत्पन्न), प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी, निरोधधर्मी आहे' अशा प्रकारे प्रज्ञेने त्याचे परिच्छेदन करतो, परीक्षण करतो. किंवा त्याला असे वाटते - जर ओभास आत्मा असता, तर त्याला 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करणे योग्य झाले असते. परंतु 'आत्मा' म्हणून ग्रहण केलेला हा ओभास अनात्माच आहे. म्हणून, आपल्या वशमध्ये न राहण्याच्या अर्थाने (अवशवर्तन अर्थाने) हा अनात्मा आहे, असे पाहत तो दृष्टीचे (चुकीच्या धारणेचे) उच्चाटन करतो. जर ओभास नित्य असता, तर त्याला 'नित्य' म्हणून ग्रहण करणे योग्य झाले असते. परंतु 'नित्य' म्हणून ग्रहण केलेला हा ओभास अनित्यच आहे. म्हणून, उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने (अभाव अर्थाने) हा अनित्य आहे, असे पाहत तो मानाचे (अहंकाराचे) समूळ उच्चाटन करतो. जर ओभास सुखकारक असता, तर त्याला 'सुख' म्हणून ग्रहण करणे योग्य झाले असते. परंतु 'सुख' म्हणून ग्रहण केलेला हा ओभास दुःखच आहे. म्हणून, उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांच्या पीडेच्या अर्थाने हा दुःख आहे, असे पाहत तो निकन्ति (आसक्ती) नष्ट करतो. आणि जसे ओभासाच्या बाबतीत आहे, तसेच उर्वरित नऊ उपक्किलेसांच्या बाबतीतही समजून घ्यावे.

එවං උපපරික්ඛිත්වා ඔභාසං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති සමනුපස්සති. ඤාණං…පෙ… නිකන්තිං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති සමනුපස්සති. එවං සමනුපස්සන්තො ඔභාසාදීසු න කම්පති න වෙධති. තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ඉමානි දස ඨානානීති ගාථමාහ. තත්ථ දස ඨානානීති ඔභාසාදීනි. පඤ්ඤා යස්ස පරිච්චිතාති යස්ස උපක්කිලෙසවිමුත්තාය පඤ්ඤාය පරිචිතානි පුනප්පුනං ඵුට්ඨානි පරිභාවිතානි. ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොතීති සො පඤ්ඤාය පරිචිතදසට්ඨානො යොගාවචරො පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස ධම්මුද්ධච්චස්ස යථාසභාවපටිවෙධෙන ඡෙකො හොති. න ච සම්මොහ ගච්ඡතීති ධම්මුද්ධච්චකුසලත්තායෙව තණ්හාමානදිට්ඨුග්ඝාටවසෙන සම්මොහඤ්ච න ගච්ඡති.

अशा प्रकारे परीक्षण करून तो ओभासाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' असे पाहतो. ज्ञान...पे... निकन्ति (आसक्ती) ला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' असे पाहतो. अशा प्रकारे पाहत असताना तो ओभास इत्यादींमध्ये कंप पावत नाही, विचलित होत नाही. म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'इमानि दसा ठानानि' ही गाथा म्हटली आहे. तेथे 'दसा ठानानि' म्हणजे ओभास इत्यादी दहा स्थाने. 'पञ्ञा यस्स परिच्चिता' म्हणजे ज्या योगावाचराच्या उपक्किलेसांपासून मुक्त झालेल्या प्रज्ञेने ती (दहा स्थाने) परिचित (अभ्यस्त), वारंवार अनुभवलेली आणि भावना केलेली असतात. 'धम्मुद्धच्चकुसलो होति' म्हणजे प्रज्ञेने दहा स्थाने परिचित असलेला तो योगावाचर पूर्वी सांगितलेल्या प्रकारच्या धम्मुद्धच्चाला (धम्म-उद्धच्च) यथास्वभाव जाणण्यात चतुर (कुशल) होतो. 'न च सम्मोहं गच्छति' म्हणजे धम्मुद्धच्चात कुशल असल्यामुळेच, तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या उच्चाटनाद्वारे तो संमोहाला (भ्रमाला) प्राप्त होत नाही.

ඉදානි පුබ්බෙ වුත්තමෙව විධිං අපරෙන පරියායෙන විභාවෙත්වා දස්සෙන්තො වික්ඛිපති චෙව කිලිස්සති චාතිආදිගාථමාහ. තත්ථ මන්දපඤ්ඤො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු වික්ඛෙපඤ්ච අවසෙසකිලෙසුප්පත්තිඤ්ච පාපුණාති. මජ්ඣිමපඤ්ඤො වික්ඛෙපමෙව පාපුණාති, නාවසෙසකිලෙසුප්පත්තිං, සො අධිමානිකො හොති. තික්ඛපඤ්ඤො වික්ඛෙපං පාපුණිත්වාපි තං අධිමානං පහාය විපස්සනං ආරභති. අතිතික්ඛපඤ්ඤො න වික්ඛෙපං පාපුණාති, න චාවසෙසකිලෙසුප්පත්තිං. වික්ඛිප්පති චෙවාති තෙසු මන්දපඤ්ඤො ධම්මුද්ධච්චසඞ්ඛාතං වික්ඛෙපඤ්චෙව පාපුණීයති. කිලිස්සති චාති තණ්හාමානදිට්ඨිකිලෙසෙහි කිලෙසීයති ච, උපතාපීයති විබාධීයතීති අත්ථො. චවති චිත්තභාවනාති තස්ස මන්දපඤ්ඤස්ස විපස්සනාචිත්තභාවනා කිලෙසෙසුයෙව ඨානතො පටිපක්ඛාවිහතත්තා චවති, පරිපතතීති අත්ථො. වික්ඛිපති න කිලිස්සතීති මජ්ඣිමපඤ්ඤො වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, කිලෙසෙහි න කිලිස්සති. භාවනා පරිහායතීති තස්ස මජ්ඣිමපඤ්ඤස්ස අධිමානිකත්තා විපස්සනාරම්භාභාවෙන විපස්සනා පරිහායති, නප්පවත්තතීති [Pg.196] අත්ථො. වික්ඛිපති න කිලිස්සතීති තික්ඛපඤ්ඤොපි වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, කිලෙසෙහි න කිලිස්සති. භාවනා න පරිහායතීති තස්ස තික්ඛපඤ්ඤස්ස සන්තෙපි වික්ඛෙපෙ තං අධිමානවික්ඛෙපං පහාය විපස්සනාරම්භසබ්භාවෙන විපස්සනාභාවනා න පරිහායති, පවත්තතීති අත්ථො. න ච වික්ඛිපතෙ චිත්තං න කිලිස්සතීති අතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස චිත්තං න වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, න ච කිලෙසෙහි කිලිස්සති. න චවති චිත්තභාවනාති තස්ස විපස්සනාචිත්තභාවනා න චවති, වික්ඛෙපකිලෙසාභාවෙන යථාඨානෙ තිට්ඨතීති අත්ථො.

आता पूर्वी सांगितलेलीच पद्धत दुसऱ्या पर्यायाने स्पष्ट करून दर्शवण्यासाठी 'विक्खिपति चेव किलिस्सति च' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. तेथे मंदप्रज्ञ योगावाचर ओभास इत्यादींमध्ये विक्षेप (विचलितता) आणि उर्वरित क्लेशांची उत्पत्ती या दोन्ही गोष्टींना प्राप्त होतो. मध्यमप्रज्ञ योगावाचर केवळ विक्षेपालाच प्राप्त होतो, उर्वरित क्लेशांच्या उत्पत्तीला नाही; तो अधिमानिक (स्वतःला मार्ग प्राप्त झाला आहे असे मानणारा) होतो. तीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचर विक्षेपाला प्राप्त होऊनही त्या अधिमानाचा त्याग करून विपश्यनेला आरंभ करतो. अतितीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचर विक्षेपालाही प्राप्त होत नाही आणि उर्वरित क्लेशांच्या उत्पत्तीलाही नाही. 'विक्खिप्पति चेव' म्हणजे त्यांच्यापैकी मंदप्रज्ञ योगावाचर धम्मुद्धच्च नावाच्या विक्षेपाला प्राप्त होतो. 'किलिस्सति च' म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी या क्लेशांमुळे तो क्लेशयुक्त होतो, संतप्त होतो आणि पीडित होतो, असा अर्थ आहे. 'चवति चित्तभावना' म्हणजे त्या मंदप्रज्ञ योगावाचराची विपश्यना चित्तभावना क्लेशांमध्येच रममाण झाल्यामुळे आणि प्रतिपक्षाने (विरोधी ज्ञानाने) क्लेशांचा नाश न केल्यामुळे च्युत होते, नष्ट होते, असा अर्थ आहे. 'विक्खिपति न किलिस्सति' म्हणजे मध्यमप्रज्ञ योगावाचर विक्षेपाने विचलित होतो, पण क्लेशांनी क्लेशयुक्त होत नाही. 'भावना परिहायति' म्हणजे त्या मध्यमप्रज्ञ योगावाचराच्या अधिमानिकतेमुळे (अभिमानामुळे) विपश्यनेचा आरंभ न झाल्याने विपश्यना नष्ट होते, प्रवृत्त होत नाही, असा अर्थ आहे. 'विक्खिपति न किलिस्सति' म्हणजे तीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचर देखील विक्षेपाने विचलित होतो, पण क्लेशांनी क्लेशयुक्त होत नाही. 'भावना न परिहायति' म्हणजे त्या तीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचराचा विक्षेप असला तरी, त्या अधिमान-विक्षेपाचा त्याग करून विपश्यनेचा आरंभ करण्याच्या अस्तित्वामुळे त्याची विपश्यना भावना नष्ट होत नाही, तर प्रवृत्त राहते, असा अर्थ आहे. 'न च विक्खिपते चित्तं न किलिस्सति' म्हणजे अतितीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचराचे चित्त विक्षेपाने विचलित होत नाही आणि क्लेशांनी क्लेशयुक्तही होत नाही. 'न चवति चित्तभावना' म्हणजे त्याची विपश्यना चित्तभावना च्युत होत नाही, विक्षेप आणि क्लेशांच्या अभावामुळे ती आपल्या मूळ स्थानी स्थिर राहते, असा अर्थ आहे.

ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහීතිආදීසු ඉදානි වුත්තෙහි ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි හෙතුභූතෙහි, කරණභූතෙහි වා ඔභාසාදිකෙ දස ඨානෙ චිත්තස්ස සඞ්ඛෙපෙන ච වික්ඛෙපෙන ච විග්ගහිතං මානසං වික්ඛෙපකිලෙසුප්පත්තිවිරහිතො චතුත්ථො කුසලො මහාපඤ්ඤො යොගාවචරො මන්දපඤ්ඤාදීනං තිණ්ණං යොගාවචරානං මානසං එවඤ්ච එවඤ්ච හොතීති නානප්පකාරතො ජානාතීති සම්බන්ධතො අත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. සඞ්ඛෙපොති චෙත්ථ වික්ඛෙපස්ස චෙව කිලෙසානඤ්ච උප්පත්තිවසෙන චිත්තස්ස ලීනභාවො වෙදිතබ්බො. වික්ඛෙපොති ‘‘වික්ඛිපති න කිලිස්සතී’’ති ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තවික්ඛෙපවසෙන චිත්තස්ස උද්ධතභාවො වෙදිතබ්බොති.

‘इमेहि चतूहि ठानेहि’ इत्यादींमध्ये, आता सांगितलेल्या या चार कारणांमुळे किंवा साधनांमुळे, ओभास इत्यादी दहा स्थानांमध्ये चित्ताच्या संकोचाने (लीनभावाने) आणि विक्षेपाने विचलित झालेल्या मनाला, विक्षेप आणि क्लेशांच्या उत्पत्तीपासून मुक्त असलेला चौथा कुशल महाप्रज्ञ योगावाचर, मंदप्रज्ञ इत्यादी तीन योगावाचरांचे मन ‘असे आणि असे’ असते, हे विविध प्रकारे जाणतो - अशा संबंधाने अर्थाचे स्पष्टीकरण समजून घ्यावे. येथे ‘संखेप’ म्हणजे विक्षेप आणि क्लेशांच्या उत्पत्तीमुळे चित्ताचा लीनभाव (आळस किंवा संकोच) समजून घ्यावा. ‘विक्खेप’ म्हणजे ‘विक्खिपति न किलिस्सति’ या दोन स्थानांमध्ये सांगितलेल्या विक्षेपाच्या प्रभावाने चित्ताचा उद्धतभाव (चंचलता) समजून घ्यावा.

යුගනද්ධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

युगनद्धकथावण्णना समाप्त झाली.

2. සච්චකථා

२. सच्चकथा

සච්චකථාවණ්ණනා

सच्चकथावण्णना

8. ඉදානි යුගනද්ධගුණස්ස අරියමග්ගස්ස වසෙන සච්චට්ඨං සච්චපටිවෙධවිසෙසං සච්චලක්ඛණාදිවිධානඤ්ච දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය සච්චකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව තථානීති යථාසභාවවසෙන තච්ඡානි. යථාසභාවභූතානෙව හි ධම්මජාතානි සච්චට්ඨෙන සච්චානි. සච්චට්ඨො පඨමඤාණනිද්දෙසවණ්ණනායං වුත්තො. අවිතථානීති වුත්තසභාවෙ විපරියායවිරහිතානි. න හි සච්චානි අසච්චානි නාම හොන්ති. අනඤ්ඤථානීති අඤ්ඤසභාවවිරහිතානි. න හි අසච්චානි සච්චානි නාම හොන්ති. ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතන්ති භික්ඛවෙ, ඉදං [Pg.197] දුක්ඛන්ති යං වුච්චති, එතං යථාසභාවත්තා තථං. දුක්ඛමෙව හි දුක්ඛං. වුත්තසභාවෙ විපරියායාභාවතො අවිතථං. න හි දුක්ඛං අදුක්ඛං නාම හොති. අඤ්ඤසභාවවිරහිතත්තා අනඤ්ඤථං. න හි දුක්ඛං සමුදයාදිසභාවං හොති. සමුදයාදීසුපි එසෙව නයො.

८. आता, युगनद्ध गुणाने युक्त असलेल्या आर्यमार्गाच्या द्वारे सत्याचा अर्थ (सच्चट्ठ), सत्याचा विशेष प्रतिवेध (सच्चपटिवेदविसेस) आणि सत्याचे लक्षण इत्यादींचे विधान दाखवणाऱ्या, सुत्तन्ताला अग्रभागी ठेवून सांगितलेल्या सच्चकथेमध्ये अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवण्णना) केले जात आहे. त्यामध्ये, प्रथम सुत्तामध्ये 'तथानि' म्हणजे यथास्वभावाच्या रूपाने जे सत्य (तच्छ) आहेत ते. कारण यथास्वभाव असलेलेच धर्म सत्यत्वाच्या अर्थाने 'सत्य' (सच्चानि) आहेत. सत्याचा अर्थ (सच्चट्ठ) पहिल्या ज्ञाननिद्देस-वण्णनेमध्ये सांगितला आहे. 'अवितथानि' म्हणजे सांगितलेल्या स्वभावामध्ये विपर्यासाने (विपरीततेने) रहित असलेले. कारण सत्य हे कधीही असत्य होत नाहीत. 'अनञ्ञथानि' म्हणजे अन्य स्वभावाने रहित असलेले. कारण असत्य हे कधीही सत्य होत नाहीत. हे भिक्खूहो, 'हे दुःख आहे' हे तथ्य आहे, कारण ज्याला 'हे दुःख आहे' असे म्हटले जाते, ते यथास्वभाव असल्यामुळे तथ्य (सत्य) आहे. कारण दुःख हेच दुःख आहे. सांगितलेल्या स्वभावामध्ये विपर्यासाचा अभाव असल्यामुळे ते 'अवितथ' आहे. कारण दुःख हे कधीही 'अदुःख' होत नाही. अन्य स्वभावाने रहित असल्यामुळे ते 'अनन्यथा' (अनञ्ञथ) आहे. कारण दुःख हे समुदय इत्यादींच्या स्वभावाचे होत नाही. समुदय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

1. පඨමසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

१. प्रथम सुत्तन्तनिद्देस-वण्णना

තථට්ඨෙනාති යථාසභාවට්ඨෙන. පීළනට්ඨාදයො ඤාණකථායං වුත්තත්ථායෙව.

'तथट्ठेन' म्हणजे यथास्वभाव अर्थाने. पीळनट्ठ (पीडनार्थ) इत्यादी अर्थ ज्ञानकथेमध्ये सांगितलेलेच आहेत.

9. එකප්පටිවෙධානීති එකෙන මග්ගඤාණෙන පටිවෙධො, එකතො වා පටිවෙධො එතෙසන්ති එකප්පටිවෙධානි. අනත්තට්ඨෙනාති චතුන්නම්පි සච්චානං අත්තවිරහිතත්තා අනත්තට්ඨෙන. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.567) – පරමත්ථතො හි සබ්බානෙව සච්චානි වෙදකකාරකනිබ්බුතගමකාභාවතො සුඤ්ඤානීති වෙදිතබ්බානි. තෙනෙතං වුච්චති –

९. 'एकप्पटिवेधानि' म्हणजे एकाच मार्गज्ञानाने प्रतिवेध (साक्षात्कार) होणे, किंवा या सर्वांचा एकत्रच प्रतिवेध होणे म्हणून 'एकप्पटिवेधानि'. 'अनत्तट्ठेन' म्हणजे चारही सत्यांमध्ये आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे अनात्मभावाने. विसुद्धिमग्गातही असे म्हटले आहे – परमार्थतः सर्वच सत्ये ही भोगणारा (वेदक), करणारा (कारक), निवृत्त होणारा (निब्भुत) आणि जाणारा (गमक) यांच्या अभावामुळे शून्य आहेत असे जाणावे. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘දුක්ඛමෙව හි, න කොචි දුක්ඛිතො, කාරකො න, කිරියාව විජ්ජති;

අත්ථි නිබ්බුති, න නිබ්බුතො පුමා, මග්ගමත්ථි, ගමකො න විජ්ජතී’’ති. (විසුද්ධි. 2.567);

“दुःखच अस्तित्वात आहे, पण कोणी दुःखी नाही; कर्ता नाही, केवळ क्रियाच विद्यमान आहे; निवृत्ती आहे, पण निवृत्त होणारा कोणी पुरुष नाही; मार्ग आहे, पण त्यावर जाणारा कोणी प्रवासी आढळत नाही.”

අථ වා –

अथवा –

‘‘ධුවසුභසුඛත්තසුඤ්ඤං, පුරිමද්වයමත්තසුඤ්ඤමමතපදං;

ධුවසුඛඅත්තවිරහිතො, මග්ගො ඉති සුඤ්ඤතා තෙසූ’’ති. (විසුද්ධි. 2.567);

“पहिली दोन सत्ये ही नित्यत्व, शुभत्व, सुखत्व आणि आत्मभावाने शून्य आहेत; अमृतपद (निर्वाण) हे आत्मभावाने शून्य आहे; आणि मार्ग हा नित्यत्व, सुखत्व व आत्मभावाने रहित आहे; अशा प्रकारे या चारही सत्यांमध्ये शून्यता जाणावी.”

සච්චට්ඨෙනාති අවිසංවාදකට්ඨෙන. පටිවෙධට්ඨෙනාති මග්ගක්ඛණෙ පටිවිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙන. එකසඞ්ගහිතානීති තථට්ඨාදිනා එකෙකෙනෙව අත්ථෙන සඞ්ගහිතානි, එකගණනං ගතානීති අත්ථො. යං එකසඞ්ගහිතං, තං එකත්තන්ති යස්මා එකෙන සඞ්ගහිතං, තස්මා එකත්තන්ති අත්ථො. සච්චානං බහුත්තෙපි එකත්තමපෙක්ඛිත්වා එකවචනං කතං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති පුබ්බභාගෙ චතුන්නං සච්චානං නානත්තෙකත්තං ස්වාවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා ඨිතො මග්ගක්ඛණෙ [Pg.198] එකෙන මග්ගඤාණෙන තථට්ඨාදිතංතංඑකත්තං පටිවිජ්ඣති. කථං? නිරොධසච්චස්ස තථට්ඨාදිකෙ එකත්තෙ පටිවිද්ධෙ සෙසසච්චානම්පි තථට්ඨාදිකං එකත්තං පටිවිද්ධමෙව හොති. යථා පුබ්බභාගෙ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානත්තෙකත්තං ස්වාවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා ඨිතස්ස මග්ගවුට්ඨානකාලෙ අනිච්චතො වා දුක්ඛතො වා අනත්තතො වා වුට්ඨහන්තස්ස එකස්මිම්පි ඛන්ධෙ අනිච්චාදිතො දිට්ඨෙ සෙසඛන්ධාපි අනිච්චාදිතො දිට්ඨාව හොන්ති, එවමිදන්ති දට්ඨබ්බං. දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො තථට්ඨොති දුක්ඛසච්චස්ස පීළනට්ඨාදිකො චතුබ්බිධො අත්ථො සභාවට්ඨෙන තථට්ඨො. සෙසසච්චෙසුපි එසෙව නයො. සොයෙව චතුබ්බිධො අත්ථො අත්තාභාවතො අනත්තට්ඨො. වුත්තසභාවෙ අවිසංවාදකතො සච්චට්ඨො. මග්ගක්ඛණෙ පටිවිජ්ඣිතබ්බතො පටිවෙධට්ඨො වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

'सच्चट्ठेन' म्हणजे अविसंवादक अर्थाने. 'पटिवेदट्ठेन' म्हणजे मार्गक्षणी प्रतिवेध करण्याच्या अर्थाने. 'एकसंगहितानि' म्हणजे तथत्व इत्यादी एकाच अर्थाने संग्रहित केलेले, म्हणजेच एकाच संख्येत आलेले असा अर्थ आहे. 'जे एकाने संग्रहित आहे, ते एकत्व आहे' कारण जे एकाने संग्रहित केले जाते, म्हणून ते 'एकत्व' आहे असा अर्थ आहे. सत्यांचे अनेकत्व असूनही एकत्वाची अपेक्षा करून एकवचन वापरले गेले आहे. 'एकत्व एकाच ज्ञानाने प्रतिवेध करतो' म्हणजे पूर्वभागात चारही सत्यांचे नानात्व आणि एकत्व चांगल्या प्रकारे निश्चित करून स्थित असलेला योगी मार्गक्षणी एकाच मार्गज्ञानाने त्या त्या तथत्व इत्यादी एकत्वाचा प्रतिवेध करतो. कसे? निरोधसत्याच्या तथत्व इत्यादी एकत्वाचा प्रतिवेध झाला असता, उर्वरित सत्यांच्याही तथत्व इत्यादी एकत्वाचा प्रतिवेध झालेलाच असतो. ज्याप्रमाणे पूर्वभागात पाच स्कंधांचे नानात्व आणि एकत्व चांगल्या प्रकारे निश्चित करून स्थित असलेल्या योग्याला, मार्गातून उठण्याच्या वेळी अनित्यतेने, दुःखाने किंवा अनात्मतेने उठताना, एका जरी स्कंधामध्ये अनित्यता इत्यादींचे दर्शन झाले, तरी उर्वरित स्कंधांमध्येही अनित्यता इत्यादींचे दर्शन झालेलेच असते, त्याचप्रमाणे हे देखील समजावे. दुःखाचा दुःखार्थ हा 'तथार्थ' (तथट्ठ) आहे, म्हणजेच दुःखसत्याचा पीळनट्ठ इत्यादी चार प्रकारचा अर्थ हा स्वभाव रूपाने 'तथार्थ' आहे. उर्वरित सत्यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. तोच चार प्रकारचा अर्थ आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे 'अनात्मार्थ' (अनत्तट्ठ) आहे. सांगितलेल्या स्वभावामध्ये अविसंवादक असल्यामुळे 'सत्यत्वार्थ' (सच्चट्ठ) आहे. मार्गक्षणी प्रतिवेध करण्यायोग्य असल्यामुळे 'प्रतिवेधार्थ' (पटिवेदट्ठ) सांगितला आहे, असे जाणावे.

10. යං අනිච්චන්තිආදි සාමඤ්ඤලක්ඛණපුබ්බඞ්ගමං කත්වා දස්සිතං. තත්ථ යං අනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තං අනිච්චන්ති දුක්ඛසමුදයමග්ගා ගහිතා. තානි හි තීණි සච්චානි අනිච්චානි චෙව අනිච්චත්තා දුක්ඛානි ච. යං අනිච්චඤ්ච දුක්ඛඤ්ච, තං අනත්තාති තානියෙව තීණි ගහිතානි. යං අනිච්චඤ්ච දුක්ඛඤ්ච අනත්තා චාති තෙහි තීහි සහ නිරොධසච්චඤ්ච සඞ්ගහිතං. චත්තාරිපි හි අනත්තායෙව. තං තථන්ති තං සච්චචතුක්කං සභාවභූතං. තං සච්චන්ති තදෙව සච්චචතුක්කං යථාසභාවෙ අවිසංවාදකං. නවහාකාරෙහීතිආදීසු ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති (පටි. ම. 1.3; සං. නි. 4.46) වචනතො අභිඤ්ඤට්ඨෙන, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤට්ඨෙ, සමුදයස්ස පහානට්ඨෙ, මග්ගස්ස භාවනට්ඨෙ, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියට්ඨෙ ආවෙනිකෙපි ඉධ චතූසුපි සච්චෙසු ඤාතපරිඤ්ඤාසබ්භාවතො පරිඤ්ඤට්ඨෙන, චතුසච්චදස්සනෙන පහානසබ්භාවතො පහානට්ඨෙන, චතුසච්චභාවනාසබ්භාවතො භාවනට්ඨෙන, චතුන්නං සච්චානං සච්ඡිකිරියසබ්භාවතො සච්ඡිකිරියට්ඨෙනාති නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. නවහාකාරෙහි තථට්ඨෙනාතිආදීසු පඨමං වුත්තනයෙනෙව යොජනා කාතබ්බා.

१०. 'जे अनित्य आहे...' इत्यादी सामान्य लक्षणाला अग्रभागी ठेवून दाखवले आहे. त्यामध्ये 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे. जे दुःख आहे, ते अनित्य आहे' याने दुःख, समुदय आणि मार्ग ही सत्ये ग्रहण केली आहेत. कारण ती तिन्ही सत्ये अनित्यच आहेत आणि अनित्य असल्यामुळे दुःख देखील आहेत. 'जे अनित्य आणि दुःख आहे, ते अनात्मा आहे' याने तीच तिन्ही सत्ये ग्रहण केली आहेत. 'जे अनित्य, दुःख आणि अनात्मा आहे' याने त्या तिन्हींसोबत निरोधसत्य देखील संग्रहित केले आहे. कारण चारही सत्ये अनात्माच आहेत. 'ते तथ्य आहे' म्हणजे ते चार सत्यांचे चतुष्क स्वभावभूत आहे. 'ते सत्य आहे' म्हणजे तेच चार सत्यांचे चतुष्क यथास्वभावामध्ये अविसंवादक आहे. 'नऊ प्रकारांनी...' इत्यादींमध्ये 'भिक्खूहो, सर्व काही अभिज्ञेय आहे' या वचनानुसार अभिज्ञा-अर्थाने, दुःखाच्या परिज्ञा-अर्थाने, समुदयाच्या प्रहाण-अर्थाने, मार्गाच्या भावना-अर्थाने, निरोधाच्या साक्षात्कृत-अर्थाने - वैयक्तिक रूपाने देखील येथे चारही सत्यांमध्ये ज्ञातपरिज्ञा विद्यमान असल्यामुळे परिज्ञा-अर्थाने, चार सत्यांच्या दर्शनाने प्रहाण होत असल्यामुळे प्रहाण-अर्थाने, चार सत्यांच्या भावनेमुळे भावना-अर्थाने, चार सत्यांच्या साक्षात्काराने साक्षात्कार-अर्थाने, अशा नऊ प्रकारांनी निर्देशित केले आहे असे जाणावे. 'नऊ प्रकारांनी तथार्थ' इत्यादींमध्ये पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीनेच योजना करावी.

11. ද්වාදසහි ආකාරෙහීතිආදීසු තථට්ඨාදයො ඤාණකථායං වුත්තත්ථා. එතෙසං නිද්දෙසෙපි වුත්තනයෙනෙව යොජනා වෙදිතබ්බා.

११. 'बारा प्रकारांनी...' इत्यादींमध्ये तथत्व इत्यादी अर्थ ज्ञानकथेमध्ये सांगितलेलेच आहेत. यांच्या निर्देशातही सांगितलेल्या पद्धतीनेच योजना जाणावी.

12. සච්චානං කති ලක්ඛණානීතිආදීසු උපරි වත්තබ්බානි ඡ ලක්ඛණානි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවසෙන ද්විධා භින්දිත්වා ද්වෙ ලක්ඛණානීති ආහ. තත්ථ [Pg.199] සඞ්ඛතලක්ඛණඤ්ච අසඞ්ඛතලක්ඛණඤ්චාති ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. තීණිමානි, භික්ඛවෙ, අසඞ්ඛතස්ස අසඞ්ඛතලක්ඛණානි න උප්පාදො පඤ්ඤායති, න වයො පඤ්ඤායති, න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති (අ. නි. 3.47-48) එවං වුත්තං සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතමිති ලක්ඛණඤ්ච අසඞ්ඛතස්ස අසඞ්ඛතමිති ලක්ඛණඤ්ච. සඞ්ඛතං පන න ලක්ඛණං, ලක්ඛණං න සඞ්ඛතං. න ච සඞ්ඛතං විනා ලක්ඛණං පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා, නපි ලක්ඛණං විනා සඞ්ඛතං. ලක්ඛණෙන පන සඞ්ඛතං පාකටං හොති.

१२. सत्यांची किती लक्षणे आहेत इत्यादींमध्ये, पुढे सांगावयाच्या सहा लक्षणांना संस्कृत आणि असंस्कृत यांच्या रूपाने दोन प्रकारे विभागून 'दोन लक्षणे' असे म्हटले आहे. त्यात संस्कृत लक्षण आणि असंस्कृत लक्षण म्हणजे—'हे भिक्खूहो, संस्कृताची ही तीन संस्कृत लक्षणे आहेत: उत्पाद प्रज्ञापित होतो, व्यय प्रज्ञापित होतो, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव प्रज्ञापित होतो. हे भिक्खूहो, असंस्कृताची ही तीन असंस्कृत लक्षणे आहेत: उत्पाद प्रज्ञापित होत नाही, व्यय प्रज्ञापित होत नाही, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव प्रज्ञापित होत नाही'—अशा प्रकारे संस्कृताचे 'संस्कृत' हे लक्षण आणि असंस्कृताचे 'असंस्कृत' हे लक्षण सांगितले आहे. परंतु संस्कृत हे लक्षण नाही, आणि लक्षण हे संस्कृत नाही. तसेच संस्कृताशिवाय लक्षण प्रज्ञापित करणे शक्य नाही, आणि लक्षणाशिवाय संस्कृत देखील प्रज्ञापित करणे शक्य नाही. परंतु लक्षणाने संस्कृत प्रकट होते.

පුන තදෙව ලක්ඛණද්වයං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ඡ ලක්ඛණානීති ආහ. සඞ්ඛතානං සච්චානන්ති දුක්ඛසමුදයමග්ගසච්චානං. තානි හි පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කතත්තා සඞ්ඛතානි. උප්පාදොති ජාති. පඤ්ඤායතීති ජානීයති. වයොති භඞ්ගො. ඨිතානං අඤ්ඤථත්තන්ති ඨිතිප්පත්තානං අඤ්ඤථාභාවො ජරා. තිණ්ණං සඞ්ඛතසච්චානං නිප්ඵන්නත්තා උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං වුත්තං, තෙසංයෙව පන උප්පාදස්ස, ජරාය භඞ්ගස්ස ච අනිප්ඵන්නත්තා උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං න වත්තබ්බං. සඞ්ඛතනිස්සිතත්තා උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං න පඤ්ඤායතීති න වත්තබ්බං. සඞ්ඛතවිකාරත්තා පන සඞ්ඛතන්ති වත්තබ්බං. දුක්ඛසමුදයානං උප්පාදජරාභඞ්ගා සච්චපරියාපන්නා, මග්ගසච්චස්ස උප්පාදජරාභඞ්ගා න සච්චපරියාපන්නාති වදන්ති. තත්ථ ‘‘සඞ්ඛතානං උප්පාදක්ඛණෙ සඞ්ඛතාපි උප්පාදලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති, උප්පාදෙ වීතිවත්තෙ සඞ්ඛතාපි ජරාලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති, භඞ්ගක්ඛණෙ සඞ්ඛතාපි ජරාපි භඞ්ගලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායතී’’ති ඛන්ධකවග්ගට්ඨකථායං (සං. නි. අට්ඨ. 2.3.37-38) වුත්තං. අසඞ්ඛතස්ස සච්චස්සාති නිරොධසච්චස්ස. තඤ්හි පච්චයෙහි සමාගම්ම අකතත්තා සයමෙව නිප්ඵන්නන්ති අසඞ්ඛතං. ඨිතස්සාති නිච්චත්තා ඨිතස්ස, න ඨානප්පත්තත්තා. පුන තදෙව ලක්ඛණද්වයං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ද්වාදස ලක්ඛණානීති ආහ.

पुन्हा तेच दोन लक्षणे विस्ताराने दाखवताना 'सहा लक्षणे' असे म्हटले आहे. 'संस्कृतांच्या सत्यांचे' म्हणजे दुःख, समुदाय आणि मार्ग या सत्यांचे. कारण ती प्रत्ययांनी (कारणांनी) एकत्र येऊन बनलेली असल्यामुळे 'संस्कृत' आहेत. 'उत्पाद' म्हणजे जन्म (जाती). 'प्रज्ञापित होतो' म्हणजे जाणला जातो. 'व्यय' म्हणजे भंग (नाश). 'स्थितांचा अन्यथाभाव' म्हणजे स्थितीला प्राप्त झालेल्यांचा अन्यथाभाव (बदल), म्हणजेच जरा (वृद्धत्व). तीन संस्कृत सत्यांच्या निष्पन्नतेमुळे (सिद्धतेमुळे) उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव सांगितले आहेत; परंतु त्यांच्याच उत्पाद, जरा आणि भंगाच्या अनिष्पन्नतेमुळे उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव सांगता येत नाही. 'संस्कृतावर आश्रित असल्यामुळे उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव प्रज्ञापित होत नाही' असे म्हणता येत नाही. परंतु संस्कृताचा विकार असल्यामुळे 'संस्कृत' असे म्हटले पाहिजे. दुःख आणि समुदायाचे उत्पाद, जरा आणि भंग हे सत्यात समाविष्ट आहेत, तर मार्गसत्याचे उत्पाद, जरा आणि भंग हे सत्यात समाविष्ट नाहीत, असे काही आचार्य म्हणतात. त्याविषयी, 'संस्कृतांच्या उत्पादक्षणी संस्कृत देखील, उत्पादलक्षण देखील आणि काळ म्हणून ओळखला जाणारा त्याचा क्षण देखील प्रज्ञापित होतो; उत्पाद निघून गेल्यावर संस्कृत देखील, जरालक्षण देखील आणि काळ म्हणून ओळखला जाणारा त्याचा क्षण देखील प्रज्ञापित होतो; भंगक्षणी संस्कृत देखील, जरा देखील, भंगलक्षण देखील आणि काळ म्हणून ओळखला जाणारा त्याचा क्षण देखील प्रज्ञापित होतो,' असे खन्धकवग्ग अट्ठकथेत म्हटले आहे. 'असंस्कृत सत्याचे' म्हणजे निरोधसत्याचे. कारण ते प्रत्ययांनी एकत्र येऊन न बनल्यामुळे स्वतःच सिद्ध (निष्पन्न) आहे, म्हणून 'असंस्कृत' आहे. 'स्थिताचे' म्हणजे नित्य असल्यामुळे स्थिर असलेल्याचे, स्थितीला प्राप्त झाल्यामुळे नव्हे. पुन्हा तेच दोन लक्षणे विस्ताराने दाखवताना 'बारा लक्षणे' असे म्हटले आहे.

චතුන්නං සච්චානං කති කුසලාතිආදීසු අබ්‍යාකතන්ති විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතං රූපාබ්‍යාකතං නිබ්බානාබ්‍යාකතන්ති චතූසු අබ්‍යාකතෙසු නිබ්බානාබ්‍යාකතං. චත්තාරිපි හි කුසලාකුසලලක්ඛණෙන න බ්‍යාකතත්තා අබ්‍යාකතානි. සියා කුසලන්ති කාමාවචරරූපාවචරාරූපාවචරකුසලානං වසෙන [Pg.200] කුසලම්පි භවෙය්‍ය. සියා අකුසලන්ති තණ්හං ඨපෙත්වා සෙසාකුසලවසෙන. සියා අබ්‍යාකතන්ති කාමාවචරරූපාවචරාරූපාවචරවිපාකකිරියානං රූපානඤ්ච වසෙන. සියා තීණි සච්චානීතිආදීසු සඞ්ගහිතානීති ගණිතානි. වත්ථුවසෙනාති අකුසලකුසලාබ්‍යාකතදුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගසඞ්ඛාතවත්ථුවසෙන. යං දුක්ඛසච්චං අකුසලන්ති ඨපෙත්වා තණ්හං අවසෙසං අකුසලං. අකුසලට්ඨෙන ද්වෙ සච්චානි එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානීති ඉමානි ද්වෙ දුක්ඛසමුදයසච්චානි අකුසලට්ඨෙන එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, අකුසලසච්චං නාම හොතීති අත්ථො. එකසච්චං ද්වීහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතන්ති එකං අකුසලසච්චං ද්වීහි දුක්ඛසමුදයසච්චෙහි සඞ්ගහිතං. යං දුක්ඛසච්චං කුසලන්ති තෙභූමකං කුසලං. ඉමානි ද්වෙ දුක්ඛමග්ගසච්චානි කුසලට්ඨෙන එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, කුසලසච්චං නාම හොති. එකං කුසලසච්චං ද්වීහි දුක්ඛමග්ගසච්චෙහි සඞ්ගහිතං. යං දුක්ඛසච්චං අබ්‍යාකතන්ති තෙභූමකවිපාකකිරියා රූපඤ්ච. ඉමානි ද්වෙ දුක්ඛනිරොධසච්චානි අබ්‍යාකතට්ඨෙන එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, එකං අබ්‍යාකතසච්චං නාම හොති. එකං අබ්‍යාකතසච්චං ද්වීහි දුක්ඛනිරොධසච්චෙහි සඞ්ගහිතං. තීණි සච්චානි එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානීති සමුදයමග්ගනිරොධසච්චානි එකෙන අකුසලකුසලාබ්‍යාකතභූතෙන දුක්ඛසච්චෙන සඞ්ගහිතානි. එකං සච්චං තීහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතන්ති එකං දුක්ඛසච්චං විසුං අකුසලකුසලඅබ්‍යාකතභූතෙහි සමුදයමග්ගනිරොධසච්චෙහි සඞ්ගහිතං. කෙචි පන ‘‘දුක්ඛසමුදයසච්චානි අකුසලට්ඨෙන සමුදයසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, දුක්ඛමග්ගසච්චානි කුසලට්ඨෙන මග්ගසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, න දස්සනට්ඨෙන. දුක්ඛනිරොධසච්චානි අබ්‍යාකතට්ඨෙන නිරොධසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, න අසඞ්ඛතට්ඨෙනා’’ති වණ්ණයන්ති.

चार सत्यांपैकी किती कुशल आहेत इत्यादींमध्ये, 'अव्याकृत' म्हणजे विपाक-अव्याकृत, क्रिया-अव्याकृत, रूप-अव्याकृत आणि निर्वाण-अव्याकृत या चार अव्याकृतांपैकी निर्वाण-अव्याकृत होय. कारण हे चारही कुशल किंवा अकुशल लक्षणांनी व्याकृत (स्पष्ट) न केल्यामुळे 'अव्याकृत' आहेत. 'कदाचित कुशल' म्हणजे कामावचर, रूपावचर आणि अरूपावचर कुशलांच्या रूपाने कुशल देखील असू शकते. 'कदाचित अकुशल' म्हणजे तृष्णेला वगळून उर्वरित अकुशलांच्या रूपाने. 'कदाचित अव्याकृत' म्हणजे कामावचर, रूपावचर, अरूपावचर विपाक आणि क्रिया, तसेच रूपांच्या रूपाने. 'कदाचित तीन सत्ये' इत्यादींमध्ये 'संग्रहित' म्हणजे मोजलेले. 'वस्तूच्या रूपाने' म्हणजे अकुशल, कुशल, अव्याकृत, दुःख, समुदाय, निरोध आणि मार्ग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वस्तूंच्या रूपाने. 'जे दुःखसत्य अकुशल आहे' म्हणजे तृष्णेला वगळून उर्वरित अकुशल होय. 'अकुशल अर्थाने दोन सत्ये एका सत्यात संग्रहित आहेत' म्हणजे ही दुःख आणि समुदाय ही दोन सत्ये अकुशल अर्थाने एका सत्यात संग्रहित आहेत, म्हणजेच ते 'अकुशल सत्य' नावाचे होते, असा अर्थ आहे. 'एक सत्य दोन सत्यांनी संग्रहित आहे' म्हणजे एक अकुशल सत्य दुःख आणि समुदाय या दोन सत्यांनी संग्रहित आहे. 'जे दुःखसत्य कुशल आहे' म्हणजे त्रिभूमिक कुशल होय. ही दुःख आणि मार्ग ही दोन सत्ये कुशल अर्थाने एका सत्यात संग्रहित आहेत, म्हणजेच ते 'कुशल सत्य' नावाचे होते. एक कुशल सत्य दुःख आणि मार्ग या दोन सत्यांनी संग्रहित आहे. 'जे दुःखसत्य अव्याकृत आहे' म्हणजे त्रिभूमिक विपाक, क्रिया आणि रूप होय. ही दुःख आणि निरोध ही दोन सत्ये अव्याकृत अर्थाने एका सत्यात संग्रहित आहेत, म्हणजेच ते 'अव्याकृत सत्य' नावाचे होते. एक अव्याकृत सत्य दुःख आणि निरोध या दोन सत्यांनी संग्रहित आहे. 'तीन सत्ये एका सत्यात संग्रहित आहेत' म्हणजे समुदाय, मार्ग आणि निरोध ही सत्ये एका अकुशल-कुशल-अव्याकृत स्वरूप दुःखसत्यात संग्रहित आहेत. 'एक सत्य तीन सत्यांनी संग्रहित आहे' म्हणजे एक दुःखसत्य स्वतंत्रपणे अकुशल, कुशल आणि अव्याकृत स्वरूप समुदाय, मार्ग आणि निरोध या सत्यांनी संग्रहित आहे. परंतु काही आचार्य असे वर्णन करतात की, 'दुःख आणि समुदाय सत्ये अकुशल अर्थाने समुदायसत्यात संग्रहित आहेत; दुःख आणि मार्ग सत्ये कुशल अर्थाने मार्गसत्यात संग्रहित आहेत, दर्शन अर्थाने नव्हे; दुःख आणि निरोध सत्ये अव्याकृत अर्थाने निरोधसत्यात संग्रहित आहेत, असंस्कृत अर्थाने नव्हे.'

2. දුතියසුත්තන්තපාළිවණ්ණනා

२. द्वितीय सुत्तंतपाळीचे वर्णन (टीका).

13. පුන අඤ්ඤස්ස සුත්තන්තස්ස අත්ථවසෙන සච්චප්පටිවෙධං නිද්දිසිතුකාමො පුබ්බෙ මෙ, භික්ඛවෙතිආදිකං සුත්තන්තං ආහරිත්වා දස්සෙසි. තත්ථ පුබ්බෙ මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධාති භික්ඛවෙ, මම සම්බොධිතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො පුබ්බෙ. අනභිසම්බුද්ධස්සාති සබ්බධම්මෙ අප්පටිවිද්ධස්ස. බොධිසත්තස්සෙව සතොති බොධිසත්තභූතස්සෙව. එතදහොසීති බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස එතං පරිවිතක්කිතං අහොසි. අස්සාදොති අස්සාදීයතීති අස්සාදො. ආදීනවොති දොසො. නිස්සරණන්ති අපගමනං. සුඛන්ති [Pg.201] සුඛයතීති සුඛං, යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. සොමනස්සන්ති පීතිසොමනස්සයොගතො සොභනං මනො අස්සාති සුමනො, සුමනස්ස භාවො සොමනස්සං, සුඛමෙව පීතියොගතො විසෙසිතං. අනිච්චන්ති අද්ධුවං. දුක්ඛන්ති දුක්ඛවත්ථුත්තා සඞ්ඛාරදුක්ඛත්තා ච දුක්ඛං. විපරිණාමධම්මන්ති අවසී හුත්වා ජරාභඞ්ගවසෙන පරිවත්තනපකතිකං. එතෙන අනත්තභාවො වුත්තො හොති. ඡන්දරාගවිනයොති ඡන්දසඞ්ඛාතස්ස රාගස්ස සංවරණං, න වණ්ණරාගස්ස. ඡන්දරාගප්පහානන්ති තස්සෙව ඡන්දරාගස්ස පජහනං.

१३. पुन्हा दुसऱ्या सुत्ताच्या अर्थाच्या आधारे सत्य-प्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) दाखविण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'पुब्बे मे, भिक्खवे' इत्यादी सुत्त उद्धृत करून दाखविले आहे. तेथे 'पुब्बे मे, भिक्खवे, सम्बोधा' म्हणजे "हे भिक्खूहो, माझ्या संबोधीच्या (सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या) पूर्वी". 'अनभिसम्बुद्धस्स' म्हणजे सर्व धर्मांचा (सत्याचा) साक्षात्कार न झालेल्या. 'बोधिसत्तस्सेव सतो' म्हणजे बोधिसत्व असतानाच. 'एतदहोसि' म्हणजे बोधी-पल्लंगावर बसलेले असताना असा विचार मनात आला. 'अस्सादो' म्हणजे ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो आस्वाद. 'आदीनवो' म्हणजे दोष. 'निस्सरणं' म्हणजे सुटका (बाहेर पडणे). 'सुखं' म्हणजे जे सुख देते ते सुख; ज्याला ते उत्पन्न होते, त्याला सुखी करते, असा अर्थ आहे. 'सोमनस्सं' म्हणजे प्रीती आणि सौमनस्याच्या योगाने ज्याचे मन शोभिवंत (प्रसन्न) आहे तो 'सुमन' होय; आणि सुमनाचा भाव म्हणजे 'सौमनस्य' होय. प्रीतीच्या योगाने विशेष झालेले सुखच सौमनस्य होय. 'अनिच्चं' म्हणजे अध्रुव (अशाश्वत). 'दुक्खं' म्हणजे दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे आणि संस्कार-दुःखतेमुळे दुःख होय. 'विपरिणामधम्मं' म्हणजे स्वतःच्या वशमध्ये नसून जरा आणि भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने बदलण्याचा स्वभाव असणारे. याद्वारे अनात्मभाव (अनात्मता) सांगितला गेला आहे. 'छन्दरागविनयो' म्हणजे 'छंद' नावाच्या रागाचा (आसक्तीचा) संवर (निरोध) करणे, वर्णाच्या रागाचा (रंगाच्या आसक्तीचा) नव्हे. 'छन्दरागप्पहानं' म्हणजे त्याच छंदरागाचा त्याग करणे.

යාවකීවඤ්චාතිආදීසු යාව ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං…පෙ… යථාභූතං නාබ්භඤ්ඤාසිං න අධිකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිං, තාව අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අනුත්තරං සබ්බඤ්ඤුභාවං අභිසම්බුද්ධො අභිසමෙතාවී අරහන්ති නෙවාහං පච්චඤ්ඤාසිං නෙව පටිඤ්ඤං අකාසින්ති සම්බන්ධතො අත්ථො. කීවඤ්චාති නිපාතමත්තං. යතොති යස්මා, යදා වා. අථාති අනන්තරං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදීති දස්සනකිච්චකරණෙන දස්සනසඞ්ඛාතං පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච මෙ උප්පජ්ජි. අකුප්පාති කොපෙතුං චාලෙතුං අසක්කුණෙය්‍යා. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. එතාය එව ඵලපච්චවෙක්ඛණාය මග්ගනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණාපි වුත්තාව හොන්ති. අයමන්තිමා ජාතීති අයං පච්ඡිමා ඛන්ධප්පවත්ති. නත්ථිදානි පුනබ්භවොති ඉදානි පුන උප්පත්ති නත්ථි. එතෙන පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා වුත්තා. අරහතො හි අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා න හොති.

'यावकीवञ्च' इत्यादी वाक्यांमध्ये - "जोपर्यंत मी या पाच उपादानस्कंधांच्या... (पेय्याल)... यथार्थ स्वरूपाला जाणले नाही, अधिक ज्ञानाने त्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केला नाही, तोपर्यंत मी अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा, अनुत्तर सर्वज्ञभावाचा साक्षात्कार केला आहे, असे मी मान्य केले नाही किंवा तशी प्रतिज्ञा केली नाही," असा संबंधानुसार अर्थ समजून घ्यावा. 'कीवञ्च' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'यतो' म्हणजे ज्या कारणाने किंवा ज्या वेळी. 'अथ' म्हणजे त्यानंतर लगेचच. 'नाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि' म्हणजे दर्शनकृत्य (पाहण्याचे कार्य) करण्याच्या स्वरूपात दर्शनसंज्ञक 'पच्चवेक्खण-ज्ञान' (प्रत्यावेक्षण ज्ञान) मला उत्पन्न झाले. 'अकुप्पा' म्हणजे जिला क्षोभित किंवा विचलित करणे अशक्य आहे अशी. 'विमुत्ति' म्हणजे अर्हत्त्वफल-विमुक्ती. याच फल-प्रत्यावेक्षणाद्वारे मार्ग आणि निर्वाणाचे प्रत्यावेक्षण देखील सांगितले गेले आहे. 'अय मन्तिमा जाति' म्हणजे ही अंतिम स्कंध-प्रवृत्ती (जन्म) आहे. 'नत्थिदानि पुनब्भवो' म्हणजे आता पुन्हा जन्म नाही. याद्वारे प्रहीण (नष्ट झालेल्या) क्लेशांचे प्रत्यावेक्षण सांगितले आहे. कारण अर्हंताला उर्वरित क्लेशांचे प्रत्यावेक्षण नसते.

3. දුතියසුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

३. द्वितीय सुत्तन्त-निर्देश-वर्णना समाप्त.

14. සච්චප්පටිවෙධඤාණයොජනක්කමෙ ච අයං රූපස්ස අස්සාදොති පහානප්පටිවෙධොති පුබ්බභාගෙ ‘‘අයං තණ්හාසම්පයුත්තො රූපස්ස අස්සාදො’’ති ඤත්වා මග්ගක්ඛණෙ සමුදයප්පහානසඞ්ඛාතො සමුදයසච්චප්පටිවෙධො. සමුදයසච්චන්ති සමුදයසච්චප්පටිවෙධඤාණං. අරියසච්චාරම්මණඤාණම්පි හි ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ චතූසු අරියසච්චෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.300) විය ‘‘සච්ච’’න්ති වුච්චති. අයං රූපස්ස ආදීනවොති පරිඤ්ඤාපටිවෙධොති පුබ්බභාගෙ ‘‘අයං රූපස්ස ආදීනවො’’ති ඤත්වා මග්ගක්ඛණෙ දුක්ඛපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතො දුක්ඛසච්චප්පටිවෙධො. දුක්ඛසච්චන්ති දුක්ඛසච්චප්පටිවෙධඤාණං. ඉදං රූපස්ස නිස්සරණන්ති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධොති පුබ්බභාගෙ ‘‘ඉදං රූපස්ස නිස්සරණ’’න්ති [Pg.202] ඤත්වා මග්ගක්ඛණෙ නිරොධසච්ඡිකිරියාසඞ්ඛාතො නිරොධසච්චප්පටිවෙධො. නිරොධසච්චන්ති නිරොධසච්චාරම්මණං නිරොධසච්චප්පටිවෙධඤාණං. යා ඉමෙසු තීසු ඨානෙසූති ඉමෙසු යථාවුත්තෙසු තීසු සමුදයදුක්ඛනිරොධෙසු පටිවෙධවසෙන පවත්තා යා දිට්ඨි යො සඞ්කප්පොති යොජනා. භාවනාපටිවෙධොති අයං මග්ගභාවනාසඞ්ඛාතො මග්ගසච්චප්පටිවෙධො. මග්ගසච්චන්ති මග්ගසච්චප්පටිවෙධඤාණං.

१४. सत्य-प्रतिवेध ज्ञानाच्या योजनेच्या क्रमामध्ये - 'अयं रूपस्स अस्सादो' (हा रूपाचा आस्वाद आहे) हा प्रहाण-प्रतिवेध आहे. पूर्वभागात "हा तृष्णा-संप्रयुक्त रूपाचा आस्वाद आहे" असे जाणून, मार्गक्षणी 'समुदय-प्रहाण' संज्ञक असलेला हा 'समुदयसत्य-प्रतिवेध' (समुदय सत्याचा साक्षात्कार) आहे. 'समुदयसच्चं' म्हणजे समुदयसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय. कारण, "जे काही कुशल धर्म आहेत, ते सर्व चार आर्य सत्यांमध्ये समाविष्ट होतात" इत्यादी वाक्यांप्रमाणे (म. नि. १.३००) आर्यसत्याला आलंबन बनविणाऱ्या ज्ञानाला देखील 'सत्य' असे म्हटले जाते. 'अयं रूपस्स आदीनवो' (हा रूपाचा दोष आहे) हा परिज्ञा-प्रतिवेध आहे. पूर्वभागात "हा रूपाचा दोष आहे" असे जाणून, मार्गक्षणी 'दुःख-परिज्ञा' संज्ञक असलेला हा 'दुःखसत्य-प्रतिवेध' आहे. 'दुक्खसच्चं' म्हणजे दुःखसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय. 'इदं रूपस्स निस्सरणं' (ही रूपापासून सुटका आहे) हा साक्षात्क्रिया-प्रतिवेध आहे. पूर्वभागात "ही रूपापासून सुटका (निर्वाण) आहे" असे जाणून, मार्गक्षणी 'निरोध-साक्षात्क्रिया' संज्ञक असलेला हा 'निरोधसत्य-प्रतिवेध' आहे. 'निरोधसच्चं' म्हणजे निरोधसत्याला आलंबन बनविणारे निरोधसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय. 'या इमेसु तीसु ठानेसु' म्हणजे या वर सांगितलेल्या तीन स्थानांमध्ये (समुदय, दुःख आणि निरोध यांमध्ये) प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेली जी दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) आणि जो संकल्प (सम्यक् संकल्प) आहे, अशी योजना करावी. 'भावनाप्रतिवेध' म्हणजे मार्ग-भावना संज्ञक असलेला हा 'मार्गसत्य-प्रतिवेध' होय. 'मग्गसच्चं' म्हणजे मार्गसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय.

15. පුන අපරෙන පරියායෙන සච්චානි ච සච්චප්පටිවෙධඤ්ච දස්සෙන්තො සච්චන්ති කතිහාකාරෙහි සච්චන්තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තා බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නා ජරාමරණාදිකස්ස දුක්ඛසච්චස්ස ජාතිආදිකං සමුදයසච්චං ‘‘කිං නු ඛො’’ති එසන්ති, තථා එසන්තා ච ජරාමරණාදිකස්ස දුක්ඛසච්චස්ස ජාතිආදිකං සමුදයසච්චං ‘‘පච්චයො’’ති වවත්ථපෙන්තො පරිග්ගණ්හන්ති, තස්මා සා ච එසනා සො ච පරිග්ගහො සච්චානං එසනත්තා පරිග්ගහත්තා ච ‘‘සච්ච’’න්ති කත්වා එසනට්ඨෙන පරිග්ගහට්ඨෙනාති වුත්තං. අයඤ්ච විධි පච්චෙකබුද්ධානම්පි පච්චයපරිග්ගහෙ ලබ්භතියෙව, සාවකානං පන අනුස්සවවසෙන පච්චයපරිග්ගහෙ ලබ්භති. පටිවෙධට්ඨෙනාති පුබ්බභාගෙ තථා එසිතානං පරිග්ගහිතානඤ්ච මග්ගක්ඛණෙ එකපටිවෙධට්ඨෙන.

१५. पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने (पद्धतीने) सत्ये आणि सत्याचा प्रतिवेध दाखविताना 'सच्चन्ति कतिहाकारेहि सच्चं' (सत्य किती आकारांनी सत्य असते) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, ज्याअर्थी सर्वच सर्वज्ञ बोधिसत्व बोधी-पल्लंगावर बसून जरा-मरणादी दुःखसत्याचे 'जाती' इत्यादी समुदयसत्य "काय बरे आहे?" शोधतात, आणि शोधत असताना जरा-मरणादी दुःखसत्याचे 'जाती' इत्यादी समुदयसत्य हेच "कारण" आहे असे निश्चित करून ग्रहण करतात; म्हणून तो शोध (एषणा) आणि ते ग्रहण, सत्यांचा शोध घेतल्यामुळे आणि ग्रहण केल्यामुळे 'सत्य' मानून 'शोधण्याच्या अर्थाने (एषणार्थेने) आणि ग्रहण करण्याच्या अर्थाने (परिग्रहार्थेने)' असे म्हटले आहे. हा विधी प्रत्येकबुद्धांच्या बाबतीतही प्रत्यय-परिग्रहामध्ये (कारणांच्या ग्रहणामध्ये) प्राप्त होतोच; परंतु श्रावकांच्या बाबतीत अनुश्रवाच्या (ऐकण्याच्या किंवा परंपरेच्या) आधारे प्रत्यय-परिग्रहामध्ये प्राप्त होतो. 'प्रतिवेधार्थेने' म्हणजे पूर्वभागात अशा प्रकारे शोधलेल्या आणि ग्रहण केलेल्या सत्यांचा मार्गक्षणी एकाच प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) अर्थाने (साक्षात्कार होतो).

කිංනිදානන්තිආදීසු නිදානාදීනි සබ්බානි කාරණවෙවචනානි. කාරණඤ්හි යස්මා ඵලං නිදෙති ‘‘හන්ද නං ගණ්හථා’’ති අප්පෙති විය, තස්මා ‘‘නිදාන’’න්ති වුච්චති. යස්මා ඵලං තතො සමුදෙති, ජායති, පභවති; තස්මා සමුදයො, ජාති, පභවොති වුච්චති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – කිං නිදානං එතස්සාති කිංනිදානං. කො සමුදයො එතස්සාති කිංසමුදයං. කා ජාති එතස්සාති කිංජාතිකං. කො පභවො එතස්සාති කිංපභවං. යස්මා පන තස්ස ජාති යථාවුත්තෙන අත්ථෙන නිදානඤ්චෙව සමුදයො ච ජාති ච පභවො ච, තස්මා ජාතිනිදානන්තිආදිමාහ. ජරාමරණන්ති දුක්ඛසච්චං. ජරාමරණසමුදයන්ති තස්ස පච්චයං සමුදයසච්චං. ජරාමරණනිරොධන්ති නිරොධසච්චං. ජරාමරණනිරොධගාමිනිං පටිපදන්ති මග්ගසච්චං. ඉමිනාව නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'किंनिदानं' इत्यादी शब्दांमध्ये - निदान इत्यादी सर्व शब्द 'कारणा'चे समानार्थी शब्द आहेत. कारण, ज्याअर्थी कारण हे फळाला प्रस्थापित करते, जणू काही "घ्या, हे ग्रहण करा" असे सोपवते, म्हणून त्याला 'निदान' म्हटले जाते. ज्याअर्थी फळ त्यापासून समुदित होते (उत्पन्न होते), जन्मते, प्रभवते (सुरू होते); म्हणून त्याला 'समुदय', 'जाती', 'प्रभव' असे म्हटले जाते. येथे हा अर्थ आहे - याचे निदान (कारण) काय आहे? म्हणून 'किंनिदानं'. याचा समुदय काय आहे? म्हणून 'किंसमुदयं'. याची जाती (उत्पत्ती) काय आहे? म्हणून 'किंजातिकं'. याचा प्रभव (उगम) काय आहे? म्हणून 'किंपभवं'. परंतु, ज्याअर्थी त्याची 'जाती' वर सांगितलेल्या अर्थाने निदान, समुदय, जाती आणि प्रभव देखील आहे, म्हणून 'जातिनिदानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'जरामरणं' म्हणजे दुःखसत्य होय. 'जरामरणसमुदयं' म्हणजे त्याचे कारण असलेले समुदयसत्य होय. 'जरामरणनिरोधं' म्हणजे निरोधसत्य होय. 'जरामरणनिरोधगामिनी पटिपदा' म्हणजे मार्गसत्य होय. याच पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा.

16. නිරොධප්පජානනාති ආරම්මණකරණෙන නිරොධස්ස පජානනා. ජාති සියා දුක්ඛසච්චං, සියා සමුදයසච්චන්ති භවපච්චයා පඤ්ඤායනට්ඨෙන දුක්ඛසච්චං[Pg.203], ජරාමරණස්ස පච්චයට්ඨෙන සමුදයසච්චං. එස නයො සෙසෙසුපි. අවිජ්ජා සියා දුක්ඛසච්චන්ති පන ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයට්ඨෙනාති.

१६. 'निरोधप्पजानना' म्हणजे आलंबन करण्याच्या द्वारे निरोधाला जाणणे (जाणण्याची प्रज्ञा). 'जाति सिया दुक्खसच्चं, सिया समुदयसच्चं' म्हणजे भव-प्रत्ययामुळे (भवाच्या कारणामुळे) प्रगट होण्याच्या अर्थाने दुःखसत्य आहे, आणि जरा-मरणाचे कारण असण्याच्या अर्थाने समुदयसत्य आहे. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'अविज्जा सिया दुक्खसच्चं' म्हणजे आसव-समुदयामुळे अविद्या-समुदयाच्या अर्थाने (दुःखसत्य आहे).

සච්චකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सत्यकथा-वर्णना समाप्त झाली.

3. බොජ්ඣඞ්ගකථා

३. बोज्झंगकथा

බොජ්ඣඞ්ගකථාවණ්ණනා

बोज्झंगकथा-वर्णना

17. ඉදානි සච්චප්පටිවෙධසිද්ධං බොජ්ඣඞ්ගවිසෙසං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය බොජ්ඣඞ්ගකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව බොජ්ඣඞ්ගාති බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. කිං වුත්තං හොති (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.182) – යා හි අයං ධම්මසාමග්ගී, යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති, බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය වුට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’ති (සං. නි. 5.378; දී. නි. 3.143). තස්සා ධම්මසාමග්ගීසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං අත්ථො අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තො.

१७. आता, सत्य-प्रतिवेधाने (सत्याच्या साक्षात्काराने) सिद्ध झालेल्या बोध्यंगांच्या वैशिष्ट्यांचे दर्शन घडविणाऱ्या, सुत्ताला अग्रभागी ठेवून केलेल्या बोध्यंग-कथेचे अपूर्व अर्थ-स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्या बोध्यंग-कथेत, प्रथम सुत्ताच्या संदर्भात 'बोध्यंग' म्हणजे बोधीचे (ज्ञानाचे) अंग किंवा बोध प्राप्त करणाऱ्याचे (आर्य श्रावकाचे) अंग, म्हणून त्यांना 'बोध्यंग' असे म्हटले आहे. याचा काय अर्थ आहे? जी ही धर्मांची समग्रता (एकत्र येणे) आहे, जी लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होते; जी आळस (लीन), उद्धच्च (चंचलता), आसक्ती, प्रयत्न, कामसुखल्लिकानुयोग, अत्तकिलमथानुयोग, उच्छेदवाद, शाश्वतवाद इत्यादी अनेक उपद्रवांची (अडथळ्यांची) विरोधी आहे; आणि जी सती (स्मृती), धम्मविचय (धर्मप्रविचय), विरिय (वीर्य), पीती (प्रीती), पस्सद्धि (प्रश्रब्धी), समाधी व उपेक्खा (उपेक्षा) या स्वरूपातील धर्म-समग्रता आहे; ज्या धर्म-समग्रतेमुळे आर्य श्रावक जागृत होतो (बोध प्राप्त करतो), म्हणून तिला 'बोधी' असे म्हटले जाते. 'जागृत होतो' म्हणजे क्लेशांच्या प्रवाहाच्या निद्रेतून उठतो, किंवा चार आर्यसत्यांचा वेध घेतो (साक्षात्कार करतो), किंवा निर्वाणाचाच प्रत्यक्ष अनुभव घेतो, असा याचा अर्थ आहे. जसे म्हटले आहे – "सात बोध्यंगांची भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केला." त्या धर्म-समग्रता नावाच्या बोधीचे जे अवयव (अंग) आहेत, ते 'बोध्यंग' होत; जसे ध्यानाचे अंग (ध्यानांग) किंवा मार्गाचे अंग (मार्गांग) इत्यादी. तसेच, जो कोणी या वर सांगितलेल्या प्रकारच्या धर्म-समग्रतेने जागृत होतो, त्या आर्य श्रावकाला 'बोधी' (जागृत पुरुष) असे म्हटले जाते; त्या बोध प्राप्त करणाऱ्याचे (जागृत पुरुषाचे) जे अवयव आहेत, त्यांनाही 'बोध्यंग' म्हणतात, जसे सेनेचे अवयव (सेनांग) किंवा रथाचे अवयव (रथांग) इत्यादी. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे – "बोध प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) जे अंग आहेत, ते बोध्यंग होत." सति-संबोध्यंग इत्यादींचा अर्थ 'अभिज्ञेय-निद्देस' मध्ये सांगितला आहे.

බොජ්ඣඞ්ගත්ථනිද්දෙසෙ බොධාය සංවත්තන්තීති බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති. කස්ස බුජ්ඣනත්ථාය? මග්ගඵලෙහි නිබ්බානස්ස පච්චවෙක්ඛණාය කතකිච්චස්ස බුජ්ඣනත්ථාය, මග්ගෙන වා කිලෙසනිද්දාතො පබුජ්ඣනත්ථාය ඵලෙන පබුද්ධභාවත්ථායාපීති වුත්තං හොති. බලවවිපස්සනායපි බොජ්ඣඞ්ගා බොධාය සංවත්තන්ති[Pg.204]. තස්මා අයං විපස්සනාමග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගානං සාධාරණත්ථො. තීසුපි හි ඨානෙසු බොධාය නිබ්බානපටිවෙධාය සංවත්තන්ති. එතෙන බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගාතිආදීහි පඤ්චහි චතුක්කෙහි වුත්තානං බොජ්ඣඞ්ගානං උප්පත්තිට්ඨානං අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තං. අපි ච බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගානං සකිච්චකරණෙ සමත්ථභාවදස්සනත්ථං කත්තුනිද්දෙසො. බුජ්ඣනට්ඨෙනාති සකිච්චකරණසමත්ථත්තෙපි සති කත්තුනො අභාවදස්සනත්ථං භාවනිද්දෙසො. බොධෙන්තීති බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය බුජ්ඣන්තානං යොගීනං පයොජකත්තා බොජ්ඣඞ්ගානං හෙතුකත්තුනිද්දෙසො. බොධනට්ඨෙනාති පඨමං වුත්තනයෙනෙව පයොජකහෙතුකත්තුනා භාවනිද්දෙසො. එතෙහි බොධියා අඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බොධිපක්ඛියට්ඨෙනාති බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති ලද්ධනාමස්ස යොගිස්ස පක්ඛෙ භවත්තා. අයමෙතෙසං යොගිනො උපකාරකත්තනිද්දෙසො. එතෙහි බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බුද්ධිලභනට්ඨෙනාතිආදිකෙ ඡක්කෙ බුද්ධිලභනට්ඨෙනාති යොගාවචරෙන බුද්ධියා පාපුණනට්ඨෙන. රොපනට්ඨෙනාති සත්තානං පතිට්ඨාපනට්ඨෙන. පාපනට්ඨෙනාති පතිට්ඨාපිතාය නිට්ඨාපනට්ඨෙන. ඉමෙ විපස්සනාබොජ්ඣඞ්ගා පති-අභි-සං-ඉති තීහි උපසග්ගෙහි විසෙසිතා මග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගාති වදන්ති. සබ්බෙසම්පි ධම්මවොහාරෙන නිද්දිට්ඨානං බොජ්ඣඞ්ගානං බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.

'बोध्यंग-अर्थ-निद्देस' मध्ये "बोधासाठी संवर्तित होतात" (bodhāya saṃvattanti) म्हणजे जागृत होण्यासाठी संवर्तित होतात. कोणाच्या जागृत होण्यासाठी? मार्ग व फलांद्वारे निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्या, कृतकृत्य झालेल्या पुद्गलाच्या जागृत होण्यासाठी; किंवा मार्गाद्वारे क्लेशरूप निद्रेतून जागे होण्यासाठी आणि फलाद्वारे जागृत अवस्थेत राहण्यासाठी, असा याचा अर्थ आहे. बलवान विपश्यनेमध्येही बोध्यंग हे बोधासाठी संवर्तित होतात. म्हणून हा विपश्यना, मार्ग आणि फल या तिन्ही अवस्थांमधील बोध्यंगांचा साधारण (सामायिक) अर्थ आहे. कारण तिन्ही स्थानांमध्ये ते बोधासाठी म्हणजेच निर्वाण-प्रतिवेधासाठी संवर्तित होतात. याद्वारे "बोधीचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे. "जागृत होतात म्हणून बोध्यंग" (bujjhantīti bojjhaṅgā) इत्यादी पाच चतुष्कांद्वारे सांगितलेल्या बोध्यंगांचे उत्पत्ती-स्थान 'अभिज्ञेय-निद्देस' मध्ये सांगितले आहे. शिवाय, "जागृत होतात" (bujjhanti) हा शब्द बोध्यंगांच्या स्वतःचे कार्य करण्यातील सामर्थ्य दर्शवण्यासाठी 'कर्तृ-निर्देश' (kattuniddeso) आहे. "जागृत होण्याच्या अर्थाने" (bujjhanaṭṭhena) हा शब्द स्वतःचे कार्य करण्याचे सामर्थ्य असतानाही इतर कोणत्याही कर्त्याचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'भाव-निर्देश' (bhāvaniddeso) आहे. "जागृत करतात" (bodhenti) हा शब्द बोध्यंगांच्या भावनेने जागृत होणाऱ्या योगींना प्रवृत्त (प्रेरित) करत असल्यामुळे बोध्यंगांचा 'हेतुकर्तृ-निर्देश' (hetukattuniddeso) आहे. "जागृत करण्याच्या अर्थाने" (bodhanaṭṭhena) हा शब्द पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीनेच प्रेरक हेतुकर्त्याद्वारे 'भाव-निर्देश' आहे. या शब्दांद्वारे "बोधीचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे. "बोधिपक्षीय अर्थाने" (bodhipakkhiyaṭṭhena) म्हणजे जागृत होण्याच्या अर्थाने 'बोधी' हे नाव प्राप्त केलेल्या योगीच्या पक्षात (बाजूने) असल्यामुळे. हा या बोध्यंगांचा योगीला उपकार (मदत) करण्याचा निर्देश आहे. या शब्दांद्वारे "बोध प्राप्त करणाऱ्याचे (योगीचे) अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे. "बुद्धी प्राप्त करण्याच्या अर्थाने" (buddhilabhanaṭṭhena) इत्यादी सहा प्रकारांमध्ये, "बुद्धी प्राप्त करण्याच्या अर्थाने" म्हणजे योगावकराने (साधकाने) बुद्धीद्वारे (विपश्यना प्रज्ञेद्वारे) बोधीप्रत पोहोचण्याच्या अर्थाने. "रोपण करण्याच्या अर्थाने" (ropanaṭṭhena) म्हणजे प्राण्यांना मार्ग-फलामध्ये प्रस्थापित करण्याच्या अर्थाने. "प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने" (pāpanaṭṭhena) म्हणजे प्रस्थापित केलेल्या मार्गाची समाप्ती (पूर्तता) करण्याच्या अर्थाने. हे विपश्यना-बोध्यंग 'पति' (pati), 'अभि' (abhi) आणि 'सं' (saṃ) या तीन उपसर्गांनी विशेषित होऊन मार्ग-फल-बोध्यंग बनतात, असे आचार्य म्हणतात. धर्म-व्यवहाराने (धर्माच्या संज्ञेने) निर्देशित केलेल्या सर्वच बोध्यंगांच्या बाबतीत "बोधीचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

මූලමූලකාදිදසකවණ්ණනා

मूल-मूलक इत्यादी दहा प्रकारांचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

18. මූලට්ඨෙනාතිආදිකෙ මූලමූලකෙ දසකෙ මූලට්ඨෙනාති විපස්සනාදීසු පුරිමා පුරිමා බොජ්ඣඞ්ගා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං බොජ්ඣඞ්ගානඤ්ච සහජාතධම්මානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච මූලට්ඨෙන. මූලචරියට්ඨෙනාති මූලං හුත්වා චරියා පවත්ති මූලචරියා. තෙන මූලචරියට්ඨෙන, මූලං හුත්වා පවත්තනට්ඨෙනාති අත්ථො. මූලපරිග්ගහට්ඨෙනාති තෙ එව බොජ්ඣඞ්ගා ආදිතො පභුති උප්පාදනත්ථාය පරිගය්හමානත්තා පරිග්ගහා, මූලානියෙව පරිග්ගහා මූලපරිග්ගහා. තෙන මූලපරිග්ගහට්ඨෙන. තෙ එව අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිවාරවසෙන පරිවාරට්ඨෙන. භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිපූරණට්ඨෙන. නිට්ඨං පාපුණනවසෙන පරිපාකට්ඨෙන. තෙ එව මූලානි ච ඡබ්බිධා පභෙදභින්නත්තා පටිසම්භිදා චාති මූලපටිසම්භිදා. තෙන මූලපටිසම්භිදට්ඨෙන. මූලපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙනාති බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තස්ස යොගිනො තං මූලපටිසම්භිදං පාපනට්ඨෙන[Pg.205]. තස්සෙව යොගිනො තස්සා මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන. සෙසෙසුපි ඊදිසෙසු පුග්ගලවොහාරෙසු බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පීති ඊදිසෙසුපි නිට්ඨාවචනෙසු ඵලබොජ්ඣඞ්ගාති වෙදිතබ්බං. වසීභාවං පත්තානන්තිපි පාඨො.

१८. "मूळ असण्याच्या अर्थाने" (mūlaṭṭhena) इत्यादी मूल-मूलक दहा प्रकारांमध्ये, "मूळ असण्याच्या अर्थाने" म्हणजे विपश्यना इत्यादींमध्ये पूर्वी-पूर्वी उत्पन्न झालेले बोध्यंग हे नंतर-नंतर उत्पन्न होणाऱ्या बोध्यंगांचे, सहजात धर्मांचे आणि परस्परांचे मूळ (आधार) असण्याच्या अर्थाने होय. "मूळ-चर्या अर्थाने" (mūlacariyaṭṭhena) म्हणजे मूळ बनून प्रवृत्ती (वर्तन) होणे ही 'मूळ-चर्या' होय. त्या मूळ-चर्या अर्थाने, म्हणजेच मूळ बनून प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने, असा याचा अर्थ आहे. "मूळ-परिग्रह अर्थाने" (mūlapariggahaṭṭhena) म्हणजे तेच बोध्यंग सुरुवातीपासून उत्पन्न करण्यासाठी ग्रहण (स्वीकार) केले जात असल्यामुळे 'परिग्रह' होत; मूळ असलेलेच परिग्रह म्हणजे 'मूळ-परिग्रह' होय. त्या मूळ-परिग्रह अर्थाने. तेच बोध्यंग परस्परांना वेढून राहण्याच्या स्वरूपात 'परिवार अर्थाने' (parivāraṭṭhena), भावनेच्या परिपूर्णतेच्या स्वरूपात 'परिपूर्णता अर्थाने' (paripūraṇaṭṭhena), आणि समाप्तीप्रत (निश्चयाप्रत) पोहोचण्याच्या स्वरूपात 'परिपक्वता अर्थाने' (paripākaṭṭhena) असतात. तेच बोध्यंग मूळ आहेत आणि सहा प्रकारच्या भेदांमुळे प्रतिसंभिदा देखील आहेत, म्हणून त्यांना 'मूळ-प्रतिसंभिदा' म्हणतात. त्या मूळ-प्रतिसंभिदा अर्थाने. "मूळ-प्रतिसंभिदा प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने" (mūlapaṭisambhidāpāpanaṭṭhena) म्हणजे बोध्यंग-भावनेत युक्त असलेल्या योगीला त्या मूळ-प्रतिसंभिदेप्रत पोहोचवण्याच्या अर्थाने. त्याच योगीच्या त्या मूळ-प्रतिसंभिदेवरील 'वशीभाव अर्थाने' (नियंत्रण मिळवण्याच्या अर्थाने). इतर अशाच पुद्गल-व्यवहारांमध्ये (व्यक्तिवाचक संज्ञांमध्ये) "बोध प्राप्त करणाऱ्याचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "मूळ-प्रतिसंभिदेवर वशीभाव प्राप्त केलेल्यांच्या बाबतीतही" अशा प्रकारच्या निष्ठा-वचनांमध्ये (पूर्णता दर्शवणाऱ्या शब्दांमध्ये) 'फल-बोध्यंग' समजावे. "वशीभाव प्राप्त केलेल्यांच्या" (vasībhāvaṃ pattānaṃ) असाही पाठ आढळतो.

මූලමූලකදසකං නිට්ඨිතං.

मूल-मूलक दहा प्रकार समाप्त झाले.

සෙසෙසුපි හෙතුමූලකාදීසු නවසු දසකෙසු ඉමිනාව නයෙන සාධාරණවචනානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසාධාරණෙසු පන යථාවුත්තා එව බොජ්ඣඞ්ගා යථාවුත්තානං ධම්මානං ජනකත්තා හෙතූ නාම හොන්ති. උපත්ථම්භකත්තා පච්චයා නාම. තෙ එව තදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවිසුද්ධිභූතත්තා විසුද්ධි නාම. වජ්ජවිරහිතත්තා අනවජ්ජා නාම. ‘‘සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්ම’’න්ති වචනතො නෙක්ඛම්මං නාම. කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා තදඞ්ගවිමුත්තිආදිවසෙන විමුත්ති නාම. මග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගා විසයීභූතෙහි ආසවෙහි විරහිතත්තා අනාසවා. තිවිධාපි බොජ්ඣඞ්ගා කිලෙසෙහි සුඤ්ඤත්තා තදඞ්ගවිවෙකාදිවසෙන විවෙකා. විපස්සනාමග්ගබොජ්ඣඞ්ගා පරිච්චාගවොසග්ගත්තා පක්ඛන්දනවොසග්ගත්තා ච වොසග්ගා. ඵලබොජ්ඣඞ්ගා පක්ඛන්දනවොසග්ගත්තා වොසග්ගා.

उरलेल्या नऊ दशकांमध्ये (हेतुमूलक इत्यादी) याच पद्धतीने साधारण (सामान्य) शब्दांचा अर्थ समजून घ्यावा. परंतु असाधारण (विशिष्ट) शब्दांमध्ये, आधी सांगितलेले बोज्झंगच आधी सांगितलेल्या (विपश्यना, मार्ग आणि फल रूप) धर्मांचे जनक (उत्पादक) असल्यामुळे 'हेतू' म्हटले जातात. उपस्तंभक (आधार देणारे) असल्यामुळे 'प्रत्यय' म्हटले जातात. तेच तदंग-विशुद्धी, समुच्छेद-विशुद्धी आणि प्रतिप्रश्रब्धी-विशुद्धी रूप असल्यामुळे 'विशुद्धी' म्हटले जातात. दोषांपासून विरहित असल्यामुळे 'अनवद्य' (दोषरहित) म्हटले जातात. 'सर्वच कुशल धर्म हे नैष्क्रम्य आहेत' या वचनानुसार 'नैष्क्रम्य' म्हटले जातात. क्लेशांपासून विमुक्त असल्यामुळे, तदंग-विमुक्ती इत्यादींच्या द्वारे 'विमुक्ती' म्हटले जातात. मार्ग आणि फल यांच्याशी संबंधित बोज्झंग हे विषय बनलेल्या आसवांपासून विरहित असल्यामुळे 'अनास्रव' आहेत. तिन्ही प्रकारचे बोज्झंग क्लेशांपासून शून्य असल्यामुळे, तदंग-विवेक इत्यादींच्या द्वारे 'विवेक' म्हटले जातात. विपश्यना आणि मार्ग यांच्याशी संबंधित बोज्झंग हे परित्याग-उत्सर्ग आणि प्रस्कंदन-उत्सर्ग असल्यामुळे 'उत्सर्ग' (वोसग्ग) आहेत. फल-बोज्झंग हे प्रस्कंदन-उत्सर्ग असल्यामुळे 'उत्सर्ग' (वोसgg) आहेत.

19. මූලට්ඨං බුජ්ඣන්තීතිආදයො එකෙකපදවසෙන නිද්දිට්ඨා නව දසකා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. වසීභාවප්පත්තානන්ති පදං පන වත්තමානවචනාභාවෙන න යොජිතං. පරිග්ගහට්ඨාදයො අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තත්ථා.

१९. 'मूलार्थाला जाणतात' इत्यादी एकेका पदाच्या द्वारे दर्शविलेले नऊ दशक आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. परंतु 'वशीभावप्राप्त' हे पद वर्तमानकाळातील वचनाचा अभाव असल्यामुळे जोडले गेले नाही. परिग्रहार्थ इत्यादी पदे 'अभिज्ञेय-निर्देश' मध्ये स्पष्ट केलेल्या अर्थाचीच आहेत.

20. පුන ථෙරො අත්තනා දෙසිතං සුත්තන්තං උද්දිසිත්වා තස්ස නිද්දෙසවසෙන බොජ්ඣඞ්ගවිධිං දස්සෙතුකාමො එකං සමයන්තිආදිකං නිදානං වත්වා සුත්තන්තං තාව උද්දිසි. අත්තනා දෙසිතසුත්තත්තා එව චෙත්ථ එවං මෙ සුතන්ති න වුත්තං. ආයස්මා සාරිපුත්තොති පනෙත්ථ දෙසකබ්‍යත්තිභාවත්ථං අත්තානං පරං විය කත්වා වුත්තං. ඊදිසඤ්හි වචනං ලොකෙ ගන්ථෙසු පයුජ්ජන්ති. පුබ්බණ්හසමයන්ති සකලං පුබ්බණ්හසමයං. අච්චන්තසංයොගත්ථෙ උපයොගවචනං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ [Pg.206] මෙ හොතීති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති එවඤ්චෙ මය්හං හොති. අප්පමාණොති මෙ හොතීති අප්පමාණොති එවං මෙ හොති. සුසමාරද්ධොති මෙ හොතීති සුට්ඨු පරිපුණ්ණොති එවං මෙ හොති. තිට්ඨන්තන්ති නිබ්බානාරම්මණෙ පවත්තිවසෙන තිට්ඨන්තං. චවතීති නිබ්බානාරම්මණතො අපගච්ඡති. සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො.

२०. पुन्हा स्थविरांनी स्वतः देशना केलेल्या सूत्राचा संक्षेप करून, त्याच्या निर्देशानुसार (विस्तारानुसार) बोज्झंग-विधी दाखविण्याची इच्छा धरून, 'एकं समयं' इत्यादी निदान (प्रस्तावना) सांगून आधी सूत्राचा संक्षेप मांडला. स्वतः देशना केलेले सूत्र असल्यामुळेच येथे 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले) असे म्हटले नाही. 'आयुष्मान सारिपुत्त' असे जे येथे म्हटले आहे, ते देशक (उपदेशक) व्यक्तीचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी स्वतःला दुसऱ्या व्यक्तीप्रमाणे मानून म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारचे वचन जगात ग्रंथांमध्ये वापरले जाते. 'पुब्बण्हसमयं' म्हणजे संपूर्ण सकाळची वेळ. अत्यंत-संयोग अर्थामध्ये येथे द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) आहे. उरलेल्या दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'माझ्यामध्ये सति-संबोज्जंग आहे असे जर मला वाटते' म्हणजे 'सति-संबोज्जंग' असे माझ्या मनात येते. 'तो अप्रमाण (अमर्याद) आहे असे मला वाटते' म्हणजे 'अप्रमाण' असे माझ्या मनात येते. 'तो सुसमाराद्ध (उत्तम प्रकारे आरब्ध) आहे असे मला वाटते' म्हणजे 'तो चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण आहे' असे माझ्या मनात येते. 'तिट्ठन्तं' म्हणजे निर्वाण रूपी आलंबनामध्ये प्रवृत्तीच्या द्वारे टिकून राहणारे. 'चवति' म्हणजे निर्वाण रूपी आलंबनापासून दूर जाणे. उरलेल्या बोज्झंगांमध्येही हाच नियम आहे.

රාජමහාමත්තස්සාති රඤ්ඤො මහාඅමච්චස්ස, මහතියා වා භොගමත්තාය භොගප්පමාණෙන සමන්නාගතස්ස. නානාරත්තානන්ති නානාරඞ්ගරත්තානං, පූරණත්ථෙ සාමිවචනං, නානාරත්තෙහීති අත්ථො. දුස්සකරණ්ඩකොති දුස්සපෙළා. දුස්සයුගන්ති වත්ථයුගලං. පාරුපිතුන්ති අච්ඡාදෙතුං. ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ ථෙරස්ස ඵලබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. යදා හි ථෙරො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සීසං කත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තදා ඉතරෙ තදන්වයා හොන්ති. යදා ධම්මවිචයාදීසු අඤ්ඤතරං, තදා සෙසාපි තදන්වයා හොන්තීති එවං ඵලසමාපත්තියා අත්තනො චිණ්ණවසීභාවං දස්සෙන්තො ථෙරො ඉමං සුත්තන්තං කථෙසීති.

'राजमहामत्तस्स' म्हणजे राजाचा महाअमात्य (मोठा मंत्री), किंवा मोठ्या भोग-संपत्तीने युक्त असलेला. 'नाना रत्तानां' म्हणजे विविध रंगांनी रंगविलेले (वस्त्रे); येथे पूरणार्थामध्ये षष्ठी विभक्ती आहे, 'विविध रंगांचे' असा अर्थ आहे. 'दुस्सकरंडको' म्हणजे कपड्यांची पेटी (करंडक). 'दुस्सयुगं' म्हणजे वस्त्रांची जोडी. 'पारुपितुं' म्हणजे परिधान करण्यासाठी (अंगावर घेण्यासाठी). या सूत्रात स्थविरांच्या (सारिपुत्त थेरांच्या) फल-बोज्झंगांचे वर्णन केले आहे. कारण जेव्हा स्थवीर सति-संबोज्जंगाला प्रमुख करून फल-समापत्तीला प्राप्त होतात, तेव्हा इतर (बोज्झंग) त्याचे अनुगामी होतात. जेव्हा धम्मविचय इत्यादींपैकी एखाद्याला प्रमुख करतात, तेव्हा उरलेलेही त्याचे अनुगामी होतात. अशा प्रकारे फल-समापत्तीमध्ये स्वतःच्या अंगीकारलेल्या वशीभावाला (प्रभुत्वाला) दर्शविताना स्थविरांनी हे सूत्र सांगितले.

සුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

सुत्तन्त-निर्देश-वर्णना (सूत्रनिर्देशाचे वर्णन समाप्त).

21. කථං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සීසං කත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තස්ස අඤ්ඤෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු විජ්ජමානෙසු එවං අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො හොතීති ඉති චෙ පවත්තස්ස කථං සො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො හොතීති අත්ථො. යාවතා නිරොධූපට්ඨාතීති යත්තකෙන කාලෙන නිරොධො උපට්ඨාති, යත්තකෙ කාලෙ ආරම්මණතො නිබ්බානං උපට්ඨාතීති අත්ථො. යාවතා අච්චීති යත්තකෙන පරිමාණෙන ජාලා. කථං අප්පමාණො ඉති චෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගොති න අප්පමාණෙපි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙ විජ්ජමානෙ එවං අයං අප්පමාණො හොතීති ඉති චෙ පවත්තස්ස සො අප්පමාණො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො කථං හොතීති අත්ථො. පමාණබද්ධාති කිලෙසා ච පරියුට්ඨානා ච පොනොභවිකසඞ්ඛාරා ච පමාණබද්ධා නාම හොන්ති. ‘‘රාගොපමාණකරණො, දොසො පමාණකරණො, මොහො පමාණකරණො’’ති (ම. නි. 1.459) වචනතො රාගාදයො යස්ස උප්පජ්ජන්ති, ‘‘අයං එත්තකො’’ති තස්ස පමාණකරණතො පමාණං නාම. තස්මිං පමාණෙ බද්ධා පටිබද්ධා ආයත්තාති [Pg.207] කිලෙසාදයො පමාණබද්ධා නාම හොන්ති. කිලෙසාති අනුසයභූතා, පරියුට්ඨානාති සමුදාචාරප්පත්තකිලෙසා. සඞ්ඛාරා පොනොභවිකාති පුනප්පුනං භවකරණං පුනභවො, පුනභවො සීලමෙතෙසන්ති පොනභවිකා, පොනභවිකා එව පොනොභවිකා. කුසලාකුසලකම්මසඞ්ඛාතා සඞ්ඛාරා. අප්පමාණොති වුත්තප්පකාරස්ස පමාණස්ස අභාවෙන අප්පමාණො. මග්ගඵලානම්පි අප්පමාණත්තා තතො විසෙසනත්ථං අචලට්ඨෙන අසඞ්ඛතට්ඨෙනාති වුත්තං. භඞ්ගාභාවතො අචලො, පච්චයාභාවතො අසඞ්ඛතො. යො හි අචලො අසඞ්ඛතො ච, සො අතිවිය පමාණවිරහිතො හොති.

२१. 'सति-संबोज्जंग कसा होतो?' या विधानाचा अर्थ असा आहे की, सति-संबोज्जंगाला प्रमुख करून फल-समापत्तीला प्राप्त होणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत, इतर बोज्झंग विद्यमान असताना, 'हा सति-संबोज्जंग असा होतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या मनामध्ये तो सति-संबोज्जंग कसा प्रमुख होतो? 'यावता निरोधूपट्ठाति' म्हणजे जितक्या काळात निरोध (निर्वाण) प्रकट होतो, किंवा जितक्या काळात आलंबन रूपाने निर्वाण प्रकट होते, असा अर्थ आहे. 'यावता अच्चि' म्हणजे जितक्या प्रमाणात ज्वाला (अग्नीची शिखा) असते. 'तो अप्रमाण कसा होतो?' या विधानाचा अर्थ असा आहे की, अप्रमाण नसलेला सति-संबोज्जंग विद्यमान असताना, 'हा अप्रमाण होतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या योग्याच्या बाबतीत, तो अप्रमाण सति-संबोज्जंग कसा प्रमुख होतो? 'प्रमाणबद्ध' म्हणजे क्लेश, पर्युत्थान आणि पौनर्भविक संस्कार हे प्रमाणबद्ध म्हटले जातात. 'राग हा प्रमाण करणारा आहे, द्वेष हा प्रमाण करणारा आहे, मोह हा प्रमाण करणारा आहे' या वचनानुसार, ज्या व्यक्तीमध्ये राग इत्यादी उत्पन्न होतात, 'हा इतकाच आहे' असे त्याचे प्रमाण (मर्यादा) ठरविणारे असल्यामुळे त्याला 'प्रमाण' म्हणतात. त्या प्रमाणात बद्ध, प्रतिबद्ध किंवा अधीन असल्यामुळे क्लेश इत्यादींना 'प्रमाणबद्ध' म्हटले जाते. 'क्लेश' म्हणजे अनुशय रूपाने असलेले क्लेश. 'पर्युत्थान' म्हणजे वारंवार प्रकट होणारे (समुदाचार प्राप्त) क्लेश. 'पौनर्भविक संस्कार' म्हणजे वारंवार भव निर्माण करणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे ते पौनर्भविक संस्कार; कुशल आणि अकुशल कर्म रूप संस्कार. 'अप्रमाण' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रमाणाचा (मर्यादेचा) अभाव असल्यामुळे अप्रमाण. मार्ग आणि फल हे देखील अप्रमाण असल्यामुळे, त्यांच्यापेक्षा (निर्वाणाला) वेगळे दर्शविण्यासाठी 'अचल अर्थाने' आणि 'असंस्कृत अर्थाने' असे म्हटले आहे. भंग (नाश) होण्याचा अभाव असल्यामुळे 'अचल', प्रत्ययांचा (कारणांचा) अभाव असल्यामुळे 'असंस्कृत'. कारण जो अचल आणि असंस्कृत आहे, तो अत्यंत प्रमाणरहित (मर्यादारहित) असतो.

කථං සුසමාරද්ධො ඉති චෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගොති අනන්තරං වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. විසමාති සයඤ්ච විසමත්තා, විසමස්ස ච භාවස්ස හෙතුත්තා විසමා. සමධම්මොති සන්තට්ඨෙන පණීතට්ඨෙන සමො ධම්මො. පමාණාභාවතො සන්තො. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) වචනතො සබ්බධම්මුත්තමට්ඨෙන පණීතො. තස්මිං සමධම්මොති වුත්තෙ සුසමෙ ආරද්ධො සුසමාරද්ධො. ආවජ්ජිතත්තාති ඵලසමාපත්තියා පවත්තකාලං සන්ධාය වුත්තං. අනුප්පාදාදිසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස උප්පන්නත්තාති වුත්තං හොති. තිට්ඨතීති පවත්තති. උප්පාදාදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානි. සෙසබොජ්ඣඞ්ගමූලකෙසුපි වාරෙසු එසෙව නයො.

'तो सुसमाराद्ध कसा होतो?' या विधानाचा अर्थ आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडावा. 'विषम' म्हणजे स्वतः विषम असल्यामुळे आणि विषम भावाचे कारण असल्यामुळे विषम. 'समधर्म' म्हणजे शांत अर्थाने आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अर्थाने सम असलेला धर्म. प्रमाणाचा (मर्यादेचा/क्लेशांचा) अभाव असल्यामुळे 'शांत'. 'भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्व धर्मांमध्ये विराग (निर्वाण) हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे' या वचनानुसार, सर्व धर्मांमध्ये उत्तम असल्यामुळे 'प्रणीत'. त्या समधर्माच्या बाबतीत, 'सुसम' (अतिशय शांत/प्रणीत निर्वाणात) आरब्ध (प्रवृत्त) झालेला तो 'सुसमाराद्ध' होय. 'आवर्जितत्वामुळे' हे फल-समापत्तीच्या प्रवृत्तीच्या काळाला उद्देशून म्हटले आहे. अनुत्पाद इत्यादी संज्ञेने युक्त असलेल्या निर्वाणामध्ये मनोध्वारावर्जन उत्पन्न झाल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'तिट्ठति' म्हणजे प्रवृत्त राहणे. उत्पाद इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितले आहेत. उरलेल्या बोज्झंगांना मूळ करून केलेल्या प्रकरणांमध्येही हाच नियम आहे.

බොජ්ඣඞ්ගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

बोज्झंगकथा-वर्णना समाप्त झाली.

4. මෙත්තාකථා

४. मेत्ताकथा (मैत्रीकथा).

මෙත්තාකථාවණ්ණනා

मेत्ताकथा-वर्णना (मैत्रीकथेचे वर्णन).

22. ඉදානි බොජ්ඣඞ්ගකථානන්තරං කථිතාය බොජ්ඣඞ්ගකථාගතියා සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය මෙත්තාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව ආසෙවිතායාති ආදරෙන සෙවිතාය. භාවිතායාති වඩ්ඪිතාය. බහුලීකතායාති පුනප්පුනං කතාය. යානීකතායාති යුත්තයානසදිසාය කතාය. වත්ථුකතායාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතාය. අනුට්ඨිතායාති පච්චුපට්ඨිතාය. පරිචිතායාති සමන්තතො චිතාය උපචිතාය. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය සුකතාය[Pg.208]. ආනිසංසාති ගුණා. පාටිකඞ්ඛාති පටිකඞ්ඛිතබ්බා ඉච්ඡිතබ්බා. සුඛං සුපතීති යථා සෙසජනා සම්පරිවත්තමානා කාකච්ඡමානා දුක්ඛං සුපන්ති, එවං අසුපිත්වා සුඛං සුපති. නිද්දං ඔක්කන්තොපි සමාපත්තිං සමාපන්නො විය හොති. සුඛං පටිබුජ්ඣතීති යථා අඤ්ඤෙ නිත්ථුනන්තා විජම්භන්තා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්ති, එවං අපටිබුජ්ඣිත්වා විකසමානමිව පදුමං සුඛං නිබ්බිකාරං පටිබුජ්ඣති. න පාපකං සුපිනං පස්සතීති සුපිනං පස්සන්තොපි භද්දකමෙව සුපිනං පස්සති. චෙතියං වන්දන්තො විය පූජං කරොන්තො විය ධම්මං සුණන්තො විය ච හොති. යථා පනඤ්ඤෙ අත්තානං චොරෙහි පරිවාරිතං විය වාළෙහි උපද්දුතං විය පපාතෙ පතන්තං විය ච පස්සන්ති, න එවං පාපකං සුපිනං පස්සති. මනුස්සානං පියො හොතීති උරෙ ආමුත්තමුත්තාහාරො විය සීසෙ පිළන්ධමාලා විය ච මනුස්සානං පියො හොති මනාපො. අමනුස්සානං පියො හොතීති යථෙව ච මනුස්සානං, එවං අමනුස්සානම්පි පියො හොති. දෙවතා රක්ඛන්තීති පුත්තමිව මාතාපිතරො දෙවතා රක්ඛන්ති. නාස්ස අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතීති මෙත්තාවිහාරිස්ස කායෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා න කමති න පවිසති, නාස්ස කායං විකොපෙතීති වුත්තං හොති. තුවටං චිත්තං සමාධියතීති මෙත්තාවිහාරිනො ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, නත්ථි තස්ස දන්ධායිතත්තං. මුඛවණ්ණො විප්පසීදතීති බන්ධනා පමුත්තතාලපක්කං විය චස්ස විප්පසන්නවණ්ණං මුඛං හොති. අසම්මූළ්හො කාලං කරොතීති මෙත්තාවිහාරිනො සම්මොහමරණං නාම නත්ථි, අසම්මූළ්හො නිද්දං ඔක්කමන්තො විය කාලං කරොති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාසමාපත්තිතො උත්තරිං අරහත්තං අධිගන්තුං අසක්කොන්තො ඉතො චවිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො විය බ්‍රහ්මලොකූපගො හොතීති බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජතීති අත්ථො.

२२. आता, बोज्झंगकथेनंतर सांगितलेल्या, बोज्झंगकथेच्या गतीनुसार असलेल्या आणि सुत्तंत (सूत्र) पूर्वगामी असलेल्या मैत्री कथेच्या अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्या सूत्रात प्रथम, 'आसेविताय' म्हणजे आदराने आचरण केल्यामुळे. 'भाविताय' म्हणजे भावना केल्यामुळे (वाढविल्यामुळे). 'बहुलीकताय' म्हणजे वारंवार केल्यामुळे. 'यानीकताय' म्हणजे जोडलेल्या वाहनासारखे (तयार) केल्यामुळे. 'वत्थुकताय' म्हणजे अधिष्ठान या अर्थाने पायासारखे केल्यामुळे. 'अनुट्ठिताय' म्हणजे सन्मुख उपस्थित केल्यामुळे. 'परिचिताय' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित (वृद्धिंगत) केल्यामुळे. 'सुसमारद्धाय' म्हणजे उत्तम प्रकारे आरंभ केल्यामुळे (चांगल्या प्रकारे आचरिल्यामुळे). 'आनिसंसा' म्हणजे गुण (फायदे). 'पाटिकांखा' म्हणजे अपेक्षा करावी किंवा इच्छा करावी. 'सुखं सुपति' (सुखाने झोपतो) म्हणजे जसे इतर लोक कुशी बदलत आणि घोरत दुःखाने झोपतात, तसे न झोपता तो सुखाने झोपतो. झोपेत गेला तरी तो समापत्तीला प्राप्त झाल्यासारखा असतो. 'सुखं पटिबुज्झति' (सुखाने जागी होतो) म्हणजे जसे इतर लोक कण्हत, आळस देत आणि कुशी बदलत दुःखाने जागे होतात, तसे जागे न होता, उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे सुखाने आणि कोणत्याही विकाराशिवाय (शांतपणे) जागा होतो. 'न पापकं सुपिनं पस्सति' (वाईट स्वप्न पाहत नाही) म्हणजे स्वप्न पाहिले तरी तो केवळ चांगलेच स्वप्न पाहतो. जसे की तो चैत्याची वंदना करत आहे, पूजा करत आहे किंवा धम्म ऐकत आहे, असे त्याला वाटते. परंतु जसे इतर लोक स्वतःला चोरांनी वेढलेले, हिंस्र श्वापदांनी छळलेले किंवा कड्यावरून खाली पडताना पाहतात, तसे वाईट स्वप्न तो पाहत नाही. 'मनुस्सानं पियो होति' (मनुष्यांना प्रिय होतो) म्हणजे छातीवर घातलेल्या मोत्यांच्या हाराप्रमाणे किंवा डोक्यावर माळलेल्या फुलांच्या माळेप्रमाणे तो मनुष्यांना प्रिय आणि मनपसंत होतो. 'अमनुस्सानं पियो होति' (अमनुष्यांना प्रिय होतो) म्हणजे जसा तो मनुष्यांना प्रिय असतो, तसाच तो अमनुष्यांना देखील प्रिय होतो. 'देवता रक्खन्ति' (देवता रक्षण करतात) म्हणजे जसे माता-पिता आपल्या पुत्राचे रक्षण करतात, तसे देवता त्याचे रक्षण करतात. 'नास्स अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति' (त्याला अग्नी, विष किंवा शस्त्र बाधत नाही) म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याच्या शरीरावर अग्नी, विष किंवा शस्त्र प्रभाव पाडत नाही, प्रवेश करत नाही, त्याच्या शरीराला इजा पोहोचवू शकत नाही, असे म्हटले आहे. 'तुवटं चित्तं समाधियति' (चित्त लवकर समाहित होते) म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याचे चित्त अतिशय वेगाने समाहित (एकाग्र) होते, त्याच्या चित्तात मंदता नसते. 'मुखवण्णो विप्पसीदति' (मुखाचा वर्ण प्रसन्न होतो) म्हणजे देठापासून गळून पडलेल्या पिकलेल्या ताडफळाप्रमाणे त्याचे मुख अत्यंत प्रसन्न वर्णाचे (तेजस्वी) होते. 'असंमूळ्हो कालं करोति' (असंभ्रमित होऊन मृत्यू पावतो) म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याला संभ्रमित अवस्थेत मृत्यू (मोह-मरण) येत नाही; तो संभ्रमरहित होऊन, झोपेत जाण्याप्रमाणे शांतपणे मृत्यूला सामोरा जातो. 'उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो' (पुढील विशेष ज्ञान प्राप्त न करू शकल्यास) म्हणजे मैत्री-समापत्तीपेक्षा उच्च असे अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास, येथून च्युत होऊन (मृत्यूनंतर), झोपेतून उठलेल्या माणसाप्रमाणे तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, म्हणजेच तो ब्रह्मलोकात जन्म घेतो, असा अर्थ आहे.

මෙත්තානිද්දෙසෙ අනොධිසො ඵරණාති ඔධි මරියාදා, න ඔධි අනොධි. තතො අනොධිසො, අනොධිතොති අත්ථො, නිප්පදෙසතො ඵුසනාති වුත්තං හොති. ඔධිසොති පදෙසවසෙන. දිසාඵරණාති දිසාසු ඵරණා. සබ්බෙති අනවසෙසපරියාදානං. සත්තාතිපදස්ස අත්ථො ඤාණකථාමාතිකාවණ්ණනායං වුත්තො, රුළ්හීසද්දෙන පන වීතරාගෙසුපි අයං වොහාරො වත්තති විලීවමයෙපි බීජනිවිසෙසෙ තාලවණ්ටවොහාරො විය. අවෙරාති වෙරරහිතා. අබ්‍යාපජ්ජාති බ්‍යාපාදරහිතා. අනීඝාති නිද්දුක්ඛා. අනිග්ඝාතිපි පාඨො. සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති [Pg.209] සුඛිතා හුත්වා අත්තභාවං වත්තයන්තු. ‘‘අවෙරා’’ති ච සකසන්තානෙ ච පරෙ පටිච්ච, පරසන්තානෙ ච ඉතරෙ පටිච්ච වෙරාභාවො දස්සිතො, ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා’’තිආදීසු වෙරාභාවා තම්මූලකබ්‍යාපාදාභාවො, ‘‘අනීඝා’’ති බ්‍යාපාදාභාවා තම්මූලකදුක්ඛාභාවො, ‘‘සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති දුක්ඛාභාවාසුඛෙන අත්තභාවපරිහරණං දස්සිතන්ති එවමෙත්ථ වචනසම්බන්ධො වෙදිතබ්බොති. ඉමෙසු ච ‘‘අවෙරා හොන්තූ’’තිආදීසු චතූසුපි වචනෙසු යං යං පාකටං හොති, තස්ස තස්ස වසෙන මෙත්තාය ඵරති.

मैत्रीनिर्देशात 'अनोधिसो फरणा' (असीम पसरवणे) म्हणजे 'ओधि' म्हणजे मर्यादा किंवा सीमा; जी मर्यादित नाही ती 'अनोधि'. त्यावरून 'अनोधिसो' म्हणजे मर्यादेशिवाय (असीमपणे), असा अर्थ आहे. संपूर्णपणे (अखंडपणे) व्यापून टाकणे, असे म्हटले आहे. 'ओधिसो' म्हणजे प्रदेशाच्या (भागाच्या किंवा मर्यादेच्या) वशाने. 'दिसाफरणा' म्हणजे दिशांमध्ये पसरवणे. 'सब्बे' (सर्व) हा शब्द संपूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता) ग्रहण करण्यासाठी आहे. 'सत्ता' (सत्त्व/प्राणी) या पदाचा अर्थ 'ज्ञानकथा मातिका' च्या स्पष्टीकरणात सांगितला आहे. परंतु रूढीशब्दाने (पारंपारिक व्यवहाराने) हा 'सत्त्व' हा शब्द वीतरागी (रागमुक्त) व्यक्तींच्या बाबतीतही वापरला जातो; जसे की बांबूच्या कामट्यांपासून बनवलेल्या विशिष्ट पंख्यालाही 'ताडपत्राचा पंखा' (तालवृंत) म्हटले जाते. 'अवेरा' म्हणजे वैरापासून मुक्त. 'अब्यापज्जा' म्हणजे व्यापादापासून (द्वेषापासून) मुक्त. 'अनीघा' म्हणजे दुःखापासून मुक्त. काही ठिकाणी 'अनिग्घा' असाही पाठ आढळतो. 'सुखी अत्तानं परिहरन्तु' (सुखाने स्वतःचे रक्षण करोत) म्हणजे सुखी होऊन आपल्या आत्मभावाचे (जीवनाचे) वहन करोत. 'अवेरा' या पदाने स्वतःच्या चित्तप्रवाहात इतरांच्या प्रति वैराचा अभाव आणि इतरांच्या चित्तप्रवाहात स्वतःच्या प्रति वैराचा अभाव दर्शविला आहे. 'अब्यापज्जा' इत्यादी पदांद्वारे वैराच्या अभावामुळे त्यातून निर्माण होणाऱ्या व्यापादाचा (द्वेषाचा) अभाव दर्शविला आहे. 'अनीघा' या पदाने व्यापादाच्या अभावामुळे त्यातून निर्माण होणाऱ्या दुःखाचा अभाव दर्शविला आहे. 'सुखी अत्तानं परिहरन्तु' या पदाने दुःखाच्या अभावामुळे सुखाने आत्मभावाचे (जीवनाचे) वहन करणे दर्शविले आहे. अशा प्रकारे येथे शब्दांचा परस्पर संबंध समजून घ्यावा. आणि या 'अवेरा होन्तु' इत्यादी चारही वाक्यांमध्ये, जे जे स्पष्ट (प्रकट) होते, त्याच्या त्याच्या वशाने मैत्रीचा प्रसार होतो.

පාණාතිආදීසු පාණනතාය පාණා, අස්සාසපස්සාසායත්තවුත්තිතායාති අත්ථො. භූතත්තා භූතා, අභිනිබ්බත්තාති අත්ථො. පුං වුච්චති නිරයො, තං පුං ගලන්ති ගච්ඡන්තීති පුග්ගලා. අත්තභාවො වුච්චති සරීරං, ඛන්ධපඤ්චකමෙව වා, තං උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තසබ්භාවතො, තස්මිං අත්තභාවෙ පරියාපන්නා පරිච්ඡින්නා අන්තොගධාති අත්තභාවපරියාපන්නා. යථා ච සත්තාති වචනං, එවං සෙසානිපි රුළ්හීවසෙන ආරොපෙත්වා සබ්බානෙතානි සබ්බසත්තවෙවචනානීති වෙදිතබ්බානි. කාමඤ්ච අඤ්ඤානිපි ‘‘සබ්බෙ ජන්තූ සබ්බෙ ජීවා’’තිආදීනි සබ්බසත්තවෙවචනානි අත්ථි, පාකටවසෙන පන ඉමානෙව පඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසො ඵරණා මෙත්තාචෙතොවිමුත්තී’’ති වුච්චති. යෙ පන ‘‘සත්තා පාණා’’තිආදීනං න කෙවලං වචනමත්තතොව, අථ ඛො අත්ථතොපි නානත්තමෙව ඉච්ඡෙය්‍යුං, තෙසං අනොධිසො ඵරණා විරුජ්ඣති. තස්මා තථා අත්ථං අග්ගහෙත්වා ඉමෙසු පඤ්චසු ආකාරෙසු අඤ්ඤතරවසෙන අනොධිසො මෙත්තාය ඵරති.

'पाणा' (प्राणी) इत्यादी शब्दांमध्ये, श्वासोच्छ्वास घेण्याच्या क्रियेमुळे त्यांना 'प्राण' (प्राणी) म्हणतात, म्हणजेच श्वास आणि प्रश्वासावर त्यांचे अस्तित्व अवलंबून असते, असा अर्थ आहे. उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना 'भूत' म्हणतात, म्हणजेच नव्याने उत्पन्न झालेले, असा अर्थ आहे. 'पुं' म्हणजे नरक म्हटले जाते, त्या नरकात जे जातात (पडतात), त्यांना 'पुद्गल' (व्यक्ति) म्हणतात. 'आत्मभाव' म्हणजे शरीर म्हटले जाते, किंवा केवळ पंचस्कंधांनाच (आत्मभाव म्हणतात); त्याला अनुसरून केवळ प्रज्ञप्ती (नाव) मात्र अस्तित्वात असल्यामुळे, त्या आत्मभावात समाविष्ट असलेले, मर्यादित असलेले आणि अंतर्भूत असलेले म्हणजे 'आत्मभावपरियापन्ना' होय. आणि जसा 'सत्त्व' हा शब्द आहे, त्याचप्रमाणे इतर शब्दांवरही रूढीने आरोप करून, हे सर्व शब्द 'सर्व सत्त्वांचे' समानार्थी शब्द आहेत, असे समजावे. जरी 'सब्बे जंतू, सब्बे जीवा' इत्यादी इतरही सर्व सत्त्वांचे समानार्थी शब्द अस्तित्वात आहेत, तरीही स्पष्टतेसाठी केवळ हेच पाच शब्द घेऊन 'पाच प्रकारांनी असीम पसरवणारी मैत्री-चेतोविमुक्ती' असे म्हटले जाते. परंतु जे आचार्य 'सत्त्व, प्राणी' इत्यादी शब्दांमध्ये केवळ शब्दांच्या पातळीवरच नव्हे, तर अर्थाच्या दृष्टीनेही भिन्नता मानतात, त्यांच्या मते असीम पसरवणे (अनोधिसो फरणा) विसंगत ठरते. म्हणून तसा अर्थ न घेता, या पाच प्रकारांपैकी कोणत्याही एका प्रकाराच्या वशाने असीमपणे मैत्रीचा प्रसार होतो.

ඔධිසො ඵරණෙ පන ඉත්ථියො පුරිසාති ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං, අරියා අනරියාති අරියපුථුජ්ජනවසෙන, දෙවාමනුස්සා විනිපාතිකාති උපපත්තිවසෙන. දිසාඵරණෙපි දිසාවිභාගං අකත්වා සබ්බදිසාසු ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’තිආදිනා නයෙන ඵරණතො අනොධිසො ඵරණා හොති, සබ්බදිසාසු ‘‘සබ්බා ඉත්ථියො’’තිආදිනා නයෙන ඵරණතො ඔධිසො ඵරණා.

परंतु ससीम (मर्यादित) पसरवण्यामध्ये 'स्त्रिया, पुरुष' असे लिंगाच्या (स्त्री-पुरुष भेदाच्या) वशाने म्हटले आहे; 'आर्य, अनार्य' असे आर्य आणि पृथग्जन यांच्या वशाने म्हटले आहे; 'देव, मनुष्य, विनिपातिक' असे उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या स्थानाच्या) वशाने म्हटले आहे. दिशांमध्ये पसरवण्यामध्ये देखील दिशांचा विभाग न करता सर्व दिशांमध्ये 'सर्व सत्त्व' इत्यादी पद्धतीने पसरवल्यामुळे ती 'अनोधिसो फरणा' (असीम पसरवणे) होते; आणि सर्व दिशांमध्ये 'सर्व स्त्रिया' इत्यादी पद्धतीने पसरवल्यामुळे ती 'ओधिसो फरणा' (ससीम/मर्यादित पसरवणे) होते.

යස්මා පන අයං තිවිධාපි මෙත්තාඵරණා අප්පනාපත්තචිත්තස්ස වසෙන වුත්තා, තස්මා තීසු වාරෙසු අප්පනා ගහෙතබ්බා. අනොධිසො ඵරණෙ තාව [Pg.210] ‘‘සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තූ’’ති එකා, ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා හොන්තූ’’ති එකා ‘‘අනීඝා හොන්තූ’’ති එකා, ‘‘සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති එකා. තානිපි හි චත්තාරි හිතොපසංහාරවසෙනෙව වුත්තානි. හිතොපසංහාරලක්ඛණා හි මෙත්තා. ඉති ‘‘සත්තා’’තිආදීසු පඤ්චසු ආකාරෙසු චතස්සන්නං චතස්සන්නං අප්පනානං වසෙන වීසති අප්පනා හොන්ති, ඔධිසො ඵරණෙ ‘‘සබ්බා ඉත්ථියො’’තිආදීසු සත්තසු ආකාරෙසු චතස්සන්නං චතස්සන්නං වසෙන අට්ඨවීසති අප්පනා. දිසාඵරණෙ පන ‘‘සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තා’’තිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය වීසති වීසති කත්වා ද්වෙ සතානි, ‘‘සබ්බා පුරත්ථිමාය දිසාය ඉත්ථියො’’තිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය අට්ඨවීසති අට්ඨවීසති කත්වා අසීති ද්වෙ සතානීති චත්තාරි සතානි අසීති ච අප්පනා. ඉති සබ්බානිපි ඉධ වුත්තානි අට්ඨවීසාධිකානි පඤ්ච අප්පනාසතානි හොන්ති. යථා ච මෙත්තාය තිවිධෙන ඵරණා වුත්තා, තථා කරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛානම්පි වුත්තාව හොතීති වෙදිතබ්බං.

कारण की ही तिन्ही प्रकारची मैत्रीची व्याप्ती (मैत्री-स्फरण) अर्पणा प्राप्त चित्ताच्या वशाने सांगितली आहे, म्हणून तिन्ही वारांमध्ये अर्पणा ग्रहण करावी. अनोधिस (मर्यादेविना) व्याप्तीमध्ये प्रथम: 'सर्व प्राणी वैररहित होवोत' ही एक अर्पणा, 'व्यापाद-रहित (द्वेषरहित) होवोत' ही एक, 'दुःखरहित (उपद्रवरहित) होवोत' ही एक, आणि 'सुखाने स्वतःचे रक्षण करोत' ही एक अर्पणा आहे. कारण ती चारही पदे हिताचा उपसंहार करण्याच्या (कल्याणाच्या भावनेच्या) वशानेच सांगितली आहेत. कारण मैत्री ही हित-उपसंहार-लक्षणाची (कल्याण साधण्याच्या लक्षणाची) असते. अशा प्रकारे 'प्राणी' इत्यादी पाच आकारांमध्ये प्रत्येकी चार-चार अर्पणांच्या वशाने वीस अर्पणा होतात. ओधिस (मर्यादेसह) व्याप्तीमध्ये 'सर्व स्त्रिया' इत्यादी सात आकारांमध्ये प्रत्येकी चार-चार अर्पणांच्या वशाने अठ्ठावीस अर्पणा होतात. दिशा व्याप्तीमध्ये मात्र, 'सर्व पूर्व देशाकडील प्राणी...' इत्यादी पद्धतीने प्रत्येक दिशेला वीस-वीस करून दोनशे अर्पणा, आणि 'सर्व पूर्व देशाकडील स्त्रिया...' इत्यादी पद्धतीने प्रत्येक दिशेला अठ्ठावीस-अठ्ठावीस करून दोनशे ऐंशी अर्पणा, अशा प्रकारे एकूण चारशे ऐंशी अर्पणा होतात. अशा प्रकारे येथे सांगितलेल्या सर्व अर्पणा मिळून पाचशे अठ्ठावीस अर्पणा होतात. आणि ज्याप्रमाणे मैत्रीची तीन प्रकारची व्याप्ती सांगितली आहे, त्याचप्रमाणे करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांचीही तीन प्रकारची व्याप्ती सांगितली आहे असे समजावे.

1. ඉන්ද්‍රියවාරවණ්ණනා

१. इंद्रियवार-वर्णना

23. අථ මෙත්තූපසංහාරාකාරං ඉන්ද්‍රියාදිපරිභාවනඤ්ච දස්සෙතුං සබ්බෙසං සත්තානං පීළනං වජ්ජෙත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ පීළනන්ති අබ්භන්තරතො සරීරපීළනං. උපඝාතන්ති බාහිරතො සරීරොපඝාතං. සන්තාපන්ති යථා තථා වා චිත්තසන්තාපනං. පරියාදානන්ති පකතියා ජීවිතාදිපරික්ඛයං. විහෙසන්ති පරතො ජීවිතවිහෙඨනං. වජ්ජෙත්වාති පීළනාදීසු එකෙකං අත්තනො චිත්තෙනෙව අපනෙත්වා. ඉමානි පීළනාදීනි පඤ්ච පදානි මෙත්තොපසංහාරස්ස පටිපක්ඛවිවජ්ජනවසෙන වුත්තානි, අපීළනායාතිආදීනි මෙත්තොපසංහාරවසෙන. අපීළනායාති අපීළනාකාරෙන, සබ්බෙ සත්තෙ මෙත්තායතීති සම්බන්ධො. එවං සෙසෙසුපි. මා වෙරිනො මා දුක්ඛිනො මා දුක්ඛිතත්තාති ඉමානිපි තීණි මෙත්තොපසංහාරස්ස පටිපක්ඛපටික්ඛෙපවචනානි. මා-වචනස්ස මා හොන්තූති අත්ථො. අවෙරිනො සුඛිනො සුඛිතත්තාති ඉමානි තීණි මෙත්තොපසංහාරවචනානි. ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා’’ති ඉදං ද්වයං ‘‘සුඛිනො’’ති වචනෙන සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. සුඛිතත්තාති තස්සෙව සුඛස්ස නිච්චප්පවත්තිදස්සනං. ‘‘සුඛිතත්තා’’ති ච ‘‘සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති ච අත්ථතො එකං. ‘‘අපීළනායා’’තිආදීහි වා අබ්‍යාපජ්ජානීඝවචනානි සඞ්ගහිතානි. අට්ඨහාකාරෙහීති ‘‘අපීළනායා’’තිආදයො පඤ්ච [Pg.211] මෙත්තොපසංහාරාකාරා ‘‘අවෙරිනො හොන්තූ’’තිආදයො තයො මෙත්තොපසංහාරාකාරාති ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි. මෙත්තායතීති සිනිය්හති. තං ධම්මං චෙතයතීති තං හිතොපසංහාරං චෙතයති අභිසන්දහති, පවත්තෙතීති අත්ථො. සබ්බබ්‍යාපාදපරියුට්ඨානෙහි විමුච්චතීති මෙත්තාය පටිපක්ඛභූතෙහි සබ්බෙහි බ්‍යාපාදසමුදාචාරෙහි වික්ඛම්භනතො විමුච්චති. මෙත්තා ච චෙතො ච විමුත්ති චාති එකායෙව මෙත්තා තිධා වණ්ණිතා.

२३. त्यानंतर मैत्रीच्या उपसंहाराचा (कल्याणाचा) आकार आणि इंद्रिय इत्यादींची भावना (विकास) दर्शवण्यासाठी 'सर्व प्राण्यांचे पीळन (पीडन) वर्जून' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पीळन' म्हणजे शरीराचे अंतर्गत पीडन होय. 'उपघात' म्हणजे बाह्य शरीराचा उपघात (पीडा) होय. 'संताप' म्हणजे कोणत्याही प्रकारे होणारा चित्ताचा संताप होय. 'परियादान' म्हणजे स्वाभाविकपणे जीवित इत्यादींचा क्षय होय. 'विहेसा' म्हणजे इतरांकडून होणारी जीविताची पीडा होय. 'वर्जून' म्हणजे पीळन इत्यादींपैकी प्रत्येक स्वतःच्या चित्तानेच दूर करून. ही पीळन इत्यादी पाच पदे मैत्रीच्या उपसंहाराच्या विरोधी गोष्टींच्या वर्जनाच्या वशाने सांगितली आहेत; आणि 'अपीळना' (अपीडन) इत्यादी पदे मैत्रीच्या उपसंहाराच्या वशाने सांगितली आहेत. 'अपीळना' म्हणजे अपीडन आकाराने सर्व प्राण्यांवर मैत्री करतो, असा संबंध आहे. इतर पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'वैररहित होवोत, दुःखरहित होवोत, दुःखित अंतःकरणाचे न होवोत' ही तीन पदे देखील मैत्रीच्या उपसंहाराच्या विरोधी गोष्टींच्या निषेधाची वचने आहेत. 'मा' शब्दाचा अर्थ 'न होवोत' असा आहे. 'वैररहित, सुखी, सुखात्म' ही तीन मैत्रीच्या उपसंहाराची वचने आहेत. 'अव्यापज्ज (द्वेषरहित) आणि अनीघ (उपद्रवरहित)' हे दोन्ही 'सुखी' या शब्दानेच संग्रहित केले आहेत असे समजावे. 'सुखितत्ता' (सुखात्म) म्हणजे त्याच सुखाची निरंतर प्रवृत्ती दर्शवणे होय. 'सुखितत्ता' आणि 'सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करोत' हे अर्थाने एकच आहेत. किंवा 'अपीळना' इत्यादींद्वारे अव्यापज्ज आणि अनीघ ही वचने संग्रहित केली आहेत. 'आठ आकारांनी' म्हणजे 'अपीळना' इत्यादी पाच मैत्रीच्या उपसंहाराचे आकार आणि 'वैररहित होवोत' इत्यादी तीन मैत्रीच्या उपसंहाराचे आकार, अशा या आठ आकारांनी. 'मैत्री करतो' म्हणजे स्नेह करतो. 'त्या धर्माचे चिंतन करतो' म्हणजे त्या हिताच्या उपसंहाराचे चिंतन करतो, संकल्प करतो, प्रवृत्त करतो असा अर्थ आहे. 'सर्व व्यापाद-परियुत्थानांपासून मुक्त होतो' म्हणजे मैत्रीच्या विरोधी असलेल्या सर्व व्यापाद (द्वेष) प्रवृत्तींपासून विष्कंभन प्रहाणाने मुक्त होतो. 'मैत्री, चित्त आणि विमुक्ती' या पदांद्वारे एकाच मैत्रीचे तीन प्रकारे वर्णन केले आहे.

අවෙරිනො ඛෙමිනො සුඛිනොති ඉමානි තීණි පදානි පුබ්බෙ වුත්තෙ ආකාරෙ සඞ්ඛෙපෙන සඞ්ගහෙත්වා වුත්තානි. සද්ධාය අධිමුච්චතීතිආදිනා නයෙන වුත්තානි පඤ්චින්ද්‍රියානි මෙත්තාය සම්පයුත්තානියෙව. ආසෙවනාතිආදීසු ඡසු වාරෙසු ආසෙවීයති එතෙහි මෙත්තාති ආසෙවනා. තථා භාවනා බහුලීකම්මං. අලඞ්කාරාති විභූසනා. ස්වාලඞ්කතාති සුට්ඨු අලඞ්කතා භූසිතා. පරික්ඛාරාති සම්භාරා. සුපරික්ඛතාති සුට්ඨු සම්භතා. පරිවාරාති රක්ඛනට්ඨෙන. පුන ආසෙවනාදීනි අට්ඨවීසති පදානි මෙත්තාය වණ්ණභණනත්ථං වුත්තානි. තත්ථ පාරිපූරීති පරිපුණ්ණභාවා. සහගතාති මෙත්තාය සහගතා. තථා සහජාතාදයො. පක්ඛන්දනාති මෙත්තාය පවිසනා, පක්ඛන්දති එතෙහි මෙත්තාති වා පක්ඛන්දනා. තථා සංසීදනාදයො. එතං සන්තන්ති ඵස්සනාති එසා මෙත්තා සන්තාති එතෙහි ඵස්සනා හොතීති එතං සන්තන්ති ඵස්සනා ‘‘එතදග්ග’’න්තිආදීසු (අ. නි. 1.188 ආදයො) විය නපුංසකවචනං. ස්වාධිට්ඨිතාති සුට්ඨු පතිට්ඨිතා. සුසමුග්ගතාති සුට්ඨු සමුස්සිතා. සුවිමුත්තාති අත්තනො අත්තනො පච්චනීකෙහි සුට්ඨු විමුත්තා. නිබ්බත්තෙන්තීති මෙත්තාසම්පයුත්තා හුත්වා මෙත්තං නිබ්බත්තෙන්ති. ජොතෙන්තීති පාකටං කරොන්ති. පතාපෙන්තීති විරොචෙන්ති.

'वैररहित, क्षेमयुक्त (सुरक्षित), सुखी' ही तीन पदे पूर्वी सांगितलेल्या आकारांना संक्षेपाने संग्रहित करून सांगितली आहेत. 'श्रद्धेने अधिमुक्त होतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली पाच इंद्रिये मैत्रीशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेलीच आहेत. 'आसेवन' इत्यादी सहा वारांमध्ये, 'यांच्याद्वारे मैत्रीचे आसेवन केले जाते' म्हणून 'आसेवन' म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे 'भावना' आणि 'बहुलीकर्म' (वारंवार अभ्यास करणे) समजावे. 'अलंकार' म्हणजे विभूषण होय. 'स्वालंकृत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे अलंकृत किंवा भूषित केलेले. 'परिकार' म्हणजे संभार (साधने) होय. 'सुपरिकृत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे गोळा केलेले किंवा संस्कारित केलेले. 'परिवार' म्हणजे रक्षण करण्याच्या अर्थाने होय. पुन्हा 'आसेवन' इत्यादी अठ्ठावीस पदे मैत्रीच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी सांगितली आहेत. त्यामध्ये 'पारिपूरी' म्हणजे परिपूर्ण भाव (पूर्णता) होय. 'सहगत' म्हणजे मैत्रीसह उत्पन्न झालेले. त्याचप्रमाणे 'सहजात' इत्यादी पदे समजावीत. 'पक्खंदन' (प्रवेश करणे) म्हणजे मैत्रीचा प्रवेश करणे; किंवा 'यांच्याद्वारे मैत्री प्रवेश करते' म्हणून 'पक्खंदन' म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे 'संसीदन' (लीन होणे) इत्यादी पदे समजावीत. 'हे शांत आहे अशा प्रकारे स्पर्श करणे' म्हणजे 'ही मैत्री शांत आहे' अशा प्रकारे यांच्याद्वारे स्पर्श (अनुभव) होतो, म्हणून 'एतं संतं फस्सना' म्हटले आहे. हे 'एतदग्गं' इत्यादी पदांप्रमाणे नपुंसकलिंगी वचन आहे. 'स्वाधिष्ठित' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित (स्थापित) झालेले. 'सुसमुग्गत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे उंचावलेले/उभारलेले. 'सुविमुक्त' म्हणजे आपापल्या विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. 'उत्पन्न करतात' म्हणजे मैत्रीशी संप्रयुक्त होऊन मैत्रीला उत्पन्न करतात. 'प्रकाशित करतात' म्हणजे प्रकट करतात. 'प्रतापित करतात' म्हणजे विशेष रूपाने शोभून दिसतात.

2-4. බලාදිවාරත්තයවණ්ණනා

२-४. बलादी तीन वारांचे वर्णन

24-27. ඉන්ද්‍රියවාරෙ වුත්තනයෙනෙව බලවාරොපි වෙදිතබ්බො. බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවාරා පරියායෙන වුත්තා, න යථාලක්ඛණවසෙන. මග්ගඞ්ගවාරෙ සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා මෙත්තාය පුබ්බභාගවසෙන වුත්තා, න අප්පනාවසෙන. න හි එතෙ මෙත්තාය සහ භවන්ති. සබ්බෙසං පාණානන්තිආදීනං සෙසවාරානම්පි [Pg.212] සත්තවාරෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. මෙත්තාභාවනාවිධානං පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.240 ආදයො) ගහෙතබ්බන්ති.

२४-२७. इंद्रियवारात सांगितलेल्या पद्धतीनेच बलवार देखील समजावा. बोध्यंग आणि मार्गांग वार हे पर्यायाने सांगितले आहेत, त्यांच्या स्वतःच्या लक्षणांच्या वशाने नाही. मार्गांग वारात सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव हे मैत्रीच्या पूर्वभागाच्या (पूर्व तयारीच्या) वशाने सांगितले आहेत, अर्पणाच्या वशाने नाही. कारण हे मैत्रीसह उत्पन्न होत नाहीत. 'सर्व प्राण्यांचे...' इत्यादी उर्वरित वारांचा अर्थ देखील सत्त्व वारात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. परंतु मैत्री भावनेची विधी (पद्धत) विशुद्धिमार्गातून ग्रहण करावी.

මෙත්තාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मैत्रीकथा-वर्णना समाप्त झाली.

5. විරාගකථා

५. विरागकथा

විරාගකථාවණ්ණනා

विरागकथा-वर्णना

28. ඉදානි මග්ගපයොජනපරියොසානාය මෙත්තාකථාය අනන්තරං කථිතාය විරාගසඞ්ඛාතමග්ගපුබ්බඞ්ගමාය විරාගකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ පඨමං තාව ‘‘නිබ්බින්දං විරජ්ජති විරාගා විමුච්චතී’’ති (මහාව 23) වුත්තානං ද්වින්නං සුත්තන්තපදානං අත්ථං නිද්දිසිතුකාමෙන විරාගො මග්ගො, විමුත්ති ඵලන්ති උද්දෙසො ඨපිතො. තත්ථ පඨමං වචනත්ථං තාව නිද්දිසිතුකාමො කථං විරාගො මග්ගොතිආදිමාහ. තත්ථ විරජ්ජතීති විරත්තා හොති. සෙසානි මග්ගඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තත්ථානි. විරාගොති යස්මා සම්මාදිට්ඨි විරජ්ජති, තස්මා විරාගො නාමාති අත්ථො. සො ච විරාගො යස්මා විරාගාරම්මණො…පෙ… විරාගෙ පතිට්ඨිතො, තස්මා ච විරාගොති එවං ‘‘විරාගාරම්මණො’’තිආදීනං පඤ්චන්නං වචනානං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ විරාගාරම්මණොති නිබ්බානාරම්මණො. විරාගගොචරොති නිබ්බානවිසයො. විරාගෙ සමුදාගතොති නිබ්බානෙ සමුප්පන්නො. විරාගෙ ඨිතොති පවත්තිවසෙන නිබ්බානෙ ඨිතො. විරාගෙ පතිට්ඨිතොති අනිවත්තනවසෙන නිබ්බානෙ පතිට්ඨිතො.

२८. आता, अरिहंत मार्गरूपी प्रयोजनाच्या समाप्तीसाठी, मैत्री कथेच्या नंतर सांगितलेल्या, 'विराग' नावाच्या मार्गाला अग्रभागी ठेवून केलेल्या विराग कथेचे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णन) केले जात आहे. त्यामध्ये सर्वप्रथम "निर्वेद पावतो (कंटाळतो), विराग पावतो, विरागामुळे विमुक्त होतो" या दोन सुत्त पदांचा अर्थ स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी "विराग म्हणजे मार्ग आणि विमुक्ती म्हणजे फल" असा उद्देश (विषय) मांडला आहे. त्या उद्देशात सर्वप्रथम शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्याच्या इच्छेने "कसा विराग हा मार्ग आहे?" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'विरागतो' (virajjati) म्हणजे 'राग विरहित होतो' (virattā hoti). उर्वरित पदांचे अर्थ 'मार्गज्ञान निर्देशात' सांगितल्याप्रमाणे आहेत. 'विराग' म्हणजे ज्या कारणाने सम्यक् दृष्टी (मिथ्या दृष्टीपासून) विरक्त होते, म्हणून त्याला 'विराग' म्हणतात, असा अर्थ आहे. आणि तो विराग ज्या कारणाने विराग-आलंबन असलेला... पे... विरागामध्ये प्रतिष्ठित असलेला आहे, म्हणून त्याला 'विराग' म्हणतात. अशा प्रकारे "विराग-आलंबन" इत्यादी पाच शब्दांचा संबंध समजून घ्यावा. त्यामध्ये 'विरागालंबन' म्हणजे 'निर्वाण-आलंबन' (निर्वाण हेच आलंबन असलेला). 'विरागगोचर' म्हणजे 'निर्वाण हाच ज्याचा विषय आहे'. 'विरागात समुदागत' म्हणजे निर्वाणाच्या कारणाने उत्पन्न झालेला. 'विरागात स्थित' म्हणजे प्रवृत्तीच्या रूपाने निर्वाणामध्ये स्थित असलेला. 'विरागात प्रतिष्ठित' म्हणजे अपरावृत्तीच्या (परत न फिरण्याच्या) रूपाने निर्वाणामध्ये प्रतिष्ठित असलेला.

නිබ්බානඤ්ච විරාගොති නිබ්බානං විරාගහෙතුත්තා විරාගො. නිබ්බානාරම්මණතාජාතාති නිබ්බානාරම්මණෙ ජාතා, නිබ්බානාරම්මණභාවෙන වා ජාතා. තෙ මග්ගසම්පයුත්තා සබ්බෙව ඵස්සාදයො ධම්මා විරජ්ජනට්ඨෙන විරාගා හොන්තීති විරාගා නාම හොන්ති. සහජාතානීති සම්මාදිට්ඨිසහජාතානි සම්මාසඞ්කප්පාදීනි සත්ත මග්ගඞ්ගානි. විරාගං ගච්ඡන්තීති විරාගො මග්ගොති විරාගං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා ගච්ඡන්තීති විරාගාරම්මණත්තා විරාගො නාම, මග්ගනට්ඨෙන මග්ගො නාම හොතීති අත්ථො. එකෙකම්පි මග්ගඞ්ගං මග්ගොති නාමං ලභති. ඉති එකෙකස්ස අඞ්ගස්ස මග්ගත්තෙ වුත්තෙ සම්මාදිට්ඨියාපි මග්ගත්තං වුත්තමෙව හොති. තස්මායෙව ච එතෙන මග්ගෙනාති අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි ගහෙත්වා වුත්තං. බුද්ධා චාති පච්චෙකබුද්ධාපි සඞ්ගහිතා. තෙපි හි ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, බුද්ධා තථාගතො ච අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පච්චෙකබුද්ධො චා’’ති (අ. නි. 2.57) වුත්තත්තා බුද්ධායෙව[Pg.213]. අගතන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අගතපුබ්බං. දිසන්ති සකලායපටිපත්තියා දිස්සති අපදිස්සති අභිසන්දහීයතීති දිසා, සබ්බබුද්ධෙහි වා පරමං සුඛන්ති දිස්සති අපදිස්සති කථීයතීති දිසා, සබ්බදුක්ඛං වා දිස්සන්ති විස්සජ්ජෙන්ති උජ්ඣන්ති එතායාති දිසා. තං දිසං. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති කිං වුත්තං හොති? යො සො අට්ඨඞ්ගිකො ධම්මසමූහො, සො එතෙන නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති ගමනට්ඨෙන මග්ගො නාමාති වුත්තං හොති. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං පරප්පවාදානන්ති විසුං විසුං සමණානං බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ඉතො අඤ්ඤලද්ධිකානං. අග්ගොති තෙසං සෙසමග්ගානං විසිට්ඨො. සෙට්ඨොති සෙසමග්ගතො අතිවිය පසංසනීයො. මොක්ඛොති මුඛෙ සාධු, සෙසමග්ගානං අභිමුඛෙ අයමෙව සාධූති අත්ථො. උත්තමොති සෙසමග්ගෙ අතිවිය උත්තිණ්ණො. පවරොති සෙසමග්ගතො නානප්පකාරෙහි සංභජනීයො. ඉතීති කාරණත්ථෙ නිපාතො. තස්මා භගවතා ‘‘මග්ගානං අට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ති වුත්තොති අධිප්පායො. වුත්තඤ්හි භගවතා –

निर्वाण आणि विराग म्हणजे निर्वाण हे राग विरहित होण्याचे (विरागाचे) कारण असल्यामुळे त्याला 'विराग' म्हणतात. 'निर्वाण-आलंबनतेमुळे उत्पन्न झालेले' म्हणजे निर्वाणरूपी आलंबनामध्ये उत्पन्न झालेले, किंवा निर्वाण-आलंबन भावाने उत्पन्न झालेले. ते मार्गाशी संप्रयुक्त असलेले स्पर्श इत्यादी सर्व धर्म विरक्त होण्याच्या अर्थाने 'विराग' होतात, म्हणून त्यांना 'विराग' म्हणतात. 'सहजात' म्हणजे सम्यक् दृष्टीसोबत सहजात असलेले सम्यक् संकल्पादी सात मार्गांगे. 'विरागाप्रत जातात' म्हणजे विराग हा मार्ग आहे, म्हणजेच विरागरूपी निर्वाणाला आलंबन करून जातात, म्हणून निर्वाण-आलंबन असल्यामुळे 'विराग' आणि शोधण्याच्या (मार्ग शोधण्याच्या) अर्थाने 'मार्ग' असे नाव प्राप्त होते, असा अर्थ आहे. प्रत्येक मार्गांगाला देखील 'मार्ग' हे नाव मिळते. अशा प्रकारे प्रत्येक अंगाला मार्गपण (मार्ग स्वरूप) म्हटले असता सम्यक् दृष्टीला देखील मार्गपण म्हटलेलेच असते. म्हणूनच "या मार्गाने" असे म्हणून आठही मार्गांगांना ग्रहण करून सांगितले आहे. 'बुद्ध' या शब्दाने प्रत्येकबुद्ध देखील समाविष्ट होतात. कारण ते देखील "भिक्खूहो, हे दोन बुद्ध आहेत - तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध आणि प्रत्येकबुद्ध" असे म्हटलेले असल्यामुळे बुद्धच आहेत. 'अगत' म्हणजे अनादी संसारात पूर्वी कधीही न गेलेले. 'दिशा' म्हणजे संपूर्ण प्रतिपत्तीने (आचरणाने) जी पाहिली जाते, दर्शविली जाते, प्राप्त केली जाते, म्हणून ती 'दिशा' (निर्वाण) होय; किंवा सर्व बुद्धांद्वारे "परम सुख" म्हणून जी पाहिली जाते, दर्शविली जाते, सांगितली जाते, म्हणून ती 'दिशा' होय; किंवा जिच्याद्वारे सर्व दुःखाचा त्याग करतात, विसर्जन करतात, सोडून देतात, म्हणून ती 'दिशा' होय. त्या दिशेला (निर्वाणाला). 'अष्टांगिक मार्ग' याने काय सांगितले आहे? जो तो अष्टांगिक धर्मसमूह आहे, तो याच्याद्वारे निर्वाणाप्रत जातो, म्हणून जाण्याच्या अर्थाने त्याला 'मार्ग' म्हणतात, असे सांगितले आहे. 'अनेक श्रमण-ब्राह्मणांच्या परप्रवादांपेक्षा' म्हणजे या शासनाबाहेरील इतर भिन्न-भिन्न मतप्रणाली असणाऱ्या श्रमण आणि ब्राह्मणांपेक्षा. 'अग्र' म्हणजे त्या इतर मार्गांपेक्षा विशिष्ट (श्रेष्ठ). 'श्रेष्ठ' म्हणजे इतर मार्गांपेक्षा अत्यंत प्रशंसनीय. 'मोक्ष' म्हणजे मुखात (समोर) उत्तम, इतर मार्गांच्या समोर हाच मार्ग उत्तम आहे, असा अर्थ आहे. 'उत्तम' म्हणजे इतर मार्गांपेक्षा अत्यंत पार गेलेला (सर्वोत्कृष्ट). 'प्रवर' म्हणजे इतर मार्गांपेक्षा विविध प्रकारे पूजनीय (आदरणीय). 'इति' हा कारणाचे स्पष्टीकरण करणारा निपात आहे. म्हणूनच भगवंतांनी "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे" असे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො, සච්චානං චතුරො පදා;

විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං, ද්විපදානඤ්ච චක්ඛුමා’’ති. (ධ. ප. 273);

“मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे, सत्यांमध्ये चार पदे (चार आर्यसत्ये) श्रेष्ठ आहेत; धर्मांमध्ये विराग (निर्वाण) श्रेष्ठ आहे, आणि द्विपदांमध्ये चक्षुमान (बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत.”

තං ඉධ විච්ඡින්දිත්වා ‘‘මග්ගානං අට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ති වුත්තං. සෙසවාරෙසුපි ඉමිනා ච නයෙන හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ती गाथा येथे खंडित करून (विभाजित करून) "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे" एवढेच म्हटले आहे. उर्वरित भागांमध्ये देखील याच पद्धतीने आणि खाली सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा.

දස්සනවිරාගොතිආදීසු දස්සනසඞ්ඛාතො විරාගො දස්සනවිරාගො. ඉන්ද්‍රියට්ඨතො බලස්ස විසිට්ඨත්තා ඉධ ඉන්ද්‍රියතො බලං පඨමං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානීතිආදි ඉන්ද්‍රියාදීනං අත්ථවිභාවනා, න විරාගස්ස. තථට්ඨෙන සච්චාති සච්චඤාණං වෙදිතබ්බං. සීලවිසුද්ධීති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා. චිත්තවිසුද්ධීති සම්මාසමාධි. දිට්ඨිවිසුද්ධීති සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පා. විමුත්තට්ඨෙනාති තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසෙහි මුත්තට්ඨෙන. විජ්ජාති සම්මාදිට්ඨි. විමුත්තීති සමුච්ඡෙදවිමුත්ති. අමතොගධං නිබ්බානං පරියොසානට්ඨෙන මග්ගොති මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණාහි මග්ගීයතීති මග්ගො.

“दर्शनविराग” इत्यादींमध्ये दर्शन नावाचा विराग म्हणजे 'दर्शनविराग' होय. इंद्रियभावापेक्षा बलाची विशिष्टता (श्रेष्ठता) असल्यामुळे येथे इंद्रियांच्या आधी 'बल' प्रथम सांगितले आहे, असे समजावे. “अधिपतीच्या अर्थाने इंद्रिये” इत्यादी शब्द इंद्रिय, बल, बोध्यंग, मार्गांग इत्यादींच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारे आहेत, विरागाचे नाही. “तथ्य अर्थाने सत्य” याने सत्यज्ञान समजून घ्यावे. “शीलविशुद्धी” म्हणजे सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव. “चित्तविशुद्धी” म्हणजे सम्यक् समाधी. “दृष्टिविशुद्धी” म्हणजे सम्यक् दृष्टी आणि सम्यक् संकल्प. “विमुक्त अर्थाने” म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांपासून मुक्त होण्याच्या अर्थाने. “विद्या” म्हणजे सम्यक् दृष्टी. “विमुक्ती” म्हणजे समुच्छेदविमुक्ती. “अमृतामध्ये बुडालेला, निर्वाण हेच ज्याचे अंतिम ध्येय आहे असा मार्ग” म्हणजे मार्ग, फल आणि प्रत्यवेक्षण चित्तांद्वारे जो शोधला जातो, म्हणून तो 'मार्ग' होय.

ඉමස්මිං විරාගනිද්දෙසෙ වුත්තා ධම්මා සබ්බෙපි මග්ගක්ඛණෙයෙව. විමුත්තිනිද්දෙසෙ ඵලක්ඛණෙ. තස්මා ඡන්දමනසිකාරාපි මග්ගඵලසම්පයුත්තා.

या विराग निर्देशात सांगितलेले सर्व धर्म केवळ मार्गक्षणीच प्राप्त होतात. विमुक्ती निर्देशात सांगितलेले सर्व धर्म फलक्षणी प्राप्त होतात. म्हणून छंद आणि मनसिकार देखील मार्ग आणि फलाशी संप्रयुक्त असतात.

29. විරාගනිද්දෙසෙ [Pg.214] වුත්තනයෙනෙව විමුත්තිනිද්දෙසෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඵලං පනෙත්ථ පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තත්තා විමුත්ති, නිබ්බානං නිස්සරණවිමුත්තත්තා විමුත්ති. ‘‘සහජාතානි සත්තඞ්ගානී’’තිආදීනි වචනානි ඉධ න ලබ්භන්තීති න වුත්තානි. සයං ඵලවිමුත්තත්තා පරිච්චාගට්ඨෙන විමුත්තීති එත්තකමෙව වුත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

२९. विराग निर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीनेच विमुक्ती निर्देशात देखील अर्थ समजून घ्यावा. परंतु येथे फल हे प्रतिप्रश्रब्धी-विमुक्ती असल्यामुळे 'विमुक्ती' म्हटले जाते, आणि निर्वाण हे निःसरण-विमुक्ती असल्यामुळे 'विमुक्ती' म्हटले जाते. “सहजात सात अंगे” इत्यादी शब्द येथे प्राप्त होत नसल्यामुळे ते सांगितले नाहीत. स्वतः फलरूपी विमुक्ती असल्यामुळे “परित्यागाच्या अर्थाने विमुक्ती” एवढेच विमुक्ती निर्देशात सांगितले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

විරාගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विराग कथेचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णन) समाप्त झाले.

6. පටිසම්භිදාකථා

६. पटिसम्भिदा कथा

1. ධම්මචක්කපවත්තනවාරවණ්ණනා

१. धम्मचक्कपवत्तनवारवर्णन

30. ඉදානි විරාගසඞ්ඛාතමග්ගවසෙන සිද්ධං පටිසම්භිදාපභෙදං දස්සෙන්තෙන කථිතාය ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය පටිසම්භිදාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. සුත්තන්තෙ තාව බාරාණසියන්ති බාරාණසා නාම නදී, බාරාණසාය අවිදූරෙ භවා නගරී බාරාණසී. තස්සං බාරාණසියං. ඉසිපතනෙ මිගදායෙති ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන එවංලද්ධනාමෙ මිගානං අභයදානදින්නට්ඨානත්තා මිගදායසඞ්ඛාතෙ ආරාමෙ. තත්ථ හි උප්පන්නුප්පන්නා සබ්බඤ්ඤුඉසයො පතන්ති, ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථං නිසීදන්තීති අත්ථො. නන්දමූලකපබ්භාරතො සත්තාහච්චයෙන නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨිතා අනොතත්තදහෙ කතමුඛධොවනකිච්චා ආකාසෙන ආගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධඉසයොපෙත්ථ සමොසරණවසෙන පතන්ති, උපොසථත්ථඤ්ච අනුපොසථත්ථඤ්ච සන්නිපතන්ති, ගන්ධමාදනං පටිගච්ඡන්තා ච තතො ච උප්පතන්තීතිපි ඉමිනා ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන තං ‘‘ඉසිපතන’’න්ති වුච්චති. ‘‘ඉසිපදන’’න්තිපි පාඨො. පඤ්චවග්ගියෙති –

३०. आता, विराग नावाच्या मार्गाच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या प्रतिसंभिदा भेदाला दाखविणाऱ्याने सांगितलेल्या, धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्ताने सुरुवात होणाऱ्या प्रतिसंभिदा कथेचे हे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. सुत्तामध्ये प्रथम 'बाराणसियं' (वाराणसीत) असा उल्लेख आहे; वाराणसा नावाची नदी असून, वाराणसा नदीच्या जवळ वसलेले नगर म्हणजे वाराणसी होय. त्या वाराणसीमध्ये. 'इसिपतने मिगदाये' म्हणजे ऋषींच्या उतरण्याच्या व उडण्याच्या (आगमनाच्या व गमनाच्या) क्रियेमुळे असे नाव मिळालेल्या आणि मृगांना (हरणांना) अभयदान दिलेले स्थान असल्यामुळे 'मिगदाय' (मृगदाय) नावाच्या आरामात (उद्यानात). कारण तेथे वेळोवेळी उत्पन्न होणारे सर्वज्ञ ऋषी (बुद्ध) उतरतात आणि धम्मचक्र प्रवर्तनासाठी बसतात, असा अर्थ आहे. नन्दमूलक पर्वताच्या गुहेतून सात दिवसांनंतर निरोध समापत्तीमधून उठून, अनोतत्त सरोवरात मुखप्रक्षालन करून आकाशातून येऊन प्रत्येकबुद्ध रूपी ऋषी देखील येथे एकत्र येण्याच्या उद्देशाने उतरतात, उपोसथ करण्यासाठी आणि इतर वेळी देखील एकत्र जमतात, आणि गंधमादन पर्वताकडे परत जाताना येथूनच उड्डाण करतात. या ऋषींच्या उतरण्याच्या व उडण्याच्या क्रियेमुळे त्याला 'इसिपतन' (ऋषिपतन) असे म्हटले जाते. 'इसिपदन' असाही पाठ आढळतो. 'पंचवग्गिये' म्हणजे -

‘‘කොණ්ඩඤ්ඤො භද්දියො වප්පො, මහානාමො ච අස්සජි;

එතෙ පඤ්ච මහාථෙරා, පඤ්චවග්ගාති වුච්චරෙ’’ති. –

“कोंडण्य, भद्दिय, वप्प, महानाम आणि अस्सजि; हे पाच महाथेर 'पंचवग्गीय' (पाच जणांचा समूह) असे म्हटले जातात.”

එවං වුත්තානං පඤ්චන්නං භික්ඛූනං වග්ගො පඤ්චවග්ගො. තස්මිං පඤ්චවග්ගෙ භවා තංපරියාපන්නත්තාති පඤ්චවග්ගියා, තෙ පඤ්චවග්ගියෙ. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති දීපඞ්කරදසබලස්ස පාදමූලෙ කතාභිනීහාරතො පට්ඨාය පාරමියො පූරෙන්තො [Pg.215] අනුපුබ්බෙන පච්ඡිමභවං පත්වා පච්ඡිමභවෙ ච කතාභිනික්ඛමනො අනුපුබ්බෙන බොධිමණ්ඩං පත්වා තත්ථ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො මාරබලං භින්දිත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමාවසානෙ දසසහස්සිලොකධාතුං උන්නාදෙන්තො සම්පකම්පෙන්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා සත්ත සත්තාහානි බොධිමණ්ඩෙ වීතිනාමෙත්වා මහාබ්‍රහ්මුනා ආයාචිතධම්මදෙසනා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙත්වා ලොකානුග්ගහෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙත්වා ධම්මචක්කං පවත්තෙතුකාමො ආමන්තෙසි.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या पाच भिक्खूंचा समूह म्हणजे 'पंचवग्ग' (पंचवर्गीय) होय. त्या पंचवर्गात समाविष्ट असलेले म्हणून ते 'पंचवग्गीय' होत, त्या पंचवर्गीय भिक्खूंना संबोधित केले. 'भिक्खूंना संबोधित केले' म्हणजे दीपंकर दशबलांच्या (बुद्धांच्या) चरणांशी केलेल्या संकल्पापासून सुरुवात करून, पारमिता पूर्ण करत, अनुक्रमाने अंतिम जन्माला प्राप्त होऊन आणि अंतिम जन्मात महाभिनिष्क्रमण करून, अनुक्रमाने बोधिमंडळाला प्राप्त होऊन, तेथे अपराजित आसनावर बसून, मारसेनेचा पराभव करून, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात पूर्वजन्मांचे स्मरण करून, मध्यम प्रहरात दिव्य चक्षू विशुद्ध करून आणि अंतिम प्रहराच्या शेवटी दहा हजार लोकधातूंना गुंजायमान व कंपित करत सर्वज्ञता प्राप्त करून, सात आठवडे बोधिमंडळात व्यतीत करून, महाब्रह्मदेवांनी धम्मदेशनेसाठी याचना केल्यावर बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहून, जगावर अनुग्रह करण्यासाठी वाराणसीला जाऊन, पंचवर्गीय भिक्खूंना समजावून सांगून धम्मचक्र प्रवर्तन करण्याची इच्छा असणाऱ्या भगवंतांनी संबोधित केले.

ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තාති ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, කොට්ඨාසා. ඉමස්ස පන වචනස්ස සමුදාහාරෙන සමුදාහාරනිග්ඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං පත්වා දසසහස්සිං ලොකධාතුං පත්ථරිත්වා අට්ඨාසි, තස්මිංයෙව සමයෙ අට්ඨාරසකොටිසඞ්ඛා බ්‍රහ්මානො සමාගච්ඡිංසු. පච්ඡිමදිසාය සූරියො අත්ථඞ්ගමෙති, පුරත්ථිමාය දිසාය උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තෙන යුත්තො පුණ්ණචන්දො උග්ගච්ඡති. තස්මිං සමයෙ භගවා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තං ආරභන්තො ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා’’තිආදිමාහ.

“द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता” (भिक्खूंनो, हे दोन अतिरेक आहेत) म्हणजे हे दोन भाग (बाजू) आहेत. या वचनाच्या उच्चारणाने तो गंभीर ध्वनी खाली अवीची नरकापर्यंत आणि वर भवाग्रापर्यंत पोहोचून दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला; त्याच वेळी अठरा कोटी ब्रह्मदेव एकत्र जमले. पश्चिम देशात सूर्य मावळत होता आणि पूर्व दिशेला उत्तराषाढा नक्षत्राने युक्त असलेला पूर्ण चंद्र उगवत होता. त्या वेळी भगवंतांनी धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्ताचा प्रारंभ करताना “द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता” इत्यादी शब्द म्हटले.

තත්ථ පබ්බජිතෙනාති ගිහිසංයොජනං වත්ථුකාමං ඡෙත්වා පබ්බජිතෙන. න සෙවිතබ්බාති න වලඤ්ජෙතබ්බා. පබ්බජිතානංයෙව විසෙසතො පටිපත්තියා භාජනභූතත්තා ‘‘පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’ති වුත්තං. යො චායං කාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති යො ච අයං වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමසුඛස්ස, කිලෙසකාමසුඛනිස්සයස්ස වා අනුයොගො. හීනොති ලාමකො. ගම්මොති ගාමවාසීනං සන්තකො. පොථුජ්ජනිකොති පුථුජ්ජනෙන අන්ධබාලජනෙන ආචිණ්ණො. අනරියොති න අරියො. අථ වා න විසුද්ධානං උත්තමානං අරියානං සන්තකො. අනත්ථසංහිතොති න අත්ථසංහිතො, සුඛාවහකාරණං අනිස්සිතොති අත්ථො. අත්තකිලමථානුයොගොති අත්තනො කිලමථස්ස අනුයොගො, අත්තනො දුක්ඛකරණන්ති අත්ථො. දුක්ඛොති කණ්ටකාපස්සයසෙය්‍යාදීහි අත්තමාරණෙහි දුක්ඛාවහො. තපස්සීහි ‘‘උත්තමං තපො’’ති ගහිතත්තා තෙසං චිත්තානුරක්ඛනත්ථං ඉධ ‘‘හීනො’’ති න වුත්තං, පබ්බජිතානං ධම්මත්තා ‘‘ගම්මො’’ති ච, ගිහීහි අසාධාරණත්තා ‘‘පොථුජ්ජනිකො’’ති ච න වුත්තං. තත්ථ පන කෙහිචි පබ්බජිතපටිඤ්ඤෙහි දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදෙහි ‘‘යතො ඛො, භො[Pg.216], අයං අත්තා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගිභූතො පරිචාරෙති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති (දී. නි. 1.94) ගහිතත්තා තෙසං චිත්තානුරක්ඛනත්ථඤ්ච පච්චුප්පන්නෙ සුඛත්තා ච තස්ස ධම්මසමාදානස්ස ‘‘දුක්ඛො’’ති න වුත්තං. කාමසුඛල්ලිකානුයොගො පච්චුප්පන්නෙ තණ්හාදිට්ඨිසංකිලිට්ඨසුඛත්තා ආයතිඤ්ච දුක්ඛවිපාකත්තා තදනුයුත්තානං තණ්හාදිට්ඨිබන්ධනබද්ධත්තා ච න සෙවිතබ්බො, අත්තකිලමථානුයොගො පච්චුප්පන්නෙ දිට්ඨිසංකිලිට්ඨදුක්ඛත්තා ආයතිඤ්ච දුක්ඛවිපාකත්තා තදනුයුත්තානං දිට්ඨිබන්ධනබද්ධත්තා ච න සෙවිතබ්බො, එතෙ ඛොති තෙ එතෙ. අනුපගම්මාති න උපගන්ත්වා. මජ්ඣිමාති සංකිලිට්ඨසුඛදුක්ඛානං අභාවා මජ්ඣෙ භවාති මජ්ඣිමා. සා එව නිබ්බානං පටිපජ්ජන්ති එතායාති පටිපදා. අභිසම්බුද්ධාති පටිවිද්ධා. චක්ඛුකරණීතිආදීසු පඤ්ඤාචක්ඛුං කරොතීති චක්ඛුකරණී. ඤාණකරණීති තස්සෙව වෙවචනං. උපසමායාති කිලෙසූපසමාය. අභිඤ්ඤායාති චතුන්නං සච්චානං අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති තෙසංයෙව සම්බුජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානසච්ඡිකිරියත්ථාය. අථ වා දස්සනමග්ගඤාණං කරොතීති චක්ඛුකරණී. භාවනාමග්ගඤාණං කරොතීති ඤාණකරණී. සබ්බකිලෙසානං උපසමාය. සබ්බධම්මානං අභිඤ්ඤාය. අරහත්තඵලසම්බොධාය. කිලෙසානඤ්ච ඛන්ධානඤ්ච නිබ්බානාය. සච්චකථා අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තා.

त्यामध्ये 'पब्बजितेन' (प्रव्रजिताने) म्हणजे गृहस्थांचे बंधन असलेल्या वस्तुरूपी कामाचा त्याग करून प्रव्रजित झालेल्याने. 'न सेवितब्बा' म्हणजे आचरणात आणू नये. प्रव्रजितांसाठीच विशेष रूपाने ही प्रतिपत्ती योग्य असल्यामुळे “प्रव्रजिताने सेवन करू नये” असे म्हटले आहे. 'यो चायं कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगो' म्हणजे जो हा वस्तुरूपी कामांमध्ये क्लेशरूप कामसुखाचा किंवा क्लेशरूप कामसुखाच्या आश्रयाचा अभ्यास (आसक्ती) आहे. 'हीनो' म्हणजे हीन, कनिष्ठ. 'गम्मो' म्हणजे ग्रामवासीयांचा (सामान्य लोकांचा) असलेला. 'पोथुज्जनिको' म्हणजे पृथग्जनांनी (अज्ञानी व अंध बालजनांनी) आचरलेला. 'अनरियो' म्हणजे जो आर्य (श्रेष्ठ) नाही; किंवा विशुद्ध व उत्तम अशा आर्यांचा नसलेला. 'अनत्थसंहितो' म्हणजे अनर्थकारक, कल्याणाशी न जोडलेला; सुखाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींवर आधारित नसलेला, असा अर्थ आहे. 'अत्तकिलमथानुयोगो' म्हणजे स्वतःला क्लेश देण्याचा वारंवार केलेला प्रयत्न; स्वतःला दुःख देणे, असा अर्थ आहे. 'दुक्खो' म्हणजे काट्यांच्या शय्येवर झोपणे इत्यादी स्वतःला छळणाऱ्या उपायांनी दुःख देणारा. तपस्वी लोकांनी याला “उत्तम तप” मानल्यामुळे त्यांच्या मनाचे रक्षण करण्यासाठी येथे याला 'हीन' म्हटले नाही; आणि प्रव्रजितांचा धर्म असल्यामुळे याला 'गम्मो' (ग्राम्य) असेही म्हटले नाही; तसेच गृहस्थांशी याचा संबंध नसल्यामुळे याला 'पोथुज्जनिको' (पृथग्जनांचा) असेही म्हटले नाही. परंतु तेथे स्वतःला प्रव्रजित म्हणवून घेणाऱ्या काही 'दृष्टधम्मनिब्बानवादी' (याच जन्मात निर्वाण मानणाऱ्या) लोकांनी “हे मित्रा, जेव्हा हा आत्मा पाच कामगुणांनी युक्त व समृद्ध होऊन उपभोग घेतो, तेव्हाच हा आत्मा याच जन्मात निर्वाणाला प्राप्त होतो” असे मानल्यामुळे त्यांच्या मनाचे रक्षण करण्यासाठी आणि वर्तमानकाळात त्या धर्माचे आचरण सुखकारक वाटत असल्यामुळे याला 'दुक्खो' (दुःखकारक) म्हटले नाही. कामसुखल्लिकानुयोग वर्तमानकाळात तृष्णा व दृष्टीने मलीन झालेल्या सुखासारखा असल्यामुळे आणि भविष्यात दुःखद विपाक देणारा असल्यामुळे, तसेच त्यात मग्न असणारे लोक तृष्णा व दृष्टीच्या बंधनात बांधले जात असल्यामुळे तो आचरू नये. अत्तकिलमथानुयोग वर्तमानकाळात चुकीच्या दृष्टीने मलीन झालेल्या दुःखासारखा असल्यामुळे आणि भविष्यात दुःखद विपाक देणारा असल्यामुळे, तसेच त्यात मग्न असणारे लोक दृष्टीच्या बंधनात बांधले जात असल्यामुळे तो आचरू नये. 'एते खो' म्हणजे ते हे. 'अनुपगम्म' म्हणजे जवळ न जाता (दोन्ही बाजूंकडे न झुकता). 'मज्झिमा' म्हणजे मलीन सुख आणि दुःख यांच्या अभावामुळे मध्यभागी असणारी म्हणून 'मज्झिमा' (मध्यम मार्ग) होय. तीच, जिच्याद्वारे निर्वाणाला प्राप्त केले जाते म्हणून 'प्रतिपदा' (मार्ग) होय. 'अभिसम्बुद्धा' म्हणजे पूर्णपणे जाणलेली (साक्षात्कृत केलेली). 'चक्खुकरणी' इत्यादी शब्दांमध्ये प्रज्ञाचक्षू निर्माण करते म्हणून 'चक्खुकरणी' (चक्षू निर्माण करणारी). 'ञाणकरणी' (ज्ञान निर्माण करणारी) हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'उपसमाय' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनासाठी. 'अभिञ्ञाय' म्हणजे चार आर्य सत्यांना विशेष रूपाने जाणण्यासाठी. 'सम्बोधाय' म्हणजे त्याच सत्यांचे पूर्ण ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी. 'निब्बानाय' म्हणजे निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी. किंवा दर्शनमार्ग ज्ञान निर्माण करते म्हणून 'चक्खुकरणी' आणि भावनामार्ग ज्ञान निर्माण करते म्हणून 'ञाणकरणी'; सर्व क्लेशांच्या उपशमनासाठी, सर्व धर्मांच्या विशेष ज्ञानासाठी, अर्हतफलाच्या प्राप्तीसाठी आणि क्लेशांच्या व स्कंधांच्या निरोधासाठी (निर्वाणासाठी). ही सत्यकथा 'अभिज्ञेय निर्देश' (अभिञ्ञेय्यनिद्देस) मध्ये सांगितली आहे.

එවං භගවා සච්චානි පකාසෙත්වා අත්තනි කතබහුමානානං තෙසං අත්තනො පටිවෙධක්කමං සුත්වා පටිපත්තියා බහුමානාරොපනෙන පටිපත්තියං ඨත්වා සච්චප්පටිවෙධං පස්සන්තො ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති මෙ, භික්ඛවෙතිආදිනා අත්තනො පටිවෙධක්කමං දස්සෙසි. තත්ථ අනනුස්සුතෙසූති න අනුස්සුතෙසු, පරං අනුගන්ත්වා අස්සුතෙසූති අත්ථො. චක්ඛූතිආදීනං අත්ථො පරතො ආවි භවිස්සති. ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, ඉදං දුක්ඛසමුදයං, ඉදං දුක්ඛනිරොධං, ඉදං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චන්ති චතුන්නං සච්චානං දස්සනපටිවෙධො සෙඛභූමියං. පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං භාවෙතබ්බන්ති චතුන්නං සච්චානං භාවනාපටිවෙධො සෙඛභූමියංයෙව. පරිඤ්ඤාතං පහීනං සච්ඡිකතං භාවිතන්ති චතුන්නං සච්චානං පච්චවෙක්ඛණා අසෙඛභූමියං.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सत्ये प्रकाशित करून, आपल्याविषयी अत्यंत आदर बाळगणाऱ्या त्या (पंचवर्गीय भिक्खूंचा) स्वतःचा सत्य-साक्षात्काराचा क्रम ऐकून, त्यांच्यामध्ये प्रतिपत्तीविषयी (साधनेविषयी) आदर निर्माण करण्यासाठी आणि त्यांना प्रतिपत्तीमध्ये प्रस्थापित करून सत्याचा साक्षात्कार पाहताना, "हे भिक्खूंनो, हे माझे दुःखाचे आर्यसत्य आहे..." इत्यादी शब्दांत स्वतःचा सत्य-साक्षात्काराचा क्रम दर्शविला. तेथे 'अननुस्सुतेसू' (ananussutesu) म्हणजे पूर्वी न ऐकलेल्या, इतरांच्या मागे जाऊन न ऐकलेल्या, असा अर्थ आहे. 'चक्खु' (डोळा) इत्यादी शब्दांचा अर्थ पुढे स्पष्ट होईल. "हे दुःखाचे आर्यसत्य आहे, हे दुःखसमुदयाचे आर्यसत्य आहे, हे दुःखनिरोधाचे आर्यसत्य आहे, हे दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेचे आर्यसत्य आहे" अशा प्रकारे चार सत्यांचा दर्शन-साक्षात्कार (दस्सनपटिवेध) शैक्षभूमीत (सेखभूमि - प्रगतीपथावरील साधकाची अवस्था) होतो. "हे पूर्णपणे जाणले पाहिजे (परिञ्ञेय्यं), हे नष्ट केले पाहिजे (पहातब्बं), याचा साक्षात्कार केला पाहिजे (सच्छिकातब्बं), हे विकसित केले पाहिजे (भावेतब्बं)" अशा प्रकारे चार सत्यांचा भावना-साक्षात्कार (भावनापटिवेध) केवळ शैक्षभूमीतच होतो. "हे पूर्णपणे जाणले गेले आहे (परिञ्ञातं), हे नष्ट केले गेले आहे (पहीनं), याचा साक्षात्कार केला गेला आहे (सच्छिकतं), हे विकसित केले गेले आहे (भावितं)" अशा प्रकारे चार सत्यांचे प्रत्यवेक्षण (पच्चवेक्खणा - पुनरावलोकन) अशैक्षभूमीत (असेखभूमि - अर्हत अवस्था) होते.

තිපරිවට්ටන්ති සච්චඤාණකිච්චඤාණකතඤාණසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං පරිවට්ටානං වසෙන තයො පරිවට්ටා අස්සාති තිපරිවට්ටං. එත්ථ හි ‘‘ඉදං දුක්ඛං, ඉදං දුක්ඛසමුදයං[Pg.217], ඉදං දුක්ඛනිරොධං, ඉදං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්ච’’න්ති එවං චතූසු සච්චෙසු යථාභූතඤාණං සච්චඤාණං නාම. තෙසුයෙව ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං භාවෙතබ්බ’’න්ති එවං කත්තබ්බකිච්චජානනඤාණං කිච්චඤාණං නාම. ‘‘පරිඤ්ඤාතං පහීනං සච්ඡිකතං භාවිත’’න්ති එවං තස්ස කිච්චස්ස කතභාවජානනඤාණං කතඤාණං නාම. ද්වාදසාකාරන්ති තෙසංයෙව එකෙකස්මිං සච්චෙ තිණ්ණං තිණ්ණං ආකාරානං වසෙන ද්වාදස ආකාරා අස්සාති ද්වාදසාකාරං. ඤාණදස්සනන්ති එතෙසං තිපරිවට්ටානං ද්වාදසන්නං ආකාරානං වසෙන උප්පන්නං ඤාණසඞ්ඛාතං දස්සනං. අත්තමනාති සකමනා. සත්තානඤ්හි සුඛකාමත්තා දුක්ඛපටිකූලත්තා පීතිසොමනස්සයුත්තමනො සකමනො නාම, පීතිසොමනස්සෙහි අත්තමනා ගහිතමනා බ්‍යාපිතමනාති වා අත්ථො. අභිනන්දුන්ති අභිමුඛා හුත්වා නන්දිංසු. වෙය්‍යාකරණෙති සුත්තන්තෙ. නිග්ගාථකො හි සුත්තන්තො කෙවලං අත්ථස්ස බ්‍යාකරණතො වෙය්‍යාකරණං නාම. භඤ්ඤමානෙති කථියමානෙ. වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනං කතං, භණිතෙති අත්ථො. විරජන්ති විගතරාගාදිරජං. වීතමලන්ති විගතරාගාදිමලං. රාගාදයො හි අජ්ඣොත්ථරණට්ඨෙන රජො නාම, දූසනට්ඨෙන මලං නාම. ධම්මචක්ඛුන්ති කත්ථචි පඨමමග්ගඤාණං, කත්ථචි ආදීනි තීණි මග්ගඤාණානි, කත්ථචි චතුත්ථමග්ගඤාණම්පි. ඉධ පන පඨමමග්ගඤාණමෙව. යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති විපස්සනාවසෙන එවං පවත්තස්ස ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති අත්ථො.

'तिपरिवट्टं' (तीन फेऱ्यांचे) म्हणजे सत्यज्ञान (सच्चञाण), कृत्यज्ञान (किच्चञाण) आणि कृतज्ञान (कतञाण) या तीन फेऱ्यांच्या (परिवर्तनांच्या) आधारे ज्या ज्ञानाचे तीन फेरे होतात, ते 'तिपरिवट्ट' होय. येथे, "हे दुःख आहे, हा दुःखसमुदय आहे, हा दुःखनिरोध आहे, ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे" अशा प्रकारे चार सत्यांचे यथार्थ ज्ञान म्हणजेच 'सत्यज्ञान' (सच्चञाण) होय. त्याच सत्यांच्या बाबतीत, "हे पूर्णपणे जाणले पाहिजे, हे नष्ट केले पाहिजे, याचा साक्षात्कार केला पाहिजे, हे विकसित केले पाहिजे" अशा प्रकारे काय केले पाहिजे याचे ज्ञान म्हणजेच 'कृत्यज्ञान' (किच्चञाण) होय. त्याच सत्यांच्या बाबतीत, "हे पूर्णपणे जाणले गेले आहे, हे नष्ट केले गेले आहे, याचा साक्षात्कार केला गेला आहे, हे विकसित केले गेले आहे" अशा प्रकारे ते कृत्य पूर्ण झाल्याचे ज्ञान म्हणजेच 'कृतज्ञान' (कतञाण) होय. 'द्वादसाकारं' (बारा प्रकारांचे) म्हणजे त्या चार सत्यांपैकी प्रत्येकामध्ये तीन-तीन प्रकारांच्या आधारे ज्या ज्ञानाचे बारा प्रकार (आकार) होतात, ते 'द्वादसाकार' होय. 'ज्ञानदर्शन' (ञाणदस्सनं) म्हणजे या तीन फेऱ्यांच्या आणि बारा प्रकारांच्या आधारे उत्पन्न झालेले ज्ञानरूपी दर्शन होय. 'अत्तमना' म्हणजे प्रसन्न मनाचे (सकमना). प्राण्यांना सुखाची इच्छा असल्यामुळे आणि दुःखाचा तिरस्कार असल्यामुळे, प्रीती आणि सोमनस्याने युक्त असलेले मन म्हणजेच 'स्वतःचे मन' (सकमन) होय; प्रीती आणि सोमनस्याने युक्त, आनंदित, व्यापलेले मन असा याचा अर्थ आहे. 'अभिनन्दुं' म्हणजे सन्मुख होऊन आनंदित झाले. 'वेय्याकरणे' म्हणजे सूत्रात (सुत्तन्त). गाथारहित असलेले सूत्र केवळ अर्थाचे स्पष्टीकरण करत असल्यामुळे त्याला 'व्याकरण' (वेय्याकरण) म्हणतात. 'भञ्ञमाने' म्हणजे उपदेश केला जात असताना (कथियमाने). वर्तमानकाळाच्या समीपतेमुळे वर्तमानकाळाचा प्रत्यय वापरला आहे, म्हणजेच 'उपदेश संपल्यावर' असा अर्थ आहे. 'विरजं' म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादी धुळीपासून मुक्त (विगतरागादिरजं). 'वीतमलं' म्हणजे राग इत्यादी मळापासून मुक्त (विगतरागादिमलं). राग इत्यादींना व्यापून टाकण्याच्या अर्थाने 'धूळ' (रज) आणि दूषित करण्याच्या अर्थाने 'मळ' (मल) म्हटले जाते. 'धम्मचक्खुं' (धम्मचक्षू) म्हणजे काही सूत्रांमध्ये प्रथम मार्गज्ञान (सोतापत्तिमग्गञाण), काही सूत्रांमध्ये पहिले तीन मार्गज्ञान आणि काही सूत्रांमध्ये चौथे मार्गज्ञान (अरहत्तमग्गञाण) देखील अभिप्रेत असते. परंतु येथे केवळ प्रथम मार्गज्ञानच अभिप्रेत आहे. "जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे" अशा प्रकारे विपश्यनेच्या (विपस्सना) प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या साधकाला 'धम्मचक्षू उत्पन्न झाला' असा अर्थ आहे.

ධම්මචක්කෙති පටිවෙධඤාණෙ ච දෙසනාඤාණෙ ච. බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස හි භගවතො චතූසු සච්චෙසු ද්වාදසාකාරං පටිවෙධඤාණම්පි ඉසිපතනෙ නිසින්නස්ස ද්වාදසාකාරමෙව සච්චදෙසනාය පවත්තකදෙසනාඤාණම්පි ධම්මචක්කං නාම. උභයම්පි හෙතං දසබලස්ස පවත්තඤාණමෙව. තං ඉමාය දෙසනාය පකාසෙන්තෙන භගවතා ධම්මචක්කං පවත්තිතං නාම. තං පනෙතං ධම්මචක්කං යාව අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ න පතිට්ඨාති, තාව භගවා පවත්තෙති නාම, පතිට්ඨිතෙ පන පවත්තිතං නාම. තං සන්ධාය ‘‘පවත්තිතෙ ච භගවතා ධම්මචක්කෙ’’ති වුත්තං.

'धम्मचक्के' म्हणजे साक्षात्कार-ज्ञानात (पटिवेधञाण) आणि देशना-ज्ञानात (देसनाञाण). बोधिवृक्षाच्या आसनावर (बोधिपल्लंक) बसलेल्या भगवंतांचे चार सत्यांविषयीचे बारा प्रकारांचे साक्षात्कार-ज्ञान देखील 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) आहे, आणि इसिपतन येथे बसलेल्या भगवंतांचे बारा प्रकारांच्या सत्य-देशनेला प्रवृत्त करणारे देशना-ज्ञान देखील 'धम्मचक्क' आहे. हे दोन्हीही दशबलांचे (भगवंतांचे) प्रवृत्त झालेले ज्ञानच आहे. या देशनेद्वारे ते प्रकाशित करणाऱ्या भगवंतांनी 'धम्मचक्र प्रवृत्त केले' (धम्मचक्कं पवत्तितं) असे म्हटले जाते. परंतु, जोपर्यंत स्थवीर अञ्ञात-कोण्डञ्ञ अठरा कोटी ब्रह्मांसह स्रोतापत्ती फलामध्ये प्रस्थापित झाले नव्हते, तोपर्यंत भगवंत ते 'प्रवृत्त करत होते' (पवत्तेति) असे म्हटले जाते; आणि ते प्रस्थापित झाल्यावर 'प्रवृत्त केले गेले' (पवत्तितं) असे म्हटले जाते. त्यालाच अनुसरून "भगवंतांनी धम्मचक्र प्रवृत्त केले असता..." (पवत्तिते च भगवता धम्मचक्के) असे म्हटले आहे.

භුම්මා දෙවාති භූමට්ඨකා දෙවා. සද්දමනුස්සාවෙසුන්ති එකප්පහාරෙනෙව සාධුකාරං දත්වා එතං භගවතාතිආදීනි වදන්තා සද්දං අනුස්සාවයිංසු. අප්පටිවත්තියන්ති [Pg.218] ‘‘නයිදං තථා’’ති පටිලොමං වත්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං. සන්නිපතිතා චෙත්ථ දෙවබ්‍රහ්මානො දෙසනාපරියොසානෙ එකප්පහාරෙනෙව සාධුකාරං අදංසු, සන්නිපාතං අනාගතා පන භුම්මදෙවාදයො තෙසං තෙසං සද්දං සුත්වා සාධුකාරමදංසූති වෙදිතබ්බං. තෙසු පන පබ්බතරුක්ඛාදීසු නිබ්බත්තා භුම්මදෙවා. තෙ චාතුමහාරාජිකපරියාපන්නා හොන්තාපි ඉධ විසුං කත්වා වුත්තා. චාතුමහාරාජිකාති ච ධතරට්ඨවිරූළ්හකවිරූපක්ඛකුවෙරසඞ්ඛාතා චතුමහාරාජා දෙවතා එතෙසන්ති චාතුමහාරාජිකා. තෙ සිනෙරුවෙමජ්ඣෙ හොන්ති. තෙසු පබ්බතට්ඨකාපි අත්ථි ආකාසට්ඨකාපි. තෙසං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං පත්තා. ඛිඩ්ඩාපදොසිකා මනොපදොසිකා සීතවලාහකා උණ්හවලාහකා චන්දිමා දෙවපුත්තො සූරියො දෙවපුත්තොති එතෙ සබ්බෙපි චාතුමහාරාජිකදෙවලොකට්ඨා එව. තෙත්තිංස ජනා තත්ථ උප්පන්නාති තාවතිංසා. අපිච ‘‘තාවතිංසා’’ති තෙසං දෙවානං නාමමෙවාතිපි වුත්තං. තෙපි අත්ථි පබ්බතට්ඨකා අත්ථි ආකාසට්ඨකා. තෙසං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං පත්තා, තථා යාමාදීනං. එකදෙවලොකෙපි හි දෙවානං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං අප්පත්තා නාම නත්ථි. දිබ්බං සුඛං යාතා පයාතා සම්පත්තාති යාමා. තුට්ඨා පහට්ඨාති තුසිතා. පකතිපටියත්තාරම්මණතො අතිරෙකෙන රමිතුකාමකාලෙ යථාරුචිතෙ භොගෙ නිම්මිනිත්වා නිම්මිනිත්වා රමන්තීති නිම්මානරතී. චිත්තාචාරං ඤත්වා පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තී. බ්‍රහ්මකායෙ බ්‍රහ්මඝටාය නියුත්තාති බ්‍රහ්මකායිකා. සබ්බෙපි පඤ්චවොකාරබ්‍රහ්මානො ගහිතා.

'भुम्मा देवा' म्हणजे पृथ्वीवर राहणारे देव (भूमट्टका देवा). 'सद्दमनुस्सावेसुं' म्हणजे एकाच वेळी साधुकार (अनुमोदन) देऊन, "हे भगवंतांनी..." इत्यादी शब्द उच्चारत त्यांनी आवाज ऐकवला (घोषणा केली). 'अप्पटिवत्तियं' म्हणजे "हे असे नाही" अशा प्रकारे उलट फिरवणे किंवा विरोध करणे अशक्य आहे. येथे जमलेल्या देव आणि ब्रह्मांनी देशनेच्या समाप्तीनंतर एकाच वेळी साधुकार दिला; आणि जे या सभेत आले नव्हते अशा भूमदेव इत्यादींनी त्यांचा आवाज ऐकून साधुकार दिला, असे समजावे. त्यांच्यापैकी पर्वत, वृक्ष इत्यादींवर उत्पन्न झालेले देव 'भूमदेव' होत. ते चातुमहाराजिका (चातुमहाराजिक देवलोक) अंतर्गत येत असले, तरी येथे त्यांचा स्वतंत्रपणे उल्लेख केला आहे. 'चातुमहाराजिका' म्हणजे धतरट्ठ, विरूळ्हक, विरूपक्ख आणि कुवेर नावाचे चार महाराज ज्यांचे स्वामी आहेत, ते चातुमहाराजिक देव होत. ते सुमेरू पर्वताच्या मध्यभागी राहतात. त्यांच्यामध्ये पर्वतावर राहणारे आणि आकाशात राहणारे देवही आहेत. त्यांची परंपरा चक्रवाळ पर्वतापर्यंत (चक्कवाळपब्बत) पोहोचलेली आहे. खिढ्ढापदोसिका, मनोपदोसिका, सीतवलाहका (शीत ढगांचे देव), उण्हवलाहका (उष्ण ढगांचे देव), चन्दिमा देवपुत्त (चंद्र देवपुत्र), सुरियो देवपुत्त (सूर्य देवपुत्र) हे सर्व चातुमहाराजिक देवलोकातच राहणारे आहेत. तेथे तेहतीस लोक उत्पन्न झाले म्हणून त्यांना 'तावतंसा' (तावतिंसा) म्हणतात. शिवाय, 'तावतिंसा' हे त्या देवांचे नावच आहे, असेही म्हटले आहे. त्यांच्यामध्येही पर्वतावर राहणारे आणि आकाशात राहणारे देव आहेत. त्यांची परंपरा चक्रवाळ पर्वतापर्यंत पोहोचलेली आहे; त्याचप्रमाणे याम (यामा) इत्यादी देवांचीही. कारण एकाही देवलोकात देवांची परंपरा चक्रवाळ पर्वतापर्यंत पोहोचली नाही, असे घडत नाही. दिव्य सुखाला प्राप्त झालेले ते 'यामा' होत. संतुष्ट आणि हर्षित झालेले ते 'तुसिता' होत. नैसर्गिकरित्या तयार केलेल्या विषयांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट विषयांमध्ये रममाण होण्याची इच्छा असताना, आपल्या आवडीनुसार भोगांची निर्मिती करून करून जे रमतात, ते 'निम्माणरती' होत. इतरांच्या मनातील विचार जाणून, इतरांनी निर्माण केलेल्या भोगांवर आपले नियंत्रण ठेवणारे ते 'परनिम्मितवसवत्ती' होत. ब्रह्मसमूहात (ब्रह्मकाय) नियुक्त असलेले ते 'ब्रह्मकायिका' होत. यात सर्व पंचवोकार ब्रह्मांचा (पाच स्कंध असलेल्या ब्रह्मांचा) समावेश होतो.

තෙන ඛණෙනාති වචනං විසෙසෙත්වා තෙන මුහුත්තෙනාති වුත්තං. මුහුත්තසඞ්ඛාතෙන ඛණෙන, න පරමත්ථඛණෙනාති වුත්තං හොති. යාව බ්‍රහ්මලොකාති බ්‍රහ්මලොකං අන්තොකත්වා. සද්දොති සාධුකාරසද්දො. දසසහස්සීති දසසහස්සචක්කවාළවතී. සඞ්කම්පීති උද්ධං උග්ගච්ඡන්තී සුට්ඨු කම්පි. සම්පකම්පීති උද්ධං උග්ගච්ඡන්තී අධො ඔක්කමන්තී සුට්ඨු පකම්පි. සම්පවෙධීති චතුදිසා ගච්ඡන්තී සුට්ඨු පවෙධි. සම්බුද්ධභාවාය මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙ ච බොධිසත්තෙ තතො නික්ඛමන්තෙ ච මහාපථවී පුඤ්ඤතෙජෙන අකම්පිත්ථ, අභිසම්බොධියං පටිවෙධඤාණතෙජෙන. ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ දෙසනාඤාණතෙජෙන සාධුකාරං දාතුකාමා විය පථවී දෙවතානුභාවෙන අකම්පිත්ථ, ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනෙ මහාපරිනිබ්බානෙ ච කාරුඤ්ඤෙන චිත්තසඞ්ඛොභං අසහමානා [Pg.219] විය පථවී දෙවතානුභාවෙන අකම්පිත්ථ. අප්පමාණොති වුද්ධප්පමාණො. උළාරොති එත්ථ ‘‘උළාරානි උළාරානි ඛාදනීයානි ඛාදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.366) මධුරං උළාරන්ති වුත්තං. ‘‘උළාරාය වත්ථභොගාය චිත්තං න නමතී’’තිආදීසු (අ. නි. 9.20) පණීතං උළාරන්ති වුත්තං. ‘‘උළාරාය ඛලු භවං වච්ඡායනො සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසතී’’තිආදීසු සෙට්ඨං උළාරන්ති වුත්තං. ඉධ පන ‘‘විපුලො උළාරො’’ති වුත්තො. ඔභාසොති දෙසනාඤාණානුභාවෙන ච දෙවතානුභාවෙන ච ජාතඔභාසො. ලොකෙති චක්කවාළස්ස දසසහස්සියංයෙව. අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවන්ති දෙවානං අයමානුභාවො – නිවත්ථවත්ථප්පභා ද්වාදස යොජනානි ඵරති, තථා සරීරස්ස අලඞ්කාරස්ස විමානස්ස ච. තං දෙවානං දෙවානුභාවං අතික්කමිත්වායෙවාති අත්ථො. උදානන්ති සොමනස්සඤාණමයිකං උදාහාරං. උදානෙසීති උදාහරි. අඤ්ඤාසි වත, භො කොණ්ඩඤ්ඤොති ඉමස්සපි උදානස්ස උදාහරණඝොසො දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිත්වා අට්ඨාසි. අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොති භුසං ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤොති අත්ථො.

"त्या क्षणी" (तेन खणेन) या शब्दाचे स्पष्टीकरण करून "त्या मुहूर्ताने" (तेन मुहुत्तेन) असे म्हटले आहे. मुहूर्त नावाच्या क्षणाने, परमार्थ क्षणाने (उत्पाद, स्थिती, भंग) नव्हे, असे म्हटले आहे. "ब्रह्मलोकापर्यंत" (याव ब्रह्मलोका) म्हणजे ब्रह्मलोकाला समाविष्ट करून. "सद्द" (शब्द) म्हणजे साधुकार शब्द (धन्यवादाचा आवाज). "दशसहस्सी" म्हणजे दहा हजार चक्रवाळ. "संकम्पी" म्हणजे वरच्या देशाने उठून चांगल्या प्रकारे कंपित झाली (थरथरली). "सम्पकम्पी" म्हणजे वर उठून आणि खाली जाऊन चांगल्या प्रकारे प्रकंपित झाली. "सम्पवेधी" म्हणजे चारही दिशांना जाऊन चांगल्या प्रकारे प्रवेधित झाली (तीव्रतेने थरथरली). सम्यक्संबुद्ध होण्यासाठी बोधिसत्त्व जेव्हा मातेच्या कुशीत प्रवेश करते झाले आणि तेथून बाहेर पडते झाले (जन्म घेते झाले), तेव्हा महापृथ्वी पुण्याच्या तेजाने कंपित झाली; अभिसंबोधीच्या वेळी प्रतिवेध-ज्ञान-तेजाने कंपित झाली. धम्मचक्कपवत्तनाच्या वेळी देशना-ज्ञान-तेजाने साधुकार देण्याची इच्छा असल्यासारखी पृथ्वी देवतांच्या प्रभावाने कंपित झाली; आयुष्यसंस्कार सोडताना आणि महापरिनिब्बानाच्या वेळी करुणेमुळे चित्ताचा संक्षोभ सहन न करू शकल्यासारखी पृथ्वी देवतांच्या प्रभावाने कंपित झाली. "अप्पमाण" (अप्रमाण) म्हणजे वृद्धीचे प्रमाण असलेला (अमर्याद). "उळार" (उदार/महान) याविषयी - "उळारानि उळारानि खादनीयानि खादन्ति" (म. नि. १.३६६) इत्यादींमध्ये 'मधुर' या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. "उळाराय वत्थभोगाय चित्तं न नमति" (अ. नि. ९.२०) इत्यादींमध्ये 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. "उळाराय खलु भवं वच्छायनो समणं गोतमं पसंसाय पसंसति" इत्यादींमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. परंतु येथे 'विपुल' (विस्तीर्ण/भव्य) या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. "ओभास" (अवभास/प्रकाश) म्हणजे देशना-ज्ञान-प्रभावाने आणि देवतांच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेला प्रकाश. "लोके" म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांमध्येच. "देवतांच्या देव-प्रभावाला ओलांडूनच" (अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं) म्हणजे देवतांचा हा प्रभाव असा आहे - त्यांनी परिधान केलेल्या वस्त्राचा प्रकाश बारा योजने पसरतो, तसेच शरीराचा, अलंकाराचा आणि विमानाचा प्रकाशही पसरतो. त्या देवतांच्या देव-प्रभावाला ओलांडूनच, असा अर्थ आहे. "उदान" म्हणजे सोमनस्य-ज्ञानमय उद्गार. "उदानेसि" म्हणजे उद्गारले. "अञ्ञासि वत भो कोण्डञ्ञो" (खरोखर कौंडिण्याने जाणले!) या उद्गाराचा नाद दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला. "अञ्ञासिकोण्डञ्ञ" म्हणजे चांगल्या प्रकारे जाणणारा कौंडिण्य, असा अर्थ आहे.

චක්ඛුආදීනං නිද්දෙසෙ දස්සනට්ඨෙනාතිආදීසු එකමෙව ඤාණං යථාවුත්තස්ස නෙය්‍යස්ස චක්ඛු විය දස්සනකිච්චකරණෙන චක්ඛු. ඤාණකිච්චකරණෙන ඤාණං. නානප්පකාරතො ජානනකිච්චකරණෙන පඤ්ඤා. අනවසෙසපටිවෙධකරණෙන විජ්ජා. සබ්බථා ඔභාසකිච්චකරණෙන ආලොකො නාමාති අත්ථො. චක්ඛුං ධම්මොතිආදීසුපි එකංයෙව ඤාණං කිච්චනානත්තෙන පඤ්චධා වණ්ණිතං. ආරම්මණාති උපත්ථම්භනට්ඨෙන. ගොචරාති විසයට්ඨෙන. දස්සනට්ඨෙනාතිආදීසු ඤාණකිච්චං පඤ්චධා වුත්තං. ඉමිනා නයෙන තීසු වාරෙසු එකෙකස්මිං පඤ්ච පඤ්ච කත්වා පන්නරස ධම්මා, පන්නරස අත්ථා, ද්වීසු පන්නරසකෙසු තිංස නිරුත්තියො, පන්නරසසු ධම්මෙසු පන්නරසසු අත්ථෙසු තිංසාය නිරුත්තීසූති සට්ඨි ඤාණානි වෙදිතබ්බානි. සෙසඅරියසච්චෙසුපි එසෙව නයො. චතූසු අරියසච්චෙසු එකෙකස්මිං අරියසච්චෙ පන්නරසන්නං පන්නරසන්නං ධම්මානං අත්ථානඤ්ච වසෙන සට්ඨි ධම්මා, සට්ඨි අත්ථා, සට්ඨියා ධම්මෙසු සට්ඨියා අත්ථෙසු ච වීසසතං නිරුත්තියො, වීසාධිකං සතන්ති අත්ථො. සට්ඨියා ධම්මෙසු සට්ඨියා අත්ථෙසු වීසුත්තරසතෙ නිරුත්තීසූති එවං චත්තාරීසඤ්ච ද්වෙ ච ඤාණසතානි.

चक्षु इत्यादींच्या निर्देशात 'दर्शन अर्थाने' इत्यादींमध्ये - एकच ज्ञान, वर सांगितलेल्या ज्ञेय वस्तूचे चक्षूसारखे दर्शन करण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'चक्षु' (डोळा) म्हटले जाते. जाणण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'ज्ञान' म्हटले जाते. विविध प्रकारे जाणण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'प्रज्ञा' म्हटले जाते. संपूर्णपणे प्रतिवेध (पूर्ण आकलन) करण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'विद्या' म्हटले जाते. सर्व प्रकारे प्रकाश देण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'आलोक' (प्रकाश) म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. "चक्खुं धम्मो" इत्यादींमध्ये देखील एकच ज्ञान कार्याच्या विविधतेमुळे पाच प्रकारे वर्णित केले आहे. "आरम्मण" (आलंबन) म्हणजे उपस्तंभन (आधार देण्याच्या) अर्थाने. "गोचर" म्हणजे विषयाच्या अर्थाने. 'दर्शन अर्थाने' इत्यादींमध्ये ज्ञानाचे कार्य पाच प्रकारे सांगितले आहे. या पद्धतीने तीन वारांमध्ये (प्रकारांमध्ये) प्रत्येकी पाच-पाच करून पंधरा धम्म, पंधरा अर्थ, दोन पंधराच्या समूहांमध्ये तीस निरुत्ती (भाषा/व्याख्या), पंधरा धम्मांमध्ये आणि पंधरा अर्थांमध्ये तीस निरुत्तींच्या द्वारे साठ ज्ञाने जाणावीत. उर्वरित आर्यसत्यांमध्येही हाच नियम आहे. चार आर्यसत्यांपैकी प्रत्येक आर्यसत्यात पंधरा-पंधरा धम्म आणि अर्थांच्या द्वारे साठ धम्म, साठ अर्थ, आणि साठ धम्मांमध्ये व साठ अर्थांमध्ये एकशे वीस निरुत्ती (एकशे वीस, असा अर्थ आहे) जाणाव्यात. साठ धम्मांमध्ये, साठ अर्थांमध्ये आणि एकशे वीस निरुत्तींमध्ये अशा प्रकारे दोनशे चाळीस (२४०) ज्ञाने होतात.

2-3. සතිපට්ඨානවාරාදිවණ්ණනා

२-३. सतिपट्ठानवार (स्मृतिप्रस्थान-वार) इत्यादींचे वर्णन.

31-32. සතිපට්ඨානසුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමෙ [Pg.220] ඉද්ධිපාදසුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමෙ ච පටිසම්භිදානිද්දෙසෙ ඉමිනාව නයෙන අත්ථො ච ගණනා ච වෙදිතබ්බා.

३१-३२. सतिपट्ठानसुत्तन्तपुब्बङ्गम (स्मृतिप्रस्थान सूत्राला पुढे ठेवून) आणि इद्धिपादसुत्तन्तपुब्बङ्गम (ऋद्धिपाद सूत्राला पुढे ठेवून) पटिसम्भिदानिद्देसामध्ये (प्रतिसंभिदा निर्देशात) याच पद्धतीने अर्थ आणि गणना जाणावी.

4-8. සත්තබොධිසත්තවාරාදිවණ්ණනා

४-८. सात बोधिसत्त्व-वार इत्यादींचे वर्णन.

33-37. සත්තන්නං බොධිසත්තානං සුත්තන්තෙසු එකෙකස්මිංයෙව සමුදයෙ චක්ඛාදයො පඤ්ච, නිරොධෙ පඤ්චාති දස ධම්මා, සමුදයෙ දස්සනට්ඨාදයො පඤ්ච, නිරොධෙ පඤ්චාති දස අත්ථා, තෙසං වසෙන වීසති නිරුත්තියො චත්තාරීසං ඤාණානි. සත්ත එකතො කත්වා වුත්තගණනා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා එව. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවසෙන වුත්තපටිසම්භිදානිද්දෙසෙ එකෙකමූලකෙසු ‘‘ඤාතො දිට්ඨො විදිතො සච්ඡිකතො ඵස්සිතො පඤ්ඤායා’’ති (පටි. ම. 1.121) ඉමෙසු පඤ්චසු වචනෙසු එකෙකස්මිංයෙව චක්ඛාදයො පඤ්ච, දස්සනට්ඨාදයො පඤ්චාති පඤ්චපඤ්චකානං වසෙන පඤ්චවීසති ධම්මා, පඤ්චවීසති අත්ථා, තද්දිගුණා නිරුත්තියො, තද්දිගුණානි ඤාණානි ඤෙය්‍යානි. පඤ්ච එකතො කත්වා වුත්තවාරෙපි පඤ්චක්ඛත්තුං පඤ්ච පඤ්චවීසති කත්වා පඤ්චවීසසතං ධම්මා, පඤ්චවීසසතං අත්ථා, තද්දිගුණා නිරුත්තියො, තද්දිගුණානි ඤාණානි ඤෙය්‍යානි. අඩ්ඪතෙය්‍යානීති චෙත්ථ ද්වෙ සතානි ච පඤ්ඤාසඤ්ච. ඛන්ධාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමිනාව නයෙන සච්චවාරපටිසම්භිදාවාරෙ ච ධම්මාදිගණනා වෙදිතබ්බා.

३३-३७. सात बोधिसत्त्वांच्या सूत्रांमध्ये प्रत्येक (बोधिसत्त्वाच्या) समुदय सत्यात चक्षु इत्यादी पाच, आणि nirodhe (निरोध सत्यात) पाच, असे दहा धम्म जाणावे. समुदय सत्यात दर्शन-अर्थ इत्यादी पाच, आणि निरोध सत्यात पाच, असे दहा अर्थ जाणावे. त्यांच्याद्वारे वीस निरुत्ती आणि चाळीस ज्ञाने जाणावीत. सातांना एकत्र करून सांगितलेली गणना सहज समजण्यासारखीच आहे. सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या आधारे सांगितलेल्या प्रतिसंभिदा निर्देशात, प्रत्येक मूळ वारांमध्ये "ज्ञात, दृष्ट, विदित, साक्षात्कृत, प्रज्ञेने स्पर्श केलेले" या पाच शब्दांपैकी प्रत्येकातच चक्षु इत्यादी पाच आणि दर्शन-अर्थ इत्यादी पाच, अशा पाच-पाचच्या समूहाने पंचवीस धम्म आणि पंचवीस अर्थ जाणावे. त्याच्या दुप्पट निरुत्ती आणि त्याच्या दुप्पट ज्ञाने जाणावीत. पाचांना एकत्र करून सांगितलेल्या वारात देखील पाच वेळा पंचवीस-पंचवीस करून एकशे पंचवीस धम्म, एकशे पंचवीस अर्थ, त्याच्या दुप्पट निरुत्ती आणि त्याच्या दुप्पट ज्ञाने जाणावीत. येथे 'अड्ढतेय्यानि' म्हणजे दोनशे पन्नास. स्कंध इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. याच पद्धतीने सच्चवार (सत्य-वार) आणि प्रतिसंभिदा-वारात देखील धम्म इत्यादींची गणना जाणावी.

9. ඡබුද්ධධම්මවාරවණ්ණනා

९. सहा बुद्धधम्म-वार यांचे वर्णन.

38. බුද්ධධම්මවාරෙ දියඩ්ඪසතන්ති ඡක්ඛත්තුං පඤ්චවීසති සතඤ්ච පඤ්ඤාසඤ්ච හොන්ති, තද්දිගුණා නිරුත්තියො තද්දිගුණානි ඤාණානි. පටිසම්භිදාධිකරණෙති පටිසම්භිදාධිකාරෙ. අඩ්ඪනවධම්මසතානීති පඨමං වුත්තෙසු චතූසු සච්චෙසු සට්ඨි, චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සට්ඨි, චතූසු සම්මප්පධානෙසු සට්ඨි, සත්තබොධිසත්තවෙය්‍යාකරණෙසු සත්තති, අභිඤ්ඤට්ඨාදීසු පඤ්චසු පඤ්චවීසසතං, ඛන්ධට්ඨාදීසු පඤ්චසු පඤ්චවීසසතං, පුන චතූසු අරියසච්චෙසු සතං, චතූසු පටිසම්භිදාසු සතං, ඡසු බුද්ධධම්මෙසු දියඩ්ඪසතන්ති එවං අට්ඨසතානි ච පඤ්ඤාසඤ්ච ධම්මා හොන්ති. එවං අත්ථාපි තත්තකා එව හොන්ති. එවමෙව සච්චාදීසු තීසු ඨානෙසු වීසසතං නිරුත්තියො, සත්තසු වෙය්‍යාකරණෙසු චත්තාරීසසතං නිරුත්තියො, අභිඤ්ඤට්ඨාදීසු ඛන්ධට්ඨාදීසු ච අඩ්ඪතෙය්‍යානි [Pg.221] අඩ්ඪතෙය්‍යානි නිරුත්තිසතානි, අරියසච්චෙසු පටිසම්භිදාසු ච ද්වෙ ද්වෙ නිරුත්තිසතානි, බුද්ධධම්මෙසු තීණි නිරුත්තිසතානීති එවං නිරුත්තිසහස්සඤ්ච සත්තනිරුත්තිසතානි ච හොන්ති. එවමෙව සච්චාදීසු තීසු ඨානෙසු චත්තාරීසාධිකානි ද්වෙ ද්වෙ ඤාණසතානි, සත්තසු වෙය්‍යාකරණෙසු අසීතිඅධිකානි ද්වෙ ඤාණසතානි, අභිඤ්ඤට්ඨාදීසු ඛන්ධට්ඨාදීසු ච පඤ්චපඤ්චඤාණසතානි, සච්චෙසු පටිසම්භිදාසු ච චත්තාරි චත්තාරි ඤාණසතානි, බුද්ධධම්මෙසු ඡ ඤාණසතානීති එවං තීණි ච ඤාණසහස්සානි චත්තාරි ච ඤාණසතානි හොන්තීති.

३८. बुद्धधम्म वारात 'दीडशे' (१५०) म्हणजे पंचवीस सहा वेळा करून शंभर आणि पन्नास होतात. त्याच्या दुप्पट (३००) निरुत्ती आणि त्याच्या दुप्पट (६००) ज्ञाने जाणावीत. 'पटिसम्भिदाधिकरणि' म्हणजे पटिसम्भिदाच्या अधिकारात (प्रकरणात). 'साडेआठशे धर्म' (८५०) म्हणजे पहिल्यांदा सांगितलेल्या चार सत्यांमध्ये साठ (६०), चार सतिपट्ठानांमध्ये साठ (६०), चार सम्मप्पधानांमध्ये साठ (६०), सात बोधिसत्त्वांच्या वेय्याकरणांमध्ये सत्तर (७०), अभिञ्ञट्ठ इत्यादी पाच मध्ये सव्वाशे (१२५), खन्धट्ठ इत्यादी पाच मध्ये सव्वाशे (१२५), पुन्हा चार आर्यसत्यांमध्ये शंभर (१००), चार पटिसम्भिदांमध्ये शंभर (१००), सहा बुद्धधम्मांमध्ये दीडशे (१५०) - अशा प्रकारे आठशे आणि पन्नास (८५०) धर्म होतात. याचप्रमाणे अर्थ देखील तितकेच (८५०) होतात. याचप्रमाणे सच्च (सत्य) इत्यादी तीन स्थानांमध्ये प्रत्येकी एकशे वीस (१२०) निरुत्ती, सात वेय्याकरणांमध्ये एकशे चाळीस (१४०) निरुत्ती, अभिञ्ञट्ठ आणि खन्धट्ठ इत्यादींमध्ये प्रत्येकी अडीचशे (२५०) निरुत्ती, आर्यसत्यांमध्ये आणि पटिसम्भिदांमध्ये प्रत्येकी दोनशे (२००) निरुत्ती, बुद्धधम्मांमध्ये तीनशे (३००) निरुत्ती - अशा प्रकारे एक हजार आणि सातशे (१७००) निरुत्ती होतात. याचप्रमाणे सच्च इत्यादी तीन स्थानांमध्ये प्रत्येकी दोनशे चाळीस (२४०) ज्ञाने, सात वेय्याकरणांमध्ये दोनशे ऐंशी (२८०) ज्ञाने, अभिञ्ञट्ठ आणि खन्धट्ठ इत्यादींमध्ये प्रत्येकी पाचशे (५००) ज्ञाने, आर्यसत्यांमध्ये आणि पटिसम्भिदांमध्ये प्रत्येकी चारशे (४००) ज्ञाने, बुद्धधम्मांमध्ये सहाशे (६००) ज्ञाने - अशा प्रकारे तीन हजार आणि चारशे (३४००) ज्ञाने होतात, असे जाणावे.

පටිසම්භිදාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पटिसम्भिदाकथा-वर्णन समाप्त झाले.

7. ධම්මචක්කකථා

७. धम्मचक्ककथा

1. සච්චවාරවණ්ණනා

१. सच्चवारवण्णना

39. පුන ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තමෙව පුබ්බඞ්ගමං කත්වා කථිතාය ධම්මචක්කකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ දුක්ඛවත්ථුකාති එකාභිසමයවසෙන දුක්ඛං වත්ථු එතෙසන්ති දුක්ඛවත්ථුකා. තදෙව දුක්ඛං විසෙසෙත්වා සච්චවත්ථුකාතිආදිමාහ. තත්ථ සච්චං ආරම්මණං උපත්ථම්භො එතෙසන්ති සච්චාරම්මණා. සච්චං ගොචරො විසයො එතෙසන්ති සච්චගොචරා. සච්චසඞ්ගහිතාති මග්ගසච්චෙන සඞ්ගහිතා. සච්චපරියාපන්නාති මග්ගසච්චායත්තා. සච්චෙ සමුදාගතාති දුක්ඛපරිජානනෙන දුක්ඛසච්චෙ සමුප්පන්නා. තථා තත්ථෙව ඨිතා පතිට්ඨිතා ච.

३९. पुन्हा, धम्मचक्कपवत्तन सुत्तालाच अग्रगामी (मुख्य) करून सांगितलेल्या धम्मचक्ककथेमध्ये अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. त्यामध्ये, 'दुक्खवत्थुका' (दुःखवस्तुक) म्हणजे एकाच वेळी अभिसमय करण्याच्या (साक्षात्कार करण्याच्या) दृष्टीने दुःख हे ज्यांचे अधिष्ठान (वस्तू) आहे, ते 'दुक्खवत्थुका' होत. त्याच दुःखाला विशेष करून 'सच्चवत्थुका' (सत्यवस्तुक) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, सत्य हे ज्यांचे आलंबन (आश्रय) आहे, ते 'सच्चारम्मणा' (सत्यालंबन) होत. सत्य हा ज्यांचा गोचर (विषय) आहे, ते 'सच्चगोचरा' (सत्यगोचर) होत. 'सच्चसंगहिता' म्हणजे मग्गसच्चाने (मार्गसत्याने) संग्रहित केलेले. 'सच्चपरियापन्ना' म्हणजे मग्गसच्चाच्या अधीन केलेले. 'सच्चे समुदागता' म्हणजे दुःख-परिज्ञानाने (दुःखाच्या पूर्ण ज्ञानाने) दुःखसत्यामध्ये उत्पन्न झालेले. तसेच, तिथेच स्थित आणि प्रतिष्ठित झालेले.

40. ඉදානි ‘‘පවත්තිතෙ ච භගවතා ධම්මචක්කෙ’’ති වුත්තං ධම්මචක්කං නිද්දිසිතුකාමො ධම්මචක්කන්තිආදිමාහ. තත්ථ දුවිධං ධම්මචක්කං පටිවෙධධම්මචක්කං දෙසනාධම්මචක්කඤ්ච. පටිවෙධධම්මචක්කං බොධිපල්ලඞ්කෙ, දෙසනාධම්මචක්කං ඉසිපතනෙ. ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති පටිවෙධධම්මචක්කං වුත්තං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති දෙසනාධම්මචක්කං. කථං? භගවා හි බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො මග්ගක්ඛණෙ ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගාදිභෙදං ධම්මඤ්ච පවත්තෙති, සොයෙව ච ධම්මො කිලෙසසත්තුඝාතාය පවත්තනතො පහරණචක්කං වියාති [Pg.222] චක්කඤ්ච. ධම්මං පවත්තෙන්තොයෙව භගවා තං චක්කං පවත්තෙති නාම. එතෙන ධම්මොයෙව චක්කන්ති කම්මධාරයසමාසතා වුත්තා හොති. ඉසිපතනෙ නිසින්නො භගවා ධම්මදෙසනක්ඛණෙ වෙනෙය්‍යසන්තානෙ කිලෙසසත්තුඝාතාය පවත්තනතො පහරණචක්කසදිසං දෙසනාචක්කඤ්ච පවත්තෙති, වෙනෙය්‍යසන්තානෙ ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගාදිභෙදං ධම්මචක්කඤ්ච පවත්තෙති. එතෙන ධම්මො ච චක්කඤ්ච ධම්මචක්කන්ති ද්වන්දසමාසතා වුත්තා හොති. යස්මා පන පවත්තකෙ සති පවත්තනා නාම හොති, තස්මා සබ්බත්ථාපි ‘‘පවත්තෙතී’’ති වුත්තං, පවත්තනට්ඨෙන පන ‘‘චක්ක’’න්ති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කන්තිආදීනි දෙසනාධම්මචක්කමෙව සන්ධාය වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

४०. आता, "भगवंतांनी धम्मचक्र प्रवर्तित केले असता" यामध्ये सांगितलेल्या 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) या शब्दाचे स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा धरून 'धम्मचक्कं' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये धम्मचक्र दोन प्रकारचे आहे: पटिवेध-धम्मचक्र (साक्षात्कार-धम्मचक्र) आणि देसना-धम्मचक्र (देशना-धम्मचक्र). पटिवेध-धम्मचक्र बोधिपल्लंगावर आणि देसना-धम्मचक्र इसिपतन येथे (प्रवर्तित झाले). "धम्माचे प्रवर्तन करतात आणि चक्राचेही" याने पटिवेध-धम्मचक्र सांगितले आहे, आणि "चक्राचे प्रवर्तन करतात आणि धम्माचेही" याने देसना-धम्मचक्र सांगितले आहे. ते कसे? कारण, भगवंत बोधिपल्लंगावर बसलेले असताना, मार्गक्षणी इंद्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग इत्यादी भेदांनी युक्त अशा धम्माचे प्रवर्तन करतात; आणि तोच धम्म क्लेशांरूपी शत्रूचा नाश करण्यासाठी प्रवृत्त होत असल्यामुळे प्रहार करणाऱ्या चक्राप्रमाणे (शस्त्राप्रमाणे) 'चक्र' देखील आहे. धम्माचे प्रवर्तन करत असतानाच भगवंत त्या चक्राचे प्रवर्तन करतात. याने "धम्म हाच चक्र आहे" असा कर्मधारय समास सांगितला गेला आहे. इसिपतन येथे बसलेले भगवंत धम्मदेशनेच्या क्षणी विनेय जनांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) क्लेशांरूपी शत्रूचा नाश करण्यासाठी प्रवृत्त होत असल्यामुळे प्रहार करणाऱ्या चक्रासारख्या देसना-चक्राचे प्रवर्तन करतात, आणि विनेय जनांच्या संतानामध्ये इंद्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग इत्यादी भेदांनी युक्त अशा धम्मचक्राचे प्रवर्तन करतात. याने "धम्म आणि चक्र म्हणजे धम्मचक्र" असा द्वंद्व समास सांगितला गेला आहे. परंतु, प्रवर्तक असल्यावरच प्रवर्तन होते, म्हणून सर्व ठिकाणी "प्रवर्तित करतात" असे म्हटले आहे; आणि प्रवर्तन करण्याच्या अर्थाने "चक्र" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "धम्माद्वारे प्रवर्तित करतात म्हणून धम्मचक्र" इत्यादी शब्द केवळ देसना-धम्मचक्रालाच उद्देशून म्हटले आहेत, असे जाणावे.

තත්ථ ධම්මෙන පවත්තෙතීති යථාසභාවත්තා ධම්මෙන පවත්තං චක්කන්ති ධම්මචක්කන්ති වුත්තං හොති. ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ ධම්මත්ථාය පවත්තං චක්කන්ති ධම්මචක්කන්ති වුත්තං හොති. ධම්මෙ ඨිතොතිආදීහි භගවතො ධම්මභූතතා ධම්මස්සාමිතා ච වුත්තා හොති. යථාහ – ‘‘සො හාවුසො, භගවා ජානං ජානාති පස්සං පස්සති චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො වත්තා පවත්තා අත්ථස්ස නින්නෙතා අමතස්ස දාතා ධම්මස්සාමී තථාගතො’’ති (ම. නි. 1.203). තස්මා තෙහි ධම්මස්ස චක්කන්ති ධම්මචක්කන්ති වුත්තං හොති. ඨිතොති විසයීභාවෙන ඨිතො. පතිට්ඨිතොති අචලභාවෙන පතිට්ඨිතො. වසිප්පත්තොති ඉස්සරභාවං පත්තො. පාරමිප්පත්තොති කොටිප්පත්තො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති විසාරදභාවං පත්තො. ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙන්තොතිආදීහි වෙනෙය්‍යසන්තානමපෙක්ඛිත්වා වුත්තෙහි පන වචනෙහි ධම්මස්සාමිතාය ච ධම්මත්ථාය චක්කන්ති වුත්තං හොති. ධම්මං සක්කරොන්තොතිහආදීහි ධම්මත්ථාය චක්කන්ති වුත්තං හොති. යො හි ධම්මං සක්කාරාදිවසෙන පවත්තෙති, සො ධම්මත්ථං පවත්තෙති. ධම්මං සක්කරොන්තොති යථා කතො සො ධම්මො සුකතො හොති, එවමෙව නං කරොන්තො. ධම්මං ගරුං කරොන්තොති තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා තං ගරුං කරොන්තො. ධම්මං මානෙන්තොති ධම්මං පියඤ්ච භාවනීයඤ්ච කත්වා විහරන්තො. ධම්මං පූජෙන්තොති තං අපදිසිත්වා දෙසනාපටිපත්තිපූජාය පූජං කරොන්තො. ධම්මං අපචායමානොති තස්සෙව ධම්මස්ස සක්කාරගරුකාරෙහි නීචවුත්තිතං කරොන්තො. ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතූති තං ධම්මං ධජමිව පුරක්ඛත්වා කෙතුමිව ච උක්ඛිපිත්වා පවත්තියා ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු [Pg.223] ච හුත්වාති අත්ථො. ධම්මාධිපතෙය්‍යොති ධම්මාධිපතිතො ආගතො භාවනාධම්මවසෙනෙව ච සබ්බකිරියානං කරණෙන ධම්මාධිපතෙය්‍යො හුත්වා. තං ඛො පන ධම්මචක්කං අප්පටිවත්තියන්ති කෙනචි නිවත්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අප්පටිහතපවත්තිතා වුත්තා. තස්මා සො ධම්මො පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති වුත්තං හොති.

तेथे 'धम्मेन पवत्तेती' (धम्माद्वारे प्रवर्तित करतो) म्हणजे स्वभावानुसार धम्माद्वारे प्रवर्तित केलेले चक्र म्हणजेच 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) असे म्हटले आहे. 'धम्मचरियाय पवत्तेती' म्हणजे विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) संतानामध्ये धम्मप्राप्तीसाठी प्रवर्तित केलेले चक्र म्हणजेच 'धम्मचक्र' असे म्हटले आहे. 'धम्मे ठितो' (धम्मात स्थित) इत्यादी शब्दांद्वारे भगवंतांची 'धम्मभूतता' (धम्मरूपता) आणि 'धम्मस्वामिता' (धम्माचे स्वामित्व) व्यक्त होते. जसे म्हटले आहे – 'हे आवुसो (मित्रांनो), ते भगवान जाणत असताना जाणतात, पाहत असताना पाहतात; ते चक्षुभूत, ज्ञानभूत, धम्मभूत, ब्रह्मभूत आहेत; ते वक्ता, प्रवर्तता, अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे, अमृताचे (निर्वाणाचे) दाते आणि धम्मस्वामी तथागत आहेत.' म्हणून, त्यांच्याद्वारे 'धम्माचे चक्र' म्हणजेच 'धम्मचक्र' असे म्हटले गेले आहे. 'ठितो' म्हणजे विषयाच्या रूपाने स्थित असलेला. 'पतिट्ठितो' म्हणजे अचल भावाने प्रतिष्ठित असलेला. 'वसिप्पत्तो' म्हणजे वशित्वाला (प्रभुत्वाला) प्राप्त झालेला. 'पारमिप्पत्तो' म्हणजे पारमितेच्या शिखरावर पोहोचलेला. 'वेसारज्जप्पत्तो' म्हणजे वैशारद्याला (निर्भयतेला) प्राप्त झालेला. 'धम्मे पतिट्ठापेन्तो' इत्यादी विनेय जनांच्या संतानाची अपेक्षा करून म्हटलेल्या शब्दांद्वारे धम्मस्वामित्वामुळे आणि धम्मप्राप्तीसाठी असलेले चक्र असे म्हटले आहे. 'धम्मं सक्करोन्तो' इत्यादी शब्दांद्वारे धम्मप्राप्तीसाठी असलेले चक्र असे म्हटले आहे. जो धम्माचा सत्कार इत्यादींद्वारे प्रवर्तन करतो, तो धम्मप्राप्तीसाठी प्रवर्तन करतो. 'धम्मं सक्करोन्तो' म्हणजे ज्याप्रमाणे तो धम्म सुकृत (चांगल्या प्रकारे आचरित) होतो, त्याचप्रमाणे त्याचे आचरण करणे. 'धम्मं गरुं करोन्तो' म्हणजे त्या धम्माविषयी आदर उत्पन्न करून त्याचा गौरव करणे. 'धम्मं मानेन्तो' म्हणजे धम्माला प्रिय आणि आदरणीय मानून विहरण करणे. 'धम्मं पूजेन्तो' म्हणजे त्या धम्माचा निर्देश करून देशना आणि प्रतिपत्तीच्या पूजेने पूजा करणे. 'धम्मं अपचायमानो' म्हणजे त्याच धम्माचा सत्कार आणि आदर करून नम्रतापूर्वक वर्तन करणे. 'धम्मद्धजो धम्मकेतू' म्हणजे त्या धम्माला ध्वजाप्रमाणे पुढे करून आणि केतूप्रमाणे (शिखराप्रमाणे) उंच धरून प्रवृत्त झाल्यामुळे 'धम्मध्वज' आणि 'धम्मकेतू' बनून, असा अर्थ आहे. 'धम्माधिपतेय्यो' म्हणजे धम्माधिपतीपासून आलेला, भावनाधम्माच्या प्रभावानेच सर्व क्रिया करून धम्माधिपती बनलेला. 'तं खो पन धम्मचक्कं अप्पटिवत्तियं' या वाक्याने कोणाकडूनही ते थांबवले न जाण्याच्या शक्यतेमुळे त्याची अप्रतिहत (अखंड) प्रवृत्ती सांगितली आहे. म्हणून, तो धम्म प्रवर्तित होण्याच्या अर्थाने 'चक्र' असे म्हटले गेले आहे.

සද්ධින්ද්‍රියං ධම්මො, තං ධම්මං පවත්තෙතීති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ මග්ගසම්පයුත්තසද්ධින්ද්‍රියුප්පාදනෙන තං සද්ධින්ද්‍රියං ධම්මං පවත්තෙතීති අත්ථො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. සච්චාති සච්චඤාණානි. විපස්සනා ච විජ්ජා ච මග්ගඤාණමෙව. අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති අරහත්තඵලෙ ඤාණං. තම්පි වෙනෙය්‍යසන්තානෙ පවත්තෙතියෙව, නිබ්බානඤ්ච පටිවෙධං කරොන්තො පවත්තෙතියෙව නාම.

'सद्धिन्द्रिय' (श्रद्धेचे इंद्रिय) हा धम्म आहे, 'त्या धम्माचे प्रवर्तन करतो' म्हणजे विनेय जनांच्या संतानामध्ये मार्गसंप्रयुक्त श्रद्धेंद्रियाची उत्पत्ती करून त्या श्रद्धेंद्रियरूप धम्माचे प्रवर्तन करतो, असा अर्थ आहे. हाच नियम उर्वरित इंद्रियांनाही लागू होतो. 'सच्चा' म्हणजे सत्यज्ञान. विपश्यना आणि विद्या हे मार्गज्ञानच आहेत. 'अनुप्पादे जाणं' म्हणजे अर्हत्त्वाच्या फळातील ज्ञान. ते देखील विनेय जनांच्या संतानामध्ये प्रवर्तितच केले जाते, आणि निर्वाणाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करत असताना ते प्रवर्तितच केले जाते.

සමුදයවාරාදීසු සමුදයවත්ථුකා නිරොධවත්ථුකා මග්ගවත්ථුකාති විසෙසපදං දස්සෙත්වා සඞ්ඛිත්තා. එත්ථාපි වුත්තසදිසං පඨමං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

समुदयवार इत्यादींमध्ये 'समुदयवस्तुक', 'निरोधवस्तुक', 'मार्गवस्तुक' असे विशेष पद दाखवून संक्षेप केला आहे. येथेही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

2-3. සතිපට්ඨානවාරාදිවණ්ණනා

२-३. सतिपट्ठानवार (स्मृतिप्रस्थान विभाग) इत्यादींचे वर्णन.

41-42. සතිපට්ඨානඉද්ධිපාදපුබ්බඞ්ගමවාරාපි මග්ගක්ඛණවසෙන වුත්තා. තෙපි තත්ථ තත්ථ විසෙසපදං දස්සෙත්වා සඞ්ඛිත්තාති.

४१-४२. सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) आणि इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) हे ज्यांचे पूर्वगामी आहेत असे वार देखील मार्गक्षणाच्या प्रभावाने सांगितले आहेत. ते देखील त्या त्या ठिकाणी विशेष पद दाखवून संक्षेपाने सांगितले आहेत, असे समजावे.

ධම්මචක්කකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

धम्मचक्ककथा (धम्मचक्र प्रवर्तन कथा) वर्णन समाप्त झाले.

8. ලොකුත්තරකථා

८. लोकोत्तरकथा (लोकोत्तर विषयावरील चर्चा).

ලොකුත්තරකථාවණ්ණනා

लोकोत्तरकथा वर्णन.

43. ඉදානි ලොකුත්තරධම්මවතියා ධම්මචක්කකථාය අනන්තරං කථිතාය ලොකුත්තරකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ ලොකුත්තරපදස්ස අත්ථො නිද්දෙසවාරෙ ආවි භවිස්සති. චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදයො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා යථායොගං මග්ගඵලසම්පයුත්තා. තෙ බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති එවංලද්ධනාමස්ස අරියස්ස පක්ඛෙ භවත්තා බොධිපක්ඛියා නාම. පක්ඛෙ භවත්තාති උපකාරභාවෙ ඨිතත්තා. තෙසු ආරම්මණෙසු ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා උපට්ඨානතො උපට්ඨානං, සතියෙව උපට්ඨානං සතිපට්ඨානං. කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පනස්ස අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරගහණවසෙන සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාපහානකිච්චසාධනවසෙන ච පවත්තිතො චතුධා භෙදො හොති. තස්මා චත්තාරො සතිපට්ඨානාති වුච්චති. පදහන්ති [Pg.224] එතෙනාති පධානං, සොභනං පධානං සම්මප්පධානං, සම්මා වා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, සොභනං වා තං කිලෙසවිරූපපවත්තවිරහිතතො පධානඤ්ච හිතසුඛනිප්ඵාදකට්ඨෙන සෙට්ඨභාවාවහනතො පධානභාවකරණතො වාති සම්මප්පධානං. වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තයිදං උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලානං පහානානුප්පත්තිකිච්චං, අනුප්පන්නුප්පන්නානඤ්ච කුසලානං උප්පත්තිට්ඨිතිකිච්චං සාධයතීති චතුබ්බිධං හොති. තස්මා චත්තාරො සම්මප්පධානාති වුච්චති. නිප්ඵත්තිපරියායෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ඉද්ධි, තස්සා සම්පයුත්තාය පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ඵලභූතාය පුබ්බභාගකාරණට්ඨෙන ච ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො. සො ඡන්දවීරියචිත්තවීමංසාවසෙන චතුබ්බිධොව හොති. තස්මා චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති වුච්චති. අස්සද්ධියකොසජ්ජපමාදවික්ඛෙපසම්මොහානං අභිභවනතො අභිභවනසඞ්ඛාතෙන අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං. අස්සද්ධියාදීහි අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන බලං. තදුභයම්පි සද්ධාවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤාවසෙන පඤ්චවිධං හොති. තස්මා පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානීති වුච්චන්ති. බුජ්ඣනකසත්තස්ස පන අඞ්ගභාවෙන සතිආදයො සත්ත ධම්මා බොජ්ඣඞ්ගා, නිය්‍යානට්ඨෙන ච සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මග්ගඞ්ගා හොන්ති. තෙන වුච්චති සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති.

४३. आता लोकोत्तर धम्माशी संबंधित असलेल्या धम्मचक्ककथेच्या नंतर सांगितलेल्या लोकोत्तरकथेचे अपूर्व अर्थासह वर्णन केले जात आहे. तेथे 'लोकोत्तर' या पदाचा अर्थ निर्देशवारामध्ये स्पष्ट होईल. 'चार सतिपट्ठान' इत्यादी सदतीस बोधिपक्खिय धम्म (बोधिपाक्षिक धर्म) योग्यतेनुसार मार्ग आणि फळाशी संप्रयुक्त आहेत. ते जाणण्याच्या अर्थाने 'बोधी' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या आर्यमार्गाच्या पक्षात (बाजूने) प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्यांना 'बोधिपक्खिय' असे म्हणतात. 'पक्षात प्रवृत्त असणे' म्हणजे उपकारक भावात स्थित असणे. त्या (काया इत्यादी) आलंबनांमध्ये उतरून, प्रवेश करून उपस्थित राहण्यामुळे 'उपस्थान' (उपट्ट्ठान) म्हटले जाते; स्मृतीचेच उपस्थान म्हणजेच 'सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) होय. काया, वेदना, चित्त आणि धम्म यांमध्ये पूर्वभागात अशुचि, दुःख, अनित्य आणि अनात्म या रूपाने ग्रहण केल्यामुळे आणि नंतर शुचि, सुख, नित्य आणि आत्म या संज्ञांचा प्रहाण (त्याग) करण्याचे कार्य साध्य केल्यामुळे त्याचे चार प्रकार पडतात. म्हणून 'चार सतिपट्ठान' असे म्हटले जाते. ज्याच्याद्वारे प्रयत्न केला जातो ते 'प्रधान' (पधान), श्रेष्ठ प्रयत्न म्हणजे 'सम्मापधान' (सम्यक्प्रधान). किंवा ज्याच्याद्वारे सम्यक् प्रकारे प्रयत्न केला जातो ते 'सम्मापधान' होय. क्लेशांच्या विपरीत प्रवृत्तीपासून मुक्त असल्यामुळे ते सुंदर असते आणि हित व सुख निर्माण करण्याच्या अर्थाने श्रेष्ठ भाव प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे किंवा प्रधान भाव निर्माण करणारे असल्यामुळे ते 'सम्मापधान' होय. हे 'वीर्य' (वीरिया) चेच समानार्थी नाव आहे. हे उत्पन्न झालेल्या आणि उत्पन्न न झालेल्या अकुशल धम्मांचा प्रहाण व अनुत्पत्ती करण्याचे कार्य, तसेच अनुत्पन्न आणि उत्पन्न झालेल्या कुशल धम्मांची उत्पत्ती व स्थिती करण्याचे कार्य साध्य करते, म्हणून ते चार प्रकारचे आहे. म्हणूनच 'चार सम्मापधान' असे म्हटले जाते. निष्पत्तीच्या पर्यायाने सिद्ध होण्याच्या अर्थाने, किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी सिद्ध, समृद्ध आणि उन्नत होतात या पर्यायाने 'इद्धी' (ऋद्धी) म्हटले जाते; तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या, पूर्वगामी भावाने आणि फळरूपाने पूर्वभागाचे कारण असल्यामुळे ऋद्धीचा पाय (आधार) म्हणजेच 'इद्धिपाद' (ऋद्धिपाद) होय. तो छंद, वीर्य, चित्त आणि विमंसा (मीमांसा) च्या भेदाने चार प्रकारचाच असतो. म्हणून 'चार इद्धिपाद' असे म्हटले जाते. अश्रद्धा, आळस, प्रमाद, विक्षेप आणि संमोह यांना पराभूत करत असल्यामुळे, पराभूत करण्याच्या संज्ञेने युक्त अशा अधिपत्य अर्थाने 'इंद्रिय' (इन्द्रिय) म्हटले जाते. अश्रद्धा इत्यादींद्वारे पराभूत न होण्यामुळे, अकंपित राहण्याच्या अर्थाने 'बल' म्हटले जाते. हे दोन्ही (इंद्रिय आणि बल) श्रद्धा, वीर्य, स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या भेदाने पाच प्रकारचे असतात. म्हणून 'पाच इंद्रिये' आणि 'पाच बले' असे म्हटले जाते. सत्य जाणणाऱ्या प्राण्याच्या अंगभूत असल्यामुळे स्मृती इत्यादी सात धर्म 'बोज्झंग' (बोध्यंग) आहेत, आणि संसारातून मुक्त होण्याच्या (निर्याण) अर्थाने सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ मार्ग 'मग्गंग' (मार्गांग) आहेत. म्हणूनच 'सात बोज्झंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग' असे म्हटले जाते.

ඉති ඉමෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියා ධම්මා පුබ්බභාගෙ ලොකියවිපස්සනාය වත්තමානාය චුද්දසවිධෙන කායං පරිග්ගණ්හතො ච කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, නවවිධෙන වෙදනං පරිග්ගණ්හතො ච වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, සොළසවිධෙන චිත්තං පරිග්ගණ්හතො ච චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, පඤ්චවිධෙන ධම්මෙ පරිග්ගණ්හතො ච ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. ඉති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං පරස්ස උප්පන්නං අකුසලං දිස්වා ‘‘යථා පටිපන්නස්ස තස්ස තං උප්පන්නං, න තථා පටිපජ්ජිස්සාමි, එවං මෙ එතං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති තස්ස අනුප්පාදාය වායමනකාලෙ පඨමං සම්මප්පධානං, අත්තනො සමුදාචාරප්පත්තමකුසලං දිස්වා තස්ස පහානාය වායමනකාලෙ දුතියං, ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං ඣානං වා විපස්සනං වා උප්පාදෙතුං වායමන්තස්ස තතියං, උප්පන්නං යථා න පරිහායති, එවං පුනප්පුනං උප්පාදෙන්තස්ස චතුත්ථං සම්මප්පධානං. ඡන්දං ධුරං කත්වා කුසලුප්පාදනකාලෙ ඡන්දිද්ධිපාදො, වීරියං, චිත්තං, වීමංසං ධුරං කත්වා කුසලුප්පාදනකාලෙ වීමංසිද්ධිපාදො. මිච්ඡාවාචාය විරමණකාලෙ සම්මාවාචා[Pg.225], මිච්ඡාකම්මන්තා, මිච්ඡාජීවා විරමණකාලෙ සම්මාජීවොති එවං නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති. චතුමග්ගක්ඛණෙ පන එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති, ඵලක්ඛණෙ ඨපෙත්වා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ අවසෙසා තෙත්තිංස ලබ්භන්ති. එවං එකචිත්තෙ ලබ්භමානෙසු චෙතෙසු එකාව නිබ්බානාරම්මණා සති කායාදීසු සුභසඤ්ඤාදිපහානකිච්චසාධනවසෙන ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති වුච්චති. එකමෙව ච වීරියං අනුප්පන්නුප්පන්නානං අනුප්පාදාදිකිච්චසාධනවසෙන ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ති වුච්චති. සෙසෙසු හාපනවඩ්ඪනං නත්ථි.

अशा प्रकारे, हे सदतीस बोधिपक्खिय धम्म पूर्वभागात (मार्गाच्या आधीच्या अवस्थेत) लौकिक विपश्यना चालू असताना – चौदा प्रकारे कायाचे (शरीराचे) ग्रहण करणाऱ्याला कायानुपस्सना सतिपट्ठान होते; नऊ प्रकारे वेदनेचे ग्रहण करणाऱ्याला वेदनानुपस्सना सतिपट्ठान होते; सोळा प्रकारे चित्ताचे ग्रहण करणाऱ्याला चित्तानुपस्सना सतिपट्ठान होते; आणि पाच प्रकारे धम्मांचे ग्रहण करणाऱ्याला धम्मानुपस्सना सतिपट्ठान होते. अशा प्रकारे, या अत्तभावात (आत्मभावात) पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेले, परंतु दुसऱ्याच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेले अकुशल पाहून 'ज्या प्रकारे आचरण केल्यामुळे त्याला ते (अकुशल) उत्पन्न झाले, मी तसे आचरण करणार नाही; अशा प्रकारे मला हे उत्पन्न होणार नाही' अशा विचाराने, त्याच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी) प्रयत्न करण्याच्या वेळी पहिले सम्मप्पधान होते. स्वतःच्या ठिकाणी वारंवार उत्पन्न होणारे अकुशल पाहून त्याच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) प्रयत्न करण्याच्या वेळी दुसरे (सम्मप्पधान होते). या अत्तभावात पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेले ध्यान किंवा विपश्यना उत्पन्न करण्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्याला तिसरे (सम्मप्पधान होते). उत्पन्न झालेले (ध्यान किंवा विपश्यना) जसे नष्ट होणार नाही, अशा प्रकारे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करणाऱ्याला चौथे सम्मप्पधान होते. छंदाला (इच्छेला) मुख्य करून कुशल उत्पन्न करण्याच्या वेळी छंदिद्धिपाद होतो; वीर्य, चित्त आणि विमंसेला मुख्य करून कुशल उत्पन्न करण्याच्या वेळी (अनुक्रमे वीरियिद्धिपाद, चित्तिद्धिपाद आणि) विमंसिद्धिपाद होतो. मिच्छावाचेपासून (मिथ्या वाणीपासून) विरत होण्याच्या वेळी सम्मावाचा होते; मिच्छाकम्मंत (मिथ्या कर्मान्त) आणि मिच्छाआजीव (मिथ्या आजीविका) यांपासून विरत होण्याच्या वेळी (अनुक्रमे सम्माकम्मंत आणि) सम्माआजीव होतो; अशा प्रकारे हे वेगवेगळ्या चित्तांमध्ये प्राप्त होतात. परंतु चार मार्गांच्या क्षणी एकाच चित्तात (हे सर्व) प्राप्त होतात. फलक्षणी मात्र चार सम्मप्पधानांना वगळून उर्वरित तेहतीस प्राप्त होतात. अशा प्रकारे एकाच चित्तात प्राप्त होणाऱ्या या धम्मांमध्ये, निर्वाण हाच जिचा एकमेव आरंभ (आलंबन) आहे अशी एकच 'सति' (स्मृती), काया इत्यादींमध्ये शुभसंज्ञा इत्यादींचे प्रहाण करण्याचे कार्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने 'चार सतिपट्ठान' म्हटली जाते. आणि एकच 'वीर्य' हे अनुत्पन्न व उत्पन्न झालेल्या (अकुशलांच्या) अनुत्पाद इत्यादी कार्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने 'चार सम्मप्पधान' म्हटले जाते. उर्वरित (इद्धिपाद, इन्द्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग या) पाच भागांमध्ये प्रहाण किंवा वृद्धी (असे भेद) नाहीत.

අපිච තෙසු –

शिवाय, त्या (सदतीस बोधिपक्खिय धम्मां)मध्ये –

නව එකවිධා එකො, ද්වෙධාථ චතුපඤ්චධා;

අට්ඨධා නවධා චෙව, ඉති ඡද්ධා භවන්ති තෙ.

नऊ (धम्म) एकाच प्रकारचे आहेत, एक (धम्म) दोन प्रकारांनी स्थित आहे, तसेच (एक) चार प्रकारांनी व (एक) पाच प्रकारांनी स्थित आहे; एक आठ प्रकारांनी आणि एक नऊ प्रकारांनी स्थित आहे; अशा प्रकारे ते सहा प्रकारांनी विभागलेले आहेत.

නව එකවිධාති ඡන්දො චිත්තං පීති පස්සද්ධි උපෙක්ඛා සඞ්කප්පො වාචා කම්මන්තො ආජීවොති ඉමෙ නව ඡන්දිද්ධිපාදාදිවසෙන එකවිධාව හොන්ති, අඤ්ඤකොට්ඨාසං න භජන්ති. එකො ද්වෙධාති සද්ධා ඉන්ද්‍රියබලවසෙන ද්වෙධා ඨිතා. අථ චතුපඤ්චධාති අථඤ්ඤො එකො චතුධා, අඤ්ඤො පඤ්චධා ඨිතොති අත්ථො. තත්ථ සමාධි එකො ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවසෙන චතුධා ඨිතො, පඤ්ඤා තෙසං චතුන්නං ඉද්ධිපාදකොට්ඨාසස්ස ච වසෙන පඤ්චධා. අට්ඨධා නවධා චෙවාති අපරො එකො අට්ඨධා, එකො නවධා ඨිතොති අත්ථො. චතුසතිපට්ඨානඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවසෙන සති අට්ඨධා ඨිතා, චතුසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවසෙන වීරියං නවධාති. එවං –

नऊ एकाच प्रकारचे म्हणजे – छंद, चित्त, प्रीती, प्रस्सद्धि (प्रश्रब्धी), उपेक्खा (उपेक्षा), संकल्प, वाचा, कम्मंत (कर्मान्त) आणि आजीव; हे नऊ छंद-ऋद्धिपाद इत्यादींच्या रूपाने एकाच प्रकारचे असतात, ते इतर कोणत्याही वर्गात (भागात) समाविष्ट होत नाहीत. 'एक दोन प्रकारांनी' म्हणजे – श्रद्धा ही इंद्रिय आणि बल यांच्या रूपाने दोन प्रकारांनी स्थित आहे. 'तसेच चार व पाच प्रकारांनी' म्हणजे – दुसरा एक (धम्म) चार प्रकारांनी आणि आणखी एक पाच प्रकारांनी स्थित आहे, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, 'समाधी' हा एकच धम्म इंद्रिय, बल, बोज्झंग (बोध्यंग) आणि मग्गंग (मार्गांग) यांच्या रूपाने चार प्रकारांनी स्थित आहे; आणि 'प्रज्ञा' ही त्या चार (इंद्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग) आणि ऋद्धिपाद या भागाच्या रूपाने पाच प्रकारांनी स्थित आहे. 'आठ प्रकारांनी आणि नऊ प्रकारांनी' म्हणजे – दुसरा एक (धम्म) आठ प्रकारांनी आणि एक नऊ प्रकारांनी स्थित आहे, असा अर्थ आहे. चार सतिपट्ठान, इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांच्या रूपाने 'सति' (स्मृती) आठ प्रकारांनी स्थित आहे; आणि चार सम्मप्पधान, ऋद्धिपाद, इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांच्या रूपाने 'वीर्य' नऊ प्रकारांनी स्थित आहे. अशा प्रकारे –

චුද්දසෙව අසම්භින්නා, හොන්තෙතෙ බොධිපක්ඛියා;

කොට්ඨාසතො සත්තවිධා, සත්තතිංස පභෙදතො.

हे बोधिपक्खिय धम्म मूळ स्वरूपात (असंमिश्रित रूपाने) केवळ चौदाच आहेत; वर्गांच्या (भागांच्या) दृष्टीने ते सात प्रकारचे आहेत आणि प्रभेदांच्या (विभागांच्या) दृष्टीने सदतीस (३७) आहेत.

සකිච්චනිප්ඵාදනතො, සරූපෙන ච වුත්තිතො;

සබ්බෙව අරියමග්ගස්ස, සම්භවෙ සම්භවන්ති තෙ.

आपापले कार्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने आणि स्वतःच्या मूळ स्वरूपाने (तत्वतः) सांगितलेले असल्यामुळे, हे सर्व (३७ धम्म) आर्यमार्गाच्या उत्पत्तीच्या वेळी उत्पन्न होतात.

එවං මග්ගඵලසම්පයුත්තෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දස්සෙත්වා පුන තෙ මග්ගඵලෙසු සඞ්ඛිපිත්වා චත්තාරො අරියමග්ගා චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානීති ආහ. සමණභාවො සාමඤ්ඤං, චතුන්නං අරියමග්ගානමෙතං නාමං. සාමඤ්ඤානං ඵලානි සාමඤ්ඤඵලානි. නිබ්බානං පන සබ්බෙහි අසම්මිස්සමෙව. ඉති විත්ථාරතො සත්තතිංසබොධිපක්ඛියචතුමග්ගචතුඵලනිබ්බානානං වසෙන ඡචත්තාලීස [Pg.226] ලොකුත්තරධම්මා, තතො සඞ්ඛෙපෙන චතුමග්ගචතුඵලනිබ්බානානං වසෙන නව ලොකුත්තරධම්මා, තතොපි සඞ්ඛෙපෙන මග්ගඵලනිබ්බානානං වසෙන තයො ලොකුත්තරධම්මාති වෙදිතබ්බං. සතිපට්ඨානාදීනං මග්ගඵලානඤ්ච ලොකුත්තරත්තෙ වුත්තෙ තංසම්පයුත්තානං ඵස්සාදීනම්පි ලොකුත්තරත්තං වුත්තමෙව හොති. පධානධම්මවසෙන පන සතිපට්ඨානාදයොව වුත්තා. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 277 ආදයො, 505 ආදයො) ච ලොකුත්තරධම්මනිද්දෙසෙ මග්ගඵලසම්පයුත්තානං ඵස්සාදීනං ලොකුත්තරත්තං වුත්තමෙවාති.

अशा प्रकारे मार्ग आणि फल यांनी युक्त असलेल्या सदतीस बोधिपक्खिय धम्मांना दाखवून, पुन्हा त्यांना मार्ग आणि फलांमध्ये संकुचित (संक्षिप्त) करून 'चार आर्यमार्ग आणि चार सामण्यफळे (श्रामण्यफळे)' असे म्हटले आहे. श्रमणभाव म्हणजे 'सामण्य' (श्रामण्य) होय; हे चार आर्यमार्गांचे नाव आहे. सामण्याचे (श्रामण्याचे) जे फल ते 'सामण्यफळ' (श्रामण्यफळ) होय. परंतु निर्वाण हे सर्वांपासून पूर्णपणे असंमिश्रित (अलिप्त) आहे. अशा प्रकारे विस्ताराने – सदतीस बोधिपक्खिय धम्म, चार मार्ग, चार फल आणि निर्वाण यांच्या रूपाने शेचाळीस (४६) लोकोत्तर धम्म होतात; त्यातून संक्षेपाने – चार मार्ग, चार फल आणि निर्वाण यांच्या रूपाने नऊ लोकोत्तर धम्म होतात; आणि त्याहूनही संक्षेपाने – मार्ग, फल आणि निर्वाण यांच्या रूपाने तीन लोकोत्तर धम्म होतात, असे जाणावे. सतिपट्ठान इत्यादींचे आणि मार्ग-फलांचे लोकोत्तरत्व सांगितले असता, त्यांच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेल्या फस्स (स्पर्श) इत्यादींचेही लोकोत्तरत्व सांगितले गेलेच आहे. परंतु प्रधान धम्मांच्या (मुख्य धम्मांच्या) दृष्टीने केवळ सतिपट्ठान इत्यादींचाच उल्लेख केला आहे. आणि अभिधम्मातही लोकोत्तरधम्मनिद्देशात मार्ग व फलाशी संप्रयुक्त असलेल्या फस्स इत्यादींचे लोकोत्तरत्व सांगितलेच आहे.

ලොකං තරන්තීති ලොකං අතික්කමන්ති. සබ්බමිධ ඊදිසං වත්තමානකාලවචනං චත්තාරො අරියමග්ගෙ සන්ධාය වුත්තං. සොතාපත්තිමග්ගො හි අපායලොකං තරති, සකදාගාමිමග්ගො කාමාවචරලොකෙකදෙසං තරති, අනාගාමිමග්ගො කාමාවචරලොකං තරති, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපාවචරලොකං තරති. ලොකා උත්තරන්තීති ලොකා උග්ගච්ඡන්ති. ලොකතොති ච ලොකම්හාති ච තදෙව නිස්සක්කවචනං විසෙසෙත්වා දස්සිතං. ලොකං සමතික්කමන්තීති පඨමං වුත්තත්ථමෙව. තත්ථ උපසග්ගත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා වුත්තං, ඉධ සහ උපසග්ගත්ථෙන වුත්තං. ලොකං සමතික්කන්තාති යථාවුත්තං ලොකං සම්මා අතික්කන්තා. සබ්බමිධ ඊදිසං අතීතකාලවචනං ඵලනිබ්බානානි සන්ධාය වුත්තං, සොතාපත්තිඵලාදීනි හි යථාවුත්තං ලොකං අතික්කමිත්වා ඨිතානි, සදා නිබ්බානං සබ්බලොකං අතික්කමිත්වා ඨිතං. ලොකෙන අතිරෙකාති ලොකතො අධිකභූතා. ඉදං සබ්බෙපි ලොකුත්තරධම්මෙ සන්ධාය වුත්තං. නිස්සරන්තීති නිග්ගච්ඡන්ති. නිස්සටාති නිග්ගතා. ලොකෙ න තිට්ඨන්තීතිආදීනි අට්ඨාරස වචනානි සබ්බලොකුත්තරෙසුපි යුජ්ජන්ති. න තිට්ඨන්තීති ලොකෙ අපරියාපන්නත්තා වුත්තං. ලොකෙ න ලිම්පන්තීති ඛන්ධසන්තානෙ වත්තමානාපි තස්මිං න ලිම්පන්තීති අත්ථො. ලොකෙන න ලිම්පන්තීති අකතපටිවෙධානං කෙනචි චිත්තෙන, කතපටිවෙධානං අකුසලෙන අප්පමත්තෙනපි චිත්තෙන න ලිම්පන්තීති අත්ථො. අසංලිත්තා අනුපලිත්තාති උපසග්ගෙන විසෙසිතං.

'लोकं तरन्ति' (लोक ओलांडतात) म्हणजे लोकाचे अतिक्रमण करतात (लोकाच्या पलीकडे जातात). येथे वर्तमानकाळातील अशी सर्व वचने चार आर्यमार्गांना उद्देशून म्हटली आहेत. कारण, सोतापत्तिमार्ग अपायलोकाला ओलांडतो, सकदागामीमार्ग कामावचर लोकाच्या एका भागाला ओलांडतो, अनागामीमार्ग कामावचर लोकाला ओलांडतो आणि अरहत्तमार्ग रूप-अरूप-अवचर लोकाला ओलांडतो. 'लोका उत्तरन्ति' म्हणजे लोकातून वर उठतात (बाहेर पडतात). 'लोकतः' आणि 'लोकम्हा' हे शब्द त्याच अपादान विभक्तीला (निसक्कवचनाला) स्पष्ट करून दाखवतात. 'लोकं समतिक्कमन्ति' याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. तिथे (पहिल्या वाक्यात) उपसर्गाच्या अर्थाची अपेक्षा न करता सांगितले आहे, तर येथे उपसर्गाच्या अर्थासह सांगितले आहे. 'लोकं समतिक्कन्ता' म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे लोकाचे पूर्णपणे अतिक्रमण केलेले (लोकाच्या पलीकडे गेलेले). येथे भूतकाळातील अशी सर्व वचने फल आणि निर्वाण यांना उद्देशून म्हटली आहेत; कारण सोतापत्तिफल इत्यादी वर सांगितल्याप्रमाणे लोकाचे अतिक्रमण करून स्थित आहेत, आणि निर्वाण नेहमी सर्व लोकाचे अतिक्रमण करून स्थित आहे. 'लोकेन अतिरेका' म्हणजे लोकापेक्षा श्रेष्ठ (अधिक) केलेले. हे सर्व लोकोत्तर धम्मांना उद्देशून म्हटले आहे. 'निस्सरन्ति' म्हणजे बाहेर पडतात. 'निस्सटा' म्हणजे बाहेर पडलेले. 'लोके न तिट्ठन्ति' (लोकात राहत नाहीत) इत्यादी अठरा वचने सर्व लोकोत्तर धम्मांच्या बाबतीतही योग्य ठरतात. 'राहत नाहीत' असे म्हटले आहे कारण ते लोकात समाविष्ट (अपरीयापन्न) नाहीत. 'लोके न लिम्पन्ति' (लोकात लिप्त होत नाहीत) म्हणजे स्कंधसंतानामध्ये विद्यमान असूनही ते त्यात लिप्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'लोकेन न लिम्पन्ति' (लोकाद्वारे लिप्त होत नाहीत) म्हणजे ज्यांनी (चार आर्यसत्यांचा) वेध (साक्षात्कार) घेतलेला नाही अशांच्या कोणत्याही चित्ताने, आणि ज्यांनी वेध घेतलेला आहे अशांच्या अकुशल किंवा अगदी सूक्ष्म चित्तानेही ते लिप्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'असंलित्ता' (असंलिप्त) आणि 'अनुपलित्ता' (अनुपलिप्त) हे शब्द उपसर्गाने विशेषित (अधिक स्पष्ट) केलेले आहेत.

විප්පමුත්තාති අලිත්තත්තමෙව නානාබ්‍යඤ්ජනෙන විසෙසිතං. යෙ කෙචි හි යත්ථ යෙන වා අලිත්තා, තෙ තත්ථ තෙන වා විප්පමුත්තා හොන්ති. ලොකා විප්පමුත්තාතිආදීනි තීණි නිස්සක්කවසෙන වුත්තානි. විසඤ්ඤුත්තාති විප්පමුත්තත්තවිසෙසනං. යෙ කෙචි හි යත්ථ යෙන යතො විප්පමුත්තා, තෙ තත්ථ [Pg.227] තෙන තතො විසඤ්ඤුත්තා නාම හොන්ති. ලොකා සුජ්ඣන්තීති ලොකමලං ධොවිත්වා ලොකා සුජ්ඣන්ති. විසුජ්ඣන්තීති තදෙව උපසග්ගෙන විසෙසිතං. වුට්ඨහන්තීති උට්ඨිතා හොන්ති. විවට්ටන්තීති නිවට්ටන්ති. න සජ්ජන්තීති න ලග්ගන්ති. න ගය්හන්තීති න ගණ්හීයන්ති. න බජ්ඣන්තීති න බාධීයන්ති. සමුච්ඡින්දන්තීති අප්පවත්තිං කරොන්ති. යථා ච ලොකං සමුච්ඡින්නත්තාති, තථෙව ‘‘ලොකා විසුද්ධත්තා’’තිආදි වුත්තමෙව හොති. පටිප්පස්සම්භෙන්තීති නිරොධෙන්ති. අපථාතිආදීනි චත්තාරි සබ්බෙසුපි ලොකුත්තරෙසු යුජ්ජන්ති. අපථාති අමග්ගා. අගතීති අප්පතිට්ඨා. අවිසයාති අනායත්තා. අසාධාරණාති අසමානා. වමන්තීති උග්ගිලන්ති. න පච්චාවමන්තීති වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වුත්තං, වන්තං පුන න අදන්තීති අත්ථො. එතෙන වන්තස්ස සුවන්තභාවො වුත්තො හොති. අනන්තරදුකත්තයෙපි එසෙව නයො. විසීනෙන්තීති විකිරන්ති විමුච්චන්ති, න බන්ධන්තීති අත්ථො. න උස්සීනෙන්තීති න විකිරන්ති න විමුච්චන්ති. ‘‘විසිනෙන්තී’’ති ‘‘න උස්සිනෙන්තී’’ති රස්සං කත්වා පාඨො සුන්දරො. විධූපෙන්තීති නිබ්බාපෙන්ති. න සංධූපෙන්තීති න උජ්ජලන්ති. ලොකං සමතික්කම්ම අභිභුය්‍ය තිට්ඨන්තීති සබ්බෙපි ලොකුත්තරා ධම්මා ලොකං සම්මා අතික්කමිත්වා අභිභවිත්වා ච තිට්ඨන්තීති ලොකුත්තරා. සබ්බෙහිපි ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි පකාරෙහි ලොකුත්තරානං ලොකතො උත්තරභාවො අධිකභාවො ච වුත්තො හොතීති.

विप्पमुत्ता (पूर्णपणे मुक्त) हा शब्द 'अलिप्तता' या अर्थालाच वेगवेगळ्या शब्दांनी विशेषित करतो. जे कोणी ज्या लोकात किंवा ज्याच्याद्वारे अलिप्त असतात, ते त्या लोकात किंवा त्याच्यापासून विप्पमुत्त (मुक्त) असतात. 'लोका विप्पमुत्ता' इत्यादी तीन पदे पंचमी विभक्तीच्या अर्थाने (निसक्कवसेन) सांगितली आहेत. 'विसञ्ञुत्ता' (विसंयुक्त) हे विप्पमुत्ततेचेच विशेषण आहे. जे कोणी ज्या लोकात, ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यापासून मुक्त असतात, ते तेथे, त्याच्याद्वारे किंवा त्याच्यापासून 'विसंयुक्त' म्हटले जातात. 'लोका सुज्झन्ति' म्हणजे लोकातील मळ धुवून लोक शुद्ध होतात. 'विसुज्झन्ति' हा तोच शब्द उपसर्गाने विशेषित केला आहे. 'वुट्ठहन्ति' म्हणजे उठलेले (मुक्त झालेले) असतात. 'विवट्टन्ति' म्हणजे निवृत्त होतात. 'न सज्जन्ति' म्हणजे आसक्त होत नाहीत. 'न गय्हन्ति' म्हणजे ग्रहण केले जात नाहीत. 'न बज्झन्ति' म्हणजे बांधले जात नाहीत. 'समुच्छिन्दन्ति' म्हणजे अप्रवृत्ती करतात (अस्तित्व नष्ट करतात). जसे 'लोकाचा समच्छेद केल्यामुळे' असे म्हटले आहे, तसेच 'लोक विशुद्ध झाल्यामुळे' इत्यादी देखील म्हटलेच आहे. 'पटिप्पस्सम्भेन्ति' म्हणजे निरोध करतात. 'अपथा' इत्यादी चार पदे सर्वच लोकोत्तर धर्मांच्या बाबतीत योग्य ठरतात. 'अपथा' म्हणजे अमार्ग. 'अगति' म्हणजे अप्रतिष्ठा (आश्रय नसलेले). 'अविसया' म्हणजे अनायत्त (अधीन नसलेले). 'असाधारणा' म्हणजे असमान. 'वमन्ति' म्हणजे ओकून टाकतात. 'न पच्चावमन्ति' हे उलट देशाने सांगितल्याप्रमाणे आहे, म्हणजेच ओकलेले पुन्हा खात नाहीत असा अर्थ आहे. याने ओकलेल्या गोष्टीचे चांगल्या प्रकारे ओकले जाणे (सुवान्तभाव) सांगितले आहे. त्यानंतरच्या तीन दुकांमध्येही (जोड्यांमध्ये) हाच नियम आहे. 'विसीनेन्ति' म्हणजे विखुरतात, मुक्त होतात, बांधले जात नाहीत असा अर्थ आहे. 'न उस्सीनेन्ति' म्हणजे विखुरत नाहीत, मुक्त होत नाहीत. 'विसीनेन्ति' आणि 'न उस्सीनेन्ति' असा र्‍हस्व करून वाचलेला पाठ चांगला आहे. 'विधूपेन्ति' म्हणजे विझवतात (निर्वाण करतात). 'न संधूपेन्ति' म्हणजे प्रज्वलित होत नाहीत. 'लोकं समतिक्कम्म अभिभुय्य तिट्ठन्ति' म्हणजे सर्वच लोकोत्तर धर्म लोकाचे सम्यक प्रकारे अतिक्रमण करून आणि त्याला अभिभूत करून राहतात, म्हणून त्यांना 'लोकोत्तर' म्हणतात. या सर्व पूर्वोक्त प्रकारांनी लोकोत्तर धर्मांचे लोकापासून श्रेष्ठत्व (उत्तरभाव) आणि अधिकत्व (अधिकभाव) सांगितले आहे, असे जाणावे.

ලොකුත්තරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोकोत्तर कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

9. බලකථා

९. बलकथा

බලකථාවණ්ණනා

बलकथा वर्णन

44. ඉදානි ලොකුත්තරකථාය අනන්තරං කථිතාය ලොකුත්තරකථාවතියා සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය බලකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ ආදිතො සුත්තන්තවසෙන පඤ්ච බලානි දස්සෙත්වා තදඤ්ඤානිපි බලානි දස්සෙතුකාමො අපිච අට්ඨසට්ඨි බලානීතිආදිමාහ. සබ්බානිපි තංතංපටිපක්ඛෙහි අකම්පියට්ඨෙන බලානි නාම හොන්ති. හිරිබලන්තිආදීසු පාපතො හිරීයන්ති එතායාති හිරී, ලජ්ජායෙතං නාමං. පාපතො ඔත්තප්පන්ති එතෙනාති ඔත්තප්පං, පාපතො උබ්බෙගස්සෙතං නාමං. අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී, බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං. අත්තාධිපති හිරී, ලොකාධිපති ඔත්තප්පං[Pg.228]. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. සප්පතිස්සවලක්ඛණා හිරී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං. සා එව හිරී අහිරිකෙන න කම්පතීති හිරිබලං. තදෙව ඔත්තප්පං අනොත්තප්පෙන න කම්පතීති ඔත්තප්පබලං. අප්පටිසඞ්ඛානෙන න කම්පතීති පටිසඞ්ඛානබලං. උපපරික්ඛණපඤ්ඤායෙතං නාමං. වීරියසීසෙන සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තස්ස උප්පන්නබලං භාවනාබලං. තථාපවත්තානං චතුන්නං ඛන්ධානමෙතං නාමං. පරිසුද්ධානි සීලාදීනි අනවජ්ජබලං. චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි සඞ්ගහබලං. සඞ්ගහෙ බලන්තිපි පාඨො. දුක්ඛමානං අධිවාසනං ඛන්තිබලං. ධම්මකථාය පරෙසං තොසනං පඤ්ඤත්තිබලං. අධිතස්ස අත්ථස්ස අධිගමාපනං නිජ්ඣත්තිබලං. කුසලෙසු බහුභාවො ඉස්සරියබලං. කුසලෙසු යථාරුචි පතිට්ඨානං අධිට්ඨානබලං. හිරිබලාදීනං අත්ථො මාතිකාපදෙසු බ්‍යඤ්ජනවසෙන විසෙසතො යුජ්ජමානං ගහෙත්වා වුත්තො. සමථබලං විපස්සනාබලන්ති බලප්පත්තා සමථවිපස්සනා එව.

४४. आता, लोकोत्तर कथेनंतर सांगितलेल्या, लोकोत्तर कथेची पार्श्वभूमी असलेल्या आणि सुत्तन्ताला अग्रभागी ठेवणाऱ्या बलकथेचे अपूर्व अर्थासह स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यात सुरुवातीला सुत्तन्ताच्या नियमाने पाच बले दाखवून, त्याव्यतिरिक्त इतर बलेही दाखवण्याच्या इच्छेने 'शिवाय अडुसष्ट बले' इत्यादी म्हटले आहे. सर्वच बले आपापल्या विरोधी धर्मांमुळे अकंपित राहण्याच्या अर्थाने 'बले' म्हटली जातात. 'हिरिबल' इत्यादींमध्ये - जिच्याद्वारे पापाची लाज वाटते ती 'हिरि' (लज्जा) होय; हे लज्जेचेच नाव आहे. ज्याच्याद्वारे पापाचे भय वाटते ते 'ओत्तप्प' होय; हे पापापासून वाटणाऱ्या भीतीचे नाव आहे. हिरि ही अध्यात्म-समुत्थान आहे, तर ओत्तप्प हे बहिर्धा-समुत्थान आहे. हिरि ही स्वतःला अधिपती मानणारी आहे, तर ओत्तप्प हे लोकाला अधिपती मानणारे आहे. हिरि ही लज्जास्वभावात स्थित असते, तर ओत्तप्प हे भयस्वभावात स्थित असते. हिरिचे लक्षण आदरयुक्त असणे हे आहे, तर ओत्तप्पचे लक्षण दोषांचे भय आणि भीती पाहणे हे आहे. तीच हिरि जेव्हा अहिरिकामुळे डगमगत नाही, तेव्हा तिला 'हिरिबल' म्हणतात. तसेच तेच ओत्तप्प जेव्हा अनोत्तप्पामुळे डगमगत नाही, तेव्हा त्याला 'ओत्तप्पबल' म्हणतात. अप्रतिसंख्यानामुळे जे डगमगत नाही, ते 'पटिसङ्खानबल' (प्रतिसंख्यान बल) होय. हे सूक्ष्म परीक्षण करणाऱ्या प्रज्ञेचे नाव आहे. वीर्याला प्रमुख करून सात बोज्झंगांची भावना करणाऱ्याला जे बल उत्पन्न होते, ते 'भावनाबल' होय. त्या प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या चार स्कंधांचे हे नाव आहे. परिशुद्ध शील इत्यादी हे 'अनवज्जबल' (अनवद्य बल) होय. चार संग्रहवस्तू हे 'संग्रहबल' होय. 'सङ्गहे बलं' असाही पाठ आढळतो. दुःखांचे सहन करणे हे 'खंतिबल' (क्षांती बल) होय. धम्मकथेने इतरांना संतुष्ट करणे हे 'पञ्ञत्तिबल' (प्रज्ञप्ती बल) होय. शिकलेल्या अर्थाची प्राप्ती करून देणे हे 'निज्झत्तिबल' (निध्याप्ती बल) होय. कुशल धर्मांमध्ये विपुलता असणे हे 'इस्सरियबल' (ऐश्वर्य बल) होय. कुशल धर्मांमध्ये इच्छेनुसार प्रतिष्ठित होणे हे 'अधिट्ठानबल' (अधिष्ठान बल) होय. हिरिबल इत्यादींचा अर्थ मातिकापदांमध्ये शब्दांच्या अर्थानुसार विशेषतः योग्य तोच घेऊन थेरांनी सांगितला आहे. 'समथबल' आणि 'विपस्सनाबल' म्हणजे बलाच्या अवस्थेला पोहोचलेले समथ आणि विपस्सना हेच होत.

මාතිකානිද්දෙසෙ අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබලන්ති මූලබලට්ඨං වත්වා තමෙව අපරෙහි නවහි පරියායෙහි විසෙසෙත්වා දස්සෙසි. යො හි ධම්මො අකම්පියො බලප්පත්තො හොති, සො සහජාතෙ උපත්ථම්භෙති, අත්තනො පටිපක්ඛෙ කිලෙසෙ පරියාදියති, පටිවෙධස්ස ආදිභූතං සීලං දිට්ඨිඤ්ච විසොධෙති, චිත්තං ආරම්මණෙ පතිට්ඨාපෙති, චිත්තං පභස්සරං කරොන්තො වොදාපෙති, වසිං පාපෙන්තො විසෙසං අධිගමාපෙති, තතො උත්තරිං පාපෙන්තො උත්තරිපටිවෙධං කාරෙති, කමෙන අරියමග්ගං පාපෙත්වා සච්චාභිසමයං කාරෙති, ඵලප්පත්තියා නිරොධෙ පතිට්ඨාපෙති. තස්මා නවධා බලට්ඨො විසෙසිතො. එස නයො වීරියබලාදීසු චතූසු.

मातिका-निद्देसामध्ये 'अश्रद्धेमुळे जे डगमगत नाही ते श्रद्धाबल होय' असे मूळ बलाचे लक्षण सांगून, त्यालाच इतर नऊ पर्यायांनी विशेषित करून दाखवले आहे. जो धर्म अकंपित आणि बलप्राप्त असतो, तो सहजात धर्मांना आधार देतो, आपल्या विरोधी क्लेशांचा क्षय करतो, प्रतिवेधाचे (साक्षात्काराचे) मूळ असलेल्या शील आणि दृष्टीला विशुद्ध करतो, चित्ताला आलंबनावर प्रतिष्ठित करतो, चित्ताला प्रभास्वर करून निर्मळ करतो, वशित्वाला प्राप्त करून विशेष गुणांची प्राप्ती करून देतो, त्याहून उच्च अवस्थेला पोहोचवून उत्तर-प्रतिवेध घडवून आणतो, अनुक्रमाने आर्यमार्गाप्रत पोहोचवून सच्च-अभिसमय घडवून आणतो आणि फलप्राप्तीद्वारे निरोधात प्रतिष्ठित करतो. म्हणून नऊ प्रकारे बलाचा अर्थ विशेषित केला आहे. हाच नियम वीर्यबल इत्यादी चार बलांच्या बाबतीतही जाणावा.

කාමච්ඡන්දං හිරීයතීති නෙක්ඛම්මයුත්තො යොගී නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො හිරීයති. ඔත්තප්පෙපි එසෙව නයො. එතෙහි සබ්බාකුසලෙහිපි හිරීයනා ඔත්තප්පනා වුත්තායෙව හොන්ති. බ්‍යාපාදන්තිආදීනම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. පටිසඞ්ඛාතීති අසම්මොහවසෙන ආදීනවතො උපපරික්ඛති. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. වජ්ජන්ති රාගාදිවජ්ජං. සඞ්ගණ්හාතීති බන්ධති. ඛමතීති තස්ස යොගිස්ස ඛමති රුච්චති. පඤ්ඤාපෙතීති තොසෙති. නිජ්ඣාපෙතීති චින්තාපෙති. වසං වත්තෙතීති චිත්තෙ පහු හුත්වා චිත්තං අත්තනො [Pg.229] වසං කත්වා පවත්තෙති. අධිට්ඨාතීති විදහති. භාවනාබලාදීනි සබ්බානිපි නෙක්ඛම්මාදීනියෙව. මාතිකාවණ්ණනාය අඤ්ඤථා වුත්තො, අත්ථො පන බ්‍යඤ්ජනවසෙනෙව පාකටත්තා ඉධ න වුත්තොති වෙදිතබ්බං. සමථබලං විපස්සනාබලඤ්ච විත්ථාරතො නිද්දිසිත්වා අවසානෙ උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච න කම්පතීතිආදි ච අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච න කම්පතීතිආදි ච සමථබලවිපස්සනාබලානං ලක්ඛණදස්සනත්ථං වුත්තං.

'कामच्छंदाची लाज वाटते' म्हणजे नैष्क्रम्ययुक्त योगी नैष्क्रम्याद्वारे कामच्छंदापासून लज्जित होतो. ओत्तप्पच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. या शब्दांद्वारे सर्व अकुशल धर्मांपासून वाटणारी लज्जा आणि भय सांगितलेच गेले आहे. व्यापाद इत्यादींचा अर्थही याच नियमाने जाणावा. 'पटिसङ्खाति' म्हणजे संमोह न होता दोषांच्या दृष्टीने सूक्ष्म विचार करतो. 'भावेति' म्हणजे वाढवतो. 'वज्ज' म्हणजे राग इत्यादी दोष. 'सङ्गव्हाति' म्हणजे बांधतो. 'खमति' म्हणजे त्या योग्याला ते सहन होते, आवडते. 'पञ्ञापेति' म्हणजे संतुष्ट करतो. 'निज्झापेति' म्हणजे विचार करायला लावतो. 'वसं वत्तेति' म्हणजे चित्तावर प्रभुत्व मिळवून, चित्ताला स्वतःच्या अधीन करून प्रवृत्त करतो. 'अधिट्ठाति' म्हणजे प्रस्थापित करतो. भावनाबल इत्यादी सर्व बले नैष्क्रम्य इत्यादीच आहेत. मातिका-वर्णनेमध्ये हे वेगळ्या प्रकारे सांगितले आहे, परंतु शब्दांच्या अर्थावरूनच अर्थ स्पष्ट होत असल्यामुळे येथे तो पुन्हा सांगितला नाही, असे जाणावे. समथबल आणि विपस्सनाबल यांचे सविस्तर निर्देश करून, शेवटी 'उद्धच्च-सहगत क्लेशांमुळे आणि स्कंधांमुळे डगमगत नाही' इत्यादी आणि 'अविद्या-सहगत क्लेशांमुळे आणि स्कंधांमुळे डगमगत नाही' इत्यादी वाक्ये समथबल आणि विपस्सनाबल यांचे लक्षण दाखवण्यासाठीच सांगितली आहेत.

සෙඛාසෙඛබලෙසු සම්මාදිට්ඨිං සික්ඛතීති සෙඛබලන්ති සෙඛපුග්ගලො සම්මාදිට්ඨිං සික්ඛතීති සෙඛො, සා සම්මාදිට්ඨි තස්ස සෙඛස්ස බලන්ති සෙඛබලන්ති අත්ථො. තත්ථ සික්ඛිතත්තා අසෙඛබලන්ති අසෙඛපුග්ගලො තත්ථ සම්මාදිට්ඨියා සික්ඛිතත්තා න සික්ඛතීති අසෙඛො, සායෙව සම්මාදිට්ඨි තස්ස අසෙඛස්ස බලන්ති අසෙඛබලං. එසෙව නයො සම්මාසඞ්කප්පාදීසු. සම්මාඤාණන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණං. තම්පි හි ලොකිකම්පි හොන්තං සෙඛස්ස පවත්තත්තා සෙඛබලං, අසෙඛස්ස පවත්තත්තා අසෙඛබලන්ති වුත්තං. සම්මාවිමුත්තීති අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි ඨපෙත්වා සෙසා ඵලසම්පයුත්තා ධම්මා. කෙචි පන ‘‘ඨපෙත්වා ලොකුත්තරවිමුත්තිං අවසෙසා විමුත්තියො සම්මාවිමුත්තී’’ති වදන්ති. තස්ස සෙඛාසෙඛබලත්තං වුත්තනයමෙව.

शैक्ष आणि अशैक्ष बलांच्या संदर्भात, 'सम्मादिट्ठिं सिक्खतीति सेक्खबलं' (सम्यक् दृष्टीचा अभ्यास करतो म्हणून शैक्ष बल) म्हणजे शैक्ष पुद्गल (साधक) सम्यक् दृष्टीचा अभ्यास करतो म्हणून त्याला 'शैक्ष' (सेक्ख) म्हणतात. ती सम्यक् दृष्टी त्या शैक्ष पुद्गलाचे बल आहे, म्हणून त्याला 'शैक्ष बल' असे म्हणतात, असा अर्थ आहे. तेथे अभ्यास पूर्ण झाल्यामुळे 'अशैक्ष बल' म्हणजे अशैक्ष पुद्गल (अर्हत) तेथे सम्यक् दृष्टीचा अभ्यास पूर्ण झाल्यामुळे आता अभ्यास करत नाही, म्हणून त्याला 'अशैक्ष' (असेक्ख) म्हणतात. तीच सम्यक् दृष्टी त्या अशैक्ष पुद्गलाचे बल आहे, म्हणून त्याला 'अशैक्ष बल' म्हणतात. हाच नियम सम्यक् संकल्पादींच्या बाबतीतही लागू होतो. 'सम्माञाणं' (सम्यक् ज्ञान) म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय. ते लौकिक असले तरी शैक्ष पुद्गलाच्या ठिकाणी प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'शैक्ष बल' आणि अशैक्ष पुद्गलाच्या ठिकाणी प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'अशैक्ष बल' असे म्हटले आहे. 'सम्माविमुत्ती' (सम्यक् विमुक्ती) म्हणजे अष्टांगिक मार्गाची आठ अंगे वगळून उर्वरित फल-संप्रयुक्त धर्म होत. काही आचार्य मात्र 'लोकोत्तर विमुक्ती वगळून उर्वरित विमुक्ती म्हणजे सम्यक् विमुक्ती होय' असे म्हणतात. त्याचे शैक्ष आणि अशैक्ष बल असणे हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावे।

ඛීණාසවබලෙසු සබ්බානිපි ඤාණබලානි. ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනොති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, ඛීණාසවෙන භික්ඛුනාති අත්ථො. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චතො. යථාභූතන්ති යථාසභාවතො. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. අනිච්චතො සුදිට්ඨා දුක්ඛතො අනත්තතො සුදිට්ඨා හොන්ති තම්මූලකත්තා. යන්ති භාවනපුංසකවචනං, යෙන කාරණෙනාති වා අත්ථො. ආගම්මාති පටිච්ච. පටිජානාතීති සම්පටිච්ඡති පටිඤ්ඤං කරොති. අඞ්ගාරකාසූපමාති මහාභිතාපට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසුයා උපමිතා. කාමාති වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච.

क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत अशा अर्हतांच्या) बलांच्या संदर्भात सर्वच ज्ञानबले आहेत. 'खीणासवस्स भिक्खुनो' (क्षीणासव भिक्खूचे) या पदात षष्ठी विभक्ती ही तृतीया विभक्तीच्या (करण अर्थी) अर्थात वापरली आहे, म्हणजेच 'क्षीणासव भिक्खूद्वारे' असा अर्थ आहे. 'अनिच्चतो' (अनित्यतेने) म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे अनित्य रूपाने. 'यथाभूतं' म्हणजे यथास्वभावाने (जसे आहे तसे). 'पञ्ञाय' (प्रज्ञेने) म्हणजे विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने. अनित्यतेने चांगल्या प्रकारे पाहिले असता, दुःख आणि अनात्म रूपानेही चांगल्या प्रकारे पाहिले जाते, कारण ते (दुःख आणि अनात्म दर्शन) अनित्य दर्शनावरच आधारित असते. 'यं' हे क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी रूप आहे, किंवा 'ज्या कारणाने' असा याचा अर्थ आहे. 'आगम्म' म्हणजे आश्रय घेऊन किंवा अवलंबून (प्रतीत्य). 'पटिजानाति' म्हणजे स्वीकार करतो किंवा प्रतिज्ञा करतो. 'अङ्गारकासूपमा' म्हणजे अत्यंत दाहक असल्यामुळे निखाऱ्यांच्या विहिरीशी (कोळशाच्या खाणीशी) तुलना केलेले. 'कामा' म्हणजे वस्तुकाम (भौतिक कामवासना) आणि क्लेशकाम (मानसिक क्लेशकारक वासना) दोन्ही।

විවෙකනින්නන්ති ඵලසමාපත්තිවසෙන උපධිවිවෙකසඞ්ඛාතනිබ්බානනින්නං. තයො හි විවෙකා – කායවිවෙකො චිත්තවිවෙකො උපධිවිවෙකොති. කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං. චිත්තවිවෙකො ච අධිචිත්තමනුයුත්තානං. උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතානං, නිස්සරණවිවෙකසඞ්ඛාතනිබ්බානනින්නං වා. පඤ්ච හි විවෙකා – වික්ඛම්භනවිවෙකො තදඞ්ගවිවෙකො [Pg.230] සමුච්ඡෙදවිවෙකො පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකො නිස්සරණවිවෙකොති. විවෙකනින්නන්ති විවෙකෙ නින්නං. විවෙකපොණන්ති විවෙකෙ නතං. විවෙකපබ්භාරන්ති විවෙකසීසභාරං. ද්වෙපි පුරිමස්සෙව වෙවචනානි. විවෙකට්ඨන්ති කිලෙසෙහි වජ්ජිතං, දූරීභූතං වා. නෙක්ඛම්මාභිරතන්ති නිබ්බානෙ අභිරතං, පබ්බජ්ජාය අභිරතං වා. බ්‍යන්තීභූතන්ති විගතන්තීභූතං, එකදෙසෙනාපි අනල්ලීනං විප්පමුත්තං විසංසට්ඨං. සබ්බසොති සබ්බථා. ආසවට්ඨානියෙහි ධම්මෙහීති සංයොගවසෙන ආසවානං කාරණභූතෙහි කිලෙසධම්මෙහීති අත්ථො. අථ වා බ්‍යන්තීභූතන්ති විගතනිකන්තිභූතං, නිත්තණ්හන්ති අත්ථො. කුතො? සබ්බසො ආසවට්ඨානියෙහි ධම්මෙහි සබ්බෙහි තෙභූමකධම්මෙහීති අත්ථො. ඉධ දසහි ඛීණාසවබලෙහි ඛීණාසවස්ස ලොකියලොකුත්තරො මග්ගො කථිතො. ‘‘අනිච්චතො සබ්බෙ සඞ්ඛාරා’’ති දුක්ඛපරිඤ්ඤාබලං, ‘‘අඞ්ගාරකාසූපමා කාමා’’ති සමුදයපහානබලං, ‘‘විවෙකනින්නං චිත්තං හොතී’’ති නිරොධසච්ඡිකිරියාබලං, ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි සත්තවිධං මග්ගභාවනාබලන්තිපි වදන්ති. දස ඉද්ධිබලානි ඉද්ධිකථාය ආවි භවිස්සන්ති.

'विवेकनिन्नं' (विवेकप्रवण) म्हणजे फलसमापत्तीच्या प्रभावाने उपधिविवेक नावाच्या निर्वाणाकडे झुकलेले. विवेक तीन प्रकारचे असतात - कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक. कायविवेक म्हणजे समूहापासून दूर राहणाऱ्या आणि नैष्क्रम्यात (संन्यासात) रममाण असणाऱ्यांचा कायिक विवेक होय. चित्तविवेक म्हणजे समाधीचा (अधिचित्ताचा) अभ्यास करणाऱ्यांचा मानसिक विवेक होय. उपधिविवेक म्हणजे उपधिरहित (क्लेशरहित) आणि विसंस्कारित (निर्वाण प्राप्त) पुद्गलांचा विवेक होय, किंवा निस्सरणविवेक नावाच्या निर्वाणाकडे प्रवृत्त असणे होय. विवेक पाच प्रकारचे असतात - विष्कंभन विवेक, तदंग विवेक, समुच्छेद विवेक, प्रतिप्रश्रब्धी विवेक आणि निस्सरण विवेक. 'विवेकनिन्नं' म्हणजे विवेकामध्ये प्रवण असणे. 'विवेकपोणं' म्हणजे विवेकाकडे झुकलेले असणे. 'विवेकपब्भारं' म्हणजे विवेकाकडे कल असणे. हे दोन्ही शब्द पूर्वोक्त शब्दाचेच समानार्थी आहेत. 'विवेकट्ठं' म्हणजे क्लेशांनी विरहित किंवा क्लेशांपासून दूर गेलेले. 'नेक्खम्माभिरतं' म्हणजे निर्वाणात रममाण असणारे किंवा प्रव्रज्येमध्ये (दीक्षेत) रममाण असणारे. 'ब्यन्तीभूतं' म्हणजे पूर्णपणे नष्ट झालेले, अंशतः देखील आसक्त नसलेले, विमुक्त आणि अलिप्त झालेले. 'सब्बसो' म्हणजे सर्व प्रकारे. 'आसवट्ठानियेहि धम्मेहि' म्हणजे संयोगाच्या प्रभावाने आसवांना कारणीभूत असणाऱ्या क्लेशधर्मांपासून, असा अर्थ आहे. अथवा 'ब्यन्तीभूतं' म्हणजे तृष्णा नष्ट झालेले, निष्काम झालेले असा अर्थ आहे. कशापासून? सर्व प्रकारे आसव निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून आणि सर्व त्रिभूमिक धर्मांपासून मुक्त झालेले, असा अर्थ आहे. येथे क्षीणासवाच्या दहा बलांद्वारे क्षीणासवाचा लौकिक आणि लोकोत्तर मार्ग सांगितला आहे. 'अनिच्चतो सब्बे सङ्खारा' हे दुःखपरिज्ञा बल आहे, 'अङ्गारकासूपमा कामा' हे समुदायप्रहाण बल आहे, 'विवेकनिन्नं चित्तं होति' हे निरोधसाक्षात्क्रिया बल आहे, आणि 'चत्तारो सतिपट्ठाना' इत्यादी सात प्रकारचे मार्गभावना बल आहे, असेही आचार्य म्हणतात. दहा ऋद्धिबले ऋद्धिकथेमध्ये स्पष्ट केली जातील।

තථාගතබලනිද්දෙසෙ තථාගතබලානීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්සෙව බලානි. යථා වා පුබ්බබුද්ධානං බලානි පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතානි, තථා ආගතබලානීතිපි අත්ථො. තත්ථ දුවිධං තථාගතබලං – කායබලං ඤාණබලඤ්ච. තෙසු කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

तथागतबलनिर्देशामध्ये 'tathāgatabalāni' (तथागतबले) म्हणजे इतरांशी (प्रत्येकबुद्ध किंवा श्रावकांशी) असाधारण असणारी, केवळ तथागतांचीच बले होत. किंवा ज्याप्रमाणे पूर्व बुद्ध भगवंतांची बले पुण्यसंचयाच्या समृद्धीमुळे प्राप्त झाली होती, त्याचप्रमाणे प्राप्त झालेली बले म्हणजे 'तथागतबले' असाही अर्थ आहे. त्या तथागतबलांचे दोन प्रकार आहेत - कायबल आणि ज्ञानबल. त्यापैकी कायबल हे हत्तींच्या कुळांच्या अनुषंगाने समजून घ्यावे. प्राचीन आचार्यांनी म्हटलेच आहे -

‘‘කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 760;

ම. නි. අට්ඨ. 1.148;

සං. නි. අට්ඨ. 2.2.22);

“काळावक, गंगेय, पांढर, तांब, पिंगल, गंध, मंगल, हेम, उपोसथ आणि छद्दंत - ही ती दहा (हत्तींची कुळे) होत.”

ඉමානි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකස්ස හත්ථිනො බලං. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස බලං. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලහත්ථිනො. යං දසන්නං මඞ්ගලහත්ථීනං, තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං [Pg.231] හෙමවතානං, තං එකස්ස උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස බලං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථිනො ගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සස්ස, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං.

ही दहा हत्तींची कुळे आहेत. त्यापैकी 'काळावक' म्हणजे सामान्य हत्तीचे कुळ समजावे. दहा पुरुषांचे जे कायबल असते, ते एका काळावक हत्तीचे बल असते. दहा काळावक हत्तींचे जे बल असते, ते एका गंगेय हत्तीचे बल असते. दहा गंगेय हत्तींचे जे बल असते, ते एका पांढर हत्तीचे असते. दहा पांढर हत्तींचे जे बल असते, ते एका तांब हत्तीचे असते. दहा तांब हत्तींचे जे बल असते, ते एका पिंगल हत्तीचे असते. दहा पिंगल हत्तींचे जे बल असते, ते एका गंधहत्तीचे असते. दहा गंधहत्तींचे जे बल असते, ते एका मंगलहत्तीचे असते. दहा मंगलहत्तींचे जे बल असते, ते एका हेमवत हत्तीचे असते. दहा हेमवत हत्तींचे जे बल असते, ते एका उपोसथ हत्तीचे असते. दहा उपोसथ हत्तींचे जे बल असते, ते एका छद्दंत हत्तीचे असते. दहा छद्दंत हत्तींचे जे बल असते, ते एका तथागतांचे बल असते. यालाच 'नारायणसंघातबल' असेही म्हणतात. सामान्य हत्तींच्या गणनेनुसार हे बल एक हजार कोटी हत्तींच्या बलासमान आणि पुरुषांच्या गणनेनुसार दहा हजार कोटी पुरुषांच्या बलासमान असते. हे तथागतांचे कायबल होय।

ඤාණබලං පන ඉධ තාව අඤ්ඤත්ථ ච පාළියං ආගතමෙව දසබලඤාණං, මජ්ඣිමෙ (ම. නි. 1.150) ආගතං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං, අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං, සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33-34) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි, සත්තසත්තති ඤාණානීති එවමඤ්ඤානිපි අනෙකානි ඤාණසහස්සානි. එතං ඤාණබලං නාම. ඉධාපි ඤාණබලමෙව අධිප්පෙතං. ඤාණඤ්හි අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන ච බලන්ති වුත්තං.

ज्ञानबल तर येथे आणि इतर पाळी साहित्यात आलेले दशबल ज्ञानच आहे, जे मज्झिम निकायात आलेले चतुर्वैशारद्य ज्ञान, आठ परिषदांमध्ये अकंपित राहणारे ज्ञान, चार योनींचे परिच्छेदक ज्ञान, पाच गतींचे परिच्छेदक ज्ञान, आणि संयुत्त निकायात आलेली त्र्याहत्तर ज्ञाने, सत्याहत्तर ज्ञाने इत्यादी अनेक हजारो ज्ञाने आहेत. याला 'ज्ञानबल' असे म्हणतात. येथेही ज्ञानबलच अभिप्रेत आहे. कारण ज्ञान हे अकंपित राहण्याच्या अर्थाने आणि आधार देण्याच्या अर्थाने 'बल' म्हटले गेले आहे।

ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. තං භගවා යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානන්ති, යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨානන්ති පජානන්තො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. යම්පීති යෙන ඤාණෙන. ඉදම්පීති ඉදම්පි ඨානාට්ඨානඤාණං, තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොතීති අත්ථො. එවං සෙසපදෙසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

‘ठाणञ्च ठाणतो’ म्हणजे कारण आणि कारणावरून. कारण की ज्याच्यावर फळ (परिणाम) अवलंबून असते, उत्पन्न होते आणि टिकून राहते, त्याला ‘स्थान’ (कारण) म्हटले जाते. ते भगवान, जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू आणि प्रत्यय (कारण व साहाय्यक) आहेत, ते ते ‘स्थान’ (कारण) आहे; आणि जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू व प्रत्यय नाहीत, ते ते ‘अस्थान’ (अकारण) आहे, असे जाणत, स्थानाला स्थान म्हणून आणि अस्थानाला अस्थान म्हणून यथाभूत (आहे तसे) जाणतात. ‘यम्पी’ म्हणजे ज्या ज्ञानाने. ‘इदम्पी’ म्हणजे हे स्थानास्थानज्ञान देखील तथागतांचे ‘तथागतबल’ नावाचे बल आहे, असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना (अर्थ लावला जाणे) समजून घ्यावी.

ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං, ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසන්තසනීයො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අවට්ඨානං. ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා [Pg.232] අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තිට්ඨමානො ච තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.22; ම. නි. අට්ඨ. 1.148).

‘आसभं ठाणं’ म्हणजे श्रेष्ठ स्थान, उत्तम स्थान किंवा ‘आसभ’ म्हणजे पूर्व बुद्ध, त्यांचे स्थान असा अर्थ आहे. शिवाय, शंभर गाईंचा प्रमुख तो ‘उसभ’ (ऋषभ), हजार गाईंचा प्रमुख तो ‘वसभ’ (वृषभ), किंवा शंभर गोठ्यांचा प्रमुख तो ‘उसभ’, हजार गोठ्यांचा प्रमुख तो ‘वसभ’ होय. सर्व गाईंमध्ये श्रेष्ठ, सर्व संकटांना सहन करणारा, पांढरा, प्रसन्न करणारा, मोठा भार वाहणारा, शेकडो विजेच्या कडकडाटानेही न घाबरणारा तो ‘निसभ’ होय. येथे तो ‘उसभ’ म्हणून अभिप्रेत आहे. हा देखील त्याचाच पर्यायवाची शब्द आहे. उसभाचे (ऋषभाचे) ते ‘आसभ’ होय. ‘स्थान’ म्हणजे चार पायांनी पृथ्वीला दाबून अचल उभे राहणे. हे (बुद्धांचे ज्ञान) आसभासारखे (ऋषभासारखे) आहे म्हणून ‘आसभ’ म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे निसभ नावाचा ऋषभ (बैल) ऋषभाच्या बलाने युक्त होऊन चार पायांनी पृथ्वीला दाबून अचलपणे उभा राहतो, त्याचप्रमाणे तथागत देखील दहा तथागतबलांनी युक्त होऊन, चार वैशारद्यरूपी पायांनी आठ परिषदांच्या भूमीला दाबून, देवलोकासहित या जगात कोणत्याही शत्रू किंवा विरोधकाकडून विचलित न होता अचलपणे उभे राहतात. आणि अशा प्रकारे उभे राहून ते त्या आसभ स्थानाचा स्वीकार करतात, त्याच्याप्रत पोहोचतात, त्याचा नकार करत नाहीत, स्वतःमध्ये ते धारण करतात. म्हणून म्हटले आहे – ‘आसभं ठाणं पटिजानाति’ (आसभ स्थानाचा स्वीकार करतात).

පරිසාසූති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිසමණචාතුමහාරාජිකතාවතිංසමාරබ්‍රහ්මානං වසෙන අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අඡම්භිතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන (ම. නි. 1.146 ආදයො; දී. නි. 1.381 ආදයො) දීපෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානං හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.78) නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං – ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

‘परिषदांमध्ये’ म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहपती, श्रमण, चातुमहाराजिका, तावतिंस, मार आणि ब्रह्मा यांच्या अनुषंगाने आठ परिषदांमध्ये. ‘सिंहनाद गर्जतात’ म्हणजे श्रेष्ठ नाद, भयमुक्त नाद गर्जतात, किंवा सिंहाच्या नादासारखा नाद गर्जतात. हा अर्थ ‘सिंहनाद सुत्ता’द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. किंवा ज्याप्रमाणे सहन करण्यामुळे (सहनतो) आणि नष्ट करण्यामुळे (हननतो) सिंहाला ‘सीह’ (सिंह) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे तथागत देखील लोकधर्मांना सहन करण्यामुळे आणि परप्रवादांचे (इतर मतांचे) खंडन करण्यामुळे ‘सिंह’ म्हटले जातात. अशा प्रकारे म्हटलेल्या सिंहाचा नाद म्हणजे ‘सिंहनाद’ होय. त्यात ज्याप्रमाणे सिंह हा सिंहबलाने युक्त होऊन सर्वत्र विशारद (निर्भय) आणि रोमांचरहित (भयमुक्त) होऊन सिंहनाद गर्जतो, त्याचप्रमाणे तथागतरूपी सिंह देखील तथागतबलांनी युक्त होऊन आठ परिषदांमध्ये विशारद व रोमांचरहित होऊन ‘इति रूपं’ (असे रूप आहे) इत्यादी पद्धतीने विविध प्रकारच्या देशनाविलासाने संपन्न असा सिंहनाद गर्जतात. म्हणून म्हटले आहे – ‘परिसासु सीहनादं nदति’ (परिषदांमध्ये सिंहनाद गर्जतात).

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං විසුද්ධං. චක්කසද්දො පනායං –

‘ब्रह्मचक्रं पवत्तेति’ (ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात) यामध्ये ‘ब्रह्म’ म्हणजे श्रेष्ठ, उत्तम, विशुद्ध होय. तर ‘चक्र’ हा शब्द -

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රතනධම්මූර, චක්කාදීසු ච දිස්සති;

ධම්මචක්කෙ ඉධ මතො, තම්පි ද්වෙධා විභාවයෙ.

संपत्ती (समृद्धी), लक्षण, रथाचे अंग (चाक), इरियापथ (चर्या), दान, रत्न, धर्म, चक्र (शस्त्र) इत्यादी अर्थांमध्ये ‘चक्र’ शब्द दिसून येतो. येथे (या संदर्भात) तो ‘धम्मचक्र’ या अर्थाने मानला गेला आहे, त्याचेही दोन प्रकार स्पष्ट करावेत.

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.31) හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙට්ඨා පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි හොන්තී’’ති (දී. නි. 2.35) එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති (ධ. ප. 1) එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො[Pg.233], චක්කං වත්තය කොසලාධිපා’’ති (ජා. 1.7.149) එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති (දී. නි. 2.243) එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති (ජා. 1.1.104; 1.5.103) එත්ථ උරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති (දී. නි. 1.166) එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති (දී. නි. 3.61; සං. නි. 2.162) එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං ධම්මචක්කෙ මතො.

‘भिक्खूहो, ही चार चक्रे आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांना...’ इत्यादी वाक्यांमध्ये हा ‘चक्र’ शब्द ‘संपत्ती’ (समृद्धी) या अर्थाने दिसतो. ‘पायांच्या तळव्यांवर चक्रे उत्पन्न झालेली असतात’ येथे ‘लक्षण’ या अर्थाने. ‘भार वाहणाऱ्याच्या पावलांमागे चाक फिरते’ येथे ‘रथाचे अंग’ (चाक) या अर्थाने. ‘चार चक्रे आणि नऊ द्वारे’ येथे ‘इरियापथ’ (चर्या) या अर्थाने. ‘हे कोसलपती! दान देत राहा, उपभोग घेत राहा, प्रमाद करू नका, चक्र चालवत राहा’ येथे ‘दान’ या अर्थाने. ‘दिव्य चक्ररत्न प्रकट झाले’ येथे ‘रत्नचक्र’ या अर्थाने. ‘माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले चक्र’ येथे ‘धम्मचक्र’ या अर्थाने. ‘इच्छेने ग्रस्त असलेल्या पुरुषाच्या डोक्यावर चक्र फिरते’ येथे ‘उरचक्र’ (क्षुरचक्र/तीक्ष्ण चक्र) या अर्थाने. ‘जरी वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण कडा असलेल्या चक्राने...’ येथे ‘प्रहारक चक्र’ (शस्त्र) या अर्थाने. ‘अशनिविचक्र’ (विजेचे चक्र) येथे ‘अशनिमंडल’ (विजेचे मंडल) या अर्थाने. परंतु येथे हा शब्द ‘धम्मचक्र’ या अर्थाने मानला गेला आहे.

තං පනෙතං ධම්මචක්කං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං නාම, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව බොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං නාම, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරදසබලතො වා පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං නාම, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස අරහත්තමග්ගා පවත්තමානං නාම, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තත්ථ පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං. තෙන වුත්තං – ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති.

ते हे धम्मचक्र दोन प्रकारचे असते - पटिवेधज्ञान (प्रतिवेधज्ञान) आणि देसनाज्ञान (देशनाज्ञान). त्यात, प्रज्ञेने प्रदीप्त झालेले, स्वतःसाठी आर्यफळ देणारे ते ‘पटिवेधज्ञान’ होय; आणि करुणेने प्रदीप्त झालेले, श्रावकांसाठी आर्यफळ देणारे ते ‘देसनाज्ञान’ होय. त्यात पटिवेधज्ञान हे ‘उत्पन्न होत असलेले’ (उप्पज्जमानं) आणि ‘उत्पन्न झालेले’ (उप्पन्नं) अशा दोन प्रकारचे असते. ते अभिनिष्क्रमणापासून (गृहत्यागापासून) अर्हत् मार्गापर्यंत ‘उत्पन्न होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी (अर्हत् फळाच्या क्षणी) ‘उत्पन्न झालेले’ म्हटले जाते. किंवा तुषित भवनापासून (तुषित देवलोकापासून) बोधिपल्लंकावर अर्हत् मार्गापर्यंत ‘उत्पन्न होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी ‘उत्पन्न झालेले’ म्हटले जाते. किंवा दीपंकर दशबलांच्या (दीपंकर बुद्धांच्या) काळापासून अर्हत् मार्गापर्यंत ‘उत्पन्न होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी ‘उत्पन्न झालेले’ म्हटले जाते. देसनाज्ञान देखील ‘प्रवर्तित होत असलेले’ (पवत्तमानं) आणि ‘प्रवर्तित झालेले’ (पवत्तं) अशा दोन प्रकारचे असते. ते आयुष्मान आज्ञात कौंडिण्य स्थविरांच्या अर्हत् मार्गापर्यंत ‘प्रवर्तित होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी ‘प्रवर्तित झालेले’ म्हटले जाते. त्यात पटिवेधज्ञान हे लोकोत्तर आहे आणि देसनाज्ञान हे लौकिक आहे. परंतु हे दोन्ही ज्ञान इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) असून केवळ बुद्धांचेच औरस ज्ञान (स्वतःचे मूळ ज्ञान) आहे. म्हणून म्हटले आहे – ‘ब्रह्मचक्रं पवत्तेति’ (ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात).

කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං. කම්මං හෙතු.

‘कम्मसमादानानां’ (कर्म-समादानांचे) म्हणजे स्वीकार करून केलेल्या कुशल-अकुशल कर्मांचे, किंवा कर्म म्हणजेच कर्म-समादान होय. ‘ठाणसो हेतुसो’ (स्थानावरून आणि हेतूवरून) म्हणजे प्रत्ययावरून (साहाय्यक कारणावरून) आणि हेतूवरून (मुख्य कारणावरून) होय. त्यात गती, उपधी, काल आणि प्रयोग हे विपाकाचे (फळाचे) ‘स्थान’ (साहाय्यक कारण) आहेत, तर कर्म हा ‘हेतू’ (मुख्य कारण) आहे.

සබ්බත්ථගාමිනින්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච අගතිගාමිනිඤ්ච. පටිපදන්ති මග්ගං. යථාභූතං පජානාතීති බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනීති ඉමිනා නයෙන එකවත්ථුස්මිම්පි කුසලාකුසලචෙතනාසඞ්ඛාතානං පටිපත්තීනං අවිපරීතතො සභාවං ජානාති.

'सब्बत्थगामिनी' (सर्वत्रगामिनी) म्हणजे सर्व गतींकडे नेणारी आणि गती नसलेल्या (निर्वाणाकडे) नेणारी. 'पटिपदा' (प्रतिपदा) म्हणजे मार्ग. 'यथाभूत जाणतात' म्हणजे अनेक मनुष्यांनी एकाच प्राण्याची हत्या केली असता, 'याची चेतना नरकगामी होईल, याची चेतना तिर्यंचयोनीगामी होईल' अशा प्रकारे एकाच प्राण्याच्या बाबतीत कुशलाकुशल चेतना नावाच्या प्रतिपत्तींचा (आचरणांचा) यथार्थ स्वभाव (विपरीत न करता) जाणतात.

අනෙකධාතුන්ති [Pg.234] චක්ඛුධාතුආදීහි, කාමධාතුආදීහි වා ධාතූහි බහුධාතුං. නානාධාතුන්ති තාසංයෙව ධාතූනං විලක්ඛණත්තා නානප්පකාරධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතනධාතුලොකං. යථාභූතං පජානාතීති තාසං තාසං ධාතූනං අවිපරීතතො සභාවං පටිවිජ්ඣති.

'अनेकधातू' म्हणजे चक्षुधातू इत्यादी किंवा कामधातू इत्यादी धातूंच्या अनेकविधतेला. 'नानाधातू' म्हणजे त्याच धातूंच्या भिन्न लक्षणांमुळे विविध प्रकारच्या धातूंना. 'लोक' म्हणजे स्कंध, आयतन आणि धातू रूपी जगाला. 'यथाभूत जाणतात' म्हणजे त्या त्या धातूंचा यथार्थ स्वभाव विपरीत न करता जाणतात (साक्षात्कार करतात).

නානාධිමුත්තිකතන්ති හීනපණීතාදිඅධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං.

'नानाधिमुत्तिकता' म्हणजे हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट) इत्यादी अधिमुक्तींमुळे (कल किंवा श्रद्धा) विविध अधिमुक्ती असण्याच्या भावाला.

පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො පරෙසං හීනසත්තානං. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං වෙනෙය්‍යවසෙන භගවතා ද්වෙධා වුත්තං. ඉධාපි භගවතා වුත්තනයෙනෙව වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවඤ්ච අපරභාවඤ්ච, වුද්ධිඤ්ච හානිඤ්චාති අත්ථො.

'परसत्तां' म्हणजे श्रेष्ठ प्राण्यांच्या. 'परपुग्गलां' म्हणजे त्यांच्यापेक्षा इतर हीन प्राण्यांच्या. किंवा हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे असून विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांच्या गरजेनुसार भगवंतांनी दोन प्रकारे सांगितले आहेत. येथेही भगवंतांनी सांगितलेल्या पद्धतीनेच सांगितले आहे. 'इंद्रियपरोपरियत्त' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची प्रगल्भता (परभाव) आणि अप्रगल्भता (अपरभाव), तसेच त्यांची वृद्धी आणि हानी असा अर्थ आहे.

ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං (පටි. ම. 1.209) අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියධම්මං. වුට්ඨානන්ති යෙන කාරණෙන ඣානාදීහි වුට්ඨහන්ති, තං කාරණං. තං පන ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තං පගුණජ්ඣානඤ්චෙව භවඞ්ගඵලසමාපත්තියො ච. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. භවඞ්ගෙන පන සබ්බජ්ඣානෙහි වුට්ඨානං හොති, නිරොධසමාපත්තිතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානං හොති. තං සන්ධාය ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

'झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं' म्हणजे प्रथम इत्यादी चार ध्यानांचे, 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी आठ विमोक्षांचे, सवितर्क-सविचार इत्यादी तीन समाधींचे, आणि प्रथम ध्यान समापत्ती इत्यादी नऊ अनुक्रमिक समापत्तींचे. 'संकिलेस' म्हणजे हानीला कारणीभूत असणारे धर्म (हानभागीय धर्म). 'वोदान' म्हणजे विशेषाला कारणीभूत असणारे धर्म (विशेषभागीय धर्म). 'वुट्टाण' म्हणजे ज्या कारणाने ध्यानादींमधून व्युत्थान (बाहेर पडणे) होते, ते कारण. परंतु ते 'व्यवदान (शुद्धी) देखील व्युत्थान आहे, त्या त्या समाधीतून व्युत्थान होणे हे देखील व्युत्थान आहे' असे म्हटले आहे, जे अभ्यस्त ध्यान आणि भवांग-फलसमापत्ती यांच्या संदर्भात आहे. कारण खालचे खालचे अभ्यस्त ध्यान हे वरच्या वरच्या ध्यानाचे जवळचे कारण (पदस्थान) असते, म्हणून 'व्यवदान देखील व्युत्थान आहे' असे म्हटले आहे. भवांगाने सर्व ध्यानांमधून व्युत्थान होते, आणि निरोधसमापत्तीमधून फलसमापत्तीद्वारे व्युत्थान होते. त्याचा संदर्भ घेऊन 'त्या त्या समाधीतून व्युत्थान होणे हे देखील व्युत्थान आहे' असे म्हटले आहे.

පුබ්බෙනිවාසදිබ්බචක්ඛුආසවක්ඛයඤාණානි හෙට්ඨා පකාසිතානෙව.

पूर्वनिवासज्ञान (पुब्बेनिवासज्ञान), दिव्यचक्षुज्ञान (दिब्बचक्खुज्ञान) आणि आस्रवक्षयज्ञान (आसवक्खयज्ञान) हे आधीच स्पष्ट केले गेले आहेत.

තත්ථ ආසවානං ඛයාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං ඛයා. අනාසවන්ති ආසවවිරහිතං. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති එත්ථ චෙතොවචනෙන අරහත්තඵලසම්පයුත්තො සමාධි, පඤ්ඤාවචනෙන තංසම්පයුත්තා ච පඤ්ඤා වුත්තා. තත්ථ ච සමාධි රාගතො විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්ති, පඤ්ඤා අවිජ්ජාය විමුත්තත්තා පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යො හිස්ස, භික්ඛවෙ, සමාධි, තදස්ස සමාධින්ද්‍රියං. යා හිස්ස, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤා, තදස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අවිජ්ජාවිරාගා [Pg.235] පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති (සං. නි. 5.516; 520). අපිචෙත්ථ සමථබලං චෙතොවිමුත්ති, විපස්සනාබලං පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බං. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අධිකාය පඤ්ඤාය අත්තනායෙව පච්චක්ඛං කත්වා, අපරප්පච්චයෙන ඤත්වාති අත්ථො. උපසම්පජ්ජාති අධිගන්ත්වා, නිප්ඵාදෙත්වා වා. ඉමෙසං පන දසන්නං දසබලඤාණානං විත්ථාරො අභිධම්මෙ (විභ. 809 ආදයො) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

त्यामध्ये 'आसवांचा क्षय' म्हणजे अर्हत् मार्गाने सर्व क्लेशांचा क्षय झाल्यामुळे. 'अनास्रव' म्हणजे आस्रवरहित. 'चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती' यामध्ये 'चेतो' या शब्दाने अर्हत् फलाशी संप्रयुक्त असणारी समाधी, आणि 'प्रज्ञा' या शब्दाने त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारी प्रज्ञा सांगितली आहे. आणि त्यामध्ये समाधी हा रागापासून मुक्त असल्यामुळे 'चेतोविमुक्ती' आणि प्रज्ञा ही अविद्येपासून मुक्त असल्यामुळे 'प्रज्ञाविमुक्ती' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी म्हटलेच आहे— 'भिक्खूहो, जो त्याचा समाधी आहे, ते त्याचे समाधींद्रिय आहे. भिक्खूहो, जी त्याची प्रज्ञा आहे, ते त्याचे प्रज्ञेंद्रिय आहे. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, रागाच्या विरागामुळे चेतोविमुक्ती आणि अविद्येच्या विरागामुळे प्रज्ञाविमुक्ती होते.' शिवाय, येथे शमथ बल म्हणजे चेतोविमुक्ती आणि विपश्यना बल म्हणजे प्रज्ञाविमुक्ती असे जाणावे. 'दिट्ठेव धम्मे' म्हणजे याच जन्मात (अत्तभावात). 'स्वतः अभिज्ञेने प्रत्यक्ष करून' म्हणजे श्रेष्ठ प्रज्ञेने स्वतःच प्रत्यक्ष करून, दुसऱ्यावर विसंबून न राहता जाणून, असा अर्थ आहे. 'उपसंपज्जा' म्हणजे प्राप्त करून किंवा निष्पन्न करून. या दहा दशबलज्ञानांचा विस्तार अभिधम्मात सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावा.

තත්ථ පරවාදිකථා හොති – දසබලඤාණං නාම පාටියෙක්කං ඤාණං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙවායං පභෙදොති. න තං තථා දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. දසබලඤාණඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං තම්පි, තතො අවසෙසම්පි ජානාති. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති, දුතියං කම්මන්තරවිපාකන්තරමෙව, තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව, චතුත්ථං ධාතුනානත්තකාරණමෙව, පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව, ඡට්ඨං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව, සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවුත්ථඛන්ධසන්තතිමෙව, නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව, දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච, තතො උත්තරිඤ්ච පජානාති. එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං න සක්කොති, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති, මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති.

त्यामध्ये परवादींचे (इतर मतप्रणालींचे) असे म्हणणे आहे की— 'दशबलज्ञान नावाचे कोणतेही वेगळे ज्ञान नाही, हा सर्वज्ञताज्ञानाचाच एक प्रकार आहे.' ते तसे मानू नये. कारण दशबलज्ञान हे वेगळेच आहे आणि सर्वज्ञताज्ञान हे वेगळे आहे. कारण दशबलज्ञान हे केवळ आपापले कार्यच जाणते, तर सर्वज्ञताज्ञान ते कार्य देखील जाणते आणि त्याव्यतिरिक्त उरलेले देखील जाणते. कारण dasabalañāṇesu (दशबलज्ञानांमध्ये) पहिले ज्ञान केवळ कारण आणि अकारण जाणते, दुसरे केवळ कर्माचा भेद आणि विपाकाचा भेद जाणते, तिसरे केवळ कर्माची मर्यादा (चेतनायुक्त धर्मांची मर्यादा) जाणते, चौथे केवळ धातूंच्या विविधतेचे कारण जाणते, पाचवे केवळ प्राण्यांचे आशय आणि अधिमुक्ती जाणते, सहावे केवळ इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता जाणते, सातवे ध्यानादींसोबत त्यांच्या संक्लेशादींना जाणते, आठवे केवळ पूर्वनिवास-स्कंध-संततीला जाणते, नववे केवळ प्राण्यांची च्युती आणि प्रतिसंधी जाणते, दहावे केवळ सत्यांची मर्यादा जाणते. सर्वज्ञताज्ञान मात्र या ज्ञानांनी जाणण्याजोगे आणि त्याहूनही अधिक जाणते. परंतु ते या सर्वांचे कार्य करत नाही. कारण ते ध्यान बनून समापत्तीत प्रवेश करू शकत नाही, ऋद्धी बनून विविध रूपे धारण करू शकत नाही, आणि मार्ग बनून क्लेशांचा क्षय करू शकत नाही.

අපිච පරවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘දසබලඤාණං නාමෙතං සවිතක්කසවිචාරං අවිතක්කවිචාරමත්තං අවිතක්කාවිචාරං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකියං ලොකුත්තර’’න්ති. ජානන්තො ‘‘පටිපාටියා සත්ත ඤාණානි සවිතක්කසවිචාරානී’’ති වක්ඛති. ‘‘තතො පරානි ද්වෙ අවිතක්කඅවිචාරානී’’ති වක්ඛති. ‘‘ආසවක්ඛයඤාණං සියා සවිතක්කසවිචාරං, සියා අවිතක්කවිචාරමත්තං, සියා අවිතක්කඅවිචාර’’න්ති වක්ඛති. තථා ‘‘පටිපාටියා සත්ත කාමාවචරානි, තතො පරානි ද්වෙ රූපාවචරානි, තතො අවසානෙ එකං ලොකුත්තර’’න්ති වක්ඛති. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන සවිතක්කසවිචාරමෙව කාමාවචරමෙව ලොකියමෙවා’’ති වක්ඛති.

शिवाय परवादीला अशा प्रकारे विचारले पाहिजे— 'हे दशबलज्ञान सवितर्क-सविचार आहे, की अवितर्क-विचारमात्र आहे, की अवितर्क-अविचार आहे? कामावचर आहे, रूपावचर आहे, अरूपावचर आहे, की लौकिक आहे की लोकोत्तर आहे?' जाणणारा परवादी अनुक्रमे असे उत्तर देईल की— 'पहिली सात ज्ञाने सवितर्क-सविचार आहेत.' 'त्यानंतरची दोन ज्ञाने अवितर्क-अविचार आहेत.' 'आस्रवक्षयज्ञान कदाचित सवितर्क-सविचार असू शकते, कदाचित अवितर्क-विचारमात्र असू शकते, कदाचित अवितर्क-अविचार असू शकते.' तसेच तो असेही म्हणेल की— 'अनुक्रमे पहिली सात ज्ञाने कामावचर आहेत, त्यानंतरची दोन रूपावचर आहेत, आणि शेवटी एक लोकोत्तर आहे.' 'परंतु सर्वज्ञताज्ञान हे केवळ सवितर्क-सविचार, कामावचर आणि लौकिकच आहे.'

එවමෙත්ථ [Pg.236] අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනං ඤත්වා ඉදානි යස්මා තථාගතො පඨමංයෙව ඨානාට්ඨානඤාණෙන වෙනෙය්‍යසත්තානං ආසවක්ඛයාධිගමස්ස චෙව අනධිගමස්ස ච ඨානාට්ඨානභූතං කිලෙසාවරණාභාවං පස්සති ලොකියසම්මාදිට්ඨිට්ඨානදස්සනතො නියතමිච්ඡාදිට්ඨිට්ඨානාභාවදස්සනතො ච. අථ නෙසං කම්මවිපාකඤාණෙන විපාකාවරණාභාවං පස්සති තිහෙතුකපටිසන්ධිදස්සනතො. සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාඤාණෙන කම්මාවරණාභාවං පස්සති ආනන්තරිකකම්මාභාවදස්සනතො. එවං අනාවරණානං අනෙකධාතුනානාධාතුඤාණෙන අනුකූලධම්මදෙසනත්ථං චරියාවිසෙසං පස්සති ධාතුවෙමත්තදස්සනතො. අථ නෙසං නානාධිමුත්තිකතාඤාණෙන අධිමුත්තිං පස්සති පයොගං අනාදියිත්වාපි අධිමුත්තිවසෙන ධම්මදෙසනත්ථං. අථෙවං දිට්ඨඅධිමුත්තීනං යථාසත්ති යථාබලං ධම්මං දෙසෙතුං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං පස්සති සද්ධාදීනං තික්ඛමුදුභාවදස්සනතො. එවං පරිඤ්ඤාතින්ද්‍රියපරොපරියත්තාපි පනෙතෙ සචෙ දූරෙ හොන්ති, අථ ඣානාදිඤාණෙන ඣානාදීසු වසීභූතත්තා ඉද්ධිවිසෙසෙන ඛිප්පං උපගච්ඡති. උපගන්ත්වා ච නෙසං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන පුබ්බජාතිවිභාවනං දිබ්බචක්ඛානුභාවතො පත්තබ්බෙන චෙතොපරියඤාණෙන සම්පති චිත්තවිසෙසං පස්සන්තො ආසවක්ඛයඤාණානුභාවෙන ආසවක්ඛයගාමිනියා පටිපදාය විගතසම්මොහත්තා ආසවක්ඛයාය ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ඉමිනානුක්කමෙන ඉමානි දස බලානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානීති.

अशा प्रकारे येथे (या दहा बळांच्या ज्ञानामध्ये) अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण जाणून घेऊन, आता ज्या कारणाने तथागत सर्वप्रथमच स्थानास्थान ज्ञानाने विनेय सत्त्वांच्या (उपदेश देण्यास योग्य प्राण्यांच्या) आसवक्षय (अर्हत्त्व) प्राप्त होणे किंवा न होणे याच्या स्थान आणि अस्थान रूप अशा क्लेशावरणाचा अभाव पाहतात; कारण ते लौकिक सम्यग्दृष्टीच्या स्थानाला (कारणाला) पाहतात आणि नियत मिथ्यादृष्टीच्या स्थानाचा अभाव पाहतात. त्यानंतर त्यांच्या कर्मविपाक ज्ञानाने विपाकावरणाचा अभाव पाहतात, कारण ते त्रिहेतुक प्रतिसंधीला पाहतात. सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा ज्ञानाने कर्मावरणाचा अभाव पाहतात, कारण ते आनंतर्य कर्माचा अभाव पाहतात. अशा प्रकारे, आवरण नसलेल्या सत्त्वांना अनेकधातू-नानाधातू ज्ञानाने अनुकूल धम्मदेशना करण्यासाठी चर्याविशेष (चरित्रातील विशेष भेद) पाहतात, कारण ते धातूंच्या विविधतेला पाहतात. त्यानंतर त्यांच्या नानाधिमुत्तिकता ज्ञानाने अधिमुक्तीला (रुचीला) पाहतात, प्रयोगाला (कामराग, व्यापाद इत्यादी प्रयत्नांना) ग्रहण न करताही केवळ अधिमुक्तीच्या वशाने धम्मदेशना करण्यासाठी. अशा प्रकारे ज्यांची अधिमुक्ती पाहिली आहे अशा सत्त्वांना त्यांच्या शक्तीनुसार आणि बळानुसार धम्माचा उपदेश करण्यासाठी इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञानाने इंद्रियांची प्रगती आणि अप्रगती (तीक्ष्णता आणि मृदुता) पाहतात, कारण ते श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता पाहतात. अशा प्रकारे ज्यांच्या इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता पूर्णपणे जाणली आहे, असे ते सत्त्व जर दूर अंतरावर असतील, तर त्यावेळी ध्यान इत्यादी ज्ञानाने ध्यान इत्यादींमध्ये वशित्व मिळवलेले असल्यामुळे विशेष ऋद्धीच्या साहाय्याने वेगाने त्यांच्याजवळ जातात. आणि जवळ जाऊन त्यांच्या पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाने पूर्वजन्मांचे प्रकटीकरण करून, दिव्यचक्षूच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या चेतोपरिय ज्ञानाने (परचित्तज्ञानाने) सध्याच्या काळातील त्यांच्या चित्ताची विशेष अवस्था पाहणारे (भगवान), आसवक्षय ज्ञानाच्या प्रभावाने आसवक्षयाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेमध्ये (मार्गामध्ये) संमोह नष्ट झालेला असल्यामुळे आसवांच्या क्षयासाठी धम्माचा उपदेश करतात. म्हणून या अनुक्रमाने ही दहा बळे सांगितली आहेत, असे जाणावे.

45. ඉදානි සබ්බබලානි ලක්ඛණතො නිද්දිසිතුකාමො කෙනට්ඨෙන සද්ධාබලන්තිආදිනා නයෙන පුච්ඡං කත්වා අස්සද්ධියෙ අකම්පියට්ඨෙනාතිආදිනා නයෙන විස්සජ්ජනං අකාසි. තත්ථ හිරීයතීතිආදි පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා. භාවනාබලාදීසු අධිට්ඨානබලපරියන්තෙසු ‘‘තත්ථා’’ති ච, ‘‘තෙනා’’ති ච, ‘‘ත’’න්ති ච නෙක්ඛම්මාදිකමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන චිත්තං එකග්ගන්ති තෙන සමාධිනා චිත්තං එකග්ගං හොතීති වුත්තං හොති. තත්ථ ජාතෙති තත්ථ සමථෙ සම්පයොගවසෙන ජාතෙ, තස්මිං වා විපස්සනාරම්මණං හුත්වා ජාතෙ. තත්ථ සික්ඛතීති තත්ථ සෙඛබලෙ සෙඛො සික්ඛතීති සෙඛබලන්ති අත්ථො. තත්ථ සික්ඛිතත්තාති තත්ථ අසෙඛබලෙ අසෙඛස්ස සික්ඛිතත්තා අසෙඛබලං. තෙන ආසවා ඛීණාති තෙන ලොකියලොකුත්තරෙන ඤාණෙන ආසවා ඛීණාති තං ඤාණං ඛීණාසවබලං[Pg.237]. ලොකියෙනාපි හි ඤාණෙන ආසවා ඛීණා නාම විපස්සනාය අභාවෙ ලොකුත්තරමග්ගාභාවතො. එවං ඛීණාසවස්ස බලන්ති ඛීණාසවබලං. තස්ස ඉජ්ඣතීති ඉද්ධිබලන්ති තස්ස ඉද්ධිමතො ඉජ්ඣතීති ඉද්ධියෙව බලං ඉද්ධිබලං. අප්පමෙය්‍යට්ඨෙනාති යස්මා සාවකා ඨානාට්ඨානාදීනි එකදෙසෙන ජානන්ති, සබ්බාකාරෙන පජානනංයෙව සන්ධාය ‘‘යථාභූතං පජානාතී’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි තීසු විජ්ජාසු ‘‘යථාභූතං පජානාතී’’ති න වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ පන වුත්තත්තා තාසුපි වුත්තමෙව හොති. අඤ්ඤත්ථාති සෙසෙසු සත්තසු ඤාණබලෙසු ච අභිධම්මෙ (විභ. 760) ච දසසුපි බලෙසු. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං පන සබ්බථාපි සාවකෙහි අසාධාරණමෙව. තස්මා දසපි බලානි සාවකෙහි අසාධාරණානීති. අධිමත්තට්ඨෙන අතුලියට්ඨෙන අප්පමෙය්‍යානි, තස්මායෙව ච ‘‘අප්පමෙය්‍යට්ඨෙන තථාගතබල’’න්ති වුත්තන්ති.

४५. आता सर्व बळांचे लक्षणांच्या द्वारे निर्देश करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'कोणत्या अर्थाने श्रद्धा बळ आहे?' इत्यादी पद्धतीने प्रश्न विचारून 'अश्रद्धेमध्ये कंपित न होण्याच्या अर्थाने' इत्यादी पद्धतीने उत्तर दिले आहे. त्या उत्तरामध्ये 'लज्जा वाटते' इत्यादी उपदेश पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीला उद्देशून केलेली) देशना आहे. भावना बळापासून सुरू करून अधिष्ठान बळापर्यंतच्या पदांमध्ये 'तेथे', 'त्याच्याद्वारे' आणि 'त्याला' हे शब्द नैष्क्रम्य इत्यादींनाच उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे. 'त्याच्याद्वारे चित्त एकाग्र होते' म्हणजे त्या समाधीच्या द्वारे चित्त एकाग्र होते, असे म्हटले आहे. 'तेथे उत्पन्न झालेले' म्हणजे त्या शमथामध्ये संप्रयोग वशाने (सहयोगाने) उत्पन्न झालेले, किंवा त्या शमथामध्ये जे विपश्यनेचे आलंबन बनून उत्पन्न झाले आहे ते. 'तेथे शिकतो' म्हणजे त्या शैक्ष बळामध्ये शैक्ष (साधक) अभ्यास करतो, म्हणून त्याला 'शैक्ष बळ' म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'तेथे शिकलेले असल्यामुळे' म्हणजे त्या अशैक्ष बळामध्ये अशैक्षाने (अर्हताने) अभ्यास पूर्ण केलेला असल्यामुळे त्याला 'अशैक्ष बळ' म्हणतात. 'त्याच्याद्वारे आसव नष्ट झाले' म्हणजे त्या लौकिक आणि लोकोत्तर ज्ञानाने आसव नष्ट झाले, म्हणून त्या ज्ञानाला 'क्षीणासव बळ' म्हणतात. कारण लौकिक ज्ञानाने देखील आसव नष्ट होतात, कारण विपश्यनेच्या अभावी लोकोत्तर मार्गाचा अभाव असतो. अशा प्रकारे क्षीणासवाचे (अर्हताचे) बळ म्हणजे 'क्षीणासव बळ' होय. 'त्याचे सिद्ध होते म्हणून ऋद्धी बळ' म्हणजे त्या ऋद्धीमान व्यक्तीचे कार्य सिद्ध होते, म्हणून ऋद्धी हेच बळ आहे, त्याला 'ऋद्धी बळ' म्हणतात. 'अप्रमेय अर्थाने' म्हणजे ज्या कारणाने श्रावक स्थानास्थान इत्यादींना अंशतः जाणतात, परंतु सर्व प्रकारे जाणण्यालाच उद्देशून 'यथाभूत जाणतात' असे म्हटले आहे. जरी तीन विद्यांच्या निर्देशामध्ये 'यथाभूत जाणतात' असे स्पष्टपणे म्हटले नसले, तरी इतर ठिकाणी सांगितलेले असल्यामुळे त्या विद्यांमध्येही ते म्हटलेलेच आहे असे समजावे. 'इतर ठिकाणी' म्हणजे उर्वरित सात ज्ञानबळांमध्ये आणि अभिधम्मातील दहाही बळांमध्ये. परंतु इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान हे सर्व प्रकारे श्रावकांसाठी असाधारणच आहे. म्हणून दहाही बळे श्रावकांसाठी असाधारण आहेत. अतिशय श्रेष्ठ अर्थाने आणि अतुलनीय अर्थाने ती 'अप्रमेय' आहेत, आणि म्हणूनच 'अप्रमेय अर्थाने तथागत बळ' असे म्हटले आहे, असे जाणावे.

බලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

बळकथा-वर्णन समाप्त झाले.

10. සුඤ්ඤකථා

१०. शून्यकथा.

සුඤ්ඤකථාවණ්ණනා

शून्यकथा-वर्णन.

46. ඉදානි ලොකුත්තරබලපරියොසානාය බලකථාය අනන්තරං කථිතාය ලොකුත්තරසුඤ්ඤතාපරියොසානාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය සුඤ්ඤතාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. සුත්තන්තෙ තාව අථාති වචනොපාදානෙ නිපාතො. එතෙන ආයස්මාතිආදිවචනස්ස උපාදානං කතං හොති. ඛොති පදපූරණත්ථෙ නිපාතො. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. තස්මා යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙනෙව කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උපසඞ්කමීති ච ගතොති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවඤ්ච ගතො තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාතිපි වුත්තං හොති.

४६. आता लोकोत्तर बळाने समाप्त होणाऱ्या बळकथेच्या नंतर सांगितलेल्या, लोकोत्तर शून्यतेने समाप्त होणाऱ्या, सुत्तांत-पूर्वगामी शून्यकथेमध्ये अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. सुत्तांतामध्ये प्रथम 'अथ' हा शब्द दुसऱ्या वचनाला ग्रहण करणारा (जोडणारा) निपात आहे. या 'अथ' या निपाताने 'आयुष्मान' इत्यादी वचनांचे ग्रहण केले गेले आहे. 'खो' हा शब्द पादपूरण (वाक्य पूर्ण करण्याच्या) अर्थातील निपात आहे. 'जिथे भगवान होते, तिथे गेले' यामध्ये अधिकरण अर्थामध्ये तृतीया विभक्तीचा (करणवचनाचा) प्रयोग केला आहे. म्हणून 'जिथे भगवान होते, तिथे गेले' असा येथे अर्थ समजावा. किंवा ज्या कारणाने देव आणि मनुष्यांनी भगवंतांकडे गेले पाहिजे, त्याच कारणाने ते गेले, असा येथे अर्थ समजावा. आणि कोणत्या कारणाने भगवंतांकडे गेले पाहिजे? विविध प्रकारच्या विशेष गुणांची प्राप्ती करण्याच्या इच्छेने, जसे मधुर फळांचा उपभोग घेण्याच्या इच्छेने पक्ष्यांचे थवे नेहमी फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाकडे जातात, त्याप्रमाणे. त्या कारणाने ते गेले, असा येथे अर्थ समजावा. 'उपसंक्रमी' (गेले) म्हणजे 'गेले' असा अर्थ आहे. 'उपसंक्रमित्वा' (जाऊन) हा शब्द जाण्याच्या क्रियेची समाप्ती दर्शवणारा आहे. किंवा अशा प्रकारे गेलेला मनुष्य त्या स्थानाहून अधिक जवळ असलेल्या, भगवंतांच्या समीप म्हटल्या जाणाऱ्या ठिकाणी गेला, असाही अर्थ होतो.

අභිවාදෙත්වාති [Pg.238] පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා. ඉදානි යෙනට්ඨෙන ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස උපට්ඨානං ආගතො, තං පුච්ඡිතුකාමො දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං සිරසි පතිට්ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තන්ති ච භාවනපුංසකනිද්දෙසො ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිහරන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. තස්මා යථා නිසින්නො එකමන්තං නිසින්නො හොති, තථා නිසීදීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං. නිසීදීති නිසජ්ජං කප්පෙසි. පණ්ඩිතා හි දෙවමනුස්සා ගරුට්ඨානීයං උපසඞ්කමිත්වා ආසනකුසලතාය එකමන්තං නිසීදන්ති, අයඤ්ච ථෙරො තෙසං අඤ්ඤතරො, තස්මා එකමන්තං නිසීදි.

'अभिवादेत्वा' (अभिवादन करून) म्हणजे पंचप्रतिष्ठित (गुडघे, हात आणि कपाळ जमिनीला टेकवून पाच अंगांनी) वंदन करून. आता ज्या हेतूने जगातील सर्वश्रेष्ठ पुरुषाच्या (भगवंतांच्या) सेवेमध्ये आले आहेत, तो प्रश्न विचारण्याची इच्छा असणारे (आनंद थेर) दहा नखांच्या एकत्र येण्याने प्रकाशमान झालेली अंजली (हात जोडून) डोक्यावर ठेवून एका बाजूला बसले. 'एकमंतं' (एका बाजूला) हा शब्द भाववाचक नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, जसे 'चंद्र आणि सूर्य विषम गतीने फिरतात' इत्यादी वाक्यांमध्ये आहे. म्हणून ज्या प्रकारे बसल्याने 'एका बाजूला बसला आहे' असे म्हटले जाते, त्या प्रकारे ते बसले, असा येथे अर्थ समजावा. किंवा हे अधिकरण अर्थामध्ये द्वितीया विभक्तीचे (उपयोगवचन) रूप आहे. 'निसीदी' (बसले) म्हणजे त्यांनी आसन ग्रहण केले. कारण ज्ञानी देव आणि मनुष्य आदरणीय व्यक्तींच्या जवळ जाऊन बसण्याच्या कौशल्यामुळे एका बाजूला बसतात, आणि हे (आनंद) थेर त्यांच्यापैकीच एक होते, म्हणून ते एका बाजूला बसले।

කථං නිසින්නො පන එකමන්තං නිසින්නො හොතීති? ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා. සෙය්‍යථිදං – අතිදූරං අච්චාසන්නං උපරිවාතං උන්නතප්පදෙසං අතිසම්මුඛං අතිපච්ඡාති. අතිදූරෙ නිසින්නො හි සචෙ කථෙතුකාමො හොති, උච්චාසද්දෙන කථෙතබ්බං හොති. අච්චාසන්නෙ නිසින්නො සඞ්ඝට්ටනං කරොති. උපරිවාතෙ නිසින්නො සරීරගන්ධෙන බාධති. උන්නතප්පදෙසෙ නිසින්නො අගාරවං පකාසෙති. අතිසම්මුඛා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, චක්ඛුනා චක්ඛුං ආහච්ච දට්ඨබ්බං හොති. අතිපච්ඡා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨබ්බං හොති. තස්මා අයම්පි එතෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති. එතදවොචාති එතං අවොච.

पण, 'कसा बसलेला मनुष्य एका बाजूला (योग्य ठिकाणी) बसलेला असतो?' सहा बसण्याचे दोष (निसज्जदोष) वर्ज्य करून बसलेला मनुष्य एका बाजूला बसलेला असतो. ते दोष खालीलप्रमाणे आहेत – अतिशय दूर (अतिदूर), अतिशय जवळ (अच्चासन्न), वाऱ्याच्या वरच्या दिशेला (उपरिवात), उंच जागेवर (उन्नतप्पदेस), अगदी समोर (अतिसम्मुख) आणि अगदी मागे (अतिपच्छा). कारण, जर अतिशय दूर बसलेल्या व्यक्तीशी बोलण्याची इच्छा असेल, तर मोठ्या आवाजात बोलावे लागते. अतिशय जवळ बसल्यास शरीराचा स्पर्श किंवा धक्का लागतो. वाऱ्याच्या वरच्या दिशेला बसल्यास शरीराच्या गंधाने (दुर्गंधीने) त्रास होतो. उंच जागेवर बसल्यास अनादर प्रकट होतो. अगदी समोर बसलेल्या व्यक्तीला पाहण्याची इच्छा असल्यास, डोळ्याला डोळा भिडवून पाहावे लागते. अगदी मागे बसलेल्या व्यक्तीला पाहण्याची इच्छा असल्यास, मान ताणून पाहावे लागते. म्हणून, या (आयुष्यमान आनंदांनी) सुद्धा हे सहा बसण्याचे दोष वर्ज्य करून आसन ग्रहण केले. म्हणूनच 'एकमन्तं निसीदि' (एका बाजूला बसले) असे म्हटले आहे. 'एतदवोच' म्हणजे हे म्हणाले.

සුඤ්ඤො ලොකො සුඤ්ඤො ලොකොති, භන්තෙ, වුච්චතීති ඉමස්මිං සාසනෙ පටිපන්නෙහි තෙහි තෙහි භික්ඛූහි ‘‘සුඤ්ඤො ලොකො සුඤ්ඤො ලොකො’’ති කථීයතීති අත්ථො. තහිං තහිං තාදිසානං වචනානං බහුකත්තා තෙසං සබ්බෙසං සඞ්ගණ්හනත්ථං ආමෙඩිතවචනං කතං. එවඤ්හි වුත්තෙ සබ්බානි තානි වචනානි සඞ්ගහිතානි හොන්ති. කිත්තාවතාති කිත්තකෙන පරිමාණෙන. නු-ඉති සංසයත්ථෙ නිපාතො. සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති ‘‘කාරකො වෙදකො සයංවසී’’ති එවං ලොකපරිකප්පිතෙන අත්තනා ච අත්තාභාවතොයෙව අත්තනො සන්තකෙන පරික්ඛාරෙන ච සුඤ්ඤං. සබ්බං චක්ඛාදි ලොකියං ධම්මජාතං, තංයෙව ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො නාම. යස්මා ච අත්තා ච එත්ථ නත්ථි, අත්තනියඤ්ච එත්ථ නත්ථි, තස්මා සුඤ්ඤො ලොකොති වුච්චතීති අත්ථො. ලොකුත්තරොපි ච [Pg.239] ධම්මො අත්තත්තනියෙහි සුඤ්ඤො එව, පුච්ඡානුරූපෙන පන ලොකියොව ධම්මො වුත්තො. සුඤ්ඤොති ච ධම්මො නත්ථීති වුත්තං න හොති, තස්මිං ධම්මෙ අත්තත්තනියසාරස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. ලොකෙ ච ‘‘සුඤ්ඤං ඝරං, සුඤ්ඤො ඝටො’’ති වුත්තෙ ඝරස්ස ඝටස්ස ච නත්ථිභාවො වුත්තො න හොති, තස්මිං ඝරෙ ඝටෙ ච අඤ්ඤස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. භගවතා ච ‘‘ඉති යඤ්හි ඛො තත්ථ න හොති, තෙන තං සුඤ්ඤං සමනුපස්සති. යං පන තත්ථ අවසිට්ඨං හොති, තං සන්තං ඉදමත්ථීති පජානාතී’’ති අයමෙව අත්ථො වුත්තො. තථා ඤායගන්ථෙ ච සද්දගන්ථෙ ච අයමෙව අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං.

'भन्ते, शून्य लोक, शून्य लोक असे म्हटले जाते' याचा अर्थ असा की, या शासनात (धम्मात) आचरण करणाऱ्या त्या-त्या भिक्खूंद्वारे 'शून्य लोक, शून्य लोक' असे म्हटले जाते. त्या-त्या सूत्तांमध्ये अशा प्रकारच्या वचनांची विपुलता असल्यामुळे, त्या सर्वांचा संग्रह करण्यासाठी द्विरुक्ती (आमेळितवचन) केली आहे. असे म्हटले असता, ती सर्व वचने संग्रहित होतात. 'कित्तावता' म्हणजे किती प्रमाणात (किंवा मर्यादेने). 'नु' हा संशयार्थक निपात आहे. 'आत्मा किंवा आत्मीय (आत्म्याशी संबंधित गोष्टी) यांनी शून्य' म्हणजे 'कर्ता, भोक्ता, स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवणारा' अशा प्रकारे लोकांनी कल्पिलेल्या आत्म्यापासून शून्य आहे, आणि आत्म्याचा अभाव असल्यामुळेच आत्म्याच्या मालकीच्या परिष्कारांपासून (साधनांपासून) देखील शून्य आहे. डोळे इत्यादी सर्व लौकिक धर्मसमूह, नष्ट होण्याच्या आणि विखुरण्याच्या (लुज्जन-पलुज्जन) स्वभावामुळेच 'लोक' या नावाने ओळखले जातात. आणि ज्याअर्थी यात आत्माही नाही आणि आत्मीयही नाही, म्हणून याला 'शून्य लोक' म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. लोकोत्तर धर्म देखील आत्मा आणि आत्मीय यांनी शून्यच आहे, परंतु प्रश्नाच्या अनुरूप केवळ लौकिक धर्माचाच उल्लेख केला आहे. 'शून्य' म्हणजे धर्म अस्तित्वात नाही असे म्हटले जात नाही, तर त्या धर्मामध्ये आत्मा आणि आत्मीय रूपी साराचा अभाव आहे, असे म्हटले जाते. आणि व्यवहारात जेव्हा 'शून्य घर' किंवा 'शून्य घडा' असे म्हटले जाते, तेव्हा घर किंवा घड्याचा अभाव सांगितलेला नसतो, तर त्या घरात किंवा घड्यात इतर गोष्टींचा (उदा. माणसांचा किंवा पाण्याचा) अभाव सांगितलेला असतो. आणि भगवंतांनी देखील 'अशा प्रकारे जे काही तिथे नसते, त्याने ते शून्य आहे असे पाहतो. परंतु जे तिथे शिल्लक असते, ते अस्तित्वात आहे म्हणून हे आहे असे जाणतो' या शब्दांत हाच अर्थ सांगितला आहे. तसेच न्यायग्रंथात आणि शब्दग्रंथात (व्याकरण ग्रंथात) देखील हाच अर्थ आहे. अशा प्रकारे या सूत्तात केवळ अनत्तलक्षण (अनात्म लक्षण) च सांगितले आहे.

47. සුත්තන්තනිද්දෙසෙ සුඤ්ඤසුඤ්ඤන්තිආදීනි පඤ්චවීසති මාතිකාපදානි සුඤ්ඤසම්බන්ධෙන උද්දිසිත්වා තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ මාතිකාය තාව සුඤ්ඤසඞ්ඛාතං සුඤ්ඤං, න අඤ්ඤෙන උපපදෙන විසෙසිතන්ති සුඤ්ඤසුඤ්ඤං. අසුකන්ති අනිද්දිට්ඨත්තා චෙත්ථ සුඤ්ඤත්තමෙව වා අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකවචනං කතං. එවං සෙසෙසුපි. සඞ්ඛාරොයෙව සෙසසඞ්ඛාරෙහි සුඤ්ඤොති සඞ්ඛාරසුඤ්ඤං. ජරාභඞ්ගවසෙන විරූපො පරිණාමො විපරිණාමො, තෙන විපරිණාමෙන සුඤ්ඤං විපරිණාමසුඤ්ඤං. අග්ගඤ්ච තං අත්තත්තනියෙහි, සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤඤ්චාති අග්ගසුඤ්ඤං. ලක්ඛණමෙව සෙසලක්ඛණෙහි සුඤ්ඤන්ති ලක්ඛණසුඤ්ඤං. නෙක්ඛම්මාදිනා වික්ඛම්භනෙන සුඤ්ඤං. වික්ඛම්භනසුඤ්ඤං. තදඞ්ගසුඤ්ඤාදීසුපි චතූසු එසෙව නයො. අජ්ඣත්තඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති අජ්ඣත්තසුඤ්ඤං. බහිද්ධා ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති බහිද්ධාසුඤ්ඤං. තදුභයං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤන්ති දුභතොසුඤ්ඤං. සමානො භාගො එතස්සාති සභාගං, සභාගඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති සභාගසුඤ්ඤං, සදිසසුඤ්ඤන්ති අත්ථො. විගතං සභාගං විසභාගං, විසභාගඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති විසභාගසුඤ්ඤං, විසදිසසුඤ්ඤන්ති අත්ථො. කෙසුචි පොත්ථකෙසු සභාගසුඤ්ඤං විසභාගසුඤ්ඤං නිස්සරණසුඤ්ඤානන්තරං ලිඛිතං. නෙක්ඛම්මාදිඑසනා කාමච්ඡන්දාදිනා සුඤ්ඤාති එසනාසුඤ්ඤං. පරිග්ගහසුඤ්ඤාදීසු තීසුපි එසෙව නයො. එකාරම්මණෙ පතිට්ඨිතත්තා නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවතො එකත්තඤ්ච තං නානත්තෙන සුඤ්ඤඤ්චාති එකත්තසුඤ්ඤං. තබ්බිපරීතෙන නානත්තඤ්ච [Pg.240] තං එකත්තෙන සුඤ්ඤඤ්චාති නානත්තසුඤ්ඤං. නෙක්ඛම්මාදිඛන්ති කාමච්ඡන්දාදිනා සුඤ්ඤාති ඛන්තිසුඤ්ඤං. අධිට්ඨානසුඤ්ඤෙ පරියොගාහනසුඤ්ඤෙ ච එසෙව නයො. පරියොගහනසුඤ්ඤන්තිපි පාඨො. සම්පජානස්සාති සම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතස්ස පරිනිබ්බායන්තස්ස අරහතො. පවත්තපරියාදානන්ති අනුපාදාපරිනිබ්බානං. සබ්බසුඤ්ඤතානන්ති සබ්බසුඤ්ඤානං. පරමත්ථසුඤ්ඤන්ති සබ්බසඞ්ඛාරාභාවතො උත්තමත්ථභූතං සුඤ්ඤං.

४७. सूत्तन्तनिद्देस मध्ये 'शून्यशून्य' इत्यादी पंचवीस मातृकापदे (मातिकापदानि) शून्याच्या संबंधाने निर्दिष्ट करून त्यांचे स्पष्टीकरण (निद्देस) केले आहे. त्यात मातृकेमध्ये प्रथम, शून्य म्हणून ओळखले जाणारे शून्य, जे इतर कोणत्याही उपपदाने विशेषित केलेले नाही, त्याला 'शून्यशून्य' (सुञ्ञसुञ्ञ) म्हणतात. येथे 'अमुक एक' असा निर्देश न केल्यामुळे किंवा केवळ शून्यतेचीच अपेक्षा धरल्यामुळे नपुंसकलिंगी रूप वापरले आहे. उर्वरित पदांमध्येही असेच समजावे. संस्कारच इतर उर्वरित संस्कारांपासून शून्य आहेत, म्हणून ते 'संस्कारशून्य' (सङ्खारसुञ्ञ) होय. जरा आणि भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने होणारा विकृत बदल म्हणजे विपरिणाम होय; त्या विपरिणामाने शून्य असणे म्हणजे 'विपरिणामशून्य' (विपरिणामसुञ्ञ) होय. जे श्रेष्ठ (अग्ग - निर्वाण) आहे आणि जे आत्मा-आत्मीय किंवा सर्व संस्कारांपासून शून्य आहे, ते 'अग्रशून्य' (अग्गसुञ्ञ) होय. एक लक्षण इतर लक्षणांपासून शून्य असणे म्हणजे 'लक्षणशून्य' (लक्खणसुञ्ञ) होय. नेक्खम्म (नैष्काम्य) इत्यादींच्या विक्खम्भन (दडपून टाकणे) प्रक्रियेने शून्य असणे म्हणजे 'विक्खम्भनशून्य' (विक्खम्भनसुञ्ञ) होय. तदङ्गशून्य इत्यादी उर्वरित चार पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. जे अध्यात्म (अज्झत्त - आंतरिक) आहे आणि जे आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य आहे, ते 'अध्यात्मशून्य' (अज्झत्तसुञ्ञ) होय. जे बाह्य (बहिद्धा) आहे आणि जे आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य आहे, ते 'बाह्यशून्य' (बहिद्धासुञ्ञ) होय. ते दोन्ही (आंतरिक व बाह्य) आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'दुभतोशून्य' (दुभतोसुञ्ञ - दोन्ही बाजूने शून्य) होय. ज्याचा भाग समान आहे ते सभाग होय; आणि ते सभाग असून आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'सभागशून्य' (सभागसुञ्ञ) होय, ज्याचा अर्थ 'सदृशशून्य' असा आहे. समान भाग निघून गेलेला तो विसभाग होय; आणि तो विसभाग असून आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'विसभागशून्य' (विसभागसुञ्ञ) होय, ज्याचा अर्थ 'विसदृशशून्य' असा आहे. काही पुस्तकांमध्ये 'सभागशून्य' आणि 'विसभागशून्य' हे शब्द 'निस्सरणशून्य' या शब्दानंतर लिहिलेले आढळतात. नेक्खम्म इत्यादी एषणा (शोध) कामच्छंद इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'एषणाशून्य' (एसनासुञ्ञ) होय. परिग्रहशून्य इत्यादी तीन पदांमध्येही हाच नियम आहे. एकाच आलंबनावर (आरामण) प्रतिष्ठित असल्यामुळे आणि विविध आलंबनांमध्ये विखुरले न गेल्यामुळे जे एकत्व आहे, आणि जे नानात्वापासून शून्य आहे, ते 'एकत्वशून्य' (एकत्तसुञ्ञ) होय. त्याच्या उलट, जे नानात्व आहे आणि जे एकत्वापासून शून्य आहे, ते 'नानात्वशून्य' (नानात्तसुञ्ञ) होय. नेक्खम्म इत्यादी क्षंती (सहनशीलता/स्वीकृती) कामच्छंद इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'क्षंतीशून्य' (खन्तिसुञ्ञ) होय. अधिष्ठानशून्य आणि परियोगाहनशून्य यांमध्येही हाच नियम आहे. 'परियोगहनसुञ्ञं' असाही पाठ आढळतो. 'सम्पजानस्स' म्हणजे संप्रजन्याने (प्रज्ञेने) युक्त असलेल्या, परिनिर्वाण प्राप्त करणाऱ्या अरहंतांचे. 'पवत्तपरियादानं' म्हणजे अनुपादापरिनिर्वाण (उपादानरहित परिनिर्वाण). 'सब्बसुञ्ञतानं' म्हणजे सर्व शून्यांचे. 'परमत्थसुञ्ञं' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या अभावामुळे परमार्थभूत (सर्वोच्च अर्थ असलेले) शून्य होय.

48. මාතිකානිද්දෙසෙ නිච්චෙන වාති භඞ්ගං අතික්කමිත්වා පවත්තමානස්ස කස්සචි නිච්චස්ස අභාවතො නිච්චෙන ච සුඤ්ඤං. ධුවෙන වාති විජ්ජමානකාලෙපි පච්චයායත්තවුත්තිතාය ථිරස්ස කස්සචි අභාවතො ධුවෙන ච සුඤ්ඤං. සස්සතෙන වාති අබ්බොච්ඡින්නස්ස සබ්බකාලෙ විජ්ජමානස්ස කස්සචි අභාවතො සස්සතෙන ච සුඤ්ඤං. අවිපරිණාමධම්මෙන වාති ජරාභඞ්ගවසෙන අවිපරිණාමපකතිකස්ස කස්සචි අභාවතො අවිපරිණාමධම්මෙන ච සුඤ්ඤං. සුත්තන්තෙ අත්තසුඤ්ඤතාය එව වුත්තායපි නිච්චසුඤ්ඤතඤ්ච සුඛසුඤ්ඤතඤ්ච දස්සෙතුං ඉධ නිච්චෙන වාතිආදීනිපි වුත්තානි. අනිච්චස්සෙව හි පීළායොගෙන දුක්ඛත්තා නිච්චසුඤ්ඤතාය වුත්තාය සුඛසුඤ්ඤතාපි වුත්තාව හොති. රූපාදයො පනෙත්ථ ඡ විසයා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ඡ විඤ්ඤාණානි, චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො ඡ ඵස්සා, චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාදයො ඡ වෙදනා ඡ සඞ්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බං.

४८. मातृका निर्देशात, 'नित्यतेने' (निच्चेन वा) म्हणजे भंगाचा (नाशाचा) अतिक्रम करून टिकून राहणाऱ्या कोणत्याही नित्य गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे, ते नित्यतेने शून्य आहे. 'ध्रुवतेने' (धुवेन वा) म्हणजे अस्तित्वात असतानाही प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असल्यामुळे, कोणत्याही स्थिर गोष्टीचा अभाव असल्याने ते ध्रुवतेने शून्य आहे. 'शाश्वततेने' (सस्सतेन वा) म्हणजे अखंडपणे सर्व काळात अस्तित्वात राहणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे, ते शाश्वततेने शून्य आहे. 'अविपरिणामधर्माने' (अविपरिणामधम्मेन वा) म्हणजे जरा आणि भंगाच्या प्रभावाने न बदलणारा स्वभाव असलेल्या कोणत्याही गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे, ते अविपरिणामधर्माने शून्य आहे. सूत्तात केवळ आत्मशून्यतेचाच उल्लेख केला असला, तरी नित्यशून्यता आणि सुखशून्यता दर्शवण्यासाठी येथे 'नित्यतेने' इत्यादी शब्द देखील वापरले आहेत. कारण जे अनित्य आहे, तेच पीडायुक्त (त्रासदायक) असल्यामुळे दुःख रूप असते; म्हणून नित्यशून्यता सांगितली असता सुखशून्यता देखील सांगितलीच जाते. येथे रूप इत्यादी सहा विषय, चक्षुविज्ञान इत्यादी सहा विज्ञाने, चक्षुसंस्पर्श इत्यादी सहा स्पर्श, आणि चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदना इत्यादी सहा वेदना संक्षेपाने (थोडक्यात) सांगितल्या आहेत, असे जाणावे.

පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොතිආදීසු පුනාති අත්තනො කාරකං, පූරෙති චස්ස අජ්ඣාසයං, පුජ්ජඤ්ච භවං නිබ්බත්තෙතීති පුඤ්ඤං, අභිසඞ්ඛරොති විපාකං කටත්තාරූපඤ්චාති අභිසඞ්ඛාරො, පුඤ්ඤං අභිසඞ්ඛාරො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤපටිපක්ඛතො අපුඤ්ඤං අභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. න ඉඤ්ජං අනෙඤ්ජං, අනෙඤ්ජං භවං අභිසඞ්ඛරොතීති ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො දානසීලභාවනාවසෙන පවත්තා අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා, භාවනාවසෙනෙව පවත්තා පඤ්ච රූපාවචරකුසලචෙතනාති තෙරස චෙතනා හොන්ති, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො පාණාතිපාතාදිවසෙන පවත්තා ද්වාදස අකුසලචෙතනා, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො භාවනාවසෙනෙව පවත්තා චතස්සො අරූපාවචරචෙතනාති තයොපි සඞ්ඛාරා එකූනතිංස චෙතනා හොන්ති. කායසඞ්ඛාරොතිආදීසු කායතො වා පවත්තො, කායස්ස වා සඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරො. වචීසඞ්ඛාරචිත්තසඞ්ඛාරෙසුපි එසෙව නයො. අයං තිකො [Pg.241] කම්මායූහනක්ඛණෙ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං ද්වාරතො පවත්තිදස්සනත්ථං වුත්තො. කායවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා හි කායද්වාරතො පවත්තා අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා, ද්වාදස අකුසලචෙතනා, අභිඤ්ඤාචෙතනා චාති එකවීසති චෙතනා කායසඞ්ඛාරො නාම, තා එව ච වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා වචීද්වාරතො පවත්තා වචීසඞ්ඛාරො නාම, මනොද්වාරෙ පවත්තා පන සබ්බාපි එකූනතිංස චෙතනා චිත්තසඞ්ඛාරො නාම. අතීතා සඞ්ඛාරාතිආදීසු සබ්බෙපි සඞ්ඛතධම්මා සකක්ඛණං පත්වා නිරුද්ධා අතීතා සඞ්ඛාරා, සකක්ඛණං අප්පත්තා අනාගතා සඞ්ඛාරා, සකක්ඛණං පත්තා පච්චුප්පන්නා සඞ්ඛාරාති.

पुण्याभिसंस्कार इत्यादींमध्ये, स्वतःच्या कारकाला (म्हणजे स्वतःच्या आश्रयभूत रूपाला) पवित्र किंवा आनंदित करते आणि त्या पुद्गलाची इच्छित आकांक्षा पूर्ण करते, तसेच पूजनीय अशा अस्तित्वाला (भवाला) उत्पन्न करते, म्हणून ते 'पुण्य' होय. विपाक आणि कतत्ता-रूपाला (कर्मज रूपाला) अभिसंस्कृत (उत्पन्न) करते, म्हणून तो 'अभिसंस्कार' होय. पुण्यच जो अभिसंस्कार आहे, तो 'पुण्याभिसंस्कार' होय. पुण्याच्या विरोधी असल्यामुळे अपुण्य (अकुशल) हाच जो अभिसंस्कार आहे, तो 'अपुण्याभिसंस्कार' होय. जे कंपित होत नाही ते 'आनेञ्ज' (अकंपित) होय; अकंपित अशा अस्तित्वाला (भवाला) अभिसंस्कृत करते, म्हणून तो 'आनेञ्जाभिसंस्कार' होय. पुण्याभिसंस्कार म्हणजे दान, शील आणि भावना यांच्याद्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या आठ कामावचर कुशल चेतना आणि केवळ भावनेच्या द्वारेच प्रवृत्त होणाऱ्या पाच रूपावचर कुशल चेतना, अशा एकूण तेरा चेतना होत. अपुण्याभिसंस्कार म्हणजे प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या बारा अकुशल चेतना होत. आनेञ्जाभिसंस्कार म्हणजे केवळ भावनेच्या द्वारेच प्रवृत्त होणाऱ्या चार अरूपावचर चेतना होत. अशा प्रकारे हे तिन्ही संस्कार मिळून एकूण एकोणतीस चेतना होतात. 'कायसंस्कार' इत्यादींमध्ये, कायद्वारातून प्रवृत्त होणारा किंवा कायेचा (शरीराचा) जो संस्कार आहे, तो 'कायसंस्कार' होय. वचीसंस्कार (वाणीचा संस्कार) आणि चित्तसंस्कार यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. हा त्रिक कर्माच्या संचय करण्याच्या क्षणी पुण्याभिसंस्कार इत्यादींची द्वारांच्या द्वारे प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी सांगितला आहे. कारण, कायविज्ञप्तीला समुत्थापित करून कायद्वारातून प्रवृत्त होणाऱ्या आठ कामावचर कुशल चेतना, बारा अकुशल चेतना आणि अभिज्ञा चेतना, अशा एकूण एकवीस चेतनांना 'कायसंस्कार' असे म्हणतात. आणि त्याच चेतना जेव्हा वचीविज्ञप्तीला समुत्थापित करून वचीद्वारातून प्रवृत्त होतात, तेव्हा त्यांना 'वचीसंस्कार' असे म्हणतात. परंतु, मनोध्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या सर्व एकोणतीस चेतनांना 'चित्तसंस्कार' असे म्हणतात. 'अतीत संस्कार' इत्यादींमध्ये, सर्वच संस्कृत धर्म जे आपल्या स्वतःच्या क्षणाला प्राप्त होऊन निरुद्ध झाले आहेत, ते 'अतीत संस्कार' होत; जे आपल्या स्वतःच्या क्षणाला प्राप्त झाले नाहीत, ते 'अनागत संस्कार' होत; आणि जे आपल्या स्वतःच्या क्षणाला प्राप्त झाले आहेत, ते 'प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) संस्कार' होत, असे जाणावे.

විපරිණාමසුඤ්ඤෙ පච්චුප්පන්නං දස්සෙත්වා තස්ස තස්ස විපරිණාමො සුඛෙන වත්තුං සක්කාති පඨමං පච්චුප්පන්නධම්මා දස්සිතා. තත්ථ ජාතං රූපන්ති පච්චුප්පන්නං රූපං. සභාවෙන සුඤ්ඤන්ති එත්ථ සයං භාවො සභාවො, සයමෙව උප්පාදොති අත්ථො. සතො වා භාවො සභාවො, අත්තතොයෙව උප්පාදොති අත්ථො. පච්චයායත්තවුත්තිත්තා පච්චයං විනා සයමෙව භාවො, අත්තතො එව වා භාවො එතස්මිං නත්ථීති සභාවෙන සුඤ්ඤං, සයමෙව භාවෙන, අත්තතො එව වා භාවෙන සුඤ්ඤන්ති වුත්තං හොති. අථ වා සකස්ස භාවො සභාවො. පථවීධාතුආදීසු හි අනෙකෙසු රූපාරූපධම්මෙසු එකෙකො ධම්මො පරං උපාදාය සකො නාම. භාවොති ච ධම්මපරියායවචනමෙතං. එකස්ස ච ධම්මස්ස අඤ්ඤො භාවසඞ්ඛාතො ධම්මො නත්ථි, තස්මා සකස්ස අඤ්ඤෙන භාවෙන සුඤ්ඤං, සකො අඤ්ඤෙන භාවෙන සුඤ්ඤොති අත්ථො. තෙන එකස්ස ධම්මස්ස එකසභාවතා වුත්තා හොති. අථ වා සභාවෙන සුඤ්ඤන්ති සුඤ්ඤසභාවෙනෙව සුඤ්ඤං. කිං වුත්තං හොති? සුඤ්ඤසුඤ්ඤතාය එව සුඤ්ඤං, න අඤ්ඤාහි පරියායසුඤ්ඤතාහි සුඤ්ඤන්ති වුත්තං හොති.

विपरिणामशून्यतेमध्ये प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) धर्माला दाखवून, त्या त्या प्रत्युत्पन्न धर्माचा विपरिणाम (बदल किंवा नाश) सहजतेने सांगता येऊ शकतो, म्हणून सर्वप्रथम प्रत्युत्पन्न धर्म दाखवले आहेत. त्यामध्ये 'जातं रूपं' म्हणजे प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) रूप होय. 'स्वभावाने शून्य' यामध्ये 'स्वयं भाव' म्हणजे 'स्वभाव' होय, याचा अर्थ 'स्वतःहूनच उत्पन्न होणे' असा आहे. किंवा विद्यमान असण्याचा भाव म्हणजे 'स्वभाव' होय, याचा अर्थ 'स्वतःच्या आत्मभावातूनच उत्पन्न होणे' असा आहे. प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे, कारणांशिवाय स्वतःहूनच उत्पन्न होणे किंवा केवळ स्वतःच्या आत्मभावातूनच उत्पन्न होणे यात अस्तित्वात नाही, म्हणून ते 'स्वभावाने शून्य' आहे; म्हणजेच स्वतःहून उत्पन्न होण्याच्या भावाने किंवा केवळ स्वतःच्या आत्मभावाने शून्य आहे, असे म्हटले आहे. अथवा, स्वतःचा जो भाव तो 'स्वभाव' होय. कारण, पृथ्वीधातू इत्यादी अनेक रूप आणि अरूप धर्मांमध्ये प्रत्येक धर्म दुसऱ्याच्या अपेक्षेने 'स्वतःचा' (सक) म्हटला जातो. आणि 'भाव' हा 'धर्म' या शब्दाचाच एक पर्याय आहे. आणि एका धर्माचा 'भाव' नावाचा दुसरा कोणताही धर्म नसतो, म्हणून स्वतःचा धर्म इतर भावाने शून्य असतो, म्हणजेच स्वतःचा धर्म इतर भावाने शून्य आहे, असा अर्थ आहे. यावरून एका धर्माचा एकच स्वभाव असणे (एकस्वभावता) सांगितले आहे. अथवा, 'स्वभावाने शून्य' म्हणजे शून्य स्वभावानेच शून्य असणे होय. याचा काय अभिप्राय आहे? मुख्य शून्यतेनेच (शून्यशून्यतेनेच) शून्य आहे, इतर पर्याय-शून्यतेने शून्य नाही, असा याचा अर्थ आहे.

සචෙ පන කෙචි වදෙය්‍යුං ‘‘සකො භාවො සභාවො, තෙන සභාවෙන සුඤ්ඤ’’න්ති. කිං වුත්තං හොති? භාවොති ධම්මො, සො පරං උපාදාය සපදෙන විසෙසිතො සභාවො නාම හොති. ධම්මස්ස කස්සචි අවිජ්ජමානත්තා ‘‘ජාතං රූපං සභාවෙන සුඤ්ඤ’’න්ති රූපස්ස අවිජ්ජමානතා වුත්තා හොතීති. එවං සති ‘‘ජාතං රූප’’න්තිවචනෙන විරුජ්ඣති. න හි උප්පාදරහිතං ජාතං නාම හොති. නිබ්බානඤ්හි උප්පාදරහිතං, තං ජාතං නාම න [Pg.242] හොති, ජාතිජරාමරණානි ච උප්පාදරහිතානි ජාතානි නාම න හොන්ති. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ජාතා ජාති සභාවෙන සුඤ්ඤා, ජාතං ජරාමරණං සභාවෙන සුඤ්ඤ’’න්ති එවං අනුද්ධරිත්වා භවමෙව අවසානං කත්වා නිද්දිට්ඨං. යදි උප්පාදරහිතස්සාපි ‘‘ජාත’’න්තිවචනං යුජ්ජෙය්‍ය, ‘‘ජාතා ජාති, ජාතං ජරාමරණ’’න්ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය. යස්මා උප්පාදරහිතෙසු ජාතිජරාමරණෙසු ‘‘ජාත’’න්තිවචනං න වුත්තං, තස්මා ‘‘සභාවෙන සුඤ්ඤං අවිජ්ජමාන’’න්ති වචනං අවිජ්ජමානස්ස උප්පාදරහිතත්තා ‘‘ජාත’’න්තිවචනෙන විරුජ්ඣති. අවිජ්ජමානස්ස ච ‘‘සුඤ්ඤ’’න්තිවචනං හෙට්ඨා වුත්තෙන ලොකවචනෙන ච භගවතො වචනෙන ච ඤායසද්දගන්ථවචනෙන ච විරුජ්ඣති, අනෙකාහි ච යුත්තීහි විරුජ්ඣති, තස්මා තං වචනං කචවරමිව ඡඩ්ඩිතබ්බං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං අත්ථීති වදාමි. යං, භික්ඛවෙ, නත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං නත්ථීති වදාමි. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, යමහං අත්ථීති වදාමි? රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං අත්ථීති වදාමී’’තිආදීහි (සං. නි. 3.94) අනෙකෙහි බුද්ධවචනප්පමාණෙහි අනෙකාහි ච යුත්තීහි ධම්මා සකක්ඛණෙ විජ්ජමානා එවාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

पण जर काही आचार्य असे म्हणतील की, 'स्वतःचा जो भाव तो स्वभाव, आणि त्या स्वभावाने ते शून्य आहे.' याचा काय अर्थ होतो? 'भाव' म्हणजे धर्म; तो दुसऱ्याच्या अपेक्षेने 'स्व' (स) या पदाने विशेषित होऊन 'स्वभाव' या नावाने ओळखला जातो. कोणत्याही धर्माचे (क्षणत्रयाच्या दृष्टीने) अस्तित्व नसल्यामुळे, 'उत्पन्न झालेले रूप स्वभावाने शून्य आहे' या वचनाद्वारे रूपाचे अस्तित्व नसणे (अविद्यमानता) सांगितले आहे, असे जर ते म्हणतील, तर असे मानल्यास, 'उत्पन्न झालेले रूप' (जातं रूपं) या वचनाशी विरोध निर्माण होतो. कारण, उत्पत्तीने रहित (उत्पादक्षण नसलेले) असलेले कधीही 'उत्पन्न' (जात) म्हटले जाऊ शकत नाही. कारण, निर्वाण हे उत्पत्तीने रहित आहे, म्हणून ते 'उत्पन्न' (जात) म्हटले जात नाही; आणि जाती, जरा, मरण हे देखील उत्पत्तीने रहित असल्यामुळे 'उत्पन्न' म्हटले जात नाहीत. म्हणूनच, येथे 'उत्पन्न झालेली जाती स्वभावाने शून्य आहे, उत्पन्न झालेले जरा-मरण स्वभावाने शून्य आहे' असे न सांगता, केवळ 'भव' (अस्तित्व) हाच शेवटचा शब्द करून निर्देश केला आहे. जर उत्पत्तीने रहित असलेल्यासाठीही 'उत्पन्न' (जात) हा शब्द योग्य ठरला असता, तर 'उत्पन्न झालेली जाती, उत्पन्न झालेले जरा-मरण' असे म्हणावे लागले असते. ज्याअर्थी उत्पत्तीने रहित असलेल्या जाती, जरा आणि मरणाच्या बाबतीत 'उत्पन्न' हा शब्द वापरला गेला नाही, त्याअर्थी 'स्वभावाने शून्य म्हणजे अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेले)' हे (काही आचार्यांचे) वचन, अविद्यमान गोष्टी नेहमीच उत्पत्तीने रहित असल्यामुळे, 'उत्पन्न' या शब्दाशी विसंगत ठरते. आणि अविद्यमान गोष्टीला 'शून्य' म्हणणे हे वर उल्लेखिलेल्या लोकवचनाशी (उदा. शून्य घर, शून्य घट), भगवंतांच्या वचनाशी (चूळसुञ्ञत सुत्तातील वचनाशी), न्याय व व्याकरण ग्रंथांतील वचनांशी आणि अनेक युक्तींशी (तर्कांशी) विसंगत ठरते. म्हणून, ते वचन कचऱ्यासारखे टाकून देण्यायोग्य आहे. 'भिक्खूहो, जगात पंडितांनी जे आहे असे मानले आहे, त्याला मी देखील आहे असेच म्हणतो. भिक्खूहो, जगात पंडितांनी जे नाही असे मानले आहे, त्याला मी देखील नाही असेच म्हणतो. आणि भिक्खूहो, जगात पंडितांनी जे आहे असे मानले आहे, ज्याला मी आहे म्हणतो, ते काय आहे? भिक्खूहो, रूप हे अनित्य, दुःख आणि विपरिणामधर्मी आहे, ज्याला जगात पंडितांनी आहे असे मानले आहे, त्याला मी देखील आहे असेच म्हणतो' इत्यादी अनेक बुद्धवचनांच्या प्रमाणांवरून आणि अनेक युक्तींवरून, धर्म हे आपापल्या क्षणी विद्यमान (अस्तित्वात) असतातच, या निर्णयाप्रत येथे पोहोचले पाहिजे.

විගතං රූපන්ති උප්පජ්ජිත්වා භඞ්ගං පත්වා නිරුද්ධං අතීතං රූපං. විපරිණතඤ්චෙව සුඤ්ඤඤ්චාති ජරාභඞ්ගවසෙන විරූපං පරිණාමං පත්තඤ්ච වත්තමානස්සෙව විපරිණාමසබ්භාවතො අතීතස්ස විපරිණාමාභාවතො තෙන විපරිණාමෙන සුඤ්ඤඤ්චාති අත්ථො. ජාතා වෙදනාතිආදීසුපි එසෙව නයො. ජාතිජරාමරණං පන අනිප්ඵන්නත්තා සකභාවෙන අනුපලබ්භනීයතො ඉධ න යුජ්ජති, තස්මා ‘‘ජාතා ජාති, ජාතං ජරාමරණ’’න්තිආදිකෙ ද්වෙ නයෙ පහාය භවාදිකමෙව නයං පරියොසානං කත්වා ඨපිතං.

'विगतं रूपं' (विगत रूप) म्हणजे जे उत्पन्न होऊन, भंगाला (नाशाला) प्राप्त होऊन निरुद्ध झाले आहे, ते अतीत (भूतकाळातील) रूप होय. 'विपरिणत आणि शून्य' म्हणजे जरा आणि भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने विरूपतेला किंवा विनाशाला प्राप्त झालेले. कारण, केवळ वर्तमान रूपाचाच विपरिणाम (बदल किंवा नाश) होणे शक्य असल्यामुळे आणि अतीत रूपाचा विपरिणाम होणे शक्य नसल्यामुळे, त्या विपरिणामाने ते शून्य आहे, असा अर्थ आहे. 'जाता वेदना' (उत्पन्न झालेली वेदना) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु, जाती, जरा आणि मरण हे अनिष्पन्न (प्रत्ययांद्वारे न घडवलेले) असल्यामुळे आणि स्वतःच्या स्वभावाने उपलब्ध होत नसल्यामुळे येथे योग्य ठरत नाही. म्हणूनच, 'उत्पन्न झालेली जाती, उत्पन्न झालेले जरा-मरण' इत्यादी दोन पद्धती सोडून देऊन, केवळ 'भव' इत्यादी पद्धतीलाच शेवटची पद्धत मानून येथे प्रस्थापित केले आहे.

අග්ගන්ති අග්ගෙ භවං. සෙට්ඨන්ති අතිවිය පසංසනීයං. විසිට්ඨන්ති අතිසයභූතං. විසෙට්ඨන්තිපි පාඨො. තිධාපි පසත්ථං නිබ්බානං සම්මාපටිපදාය පටිපජ්ජිතබ්බතො පදං නාම. යදිදන්ති යං ඉදං. ඉදානි වත්තබ්බං නිබ්බානං නිදස්සෙති. යස්මා නිබ්බානං ආගම්ම සබ්බසඞ්ඛාරානං සමථො හොති, ඛන්ධූපධිකිලෙසූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධිකාමගුණූපධිසඞ්ඛාතානං උපධීනං පටිනිස්සග්ගො හොති, තණ්හානං ඛයො විරාගො නිරොධො ච හොති, තස්මා සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො [Pg.243] තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධොති වුච්චති. නිබ්බානන්ති සභාවලක්ඛණෙන නිගමිතං.

‘अग्गं’ (अग्र) म्हणजे शिखरावर असणारे. ‘सेट्ठं’ (श्रेष्ठ) म्हणजे अत्यंत प्रशंसनीय. ‘विसिट्ठं’ (विशिष्ट) म्हणजे अतिशय उत्कृष्ट. ‘विसेट्ठं’ असाही पाठ आढळतो. तिन्ही प्रकारे प्रशंसित असलेले निर्वाण सम्यक् प्रतिपदेने (योग्य आचरणाने) प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला ‘पद’ असे म्हणतात. ‘यदिदं’ म्हणजे ‘जे हे’. आता सांगण्यात येणाऱ्या निर्वाणाचा हा निर्देश करते. ज्याअर्थी निर्वाणाचा आश्रय घेऊन सर्व संस्कारांचा शम (शांती) होतो; स्कंध-उपाधी, क्लेश-उपाधी, अभिसंस्कार-उपाधी आणि कामगुण-उपाधी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उपाधींचा त्याग (प्रतिनिसर्ग) होतो; आणि तृष्णेचा क्षय, विराग व निरोध होतो, म्हणून त्याला ‘सर्वसंस्कारशम’, ‘सर्वोपधीप्रतिनिसर्ग’, ‘तृष्णाक्षय’, ‘विराग’ आणि ‘निरोध’ असे म्हटले जाते. ‘निर्वाण’ हे त्याच्या स्वभाव-लक्षणाने (तृष्णाक्षय इत्यादी स्वभावाने) निष्कर्ष काढलेले पद आहे.

ලක්ඛණෙසු හි ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, බාලස්ස බාලලක්ඛණානි බාලනිමිත්තානි බාලාපදානානි. කතමානි තීණි? ඉධ, භික්ඛවෙ, බාලො දුච්චින්තිතචින්තී ච හොති දුබ්භාසිතභාසී ච දුක්කටකම්මකාරී ච. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි බාලස්ස බාලලක්ඛණානි බාලනිමිත්තානි බාලාපදානානී’’ති (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.246) වුත්තං. පණ්ඩිතෙහි බාලස්ස බාලොති සල්ලක්ඛණතො තිවිධං බාලලක්ඛණං. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි පණ්ඩිතනිමිත්තානි පණ්ඩිතාපදානානි. කතමානි තීණි? ඉධ, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො සුචින්තිතචින්තී ච හොති සුභාසිතභාසී ච සුකතකම්මකාරී ච. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි පණ්ඩිතනිමිත්තානි පණ්ඩිතාපදානානී’’ති (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.253) වුත්තං. පණ්ඩිතෙහි පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතොති සල්ලක්ඛණතො තිවිධං පණ්ඩිතලක්ඛණං.

लक्षणांच्या बाबतीत असे म्हटले आहे की— “भिक्खूहो, मूर्खाची (बालकाची) ही तीन मूर्ख-लक्षणे, मूर्ख-निमित्ते आणि मूर्ख-आचरणे आहेत. कोणती तीन? येथे, भिक्खूहो, मूर्ख माणूस वाईट विचार करणारा (दुश्चिंतितचिंती), वाईट बोलणारा (दुभाषितभाषी) आणि वाईट कर्मे करणारा (दुष्कृतकर्मकारी) असतो. भिक्खूहो, हीच मूर्खाची तीन मूर्ख-लक्षणे, मूर्ख-निमित्ते आणि मूर्ख-आचरणे आहेत.” पंडितांद्वारे मूर्खाला ‘हा मूर्ख आहे’ असे ओळखण्याच्या लक्षणांमुळे हे त्रिविध ‘मूर्ख-लक्षण’ आहे. तसेच— “भिक्खूहो, पंडिताची ही तीन पंडित-लक्षणे, पंडित-निमित्ते आणि पंडित-आचरणे आहेत. कोणती तीन? येथे, भिक्खूहो, पंडित माणूस चांगला विचार करणारा (सुचिंतितचिंती), चांगले बोलणारा (सुभाषितभाषी) आणि चांगली कर्मे करणारा (सुकृतकर्मकारी) असतो. भिक्खूहो, हीच पंडिताची तीन पंडित-लक्षणे, पंडित-निमित्ते आणि पंडित-आचरणे आहेत” असे म्हटले आहे. पंडितांद्वारे पंडिताला ‘हा पंडित आहे’ असे ओळखण्याच्या लक्षणांमुळे हे त्रिविध ‘पंडित-लक्षण’ आहे.

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානී’’ති (අ. නි. 3.47-48) වුත්තං. උප්පාදො එව සඞ්ඛතමිති ලක්ඛණන්ති සඞ්ඛතලක්ඛණං. එවමිතරද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා උප්පාදක්ඛණෙ සෙසද්වින්නං, ඨිතික්ඛණෙ සෙසද්වින්නං, භඞ්ගක්ඛණෙ ච සෙසද්වින්නං අභාවො දස්සිතො. යං පනෙත්ථ පෙය්‍යාලමුඛෙන ජාතියා ච ජරාමරණස්ස ච උප්පාදාදිලක්ඛණං වුත්තං, තං විපරිණාමසුඤ්ඤතාය ජාතිජරාමරණානි හිත්වා භවපරියොසානස්සෙව නයස්ස වචනෙන ච උප්පාදාදීනං උප්පාදාදිඅවචනසමයෙන ච විරුජ්ඣති. ලක්ඛණසොතෙ පතිතත්තා පන සොතපතිතං කත්වා ලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. යථා ච අභිධම්මෙ (ධ. ස. 562-565) අහෙතුකවිපාකමනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං සඞ්ගහවාරෙ ලබ්භමානම්පි ඣානඞ්ගං පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතෙ පතිත්වා ගතන්ති න උද්ධටන්ති වුත්තං, එවමිධාපි සොතපතිතතා වෙදිතබ්බා. අථ වා ජාතිජරාමරණවන්තානං සඞ්ඛාරානං උප්පාදාදයො ‘‘ජාතිජරාමරණං අනිච්චතො’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.73; 2.4) විය තෙසං විය කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

“भिक्खूहो, संस्कृताची (संस्कारित धर्मांची) ही तीन संस्कृत-लक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पाद (उत्पत्ती) दिसून येतो, व्यय (नाश) दिसून येतो, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव (बदल) दिसून येतो. भिक्खूहो, हीच संस्कृताची तीन संस्कृत-लक्षणे आहेत” असे म्हटले आहे. उत्पाद हाच ‘हे संस्कृत आहे’ असे ओळखण्याचे लक्षण असल्यामुळे त्याला ‘संस्कृत-लक्षण’ म्हणतात. याचप्रमाणे इतर दोन (व्यय आणि स्थितीचा अन्यथाभाव) बाबतीतही अर्थ समजून घ्यावा. याद्वारे उत्पादक्षणी उर्वरित दोन क्षणांचा अभाव, स्थितिक्षणी उर्वरित दोन क्षणांचा अभाव, आणि भंगक्षणी उर्वरित दोन क्षणांचा अभाव दर्शविला आहे. येथे संक्षेपाने (पेय्यालद्वारे) जाती आणि जरामरणाचे जे उत्पादादी लक्षण सांगितले आहे, ते विपरिणामशून्यतेच्या निर्देशात जाती आणि जरामरणाचा त्याग करून केवळ ‘भव’ पर्यंतच्या पद्धतीचे प्रतिपादन केल्यामुळे आणि उत्पादादींचे उत्पादादी रूपाने न सांगण्याच्या सिद्धांताशी विसंगत ठरते. परंतु, लक्षणांच्या प्रवाहात (देशना-प्रवाहात) समाविष्ट असल्यामुळे, त्याला प्रवाहात आलेले मानून लिहिले गेले आहे, असे समजावे. आणि ज्याप्रमाणे अभिधम्मात अहेतुक विपाक मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातूंच्या संग्रहवारात प्राप्त होणारे ध्यान-अंग पंचविज्ञान प्रवाहात समाविष्ट झाल्यामुळे ‘वगळले नाही’ असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही प्रवाहात समाविष्ट असणे (सोतापतितता) समजून घ्यावे. किंवा, जाती-जरा-मरण असलेल्या संस्कारांचे उत्पादादी क्षण हे “जाती-जरा-मरण हे अनित्य आहे” इत्यादी पाठांप्रमाणेच त्यांच्या उत्पादादी क्षणांसारखे मानून सांगितले आहे, असे समजावे.

නෙක්ඛම්මෙන [Pg.244] කාමච්ඡන්දො වික්ඛම්භිතො චෙව සුඤ්ඤො චාති කාමච්ඡන්දො නෙක්ඛම්මෙන වික්ඛම්භිතො චෙව නෙක්ඛම්මස්ස තත්ථ අභාවතො තෙනෙව වික්ඛම්භනසඞ්ඛාතෙන නෙක්ඛම්මෙන සුඤ්ඤො ච. එවං සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. තදඞ්ගප්පහානසමුච්ඡෙදප්පහානෙසුපි චෙත්ථ තදඞ්ගවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච පහීනං දූරීකතමෙව හොතීති ඉමිනා දූරීකරණට්ඨෙන වික්ඛම්භනං වුත්තං.

“नैष्क्रम्याने कामच्छंद विक्खंभित (दबलेला) आणि शून्य होतो” याचा अर्थ असा की, कामच्छंद नैष्क्रम्याद्वारे (ध्यानाद्वारे) विक्खंभित केला जातो आणि त्या कामच्छंदात नैष्क्रम्याचा अभाव असल्यामुळे, त्या विक्खंभन नावाच्या नैष्क्रम्यापासून तो शून्यही असतो. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना करावी. आणि येथे तदंगप्रहाण आणि समुच्छेदप्रहाणामध्येही, तदंग रूपाने आणि समुच्छेद रूपाने जे प्रहीण (नष्ट) झाले आहे ते दूरच केले गेले आहे, या दूर करण्याच्या अर्थाने ‘विक्खंभन’ असे म्हटले आहे.

නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දො තදඞ්ගසුඤ්ඤොති නෙක්ඛම්මෙන පහීනො කාමච්ඡන්දො තෙන නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතෙන අඞ්ගෙන සුඤ්ඤො. අථ වා යො කොචි කාමච්ඡන්දො නෙක්ඛම්මස්ස තත්ථ අභාවතො නෙක්ඛම්මෙන තෙන අඞ්ගෙන සුඤ්ඤො. එවං සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. තස්ස තස්ස අඞ්ගස්ස තත්ථ තත්ථ අභාවමත්තෙනෙව චෙත්ථ උපචාරප්පනාඣානවසෙන ච විපස්සනාවසෙන ච තදඞ්ගසුඤ්ඤතා නිද්දිට්ඨා. පහානදීපකස්ස වචනස්ස අභාවෙන පන විවට්ටනානුපස්සනංයෙව පරියොසානං කත්වා විපස්සනා නිද්දිට්ඨා, චත්තාරො මග්ගා න නිද්දිට්ඨා. නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දො සමුච්ඡින්නො චෙව සුඤ්ඤො චාතිආදීසු වික්ඛම්භනෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තදඞ්ගවික්ඛම්භනවසෙන පහීනානිපි චෙත්ථ සමුදාචාරාභාවතො සමුච්ඡින්නානි නාම හොන්තීති ඉමිනා පරියායෙන සමුච්ඡෙදො වුත්තො, තංතංසමුච්ඡෙදකිච්චසාධනවසෙන වා මග්ගසම්පයුත්තනෙක්ඛම්මාදිවසෙන වුත්තන්තිපි වෙදිතබ්බං. පටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණසුඤ්ඤෙසු ච ඉධ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපහානෙසු පනෙත්ථ පටිප්පස්සද්ධිමත්තත්තං නිස්සටමත්තත්තඤ්ච ගහෙත්වා වුත්තං. පඤ්චසුපි එතෙසු සුඤ්ඤෙසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණනාමෙන වුත්තානි. අජ්ඣත්තන්ති අජ්ඣත්තභූතං. බහිද්ධාති බහිද්ධාභූතං. දුභතොසුඤ්ඤන්ති උභයසුඤ්ඤං. පච්චත්තාදීසුපි හි තො-ඉතිවචනං හොතියෙව.

“नैष्क्रम्याने कामच्छंद तदंगशून्य होतो” याचा अर्थ असा की, नैष्क्रम्याद्वारे प्रहीण झालेला कामच्छंद त्या नैष्क्रम्य नावाच्या अंगाने शून्य असतो. किंवा, कोणताही कामच्छंद, त्यात नैष्क्रम्याचा अभाव असल्यामुळे, त्या नैष्क्रम्य नावाच्या अंगाने शून्य असतो. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना करावी. त्या त्या अंगाचा त्या त्या कामच्छंद इत्यादींमध्ये केवळ अभाव असल्यामुळेच येथे उपचारध्यान व अप्पणाध्यान आणि विपश्यनेच्या प्रभावाने ‘तदंगशून्यता’ दर्शविली आहे. परंतु, प्रहाण दर्शविणाऱ्या शब्दाच्या अभावामुळे विवर्तन-अनुपश्यनेलाच अंतिम सीमा मानून विपश्यना दर्शविली आहे, चार मार्ग दर्शविलेले नाहीत. “नैष्क्रम्याने कामच्छंद समुच्छिन्न आणि शून्य होतो” इत्यादींमध्ये विक्खंभनाच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. येथे तदंग आणि विक्खंभन रूपाने प्रहीण झालेले क्लेश देखील पुन्हा उत्पन्न न झाल्यामुळे ‘समुच्छिन्न’ (पूर्णपणे नष्ट झालेले) म्हटले जातात, या पद्धतीने समुच्छेद सांगितला आहे; किंवा त्या त्या समुच्छेदकार्याला साध्य करण्याच्या प्रभावाने किंवा मार्गाशी संप्रयुक्त असलेल्या नैष्क्रम्य इत्यादींच्या प्रभावाने ते सांगितले आहे, असेही समजावे. प्रतिप्रस्रब्धी (शांती) आणि niस्सरण (मुक्ती) शून्यांच्या बाबतीतही येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. येथे तदंग, विक्खंभन आणि समुच्छेद प्रहाणांमध्ये केवळ शांत होणे (प्रतिप्रस्रब्धी-मात्रता) आणि केवळ मुक्त होणे (निस्सरण-मात्रता) गृहीत धरून सांगितले आहे. या पाचही शून्यांमध्ये नैष्क्रम्य इत्यादींनाच विक्खंभन, तदंग, समुच्छेद, प्रतिप्रस्रब्धी आणि निस्सरण या नावांनी सांगितले आहे. ‘अज्झत्तं’ (अध्यात्म) म्हणजे अध्यात्मभूत (अंतर्गत असलेले चक्षु इत्यादी). ‘बहिद्धा’ (बाह्य) म्हणजे बाह्यभूत (बाहर असलेले रूपादी विषय). ‘दुभतोसुञ्ञं’ (दोन्हीकडून शून्य) म्हणजे दोन्हीकडून (अध्यात्म आणि बाह्य दोन्ही रूपांनी किंवा आत्मा आणि आत्मीय दोन्ही रूपांनी) शून्य असणे. कारण ‘पच्चत्तं’ इत्यादी शब्दांमध्येही ‘तो’ प्रत्यय लागतोच.

ඡ අජ්ඣත්තිකායතනාදීනි ඡඅජ්ඣත්තිකායතනාදීනං භාවෙන සභාගානි. පරෙහි විසභාගානි. විඤ්ඤාණකායාතිආදීසු චෙත්ථ කායවචනෙන විඤ්ඤාණාදීනියෙව වුත්තානි. නෙක්ඛම්මෙසනාදීසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව තදත්ථිකෙහි විඤ්ඤූහි එසීයන්තීති එසනා. අථ වා පුබ්බභාගෙ නෙක්ඛම්මාදීනං එසනාපි කාමච්ඡන්දාදීහි සුඤ්ඤා, කිං පන නෙක්ඛම්මාදීනීතිපි වුත්තං හොති? පරිග්ගහාදීසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව පුබ්බභාගෙ එසිතානි අපරභාගෙ පරිග්ගය්හන්තීති [Pg.245] පරිග්ගහොති, පරිග්ගහිතානි පත්තිවසෙන පටිලබ්භන්තීති පටිලාභොති, පටිලද්ධානි ඤාණවසෙන පටිවිජ්ඣීයන්තීති පටිවෙධොති ච වුත්තානි. එකත්තසුඤ්ඤඤ්ච නානත්තසුඤ්ඤඤ්ච සකිංයෙව පුච්ඡිත්වා එකත්තසුඤ්ඤං විස්සජ්ජෙත්වා නානත්තසුඤ්ඤං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සකිං නිගමනං කතං. කස්මා න විස්සජ්ජිතන්ති චෙ? වුත්තපරියායෙනෙවෙත්ථ යොජනා ඤායතීති න විස්සජ්ජිතන්ති වෙදිතබ්බං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – නෙක්ඛම්මං එකත්තං, කාමච්ඡන්දො නානත්තං, කාමච්ඡන්දො නානත්තං, නෙක්ඛම්මෙකත්තෙන සුඤ්ඤන්ති. එවං සෙසෙසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

सहा आध्यात्मिक आयतने (अज्झत्तिक आयतने) सहा आध्यात्मिक आयतनांच्या स्वभावाने सभाग (समान) आहेत. इतरांपेक्षा (बाह्य आयतने, विज्ञानकाय इत्यादींपेक्षा) ती विसभाग (भिन्न) आहेत. आणि येथे 'विज्ञानकाय' इत्यादींमध्ये 'काय' या शब्दाने विज्ञानादींनाच म्हटले गेले आहे. 'नेक्खम्मेसना' (नैष्कर्म्य-एषणा) इत्यादींमध्ये, नेक्खम्माची (नैष्कर्म्याची) इच्छा करणाऱ्या विद्वानांद्वारे ते शोधले जाते म्हणून त्याला 'एषणा' (शोधणे) म्हणतात. अथवा, पूर्वभागात नेक्खम्मादींचा शोध देखील कामच्छंदादींपासून शून्य असतो, म्हणून 'नेक्खम्मादी शून्य आहेत' असे म्हटले जाते. 'परिग्रह' इत्यादींमध्ये, पूर्वभागात नेक्खम्मादींनाच शोधले जाते आणि नंतरच्या भागात ते स्वीकारले (धारण केले) जातात म्हणून त्याला 'परिग्रह' म्हणतात. स्वीकारलेले ध्यान प्राप्तीच्या द्वारे लाभले जाते म्हणून त्याला 'प्रतिलाभ' म्हणतात. प्राप्त झालेले ध्यान ज्ञानाच्या द्वारे प्रतिवेध केले (जाणले) जाते म्हणून त्याला 'प्रतिवेध' असे म्हटले गेले आहे. एकत्वशून्य आणि नानात्वशून्य या दोन्हीबद्दल एकदाच विचारून, एकत्वशून्याचे उत्तर देऊन, नानात्वशून्याचे उत्तर न देताच एकदाच निष्कर्ष काढला आहे. 'उत्तर का दिले नाही?' असे विचारल्यास, येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच योजना (संबंध) समजली जाते, म्हणून उत्तर दिले नाही असे समजावे. येथे ही योजना आहे – नेक्खम्म हे एकत्व आहे, कामच्छंद हे नानात्व आहे; कामच्छंद हे नानात्व नेक्खम्म-एकत्वाने शून्य आहे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना समजावी.

ඛන්තිආදීසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව ඛමනතො රුච්චනතො ඛන්තීති, රොචිතානියෙව පවිසිත්වා තිට්ඨනතො අධිට්ඨානන්ති, පවිසිත්වා ඨිතානං යථාරුචිමෙව සෙවනතො පරියොගාහනන්ති ච වුත්තානි. ඉධ සම්පජානොතිආදිකො පරමත්ථසුඤ්ඤනිද්දෙසො පරිනිබ්බානඤාණනිද්දෙසෙ වණ්ණිතොයෙව.

'खन्ति' (सहनशीलता) इत्यादींमध्ये, नेक्खम्मादींनाच सहन करण्याच्या व आवडण्याच्या अर्थाने 'खन्ति' असे म्हटले आहे. आवडलेल्या ध्यानादींमध्येच प्रवेश करून स्थिर राहण्याच्या अर्थाने 'अधिष्ठान' असे म्हटले आहे. प्रवेश करून स्थिर झालेल्या ध्यानादींचे आपल्या आवडीनुसार सेवन करण्याच्या अर्थाने 'परियोगाहन' (अवगाहन) असे म्हटले आहे. येथे 'संपजानो' (संप्रजन्ययुक्त) इत्यादींनी सुरू होणारा परमार्थशून्य निर्देश हा परिनिर्वाणज्ञान निर्देशामध्ये आधीच वर्णित केला आहे.

ඉමෙසු ච සබ්බෙසු සුඤ්ඤෙසු සඞ්ඛාරසුඤ්ඤං විපරිණාමසුඤ්ඤං ලක්ඛණසුඤ්ඤඤ්ච යථාවුත්තානං ධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤඅසම්මිස්සතාදස්සනත්ථං. යත්ථ පන අකුසලපක්ඛිකානං කුසලපක්ඛිකෙන සුඤ්ඤතා වුත්තා, තෙන අකුසලෙ ආදීනවදස්සනත්ථං. යත්ථ පන කුසලපක්ඛිකානං අකුසලපක්ඛිකෙන සුඤ්ඤතා වුත්තා, තෙන කුසලෙ ආනිසංසදස්සනත්ථං. යත්ථ අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤතා වුත්තා, තං සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බිදාජනනත්ථං. අග්ගසුඤ්ඤං පරමත්ථසුඤ්ඤඤ්ච නිබ්බානෙ උස්සාහජනනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

आणि या सर्व शून्यांमध्ये, संस्कारशून्य (संखारशून्य), विपरिणामशून्य आणि लक्षणशून्य हे आधी सांगितलेल्या धर्मांचे परस्परांशी अमिश्रितत्व (असंमिश्रता) दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु जेथे अकुशलपक्षातील धर्मांची कुशलपक्षातील धर्मांपासून शून्यता सांगितली आहे, ते अकुशलातील आदीनव (दोष) दर्शवण्यासाठी आहे. जेथे कुशलपक्षातील धर्मांची अकुशलपक्षातील धर्मांपासून शून्यता सांगितली आहे, ते कुशलातील आनिसंस (फायदे) दर्शवण्यासाठी आहे. जेथे आत्मा आणि आत्मीय इत्यादींपासून शून्यता सांगितली आहे, ते सर्व संस्कारांमध्ये निब्बिदा (वैराग्य) उत्पन्न करण्यासाठी आहे. अग्रशून्य आणि परमार्थशून्य हे निर्वाणामध्ये उत्साह उत्पन्न करण्यासाठी सांगितले आहे, असे समजावे.

තෙසු අග්ගසුඤ්ඤඤ්ච පරමත්ථසුඤ්ඤඤ්චාති ද්වෙ සුඤ්ඤානි අත්ථතො එකමෙව නිබ්බානං අග්ගපරමත්ථවසෙන සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසවසෙන ච ද්විධා කත්වා වුත්තං. තානි ද්වෙ අත්තත්තනියසුඤ්ඤතො සඞ්ඛාරසුඤ්ඤතො ච සභාගානි. ‘‘සුඤ්ඤසුඤ්ඤං අජ්ඣත්තසුඤ්ඤං බහිද්ධාසුඤ්ඤං දුභතොසුඤ්ඤං සභාගසුඤ්ඤං විසභාගසුඤ්ඤ’’න්ති ඉමානි ඡ සුඤ්ඤානි සුඤ්ඤසුඤ්ඤමෙව හොති. අජ්ඣත්තාදිභෙදතො පන ඡධා වුත්තානි. තානි ඡ ච අත්තත්තනියාදිසුඤ්ඤතො සභාගානි. සඞ්ඛාරවිපරිණාමලක්ඛණසුඤ්ඤානි, වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණසුඤ්ඤානි, එසනාපරිග්ගහපටිලාභපටිවෙධසුඤ්ඤානි, එකත්තනානත්තසුඤ්ඤානි, ඛන්තිඅධිට්ඨානපරියොගාහනසුඤ්ඤානි චාති සත්තරස සුඤ්ඤානි අත්තනි අවිජ්ජමානෙහි තෙහි තෙහි ධම්මෙහි සුඤ්ඤත්තා අවිජ්ජමානානං වසෙන විසුං විසුං වුත්තානි. සඞ්ඛාරවිපරිණාමලක්ඛණසුඤ්ඤානි පන [Pg.246] ඉතරෙන ඉතරෙන අසම්මිස්සවසෙන සභාගානි, වික්ඛම්භනාදීනි පඤ්ච කුසලපක්ඛෙන සුඤ්ඤත්තා සභාගානි, එසනාදීනි චත්තාරි, ඛන්තිආදීනි ච තීණි අකුසලපක්ඛෙන සුඤ්ඤත්තා සභාගානි, එකත්තනානත්තසුඤ්ඤානි අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛවසෙන සභාගානි.

त्या शून्यांमध्ये, अग्रशून्य आणि परमार्थशून्य ही दोन शून्ये अर्थतः एकच असलेल्या निर्वाणाला अग्र-परमार्थ रूपाने आणि सउपादिशेष-अनुपादिशेष रूपाने दोन प्रकारे विभागून सांगितली आहेत. ती दोन्ही आत्मा-आत्मीय शून्यामुळे आणि संस्कारशून्यामुळे सभाग (समान) आहेत. 'शून्यशून्य, आध्यात्मिकशून्य, बाह्यशून्य, उभयतोशून्य, सभागशून्य, विसभागशून्य' ही सहा शून्ये शून्यशून्यच आहेत. परंतु आध्यात्मिक इत्यादी भेदांमुळे ती सहा प्रकारे सांगितले आहे. आणि ती सहाही आत्मा-आत्मीय इत्यादी शून्यामुळे सभाग आहेत. संस्कारशून्य, विपरिणामशून्य, लक्षणशून्य; विक्खम्भनशून्य, तदंगशून्य, समुच्छेदशून्य, प्रतिप्रश्रब्धिशून्य, निस्सरणशून्य; एषणाशून्य, परिग्रहशून्य, प्रतिलाभशून्य, प्रतिवेधशून्य; एकत्वशून्य, नानात्वशून्य; आणि क्षमाशून्य, अधिष्ठानशून्य, अवगाहनशून्य – ही सतरा शून्ये स्वतःमध्ये नसलेल्या त्या त्या धर्मांच्या शून्यतेमुळे, अविद्यमान धर्मांच्या आधारे स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत. परंतु संस्कार, विपरिणाम आणि लक्षण शून्ये परस्परांशी अमिश्रित असल्यामुळे सभाग आहेत. विक्खम्भनादी पाच शून्ये कुशलपक्षाने शून्य असल्यामुळे सभाग आहेत. एषणादी चार आणि क्षमादी तीन शून्ये अकुशलपक्षाने शून्य असल्यामुळे सभाग आहेत. एकत्व आणि नानात्व शून्ये परस्परांच्या प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळे सभाग आहेत.

සබ්බෙ ධම්මා සමාසෙන, තිධා ද්වෙධා තථෙකධා;

සුඤ්ඤාති සුඤ්ඤත්ථවිදූ, වණ්ණයන්තීධ සාසනෙ.

संक्षेपाने सर्व धर्म तीन प्रकारे, दोन प्रकारे आणि त्याचप्रमाणे एका प्रकारे शून्य आहेत, असे या बुद्धशासनात शून्याचा अर्थ जाणणारे विद्वान वर्णन करतात.

කථං? සබ්බෙ තාව ලොකියා ධම්මා ධුවසුභසුඛඅත්තවිරහිතත්තා ධුවසුභසුඛඅත්තසුඤ්ඤා. මග්ගඵලධම්මා ධුවසුඛත්තවිරහිතත්තා ධුවසුඛත්තසුඤ්ඤා. අනිච්චත්තායෙව සුඛෙන සුඤ්ඤා. අනාසවත්තා න සුභෙන සුඤ්ඤා. නිබ්බානධම්මො අත්තස්සෙව අභාවතො අත්තසුඤ්ඤො. ලොකියලොකුත්තරා පන සබ්බෙපි සඞ්ඛතා ධම්මා සත්තස්ස කස්සචි අභාවතො සත්තසුඤ්ඤා. අසඞ්ඛතො නිබ්බානධම්මො තෙසං සඞ්ඛාරානම්පි අභාවතො සඞ්ඛාරසුඤ්ඤො. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා පන සබ්බෙපි ධම්මා අත්තසඞ්ඛාතස්ස පුග්ගලස්ස අභාවතො අත්තසුඤ්ඤාති.

कसे? प्रथम तर, सर्व लौकिक धर्म हे ध्रुव (नित्य), शुभ, सुख आणि आत्मा यांनी रहित असल्यामुळे ध्रुव-शुभ-सुख-आत्मा शून्य आहेत. मार्ग आणि फल धर्म हे ध्रुव, सुख आणि आत्मा यांनी रहित असल्यामुळे ध्रुव-सुख-आत्मा शून्य आहेत. अनित्यतेमुळेच ते सुखाने शून्य आहेत. अनास्रव (आसवरहित) असल्यामुळे ते शुभाने शून्य नाहीत. निर्वाण धर्म हा आत्म्याचाच अभाव असल्यामुळे आत्मशून्य आहे. परंतु लौकिक आणि लोकोत्तर असे सर्वच संस्कृत धर्म कोणत्याही सत्त्वाच्या (प्राण्याच्या) अभावामुळे सत्त्वशून्य आहेत. असंस्कृत निर्वाण धर्म हा त्या संस्कारांच्याही अभावामुळे संस्कारशून्य आहे. परंतु संस्कृत आणि असंस्कृत असे सर्वच धर्म 'आत्मा' नावाच्या पुद्गलाच्या अभावामुळे आत्मशून्य आहेत.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ගඅට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथेतील

සුඤ්ඤකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

शून्यकथा वर्णन समाप्त झाले.

යුගනද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

युगनद्धवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

නිට්ඨිතා ච මජ්ඣිමවග්ගස්ස අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා.

आणि मज्झिमवग्गचे अपूर्वार्थ-अनुवर्णन समाप्त झाले.

(3) පඤ්ඤාවග්ගො

(३) पञ्ञावग्ग (प्रज्ञावर्ग)

1. මහාපඤ්ඤාකථා

१. महापञ्ञाकथा (महाप्रज्ञाकथा)

මහාපඤ්ඤාකථාවණ්ණනා

महापञ्ञाकथा वर्णन (महाप्रज्ञाकथा वर्णन)

1. ඉදානි [Pg.247] විසෙසතො පඤ්ඤාපදට්ඨානභූතාය සුඤ්ඤකථාය අනන්තරං කථිතාය පඤ්ඤාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ ආදිතො තාව සත්තසු අනුපස්සනාසු එකෙකමූලකා සත්ත පඤ්ඤා පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමං කත්වා නිද්දිට්ඨා, පුන සත්තානුපස්සනාමූලකා එකෙකුත්තරමූලකා ච තිස්සො පඤ්ඤා පුච්ඡං අකත්වාව නිද්දිට්ඨා, එවමාදිතො දසපඤ්ඤාපාරිපූරී නිද්දිට්ඨා. තත්ථ අනිච්චානුපස්සනා තාව යස්මා අනිච්චතො දිට්ඨෙසු සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛ’’න්ති දුක්ඛතො ච ‘‘යං දුක්ඛං, තදනත්තා’’ති අනත්තතො ච ජවති, තස්මා සා භාවිතා බහුලීකතා ජවනපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි සකවිසයෙසු ජවතීති ජවනා, ජවනා ච සා පඤ්ඤා චාති ජවනපඤ්ඤා. දුක්ඛානුපස්සනා සමාධින්ද්‍රියනිස්සිතත්තා බලවතී හුත්වා පණිධිං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙති, තස්මා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි නිබ්බිජ්ඣතීති නිබ්බෙධිකා, නිබ්බෙධිකා ච සා පඤ්ඤා චාති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. අනත්තානුපස්සනා සුඤ්ඤතාදස්සනෙන වුද්ධිප්පත්තියා මහත්තප්පත්තත්තා මහාපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි වුද්ධිප්පත්තත්තා මහතී ච සා පඤ්ඤා චාති මහාපඤ්ඤා. නිබ්බිදානුපස්සනා යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාය බලප්පත්තාවත්ථත්තා සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දනසමත්ථා හුත්වා තික්ඛා හොති, තස්මා තික්ඛපඤ්ඤං පරිපූරෙති. විරාගානුපස්සනාපි යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාබලප්පත්තානං වුද්ධතරාවත්ථත්තා සබ්බසඞ්ඛාරෙහි විරජ්ජනසමත්ථා හුත්වා විපුලා හොති, තස්මා විපුලපඤ්ඤං පරිපූරෙති.

१. आता, विशेषतः प्रज्ञेचे जवळचे कारण (पदस्थान) असलेल्या शून्यताकथेच्या नंतर सांगितलेल्या प्रज्ञाकथेचे अपूर्व अर्थाचे वर्णन केले जात आहे. त्यामध्ये सुरुवातीला तर सात अनुपश्यनांमध्ये प्रत्येकी एक मूळ असलेल्या सात प्रज्ञा प्रश्नोत्तराच्या रूपाने निर्दिष्ट केल्या आहेत. पुन्हा, सात अनुपश्यना मूळ असलेल्या आणि प्रत्येकी एक अधिक मूळ असलेल्या तीन प्रज्ञा प्रश्न न विचारताच निर्दिष्ट केल्या आहेत. अशा प्रकारे सुरुवातीपासून दहा प्रज्ञांची परिपूर्णता निर्दिष्ट केली आहे. त्यामध्ये अनित्यानुपश्यना तर ज्या कारणाने संस्कारांना अनित्य रूपाने पाहिले असता, 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे' अशा प्रकारे दुःख रूपाने आणि 'जे दुःख आहे, ते अनात्मा आहे' अशा प्रकारे अनात्म रूपाने प्रवृत्त होते (धावते), म्हणून ती भावित आणि बहुलीकृत (वारंवार अभ्यासलेली) केलेली (अनित्यानुपश्यना) जवनप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण ती आपल्या विषयांमध्ये वेगाने धावते म्हणून 'जवन' आहे, आणि ती जवनही आहे आणि प्रज्ञाही आहे म्हणून 'जवनप्रज्ञा' होय. दुःखानुपश्यना समाधीन्द्रियावर आश्रित असल्यामुळे बलवान होऊन प्रणिधीला (तृष्णेला) भेदून टाकते, विदीर्ण करते; म्हणून ती निर्वेधिकप्रज्ञेला (भेदक प्रज्ञेला) परिपूर्ण करते. कारण ती भेदून टाकते म्हणून 'निर्वेधिका' आहे, आणि ती निर्वेधिकाही आहे आणि प्रज्ञाही आहे म्हणून 'निर्वेधिकप्रज्ञा' होय. अनात्मानुपश्यना शून्यतादर्शनाने वृद्धीला प्राप्त झाल्यामुळे आणि मोठेपणाला प्राप्त झाल्यामुळे महाप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण ती वृद्धीला प्राप्त झाल्यामुळे महान आहे आणि ती प्रज्ञाही आहे म्हणून 'महाप्रज्ञा' होय. निर्विदानुपश्यना ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनामुळे (अभ्यासामुळे) बलप्राप्त अवस्थेची असल्यामुळे सर्व संस्कारांविषयी कंटाळा (निर्वेद) उत्पन्न करण्यास समर्थ होऊन तीक्ष्ण असते, म्हणून ती तीक्ष्णप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. विरागानुपश्यना सुद्धा ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनाने बलप्राप्त झालेल्यांच्या अधिक वृद्ध अवस्थेची असल्यामुळे सर्व संस्कारांपासून विरक्त होण्यास समर्थ होऊन विपुल (विस्तीर्ण) असते, म्हणून ती विपुलप्रज्ञेला परिपूर्ण करते.

නිරොධානුපස්සනාපි යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාබලප්පත්තානං වුද්ධතරාවත්ථත්තා වයලක්ඛණවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරානං නිරොධදස්සනසමත්ථා හුත්වා ගම්භීරා හොති, තස්මා ගම්භීරපඤ්ඤං පරිපූරෙති. නිරොධො හි උත්තානපඤ්ඤෙහි අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨත්තා ගම්භීරො, තස්මිං ගම්භීරෙ ගාධප්පත්තා පඤ්ඤාපි ගම්භීරා. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාපි යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාබලප්පත්තානං වුද්ධතරාවත්ථත්තා වයලක්ඛණවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරපටිනිස්සජ්ජනසමත්ථා හුත්වා අසාමන්තා හොති, වුද්ධිපරියන්තප්පත්තත්තා ඡහි පඤ්ඤාහි දූරෙ හොතීති අත්ථො. තස්මා [Pg.248] සයං අසාමන්තත්තා අසාමන්තපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි හෙට්ඨිමපඤ්ඤාහි දූරත්තා අසාමන්තා, අසමීපා වා පඤ්ඤාති අසාමන්තපඤ්ඤා. පණ්ඩිච්චං පරිපූරෙන්තීති පණ්ඩිතභාවං පරිපූරෙන්ති. යස්මා යථාවුත්තා සත්ත පඤ්ඤා පරිපුණ්ණා භාවෙත්වා පණ්ඩිතලක්ඛණප්පත්තො සිඛප්පත්තවුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙහි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානුලොමගොත්‍රභුඤාණෙහි පණ්ඩිතො හුත්වා පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො හොති, තස්මා ‘‘පණ්ඩිච්චං පරිපූරෙන්තී’’ති වුත්තං.

निरोधानुपश्यना सुद्धा ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनाने बलप्राप्त झालेल्यांच्या अधिक वृद्ध अवस्थेची असल्यामुळे, व्यय-लक्षणाच्या द्वारे सर्व संस्कारांचा निरोध पाहण्यास समर्थ होऊन गंभीर असते, म्हणून ती गंभीरप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण निरोध हा उथळ प्रज्ञा असलेल्यांना प्राप्त न होणारा आश्रय असल्यामुळे गंभीर आहे, आणि त्या गंभीर निरोधामध्ये खोलवर पोहोचलेली प्रज्ञा सुद्धा गंभीर असते. प्रतिनिसर्गानुपश्यना सुद्धा ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनाने बलप्राप्त झालेल्यांच्या अधिक वृद्ध अवस्थेची असल्यामुळे, व्यय-लक्षणाच्या द्वारे सर्व संस्कारांचा त्याग करण्यास समर्थ होऊन 'असामन्ता' (असाधारण/दूर असलेली) असते; वृद्धीच्या सीमेला प्राप्त झाल्यामुळे ती सहा प्रज्ञांपासून दूर असते, असा अर्थ आहे. म्हणून ती स्वतः असामन्त (असाधारण) असल्यामुळे असामन्तप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण ती खालच्या प्रज्ञांपासून दूर असल्यामुळे 'असामन्ता' आहे, किंवा जी जवळ नसलेली प्रज्ञा आहे ती 'असामन्तप्रज्ञा' होय. 'पांडित्याला परिपूर्ण करतात' म्हणजे पंडितभावाला परिपूर्ण करतात. ज्या कारणाने वर सांगितलेल्या सात प्रज्ञांना परिपूर्ण रूपाने भावित करून पंडिताच्या लक्षणाला प्राप्त झालेला साधक, शिखरेला पोहोचलेल्या वुट्ठानगामिनी विपश्यना संज्ञक अशा संस्कारोपेक्षाज्ञान, अनुलोमज्ञान आणि गोत्रभूज्ञानांच्या द्वारे पंडित होऊन पांडित्याने युक्त होतो, म्हणून 'पांडित्याला परिपूर्ण करतात' असे म्हटले आहे.

අට්ඨ පඤ්ඤාති පණ්ඩිච්චසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය සහ සබ්බා අට්ඨ පඤ්ඤා. පුථුපඤ්ඤං පරිපූරෙන්තීති යස්මා තෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො හුත්වා සො පණ්ඩිතො ගොත්‍රභුඤාණානන්තරං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා ලොකුත්තරභාවප්පත්තියා ලොකියතො පුථුභූතත්තා විසුංභූතත්තා පුථුපඤ්ඤාතිසඞ්ඛාතං මග්ගඵලපඤ්ඤං පාපුණාති, තස්මා ‘‘අට්ඨ පඤ්ඤා පුථුපඤ්ඤං පරිපූරෙන්තී’’ති වුත්තං.

'आठ प्रज्ञा' म्हणजे पांडित्य संज्ञक प्रज्ञेसह सर्व आठ प्रज्ञा. 'पृथुप्रज्ञेला परिपूर्ण करतात' कारण त्या पांडित्याने युक्त होऊन तो पंडित गोत्रभूज्ञानानंतर निर्वाणाला आलंबन करून लोकोत्तर भावाला प्राप्त झाल्यामुळे, लौकिकापेक्षा पृथक् (विस्तीर्ण) आणि भिन्न झाल्यामुळे 'पृथुप्रज्ञा' संज्ञक मार्ग-फल प्रज्ञेला प्राप्त करतो, म्हणून 'आठ प्रज्ञा पृथुप्रज्ञेला परिपूर्ण करतात' असे म्हटले आहे.

ඉමා නව පඤ්ඤාතිආදීසු තස්සෙව කමෙන අධිගතමග්ගඵලස්ස අරියපුග්ගලස්ස පණීතලොකුත්තරධම්මොපයොගෙන පණීතචිත්තසන්තානත්තා පහට්ඨාකාරෙනෙව ච පවත්තමානචිත්තසන්තානස්ස ඵලානන්තරං ඔතිණ්ණභවඞ්ගතො වුට්ඨිතස්ස මග්ගපච්චවෙක්ඛණා, තතො ච භවඞ්ගං ඔතරිත්වා වුට්ඨිතස්ස ඵලපච්චවෙක්ඛණා, ඉමිනාව නයෙන පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා, අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා, නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණාති පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණා පවත්තන්ති. තාසු පච්චවෙක්ඛණාසු මග්ගපච්චවෙක්ඛණා ඵලපච්චවෙක්ඛණා ච පටිභානපටිසම්භිදා හොති. කථං? ‘‘යංකිඤ්චි පච්චයසම්භූතං නිබ්බානං භාසිතත්ථො විපාකො කිරියාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අත්ථො’’ති අභිධම්මෙ පාළිං අනුගන්ත්වා තදට්ඨකථායං වුත්තං. නිබ්බානස්ස ච අත්ථත්තා තදාරම්මණං මග්ගඵලඤාණං ‘‘අත්ථෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718; පටි. ම. 1.110) වචනතො අත්ථපටිසම්භිදා හොති. තස්ස අත්ථපටිසම්භිදාභූතස්ස මග්ගඵලඤාණස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං ‘‘ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා’’ති වචනතො පටිභානපටිසම්භිදා හොති. සා ච පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා හාසාකාරෙන පවත්තමානචිත්තසන්තානස්ස හාසපඤ්ඤා නාම හොති. තස්මා නව පඤ්ඤා හාසපඤ්ඤං පරිපූරෙන්තීති ච හාසපඤ්ඤා පටිභානපටිසම්භිදාති ච වුත්තං. සබ්බප්පකාරාපි පඤ්ඤා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පාකටකරණසඞ්ඛාතෙන පඤ්ඤාපනට්ඨෙන පඤ්ඤා, තෙන තෙන වා පකාරෙන ධම්මෙ ජානාතීති පඤ්ඤා.

'या नऊ प्रज्ञा' इत्यादींमध्ये, अनुक्रमाने मार्ग आणि फल प्राप्त केलेल्या त्याच आर्य पुद्गलाच्या, प्रणीत लोकोत्तर धर्माच्या प्रयोगामुळे प्रणीत चित्तसंतती असल्यामुळे आणि प्रफुल्लित रूपानेच प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तसंतती असलेल्या, फलानंतर भवांगामध्ये उतरून त्यातून उठलेल्या (त्याच आर्य पुद्गलाची) मार्ग-प्रत्यवेक्षणा होते; आणि त्यानंतर भवांगामध्ये उतरून उठलेल्याची फल-प्रत्यवेक्षणा होते; याच पद्धतीने प्रहीण क्लेशांची प्रत्यवेक्षणा, अवशिष्ट क्लेशांची प्रत्यवेक्षणा आणि निर्वाणाची प्रत्यवेक्षणा अशा पाच प्रत्यवेक्षणा प्रवृत्त होतात. त्या प्रत्यवेक्षणांमध्ये मार्ग-प्रत्यवेक्षणा आणि फल-प्रत्यवेक्षणा ही प्रतिभान-प्रतिसंविदा असते. कसे? 'जे काही प्रत्ययोत्पन्न आहे, निर्वाण, भाषित अर्थ, विपाक आणि क्रिया हे पाच धर्म अर्थ आहेत' असे अभिधम्मातील पाळीचे अनुसरण करून त्याच्या अट्ठकथेत म्हटले आहे. आणि निर्वाण हा 'अर्थ' असल्यामुळे, त्याला आलंबन करणारे मार्ग-फल ज्ञान हे 'अर्थांमधील ज्ञान ही अर्थ-प्रतिसंविदा होय' या वचनानुसार अर्थ-प्रतिसंविदा असते. त्या अर्थ-प्रतिसंविदा रूप असलेल्या मार्ग-फल ज्ञानाचे जे प्रत्यवेक्षण ज्ञान आहे, ते 'ज्ञानांमधील ज्ञान ही प्रतिभान-प्रतिसंविदा होय' या वचनानुसार प्रतिभान-प्रतिसंविदा असते. आणि ती प्रत्यवेक्षणा प्रज्ञा आनंदी रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तसंततीची असल्यामुळे तिला 'हासप्रज्ञा' (हास्यप्रज्ञा) असे म्हणतात. म्हणून 'नऊ प्रज्ञा हासप्रज्ञेला परिपूर्ण करतात' आणि 'हासप्रज्ञा ही प्रतिभान-प्रतिसंविदा आहे' असे म्हटले आहे. सर्व प्रकारची प्रज्ञा सुद्धा त्या त्या अर्थाला स्पष्ट करणे या संज्ञेने प्रज्ञापित करण्याच्या अर्थामुळे 'प्रज्ञा' होय, किंवा त्या त्या प्रकारे धर्मांना जाणते म्हणून 'प्रज्ञा' होय.

තස්සාති [Pg.249] තස්ස වුත්තප්පකාරස්ස අරියපුග්ගලස්ස. කරණත්ථෙ සාමිවචනං. අත්ථවවත්ථානතොති යථාවුත්තස්ස පඤ්චවිධස්ස අත්ථස්ස වවත්ථාපනවසෙන. වුත්තම්පි චෙතං සමණකරණීයකථායං ‘‘හෙතුඵලං නිබ්බානං වචනත්ථො අථ විපාකං කිරියාති අත්ථෙ පඤ්ච පභෙදෙ පඨමන්තපභෙදගතං ඤාණ’’න්ති. අධිගතා හොතීති පටිලද්ධා හොති. සායෙව පටිලාභසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකතා. පටිලාභඵස්සෙනෙව ඵස්සිතා පඤ්ඤාය. ධම්මවවත්ථානතොති ‘‘යො කොචි ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු අරියමග්ගො භාසිතං කුසලං අකුසලන්ති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ධම්මො’’ති අභිධම්මෙ පාළියානුසාරෙන වුත්තානං පඤ්චන්නං ධම්මානං වවත්ථාපනවසෙන. වුත්තම්පි චෙතං සමණකරණීයකථායං ‘‘හෙතු අරියමග්ගො වචනං කුසලඤ්ච අකුසලඤ්චාති ධම්මෙ පඤ්ච පභෙදෙ දුතියන්තපභෙදගතං ඤාණ’’න්ති. නිරුත්තිවවත්ථානතොති තෙසං තෙසං අත්ථධම්මානං අනුරූපනිරුත්තීනං වවත්ථාපනවසෙන. පටිභානවවත්ථානතොති පටිභානසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං පටිසම්භිදාඤාණානං වවත්ථාපනවසෙන. තස්සිමාති නිගමනවචනමෙතං.

"Tassāti" म्हणजे "त्या पूर्वोक्त आर्यपुद्गलाचे". येथे करण अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती आहे. "Atthavavatthānatoti" म्हणजे पूर्वोक्त पाच प्रकारच्या अर्थांच्या निश्चितीकरणाने. श्रमणकरणीय कथेमध्ये हे देखील म्हटले आहे – "हेतू, फल, निर्वाण, वचनार्थ आणि विपाक किंवा क्रिया अशा पाच प्रकारच्या अर्थांमध्ये पहिल्या प्रकारच्या भेदाला प्राप्त झालेले ज्ञान." "Adhigatā hotīti" म्हणजे प्राप्त झाली आहे. तीच (अत्थपटिसम्भिदा) प्राप्ती आणि साक्षात्काराने साक्षात्कृत केली आहे. प्राप्तीच्या स्पर्शानेच प्रज्ञेद्वारे स्पर्शली गेली आहे. "Dhammavavatthānatoti" म्हणजे "जो कोणी फल उत्पन्न करणारा हेतू, आर्यमार्ग, भाषित (वचन), कुशल आणि अकुशल हे पाच धर्म 'धम्म' आहेत" असे अभिधम्मात पाळीच्या अनुषंगाने सांगितलेल्या पाच धर्मांच्या निश्चितीकरणाने. श्रमणकरणीय कथेमध्ये हे देखील म्हटले आहे – "हेतू, आर्यमार्ग, वचन, कुशल आणि अकुशल अशा पाच प्रकारच्या धर्मांमध्ये दुसऱ्या प्रकारच्या भेदाला प्राप्त झालेले ज्ञान." "Niruttivavatthānatoti" म्हणजे त्या त्या अर्थ आणि धर्मांच्या अनुरूप निरुक्तींच्या (भाषेच्या/शब्दांच्या) निश्चितीकरणाने. "Paṭibhānavavatthānatoti" म्हणजे प्रतिभान संज्ञक तीन प्रतिसंभिदा ज्ञानांच्या निश्चितीकरणाने. "Tassimā" हे निगमन वचन (निष्कर्ष वाक्य) आहे.

2. එවං සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන අනුපස්සනානං විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි වත්ථුභෙදවසෙන දස්සෙන්තො රූපෙ අනිච්චානුපස්සනාතිආදිමාහ. තං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. පුන රූපාදීසුයෙව අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුකාමො කෙවලං රූපාදිවසෙන ච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නරූපාදිවසෙන ච පුච්ඡං කත්වා පුච්ඡාකමෙනෙව විස්සජ්ජනං අකාසි. තත්ථ සුද්ධරූපාදිවිස්සජ්ජනෙසු පඨමං නිද්දිට්ඨා එව පඤ්ඤා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නමූලකෙසු සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු තෙසු අතීතාදීසු ජවනවසෙන ජවනපඤ්ඤාති නිද්දිට්ඨා.

२. अशा प्रकारे सर्वसंग्राहक रूपाने अनुपश्यनांचा विशेष दाखवून, आता वस्तूच्या भेदाने (आलंबन भेदाने) दाखवताना "रूपात अनित्यानुपश्यना" इत्यादी म्हणाले. ते खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या अर्थाचेच आहे. पुन्हा रूप इत्यादींमध्येच अतीत, अनागत आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) रूपाने जवनप्रज्ञा (तीव्र प्रज्ञा) दाखवण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी केवळ रूप इत्यादींच्या रूपाने आणि अतीत-अनागत-प्रत्युत्पन्न रूप इत्यादींच्या रूपाने प्रश्न विचारून, प्रश्नाच्या क्रमानेच उत्तर दिले. त्यामध्ये केवळ रूप इत्यादींच्या उत्तरांमध्ये जी पहिली प्रज्ञा निर्दिष्ट केली आहे, तीच अतीत, अनागत आणि प्रत्युत्पन्न मूळ असलेल्या सर्व उत्तरांमध्ये त्या अतीत इत्यादींमध्ये जवन रूपाने 'जवनप्रज्ञा' म्हणून निर्दिष्ट केली आहे.

3. පුන අනෙකසුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමං පඤ්ඤාපභෙදං දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව සුත්තන්තෙ උද්දිසි. තත්ථ සප්පුරිසසංසෙවොති හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරානං සප්පුරිසානං භජනං. සද්ධම්මස්සවනන්ති තෙසං සප්පුරිසානං සන්තිකෙ සීලාදිපටිපත්තිදීපකස්ස සද්ධම්මවචනස්ස සවනං. යොනිසොමනසිකාරොති සුතානං ධම්මානං අත්ථූපපරික්ඛණවසෙන උපායෙන මනසිකාරො. ධම්මානුධම්මපටිපත්තීති ලොකුත්තරධම්මෙ අනුගතස්ස සීලාදිපටිපදාධම්මස්ස පටිපජ්ජනං. පඤ්ඤාපටිලාභාය [Pg.250] පඤ්ඤාවුද්ධියා පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය පඤ්ඤාබාහුල්ලායාති ඉමානි චත්තාරි පඤ්ඤාවසෙන භාවවචනානි. සෙසානි ද්වාදස පුග්ගලවසෙන භාවවචනානි.

३. पुन्हा अनेक सूत्रांच्या पूर्वगामी प्रज्ञाभेदाला दाखवण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी प्रथम सूत्रांचा निर्देश केला. त्यामध्ये "sappurisasaṃsevo" (सत्पुरुष संसेव) म्हणजे खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या प्रकारच्या सत्पुरुषांची संगती करणे. "Saddhammassavanaṃ" (सद्धम्मश्रवण) म्हणजे त्या सत्पुरुषांच्या जवळ शील इत्यादी प्रतिपत्तीला प्रकाशित करणाऱ्या सद्धम्म वचनांचे श्रवण करणे. "Yonisomanasikāro" (योनिशो मनसिकार) म्हणजे ऐकलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करण्याच्या रूपाने योग्य उपायाने मनात चिंतन करणे. "Dhammānudhammapaṭipatti" (धम्मानुधम्मप्रतिपत्ती) म्हणजे लोकोत्तर धर्माला अनुसरून असलेल्या शील इत्यादी प्रतिपत्ती धर्माचे आचरण करणे. "Paññāpaṭilābhāya, paññāvuddhiyā, paññāvepullāya, paññābāhullāya" हे चार प्रज्ञेच्या दृष्टीने भाववाचक शब्द आहेत. उर्वरित बारा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने भाववाचक शब्द आहेत.

1. සොළසපඤ්ඤානිද්දෙසවණ්ණනා

१. सोळा प्रज्ञांच्या निर्देशनाची वर्णना (सोळसपण्हा-निद्देस-वण्णना).

4. සුත්තන්තනිද්දෙසෙ ඡන්නං අභිඤ්ඤාඤාණානන්ති ඉද්ධිවිධදිබ්බසොතචෙතොපරියපුබ්බෙනිවාසදිබ්බචක්ඛුආසවානං ඛයඤාණානං. තෙසත්තතීනං ඤාණානන්ති ඤාණකථාය නිද්දිට්ඨානං සාවකසාධාරණානං ඤාණානං. සත්තසත්තතීනං ඤාණානන්ති එත්ථ –

४. सूत्रनिर्देशामध्ये "channaṃ abhiññāñāṇānaṃ" (सहा अभिज्ञा ज्ञानांचे) म्हणजे ऋद्धिविध, दिव्यश्रोत, चेतोपरिय, पूर्वेनिवास, दिव्यचक्षू आणि आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान. "Tesattatīnaṃ ñāṇānaṃ" (त्र्याहत्तर ज्ञानांचे) म्हणजे ज्ञानकथेमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या श्रावक-साधारण ज्ञानांचे. "Sattasattatīnaṃ ñāṇānaṃ" (सत्त्याहत्तर ज्ञानांचे) यामध्ये –

‘‘සත්තසත්තරි වො, භික්ඛවෙ, ඤාණවත්ථූනි දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමීති. කතමානි, භික්ඛවෙ, සත්තසත්තරි ඤාණවත්ථූනි? ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං, අනාගතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං. යම්පිස්ස තං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති ඤාණං. භවපච්චයා ජාතීති ඤාණං…පෙ… උපාදානපච්චයා භවොති ඤාණං… තණ්හාපච්චයා උපාදානන්ති ඤාණං… වෙදනාපච්චයා තණ්හාති ඤාණං… ඵස්සපච්චයා වෙදනාති ඤාණං… සළායතනපච්චයා ඵස්සොති ඤාණං… නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති ඤාණං… විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති ඤාණං… සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්ති ඤාණං… අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං. යම්පිස්ස තං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති ඤාණං. ඉමානි වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තසත්තරි ඤාණවත්ථූනී’’ති (සං. නි. 2.34) –

"भिक्खूहो, मी तुम्हांला सत्त्याहत्तर ज्ञानवस्तू उपदेशीन. ते नीट ऐका, मनात चांगल्या प्रकारे धारण करा, मी बोलेन." "भिक्खूहो, सत्त्याहत्तर ज्ञानवस्तू कोणत्या आहेत?" "जातीमुळे (जन्मामुळे) जरामरण होते, हे ज्ञान; जाती नसताना जरामरण नसते, हे ज्ञान. अतीत काळातही जातीमुळे जरामरण होते, हे ज्ञान; जाती नसताना जरामरण नसते, हे ज्ञान. अनागत (भविष्य) काळातही जातीमुळे जरामरण होईल, हे ज्ञान; जाती नसताना जरामरण असणार नाही, हे ज्ञान. आणि त्याचे जे हे धम्मस्थितीज्ञान आहे, ते देखील क्षयधर्म, वयधर्म, विरागधर्म आणि निरोधधर्म आहे, हे ज्ञान. भवामुळे जात (जन्म) होते, हे ज्ञान... पे... उपादानामुळे भव होतो, हे ज्ञान... तृष्णेमुळे उपादान होते, हे ज्ञान... वेदनेमुळे तृष्णा होते, हे ज्ञान... स्पर्शामुळे वेदना होते, हे ज्ञान... षडायतनामुळे स्पर्श होतो, हे ज्ञान... नामरूपामुळे षडायतन होते, हे ज्ञान... विज्ञानामुळे नामरूप होते, हे ज्ञान... संस्कारांमुळे विज्ञान होते, हे ज्ञान... अविद्येमुळे संस्कार होतात, हे ज्ञान; अविद्या नसताना संस्कार नसतात, हे ज्ञान. अतीत काळातही अविद्येमुळे संस्कार होते, हे ज्ञान; अविद्या नसताना संस्कार नव्हते, हे ज्ञान. अनागत काळातही अविद्येमुळे संस्कार होतील, हे ज्ञान; अविद्या नसताना संस्कार असणार नाहीत, हे ज्ञान. आणि त्याचे जे हे धम्मस्थितीज्ञान आहे, ते देखील क्षयधर्म, वयधर्म, विरागधर्म आणि nirodhadhamma (निरोधधर्म) आहे, हे ज्ञान. भिक्खूहो, यांना सत्त्याहत्तर ज्ञानवस्तू असे म्हणतात." (संयुत्त निकाय २.३४) –

එවං [Pg.251] භගවතා නිදානවග්ගෙ වුත්තානි සත්තසත්තති ඤාණානි. ‘‘ජරාමරණෙ ඤාණං, ජරාමරණසමුදයෙ ඤාණං, ජරාමරණනිරොධෙ ඤාණං, ජරාමරණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.33) ඉමිනා නයෙන එකාදසසු අඞ්ගෙසු චත්තාරි චත්තාරි කත්වා වුත්තානි චතුචත්තාරීස ඤාණවත්ථූනි පන ඉධ න ගහිතානි. උභයත්ථ ච ඤාණානියෙව හිතසුඛස්ස වත්ථූනීති ඤාණවත්ථූනි. ලාභොතිආදීසු ලාභොයෙව උපසග්ගෙන විසෙසෙත්වා පටිලාභොති වුත්තො. පුන තස්සෙව අත්ථවිවරණවසෙන පත්ති සම්පත්තීති වුත්තං. ඵස්සනාති අධිගමවසෙන ඵුසනා. සච්ඡිකිරියාති පටිලාභසච්ඡිකිරියා. උපසම්පදාති නිප්ඵාදනා.

अशा प्रकारे भगवंतांनी निदानवर्गात सत्त्याहत्तर ज्ञाने सांगितली आहेत. "जरामरणाचे ज्ञान, जरामरण-समुदयाचे ज्ञान, जरामरण-निरोधाचे ज्ञान, जरामरण-निरोधगामी प्रतिपदेचे ज्ञान" या पद्धतीने अकरा अंगांमध्ये चार-चार करून सांगितलेल्या चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू मात्र येथे ग्रहण केल्या नाहीत. दोन्ही ठिकाणी ज्ञानेच हित आणि सुखाचे कारण (वस्तू) असल्याने त्यांना 'ज्ञानवस्तू' म्हणतात. 'Lābho' (लाभ) इत्यादी शब्दांमध्ये 'लाभ' या शब्दालाच उपसर्गाने विशेषित करून 'प्रतिलाभ' (paṭilābha) असे म्हटले आहे. पुन्हा त्याच शब्दाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'प्राप्ती' (patti) आणि 'संपत्ती' (sampatti) असे म्हटले आहे. 'Phassanā' (स्पर्शना) म्हणजे अधिगम (प्राप्ती) च्या रूपाने स्पर्श करणे. 'Sacchikiriyā' (साक्षात्क्रिया) म्हणजे प्रतिलाभ-साक्षात्क्रिया (प्राप्तीचा साक्षात्कार). 'Upasampadā' म्हणजे निष्पादन (पूर्ण करणे).

සත්තන්නඤ්ච සෙක්ඛානන්ති තිස්සො සික්ඛා සික්ඛන්තීති සෙක්ඛසඤ්ඤිතානං සොතාපත්තිමග්ගට්ඨාදීනං සත්තන්නං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස චාති නිබ්බානගාමිනියා පටිපදාය යුත්තත්තා සුන්දරට්ඨෙන කල්‍යාණසඤ්ඤිතස්ස පුථුජ්ජනස්ස. වඩ්ඪිතං වඩ්ඪනං එතායාති වඩ්ඪිතවඩ්ඪනා. යථාවුත්තානං අට්ඨන්නම්පි පඤ්ඤානං වසෙන විසෙසතො ච අරහතො පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤාවුද්ධියා. තථා පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය. මහන්තෙ අත්ථෙ පරිග්ගණ්හාතීතිආදීසු පටිසම්භිදප්පත්තො අරියසාවකො අත්ථාදයො ආරම්මණකරණෙන පරිග්ගණ්හාති. සබ්බාපි මහාපඤ්ඤා අරියසාවකානංයෙව. තස්සා ච පඤ්ඤාය විසයා හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව.

"सत्तन्नं च सेक्खानं" (सात शैक्षांचे) म्हणजे जे तीन शिक्षांचे ग्रहण करतात (शिकतात), अशा सोतापत्तिमग्गठ्ठ (स्रोतापत्ती मार्गस्थ) इत्यादी सात शैक्ष संज्ञक व्यक्तींचे होय. "पुथुज्जनकल्याणकस्स च" (आणि कल्याणक पृथग्जनाचे) म्हणजे निर्वाणाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेने (मार्गाने) युक्त असल्यामुळे, सुंदर अर्थाने 'कल्याणक' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पृथग्जनाचे होय. "वड्ढितं वड्ढनं एतायाति वड्ढितवड्ढना" (ज्याद्वारे वाढलेली वाढ होते ती 'वर्धितवर्धना' होय). वर उल्लेखिलेल्या आठही जणांच्या प्रज्ञेच्या द्वारे आणि विशेषतः अरहंताच्या प्रज्ञेच्या द्वारे प्रज्ञेच्या वृद्धीसाठी. तसेच प्रज्ञेच्या विपुलतेसाठी (विस्तारासाठी). "महंते अत्थे परिग्गण्हाति" (मोठ्या अर्थांचे ग्रहण करतो) इत्यादींमध्ये, पटिसम्भिदा (प्रतिसंभिदा) प्राप्त झालेले आर्यश्रावक अर्थ इत्यादींना आलंबन (विषय) करून त्यांचे ग्रहण करतात. सर्व प्रकारची महाप्रज्ञा केवळ आर्यश्रावकांचीच असते. आणि त्या प्रज्ञेचे विषय खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहेत.

පුථුනානාඛන්ධෙසූතිආදීසු නානාසද්දො පුථුසද්දස්ස අත්ථවචනං. ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤාති තෙසු තථාවුත්තෙසු ඛන්ධාදීසු ඤාණං පවත්තතීති කත්වා තං ඤාණං පුථුපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති පටිච්චසමුප්පන්නානං ධම්මානං වසෙන පච්චයබහුත්තා වුත්තං. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති උපලබ්භනං උපලබ්භො, ගහණන්ති අත්ථො. න උපලබ්භො අනුපලබ්භො, අනුපලබ්භානං බහුත්තා බහුවචනෙන අනුපලබ්භා, පඤ්චවීසතිසුඤ්ඤතාවසෙන වා නානාසුඤ්ඤතාසු අත්තත්තනියාදීනං අනුපලබ්භා නානාසුඤ්ඤතානුපලබ්භා, තෙසු. ‘‘නානාසුඤ්ඤතානුපලබ්භෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අදුක්ඛමසුඛා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 2) විය ම-කාරො පදසන්ධිවසෙන වුත්තො. ඉමා පඤ්ච පඤ්ඤා කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙහි සාධාරණා, නානාඅත්ථාදීසු පඤ්ඤා අරියානංයෙව. පුථුජ්ජනසාධාරණෙ ධම්මෙති ලොකියධම්මෙ. ඉමිනා අවසානපරියායෙන [Pg.252] ලොකියතො පුථුභූතනිබ්බානාරම්මණත්තා පුථුභූතා විසුංභූතා පඤ්ඤාති පුථුපඤ්ඤා නාමාති වුත්තං හොති.

"पुथुनानाखन्धेसु" (विविध आणि अनेक स्कंधांमध्ये) इत्यादींमध्ये 'नाना' हा शब्द 'पुथु' शब्दाचा अर्थ दर्शवणारा आहे. "प्रज्ञा प्रवृत्त होते म्हणून पृथुप्रज्ञा" म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या स्कंध इत्यादींमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, म्हणून त्या ज्ञानाला 'पृथुप्रज्ञा' (विस्तीर्ण प्रज्ञा) असे म्हणतात, हा अर्थ आहे. "नानापटिच्चसमुप्पादेसु" (विविध प्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये) हे प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांच्या द्वारे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) बहुत्वामुळे बहुवचनात सांगितले आहे. "नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसु" यामध्ये 'उपलब्भन' म्हणजे 'उपलब्ध' (ग्रहण करणे), असा अर्थ आहे. जे उपलब्ध नाही ते 'अनुपलब्ध' (ग्रहण न होणारे) होय. अनुपलब्धांच्या बहुत्वामुळे बहुवचनात 'अनुपलब्धा' असे म्हटले आहे. किंवा पंचवीस प्रकारच्या शून्यतेच्या द्वारे विविध शून्यतांमध्ये आत्मा आणि आत्मीय (माझेपणा) इत्यादी उपलब्ध होत नाहीत म्हणून 'नानासुञ्ञतानुपलब्ध' असे म्हणतात. "नानासुञ्ञतानुपलब्भेसु" असे म्हणावयाचे असताना "अदुक्खमसुखा" इत्यादींप्रमाणे 'म' हा वर्ण पदसंधीमुळे जोडला गेला आहे. या पाच प्रज्ञा कल्याणक पृथग्जनांशी साधारण (समान) आहेत, तर विविध अर्थ इत्यादींमधील प्रज्ञा केवळ आर्यांचीच असते. "पृथग्जनसाधारण धर्म" म्हणजे लौकिक धर्म. या अंतिम पर्यायाने (स्पष्टीकरणाने), लौकिक धर्मापासून पृथक (वेगळे) असलेल्या निर्वाणाला आलंबन केल्यामुळे, जी पृथक व विशिष्ट झालेली प्रज्ञा आहे, तिला 'पृथुप्रज्ञा' असे म्हणतात, असा अर्थ होतो.

විපුලපඤ්ඤා මහාපඤ්ඤානයෙන වෙදිතබ්බා. යථාවුත්තෙ ධම්මෙ පරිග්ගණ්හන්තස්ස ගුණමහන්තතාය තෙසං ධම්මානං පරිග්ගාහිකාය ච පඤ්ඤාය මහන්තතා, තෙසං ධම්මානං සයමෙව මහන්තත්තා උළාරත්තා ධම්මානඤ්ච පඤ්ඤාය ච විපුලතා වෙදිතබ්බා. ගම්භීරපඤ්ඤා පුථුපඤ්ඤානයෙන වෙදිතබ්බා. තෙ ච ධම්මා තෙ ච අනුපලබ්භා සා ච පඤ්ඤා පකතිජනෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨත්තා ගම්භීරා.

विपुलप्रज्ञा ही महाप्रज्ञेच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी. वर सांगितलेल्या धर्मांचे ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तीसाठी, गुणांच्या मोठेपणामुळे त्या धर्मांचे ग्रहण करणाऱ्या प्रज्ञेचे मोठेपण आणि त्या धर्मांच्या स्वतःच्याच मोठेपणामुळे व उदारतेमुळे (विस्तीर्णतेमुळे) त्या धर्मांची आणि प्रज्ञेची विपुलता समजून घ्यावी. गंभीरप्रज्ञा ही पृथुप्रज्ञेच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी. ते धर्म, ते अनुपलब्ध धर्म आणि ती प्रज्ञा सामान्य माणसाला (प्राकृत मनुष्याला) आधार किंवा स्थान न मिळण्याजोगी असल्यामुळे 'गंभीर' (खोल) आहेत.

යස්ස පුග්ගලස්සාති අරියපුග්ගලස්සෙව. අඤ්ඤො කොචීති පුථුජ්ජනො. අභිසම්භවිතුන්ති සම්පාපුණිතුං. අනභිසම්භවනීයොති සම්පාපුණිතුං අසක්කුණෙය්‍යො. අඤ්ඤෙහීති පුථුජ්ජනෙහෙව. අට්ඨමකස්සාති අරහත්තඵලට්ඨතො පට්ඨාය ගණියමානෙ අට්ඨමභූතස්ස සොතාපත්තිමග්ගට්ඨස්ස. දූරෙති විප්පකට්ඨෙ. විදූරෙති විසෙසෙන විප්පකට්ඨෙ. සුවිදූරෙති සුට්ඨු විසෙසෙන විප්පකට්ඨෙ. න සන්තිකෙති න සමීපෙ. න සාමන්තාති න සමීපභාගෙ. ඉමානි ද්වෙ පටිසෙධසහිතානි වචනානි දූරභාවස්සෙව නියමනානි. උපාදායාති පටිච්ච. සොතාපන්නස්සාති සොතාපත්තිඵලට්ඨස්ස. එතෙනෙව තංතංමග්ගපඤ්ඤා තංතංඵලපඤ්ඤාය දූරෙති වුත්තං හොති. පච්චෙකසම්බුද්ධොති උපසග්ගෙන විසෙසිතං. ඉතරද්වයං පන සුද්ධමෙව ආගතං.

"यस्स पुग्गलस्स" (ज्या पुद्गलाचे/व्यक्तीचे) म्हणजे केवळ आर्य पुद्गलाचेच. "अञ्ञो कोची" (इतर कोणीही) म्हणजे पृथग्जन. "अभिसम्भवितुं" म्हणजे प्राप्त करण्यासाठी. "अनभिसम्भवनीयो" म्हणजे प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला. "अञ्ञेहि" (इतरांद्वारे) म्हणजे केवळ पृथग्जनांद्वारेच. "अट्ठमकस्स" (आठव्याचे) म्हणजे अरहंतफलस्थ व्यक्तीपासून मोजणी सुरू केली असता आठवा असणाऱ्या, स्रोतापत्ती मार्गस्थ व्यक्तीचे. "दूरे" म्हणजे दूर (विप्रकृष्ट). "विदूरे" म्हणजे विशेष रूपाने दूर. "सुविदूरे" म्हणजे अत्यंत विशेष रूपाने दूर. "न संतिके" म्हणजे जवळ नाही. "न सामंता" म्हणजे समीप भागात नाही. हे दोन निषेधयुक्त शब्द दूर असण्याच्या भावालाच निश्चित करतात. "उपादाय" म्हणजे अवलंबून (प्रतीत्य). "सोतापन्नस्स" (स्रोतापन्नाचे) म्हणजे स्रोतापत्ती फलस्थ व्यक्तीचे. यावरूनच त्या त्या मार्गाची प्रज्ञा ही त्या त्या फलाच्या प्रज्ञेपासून दूर असते, असे म्हटले आहे. "पच्चेकसंबुद्धो" (प्रत्येकसंबुद्ध) हा शब्द उपसर्गाने वैशिष्ट्यपूर्ण केला आहे. परंतु इतर दोन शब्द (तथागत आणि अरहंत) मात्र शुद्ध (उपसर्गविरहित) स्वरूपातच आले आहेत.

5. ‘‘පච්චෙකබුද්ධස්ස සදෙවකස්ස ච ලොකස්ස පඤ්ඤා තථාගතස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ’’තිආදීනි වත්වා තමෙව දූරට්ඨං අනෙකප්පකාරතො දස්සෙතුකාමො පඤ්ඤාපභෙදකුසලොතිආදිමාහ. තත්ථ පඤ්ඤාපභෙදකුසලොති අත්තනො අනන්තවිකප්පෙ පඤ්ඤාපභෙදෙ ඡෙකො. පභින්නඤාණොති අනන්තප්පභෙදපත්තඤාණො. එතෙන පඤ්ඤාපභෙදකුසලත්තෙපි සති තාසං පඤ්ඤානං අනන්තභෙදත්තං දස්සෙති. අධිගතපටිසම්භිදොති පටිලද්ධඅග්ගචතුපටිසම්භිදාඤාණො. චතුවෙසාරජ්ජප්පත්තොති චත්තාරි විසාරදභාවසඞ්ඛාතානි ඤාණානි පත්තො. යථාහ –

५. "प्रत्येकबुद्धाची आणि देवलोकासह सर्व जगाची प्रज्ञा तथागताच्या प्रज्ञेपासून दूर आहे" इत्यादी सांगून, तोच दूर असण्याचा भाव अनेक प्रकारे दर्शवण्याची इच्छा धरून "प्रज्ञाप्रभेदकुशल" (प्रज्ञेच्या विभागांमध्ये कुशल) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "प्रज्ञाप्रभेदकुशल" म्हणजे स्वतःच्या अनंत प्रकारच्या प्रज्ञेच्या विभागांमध्ये चतुर (कुशल). "प्रभिन्नज्ञान" म्हणजे अनंत विभागांना प्राप्त झालेले ज्ञान असलेला. यावरून प्रज्ञेच्या विभागांमध्ये कुशलत्व असतानाही, त्या प्रज्ञांचे अनंत प्रकारत्व दर्शवले जाते. "अधिगतप्रतिसंभिदा" म्हणजे श्रेष्ठ अशा चार प्रतिसंभिदा ज्ञानांना प्राप्त झालेले. "चतुवैशारद्यप्राप्त" म्हणजे वैशारद्य (निर्भयता) संज्ञक चार ज्ञानांना प्राप्त झालेले. जसे की म्हटले आहे –

‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ‘ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ති, තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා [Pg.253] මාරො වා බ්‍රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, භික්ඛවෙ, න සමනුපස්සාමි, එතමහං, භික්ඛවෙ, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමි. ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො ‘ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණා’ති, ‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායා’ති, ‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’ති, තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, භික්ඛවෙ, න සමනුපස්සාමි, එතමහං, භික්ඛවෙ, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමී’’ති (අ. නි. 4.8; ම. නි. 1.150).

"स्वतःला 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणवून घेणाऱ्या तुमच्या बाबतीत 'हे धर्म तुम्हाला पूर्णपणे समजलेले नाहीत' असे म्हणून, याविषयी मला कोणी श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा जगातील इतर कोणीही सकारण (युक्तियुक्तपणे) आक्षेप घेईल, असे कोणतेही कारण (निमित्त), हे भिक्षूंनो, मला दिसत नाही. हे भिक्षूंनो, असे कोणतेही कारण दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त (सुरक्षित), अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त (निर्भय) होऊन विहरतो. स्वतःला 'क्षीणासव' (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत असा) म्हणवून घेणाऱ्या तुमच्या बाबतीत 'हे आसव तुमचे नष्ट झालेले नाहीत' असे म्हणून, किंवा 'जे अंतरायिक (अडथळा आणणारे) धर्म सांगितले आहेत, त्यांचे सेवन करणाऱ्याला ते अडथळा आणण्यास समर्थ नाहीत' असे म्हणून, किंवा 'ज्या हेतूसाठी तुम्ही धर्म उपदेशिला आहे, तो धर्म त्याचे आचरण करणाऱ्याला दुःखाच्या पूर्ण नाशाकडे (मुक्तीकडे) घेऊन जात नाही' असे म्हणून, याविषयी मला कोणी श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा जगातील इतर कोणीही सकारण आक्षेप घेईल, असे कोणतेही कारण, हे भिक्षूंनो, मला दिसत नाही. हे भिक्षूंनो, असे कोणतेही कारण दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त, अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त होऊन विहरतो."

දසබලබලධාරීති දස බලානි එතෙසන්ති දසබලා, දසබලානං බලානි දසබලබලානි, තානි දසබලබලානි ධාරයතීති දසබලබලධාරී, දසබලඤාණබලධාරීති අත්ථො. එතෙහි තීහි වචනෙහි අනන්තප්පභෙදානං නෙය්‍යානං පභෙදමුඛමත්තං දස්සිතං. සොයෙව පඤ්ඤාපයොගවසෙන අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙන පුරිසාසභො. අසන්තාසට්ඨෙන පුරිසසීහො. මහන්තට්ඨෙන පුරිසනාගො. පජානනට්ඨෙන පුරිසාජඤ්ඤො. ලොකකිච්චධුරවහනට්ඨෙන පුරිසධොරය්හො.

"दशबलबलधारी" म्हणजे ज्यांच्याकडे दहा बळे आहेत ते 'दशबल' (बुद्ध) होत. दशबलांची बळे म्हणजे 'दशबल-बळे' (बुद्धांचे कायिक व ज्ञान बल). त्या दशबल-बळांना जे धारण करतात ते 'दशबलबलधारी' होत, म्हणजेच 'दशबल-ज्ञानबलधारी' असा अर्थ आहे. या तीन शब्दांद्वारे अनंत प्रकारच्या ज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) गोष्टींच्या केवळ विभागांचे मुख (प्रवेशद्वार) दर्शवले आहे. तेच (भगवान बुद्ध) प्रज्ञेच्या प्रयोगामुळे, अत्यंत मंगल मानल्या जाण्याच्या अर्थाने 'पुरिसासभ' (पुरुषर्षभ - पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ वृषभ) आहेत. भयहीनतेच्या अर्थाने 'पुरिससीह' (पुरुषसिंह) आहेत. मोठेपणाच्या अर्थाने 'पुरिसनाग' (पुरुषनाग - पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ हत्ती) आहेत. विशेष ज्ञानाच्या अर्थाने 'पुरिसाजञ्ञ' (पुरुषाजनेय - पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ अश्व) आहेत. आणि लोककल्याणाच्या कर्तव्याची धुरा वाहण्याच्या अर्थाने 'पुरिसधोरय्ह' (पुरुषधौरेय - पुरुषांमध्ये धुरा वाहणारे श्रेष्ठ) आहेत.

අථ තෙජාදිකං අනන්තඤාණතො ලද්ධං ගුණවිසෙසං දස්සෙතුකාමො තෙසං තෙජාදීනං අනන්තඤාණමූලකභාවං දස්සෙන්තො අනන්තඤාණොති වත්වා අනන්තතෙජොතිආදිමාහ. තත්ථ අනන්තඤාණොති ගණනවසෙන ච පභාවවසෙන ච අන්තවිරහිතඤාණො. අනන්තතෙජොති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ මොහතමවිධමනෙන අනන්තඤාණතෙජො. අනන්තයසොති පඤ්ඤාගුණෙහෙව ලොකත්තයවිත්ථතානන්තකිත්තිඝොසො. අඩ්ඪොති පඤ්ඤාධනසමිද්ධියා සමිද්ධො. මහද්ධනොති පඤ්ඤාධනවඩ්ඪත්තෙපි පභාවමහත්තෙන මහන්තං පඤ්ඤාධනමස්සාති මහද්ධනො. මහාධනොතිපි පාඨො. ධනවාති පසංසිතබ්බපඤ්ඤාධනවත්තා නිච්චයුත්තපඤ්ඤාධනවත්තා අතිසයභූතපඤ්ඤාධනවත්තා ධනවා. එතෙසුපි හි තීසු අත්ථෙසු ඉදං වචනං සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති.

त्यानंतर, अनंत ज्ञानाद्वारे प्राप्त झालेल्या तेज इत्यादी गुणविशेषांना प्रकट करण्याची इच्छा असणारे (भगवान), त्या तेज इत्यादी गुणांचे मूळ अनंत ज्ञानच आहे हे दर्शविताना 'अनंतनाण' (अनंतज्ञानी) असे म्हणून 'अनंततेज' (अनंततेजस्वी) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, 'अनंतनाण' म्हणजे संख्येच्या दृष्टीने आणि प्रभावाच्या दृष्टीने अंत नसलेले (असीम) ज्ञान असणारे. 'अनंततेज' म्हणजे विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) चित्तसंततीमधील मोहरूपी अंधकाराचा नाश करणाऱ्या अनंत ज्ञानरूपी प्रकाशाने युक्त असणारे. 'अनंतयस' म्हणजे केवळ प्रज्ञागुणांमुळेच तिन्ही लोकांत पसरलेली अनंत कीर्ती असणारे. 'अड्ढ' म्हणजे प्रज्ञारूपी धनाच्या समृद्धीने समृद्ध असणारे. 'महद्धन' म्हणजे प्रज्ञारूपी धनाचा विस्तार झालेला असतानाही, प्रभावाच्या मोठेपणामुळे ज्यांच्याकडे महान प्रज्ञारूपी धन आहे, ते 'महद्धन' होत. 'महाधन' असाही पाठ आढळतो. 'धनवा' म्हणजे प्रशंसनीय प्रज्ञारूपी धनाने युक्त असल्यामुळे, सदैव प्रज्ञारूपी धनाने युक्त असल्यामुळे आणि अतिशय श्रेष्ठ अशा प्रज्ञारूपी धनाने युक्त असल्यामुळे 'धनवान' असणारे. व्याकरणतज्ज्ञ या तिन्ही अर्थांमध्ये या शब्दाचा प्रयोग स्वीकारतात.

එවං [Pg.254] පඤ්ඤාගුණෙන භගවතො අත්තසම්පත්තිසිද්ධිං දස්සෙත්වා පුන පඤ්ඤාගුණෙනෙව ලොකහිතසම්පත්තිසිද්ධිං දස්සෙන්තො නෙතාතිආදිමාහ. තත්ථ වෙනෙය්‍යෙ සංසාරසඞ්ඛාතභයට්ඨානතො නිබ්බානසඞ්ඛාතඛෙමට්ඨානං නෙතා. තත්ථ නයනකාලෙ එව සංවරවිනයපහානවිනයවසෙන වෙනෙය්‍යෙ විනෙතා. ධම්මදෙසනාකාලෙ එව සංසයච්ඡෙදනෙන අනුනෙතා. සංසයං ඡින්දිත්වා පඤ්ඤාපෙතබ්බං අත්ථං පඤ්ඤාපෙතා. තථා පඤ්ඤාපිතානං නිච්ඡයකරණෙන නිජ්ඣාපෙතා. තථා නිජ්ඣායිතස්ස අත්ථස්ස පටිපත්තිපයොජනවසෙන පෙක්ඛෙතා. තථාපටිපන්නෙ පටිපත්තිඵලෙන පසාදෙතා. සො හි භගවාති එත්ථ හි-කාරො අනන්තරං වුත්තස්ස අත්ථස්ස කාරණොපදෙසෙ නිපාතො. අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතාති සකසන්තානෙ න උප්පන්නපුබ්බස්ස ඡඅසාධාරණඤාණහෙතුභූතස්ස අරියමග්ගස්ස බොධිමූලෙ ලොකහිතත්ථං සකසන්තානෙ උප්පාදෙතා. අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතාති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ අසඤ්ජාතපුබ්බස්ස සාවකපාරමිඤාණහෙතුභූතස්ස අරියමග්ගස්ස ධම්මචක්කප්පවත්තනතො පභුති යාවජ්ජකාලා වෙනෙය්‍යසන්තානෙ සඤ්ජනෙතා. සාවකවෙනෙය්‍යානම්පි හි සන්තානෙ භගවතො වුත්තවචනෙනෙව අරියමග්ගස්ස සඤ්ජනනතො භගවා සඤ්ජනෙතා නාම හොති. අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතාති අට්ඨධම්මසමන්නාගතානං බුද්ධභාවාය කතාභිනීහාරානං බොධිසත්තානං බුද්ධභාවාය බ්‍යාකරණං දත්වා අනක්ඛාතපුබ්බස්ස පාරමිතාමග්ගස්ස, ‘‘බුද්ධො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරණමත්තෙනෙව වා බොධිමූලෙ උප්පජ්ජිතබ්බස්ස අරියමග්ගස්ස අක්ඛාතා. අයං නයො පච්චෙකබොධිසත්තබ්‍යාකරණෙපි ලබ්භතියෙව.

अशा प्रकारे प्रज्ञागुणाने भगवंतांच्या आत्मसंपत्तीची सिद्धी दर्शवून, पुन्हा प्रज्ञागुणानेच लोकहित-संपत्तीची सिद्धी दर्शविताना 'नेता' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, विनेय जनांना संसार नावाच्या भयकारक स्थानातून निर्वाण नावाच्या क्षेमकारक (सुरक्षित) स्थानाकडे नेणारे ते 'नेता' होत. तेथे (निर्वाणाकडे) नेण्याच्या काळातच संवर-विनय आणि प्रहाण-विनयाच्या द्वारे विनेय जनांना विनीत करणारे ते 'विनेता' होत. धम्मोपदेशाच्या वेळीच संशयाचे निरसन करून त्यांना अनुकूल करून घेणारे ते 'अनुनेता' होत. संशय दूर करून प्रज्ञापित (स्पष्ट) करावयाच्या अर्थाचे प्रज्ञापन करणारे ते 'प्रज्ञापेता' होत. तसेच, प्रज्ञापित केलेल्या अर्थाचा निश्चय करून देऊन त्याचे चिंतन करायला लावणारे ते 'निज्झापेता' होत. तसेच, चिंतन केलेल्या अर्थाला प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) प्रयोजनानुसार पाहायला लावणारे ते 'पेक्खेता' होत. तसेच, आचरण करणाऱ्यांना प्रतिपत्तीच्या फलाने प्रसन्न करणारे ते 'पसादेता' होत. 'सो हि भगवा' यामध्ये 'हि' हा शब्द आधी सांगितलेल्या अर्थाचे कारण दर्शविणारा निपात आहे. 'अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता' (उत्पन्न न झालेल्या मार्गाला उत्पन्न करणारे) म्हणजे स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेल्या आणि सहा असाधारण ज्ञानांचे कारण असणाऱ्या आर्यमार्गाला बोधिवृक्षाच्या मुळाशी लोककल्याणासाठी स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न करणारे. 'असंजातस्स मग्गस्स संजनेता' (उत्पन्न न झालेल्या मार्गाला उत्पन्न करणारे) म्हणजे विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्ये पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेल्या आणि श्रावक-पारमी ज्ञानाचे कारण असणाऱ्या आर्यमार्गाला, धम्मचक्कपवत्तनापासून (धम्मचक्रप्रवर्तनापासून) घेऊन आजतागायत विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न करणारे. कारण श्रावक विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्येही भगवंतांच्या उपदेशवचनांमुळेच आर्यमार्ग उत्पन्न होत असल्यामुळे भगवंतांना 'संजनेता' (उत्पन्न करणारे) म्हटले जाते. 'अनक्खातस्स मग्गस्स अक्खाता' (न सांगितलेल्या मार्गाचे आख्यान करणारे) म्हणजे आठ गुणांनी युक्त असणाऱ्या आणि बुद्धत्वासाठी संकल्प केलेल्या बोधिसत्त्वांना बुद्धत्वाचे व्याकरण (भविष्यवाणी) देऊन, पूर्वी न सांगितलेल्या पारमी-मार्गाचे किंवा "हा बुद्ध होईल" अशा केवळ व्याकरणानेच बोधिवृक्षाच्या मुळाशी उत्पन्न होणाऱ्या आर्यमार्गाचे आख्यान करणारे (सांगणारे). हाच नियम प्रत्येकबोधिसत्त्वांच्या व्याकरणाच्या (भविष्यवाणीच्या) बाबतीतही लागू होतो.

මග්ගඤ්ඤූති පච්චවෙක්ඛණාවසෙන අත්තනා උප්පාදිතඅරියමග්ගස්ස ඤාතා. මග්ගවිදූති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ ජනෙතබ්බස්ස අරියමග්ගස්ස කුසලො. මග්ගකොවිදොති බොධිසත්තානං අක්ඛාතබ්බමග්ගෙ විචක්ඛණො. අථ වා අභිසම්බොධිපටිපත්තිමග්ගඤ්ඤූ, පච්චෙකබොධිපටිපත්තිමග්ගවිදූ, සාවකබොධිපටිපත්තිමග්ගකොවිදො. අථ වා ‘‘එතෙන මග්ගෙන අතංසු පුබ්බෙ, තරිස්සන්තියෙව තරන්ති ඔඝ’’න්ති (සං. නි. 5.409) වචනතො යථායොගං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං මග්ගවසෙන ච සුඤ්ඤතානිමිත්තඅප්පණිහිතමග්ගවසෙන ච උග්ඝටිතඤ්ඤූවිපඤ්චිතඤ්ඤූනෙය්‍යපුග්ගලානං මග්ගවසෙන ච යථාක්කමෙනත්ථයොජනං කරොන්ති. මග්ගානුගාමී ච පනාති භගවතා ගතමග්ගානුගාමිනො හුත්වා[Pg.255]. එත්ථ ච-සද්දො හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. එතෙන ච භගවතො මග්ගුප්පාදනාදිගුණාධිගමාය හෙතු වුත්තො හොති. පන-සද්දො කතත්ථෙ නිපාතො. තෙන භගවතා කතමග්ගකරණං වුත්තං හොති. පච්ඡා සමන්නාගතාති පඨමං ගතස්ස භගවතො පච්ඡාගතසීලාදිගුණෙන සමන්නාගතා. ඉති ථෙරො ‘‘අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’’තිආදීහි යස්මා සබ්බෙපි භගවතො සීලාදයො ගුණා අරහත්තමග්ගමෙව නිස්සාය ආගතා, තස්මා අරහත්තමග්ගමෙව නිස්සාය ගුණං කථෙසි.

'मग्गञ्ञू' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या द्वारे स्वतः उत्पन्न केलेल्या आर्यमार्गाला जाणणारे. 'मग्गविदू' म्हणजे विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न करावयाच्या आर्यमार्गाच्या बाबतीत कुशल असणारे. 'मग्गकोविदो' म्हणजे बोधिसत्त्वांना सांगावयाच्या मार्गाच्या बाबतीत विशेष निपुण असणारे. अथवा, अभिसंबोधीच्या प्रतिपत्तीचा मार्ग जाणणारे 'मग्गञ्ञू', प्रत्येकबोधीच्या प्रतिपत्तीचा मार्ग जाणणारे 'मग्गविदू' आणि श्रावकबोधीच्या प्रतिपत्तीचा मार्ग जाणणारे 'मग्गकोविदो' होत. अथवा, "या मार्गाने पूर्वीचे लोक पार गेले, भविष्यात पार जातील आणि आताही ओघ (संसारप्रवाह) पार करत आहेत" या वचनानुसार, यथायोग्य रीतीने भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावक यांच्या मार्गाच्या द्वारे, आणि शून्यता, अनिमित्त व अप्रणिहित मार्गाच्या द्वारे, तसेच उग्घटितञ्ञू, विपञ्चितञ्ञू आणि नेय्य पुद्गलांच्या मार्गाच्या द्वारे यथाक्रमाने आचार्य अर्थाची योजना करतात. 'मग्गानुगामी च पन' म्हणजे भगवंतांनी आचरलेल्या मार्गाचे अनुगमन करणारे होऊन. येथे 'च' हा शब्द हेतूच्या अर्थातील निपात आहे. या 'च' शब्दाने भगवंतांच्या मार्ग-उत्पादन इत्यादी गुणांच्या प्राप्तीचा हेतू सांगितला गेला आहे. 'पन' हा शब्द 'कृत' (केलेल्या) अर्थातील निपात आहे. त्याद्वारे भगवंतांनी केलेल्या मार्ग-भावनेचा (मार्ग आचरणाचा) निर्देश होतो. 'पच्छा समन्नागता' म्हणजे प्रथम गेलेल्या (मार्ग शोधणाऱ्या) भगवंतांच्या मागे जाऊन, नंतर प्राप्त झालेल्या शील इत्यादी गुणांनी युक्त असणारे. अशा प्रकारे स्थविरांनी "अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता" इत्यादी वचनांद्वारे, ज्या अर्थी भगवंतांचे शील इत्यादी सर्व गुण अर्हत्-मार्गाचाच आश्रय घेऊन प्राप्त झाले आहेत, त्या अर्थी अर्हत्-मार्गाचाच आश्रय घेऊन गुणांचे वर्णन केले आहे.

ජානං ජානාතීති ජානිතබ්බං ජානාති, සබ්බඤ්ඤුතාය යංකිඤ්චි පඤ්ඤාය ජානිතබ්බං නාම අත්ථි, තං සබ්බං පඤ්චනෙය්‍යපථභූතං පඤ්ඤාය ජානාතීති අත්ථො. පස්සං පස්සතීති පස්සිතබ්බං පස්සති, සබ්බදස්සාවිතාය තංයෙව නෙය්‍යපථං චක්ඛුනා දිට්ඨං විය කරොන්තො පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සතීති අත්ථො. යථා වා එකච්චො විපරීතං ගණ්හන්තො ජානන්තොපි න ජානාති, පස්සන්තොපි න පස්සති, න එවං භගවා. භගවා පන යථාසභාවං ගණ්හන්තො ජානන්තො ජානාතියෙව, පස්සන්තො පස්සතියෙව. ස්වායං දස්සනපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො. විදිතතාදිඅත්ථෙන ඤාණභූතො. අවිපරීතසභාවට්ඨෙන වා පරියත්තිධම්මපවත්තනතො හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති වා ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතො. අථ වා චක්ඛු විය භූතොති චක්ඛුභූතො. ඤාණං විය භූතොති ඤාණභූතො. ධම්මො විය භූතොති ධම්මභූතො. බ්‍රහ්මා විය භූතොති බ්‍රහ්මභූතො. ස්වායං ධම්මස්ස වචනතො, වත්තනතො වා වත්තා. නානප්පකාරෙහි වචනතො, වත්තනතො වා පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වා නීහරිත්වා නයනතො අත්ථස්ස නින්නෙතා. අමතාධිගමාය පටිපත්තිදෙසනතො, අමතප්පකාසනාය වා ධම්මදෙසනාය අමතස්ස අධිගමාපනතො අමතස්ස දාතා. ලොකුත්තරධම්මස්ස උප්පාදිතත්තා වෙනෙය්‍යානුරූපෙන යථාසුඛං ලොකුත්තරධම්මස්ස දානෙන ච, ධම්මෙසු ච ඉස්සරොති ධම්මස්සාමී. තථාගතපදං හෙට්ඨා වුත්තත්ථං.

'जानं जानाति' (जाणताना जाणतात) म्हणजे जाणून घेण्यायोग्य गोष्टीला जाणतात. सर्वज्ञतेमुळे प्रज्ञेने जे काही जाणून घेण्यासारखे आहे, त्या पाच प्रकारच्या ज्ञेय मार्गांमधील (नेय्यपथ) सर्व गोष्टींना प्रज्ञेने जाणतात, असा अर्थ आहे. 'पस्सं पस्सति' (पाहताना पाहतात) म्हणजे पाहण्यायोग्य गोष्टीला पाहतात. सर्वदर्शी असल्यामुळे, त्याच पाच प्रकारच्या ज्ञेय मार्गांना जणू डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पाहत असल्याप्रमाणे प्रज्ञाचक्षूने पाहतात, असा अर्थ आहे. अथवा जसा एखादा सामान्य माणूस विपरीत (चुकीचे) ग्रहण केल्यामुळे जाणत असूनही खरोखर जाणत नाही, पाहत असूनही खरोखर पाहत नाही, तसे भगवंतांच्या बाबतीत होत नाही. परंतु भगवान यथास्वभाव (गोष्टी जशा आहेत तशा) ग्रहण करत असल्यामुळे, जाणताना खरोखर जाणतातच आणि पाहताना खरोखर पाहतातच. ते भगवान (सत्याच्या) दर्शनाचे नेतृत्व करत असल्याच्या अर्थाने 'चक्षुभूत' (डोळ्यांसारखे) आहेत. सर्व काही ज्ञात करून देण्याच्या अर्थाने 'ज्ञानभूत' आहेत. अथवा अविपरीत (यथार्थ) स्वभावाच्या अर्थाने, किंवा परियत्ति-धम्माचे प्रवर्तन करण्यासाठी मनात चिंतन करून वाणीने उच्चारलेल्या धम्ममय स्वरूपात असल्यामुळे ते 'धम्मभूत' आहेत. श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने ते 'ब्रह्मभूत' आहेत. अथवा चक्षूंसारखे बनले म्हणून 'चक्षुभूत'. ज्ञानासारखे बनले म्हणून 'ज्ञानभूत'. धम्मासारखे बनले म्हणून 'धम्मभूत'. ब्रह्मासारखे (श्रेष्ठ) बनले म्हणून 'ब्रह्मभूत'. ते भगवान धम्माचे वचन किंवा प्रवचन करत असल्यामुळे 'वक्ता' होत. विविध प्रकारे धम्माचे वचन किंवा प्रवचन करत असल्यामुळे 'प्रवक्ता' होत. अर्थाला पुन्हा पुन्हा बाहेर काढून (स्पष्ट करून) नेणारे असल्यामुळे ते अर्थाचे 'निन्नेता' (मार्गदर्शक) होत. अमृताच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसाठी प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) उपदेश करत असल्यामुळे, किंवा अमृत प्रकाशित करणाऱ्या धम्मोपदेशाद्वारे अमृताची प्राप्ती करून देत असल्यामुळे ते 'अमृतदाता' होत. लोकोत्तर धम्माची उत्पत्ती केल्यामुळे, विनेय जनांच्या योग्यतेनुसार सुखपूर्वक लोकोत्तर धम्माचे दान करत असल्यामुळे आणि धम्मावर त्यांचे स्वामित्व असल्यामुळे ते 'धम्मस्वामी' होत. 'तथागत' या पदाचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

ඉදානි ‘‘ජානං ජානාතී’’තිආදීහි වුත්තං ගුණං සබ්බඤ්ඤුතාය විසෙසෙත්වා දස්සෙතුකාමො සබ්බඤ්ඤුතං සාධෙන්තො නත්ථීතිආදිමාහ. එවංභූතස්ස හි තස්ස භගවතො පාරමිතාපුඤ්ඤබලප්පභාවනිප්ඵන්නෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන සබ්බධම්මෙසු සවාසනස්ස සම්මොහස්ස විහතත්තා අසච්ඡිකතං නාම නත්ථි. අසම්මොහතො සබ්බධම්මානං ඤාතත්තා අඤ්ඤාතං නාම නත්ථි. තථෙව [Pg.256] ච සබ්බධම්මානං චක්ඛුනා විය ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨත්තා අදිට්ඨං නාම නත්ථි. ඤාණෙන පන පත්තත්තා අවිදිතං නාම නත්ථි. අසම්මොහසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකතත්තා අසච්ඡිකතං නාම නත්ථි. අසම්මොහපඤ්ඤාය ඵුට්ඨත්තා පඤ්ඤාය අඵස්සිතං නාම නත්ථි. පච්චුප්පන්නන්ති පච්චුප්පන්නං කාලං වා ධම්මං වා. උපාදායාති ආදාය, අන්තොකත්වාති අත්ථො. ‘‘උපාදායා’’ති වචනෙනෙව කාලවිනිමුත්තං නිබ්බානම්පි ගහිතමෙව හොති. ‘‘අතීතා’’දිවචනානි ච ‘‘නත්ථී’’තිආදිවචනෙනෙව ඝටීයන්ති, ‘‘සබ්බෙ’’තිආදිවචනෙන වා. සබ්බෙ ධම්මාති සබ්බසඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මපරියාදානං. සබ්බාකාරෙනාති සබ්බධම්මෙසු එකෙකස්සෙව ධම්මස්ස අනිච්චාකාරාදිසබ්බාකාරපරියාදානං. ඤාණමුඛෙති ඤාණාභිමුඛෙ. ආපාථං ආගච්ඡන්තීති ඔසරණං උපෙන්ති. ‘‘ජානිතබ්බ’’න්තිපදං ‘‘නෙය්‍ය’’න්තිපදස්ස අත්ථවිවරණත්ථං වුත්තං.

आता, 'जाणणारा जाणतो' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या गुणाला सर्वज्ञतेने विशेष करून दाखविण्याची इच्छा असणारे (भगवान), सर्वज्ञता सिद्ध करत 'नाही' इत्यादी (वाक्य) म्हणाले. कारण अशा प्रकारच्या त्या भगवंतांच्या, पारमिता व पुण्याच्या बलाच्या प्रभावाने निष्पन्न झालेल्या अर्हत्त्वमार्गज्ञानाने सर्व धर्मांमधील वासनेसह संमोहाचा (अज्ञानाचा) नाश केला असल्यामुळे, साक्षात्कृत न केलेले (प्रत्यक्ष न केलेले) असे काहीही नाही. संमोहरहितपणे सर्व धर्मांना जाणल्यामुळे, अज्ञात (न जाणलेले) असे काहीही नाही. आणि त्याचप्रमाणे, सर्व धर्मांना चर्मचक्षूने पाहिल्याप्रमाणे ज्ञानचक्षूने पाहिले असल्यामुळे, अदृष्ट (न पाहिलेले) असे काहीही नाही. ज्ञानाने प्राप्त केले असल्यामुळे, अविदित (न समजलेले) असे काहीही नाही. संमोहरहित साक्षात्काराने साक्षात्कृत केले असल्यामुळे, असाक्षात्कृत असे काहीही नाही. संमोहरहित प्रज्ञेने स्पर्श केला असल्यामुळे, प्रज्ञेने स्पर्श न केलेले असे काहीही नाही. 'पच्चुप्पन्नं' (वर्तमान) म्हणजे वर्तमान काळ किंवा वर्तमान धर्म. 'उपादाय' म्हणजे ग्रहण करून, अंतर्भूत करून असा अर्थ आहे. 'उपादाय' या शब्दानेच कालविमुक्त निर्वाण देखील गृहीत धरले जाते. 'अतीत' इत्यादी शब्द 'नाही' इत्यादी शब्दांशीच जोडले जातात, किंवा 'सब्बे' (सर्व) इत्यादी शब्दांशी. 'सब्बे धम्मा' म्हणजे सर्व संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांचे संपूर्ण ग्रहण. 'सब्बाकारेण' म्हणजे सर्व धर्मांमधील प्रत्येक धर्माचे अनित्यता इत्यादी सर्व आकारांनी संपूर्ण ग्रहण करणे. 'ज्ञानमुखे' म्हणजे ज्ञानाच्या संमुख. 'आपाथं आगच्छन्ति' म्हणजे प्रवेश करतात (ज्ञानाच्या कक्षेत येतात). 'जानितब्बं' हे पद 'नेय्यं' या पदाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी सांगितले आहे।

අත්තත්ථො වාතිආදීසු වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො. අත්තත්ථොති අත්තනො අත්ථො. පරත්ථොති පරෙසං තිණ්ණං ලොකානං අත්ථො. උභයත්ථොති අත්තනො ච පරෙසඤ්චාති සකිංයෙව උභින්නං අත්ථො. දිට්ඨධම්මිකොති දිට්ඨධම්මෙ නියුත්තො, දිට්ඨධම්මප්පයොජනො වා අත්ථො. සම්පරායෙ නියුත්තො, සම්පරායප්පයොජනො වා සම්පරායිකො. උත්තානොතිආදීසු වොහාරවසෙන වත්තබ්බො සුඛපතිට්ඨත්තා උත්තානො. වොහාරං අතික්කමිත්වා වත්තබ්බො සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තො දුක්ඛපතිට්ඨත්තා ගම්භීරො. ලොකුත්තරො අච්චන්තතිරොක්ඛත්තා ගූළ්හො. අනිච්චතාදිකො ඝනාදීහි පටිච්ඡන්නත්තා පටිච්ඡන්නො. අප්පචුරවොහාරෙන වත්තබ්බො යථාරුතං අග්ගහෙත්වා අධිප්පායස්ස නෙතබ්බත්තා නෙය්‍යො. පචුරවොහාරෙන වත්තබ්බො වචනමත්තෙන අධිප්පායස්ස නීතත්තා නීතො. සුපරිසුද්ධසීලසමාධිවිපස්සනත්ථො තදඞ්ගවික්ඛම්භනවසෙන වජ්ජවිරහිතත්තා අනවජ්ජො. කිලෙසසමුච්ඡෙදනතො අරියමග්ගත්ථො නික්කිලෙසො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධත්තා අරියඵලත්ථො වොදානො. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතෙසු අග්ගධම්මත්තා නිබ්බානං පරමත්ථො. පරිවත්තතීති බුද්ධඤාණස්ස විසයභාවතො අබහිභූතත්තා අන්තොබුද්ධඤාණෙ බ්‍යාපිත්වා වා සමන්තා වා ආලිඞ්ගිත්වා වා විසෙසෙන වා වත්තති.

'अत्तत्थो वा' इत्यादींमध्ये 'वा' हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. 'अत्तत्थो' म्हणजे स्वतःचे हित (कल्याण). 'परत्थो' म्हणजे इतरांचे, तिन्ही लोकांचे हित. 'उभयत्थो' म्हणजे स्वतःचे आणि इतरांचे, अशा दोन्ही प्रकारचा एकाच वेळी असणारा हितसंबंध. 'दिट्ठधम्मिको' म्हणजे या जन्माशी संबंधित असलेला, किंवा या जन्मात उपयोगी पडणारा हितसंबंध. परलोकाशी संबंधित असलेला, किंवा परलोकात उपयोगी पडणारा हितसंबंध म्हणजे 'साम्परायिको'. 'उत्तानो' इत्यादींमध्ये, व्यवहाराच्या आधारे सांगण्याजोगा, सहजपणे ज्ञानाचा विषय बनणारा अर्थ म्हणजे 'उत्तान' (स्पष्ट). व्यवहाराचे उल्लंघन करून सांगण्याजोगा, शून्यतेशी संबंधित असलेला, कठीणतेने ज्ञानाचा विषय बनणारा अर्थ म्हणजे 'गंभीर'. लोकोत्तर असलेला, अत्यंत परोक्ष (पलीकडचा) असल्यामुळे 'गूढ'. अनित्यता इत्यादी, घन (स्थूलता) इत्यादींनी झाकलेले असल्यामुळे 'प्रच्छन्न' (झाकलेले). अल्प व्यवहाराने सांगण्याजोगा, केवळ शब्दांवरून न समजता अभिप्रायावरून समजून घेण्याजोगा अर्थ म्हणजे 'नेय्य' (नेय्यार्थ). विपुल व्यवहाराने सांगण्याजोगा, केवळ शब्दांच्या उच्चारानेच अभिप्राय स्पष्ट होत असल्यामुळे 'नीत' (नीतार्थ). अत्यंत शुद्ध शील, समाधी आणि विपश्यनेचा अर्थ, तदंग-प्रहाण व विष्कंभन-प्रहाणाच्या द्वारे दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे 'अनवद्य' (दोषरहित). क्लेशांचा समूळ उच्छेद करत असल्यामुळे, आर्यमार्गाचा अर्थ 'निष्क्लेश'. क्लेश शांत झाले असल्यामुळे, आर्यफलाचा अर्थ 'वोदान' (अत्यंत शुद्ध). संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये सर्वश्रेष्ठ धर्म असल्यामुळे निर्वाण हा 'परमार्थ' होय. 'परिवत्तति' म्हणजे बुद्धज्ञानाचा विषय असल्यामुळे, त्यापासून बाहेर नसून बुद्धज्ञानाच्या आतच व्यापून, सर्व बाजूंनी आलिंगन देऊन किंवा विशेष रूपाने राहतो।

සබ්බං කායකම්මන්තිආදීහි භගවතො ඤාණමයතං දස්සෙති. ඤාණානුපරිවත්තතීති ඤාණං අනුපරිවත්තති, ඤාණවිරහිතං න හොතීති අත්ථො. අප්පටිහතන්ති නිරාවරණතං දස්සෙති. පුන සබ්බඤ්ඤුතං උපමාය සාධෙතුකාමො [Pg.257] යාවතකන්තිආදිමාහ. තත්ථ ජානිතබ්බන්ති නෙය්‍යං, නෙය්‍යපරියන්තො නෙය්‍යාවසානමස්ස අත්ථීති නෙය්‍යපරියන්තිකං. අසබ්බඤ්ඤූනං පන නෙය්‍යාවසානමෙව නත්ථි. ඤාණපරියන්තිකෙපි එසෙව නයො. පුරිමයමකෙ වුත්තත්ථමෙව ඉමිනා යමකෙන විසෙසෙත්වා දස්සෙති, තතියයමකෙන පටිසෙධවසෙන නියමිත්වා දස්සෙති. එත්ථ ච නෙය්‍යං ඤාණස්ස පථත්තා නෙය්‍යපථො. අඤ්ඤමඤ්ඤපරියන්තට්ඨායිනොති නෙය්‍යඤ්ච ඤාණඤ්ච ඛෙපෙත්වා ඨානතො අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පරියන්තෙ ඨානසීලා. ආවජ්ජනප්පටිබද්ධාති මනොද්වාරාවජ්ජනායත්තා, ආවජ්ජිතානන්තරමෙව ජානාතීති අත්ථො. ආකඞ්ඛප්පටිබද්ධාති රුචිආයත්තා, ආවජ්ජනානන්තරං ජවනඤාණෙන ජානාතීති අත්ථො. ඉතරානි ද්වෙ පදානි ඉමෙසං ද්වින්නං පදානං යථාක්කමෙන අත්ථප්පකාසනත්ථං වුත්තානි. බුද්ධො ආසයං ජානාතීතිආදීනි ඤාණකථායං වණ්ණිතානි. මහානිද්දෙසෙ පන ‘‘භගවා ආසයං ජානාතී’’ති (මහානි. 69) ආගතං. තත්ථ ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො’’ති (මහානි. 69) ආගතට්ඨානෙ ච ඉධ කත්ථචි ‘‘බුද්ධස්සා’’ති ආගතං.

'सब्बं कायकम्मं' (सर्व कायकर्म) इत्यादींद्वारे भगवंतांचे (सर्व कर्म) ज्ञानमय असल्याचे दाखवितात. 'ज्ञानानुपरिवत्तति' म्हणजे ज्ञानाच्या मागे चालणारे (ज्ञानानुसार असणारे), ज्ञानाशिवाय नसणारे असा अर्थ आहे. 'अप्पतिहतं' (अप्रतिहत) म्हणजे अनावरणता (अडथळारहित असणे) दाखवितात. पुन्हा सर्वज्ञता उपमेने सिद्ध करण्याची इच्छा असणारे (भगवान) 'यावतकं' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, जाणण्यायोग्य ते 'नेय्य' (ज्ञेय) होय; ज्ञेयाची मर्यादा किंवा ज्ञेयाचा अंत ज्याला आहे ते 'नेय्यपरियन्तिकं' (ज्ञेयमर्यादित) होय. परंतु जे सर्वज्ञ नाहीत, त्यांच्यासाठी ज्ञेयाचा अंतच नाही. 'ज्ञानपरियन्तिक' यामध्ये देखील हाच नियम आहे. पहिल्या यमकात सांगितलेलाच अर्थ या (दुसऱ्या) यमकाने विशेष करून दाखवितात, आणि तिसऱ्या यमकाने निषेधाच्या (नकाराच्या) द्वारे मर्यादित करून दाखवितात. आणि येथे ज्ञेय हे ज्ञानाचा मार्ग (विषय) असल्यामुळे 'नेय्यपथ' होय. 'अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो' म्हणजे ज्ञेय आणि ज्ञान संपवून (पूर्ण करून) राहिल्यामुळे, एकमेकांच्या मर्यादेवर राहण्याचा स्वभाव असणारे. 'आवर्ज्जनप्रतिबद्ध' म्हणजे मनोद्वारावर्ज्जनाच्या अधीन असणारे; आवर्ज्जन केल्याबरोबर लगेचच जाणतात असा अर्थ आहे. 'आकांक्षप्रतिबद्ध' म्हणजे इच्छेच्या अधीन असणारे; आवर्ज्जन केल्याबरोबर लगेचच जवनज्ञानाने जाणतात असा अर्थ आहे. इतर दोन पदे या दोन पदांच्या अनुक्रमे अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी सांगितली आहेत. 'बुद्ध आशय जाणतात' इत्यादी पदे ज्ञानकथेमध्ये वर्णिली आहेत. परंतु महानिद्देसामध्ये 'भगवान आशय जाणतात' असे आले आहे. तेथे 'बुद्धस्य भगवतो' असे आलेल्या ठिकाणी येथे काही ठिकाणी 'बुद्धस्य' असे आले आहे।

අන්තමසොති උපරිමන්තෙන. තිමිතිමිඞ්ගලන්ති එත්ථ තිමි නාම එකා මච්ඡජාති, තිමිං ගිලිතුං සමත්ථා තතො මහන්තසරීරා තිමිඞ්ගලා නාම එකා මච්ඡජාති, තිමිඞ්ගලම්පි ගිලිතුං සමත්ථා පඤ්චයොජනසතිකසරීරා තිමිතිමිඞ්ගලා නාම එකා මච්ඡජාති. ඉධ ජාතිග්ගහණෙන එකවචනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. ගරුළං වෙනතෙය්‍යන්ති එත්ථ ගරුළොති ජාතිවසෙන නාමං, වෙනතෙය්‍යොති ගොත්තවසෙන. පදෙසෙති එකදෙසෙ. සාරිපුත්තසමාති සබ්බබුද්ධානං ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරෙ ගහෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසසාවකා හි පඤ්ඤාය ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරෙන සමා නාම නත්ථි. යථාහ – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.188-189). අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං –

'अन्तमसो' म्हणजे वरच्या मर्यादेने. 'तिमीतिमिंगल' यामध्ये 'तिमी' नावाची एक माशाची जात आहे; तिमी माशाला गिळण्यास समर्थ आणि त्यापेक्षा मोठे शरीर असणारी 'तिमिंगल' नावाची एक माशाची जात आहे; आणि तिमिंगल माशालाही गिळण्यास समर्थ व पाचशे योजन मोठे शरीर असणारी 'तिमीतिमिंगल' नावाची एक माशाची जात आहे. येथे जातीचे ग्रहण केल्यामुळे एकवचन केले आहे, असे समजावे. 'गरुळं वेनतेय्यं' यामध्ये 'गरुळ' हे जातीच्या आधारे पडलेले नाव आहे, आणि 'वेनतेय्य' हे गोत्राच्या आधारे. 'पदेसे' म्हणजे एका भागात. 'सारिपुत्तसमा' म्हणजे सर्व बुद्धांच्या धम्मसेनापती स्थविरांना गृहीत धरून म्हटले आहे, असे समजावे. कारण इतर श्रावक प्रज्ञेच्या बाबतीत धम्मसेनापती स्थविरांच्या समान नाहीत. जसे म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, माझ्या महाप्रज्ञावान श्रावक भिक्खूंमध्ये हा सारिपुत्त सर्वश्रेष्ठ आहे.' आणि अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे -

‘‘ලොකනාථං ඨපෙත්වාන, යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පාණිනො;

පඤ්ඤාය සාරිපුත්තස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසි’’න්ති. (විසුද්ධි. 1.171);

"लोकनाथांना (बुद्धांना) वगळून, इतर जे कोणी प्राणी आहेत, ते सारिपुत्तांच्या प्रज्ञेच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेच्या बरोबरीचे देखील नाहीत."

ඵරිත්වාති බුද්ධඤාණං සබ්බදෙවමනුස්සානම්පි පඤ්ඤං පාපුණිත්වා ඨානතො තෙසං පඤ්ඤං ඵරිත්වා බ්‍යාපිත්වා තිට්ඨති. අතිඝංසිත්වාති බුද්ධඤාණං සබ්බදෙවමනුස්සානම්පි පඤ්ඤං අතික්කමිත්වා තෙසං අවිසයභූතම්පි සබ්බං නෙය්‍යං ඝංසිත්වා [Pg.258] භඤ්ජිත්වා තිට්ඨති. මහානිද්දෙසෙ පන (මහානි. 69) ‘‘අභිභවිත්වා’’ති පාඨො, මද්දිත්වාතිපි අත්ථො. යෙපි තෙතිආදීහි එවං ඵරිත්වා අතිඝංසිත්වා ඨානස්ස පච්චක්ඛකාරණං දස්සෙති. තත්ථ පණ්ඩිතාති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා. නිපුණාති සණ්හසුඛුමබුද්ධිනො සුඛුමෙ අත්ථන්තරෙ පටිවිජ්ඣනසමත්ථා. කතපරප්පවාදාති ඤාතපරප්පවාදා චෙව පරෙහි සද්ධිං කතවාදපරිචයා ච. වාලවෙධිරූපාති වාලවෙධිධනුග්ගහසදිසා. වොභින්දන්තා මඤ්ඤෙ චරන්ති පඤ්ඤාගතෙන දිට්ඨිගතානීති වාලවෙධී විය වාලං සුඛුමානිපි පරෙසං දිට්ඨිගමනානි අත්තනො පඤ්ඤාගමනෙන භින්දන්තා විය චරන්තීති අත්ථො. අථ වා ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්තිආදීසු (අ. නි. 9.11) විය පඤ්ඤා එව පඤ්ඤාගතානි, දිට්ඨියො එව දිට්ඨිගතානි.

‘फरित्वा’ (व्यापून) म्हणजे बुद्धज्ञान सर्व देव आणि मनुष्यांच्या प्रज्ञेला व्यापून किंवा प्राप्त करून राहते. ‘अतिघंसित्वा’ (अतिक्रमण करून) म्हणजे बुद्धज्ञान सर्व देव आणि मनुष्यांच्या प्रज्ञेचे अतिक्रमण करून, त्यांच्या कक्षेबाहेर असलेल्या सर्व ज्ञेय धर्मांना भेदून किंवा मर्दन करून राहते. महानिद्देसामध्ये मात्र ‘अभिभवित्वा’ (पराभूत करून) असा पाठ आहे, ज्याचा अर्थ ‘मर्दन करून’ असाही होतो. ‘येपि ते’ इत्यादी शब्दांद्वारे अशा प्रकारे व्यापून आणि अतिक्रमण करून राहण्याचे प्रत्यक्ष प्रमाण दाखवले आहे. तेथे ‘पंडिता’ म्हणजे प्रज्ञेने युक्त असलेले. ‘निपुणा’ म्हणजे सूक्ष्म व तीक्ष्ण बुद्धी असलेले, जे सूक्ष्म अर्थांचे आकलन करण्यास समर्थ असतात. ‘कतपरप्पवादा’ म्हणजे ज्यांनी इतरांचे वाद (परप्रवाद) जाणून घेतले आहेत आणि इतरांसोबत वादविवादाचा सराव केला आहे. ‘वालवेधिरूपा’ म्हणजे केसाचा वेध घेणाऱ्या (वालवेधी) धनुर्धरांसारखे. ‘वोभिन्दन्ता मञ्ञे चरन्ति पञ्ञागतेन दिट्ठिगतानीति’ याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे वालवेधी धनुर्धर केसाचा वेध घेतो, त्याचप्रमाणे ते आपल्या प्रज्ञा-ज्ञानाने इतरांच्या सूक्ष्म दृष्टींचे (मतांचे) खंडन करत फिरतात. किंवा ‘गूथगतं मुत्तगतं’ इत्यादी सूत्रांप्रमाणे प्रज्ञा म्हणजेच ‘प्रज्ञागत’ आणि दृष्टी म्हणजेच ‘दृष्टीगत’ होय।

පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වාති ද්විපදම්පි තිපදම්පි චතුප්පදම්පි පුච්ඡං රචයිත්වා. තෙසං පඤ්හානං අතිබහුකත්තා සබ්බසඞ්ගහත්ථං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං. ගූළ්හානි ච පටිච්ඡන්නානි අත්ථජාතානීති පාඨසෙසො. තෙසං තථා විනයං දිස්වා ‘‘අත්තනා අභිසඞ්ඛතපඤ්හං පුච්ඡතූ’’ති එවං භගවතා අධිප්පෙතත්තා පඤ්හං පුච්ඡන්ති. අඤ්ඤෙසං පන පුච්ඡාය ඔකාසමෙව අදත්වා භගවා උපසඞ්කමන්තානං ධම්මං දෙසෙති. යථාහ –

‘पञ्हं अभिसङ्खरित्वा’ (प्रश्न तयार करून) म्हणजे दोन पदांचे, तीन पदांचे किंवा चार पदांचे प्रश्न रचून. त्या प्रश्नांच्या अतिशय विपुलतेमुळे, सर्वांचा संग्रह करण्यासाठी हा शब्द दोनदा वापरला आहे. ‘गुप्त आणि झाकलेले अर्थ’ हा उर्वरित पाठ समजावा. त्यांचे अशा प्रकारे दमन (किंवा विनीत भाव) पाहून, ‘त्यांनी स्वतः तयार केलेले प्रश्न विचारावेत’ अशी भगवंतांची इच्छा असल्यामुळे ते प्रश्न विचारतात. परंतु इतरांना प्रश्न विचारण्याची संधी न देताच, भगवंत त्यांच्याकडे येणाऱ्यांना धम्म उपदेश करतात. जसे म्हटले आहे –

‘‘තෙ පඤ්හං අභිසඞ්ඛරොන්ති ‘ඉමං මයං පඤ්හං සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාම, සචෙ නො සමණො ගොතමො එවං පුට්ඨො එවං බ්‍යාකරිස්සති, එවමස්ස මයං වාදං ආරොපෙස්සාම. එවං චෙපි නො පුට්ඨො එවං බ්‍යාකරිස්සති, එවංපිස්ස මයං වාදං ආරොපෙස්සාමා’ති. තෙ යෙන සමණො ගොතමො, තෙනුපසඞ්කමන්ති, තෙ සමණො ගොතමො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙති සමාදපෙති සමුත්තෙජෙති සම්පහංසෙති. තෙ සමණෙන ගොතමෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතා සමාදපිතා සමුත්තෙජිතා සම්පහංසිතා න චෙව සමණං ගොතමං පඤ්හං පුච්ඡන්ති, කුතොස්ස වාදං ආරොපෙස්සන්ති? අඤ්ඤදත්ථු සමණස්සෙව ගොතමස්ස සාවකා සම්පජ්ජන්තී’’ති (ම. නි. 1.289).

‘ते प्रश्न तयार करतात की, “आम्ही श्रमण गोतमांकडे जाऊन हा प्रश्न विचारू. जर श्रमण गोतमांना असा प्रश्न विचारल्यावर त्यांनी असे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्यावर आक्षेप घेऊ. आणि जर त्यांनी तसे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्यावर तसा आक्षेप घेऊ.” ते जेथे श्रमण गोतम आहेत तेथे जातात. श्रमण गोतम त्यांना धम्मकथेने संदर्शित करतात (धम्माचे दर्शन घडवतात), समादपित करतात (धम्मात प्रवृत्त करतात), समुत्तेजित करतात (उत्साहित करतात) आणि संप्रहंसित करतात (आनंदित करतात). श्रमण गोतमांद्वारे धम्मकथेने संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहंसित झालेले ते श्रमण गोतमांना प्रश्न विचारतच नाहीत, मग त्यांच्यावर आक्षेप घेण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, ते श्रमण गोतमांचेच श्रावक बनतात.’

කස්මා පඤ්හං න පුච්ඡන්තීති චෙ? භගවා කිර පරිසමජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙන්තො පරිසාය අජ්ඣාසයං ඔලොකෙති. තතො පස්සති ‘‘ඉමෙ පණ්ඩිතා ගූළ්හං රහස්සං පඤ්හං ඔවට්ටිකසාරං කත්වා ආගතා’’ති. සො තෙහි අපුට්ඨොයෙව [Pg.259] ‘‘පඤ්හපුච්ඡාය එත්තකා දොසා, විස්සජ්ජනෙ එත්තකා, අත්ථෙ පදෙ අක්ඛරෙ එත්තකාති ඉමෙ පඤ්හෙ පුච්ඡන්තො එවං පුච්ඡෙය්‍ය, විස්සජ්ජෙන්තො එවං විස්සජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉති ඔවට්ටිකසාරං කත්වා ආනීතෙ පඤ්හෙ ධම්මකථාය අන්තරෙ පක්ඛිපිත්වා විදංසෙති. තෙ පණ්ඩිතා ‘‘සෙය්‍යා වත නො, යෙ මයං ඉමෙ පඤ්හෙ න පුච්ඡිම්හ. සචෙපි මයං පුච්ඡෙය්‍යාම, අප්පතිට්ඨිතෙ නො කත්වා සමණො ගොතමො ඛිපෙය්‍යා’’ති අත්තමනා භවන්ති. අපිච බුද්ධා නාම ධම්මං දෙසෙන්තා පරිසං මෙත්තාය ඵරන්ති. මෙත්තාය ච ඵරණෙන දසබලෙසු මහාජනස්ස චිත්තං පසීදති. බුද්ධා නාම රූපග්ගප්පත්තා හොන්ති දස්සනසම්පන්නා මධුරස්සරා මුදුජිව්හා සුඵුසිතදන්තාවරණා අමතෙන හදයං සිඤ්චන්තා විය ධම්මං කථෙන්ති. තත්‍ර නෙසං මෙත්තාඵරණෙන පසන්නචිත්තානං එවං හොති – එවරූපං අද්වෙජ්ඣකථං අමොඝකථං නිය්‍යානිකකථං කථෙන්තෙන භගවතා සද්ධිං න සක්ඛිස්සාම පච්චනීකග්ගාහං ගණ්හිතුන්ති අත්තනො පසන්නභාවෙනෙව පඤ්හං න පුච්ඡන්තීති.

ते प्रश्न का विचारत नाहीत? भगवंत परिषदेच्या मध्यभागी धम्म उपदेश करताना परिषदेचा आशय (अभिप्राय) पाहतात. त्यानंतर ते पाहतात की, ‘हे पंडित गुप्त व रहस्यमय प्रश्न आपल्या कमरेच्या पाकिटातील मौल्यवान वस्तूंसारखे लपवून घेऊन आले आहेत.’ त्यांनी न विचारताच भगवंत पाहतात की, ‘प्रश्न विचारण्यात एवढे दोष आहेत, उत्तर देण्यात एवढे दोष आहेत, अर्थ, पद आणि अक्षरांमध्ये एवढे दोष आहेत. हा प्रश्न विचारणाऱ्याने असा विचारला पाहिजे आणि उत्तर देणाऱ्याने असे उत्तर दिले पाहिजे.’ अशा प्रकारे ते कमरेच्या पाकिटातील मौल्यवान वस्तूंसारखे आणलेले प्रश्न धम्मकथेच्या दरम्यान समाविष्ट करून स्पष्ट करतात. ते पंडित विचार करतात, ‘खरोखरच आमचे कल्याण झाले की आम्ही हे प्रश्न विचारले नाहीत. जर आम्ही विचारले असते, तर श्रमण गोतमांनी आम्हाला निरुत्तर करून फेकून दिले असते (पराभूत केले असते).’ असे म्हणून ते संतुष्ट होतात. शिवाय, बुद्ध जेव्हा धम्म उपदेश करतात, तेव्हा ते परिषदेला मैत्रीने व्यापून टाकतात. मैत्रीच्या या व्याप्तीमुळे दशबलांच्या (बुद्धांच्या) प्रति महाजनांचे चित्त प्रसन्न होते. बुद्ध हे रूपसंपन्न, दर्शनसंपन्न, मधुर स्वराचे, मृदू जिव्हेचे आणि सुंदर दंतपंक्ती असलेले असतात. ते जणू अमृताने हृदय सिंचन करत असल्यासारखा धम्म उपदेश करतात. तेथे, त्यांच्या मैत्रीच्या व्याप्तीमुळे प्रसन्न चित्त झालेल्या त्या महाजनांना असे वाटते की – ‘अशा प्रकारची संशयरहित, अमोघ आणि नैर्याणिक (मुक्ती देणारी) कथा सांगणाऱ्या भगवंतांशी आम्ही विरोध करू शकणार नाही.’ अशा प्रकारे स्वतःच्या प्रसन्नतेमुळेच ते प्रश्न विचारत नाहीत.

කථිතා විසජ්ජිතා චාති එවං තුම්හෙ පුච්ඡථාති පුච්ඡිතපඤ්හානං උච්චාරණෙන තෙ පඤ්හා භගවතා කථිතා එව හොන්ති. යථා ච තෙ විසජ්ජෙතබ්බා, තථා විසජ්ජිතා එව හොන්ති. නිද්දිට්ඨකාරණාති ඉමිනා කාරණෙන ඉමිනා හෙතුනා එවං හොතීති එවං සහෙතුකං කත්වා විසජ්ජනෙන භගවතා නිද්දිට්ඨකාරණා එව හොන්ති තෙ පඤ්හා. උපක්ඛිත්තකා ච තෙ භගවතො සම්පජ්ජන්තීති තෙ ඛත්තියපණ්ඩිතාදයො භගවතො පඤ්හවිසජ්ජනෙනෙව භගවතො සමීපෙ ඛිත්තකා පාදඛිත්තකා සම්පජ්ජන්ති, සාවකා වා සම්පජ්ජන්ති උපාසකා වාති අත්ථො, සාවකසම්පත්තිං වා පාපුණන්ති උපාසකසම්පත්තිං වාති වුත්තං හොති. අථාති අනන්තරත්ථෙ, තෙසං උපක්ඛිත්තකසම්පත්තිසමනන්තරමෙවාති අත්ථො. තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ, තස්මිං අධිකාරෙ වා. අතිරොචතීති අතිවිය ජොතෙති පකාසති. යදිදං පඤ්ඤායාති යායං භගවතො පඤ්ඤා, තාය පඤ්ඤාය භගවාව අතිරොචතීති අත්ථො. ඉතිසද්දො කාරණත්ථෙ, ඉමිනා කාරණෙන අග්ගො අසාමන්තපඤ්ඤොති අත්ථො.

‘कथित आणि विसर्जित’ म्हणजे ‘तुम्ही असे विचारा’ असे म्हणून विचारलेल्या प्रश्नांच्या उच्चारणाने ते प्रश्न भगवंतांद्वारे कथितच (सांगितलेलेच) असतात. आणि ज्या प्रकारे त्यांचे निरसन करायचे असते, त्या प्रकारे ते विसर्जित (निरसित) केलेलेच असतात. ‘निर्दिष्टकारणा’ म्हणजे ‘या कारणाने, या हेतूने असे होते’ अशा प्रकारे सहेतुक निरसन केल्यामुळे भगवंतांद्वारे ते प्रश्न स्पष्ट कारणांसह सोडवलेलेच असतात. ‘ते भगवंतांच्या चरणी समर्पित होतात’ म्हणजे ते क्षत्रिय पंडित इत्यादी भगवंतांच्या प्रश्न-निरसनामुळेच भगवंतांच्या समीप येतात, त्यांच्या चरणी लीन होतात, त्यांचे श्रावक किंवा उपासक बनतात असा अर्थ आहे; म्हणजेच ते श्रावक-संपत्ती किंवा उपासक-संपत्ती प्राप्त करतात, असे म्हटले आहे. ‘अथ’ हा शब्द आनंतर्य (लगेचच घडणाऱ्या गोष्टीच्या) अर्थात आहे; म्हणजे त्यांच्या समर्पित होण्याच्या लगेचच नंतर असा अर्थ आहे. ‘तेथे’ म्हणजे त्या ठिकाणी किंवा त्या विषयात. ‘अतिरोचती’ म्हणजे अत्यंत प्रकाशित होणे किंवा शोभून दिसणे. ‘जी ही भगवंतांची प्रज्ञा आहे’ – त्या प्रज्ञेमुळे भगवंतच अत्यंत शोभून दिसतात, असा अर्थ आहे. ‘इति’ हा शब्द कारणाच्या अर्थात आहे; या कारणाने ‘असामंतप्रज्ञ’ (ज्यांच्या प्रज्ञेला मर्यादा नाही असे बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत, असा अर्थ आहे।

6. රාගං අභිභුය්‍යතීති භූරිපඤ්ඤාති සා සා මග්ගපඤ්ඤා අත්තනා වජ්ඣං රාගං අභිභුය්‍යති අභිභවති මද්දතීති භූරිපඤ්ඤා. භූරීති හි ඵුටට්ඨො විසදත්ථො[Pg.260]. යා ච ඵුටා, සා පටිපක්ඛං අභිභවති න අඵුටා, තස්මා භූරිපඤ්ඤාය අභිභවනත්ථො වුත්තො. අභිභවිතාති සා සා ඵලපඤ්ඤා තං තං රාගං අභිභවිතවතී මද්දිතවතීති භූරිපඤ්ඤා. අභිභවතාති වා පාඨො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. රාගාදීසු පන රජ්ජනලක්ඛණො රාගො. දුස්සනලක්ඛණො දොසො. මුය්හනලක්ඛණො මොහො. කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො. උපනන්ධනලක්ඛණො උපනාහො. පුබ්බකාලං කොධො, අපරකාලං උපනාහො. පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො. යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො. පරසම්පත්තිඛීයනලක්ඛණා ඉස්සා. අත්තනො සම්පත්තිනිගූහණලක්ඛණං මච්ඡරියං. අත්තනා කතපාපපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා. අත්තනො අවිජ්ජමානගුණප්පකාසනලක්ඛණං සාඨෙය්‍යං. චිත්තස්ස උද්ධුමාතභාවලක්ඛණො ථම්භො. කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො. උන්නතිලක්ඛණො මානො. අබ්භුන්නතිලක්ඛණො අතිමානො. මත්තභාවලක්ඛණො මදො. පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොසග්ගලක්ඛණො පමාදො.

६. भूरिप्रज्ञा म्हणजे जी रागाचा पराभव करते. ती ती मार्गप्रज्ञा (मग्गपञ्ञा) स्वतःद्वारे वध करण्यायोग्य रागाचा पराभव करते, दमन करते, चिरडते म्हणून तिला 'भूरिप्रज्ञा' म्हणतात. 'भूरि' म्हणजे विस्तृत किंवा स्पष्ट अर्थ होय. जी प्रज्ञा विस्तृत असते, ती प्रतिपक्षाचा (विरोधी क्लेशांचा) पराभव करते, जी विस्तृत नसते ती नाही; म्हणून भूरिप्रज्ञेचा अर्थ 'पराभव करणे' असा सांगितला आहे. 'अभिभवितार' (पराभव करणारी) म्हणजे ती ती फलप्रज्ञा (फलपञ्ञा) ज्या त्या रागाचा पराभव करणारी, दमन करणारी आहे म्हणून 'भूरिप्रज्ञा' होय. किंवा 'अभिभवता' असाही पाठ आहे. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. रागादी क्लेशांमध्ये - आसक्त होण्याचे लक्षण असलेला तो 'राग' होय. द्वेष करण्याचे (दूषित करण्याचे) लक्षण असलेला तो 'द्वेष' होय. मोहित होण्याचे (भ्रमित होण्याचे) लक्षण असलेला तो 'मोह' होय. क्रुद्ध होण्याचे लक्षण असलेला तो 'क्रोध' होय. वैर बांधण्याचे लक्षण असलेला तो 'उपनाह' (वैरभाव) होय. सुरुवातीच्या काळातील राग म्हणजे क्रोध, आणि नंतरच्या काळातील तो उपनाह होय. दुसऱ्यांच्या गुणांचे माखण (गुण नाकारणे) हे लक्षण असलेला तो 'मक्ख' (कृतघ्नता) होय. बरोबरी करण्याचा प्रयत्न करणे हे लक्षण असलेला तो 'पळास' (चढाओढ) होय. दुसऱ्यांच्या संपत्तीचा हेवा करणे हे लक्षण असलेली ती 'ईर्ष्या' होय. स्वतःची संपत्ती लपवून ठेवण्याचे लक्षण असलेले ते 'मच्छरिय' (कृपणता) होय. स्वतः केलेल्या पापाला लपवण्याचे लक्षण असलेली ती 'माया' (कपट) होय. स्वतःमध्ये नसलेले गुण प्रकट करण्याचे लक्षण असलेले ते 'साठेय्य' (धूर्तपणा) होय. चित्ताचा ताठरपणा हे लक्षण असलेला तो 'थंभ' (ताठरता) होय. अधिक करण्याची प्रवृत्ती (अतिरेक) हे लक्षण असलेला तो 'सारंभ' होय. उन्नत होण्याचे (स्वतःला श्रेष्ठ मानण्याचे) लक्षण असलेला तो 'मान' (अहंकार) होय. अत्यंत उन्नत होण्याचे लक्षण असलेला तो 'अतिमान' होय. मत्त होण्याचे लक्षण असलेला तो 'मद' होय. पाच कामगुणांमध्ये चित्त सोडून देणे (दुर्लक्ष करणे) हे लक्षण असलेला तो 'प्रमाद' होय.

රාගො අරි, තං අරිං මද්දනිපඤ්ඤාතිආදීහි කිං වුත්තං හොති? රාගාදිකො කිලෙසො චිත්තසන්තානෙ භූතො අරීති භූ-අරි, පදසන්ධිවසෙන අ-කාර ලොපං කත්වා භූරීති වුත්තො. තස්ස භූරිස්ස මද්දනී පඤ්ඤා භූරිමද්දනිපඤ්ඤාති වත්තබ්බෙ මද්දනි සද්ද ලොපං කත්වා ‘‘භූරිපඤ්ඤා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තං අරිං මද්දනීති ච තෙසං අරීනං මද්දනීති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. පථවීසමායාති විත්ථතවිපුලට්ඨෙනෙව පථවීසමාය. විත්ථතායාති පජානිතබ්බෙ විසයෙ පත්ථටාය, න එකදෙසෙ වත්තමානාය. විපුලායාති ඔළාරිකභූතාය. මහානිද්දෙසෙ පන ‘‘විපුලාය විත්ථතායා’’ති (මහානි. 27) ආගතං. සමන්නාගතොති පුග්ගලො. ඉතිසද්දො කාරණත්ථෙ, ඉමිනා කාරණෙන පුග්ගලස්ස භූරිපඤ්ඤාය සමන්නාගතත්තා තස්ස පඤ්ඤා භූරිපඤ්ඤා නාමාති භූතෙ අත්ථෙ රමතීති අත්ථො. භූරිපඤ්ඤස්ස පඤ්ඤා භූරිපඤ්ඤපඤ්ඤාති වත්තබ්බෙ එකස්ස පඤ්ඤාසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘භූරිපඤ්ඤා’’ති වුත්තං. භූරිසමා පඤ්ඤාති වා භූරිපඤ්ඤා. අපිචාති අඤ්ඤපරියායදස්සනත්ථං වුත්තං. පඤ්ඤායමෙතන්ති පඤ්ඤාය එතං. අධිවචනන්ති අධිකවචනං. භූරීති භූතෙ අත්ථෙ රමතීති භූරි. මෙධාති අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා [Pg.261] මෙධා. පරිණායිකාති යස්සුප්පජ්ජති, තං සත්තං හිතපටිපත්තියං සම්පයුත්තධම්මෙ ච යාථාවලක්ඛණපටිවෙධෙ ච පරිනෙතීති පරිණායිකා. ඉමෙහෙව අඤ්ඤානිපි පඤ්ඤාපරියායවචනානි වුත්තානි හොන්ති.

राग हा शत्रू आहे, त्या शत्रूचे दमन करणारी प्रज्ञा इत्यादींद्वारे काय सांगितले आहे? रागादी क्लेश हे चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न झालेले शत्रू (अरि) आहेत, म्हणून 'भू-अरि'. पदसंधीमुळे 'अ' काराचा लोप करून 'भूरि' असे म्हटले आहे. त्या 'भूरि' (शत्रू) चे दमन करणारी प्रज्ञा म्हणजे 'भूरिमद्दनीप्रज्ञा' असे म्हणण्याऐवजी 'मद्दनी' शब्दाचा लोप करून 'भूरिप्रज्ञा' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'त्या शत्रूचे दमन करणारी' आणि 'त्या शत्रूंचे दमन करणारी' असा पदच्छेद करावा. 'पृथ्वीसमा' म्हणजे विस्तृत व विशाल अर्थाने पृथ्वीसारखी असणारी. 'विस्तृत' म्हणजे जाणण्यायोग्य विषयांमध्ये पसरलेली, केवळ एका भागात राहणारी नव्हे. 'विपुल' म्हणजे विशाल झालेली. महानिद्देसामध्ये मात्र 'विपुलाय वित्थताय' (विपुल आणि विस्तृत) असे आले आहे. 'समन्नागतो' म्हणजे तो पुद्गल (व्यक्ती). 'इति' हा शब्द कारणाचे दर्शक आहे. या कारणाने, पुद्गल भूरिप्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे त्याची प्रज्ञा 'भूरिप्रज्ञा' नावाचे सत्य अर्थामध्ये रममाण होते, असा अर्थ आहे. 'भूरिप्रज्ञ' व्यक्तीची प्रज्ञा म्हणजे 'भूरिप्रज्ञाप्रज्ञा' असे म्हणण्याऐवजी एका 'प्रज्ञा' शब्दाचा लोप करून 'भूरिप्रज्ञा' असे म्हटले आहे. किंवा पृथ्वीसारखी असणारी प्रज्ञा म्हणजे 'भूरिप्रज्ञा'. 'अपि च' हे दुसऱ्या पर्यायाचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. 'प्रज्ञायमेतं' म्हणजे 'प्रज्ञाय एतं' (प्रज्ञेचे हे). 'अधिवचन' म्हणजे अधिक (विशेष) संज्ञा. 'भूरि' म्हणजे जे सत्य अर्थामध्ये रमते ते 'भूरि'. 'मेधा' म्हणजे जशी वीज पर्वताचा नाश करते, तशी क्लेशांचा नाश करते म्हणून 'मेधा'; किंवा शीघ्र ग्रहण व धारण करण्याच्या अर्थाने 'मेधा'. 'परिणायिका' म्हणजे ज्याच्यामध्ये ती उत्पन्न होते, त्या प्राण्याला हिताच्या आचरणात, संप्रयुक्त धर्मांमध्ये आणि यथार्थ लक्षणांच्या भेदनात घेऊन जाते म्हणून 'परिणायिका'. या शब्दांद्वारे प्रज्ञेचे इतरही पर्यायवाची शब्द सांगितले आहेत.

පඤ්ඤාබාහුල්ලන්ති පඤ්ඤා බහුලා අස්සාති පඤ්ඤාබහුලො, තස්ස භාවො පඤ්ඤාබාහුල්ලං. තඤ්ච බහුලං පවත්තමානා පඤ්ඤා එව. ඉධෙකච්චොතිආදීසු පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො වා අරියො වා. පඤ්ඤා ගරුකා අස්සාති පඤ්ඤාගරුකො. පඤ්ඤා චරිතං පවත්තං අස්සාති පඤ්ඤාචරිතො. පඤ්ඤා ආසයො අස්සාති පඤ්ඤාසයො. පඤ්ඤාය අධිමුත්තොති පඤ්ඤාධිමුත්තො. පඤ්ඤා එව ධජභූතා අස්සාති පඤ්ඤාධජො. පඤ්ඤා එව කෙතුභූතා අස්සාති පඤ්ඤාකෙතු. පඤ්ඤා එව අධිපති පඤ්ඤාධිපති, පඤ්ඤාධිපතිතො ආගතත්තා පඤ්ඤාධිපතෙය්‍යො. ධම්මසභාවවිචිනනං බහුලමස්සාති විචයබහුලො. නානප්පකාරෙන ධම්මසභාවවිචිනනං බහුලමස්සාති පවිචයබහුලො. පඤ්ඤාය ඔගාහෙත්වා තස්ස තස්ස ධම්මස්ස ඛායනං පාකටකරණං ඔක්ඛායනං, ඔක්ඛායනං බහුලමස්සාති ඔක්ඛායනබහුලො. පඤ්ඤාය තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සම්මා පෙක්ඛණා සම්පෙක්ඛා, සම්පෙක්ඛාය අයනං පවත්තනං සම්පෙක්ඛායනං, සම්පෙක්ඛායනං ධම්මො පකති අස්සාති සම්පෙක්ඛායනධම්මො. තං තං ධම්මං විභූතං පාකටං කත්වා විහරතීති විභූතවිහාරී, විභූතො විහාරො වා අස්ස අත්ථීති විභූතවිහාරී. සා පඤ්ඤා චරිතං, ගරුකා, බහුලා අස්සාති තච්චරිතො තග්ගරුකො තබ්බහුලො. තස්සං පඤ්ඤායං නින්නො, පොණො, පබ්භාරො, අධිමුත්තොති තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො. සා පඤ්ඤා අධිපති තදධිපති, තතො ආගතො තදධිපතෙය්‍යො. ‘‘පඤ්ඤාගරුකො’’තිආදීනි ‘‘කාමං සෙවන්තංයෙව ජානාති අයං පුග්ගලො කාමගරුකො’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.113) විය පුරිමජාතිතො පභුති වුත්තානි. ‘‘තච්චරිතො’’තිආදීනි ඉමිස්සා ජාතියා වුත්තානි.

प्रज्ञाबाहुल्य म्हणजे ज्याची प्रज्ञा विपुल आहे तो 'प्रज्ञाबहुल', आणि त्याचा भाव म्हणजे 'प्रज्ञाबाहुल्य'. आणि ते बाहुल्य म्हणजे प्रवृत्त होणारी प्रज्ञाच होय. 'इधेकच्चो' (येथे कोणी एक) इत्यादींमध्ये कल्याणकारी पृथग्जन किंवा आर्य पुद्गल अभिप्रेत आहे. ज्याच्यासाठी प्रज्ञा आदरणीय आहे तो 'प्रज्ञागरुक'. ज्याचे आचरण प्रज्ञेनुसार चालते तो 'प्रज्ञाचरित'. ज्याचा आश्रय प्रज्ञा आहे तो 'प्रज्ञाशय'. प्रज्ञेमध्ये जो अधिमुक्त आहे तो 'प्रज्ञाधिमुक्त'. प्रज्ञाच ज्याची ध्वजा आहे तो 'प्रज्ञाध्वज'. प्रज्ञाच ज्याचा केतू (शिखर) आहे तो 'प्रज्ञाकेतू'. प्रज्ञाच जिचा अधिपती आहे ती 'प्रज्ञाधिपती', आणि प्रज्ञाधिपतीच्या प्रभावाने (निर्वाणाकडे) आल्यामुळे तो 'प्रज्ञाधिपतेय्य'. धर्मांच्या स्वभावाचे चिंतन ज्याच्याकडे विपुल आहे तो 'विचयबहुल'. विविध प्रकारे धर्मांच्या स्वभावाचे चिंतन ज्याच्याकडे विपुल आहे तो 'प्रविचयबहुल'. प्रज्ञेने प्रवेश करून त्या त्या धर्माला स्पष्ट करणे म्हणजे 'ओक्खायन' (स्पष्टीकरण), आणि हे स्पष्टीकरण ज्याच्याकडे विपुल आहे तो 'ओक्खायनबहुल'. प्रज्ञेने त्या त्या धर्माचे सम्यक दर्शन घेणे म्हणजे 'संपेक्खा' (सम्यक प्रेक्षण), आणि संपेक्खेचे प्रवृत्त होणे म्हणजे 'संपेक्खायन', आणि संपेक्खायन हाच ज्याचा स्वभाव आहे तो 'संपेक्खायनधर्मी'. त्या त्या धर्माला स्पष्ट व प्रकट करून जो विहरतो तो 'विभूतविहारी', किंवा ज्याचा विहार स्पष्ट आहे तो 'विभूतविहारी'. ती प्रज्ञा ज्याचे आचरण, आदरणीय आणि विपुल आहे तो 'तच्चरित', 'तद्गरुक', 'तद्बहुल'. त्या प्रज्ञेकडे जो कललेला (निन्न), झुकलेला (पोण), प्रवृत्त (पब्भार) आणि अधिमुक्त आहे तो 'तन्निन्न', 'तप्पोण', 'तप्पब्भार', 'तदधिमुक्त'. ती प्रज्ञा अधिपती आहे म्हणून 'तदधिपती', आणि त्याद्वारे आल्यामुळे 'तदधिपतेय्य'. 'प्रज्ञागरुक' इत्यादी शब्द, 'हा पुद्गल केवळ कामाचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतो, तो कामगरुक आहे' इत्यादींप्रमाणे पूर्वजन्मापासूनचे प्रवृत्त झालेले सांगितले आहेत. 'तच्चरित' इत्यादी शब्द या जन्माच्या संदर्भात सांगितले आहेत.

සීඝපඤ්ඤා ච ලහුපඤ්ඤා ච හාසපඤ්ඤා ච ජවනපඤ්ඤා ච ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා. ඛිප්පට්ඨෙන සීඝපඤ්ඤා. ලහුකට්ඨෙන ලහුපඤ්ඤා. හාසබහුලට්ඨෙන හාසපඤ්ඤා. විපස්සනූපගසඞ්ඛාරෙසු ච විසඞ්ඛාරෙ ච ජවනට්ඨෙන ජවනපඤ්ඤා. සීඝං සීඝන්ති බහුන්නං සීලාදීනං සඞ්ගහත්ථං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං. සීලානීති චාරිත්තවාරිත්තවසෙන පඤ්ඤත්තානි පාතිමොක්ඛසංවරසීලානි. ඉන්ද්‍රියසංවරන්ති [Pg.262] චක්ඛාදීනං ඡන්නං ඉන්ද්‍රියානං රාගපටිඝප්පවෙසං අකත්වා සතිකවාටෙන වාරණං ථකනං. භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතන්ති පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගවසෙන භොජනෙ පමාණඤ්ඤුභාවං. ජාගරියානුයොගන්ති දිවසස්ස තීසු කොට්ඨාසෙසු, රත්තියා පඨමපච්ඡිමකොට්ඨාසෙසු ච ජාගරති න නිද්දායති, සමණධම්මමෙව ච කරොතීති ජාගරො, ජාගරස්ස භාවො, කම්මං වා ජාගරියං, ජාගරියස්ස අනුයොගො ජාගරියානුයොගො. තං ජාගරියානුයොගං. සීලක්ඛන්ධන්ති සෙක්ඛං අසෙක්ඛං වා සීලක්ඛන්ධං. එවමිතරෙපි ඛන්ධා වෙදිතබ්බා. පඤ්ඤාක්ඛන්ධන්ති මග්ගපඤ්ඤඤ්ච සෙක්ඛාසෙක්ඛානං ලොකියපඤ්ඤඤ්ච. විමුත්තික්ඛන්ධන්ති ඵලවිමුත්තිං. විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණං.

शीघ्रप्रज्ञा, लघुप्रज्ञा, हासप्रज्ञा आणि जवनप्रज्ञा या लौकिक व लोकोत्तर मिश्रित आहेत. शीघ्रतेच्या अर्थाने (लवकर जाणण्याच्या अर्थाने) 'शीघ्रप्रज्ञा' होय. हलकेपणाच्या अर्थाने (अडथळा नसण्याच्या अर्थाने) 'लघुप्रज्ञा' होय. हास्य किंवा प्रसन्नतेच्या विपुलतेच्या अर्थाने 'हासप्रज्ञा' होय. विपश्यनेला उपयुक्त अशा संस्कारांमध्ये आणि विसंस्कारात (निर्वाणात) वेगाने गमन करण्याच्या (जाणण्याच्या) अर्थाने 'जवनप्रज्ञा' होय. 'शीघ्रं शीघ्रं' (लवकर लवकर) हे अनेक शील इत्यादींचा संग्रह करण्यासाठी दोनदा म्हटले आहे. 'शील' म्हणजे चारित्र आणि वारित्र (करण्यायोग्य आणि न करण्यायोग्य) च्या नियमांनुसार प्रज्ञप्त केलेले प्रातिमोक्षसंवर शील होय. 'इंद्रियसंवर' म्हणजे चक्षु इत्यादी सहा इंद्रियांमध्ये राग आणि प्रतिघाचा प्रवेश न होऊ देता स्मृतीरूपी कवाडाने (दाराने) अडवणे किंवा बंद करणे होय. 'भोजनात मात्राज्ञता' म्हणजे प्रत्यवेक्षण करून (विचारपूर्वक) उपभोग घेण्याच्या पद्धतीने भोजनात प्रमाणाची (मर्यादेची) जाणीव असणे होय. 'जागरियानुयोग' (जागृततेचा अभ्यास) म्हणजे दिवसाच्या तीन भागांत आणि रात्रीच्या पहिल्या व शेवटच्या भागात जागृत राहणे, न झोपणे आणि श्रमणधर्माचेच आचरण करणे होय; म्हणून तो 'जागर' (जागृत) होय. जागृत व्यक्तीचा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'जागरिय' (जागृतता) होय. त्या जागृततेचा अनुयोग (सतत अभ्यास) म्हणजे 'जागरियानुयोग' होय. त्या जागरियानुयोगाला. 'शीलस्कंध' म्हणजे शैक्ष किंवा अशैक्ष शीलस्कंध होय. याचप्रमाणे इतर स्कंधही जाणावेत. 'प्रज्ञास्कंध' म्हणजे मार्गप्रज्ञा आणि शैक्ष व अशैक्षांची लौकिक प्रज्ञा होय. 'विमुक्तिस्कंध' म्हणजे फलविमुक्ती होय. 'विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंध' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय.

හාසබහුලොති මූලපදං. වෙදබහුලොති තස්සා එව පීතියා සම්පයුත්තසොමනස්සවෙදනාවසෙන නිද්දෙසපදං. තුට්ඨිබහුලොති නාතිබලවපීතියා තුට්ඨාකාරවසෙන. පාමොජ්ජබහුලොති බලවපීතියා පමුදිතභාවවසෙන.

'हासबहुलो' हे मूळ पद आहे. 'वेदबहुलो' हे त्याच प्रीतीने युक्त असलेल्या सौमनस्य वेदनेच्या स्वरूपातील निर्देशपद (स्पष्टीकरण देणारे पद) आहे. 'तुट्ठिबहुलो' हे फार तीव्र नसलेल्या प्रीतीच्या संतोषाच्या आकाराने (स्वरूपाने) स्पष्ट करणारे पद आहे. 'पामोज्जबहुलो' हे तीव्र प्रीतीच्या प्रमुदित भावाच्या स्वरूपातील निर्देशपद आहे.

7. යං කිඤ්චි රූපන්තිආදි සම්මසනඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තත්ථං. තුලයිත්වාති කලාපසම්මසනවසෙන තුලෙත්වා. තීරයිත්වාති උදයබ්බයානුපස්සනාවසෙන තීරයිත්වා. විභාවයිත්වාති භඞ්ගානුපස්සනාදිවසෙන පාකටං කත්වා. විභූතං කත්වාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානුලොමවසෙන ඵුටං කත්වා. තික්ඛපඤ්ඤා ලොකුත්තරා එව. උප්පන්නන්ති සමථවිපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භනතදඞ්ගවසෙන පහීනම්පි අරියමග්ගෙන අසමූහතත්තා උප්පත්තිධම්මතං අනතීතතාය අසමූහතුප්පන්නන්ති වුච්චති, තං ඉධ අධිප්පෙතං. නාධිවාසෙතීති සන්තානං ආරොපෙත්වා න වාසෙති. පජහතීති සමුච්ඡෙදවසෙන පජහති. විනොදෙතීති ඛිපති. බ්‍යන්තීකරොතීති විගතන්තං කරොති. අනභාවං ගමෙතීති අනු අභාවං ගමෙති, විපස්සනානුක්කමෙන අරියමග්ගං පත්වා සමුච්ඡෙදවසෙනෙව අභාවං ගමයතීති අත්ථො. එත්ථ ච කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො. ‘‘ඉමෙ සත්තා මරන්තූ’’ති පරෙසං මරණපටිසංයුත්තො විතක්කො බ්‍යාපාදවිතක්කො. ‘‘ඉමෙ සත්තා විහිංසීයන්තූ’’ති පරෙසං විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො විහිංසාවිතක්කො. පාපකෙති ලාමකෙ. අකුසලෙ ධම්මෙති අකොසල්ලසම්භූතෙ ධම්මෙ.

७. 'यं किञ्चि रूपं' (जे काही रूप आहे) इत्यादींचे वर्णन संमसनज्ञान निर्देशात (समसनज्ञाननिद्देसे) सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहे. 'तुलयित्वा' म्हणजे कलापसंमसन (समूहाचे परीक्षण) करण्याच्या पद्धतीने तुलना करून. 'तीरयित्वा' म्हणजे उदयव्ययानुपश्यनेच्या (उत्पत्ती आणि विनाश पाहण्याच्या) पद्धतीने निर्णय करून. 'विभावयित्वा' म्हणजे भंगानुपश्यना इत्यादींच्या द्वारे स्पष्ट करून. 'विभूतं कत्वा' म्हणजे संस्कारोपेक्षा आणि अनुलोम ज्ञानाच्या द्वारे स्पष्ट (अनुभूत) करून. 'तीक्ष्णप्रज्ञा' ही केवळ लोकोत्तरच असते. 'उत्पन्नं' (उत्पन्न झालेले) म्हणजे शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे, विष्कंभन आणि तदंग प्रहाणाच्या द्वारे नष्ट केलेले असले तरी, आर्यमार्गाने समूळ नष्ट न केल्यामुळे पुन्हा उत्पन्न होण्याचा स्वभाव न ओलांडल्याने त्याला 'असमूहत-उत्पन्न' (पूर्णपणे नष्ट न झालेले पण उत्पन्न होणारे) म्हटले जाते; ते येथे अभिप्रेत आहे. 'नाधिवासेति' म्हणजे चित्तसंततीत स्थान देऊन राहू देत नाही. 'पजहति' म्हणजे समुच्छेद प्रहाणाने त्याग करतो. 'विनोदेति' म्हणजे फेकून देतो (नष्ट करतो). 'ब्यन्तीकरोति' म्हणजे अंत करतो (नाहीसे करतो). 'अनभावं गमेति' म्हणजे मागाहून अभावाला प्राप्त करून देतो; विपश्यनेच्या क्रमाने आर्यमार्गाला प्राप्त करून केवळ समुच्छेदाच्या द्वारेच अभावाला प्राप्त करून देतो, असा अर्थ आहे. येथे 'कामप्रतिसंयुक्त वितर्क' म्हणजे 'कामवितर्क' होय. 'हे प्राणी मरोत' असा इतरांच्या मरणाशी संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे 'व्यापादवितर्क' होय. 'हे प्राणी पीडित होवोत' असा इतरांच्या पीडेशी (हिंसेशी) संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे 'विहिंसावितर्क' होय. 'पापके' म्हणजे हीन (वाईट). 'अकुसले धम्मे' म्हणजे अकुशलतेमुळे (मोहामुळे) उत्पन्न झालेले धर्म होय.

නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති නිබ්බිදාබහුලස්ස පුග්ගලස්ස උප්පන්නමග්ගපඤ්ඤා එව. උබ්බෙගබහුලොති ඤාණභයවසෙන භයබහුලො. උත්තාසබහුලොති බලවභයබහුලො[Pg.263]. ඉදං පුරිමස්සෙව අත්ථවිවරණං. උක්කණ්ඨනබහුලොති සඞ්ඛාරතො උද්ධං විසඞ්ඛාරාභිමුඛතාය උක්කණ්ඨනබහුලො. අනභිරතිබහුලොති උක්කණ්ඨනවසෙනෙව අභිරතිඅභාවං දීපෙති. ඉදානිපි තමත්ථං ද්වීහි වචනෙහි විවරති. තත්ථ බහිමුඛොති සඞ්ඛාරතො බහිභූතනිබ්බානාභිමුඛො. න රමතීති නාභිරමති. අනිබ්බිද්ධපුබ්බන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අන්තං පාපෙත්වා අනිබ්බිද්ධපුබ්බං. අප්පදාලිතපුබ්බන්ති තස්සෙව අත්ථවචනං, අන්තකරණෙනෙව අපදාලිතපුබ්බන්ති අත්ථො. ලොභක්ඛන්ධන්ති ලොභරාසිං, ලොභකොට්ඨාසං වා. ඉමාහි සොළසහි පඤ්ඤාහි සමන්නාගතොති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන අරහායෙව වුත්තො. උපරි ‘‘එකො සෙක්ඛපටිසම්භිදප්පත්තො’’ති (පටි. ම. 3.8) වුත්තත්තා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනොපි ලබ්භන්තියෙව.

'निर्वेधिकप्रज्ञा' म्हणजे निर्वेदाची (वैराग्याची) बहुलता असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) उत्पन्न झालेली मार्गप्रज्ञाच होय. 'उद्वेगबहुलो' म्हणजे ज्ञानभयाच्या (भयज्ञानाच्या) प्रभावाने भयबहुल (अतिशय घाबरलेला) असलेला. 'उत्त्रासबहुलो' म्हणजे तीव्र भयबहुल असलेला. हे आधीच्याच पदाचे अर्थविवरण (स्पष्टीकरण) आहे. 'उत्कंठनाबहुलो' म्हणजे संस्कारांच्या पलीकडे विसंस्काराकडे (निर्वाणाकडे) अभिमुख असल्यामुळे उत्कंठा बाळगणारा. 'अनभिरतिबहुलो' म्हणजे उत्कंठेच्या प्रभावानेच अभिरतीचा अभाव (आसक्ती नसणे) दर्शवतो. आताही तोच अर्थ दोन शब्दांनी स्पष्ट केला जातो. त्यात 'बहीमुखो' (बहिर्मुख) म्हणजे संस्कारांच्या बाहेरील निर्वाणाकडे अभिमुख असलेला. 'न रमति' म्हणजे रमत नाही (आनंद मानत नाही). 'अनिर्विद्धपूर्व' म्हणजे अनादी संसाराचा अंत करून पूर्वी कधीही न भेदलेले. 'अप्रदालितपूर्व' हा त्याचाच अर्थ सांगणारा शब्द आहे; अंत करण्याच्या द्वारेच पूर्वी कधीही न नष्ट केलेले, असा अर्थ आहे. 'लोभस्कंध' म्हणजे लोभाचा समूह किंवा लोभाचा भाग होय. 'या सोळा प्रज्ञांनी युक्त असलेला' हे उत्कृष्ट मर्यादेने केवळ अर्हंतालाच उद्देशून म्हटले आहे. पुढे 'एक शैक्ष प्रतिसंभिदाप्राप्त' असे म्हटल्यामुळे स्रोतापन्न, सकृदागामी आणि अनागामी देखील यात समाविष्ट होतातच.

2. පුග්ගලවිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා

२. पुद्गलविशेषनिर्देशवर्णना (पुद्गलविशेषनिर्देशाचे स्पष्टीकरण).

8. ද්වෙ පුග්ගලාතිආදීහි පටිසම්භිදප්පත්තපුග්ගලවිසෙසපටිපාටිං දස්සෙති. තත්ථ පුබ්බයොගොති අතීතජාතීසු පටිසම්භිදප්පත්තිහෙතුභූතො පුඤ්ඤපයොගො. තෙනාති තෙන පුබ්බයොගකාරණෙන. එවං සෙසෙසුපි. අතිරෙකො හොතීති අතිරිත්තො හොති, අතිරෙකයොගතො වා ‘‘අතිරෙකො’’ති වුත්තො. අධිකො හොතීති අග්ගො හොති. විසෙසො හොතීති විසිට්ඨො හොති, විසෙසයොගතො වා විසෙසො. ඤාණං පභිජ්ජතීති පටිසම්භිදාඤාණප්පභෙදං පාපුණාති.

८. 'द्वे पुग्गला' (दोन पुद्गल) इत्यादींच्या द्वारे प्रतिसंभिदा प्राप्त पुद्गलांच्या विशेषांचा क्रम दर्शवला आहे. त्यात 'पूर्वयोग' म्हणजे भूतकाळातील जन्मांमध्ये प्रतिसंभिदा प्राप्तीचे कारण असलेला पुण्यप्रयोग (कुशल कर्माचा अभ्यास) होय. 'तेन' (त्याच्याद्वारे) म्हणजे त्या पूर्वयोगाच्या कारणामुळे. उर्वरित पदांमध्येही असेच जाणावे. 'अतिरेको होति' म्हणजे अतिरिक्त होतो, किंवा अतिरेक प्रयोगामुळे 'अतिरेक' असे म्हटले आहे. 'अधिको होति' म्हणजे श्रेष्ठ (अग्र) होतो. 'विसेसो होति' म्हणजे विशिष्ट होतो, किंवा विशेष प्रयोगामुळे 'विशेष' म्हटला आहे. 'ज्ञानं प्रभिज्जति' म्हणजे प्रतिसंभिदा ज्ञानाच्या प्रभेदाला (विभागाला) प्राप्त होतो.

බහුස්සුතොති බුද්ධවචනවසෙන. දෙසනාබහුලොති ධම්මදෙසනාවසෙන. ගරූපනිස්සිතොති පඤ්ඤාය අධිකං ගරුං උපනිස්සිතො. විහාරබහුලොති විපස්සනාවිහාරබහුලො, ඵලසමාපත්තිවිහාරබහුලො වා. පච්චවෙක්ඛණාබහුලොති විපස්සනාවිහාරෙ සති විපස්සනාපච්චවෙක්ඛණාබහුලො, ඵලසමාපත්තිවිහාරෙ සති ඵලසමාපත්තිපච්චවෙක්ඛණාබහුලො. සෙඛපටිසම්භිදප්පත්තොති සෙඛො හුත්වා පටිසම්භිදප්පත්තො. එවං අසෙඛපටිසම්භිදප්පත්තො. සාවකපාරමිප්පත්තොති එත්ථ මහාපඤ්ඤානං අග්ගස්ස මහාසාවකස්ස සත්තසට්ඨියා සාවකඤාණානං පාරගමනං පාරමී, සාවකස්ස පාරමී සාවකපාරමී, තං සාවකපාරමිං පත්තොති සාවකපාරමිප්පත්තො. සාවකපාරමිතාප්පත්තොති වා පාඨො. සත්තසට්ඨියා [Pg.264] සාවකඤාණානං පාලකො පූරකො ච සො මහාසාවකො පරමො, තස්ස පරමස්ස අයං සත්තසට්ඨිභෙදා ඤාණකිරියා පරමස්ස භාවො, කම්මං වාති පාරමී, තස්ස සාවකස්ස පාරමී සාවකපාරමී, තං පත්තොති සාවකපාරමිප්පත්තො. සාවකපාරමිප්පත්තොති මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරාදිකො යො කොචි සාවකො. සාවකපාරමිප්පත්තසාවකතො අතිරෙකස්ස අඤ්ඤස්ස සාවකස්ස අභාවා එකො පච්චෙකසම්බුද්ධොති ආහ. පුන පඤ්ඤාපභෙදකුසලොතිආදීහි වුත්තත්ථමෙව නිගමෙත්වා දස්සෙසීති. ඤාණකථාය යෙභුය්‍යෙන අනෙකානි ඤාණානි නිද්දිට්ඨානි. පඤ්ඤාකථාය යෙභුය්‍යෙන එකාපි පඤ්ඤා නානාකාරවසෙන නානාකත්වා වුත්තාති අයං විසෙසො.

‘बहुश्रुत’ म्हणजे बुद्धवचनाच्या दृष्टीने बहुश्रुत असणारा. ‘देशनाबहुल’ म्हणजे धम्मदेशनेच्या दृष्टीने बहुल उपदेश करणारा. ‘गुरूपाश्रित’ (गरूपनिस्सित) म्हणजे प्रज्ञेच्या दृष्टीने श्रेष्ठ गुरूचा आश्रय घेतलेला. ‘विहारबहुल’ म्हणजे विपश्यना विहारात किंवा फलसमापत्ती विहारात बहुल राहणारा. ‘प्रत्यवेक्षणबहुल’ म्हणजे विपश्यना विहार असताना विपश्यना प्रत्यवेक्षण बहुल असणारा, आणि फलसमापत्ती विहार असताना फलसमापत्ती प्रत्यवेक्षण बहुल असणारा. ‘शैक्षप्रतिसंभिदाप्राप्त’ म्हणजे शैक्ष (सेख) होऊन प्रतिसंभिदेला प्राप्त झालेला. याचप्रमाणे ‘अशैक्षप्रतिसंभिदाप्राप्त’ समजावा. ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ या संदर्भात - महाप्रज्ञावंतांमध्ये श्रेष्ठ अशा महाश्रावकाच्या सदुसष्ट (६७) श्रावकज्ञानांच्या पार जाण्याला ‘पारमी’ म्हणतात. श्रावकाची पारमी म्हणजे ‘श्रावकपारमी’, त्या श्रावकपारमीला प्राप्त झालेला तो ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ होय. किंवा ‘श्रावकपारमिताप्राप्त’ असाही पाठ आहे. सदुसष्ट श्रावकज्ञानांचे पालन करणारा आणि पूर्ण करणारा तो महाश्रावक ‘परम’ (श्रेष्ठ) होय. त्या परम श्रावकाची ही सदुसष्ट प्रकारची ज्ञानक्रिया, किंवा त्या परमीभूत श्रावकाचा भाव किंवा कर्म म्हणजे ‘पारमी’ होय. त्या श्रावकाची पारमी म्हणजे ‘श्रावकपारमी’, तिला प्राप्त झालेला तो ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ होय. ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ म्हणजे महामोग्गल्लान थेर इत्यादींसारखा कोणताही श्रावक. श्रावकपारमी प्राप्त झालेल्या श्रावकापेक्षा अधिक श्रेष्ठ दुसरा कोणताही श्रावक नसल्यामुळे, ‘एक प्रत्येकबुद्ध’ असे म्हटले आहे. पुन्हा ‘प्रज्ञाप्रभेदकुशल’ इत्यादी शब्दांनी आधी सांगितलेलाच अर्थ संक्षेपाने स्पष्ट करून दाखवला आहे. ज्ञानकथेमध्ये बहुतांश करून अनेक ज्ञानांचे निर्देश केले आहेत. प्रज्ञाकथेमध्ये बहुतांश करून एकाच प्रज्ञेला विविध प्रकारांनी भिन्न-भिन्न करून सांगितले आहे, हा या दोन्हीमधील फरक (विशेष) आहे।

මහාපඤ්ඤාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महाप्रज्ञाकथा-वर्णन समाप्त झाले।

2. ඉද්ධිකථා

२. इद्धिकथा (ऋद्धिकथा)

ඉද්ධිකථාවණ්ණනා

इद्धिकथा-वर्णन

9. ඉදානි පඤ්ඤාකථාය අනන්තරං පඤ්ඤානුභාවං දස්සෙන්තෙන කථිතාය ඉද්ධිකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ පුච්ඡාසු තාව කා ඉද්ධීති සභාවපුච්ඡා. කති ඉද්ධියොති පභෙදපුච්ඡා. කති භූමියොති සම්භාරපුච්ඡා. කති පාදාති පතිට්ඨපුච්ඡා. කති පදානීති ආසන්නකාරණපුච්ඡා. කති මූලානීති ආදිකාරණපුච්ඡා. විසජ්ජනෙසු ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධීති නිප්ඵත්තිඅත්ථෙන පටිලාභට්ඨෙන චාති අත්ථො. යඤ්හි නිප්ඵජ්ජති පටිලබ්භති ච, තං ඉජ්ඣතීති වුච්චති. යථාහ – ‘‘කාමං කාමයමානස්ස, තස්ස චෙතං සමිජ්ඣතී’’ති (සු. නි. 772). ‘‘නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, පටිහරතීති පාටිහාරිය’’න්තිආදි (පටි. ම. 3.32). අපරො නයො – ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි, උපායසම්පදායෙතං අධිවචනං. උපායසම්පදා හි ඉජ්ඣති අධිප්පෙතඵලප්පසවනතො. යථාහ – ‘‘අයං ඛො, චිත්තො ගහපති, සීලවා කල්‍යාණධම්මො, සචෙ පණිදහිස්සති ‘අනාගතමද්ධානං රාජා අස්සං චක්කවත්තී’ති. ඉජ්ඣිස්සති හි සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’’ති (සං. නි. 4.352). අපරො නයො – එතාය සත්තා ඉජ්ඣන්තීති ඉද්ධි. ඉජ්ඣන්තීති ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති වුත්තං හොති.

९. आता प्रज्ञाकथेनंतर प्रज्ञेचा प्रभाव (सामर्थ्य) दर्शवण्यासाठी सांगितलेल्या इद्धिकथेचे (ऋद्धिकथेचे) अपूर्व अर्थासह स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यातील प्रश्नांमध्ये - प्रथम ‘इद्धि (ऋद्धी) म्हणजे काय?’ हा स्वभावप्रश्न (सद्भाव विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘इद्धि किती प्रकारच्या आहेत?’ हा प्रभेदप्रश्न (प्रकार विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘भूमी किती आहेत?’ हा संभारप्रश्न (साधनसामग्री विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘पाद (पाया) किती आहेत?’ हा प्रतिष्ठाप्रश्न (आधार विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘पदे किती आहेत?’ हा आसन्नकारणप्रश्न (जवळचे कारण विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘मुळे (मूळ कारणे) किती आहेत?’ हा आदिकारणप्रश्न (मूळ कारण विचारणारा प्रश्न) आहे. उत्तरांमध्ये - ‘सिद्ध होण्याच्या अर्थाने इद्धि’ म्हणजे निष्पत्तीच्या (पूर्णत्वाच्या) अर्थाने आणि प्राप्तीच्या अर्थाने असा अर्थ आहे. कारण जे निष्पन्न होते आणि प्राप्त होते, त्याला ‘सिद्ध होते’ (इज्झति) असे म्हणतात. जसे म्हटले आहे - “कामाची (इच्छेची) इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीची ती इच्छा पूर्ण होते (समिज्झति).” (सुत्तनिपात ७७२). “नैष्क्रम्य सिद्ध होते म्हणून ती ‘इद्धि’ आहे, आणि ती (प्रतिकूल गोष्टींचे) निवारण करते म्हणून ते ‘पातिहारिय’ (प्रातिहार्य) आहे” इत्यादी (पटिसम्भिदामग्ग ३.३२). दुसरा प्रकार - सिद्ध होण्याच्या अर्थाने ‘इद्धि’ हा उपायसंपत्तीचा (योग्य साधनांच्या परिपूर्णतेचा) वाचक शब्द आहे. कारण उपायसंपत्तीनेच इच्छित फळाची उत्पत्ती होऊन कार्य सिद्ध होते. जसे म्हटले आहे - “हे चित्त गृहपती! हा (पुरुष) शीलवान व कल्याणधर्मी आहे. जर तो ‘भविष्यात मी चक्रवर्ती राजा व्हावे’ अशी आकांक्षा करील, तर शीलवानाची ती मनोआकांक्षा त्याच्या शीलविशुद्धीमुळे नक्कीच सिद्ध (पूर्ण) होईल.” (संयुत्तनिकाय ४.३५२). दुसरा प्रकार - ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध (सिद्ध) होतात ती ‘इद्धि’ होय. ‘सिद्ध होतात’ म्हणजे ते समृद्ध, वृद्धिंगत आणि श्रेष्ठ दशेला प्राप्त होतात, असा याचा अर्थ आहे।

10. දසසු ඉද්ධීසු අධිට්ඨානවසෙන නිප්ඵන්නත්තා අධිට්ඨානා ඉද්ධි. පකතිවණ්ණවිජහනවිකාරවසෙන පවත්තත්තා විකුබ්බනා ඉද්ධි. සරීරබ්භන්තරෙ අඤ්ඤස්ස [Pg.265] මනොමයස්ස සරීරස්ස නිප්ඵත්තිවසෙන පවත්තත්තා මනොමයා ඉද්ධි. ඤාණප්පවත්තිතො පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තංඛණෙ වා ඤාණානුභාවනිබ්බත්තො විසෙසො ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි. සමාධිතො පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තංඛණෙ වා සමථානුභාවනිබ්බත්තො විසෙසො සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. චෙතොවසිප්පත්තානං අරියානංයෙව සම්භවතො අරියා ඉද්ධි. කම්මවිපාකවසෙන ජාතො විසෙසො කම්මවිපාකජා ඉද්ධි. පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤස්ස ජාතො විසෙසො පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. විජ්ජාය ජාතො විසෙසො විජ්ජාමයා ඉද්ධි. තෙන තෙන සම්මාපයොගෙන තස්ස තස්ස කම්මස්ස ඉජ්ඣනං තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි.

१०. दहा इद्धिंमध्ये (ऋद्धींमध्ये) - अधिष्ठानाच्या (दृढ संकल्पाच्या) बळावर निष्पन्न होत असल्यामुळे ती ‘अधिष्ठान इद्धि’ होय. आपले मूळ रूप सोडून विविध रूपे धारण करण्याच्या (विकार) रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे ती ‘विकुब्बन इद्धि’ (विकुर्वण ऋद्धी) होय. शरीराच्या आत दुसऱ्या मनोमय शरीराची निर्मिती करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे ती ‘मनोमय इद्धि’ होय. ज्ञान प्रवृत्त होण्यापूर्वी, नंतर किंवा त्याच क्षणी ज्ञानाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘ज्ञानविस्फार इद्धि’ होय. समाधीच्या पूर्वी, नंतर किंवा त्याच क्षणी शमथाच्या (एकाग्रतेच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘समाधिविस्फार इद्धि’ होय. चित्तावर पूर्ण ताबा मिळवलेल्या केवळ आर्यांच्याच (अरिहंतांच्याच) ठिकाणी संभवत असल्यामुळे ती ‘आर्य इद्धि’ होय. कर्मविपाकाच्या (कर्माच्या फळाच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘कर्मविपाकज इद्धि’ होय. पूर्वी केलेल्या पुण्याच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘पुण्यवान इद्धि’ (पुण्यवंताची ऋद्धी) होय. विद्येच्या (मंत्र किंवा तंत्राच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘विद्यामय इद्धि’ होय. त्या त्या सम्यक प्रयोगामुळे (प्रयत्नामुळे) त्या त्या कर्माची सिद्धी होणे, म्हणजेच त्या त्या सम्यक प्रयोगाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) सिद्ध होण्याच्या अर्थाने ती ‘इद्धि’ होय।

ඉද්ධියා චතස්සො භූමියොති අවිසෙසෙත්වා වුත්තෙපි යථාලාභවසෙන අධිට්ඨානවිකුබ්බනමනොමයිද්ධියා එව භූමියො, න සෙසානං. විවෙකජා භූමීති විවෙකතො වා විවෙකෙ වා ජාතා විවෙකජා භූමි. පීතිසුඛභූමීති පීතිසුඛයුත්තා භූමි. උපෙක්ඛාසුඛභූමීති තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය ච සුඛෙන ච යුත්තා භූමි. අදුක්ඛමසුඛාභූමීති අදුක්ඛමසුඛවෙදනායුත්තා භූමි. තෙසු පඨමදුතියානි ඣානානි පීතිඵරණතා, තීණි ඣානානි සුඛඵරණතා, චතුත්ථජ්ඣානං චෙතොඵරණතා. එත්ථ ච පුරිමානි තීණි ඣානානි යස්මා පීතිඵරණෙන ච සුඛඵරණෙන ච සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වා ලහුමුදුකම්මඤ්ඤකායො හුත්වා ඉද්ධිං පාපුණාති, තස්මා ඉමිනා පරියායෙන ඉද්ධිලාභාය සංවත්තනතො සම්භාරභූමියොති වෙදිතබ්බානි. චතුත්ථජ්ඣානං පන ඉද්ධිලාභාය පකතිභූමියෙව. ඉද්ධිලාභායාති අත්තනො සන්තානෙ පාතුභාවවසෙන ඉද්ධීනං ලාභාය. ඉද්ධිපටිලාභායාති පරිහීනානං වා ඉද්ධීනං වීරියාරම්භවසෙන පුන ලාභාය, උපසග්ගවසෙන වා පදං වඩ්ඪිතං. ඉද්ධිවිකුබ්බනතායාති ඉද්ධියා විවිධකරණභාවාය. ඉද්ධිවිසවිතායාති විවිධං විසෙසං සවති ජනෙති පවත්තෙතීති විසවී, විවිධං සවනං වා අස්ස අත්ථීති විසවී, තස්ස භාවො විසවිතා. තස්සා විසවිතාය, ඉද්ධියා විවිධවිසෙසපවත්තනභාවායාති අත්ථො. ඉද්ධිවසීභාවායාති ඉද්ධියා ඉස්සරභාවාය. ඉද්ධිවෙසාරජ්ජායාති ඉද්ධිවිසාරදභාවාය. ඉද්ධිපාදා ඤාණකථායං වුත්තත්ථා.

‘इद्धिच्या चार भूमी आहेत’ असे सामान्यपणे (विशेष न करता) म्हटले असले, तरी प्राप्तीच्या योग्यतेनुसार (यथालाभ) त्या केवळ अधिष्ठान, विकुब्बन आणि मनोमय इद्धिच्याच भूमी आहेत, इतरांच्या नाहीत. ‘विवेकज भूमी’ म्हणजे विवेकापासून (नीवरणादी क्लेशांच्या अभावापासून) किंवा विवेकात उत्पन्न झालेली ती ‘विवेकज भूमी’ (पहिले ध्यान) होय. ‘प्रीतिसुख भूमी’ म्हणजे प्रीती आणि सुखाने युक्त असलेली भूमी (दुसरे ध्यान) होय. ‘उपेक्षासुख भूमी’ म्हणजे तत्रमज्झत्तुपेक्षा (तटस्थता) आणि सुखाने युक्त असलेली भूमी (तिसरे ध्यान) होय. ‘अदुःखअसुख भूमी’ म्हणजे अदुःख-असुख वेदनेने (उपेक्षा वेदनेने) युक्त असलेली भूमी (चौथे ध्यान) होय. त्यांमध्ये पहिले व दुसरे ध्यान म्हणजे ‘प्रीतिस्फुरणता’ (प्रीतीचे पसरणे) होय, पहिले तीन ध्यान म्हणजे ‘सुखस्फुरणता’ (सुखाचे पसरणे) होय, आणि चौथे ध्यान म्हणजे ‘चेतोस्फुरणता’ (चित्ताचे पसरणे) होय. आणि येथे, पूर्वोक्त तीन ध्यानांमध्ये ज्या अर्थी प्रीतिस्फुरणाने आणि सुखस्फुरणाने सुखसंज्ञा व लघुसंज्ञा (हलकेपणाची जाणीव) प्राप्त करून, शरीर हलके, मृदू आणि कर्मक्षम (कार्यक्षम) बनवून साधक इद्धीला प्राप्त करतो, त्या अर्थी या पर्यायाने (पद्धतीने) इद्धिप्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे त्यांना ‘संभारभूमी’ (साधनभूमी) समजावे. परंतु चौथे ध्यान हे इद्धिप्राप्तीसाठी ‘प्रकृतीभूमी’ (मुख्य भूमी) च आहे. ‘इद्धिप्राप्तीसाठी’ म्हणजे स्वतःच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) प्रकट होण्याच्या रूपाने इद्धि प्राप्त करण्यासाठी. ‘इद्धिप्रतिलाभासाठी’ म्हणजे नष्ट झालेल्या इद्धि पुन्हा वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करून प्राप्त करण्यासाठी; किंवा ‘प्रति’ या उपसर्गाच्या प्रभावाने शब्दाची व्याप्ती वाढवली आहे. ‘इद्धिविकुब्बनतेसाठी’ म्हणजे इद्धिच्या विविध प्रकारच्या रूपांतरासाठी. ‘इद्धिविसवितेसाठी’ म्हणजे विविध प्रकारच्या विशेषांना जी प्रसवते, उत्पन्न करते किंवा प्रवृत्त करते ती ‘विसवी’ होय; किंवा जिच्यामध्ये विविध प्रकारचे प्रसरण (उत्पत्ती) असते ती ‘विसवी’ होय, तिचा भाव म्हणजे ‘विसविता’ होय. त्या विसवितेसाठी, म्हणजेच इद्धिच्या विविध विशेषांना प्रवृत्त करण्याच्या भावासाठी, असा अर्थ आहे. ‘इद्धिवशीभावासाठी’ म्हणजे इद्धिवर पूर्ण नियंत्रण (ऐश्वर्य) मिळवण्यासाठी. ‘इद्धिवैशारद्यासाठी’ म्हणजे इद्धिमध्ये विशारद (कुशल) होण्यासाठी. ‘इद्धिपाद’ हे ज्ञानकथेमध्ये सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहेत।

ඡන්දං [Pg.266] චෙ භික්ඛු නිස්සායාති යදි භික්ඛු ඡන්දං නිස්සාය ඡන්දං අධිපතිං කරිත්වා. ලභති සමාධින්ති සමාධිං පටිලභති නිබ්බත්තෙති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ ඡන්දවීරියචිත්තවීමංසා චත්තාරි පදානි, තංසම්පයුත්තා චත්තාරො සමාධී චත්තාරි පදානීති එවං අට්ඨ පදානි. යස්මා පන ඉද්ධිමුප්පාදෙතුකාමතාඡන්දො සමාධිනා එකතො නියුත්තොව ඉද්ධිලාභාය සංවත්තති, තථා වීරියාදයො, තස්මා ඉමානි අට්ඨ පදානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

जर भिक्खू छंदाचा आश्रय घेऊन, छंदाला अधिपती करून समाधी प्राप्त करतो (छन्दं चे भिक्खु निस्सायाति यदि भिक्खु छन्दं निस्साय छन्दं अधिपतं करित्वा), समाधी प्राप्त करतो किंवा उत्पन्न करतो (लभति समाधिन्ति समाधिं पटिलभति निब्बत्तेति). उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नय (नियम) समजावा. त्यामध्ये छंद, वीर्य, चित्त आणि विमंसा ही चार पदे आहेत, आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चार समाधी ही चार पदे, अशा प्रकारे एकूण आठ पदे होतात. परंतु, ज्याअर्थी ऋद्धी उत्पन्न करण्याची इच्छा असणारा छंद समाधीशी एकत्र जोडला जाऊनच ऋद्धी प्राप्त करण्यासाठी कारणीभूत ठरतो, आणि त्याचप्रमाणे वीर्य इत्यादी देखील कारणीभूत ठरतात, म्हणून ही आठ पदे सांगितली आहेत असे जाणावे.

යං තං භගවතා අභිඤ්ඤා උප්පාදෙතුකාමස්ස යොගිනො කත්තබ්බයොගවිධිං දස්සෙන්තෙන ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ’’ති (දී. නි. 1.238) චිත්තස්ස ආනෙඤ්ජං වුත්තං, තං ථෙරො සොළසධා දස්සෙන්තො සොළසමූලානීතිආදිමාහ. තත්ථ අනොනතන්ති කොසජ්ජවසෙන අනොනතං, අසල්ලීනන්ති අත්ථො. අනුන්නතන්ති උද්ධච්චවසෙන උද්ධං න ආරුළ්හං, අනුද්ධතන්ති අත්ථො. අනභිනතන්ති ලොභවසෙන න අභිනතං, අනල්ලීනන්ති අත්ථො. අභිකාමතාය නතං අභිනතන්ති, ඉදං තාදිසං න හොතීති වුත්තං හොති. රාගෙති සඞ්ඛාරවත්ථුකෙන ලොභෙන. අනපනතන්ති දොසවසෙන න අපනතං, න ඝට්ටනන්ති අත්ථො. ‘‘නතං නතී’’ති අත්ථතො එකං. අපගතනතන්ති අපනතං, ඉදං තාදිසං න හොතීති වුත්තං හොති. අනිස්සිතන්ති අනත්තතො දිට්ඨත්තා දිට්ඨිවසෙන ‘‘අත්තා’’ති වා ‘‘අත්තනිය’’න්ති වා කිඤ්චි න නිස්සිතං. අප්පටිබද්ධන්ති පච්චුපකාරාසාවසෙන නප්පටිබද්ධං. ඡන්දරාගෙති සත්තවත්ථුකෙන ලොභෙන. විප්පමුත්තන්ති වික්ඛම්භනවිමුත්තිවසෙන කාමරාගතො විප්පමුත්තං. අථ වා පඤ්චවිමුත්තිවසෙන කාමරාගතො විප්පමුත්තං. අථ වා පඤ්චවිමුත්තිවසෙන තතො තතො පටිපක්ඛතො විප්පමුත්තං. ඉදං පුථුජ්ජනසෙඛාසෙඛානම්පි අභිඤ්ඤාය උප්පාදනතො නිරොධසමාපත්තිඤාණෙ ‘‘සොළසහි ඤාණචරියාහී’’ති (පටි. ම. 1.84) වුත්තනයෙන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන වුත්තං, යථාලාභවසෙන පන ගහෙතබ්බං. කාමරාගෙති මෙථුනරාගෙන. විසඤ්ඤුත්තන්ති වික්ඛම්භනතො සෙසකිලෙසෙහි විසංයුත්තං, උක්කට්ඨනයෙන සමුච්ඡෙදතො වා විප්පයුත්තං. කිලෙසෙති සෙසකිලෙසෙන. විමරියාදිකතන්ති වික්ඛම්භිතබ්බමරියාදවසෙන විගතකිලෙසමරියාදං කතං, තෙන තෙන [Pg.267] මග්ගෙන පහාතබ්බමරියාදවසෙන වා විගතකිලෙසමරියාදං කතං. කිලෙසමරියාදෙති තෙන තෙන පහීනෙන කිලෙසමරියාදෙන. ලිඞ්ගවිපල්ලාසො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො. එකත්තගතන්ති එකාරම්මණගතං. නානත්තකිලෙසෙහීති නානාරම්මණෙ පවත්තමානෙහි කිලෙසෙහි. ඉදං ආරම්මණමපෙක්ඛිත්වා වුත්තං, ‘‘අනොනත’’න්තිආදි පන කිලෙසෙ එව අපෙක්ඛිත්වා. ඔභාසගතන්ති පඤ්ඤාය විසදප්පවත්තිවසෙන පඤ්ඤොභාසං ගතං. අවිජ්ජන්ධකාරෙති බලවඅවිජ්ජාය. චතස්සො ච භූමියො සොළස ච මූලානි ඉද්ධියා පුබ්බභාගවසෙන වුත්තානි, චත්තාරො ච පාදා අට්ඨ ච පදානි පුබ්බභාගවසෙන ච සම්පයොගවසෙන ච වුත්තානීති.

अभिज्ञा उत्पन्न करण्याची इच्छा असणाऱ्या योग्यासाठी कर्तव्य असलेल्या योगाची पद्धत दाखवताना भगवंतांनी 'तो अशा प्रकारे समाहित चित्त असताना, परिशुद्ध, पर्योदात, अनंगण (दोषरहित), विगत-उपक्किलेस (उपक्लेशरहित), मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर आणि आनिंज्यप्राप्त (अकंपित)' असे चित्ताचे जे आनिंज्यत्व सांगितले आहे, ते थेरांनी सोळा प्रकारे दाखवून देण्यासाठी 'सोळसमूलानि' (सोळा मुळे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'अनोणत' म्हणजे आळसामुळे न वाकलेले, म्हणजेच संकुचित न झालेले (असंलीन) असा अर्थ आहे. 'अनुन्नत' म्हणजे उद्धच्चामुळे (औद्धत्यामुळे) वर न चढलेले, म्हणजेच विचलित न झालेले (अनुद्धत) असा अर्थ आहे. 'अनभिनत' म्हणजे लोभामुळे समोर न झुकलेले, म्हणजेच आसक्त न झालेले (अनल्लीन) असा अर्थ आहे. इच्छेमुळे झुकणे याला 'अभिनत' म्हणतात; हे चित्त तशा प्रकारचे नसते, असे म्हटले आहे. 'राग' म्हणजे संस्कारांना आलंबन बनवणारा लोभ. 'अनपनत' म्हणजे द्वेषामुळे दूर न गेलेले, म्हणजेच आघात न पावलेले असा अर्थ आहे. 'नत' आणि 'नति' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. झुकणे निघून गेले आहे ज्यातून ते 'अपनत' होय; हे चित्त तशा प्रकारचे नसते, असे म्हटले आहे. 'अनिस्सित' (अनिश्रित) म्हणजे अनात्मभावाने पाहिले गेल्यामुळे, दृष्टीच्या प्रभावाने 'हा आत्मा आहे' किंवा 'हे आत्म्याचे आहे' अशा कोणत्याही गोष्टीचा आश्रय न घेतलेले. 'अप्रतिबद्ध' म्हणजे प्रत्युपकाराच्या आशेने न बांधलेले. 'छंदराग' म्हणजे प्राण्यांना आलंबन बनवणारा लोभ. 'विप्रमुक्त' म्हणजे विष्कंभन-विमुक्तीच्या द्वारे कामरागापासून मुक्त झालेले, किंवा पाच प्रकारच्या विमुक्तीच्या द्वारे त्या त्या विरोधी क्लेशांपासून मुक्त झालेले. हे पृथग्जन, शैक्ष आणि अशैक्ष यांना देखील अभिज्ञा उत्पन्न होत असल्यामुळे, निरोध-समापत्तीच्या ज्ञानात 'सोळा ज्ञानचर्यांच्या द्वारे' या सांगितलेल्या पद्धतीने उत्कृष्ट मर्यादेने म्हटले आहे, परंतु ते जसे प्राप्त होईल त्याप्रमाणे ग्रहण करावे. 'कामराग' म्हणजे मैथुनराग. 'विसंयुक्त' म्हणजे विष्कंभनामुळे उर्वरित क्लेशांपासून विमुक्त झालेले, किंवा उत्कृष्ट पद्धतीने समुच्छेदाच्या द्वारे विप्रयुक्त झालेले. 'क्लेश' म्हणजे उर्वरित क्लेश. 'विमर्यादीकृत' म्हणजे विष्कंभित करावयाच्या मर्यादेच्या द्वारे क्लेशांची मर्यादा नष्ट केलेले, किंवा त्या त्या मार्गाने प्रहाण करावयाच्या मर्यादेच्या द्वारे क्लेशांची मर्यादा नष्ट केलेले. 'क्लेशमर्यादा' म्हणजे त्या त्या प्रहीण झालेल्या क्लेशांच्या मर्यादेने. येथे लिंगविपर्यास समजावा. 'एकत्वगत' म्हणजे एकाच आलंबनावर स्थिर झालेले. 'नानात्वक्लेश' म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांवर प्रवृत्त होणारे क्लेश. हे आलंबनाला अनुसरून म्हटले आहे, तर 'अनोणत' इत्यादी पदे क्लेशांनाच अनुसरून म्हटली आहेत. 'अवभासगत' म्हणजे प्रज्ञेच्या निर्मळ प्रवृत्तीमुळे प्रज्ञा-प्रकाशाला प्राप्त झालेले. 'अविद्या-अंधकार' म्हणजे प्रबळ अविद्या. चार भूमी आणि सोळा मुळे ही ऋद्धीच्या पूर्वभागाच्या अपेक्षेने सांगितली आहेत, आणि चार पाद व आठ पदे ही पूर्वभागाच्या अपेक्षेने तसेच संप्रयोगाच्या अपेक्षेने सांगितली आहेत.

10. එවං ඉද්ධියා භූමිපාදපදමූලභූතෙ ධම්මෙ දස්සෙත්වා ඉදානි තා ඉද්ධියො දස්සෙන්තො කතමා අධිට්ඨානා ඉද්ධීතිආදිමාහ. තත්ථ උද්දෙසපදානං අත්ථො ඉද්ධිවිධඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තොයෙව. ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. තෙන සබ්බපකාරවසෙන ඉද්ධිවිධකාරකස්ස අඤ්ඤත්ථ අභාවං දීපෙති. ඉමෙසං ද්වින්නං පදානං නිද්දෙසො හෙට්ඨා වුත්තත්ථො. තෙනෙව ච ඉද්ධියා භූමිපාදපදමූලභූතෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.365-366) වුත්තෙහි චුද්දසහි පන්නරසහි වා ආකාරෙහි පරිදමිතචිත්තතා ච ඡන්දාදිඑකෙකාධිපතිසමාපජ්ජනවසෙන ආවජ්ජනාදිවසීභාවවසෙන ච මුදුකම්මඤ්ඤකතචිත්තතා ච වුත්තා හොති. බලවපුබ්බයොගසම්පන්නො පුබ්බයොගසම්පත්තියා අරහත්තපටිලාභෙනෙව පටිලද්ධාභිඤ්ඤාදිගුණො භික්ඛු භූමිආදීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො හොතීති කත්වා සොපි වුත්තොව හොති.

१०. अशा प्रकारे ऋद्धीचे भूमी, पाद, पद आणि मूळ असणारे धर्म दाखवून, आता त्या ऋद्धींचे प्रदर्शन करताना 'कतमा अधिष्ठाना ऋद्धी' (अधिष्ठान ऋद्धी कोणती?) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, उद्देशपदांचा अर्थ 'ऋद्धिविधज्ञान-निर्देशात' सांगितलेलाच आहे. 'इध भिक्खू' म्हणजे या शासनातील भिक्खू. त्याद्वारे, सर्व प्रकारे ऋद्धीचे प्रकार करणाऱ्याचा इतरत्र अभाव असल्याचे दर्शवले आहे. या दोन्ही पदांचा निर्देश खाली सांगितलेल्या अर्थाचाच आहे. आणि त्याचमुळे, ऋद्धीचे भूमी, पाद, पद आणि मूळ असणाऱ्या धर्मांनी युक्त होऊन, विशुद्धिमार्गात सांगितलेल्या चौदा किंवा पंधरा आकारांनी चित्ताचे दमन केले असणे, आणि छंद इत्यादींपैकी एकेकाला अधिपती करून समापत्तीत प्रवेश करण्याच्या द्वारे तसेच आवर्जन इत्यादी वशीभावाच्या द्वारे चित्त मृदू व कर्मण्य बनवले असणे, हे सांगितले गेले आहे. प्रबळ पूर्वयोगाने युक्त असलेला भिक्खू, पूर्वयोगाच्या समृद्धीमुळे अर्हत्त्व प्राप्त होताच अभिज्ञा इत्यादी गुणांनी युक्त होतो आणि भूमी इत्यादी धर्मांनी समन्वित होतो; हे लक्षात घेऊन तो देखील येथे सांगितला गेला आहे असे समजावे.

බහුකං ආවජ්ජතීති පථවීකසිණාරම්මණං අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සචෙ සතං ඉච්ඡති, ‘‘සතං හොමි, සතං හොමී’’ති පරිකම්මකරණවසෙන ආවජ්ජති. ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාතීති එවං පරිකම්මං කත්වා අභිඤ්ඤාඤාණෙන අධිට්ඨාති. එත්ථ පරිකම්මං කත්වා පුන පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනං න වුත්තං. කිඤ්චාපි න වුත්තං, අථ ඛො අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.386) ‘‘ආවජ්ජතීති පරිකම්මවසෙනෙව වුත්තං, ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාතීති අභිඤ්ඤාඤාණවසෙන වුත්තං, තස්මා බහුකං ආවජ්ජති, තතො තෙසං පරිකම්මචිත්තානං අවසානෙ සමාපජ්ජති, සමාපත්තිතො වුට්ඨහිත්වා පුන ‘බහුකො [Pg.268] හොමී’ති ආවජ්ජිත්වා තතො පරං පවත්තානං තිණ්ණං චතුන්නං වා පුබ්බභාගචිත්තානං අනන්තරා උප්පන්නෙන සන්නිට්ඨාපනවසෙන අධිට්ඨානන්ති ලද්ධනාමෙන එකෙනෙව අභිඤ්ඤාඤාණෙන අධිට්ඨාතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති වුත්තත්තා එවමෙව දට්ඨබ්බං. යථා ‘‘භුඤ්ජිත්වා සයතී’’ති වුත්තෙ පානීයං අපිවිත්වා හත්ථධොවනාදීනි අකත්වා භුත්තානන්තරමෙව සයතීති අත්ථො න හොතීති අන්තරා සන්තෙසුපි අඤ්ඤෙසු කිච්චෙසු ‘‘භුත්වා සයතී’’ති වුච්චති, එවමිධාපීති දට්ඨබ්බං. පඨමං පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනම්පි හි පාළියං අවුත්තමෙවාති. තෙන පන අධිට්ඨානඤාණෙන සහෙව සතං හොති. සහස්සෙපි සතසහස්සෙපි එසෙව නයො. සචෙ එවං න ඉජ්ඣති, පුන පරිකම්මං කත්වා දුතියම්පි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාතබ්බං. සංයුත්තට්ඨකථායඤ්හි ‘‘එකවාරං ද්විවාරං සමාපජ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තත්ථ පාදකජ්ඣානචිත්තං නිමිත්තාරම්මණං, පරිකම්මචිත්තානි සතාරම්මණානි වා සහස්සාරම්මණානි වා. තානි ච ඛො වණ්ණවසෙන, න පණ්ණත්තිවසෙන. අධිට්ඨානචිත්තම්පි තථෙව සතාරම්මණං වා සහස්සාරම්මණං වා. තං පුබ්බෙ වුත්තඅප්පනාචිත්තමිව ගොත්‍රභුඅනන්තරං එකමෙව උප්පජ්ජති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානිකං.

‘अनेकांचे आवर्जन करतो’ (बहुकं आवज्जति) म्हणजे पृथ्वीकसिण हेच आलंबन असलेले आणि अभिज्ञाचे पादक (पायाभूत) असलेले चतुर्थ ध्यान समापन्न होऊन (त्यातून) उठल्यावर, जर शंभर (रूपे बनवण्याची) इच्छा असेल, तर ‘मी शंभर व्हावे, मी शंभर व्हावे’ अशा प्रकारे परिकर्म करण्याच्या हेतूने आवर्जन करतो. ‘आवर्जन करून ज्ञानाने अधिष्ठान करतो’ म्हणजे अशा प्रकारे परिकर्म करून अभिज्ञाज्ञानाने अधिष्ठान करतो. येथे परिकर्म करून पुन्हा पादकध्यानात समापन्न होणे सांगितले नाही. जरी ते सांगितले नसले, तरी अट्ठकथेत (विसुद्धिमग्ग २.३८६) असे म्हटले आहे की— ‘आवर्जन करतो’ हे केवळ परिकर्माच्या सामर्थ्यानेच म्हटले आहे, ‘आवर्जन करून ज्ञानाने अधिष्ठान करतो’ हे अभिज्ञाज्ञानाच्या सामर्थ्याने म्हटले आहे. म्हणून तो अनेकांचे आवर्जन करतो, त्यानंतर त्या परिकर्मचित्तांच्या शेवटी (पादकध्यानात) समापन्न होतो, समापत्तीतून उठून पुन्हा ‘मी अनेक व्हावे’ असे आवर्जन करून, त्यानंतर उत्पन्न होणाऱ्या तीन किंवा चार पूर्वभागचित्तांनंतर लगेचच उत्पन्न होणाऱ्या, निश्चय करण्याच्या सामर्थ्यामुळे ‘अधिष्ठान’ असे नाव मिळालेल्या एकाच अभिज्ञाज्ञानाने अधिष्ठान करतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. म्हणून हे याच प्रकारे समजले पाहिजे. ज्याप्रमाणे ‘जेवून झोपतो’ असे म्हटले असता, पाणी न पिता, हात न धुता जेवल्याबरोबर लगेचच झोपतो असा अर्थ होत नाही, तर मध्ये इतर कामे केली जात असली तरीही ‘जेवून झोपतो’ असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही समजले पाहिजे. कारण पहिल्यांदा पादकध्यानात समापन्न होणे देखील पाळीमध्ये (मूळ पाठात) सांगितले गेलेले नाही. परंतु त्या अधिष्ठानज्ञानाबरोबरच शंभर (रूपे) होतात. हजार किंवा एक लाखाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. जर अशा प्रकारे सिद्ध झाले नाही, तर पुन्हा परिकर्म करून, दुसऱ्यांदाही समापन्न होऊन, त्यातून उठून अधिष्ठान करावे. कारण संयुत्त-अट्ठकथेत ‘एकदा किंवा दोनदा समापन्न होणे योग्य आहे’ असे म्हटले आहे. तेथे पादकध्यानचित्त हे निमित्त-आलंबन असणारे असते, आणि परिकर्मचित्ते ही शंभर आलंबन असणारी किंवा हजार आलंबन असणारी असतात. आणि ती आलंबने वर्णाच्या (रूपाच्या) स्वरूपात असतात, प्रज्ञप्तीच्या स्वरूपात नव्हे. अधिष्ठानचित्त देखील त्याचप्रमाणे शंभर आलंबन असणारे किंवा हजार आलंबन असणारे असते. ते पूर्वी सांगितलेल्या अर्पणाचित्ताप्रमाणे गोत्रभूनंतर लगेचच रूपावचर चतुर्थ ध्यानाचे एकच चित्त उत्पन्न होते.

යථායස්මා චූළපන්ථකො එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීති බහුධාභාවස්ස කායසක්ඛිදස්සනත්ථං වුත්තං. වත්තමානවචනං පනෙත්ථ ථෙරස්ස තථාකරණපකතිකත්තා තස්ස ධරමානකාලත්තා ච කතන්ති වෙදිතබ්බං. එකො හොතීති වාරෙපි එසෙව නයො.

‘ज्याप्रमाणे आयुष्यमान चूळपन्थक एक असूनही अनेक होतात’ हे अनेक रूपे धारण करण्याचे प्रत्यक्ष दर्शन (कायसाक्षी) घडवण्यासाठी म्हटले आहे. येथे वर्तमानकाळाचा प्रयोग केला आहे, कारण त्या थेरांचा तसे करण्याचा स्वभाव था आणि त्यांच्या हयातीच्या काळात हे घडले होते, असे समजावे. ‘एक होतो’ या प्रसंगीही हाच नियम आहे.

තත්‍රිදං වත්ථු (විසුද්ධි. 2.386) – තෙ ද්වෙ භාතරො කිර ථෙරා පන්ථෙ ජාතත්තා ‘‘පන්ථකා’’ති නාමං ලභිංසු. තෙසු ජෙට්ඨො මහාපන්ථකො පබ්බජිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සො අරහා හුත්වා චූළපන්ථකං පබ්බාජෙත්වා –

याविषयी ही कथा आहे (विसुद्धिमग्ग २.३८६)— ते दोन्ही बंधू थेर वाटेत जन्मल्यामुळे त्यांना ‘पन्थक’ हे नाव मिळाले होते. त्यांच्यामध्ये ज्येष्ठ असलेले महापन्थक प्रव्रजित होऊन प्रतिसंभिदांसह अर्हत्त्वाला प्राप्त झाले. ते अर्हत झाल्यावर त्यांनी चूळपन्थकाला प्रव्रजित केले आणि—

‘‘පදුමං යථා කොකනදං සුගන්ධං, පාතො සියා ඵුල්ලමවීතගන්ධං;

අඞ්ගීරසං පස්ස විරොචමානං, තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙ’’ති. (අ. නි. 5.195;

සං. නි. 1.123) –

“ज्याप्रमाणे सकाळी उमललेले, सुगंधी तांबडे कमळ सुगंधाने युक्त असते, त्याप्रमाणे आकाशात तळपणाऱ्या सूर्यासारखे देदीप्यमान आणि प्रकाशमान असणाऱ्या अंगीरसाला (भगवंतांना) पाहा.”

ඉමං [Pg.269] ගාථං අදාසි. සො තං චතූහි මාසෙහි පගුණං කාතුං නාසක්ඛි. අථ නං ථෙරො ‘‘අභබ්බො ත්වං ඉමස්මිං සාසනෙ, නික්ඛම ඉතො’’ති ආහ. තස්මිඤ්ච කාලෙ ථෙරො භත්තුද්දෙසකො හොති. ජීවකො කොමාරභච්චො බහුං මාලාගන්ධවිලෙපනං ආදාය අත්තනො අම්බවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා ධම්මං සුත්වා දසබලං වන්දිත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, බුද්ධප්පමුඛානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි ආදාය අම්හාකං නිවෙසනෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහ. ථෙරොපි ‘‘ඨපෙත්වා චූළපන්ථකං සෙසානං අධිවාසෙමී’’ති ආහ. තං සුත්වා චූළපන්ථකො භිය්‍යොසො මත්තාය දොමනස්සප්පත්තො හුත්වා පුනදිවසෙ පාතොව විහාරා නික්ඛමිත්වා සාසනෙ සාපෙක්ඛතාය විහාරද්වාරකොට්ඨකෙ රොදමානො අට්ඨාසි.

ही गाथा (त्याला पाठांतरासाठी) दिली. तो चार महिन्यांतही ती पाठ करू शकला नाही. तेव्हा थेर त्याला म्हणाले, “तू या शासनात प्रगती करण्यास अयोग्य आहेस, येथून निघून जा.” त्या वेळी थेर भोजन-व्यवस्थापक (भत्तउद्देशक) होते. जीवक कौमारभृत्य याने पुष्कळ पुष्पमाला, गंध आणि विलेपन घेऊन आपल्या आम्रवनात जाऊन शास्त्यांची पूजा केली, धम्म ऐकला आणि दशबलांना वंदन करून थेरांकडे जाऊन म्हटले, “भन्ते, उद्या बुद्धप्रमुख पाचशे भिक्खूंना घेऊन आमच्या घरी भिक्षा ग्रहण करावी.” थेर देखील म्हणाले, “चूळपन्थकाला वगळून इतर सर्वांचे निमंत्रण मी स्वीकारतो.” ते ऐकून चूळपन्थक अत्यंत दुःखी झाले आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळीच विहारातून बाहेर पडून, शासनाविषयी आस्था असल्यामुळे विहाराच्या प्रवेशद्वारापाशी रडत उभे राहिले.

භගවා තස්ස උපනිස්සයං දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කස්මා රොදසී’’ති ආහ. සො තං පවත්තිං ආචික්ඛි. භගවා ‘‘න සජ්ඣායං කාතුං අසක්කොන්තො මම සාසනෙ අභබ්බො නාම හොති, මා සොචි, පන්ථකා’’ති චක්කචිත්තතලෙන පාණිනා තස්ස සීසං පරාමසිත්වා තං බාහායං ගහෙත්වා විහාරං පවිසිත්වා ගන්ධකුටිපමුඛෙ නිසීදාපෙත්වා ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛතං පරිසුද්ධං පිලොතිකඛණ්ඩං ‘‘ඉමං පිලොතිකං ‘රජොහරණං රජොහරණ’න්ති හත්ථෙන පරිමජ්ජන්තො නිසීද, පන්ථකා’’ති වත්වා තස්ස පිලොතිකඛණ්ඩං දත්වා කාලෙ ආරොචිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ජීවකස්ස ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. තස්ස තං පිලොතිකඛණ්ඩං තථාපරිමජ්ජන්තස්ස කිලිට්ඨං හුත්වා කමෙන කාළවණ්ණං අහොසි. සො ‘‘ඉදං පරිසුද්ධං පිලොතිකඛණ්ඩං, නත්ථෙත්ථ දොසො, අත්තභාවං නිස්සාය පනායං දොසො’’ති සඤ්ඤං පටිලභිත්වා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙසි. අථස්ස භගවා ඔභාසං විස්සජ්ජෙත්වා පුරතො නිසින්නො විය පඤ්ඤායමානරූපො හුත්වා ඉමා ඔභාසගාථා අභාසි –

भगवंतांनी त्यांची पात्रता (उपनिषय) पाहून त्यांच्याजवळ जाऊन विचारले, “तू का रडत आहेस?” त्यांनी ती सर्व हकीकत सांगितली. भगवंत म्हणाले, “गाथा पाठ न करू शकणारा माझ्या शासनात अयोग्य ठरत नाही. पन्थक, शोक करू नकोस.” असे म्हणून चक्रांकित तळहात असलेल्या आपल्या हाताने त्यांच्या डोक्यावरून हात फिरवला, त्यांचा हात धरून विहारात प्रवेश केला आणि गंधकुटीच्या समोर त्यांना बसवून, ऋद्धीने निर्माण केलेला एक स्वच्छ कपड्याचा तुकडा त्यांना दिला आणि म्हणाले, “पन्थक, या कपड्याच्या तुकड्याला ‘रजोहरण, रजोहरण’ (धूळ साफ करणारे) असे म्हणत हाताने घासून घेत बस.” त्यानंतर भोजनाची वेळ झाल्याचे कळविल्यावर भगवंत भिक्खू संघासह जीवकाच्या घरी गेले आणि मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यांनी तो कपड्याचा तुकडा तशा प्रकारे घासल्यामुळे तो मळकट होऊन हळूहळू काळा पडला. ते पाहून त्यांना जाणीव झाली की, “हा कपड्याचा तुकडा तर अत्यंत स्वच्छ होता, यात काही दोष नव्हता. परंतु माझ्या शरीराच्या संपर्कामुळे हा मळकट झाला आहे.” अशी जाणीव प्राप्त करून त्यांनी पाच स्कंधांवर ज्ञान केंद्रित केले आणि विक्षेप दूर करून विपश्यना वाढवली. तेव्हा भगवंतांनी प्रकाशकिरण सोडून, त्यांच्या समोरच बसल्यासारखे प्रकट होऊन या प्रकाश-गाथा म्हटल्या—

‘‘රාගො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති, රාගස්සෙතං අධිවචනං රජොති;

එතං රජං විප්පජහිත්ව භික්ඛවො, විහරන්ති තෙ විගතරජස්ස සාසනෙ.

“राग (आसक्ती) हाच मळ (रज) आहे, धुळीला मळ म्हटले जात नाही. ‘रज’ हे रागाचेच दुसरे नाव आहे. या मळाचा त्याग करून भिक्खू त्या मळरहित (बुद्धांच्या) शासनात विहार करतात.”

‘‘දොසො…පෙ… සාසනෙ.

“द्वेष हाच मळ (रज) आहे, धुळीला मळ म्हटले जात नाही. ‘रज’ हे द्वेषाचेच दुसरे नाव आहे. या मळाचा त्याग करून भिक्खू त्या मळरहित (बुद्धांच्या) शासनात विहार करतात.”

‘‘මොහො [Pg.270] රජො න ච පන රෙණු වුච්චති, මොහස්සෙතං අධිවචනං රජොති;

එතං රජං විප්පජහිත්ව භික්ඛවො, විහරන්ති තෙ විගතරජස්ස සාසනෙ. (මහානි. 209);

“मोह हाच मळ (रज) आहे, धुळीला मळ म्हटले जात नाही. ‘रज’ हे मोहाचेच दुसरे नाव आहे. या मळाचा त्याग करून भिक्खू त्या मळरहित (बुद्धांच्या) शासनात विहार करतात.”

‘‘අධිචෙතසො අප්පමජ්ජතො, මුනිනො මොනපථෙසු සික්ඛතො;

සොකා න භවන්ති තාදිනො, උපසන්තස්ස සදා සතීමතො’’ති. (උදා. 37);

“उच्च चित्त असणाऱ्या, अप्रमादी, मौनपथात (मुनिधम्मात) साधना करणाऱ्या, सदैव शांत आणि स्मृतिमान असणाऱ्या अशा तादी (समतायुक्त) मुनीला कधीही शोक होत नाही.”

ගාථාපරියොසානෙ ථෙරො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සො මනොමයජ්ඣානලාභී හුත්වා එකො හුත්වා බහුධා, බහුධා හුත්වා එකො භවිතුං සමත්ථො අහොසි. අරහත්තමග්ගෙනෙවස්ස තීණි පිටකානි ඡ ච අභිඤ්ඤා ආගමිංසු.

गाथेच्या समाप्तीला थेर प्रतिसंभिदांसह अर्हत्त्वाला प्राप्त झाले. ते मनोमय ध्यान प्राप्त करणारे होऊन, एक असून अनेक रूपे धारण करण्यास आणि अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक होण्यास समर्थ झाले. अर्हत्त्वमार्गाच्या प्राप्तीमुळेच त्यांना तिन्ही पिटक आणि सहा अभिज्ञा प्राप्त झाल्या.

ජීවකොපි ඛො දසබලස්ස දක්ඛිණොදකං උපනාමෙසි. සත්ථා පත්තං හත්ථෙන පිදහිත්වා ‘‘කිං භන්තෙ’’ති පුට්ඨො ‘‘විහාරෙ එකො භික්ඛු අත්ථි, ජීවකා’’ති ආහ. සො පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ අය්‍යං ගහෙත්වා සීඝං එහී’’ති. චූළපන්ථකත්ථෙරො තස්ස පුරිසස්ස පුරෙ ආගමනායෙව භාතරං අත්තනො පත්තවිසෙසං ඤාපෙතුකාමො භික්ඛුසහස්සං නිම්මිනිත්වා එකම්පි එකෙන අසදිසං, එකස්සාපි ච චීවරවිචාරණාදිසාමණකකම්මං අඤ්ඤෙන අසදිසං අකාසි. පුරිසො ගන්ත්වා විහාරෙ බහූ භික්ඛූ දිස්වා පච්චාගන්ත්වා ‘‘බහූ, භන්තෙ, විහාරෙ භික්ඛූ, පක්කොසිතබ්බං අය්‍යං න පස්සාමී’’ති ජීවකස්ස කථෙසි. ජීවකො සත්ථාරං පුච්ඡිත්වා තස්ස නාමං වත්වා පුන තං පෙසෙසි. සො ගන්ත්වා ‘‘චූළපන්ථකො නාම කතරො භන්තෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං චූළපන්ථකො, අහං චූළපන්ථකො’’ති සකිංයෙව මුඛසහස්සං කථෙසි. සො පුන ගන්ත්වා ‘‘සබ්බෙපි කිර චූළපන්ථකා, අහං පක්කොසිතබ්බං න ජානාමී’’ති ආහ. ජීවකො පටිවිද්ධසච්චතාය ‘‘ඉද්ධිමා භික්ඛූ’’ති නයතො අඤ්ඤාසි. භගවා ආහ – ‘‘ගච්ඡ, යං පඨමං පස්සසි, තං චීවරකණ්ණෙ ගහෙත්වා සත්ථා තං ආමන්තෙතීති වත්වා ආනෙහී’’ති. සො ගන්ත්වා තථා අකාසි. තාවදෙව සබ්බෙපි නිම්මිතා අන්තරධායිංසු. ථෙරො තං උය්‍යොජෙත්වා මුඛධොවනාදිසරීරකිච්චං නිට්ඨපෙත්වා පඨමතරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ [Pg.271] නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සත්ථා දක්ඛිණොදකං ගණ්හිත්වා භත්තකිච්චං කත්වා චූළපන්ථකත්ථෙරෙනෙව භත්තානුමොදනං ධම්මකථං කථාපෙසි. ථෙරො දීඝමජ්ඣිමාගමප්පමාණං ධම්මකථං කථෙසීති.

जीवकाने देखील दशबलांना (बुद्धांना) दान देण्याचे पाणी (दक्षिणोदक) अर्पण केले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) आपल्या हाताने पात्र झाकले. "भंते, काय झाले?" असे विचारले असता, त्यांनी "जीवका, विहारात एक भिक्खू आहे," असे सांगितले. त्याने (जीवकाने) एका माणसाला पाठवले, "जा, आर्यांना घेऊन लवकर ये." चुळपंथक स्थविरांनी त्या माणसाच्या येण्यापूर्वीच, आपल्या भावाला स्वतःचे विशेष सामर्थ्य दाखवण्याच्या इच्छेने, एक हजार भिक्खू निर्माण केले; त्यातील एकही भिक्खू दुसऱ्यासारखा नव्हता आणि प्रत्येकाचे चीवर नीट करणे इत्यादी श्रमणकर्म देखील दुसऱ्यापेक्षा वेगळे होते. तो माणूस तिथे गेला आणि विहारात अनेक भिक्खू पाहून परत आला व जीवकाला म्हणाला, "भंते, विहारात अनेक भिक्खू आहेत, ज्या आर्यांना आमंत्रित करायचे आहे, त्यांना मी पाहू शकत नाही." जीवकाने शास्त्यांना विचारून त्यांचे (चुळपंथक हे) नाव घेऊन त्या माणसाला पुन्हा पाठवले. त्याने जाऊन विचारले, "भंते, चुळपंथक नावाचे कोण आहेत?" "मी चुळपंथक आहे, मी चुळपंथक आहे," असे एकाच वेळी हजार मुखांनी म्हटले. तो पुन्हा परत गेला आणि म्हणाला, "तिथे सर्वच जण चुळपंथक आहेत असे म्हणतात, मला समजत नाही की कोणाला आमंत्रित करावे." जीवकाने सत्य जाणलेले असल्यामुळे (चतुरार्यसत्य जाणल्यामुळे) तर्क केला की, "हे ऋद्धीमान भिक्खू आहेत." भगवान म्हणाले, "जा, जो तुला सर्वात आधी दिसेल, त्याला चीवराच्या टोकाला धरून 'शास्ते तुम्हाला बोलवत आहेत' असे सांगून घेऊन ये." त्याने जाऊन तसेच केले. त्याच क्षणी सर्व निर्मित भिक्खू अंतर्धान पावले. स्थविरांनी त्या माणसाला निरोप दिला आणि मुखप्रक्षालन इत्यादी शरीरकृत्ये आटोपून सर्वात आधी जाऊन मांडलेल्या आसनावर ते बसले. त्या क्षणी शास्त्यांनी दक्षिणोदक ग्रहण करून भोजनकृत्य पूर्ण केले आणि चुळपंथक स्थविरांकडूनच भोजनानुमोदनाची धर्मकथा सांगवून घेतली. स्थविरांनी दीघ आणि मज्झिम निकायाच्या प्रमाणाची (दीर्घ) धर्मकथा सांगितली. ही कथा आहे.

අඤ්ඤෙ භික්ඛූ අධිට්ඨානෙන මනොමයං කායං අභිනිම්මිනිත්වා තයො වා චත්තාරො වා අභිනිම්මිනන්ති, බහුකෙ එකසදිසෙයෙව ච කත්වා නිම්මිනන්ති එකවිධමෙව කම්මං කුරුමානෙ. චූළපන්ථකත්ථෙරො පන එකාවජ්ජනෙනෙව භික්ඛුසහස්සං මාපෙසි. ද්වෙපි ජනෙ න එකසදිසෙ අකාසි, න එකවිධං කම්මං කුරුමානෙ. තස්මා මනොමයං කායං අභිනිම්මිනන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. අඤ්ඤෙ පන බහූ අනියමෙත්වා නිම්මිතා ඉද්ධිමතා සදිසාව හොන්ති. ඨානනිසජ්ජාදීසු ච භාසිතතුණ්හීභාවාදීසු ච යං යං ඉද්ධිමා කරොති, තං තදෙව කරොන්ති. සචෙ පන නානාවණ්ණං කාතුකාමො හොති කෙචි පඨමවයෙ කෙචි මජ්ඣිමවයෙ කෙචි පච්ඡිමවයෙ, තථා දීඝකෙසෙ උපඩ්ඪමුණ්ඩෙ මුණ්ඩෙ මිස්සකකෙසෙ උපඩ්ඪරත්තචීවරෙ පණ්ඩුකචීවරෙ පදභාණධම්මකථාසරභඤ්ඤපඤ්හාපුච්ඡනපඤ්හාවිසජ්ජනරජනපචනචීවරසිබ්බනධොවනාදීනි කරොන්තෙ අපරෙපි වා නානප්පකාරකෙ කාතුකාමො හොති, තෙන පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘එත්තකා භික්ඛූ පඨමවයා හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාතබ්බං, අධිට්ඨානචිත්තෙන සද්ධිං ඉච්ඡිතිච්ඡිතප්පකාරායෙව හොන්තීති. එසෙව නයො බහුධාපි හුත්වා එකො හොතීතිආදීසු.

इतर भिक्खू अधिष्ठानाने (अभिज्ञा ज्ञानाने) मनोमय काया निर्माण करून तीन किंवा चार रूपे निर्माण करतात, किंवा एकाच प्रकारचे काम करणारे आणि अगदी एकमेकांसारखे दिसणारे अनेक भिक्खू निर्माण करतात. परंतु चुळपंथक स्थविरांनी एकाच आवर्तनाने (अधिष्ठान चित्ताने) एक हजार भिक्खू निर्माण केले. त्यांनी दोन व्यक्तींना देखील एकमेकांसारखे बनवले नाही, किंवा ते एकच काम करत असलेले देखील बनवले नाही. म्हणूनच, मनोमय काया निर्माण करणाऱ्यांमध्ये ते सर्वश्रेष्ठ ठरले. इतर भिक्खू जेव्हा विशिष्ट रूप निश्चित न करता अनेक रूपे निर्माण करतात, तेव्हा ती निर्मित रूपे त्या ऋद्धीमान भिक्खूसारखीच असतात. उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये आणि बोलणे, मौन राहणे इत्यादींमध्ये तो ऋद्धीमान भिक्खू जे जे करतो, ते तेच ती निर्मित रूपे देखील करतात. परंतु जर त्याला विविध रूपांचे भिक्खू निर्माण करायचे असतील—काही तरुण वयातील, काही मध्यम वयातील, काही वृद्ध वयातील; तसेच लांब केस केलेले, अर्धे मुंडण केलेले, पूर्ण मुंडण केलेले, मिश्र केस केलेले, अर्धे लाल चीवर परिधान केलेले, पिवळसर चीवर परिधान केलेले; पदरचनांचे वाचन करणारे, धर्मकथा सांगणारे, मधुर स्वरात गायन करणारे, प्रश्न विचारणारे, प्रश्नांची उत्तरे देणारे, रंग उकळणारे, चीवर शिवणारे, चीवर धुणारे इत्यादी कामे करणारे आणि इतरही विविध प्रकारचे भिक्खू निर्माण करण्याची इच्छा असेल, तर त्याने पादक ध्यानातून उठून "एवढे भिक्खू तरुण वयाचे होवोत" इत्यादी प्रकारे परिकर्म (पूर्वसिद्धता) करून, पुन्हा ध्यानात समापन्न होऊन व त्यातून उठून अधिष्ठान करावे. अधिष्ठान चित्तासोबतच ते भिक्खू इच्छिलेल्या विविध रूपांचेच होतात. "अनेक होऊन एक होणे" इत्यादी बाबतीतही हाच नियम समजावा.

අයං පන විසෙසො – පකතියා බහුකොති නිම්මිතකාලබ්භන්තරෙ නිම්මිතපකතියා බහුකො. ඉමිනා ච භික්ඛුනා එවං බහුභාවං නිම්මිනිත්වා පුන ‘‘එකොව හුත්වා චඞ්කමිස්සාමි, සජ්ඣායං කරිස්සාමි, පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා වා, ‘‘අයං විහාරො අප්පභික්ඛුකො, සචෙ කෙචි ආගමිස්සන්ති ‘කුතො ඉමෙ එත්තකා එකසදිසා භික්ඛූ, අද්ධා ථෙරස්ස එස ආනුභාවො’ති මං ජානිස්සන්තී’’ති අප්පිච්ඡතාය වා අන්තරාව ‘‘එකො හොමී’’ති ඉච්ඡන්තෙන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එකො හොමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එකො හොමී’’ති අධිට්ඨාතබ්බං. අධිට්ඨානචිත්තෙන සද්ධිංයෙව එකො හොති. එවං අකරොන්තො පන යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන සයමෙව එකො හොති.

परंतु यात हा विशेष आहे—"स्वभावाने अनेक" म्हणजे निर्माण केलेल्या कालावधीत निर्मित रूपांच्या स्वभावाने अनेक असणे. आणि त्या भिक्खूने अशा प्रकारे अनेक रूपे निर्माण करून, पुन्हा "मी एकटाच होऊन चक्रमण करेन, सज्झाय (पाठ) करेन, प्रश्न विचारीन" असा विचार करून, किंवा अल्पेच्छतेमुळे "हा विहार कमी भिक्खू असलेला आहे; जर काही आगंतुक आले तर 'एवढे एकाच सारखे भिक्खू कुठून आले? नक्कीच हा या स्थविरांचा प्रभाव आहे' असे म्हणून मला ओळखतील" असा विचार करून, दरम्यानच्या काळात "मी एकटाच व्हावे" अशी इच्छा धरून, पादक ध्यानात समापन्न होऊन व त्यातून उठून "मी एकटाच व्हावे" असे परिकर्म करावे, आणि पुन्हा समापन्न होऊन व उठून "मी एकटाच व्हावे" असे अधिष्ठान करावे. अधिष्ठान चित्तासोबतच तो एकटा होतो. परंतु असे न केल्यास, निश्चित केलेल्या कालावधीनुसार तो स्वतःच एकटा होतो.

11. ආවිභාවන්ති පදං [Pg.272] නික්ඛිපිත්වා කෙනචි අනාවටං හොතීති වුත්තත්තා කෙනචි අනාවටපදෙන ආවිභාවපදස්ස පාකටභාවත්ථො වුත්තො. ‘‘හොතී’’ති පදෙන ‘‘කරොතී’’ති පාඨසෙසො වුත්තො හොති. පාකටං හොන්තඤ්හි ආවිභාවෙ කතෙ හොති. කෙනචි අනාවටන්ති කුට්ටාදිනා යෙන කෙනචි අනාවටං ආවරණවිරහිතං. අප්පටිච්ඡන්නන්ති උපරිතො අච්ඡාදිතං. තදෙව අනාවටත්තා විවටං. අප්පටිච්ඡන්නත්තා පාකටං. තිරොභාවන්ති අන්තරිතභාවං කරොති. ආවටංයෙව තෙන ආවරණෙන පිහිතං. පටිච්ඡන්නංයෙව තෙන පටිච්ඡාදනෙන පටිකුජ්ජිතං.

११. 'आविभाव' (प्रकट होणे) हा शब्द बाजूला ठेवून 'कोणाकडूनही न अडवलेले असणे' (केनचि अना वटं होति) असे म्हटल्यामुळे, 'कोणाकडूनही न अडवलेले' या पदाने 'आविभाव' या पदाचा 'प्रकट भाव' (स्पष्ट असणे) हा अर्थ व्यक्त होतो. 'होति' (होते) या पदाने 'करोति' (करतो) हा उर्वरित पाठ सूचित होतो. कारण प्रकट केल्यावरच ते स्पष्ट होते. 'कोणाकडूनही न अडवलेले' म्हणजे भिंत इत्यादी कोणत्याही गोष्टीने न अडवलेले, आवरणरहित. 'अपटिच्छन्न' म्हणजे वरून न झाकलेले. तेच आवरणरहित असल्यामुळे 'विवृत' (उघडे) म्हटले जाते आणि न झाकलेले असल्यामुळे 'प्रकट' (स्पष्ट) म्हटले जाते. 'तिरोभाव' म्हणजे अंतर्धान पावणे (आडून राहणे). 'आवट' म्हणजे त्या भिंत इत्यादी आवरणाने बंद केलेले. 'पटिच्छन्न' म्हणजे त्या आच्छादनाने (गवत, पाने इत्यादींनी) झाकलेले.

ආකාසකසිණසමාපත්තියාති පරිච්ඡෙදාකාසකසිණෙ උප්පාදිතාය චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තියා. ලාභීති ලාභො අස්ස අත්ථීති ලාභී. අපරික්ඛිත්තෙති කෙනචි සමන්තතො අපරික්ඛිත්තෙ පදෙසෙ. ඉධ ආකාසකසිණස්සෙව වුත්තත්තා තත්ථ භාවිතමෙව ඣානං ආකාසකරණස්ස පච්චයො හොති, න අඤ්ඤන්ති දට්ඨබ්බං. උපරිආපොකසිණාදීසුපි තදාරම්මණමෙව ඣානං දට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤං. පථවිං ආවජ්ජති, උදකං ආවජ්ජති, ආකාසං ආවජ්ජතීති පකතිපථවීඋදකආකාසෙ ආවජ්ජති. අන්තලික්ඛෙති තස්ස ආකාසස්ස පථවිතො දූරාකාසභාවං දීපෙති.

'आकासकसिणसमापत्तिया' म्हणजे परिच्छेद आकाश कसिणामध्ये उत्पन्न झालेल्या चौथ्या ध्यानाच्या समापत्तीने. 'लाभी' म्हणजे ज्याला हा लाभ प्राप्त झाला आहे तो. 'अपरीक्खित्ते' म्हणजे सर्व बाजूंनी कशानेही न वेढलेल्या ठिकाणी. येथे केवळ आकाश कसिणाचाच उल्लेख असल्यामुळे, त्यातच भावना केलेले ध्यान हे आकाश निर्माण करण्याचे कारण (प्रत्यय) होते, इतर कोणतेही नाही, असे समजावे. पुढे आप-कसिण (जल-कसिण) इत्यादींमध्ये देखील त्याच आलंबनाचे ध्यान समजावे, इतर कोणतेही नाही. 'पृथ्वीचे आवर्तन करतो, पाण्याचे आवर्तन करतो, आकाशाचे आवर्तन करतो' म्हणजे तो नैसर्गिक पृथ्वी, पाणी आणि आकाशाचे आवर्तन (चिंतन) करतो. 'अंतरीक्षात' हे त्या निर्माण केलेल्या आकाशाचे नैसर्गिक पृथ्वीपासून दूर असलेले आकाशत्व दर्शवते.

12. චන්දිමසූරියපරිමජ්ජනෙ කසිණනියමං අකත්වා ‘‘ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා නත්ථෙත්ථ කසිණසමාපත්තිනියමොති වෙදිතබ්බං. නිසින්නකො වා නිපන්නකො වාති නිසින්නො වා නිපන්නො වා. ඉමෙහෙව ඉතරඉරියාපථද්වයම්පි වුත්තමෙව හොති. හත්ථපාසෙ හොතූති හත්ථසමීපෙ හොතු. හත්ථපස්සෙ හොතූතිපි පාඨො. ඉදං තථා කාතුකාමස්ස වසෙන වුත්තං. අයං පන තත්ථ ගන්ත්වාපි හත්ථං වඩ්ඪෙත්වාපි ආමසති. ආමසතීති ඊසකං ඵුසති. පරාමසතීති බාළ්හං ඵුසති. පරිමජ්ජතීති සමන්තතො ඵුසති. රූපගතන්ති හත්ථපාසෙ ඨිතරූපමෙව.

१२. चंद्र आणि सूर्य यांना स्पर्श करण्याच्या (कुरवाळण्याच्या) बाबतीत कसिणाचा नियम न करता, 'ऋद्धिमान चित्तावर वश मिळवलेला असतो' (इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो) असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे, येथे कसिण-समापत्तीचा कोणताही नियम नाही, असे जाणावे. 'निसिन्नको वा निपन्नको वा' (बसलेला किंवा निजलेला) म्हणजे बसलेला किंवा निजलेला. या दोन इतर इरियापथांचे (आसनस्थितींचे) देखील येथे वर्णन केले आहे. 'हत्थपासे होतु' (हाताच्या जवळ असो) म्हणजे हाताच्या जवळ असो. 'हत्थपस्से होतु' (हाताच्या कुशीत असो) असाही पाठ आढळतो. हे त्याप्रमाणे करण्याची इच्छा असलेल्या व्यक्तीच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु, हा (ऋद्धिमान भिक्खू) तेथे जाऊन किंवा आपला हात पसरून स्पर्श करतो. 'आमशति' म्हणजे हळूच स्पर्श करतो. 'परामशति' म्हणजे घट्ट (किंवा जोराने) स्पर्श करतो. 'परिमज्जति' म्हणजे सर्व बाजूंनी स्पर्श करतो. 'रूपगतं' म्हणजे हाताच्या जवळ असलेले रूपच होय.

දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාතීති පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය දූරෙ දෙවලොකං වා බ්‍රහ්මලොකං වා ආවජ්ජති ‘‘සන්තිකෙ හොතූ’’ති. ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඤාණෙන අධිට්ඨාති ‘‘සන්තිකෙ හොතූ’’ති. සන්තිකෙ හොති. එස නයො සෙසපදෙසුපි. බ්‍රහ්මලොකං [Pg.273] පන ගන්තුකාමස්ස දූරස්ස සන්තිකකරණං වත්වා බ්‍රහ්මලොකගමනස්ස අනුපකාරම්පි ඉමාය ඉද්ධියා ඉජ්ඣමානවිසෙසං දස්සෙන්තො සන්තිකෙපීතිආදිමාහ. තත්ථ න කෙවලං ථොකකරණබහුකරණමෙව, ‘‘අමධුරං මධුර’’න්තිආදීසුපි යං යං ඉච්ඡති, තං සබ්බං ඉද්ධිමතො ඉජ්ඣති. අපරො නයො – දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාතීති දූරෙ බ්‍රහ්මලොකං වා මනුස්සලොකස්ස සන්තිකෙ අධිට්ඨාති. සන්තිකෙපි දූරෙ අධිට්ඨාතීති සන්තිකෙ මනුස්සලොකං වා දූරෙ බ්‍රහ්මලොකෙ අධිට්ඨාති. බහුකම්පි ථොකං අධිට්ඨාතීති සචෙ බ්‍රහ්මානො බහූ සන්නිපතිතා හොන්ති, මහාඅත්තභාවත්තා දස්සනූපචාරං සවනූපචාරං පජහන්ති, දස්සනූපචාරෙ ච සවනූපචාරෙ ච එකජ්ඣං සඞ්ඛිපිත්වා බහුකම්පි ථොකන්ති අධිට්ඨාති. ථොකම්පි බහුකං අධිට්ඨාතීති සචෙ මහාපරිවාරෙන ගන්තුකාමො හොති, එකකත්තා ථොකං අත්තානං බහුකං අධිට්ඨහිත්වා මහාපරිවාරො ගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවං සති චතුබ්බිධම්පි තං බ්‍රහ්මලොකගමනෙ උපකාරො හොති.

'दूरचे देखील जवळ अधिष्ठान करतो' (दूरेपि सन्तिके अधिट्ठाति) म्हणजे पादक ध्यानातून उठून, दूर असलेल्या देवलोकाचे किंवा ब्रह्मलोकाचे 'जवळ असो' असे आवर्जन (चिंतन) करतो. आवर्जन करून, परिकर्म करून, पुन्हा समापत्तीत प्रवेश करून व त्यातून उठून ज्ञानाने 'जवळ असो' असे अधिष्ठान करतो. मग ते जवळ होते. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु, ब्रह्मलोकात जाण्याची इच्छा असलेल्या व्यक्तीसाठी दूरच्या ठिकाणाला जवळ करणे हे सांगितले आहे. जरी ते ब्रह्मलोकात जाण्यासाठी थेट उपकारक नसले, तरी या ऋद्धीच्या यशाचा विशेष प्रभाव दाखवण्यासाठी 'संतिकेपि' (जवळचे देखील) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे केवळ थोड्याचे पुष्कळ करणे किंवा पुष्कळाचे थोडे करणे एवढेच नाही, तर 'कडू (अमधुर) वस्तूला गोड (मधुर) करणे' इत्यादींमध्ये देखील तो ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, ते सर्व त्या ऋद्धिमान व्यक्तीसाठी सिद्ध होते. दुसरा प्रकार (नय) असा आहे - 'दूरचे देखील जवळ अधिष्ठान करतो' म्हणजे दूर असलेल्या ब्रह्मलोकाला मनुष्यलोकाच्या जवळ अधिष्ठान करतो. 'जवळचे देखील दूर अधिष्ठान करतो' म्हणजे जवळ असलेल्या मनुष्यलोकाला दूर असलेल्या ब्रह्मलोकात अधिष्ठान करतो. 'पुष्कळ असलेल्याला थोडे अधिष्ठान करतो' म्हणजे जर अनेक ब्रह्मा एकत्र आले असतील, तर त्यांच्या विशाल शरीरामुळे ते दर्शनाची सीमा (दस्सनूपचार) आणि श्रवणाची सीमा (सवनूपचार) सोडून जातात. तेव्हा दर्शनाच्या सीमेत आणि श्रवणाच्या सीमेत त्यांना एकाच ठिकाणी संकुचित करून, 'पुष्कळ असूनही थोडे असो' असे अधिष्ठान करतो. 'थोड्याला देखील पुष्कळ अधिष्ठान करतो' म्हणजे जर त्याला मोठ्या परिवारासह जाण्याची इच्छा असेल, तर तो एकटाच असल्याने आपल्या थोड्या (एकट्या) शरीराला पुष्कळ शरीरांमध्ये अधिष्ठान करतो आणि मोठ्या परिवारासह जातो. अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा. असे असताना, हे चारही प्रकार ब्रह्मलोकात जाण्यासाठी उपकारक ठरतात.

දිබ්බෙන චක්ඛුනා තස්ස බ්‍රහ්මුනො රූපං පස්සතීති ඉධ ඨිතො ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා යස්ස බ්‍රහ්මුනො රූපං දට්ඨුකාමො, දිබ්බෙන චක්ඛුනා තස්ස බ්‍රහ්මුනො රූපං පස්සති. ඉධෙව ඨිතො දිබ්බාය සොතධාතුයා තස්ස බ්‍රහ්මුනො භාසමානස්ස සද්දං සුණාති. චෙතොපරියඤාණෙන තස්ස බ්‍රහ්මුනො චිත්තං පජානාති. දිස්සමානෙනාති චක්ඛුනා පෙක්ඛියමානෙන. කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙතීති රූපකායස්ස වසෙන චිත්තං පරිණාමෙති. පාදකජ්ඣානචිත්තං ගහෙත්වා කායෙ ආරොපෙති, කායානුගතිකං කරොති දන්ධගමනං. කායගමනඤ්හි දන්ධං හොති. අධිට්ඨාතීති තස්සෙව වෙවචනං, සන්නිට්ඨාපෙතීති අත්ථො. සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වාති පාදකජ්ඣානාරම්මණෙන ඉද්ධිචිත්තෙන සහජාතං සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වා පවිසිත්වා ඵුසිත්වා පාපුණිත්වා. සුඛසඤ්ඤා ච නාම උපෙක්ඛාසම්පයුත්තසඤ්ඤා. උපෙක්ඛා හි සන්තං සුඛන්ති වුත්තා, සායෙව සඤ්ඤා නීවරණෙහි චෙව විතක්කාදිපච්චනීකෙහි ච විමුත්තත්තා ලහුසඤ්ඤාතිපි වෙදිතබ්බා. තං ඔක්කන්තස්ස පනස්ස කරජකායොපි තූලපිචු විය සල්ලහුකො හොති. සො එවං වාතක්ඛිත්තතූලපිචුනා විය සල්ලහුකෙන දිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති. එවං ගච්ඡන්තො ච සචෙ ඉච්ඡති, පථවීකසිණවසෙන ආකාසෙ මග්ගං නිම්මිනිත්වා පදසා ගච්ඡති. සචෙ ඉච්ඡති, ආකාසෙ පථවීකසිණවසෙනෙව [Pg.274] පදෙ පදෙ පදුමං නිම්මිනිත්වා පදුමෙ පදුමෙ පදං නික්ඛිපන්තො පදසා ගච්ඡති. සචෙ ඉච්ඡති, වායොකසිණවසෙන වාතං අධිට්ඨහිත්වා තූලපිචු විය වායුනා ගච්ඡති. අපිච ගන්තුකාමතාව එත්ථ පමාණං. සති හි ගන්තුකාමතාය එවංකතචිත්තාධිට්ඨානො අධිට්ඨානවෙගක්ඛිත්තොව සො ජියාවෙගක්ඛිත්තො සරො විය දිස්සමානො ගච්ඡති.

'दिव्य चक्षूने त्या ब्रह्माचे रूप पाहतो' (दिब्बेन चक्खुना तस्स ब्रम्हुनो रूपं पस्सति) म्हणजे येथे (मनुष्यलोकात) राहूनच प्रकाशाचा (आलोक कसिणाचा) विस्तार करून, ज्या ब्रह्माचे रूप पाहण्याची इच्छा असते, दिव्य चक्षूने त्या ब्रह्माचे रूप पाहतो. येथेच राहून दिव्य श्रोतधातूने (दिव्य कानाने) बोलत असलेल्या त्या ब्रह्माचा आवाज ऐकतो. चेतोपरियज्ञानाने (परचित्तज्ञानाने) त्या ब्रह्माचे चित्त जाणतो. 'दिसणाऱ्या' (दिस्समानेन) म्हणजे चक्षूने पाहिले जाणाऱ्या. 'कायाच्या वशाने चित्त वळवतो' (कायवसेन चित्तं परिणामेति) म्हणजे रूपकायाच्या वशाने चित्त वळवतो. पादक ध्यानाचे चित्त घेऊन ते कायेवर (शरीरावर) लादतो, आणि कायेचे अनुकरण करणारे मंद गमन करतो. कारण कायेचे गमन (शरीराची गती) मंद असते. 'अधिष्ठान करतो' (अधिट्ठाति) हा त्याच शब्दाचा (परिणामेति चा) समानार्थी शब्द आहे, त्याचा अर्थ 'दृढपणे स्थापित करतो' असा आहे. 'सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा यामध्ये उतरून' (सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमित्वा) म्हणजे पादक ध्यानाचा आलंबन असलेल्या ऋद्धिचित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञेमध्ये उतरून, प्रवेश करून, स्पर्श करून, प्राप्त करून. सुखसंज्ञा म्हणजे उपेक्षासंप्रयुक्त संज्ञा (चौथ्या ध्यानातील उपेक्षेशी युक्त असलेली संज्ञा) होय. कारण उपेक्षेला 'शांत सुख' म्हटले आहे. तीच संज्ञा नीवरणांपासून आणि वितर्क इत्यादी विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे तिला 'लघुसंज्ञा' (हलकी संज्ञा) असेही जाणावे. त्यात उतरलेल्या व्यक्तीचे भौतिक शरीर (करजकाय) देखील कापसाच्या पुंजक्यासारखे अत्यंत हलके होते. तो अशा प्रकारे, वाऱ्याने उडवलेल्या कापसाच्या पुंजक्यासारख्या हलक्या आणि दृश्यमान शरीराने ब्रह्मलोकात जातो. आणि अशा प्रकारे जात असताना, जर त्याची इच्छा असेल, तर तो पृथ्वीकसिणाच्या बळाने आकाशात मार्ग निर्माण करून पायी चालत जातो. जर त्याची इच्छा असेल, तर तो आकाशात पृथ्वीकसिणाच्या बळानेच पावलापावलावर कमळ निर्माण करून, प्रत्येक कमळावर पाऊल ठेवत पायी चालत जातो. जर त्याची इच्छा असेल, तर तो वायूकसिणाच्या बळाने वायूचे अधिष्ठान करून, कापसाच्या पुंजक्याप्रमाणे वाऱ्याच्या साहाय्याने जातो. परंतु, येथे जाण्याची इच्छा असणे हेच प्रमाण (मुख्य कारण) आहे. कारण जाण्याची इच्छा असताना, अशा प्रकारे चित्ताचे अधिष्ठान केलेला आणि अधिष्ठानाच्या वेगाने फेकलेला तो योगी, धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाप्रमाणे दृश्यमान शरीराने जातो.

චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙතීති කරජකායං ගහෙත්වා පාදකජ්ඣානචිත්තෙ ආරොපෙති, චිත්තානුගතිකං කරොති සීඝගමනං. චිත්තගමනඤ්හි සීඝං හොති. සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වාති රූපකායාරම්මණෙන ඉද්ධිචිත්තෙන සහජාතං සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදං පන චිත්තගමනමෙව හොති. එවං අදිස්සමානෙන කායෙන ගච්ඡන්තො පනායං කිං තස්සාධිට්ඨානචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ගච්ඡති? උදාහු ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ වාති වුත්තෙ ‘‘තීසුපි ඛණෙසු ගච්ඡතී’’ති ථෙරො ආහ. කිං පන සො සයං ගච්ඡති, නිම්මිතං පෙසෙතීති? යථාරුචි කරොති. ඉධ පනස්ස සයං ගමනමෙව ආගතං.

'चित्ताच्या वशाने काया वळवतो' (चित्तवसेन कायं परिणामेति) म्हणजे भौतिक शरीर (करजकाय) घेऊन ते पादक ध्यानाच्या चित्तावर लादतो, आणि चित्ताचे अनुकरण करणारे जलद गमन करतो. कारण चित्ताचे गमन (चित्ताची गती) जलद असते. 'सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा यामध्ये उतरून' (सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमित्वा) म्हणजे रूपकायाचा आलंबन असलेल्या ऋद्धिचित्तासोबत उत्पन्न झालेली सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. परंतु, हे केवळ चित्ताचे गमन (चित्ताच्या गतीने जाणे) आहे. अशा प्रकारे अदृश्य शरीराने जात असताना, हा योगी त्या अधिष्ठान चित्ताच्या उत्पादक्षणी (उत्पत्तीच्या क्षणी) जातो का? की स्थितीक्षणी किंवा भंगक्षणी? असा प्रश्न विचारला असता, 'तीन्ही क्षणांमध्ये जातो' असे स्थेरांनी म्हटले आहे. 'परंतु, तो स्वतः जातो की आपल्या निर्मित रूपाला पाठवतो?' तो आपल्या इच्छेनुसार करतो. परंतु येथे त्याचे स्वतः जाणेच अभिप्रेत आहे.

මනොමයන්ති අධිට්ඨානමනෙන නිම්මිතත්තා මනොමයං. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගන්ති සබ්බඅඞ්ගපච්චඞ්ගවන්තං. අහීනින්ද්‍රියන්ති ඉදං චක්ඛුසොතාදීනං සණ්ඨානවසෙන වුත්තං, නිම්මිතරූපෙ පන පසාදො නාම නත්ථි. සචෙ සො ඉද්ධිමා චඞ්කමති, නිම්මිතොපි තත්ථ චඞ්කමතීතිආදි සබ්බං සාවකනිම්මිතං සන්ධාය වුත්තං. බුද්ධනිම්මිතා පන යං යං භගවා කරොති, තං තම්පි කරොන්ති, භගවතො චිත්තවසෙන අඤ්ඤම්පි කරොන්තීති. ධූමායති පජ්ජලතීති තෙජොකසිණවසෙන. ධම්මං භාසතීතිආදීනි තීණි අනියමෙත්වා වුත්තානි. සන්තිට්ඨතීති සඞ්ගම්ම තිට්ඨති. සල්ලපතීති සඞ්ගම්ම ලපති. සාකච්ඡං සමාපජ්ජතීති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උත්තරපච්චුත්තරදානවසෙන සංකථං කරොති. එත්ථ ච යං සො ඉද්ධිමා ඉධෙව ඨිතො දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපං පස්සති, දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණාති, චෙතොපරියඤාණෙන චිත්තං පජානාති, යම්පි සො ඉධෙව ඨිතො තෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සන්තිට්ඨති, සල්ලපති, සාකච්ඡං සමාපජ්ජති, යම්පිස්ස ‘‘දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාතී’’තිආදිකං අධිට්ඨානං, යම්පි සො දිස්සමානෙන වා අදිස්සමානෙන වා කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති, එත්තාවතා න කායෙන [Pg.275] වසං වත්තෙති. යඤ්ච ඛො ‘‘සො තස්ස බ්‍රහ්මුනො පුරතො රූපිං අභිනිම්මිනාතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තවිධානං ආපජ්ජති, එත්තාවතා කායෙන වසං වත්තෙති නාම. සෙසං පන කායෙන වසවත්තනාය පුබ්බභාගදස්සනත්ථං වුත්තන්ති. අයං තාව අධිට්ඨානා ඉද්ධි.

‘मनोमय’ म्हणजे अधिष्ठान चित्ताने (अभिज्ञा चित्ताने) निर्माण केल्यामुळे ते ‘मनोमय’ होय. ‘सर्वअंगप्रत्यंग’ म्हणजे सर्व अंग-प्रत्यंगांनी युक्त असणे. ‘अहीनेंद्रिय’ (इंद्रियांनी उणे नसलेले) हे चक्षू, श्रोत्र इत्यादींच्या आकाराच्या संदर्भात म्हटले आहे; परंतु निर्माण केलेल्या रूपात (निर्मित रूपामध्ये) ‘प्रसाद’ (संवेदनशील इंद्रिय रूप) नावाचे काही नसते. ‘जर तो ऋद्धिवान चंक्रमण करतो, तर निर्मित रूपही तेथे चंक्रमण करते’ इत्यादी सर्व श्रावकाने निर्माण केलेल्या (श्रावक-निर्मित) रूपाच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु, बुद्धांनी निर्माण केलेले रूप (बुद्ध-निर्मित रूप) भगवान जे जे करतात, ते तेच करते, आणि भगवंतांच्या चित्ताच्या इच्छेनुसार इतर क्रियाही करते. ‘धूर निघणे’ आणि ‘प्रज्वलित होणे’ हे तेजोकसिणाच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘धम्माचा उपदेश करणे’ इत्यादी तीन गोष्टी कसिणाचा नियम न करता सांगितल्या आहेत. ‘एकत्र उभे राहणे’ म्हणजे एकत्र येऊन उभे राहणे. ‘संभाषण करणे’ म्हणजे एकत्र येऊन बोलणे. ‘साकच्छा करणे’ म्हणजे एकमेकांना प्रश्न-उत्तरांच्या देवाणघेवाणीद्वारे संवाद करणे. आणि येथे, तो ऋद्धिवान याच मनुष्यलोकात राहून दिव्य चक्षूने जे रूप पाहतो, दिव्य श्रोतधातूने जो शब्द ऐकतो, चेतोपरियज्ञानाने जे चित्त जाणतो; तसेच तो येथेच राहून त्या ब्रह्मासोबत एकत्र उभा राहतो, संभाषण करतो, साकच्छा करतो; आणि त्याचे ‘दूर किंवा जवळ अधिष्ठान करणे’ इत्यादी जे अधिष्ठान आहे; आणि तो दृश्य किंवा अदृश्य शरीराने ब्रह्मलोकात जातो, एवढ्यावरूनच ‘शरीरावर नियंत्रण ठेवणे’ होत नाही. परंतु, ‘तो त्या ब्रह्माच्या समोर रूप निर्माण करतो’ इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले विधान जेव्हा तो करतो, तेव्हा त्याला खरोखर ‘शरीराने वश करणे’ (शरीरावर नियंत्रण ठेवणे) असे म्हणतात. उर्वरित भाग शरीराच्या नियंत्रणाची पूर्वतयारी दर्शवण्यासाठी सांगितला आहे. ही झाली ‘अधिष्ठान ऋद्धी’.

13. විකුබ්බනිද්ධිනිද්දෙසෙ සිඛිස්ස භගවතො සාවකනිදස්සනං විකුබ්බනිද්ධියා කායසක්ඛිපුග්ගලදස්සනත්ථං වුත්තං. තම්පි දස්සෙන්තො පඨමං තාව බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතො සහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙසීති අතිවිය අච්ඡරියඅබ්භුතභූතං සහස්සිලොකධාතුයා සද්දසවනං අධිට්ඨානිද්ධිං දස්සෙසි. ඉදානි තස්ස වත්ථුස්ස පරිදීපනත්ථමිදං වුච්චති – ඉමස්මා හි කප්පා එකතිංසෙ කප්පෙ සිඛී භගවා අනන්තරජාතියා තුසිතපුරතො චවිත්වා අරුණවතීනගරෙ අරුණවතො රඤ්ඤො පභාවතියා නාම මහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තිත්වා පරිපක්කඤාණො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා පවත්තවරධම්මචක්කො අරුණවතිං නිස්සාය විහරන්තො එකදිවසං පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ‘‘අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා විහාරද්වාරකොට්ඨකසමීපෙ ඨිතො අභිභුං නාම අග්ගසාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘අතිප්පගො ඛො, භික්ඛු, අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිතුං. යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. යථාහ –

१३. विकुब्बन ऋद्धीच्या निर्देशात, शिखी भगवंतांच्या श्रावकाचे (अभिभू नावाच्या श्रावकाचे) उदाहरण हे विकुब्बन ऋद्धीचा प्रत्यक्ष साक्षीदार (कायसाक्षी) असलेला पुद्गल दर्शवण्यासाठी दिले आहे. ते दर्शवताना, सर्वप्रथम ‘ब्रह्मलोकात राहून हजार लोकधातूंना आपल्या आवाजाने अवगत केले’ या अत्यंत आश्चर्यकारक आणि अद्भुत अशा हजार लोकधातूंमध्ये आवाज ऐकवण्याच्या अधिष्ठान ऋद्धीला दाखवले. आता त्या कथेचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी हे म्हटले जाते - या कल्पापासून ३१ व्या कल्पामध्ये, शिखी भगवान आपल्या पूर्वजन्मात तुषित लोकांतून च्युत होऊन, अरुणवती नगरात अरुणवान राजाची पभावती नावाच्या राणीच्या कुशीत जन्मले. ज्ञान परिपक्व झाल्यावर त्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले आणि बोधिमंडळावर सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त करून श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित केले. अरुणवती नगराचा आश्रय घेऊन विहार करत असताना, एके दिवशी पहाटेच शारीरिक विधी आटोपून, महाभिक्षुसंघाने परिवेष्टित होऊन, ‘मी अरुणवती नगरात पिंडाचारासाठी प्रवेश करीन’ असा विचार करून विहारातून बाहेर पडले. विहाराच्या मुख्य द्वाराजवळ उभे राहून त्यांनी ‘अभिभू’ नावाच्या आपल्या अग्रश्रावकाला आमंत्रित केले - ‘भिक्षू, अरुणवती नगरात पिंडाचारासाठी प्रवेश करणे फारच लवकर होईल. चला, आपण एखाद्या ब्रह्मलोकात जाऊ या.’ जसे म्हटले आहे -

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘ආයාම, බ්‍රාහ්මණ, යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො, තෙනුපසඞ්කමිස්සාම යාව භත්තස්ස කාලො භවිස්සතී’ති. ‘එවං භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී ච භගවා අභිභූ ච භික්ඛු යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො, තෙනුපසඞ්කමිංසූ’’ති (සං. නි. 1.185).

“त्यानंतर, भिक्षूंनो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्षूला आमंत्रित केले - ‘ये ब्राह्मणा, आपण एखाद्या ब्रह्मलोकात जाऊ या, जोपर्यंत भोजनाची वेळ होत नाही.’ ‘तसेच असो, भंते!’ असे म्हणून, भिक्षूंनो, अभिभू भिक्षूने अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या वचनाचा आदरपूर्वक स्वीकार केला. त्यानंतर, भिक्षूंनो, शिखी भगवान आणि अभिभू भिक्षू ज्या ठिकाणी एक ब्रह्मलोक होता, तिथे गेले.”

තත්ථ මහාබ්‍රහ්මා සම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා අත්තමනො පච්චුග්ගමනං කත්වා බ්‍රහ්මාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. ථෙරස්සාපි අනුච්ඡවිකං ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, ථෙරොපි අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදි. මහාබ්‍රහ්මාපි දසබලං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තෙනාහ – අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි [Pg.276] – ‘‘පටිභාතු, බ්‍රාහ්මණ, තං බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මී කථා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිස්සුණිත්වා බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මකථං කථෙසි. ථෙරෙ ධම්මකථං කථෙන්තෙ බ්‍රහ්මානො උජ්ඣායිංසු ‘‘චිරස්සඤ්ච මයං සත්ථු බ්‍රහ්මලොකාගමනං ලභිම්හා, අයඤ්ච භික්ඛු ඨපෙත්වා සත්ථාරං සයං ධම්මකථං ආරභී’’ති. සත්ථා තෙසං අනත්තමනභාවං ඤත්වා අභිභුං භික්ඛුං එතදවොච – ‘‘උජ්ඣායන්ති ඛො තෙ, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මා ච බ්‍රහ්මපරිසා ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා ච. තෙන හි, ත්වං බ්‍රාහ්මණ, භිය්‍යොසො මත්තාය සංවෙජෙහී’’ති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිකුබ්බනං කත්වා සහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙන්තො –

तेथे महाब्रह्मदेवाने सम्यक्संबुद्धांना पाहून आनंदित होऊन त्याचे स्वागत केले आणि ब्रह्मासन मांडून दिले. स्थविरांसाठी देखील योग्य आसन मांडले. भगवान मांडलेल्या आसनावर बसले, आणि स्थवीर देखील स्वतःसाठी योग्य असलेल्या आसनावर बसले. महाब्रह्मदेव देखील दशबलांना वंदन करून एका बाजूला बसला. म्हणूनच म्हटले आहे - त्यानंतर, भिक्षूंनो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्षूला आमंत्रित केले - ‘हे ब्राह्मणा, तू ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसेवकांना धम्मकथा ऐकव.’ ‘तसेच असो, भंते!’ असे म्हणून, भिक्षूंनो, अभिभू भिक्षूने अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन करून ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसेवकांना धम्मकथा सांगितली. स्थवीर धम्मकथा सांगत असताना, ब्रह्मदेव असंतुष्ट झाले - ‘बऱ्याच काळानंतर आम्हाला शास्त्यांचे ब्रह्मलोकात आगमन लाभले आहे, आणि हा भिक्षू शास्त्यांना बाजूला ठेवून स्वतःच धम्मकथा सांगू लागला आहे!’ शास्त्यांनी त्यांचे असमाधान जाणून अभिभू भिक्षूला असे म्हटले - ‘हे ब्राह्मणा, ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसेवक तुझी निंदा करत आहेत. म्हणून, हे ब्राह्मणा, तू त्यांना अधिक प्रमाणात संवेगित कर.’ स्थविरांनी शास्त्यांच्या वचनाचा स्वीकार करून, अनेक प्रकारच्या ऋद्धी-विकुब्बना करून, हजार लोकधातूंना आपल्या आवाजाने अवगत करत -

‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;

ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො.

“आरंभ करा, निष्क्रमण करा, बुद्धशासनात युक्त व्हा. मृत्यूच्या सेनेचा नाश करा, ज्याप्रमाणे हत्ती लव्हाळ्याची झोपडी नष्ट करतो.

‘‘යො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, අප්පමත්තො විහස්සති;

පහාය ජාතිසංසාරං, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’ති. (අ. නි. 1.185) –

जो या धम्म-विनयात अप्रमत्त राहून विहार करेल, तो जन्म-संसाराचा त्याग करून दुःखाचा अंत करेल.”

ඉමං ගාථාද්වයං අභාසි.

या दोन गाथा म्हटल्या.

කිං පන කත්වා ථෙරො සහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙසීති? නීලකසිණං තාව සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අභිඤ්ඤාඤාණෙන චක්කවාළසහස්සෙ සබ්බත්ථ අන්ධකාරං ඵරි. තතො ‘‘කිමිදං අන්ධකාර’’න්ති සත්තානං ආභොගෙ උප්පන්නෙ ආලොකකසිණං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ආලොකං දස්සෙසි. ‘‘කිං ආලොකො අය’’න්ති විචිනන්තානං අත්තානං දස්සෙසි. චක්කවාළසහස්සෙ ච දෙවමනුස්සා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා ථෙරංයෙව නමස්සමානා අට්ඨංසු. ථෙරො ‘‘මහාජනො මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස සද්දං සුණාතූ’’ති ඉමා ගාථා අභාසි. සබ්බෙ ඔසටාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තස්ස විය සද්දං අස්සොසුං. අත්ථොපි තෙසං පාකටො අහොසි. තං විඤ්ඤාපනං සන්ධාය ‘‘සරෙන විඤ්ඤාපෙසී’’ති වුත්තං. තෙන කතං අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිකුබ්බනං සන්ධාය පුන සො දිස්සමානෙනපීතිආදි වුත්තං. තත්ථ ධම්මං දෙසෙසීති පඨමං වුත්තප්පකාරං [Pg.277] ඉද්ධිවිකුබ්බනං දස්සෙන්තො ධම්මං දෙසෙසි, තතො යථාවුත්තක්කමෙන ද්වෙ ගාථා භාසන්තො සරෙන විඤ්ඤාපෙසීති වෙදිතබ්බං. දිස්සමානෙනපි කායෙනාතිආදීසු ච ඉත්ථංභූතලක්ඛණෙ කරණවචනං, එවංභූතකායො හුත්වාති අත්ථො.

पण थेरांनी काय करून हजार लोकधातूंना आपल्या स्वराने (आवाजाने) अवगत केले (जाणवून दिले)? प्रथम नील-कसिण समाधीत प्रवेश करून, त्यातून उठून, अभिज्ञा-ज्ञानाने हजार चक्रवाळांमध्ये सर्वत्र अंधार पसरवला. त्यानंतर "हा अंधार काय आहे?" असा प्राण्यांच्या मनात विचार उत्पन्न झाल्यावर, आलोक-कसिण समाधीत प्रवेश करून, त्यातून उठून प्रकाश दाखवला. "हा प्रकाश कोणाचा आहे?" असा शोध घेणाऱ्यांना स्वतःचे दर्शन दिले. आणि हजार चक्रवाळांतील देव व मानवांनी हात जोडून केवळ थेरांनाच नमस्कार करत उभे राहिले. थेरांनी "लोकसमुदाय माझ्या धम्मदेशनेचा आवाज ऐकोत" असा विचार करून या गाथा म्हटल्या. सर्वांनी, जणू काही धम्मदेशना करणाऱ्या व्यक्तीच्या अगदी जवळ परिषदेच्या मध्यभागी बसून ऐकत असल्यासारखा आवाज ऐकला. त्यांना त्याचा अर्थही स्पष्ट झाला. त्या अवगत करण्याला उद्देशून "स्वराने अवगत केले" असे म्हटले आहे. त्यांनी केलेल्या अनेक प्रकारच्या ऋद्धि-विकुब्बनाला उद्देशून पुन्हा "तो दृश्यमान शरीराने सुद्धा" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "धम्मदेशना केली" म्हणजे आधी सांगितलेल्या प्रकारे ऋद्धि-विकुब्बन दाखवून धम्मदेशना केली, त्यानंतर यथाक्रम दोन गाथा म्हणत स्वराने अवगत केले, असे जाणावे. "दृश्यमान शरीराने सुद्धा" इत्यादींमध्ये 'इत्थंभूतलक्षण' अर्थी तृतीया विभक्ती आहे, 'अशा प्रकारचा शरीरधारी होऊन' असा याचा अर्थ आहे.

ඉදානි තං වත්ථුං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්සාපි ඉද්ධිමතො විකුබ්බනිද්ධිකරණවිධානං දස්සෙන්තො සො පකතිවණ්ණං විජහිත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ සොති හෙට්ඨා වුත්තවිධානෙන මුදුකම්මඤ්ඤකතචිත්තො සො ඉද්ධිමා භික්ඛු. සචෙ විකුබ්බනිද්ධිං කාතුකාමො හොති, අත්තනො පකතිවණ්ණං පකතිසණ්ඨානං විජහිත්වා කුමාරකවණ්ණං වා දස්සෙති. කථං? පථවීකසිණාරම්මණාභිඤ්ඤාපාදකචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘එවරූපො කුමාරකො හොමී’’ති නිම්මිනිතබ්බං කුමාරකවණ්ණං ආවජ්ජිත්වා කතපරිකම්මාවසානෙ පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එවරූපො නාම කුමාරකො හොමී’’ති අභිඤ්ඤාඤාණෙන අධිට්ඨාති, සහ අධිට්ඨානෙන කුමාරකො හොතීති. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.100) කසිණනිද්දෙසෙ ‘‘පථවීකසිණවසෙන එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීතිආදිභාවො…පෙ… එවමාදීනි ඉජ්ඣන්තී’’ති වචනෙන ඉධ පථවීකසිණාරම්මණං පාදකජ්ඣානං යුජ්ජති. තත්ථෙව පන අභිඤ්ඤානිද්දෙසෙ විකුබ්බනිද්ධියා ‘‘පථවීකසිණාදීසු අඤ්ඤතරාරම්මණතො අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨායා’’ති වුත්තං, තත්ථෙව (විසුද්ධි. 2.398) ච ‘‘අත්තනො කුමාරකවණ්ණො ආවජ්ජිතබ්බො’’ති වුත්තං, තං නාගාදිනිම්මානෙ න යුජ්ජති විය. නාගවණ්ණාදිනිම්මානෙපි එසෙව නයො.

आता ती कथा दाखवून, इतरही ऋद्धिमान व्यक्तीच्या विकुब्बन-ऋद्धि करण्याच्या विधीचे वर्णन करताना "तो आपले मूळ रूप सोडून" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "तो" म्हणजे वर सांगितलेल्या विधीनुसार ज्यांचे चित्त मृदू आणि कर्मक्षम झाले आहे असा तो ऋद्धिमान भिक्खू. जर तो विकुब्बन-ऋद्धि करण्याची इच्छा बाळगतो, तर तो आपले मूळ रूप व मूळ आकार सोडून बालकाचे रूप दाखवतो. कसे? पृथ्वी-कसिण आलंबन असलेल्या अभिज्ञा-पादक चतुर्थ ध्यानातून उठून, "मी अशा रूपाचा बालक व्हावे" अशा निर्माण करावयाच्या बालरूपाचे चिंतन करून, परिकर्म पूर्ण झाल्यावर पुन्हा समाधीत प्रवेश करून व उठून, "मी अशा रूपाचा बालक व्हावे" असे अभिज्ञा-ज्ञानाने अधिष्ठान करतो, आणि अधिष्ठानासोबतच तो बालक बनतो. विसुद्धिमग्गात कसिणनिर्देशात "पृथ्वी-कसिणाच्या प्रभावाने एक असूनही अनेक होतो... इत्यादी... अशा गोष्टी साध्य होतात" या वचनानुसार येथे पृथ्वी-कसिण आलंबन असलेले पादक-ध्यान योग्य ठरते. परंतु तेथेच अभिज्ञानिर्देशात विकुब्बन-ऋद्धीच्या संदर्भात "पृथ्वी-कसिण इत्यादींपैकी कोणत्याही एका आलंबनातून अभिज्ञा-पादक ध्यानातून उठून" असे म्हटले आहे, आणि तेथेच "स्वतःच्या बालरूपाचे चिंतन करावे" असे म्हटले आहे, जे नाग इत्यादींच्या निर्मितीमध्ये योग्य वाटत नाही. नाग-रूपादींच्या निर्मितीमध्येही हाच नियम लागू होतो.

තත්ථ නාගවණ්ණන්ති සප්පසණ්ඨානං. සුපණ්ණවණ්ණන්ති ගරුළසණ්ඨානං. ඉන්දවණ්ණන්ති සක්කසණ්ඨානං. දෙවවණ්ණන්ති සෙසදෙවසණ්ඨානං. සමුද්දවණ්ණං පන ආපොකසිණවසෙන ඉජ්ඣති. පත්තින්ති පදාතිං. විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහන්ති හත්ථිආදීනං වසෙන අනෙකවිහිතං සෙනාසමූහං. විසුද්ධිමග්ගෙ පන ‘‘හත්ථිම්පි දස්සෙතීතිආදි පනෙත්ථ බහිද්ධාපි හත්ථිආදිදස්සනවසෙන වුත්තං. තත්ථ ‘හත්ථී හොමී’ති අනධිට්ඨහිත්වා ‘හත්ථී හොතූ’ති අධිට්ඨාතබ්බං. අස්සාදීසුපි එසෙව නයො’’ති වුත්තං, තං ‘‘පකතිවණ්ණං විජහිත්වා’’ති වුත්තමූලපදෙන ච විකුබ්බනිද්ධිභාවෙන ච විරුජ්ඣති. පාළියං වුත්තක්කමෙන හි පකතිවණ්ණං අවිජහිත්වා අධිට්ඨානවසෙන අඤ්ඤස්ස දස්සනං අධිට්ඨානිද්ධි නාම, පකතිවණ්ණං විජහිත්වා අධිට්ඨානවසෙන අත්තනො අඤ්ඤථාදස්සනං විකුබ්බනිද්ධි නාම.

तेथे 'नाग-वर्ण' म्हणजे सर्पाचा आकार. 'सुपण्ण-वर्ण' म्हणजे गरुडाचा आकार. 'इंद्र-वर्ण' म्हणजे शक्राचा (इंद्राचा) आकार. 'देव-वर्ण' म्हणजे इतर देवांचा आकार. समुद्र-रूप मात्र आपो-कसिणाच्या (जल-कसिणाच्या) प्रभावाने साध्य होते. 'पत्ति' म्हणजे पायदळ सैनिक. 'विविध सेनाब्यूह' म्हणजे हत्ती इत्यादींच्या स्वरूपातील अनेक प्रकारचा सैन्यसमूह. परंतु विसुद्धिमग्गात "हत्ती देखील दाखवतो इत्यादी, येथे बाह्यतः हत्ती इत्यादी दाखवण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. तेथे 'मी हत्ती व्हावे' असे अधिष्ठान न करता 'हत्ती निर्माण होवो' असे अधिष्ठान करावे. घोडे इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे" असे म्हटले आहे, ते "मूळ रूप सोडून" या मूळ पदाशी आणि विकुब्बन-ऋद्धीच्या स्वरूपाशी विसंगत ठरते. कारण पाळीमध्ये सांगितलेल्या क्रमानुसार, मूळ रूप न सोडता अधिष्ठानाच्या बळावर दुसऱ्याचे दर्शन घडवणे म्हणजे 'अधिष्ठान-ऋद्धी' होय, आणि मूळ रूप सोडून अधिष्ठानाच्या बळावर स्वतःला दुसऱ्या रूपात दाखवणे म्हणजे 'विकुब्बन-ऋद्धी' होय.

14. මනොමයිද්ධිඤාණනිද්දෙසෙ [Pg.278] ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාතීතිආදීසු ඉද්ධිමා භික්ඛු මනොමයිද්ධිං කාතුකාමො ආකාසකසිණාරම්මණපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය අත්තනො රූපකායං තාව ආවජ්ජිත්වා වුත්තනයෙනෙව ‘‘සුසිරො හොතූ’’ති අධිට්ඨාති, සුසිරො හොති. අථ තස්ස අබ්භන්තරෙ පථවීකසිණවසෙන අඤ්ඤං කායං ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාති, තස්ස අබ්භන්තරෙ අඤ්ඤො කායො හොති. සො තං මුඛතො අබ්බූහිත්වා බහි ඨපෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාහි පකාසෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ මුඤ්ජම්හාති මුඤ්ජතිණම්හා. ඊසිකං පවාහෙය්‍යාති කළීරං ලුඤ්චෙය්‍ය. කොසියාති කොසකතො. කරණ්ඩාති කරණ්ඩාය, පුරාණතචකඤ්චුකතොති අත්ථො. තත්ථ ච උද්ධරෙය්‍යාති චිත්තෙනෙවස්ස උද්ධරණං වෙදිතබ්බං. අයඤ්හි අහි නාම සජාතියං ඨිතො, කට්ඨන්තරං වා රුක්ඛන්තරං වා නිස්සාය, තචතො සරීරං නික්කඩ්ඪනපයොගසඞ්ඛාතෙන ථාමෙන, සරීරං ඛාදයමානං විය පුරාණතචං ජිගුච්ඡන්තො ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි සයමෙව කඤ්චුකං පජහාති.

१४. मनोमय-ऋद्धिज्ञान निर्देशात "या शरीरातून दुसरे शरीर निर्माण करतो" इत्यादींमध्ये, मनोमय-ऋद्धि करण्याची इच्छा असलेला ऋद्धिमान भिक्खू आकाश-कसिण आलंबन असलेल्या पादक ध्यानातून उठून, आधी स्वतःच्या रूपकायाचे चिंतन करून, सांगितलेल्या पद्धतीनेच "हे शरीर पोकळ होवो" असे अधिष्ठान करतो, आणि ते पोकळ होते. त्यानंतर त्याच्या आत पृथ्वी-कसिणाच्या प्रभावाने दुसऱ्या शरीराचे चिंतन करून, परिकर्म करून, सांगितलेल्या पद्धतीनेच अधिष्ठान करतो, तेव्हा त्याच्या आत दुसरे शरीर तयार होते. तो त्याला मुखातून बाहेर काढून बाहेर ठेवतो. आता हाच अर्थ उपमांद्वारे स्पष्ट करताना "जसे की" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'मुंज' म्हणजे मुंज नावाच्या गवतापासून. 'ईसिका बाहेर काढावी' म्हणजे त्याचा अंकुर उपटून काढावा. 'कोशातून' म्हणजे तलवारीच्या म्यानातून. 'करंडातून' म्हणजे करंडीतून, किंवा जुन्या कातडीच्या आवरणातून (कातीतून) असा अर्थ आहे. आणि तेथे 'बाहेर काढावे' म्हणजे केवळ चित्तानेच त्याचे बाहेर काढणे जाणावे. कारण हा सर्प आपल्या जातीत स्थित राहून, लाकडाच्या फटीचा किंवा झाडाच्या फटीचा आश्रय घेऊन, कातडीतून शरीर बाहेर काढण्याच्या प्रयत्नरूप शक्तीने, जणू काही शरीर खाजवत असल्यासारखा, जुन्या कातडीचा तिरस्कार करत या चार कारणांमुळे स्वतःहूनच आपली कात टाकतो.

එත්ථ ච යථා ඊසිකාදයො මුඤ්ජාදීහි සදිසා හොන්ති, එවමිදං මනොමයං රූපං ඉද්ධිමතා සබ්බාකාරෙහි සදිසමෙව හොතීති දස්සනත්ථං ඉමා උපමා වුත්තාති. ‘‘මනොමයෙන කායෙන, ඉද්ධියා උපසඞ්කමී’’ති (ථෙරගා. 901) එත්ථ අභිඤ්ඤාමනෙන කතකායො මනොමයකායො නාම. ‘‘අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපජ්ජතී’’ති (චූළව. 333) එත්ථ ඣානමනෙන නිබ්බිත්තිතකායො තෙන මනෙන කතත්තා මනොමයකායො නාම. ඉධ පන අභිඤ්ඤාමනෙන උප්පාදිතකායො තෙන මනෙන කතත්තා මනොමයකායො නාම. එවං සති අධිට්ඨානිද්ධියා විකුබ්බනිද්ධියා ච කතො මනොමයකායො නාම හොතීති චෙ? හොතියෙව. ඉධ පන තාසං විසුං විසුං විසෙසෙන විසෙසෙත්වා අධිට්ඨානිද්ධි විකුබ්බනිද්ධීති ච වුත්තත්තා අබ්භන්තරතො නිම්මානමෙව මනොමයිද්ධි නාම.

आणि येथे ज्याप्रमाणे काडी इत्यादी मुंज गवतासारखेच असतात, त्याचप्रमाणे हे मनोमय रूप ऋद्धिमान भिक्खूच्या सर्व आकारांनी अगदी सारखेच असते, हे दाखवण्यासाठी या उपमा दिल्या आहेत, असे जाणावे. "मनोमय शरीराने, ऋद्धीने जवळ गेला" येथे अभिज्ञा-चित्ताने बनवलेले शरीर म्हणजे 'मनोमय काय' होय. "एका विशिष्ट मनोमय शरीरात उत्पन्न होतो" येथे ध्यान-चित्ताने निर्माण झालेले शरीर त्या चित्ताने बनवलेले असल्यामुळे 'मनोमय काय' म्हटले जाते. परंतु येथे अभिज्ञा-चित्ताने उत्पन्न केलेले शरीर त्या चित्ताने बनवलेले असल्यामुळे 'मनोमय काय' म्हटले जाते. असे असल्यास, अधिष्ठान-ऋद्धीने आणि विकुब्बन-ऋद्धीने बनवलेले शरीर देखील 'मनोमय काय' ठरते का? होय, ठरतेच. परंतु येथे त्यांना वेगवेगळे विशेष रूपाने वर्गीकृत करून 'अधिष्ठान-ऋद्धी' आणि 'विकुब्बन-ऋद्धी' असे म्हटले असल्यामुळे, शरीराच्या आतूनच निर्माण करणे यालाच 'मनोमय-ऋद्धी' म्हटले जाते.

15. ඤාණවිප්ඵාරිද්ධිනිද්දෙසෙ ඤාණස්ස විප්ඵාරො වෙගො අස්සා අත්ථීති ඤාණවිප්ඵාරා. එත්ථ ච සත්තඅනුපස්සනාවසෙනෙව ඉද්ධිං දස්සෙත්වා සෙසා යාව අරහත්තමග්ගා සඞ්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා.

१५. ज्ञानविप्फार-ऋद्धि निर्देशात, ज्या ऋद्धीमध्ये ज्ञानाचा विप्फार म्हणजे वेग (प्रवाह) असतो, ती 'ज्ञानविप्फार-ऋद्धी' होय. आणि येथे सात अनुपश्यनांच्या द्वारेच ऋद्धी दाखवून, उर्वरित अर्हत्-मार्गापर्यंतच्या सर्व गोष्टी संक्षेपाने सांगितल्या आहेत, असे जाणावे.

ආයස්මතො [Pg.279] බාකුලස්ස ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධීතිආදීසු බාකුලත්ථෙරො තාව ද්වීසු කුලෙසු වඩ්ඪිතත්තා එවංලද්ධනාමො පුබ්බබුද්ධෙසු කතාධිකාරො පුඤ්ඤසම්පදාය සම්පන්නො ථෙරො. සො හි මහාසම්පත්තිං අනුභවමානො දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව කොසම්බියං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති. තං ජාතකාලෙ මඞ්ගලත්ථාය මහාපරිවාරෙන යමුනං නෙත්වා සපරිවාරා ධාතී නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන කීළාපෙන්තී න්හාපෙති. එකො මහාමච්ඡො ‘‘භක්ඛො මෙ අය’’න්ති මඤ්ඤමානො මුඛං විවරිත්වා උපගතො. ධාතී දාරකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා. මහාමච්ඡො තං ගිලි. පුඤ්ඤවා සත්තො සයනගබ්භං පවිසිත්වා නිපන්නො විය න කිඤ්චි දුක්ඛං පාපුණි. මච්ඡො දාරකස්ස තෙජෙන තත්තකං ඵාලං ගිලිත්වා විය දය්හමානො වෙගෙන තිංසයොජනං ගන්ත්වා බාරාණසිවාසිනො මච්ඡබන්ධස්ස ජාලං පාවිසි. සො දාරකස්ස තෙජෙන ජාලතො නීහටමත්තොව මතො. මච්ඡබන්ධා තං සකලමෙව අන්තරකාජෙන ආදාය ‘‘සහස්සෙන දෙමා’’ති නගරෙ චරන්තා අසීතිකොටිධනස්ස අපුත්තකස්ස සෙට්ඨිස්ස ඝරද්වාරං ගන්ත්වා සෙට්ඨිභරියාය එකෙන කහාපණෙන අදංසු. සා තං සයමෙව ඵලකෙ ඨපෙත්වා පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණවණ්ණං දාරකං දිස්වා ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ පුත්තො ලද්ධො’’ති නාදං නදිත්වා දාරකං ආදාය සාමිකං උපගච්ඡි. සෙට්ඨි තාවදෙව භෙරිං චරාපෙත්වා දාරකං ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ආනෙත්වා තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජා ‘‘පුඤ්ඤවා දාරකො, පොසෙහි න’’න්ති ආහ. ඉතරම්පි සෙට්ඨිකුලං තං පවත්තිං සුත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘අම්හාකං පුත්තො’’ති තං දාරකං ගණ්හිතුං විවදි. උභොපි රාජකුලං අගමංසු. රාජා ‘‘ද්වින්නම්පි අපුත්තකං කාතුං න සක්කා, ද්වින්නම්පි දායාදො හොතූ’’ති ආහ. තතො පට්ඨාය ද්වෙපි කුලානි ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තානි අහෙසුං. තස්ස ද්වීහි කුලෙහි වඩ්ඪිතත්තා ‘‘බාකුලකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. තස්ස විඤ්ඤුතං පත්තස්ස ද්වීසුපි නගරෙසු තයො තයො පාසාදෙ කාරෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨපෙසුං. එකෙකස්මිං නගරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ වසි. තහිං එකස්මිං නගරෙ චත්තාරො මාසෙ වුට්ඨස්ස සඞ්ඝාටනාවාසු මණ්ඩපං කාරෙත්වා තත්ථ නං නාටකෙහි සද්ධිං ආරොපෙත්වා මහාසම්පත්තිං අනුභවමානං ද්වීහි මාසෙහි ඉතරං නගරං උපඩ්ඪපථං නෙන්ති. ඉතරනගරවාසිනො නාටකාපි ‘‘ද්වීහි මාසෙහි උපඩ්ඪපථං ආගතො භවිස්සතී’’ති තථෙව [Pg.280] පච්චුග්ගන්ත්වා ද්වීහි මාසෙහි අත්තනො නගරං ආනෙන්ති. ඉතරනාටකා මජ්ඣෙ නිවත්තිත්වා අත්තනො නගරමෙව ගච්ඡන්ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා තෙනෙව නියාමෙන පුන ඉතරනගරං ගච්ඡති. එවමස්ස සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස අසීති වස්සානි පරිපුණ්ණානි.

आयुष्मान बाकुल यांच्या 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' इत्यादींच्या संदर्भात, बाकुल थेर हे दोन कुळांमध्ये वाढविले गेल्यामुळे असे नाव मिळालेले, पूर्वीच्या बुद्धांच्या काळात पुण्यकर्म केलेले (अधिकार प्राप्त केलेले) आणि पुण्यसंपदेने संपन्न असे थेर होते. ते महासंपत्तीचा उपभोग घेत देव आणि मनुष्यांमध्ये संसार करत असताना, आमच्या दशबलांच्या (बुद्धांच्या) जन्माच्या आधीच कोसाम्बी येथील एका श्रेष्ठिकुळात जन्माला आले. त्यांच्या जन्माच्या वेळी, मङ्गलासाठी मोठ्या परिवारासह त्यांना यमुना नदीवर नेऊन, दायांनी पाण्यात बुडवून व वर काढून खेळवत त्यांना स्नान घातले. एका मोठ्या माशाने 'हा माझा भक्ष्य आहे' असे समजून तोंड उघडून तो जवळ आला. दाया त्या बालकाला सोडून पळून गेल्या. त्या मोठ्या माशाने त्याला गिळले. परंतु पुण्यवान प्राणी (बाकुल बालक) शयनगृहात प्रवेश करून निजल्याप्रमाणे कोणत्याही दुःखाला प्राप्त झाला नाही. तो मासा बालकाच्या तेजामुळे नांगराचा तापलेला फाळ गिळल्याप्रमाणे जळू लागला आणि वेगाने तीस योजने जाऊन वाराणसीतील एका कोळ्याच्या जाळ्यात अडकला. तो मासा बालकाच्या तेजामुळे जाळ्यातून बाहेर काढताच मृत झाला. कोळ्यांनी त्या संपूर्ण माशाला कावडीच्या मध्यभागी ठेवून घेऊन, 'आम्ही हा एक हजार (कहापण) मध्ये देऊ' असे म्हणत नगरात फिरत असताना, ऐंशी कोटी संपत्ती असलेल्या एका अपत्यहीन श्रेष्ठिच्या घराच्या दाराशी जाऊन श्रेष्ठिच्या पत्नीला तो मासा एका कहापणाला विकला. तिने स्वतः तो मासा पाटावर ठेवून पाठीमागून कापला असता, माशाच्या पोटात सुवर्णवर्णाचा बालक पाहून, 'माशाच्या पोटात मला मुलगा मिळाला!' असा आनंदाचा चित्कार केला आणि बालकाला घेऊन ती आपल्या पतीकडे गेली. श्रेष्ठिने तात्काळ दवंडी पिटवून, बालकाला घेऊन राजाकडे जाऊन ती सर्व हकीकत सांगितली. राजाने म्हटले, 'हा बालक भाग्यवान आहे, याचे पालनपोषण करा.' दुसऱ्या श्रेष्ठिकुळानेही ही बातमी ऐकून तेथे जाऊन, 'हा आमचा मुलगा आहे' असे म्हणून त्या बालकाला घेण्यासाठी वाद घातला. दोन्ही कुळे राजकुलात गेली. राजा म्हणाला, 'दोघांनाही अपत्यहीन करणे शक्य नाही, म्हणून हा दोघांचाही वारसदार होईल.' त्या वेळेपासून दोन्ही कुळे परम लाभ आणि यशाला प्राप्त झाली. दोन कुळांमध्ये वाढविले गेल्यामुळे त्यांनी त्याचे नाव 'बाकुल कुमार' असे ठेवले. तो समजदार झाल्यावर त्याच्यासाठी दोन्ही नगरांमध्ये तीन-तीन प्रासाद बांधून नर्तकींची व्यवस्था केली. तो प्रत्येक नगरात चार-चार महिने राहत असे. एका नगरात चार महिने राहिल्यानंतर, जोडलेल्या नौकांवर मंडप तयार करून, त्यात त्याला नर्तकींसह बसवून, महासंपत्तीचा उपभोग घेत दोन महिन्यांत अर्ध्या वाटेपर्यंत दुसऱ्या नगराकडे घेऊन जात असत. दुसऱ्या नगरातील रहिवासी आणि नर्तकही 'ते दोन महिन्यांत अर्ध्या वाटेवर आले असतील' असा विचार करून, तेथेच सामोरे जाऊन दोन महिन्यांत त्यांना आपल्या नगरात घेऊन येत असत. इतर नर्तक मध्यभागातून परत फिरून आपापल्या नगरात जात असत. तेथे चार महिने राहून त्याच पद्धतीने पुन्हा दुसऱ्या नगरात जात असत. अशा प्रकारे संपत्तीचा उपभोग घेत त्यांची ऐंशी वर्षे पूर्ण झाली।

තස්මිං සමයෙ අම්හාකං බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා පවත්තවරධම්මචක්කො අනුක්කමෙන චාරිකං චරන්තො කොසම්බිං පාපුණි. ‘‘බාරාණසි’’න්ති මජ්ඣිමභාණකා. බාකුලසෙට්ඨිපි ඛො ‘‘දසබලො ආගතො’’ති සුත්වා බහුං ගන්ධමාලං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො හුත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස ද්වීසු නගරෙසු පරිචිතමාතුගාමා අත්තනො කුලඝරානි ආගන්ත්වා තත්ථෙව වසමානා චීවරානි කරිත්වා පහිණිංසු. ථෙරො එකං අඩ්ඪමාසං කොසම්බිවාසීහි පහිතං චීවරං පරිභුඤ්ජති, එකං අඩ්ඪමාසං බාරාණසිවාසීහීති එතෙනෙව නියාමෙන ද්වීසු නගරෙසු යං යං උත්තමං, තං තං ථෙරස්සෙව ආහරීයති. පබ්බජිතස්සාපිස්ස සුඛෙනෙව අසීති වස්සානි අගමංසු. උභයත්ථාපිස්ස මුහුත්තමත්තම්පි අප්පමත්තකොපි ආබාධො න උප්පන්නපුබ්බො. සො පච්ඡිමෙ කාලෙ බාකුලසුත්තං (ම. නි. 3.209 ආදයො) කථෙත්වා පරිනිබ්බායීති. එවං මච්ඡකුච්ඡියං අරොගභාවො ආයස්මතො බාකුලස්ස පච්ඡිමභවිකස්ස තෙන අත්තභාවෙන පටිලභිතබ්බඅරහත්තඤාණානුභාවෙන නිබ්බත්තත්තා ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. සුචරිතකම්මඵලප්පත්තස්ස පටිසම්භිදාඤාණස්ස ආනුභාවෙනාතිපි වදන්ති.

त्या वेळी आमचे बोधिसत्व सर्वज्ञता प्राप्त करून, श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित करून, अनुक्रमाने चारिका करत कोसाम्बीला पोहोचले. मज्झिमभाणक म्हणतात की ते 'वाराणसीला' पोहोचले. बाकुल श्रेष्ठिंनीही 'दशबल आले आहेत' हे ऐकून पुष्कळ गंध आणि पुष्पमाला घेऊन शास्त्यांच्या जवळ जाऊन, धम्मकथा ऐकून श्रद्धा प्राप्त केली आणि प्रवज्जा घेतली. ते केवळ सात दिवसच पृथग्जन राहिले आणि आठव्या दिवशी अरुणोदयाच्या वेळी प्रतिसंभिदांसह अरहंतपदाला प्राप्त झाले. त्यानंतर, दोन्ही नगरांतील त्यांच्या परिचयाच्या स्त्रिया आपल्या कुटुंबाच्या घरी येऊन, तेथेच राहत असताना त्यांनी चीवरे तयार करून पाठवली. थेर अर्धा महिना कोसाम्बीवासीयांनी पाठवलेले चीवर वापरत असत आणि अर्धा महिना वाराणसीवासीयांनी पाठवलेले चीवर वापरत असत. अशा प्रकारे याच नियमाने दोन्ही नगरांमध्ये जे जे काही उत्तम असे, ते ते थेरांसाठीच आणले जात असे. प्रव्रजित झाल्यावरही त्यांची ऐंशी वर्षे सुखानेच व्यतीत झाली. त्यांना दोन्ही अवस्थांमध्ये क्षणभरही किंवा अगदी थोडासाही आजार कधीही झाला नव्हता. त्यांनी शेवटच्या काळात बाकुल सुत्त सांगून परिनिर्वाण प्राप्त केले. ही त्यांची कथा आहे. अशा प्रकारे माशाच्या पोटात असतानाही निरोगी राहणे, हे पश्चिमभविक (ज्यांचा हा अंतिम जन्म आहे अशा) आयुष्मान बाकुल यांच्या त्या आत्मभावाने (शरीराने) प्राप्त करावयाच्या अरहंतत्व-ज्ञान-अनुभावामुळे उत्पन्न झाल्याने याला 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' असे म्हणतात. तसेच, सुचरित कर्माच्या फळामुळे प्राप्त झालेल्या प्रतिसंभिदा ज्ञानाच्या अनुभावामुळे उत्पन्न झाल्याने याला 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' म्हणतात, असेही काही जण म्हणतात।

සංකිච්චත්ථෙරොපි (විසුද්ධි. 2.373) පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤො ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකස්ස සාවත්ථියං අඩ්ඪකුලස්ස ධීතු කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති. සා තස්මිං කුච්ඡිගතෙ එකෙන බ්‍යාධිනා තං ඛණංයෙව කාලමකාසි, තස්සා සරීරෙ ඣාපියමානෙ ඨපෙත්වා ගබ්භමංසං සෙසමංසං ඣාපයි. අථස්සා ගබ්භමංසං චිතකතො ඔතාරෙත්වා ද්වීසු තීසු ඨානෙසු සූලෙහි විජ්ඣිංසු. සූලකොටි දාරකස්ස අක්ඛිකොටිං ඵුසි. එවං ගබ්භමංසං විජ්ඣිත්වා අඞ්ගාරරාසිම්හි පක්ඛිපිත්වා අඞ්ගාරෙහෙව පටිච්ඡාදෙත්වා පක්කමිංසු. ගබ්භමංසං ඣායි, අඞ්ගාරමත්ථකෙ පන සුවණ්ණබිම්බසදිසො දාරකො පදුමගබ්භෙ නිපන්නො විය අහොසි. පච්ඡිමභවිකසත්තස්ස හි සිනෙරුනා ඔත්ථරියමානස්සාපි අරහත්තං අප්පත්වා ජීවිතක්ඛයො [Pg.281] නාම නත්ථි. පුනදිවසෙ ‘‘චිතකං නිබ්බාපෙස්සාමා’’ති ආගතා තථා නිපන්නං දාරකං දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා දාරකං ආදාය නගරං ගන්ත්වා නෙමිත්තකෙ පුච්ඡිංසු. නෙමිත්තකා ‘‘සචෙ අයං දාරකො අගාරං අජ්ඣාවසිස්සති, යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ඤාතකා දුග්ගතා භවිස්සන්ති. සචෙ පබ්බජිස්සති, පඤ්චහි සමණසතෙහි පරිවුතො චරිස්සතී’’ති ආහංසු. අය්‍යකා තං දාරකං වඩ්ඪෙසි. ඤාතකාපි වඩ්ඪිතකාලෙ ‘‘අම්හාකං අය්‍යස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙස්සාමා’’ති පොසයිංසු. සො සත්තවස්සිකකාලෙ ‘‘තව කුච්ඡියා වසනකාලෙ මාතා තෙ කාලමකාසි, තස්සා සරීරෙ ඣාපියමානෙපි ත්වං න ඣායී’’ති කුමාරකානං කථං සුත්වා ‘‘අහං කිර එවරූපා භයා මුත්තො, කිං මෙ ඝරාවාසෙන පබ්බජිස්සාමී’’ති ඤාතකානං ආරොචෙසි. තෙ ‘‘සාධු, තාතා’’ති තං ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස සන්තිකං නෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං පබ්බාජෙථා’’ති අදංසු. ථෙරො තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං දත්වා පබ්බාජෙසි. සො ඛුරග්ගෙයෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. පරිපුණ්ණවස්සො ච උපසම්පදං ලභිත්වා දසවස්සො හුත්වා පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරො විචරීති. එවං වුත්තනයෙනෙව දාරුචිතකාය අරොගභාවො ආයස්මතො සංකිච්චස්ස ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම.

संकिच्च थेर सुद्धा पूर्वी केलेल्या पुण्याचा प्रभाव म्हणून, धम्मसेनापती थेरांच्या (सारिपुत्तांच्या) उपस्थायकाच्या श्रावस्ती येथील एका श्रीमंत कुळातील कन्येच्या कुशीत (गर्भात) उत्पन्न झाले. ती माता तो गर्भात असतानाच एकाएकी आजाराने त्याच क्षणी मरण पावली. तिच्या शरीराचे दहन केले जात असताना, गर्भाचे मांस सोडून बाकीचे सर्व मांस जळून गेले. नंतर तिच्या गर्भाच्या मांसाला चितेवरून खाली उतरवून दोन किंवा तीन ठिकाणी सुळांनी टोचले. सुळाचे टोक त्या बालकाच्या डोळ्याच्या कोपऱ्याला लागले. अशा प्रकारे गर्भाच्या मांसाला टोचून कोळशाच्या ढिगाऱ्यात टाकले आणि कोळशानेच झाकून ते निघून गेले. गर्भाचे मांस जळाले, परंतु कोळशाच्या ढिगाऱ्यावर सोन्याच्या मूर्तीसारखा तो बालक कमळाच्या गर्भात निजल्यासारखा राहिला. कारण अंतिम जन्मातील सत्त्वाचा (प्राण्याचा), जरी त्याच्यावर मेरू पर्वत कोसळला तरी, अर्हतपद प्राप्त केल्याशिवाय मृत्यू होत नाही. दुसऱ्या दिवशी 'चिता शांत करूया' म्हणून आलेल्या लोकांनी त्या बालकाला तशा अवस्थेत निजलेले पाहून आश्चर्यचकित व विस्मित होऊन, त्या बालकाला घेऊन नगरात गेले आणि भविष्यवेत्त्यांना विचारले. भविष्यवेत्ते म्हणाले, 'जर हा बालक गृहस्थाश्रमात राहील, तर सातव्या पिढीपर्यंत त्याचे नातेवाईक दरिद्री होतील. जर तो प्रव्रजित होईल, तर पाचशे श्रमणांनी वेढलेला होऊन फिरेल.' आजीने त्या बालकाचे संगोपन केले. नातेवाईकांनीही तो मोठा झाल्यावर 'आपण याला आपल्या स्वामींच्या (सारिपुत्त थेरांच्या) जवळ प्रव्रजित करू' असा विचार करून त्याचे पालनपोषण केले. तो सात वर्षांचा असताना, 'तू गर्भात असताना तुझ्या आईचा मृत्यू झाला, तिच्या शरीराचे दहन होत असतानाही तू जळाला नाहीस,' हे इतर मुलांचे बोलणे ऐकून, 'मी अशा भयापासून मुक्त झालो आहे, तर मला गृहस्थाश्रमाची काय गरज? मी प्रव्रजित होईन,' असे त्याने आपल्या नातेवाईकांना सांगितले. त्यांनी 'फार छान, बाळा!' असे म्हणून त्याला धम्मसेनापती थेरांच्या जवळ नेले आणि 'भंते, याला प्रव्रजित करा,' असे सांगून सोपवले. थेरांनी त्याला त्वचपंचक कर्मस्थान देऊन प्रव्रजित केले. त्याने वस्तऱ्याच्या धारेवरच (मुंडण पूर्ण होता होताच) प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त केले. आणि वय पूर्ण झाल्यावर उपसंपदा मिळवून, दहा वर्षांचा (दहा वर्षांचा वर्षावास पूर्ण केलेला थेर) झाल्यावर पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह तो विहरत असे. अशा प्रकारे, सांगितलेल्या पद्धतीनेच लाकडाच्या चितेवर आयुष्मान संकिच्चांचे निरोगी राहणे ही 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' होय।

භූතපාලත්ථෙරොපි (විසුද්ධි. 2.373) පුබ්බහෙතුසම්පන්නො. තස්ස පිතා රාජගහෙ දලිද්දමනුස්සො. සො තං දාරකං ගහෙත්වා දාරූනං අත්ථාය සකටෙන අටවිං ගන්ත්වා දාරුභාරං කත්වා සායං නගරද්වාරසමීපං පත්තො. අථස්ස ගොණා යුගං ඔස්සජිත්වා නගරං පවිසිංසු. සො සකටමූලෙ පුත්තකං නිසීදාපෙත්වා ගොණානං අනුපදං ගච්ඡන්තො නගරමෙව පාවිසි. තස්ස අනික්ඛන්තස්සෙව ද්වාරං පිදහි. දාරකො සකලරත්තිං සකටස්ස හෙට්ඨා නිපජ්ජිත්වා නිද්දං ඔක්කමි. රාජගහං පකතියාපි අමනුස්සබහුලං, ඉදං පන සුසානසමීපට්ඨානං. න ච කොචි යක්ඛො තස්ස පච්ඡිමභවිකස්ස දාරකස්ස උපද්දවං කාතුමසක්ඛි. සො අපරෙන සමයෙන පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිත්වා භූතපාලත්ථෙරො නාම අහොසීති. එවං වාළයක්ඛානුචරිතෙපි පදෙසෙ වුත්තනයෙනෙව අරොගභාවො ආයස්මතො භූතපාලස්ස ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම.

भूतपाल थेर सुद्धा पूर्वहेतूने (पूर्वीच्या पुण्याने) संपन्न होते. त्यांचे वडील राजगृह येथे एक गरीब माणूस होते. ते त्या बालकाला घेऊन लाकडासाठी गाडीने जंगलात गेले आणि लाकडाचा भारा घेऊन संध्याकाळी नगराच्या वेशीजवळ पोहोचले. नंतर त्यांचे बैल जू सोडून नगरात निघून गेले. त्यांनी गाडीजवळ मुलाला बसवले आणि बैलांच्या पाऊलखुणांचा मागोवा घेत ते नगरातच गेले. ते बाहेर येण्यापूर्वीच नगराचे द्वार बंद झाले. तो बालक रात्रभर गाडीच्या खाली झोपून गाढ निद्रेत गेला. राजगृह हे स्वभावतःच अमानुषांनी (यक्ष-राक्षसांनी) भरलेले होते, आणि ही जागा तर स्मशानाच्या जवळ होती. परंतु कोणताही यक्ष त्या अंतिम जन्मातील बालकाला उपद्रव करू शकला नाही. तो नंतरच्या काळात प्रव्रजित होऊन आणि अर्हतपद प्राप्त करून 'भूतपाल थेर' या नावाने प्रसिद्ध झाला. अशा प्रकारे, हिंस्र यक्षांनी वावरलेल्या प्रदेशातही सांगितलेल्या पद्धतीनेच आयुष्मान भूतपालांचे निरोगी राहणे ही 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' होय।

16. සමාධිවිප්ඵාරිද්ධිනිද්දෙසෙ [Pg.282] ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධීතිආදීසු ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන සද්ධිං කපොතකන්දරායං විහරතො ජුණ්හාය රත්තියා නවොරොපිතෙහි කෙසෙහි අජ්ඣොකාසෙ නිසින්නස්ස එකො දුට්ඨයක්ඛො සහායකෙන යක්ඛෙන වාරියමානොපි සීසෙ පහාරං අදාසි. යස්ස මෙඝස්ස විය ගජ්ජතො සද්දො අහොසි, ථෙරො තස්ස පහරණසමයෙ සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නො හොති. අථස්ස තෙන පහාරෙන න කොචි ආබාධො අහොසි. අයං තස්ස ආයස්මතො සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. යථාහ –

१६. समाधिविस्फार ऋद्धीच्या निर्देशात 'आयुष्मान सारिपुत्तांची समाधिविस्फार ऋद्धी' इत्यादी वाक्यांमध्ये – आयुष्मान सारिपुत्त हे महामोग्गल्लान थेरांसोबत कपोतकंदरा येथे विहरत असताना, चांदण्या रात्री नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने उघड्या जागेत बसलेले असताना, एका दुष्ट यक्षाने आपल्या सोबती यक्षाने अडवले असूनही त्यांच्या डोक्यावर प्रहार केला. ज्या प्रहाराचा आवाज ढगांच्या गडगडाटासारखा मोठा होता. थेर (सारिपुत्त) त्या प्रहाराच्या वेळी समापत्तीमध्ये लीन होऊन बसले होते. त्यामुळे त्या प्रहाराने त्यांना कोणतीही इजा झाली नाही. ही त्या आयुषमानांची 'समाधिविस्फार ऋद्धी' होय. जसे की म्हटले आहे –

‘‘එවං මෙ සුතං (උදා. 34) – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාමොග්ගල්ලානො කපොතකන්දරායං විහරන්ති. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො ජුණ්හාය රත්තියා නවොරොපිතෙහි කෙසෙහි අබ්භොකාසෙ නිසින්නො හොති අඤ්ඤතරං සමාධිං සමාපජ්ජිත්වා.

«असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहरत होते. त्या वेळी आयुष्मान सारिपुत्त आणि आयुष्मान महामोग्गल्लान कपोतकंदरा येथे विहरत होते. त्या वेळी आयुष्मान सारिपुत्त चांदण्या रात्री नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने उघड्या जागेत एका विशिष्ट समाधीमध्ये लीन होऊन बसले होते.»

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ද්වෙ යක්ඛා සහායකා උත්තරාය දිසාය දක්ඛිණං දිසං ගච්ඡන්ති කෙනචිදෙව කරණීයෙන. අද්දසංසු ඛො තෙ යක්ඛා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ජුණ්හාය රත්තියා නවොරොපිතෙහි කෙසෙහි අබ්භොකාසෙ නිසින්නං, දිස්වාන එකො යක්ඛො දුතියං යක්ඛං එතදවොච – ‘පටිභාති මං, සම්ම, ඉමස්ස සමණස්ස සීසෙ පහාරං දාතු’න්ති. එවං වුත්තෙ සො යක්ඛො තං යක්ඛං එතදවොච – ‘අලං, සම්ම, මා සමණං ආසාදෙසි, උළාරො සො, සම්ම, සමණො මහිද්ධිකො මහානුභාවො’ති.

«त्या वेळी दोन सोबती यक्ष काही कामानिमित्त उत्तर दिशेकडून दक्षिण दिशेकडे जात होते. त्या यक्षांनी आयुष्मान सारिपुत्तांना चांदण्या रात्री नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने उघड्या जागेत बसलेले पाहिले. पाहून एका यक्षाने दुसऱ्या यक्षाला असे म्हटले – 'मित्रा, मला या श्रमणाच्या डोक्यावर प्रहार करावासा वाटतो आहे.' असे म्हटल्यावर त्या यक्षाने त्या यक्षाला म्हटले – 'नको मित्रा! श्रमणावर प्रहार करू नकोस. मित्रा, ते श्रमण महान, महाऋद्धिवान आणि महाप्रतापी आहेत.'»

‘‘දුතියම්පි ඛො…පෙ… තතියම්පි ඛො සො යක්ඛො තං යක්ඛං එතදවොච – ‘පටිභාති මං, සම්ම, ඉමස්ස සමණස්ස සීසෙ පහාරං දාතු’න්ති. තතියම්පි ඛො සො යක්ඛො තං යක්ඛං එතදවොච – ‘අලං, සම්ම, මා සමණං ආසාදෙසි, උළාරො සො, සම්ම, සමණො මහිද්ධිකො මහානුභාවො’ති.

«दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही त्या यक्षाने त्या यक्षाला म्हटले – 'मित्रा, मला या श्रमणाच्या डोक्यावर प्रहार करावासा वाटतो आहे.' तिसऱ्यांदाही त्या यक्षाने त्या यक्षाला म्हटले – 'नको मित्रा! श्रमणावर प्रहार करू नकोस. मित्रा, ते श्रमण महान, महाऋद्धिवान आणि महाप्रतापी आहेत.'»

‘‘අථ [Pg.283] ඛො සො යක්ඛො තං යක්ඛං අනාදියිත්වා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සීසෙ පහාරං අදාසි. තාව මහාපහාරො අහොසි, අපි තෙන පහාරෙන සත්තරතනං වා අඩ්ඪට්ඨමරතනං වා නාගං ඔසාරෙය්‍ය, මහන්තං වා පබ්බතකූටං පදාලෙය්‍ය. අථ ච පන සො යක්ඛො ‘දය්හාමි දය්හාමී’ති තත්ථෙව මහානිරයං අපතාසි.

«त्यानंतर त्या यक्षाने त्या यक्षाच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करून आयुष्मान सारिपुत्तांच्या डोक्यावर प्रहार केला. तो प्रहार इतका मोठा होता की, त्या प्रहाराने सात हात किंवा साडेसात हात उंचीचा हत्ती देखील जमिनीवर कोसळला असता किंवा एखादे मोठे पर्वतशिखर फुटून तुकडे झाले असते. परंतु, तो यक्ष 'मी जळत आहे, मी जळत आहे!' असे ओरडत त्याच ठिकाणी महानरकात कोसळला.»

‘‘අද්දසා ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන තෙන යක්ඛෙන ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සීසෙ පහාරං දීයමානං, දිස්වා යෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘කච්චි තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි න කිඤ්චි දුක්ඛ’න්ති. ‘ඛමනීයං මෙ, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, යාපනීයං මෙ, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, අපි ච මෙ සීසං ථොකං දුක්ඛ’න්ති.

आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी मानवी दृष्टीपलीकडच्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी त्या यक्षाला आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या डोक्यावर प्रहार करताना पाहिले. ते पाहून ते आयुष्यमान सारिपुत्तांकडे गेले आणि आयुष्यमान सारिपुत्तांना म्हणाले – 'हे मित्र सारिपुत्त, तुम्हाला बरे वाटत आहे ना? तुमचे शरीर सुसह्य आहे ना? तुम्हाला काही त्रास तर होत नाही ना?' (सारिपुत्त म्हणाले) 'हे मित्र मोग्गल्लान, मला बरे वाटत आहे, हे मित्र मोग्गल्लान, माझे शरीर सुसह्य आहे, परंतु माझे डोके थोडे दुखत आहे.'

‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො සාරිපුත්ත, අබ්භුතං, ආවුසො සාරිපුත්ත, යාව මහිද්ධිකො ආයස්මා සාරිපුත්තො මහානුභාවො. ඉධ තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, අඤ්ඤතරො යක්ඛො සීසෙ පහාරං අදාසි. තාව මහා පහාරො අහොසි, අපි තෙන පහාරෙන සත්තරතනං වා අඩ්ඪට්ඨමරතනං වා නාගං ඔසාරෙය්‍ය, මහන්තං වා පබ්බතකූටං පදාලෙය්‍ය. අථ ච පනායස්මා සාරිපුත්තො එවමාහ – ‘ඛමනීයං මෙ, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, යාපනීයං මෙ, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, අපි ච මෙ සීසං ථොකං දුක්ඛ’න්ති.

आश्चर्य आहे, मित्र सारिपुत्त! अद्भुत आहे, मित्र सारिपुत्त! आयुष्यमान सारिपुत्त किती ऋद्धिवान आणि महानुभाव आहेत! येथे एका यक्षाने तुमच्या डोक्यावर प्रहार केला. तो प्रहार इतका मोठा होता की, त्याने सात किंवा साडेसात हात उंचीचा हत्तीही जमिनीत गाडला गेला असता किंवा एखादे मोठे पर्वतशिखरही दुभंगले असते. तरीही आयुष्यमान सारिपुत्त असे म्हणतात – 'हे मित्र मोग्गल्लान, मला बरे वाटत आहे, माझे शरीर सुसह्य आहे, परंतु माझे डोके थोडे दुखत आहे.'

‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, අබ්භුතං, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, යාව මහිද්ධිකො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො මහානුභාවො, යත්‍ර හි නාම යක්ඛම්පි පස්සිස්සති, මයං පනෙතරහි පංසුපිසාචකම්පි න පස්සාමාති.

आश्चर्य आहे, मित्र मोग्गल्लान! अद्भुत आहे, मित्र मोग्गल्लान! आयुष्यमान महामोग्गल्लान किती ऋद्धिवान आणि महानुभाव आहेत, की ते यक्षालाही पाहू शकतात! परंतु आम्ही तर आता एका साध्या धूळ-पिशाचालाही (पांसुपिसाचकालाही) पाहू शकत नाही.

‘‘අස්සොසි [Pg.284] ඛො භගවා දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය තෙසං උභින්නං මහානාගානං ඉමං එවරූපං කථාසල්ලාපං.

भगवंतांनी मानवी श्रवणशक्तीच्या पलीकडच्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोतधातूने त्या दोन्ही महानागांचे (महान अर्हतांचे) हे अशा प्रकारचे संभाषण ऐकले.

අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘යස්ස සෙලූපමං චිත්තං, ඨිතං නානුපකම්පති;

විරත්තං රජනීයෙසු, කොපනීයෙ න කුප්පති;

යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං, කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතී’’ති. (උදා. 34);

ज्याचे चित्त पर्वतासारखे स्थिर आहे, जे कधीही डळमळीत होत नाही; जे राग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींपासून अलिप्त आहे आणि क्रोध उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींवर क्रोधीत होत नाही; ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित (विकसित) झाले आहे, त्याला दुःख कोठून स्पर्श करणार?

එත්ථ ච ‘‘කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතී’’ති භගවතා වුත්තවචනෙන ‘‘තෙන පහාරෙන න කොචි ආබාධො අහොසී’’ති අට්ඨකථාවචනං අතිවිය සමෙති. තස්මා ‘‘අපිච මෙ සීසං ථොකං දුක්ඛ’’න්ති වචනෙන දුක්ඛවෙදනා න හොති, සීසස්ස පන අකම්මඤ්ඤභාවං සන්ධාය ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වුත්තං. ලොකෙපි හි අකිච්ඡෙන පරිහරිතුං සක්කුණෙය්‍යො සුඛසීලො, කිච්ඡෙන පරිහරිතුං සක්කුණෙය්‍යො දුක්ඛසීලොති වුච්චති. තම්පි ඛො අකම්මඤ්ඤතං සමාපත්තිතො වුට්ඨිතසමයත්තා අහොසීති වෙදිතබ්බො. සමාපත්තිඅප්පිතසමයෙ හි තම්පි න භවෙය්‍යාති. ‘‘එතරහි පංසුපිසාචකම්පි න පස්සාමා’’ති දට්ඨුං අසමත්ථතාය න වුත්තං, අභිඤ්ඤාසු බ්‍යාපාරාභාවෙන වුත්තං. ථෙරො කිර ‘‘පච්ඡිමා ජනතා පොථුජ්ජනිකාය ඉද්ධියා සාරසඤ්ඤා මාහෙසු’’න්ති පච්ඡිමං ජනතං අනුකම්පමානො යෙභුය්‍යෙන ඉද්ධිං න වලඤ්ජෙසි. ථෙරගාථාය ච –

येथे 'त्याला दुःख कोठून स्पर्श करणार?' या भगवंतांच्या वचनाशी 'त्या प्रहाराने कोणतीही इजा झाली नाही' हे अट्ठकथेचे वचन अत्यंत सुसंगत आहे. म्हणूनच, 'माझे डोके थोडे दुखत आहे' या वचनाने प्रत्यक्ष दुःखद वेदना अभिप्रेत नाही, तर डोक्याच्या अकार्यक्षमतेचा (तात्पुरत्या असमर्थतेचा) संदर्भ देऊन 'दुःख' असे म्हटले आहे. कारण जगातही, ज्याचा सांभाळ विनासायास करता येतो त्याला 'सुखशील' म्हटले जाते आणि ज्याचा सांभाळ कष्टाने करावा लागतो त्याला 'दुःखशील' म्हटले जाते. ती अकार्यक्षमता देखील समापत्तीमधून नुकतेच उठल्यामुळे झाली होती, असे समजावे. कारण समापत्तीमध्ये मग्न असताना तर ती देखील नसती. 'आम्ही आता धूळ-पिशाचालाही पाहू शकत नाही' हे पाहण्यास असमर्थ असल्यामुळे म्हटलेले नाही, तर अभिज्ञांमध्ये रस किंवा व्यापार नसल्यामुळे म्हटले आहे. स्थविरांनी भावी पिढीवर अनुकंपा करून, 'भावी पिढीने ऋद्धीलाच (चमत्कारालाच) सार मानू नये' या विचाराने बहुतांश वेळा ऋद्धीचा वापर केला नाही. आणि थेरगाथेमध्ये देखील –

‘‘නෙව පුබ්බෙනිවාසාය, නපි දිබ්බස්ස චක්ඛුනො;

චෙතොපරියාය ඉද්ධියා, චුතියා උපපත්තියා;

සොතධාතුවිසුද්ධියා, පණිධි මෙ න විජ්ජතී’’ති. (ථෙරගා. 996) –

'माझ्या मनात पूर्वजन्मांचे स्मरण करण्यासाठी, दिव्य चक्षूंसाठी, परचित्तज्ञानासाठी, ऋद्धीसाठी, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी किंवा दिव्य श्रोतधातूच्या शुद्धीसाठी कोणतीही आकांक्षा (प्रणिधी) नाही.'

ථෙරෙන සයමෙව අභිඤ්ඤාසු පත්ථනාභාවො වුත්තො. ථෙරො පන සත්තසට්ඨියා සාවකපාරමීඤාණෙසු පාරමිප්පත්තොති.

अशा प्रकारे स्थविरांनी स्वतःच अभिज्ञांविषयीच्या आकांक्षेचा अभाव व्यक्त केला आहे. परंतु स्थवीर हे सदुसष्ट श्रावक-पारमी ज्ञानांमध्ये पारंगत (पारमीप्राप्त) होते.

සඤ්ජීවත්ථෙරං පන කකුසන්ධස්ස භගවතො දුතියඅග්ගසාවකං නිරොධසමාපන්නං ‘‘කාලඞ්කතො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ගොපාලකාදයො තිණකට්ඨාදීනි සංකඩ්ඪිත්වා අග්ගිං අදංසු. ථෙරස්ස චීවරෙ අංසුමත්තම්පි න ඣායිත්ථ. අයමස්සායස්මතො අනුපුබ්බසමාපත්තිවසෙන පවත්තසමථානුභාවනිබ්බත්තත්තා සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. යථාහ –

ककुसंध भगवंतांचे दुसरे अग्रश्रावक आयुष्यमान संजीव थेर हे निरोध-समापत्तीमध्ये मग्न असताना, ते मृत झाले आहेत असे समजून गोपाळ इत्यादींनी गवत, लाकडे इत्यादी गोळा करून त्यांना आग लावली. परंतु स्थविरांच्या चीवराचा एक धागाही जळाला नाही. आयुष्यमान संजीवांची ही ऋद्धी, अनुक्रमिक समापत्तीच्या द्वारे प्रवृत्त झालेल्या शमथ प्रभावामुळे उत्पन्न झालेली 'समाधिविस्फार ऋद्धी' होती. जसे म्हटले आहे –

‘‘තෙන [Pg.285] ඛො පන, පාපිම, සමයෙන කකුසන්ධො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො හොති. කකුසන්ධස්ස ඛො පන, පාපිම, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස විධුරසඤ්ජීවං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. යාවතා පන, පාපිම, කකුසන්ධස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවකා. තෙසු න ච කොචි ආයස්මතා විධුරෙන සමසමො හොති යදිදං ධම්මදෙසනාය. ඉමිනා ඛො එතං, පාපිම, පරියායෙන ආයස්මතො විධුරස්ස විධුරොතෙව සමඤ්ඤා උදපාදි. ආයස්මා පන, පාපිම, සඤ්ජීවො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අප්පකසිරෙනෙව සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජති.

'हे पापी मार! त्या काळी ककुसंध नावाचे भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध लोकात उत्पन्न झाले होते. हे पापी! ककुसंध भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे 'विधुर' आणि 'संजीव' नावाचे अग्र आणि उत्तम श्रावकयुगल होते. हे पापी! ककुसंध भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे जेवढे श्रावक होते, त्यांपैकी धम्मदेशना करण्याच्या बाबतीत आयुष्यमान विधुरांच्या समान कोणीही नव्हते. हे पापी! याच कारणामुळे आयुष्यमान विधुरांना 'विधुर' (अतुलनीय) हे नाव मिळाले. हे पापी! आयुष्यमान संजीव मात्र अरण्यात गेलेले असताना, वृक्षाच्या मुळाशी गेलेले असताना किंवा शून्य घरात गेलेले असताना, अगदी सहजपणे संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्ती प्राप्त करत असत.'

‘‘භූතපුබ්බං, පාපිම, ආයස්මා සඤ්ජීවො අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො නිසින්නො හොති. අද්දසංසු ඛො, පාපිම, ගොපාලකා පසුපාලකා කස්සකා පථාවිනො ආයස්මන්තං සඤ්ජීවං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නං, දිස්වාන තෙසං එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, අයං සමණො නිසින්නකො කාලඞ්කතො, හන්ද නං දහාමා’ති.

'हे पापी मार! पूर्वीची गोष्ट आहे, आयुष्यमान संजीव एका वृक्षाच्या मुळाशी संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये मग्न होऊन बसले होते. हे पापी! गोपाळ, मेंढपाळ, शेतकरी आणि वाटसरूंनी आयुष्यमान संजीवांना वृक्षाच्या मुळाशी संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये मग्न असलेले पाहिले. त्यांना पाहून त्यांच्या मनात असा विचार आला – 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! हे श्रमण बसलेल्या अवस्थेतच मृत झाले आहेत. चला, आपण यांना जाळून टाकूया.'

‘‘අථ ඛො තෙ, පාපිම, ගොපාලකා පසුපාලකා කස්සකා පථාවිනො තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච ගොමයඤ්ච සංකඩ්ඪිත්වා ආයස්මතො සඤ්ජීවස්ස කායෙ උපචිනිත්වා අග්ගිං දත්වා පක්කමිංසු. අථ ඛො, පාපිම, ආයස්මා සඤ්ජීවො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන තාය සමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා චීවරානි පප්ඵොටෙත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය ගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. අද්දසංසු ඛො තෙ, පාපිම, ගොපාලකා පසුපාලකා කස්සකා පථාවිනො ආයස්මන්තං සඤ්ජීවං පිණ්ඩාය චරන්තං, දිස්වාන නෙසං එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, අයං සමණො නිසින්නකොව කාලඞ්කතො, ස්වායං පටිසඤ්ජීවිතො’ති. ඉමිනා ඛො එවං, පාපිම, පරියායෙන ආයස්මතො සඤ්ජීවස්ස සඤ්ජීවොතෙව සමඤ්ඤා උදපාදී’’ති (ම. නි. 1.507).

'हे पापी मार! मग त्या गोपाळांनी, मेंढपाळांनी, शेतकऱ्यांनी आणि वाटसरूंनी गवत, लाकडे आणि शेण गोळा केले, आयुष्यमान संजीवांच्या शरीरावर रचले, त्याला आग लावली आणि ते निघून गेले. हे पापी! त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर आयुष्यमान संजीव त्या समापत्तीमधून उठले, त्यांनी आपली चीवरे झटकली, पूर्वाह्नकाळी चीवरे परिधान केली आणि पात्र-चीवर घेऊन ते गावात पिंडपातासाठी गेले. हे पापी! त्या गोपाळांनी, मेंढपाळांनी, शेतकऱ्यांनी आणि वाटसरूंनी आयुष्यमान संजीवांना भिक्षेसाठी फिरताना पाहिले. त्यांना पाहून त्यांच्या मनात असा विचार आला – 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! हे श्रमण बसलेल्या अवस्थेतच मृत झाले होते, ते पुन्हा जिवंत झाले आहेत!' हे पापी! याच कारणामुळे आयुष्यमान संजीवांना 'संजीव' हे नाव मिळाले.'

ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො [Pg.286] පන පකතියාව සමාපත්තිබහුලො, සො අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤෙ රත්තිං සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි, පඤ්චසතා චොරා භණ්ඩකං ථෙනෙත්වා ගච්ඡන්තා ‘‘ඉදානි අම්හාකං අනුපදං ගච්ඡන්තා නත්ථී’’ති විස්සමිතුකාමා භණ්ඩකං ඔරොපයමානා ‘‘ඛාණුකො අය’’න්ති මඤ්ඤමානා ථෙරස්සෙව උපරි සබ්බභණ්ඩකානි ඨපෙසුං. තෙසං විස්සමිත්වා ගච්ඡන්තානං පඨමං ඨපිතභණ්ඩකස්ස ගහණකාලෙ කාලපරිච්ඡෙදවසෙන ථෙරො වුට්ඨාසි. තෙ ථෙරස්ස චලනාකාරං දිස්වා භීතා විරවිංසු. ථෙරො ‘‘මා භායථ, උපාසකා, භික්ඛු අහ’’න්ති ආහ. තෙ ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ථෙරගතෙන පසාදෙන පබ්බජිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිංසු. තතො පභුති ච ථෙරො ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො නාම අහොසි. අයමෙත්ථ පඤ්චහි භණ්ඩකසතෙහි අජ්ඣොත්ථටස්ස තස්සායස්මතො ආබාධාභාවො සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි.

खाणुककोण्डञ्ञ थेर हे स्वभावतःच वारंवार समापत्तीमध्ये (ध्यानात) मग्न असणारे होते. त्यांनी एका अरण्यात रात्रीच्या वेळी समापत्तीमध्ये प्रवेश करून ध्यानस्थ बसले. पाचशे चोरांनी चोरीचे सामान घेऊन जात असताना, "आता आपल्या पावलांवर पाऊल ठेवून मागावर येणारे कोणी नाही" असा विचार केला. विश्रांती घेण्याच्या इच्छेने त्यांनी आपले सामान खाली उतरवले आणि "हा झाडाचा बुंधा आहे" असे समजून थेरांच्या अंगावरच सर्व सामान ठेवले. विश्रांती घेऊन जात असताना, सर्वात आधी ठेवलेले सामान उचलण्याच्या वेळी, वेळेच्या मर्यादेनुसार (समाधीचा काळ संपल्यामुळे) थेर समाधीतून उठले. थेरांच्या शरीराची हालचाल पाहून ते चोर घाबरले आणि ओरडू लागले. थेर म्हणाले, "उपासकांनो, घाबरू नका, मी एक भिक्खू आहे." त्यांनी जवळ येऊन वंदन केले आणि थेरांबद्दल वाटलेल्या आदरामुळे प्रवज्जा घेतली आणि प्रतिसंभिदांसह अरहंतपद प्राप्त केले. तेव्हापासून त्या थेरांचे नाव 'खाणुककोण्डञ्ञ थेर' असे पडले. या प्रसंगात, पाचशे सामानाच्या गाठोड्यांनी दाबले गेले असूनही त्या आयुष्यमान थेरांना कोणतीही इजा न होणे, याला 'समाधिविस्फार इद्धी' असे म्हणतात.

උත්තරා (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.262) පන උපාසිකා රාජගහෙ මහාධනස්ස පුණ්ණස්ස සෙට්ඨිනො ධීතා, කුමාරිකකාලෙයෙව සද්ධිං මාතාපිතූහි සොතාපත්තිඵලං පත්තා, සා වයප්පත්තා රාජගහසෙට්ඨිනො මහතා නිබන්ධෙන තස්ස පුත්තස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස දින්නා. සා බුද්ධදස්සනාය ධම්මස්සවනාය බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානඤ්ච දාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං ඔකාසං අලභමානා උපද්දුතා හුත්වා තස්මිංයෙව නගරෙ සිරිමං නාම ගණිකං පක්කොසාපෙත්වා ඔකාසකරණත්ථමෙව පිතු ඝරාව ආනීතානි පඤ්චදසකහාපණසහස්සානි තස්සා දත්වා ‘‘ඉමෙ කහාපණෙ ගහෙත්වා ඉමං අඩ්ඪමාසං සෙට්ඨිපුත්තං පරිචරාහී’’ති තං සාමිකස්ස අප්පෙත්වා සයං උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය ‘‘ඉමං අඩ්ඪමාසං බුද්ධදස්සනාදීනි ලභිස්සාමී’’ති තුට්ඨමානසා යාව පවාරණාය බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තාපෙත්වා අඩ්ඪමාසං මහාදානං අදාසි, පච්ඡාභත්තං මහානසෙ ඛජ්ජභොජ්ජාදීනි සංවිදහාපෙති. තස්සා සාමිකො ‘‘ස්වෙ පවාරණා’’ති සිරිමාය සහ වාතපානෙ ඨත්වා බහි ඔලොකෙන්තො තං තථාවිචරන්තිං සෙදකිලින්නං ඡාරිකාය ඔකිණ්ණං අඞ්ගාරමසිමක්ඛිතං දිස්වා ‘‘අත්තනො සම්පත්තිං අභුඤ්ජිත්වා කුසලං නාම කරොති බාලා’’ති හසි. උත්තරාපි තං ඔලොකෙත්වා ‘‘සම්පරායත්ථං කුසලං න කරොති බාලො’’ති හසි.

उत्तरा उपासिका ही राजगृहातील महाधनी पुण्ण श्रेष्ठीची मुलगी होती. तिने तिच्या कुमारिकावस्थेतच आपल्या मातापित्यांसह सोतापत्तिफल प्राप्त केले होते. ती उपवर झाल्यावर, राजगृहातील एका श्रेष्ठीच्या पुत्राशी, जो मिथ्यादृष्टी होता, मोठ्या आग्रहामुळे तिचा विवाह करून देण्यात आला. तिला बुद्धदर्शन घेण्याची, धम्म ऐकण्याची आणि बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान देण्याची संधी मिळत नसल्यामुळे ती स्वतःला पीडित समजू लागली. तिने त्याच नगरातील 'सिरिमा' नावाच्या गणिकेला बोलावून घेतले. स्वतःसाठी संधी निर्माण करण्यासाठी तिने आपल्या वडिलांच्या घरातून आणलेले पंधरा हजार कहापण सिरिमाला दिले आणि म्हटले, "हे कहापण घे आणि या पंधरवड्यात श्रेष्ठीपुत्राची सेवा कर." असे सांगून तिने सिरिमाला आपल्या पतीच्या स्वाधीन केले आणि स्वतः उपोसथाचे नियम धारण केले. "या पंधरवड्यात मला बुद्धदर्शन इत्यादी लाभतील" या विचाराने अत्यंत आनंदी मनाने तिने पवारणा दिवसापर्यंत बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला आमंत्रित केले आणि पंधरावडाभर महादान दिले. जेवणानंतर ती स्वयंपाकघरात खाण्यापिण्याचे पदार्थ आणि इतर अन्नपदार्थ तयार करून घेत असे. पवारणेच्या आदल्या दिवशी तिचा पती सिरिमासोबत खिडकीत उभा राहून बाहेर पाहत होता. त्याने उत्तराला घामाने डबडबलेली, अंगावर राख उडालेली आणि कोळशाच्या काजळीने माखलेली अशा अवस्थेत इकडेतिकडे काम करताना पाहिले आणि तो हसला, "ही मूर्ख स्त्री स्वतःच्या वैभवाचा उपभोग न घेता कुशल कर्म करत आहे!" उत्तरानेही त्याच्याकडे पाहिले आणि ती हसली, "हा मूर्ख माणूस परलोकासाठी कुशल कर्म करत नाही!"

සිරිමා [Pg.287] උභින්නම්පි තං කිරියං දිස්වා ‘‘අහං ඝරසාමිනී’’ති මඤ්ඤමානා ඉස්සාපකතා උත්තරාය කුජ්ඣිත්වා ‘‘දුක්ඛං උප්පාදෙස්සාමී’’ති පාසාදා ඔතරති. උත්තරා තං ඤත්වා පීඨකෙ නිසීදිත්වා තං මෙත්තෙන චිත්තෙන ඵරි. සිරිමා පාසාදා ඔරුය්හ මහානසං පවිසිත්වා පූවපචනතො උළුඞ්කපූරං පක්කුථිතං සප්පිං ගහෙත්වා තස්සා මත්ථකෙ ඔකිරි. තං පදුමිනිපණ්ණෙ සීතූදකං විය විනිවට්ටෙත්වා අගමාසි. දාසියො සිරිමං හත්ථෙහි පාදෙහි පොථෙත්වා භූමියං පාතෙසුං. උත්තරා මෙත්තාඣානතො වුට්ඨාය දාසියො වාරෙසි. සිරිමා උත්තරං ඛමාපෙසි. උත්තරා ‘‘ස්වෙ සත්ථු පුරතො ඛමාපෙහී’’ති වත්වා තාය කායවෙය්‍යාවටිකං යාචිතාය බ්‍යඤ්ජනසම්පාදනං ආචික්ඛි. සා තං සම්පාදෙත්වා අත්තනො පරිවාරා පඤ්චසතා ගණිකායො සසඞ්ඝං සත්ථාරං පරිවිසිත්වා ‘‘ඛමාපනසහායිකා හොථා’’ති වත්වා පුනදිවසෙ තථා තාහි ගණිකාහි සද්ධිං සත්ථු භත්තකිච්චාවසානෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා ‘‘අහං භගවා උත්තරාය අපරජ්ඣිං, ඛමතු මෙ උත්තරා’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘ඛම, උත්තරෙ’’ති වත්වා ‘‘ඛමාමි, භගවා’’ති වුත්තෙ ‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධ’’න්තිආදිකං (ධ. ප. 223) ධම්මං දෙසෙසි. උත්තරා පුරෙතරමෙව සාමිකඤ්ච සස්සුසසුරෙ ච සත්ථු සන්තිකෙ උපනෙසි. දෙසනාවසානෙ තෙ ච තයො ජනා, සබ්බා ච ගණිකායො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසූති. එවං උත්තරාය උපාසිකාය පක්කුථිතසප්පිනා පීළාභාවො සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි.

सिरिमाने त्या दोघांचेही ते हसणे पाहिले आणि "मीच या घराची मालकीण आहे" असे स्वतःला समजून, मत्सराने ग्रासलेली ती उत्तरावर संतापली. "मी हिला दुःख देईन" असा विचार करून ती महालातून खाली उतरली. उत्तराने तिचा हेतू ओळखून एका पाटावर बसून तिच्यावर मैत्रीभावाचा वर्षाव केला. सिरिमा महालातून खाली उतरून स्वयंपाकघरात गेली आणि मालपुवे तळण्याच्या कढईतून एक पळीभर उकळते तूप घेऊन तिने उत्तराच्या डोक्यावर ओतले. ते तूप कमळाच्या पानावरील थंड पाण्याप्रमाणे घसरून खाली गेले. दासींनी सिरिमाला हातपायांनी मारहाण करून जमिनीवर पाडले. उत्तरा मैत्रीध्यानातून उठली आणि तिने दासींना रोखले. सिरिमाने उत्तराची क्षमा मागितली. उत्तरा म्हणाली, "उद्या शास्त्यांच्या समोर क्षमा माग." जेव्हा सिरिमाने काही शारीरिक सेवा करण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा उत्तराने तिला भाजी-व्यंजने तयार करण्यास सांगितले. तिने ते अन्न तयार केले आणि आपल्या पाचशे गणिकांच्या परिवारासह संघासहित शास्त्यांची सेवा केली. तिने त्यांना सांगितले, "माझ्या क्षमायाचनेत तुम्ही माझ्या सोबती व्हा." दुसऱ्या दिवशी, शास्त्यांचे भोजन संपल्यावर, तिने त्या गणिकांसह शास्त्यांना वंदन केले आणि म्हटले, "हे भगवंत! मी उत्तराचा अपराध केला आहे, उत्तराने मला क्षमा करावी." शास्त्यांनी "उत्तरा, क्षमा कर" असे म्हटले. उत्तराने "भगवंत, मी क्षमा करते" असे म्हटल्यावर, भगवंतांनी "अक्रोधेने जिने क्रोधं..." इत्यादी धम्म उपदेश केला. उत्तराने आधीच आपले पती आणि सासू-सासरे यांना शास्त्यांच्या सन्मुख आणले होते. उपदेशाच्या शेवटी, ते तिन्ही लोक आणि सर्व गणिका सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाल्या. अशा प्रकारे, उत्तरा उपासिकेला उकळत्या तुपाने कोणतीही इजा न होणे, ही 'समाधिविस्फार इद्धी' होय.

සාමාවතී උපාසිකා නාම කොසම්බියං උදෙනස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසී. තස්ස හි රඤ්ඤො පඤ්චසතපඤ්චසතඉත්ථිපරිවාරා තිස්සො අග්ගමහෙසියො අහෙසුං. තාසං සාමාවතී භද්දියනගරෙ භද්දියසෙට්ඨිනො ධීතා. පිතරි කාලඞ්කතෙ පිතු සහායකස්ස කොසම්බියං ඝොසිතසෙට්ඨිනො ඝරෙ පඤ්චසතඉත්ථිපරිවාරවඩ්ඪිතං වයප්පත්තං රාජා දිස්වා සඤ්ජාතසිනෙහො සපරිවාරමත්තනො ඝරං නෙත්වා අභිසෙකට්ඨානං අදාසි. චණ්ඩපජ්ජොතස්ස රඤ්ඤො ධීතා වාසුලදත්තා නාම එකා මහෙසී. මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණස්ස ධීතා භගවතො පාදපරිචාරිකං කත්වා පිතරා දිය්‍යමානා –

सामावती उपासिका ही कोसम्बी येथील राजा उदेनाची पट्टराणी होती. त्या राजाला प्रत्येकी पाचशे स्त्रियांचा परिवार असलेल्या तीन पट्टराण्या होत्या. त्यांपैकी सामावती ही भद्दिय नगरातील भद्दिय श्रेष्ठीची मुलगी होती. तिच्या वडिलांचे देहावसान झाल्यावर, कोसम्बी येथील तिच्या वडिलांचे मित्र घोसित श्रेष्ठी यांच्या घरी पाचशे स्त्रियांच्या परिवारात ती लहानाची मोठी झाली. ती उपवर झाल्यावर राजाने तिला पाहिले आणि तिच्यावर अत्यंत प्रेम जडल्यामुळे, तिला तिच्या परिवारासह आपल्या महालात नेऊन पट्टराणी पदावर अभिषिक्त केले. चण्डपज्जोत राजाची मुलगी 'वासुलदत्ता' नावाची दुसरी एक पट्टराणी होती. तिसरी पट्टराणी मागण्डीय ब्राह्मणाची मुलगी होती, जिच्या वडिलांनी तिला भगवंतांची सेवा करण्यासाठी देण्याचे ठरवले होते, परंतु भगवंतांनी -

‘‘දිස්වාන තණ්හං අරතිං රගඤ්ච, නාහොසි ඡන්දො අපි මෙථුනස්මිං;

කිමෙවිදං මුත්තකරීසපුණ්ණං, පාදාපි නං සම්ඵුසිතුං න ඉච්ඡෙ’’ති. (සු. නි. 841) –

"तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रगा (राग) यांना पाहूनही माझ्या मनात मैथुनाची इच्छा झाली नाही; मग मूत्र आणि विष्ठेने भरलेल्या या शरीराची काय कथा? मी याला पायाने स्पर्श करण्याचीही इच्छा करत नाही."

භගවතා [Pg.288] භාසිතං ගාථං සුත්වා භගවති ආඝාතං බන්ධි. තස්සා මාතාපිතරො මාගණ්ඩියසුත්තදෙසනාවසානෙ අනාගාමිඵලං පත්වා පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු. තස්සා චූළපිතා මාගණ්ඩියො තං කොසම්බිං නෙත්වා රඤ්ඤො අදාසි. සා රඤ්ඤො එකා මහෙසී.

भगवंतांनी म्हटलेली ही गाथा ऐकून तिने भगवंतांबद्दल मनात आकस धरला. तिच्या मातापित्यांनी 'मागण्डीय सुत्त' उपदेशाच्या शेवटी अनागामी फल प्राप्त केले आणि प्रवज्जा घेऊन अरहंतपद मिळवले. तिच्या चुलत्याने मागण्डीयाने तिला कोसम्बी येथे नेऊन राजाला दिले. ती राजाची एक पट्टराणी झाली।

අථ ඛො ඝොසිතසෙට්ඨි කුක්කුටසෙට්ඨි පාවාරිකසෙට්ඨීති තයො සෙට්ඨිනො ලොකෙ තථාගතුප්පාදං සුත්වා ජෙතවනං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා සොතාපත්තිඵලං පත්වා අඩ්ඪමාසං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සත්ථු කොසම්බිගමනං ආයාචිත්වා කොසම්බිං ගන්ත්වා ඝොසිතාරාමො කුක්කුටාරාමො පාවාරිකාරාමොති තයො ජනා තයො ආරාමෙ කාරාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන තත්ථ ආගතං සත්ථාරං පටිපාටියා එකෙකස්මිං දිවසෙ එකෙකස්මිං විහාරෙ වසාපෙත්වා එකෙකො සසඞ්ඝස්ස භගවතො මහාදානමදාසි. අථෙකදිවසං තෙසං උපට්ඨාකො සුමනො නාම මාලාකාරො සෙට්ඨිනො ආයාචිත්වා සසඞ්ඝං සත්ථාරං භොජෙතුං අත්තනො ඝරෙ නිසීදාපෙසි. තස්මිං ඛණෙ සාමාවතියා පරිචාරිකා ඛුජ්ජුත්තරා නාම දාසී අට්ඨ කහාපණෙ ගහෙත්වා තස්ස ඝරං අගමාසි. සො ‘‘සසඞ්ඝස්ස තාව සත්ථුනො පරිවෙසනසහායා හොහී’’ති ආහ. සා තථා කත්වා සත්ථු භත්තකිච්චාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපන්නා හුත්වා අඤ්ඤදා චත්තාරො කහාපණෙ අත්තනො ආදියන්තී අදින්නං ආදියිතුං අභබ්බත්තා අට්ඨහි කහාපණෙහි පුප්ඵානි ආදාය සාමාවතියා උපනාමෙසි. තාය පුප්ඵානං බහුභාවකාරණං පුට්ඨා මුසා භණිතුං අභබ්බත්තා යථාසභාවං ආහ. ‘‘අජ්ජ කස්මා න ගණ්හී’’ති වුත්තා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මං සුත්වා අමතං සච්ඡාකාසි’’න්ති ආහ. ‘‘අම්ම උත්තරෙ, තං ධම්මං අම්හාකම්පි කථෙහී’’ති. ‘‘තෙන හි මං න්හාපෙත්වා සුද්ධං වත්ථයුගං දත්වා උච්චෙ ආසනෙ නිසීදාපෙත්වා සබ්බා නීචාසනෙසු නිසීදථා’’ති ආහ. තා සබ්බාපි තථා කරිංසු. සා සෙඛපටිසම්භිදප්පත්තා අරියසාවිකා එකං වත්ථං නිවාසෙත්වා එකං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා බීජනිං ගහෙත්වා තාසං ධම්මං දෙසෙසි. සාමාවතී ච පඤ්චසතා ච ඉත්ථියො සොතාපත්තිඵලං පාපුණිංසු. තා සබ්බාපි ඛුජ්ජුත්තරං වන්දිත්වා ‘‘අම්ම, අජ්ජතො පට්ඨාය වෙය්‍යාවච්චං අකත්වා අම්හාකං මාතුට්ඨානෙ ආචරියට්ඨානෙ ච ඨත්වා සත්ථාරා [Pg.289] දෙසිතදෙසිතං ධම්මං සුත්වා අම්හාකං කථෙහී’’ති ආහංසු. සා තථා කරොන්තී අපරභාගෙ තිපිටකධරා හුත්වා සත්ථාරා බහුස්සුතානං උපාසිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපිතා අග්ගට්ඨානං ලභි. සාමාවතිමිස්සිකා බුද්ධස්ස දස්සනං පිහෙන්ති, දසබලෙ අන්තරවීථිං පටිපන්නෙ වාතපානෙසු අප්පහොන්තෙසු භිත්තිං භින්දිත්වා සත්ථාරං ඔලොකෙන්ති, වන්දනපූජනඤ්ච කරොන්ති.

त्यानंतर, घोसित श्रेष्ठी, कुक्कुट श्रेष्ठी आणि पावारिक श्रेष्ठी या तिन्ही श्रेष्ठींनी जगात तथागतांचा जन्म झाल्याचे ऐकून जेतवनात शास्त्यांच्या सन्निध जाऊन, धम्म ऐकून आणि स्रोतापत्ती फल प्राप्त करून पंधरवडाभर बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला महादान दिले. शास्त्यांना कोसम्बी येथे येण्याची विनंती करून ते कोसम्बीला परत गेले. त्या तिन्ही श्रेष्ठींनी अनुक्रमे घोसिताराम, कुक्कुटाराम आणि पावारिकाराम हे तीन आराम (विहार) बांधले आणि अनुक्रमाने तेथे आलेल्या शास्त्यांना एकेका दिवशी एकेका विहारात निवास करायला लावून, प्रत्येकाने भिक्खू संघासह भगवंतांना महादान दिले. त्यानंतर एका दिवशी, त्यांचा सेवक असलेला सुमन नावाचा माळी श्रेष्ठींची परवानगी घेऊन, भिक्खू संघासह शास्त्यांना भोजन देण्यासाठी त्यांना आपल्या घरी घेऊन गेला. त्याच वेळी, सामावतीची दासी असलेली खुज्जुत्तरा नावाची सेविका आठ कहापण घेऊन त्याच्या घरी आली. तो म्हणाला, 'तू आधी भिक्खू संघासह शास्त्यांना भोजन वाढण्यात मदत कर.' तिने तसेच केले आणि शास्त्यांचे भोजन आटोपल्यावर धम्मदेशना ऐकून ती स्रोतापन्न झाली. एरवी ती स्वतःसाठी चार कहापण ठेवून घेत असे, परंतु आता न दिलेली वस्तू घेण्यास ती असमर्थ झाल्यामुळे, तिने सर्व आठ कहापणांची फुले खरेदी केली आणि सामावतीला आणून दिली. तिने फुलांच्या विपुलतेचे कारण विचारले असता, असत्य बोलण्यास असमर्थ असल्यामुळे तिने खरी परिस्थिती सांगितली. 'आज तू पैसे का चोरले नाहीस?' असे विचारले असता, ती म्हणाली, 'मी सम्यक्संबुद्धांचा धम्म ऐकून अमृताचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार केला आहे.' 'हे आई उत्तरे, तो धम्म आम्हालाही सांग.' 'तसे असेल तर मला स्नान घालून, स्वच्छ वस्त्रजोडी देऊन, उच्च आसनावर बसवा आणि तुम्ही सर्वजणी खालच्या आसनांवर बसा,' असे ती म्हणाली. त्या सर्वांनी तसेच केले. त्या शैक्ष्य-प्रतिसंभिदा प्राप्त आर्यश्राविकेने एक वस्त्र परिधान केले, दुसरे वस्त्र खांद्यावर पांघरले आणि हातात पंखा घेऊन त्यांना धम्मदेशना दिली. सामावती आणि तिच्या पाचशे स्त्रियांनी स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले. त्या सर्वांनी खुज्जुत्तरेला वंदन केले आणि म्हटले, 'आई, आजपासून तू घरची कामे न करता आमच्यासाठी आईच्या आणि आचार्यांच्या स्थानी राहा आणि शास्त्यांनी उपदेशिलेला धम्म ऐकून आम्हाला सांगत जा.' तिने तसेच केले आणि नंतरच्या काळात ती त्रिपिटकधारी झाली. शास्त्यांनी तिला बहुश्रुत उपासिकांमध्ये अग्रस्थानी नियुक्त केले आणि तिने ते अग्रस्थान मिळवले. सामावती आणि इतर स्त्रियांना बुद्धांचे दर्शन घेण्याची तीव्र इच्छा होती. जेव्हा दशबल मुख्य रस्त्यावरून जात असत, तेव्हा खिडक्या पुरेशा नसल्यामुळे त्या भिंतीला छिद्र पाडून शास्त्यांचे दर्शन घेत असत आणि त्यांना वंदन व पूजा करत असत.

මාගණ්ඩියා තත්ථ ගතා තානි ඡිද්දානි දිස්වා තත්ථ කාරණං පුච්ඡන්තී සත්ථු ආගතභාවං ඤත්වා භගවති ආඝාතෙන තාසම්පි කුජ්ඣිත්වා ‘‘මහාරාජ, සාමාවතිමිස්සිකානං බහිද්ධා පත්ථනා අත්ථි, භිත්තිං භින්දිත්වා සමණං ගොතමං ඔලොකෙන්ති, කතිපාහෙන තං මාරෙස්සන්තී’’ති රාජානං ආහ. රාජා ඡිද්දානි දිස්වාපි තස්සා වචනං න සද්දහි, උද්ධච්ඡිද්දකවාතපානානි කාරාපෙසි. පුන මාගණ්ඩියා රාජානං තාසු භින්දිතුකාමා අට්ඨ සජීවකුක්කුටෙ ආහරාපෙත්වා ‘‘මහාරාජ, තාසං වීමංසනත්ථං ඉමෙ කුක්කුටෙ මාරෙත්වා ‘මමත්ථාය පචාහී’ති පෙසෙහී’’ති ආහ. රාජා තථා පෙසෙසි. තාය ‘‘පාණාතිපාතං න කරොමා’’ති වුත්තෙ පුන ‘‘තස්ස සමණස්ස ගොතමස්ස පචිත්වා පෙසෙහී’’ති ආහ. රඤ්ඤා තථා පෙසිතෙ මාගණ්ඩියා අට්ඨ මාරිතකුක්කුටෙ තථා වත්වා පෙසෙසි. සාමාවතී පචිත්වා දසබලස්ස පාහෙසි. මාගණ්ඩියා තෙනපි රාජානං කොපෙතුං නාසක්ඛි.

मागंदिया तेथे गेली असता तिने ती छिद्रे पाहिली. तिने त्याचे कारण विचारले आणि शास्त्यांच्या आगमनाची बातमी समजली. भगवंतांबद्दल असलेल्या द्वेषामुळे आणि त्या स्त्रियांवर संतापून ती राजाला म्हणाली, 'महाराज, सामावती आणि इतर स्त्रियांचे बाहेर संबंध आहेत. त्या भिंतीला छिद्र पाडून श्रमण गोतमांना पाहतात. काही दिवसांत त्या आपला घात करतील.' राजाने ती छिद्रे पाहूनही तिच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवला नाही, उलट त्याने वरच्या बाजूला खिडक्या बनवून घेतल्या. त्यानंतर मागंदियाने राजाच्या मनात त्यांच्याविषयी फूट पाडण्याच्या इच्छेने आठ जिवंत कोंबडे मागवले आणि म्हणाली, 'महाराज, उनकी परीक्षा घेण्यासाठी हे कोंबडे मारून माझ्यासाठी शिजवून पाठवा असा निरोप देऊन पाठवा.' राजाने तसा निरोप पाठवला. त्यांनी 'आम्ही प्राणातिपात करत नाही,' असे सांगितले. तेव्हा मागंदिया पुन्हा म्हणाली, 'त्या श्रमण गोतमासाठी शिजवून पाठवायला सांगा.' राजाने तसा निरोप पाठवल्यावर, मागंदियाने आठ मारलेले कोंबडे तसे सांगून पाठवले. सामावतीने ते शिजवून दशबलांकडे पाठवले. मागंदिया या उपायानेही राजाला क्रोधीत करू शकली नाही.

රාජා පන තීසු මහෙසීසු එකෙකිස්සා වසනට්ඨානෙ සත්ත සත්ත දිවසානි වසති. රාජා අත්තනො ගමනට්ඨානං හත්ථිකන්තවීණං ආදාය ගච්ඡති. මාගණ්ඩියා රඤ්ඤො සාමාවතියා පාසාදගමනකාලෙ දාඨා අගදෙන ධොවාපෙත්වා වෙළුපබ්බෙ පක්ඛිපාපෙත්වා එකං කණ්හසප්පපොතකං ආහරාපෙත්වා අන්තොවීණාය පක්ඛිපිත්වා මාලාගුළකෙන ඡිද්දං පිදහි. තං රඤ්ඤො තත්ථ ගතකාලෙ අපරාපරං විචරන්තී විය හුත්වා වීණාඡිද්දතො මාලාගුළකං අපනෙසි. සප්පො නික්ඛමිත්වා පස්සසන්තො ඵණං කත්වා සයනපිට්ඨෙ නිපජ්ජි. සා ආහ – ‘‘ධී සප්පො’’ති මහාසද්දමකාසි. රාජා සප්පං දිස්වා කුජ්ඣි. සාමාවතී රඤ්ඤො කුද්ධභාවං ඤත්වා පඤ්චන්නං ඉත්ථිසතානං සඤ්ඤමදාසි ‘‘අජ්ජ ඔධිසකමෙත්තාඵරණෙන රාජානං ඵරථා’’ති. සයම්පි තථා අකාසි. රාජා සහස්සථාමධනුං ආදාය ජියං පොඨෙත්වා සාමාවතිං [Pg.290] ධුරෙ කත්වා සබ්බා තා ඉත්ථියො පටිපාටියා ඨපාපෙත්වා විසපීතං ඛුරප්පං සන්නය්හිත්වා ධනුං පූරෙත්වා අට්ඨාසි. ඛුරප්පං නෙව ඛිපිතුං, න ඔරොපිතුං සක්කොති, ගත්තෙහි සෙදා මුච්චන්ති, සරීරං වෙධති, මුඛතො ඛෙළො පතති, ගණ්හිතබ්බගහණං න පස්සති, අථ නං සාමාවතී ‘‘කිං, මහාරාජ, කිලමසී’’ති ආහ. ‘‘ආම, දෙවි, කිලමාමි, අවස්සයො මෙ හොහී’’ති. ‘‘සාධු, මහාරාජ, ඛුරප්පං පථවීමුඛං කරොහී’’ති. රාජා තථා අකාසි. සා ‘‘රඤ්ඤො හත්ථතො ඛුරප්පං මුච්චතූ’’ති අධිට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ ඛුරප්පං මුච්චි. රාජා තංඛණඤ්ඤෙව උදකෙ නිමුජ්ජිත්වා අල්ලවත්ථො අල්ලකෙසො සාමාවතියා පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘ඛම, දෙවි, මය්හං –

राजा आपल्या तीन मुख्य राण्यांपैकी एकेकीच्या महालात सात-सात दिवस राहत असे. राजा आपल्या प्रवासाच्या ठिकाणी हत्थिकांत नावाची वीणा घेऊन जात असे. जेव्हा राजा सामावतीच्या महालात जाणार होता, तेव्हा मागंदियाने एका विषारी काळ्या सापाच्या पिल्लाचे दात औषधाने घासून त्याला बांबूच्या नळीत कोंडले. तिने तो साप वीणेच्या आत घातला आणि फुलांच्या गुच्छाने वीणेचे छिद्र बंद केले. राजा तेथे गेल्यावर, ती इकडेतिकडे फिरण्याचे नाटक करत वीणेच्या छिद्रातून तो फुलांचा गुच्छ काढून बाजूला केला. साप बाहेर पडला आणि फुत्कार टाकत फणा काढून पलंगावर बसला. ती ओरडली, 'शी! साप!' असा तिने मोठा आरडाओरडा केला. राजाने साप पाहून सामावतीवर तीव्र संताप केला. सामावतीने राजाचा संताप ओळखून आपल्या पाचशे स्त्रियांना सूचना दिली, 'आज राजावर असीम मैत्रीभावनेचा वर्षाव करा.' तिने स्वतःही तसेच केले. राजाने हजार माणसांच्या ताकदीचे धनुष्य घेतले, त्याची दोरी ओढली आणि सामावतीला समोर उभे करून, इतर सर्व स्त्रियांना एका रांगेत उभे केले. त्याने विषारी बाण धनुष्याला लावला आणि धनुष्य ताणून तो उभा राहिला. परंतु तो बाण सोडू शकत नव्हता आणि धनुष्य खालीही उतरवू शकत नव्हता. त्याच्या शरीरातून घाम सुटू लागला, त्याचे शरीर थरथर कापू लागले, तोंडातून लाळ गळू लागली आणि त्याला काहीच सुचेनासे झाले. तेव्हा सामावतीने त्याला विचारले, 'महाराज, काय झाले? आपण थकलात का?' 'होय देवी, मी खूप थकलो आहे. तूच माझा आश्रय हो,' असे राजा म्हणाला. 'ठीक आहे महाराज, बाणाचे टोक जमिनीकडे करा,' असे सामावती म्हणाली. राजाने तसेच केले. तिने संकल्प केला, 'राजाच्या हातातून बाण सुटू दे.' त्याच क्षणी बाण सुटला. राजाने त्याच क्षणी पाण्यात बुडी मारल्यासारखे ओल्या वस्त्रांनी आणि ओल्या केसांनी सामावतीच्या पायांवर डोके ठेवले आणि म्हणाला, 'देवी, मला क्षमा कर—

‘සම්මුය්හාමි පමුය්හාමි, සබ්බා මුය්හන්ති මෙ දිසා;

සාමාවතී මං තායස්සු, ත්වඤ්ච මෙ සරණං භවා’’’ති. – ආහ;

‘मी अत्यंत संभ्रमित झालो आहे, व्याकुळ झालो आहे. मला सर्व दिशा अंधकारमय वाटत आहेत. हे सामावती, माझे रक्षण कर आणि तूच माझा आश्रय हो!’ असे तो म्हणाला.

සාමාවතී –

सामावती म्हणाली –

‘‘මා මං ත්වං සරණං ගච්ඡ, යමහං සරණං ගතා;

සරණං ගච්ඡ තං බුද්ධං, ත්වඤ්ච මෙ සරණං භවා’’ති. –

‘आपण मला शरण येऊ नका. मी ज्या बुद्धांना शरण गेले आहे, त्या बुद्धांनाच आपण शरण जा. आणि आपण माझे रक्षक व्हा.’

ආහ. රාජා ‘‘තෙන හි තං සරණං ගච්ඡාමි සත්ථාරඤ්ච, වරඤ්ච තෙ දම්මී’’ති ආහ. සා ‘‘වරො ගහිතො හොතු, මහාරාජා’’ති ආහ. රාජා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා සරණං ගන්ත්වා නිමන්තෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස සත්තාහං මහාදානං දත්වා ‘‘සාමාවතිං වරං ගණ්හාහී’’ති ආහ. ‘‘සාධු, මහාරාජ, ඉමං මෙ වරං දෙහි, සත්ථා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ඉධාගච්ඡතු, ධම්මං සොස්සාමී’’ති ආහ. රාජා සත්ථාරං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං නිබද්ධං ඉධාගච්ඡථ, සාමාවතිමිස්සිකා ‘ධම්මං සොස්සාමා’ති වදන්තී’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘මහාරාජ, බුද්ධානං නාම එකට්ඨානං නිබද්ධං ගන්තුං න වට්ටති, මහාජනොපි පච්චාසීසතී’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, භික්ඛූ ආණාපෙථා’’ති. සත්ථා ආනන්දත්ථෙරං ආණාපෙසි. ථෙරො පඤ්ච භික්ඛුසතානි ආදාය නිබද්ධං රාජකුලං ගච්ඡති. තාපි දෙවීපමුඛා ඉත්ථියො ථෙරං භොජෙත්වා ධම්මං සුණිංසු. සාමාවතිඤ්ච සත්ථා මෙත්තාවිහාරීනං උපාසිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති. එවං රඤ්ඤො ඛුරප්පං මුඤ්චිතුං අවිසහනභාවො සාමාවතියා උපාසිකාය සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධීති[Pg.291]. එත්ථ ච අවෙච්චප්පසාදෙන වා ඔකප්පනපසාදෙන වා රතනත්තයසරණගමනෙන වා රතනත්තයං උපාසතීති උපාසිකාති වුච්චතීති.

तो म्हणाला. राजा म्हणाला, "जर असे असेल, तर मी तुम्हाला आणि शास्त्यांना शरण जातो, आणि मी तुम्हाला वर देतो." ती म्हणाली, "महाराज, वर स्वीकारला गेला आहे." राजाने शास्त्यांकडे जाऊन, शरण जाऊन, त्यांना निमंत्रित करून, बुद्धप्रमुख संघाला सात दिवस महादान दिले आणि म्हटले, "सामावती, वर मागून घे." ती म्हणाली, "उत्तम महाराज, मला हा वर द्या की शास्ते पाचशे भिक्खूंसह येथे यावेत, मी धम्म ऐकेन." राजाने शास्त्यांना वंदन करून म्हटले, "भंते, पाचशे भिक्खूंसह नियमितपणे येथे यावे, सामावतीसह सर्व स्त्रिया 'आम्ही धम्म ऐकू' असे म्हणतात." शास्ते म्हणाले, "महाराज, बुद्धांचे एकाच ठिकाणी नियमितपणे जाणे योग्य नाही, इतर बहुजनही (बुद्धांच्या आगमनाची) प्रतीक्षा करतात." राजा म्हणाला, "तर मग भंते, भिक्खूंना आज्ञा द्यावी." शास्त्यांनी आनंद थेरांना आज्ञा दिली. थेर पाचशे भिक्खूंना घेऊन नियमितपणे राजकुलात जाऊ लागले. देवी (सामावती) प्रमुख असलेल्या त्या स्त्रियांनीही थेरांना भोजन देऊन धम्म ऐकला. आणि शास्त्यांनी सामावतीला मैत्रीविहारी उपासिकांमध्ये अग्रस्थानी प्रस्थापित केले. अशा प्रकारे, राजाचा बाण सुटण्यास असमर्थ असणे, हा सामावती उपासिकेचा समाधी-विस्फार नावाचा ऋद्धीचा प्रभाव होता, असे जाणावे. आणि येथे, 'अवेच्चप्पसाद' (अढळ श्रद्धा) किंवा 'ओकप्पनप्रसाद' (दृढ विश्वास) किंवा 'रतनत्तयसरणगमन' (त्रिरत्न शरणगमन) याद्वारे जी त्रिरत्नाची उपासना करते, तिला 'उपासिका' असे म्हटले जाते.

17. අරියිද්ධිනිද්දෙසෙ අරියා ඉද්ධීති චෙතොවසිප්පත්තානං ඛීණාසවඅරියානංයෙව සම්භවතො අරියා ඉද්ධීති වුච්චතීති. ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ ඛීණාසවො භික්ඛු. අනිට්ඨෙ වත්ථුස්මින්ති ආරම්මණපකතියා අමනාපෙ වත්ථුස්මිං සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා. මෙත්තාය වා ඵරතීති සත්තො චෙ හොති, මෙත්තාභාවනාය ඵරති. ධාතුතො වා උපසංහරතීති සඞ්ඛාරො චෙ හොති, ‘‘ධාතුමත්ත’’න්ති ධාතුමනසිකාරං උපසංහරති. සත්තෙපි ධාතූපසංහාරො වට්ටති. අසුභාය වා ඵරතීති සත්තො චෙ, අසුභභාවනාය ඵරති. අනිච්චතො වා උපසංහරතීති සඞ්ඛාරො චෙ, ‘‘අනිච්ච’’න්ති මනසිකාරං උපසංහරති. තදුභයන්ති තං උභයං. උපෙක්ඛකොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො. සතොති සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා. සම්පජානොති පඤ්ඤාය සම්පජානකාරිත්තා. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. පොරාණා පනාහු – ‘‘චක්ඛු රූපං න පස්සති අචිත්තකත්තා, චිත්තං න පස්සති අචක්ඛුකත්තා, ද්වාරාරම්මණසඞ්ඝට්ටනෙ පන පසාදවත්ථුකෙන චිත්තෙන පස්සති. ඊදිසී පනෙසා ‘ධනුනා විජ්ඣතී’තිආදීසු විය සසම්භාරකථා නාම හොති. තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1352). අථ වා චක්ඛුනා කරණභූතෙන රූපං දිස්වාති අත්ථො. නෙව සුමනො හොතීති ගෙහසිතසොමනස්සපටික්ඛෙපො, න කිරියභූතාය සොමනස්සවෙදනාය. න දුම්මනොති සබ්බදොමනස්සපටික්ඛෙපො. උපෙක්ඛකො විහරතීති ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනාකාරභූතාය ඡසු ද්වාරෙසු පවත්තනතො ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො විහරති. සොතෙන සද්දං සුත්වාතිආදීසුපි එසෙව නයො.

१७. आर्यऋद्धीच्या निर्देशात 'आर्य ऋद्धी' म्हणजे चित्तावर वशित्व मिळवलेल्या क्षीणास्र आर्य पुद्गलांमध्येच ती संभवत असल्यामुळे, तिला 'आर्य ऋद्धी' असे म्हटले जाते. येथे 'भिक्खू' म्हणजे या शासनातील क्षीणास्र भिक्खू होय. 'अनिष्ट वस्तूमध्ये' म्हणजे आलंबन स्वभावाने अप्रिय अशा वस्तूमध्ये, प्राण्यामध्ये किंवा संस्कारामध्ये. 'मैत्रीने व्याप्त करतो' म्हणजे जर तो प्राणी असेल, तर मैत्रीभावनेने व्याप्त करतो. 'किंवा धातूच्या रूपाने उपसंहार करतो' म्हणजे जर तो संस्कार असेल, तर "केवळ धातूच आहे" असा धातूमनसिकार उपसंहृत करतो. प्राण्यांच्या बाबतीतही धातूचा उपसंहार करणे योग्य ठरते. 'किंवा अशुभाने व्याप्त करतो' म्हणजे जर प्राणी असेल, तर अशुभभावनेने व्याप्त करतो. 'किंवा अनित्यतेने उपसंहार करतो' म्हणजे जर संस्कार असेल, तर "अनित्य" असा मनसिकार उपसंहृत करतो. 'ते दोन्ही' म्हणजे ते दोन्ही (प्रतिकूल आणि अनुकूल आलंबन). 'उपेक्षक' म्हणजे छळंगुपेक्षेने (षडंग-उपेक्षेने) युक्त असलेला उपेक्षक. 'स्मृतिमान' म्हणजे स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे. 'संप्रजन्ययुक्त' म्हणजे प्रज्ञेने सम्यक जाणणारा असल्यामुळे. 'डोळ्याने रूप पाहून' म्हणजे कारणाच्या दृष्टीने 'चक्षू' अशी संज्ञा मिळालेल्या, रूप पाहण्यास समर्थ असलेल्या चक्षुविज्ञानाने रूप पाहून. परंतु प्राचीन आचार्य म्हणतात - "चक्षू रूप पाहत नाही कारण तो अचित्तक (चेतनारहित) आहे; चित्त पाहत नाही कारण ते अचक्षुक (डोळारहित) आहे; परंतु द्वार आणि आलंबन यांच्या संघर्षाने प्रसादाश्रित चित्ताद्वारे पाहणे घडते. ही चर्चा 'धनुष्याने वेध घेतो' इत्यादी व्यवहाराप्रमाणे ससंभारकथा (साधनांसह बोलणे) आहे. म्हणून चक्षुविज्ञानाने रूप पाहून, हाच येथे अर्थ आहे." किंवा कारणभूत चक्षूने रूप पाहून, असा अर्थ आहे. 'आनंदी होत नाही' म्हणजे गृहश्रित सौमनस्याचा निषेध आहे, क्रियाभूत सौमनस्य वेदनेचा नाही. 'दुःखी होत नाही' म्हणजे सर्व प्रकारच्या दौर्मनस्याचा निषेध आहे. 'उपेक्षक होऊन विहरतो' म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांच्या संपर्कात आपली शुद्ध नैसर्गिक स्थिती न सोडण्याच्या स्वरूपात सहा द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या, 'छळंगुपेक्षा' असे नाव मिळालेल्या तत्रमज्झत्तुपेक्षेने उपेक्षक होऊन विहरतो. 'कानाने शब्द ऐकून' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

18. කම්මවිපාකජිද්ධිනිද්දෙසෙ සබ්බෙසං පක්ඛීනන්ති සබ්බෙසං පක්ඛිජාතානං ඣානාභිඤ්ඤා විනායෙව ආකාසෙන ගමනං. තථා සබ්බෙසං දෙවානං ආකාසගමනං දස්සනාදීනි ච. එකච්චානං මනුස්සානන්ති පඨමකප්පිකානං මනුස්සානං. එකච්චානං විනිපාතිකානන්ති පියඞ්කරමාතා පුනබ්බසුමාතා ඵුස්සමිත්තා [Pg.292] ධම්මගුත්තාතිඑවමාදීනං සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතිකානං අඤ්ඤෙසඤ්ච පෙතානං නාගසුපණ්ණානඤ්ච ආකාසගමනාදිකං කම්මවිපාකජා ඉද්ධි.

१८. कर्मविपाकज ऋद्धीच्या निर्देशात 'सर्व पक्ष्यांचे' म्हणजे सर्व पक्षीजातींचे ध्यान आणि अभिज्ञा यांच्याशिवायच आकाशातून गमन करणे होय. तसेच सर्व देवांचे आकाशातून गमन करणे आणि (भिंतीच्या पलीकडचे) पाहणे इत्यादी होय. 'काही मनुष्यांचे' म्हणजे प्रथम कल्पामधील मनुष्यांचे (आकाशगमन इत्यादी). 'काही विनिपातिकांचे' म्हणजे प्रियंकरमाता यक्षिणी, पुनब्बसुमाता यक्षिणी, फुस्समित्ता यक्षिणी, धम्मगुत्ता यक्षिणी इत्यादी, ज्या सुखाच्या आश्रय असलेल्या शरीरापासून च्युत झाल्यामुळे विनिपातिक (पतित) झाल्या आहेत, अशा यक्षिणींचे, तसेच इतर प्रेतांचे, नाग आणि गरुडांचे आकाशगमन इत्यादी ही 'कर्मविपाकज ऋद्धी' आहे.

පුඤ්ඤවතො ඉද්ධිනිද්දෙසෙ රාජාති ධම්මෙන පරෙසං රඤ්ජනතො රාජා. රතනචක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී. වෙහාසං ගච්ඡතීති අච්චන්තසංයොගත්ථෙ උපයොගවචනං. චතුරඞ්ගිනියාති හත්ථිඅස්සරථපත්තිසඞ්ඛාතචතුඅඞ්ගවතියා. සෙනාති තෙසං සමූහමත්තමෙව. අන්තමසොති හෙට්ඨිමන්තතො. අස්සබන්ධා නාම අස්සානං රක්ඛකා. ගොපුරිසා නාම ගුන්නං රක්ඛකා. උපාදායාති අවිස්සජ්ජෙත්වා. එවං තෙසං වෙහාසගමනඤ්ච පුඤ්ඤවතො ඉද්ධීති අත්ථො.

पुण्यवानाच्या ऋद्धीच्या निर्देशात 'राजा' म्हणजे धम्माद्वारे इतरांचे (प्रजेचे) रंजन करतो म्हणून राजा. 'रत्नचक्र फिरवतो' म्हणून 'चक्रवर्ती'. 'आकाशात जातो' हे अत्यंतसंयोग अर्थातील द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. 'चतुरंगिणी' म्हणजे हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा चार अंगांनी युक्त असलेली. 'सेना' म्हणजे केवळ त्यांचा समूह होय. 'अगदी खालच्या पातळीपर्यंत' म्हणजे कनिष्ठ मर्यादेने. 'अश्वबंध' म्हणजे घोड्यांचे रक्षक. 'गोपुरुष' म्हणजे गाईंचे रक्षक. 'त्यांना न सोडता' म्हणजे सोबत घेऊन. अशा प्रकारे त्यांचे आकाशातून गमन करणे ही 'पुण्यवानाची ऋद्धी' आहे, असा अर्थ आहे.

ජොතිකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධීති ජොතිකො නාම පුබ්බෙ පච්චෙකබුද්ධෙසු කතාධිකාරො රාජගහනගරෙ සෙට්ඨි. තස්ස කිර ජාතදිවසෙ සකලනගරෙ සබ්බාවුධානි ජලිංසු, සබ්බෙසං කායාරුළ්හානි ආභරණානිපි පජ්ජලිතානි විය ඔභාසං මුඤ්චිංසු, නගරං එකපජ්ජොතං අහොසි. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සකලනගරස්ස එකජොතිභූතත්තා ජොතිකොති නාමං කරිංසු. අථස්ස වයප්පත්තකාලෙ ගෙහකරණත්ථාය භූමිතලෙ සොධියමානෙ සක්කො දෙවරාජා ආගන්ත්වා සොළසකරීසමත්තෙ ඨානෙ පථවිං භින්දිත්වා සත්තරතනමයං සත්තභූමිකං පාසාදං උට්ඨාපෙසි, පාසාදං පරික්ඛිපිත්වා සත්තරතනමයෙ සත්තද්වාරකොට්ඨකයුත්තෙ සත්තපාකාරෙ උට්ඨාපෙසි, පාකාරපරියන්තෙ චතුසට්ඨි කප්පරුක්ඛෙ උට්ඨාපෙසි, පාසාදස්ස චතූසු කණ්ණෙසු යොජනිකතිගාවුතිකද්විගාවුතිකඑකගාවුතිකා චතස්සො නිධිකුම්භියො උට්ඨාපෙසි. පාසාදස්ස චතූසු කණ්ණෙසු තරුණතාලක්ඛන්ධප්පමාණා චතස්සො සුවණ්ණමයා උච්ඡුයට්ඨියො නිබ්බත්තිංසු. තාසං මණිමයානි පත්තානි සුවණ්ණමයානි පබ්බානි අහෙසුං. සත්තසු ද්වාරකොට්ඨකෙසු එකෙකස්මිං එකද්විතිචතුපඤ්චඡසත්තයක්ඛසහස්සපරිවාරා සත්ත යක්ඛා ආරක්ඛං ගණ්හිංසු.

जोतिक गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी म्हणजे: जोतिक नावाचा पूर्वीच्या जन्मात प्रत्येकबुद्धांच्या चरणी पुण्यकर्म केलेला राजगृह नगरातील एक श्रेष्ठ व्यापारी होता. असे म्हणतात की, त्याच्या जन्माच्या दिवशी संपूर्ण नगरातील सर्व शस्त्रे चमकू लागली, सर्वांच्या अंगावरील दागिने पेटल्यासारखे प्रकाश सोडू लागले आणि संपूर्ण नगर एकाच प्रकाशाने उजळून निघाले. त्यानंतर त्याच्या नामकरण संस्काराच्या दिवशी, संपूर्ण नगर प्रकाशमान झाल्यामुळे त्याचे नाव 'जोतिक' असे ठेवण्यात आले. पुढे तो तरुण झाल्यावर, घर बांधण्यासाठी जमीन साफ केली जात असताना, देवराज शक्राने येऊन सोळा करीस एवढ्या जागेत पृथ्वी भेदून सात रत्नांनी युक्त असा सात मजली प्रासाद निर्माण केला. प्रासादाभोवती सात रत्नांनी बनवलेले, सात प्रवेशद्वारांनी युक्त असे सात कोट उभारले. कोटाच्या कडेला चौसष्ट कल्पवृक्ष निर्माण केले. प्रासादाच्या चार कोपऱ्यांमध्ये अनुक्रमे एक योजन, तीन गावुत, दोन गावुत आणि एक गावुत आकाराचे चार निधीकुंभ निर्माण केले. प्रासादाच्या चार कोपऱ्यांमध्ये तरुण ताडाच्या झाडाच्या खोडाच्या आकाराचे सोन्याचे चार ऊस उगवले. त्यांची पाने मण्यांची आणि पेरे सोन्याची होती. सात प्रवेशद्वारांवर प्रत्येकी अनुक्रमे एक हजार, दोन हजार, तीन हजार, चार हजार, पाच हजार, सहा हजार आणि सात हजार यक्षांच्या परिवारासह सात यक्ष रक्षण करत होते.

බිම්බිසාරමහාරාජා පාසාදාදීනං උට්ඨානං සුත්වා සෙට්ඨිඡත්තං පහිණි. සො ජොතිකසෙට්ඨීති සකලජම්බුදීපෙ පාකටො හුත්වා උත්තරකුරුතො දෙවතාහි ආනෙත්වා සිරිගබ්භෙ නිසීදාපිතාය එකඤ්ච තණ්ඩුලනාළිං තයො ච ජොතිපාසාණෙ ගහෙත්වා ආගතාය භරියාය සද්ධිං තස්මිං පාසාදෙ මහාසම්පත්තිං අනුභවන්තො වසි. තෙසං යාවජීවං තාය එකතණ්ඩුලනාළියා [Pg.293] භත්තං පහොසි. සචෙ කිර තෙ සකටසතම්පි තණ්ඩුලානං පූරෙතුකාමා හොන්ති, සා තණ්ඩුලනාළියෙව හුත්වා තිට්ඨති. භත්තපචනකාලෙ තණ්ඩුලෙ උක්ඛලියං පක්ඛිපිත්වා තෙසං පාසාණානං උපරි ඨපෙන්ති. පාසාණා තාවදෙව පජ්ජලිත්වා භත්තෙ පක්කමත්තෙ නිබ්බායන්ති. තෙනෙව සඤ්ඤාණෙන භත්තස්ස පක්කභාවං ජානන්ති. සූපෙය්‍යාදිපචනකාලෙපි එසෙව නයො. එවං තෙසං ජොතිපාසාණෙහි ආහාරො පච්චති, මණිආලොකෙන වසන්ති. අග්ගිස්ස වා දීපස්ස වා ඔභාසමෙව න ජානිංසු. ජොතිකස්ස කිර එවරූපා සම්පත්තීති සකලජම්බුදීපෙ පාකටො අහොසි. මහාජනො යානාදීහි දස්සනත්ථාය ආගච්ඡති. ජොතිකසෙට්ඨි ආගතාගතානං උත්තරකුරුතණ්ඩුලානං භත්තං දාපෙති, ‘‘කප්පරුක්ඛෙහි වත්ථාභරණානි ගණ්හන්තූ’’ති ආණාපෙති, ‘‘ගාවුතිකනිධිකුම්භියා මුඛං විවරාපෙත්වා යාපනමත්තං ගණ්හන්තූ’’ති ආණාපෙති. සකලජම්බුදීපවාසිකෙසු ධනං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙසු නිධිකුම්භියා අඞ්ගුලමත්තම්පි ඌනං නාහොසීති අයමස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි.

बिंबिसार महाराजांनी महालादींच्या निर्मितीबद्दल ऐकून श्रेष्ठीचे छत्र पाठवले. तो 'जोतिक श्रेष्ठी' म्हणून संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाला. उत्तरकुरुतून देवतेने आणून श्रीगर्भात (वैभवशाली कक्षात) बसवलेल्या आपल्या पत्नीसह, जी एक मापटं तांदूळ आणि तीन ज्योती-पाषाण (तेजस्वी दगड) घेऊन आली होती, तो त्या महालात महासंपत्तीचा उपभोग घेत राहिला. त्यांना आयुष्यभर त्या एकाच मापट्या तांदळाने भात पुरेसा झाला. जर खरोखरच त्यांना शंभर गाड्याही तांदळाने भरायच्या असतील, तरीही तेवढाच तांदूळ त्या मापट्यात शिल्लक राहायचा. भात शिजवण्याच्या वेळी तांदूळ भांड्यात टाकून ते त्या दगडांवर ठेवत असत. दगड लगेचच प्रज्वलित होत आणि भात शिजताच विझून जात. त्याच संकेताने त्यांना भात शिजल्याचे समजत असे. वरण-भाजी इत्यादी शिजवतानाही हाच नियम होता. अशा प्रकारे त्या ज्योती-पाषाणांच्या साहाय्याने त्यांचे अन्न शिजत असे आणि ते मण्यांच्या प्रकाशात राहत असत. त्यांनी अग्नीचा किंवा दिव्याचा प्रकाश कधी पाहिलाच नाही. "जोतिकाची अशी संपत्ती आहे" अशी संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्धी झाली. लोक वाहनांनी ते पाहण्यासाठी येत असत. जोतिक श्रेष्ठी आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला उत्तरकुरुच्या तांदळाचा भात जेवू घालत असे. "कल्पवृक्षांपासून वस्त्रे व अलंकार घ्यावे," अशी तो आज्ञा देत असे. "एक गावुत आकाराच्या निधी-कुंभाचे (ठेव्याच्या घागरीचे) तोंड उघडून आपल्या उपजीविकेपुरते धन घ्यावे," अशी तो आज्ञा देत असे. संपूर्ण जंबुद्विपातील लोकांनी धन घेऊन गेले तरीही त्या निधी-कुंभातील धन बोटभरही कमी झाले नाही. ही त्या पुण्यवानाची ऋद्धी होती.

ජටිලස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධීති ජටිලො නාම කස්සපස්ස භගවතො ධාතුචෙතියෙ කතාධිකාරො තක්කසිලායං සෙට්ඨි. තස්ස කිර මාතා බාරාණසියං සෙට්ඨිධීතා අභිරූපා අහොසි. තං පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකකාලෙ ආරක්ඛනත්ථාය සත්තභූමිකස්ස පාසාදස්ස උපරිතලෙ වාසයිංසු. තං එකදිවසං වාතපානං විවරිත්වා බහි ඔලොකියමානං ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විජ්ජාධරො දිස්වා උප්පන්නසිනෙහො වාතපානෙන පවිසිත්වා තාය සද්ධිං සන්ථවමකාසි. සා තෙන ගබ්භං ගණ්හි. අථ නං දාසී දිස්වා ‘‘අම්ම, කිං ඉද’’න්ති වත්වා ‘‘හොතු, කස්සචි මා ආචික්ඛී’’ති වුත්තා භයෙන තුණ්හී අහොසි. සාපි දසමෙ මාසෙ පුත්තං විජායිත්වා නවභාජනං ආහරාපෙත්වා තත්ථ තං දාරකං නිපජ්ජාපෙත්වා තං භාජනං පිදහිත්වා උපරි පුප්ඵදාමානි ඨපෙත්වා ‘‘ඉමං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා ගන්ත්වා ගඞ්ගාය විස්සජ්ජෙහි, ‘කිං ඉද’න්ති ච පුට්ඨා ‘අය්‍යාය මෙ බලිකම්ම’න්ති වදෙය්‍යාසී’’ති දාසිං ආණාපෙසි. සා තථා අකාසි. හෙට්ඨාගඞ්ගායපි ද්වෙ ඉත්ථියො න්හායමානා තං භාජනං උදකෙන ආහරියමානං දිස්වා එකා ‘‘මය්හෙතං භාජන’’න්ති ආහ. එකා ‘‘යං එතස්ස අන්තො, තං මය්හ’’න්ති වත්වා භාජනෙ සම්පත්තෙ තං ආදාය ථලෙ ඨපෙත්වා විවරිත්වා [Pg.294] දාරකං දිස්වා එකා ‘‘මම භාජන’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘දාරකො මමෙව හොතී’’ති ආහ. එකා ‘‘යං භාජනස්ස අන්තො, තං මමා’’ති වුත්තත්තා ‘‘මම දාරකො’’ති ආහ. තා විවදමානා විනිච්ඡයං ගන්ත්වා අමච්චෙසු විනිච්ඡිතුං අසක්කොන්තෙසු රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා තාසං වචනං සුත්වා ‘‘ත්වං දාරකං ගණ්හ, ත්වං භාජන’’න්ති ආහ. යාය පන දාරකො ලද්ධො, සා මහාකච්චායනත්ථෙරස්ස උපට්ඨායිකා හොති. සා තං දාරකං ‘‘ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙස්සාමී’’ති පොසෙසි. තස්ස ජාතදිවසෙ ගබ්භමලස්ස ධොවිත්වා අනපනීතත්තා කෙසා ජටිතා හුත්වා අට්ඨංසු. තෙනස්ස ජටිලොතෙව නාමං අකංසු.

जटिल गृहपतीच्या पुण्य-ऋद्धीविषयी: जटिल नावाचा गृहपती हा कश्यप भगवंतांच्या धातू-चेतियावर (स्तूपावर) पुण्यकर्म केलेला तक्षशिलेतील एक श्रेष्ठी होता. असे ऐकिवात आहे की, त्याची आई वाराणसीतील एका श्रेष्ठीची अत्यंत रूपवान कन्या होती. ती पंधरा-सोळा वर्षांची झाली असता, तिच्या संरक्षणासाठी तिला सात मजली महालाच्या वरच्या मजल्यावर ठेवण्यात आले होते. एके दिवशी खिडकी उघडून बाहेर पाहत असलेल्या तिला आकाशातून जाणाऱ्या एका विद्याधराने पाहिले. तिच्यावर प्रेम जडल्यामुळे त्याने खिडकीतून आत प्रवेश केला आणि तिच्याशी संबंध प्रस्थापित केला. त्यामुळे ती गरोदर राहिली. नंतर दासीने तिची ही अवस्था पाहून, "बाई, हे काय आहे?" असे विचारले. तेव्हा "असू दे, कोणालाही सांगू नकोस," असे सांगितल्यावर ती दासी भीतीने गप्प राहिली. तिनेही दहाव्या महिन्यात मुलाला जन्म दिला. तिने एक नवीन भांडे मागवून घेतले, त्यात त्या बालकाला निजवले, ते भांडे झाकले आणि त्यावर फुलांचे हार ठेवून दासीला आज्ञा दिली: "हे डोक्यावर घेऊन जा आणि गंगेत सोडून दे. जर कोणी विचारले की 'हे काय आहे?', तर 'माझ्या मालकिणीचा हा बळी-पूजा विधी आहे' असे सांग." तिने तसेच केले. गंगेच्या खालच्या प्रवाहात स्नान करणाऱ्या दोन स्त्रियांनी पाण्यात वाहून येणारे ते भांडे पाहिले. त्यातील एक म्हणाली, "हे भांडे माझे आहे." दुसरी म्हणाली, "याच्या आत जे काही असेल, ते माझे." असे म्हणून भांडे जवळ आल्यावर त्यांनी ते घेतले, जमिनीवर ठेवले आणि उघडून पाहिले असता त्यात बालक दिसले. तेव्हा पहिली म्हणाली, "मी 'माझे भांडे' असे म्हटल्यामुळे हा बालक माझाच आहे." दुसरी म्हणाली, "मी 'भांड्याच्या आत जे आहे ते माझे' असे म्हटल्यामुळे हा माझा बालक आहे." त्या भांडत भांडत न्यायसभेत गेल्या. अमात्यांना निर्णय देणे शक्य न झाल्यामुळे त्या राजाकडे गेल्या. राजाने त्यांचे म्हणणे ऐकून निर्णय दिला, "तू बालक घे आणि तू भांडे घे." ज्या स्त्रीला बालक मिळाले, ती महाकात्यायन स्थविरांची उपासिका होती. ती त्या बालकाला "मी थेरांच्या सन्निध प्रव्रजित करीन," असा विचार करून त्याचे संगोपन करू लागली. त्याच्या जन्माच्या दिवशी गर्भातील मळ धुऊन न काढल्यामुळे त्याचे केस जटांसारखे गुंतागुंतीचे झाले होते. त्यामुळे त्यांनी त्याचे नाव 'जटिल' असेच ठेवले.

තස්ස පදසා විචරණකාලෙ ථෙරො තං ගෙහං පිණ්ඩාය පාවිසි. උපාසිකා ථෙරං නිසීදාපෙත්වා ආහාරමදාසි. ථෙරො දාරකං දිස්වා ‘‘උපාසිකෙ, දාරකො තෙ ලද්ධො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, භන්තෙ, ඉමාහං තුම්හාකං සන්තිකෙ පබ්බාජෙස්සන්ති පොසෙසි’’න්ති ආහ. ථෙරො ‘‘සාධූ’’ති තං ආදාය ගච්ඡන්තො ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්ස ගිහිසම්පත්තිං අනුභවිතුං පුඤ්ඤකම්ම’’න්ති ඔලොකෙන්තො ‘‘මහාපුඤ්ඤො සත්තො මහාසම්පත්තිං අනුභවිස්සති, දහරො එව ච තාව, ඤාණම්පි තාවස්ස පරිපාකං න ගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා තං ආදාය තක්කසිලායං එකස්ස උපට්ඨාකස්ස ගෙහං අගමාසි. සො ථෙරං වන්දිත්වා ඨිතො දාරකං දිස්වා ‘‘දාරකො, භන්තෙ, ලද්ධො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, උපාසක, පබ්බජිස්සති, දහරො තාව තව සන්තිකෙ හොතූ’’ති. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති තං පුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා පටිජග්ගි. තස්ස පන ගෙහෙ ද්වාදස වස්සානි භණ්ඩකං උස්සන්නං හොති. සො ගාමන්තරං ගච්ඡන්තො සබ්බම්පි තං භණ්ඩකං ආපණං ආහරිත්වා තස්ස තස්ස භණ්ඩකස්ස මූලං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච එත්තකං නාම ධනං ගහෙත්වා දදෙය්‍යාසී’’ති වත්වා පක්කාමි.

तो पायांनी चालू लागला तेव्हा थेर पिंडाचारासाठी त्याच्या घरी आले. उपासिकेने थेरांना बसवून भोजन दिले. थेरांनी बालकाला पाहून विचारले, "उपासिके, तुला मुलगा मिळाला का?" "होय, भंते! मी याला आपल्या सन्निध प्रव्रजित करण्यासाठीच याच्या संगोपनाची काळजी घेत आहे," असे ती म्हणाली. थेर "उत्तम" असे म्हणून त्याला घेऊन गेले. "या बालकाकडे गृहस्थजीवनातील संपत्तीचा उपभोग घेण्यासाठी काही पुण्यकर्म आहे का?" असा विचार करत असताना, "हा महापुण्यवान जीव आहे, हा महासंपत्तीचा उपभोग घेईल. परंतु हा अजून खूप लहान आहे आणि त्याची बुद्धी अजून परिपक्व झालेली नाही," असा विचार करून, त्याला घेऊन ते तक्षशिलेतील एका उपासकाच्या घरी गेले. तो उपासक थेरांना वंदन करून उभा राहिला आणि बालकाला पाहून विचारले, "भंते, आपल्याला बालक मिळाला का?" "होय, उपासका! हा प्रव्रजित होईल, पण तोपर्यंत हा लहान असल्यामुळे तुझ्याकडेच राहू दे." त्याने "ठीक आहे, भंते" असे म्हणून त्याला पुत्राच्या स्थानी मानून त्याचे संगोपन केले. त्याच्या घरी बारा वर्षांपर्यंत व्यापारिक वस्तूंचा साठा खूप वाढला. तो दुसऱ्या गावी जात असताना, त्याने तो सर्व माल दुकानात आणला आणि प्रत्येक वस्तूची किंमत सांगून, "हे आणि हे एवढ्या किमतीला विकून पैसे घे," असे सांगून तो निघून गेला.

තං දිවසං නගරපරිග්ගාහිකා දෙවතා අන්තමසො ජීරකමරිචමත්තකෙනාපි අත්ථිකෙ තස්සෙව ආපණාභිමුඛෙ කරිංසු. සො ද්වාදස වස්සානි උස්සන්නභණ්ඩකං එකදිවසෙනෙව වික්කිණි. කුටුම්බිකො ආගන්ත්වා ආපණෙ කිඤ්චි අදිස්වා ‘‘සබ්බං තෙ, තාත, භණ්ඩකං නාසිත’’න්ති ආහ. ‘‘න නාසිතං, තාත, සබ්බං තුම්හෙහි වුත්තනයෙන වික්කිණිතං, ඉදං අසුකස්ස මූලං, ඉදං අසුකස්ස [Pg.295] මූල’’න්ති සබ්බමූලං තස්සෙව අප්පෙසි. කුටුම්බිකො පසීදිත්වා ‘‘අනග්ඝො පුරිසො යත්ථ කත්ථචි ජීවිතුං සමත්ථො’’ති අත්තනො වයප්පත්තං ධීතරං තස්ස දත්වා ‘‘ගෙහමස්ස කරොථා’’ති පුරිසෙ ආණාපෙත්වා නිට්ඨිතෙ ගෙහෙ ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ, අත්තනො ගෙහෙ වසථා’’ති ආහ. අථස්ස ගෙහපවිසනකාලෙ එකෙන පාදෙන උම්මාරෙ අක්කන්තමත්තෙ ගෙහස්ස පච්ඡිමභාගෙ භූමිට්ඨානෙ අසීතිහත්ථො සුවණ්ණපබ්බතො උට්ඨහි. රාජා කිර ජටිලස්ස ගෙහෙ භූමිං භින්දිත්වා සුවණ්ණපබ්බතො උට්ඨිතොති සුත්වා තස්ස සෙට්ඨිඡත්තං පෙසෙසි. සො ජටිලසෙට්ඨි නාම අහොසීති අයමස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි.

त्या दिवशी नगररक्षक देवतांनी अगदी जिरे आणि मिरी एवढ्याशा वस्तूचीही इच्छा असणाऱ्या लोकांना त्याच्याच दुकानाच्या दिशेने वळवले. त्याने बारा वर्षांपासून साठवून ठेवलेला प्रचंड माल एकाच दिवसात विकला. तो कुटुंबिक परत आला आणि दुकानात काहीही न पाहिल्याने तो म्हणाला, “बाळा, तू सर्व माल नष्ट केलास की काय?” तो म्हणाला, “नष्ट नाही केला, बाबा. तुम्ही सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व विकले गेले आहे. हे अमुक वस्तूचे मूल्य, हे तमुक वस्तूचे मूल्य,” असे सांगून त्याने सर्व रक्कम त्याला सोपवली. कुटुंबिक प्रसन्न झाला आणि विचार करू लागला, “हा अमूल्य पुरुष आहे, हा कुठेही जगण्यास समर्थ आहे.” त्याने आपल्या विवाहयोग्य कन्येचा विवाह त्याच्याशी लावून दिला आणि माणसांना आज्ञा दिली, “याच्यासाठी घर बांधा.” घर पूर्ण झाल्यावर तो म्हणाला, “तुम्ही जा आणि आपल्या स्वतःच्या घरात राहा.” नंतर, त्याच्या घरात प्रवेश करताना, त्याने उंबरठ्यावर फक्त एक पाऊल ठेवले मात्र, घराच्या मागील बाजूस जमिनीतून ऐंशी हात उंच सोन्याचा पर्वत प्रकट झाला. राजाने ऐकले की जटिलाच्या घरात जमीन फाडून सोन्याचा पर्वत प्रकट झाला आहे, तेव्हा त्याने त्याला श्रेष्ठीछत्र पाठवले. तो 'जटिल श्रेष्ठी' या नावाने प्रसिद्ध झाला. ही त्या पुण्यवानाची ऋद्धी होती.

මෙණ්ඩකස්ස සෙට්ඨිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධීති (මහාව. 296) මෙණ්ඩකො නාම විපස්සිම්හි භගවති කතාධිකාරො මගධරට්ඨෙ භද්දියනගරෙ සෙට්ඨි. තස්ස කිර පච්ඡිමගෙහෙ අට්ඨකරීසමත්තෙ ඨානෙ හත්ථිඅස්සඋසභප්පමාණා සුවණ්ණමෙණ්ඩකා පථවිං භින්දිත්වා පිට්ඨියා පිට්ඨිං පහරමානා උට්ඨහිංසු, තෙසං මුඛෙසු පඤ්චවණ්ණානං සුත්තානං ගෙණ්ඩුකා පක්ඛිත්තා හොන්ති. සප්පිතෙලමධුඵාණිතාදීහි ච වත්ථච්ඡාදනහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීහි ච අත්ථෙ සති තෙසං මුඛතො ගෙණ්ඩුකං අපනෙන්ති. එකස්සපි මෙණ්ඩකස්ස මුඛතො සකලජම්බුදීපවාසීනං පහොනකං සප්පිතෙලමධුඵාණිතවත්ථච්ඡාදනහිරඤ්ඤසුවණ්ණං නික්ඛමති. තතො පට්ඨායෙස මෙණ්ඩකසෙට්ඨීති පඤ්ඤායීති අයමස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි.

“मेंडक श्रेष्ठीची पुण्यवान ऋद्धी” म्हणजे: मेंडक नावाचा श्रेष्ठी विपस्सी भगवंतांच्या चरणी पुण्यकर्म केलेला, मगध देशातील भद्दिय नगरात राहणारा श्रेष्ठी होता. त्याच्या घराच्या मागच्या बाजूला सुमारे आठ करीस जागेत हत्ती, घोडे आणि बैलांच्या आकाराचे सोन्याचे मेंढे जमीन फाडून, पाठीला पाठ घासून उभे राहिले. त्यांच्या तोंडात पाच रंगांच्या सुतांचे गोळे ठेवलेले होते. तूप, तेल, मध, गूळ इत्यादींची आणि वस्त्र, अलंकार, चांदी, सोने इत्यादींची गरज भासल्यास त्यांच्या तोंडातून तो सुताचा गोळा काढला जात असे. एकाच मेंढ्याच्या तोंडातून संपूर्ण जंबुद्विपातील रहिवाशांना पुरेल एवढे तूप, तेल, मध, गूळ, वस्त्र, चांदी आणि सोने बाहेर पडत असे. तेव्हापासून तो 'मेंडक श्रेष्ठी' म्हणून प्रसिद्ध झाला. ही त्या पुण्यवानाची ऋद्धी होती.

ඝොසිතස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධීති ඝොසිතො (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.260-261) නාම පච්චෙකසම්බුද්ධෙ කතාධිකාරො සක්කරට්ඨෙ කොසම්බියං සෙට්ඨි. සො කිර දෙවලොකතො චවිත්වා කොසම්බියං නගරසොභිනියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති. සා තං විජාතදිවසෙ සුප්පෙ සයාපෙත්වා සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. දාරකං කාකසුනඛා පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. එකො පුරිසො තං දිස්වාව පුත්තසඤ්ඤං පටිලභිත්වා ‘‘පුත්තො මෙ ලද්ධො’’ති ගෙහං නෙසි. තදා කොසම්බිකසෙට්ඨි පුරොහිතං දිස්වා ‘‘කිං, ආචරිය, අජ්ජ තෙ තිථිකරණනක්ඛත්තාදයො ඔලොකිතා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, මහාසෙට්ඨී’’ති වුත්තෙ ‘‘ජනපදස්ස කිං භවිස්සතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ අජ්ජ ජාතදාරකො ජෙට්ඨසෙට්ඨි භවිස්සතී’’ති ආහ. තදා සෙට්ඨිනො භරියා ගරුගබ්භා [Pg.296] හොති, තස්මා සො සීඝං ගෙහං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ, ජානාහි නං විජාතා වා, න වා’’ති. ‘‘න විජාතා’’ති සුත්වා ගෙහං ගන්ත්වා කාළිං නාම දාසිං පක්කොසිත්වා සහස්සං දත්වා ‘‘ගච්ඡ, ඉමස්මිං නගරෙ උපධාරෙත්වා අජ්ජ ජාතදාරකං ගණ්හිත්වා එහී’’ති ආහ. සා උපධාරෙන්තී තං ගෙහං ගන්ත්වා තං දාරකං තං දිවසං ජාතං ඤත්වා සහස්සං දත්වා ආනෙත්වා සෙට්ඨිනො දස්සෙසි. සෙට්ඨි ‘‘සචෙ මෙ ධීතා ජායිස්සති, තාය නං සද්ධිං නිවාසෙත්වා සෙට්ඨිට්ඨානස්ස සාමිකං කරිස්සාමි. සචෙ පුත්තො ජායිස්සති, ඝාතෙස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා තං ගෙහෙ වඩ්ඪාපෙසි.

“घोषित गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी” म्हणजे: घोषित नावाचा श्रेष्ठी प्रत्येकबुद्धांच्या चरणी पुण्यकर्म केलेला, सक्क देशातील कोसांबी येथे राहणारा श्रेष्ठी होता. तो देवलोकातून च्युत होऊन कोसांबी येथील एका नगरशोभिनीच्या गर्भात जन्माला आला. तिने त्याच्या जन्माच्या दिवशी त्याला एका सुपात निजवून कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर फेकून दिले. त्या बालकाला कावळे आणि कुत्र्यांनी वेढून घेतले होते. एका माणसाने त्याला पाहिले आणि त्याच्या मनात पुत्रप्रेम निर्माण झाले, “मला मुलगा मिळाला!” असे म्हणून त्याने त्याला घरी नेले. त्याच वेळी कोसांबीच्या श्रेष्ठीने पुरोहिताला पाहून विचारले, “आचार्य, आज तुम्ही तिथी, करण, नक्षत्र इत्यादींचे निरीक्षण केले आहे का?” “होय, महाश्रेष्ठी,” असे उत्तर मिळाल्यावर त्याने विचारले, “या जनपदाचे काय होईल?” पुरोहिताने सांगितले, “या नगरात आज जन्मलेला बालक मुख्य श्रेष्ठी होईल.” त्यावेळी श्रेष्ठीची पत्नी पूर्ण गरोदर होती, म्हणून त्याने ताबडतोब घरी निरोप पाठवला, “जा, शोध घे की तिने बाळाला जन्म दिला आहे की नाही.” “अजून जन्म दिला नाही,” हे ऐकून त्याने घरी जाऊन 'काळी' नावाच्या दासीला बोलावले आणि तिला एक हजार मुद्रा देऊन सांगितले, “जा, या नगरात शोध घे आणि आज जन्मलेल्या बालकाला विकत घेऊन ये.” ती शोध घेत त्या घरी गेली आणि तो बालक त्याच दिवशी जन्मल्याचे जाणून, एक हजार मुद्रा देऊन त्याला घेऊन आली व श्रेष्ठीला दाखवले. श्रेष्ठीने विचार केला, “जर मला मुलगी झाली, तर मी तिचा विवाह याच्याशी करून याला श्रेष्ठी पदाचा स्वामी बनवीन. पण जर मुलगा झाला, तर मी याला मारून टाकीन.” असा विचार करून त्याने त्याला घरात वाढवले.

අථස්ස භරියා කතිපාහච්චයෙන පුත්තං විජායි. සෙට්ඨි ‘‘ඉමස්මිං අසති මම පුත්තො සෙට්ඨිට්ඨානං ලභිස්සති. ඉදානෙව නං මාරෙතුං වට්ටතී’’ති කාළිං ආමන්තෙත්වා ‘‘ගච්ඡ ජෙ, වජතො ගුන්නං නික්ඛමනවෙලාය වජද්වාරමජ්ඣෙ ඉමං තිරියං නිපජ්ජාපෙහි, ගාවියො නං මද්දිත්වා මාරෙස්සන්ති, මද්දිතාමද්දිතභාවං පනස්ස ඤත්වා එහී’’ති ආහ. සා ගන්ත්වා ගොපාලකෙන වජද්වාරෙ විවටමත්තෙයෙව තං තථා නිපජ්ජාපෙසි. ගොගණජෙට්ඨකො උසභො අඤ්ඤස්මිං කාලෙ සබ්බපච්ඡා නික්ඛමන්තොපි තංදිවසං සබ්බපඨමං නික්ඛමිත්වා දාරකං චතුන්නං පාදානං අන්තරෙ කත්වා අට්ඨාසි. අනෙකසතා ගාවො උසභස්ස ද්වෙ පස්සානි ඝංසන්තියො නික්ඛමිංසු. ගොපාලකොපි ‘‘අයං උසභො පුබ්බෙ සබ්බපච්ඡා නික්ඛමති, අජ්ජ පන පඨමං නික්ඛමිත්වා ද්වාරමජ්ඣෙ නිච්චලොව ඨිතො, කිං නු ඛො එත’’න්ති චින්තෙත්වා ගන්ත්වා තස්ස හෙට්ඨා නිපන්නං දාරකං දිස්වා පුත්තසිනෙහං පටිලභිත්වා ‘‘පුත්තො මෙ ලද්ධො’’ති ගෙහං නෙසි.

त्यानंतर काही दिवसांनी त्याच्या पत्नीने मुलाला जन्म दिला. श्रेष्ठीने विचार केला, “हा नसला तरच माझ्या मुलाला श्रेष्ठीचे पद मिळेल. म्हणून आताच याला मारून टाकणे योग्य होईल.” त्याने काळीला बोलावून सांगितले, “जा पोरी, गोठ्यातून गाई बाहेर पडण्याच्या वेळी गोठ्याच्या दरवाजाच्या मध्यभागी याला आडवे निजवून ठेव. गाई याला तुडवून मारून टाकतील. त्याला तुडवले गेले की नाही, हे पाहून परत ये.” तिने जाऊन, गोपाळाने गोठ्याचा दरवाजा उघडताच, त्या बालकाला तिथे तसेच आडवे निजवले. इतर वेळी सर्व गाईंच्या मागे बाहेर पडणारा गोठ्यातील मुख्य वळू त्या दिवशी सर्वात आधी बाहेर पडला आणि त्या बालकाला आपल्या चार पायांच्या मध्ये घेऊन उभा राहिला. शेकडो गाई त्या वळूच्या दोन्ही बाजूंना घासून बाहेर पडल्या. गोपाळानेही विचार केला, “हा वळू एरवी सर्वात शेवटी बाहेर पडतो, पण आज सर्वात आधी बाहेर पडून दरवाजाच्या मध्यभागी अगदी निश्चल उभा राहिला आहे, हे काय असावे?” त्याने जवळ जाऊन त्याच्या खाली निजलेल्या बालकाला पाहिले. त्याच्या मनात पुत्रप्रेम दाटून आले आणि “मला मुलगा मिळाला!” असे म्हणून त्याने त्याला घरी नेले.

කාළී ගන්ත්වා සෙට්ඨිනා පුච්ඡිතා තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘ගච්ඡ, නං පුන ඉමං සහස්සං දත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තා පුන ආනෙත්වා අදාසි. අථ නං සෙට්ඨි ආහ – ‘‘අම්ම කාළි, ඉමස්මිං නගරෙ පඤ්චසකටසතානි පච්චූසකාලෙ උට්ඨාය වාණිජ්ජාය ගච්ඡන්ති, ත්වං ඉමං නෙත්වා චක්කමග්ගෙ නිපජ්ජාපෙහි, ගොණා වා නං මද්දිස්සන්ති, චක්කං වා ඡින්දිස්සති, පවත්තිඤ්චස්ස ඤත්වා ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති. සා ගන්ත්වා චක්කමග්ගෙ නිපජ්ජාපෙසි. සාකටිකජෙට්ඨකො පුරතො අහොසි. අථස්ස ගොණා තං ඨානං පත්වා ධුරං ඡඩ්ඩෙසුං, පුනප්පුනං ආරොපෙත්වා පාජියමානාපි පුරතො න ගච්ඡිංසු. එවං තස්ස තෙහි සද්ධිං වායමන්තස්සෙව අරුණං උට්ඨහි. සො ‘‘කිං නාම ගොණා කරිංසූ’’ති මග්ගං ඔලොකෙන්තො දාරකං දිස්වා ‘‘භාරියං වත [Pg.297] කම්ම’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘පුත්තො මෙ ලද්ධො’’ති තුට්ඨමානසො තං ගෙහං නෙසි.

काळीने परत जाऊन, श्रेष्ठीने विचारल्यावर घडलेला सर्व वृत्तांत सांगितला. “जा, पुन्हा एक हजार मुद्रा देऊन त्याला घेऊन ये,” असे श्रेष्ठीने सांगितल्यावर तिने पुन्हा त्याला आणून दिले. नंतर श्रेष्ठी तिला म्हणाला, “हे काळी, या नगरात पहाटेच्या वेळी पाचशे बैलगाड्या व्यापारासाठी निघतात. तू याला घेऊन जा आणि बैलगाडीच्या चाकांच्या मार्गावर निजवून ठेव. बैल तरी याला तुडवतील किंवा चाक तरी याच्यावरून जाऊन याला चिरडेल. त्याचा काय समाचार होतो ते पाहून परत ये.” तिने जाऊन त्याला बैलगाडीच्या चाकांच्या मार्गावर निजवून ठेवले. बैलगाडीवाल्यांचा प्रमुख सर्वात पुढे होता. तेव्हा त्याच्या बैलांनी त्या ठिकाणी पोहोचताच जू टाकून दिला. वारंवार जू ठेवून बैलांना हाकले तरी ते पुढे जाईनात. अशा प्रकारे त्याच्या बैलांशी चाललेल्या संघर्षातच पहाट झाली. “बैलांनी हे काय केले आहे?” असे म्हणून त्याने रस्त्याकडे पाहिले असता त्याला तो बालक दिसला. “किती भयंकर कर्म हे!” असा विचार करून “मला मुलगा मिळाला!” अशा आनंदी मनाने त्याने त्याला आपल्या घरी नेले.

කාළීපි ගන්ත්වා සෙට්ඨිනා පුච්ඡිතා තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ගච්ඡ, නං පුන සහස්සං දත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තා තථා අකාසි. අථ නං සෙට්ඨි ආහ – ‘‘ඉදානි නං ආමකසුසානං නෙත්වා ගච්ඡන්තරෙ නිපජ්ජාපෙහි, තත්ථ සුනඛාදීහි ඛාදිතො, අමනුස්සෙන වා පහටො මරිස්සති, මතාමතභාවඤ්චස්ස ජානිත්වා ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති. සා තං නෙත්වා තත්ථ නිපජ්ජාපෙත්වා එකමන්තෙ අට්ඨාසි. තං සුනඛාදයො වා අමනුස්සො වා උපසඞ්කමිතුං නාසක්ඛිංසු. අථෙකො අජපාලො අජා ගොචරං නෙන්තො සුසානපස්සෙන ගච්ඡති. එකා අජා පණ්ණානි ඛාදමානා ගච්ඡන්තරං පවිසිත්වා දාරකං දිස්වා ජණ්ණුකෙහි ඨත්වා දාරකස්ස ථනං අදාසි. අජපාලකෙන ‘‘හෙ හෙ’’ති සද්දෙ කතෙපි න නික්ඛමි. සො ‘‘යට්ඨියා නං පහරිත්වා නීහරිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තරං පවිට්ඨො ජණ්ණුකෙහි ඨත්වා දාරකං ඛීරං පායන්තිං දිස්වා දාරකෙ පුත්තසිනෙහං පටිලභිත්වා ‘‘පුත්තො මෙ ලද්ධො’’ති ආදාය පක්කාමි.

काळीनेही जाऊन श्रेष्ठीने विचारले असता ती सर्व हकीकत सांगितली. "जा, पुन्हा एक हजार कार्षापण देऊन त्याला घेऊन ये," असे सांगितल्यावर तिने तसेच केले. नंतर श्रेष्ठी तिला म्हणाला: "आता याला स्मशानात घेऊन जा आणि झाडीझुडपांच्या मध्ये निजवून ठेव. तिथे कुत्रे इत्यादी प्राण्यांनी खाल्ल्यामुळे किंवा अमानुषाने मारल्यामुळे तो मरेल. तो मेला आहे की जिवंत आहे हे पाहून तू परत ये." तिने त्याला तिथे नेऊन निजवले आणि ती एका बाजूला उभी राहिली. कुत्रे इत्यादी प्राणी किंवा अमानुष त्याच्याजवळ जाण्यास धजावले नाहीत. तेव्हा एक मेंढपाळ शेळ्यांना चरण्यासाठी घेऊन जात असताना स्मशानाच्या बाजूने चालला होता. एक शेळी पाने खात खात झाडीझुडपांमध्ये शिरली आणि त्या बालकाला पाहून गुडघ्यांवर बसून तिने बालकाला आपले दूध पाजले. मेंढपाळाने "हे! हे!" असा आवाज केला तरी ती बाहेर आली नाही. "मी तिला काठीने मारून बाहेर काढतो," असा विचार करून तो झाडीझुडपांमध्ये शिरला. तिथे गुडघ्यांवर बसून बालकाला दूध पाजणाऱ्या शेळीला पाहून, त्याच्या मनात त्या बालकाबद्दल पुत्रप्रेम निर्माण झाले. "मला मुलगा मिळाला!" असे म्हणून तो त्याला घेऊन निघून गेला.

කාළී ගන්ත්වා සෙට්ඨිනා පුච්ඡිතා තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ගච්ඡ, නං පුන සහස්සං දත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තා තථා අකාසි. අය නං සෙට්ඨි ආහ – ‘‘අම්ම, ඉමං ආදාය චොරපපාතපබ්බතං අභිරුහිත්වා පපාතෙ ඛිප, පබ්බතකුච්ඡියං පටිහඤ්ඤමානො ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකො හුත්වා භූමියං පතිස්සති, මතාමතභාවඤ්චස්ස ඤත්වා ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති. සා තං තථා නෙත්වා පබ්බතමත්ථකෙ ඨත්වා ඛිපි. තං ඛො පන පබ්බතකුච්ඡිං නිස්සාය මහාවෙළුගුම්බො පබ්බතානුසාරෙනෙව වඩ්ඪි, තස්ස මත්ථකං ඝනජාතො ජිඤ්ජුකගුම්බො අවත්ථරි. දාරකො පතන්තො කොජවෙ විය තස්මිං පති. තං දිවසඤ්ච නළකාරජෙට්ඨකස්ස වෙණුබලි පත්තො හොති. සො පුත්තෙන සද්ධිං ගන්ත්වා තං වෙළුගුම්බං ඡින්දිතුං ආරභි. තස්මිං චලිතෙ දාරකො සද්දමකාසි. සො දාරකසද්දො වියාති එකෙන පස්සෙන අභිරුහිත්වා තං දිස්වා ‘‘පුත්තො මෙ ලද්ධො’’ති තුට්ඨචිත්තො ආදාය ගතො. කාළී ගන්ත්වා සෙට්ඨිනා පුච්ඡිතා තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ගච්ඡ, නං පුන සහස්සං දත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තා තථා අකාසි.

काळीने परत जाऊन, श्रेष्ठीने विचारले असता ती हकीकत सांगितली. 'जा, त्याला पुन्हा एक हजार (नाणी) देऊन घेऊन ये,' असे श्रेष्ठीने म्हटले असता तिने त्याप्रमाणे केले. त्यानंतर श्रेष्ठी तिला म्हणाला, 'बाई, याला घेऊन चोरप्रपात पर्वतावर चढ आणि कड्यावरून खाली फेकून दे. पर्वताच्या दरीत आदळत त्याचे तुकडे-तुकडे होऊन तो जमिनीवर पडेल. तो मेला की जिवंत आहे, हे निश्चित करून मगच परत ये.' तिने त्याला त्याप्रमाणे नेले आणि पर्वताच्या शिखरावर उभे राहून खाली फेकून दिले. परंतु, त्या पर्वताच्या दरीचा आश्रय घेऊन एक मोठे बांबूचे बेट पर्वताच्या कडेनेच वाढले होते. त्याच्या वरच्या भागावर दाट वाढलेले गुंजचे झुडूप पसरले होते. तो बालक खाली पडत असताना जणू काही मऊ गालीच्यावरच पडावा, तसा त्या झुडुपावर पडला. त्याच दिवशी वेताचे काम करणाऱ्यांच्या प्रमुखाला बांबूचा कर देण्याची वेळ आली होती. तो आपल्या पुत्रासह तिथे गेला आणि ते बांबूचे बेट तोडू लागला. ते झुडूप हलले असता बालकाने रडण्याचा आवाज केला. 'हा तर बालकाचा आवाज वाटतो,' असे म्हणून तो एका बाजूने वर चढला आणि त्याला पाहून, 'मला मुलगा मिळाला!' अशा आनंदी मनाने त्याला घेऊन निघून गेला. काळीने परत जाऊन, श्रेष्ठीने विचारले असता ती हकीकत सांगितली. 'जा, त्याला पुन्हा एक हजार देऊन घेऊन ये,' असे म्हटले असता तिने त्याप्रमाणे केले.

සෙට්ඨිනො ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොන්තස්සෙව දාරකො වඩ්ඪිතො. මහාඝොසවචනත්තා චස්ස ඝොසිතොතෙව නාමං අහොසි. සො සෙට්ඨිනො අක්ඛිම්හි [Pg.298] කණ්ටකො විය ඛායි, උජුකං ඔලොකෙතුම්පි න විසහි. අථස්ස මරණූපායං චින්තෙන්තො අත්තනො කුම්භකාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තස්ස ‘‘කදා ආවාපං ආලිම්පෙස්සසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ස්වෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි ඉදං සහස්සං ගණ්හිත්වා මමෙකං කම්මං කරොහී’’ති ආහ. ‘‘කිං සාමී’’ති? ‘‘එකො මෙ අවජාතපුත්තො අත්ථි, තං තව සන්තිකං පෙසිස්සාමි, අථ නං ගබ්භං පවෙසෙත්වා තිණ්හාය වාසියා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා චාටියං පක්ඛිපිත්වා ආවාපෙ පවෙසෙය්‍යාසීති. ඉදං තෙ සහස්සං සච්චකාරසදිසං, උත්තරිං පන තෙ කත්තබ්බයුත්තකං පච්ඡා කරිස්සාමී’’ති. කුම්භකාරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

श्रेष्ठीने त्याला मारण्यासाठी हे आणि ते (विविध प्रयत्न) करत असतानाच तो बालक मोठा झाला. त्याचा आवाज खूप मोठा व गंभीर असल्यामुळे त्याचे नाव 'घोषित' असेच पडले. तो श्रेष्ठीच्या डोळ्यात काट्यासारखा सलत होता, तो त्याच्याकडे सरळ पाहूही शकत नव्हता. त्यानंतर त्याच्या मृत्यूचा उपाय शोधत असताना, श्रेष्ठी आपल्या कुंभाराकडे गेला आणि त्याला विचारले, 'तू कुंभारकाम करण्याची भट्टी कधी पेटवणार आहेस?' कुंभाराने 'उद्या' असे उत्तर दिले असता, श्रेष्ठी म्हणाला, 'तर मग हे एक हजार (नाणी) घे आणि माझे एक काम कर.' कुंभाराने विचारले, 'काय काम, मालक?' श्रेष्ठी म्हणाला, 'माझा एक कुलहीन (अधम) मुलगा आहे, त्याला मी तुझ्याकडे पाठवीन. तो आल्यावर त्याला आत नेऊन, धारदार शस्त्राने त्याचे तुकडे-तुकडे कर, ते एका मातीच्या भांड्यात भर आणि भट्टीत टाकून दे. हे एक हजार नाणी तुझ्यासाठी बयाणा (विसार) म्हणून आहेत, यापेक्षा अधिक जे काही देणे योग्य असेल ते मी तुला नंतर देईन.' कुंभाराने 'ठीक आहे' असे म्हणून ते मान्य केले.

සෙට්ඨි පුනදිවසෙ ඝොසිතං පක්කොසිත්වා ‘‘හිය්‍යො මයා කුම්භකාරො එකං කම්මං ආණත්තො, එහි, ත්වං තාත, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවං වදෙහි ‘හිය්‍යො කිර මෙ පිතරා ආණත්තං කම්මං නිප්ඵාදෙහී’’’ති පහිණි. සො ‘‘සාධූ’’ති අගමාසි. තං තත්ථ ගච්ඡන්තං ඉතරො සෙට්ඨිනො පුත්තො දාරකෙහි සද්ධිං ගුළකකීළං කීළන්තො දිස්වා පක්කොසිත්වා ‘‘කුහිං ගච්ඡසී’’ති පුච්ඡිත්වා පිතු සාසනං ගහෙත්වා ‘‘කුම්භකාරස්ස සන්තික’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං තත්ථ ගමිස්සාමි, ඉමෙ මං දාරකා බහුලක්ඛං ජිනිංසු, තං මෙ පටිජිනිත්වා දෙහී’’ති ආහ. ‘‘අහං පිතු භායාමී’’ති. ‘‘මා භායි, භාතික, අහං තං සාසනං හරිස්සාමී’’ති. ‘‘බහූහි ජිතො යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව මෙ ලක්ඛං පටිජිනාහී’’ති. ඝොසිතො කිර ගුළකකීළායං ඡෙකො, තෙන නං එවං නිබන්ධි. සොපි තං ‘‘තෙන හි ගන්ත්වා කුම්භකාරං වදෙහි ‘පිතරා කිර මෙ හිය්‍යො එකං කම්මං ආණත්තං, තං නිප්ඵාදෙහී’’’ති උය්‍යොජෙසි. සො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තථා අවච. අථ නං කුම්භකාරො සෙට්ඨිනා වුත්තනියාමෙන මාරෙත්වා ආවාපෙ ඛිපි. ඝොසිතොපි දිවසභාගං කීළිත්වා සායන්හසමයෙව ගෙහං ගන්ත්වා ‘‘කිං, තාත, න ගතොසී’’ති වුත්තෙ අත්තනො අගතකාරණඤ්ච කනිට්ඨස්ස ගතකාරණඤ්ච ආරොචෙසි. සෙට්ඨි ‘‘ධී ධී’’ති මහාවිරවං විරවිත්වා සකලසරීරෙ පක්කුථිතලොහිතො විය හුත්වා ‘‘අම්භො කුම්භකාර, මා නාසයි, මා නාසයී’’ති බාහා පග්ගය්හ කන්දන්තො තස්ස සන්තිකං අගමාසි. කුම්භකාරො තං තථා ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘සාමි, මා සද්දං කරි, කම්මං නිප්ඵන්න’’න්ති ආහ. සො පබ්බතෙන විය මහන්තෙන සොකෙන අවත්ථටො හුත්වා අනප්පකං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙසි.

दुसऱ्या दिवशी श्रेष्ठीने घोषितला बोलावून सांगितले, 'बाळा, काल मी कुंभाराला एक काम सांगितले होते. तू त्याच्याकडे जा आणि त्याला सांग की, "माझ्या वडिलांनी काल जे काम सांगितले होते, ते पूर्ण करा."' घोषित 'ठीक आहे' असे म्हणून निघाला. तो जात असताना, श्रेष्ठीच्या दुसऱ्या (स्वतःच्या) मुलाने त्याला इतर मुलांसोबत गोट्या खेळताना पाहिले. त्याने घोषितला बोलावून विचारले, 'तू कुठे चालला आहेस?' घोषितने वडिलांचा निरोप सांगून, 'मी कुंभाराकडे जात आहे,' असे म्हटले. तेव्हा तो मुलगा म्हणाला, 'तिथे मी जातो. या मुलांनी मला खेळात खूप हरवले आहे, तू माझ्या वतीने खेळून मला ते परत जिंकून दे.' घोषित म्हणाला, 'मला वडिलांची भीती वाटते.' तो म्हणाला, 'घाबरू नकोस, भावा! मी तो निरोप घेऊन जाईन. मी अनेकांकडून हरलो आहे, जोपर्यंत मी परत येत नाही, तोपर्यंत तू माझ्यासाठी खेळ जिंकून दे.' घोषित गोट्यांच्या खेळात अत्यंत कुशल होता, म्हणून त्याने त्याला अशा प्रकारे आग्रहाने थांबवून ठेवले. घोषितनेही त्याला सांगितले, 'तर मग तू कुंभाराकडे जा आणि त्याला सांग की, "माझ्या वडिलांनी काल जे काम सांगितले होते, ते पूर्ण करा."' असे सांगून त्याने त्याला पाठवले. तो कुंभाराकडे गेला आणि त्याने त्याप्रमाणे सांगितले. त्यानंतर कुंभाराने श्रेष्ठीने सांगितल्याप्रमाणे त्याला मारून भट्टीत टाकून दिले. घोषितनेही दिवसभर खेळून संध्याकाळच्या वेळी घरी प्रवेश केला. श्रेष्ठीने त्याला विचारले, 'बाळा, तू गेला नव्हतास का?' तेव्हा घोषितने आपले न जाण्याचे कारण आणि धाकट्या भावाच्या जाण्याचे कारण सांगितले. हे ऐकताच श्रेष्ठी 'धिक्कार असो! धिक्कार असो!' असा मोठा आक्रोश करू लागला. जणू काही त्याच्या संपूर्ण शरीरातील रक्त उकळू लागले होते. 'अरे कुंभारा, माझा घात करू नकोस, माझा घात करू नकोस!' असे ओरडत, हात वर करून रडत-आक्रोश करत तो कुंभाराकडे धावला. कुंभाराने त्याला त्या अवस्थेत येताना पाहून म्हटले, 'मालक, ओरडू नका, काम पूर्ण झाले आहे.' हे ऐकून जणू काही पर्वताखाली दाबला जावा, तसा तो प्रचंड शोकाने ग्रासला गेला आणि त्याने अत्यंत तीव्र दुःख अनुभवले.

එවං [Pg.299] සන්තෙපි පන සෙට්ඨි තං උජුකං ඔලොකෙතුං න සක්කොති. ‘‘කින්ති නං මාරෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙන්තො ‘‘මම ගාමසතෙ ආයුත්තකස්ස සන්තිකං පෙසෙත්වා මාරාපෙස්සාමී’’ති උපායං දිස්වා ‘‘අයං මෙ අවජාතපුත්තො, ඉමං මාරෙත්වා වච්චකූපෙ ඛිපතු, එවඤ්ච කතෙ අහං මාතුලස්ස කත්තබ්බයුත්තකං ජානිස්සාමී’’ති තස්ස පණ්ණං ලිඛිත්වා ‘‘තාත ඝොසිත, අම්හාකං ගාමසතෙ ආයුත්තකො අත්ථි, ඉමං පණ්ණං හරිත්වා තස්ස දෙහී’’ති වත්වා පණ්ණං තස්ස දුස්සන්තෙ බන්ධි. සො පන අක්ඛරසමයං න ජානාති. දහරකාලතො පට්ඨාය හි තං මාරාපෙන්තොව සෙට්ඨි මාරෙතුං නාසක්ඛි, කිං අක්ඛරසමයං සික්ඛාපෙස්සති. සො අත්තනො මරණපණ්ණමෙව දුස්සන්තෙ බන්ධිත්වා නික්ඛමන්තො ආහ – ‘‘පාථෙය්‍යං මෙ, තාත, නත්ථී’’ති. ‘‘පාථෙය්‍යෙන කම්මං නත්ථි, අන්තරාමග්ගෙ අසුකගාමෙ නාම මම සහායකො සෙට්ඨි අත්ථි, තස්ස ඝරෙ පාතරාසං කත්වා පුරතො ගච්ඡා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛන්තො තං ගාමං පත්වා සෙට්ඨිඝරං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා සෙට්ඨිජායං පස්සි. ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අන්තොනගරතො’’ති ආහ. ‘‘කස්ස පුත්තොසී’’ති? ‘‘තුම්හාකං සහායසෙට්ඨිනො, අම්මා’’ති. ‘‘ත්වංසි ඝොසිතො නාමා’’ති? ‘‘ආම, අම්මා’’ති. තස්සා සහ දස්සනෙනෙව තස්මිං පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. සෙට්ඨිනො පනෙකා ධීතා අත්ථි පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකා අභිරූපා පාසාදිකා, තං රක්ඛිතුං එකමෙව පෙසනකාරිකං දාසිං දත්වා සත්තභූමිකස්ස පාසාදස්ස උපරිමතලෙ සිරිගබ්භෙ වසාපෙන්ති. සෙට්ඨිධීතා තස්මිං ඛණෙ තං දාසිං අන්තරාපණං පෙසෙසි. අථ නං සෙට්ඨිජායා දිස්වා ‘‘කුහිං ගච්ඡසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අය්‍යධීතාය පෙසනෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉතො තාව එහි, තිට්ඨතු පෙසනං, පුත්තස්ස මෙ පීඨකං අත්ථරිත්වා උදකං ආහරිත්වා පාදෙ ධොවිත්වා තෙලං මක්ඛිත්වා සයනං අත්ථරිත්වා දෙහි, පච්ඡා පෙසනං කරිස්සසී’’ති ආහ. සා තථා අකාසි.

तरीही तो श्रेष्ठी त्याला (घोसिताला) सरळ पाहू शकत नव्हता. 'याला कसे मारता येईल?' असा विचार करत असताना, 'माझ्या शंभर गावांच्या कारभाऱ्याकडे याला पाठवून मारून टाकीन,' असा उपाय शोधून त्याने पत्र लिहिले: 'हा माझा अवजात पुत्र आहे. याला मारून शौचकूपात फेकून द्यावे. आणि असे केल्यावर मी मामाच्या बाबतीत जे काही करणे योग्य आहे ते पाहीन.' त्याने ते पत्र लिहिले आणि 'बाळ घोसिता, आमच्या शंभर गावांमध्ये एक कारभारी आहे. हे पत्र घेऊन जा आणि त्याला दे,' असे सांगून ते पत्र त्याच्या वस्त्राच्या टोकाला बांधले. परंतु, त्याला अक्षरज्ञान नव्हते. लहानपणापासूनच त्याला मारण्याचा प्रयत्न करणारा तो श्रेष्ठी त्याला मारू शकला नाही, मग तो त्याला अक्षरज्ञान काय शिकवणार? तो स्वतःच्याच मृत्यूचे पत्र वस्त्राच्या टोकाला बांधून निघताना म्हणाला, 'बाबा, माझ्याकडे प्रवासाची शिदोरी नाही.' श्रेष्ठी म्हणाला, 'शिदोरीची काही गरज नाही. वाटेत अमुक नावाच्या गावात माझा एक मित्र श्रेष्ठी राहतो. त्याच्या घरी सकाळची न्याहारी करून पुढे जा.' तो 'ठीक आहे' असे म्हणून वडिलांना वंदन करून निघाला. त्या गावात पोहोचून, श्रेष्ठीचे घर विचारून तो तिथे गेला आणि त्याने श्रेष्ठीच्या पत्नीला पाहिले. तिने विचारले, 'तू कुठून आला आहेस?' तेव्हा तो म्हणाला, 'नगरातून.' 'तू कोणाचा मुलगा आहेस?' 'तुमचे मित्र असलेल्या श्रेष्ठीचा मुलगा आहे, आई.' 'तूच तो घोषित आहेस का?' 'होय, आई.' तिला पाहताच क्षणी त्याच्याबद्दल पुत्रासारखे प्रेम उत्पन्न झाले. त्या श्रेष्ठीला पंधरा-सोळा वर्षांची एक अत्यंत रूपवान आणि प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची मुलगी होती. तिच्या रक्षणासाठी केवळ एकच दासी देऊन तिला सात मजली प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावरील मुख्य कक्षात ठेवले होते. त्या वेळी श्रेष्ठीच्या कन्येने त्या दासीला बाजारात पाठवले. तेव्हा श्रेष्ठीच्या पत्नीने तिला पाहून विचारले, 'कुठे चालली आहेस?' तिने सांगितले, 'मालकिणीच्या मुलीच्या कामासाठी चालले आहे.' तेव्हा ती म्हणाली, 'आधी इकडे ये, ते काम राहू दे. माझ्या मुलासाठी आसन घाल, पाणी आणून त्याचे पाय धुवून दे, तेल लाव आणि बिछाना तयार करून दे. नंतर ते काम कर.' तिने तसेच केले.

අථ නං චිරෙනාගතං සෙට්ඨිධීතා සන්තජ්ජෙසි. අථ නං සා ආහ – ‘‘මා මෙ කුජ්ඣි, සෙට්ඨිපුත්තො ඝොසිතො ආගතො, තස්ස ඉදඤ්චිදඤ්ච කත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ආගතාම්හී’’ති. සෙට්ඨිධීතාය ‘‘සෙට්ඨිපුත්තො ඝොසිතො’’ති නාමං සුත්වාව පුබ්බසන්නිවාසවසෙන පෙමං ඡවිආදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච ඨිතං. අථ නං පුච්ඡි ‘‘කුහිං සො අම්මා’’ති? ‘‘සයනෙ නිපන්නො නිද්දායතී’’ති[Pg.300]. ‘‘අත්ථි පනස්ස හත්ථෙ කිඤ්චී’’ති? ‘‘දුස්සන්තෙ පණ්ණං අත්ථී’’ති. සා ‘‘කිං පණ්ණං නු ඛො එත’’න්ති තස්මිං නිද්දායන්තෙ මාතාපිතූනං අඤ්ඤවිහිතතාය අපස්සන්තානං ඔතරිත්වා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං පණ්ණං මොචෙත්වා ආදාය අත්තනො ගබ්භං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය වාතපානං විවරිත්වා අක්ඛරසමයෙ කුසලතාය තං පණ්ණං වාචෙත්වා ‘‘අහො වත බාලො අත්තනො මරණපණ්ණං දුස්සන්තෙ බන්ධිත්වා විචරති, සචෙ මයා න දිට්ඨං අස්ස, නත්ථි තස්ස ජීවිත’’න්ති. තං පණ්ණං ඵාලෙත්වා නාසෙත්වා සෙට්ඨිස්ස වචනෙන අපරං පණ්ණං ලිඛි – ‘‘අයං මම පුත්තො ඝොසිතො නාම, ගාමසතතො පණ්ණාකාරං ආහරාපෙත්වා ඉමස්ස ජනපදසෙට්ඨිනො ධීතරා සද්ධිං මඞ්ගලං කත්වා අත්තනො වසනගාමස්ස මජ්ඣෙ ද්විභූමිකං ගෙහං කාරෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපෙන චෙව පුරිසගුත්තීහි ච සුසංවිහිතාරක්ඛං කරොතු, මය්හං ඉදඤ්චිදඤ්ච මයා කතන්ති සාසනං පෙසෙතු. එවං කතෙ අහං මාතුලස්ස කත්තබ්බයුත්තකං ජානිස්සාමී’’ති ලිඛිත්වා ච පණ්ණං සඞ්ඝරිත්වා දුස්සන්තෙයෙවස්ස බන්ධි.

त्यानंतर खूप वेळाने आलेल्या त्या दासीला श्रेष्ठीच्या कन्येने रागावले. तेव्हा ती दासी तिला म्हणाली, 'माझ्यावर रागवू नकोस. श्रेष्ठीपुत्र घोषित आला आहे. त्याचे हे आणि ते (सर्व आदरातिथ्य) करून मग तिथे जाऊन आले आहे.' श्रेष्ठीच्या कन्येने 'श्रेष्ठीपुत्र घोषित' हे नाव ऐकताच, पूर्वजन्माच्या संबंधामुळे तिच्या मनात त्वचा इत्यादी भेदून थेट हाडांच्या मज्जेपर्यंत पोहोचणारे प्रेम निर्माण झाले. मग तिने विचारले, 'तो कुठे आहे, आई?' 'तो बिछान्यावर पडून झोपला आहे.' 'पण त्याच्या हातात काही आहे का?' 'त्याच्या वस्त्राच्या टोकाला एक पत्र बांधलेले आहे.' 'हे कसले पत्र असावे?' असा विचार करून, तो झोपलेला असताना आणि आई-वडील इतर कामात व्यस्त असल्यामुळे पाहत नसताना, ती खाली उतरली. त्याच्याजवळ जाऊन तिने ते पत्र सोडवले, ते घेऊन आपल्या खोलीत गेली, दरवाजा बंद केला, खिडकी उघडली आणि अक्षरज्ञानात कुशल असल्यामुळे तिने ते पत्र वाचले. 'अरेरे! हा मूर्ख स्वतःच्याच मृत्यूचे पत्र वस्त्राच्या टोकाला बांधून फिरत आहे. जर मी हे पाहिले नसते, तर याचे प्राण वाचले नसते.' तिने ते पत्र फाडून नष्ट केले आणि श्रेष्ठीच्या नावाने दुसरे पत्र लिहिले: 'हा माझा घोषित नावाचा मुलगा आहे. शंभर गावांमधून नजराणा मागवून घेऊन, या प्रांतातील श्रेष्ठीच्या कन्येसोबत त्याचा विवाह लावून द्यावा. त्याच्या राहण्याच्या गावाच्या मध्यभागी एक दुमजली घर बांधून, त्याला तटबंदीने वेढलेले आणि रक्षकांद्वारे सुरक्षित करावे. आणि मला 'मी हे आणि हे केले आहे' असा निरोप पाठवावा. असे केल्यावर मी मामाच्या बाबतीत जे काही करणे योग्य आहे ते पाहीन.' असे लिहून तिने ते पत्र गुंडाळले आणि त्याच्याच वस्त्राच्या टोकाला बांधून दिले.

සො දිවසභාගං නිද්දායිත්වා උට්ඨාය භුඤ්ජිත්වා පක්කාමි, පුනදිවසෙ පාතොව තං ගාමං ගන්ත්වා ආයුත්තකං ගාමකිච්චං කරොන්තමෙව පස්සි. සො තං දිස්වා ‘‘කිං තාතා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘පිතරා මෙ තුම්හාකං පණ්ණං පෙසිත’’න්ති වුත්තෙ පණ්ණං ගහෙත්වා වාචෙත්වා තුට්ඨමානසො ‘‘පස්සථ, භො, මම සාමිනො මයි සිනෙහං කත්වා ජෙට්ඨපුත්තස්ස මඞ්ගලං කරොතූ’’ති මම සන්තිකං පහිණි. ‘‘සීඝං දාරුආදීනි ආහරථා’’ති ගහපතිකෙ ආණාපෙත්වා ගාමමජ්ඣෙ වුත්තප්පකාරං ගෙහං කාරාපෙත්වා ගාමසතතො පණ්ණාකාරං ආහරාපෙත්වා ජනපදසෙට්ඨිනො ධීතරං ආනෙත්වා මඞ්ගලං කත්වා සෙට්ඨිස්ස සාසනං පහිණි ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මයා කත’’න්ති.

तो दिवसभर झोपून उठला, जेवला आणि तिथून निघाला. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच त्या गावी पोहोचून त्याने कारभाऱ्याला गावाचे काम करत असतानाच पाहिले. त्याने त्याला पाहून विचारले, 'काय काम आहे, बाळा?' तेव्हा घोषित म्हणाला, 'माझ्या वडिलांनी तुमच्यासाठी हे पत्र पाठवले आहे.' पत्र घेऊन आणि ते वाचून तो अत्यंत आनंदी झाला आणि म्हणाला, 'अहो, पहा! माझ्या स्वामींचे माझ्यावर किती प्रेम आहे! त्यांनी आपल्या ज्येष्ठ पुत्राचा विवाह करून देण्यासाठी माझ्याकडे पत्र पाठवले आहे.' 'लवकर लाकूड इत्यादी साहित्य घेऊन या,' अशी गृहस्थांना आज्ञा देऊन, गावाच्या मध्यभागी सांगितल्याप्रमाणे घर बांधले. शंभर गावांमधून नजराणा मागवला, प्रांतातील श्रेष्ठीच्या कन्येला आणून विवाह लावून दिला आणि कोसंबीच्या श्रेष्ठीला निरोप पाठवला की, 'मी हे आणि हे सर्व केले आहे.'

තං සුත්වා සෙට්ඨිනො ‘‘යං කාරෙමි, තං න හොති. යං න කාරෙමි, තං හොතී’’ති මහන්තං දොමනස්සං උප්පජ්ජි. පුත්තසොකෙන සද්ධිං සො සොකො එකතො හුත්වා කුච්ඡිදාහං උප්පාදෙත්වා අතිසාරං ජනෙසි. සෙට්ඨිධීතාපි ‘‘සචෙ කොචි සෙට්ඨිනො සන්තිකා ආගච්ඡති, මම අකථෙත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස පඨමතරං මා කථෙථා’’ති ආණාපෙසි. සෙට්ඨිපි ඛො ‘‘න දානි දුට්ඨපුත්තං මම සාපතෙය්‍යස්ස සාමිකං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එකං ආයුත්තකං ආහ – ‘‘මාතුල, පුත්තං මෙ දට්ඨුකාමොම්හි, එකං පාදමූලිකං පෙසෙත්වා [Pg.301] එකං පණ්ණං ලිඛිත්වා පෙසෙත්වා මම පුත්තං පක්කොසාපෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පණ්ණං දත්වා එකං පුරිසං පෙසෙසි. සෙට්ඨිධීතා සෙට්ඨිස්ස බලවගිලානකාලෙ ඝොසිතකුමාරං ආදාය අගමාසි. සෙට්ඨි කාලමකාසි. රාජා පිතරි කාලඞ්කතෙ පිතරා භුත්තභොගං දත්වා සබ්බසතෙන සෙට්ඨිට්ඨානං අදාසි. ඝොසිතසෙට්ඨි නාම හුත්වා මහාසම්පත්තියං ඨිතො සෙට්ඨිධීතාය කාළියා වචනෙන ආදිතො පට්ඨාය සත්තසු ඨානෙසු අත්තනො මරණමුත්තභාවං ඤත්වා දෙවසිකං සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා දානං පට්ඨපෙසීති. එවමස්ස සත්තසු ඨානෙසු අරොගභාවො පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. තත්ථ ගහන්ති ගෙහං වුච්චති, ගහෙ පති ගහපති. මහාසාලකුලෙ අධිපතිස්සෙතං නාමං. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ඝොසිතානන්තරං මෙණ්ඩකො ලිඛිතො.

ते ऐकून श्रेष्ठीला, 'मी जे करू इच्छितो ते होत नाही, आणि जे मी करू इच्छित नाही तेच होते,' असा मोठा मनस्ताप झाला. पुत्रशोकासोबतच या शोकाची भर पडल्यामुळे त्याच्या पोटात तीव्र जळजळ निर्माण झाली आणि त्याला अतिसाराचा (जुलाबाचा) विकार जडला. श्रेष्ठीच्या कन्येने (घोषितच्या पत्नीने) अशी आज्ञा दिली की, 'जर श्रेष्ठीच्या (वडिलांच्या) कडून कोणी आले, तर मला न सांगता आधी श्रेष्ठीपुत्राला (घोषितला) सांगू नका.' श्रेष्ठीनेही विचार केला, 'आता मी या दुष्ट पुत्राला (घोषितला) माझ्या संपत्तीचा मालक करणार नाही.' असा विचार करून त्याने आपल्या एका कारभाऱ्याला सांगितले, 'मामा, मला माझ्या पुत्राला पाहायचे आहे. एका सेवकाला पाठवून, पत्र लिहून माझ्या पुत्राला बोलावून घे.' त्याने 'ठीक आहे' म्हणून पत्र देऊन एका माणसाला पाठवले. श्रेष्ठी अत्यंत आजारी असताना, श्रेष्ठीच्या कन्येने घोषित कुमाराला सोबत घेऊन तिथे प्रवेश केला. त्यानंतर श्रेष्ठी मरण पावला. वडिलांच्या मृत्यूनंतर राजाने, वडिलांनी उपभोगलेली सर्व संपत्ती घोषितला दिली आणि सर्व प्रकारच्या शंभर हत्ती-घोड्यांच्या लवाजम्यासह त्याला 'श्रेष्ठी' पद बहाल केले. तो 'घोषित श्रेष्ठी' या नावाने प्रसिद्ध होऊन मोठ्या वैभवात राहू लागला. श्रेष्ठीच्या कन्येच्या (पत्नीच्या) आणि काळी दासीच्या सांगण्यावरून, सुरुवातीपासून सात प्रसंगांत आपली मृत्यूपासून कशी सुटका झाली हे जाणून, त्याने दररोज एक लाख नाणी खर्च करून दानधर्म सुरू केला. अशा प्रकारे सात प्रसंगांत त्याचे सुरक्षित राहणे, हा त्या पुण्यवानाचा प्रभाव (ऋद्धी) होता. त्यामध्ये 'गह' म्हणजे घर असे म्हटले जाते, आणि घराचा स्वामी तो 'गृहपती'. महाशाल कुळातील प्रमुखाचे हे नाव आहे. काही ग्रंथांमध्ये घोषितच्या कथेनंतर मेण्डक श्रेष्ठीची कथा लिहिलेली आढळते.

පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවතො ඉද්ධීති එත්ථ පුඤ්ඤිද්ධි පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං දට්ඨබ්බාති අත්ථො. පඤ්ච මහාපුඤ්ඤා නාම මෙණ්ඩකසෙට්ඨි, තස්ස භරියා චන්දපදුමා, පුත්තො ධනඤ්චයසෙට්ඨි, සුණිසා සුමනදෙවී, දොසො පුණ්ණො නාමාති ඉමෙ පඤ්ච ජනා පච්චෙකසම්බුද්ධෙ කතාධිකාරා. තෙසු මෙණ්ඩකසෙට්ඨි අඩ්ඪතෙරසානි කොට්ඨසතානි සොධාපෙත්වා සීසං න්හාතො ද්වාරෙ නිසීදිත්වා උද්ධං උල්ලොකෙති, ආකාසතො රත්තසාලිධාරා ඔපතිත්වා සබ්බකොට්ඨෙ පූරෙති. තස්ස භරියා තණ්ඩුලං එකනාළිමත්තං ගහෙත්වා භත්තං පචාපෙත්වා එකස්මිං සූපබ්‍යඤ්ජනකෙ සූපං කාරෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතා ද්වාරකොට්ඨකෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘සබ්බෙ භත්තෙන අත්ථිකා ආගච්ඡන්තූ’’ති ඝොසාපෙත්වා පක්කොසාපෙත්වා සුවණ්ණකටච්ඡුං ආදාය ආගතාගතානං උපනීතභාජනානි පූරෙත්වා දෙති, සකලදිවසම්පි දෙන්තියා කටච්ඡුනා සකිං ගහිතට්ඨානමත්තමෙව පඤ්ඤායති. තස්ස පුත්තො සීසං න්හාතො සහස්සත්ථවිකං ආදාය ‘‘කහාපණෙහි අත්ථිකා ආගච්ඡන්තූ’’ති ඝොසාපෙත්වා ආගතාගතානං ගහිතභාජනානි පූරෙත්වා දෙති. ථවිකාය කහාපණසහස්සමෙව හොති. තස්ස සුණිසා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතා චතුදොණිකං වීහිපිටකං ආදාය ආසනෙ නිසින්නා ‘‘බීජභත්තෙන අත්ථිකා ආගච්ඡන්තූ’’ති ඝොසාපෙත්වා ආගතාගතානං ගහිතභාජනානි පූරෙත්වා දෙති, පිටකං යථාපූරිතමෙව හොති. තස්ස දාසො සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතො සුවණ්ණයුගෙ [Pg.302] සුවණ්ණයොත්තෙහි ගොණෙ යොජෙත්වා සුවණ්ණපතොදයට්ඨිං ආදාය ගොණානං ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකානි දත්වා විසාණෙසු සුවණ්ණකොසකෙ පටිමුඤ්චිත්වා ඛෙත්තං ගන්ත්වා පාජෙති, ඉතො තිස්සො, ඉතො තිස්සො, මජ්ඣෙ එකාති සත්ත සීතායො භිජ්ජිත්වා ගච්ඡන්ති. ජම්බුදීපවාසිනො භත්තබීජහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීසු යථාරුචිතං සෙට්ඨිගෙහතොයෙව ගණ්හිංසු. අනුක්කමෙන පන භද්දියනගරං අනුප්පත්තෙ භගවති භගවතො ධම්මදෙසනාය පඤ්ච මහාපුඤ්ඤා ච ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස ධීතා විසාඛා ච සොතාපත්තිඵලං පාපුණිංසු. අයං පන නෙසං පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. සඞ්ඛෙපෙන පන පරිපාකගතෙ පුඤ්ඤසම්භාරෙ ඉජ්ඣනකවිසෙසො පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි.

पाच महापुण्यवानांच्या बाबतीत 'पुण्यवानाची ऋद्धी' (पुञ्ञवतो इद्धि) या वाक्याचा अर्थ पाच महापुण्यवानांची ऋद्धी असा जाणावा. पाच महापुण्यवान म्हणजे: मेंडक श्रेष्ठी, त्यांची पत्नी चंदपदुमा, मुलगा धनंजय श्रेष्ठी, सून सुमनदेवी आणि पुण्ण नावाचा दास. या पाचही जणांनी प्रत्येकबुद्धांच्या चरणी पुण्यकर्म (कृत-अधिकार) केले होते. त्यांच्यामध्ये मेंडक श्रेष्ठीने साडेतेराशे कोठारे स्वच्छ करून घेऊन, शिरस्नान करून, कोठाराच्या दारापाशी बसून वर आकाशाकडे पाहिले. तेव्हा आकाशातून लाल तांदळाची (रक्तशाली) वृष्टी होऊन सर्व कोठारे भरून गेली. त्यांच्या पत्नीने एक नाळी (माप) प्रमाणे तांदूळ घेऊन, भात शिजवून, एकाच भांड्यात आमटी (सूप) बनवून, सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, प्रवेशद्वारावरील मांडलेल्या आसनावर बसून, 'ज्यांना अन्नाची गरज आहे त्यांनी यावे' अशी घोषणा करून लोकांना बोलावले आणि सोन्याची पळी घेऊन येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या आणलेल्या पात्रांमध्ये भरभरून दिले. दिवसभर अन्नदान करत असतानाही, पळीने एकदा घेतलेल्या जागेएवढाच भाग दिसत असे. त्यांच्या मुलाने शिरस्नान करून, हजार कहापण मावणारी पिशवी घेऊन, 'ज्यांना कहापणांची गरज आहे त्यांनी यावे' अशी घोषणा करून येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या आणलेल्या पात्रांमध्ये भरून दिले. तरीही पिशवीत हजार कहापण शिल्लकच राहत असत. त्यांच्या सुनेने सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, चार द्रोण मावणारी धान्याची टोपली घेऊन आसनावर बसून, 'ज्यांना बियाणे किंवा अन्नाची गरज आहे त्यांनी यावे' अशी घोषणा करून येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या आणलेल्या पात्रांमध्ये भरून दिले. टोपली जशीच्या तशी भरलेलीच राहत असे. त्यांच्या दासाने सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, सोन्याच्या जूवर सोन्याच्या दोऱ्यांनी बैलांना जुंपून, सोन्याची पराणी हातात घेऊन, बैलांना गंधाचे पंचअंगुली छापे लावून, त्यांच्या शिंगांवर सोन्याचे टोप चढवून शेतात जाऊन नांगरणी केली. तेव्हा इकडून तीन, तिकडून तीन आणि मध्ये एक अशा सात नांगराच्या रेषा पडत गेल्या. जंबूद्वीपातील रहिवासी अन्न, बियाणे, चांदी, सोने इत्यादी गोष्टी आपल्या आवडीनुसार श्रेष्ठीच्या घरातूनच घेऊन जात असत. अनुक्रमाने जेव्हा भगवान भद्दिय नगरात आले, तेव्हा भगवंतांच्या धम्मदेशनेने पाच महापुण्यवान आणि धनंजय श्रेष्ठीची मुलगी विशाखा यांनी स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले. ही त्या पाच महापुण्यवानांची 'पुण्यवानाची ऋद्धी' होय. थोडक्यात सांगायचे तर, पुण्यसंभार परिपक्व झाल्यावर जी विशिष्ट समृद्धी प्राप्त होते, तिला 'पुण्यवानाची ऋद्धी' म्हणतात.

විජ්ජාමයිද්ධිනිද්දෙසෙ ඉජ්ඣනාකාරං ගන්ධාරිවිජ්ජං වා උපචාරසිද්ධං පත්ථිතසිද්ධං අඤ්ඤං වා විජ්ජං ධාරෙන්තීති විජ්ජාධරා. විජ්ජං පරිජප්පෙත්වාති යථොපචාරං විජ්ජං මුඛෙන පරිවත්තෙත්වා. සෙසං වුත්තත්ථමෙවාති.

विद्यामय ऋद्धीच्या निर्देशात सिद्धीचा प्रकार असणारी गांधारी विद्या किंवा उपचाराने (औषधादी प्रयोगाने) सिद्ध होणारी, इच्छेनुसार सिद्ध होणारी किंवा इतर विद्या जे धारण करतात, त्यांना 'विद्याधर' म्हणतात. 'विज्जं परिजप्पेत्वा' (विद्येचा जप करून) म्हणजे योग्य विधीनुसार मुखाने विद्येचे आवर्तन (पठण) करून. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच समजावा.

සම්මාපයොගිද්ධිනිද්දෙසෙ ඉජ්ඣනාකාරමත්තං පුච්ඡිත්වා අඤ්ඤස්ස විසෙසස්ස අභාවතො ‘‘කතමා’’ති අපුච්ඡිත්වා පකාරමත්තමෙව පුච්ඡන්තෙන ‘‘කථ’’න්ති පුච්ඡා කතා, තථෙව ‘‘එව’’න්ති නිගමනං කතං. එත්ථ ච පටිපත්තිසඞ්ඛාතස්සෙව සම්මාපයොගස්ස දීපනවසෙන පුරිමපාළිසදිසාව පාළි ආගතා. අට්ඨකථායං පන සකටබ්‍යූහාදිකරණවසෙන යංකිඤ්චි සංවිදහනං යංකිඤ්චි සිප්පකම්මං යංකිඤ්චි වෙජ්ජකම්මං තිණ්ණං වෙදානං උග්ගහණං තිණ්ණං පිටකානං උග්ගහණං, අන්තමසො කසනවපනාදීනි උපාදාය තං තං කම්මං කත්වා නිබ්බත්තවිසෙසො තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධීති ආගතාති.

सम्यक्-प्रयोग ऋद्धीच्या निर्देशात केवळ सिद्धीच्या प्रकाराविषयी विचारल्यामुळे, इतर कोणताही विशेष नसल्याने, 'कोणती?' (कतमा) असे न विचारता, केवळ प्रकार विचारण्याच्या उद्देशाने 'कशी?' (कथं) असा प्रश्न विचारला आहे, आणि त्याचप्रमाणे 'अशी' (एवं) असा निष्कर्ष काढला आहे. येथे प्रतिपत्ती (आचरण) नावाच्या सम्यक्-प्रयोगाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी पूर्वीच्या पाळीप्रमाणेच पाळी आली आहे. परंतु अट्ठकथेत (टीकेत) शकटव्यूह (गाड्यांची मांडणी) इत्यादी करण्याच्या संदर्भाने, कोणतेही नियोजन, कोणतेही शिल्पकाम, कोणतेही वैद्यकीय काम, तीन वेदांचे अध्ययन, तीन पिटकांचे (त्रिपिटकाचे) अध्ययन, अगदी नांगरणी, पेरणी इत्यादी कामांपासून सुरुवात करून, ते ते काम करून जी विशिष्ट निष्पत्ती होते, ती त्या त्या ठिकाणी सम्यक्-प्रयोगाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) सिद्ध होण्याच्या अर्थाने 'ऋद्धी' होय, असे आले आहे.

ඉද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ऋद्धिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

3. අභිසමයකථා

३. अभिसमयकथा

අභිසමයකථාවණ්ණනා

अभिसमयकथा-वर्णन

19.

१९.

ඉදානි ඉද්ධිකථානන්තරං පරමිද්ධිභූතං අභිසමයං දස්සෙන්තෙන කථිතාය අභිසමයකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ අභිසමයොති සච්චානං අභිමුඛෙන සමාගමො, පටිවෙධොති අත්ථො. කෙන [Pg.303] අභිසමෙතීති කිං වුත්තං හොති? ‘‘එවං මහත්ථියො ඛො, භික්ඛවෙ, ධම්මාභිසමයො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.74) සුත්තපදෙසු යො සො අභිසමයොති වුත්තො, තස්මිං අභිසමයෙ වත්තමානෙ අභිසමෙතා පුග්ගලො කෙන ධම්මෙන සච්චානි අභිසමෙති, අභිමුඛො හුත්වා සමාගච්ඡති, පටිවිජ්ඣතීති වුත්තං හොතීති. අයං තාව චොදකස්ස පුච්ඡා. චිත්තෙන අභිසමෙතීති චිත්තං විනා අභිසමයාභාවතො තථා විස්සජ්ජනං. හඤ්චීතිආදි පුන චොදනා. හඤ්චි යදීති අත්ථො. ‘‘චිත්තෙනා’’ති වුත්තත්තා තෙන හි අඤ්ඤාණී අභිසමෙතීති ආහ. න අඤ්ඤාණී අභිසමෙතීති චිත්තමත්තෙනෙව අභිසමයාභාවතො පටික්ඛෙපො. ඤාණෙන අභිසමෙතීති පටිඤ්ඤා. පුන හඤ්චීතිආදි ‘‘ඤාණෙනා’’ති වුත්තත්තා අඤ්ඤාණී අචිත්තකොති චොදනා. න අචිත්තකො අභිසමෙතීති අචිත්තකස්ස අභිසමයාභාවතො පටික්ඛෙපො. චිත්තෙන චාතිආදි පටිඤ්ඤා. පුන හඤ්චීතිආදි සබ්බචිත්තඤාණසාධාරණවසෙන චොදනා. සෙසචොදනාවිස්සජ්ජනෙසුපි එසෙව නයො.

आता, ऋद्धिकथेनंतर परम ऋद्धिरूप असलेल्या अभिसमयाचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या या अभिसमयकथेचे अपूर्व अर्थाचे अनुवर्णन (स्पष्टीकरण) केले जात आहे. तेथे 'अभिसमय' म्हणजे सत्याचा प्रत्यक्ष सामना (मिलाफ) किंवा 'प्रतिवेध' (पूर्ण ज्ञान/साक्षात्कार) असा अर्थ आहे. 'कशाने अभिसमय करतो?' याचा काय अर्थ आहे? 'भिक्खूहो, अशा प्रकारे हा धम्माभिसमय महान अर्थ देणारा (कल्याणकारी) आहे' इत्यादी सुत्तपदांमध्ये जो 'अभिसमय' म्हटला आहे, त्या अभिसमयाच्या वेळी अभिसमय करणारा पुद्गल (व्यक्ती) कोणत्या धम्माने सत्याचा अभिसमय करतो, सत्याच्या सन्मुख होऊन त्याचा मिलाफ करतो किंवा त्याचा प्रतिवेध करतो, असे विचारले आहे. हा तर आक्षेपकाचा (चोदकाचा) प्रश्न आहे. 'चित्ताने अभिसमय करतो' हे उत्तर आहे, कारण चित्ताशिवाय अभिसमय होऊ शकत नाही, म्हणून असे उत्तर दिले आहे. 'हञ्चि' (जर) इत्यादी पुन्हा आक्षेप आहे. 'हञ्चि' म्हणजे 'जर'. 'चित्ताने' असे म्हटल्यामुळे, 'तर मग अज्ञानी (ज्ञानरहित) व्यक्ती सुद्धा अभिसमय करेल' असे तो म्हणतो. 'अज्ञानी अभिसमय करत नाही' असे म्हणून केवळ चित्तानेच अभिसमय होत नसल्यामुळे त्याचा निषेध केला आहे. 'ज्ञानाने अभिसमय करतो' ही प्रतिज्ञा (स्वीकृती) आहे. पुन्हा 'हञ्चि' इत्यादी आक्षेप 'ज्ञानाने' असे म्हटल्यामुळे 'अज्ञानी हा अचित्तक (चित्तरहित) असतो का?' असा आहे. 'अचित्तक अभिसमय करत नाही' कारण चित्तरहित व्यक्तीला अभिसमय होऊ शकत नाही, म्हणून हा निषेध आहे. 'चित्ताने आणि...' इत्यादी प्रतिज्ञा आहे. पुन्हा 'हञ्चि' इत्यादी आक्षेप सर्व चित्त आणि ज्ञानाच्या सामायिकतेच्या (साधारणतेच्या) आधारावर आहे. उर्वरित आक्षेप आणि उत्तरांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

පරතො පන කම්මස්සකතචිත්තෙන ච ඤාණෙන චාති කම්මස්සකා සත්තාති එවං කම්මස්සකතාය පවත්තචිත්තෙන ච ඤාණෙන ච. සච්චානුලොමිකචිත්තෙන ච ඤාණෙන චාති සච්චපටිවෙධස්ස අනුකූලත්තා සච්චානුලොමිකසඞ්ඛාතෙන විපස්සනාසම්පයුත්තචිත්තෙන ච විපස්සනාඤාණෙන ච. කථන්ති යථා අභිසමයො හොති, තථා කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡා. උප්පාදාධිපතෙය්‍යන්ති යස්මා චිත්තස්ස උප්පාදෙ අසති චෙතසිකානං උප්පාදො නත්ථි. ආරම්මණග්ගහණඤ්හි චිත්තං තෙන සහ උප්පජ්ජමානා චෙතසිකා කථං ආරම්මණෙ අග්ගහිතෙ උප්පජ්ජිස්සන්ති. අභිධම්මෙපි චිත්තුප්පාදෙනෙව චෙතසිකා විභත්තා, තස්මා මග්ගඤාණස්ස උප්පාදෙ අධිපතිභූතං චිත්තන්ති අත්ථො. ඤාණස්සාති මග්ගඤාණස්ස. හෙතු පච්චයො චාති ජනකො ච උපත්ථම්භකො ච. තංසම්පයුත්තන්ති තෙන ඤාණෙන සම්පයුත්තං. නිරොධගොචරන්ති නිබ්බානාරම්මණං. දස්සනාධිපතෙය්‍යන්ති සෙසානං දස්සනකිච්චාභාවා නිබ්බානදස්සනෙ අධිපතිභූතං. චිත්තස්සාති මග්ගසම්පයුත්තචිත්තස්ස. තංසම්පයුත්තන්ති තෙන චිත්තෙන සම්පයුත්තං.

परंतु पुढे, 'कर्मस्वकीय चित्ताने आणि ज्ञानाने' म्हणजे 'प्राणी हे स्वतःच्या कर्माचे मालक आहेत' अशा प्रकारे कर्मस्वकीयतेने प्रवृत्त झालेल्या चित्ताने आणि ज्ञानाने. 'सत्यानुलोमिक चित्ताने आणि ज्ञानाने' म्हणजे सत्यप्रतिवेधाला (सत्याच्या साक्षात्काराला) अनुकूल असल्यामुळे 'सत्यानुलोमिक' म्हटलेल्या विपश्यना-संप्रयुक्त चित्ताने आणि विपश्यना ज्ञानाने. 'कसे?' हा प्रश्न अभिसमय कसा होतो हे सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला आहे. 'उत्पादाधिपत्य' कारण चित्ताचा उत्पाद (उत्पत्ती) नसताना चैतसिकांचा उत्पाद होत नाही. चित्त हे आलंबन (विषय) ग्रहण करणारे आहे; चित्ताने आलंबन ग्रहण केले नाही तर त्यासोबत उत्पन्न होणारे चैतसिक कसे उत्पन्न होतील? अभिधम्मातही चित्तोत्पादानेच चैतसिकांचे वर्गीकरण केले आहे, म्हणून मार्गज्ञानाच्या उत्पत्तीमध्ये चित्त हे अधिपती (मुख्य) आहे, असा अर्थ आहे. 'ज्ञानाचे' म्हणजे मार्गज्ञानाचे. 'हेतू आणि प्रत्यय' म्हणजे जनक (उत्पन्न करणारा) आणि उपस्तंभक (आधार देणारा) दोन्ही आहे. 'त्याच्याशी संप्रयुक्त' म्हणजे त्या ज्ञानाशी संप्रयुक्त (युक्त असलेले चित्त). 'निरोधगोचर' म्हणजे निर्वाण हेच ज्याचे आलंबन आहे. 'दर्शनाधिपत्य' म्हणजे इतरांना (इतर चैतसिकांना) दर्शनकृत्य (निर्वाण पाहण्याचे कार्य) नसल्यामुळे निर्वाणदर्शनात ते अधिपती (मुख्य) आहे. 'चित्ताचे' म्हणजे मार्गसंप्रयुक्त चित्ताचे. 'त्याच्याशी संप्रयुक्त' म्हणजे त्या चित्ताशी संप्रयुक्त असलेले ज्ञान.

20.

२०.

යස්මා එතම්පි පරියායං, න කෙවලං චිත්තඤාණෙහියෙව අභිසමයො, අථ ඛො සබ්බෙපි මග්ගසම්පයුත්තචිත්තචෙතසිකා ධම්මා සච්චාභිසමයකිච්චසාධනවසෙන [Pg.304] අභිසමයො නාම හොන්ති, තස්මා තම්පි පරියායං දස්සෙතුකාමො කිං නු එත්තකොයෙව අභිසමයොති පුච්ඡිත්වා න හීති තං වචනං පටික්ඛිපිත්වා ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙතිආදිමාහ. දස්සනාභිසමයොති දස්සනභූතො අභිසමයො. එස නයො සෙසෙසුපි. සච්චාති සච්චඤාණානි. මග්ගඤාණමෙව නිබ්බානානුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. විමොක්ඛොති මග්ගවිමොක්ඛො. විජ්ජාති මග්ගඤාණමෙව. විමුත්තීති සමුච්ඡෙදවිමුත්ති. නිබ්බානං අභිසමීයතීති අභිසමයො, සෙසා අභිසමෙන්ති එතෙහීති අභිසමයා.

ज्याअर्थी हा देखील एक पर्याय (प्रकार) आहे, केवळ चित्त आणि ज्ञानानेच अभिसमय होत नाही, तर मार्गसंप्रयुक्त सर्व चित्त आणि चैतसिक धर्म सत्याभिसमयाचे कृत्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने 'अभिसमय' म्हटले जातात, म्हणून तो पर्याय देखील दाखविण्याच्या इच्छेने 'काय एवढाच अभिसमय आहे का?' असा प्रश्न विचारून, 'नाही' असे म्हणून त्या विधानाचा निषेध करून 'लोकोत्तर मार्गक्षणात...' इत्यादी म्हटले आहे. 'दर्शनाभिसमय' म्हणजे दर्शनरूप (साक्षात्काररूप) झालेला अभिसमय. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'सत्य' म्हणजे सत्यज्ञाने. मार्गज्ञानच निर्वाणाचे अनुदर्शन (अवलोकन) करत असल्यामुळे 'विपश्यना' आहे. 'विमोक्ष' म्हणजे मार्गविमोक्ष. 'विद्या' म्हणजे मार्गज्ञानच. 'विमुक्ती' म्हणजे समुच्छेदविमुक्ती. निर्वाणाचा अभिसमय (साक्षात्कार) केला जातो म्हणून तो 'अभिसमय' आहे, आणि उर्वरित (समताभिसमय इत्यादी) ज्यांच्याद्वारे पुद्गल अभिसमय करतात, म्हणून ते 'अभिसमय' आहेत.

21.

२१.

පුන මග්ගඵලවසෙන අභිසමයං භින්දිත්වා දස්සෙතුං කිං නූතිආදිමාහ. ඵලක්ඛණෙ පනෙත්ථ යස්මා සමුච්ඡෙදනට්ඨෙන ඛයෙ ඤාණං න ලබ්භති, තස්මා පටිප්පස්සද්ධට්ඨෙන අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති වුත්තං. සෙසං පන යථානුරූපං වෙදිතබ්බන්ති. ඉදානි යස්මා කිලෙසප්පහානෙ සති අභිසමයො හොති, අභිසමයෙ ච සති කිලෙසප්පහානං හොති, තස්මා චොදනාපුබ්බඞ්ගමං කිලෙසප්පහානං දස්සෙතුකාමො ය්වායන්තිආදිමාහ. තත්ථ ය්වායන්ති යො අයං මග්ගට්ඨො අරියපුග්ගලො. එවමාදිකානි පනෙත්ථ චත්තාරි වචනානි චොදකස්ස පුච්ඡා. පුන අතීතෙ කිලෙසෙ පජහතීති ඉදං චොදනාය ඔකාසදානත්ථං විස්සජ්ජනං. ඛීණන්ති භඞ්ගවසෙන ඛීණං. නිරුද්ධන්ති සන්තානවසෙන පුනප්පුනං අනුප්පත්තියා නිරුද්ධං. විගතන්ති වත්තමානක්ඛණතො අපගතං. විගමෙතීති අපගමයති. අත්ථඞ්ගතන්ති අභාවං ගතං. අත්ථඞ්ගමෙතීති අභාවං ගමයති. තත්ථ දොසං දස්සෙත්වා න අතීතෙ කිලෙසෙ පජහතීති පටික්ඛිත්තං. අනාගතචොදනාය අජාතන්ති ජාතිං අප්පත්තං. අනිබ්බත්තන්ති සභාවං අප්පත්තං. අනුප්පන්නන්ති උප්පාදතො පභුති උද්ධං න පටිපන්නං. අපාතුභූතන්ති පච්චුප්පන්නභාවෙන චිත්තස්ස අපාතුභූතං. අතීතානාගතෙ පජහතො පහාතබ්බානං නත්ථිතාය අඵලො වායාමො ආපජ්ජතීති තදුභයම්පි පටික්ඛිත්තං. රත්තො රාගං පජහතීති වත්තමානෙන රාගෙන රත්තො තමෙව රාගං පජහති. වත්තමානකිලෙසෙසුපි එසෙව නයො. ථාමගතොති ථිරසභාවං ගතො. කණ්හසුක්කාති අකුසලා ච කුසලා ච ධම්මා යුගනද්ධා සමමෙව වත්තන්තීති ආපජ්ජතීති අත්ථො. සංකිලෙසිකාති එවං සංකිලෙසානං සම්පයුත්තභාවෙ සති සංකිලෙසෙ නියුත්තා මග්ගභාවනා හොතීති ආපජ්ජතීති අත්ථො. එවං පච්චුප්පන්නෙ පජහතො වායාමෙන සද්ධිං පහාතබ්බානං [Pg.305] අත්ථිතාය සංකිලෙසිකා ච මග්ගභාවනා හොති, වායාමො ච අඵලො හොති. න හි පච්චුප්පන්නානං කිලෙසානං චිත්තවිප්පයුත්තතා නාම අත්ථීති.

पुन्हा मार्ग आणि फलाच्या भेदाने अभिसमय विभागून दाखविण्यासाठी 'काय बरे' (किं नु) इत्यादी म्हटले आहे. येथे फलक्षणात समुच्छेद (नष्ट करणे) या अर्थाने 'क्षयज्ञान' मिळत नाही, म्हणून प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे) या अर्थाने 'अनुत्पाद ज्ञान' असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग योग्यतेनुसार समजून घ्यावा. आता, ज्याअर्थी क्लेशप्रहाण (क्लेशांचा नाश) झाल्यावर अभिसमय होतो आणि अभिसमय झाल्यावर क्लेशप्रहाण होते, म्हणून आक्षेपाने सुरू होणारे क्लेशप्रहाण दाखविण्याच्या इच्छेने 'जो हा' (य्वार्यं) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'य्वार्यं' म्हणजे 'जो हा मार्गस्थ आर्यपुद्गल आहे'. येथे 'या प्रकारे' इत्यादी चार वाक्ये आक्षेपकाचे प्रश्न आहेत. पुन्हा 'अतीत (भूतकाळातील) क्लेशांचा त्याग करतो' हे वाक्य आक्षेपाला वाव देण्यासाठी दिलेले उत्तर आहे. 'क्षीण' म्हणजे भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने क्षीण झालेले. 'निरुद्ध' म्हणजे संतानाच्या (प्रवाहाच्या) प्रभावाने पुन्हा उत्पन्न न होण्याद्वारे निरुद्ध झालेले. 'विगत' म्हणजे वर्तमान क्षणातून निघून गेलेले. 'विगमेति' म्हणजे दूर करतो. 'अस्तंगत' म्हणजे अभावाला प्राप्त झालेले. 'अस्तंगमेति' म्हणजे अभावाला पोहोचवतो. तेथे दोष दाखवून 'अतीत क्लेशांचा त्याग करत नाही' असे म्हणून त्याचा निषेध केला आहे. अनागत (भविष्यातील) क्लेशांच्या आक्षेपात 'अजात' म्हणजे उत्पत्तीला प्राप्त न झालेले. 'अनिर्वृत्त' म्हणजे स्वभावाला प्राप्त न झालेले. 'अनुत्पन्न' म्हणजे उत्पादापासून पुढे प्रवृत्त न झालेले. 'अप्रादुर्भूत' म्हणजे वर्तमान भावाने चित्तात प्रकट न झालेले. अतीत आणि अनागत क्लेशांचा त्याग करणाऱ्यासाठी, त्याग करण्याजोगे क्लेश अस्तित्वात नसल्यामुळे, मार्गप्रयत्न (व्यायाम) निष्फळ ठरेल, असा दोष प्राप्त होतो; म्हणून त्या दोन्हीचा निषेध केला आहे. 'रक्त (रागाने युक्त असलेला) रागाचा त्याग करतो' म्हणजे वर्तमान रागाने युक्त असलेला मनुष्य त्याच रागाचा त्याग करतो. वर्तमान क्लेशांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'स्थामगत' म्हणजे स्थिर स्वभावाला प्राप्त झालेला. 'कृष्ण-शुक्ल' म्हणजे अकुशल आणि कुशल धर्म युगबद्ध (एकत्र जोडलेले) होऊन एकाच वेळी प्रवृत्त होतात, असा दोष प्राप्त होतो, हा अर्थ आहे. 'संक्लेशिक' म्हणजे अशा प्रकारे संक्लेशांशी संप्रयुक्त भाव असताना, संक्लेशांमध्ये युक्त असलेली मार्गभावना होते, असा दोष प्राप्त होतो, हा अर्थ आहे. अशा प्रकारे वर्तमान क्लेशांचा त्याग करणाऱ्यासाठी, प्रयत्नासोबतच त्याग करण्याजोग्या क्लेशांचे अस्तित्व असल्यामुळे, मार्गभावना संक्लेशिक (मलीन) होईल आणि प्रयत्न निष्फळ ठरेल. कारण वर्तमान क्लेशांची चित्तविप्रयुक्तता (चित्तापासून वेगळे असणे) कधीही असू शकत नाही.

න හීති චතුධා වුත්තස්ස වචනස්ස පටික්ඛෙපො. අත්ථීති පටිජානනං. යථා කථං වියාති අත්ථිභාවස්ස උදාහරණදස්සනත්ථං පුච්ඡා. යථා අත්ථි, තං කෙන පකාරෙන විය අත්ථි, කිං විය අත්ථීති අත්ථො. සෙය්‍යථාපීති යථා නාම. තරුණරුක්ඛොති ඵලදායකභාවදීපනත්ථං තරුණග්ගහණං. අජාතඵලොති ඵලදායකත්තෙපි සති ඵලග්ගහණතො පුරෙකාලග්ගහණං. තමෙනන්ති තං රුක්ඛං. එනන්ති නිපාතමත්තං, තං එතන්ති වා අත්ථො. මූලං ඡින්දෙය්‍යාති මූලතො ඡින්දෙය්‍ය. අජාතඵලාති අජාතානි ඵලානි. එවමෙවන්ති එවං එවං. උප්පාදො පවත්තං නිමිත්තං ආයූහනාති චතූහිපි පච්චුප්පන්නඛන්ධසන්තානමෙව වුත්තං. යස්මිඤ්හි ඛන්ධසන්තානෙ යං යං මග්ගඤාණං උප්පජ්ජති, තෙන තෙන මග්ගඤාණෙන පහාතබ්බානං කිලෙසානං තං ඛන්ධසන්තානං අබීජං හොති, තස්ස අබීජභූතත්තා තප්පච්චයා තෙ තෙ කිලෙසා අනුප්පන්නා එව න උප්පජ්ජන්ති. ආදීනවං දිස්වාති අනිච්චාදිතො ආදීනවං දිස්වා. අනුප්පාදොතිආදීහි චතූහි නිබ්බානමෙව වුත්තං. චිත්තං පක්ඛන්දතීති මග්ගසම්පයුත්තං චිත්තං පක්ඛන්දති. හෙතුනිරොධා දුක්ඛනිරොධොති කිලෙසානං බීජභූතස්ස සන්තානස්ස අනුප්පාදනිරොධා අනාගතක්ඛන්ධභූතස්ස දුක්ඛස්ස හෙතුභූතානං කිලෙසානං අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවං දුක්ඛස්ස හෙතුභූතකිලෙසානං අනුප්පාදනිරොධා දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවං කිලෙසප්පහානයුත්තිසබ්භාවතො එව අත්ථි මග්ගභාවනාතිආදිමාහ. අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.832) පන ‘‘එතෙන කිං දීපිතං හොති? භූමිලද්ධානං කිලෙසානං පහානං දීපිතං හොති. භූමිලද්ධා පන කිං අතීතා අනාගතා, උදාහු පච්චුප්පන්නාති? භූමිලද්ධුප්පන්නායෙව නාමා’’ති වත්වා කථිතකිලෙසප්පහානස්ස විත්ථාරකථා සුතමයඤාණකථාය මග්ගසච්චනිද්දෙසවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා, ඉධ පන මග්ගඤාණෙන පහාතබ්බා කිලෙසායෙව අධිප්පෙතාති.

"नाही" (न हि) हा शब्द चार प्रकारे सांगितलेल्या विधानाचा (वचनाचा) निषेध (प्रतिक्षेप) आहे. "आहे" (अत्थि) हे विधान स्वीकारणे (प्रतिज्ञा) आहे. "कशा प्रकारे" (यथा कथं विय) हा प्रश्न अस्तित्वाचे (अत्थिभाव) उदाहरण दाखवण्यासाठी विचारला आहे. जसे ते अस्तित्वात आहे, ते कोणत्या प्रकारे अस्तित्वात आहे, कशासारखे अस्तित्वात आहे, असा याचा अर्थ आहे. "सेय्यथापि" म्हणजे जसे की (यथा नाम). "तरुण रुक्खो" (तरुण वृक्ष) यामध्ये फळ देण्याच्या क्षमतेचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "तरुण" हा शब्द घेतला आहे. "अजातफलो" (ज्याला अजून फळे आलेली नाहीत) म्हणजे फळ देण्याची क्षमता असली तरी, फळ येण्यापूर्वीच्या काळाचा निर्देश आहे. "तमेनं" म्हणजे त्या वृक्षाला (तं रुक्खं). "एनं" हा केवळ एक निपात आहे, किंवा "त्याला" (तं एतं) असा याचा अर्थ समजावा. "मूळ कापून टाकावे" (मूलं छिन्देय्य) म्हणजे मुळापासून कापून टाकावे. "अजातफला" म्हणजे अजून न आलेली फळे. "एवमेवं" म्हणजे अशाच प्रकारे. "उत्पाद" (उप्पादो), "प्रवृत्ती" (पवत्तं), "निमित्त" (निमित्तं) आणि "आयुहन" (आयूहना) या चारही शब्दांनी केवळ वर्तमानकालीन स्कंध-संतानाचाच (पच्चुप्पन्नखन्धसन्तान) निर्देश केला आहे. कारण ज्या स्कंध-संतानामध्ये जे जे मार्गज्ञान (मग्गञाण) उत्पन्न होते, त्या त्या मार्गज्ञानाने नष्ट करावयाच्या क्लेशांसाठी ते स्कंध-संतान "अबीज" (बीज नसलेले) बनते. ते अबीज झाल्यामुळे, त्या कारणाने ते ते अनुत्पन्न क्लेश पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत. "आदीनव (दोष) पाहून" (आदीनवं दिस्वा) म्हणजे अनित्यता इत्यादींद्वारे दोष पाहून. "अनुत्पाद" (अनुप्पादो) इत्यादी चार शब्दांनी केवळ निर्वाणाचाच (निब्बान) निर्देश केला आहे. "चित्त झेप घेते" (चित्तं पक्खन्दति) म्हणजे मार्ग-संप्रयुक्त चित्त (निर्वाणाकडे) झेप घेते. "हेतूच्या निरोधाने दुःखाचा निरोध होतो" म्हणजे क्लेशांचे बीज असलेल्या संतानाचा अनुत्पाद-निरोध (पुन्हा उत्पन्न न होणारा निरोध) झाल्यामुळे, अनागत (भविष्यातील) स्कंधरूप दुःखाचे हेतू असलेल्या क्लेशांचा अनुत्पाद-निरोध होतो. अशा प्रकारे, दुःखाचे हेतू असलेल्या क्लेशांच्या अनुत्पाद-निरोधामुळे दुःखाचा अनुत्पाद-निरोध होतो. अशा प्रकारे, क्लेश-प्रहाणाची (क्लेशांचा त्याग करण्याची) युक्ती योग्य ठरत असल्यामुळेच "अत्थि मग्गभावना" (मार्गभावना आहे) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (विशुद्धिमग्ग २.८३२) "याद्वारे काय स्पष्ट होते? भूमी प्राप्त झालेल्या (भूमिलद्ध) क्लेशांचे प्रहाण स्पष्ट होते. भूमी प्राप्त झालेले क्लेश कोणते? अतीत (भूतकाळातील), अनागत (भविष्यातील) की वर्तमानकालीन?" असे विचारून, "भूमी प्राप्त होऊन उत्पन्न झालेलेच" असे सांगून, क्लेश-प्रहाणाची जी सविस्तर चर्चा केली आहे, ती 'सुतमयज्ञानकथा' मधील 'मार्गसत्यनिर्देशवर्णना' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी. परंतु येथे (या अभिसमयकथेमध्ये) मार्गज्ञानाने नष्ट करावयाचे क्लेशच अभिप्रेत आहेत.

අභිසමයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अभिसमयकथा-वर्णना समाप्त झाली.

4. විවෙකකථා

४. विवेककथा

විවෙකකථාවණ්ණනා

विवेककथा-वर्णना

22. ඉදානි [Pg.306] පහානාවසානාය අභිසමයකථාය අනන්තරං පහානාකාරං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය විවෙකකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව යෙ කෙචීති අනවසෙසපරියාදානං. බලකරණීයාති ඌරුබලෙන බාහුබලෙන කත්තබ්බා. කම්මන්තාති ධාවනලඞ්ඝනකසනවපනාදීනි කම්මානි. කරීයන්තීති බලවන්තෙහි කරීයන්ති. සීලං නිස්සායාති චතුපාරිසුද්ධිසීලං නිස්සයං කත්වා. භාවෙතීති භින්නසීලස්ස භාවනාභාවතො ඉධ පන ලොකියලොකුත්තරා මග්ගභාවනා අධිප්පෙතාති. විවෙකනිස්සිතන්ති තදඞ්ගවිවෙකං සමුච්ඡෙදවිවෙකං නිස්සරණවිවෙකං නිස්සිතං. විවෙකොති විවිත්තතා. අයඤ්හි අරියමග්ගභාවනානුයුත්තො යොගී විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං, මග්ගක්ඛණෙ කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං භාවෙති. එස නයො විරාගනිස්සිතාදීසු. විවෙකොයෙව හි විරජ්ජනට්ඨෙන විරාගො, නිරොධට්ඨෙන නිරොධො, වොසජ්ජනට්ඨෙන වොසග්ගො. අථ වා කිලෙසෙහි විවිත්තත්තා විවෙකො, කිලෙසෙහි විරත්තත්තා විරාගො, කිලෙසානං නිරුද්ධත්තා නිරොධො, කිලෙසානඤ්ච පරිච්චත්තත්තා විස්සට්ඨත්තා, නිබ්බානෙචත්තස්ස ච විස්සට්ඨත්තා වොසග්ගො. වොසග්ගො පන දුවිධො පරිච්චාගවොසග්ගො ච පක්ඛන්දනවොසග්ගො ච. තත්ථ පරිච්චාගවොසග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසප්පහානං. පක්ඛන්දනවොසග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ ආරම්මණකරණෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනං. තදුභයම්පි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙ අත්ථවණ්ණනානයෙ වට්ටති. තථා හි අයං සම්මාදිට්ඨිආදීසු එකෙකො ධම්මො යථාවුත්තෙන පකාරෙන කිලෙසෙ ච පරිච්චජති, නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දති. වොසග්ගපරිණාමින්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන වොසග්ගත්ථං පරිණාමිතං පරිණතං, පරිපච්චිතං පරිපක්කඤ්චාති වුත්තං හොති. අයම්පි අරියමග්ගභාවනානුයුත්තො භික්ඛු යථා සම්මාදිට්ඨිආදීසු එකෙකො ධම්මො කිලෙසපරිච්චාගවොසග්ගත්ථඤ්ච නිබ්බානපක්ඛන්දනවොසග්ගත්ථඤ්ච පරිපච්චති, යථා ච පරිපක්කො හොති, තථා නං භාවෙති.

२२. आता, प्रहाण (त्याग) हाच जिचा शेवट आहे अशा अभिसमयकथेनंतर, प्रहाणाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी सांगितलेल्या आणि सुत्ताला अग्रभागी ठेवणाऱ्या 'विवेककथे' मधील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्या विवेककथेतील सुत्तामध्ये प्रथम 'ये केचि' (जे कोणी) हा शब्द संपूर्णपणे सर्व समाविष्ट करण्यासाठी (अविशेष ग्रहण) वापरला आहे. 'बलकरणीय' म्हणजे मांडीच्या बळाने किंवा हाताच्या (बाहूच्या) बळाने करावयाची कामे. 'कम्मन्त' (कर्मान्त/उद्योग) म्हणजे धावणे, उडी मारणे, नांगरणे, पेरणे इत्यादी कामे. 'केली जातात' (करीयन्ति) म्हणजे बलवान लोकांद्वारे केली जातात. 'शीलाचा आश्रय घेऊन' (सीलं निस्साय) म्हणजे चतुपारिसुद्धिशीलाचा आश्रय घेऊन. 'भावना करतो' (भावेति) कारण शीलभ्रष्ट व्यक्तीला भावना करता येत नाही; परंतु येथे लौकिक आणि लोकोत्तर मार्गभावना अभिप्रेत आहे, असे समजावे. 'विवेकनिश्रित' (विवेकनिस्सित) म्हणजे तदंग-विवेक, समुच्छेद-विवेक आणि निस्सरण-विवेक यांचा आश्रय घेतलेले. 'विवेक' म्हणजे विविक्तता (एकांतता/अलिप्तता). कारण आर्यमार्गाच्या भावनेमध्ये मग्न असलेला हा योगी विपश्यनेच्या क्षणी (विपस्सनाक्खणे) कार्याच्या दृष्टीने तदंग-विवेकनिश्रित, आशियाच्या (अध्यवसायाच्या) दृष्टीने निस्सरण-विवेकनिश्रित; आणि मार्गाच्या क्षणी (मग्गक्खणे) कार्याच्या दृष्टीने समुच्छेद-विवेकनिश्रित आणि आलंबनाच्या (आरम्मण) दृष्टीने niस्सरण-विवेकनिश्रित (सम्यक्-दृष्टी इत्यादींची) भावना करतो. हाच नियम 'विरागनिश्रित' इत्यादी (इतर तीन पदांच्या) बाबतीतही लागू होतो. कारण विवेक हाच वैराग्य अर्थाने 'विराग', निरोध अर्थाने 'निरोध' आणि त्याग (वोसग्ग) अर्थाने 'वोसग्ग' (व्युत्सर्ग) म्हटला जातो. अथवा, क्लेशांपासून विविक्त (अलिप्त) असल्यामुळे 'विवेक', क्लेशांपासून विरक्त असल्यामुळे 'विराग', क्लेशांचा निरोध झाल्यामुळे 'निरोध', आणि क्लेशांचा परित्याग व विसर्जन केल्यामुळे तसेच निर्वाणामध्ये चित्ताचे विसर्जन केल्यामुळे 'वोसग्ग' (व्युत्सर्ग) म्हटला जातो. 'वोसग्ग' (व्युत्सर्ग) चे दोन प्रकार आहेत: परित्याग-व्युत्सर्ग (परिच्चागवोसग्ग) आणि प्रस्कंदन-व्युत्सर्ग (पक्खन्दनवोसग्ग). त्यापैकी, परित्याग-व्युत्सर्ग म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी तदंग रूपाने आणि मार्गाच्या क्षणी समुच्छेद रूपाने क्लेशांचा त्याग करणे होय. प्रस्कंदन-व्युत्सर्ग म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी निर्वाणाकडे झुकल्यामुळे आणि मार्गाच्या क्षणी निर्वाणाला आलंबन (विषय) बनवल्यामुळे निर्वाणामध्ये प्रवेश करणे (झेप घेणे) होय. हे दोन्हीही प्रकार लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित असलेल्या या अर्थवर्णनेच्या पद्धतीमध्ये योग्य ठरतात. कारण सम्यक्-दृष्टी इत्यादींपैकी प्रत्येक धर्म वर सांगितलेल्या पद्धतीने क्लेशांचा परित्याग करतो आणि निर्वाणामध्ये प्रवेश करतो. 'वोसग्गपरिणामिं' (व्युत्सर्ग-परिणामी) या संपूर्ण विधानाने व्युत्सर्ग अर्थासाठी वळवलेले (परिणामित), वळलेले (परिणत), परिपक्व केलेले (परिपच्चित) आणि परिपक्व झालेले (परिपक्क) असे सम्यक्-दृष्टी इत्यादींची भावना करतो, असे म्हटले आहे. आर्यमार्गाच्या भावनेमध्ये मग्न असलेला हा भिक्खू, सम्यक्-दृष्टी इत्यादींपैकी प्रत्येक धर्म क्लेश-परित्याग-व्युत्सर्ग आणि निर्वाण-प्रस्कंदन-व्युत्सर्ग या दोन्ही अर्थांसाठी जसा परिपक्व होतो आणि जसा परिपक्व झाला आहे, तशा प्रकारे त्याची भावना करतो.

23. බීජගාමභූතගාමාති [Pg.307] එත්ථ මූලබීජං ඛන්ධබීජං අග්ගබීජං ඵළුබීජං බීජබීජන්ති (පාචි. 91) පඤ්චවිධං බීජං, බීජගාමො නාම බීජසමූහොති අත්ථො. තදෙව පන සම්පන්නනීලඞ්කුරපාතුභාවතො පට්ඨාය භූතගාමො නාම, භූතානං ජාතානං නිබ්බත්තමූලනීලඞ්කුරානං සමූහොති අත්ථො. දෙවතාපරිග්ගහෙ සති නීලඞ්කුරකාලතො පභුති හොතීති තෙසං දෙවතාසඞ්ඛාතානං භූතානං ගාමොතිපි භූතගාමොති වදන්ති. වුද්ධින්ති අඞ්කුරාදිවසෙන. විරුළ්හින්ති ඛන්ධාදිවසෙන. වෙපුල්ලන්ති පුප්ඵාදිවසෙන. ධම්මෙසු පන වුද්ධින්ති අපුබ්බධම්මප්පවත්තිවසෙන. විරුළින්ති සකිච්චකරණසාධනවසෙන. වෙපුල්ලන්ති කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන විපුලභාවන්ති අත්ථො. විපුලත්තන්තිපි පාඨො. අථ වා එතානි තීණි පදානි සීලසමාධිපඤ්ඤාහිපි යොජෙන්ති.

२३. 'बीजगाम-भूतगाम' यामध्ये मूळ-बीज (मूलबीज), स्कंध-बीज (खन्धबीज), अग्र-बीज (अग्गबीज), पेर-बीज (फळुबीज) आणि बीज-बीज (बीजबीज) असे पाच प्रकारचे बीज असते. 'बीजगाम' म्हणजे बीजांचा समूह, असा याचा अर्थ आहे. परंतु तेच बीज जेव्हा हिरवेगार अंकुर फुटून समृद्ध होते, तेव्हापासून त्याला 'भूतगाम' म्हणतात; म्हणजेच उत्पन्न झालेल्या आणि मूळ धरलेल्या हिरव्या अंकुरांचा समूह, असा याचा अर्थ आहे. हिरवे अंकुर फुटल्याच्या काळापासून देवतेने त्याचे रक्षण केले असता, त्या देवता संज्ञक भूतांचा (प्राण्यांचा) निवास (ग्राम) असल्यामुळेही त्याला 'भूतगाम' म्हणतात, असे म्हणतात. 'वृद्धी' (वुद्धि) म्हणजे अंकुर इत्यादींच्या रूपाने वाढणे. 'विरूळ्ही' (विरूळ्हि) म्हणजे खोड (स्कंध) इत्यादींच्या रूपाने विस्तारणे. 'वेपुल्ल' (वैपुल्य) म्हणजे फुले इत्यादींच्या रूपाने समृद्ध होणे. परंतु धर्मांच्या (मार्गांगांच्या) बाबतीत 'वृद्धी' म्हणजे नवीन धर्मांच्या उत्पत्तीच्या रूपाने वाढणे. 'विरूळ्ही' म्हणजे स्वतःचे कार्य (मार्गकृत्य) पूर्ण करण्याच्या रूपाने विस्तारणे. 'वेपुल्ल' म्हणजे कार्य पूर्ण झाल्यामुळे विपुलता प्राप्त होणे, असा याचा अर्थ आहे. 'विपुलत्तं' असाही पाठ आढळतो. अथवा, या तीन पदांचा संबंध शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्याशीही जोडला जातो.

මග්ගඞ්ගනිද්දෙසවණ්ණනා

मार्गांगनिर्देश-वर्णना

24. සුත්තන්තනිද්දෙසෙ සම්මාදිට්ඨියාති සාමිවචනං. ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානෙසු ලොකියවිරතිසම්පයුත්තචිත්තෙ ච යථායොගං සම්පයොගතො ච ආරම්මණතො ච වත්තමානාය සම්මාදිට්ඨියා සාමඤ්ඤලක්ඛණතො එකීභූතාය සම්මාදිට්ඨියා. වික්ඛම්භනවිවෙකොති වික්ඛම්භනවසෙන දූරීකරණවසෙන විවෙකො. කෙසං? නීවරණානං. තස්ස පඨමං ඣානං භාවයතොතිආදි වික්ඛම්භනවසෙන පඨමජ්ඣානමෙව වුත්තං. තස්මිං වුත්තෙ සෙසජ්ඣානානිපි වුත්තානෙව හොන්ති. ඣානෙසුපි සම්මාදිට්ඨියා විජ්ජමානත්තා සම්මාදිට්ඨියා විවෙකො නාම හොති. තදඞ්ගවිවෙකොති තෙන තෙන විපස්සනාඤාණඞ්ගෙන විවෙකො. දිට්ඨිගතානන්ති දිට්ඨිවිවෙකස්ස දුක්කරත්තා පධානත්තා ච දිට්ඨිවිවෙකොව වුත්තො. තස්මිං වුත්තෙ නිච්චසඤ්ඤාදිවිවෙකොපි වුත්තොව හොති. නිබ්බෙධභාගියං සමාධින්ති විපස්සනාසම්පයුත්තසමාධිං. සමුච්ඡෙදවිවෙකොති කිලෙසානං සමුච්ඡෙදෙන විවෙකො. ලොකුත්තරං ඛයගාමිමග්ගන්ති ඛයසඞ්ඛාතනිබ්බානගාමිලොකුත්තරමග්ගං. පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකොති කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධියා විවෙකො. නිස්සරණවිවෙකොති සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණභූතො සඞ්ඛාරවිවෙකො. ඡන්දජාතො හොතීති පුබ්බභාගෙ ජාතධම්මඡන්දො හොති. සද්ධාධිමුත්තොති පුබ්බභාගෙයෙව සද්ධාය අධිමුත්තො හොති. චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතන්ති පුබ්බභාගෙයෙව චිත්තඤ්ච අස්ස යොගිස්ස සුඅධිට්ඨිතං සුට්ඨු පතිට්ඨිතං හොති. ඉති ඡන්දො සද්ධා [Pg.308] චිත්තන්ති ඉමෙ තයො ධම්මා පුබ්බභාගෙ උප්පන්නවිවෙකානං උපනිස්සයත්තා නිස්සයා නාම. කෙචි පන ‘‘චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතන්ති සමාධි වුත්තො’’ති වදන්ති. විරාගාදීසුපි එසෙව නයො.

२४. सुत्तन्तनिद्देसात 'सम्मादिट्ठिया' (सम्यक् दृष्टीचे) हे षष्ठीचे वचन आहे. ध्यान, विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण यांमध्ये, तसेच लौकिक विरतीशी संप्रयुक्त चित्तामध्ये, योग्यतेनुसार संप्रयोगामुळे आणि आलंबनामुळे विद्यमान असणाऱ्या सम्यक् दृष्टीच्या सामान्य लक्षणाने एकीभूत झालेल्या सम्यक् दृष्टीचे (हे षष्ठीचे वचन आहे). 'विक्खम्भनविवेक' म्हणजे विक्खम्भन (दडपून टाकणे) च्या द्वारे किंवा दूर करण्याच्या द्वारे विवेक (अलिप्तता) होय. कोणाचा? नीवरणांचा. 'त्या प्रथम ध्यानाची भावना करणाऱ्याचा' इत्यादी वाक्यात विक्खम्भन (दडपून टाकण्याच्या) पद्धतीने केवळ प्रथम ध्यानाचाच उल्लेख केला आहे. ते सांगितले असता उर्वरित ध्यानांचेही कथन केल्यासारखेच होते. ध्यानांमध्येही सम्यक् दृष्टी विद्यमान असल्यामुळे सम्यक् दृष्टीचा विवेक होतो. 'तदङ्गविवेक' म्हणजे त्या त्या विपश्यना ज्ञान-अंगाने होणारा विवेक होय. 'दिट्ठिगतानं' (दृष्टीगतांचा) म्हणजे दृष्टी-विवेकाचे दुष्करत्व (कठीण असणे) आणि प्रधानत्व (मुख्य असणे) यामुळे केवळ दृष्टी-विवेकच सांगितला आहे. तो सांगितले असता नित्यसंज्ञा इत्यादींचा विवेकही सांगितल्यासारखाच होतो. 'निब्बेधभागियं समाधिं' म्हणजे विपश्यना-संप्रयुक्त समाधी होय. 'समुच्छेदविवेक' म्हणजे क्लेशांच्या समुच्छेदाने (पूर्ण उच्छेदनाने) होणारा विवेक होय. 'लोकुत्तरं खयगामिमग्गं' म्हणजे क्षय नावाच्या निर्वाणाकडे नेणारा लोकोत्तर मार्ग होय. 'पटिप्पस्सद्धिविवेक' म्हणजे क्लेशांच्या प्रतिप्रश्रब्धीने (शांत होण्याने) होणारा विवेक होय. 'निस्सरणविवेक' म्हणजे सर्व संस्कृत धर्मांतून निस्सरण (मुक्तता) रूप असलेला संस्कार-विवेक होय. 'छन्दजातो होति' म्हणजे पूर्वभागात (सुरुवातीच्या अवस्थेत) उत्पन्न झालेला धम्मछंद (धर्माची आवड) होय. 'सद्धाधिमुत्तो' म्हणजे पूर्वभागातच श्रद्धेने अधिमुक्त (युक्त) झालेला होय. 'चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं' म्हणजे पूर्वभागातच त्या योगी पुरुषाचे चित्त सुप्रतिष्ठित (चांगल्या प्रकारे स्थिर) झालेले असते. अशा प्रकारे छंद, श्रद्धा आणि चित्त हे तीन धर्म पूर्वभागात उत्पन्न झालेल्या विवेकांचे उपनिषय (प्रबळ कारण) असल्यामुळे 'निश्रय' (आश्रय) म्हटले जातात. काही आचार्य मात्र 'चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं याने समाधी सांगितली आहे' असे म्हणतात. विराग इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

නිරොධවාරෙ පන නිරොධසද්දතො අඤ්ඤං පරියායවචනං දස්සෙන්තෙන අමතා ධාතූති වුත්තං, සෙසෙසු නිරොධො නිබ්බානන්ති උභයත්ථාපි නිබ්බානමෙව. ද්වාදස නිස්සයාති ඡන්දසද්ධාචිත්තානියෙව විවෙකාදීසු චතූසු එකෙකස්මිං තයො තයො කත්වා ද්වාදස නිස්සයා හොන්ති.

निरोधवारामध्ये (निरोध विभागात) मात्र 'निरोध' शब्दाव्यतिरिक्त दुसरा पर्याय शब्द दाखवताना 'अमृता धातू' (अमत धातु) असे म्हटले आहे. उर्वरित वारांमध्ये 'निरोध म्हणजे निर्वाण' असे म्हटले आहे; दोन्ही ठिकाणी निर्वाणाचाच निर्देश आहे. 'द्वादश निश्रय' (बारा आश्रय) म्हणजे छंद, श्रद्धा आणि चित्त हेच विवेक इत्यादी चार वारांपैकी प्रत्येकात तीन-तीन मिळून बारा निश्रय होतात.

25. සම්මාසඞ්කප්පවායාමසතිසමාධීනම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. සම්මාවාචාකම්මන්තා ජීවානං පන ඣානක්ඛණෙ විපස්සනාක්ඛණෙ ච අභාවා ඣානවිපස්සනානං පුබ්බභාගපරභාගවසෙන වත්තමානා විරතියො ඣානවිපස්සනා සන්නිස්සිතා කත්වා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. නීවරණානං දිට්ඨිගතානඤ්ච විවෙකවිරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගා තථා පවත්තමානානං විරතීනං විවෙකාදයො නාමාති වෙදිතබ්බං. යථා අට්ඨකනිපාතෙ ‘‘තතො, ත්වං භික්ඛු, ඉමං සමාධිං සවිතක්කං සවිචාරම්පි භාවෙය්‍යාසි, අවිතක්කවිචාරමත්තම්පි භාවෙය්‍යාසි, අවිතක්කං අවිචාරම්පි භාවෙය්‍යාසි, සප්පීතිකම්පි භාවෙය්‍යාසි, නිප්පීතිකම්පි භාවෙය්‍යාසි, සාතසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසි, උපෙක්ඛාසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසී’’ති (අ. නි. 8.63) මෙත්තාදයො කායානුපස්සනාදයො ච නියකජ්ඣත්තමූලසමාධිවසෙන චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානිකා විය වුත්තා, එවමිධාපි පුබ්බභාගපරභාගවසෙන විරතියො වුත්තාති වෙදිතබ්බං. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායමත්තං ගහෙත්වා න භගවා අබ්භාචික්ඛිතබ්බො. ගම්භීරඤ්හි බුද්ධවචනං, ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා අධිප්පායතො ගහෙතබ්බං.

२५. सम्यक् संकल्प, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी यांचीही याच पद्धतीने अर्थयोजना समजावी. परंतु सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव हे ध्यानक्षणी आणि विपश्यनाक्षणी नसतात; म्हणून ध्यान व विपश्यनेच्या पूर्वभाग आणि परभागानुसार प्रवृत्त होणाऱ्या विरतींना ध्यान-विपश्यनेवर आश्रित करून सांगितले आहे, असे समजावे. नीवरणांचा आणि दृष्टीगतांचा विवेक, विराग, nirodha (निरोध) आणि प्रतिनिसर्ग हा त्याच प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या विरतींचा विवेक इत्यादी होय, असे समजावे. ज्याप्रमाणे अङ्गत्तरनिकायच्या अट्ठकनिपातात 'त्यानंतर, हे भिक्खू, तू या सवितर्क-सविचार समाधीची भावना करावी, अवितर्क-विचारमात्र समाधीची भावना करावी, अवितर्क-अविचार समाधीची भावना करावी, सप्रीतिक समाधीची भावना करावी, निष्प्रीतिक समाधीची भावना करावी, सातसहगत (सुखयुक्त) समाधीची भावना करावी, उपेक्षासहगत समाधीची भावना करावी' असे सांगून मैत्री इत्यादी आणि कायानुपश्यना इत्यादींना स्वतःच्या अध्यात्म-मूलक समाधीच्या द्वारे चतुष्क आणि पंचक ध्यानयुक्त असल्यासारखे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही पूर्वभाग आणि परभागानुसार विरती सांगितल्या आहेत, असे समजावे. केवळ व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) बाह्य छायेला (अर्थाला) धरून भगवंतांवर खोटा आरोप करू नये. कारण बुद्धवचन अत्यंत गंभीर आहे, आचार्यांच्या जवळ जाऊन त्यांच्या अभिप्रायानुसार ते ग्रहण केले पाहिजे.

26-27. බොජ්ඣඞ්ගබලඉන්ද්‍රියවාරෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

२६-२७. बोज्झङ्ग (बोध्यंग), बल आणि इंद्रिय वारांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजावा.

විවෙකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विवेककथा-वर्णन समाप्त झाले.

5. චරියාකථා

५. चरियाकथा (चर्याकथा)

චරියාකථාවණ්ණනා

चरियाकथा-वर्णन

28-29. ඉදානි විවෙකකථානන්තරං පරමවිවෙකභූතස්ස නිස්සරණවිවෙකසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණීයස්ස සච්ඡිකිරියොපායදස්සනත්ථං, තථා [Pg.309] සච්ඡිකතනිරොධස්ස ලොකහිතසුඛකිරියාකරණදස්සනත්ථඤ්ච ඉන්ද්‍රියකථාය නිද්දිට්ඨාපි චරියාකථා පුන කථිතා. තස්සා අත්ථවණ්ණනා ඉන්ද්‍රියකථාය කථිතායෙවාති.

२८-२९. आता विवेककथेनंतर, परम विवेक स्वरूप असलेल्या, निस्सरण-विवेक नावाच्या आणि साक्षात्करणीय अशा निर्वाणाचा साक्षात्काराचा उपाय दाखवण्यासाठी, तसेच ज्यांनी निरोधाचा साक्षात्कार केला आहे अशा व्यक्तींच्या लोकहित आणि सुखकारक कृतींचे दर्शन घडवण्यासाठी, इंद्रियकथेत सांगितलेली चरियाकथा पुन्हा सांगितली आहे. तिचे अर्थवर्णन इंद्रियकथेत सांगितल्याप्रमाणेच आहे, असे समजावे.

චරියාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चरियाकथा-वर्णन समाप्त झाले.

6. පාටිහාරියකථා

६. पाटिहारियकथा (प्रातिहार्यकथा)

පාටිහාරියකථාවණ්ණනා

पाटिहारियकथा-वर्णन

30. ඉදානි ලොකත්ථචරියාපරියොසානාය චරියාකථාය අනන්තරං ලොකත්ථානුසාසනපරියොසානං පාටිහාරියං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය පාටිහාරියකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව පාටිහාරියානීති පච්චනීකපටිහරණවසෙන පාටිහාරියානි. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති ඉජ්ඣනවසෙන ඉද්ධි, පටිහරණවසෙන පාටිහාරියං, ඉද්ධියෙව පාටිහාරියං ඉද්ධිපාටිහාරියං. ඉතරෙසු පන ආදිස්සනවසෙන ආදෙසනං, අනුසාසනවසෙන අනුසාසනී. සෙසං වුත්තනයමෙව.

३०. आता लोकहितचर्येने समाप्त होणाऱ्या चरियाकथेनंतर, लोकहितकारक अनुशासनाने समाप्त होणारे पाटिहारिय (प्रातिहार्य) दाखवणाऱ्या, सुत्तन्त-प्रधान अशा पाटिहारियकथेचे अपूर्व अर्थवर्णन केले जात आहे. त्यामध्ये सुत्तन्तात प्रथम 'पाटिहारियानि' म्हणजे विरोधी पक्षाचे (किंवा विरोधी धर्मांचे) परिहरण (दूर) करण्याच्या अर्थाने 'पाटिहारिय' म्हटले आहे. 'इद्धिपाटिहारिय' (ऋद्धिप्रातिहार्य) म्हणजे समृद्ध होण्याच्या (सिद्धीच्या) अर्थाने 'इद्धि' (ऋद्धी) आणि परिहरण करण्याच्या अर्थाने 'पाटिहारिय'; इद्धि हेच पाटिहारिय म्हणजे 'इद्धिपाटिहारिय' होय. इतर दोन प्रकारांमध्ये मात्र, आदेशन (मनाचे जाणणे) करण्याच्या अर्थाने 'आदेशना' आणि अनुशासन (उपदेश) करण्याच्या अर्थाने 'अनुशासनी' म्हटले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. එකච්චොති එකො පොසො. ඉද්ධිපාටිහාරියනිද්දෙසො හෙට්ඨා වුත්තත්ථොයෙව. නිමිත්තෙන ආදිසතීති ආගතනිමිත්තෙන වා ගතනිමිත්තෙන වා ඨිතනිමිත්තෙන වා කථෙති. එවම්පි තෙ මනොති එවම්පි තව මනො සොමනස්සිතො වා දොමනස්සිතො වා කාමවිතක්කාදිසම්පයුත්තො වා. අපි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. ඉත්ථම්පි තෙ මනොති සොමනස්සිතාදිතො එකෙකවිධෙපි චිත්තෙ නානප්පකාරපරිදීපනං. ඉතිපි තෙ චිත්තන්ති ඉතිපි තව චිත්තං, ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච අත්ථං චින්තයමානං පවත්තතීති අත්ථො. බහුං චෙපි ආදිසතීති චිත්තතො අඤ්ඤං වා ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච නාම අහොසි භවති භවිස්සතීති බහුකම්පි කථෙති. තථෙව තං හොති, නො අඤ්ඤථාති තං සබ්බම්පි යථා යථා කථිතං, තථෙව හොති, අඤ්ඤථා න හොති.

‘इध’ म्हणजे या लोकात. ‘एकच्चो’ म्हणजे एक मनुष्य. इद्धिपाटिहारियाचा निर्देश खाली सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहे. ‘निमित्تهन आदिसति’ म्हणजे येण्याच्या निमित्ताने, जाण्याच्या निमित्ताने किंवा थांबण्याच्या निमित्ताने सांगतो. ‘एवम्पि ते मनो’ म्हणजे अशा प्रकारे देखील तुझे मन सोमनस्ययुक्त (आनंदी) किंवा दोमनस्ययुक्त (दुःखी) किंवा कामवितर्क इत्यादींनी युक्त आहे. ‘अपि’ हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. ‘इत्थम्पि ते मनो’ म्हणजे सोमनस्ययुक्त इत्यादी प्रत्येक प्रकारच्या चित्तामध्ये विविध प्रकारांचे प्रकटीकरण करणारा शब्द आहे. ‘इतिपि ते चित्तं’ म्हणजे अशा प्रकारे देखील तुझे चित्त या आणि या विषयाचे चिंतन करत प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. ‘बहुं चेपि आदिसति’ म्हणजे चित्ताव्यतिरिक्त इतर गोष्टींचेही, जसे की 'हे आणि हे नाव झाले, होत आहे किंवा होईल' असे पुष्कळ काही सांगतो. ‘तथेव तं होति, नो अञ्ञथा’ म्हणजे ते सर्व जसे जसे सांगितले आहे, तसेच होते, अन्यथा (वेगळे) होत नाही.

න හෙව ඛො නිමිත්තෙන ආදිසතීති නිමිත්තං ජානන්තොපි කෙවලං නිමිත්තෙනෙව න කථෙති. අපිචාති අපරපරියායදස්සනං. මනුස්සානන්ති චිත්තං ජානනකමනුස්සානං. අමනුස්සානන්ති සාවිතානං වා අස්සාවිතානං වා යක්ඛපිසාචාදීනං. දෙවතානන්ති චාතුමහාරාජිකාදීනං. සද්දං සුත්වාති අඤ්ඤස්ස [Pg.310] චිත්තං ඤත්වා කථෙන්තානං සද්දං සුණිත්වා. පනාති නිපාතො පුන ආරම්භෙ. විතක්කයතොති යං වා තං වා විතක්කෙන විතක්කෙන්තස්ස. විචාරයතොති විතක්කසම්පයුත්තෙනෙව විචාරෙන විචාරෙන්තස්ස. විතක්කවිප්ඵාරසද්දං සුත්වාති විතක්කවෙගවසෙන උප්පන්නං විප්පලපන්තානං සුත්තප්පමත්තාදීනං කූජනසද්දං සුත්වා. යං විතක්කයතො සො සද්දො උප්පන්නො, තස්ස වසෙන ‘‘එවම්පි තෙ මනො’’තිආදීනි ආදිසති.

‘केवळ निमित्तानेच निर्देश करत नाही’ (न हेव खो निमित्तेन आदिसती) याचा अर्थ असा की, निमित्त (हालचाल किंवा चिन्ह) जाणत असूनही केवळ निमित्तानेच तो सांगत नाही. ‘अपि च’ हा शब्द दुसरा पर्याय दर्शवण्यासाठी आहे. ‘मनुष्यांच्या’ (मनुस्सानं) म्हणजे दुसऱ्यांचे चित्त जाणणाऱ्या मनुष्यांच्या. ‘अमनुष्यांच्या’ (अमनुस्सानं) म्हणजे शरीरात प्रवेश केलेल्या किंवा न केलेल्या यक्ष, पिशाच इत्यादींच्या. ‘देवतांच्या’ (देवतानं) म्हणजे चातुर्महाराजिक इत्यादी देवतांच्या. ‘शब्द ऐकून’ (सद्दं सुत्वा) म्हणजे दुसऱ्याचे चित्त जाणून बोलणाऱ्यांचा आवाज ऐकून. ‘पन’ हा निपात पुन्हा आरंभ करण्याच्या अर्थात आहे. ‘वितर्क करणाऱ्याच्या’ (वितक्कयतो) म्हणजे काही ना काही विचाराने विचार करणाऱ्याच्या. ‘विचार करणाऱ्याच्या’ (विचारयतो) म्हणजे वितर्काशी संप्रयुक्त अशा विचाराने चिंतन करणाऱ्याच्या. ‘वितर्काच्या प्रसाराचा शब्द ऐकून’ (वितक्कविप्फारसद्दं सुत्वा) म्हणजे वितर्काच्या वेगाने उत्पन्न झालेल्या, झोपलेल्या किंवा गाफील असलेल्या लोकांच्या बडबडण्याचा किंवा कुंथण्याचा आवाज ऐकून. ज्या विषयाचा विचार करताना तो शब्द उत्पन्न झाला, त्याच्या आधारे 'तुझे मन असे आहे' इत्यादी प्रकारे तो निर्देश करतो.

අවිතක්කං අවිචාරං සමාධින්ති විතක්කවිචාරක්ඛොභවිරහිතසන්තචිත්තස්සාපි ජානනසමත්ථතං දස්සෙන්තෙන වුත්තං, සෙසචිත්තජානනෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාතීති චෙතොපරියඤාණලාභී. භොතොති භවන්තස්ස. මනොසඞ්ඛාරා පණිහිතාති චිත්තසඞ්ඛාරා ඨපිතා. අමුකං නාම විතක්කං විතක්කයිස්සතීති කුසලාදිවිතක්කං විතක්කයිස්සති පවත්තයිස්සතීති පජානාති. පජානන්තො ච ආගමනෙන ජානාති, පුබ්බභාගෙන ජානාති, අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං ඔලොකෙත්වා ජානාති. ආගමනෙන ජානාති නාම කසිණපරිකම්මකාලෙයෙව ‘‘යෙනාකාරෙනෙස කසිණභාවනං ආරද්ධො පඨමජ්ඣානං වා දුතියාදිජ්ඣානං වා අට්ඨ සමාපත්තියො වා උප්පාදෙස්සතී’’ති ජානාති. පුබ්බභාගෙන ජානාති නාම පඨමවිපස්සනාය ආරද්ධාය එවං ජානාති, ‘‘යෙනාකාරෙනෙස විපස්සනං ආරද්ධො සොතාපත්තිමග්ගං වා උප්පාදෙස්සති…පෙ… අරහත්තමග්ගං වා උප්පාදෙස්සතී’’ති ජානාති. අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං ඔලොකෙත්වා ජානාති නාම ‘‘යෙනාකාරෙන ඉමස්ස මනොසඞ්ඛාරා ඨපිතා, ඉමස්ස නාම චිත්තස්ස අනන්තරා ඉමං නාම විතක්කං විතක්කෙස්සති, ඉතො වුට්ඨිතස්ස එතස්ස හානභාගියො වා සමාධි භවිස්සති, ඨිතිභාගියො වා විසෙසභාගියො වා නිබ්බෙධභාගියො වා, අභිඤ්ඤායො වා උප්පාදෙස්සතී’’ති ජානාති. බහුං චෙපි ආදිසතීති චෙතොපරියඤාණස්ස චිත්තචෙතසිකානංයෙව ආරම්මණකරණතො සරාගාදිසොළසපභෙදවසෙනෙව බහුං චෙපි කථෙති, න අඤ්ඤවසෙනාති වෙදිතබ්බං. තථෙව තං හොතීති ඉදං එකංසෙන තථෙව හොති. චෙතොපරියඤාණවසෙන ඤාතඤ්හි අඤ්ඤථාභාවී නාම නත්ථි.

‘अवितर्क अविचार समाधी’ (अवितक्कं अविचारं समाधिं) हे वितर्क आणि विचारांच्या क्षोभापासून रहित असलेल्या शांत चित्ताची देखील (चित्त) जाणण्याची क्षमता दर्शवण्यासाठी स्थविरांनी म्हटले आहे. इतर चित्त जाणण्याबाबत तर काही सांगण्याची गरजच नाही. ‘चित्ताने चित्त जाणून जाणतो’ (चेतसा चेतो परिच्च पजानाति) म्हणजे चेतोपरियज्ञान प्राप्त केलेला पुरुष आपल्या चित्ताने दुसऱ्याच्या चित्ताला जाणून घेतो. ‘भोतो’ म्हणजे आपल्या (भवंताच्या). ‘मनोसंस्कार प्रस्थापित झाले आहेत’ (मनोसङ्खारा पणिहिता) म्हणजे चित्त आणि चैतसिक प्रस्थापित झाले आहेत. ‘अमुक नावाचा वितर्क करेल’ (अमुकं नाम वितक्कं वितक्कयिस्सति) म्हणजे कुशल इत्यादी वितर्क करेल, प्रवृत्त करेल, असे जाणतो. आणि जाणणारा पुरुष आगमनाने जाणतो, पूर्वभागाने जाणतो, समापत्तीच्या आत चित्त पाहून जाणतो. ‘आगमनाने जाणतो’ म्हणजे कसिण परिकर्माच्या वेळीच 'ज्या प्रकारे याने कसिण भावनेचा आरंभ केला आहे, त्या प्रकारे हा प्रथम ध्यान किंवा द्वितीय ध्यान किंवा आठ समापत्ती उत्पन्न करेल' असे जाणतो. ‘पूर्वभागाने जाणतो’ म्हणजे प्रथम विपश्यनेचा आरंभ केल्यावर असे जाणतो की, 'ज्या प्रकारे याने विपश्यनेचा आरंभ केला आहे, त्या प्रकारे हा स्रोतापत्ती मार्ग उत्पन्न करेल... पे... अर्हत् मार्ग उत्पन्न करेल.' ‘समापत्तीच्या आत चित्त पाहून जाणतो’ म्हणजे 'ज्या प्रकारे याचे मनोसंस्कार प्रस्थापित झाले आहेत, या चित्तानंतर हा अमुक नावाचा वितर्क करेल, या समापत्तीतून उठल्यावर याला हानभागीय (ऱ्हास पावणारी) समाधी किंवा स्थितीभागीय किंवा विशेषभागीय किंवा निर्वेधभागीय समाधी प्राप्त होईल, किंवा अभिज्ञा उत्पन्न करेल' असे जाणतो. ‘पुष्कळ जरी निर्देश करतो’ (बहुं चेपि आदिसति) म्हणजे चेतोपरियज्ञानाचे चित्त आणि चैतसिकांनाच आलंबन बनवण्यामुळे, सरागादी सोळा प्रकारांच्या आधारेच पुष्कळ सांगतो, इतर विषयांच्या आधारे नाही, असे समजावे. ‘ते तसेच होते’ (तथेव तं होति) म्हणजे हे निश्चितपणे तसेच होते. चेतोपरियज्ञानाने जाणलेले कधीही अन्यथा (वेगळे) होत नाही.

එවං විතක්කෙථාති එවං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා විතක්කෙථ. මා එවං විතක්කයිත්ථාති එවං කාමවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා මා විතක්කයිත්ථ[Pg.311]. එවං මනසි කරොථාති එවං අනිච්චසඤ්ඤමෙව, දුක්ඛසඤ්ඤාදීසු වා අඤ්ඤතරං මනසි කරොථ. මා එවං මනසාකත්ථාති එවං නිච්චන්තිආදිනා නයෙන මා මනසි අකත්ථ. ඉදං පජහථාති ඉදං පඤ්චකාමගුණරාගාදිං පජහථ. ඉදං උපසම්පජ්ජ විහරථාති ඉදං චතුමග්ගඵලප්පභෙදං ලොකුත්තරධම්මමෙව පාපුණිත්වා නිප්ඵාදෙත්වා විහරථ.

‘असा विचार करा’ (एवं वितक्केथ) म्हणजे असे नैष्क्रम्य-वितर्क इत्यादी प्रवृत्त करत विचार करा. ‘असा विचार करू नका’ (मा एवं वितक्कयित्थ) म्हणजे काम-वितर्क इत्यादी प्रवृत्त करत विचार करू नका. ‘असे मनसिकार करा’ (एवं मनसि करोथ) म्हणजे केवळ अनित्यसंज्ञा किंवा दुःखसंज्ञा इत्यादींपैकी एकाचा मनसिकार करा. ‘असे मनात आणू नका’ (मा एवं मनसाकत्थ) म्हणजे 'नित्य' इत्यादी पद्धतीने मनसिकार करू नका. ‘याचा त्याग करा’ (इदं पजहथ) म्हणजे या पंचकामगुणराग इत्यादींचा त्याग करा. ‘हे प्राप्त करून विहरा’ (इदं उपसम्पज्ज विहरथ) म्हणजे चार मार्ग आणि फळ अशा प्रकारच्या या लोकोत्तर धर्मालाच प्राप्त करून, निष्पन्न करून विहरा.

31. ඉදානි ඉද්ධිපාටිහාරියෙ අපරං පරියායං විසෙසෙන දස්සෙන්තො නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධීතිආදිමාහ. තත්ථ කාමච්ඡන්දං පටිහරතීති අත්තනො පටිපක්ඛභූතං කාමච්ඡන්දං පටිබලං හුත්වා හරති පජහතීති තදෙව නෙක්ඛම්මං පාටිහාරියං නාමාති අත්ථො. යෙ තෙන නෙක්ඛම්මෙන සමන්නාගතාති එවං කාමච්ඡන්දපටිහාරකෙන තෙන නෙක්ඛම්මෙන යෙ පුග්ගලා පටිලාභවසෙන සමන්නාගතා. විසුද්ධචිත්තාති කාමච්ඡන්දාභාවතො විසුද්ධචිත්තා. අනාවිලසඞ්කප්පාති කාමසඞ්කප්පෙන අනාලුලිතනෙක්ඛම්මසඞ්කප්පා. ඉති ආදෙසනාපාටිහාරියන්ති පරචිත්තකුසලෙන වා අඤ්ඤෙන වා සම්මාසම්බුද්ධෙන වා බුද්ධසාවකෙහි වා එවං ආදෙසනා පාටිහාරියන්ති අත්ථො. අථ වා ඉති එවං ආදිසනං ආදෙසනාපාටිහාරියන්ති ආදෙසනසද්දො පාඨසෙසං කත්වා පයුජ්ජිතබ්බො. එවං ආසෙවිතබ්බන්ති ඉමිනා ච පකාරෙන ඉමිනා ච පකාරෙන ආදිතො සෙවිතබ්බං. සෙසත්තයෙපි එසෙව නයො. තදනුධම්මතා සති උපට්ඨපෙතබ්බාති තස්ස නෙක්ඛම්මස්ස අනුකූලභූතා සති භුසං ඨපෙතබ්බා. ඉති අනුසාසනීපාටිහාරියන්ති එත්ථ ආදෙසනාපාටිහාරියයොජනාය විය යොජනා කාතබ්බා. අබ්‍යාපාදාදීසුපි එසෙව නයො. පාඨො පන ඣානාදීනි සඞ්ඛිපිත්වා අන්තෙ අරහත්තමග්ගමෙව දස්සෙත්වා ලිඛිතො. තත්ථ චතූසුපි මග්ගෙසු ‘‘එවං ආසෙවිතබ්බො’’තිආදි එකචිත්තක්ඛණිකත්තා මග්ගස්ස පුබ්බභාගවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. මග්ගස්ස හි පුබ්බභාගභූතාය ලොකියමග්ගසඞ්ඛාතාය වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය මග්ගුප්පාදනත්ථං ආසෙවනාදීසු කතෙසු තාය උප්පන්නො මග්ගොපි ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. සබ්බත්ථිකවාදාචරියා පන ‘‘එකෙකමග්ගො සොළසක්ඛණිකො’’ති වදන්ති. තදනුධම්මතාසතිඋපට්ඨාපනං පන පුබ්බභාගෙ යුජ්ජතියෙවාති.

३१. आता ऋद्धिप्रातिहार्यामध्ये दुसरा पर्याय विशेष रूपाने दर्शवण्यासाठी 'नैष्क्रम्य सिद्ध होते म्हणून ती ऋद्धी आहे' (नेक्खम्मं इज्झतीति इद्धी) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'कामच्छंदाचे निवारण करते' (कामच्छन्दं पटिहरती) म्हणजे आपल्या प्रतिपक्ष असलेल्या कामच्छंदाला समर्थ होऊन दूर करते, त्याग करते, म्हणून ते नैष्क्रम्यच 'प्रातिहार्य' नावाचे आहे, असा अर्थ आहे. ‘जे त्या नैष्क्रम्याने युक्त आहेत’ (ये तेन नेक्खम्मेन समन्नागता) म्हणजे अशा कामच्छंदाचे निवारण करणाऱ्या नैष्क्रम्याला प्राप्त झाल्यामुळे जे पुद्गल (व्यक्ती) युक्त आहेत. ‘विशुद्धचित्त’ (विसुद्धचित्ता) म्हणजे कामच्छंदाच्या अभावामुळे विशुद्ध चित्त असलेले. ‘अनाविलसंकल्प’ (अनाविलसङ्कप्पा) म्हणजे कामसंकल्पाने विचलित न झालेला नैष्क्रम्यसंकल्प असलेले. ‘हे आदेशनाप्रातिहार्य आहे’ (इति आदेसनापाटिहारियं) म्हणजे परचित्त जाणण्यात कुशल असलेल्या किंवा इतर सम्यक्संबुद्धांनी किंवा बुद्धश्रावकांनी अशा प्रकारे केलेले आदेशनाप्रातिहार्य होय, असा अर्थ आहे. किंवा अशा प्रकारे निर्देश करणे म्हणजे 'आदेशनाप्रातिहार्य' यात 'आदेशना' शब्द उर्वरित पाठाशी जोडून वापरावा. ‘असे सेवन करावे’ (एवं आसेवितब्बं) म्हणजे या प्रकारे आणि त्या प्रकारे सुरुवातीपासून सेवन करावे. उर्वरित तिन्हींमध्येही हाच नियम आहे. ‘त्याच्या अनुकूल धर्माची स्मृती प्रस्थापित करावी’ (तदनुधम्मता सति उपट्ठपेतब्बा) म्हणजे त्या नैष्क्रम्याला अनुकूल असलेली स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करावी. ‘हे अनुशासनीप्रातिहार्य आहे’ (इति अनुसासनीपाटिहारियं) यात आदेशनाप्रातिहार्याच्या योजनेप्रमाणेच योजना करावी. अव्यापाद इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. पाठ तर ध्यान इत्यादींचा संक्षेप करून शेवटी अर्हत् मार्गालाच दर्शवून लिहिला आहे. त्यात चारही मार्गांमध्ये 'असे सेवन करावे' इत्यादी जे म्हटले आहे, ते मार्गाच्या क्षणिकत्वामुळे (एकचित्तक्षणिकत्वामुळे) पूर्वभागाच्या आधारे म्हटले आहे, असे समजावे. कारण मार्गाचा पूर्वभाग असलेल्या, लौकिक मार्ग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आणि वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी) विपश्यनेद्वारे मार्ग उत्पन्न करण्यासाठी जेव्हा सेवनादी केले जाते, तेव्हा तिच्याद्वारे उत्पन्न झालेला मार्ग देखील सेवित, भावित आणि बहुलीकृत होतो, असे समजावे. परंतु सर्वास्तिवादी आचार्य म्हणतात की, 'प्रत्येक मार्ग सोळा क्षणांचा असतो.' त्याच्या अनुकूल धर्माची स्मृती प्रस्थापित करणे पूर्वभागात योग्यच आहे.

32. පුන නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධීතිආදීනි ‘‘ඉද්ධිපාටිහාරිය’’න්තිපදස්ස කම්මධාරයසමාසත්තදීපනත්ථං වුත්තානි. සුත්තන්තෙ වුත්තෙසු තීසු ඉද්ධිපාටිහාරියස්සෙව සමාසත්තෙ වුත්තෙ සෙසානං ද්වින්නම්පි වුත්තොව හොතීති ඉමස්මිං [Pg.312] පරියායෙ මූලභූතස්ස ඉද්ධිපාටිහාරියස්සෙව සමාසත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බන්ති.

३२. पुन्हा 'नैष्क्रम्य सिद्ध होते म्हणून ती ऋद्धी आहे' (नेक्खम्मं इज्झतीति इद्धी) इत्यादी शब्द 'ऋद्धिप्रातिहार्य' (इद्धिपाटिहारियं) या पदाचा कर्मधारय समास दर्शवण्यासाठी म्हटले आहेत. सूत्रांमध्ये सांगितलेल्या तीन प्रातिहार्यांपैकी केवळ ऋद्धिप्रातिहार्याचाच समास सांगितला असता, उर्वरित दोन्ही प्रातिहार्यांचाही समास सांगितल्यासारखाच होतो. म्हणून या पर्यायात मूळ असलेल्या केवळ ऋद्धिप्रातिहार्याचाच समासार्थ सांगितला आहे, असे समजावे.

පාටිහාරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रातिहार्यकथावर्णन समाप्त झाले.

7. සමසීසකථා

७. समसीसकथा

සමසීසකථාවණ්ණනා

समसीसकथावर्णन

33. ඉදානි පාටිහාරියකථානන්තරං ආදිපාටිහාරියභූතස්ස ඉද්ධිපාටිහාරියසඞ්ගහිතස්ස සමසීසිභාවස්ස ඉද්ධිපාටිහාරියභාවදීපනත්ථං ඤාණකථාය නිද්දිට්ඨාපි සමසීසකථා ඉද්ධිපාටිහාරියසම්බන්ධෙන පුන කථිතා. තස්සා අත්ථවණ්ණනා තත්ථ කථිතායෙවාති.

३३. आता, प्रातिहार्यकथेनंतर, जे पहिले प्रातिहार्य आहे अशा, ऋद्धिप्रातिहार्यात समाविष्ट असलेल्या समशीसी भावाचे (समशीर्षी अवस्था) ऋद्धिप्रातिहार्यत्व स्पष्ट करण्यासाठी, ज्ञानकथेत आधीच सांगितलेली असूनही 'समसीसकथा' (समशीर्षकथा) ऋद्धिप्रातिहार्याच्या संबंधाने पुन्हा सांगितली आहे. तिचे अर्थ-वर्णन तेथे (ज्ञानकथेत) सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

සමසීසකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समसीसकथा-वर्णन समाप्त झाले.

8. සතිපට්ඨානකථා

८. सतिपट्ठानकथा

සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා

सतिपट्ठानकथा-वर्णन

34. ඉදානි සමසීසකථානන්තරං අත්තනා වුත්තස්ස ඉද්ධිපාටිහාරියස්ස සාධකෙ සත්ත අනුපස්සනාවිසෙසෙ දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය සතිපට්ඨානකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො, තෙන න තතො හෙට්ඨා, න උද්ධන්ති සතිපට්ඨානපරිච්ඡෙදං දීපෙති. ඉමෙති නිද්දිසිතබ්බනිදස්සනං. භික්ඛවෙති ධම්මපටිග්ගාහකපුග්ගලාලපනං. සතිපට්ඨානාති තයො සතිපට්ඨානා සතිගොචරොපි, තිධා පටිපන්නෙසු සාවකෙසු සත්ථුනො පටිඝානුනයවීතිවත්තතාපි, සතිපි. ‘‘චතුන්නං, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (සං. නි. 5.408) හි සතිගොචරො ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තො. තස්සත්ථො – පතිට්ඨාති තස්මින්ති පට්ඨානං. කා පතිට්ඨාති? සති. සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානන්ති.

३४. आता, समसीसकथानंतर, स्वतः सांगितलेल्या ऋद्धिप्रातिहार्याला सिद्ध करणाऱ्या सात प्रकारच्या विशिष्ट अनुपश्यना दाखवून देणाऱ्या, सुत्तांवर आधारित अशा सतिपट्ठानकथेचे अपूर्व अर्थ-वर्णन केले जात आहे. त्यामध्ये प्रथम सुत्तात 'चत्तारो' (चार) हा संख्यावाचक शब्द आहे, त्याद्वारे सतिपट्ठानांची संख्या चारपेक्षा कमी नाही आणि जास्तही नाही, अशी मर्यादा दर्शविली आहे. 'इमे' (हे) हा शब्द निर्देश करण्यायोग्य गोष्टी दर्शवितो. 'भिक्खवे' (भिक्खूहो) हे धम्म ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तींना केलेले संबोधन आहे. 'सतिपट्ठान' चे तीन अर्थ होतात: सतीचा (स्मृतीचा) गोचर (विषय) देखील सतिपट्ठान आहे; तीन प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांच्या बाबतीत शास्त्यांचे (बुद्धांचे) राग आणि अनुनय (द्वेष आणि आसक्ती) यांपासून मुक्त असणे देखील सतिपट्ठान आहे; आणि केवळ 'सती' (स्मृती) देखील सतिपट्ठान आहे. कारण 'भिक्खूहो, मी चार सतिपट्ठानांचा उदय आणि अस्त उपदेशीन' इत्यादी वचनांमध्ये सतीचा गोचर (विषय) याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्याच्यामध्ये ती प्रतिष्ठित होते, ते 'पट्ठान' (प्रतिष्ठान) होय. काय प्रतिष्ठित होते? सती (स्मृती). सतीचे प्रतिष्ठान म्हणजेच 'सतिपट्ठान' होय.

‘‘තයො සතිපට්ඨානා යදරියො සෙවති, යදරියො සෙවමානො සත්ථා ගණමනුසාසිතුමරහතී’’ති (ම. නි. 3.304, 311) එත්ථ තිධා පටිපන්නෙසු සාවකෙසු සත්ථුනො පටිඝානුනයවීතිවත්තතා ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. තස්සත්ථො – පට්ඨපෙතබ්බතො [Pg.313] පට්ඨානං, පවත්තයිතබ්බතොති අත්ථො. කෙන පට්ඨපෙතබ්බතොති? සතියා. සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානන්ති. ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.147) පන සතියෙව ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. තස්සත්ථො – පතිට්ඨාතීති පට්ඨානං, උපට්ඨාති ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා වත්තතීති අත්ථො. සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. අථ වා සරණට්ඨෙන සති, උපට්ඨානට්ඨෙන උපට්ඨානං. ඉති සති ච සා උපට්ඨානඤ්චාතිපි සතිපට්ඨානං. ඉදමිධ අධිප්පෙතං. යදි එවං කස්මා සතිපට්ඨානාති බහුවචනං කතන්ති? සතිබහුත්තා. ආරම්මණභෙදෙන හි බහුකා තා සතියොති.

‘तीन सतिपट्ठान आहेत, ज्यांचे आर्य सेवन करतात, आणि ज्यांचे सेवन करत शास्ते संघाला उपदेश करण्यास पात्र ठरतात’ या वचनात, three प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांच्या बाबतीत शास्त्यांचे राग आणि अनुनय (द्वेष आणि आसक्ती) ओलांडून जाणे (त्यांच्यापासून मुक्त असणे) याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - प्रस्थापित करण्यायोग्य असल्यामुळे ते 'पट्ठान' (प्रस्थान/प्रवर्तन) होय, म्हणजेच प्रवृत्त करण्यायोग्य असा अर्थ आहे. कशाद्वारे प्रस्थापित करायचे? सतीद्वारे (स्मृतीद्वारे). सतीद्वारे प्रस्थापित करणे म्हणजेच 'सतिपट्ठान' होय. 'चार सतिपट्ठानांची भावना केली असता, त्यांचा वारंवार सराव केला असता, ते सात बोज्झंगांना परिपूर्ण करतात' इत्यादी वचनांमध्ये केवळ सतीलाच 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - जी प्रतिष्ठित होते ती 'पट्ठान' होय, म्हणजेच जी (आलंबनात) प्रवेश करून, झेप घेऊन प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे. केवळ सतीच पट्ठान आहे, म्हणून ते 'सतिपट्ठान' होय. अथवा, स्मरण करण्याच्या अर्थाने 'सती' आणि उपस्थित राहण्याच्या अर्थाने 'उपस्थान' (उपट्ठान). अशा प्रकारे जी सती आहे आणि उपस्थानही आहे, ती 'सतिपट्ठान' होय. येथे हाच (तिसरा) अर्थ अभिप्रेत आहे. जर असे आहे, तर 'सतिपट्ठान' असे अनेकवचन का केले आहे? सतीच्या अनेकत्वामुळे (स्मृतीच्या विविधतेमुळे). कारण आलंबनाच्या (विषयाच्या) भेदाने त्या सती अनेक प्रकारच्या असतात, असे जाणावे.

කතමෙ චත්තාරොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. භික්ඛූති සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු. සෙසපදානං අත්ථවණ්ණනා පනෙත්ථ සුතමයඤාණකථාය මග්ගසච්චනිද්දෙසවණ්ණනායං වුත්තායෙවාති.

'कोणते चार?' (कतमे चत्तारो) हा प्रश्न सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न (कथेतुकाम्यतापुच्छा) आहे. 'इथे' (इध) म्हणजे या शासनात (बुद्धांच्या शासनात). 'भिक्खू' (भिक्षू) म्हणजे जो संसारात भय पाहतो तो भिक्षू होय. उर्वरित पदांचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) येथे 'सुतमयज्ञानकथा' मधील 'मार्गसत्यनिर्देशवर्णना' मध्ये सांगितल्याप्रमाणेच समजावे.

කස්මා පන භගවතා චත්තාරොව සතිපට්ඨානා වුත්තා අනූනා අනධිකාති? වෙනෙය්‍යහිතත්තා. තණ්හාචරිතදිට්ඨිචරිතසමථයානිකවිපස්සනායානිකෙසු හි මන්දතික්ඛවසෙන ද්වෙධා ද්වෙධා පවත්තෙසු මන්දස්ස තණ්හාචරිතස්ස ඔළාරිකං කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං විසුද්ධිමග්ගො, තික්ඛස්ස සුඛුමං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. දිට්ඨිචරිතස්සාපි මන්දස්ස නාතිප්පභෙදගතං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං විසුද්ධිමග්ගො, තික්ඛස්ස අතිප්පභෙදගතං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. සමථයානිකස්ස ච මන්දස්ස අකිච්ඡෙන අධිගන්තබ්බනිමිත්තං පඨමං සතිපට්ඨානං විසුද්ධිමග්ගො, තික්ඛස්ස ඔළාරිකාරම්මණෙ අසණ්ඨහනතො දුතියං. විපස්සනායානිකස්සපි මන්දස්ස නාතිප්පභෙදගතාරම්මණං තතියං, තික්ඛස්ස අතිප්පභෙදගතාරම්මණං චතුත්ථං. ඉති චත්තාරොව වුත්තා අනූනා අනධිකාති.

परंतु भगवंतांनी चारच सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) का सांगितले आहेत, कमीही नाही आणि जास्तही नाही? विनेय (उपदेश देण्यास योग्य अशा व्यक्तींच्या) हितासाठी. कारण, तृष्णाचरित (तृष्णा-स्वभाव), दृष्टीचरित (दृष्टी-स्वभाव), समथयानिक (शमथ-मार्गी) आणि विपस्सनायानिक (विपश्यना-मार्गी) लोकांमध्ये मंद आणि तीक्ष्ण अशा दोन-दोन प्रकारांच्या प्रवृत्तीनुसार: मंद तृष्णाचरित व्यक्तीसाठी स्थूल 'कायानुपस्सना सतिपट्ठान' हा विशुद्धीचा मार्ग (विशुद्धिमार्ग) आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या व्यक्तीसाठी सूक्ष्म 'वेदनानुपस्सना सतिपट्ठान' आहे. दृष्टीचरित व्यक्तींमध्येही, मंद बुद्धीच्या व्यक्तीसाठी फारसे भेद नसलेले 'चित्तानुपस्सना सतिपट्ठान' हा विशुद्धीचा मार्ग आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या व्यक्तीसाठी अत्यंत विस्तृत भेद असलेले 'धम्मानुपस्सना सतिपट्ठान' आहे. तसेच, मंद बुद्धीच्या समथयानिक व्यक्तीसाठी विनासायास प्राप्त होणारे निमित्त असलेले पहिले सतिपट्ठान (कायानुपस्सना) हा विशुद्धीचा मार्ग आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या समथयानिक व्यक्तीसाठी स्थूल आलंबनावर चित्त स्थिर न राहिल्यामुळे दुसरे सतिपट्ठान (वेदनानुपस्सना) हा मार्ग आहे. मंद बुद्धीच्या विपस्सनायानिक व्यक्तीसाठीही फारसे भेद नसलेले आलंबन असलेले तिसरे सतिपट्ठान (चित्तानुपस्सना) हा विशुद्धीचा मार्ग आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या विपस्सनायानिक व्यक्तीसाठी अत्यंत विस्तृत भेद असलेले आलंबन असलेले चौथे सतिपट्ठान (धम्मानुपस्सना) हा मार्ग आहे. म्हणूनच चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत, कमीही नाही आणि जास्तही नाही, असे समजावे.

සුභසුඛනිච්චඅත්තවිපල්ලාසප්පහානත්ථං වා. කායො හි අසුභො, තත්ථ ච සුභවිපල්ලාසවිපල්ලත්ථා සත්තා. තෙසං තත්ථ අසුභභාවදස්සනෙන තස්ස විපල්ලාසස්ස පහානත්ථං පඨමං සතිපට්ඨානං වුත්තං. සුඛං නිච්චං අත්තාති ගහිතෙසුපි ච වෙදනාදීසු වෙදනා දුක්ඛා, චිත්තං අනිච්චං, ධම්මා අනත්තා, තෙසු ච සුඛනිච්චඅත්තවිපල්ලාසවිපල්ලත්ථා සත්තා. තෙසං තත්ථ දුක්ඛාදිභාවදස්සනෙන තෙසං විපල්ලාසානං පහානත්ථං සෙසානි තීණි වුත්තානීති [Pg.314] එවං සුභසුඛනිච්චඅත්තවිපල්ලාසප්පහානත්ථං වා චත්තාරොව වුත්තා. න කෙවලඤ්ච විපල්ලාසප්පහානත්ථමෙව, චතුරොඝයොගාසවගන්ථඋපාදානඅගතිප්පහානත්ථම්පි චතුබ්බිධාහාරපරිඤ්ඤත්ථම්පි චත්තාරොව වුත්තාති වෙදිතබ්බං.

अथवा शुभ (सुंदर), सुख, नित्य आणि आत्मा या विपर्यासांचे (विपल्लास - चुकीच्या समजुतींचे) प्रहाण करण्यासाठी (नष्ट करण्यासाठी) चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत. कारण शरीर हे अशुचि (अशुभ) आहे, परंतु प्राणी त्यात शुभ-विपर्यासाने मोहित झालेले असतात. त्यांना त्या शरीरात अशुचिभावाचे दर्शन घडवून त्या विपर्यासाचे प्रहाण करण्यासाठी पहिले सतिपट्ठान (कायानुपस्सना) सांगितले आहे. वेदना इत्यादींना सुख, नित्य आणि आत्मा असे गृहीत धरले तरी वेदना ही दुःखकारक आहे, चित्त अनित्य आहे आणि धर्म (मानसिक अवस्था) अनात्मा आहेत; परंतु प्राणी त्यांच्याविषयी सुख, नित्य आणि आत्म-विपर्यासाने मोहित झालेले असतात. त्यांना त्यामध्ये दुःख इत्यादी भावांचे दर्शन घडवून त्या विपर्यासांचे प्रहाण करण्यासाठी उर्वरित तीन सतिपट्ठान सांगितले आहेत. अशा प्रकारे शुभ, सुख, नित्य आणि आत्म-विपर्यासाच्या प्रहाणासाठी चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत. केवळ विपर्यासांच्या प्रहाणासाठीच नव्हे, तर चार ओघ (पूर), योग (बंधने), आसव (आसव), गंथ (ग्रंथी), उपादान (आसक्ती) आणि अगती (चुकीचे मार्ग) यांच्या प्रहाणासाठी तसेच चार प्रकारच्या आहारांच्या परिज्ञानासाठी (पूर्ण आकलनासाठी) देखील चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत, असे समजावे.

35. (ක) සුත්තන්තනිද්දෙසෙ පථවීකායන්ති ඉමස්මිං රූපකායෙ පථවීධාතු. සකලසරීරෙ පන පථවීධාතූනං බහුකත්තා සබ්බපථවීධාතුසඞ්ගහත්ථං සමූහත්ථෙන කායග්ගහණං කතං. ආපොකායාදීසුපි එසෙව නයො. කෙසකායාදීනම්පි බහුකත්තා කෙසකායාදිගහණං කතං. වක්කාදීනි පන පරිච්ඡින්නත්තා කායග්ගහණං නාරහන්තීති තෙසං ගහණං න කතන්ති වෙදිතබ්බං.

३५. (क) सुत्तन्त निर्देशामध्ये 'पठवीकाय' (पृथ्वी-काय) म्हणजे या रूपकायातील (भौतिक शरीरातील) पृथ्वीधातू होय. संपूर्ण शरीरात पृथ्वीधातूचे प्राचुर्य (पुष्कळता) असल्यामुळे, सर्व पृथ्वीधातूंचा संग्रह करण्यासाठी समूह या अर्थाने 'काय' हा शब्द वापरला गेला आहे. 'आपोकाय' (जल-काय) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. केस इत्यादींच्या बहुसंख्येमुळे 'केसकाय' (केश-काय) इत्यादी संज्ञा वापरल्या गेल्या आहेत. परंतु प्लीहा (वक्क - किडनी/प्लीहा) इत्यादी अवयव मर्यादित (परिच्छिन्न) असल्यामुळे त्यांना 'काय' ही संज्ञा देणे योग्य नाही, म्हणून त्यांचा तसा उल्लेख केलेला नाही, असे समजावे.

(ඛ) සුඛං වෙදනන්තිආදීසු සුඛං වෙදනන්ති කායිකං වා චෙතසිකං වා සුඛං වෙදනං. තථා දුක්ඛං වෙදනං. අදුක්ඛමසුඛං වෙදනන්ති පන චෙතසිකමෙව උපෙක්ඛාවෙදනං. සාමිසං සුඛං වෙදනන්ති ඡ ගෙහසිතසොමනස්සවෙදනා. නිරාමිසං සුඛං වෙදනන්ති ඡ නෙක්ඛම්මසිතසොමනස්සවෙදනා. සාමිසං දුක්ඛං වෙදනන්ති ඡ ගෙහසිතදොමනස්සවෙදනා. නිරාමිසං දුක්ඛං වෙදනන්ති ඡ නෙක්ඛම්මසිතදොමනස්සවෙදනා. සාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනන්ති ඡ ගෙහසිතඋපෙක්ඛාවෙදනා. නිරාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනන්ති ඡ නෙක්ඛම්මසිතඋපෙක්ඛාවෙදනා.

(ख) 'सुखं वेदनं' इत्यादींमध्ये, 'सुखं वेदनं' म्हणजे शारीरिक किंवा मानसिक सुखद वेदना होय. त्याचप्रमाणे 'दुःखं वेदनं' (दुःखद वेदना) समजावी. 'अदुक्खमसुखं वेदनं' (अदुःख-असुख वेदना) म्हणजे केवळ मानसिक उपेक्षा वेदना (तटस्थ वेदना) होय. 'सामिसं सुखं वेदनं' (सामिष सुखद वेदना) म्हणजे गृहजीवनावर आधारित (गेहसित) सहा सोमनस्य वेदना (आनंददायी वेदना) होत. 'निरामिसं सुखं वेदनं' (निरामिष सुखद वेदना) म्हणजे नैष्क्रम्यावर आधारित (नेक्खम्मसित - संन्यास किंवा ध्यानावर आधारित) सहा सोमनस्य वेदना होत. 'सामिसं दुःखं वेदनं' (सामिष दुःखद वेदना) म्हणजे गृहजीवनावर आधारित सहा दोमनस्य वेदना (खिन्नता वेदना) होत. 'निरामिसं दुःखं वेदनं' (निरामिष दुःखद वेदना) म्हणजे नैष्क्रम्यावर आधारित सहा दोमनस्य वेदना होत. 'सामिसं अदुक्खमसुखं वेदनं' (सामिष अदुःख-असुख वेदना) म्हणजे गृहजीवनावर आधारित सहा उपेक्षा वेदना होत. 'निरामिसं अदुक्खमसुखं वेदनं' (निरामिष अदुःख-असुख वेदना) म्हणजे नैष्क्रम्यावर आधारित सहा उपेक्षा वेदना होत.

(ග) සරාගං චිත්තන්තිආදීනි ඤාණකථායං වුත්තත්ථානි.

(ग) 'सरागं चित्तं' (रागासहित चित्त) इत्यादी पदांचे अर्थ 'ज्ञानकथा' (ञाणकथा) मध्ये स्पष्ट केले गेले आहेत.

(ඝ) තදවසෙසෙ ධම්මෙති තෙහි කායවෙදනාචිත්තෙහි අවසෙසෙ තෙභූමකධම්මෙ. සබ්බත්ථ තෙන ඤාණෙනාති තෙන සත්තවිධෙන අනුපස්සනාඤාණෙන. යානි පනෙත්ථ අන්තරන්තරා අවුත්තත්ථානි, තානි හෙට්ඨා තත්ථ තත්ථ වුත්තත්ථානෙවාති.

(घ) 'तदवसेसे धम्मे' (त्या उर्वरित धर्मांमध्ये) म्हणजे त्या काय, वेदना आणि चित्त यांच्याव्यतिरिक्त उर्वरित त्रिभूमिक धर्म (तेभूमकधम्म) होत. सर्व ठिकाणी 'तेन ज्ञानेन' (त्या ज्ञानाने) म्हणजे त्या सात प्रकारच्या अनुपस्सना ज्ञानाने (अनुपश्यना ज्ञानाने) होय. येथे मध्ये-मध्ये ज्या पदांचे अर्थ स्पष्ट केलेले नाहीत, त्यांचे अर्थ खाली (किंवा पूर्वी) त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेलेच आहेत, असे समजावे.

සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सतिपट्ठानकथा-वर्णना (स्मृतिप्रस्थानकथा-वर्णना) समाप्त झाली.

9. විපස්සනාකථා

९. विपस्सनाकथा (विपश्यनाकथा)

විපස්සනාකථාවණ්ණනා

विपस्सनाकथा-वर्णना (विपश्यनाकथा-वर्णना)

36. ඉදානි විපස්සනාපටිසංයුත්තාය සතිපට්ඨානකථාය අනන්තරං විපස්සනාපභෙදං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව සොඉති සබ්බනාමත්තා යො [Pg.315] වා සො වා සබ්බොපි සඞ්ගහිතො හොති. වතාති එකංසත්ථෙ නිපාතො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති අප්පමත්තකම්පි සඞ්ඛාරං. අනුලොමිකාය ඛන්තියාති එත්ථ විපස්සනාඤාණමෙව ලොකුත්තරමග්ගං අනුලොමෙතීති අනුලොමිකං, තදෙව ඛන්තිමපෙක්ඛිත්වා අනුලොමිකා. සබ්බසඞ්ඛාරා තස්ස අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛමන්ති රුච්චන්තීති ඛන්ති. සා මුදුකා මජ්ඣිමා තික්ඛාති තිවිධා. කලාපසම්මසනාදිකා උදයබ්බයඤාණපරියොසානා මුදුකානුලොමිකා ඛන්ති. භඞ්ගානුපස්සනාදිකා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණපරියොසානා මජ්ඣිමානුලොමිකා ඛන්ති. අනුලොමඤාණං තික්ඛානුලොමිකා ඛන්ති. සමන්නාගතොති උපෙතො. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති යථාවුත්තං එතං ඨානං එතං කාරණං න විජ්ජති. සම්මත්තනියාමන්ති එත්ථ ‘‘හිතසුඛාවහො මෙ භවිස්සතී’’ති එවං ආසීසතො තථෙව සම්භවතො අසුභාදීසු ච අසුභන්තිආදිඅවිපරීතප්පවත්තිසබ්භාවතො ච සම්මා සභාවොති සම්මත්තො, අනන්තරඵලදානාය අරහත්තුප්පත්තියා ච නියාමභූතත්තා නියාමො, නිච්ඡයොති අත්ථො. සම්මත්තො ච සො නියාමො චාති සම්මත්තනියාමො. කො සො? ලොකුත්තරමග්ගො, විසෙසතො පන සොතාපත්තිමග්ගො. තෙන හි මග්ගනියාමෙන නියතත්තා ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති (පාරා. 21; දී. නි. 1.373) වුත්තං. තං සම්මත්තනියාමං ඔක්කමිස්සති පවිසිස්සතීති එතං අට්ඨානන්ති අත්ථො. ගොත්‍රභුනො පන මග්ගස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියත්තා තං අනාදියිත්වා අනුලොමිකඛන්තියා අනන්තරං සම්මත්තනියාමොක්කමනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා අට්ඨාරසසු මහාවිපස්සනාසු ගොත්‍රභු විවට්ටනානුපස්සනා හොතීති අනුලොමිකඛන්තියා එව සඞ්ගහිතා හොති. චතූසුපි සුත්තන්තෙසු ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එතෙහි අනුලොමිකඛන්තිසම්මත්තනියාමචතුඅරියඵලවසෙන ච ඡ ධම්මාති ඡක්කනිපාතෙ (අ. නි. 6.98, 101) චත්තාරො සුත්තන්තා වුත්තා. කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛද්වයවසෙන හි චත්තාරො සුත්තන්තාව හොන්තීති.

३६. आता, विपश्यनेशी संबंधित सतिपट्ठान कथेच्या नंतर, विपश्यनेचे प्रकार दर्शविणाऱ्या आणि सुत्ताच्या आधारे सुरू होणाऱ्या विपश्यना कथेतील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. तेथे सुत्तामध्ये प्रथम 'सो' (तो) हा शब्द सर्वनाम असल्यामुळे, जो कोणी किंवा तो कोणी, अशा सर्वच व्यक्तींचा (गृहस्थ व भिक्खूंचा) त्यात समावेश होतो. 'वत' हा शब्द निश्चित अर्थामध्ये वापरलेला निपात आहे. 'कंचि संखारा' म्हणजे अगदी थोड्या प्रमाणात असलेला संस्कार देखील. 'अनुलोमिकाय खन्तिया' यामध्ये विपश्यनाज्ञानच लोकोत्तर मार्गाला अनुकूल करते म्हणून ते 'अनुलोमिक' (अनुकूल) आहे; आणि तेच ज्ञान क्षंतीची (रुचीची) अपेक्षा ठेवून 'अनुलोमिका' म्हटले जाते. त्या योग्याला सर्व संस्कार अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने सहन होतात किंवा आवडतात, म्हणून ती 'खन्ति' (क्षंती/रुची) होय. ती (विपश्यनारूप क्षंती) मृदू, मध्यम आणि तीक्ष्ण अशी तीन प्रकारची आहे. कलाप संमसन ज्ञानापासून सुरू होऊन उदयव्यय ज्ञानापर्यंत समाप्त होणारी विपश्यना ही 'मृदू अनुलोमिका क्षंती' होय. भंगानुपश्यना ज्ञानापासून सुरू होऊन संस्कारोपेक्षा ज्ञानापर्यंत समाप्त होणारी विपश्यना ही 'मध्यम अनुलोमिका क्षंती' होय. अनुलोम ज्ञान हे 'तीक्ष्ण अनुलोमिका क्षंती' होय. 'समन्नागतो' म्हणजे (या तीन प्रकारच्या विपश्यनांपैकी एकाने) युक्त असलेला. 'नेतं ठानं विज्जति' म्हणजे वर सांगितलेले हे स्थान किंवा हे कारण संभवत नाही. 'सम्मत्तनियामं' यामध्ये, 'हे माझ्यासाठी हित आणि सुख वाहून आणणारे होईल' अशी आकांक्षा करणाऱ्या व्यक्तीसाठी तशाच प्रकारे संभवत असल्यामुळे, आणि अशुभादींमध्ये 'अशुभ' इत्यादी यथार्थ (विपरीतरहित) प्रवृत्तीचा सद्भाव असल्यामुळे, जो सम्यक स्वभाव आहे तो 'सम्मत्त' (सम्यक्त्व) होय. आपल्या लगतच्या नंतरच्या क्षणी फल देण्यासाठी आणि अर्हत्त्व प्राप्तीसाठी नियत (निश्चित) असल्यामुळे तो 'नियाम' (नियम किंवा निश्चय) होय, असा अर्थ आहे. तो सम्यक्त्व देखील आहे आणि नियम देखील आहे, म्हणून तो 'सम्मत्तनियाम' (सम्यक्त्व-नियाम) होय. तो कोणता आहे? तो लोकोत्तर मार्ग आहे, विशेषतः सोतापत्ति मार्ग. कारण, त्या मार्ग-नियमाने नियत (निश्चित) झाल्यामुळेच 'नियत, संबोधीपरायण' असे म्हटले आहे. त्या सम्यक्त्व-नियमामध्ये प्रवेश करेल (अवतरण करेल), हे असंभव (अस्थान) आहे, असा अर्थ आहे. परंतु गोत्रभू ज्ञान हे मार्गाच्या आवर्जन (प्रवेश) स्थानी असल्यामुळे, त्याचा स्वतंत्रपणे विचार न करता, अनुलोमिका क्षंतीच्या लगेचच नंतर सम्यक्त्व-नियमामध्ये प्रवेश होतो, असे सांगितले आहे, हे समजावे. अथवा, अठरा महाविपश्यनांमध्ये गोत्रभू हे 'विवर्तनानुपश्यना' असल्यामुळे, ते अनुलोमिका क्षंतीमध्येच समाविष्ट होते. चारही सुत्तांमध्ये याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. या अनुलोमिका क्षंती, सम्यक्त्व-नियाम आणि चार आर्यफलांच्या द्वारे 'सहा धर्म' होतात, म्हणून अंगुत्तरनिकायच्या छक्कनिपातामध्ये हे चार सुत्त सांगितले आहेत. कारण, कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्ष या दोन्ही पक्षांच्या द्वारे चारच सुत्ते होतात, असे समजावे.

37. කතිහාකාරෙහීතිආදිකෙ පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමෙ සුත්තන්තනිද්දෙසෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චතොතිආදීසු නාමරූපඤ්ච නාමරූපස්ස පච්චයෙ ච පරිග්ගහෙත්වා කලාපසම්මසනවසෙන ආරද්ධවිපස්සකො යොගාවචරො පඤ්චසු ඛන්ධෙසු එකෙකං ඛන්ධං අනිච්චන්තිකතාය ආදිඅන්තවතාය ච අනිච්චතො පස්සති[Pg.316]. උප්පාදවයපටිපීළනතාය දුක්ඛවත්ථුතාය ච දුක්ඛතො. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගිතාය කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතාය උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපරිපක්කපභින්නතාය ච ගණ්ඩතො. පීළාජනකතාය අන්තොතුදනතාය දුන්නීහරණීයතාය ච සල්ලතො. විගරහණීයතාය අවඩ්ඪිආවහනතාය අඝවත්ථුතාය ච අඝතො. අසෙරිභාවජනකතාය ආබාධපදට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසතාය අවිධෙය්‍යතාය ච පරතො. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි ලුජ්ජනපලුජ්ජනතාය පලොකතො. අනෙකබ්‍යසනාවහනතාය ඊතිතො. අවිදිතානංයෙව විපුලානං අනත්ථානං ආවහනතො සබ්බූපද්දවවත්ථුතාය ච උපද්දවතො. සබ්බභයානං ආකරතාය ච දුක්ඛවූපසමසඞ්ඛාතස්ස පරමස්සාසස්ස පටිපක්ඛභූතතාය ච භයතො. අනෙකෙහි අනත්ථෙහි අනුබද්ධතාය දොසූපසට්ඨතාය උපසග්ගො විය අනධිවාසනාරහතාය ච උපසග්ගතො. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි චෙව ලොභාදීහි ච ලොකධම්මෙහි පචලිතතාය චලතො. උපක්කමෙන චෙව සරසෙන ච පභඞ්ගුපගමනසීලතාය පභඞ්ගුතො. සබ්බාවත්ථනිපාතිතාය ථිරභාවස්ස ච අභාවතාය අද්ධුවතො. අතායනතාය චෙව අලබ්භනෙය්‍යඛෙමතාය ච අතාණතො. අල්ලීයිතුං අනරහතාය අල්ලීනානම්පි ච ලෙණකිච්චාකාරිතාය අලෙණතො. නිස්සිතානං භයසාරකත්තාභාවෙන අසරණතො. යථාපරිකප්පිතෙහි ධුවසුභසුඛත්තභාවෙහි රිත්තතාය රිත්තතො. රිත්තතායෙව තුච්ඡතො, අප්පකත්තා වා. අප්පකම්පි හි ලොකෙ තුච්ඡන්ති වුච්චති. සාමිනිවාසිවෙදකකාරකාධිට්ඨායකවිරහිතතාය සුඤ්ඤතො. සයඤ්ච අසාමිකභාවාදිතාය අනත්තතො. පවත්තිදුක්ඛතාය දුක්ඛස්ස ච ආදීනවතාය ආදීනවතො. අථ වා ආදීනං වාති ගච්ඡති පවත්තතීති ආදීනවො. කපණමනුස්සස්සෙතං අධිවචනං, ඛන්ධාපි ච කපණායෙවාති ආදීනවසදිසතාය ආදීනවතො. ජරාය චෙව මරණෙන චාති ද්වෙධා පරිණාමපකතිතාය විපරිණාමධම්මතො. දුබ්බලතාය ඵෙග්ගු විය සුඛභඤ්ජනීයතාය ච අසාරකතො. අඝහෙතුතාය අඝමූලතො. මිත්තමුඛසපත්තො විය විස්සාසඝාතිතාය වධකතො. විගතභවතාය විභවසම්භූතතාය ච විභවතො. ආසවපදට්ඨානතාය සාසවතො. හෙතුපච්චයෙහි [Pg.317] අභිසඞ්ඛතතාය සඞ්ඛතතො. මච්චුමාරකිලෙසමාරානං ආමිසභූතතාය මාරාමිසතො. ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණපකතිතාය ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණධම්මතො. සොකපරිදෙවඋපායාසහෙතුතාය සොකපරිදෙවඋපායාසධම්මතො. තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතසංකිලෙසානං විසයධම්මතාය සංකිලෙසිකධම්මතො පස්සති. සබ්බෙසු ච ඉමෙසු ‘‘පස්සතී’’ති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො.

३७. 'किती आकारांनी (प्रकारांनी)?' इत्यादी प्रश्नाने सुरू होणाऱ्या सुत्त-निर्देशामध्ये, पाच स्कंधांना 'अनित्य' इत्यादी रूपाने पाहण्याबाबत, नाम-रूपाला आणि नाम-रूपाच्या प्रत्ययांना (कारणांना) ग्रहण करून, कलाप संमसन (समूहाने परीक्षण करणे) च्या द्वारे विपश्यना सुरू केलेला योगाचार (साधक) पाच स्कंधांपैकी प्रत्येक स्कंधाला क्षणभंगुरतेमुळे आणि आदि-अंत असल्यामुळे 'अनित्य' रूपाने पाहतो. उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) द्वारे पीडित असल्यामुळे आणि दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'दुःख' रूपाने पाहतो. प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) आधारावर टिकून राहत असल्यामुळे आणि रोगाचे मूळ असल्यामुळे 'रोग' रूपाने पाहतो. दुःखरुपी सुळाशी युक्त असल्यामुळे, क्लेशांच्या अशुद्धीचा स्राव करत असल्यामुळे, आणि उत्पाद, जरा व भंगाच्या द्वारे फुगलेला, पिकलेला व फुटलेला असल्यामुळे 'गळू' रूपाने पाहतो. पीडा उत्पन्न करत असल्यामुळे, आतून टोचत असल्यामुळे आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे 'शल्य' (काटा) रूपाने पाहतो. निंदनीय असल्यामुळे, अकल्याण आणत असल्यामुळे आणि दुःखाचे स्थान असल्यामुळे 'अघ' (दुःख) रूपाने पाहतो. स्वतःच्या इच्छेनुसार राहू न देणारे असल्यामुळे आणि आबाधाचे (आजाराचे) निकटचे कारण असल्यामुळे 'आबाध' रूपाने पाहतो. वशामध्ये नसून आज्ञेत राहत नसल्यामुळे 'पर' (परका) रूपाने पाहतो. व्याधी, जरा आणि मरणाने नष्ट होत असल्यामुळे 'पलोक' (नाशवंत) रूपाने पाहतो. अनेक संकटांना आणत असल्यामुळे 'ईती' (उपद्रव) रूपाने पाहतो. अज्ञात अशाच विपुल अनर्थांना आणत असल्यामुळे आणि सर्व उपद्रवांचे स्थान असल्यामुळे 'उपद्रव' रूपाने पाहतो. सर्व भयांची खाण असल्यामुळे आणि दुःखोपशम नावाच्या परम आश्वासाच्या (निर्वाणाच्या) विरुद्ध असल्यामुळे 'भय' रूपाने पाहतो. अनेक अनर्थांनी पाठलाग केलेला असल्यामुळे, दोषांनी ग्रासलेला असल्यामुळे आणि उपसर्गाप्रमाणे (महामारीप्रमाणे) सहन करण्यास अयोग्य असल्यामुळे 'उपसर्ग' रूपाने पाहतो. व्याधी, जरा, मरण आणि लोभादी लोकधर्मांनी अत्यंत कंपित होत असल्यामुळे 'चल' (चंचल) रूपाने पाहतो. बाह्य प्रयत्नाने आणि स्वतःच्या स्वभावानेच भंग पावण्याचा स्वभाव असल्यामुळे 'प्रभंगु' (भंग पावणारे) रूपाने पाहतो. सर्व अवस्थांमध्ये कोसळणारे असल्यामुळे आणि स्थिर भावाचा अभाव असल्यामुळे 'अध्रुव' (अस्थिर) रूपाने पाहतो. रक्षण न करू शकत असल्यामुळे आणि कधीही न मिळणाऱ्या क्षेमतेमुळे 'अत्राण' (रक्षक नसलेले) रूपाने पाहतो. आश्रय घेण्यास अयोग्य असल्यामुळे आणि आश्रय घेतलेल्यांचेही रक्षण करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे 'अलेण' (आश्रय नसलेले) रूपाने पाहतो. आश्रित असलेल्यांचे भय नष्ट करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे 'अशरण' (शरण नसलेले) रूपाने पाहतो. अज्ञानांनी कल्पिलेल्या ध्रुव, शुभ, सुख आणि आत्मभावापासून रिक्त असल्यामुळे 'रिक्त' (रिकामे) रूपाने पाहतो. रिक्त असल्यामुळेच 'तुच्छ' (असार) रूपाने पाहतो, किंवा क्षणभंगुर (अल्प) असल्यामुळे. कारण लोकात अल्प गोष्टीलाही 'तुच्छ' म्हटले जाते. स्वामी (मालक), रहिवासी, वेदन करणारा (भोक्ता), कर्ता आणि अधिष्ठाता (नियंता) यांनी विरहित असल्यामुळे 'शून्य' रूपाने पाहतो. आणि स्वतः मालक नसणे इत्यादी भावांमुळे 'अनात्म' रूपाने पाहतो. प्रवृत्तीच्या दुःखमयतेमुळे आणि दुःखाच्या दोषांमुळे 'आदीनव' (दोषयुक्त) रूपाने पाहतो. अथवा, 'आदीन' (अत्यंत दीन/अनाथ) होऊन जे प्रवृत्त होते ते 'आदीनव' होय. हा अनाथ (दीन) मनुष्याचा वाचक शब्द आहे; आणि स्कंध देखील अनाथच आहेत, म्हणून अनाथासारखे असल्यामुळे 'आदीनव' रूपाने पाहतो. जरा आणि मरण अशा दोन प्रकारे बदलण्याचा स्वभाव असल्यामुळे 'विपरिणामधर्मी' (बदलणाऱ्या स्वभावाचे) रूपाने पाहतो. दुर्बल असल्यामुळे आणि अभाडाप्रमाणे (असार लाकडाप्रमाणे) सुखाचा नाश करणारे असल्यामुळे 'असारक' (असार) रूपाने पाहतो. दुःखाचे कारण असल्यामुळे 'अघमूळ' (दुःखाचे मूळ) रूपाने पाहतो. मित्राच्या मुखातील शत्रूप्रमाणे विश्वासघात करणारे असल्यामुळे 'वधक' (घातक) रूपाने पाहतो. समृद्धीचा नाश करणारे असल्यामुळे आणि विभव (विनाश) उत्पन्न करणारे असल्यामुळे 'विभव' रूपाने पाहतो. आसवांचे निकटचे कारण असल्यामुळे 'सास्रव' (आसवांसह असलेले) रूपाने पाहतो. हेतू आणि प्रत्ययांनी (कारणांनी) संस्कारित असल्यामुळे 'संस्कृत' (संखत) रूपाने पाहतो. मृत्यूमार आणि क्लेशमार यांचे आमिष असल्यामुळे 'मारामिष' (माराचे आमिष) रूपाने पाहतो. जाती (जन्म), जरा, व्याधी आणि मरण स्वभावाचे असल्यामुळे 'जाती-जरा-व्याधी-मरणधर्मी' रूपाने पाहतो. शोक, परिदेव (क्रंदन) आणि उपायास (अतिशय दुःख) यांचे कारण असल्यामुळे 'शोक-परिदेव-उपायासधर्मी' रूपाने पाहतो. तृष्णा, दृष्टी, दुश्चरित आणि संक्लेशांचा विषय असल्यामुळे 'संक्लेशिकधर्मी' रूपाने पाहतो. आणि या सर्व पदांमध्ये 'पश्यति' (पाहतो) हा उर्वरित पाठ जोडलेला समजावा.

38. පඤ්චක්ඛන්ධෙති සමූහතො වුත්තෙපි එකෙකඛන්ධවසෙන අත්ථවණ්ණනා කලාපසම්මසනඤාණනිද්දෙසෙ විසුං විසුං ආගතත්තා පරියොසානෙ ච විසුං විසුං ඛන්ධානං වසෙන අනුපස්සනානං ගණිතත්තා සමූහෙ පවත්තවචනානං අවයවෙපි පවත්තිසම්භවතො ච කතාති වෙදිතබ්බා, විසුං විසුං පවත්තසම්මසනානං එකතො සඞ්ඛිපිත්වා වචනවසෙන වා ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘එකප්පහාරෙන පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වුට්ඨාතී’’ති (විසුද්ධි. 2.783) අට්ඨකථාවචනසබ්භාවතො වා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං එකතො සම්මසනං වා යුජ්ජතියෙවාති. පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නිරොධො නිච්චං නිබ්බානන්ති පස්සන්තොතිආදීනවඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන විපස්සනාකාලෙ සන්තිපදඤාණවසෙන නිච්චං නිබ්බානන්ති පස්සන්තො. සම්මත්තනියාමං ඔක්කමතීති මග්ගක්ඛණෙ ඔක්කමති, ඵලක්ඛණෙ පන ඔක්කන්තො නාම හොති. එසෙව නයො සබ්බෙසුපි නියාමොක්කමනපරියායෙසු. ආරොග්‍යන්ති ආරොග්‍යභූතං. විසල්ලන්ති සල්ලවිරහිතං. එසෙව නයො ඊදිසෙසු. අනාබාධන්ති ආබාධවිරහිතං, ආබාධපටිපක්ඛභූතං වා. එස නයො ඊදිසෙසු. අපරප්පච්චයන්ති අඤ්ඤපච්චයවිරහිතං. උපස්සග්ගතොති ච අනුපස්සග්ගන්ති ච කෙචි සංයොගං කත්වා පඨන්ති. පරමසුඤ්ඤන්ති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤත්තා උත්තමත්තා ච පරමසුඤ්ඤං. පරමත්ථන්ති සඞ්ඛතාසඞ්ඛතානං අග්ගභූතත්තා උත්තමත්ථං. ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන නපුංසකවචනං. නිබ්බානස්ස ච සුඤ්ඤත්තා අනත්තත්තා ච ඉමස්මිං ද්වයෙ පටිලොමපරියායො න වුත්තො. අනාසවන්ති ආසවවිරහිතං. නිරාමිසන්ති ආමිසවිරහිතං. අජාතන්ති ජාතිවිරහිතත්තා අනුප්පන්නං. අමතන්ති භඞ්ගාභාවතො මරණවිරහිතං. මරණම්පි හි නපුංසකභාවවචනවසෙන ‘‘මත’’න්ති වුච්චති.

३८. पाच स्कंध असे समूहाने म्हटले गेले असले तरी, 'कलापसंमसनज्ञाननिर्देशात' एकेका स्कंधाच्या द्वारे अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णना) वेगवेगळ्या प्रकारे आले असल्यामुळे आणि शेवटी वेगवेगळ्या स्कंधांच्या द्वारे अनुपासनांची गणना केली असल्यामुळे, तसेच समूहासाठी वापरलेले शब्द त्यांच्या अवयवांवरही (भागांवरही) लागू होणे शक्य असल्यामुळे, ही अर्थवर्णना केली गेली आहे असे समजावे. किंवा वेगवेगळ्या चालणाऱ्या संमसन (मनन) ज्ञानांना एकत्र संकुचित करून बोलण्याच्या उद्देशाने 'पाच स्कंध' असे म्हटले आहे, असे समजावे. किंवा 'एकाच प्रहाराने (एकदमच) पाच स्कंधांमधून उठतो (मुक्त होतो)' या अट्ठकथा वचनाच्या अस्तित्वामुळे पाच स्कंधांचे एकत्र संमसन (मनन) करणे योग्यच आहे, असे समजावे. 'पाच स्कंधांचा निरोध म्हणजे नित्य निर्वाण आहे' असे पाहणारा, आदीनवज्ञाननिर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीने विपश्यनेच्या वेळी शांतिपदज्ञानाच्या द्वारे निर्वाणाला 'नित्य' म्हणून पाहणारा होय. 'सम्यक्त्व-नियामात (योग्य मार्गात) प्रवेश करतो' म्हणजे मार्गाच्या क्षणी प्रवेश करतो, आणि फळाच्या क्षणी तो 'प्रविष्ट झालेला' असतो. हाच नियम सर्व नियाम-प्रवेशाच्या पर्यायांमध्ये लागू होतो. 'आरोग्य' म्हणजे निरोगी अवस्था. 'विसल्ल' (शल्यविरहित) म्हणजे शल्यापासून (रागादी शल्यांपासून) मुक्त. अशा प्रकारच्या शब्दांमध्ये हाच नियम समजावा. 'अनाबाध' म्हणजे बाधविरहित (पीडारहित) किंवा बाधेच्या (आजाराच्या) विरुद्ध असलेले. अशा शब्दांमध्ये हाच नियम आहे. 'अपरप्रत्यय' म्हणजे इतर प्रत्ययांनी (कारणांनी) रहित (दुसऱ्यावर अवलंबून नसलेले). काही आचार्य 'उपसर्गता' आणि 'अनुपसर्ग' असा संयोग करून वाचतात. 'परमशून्य' म्हणजे सर्व संस्कारांपासून शून्य असल्यामुळे आणि उत्तम असल्यामुळे 'परमशून्य' (निर्वाण) होय. 'परमार्थ' म्हणजे संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे उत्तम अर्थ (ध्येय) होय. लिंगविपर्यासामुळे येथे नपुंसकलिंगी वचन वापरले आहे. निर्वाणाच्या शून्यतेमुळे आणि अनात्मतेमुळे या दोन्हीमध्ये प्रतिलोम पर्याय सांगितलेला नाही. 'अनास्रव' म्हणजे आस्रवांपासून रहित. 'निरामिष' म्हणजे आमिषापासून (क्लेशादी आमिषांपासून) रहित. 'अजात' म्हणजे जातीपासून (जन्मापासून) रहित असल्यामुळे उत्पन्न न झालेले. 'अमृत' म्हणजे भंगाचा (नाशाचा) अभाव असल्यामुळे मरणापासून रहित. कारण मरणाला देखील नपुंसकलिंगी शब्दाच्या प्रयोगामुळे 'मृत' असे म्हटले जाते.

39. එවමිමාය පටිපාටියා වුත්තාසු ආකාරභෙදභින්නාසු චත්තාලීසාය අනුපස්සනාසු සභාවසඞ්ගහවසෙන තීසුයෙව අනුපස්සනාසු එකසඞ්ගහං [Pg.318] කරොන්තො අනිච්චතොති අනිච්චානුපස්සනාතිආදිමාහ. තාසු යථානුරූපං අනිච්චදුක්ඛානත්තත්තෙ යොජනා කාතබ්බා. අවසානෙ පනෙතා විසුං විසුං ගණනවසෙන දස්සිතා. ගණනාසු ච ගණනපටිපාටිවසෙන පඨමං අනත්තානුපස්සනා ගණිතා. තත්ථ පඤ්චවීසතීති ‘‘පරතො රිත්තතො තුච්ඡතො සුඤ්ඤතො අනත්තතො’’ති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පඤ්චවීසති අනත්තානුපස්සනා. පඤ්ඤාසාති ‘‘අනිච්චතො පලොකතො චලතො පභඞ්ගුතො අද්ධුවතො විපරිණාමධම්මතො අසාරකතො විභවතො සඞ්ඛතතො මරණධම්මතො’’ති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ දස දස කත්වා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පඤ්ඤාසං අනිච්චානුපස්සනා. සතං පඤ්චවීසති චෙවාති සෙසා ‘‘දුක්ඛතො රොගතො’’තිආදයො එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පඤ්චවීසති පඤ්චවීසති කත්වා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පඤ්චවීසතිසතං දුක්ඛානුපස්සනා. යානි දුක්ඛෙ පවුච්චරෙති යා අනුපස්සනා දුක්ඛෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ ගණනවසෙන පවුච්චන්ති, තා සතං පඤ්චවීසති චෙවාති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ‘‘යානී’’ති චෙත්ථ ලිඞ්ගවිපල්ලාසො දට්ඨබ්බොති.

३९. अशा प्रकारे, या क्रमाने सांगितलेल्या आणि विविध आकारांनी (प्रकारांनी) भिन्न असलेल्या चाळीस अनुपासनांमध्ये, स्वभावाच्या संग्रहाच्या (वर्गीकरणाच्या) आधारे केवळ तीनच अनुपासनांमध्ये एकत्र संग्रह करताना 'अनित्यतेने अनित्यानुपासना' इत्यादी म्हटले आहे. त्या अनुपासनांमध्ये योग्यतेनुसार अनित्य, दुःख आणि अनात्म यांमध्ये योजना (संबंध) जोडली पाहिजे. परंतु शेवटी या वेगवेगळ्या गणनेच्या द्वारे दाखवल्या आहेत. आणि गणनांमध्ये गणनेच्या क्रमानुसार सर्वप्रथम 'अनात्मानुपासना' मोजली गेली आहे. त्यामध्ये 'पंचवीस' म्हणजे 'परतः (परके म्हणून), रिक्ततः (रिकामे म्हणून), तुच्छतः (तुच्छ म्हणून), शून्यतः (शून्य म्हणून), अनात्मतः (अनात्म म्हणून)' असे एकेका स्कंधात पाच-पाच करून पाच स्कंधांमध्ये पंचवीस अनात्मानुपासना होतात. 'पन्नास' म्हणजे 'अनित्यतः, प्रलोकतः (नाशवंत म्हणून), चलतः (चंचल म्हणून), प्रभंगुतः (भंग पावणारे म्हणून), अध्रुवतः (अस्थिर म्हणून), विपरिणामधम्मतः (बदलणाऱ्या स्वभावाचे म्हणून), असारकतः (सार नसलेले म्हणून), विभवतः (विनाश पावणारे म्हणून), संस्कृततः (संस्कारित म्हणून), मरणधम्मतः (मरणशील म्हणून)' असे एकेका स्कंधात दहा-दहा करून पाच स्कंधांमध्ये पन्नास अनित्यानुपासना होतात. 'आणि एकशे पंचवीस' म्हणजे उरलेल्या 'दुःखतः, रोगतः' इत्यादींना एकेका स्कंधात पंचवीस-पंचवीस करून पाच स्कंधांमध्ये एकशे पंचवीस दुःखानुपासना होतात. 'यानी दुःखे पवुच्चरे' म्हणजे ज्या अनुपासना दुःखरूप पाच स्कंधांमध्ये गणनेच्या द्वारे सांगितल्या जातात, त्यांचा संबंध 'एकशे पंचवीस' याच्याशी आहे असे समजावे. आणि येथे 'यानि' या शब्दात लिंगविपर्यास (व्याकरणिक लिंगाचा बदल) झाला आहे असे पाहावे.

විපස්සනාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विपश्यना कथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

10. මාතිකාකථා

१०. मातिका कथा

මාතිකාකථාවණ්ණනා

मातिका कथा अर्थवर्णना

40. ඉදානි මහාථෙරො විපස්සනාකථානන්තරං සකලෙ පටිසම්භිදාමග්ගෙ නිද්දිට්ඨෙ සමථවිපස්සනාමග්ගනිබ්බානධම්මෙ ආකාරනානත්තවසෙන නානාපරියායෙහි ථොමෙතුකාමො නිච්ඡාතොතිආදීනි එකූනවීසති මාතිකාපදානි උද්දිසිත්වා තෙසං නිද්දෙසවසෙන මාතිකාකථං නාම කථෙසි. තස්සා අයං අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. මාතිකාය තාව නිච්ඡාතොති අමිලාතො. සබ්බෙපි හි කිලෙසා පීළායොගතො මිලාතා, රාගොපි තාව නිරන්තරප්පවත්තො සරීරං දහති, කිං පනඤ්ඤෙ කිලෙසා. ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අග්ගී රාගග්ගි දොසග්ගි මොහග්ගී’’ති (ඉතිවු. 93; දී. නි. 3.305) පන කිලෙසනායකා තයො එව කිලෙසා වුත්තා, තංසම්පයුත්තාපි පන දහන්තියෙව. එවං ඡාතකිලෙසාභාවතො නිච්ඡාතො. කො සො? විමොක්ඛසම්බන්ධෙන විමොක්ඛොති දට්ඨබ්බො. මුච්චතීති මොක්ඛො. විමුච්චතීති විමොක්ඛොති [Pg.319] අත්ථො. ඉදමෙකං මාතිකාපදං. විජ්ජාවිමුත්තීති විජ්ජායෙව විමුත්ති. ඉදමෙකං මාතිකාපදං. ඣානවිමොක්ඛොති ඣානමෙව විමොක්ඛො. ඉදමෙකං මාතිකාපදං. සෙසානි එකෙකානෙවාති එවං එකූනවීසති මාතිකාපදානි.

४०. आता महास्थविरांनी विपश्यना कथेनंतर संपूर्ण पटिसंभिदामग्गात निर्दिष्ट केलेल्या शमथ, विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण धर्मांची विविध आकारांच्या (प्रकारांच्या) द्वारे वेगवेगळ्या पर्यायांनी (पद्धतींनी) प्रशंसा करण्याची इच्छा धरून 'निच्छात' (तृष्णारहित) इत्यादी एकोणीस मातिका-पदांचा (मातृका-पदांचा) संक्षेपाने उल्लेख करून त्यांच्या विस्ताराच्या (निर्देशाच्या) द्वारे 'मातिका कथा' सांगितली. तिची ही अपूर्व अर्थवर्णना खालीलप्रमाणे आहे. मातिका मध्ये सर्वप्रथम 'निच्छात' म्हणजे ग्लानी नसलेला (मलिन न झालेला). कारण सर्वच क्लेश पीडा देण्याच्या स्वभावामुळे ग्लानी आणणारे (मलिन करणारे) असतात. अगदी राग (आसक्ती) देखील निरंतर प्रवृत्त होऊन शरीराला जाळतो, मग इतर क्लेशांबद्दल काय सांगावे! परंतु 'हे भिक्खूहो, हे तीन अग्नी आहेत - रागाग्नी, द्वेषाग्नी आणि मोहाग्नी' असे क्लेशांचे नायक असलेले तीनच क्लेश सांगितले आहेत, आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेले धर्म देखील जाळतातच. अशा प्रकारे, जाळणाऱ्या (भूक लागलेल्या) क्लेशांच्या अभावामुळे तो 'निच्छात' (तृष्णारहित) आहे. तो कोण आहे? विमोक्षाशी संबंध असल्यामुळे तो 'विमोक्ष' आहे असे समजावे. जो मुक्त करतो तो 'मोक्ष' आणि जो विशेष रूपाने मुक्त करतो तो 'विमोक्ष' असा अर्थ आहे. हे एक मातिका-पद आहे. 'विद्याविमुक्ती' म्हणजे विद्याच विमुक्ती होय. हे एक मातिका-पद आहे. 'ध्यानविमोक्ष' म्हणजे ध्यानच विमोक्ष होय. हे एक मातिका-पद आहे. उरलेली पदे एकेकच आहेत, अशा प्रकारे एकोणीस मातिका-पदे होतात.

41. නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො නිච්ඡාතොති නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො අපෙතත්තා කාමච්ඡන්දතො නික්කිලෙසො යොගී. තෙන පටිලද්ධං නෙක්ඛම්මම්පි නිච්ඡාතො නික්කිලෙසො විමොක්ඛො. එවං සෙසෙසුපි. නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො මුච්චතීති විමොක්ඛොති නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො යොගී මුච්චතීති තං නෙක්ඛම්මං විමොක්ඛොති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. විජ්ජතීති විජ්ජාති සභාවතො විජ්ජති අත්ථි උපලබ්භතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා සභාවජානනත්ථං පටිපන්නෙහි යොගීහි සභාවං වෙදීයති ජානීයතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා විසෙසලාභත්ථං පටිපන්නෙහි යොගීහි වෙදීයති පටිලාභීයතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා අත්තනා වින්දිතබ්බං භූමිං වින්දති ලභතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා සභාවදස්සනහෙතුත්තා සභාවං විදිතං කරොතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. විජ්ජන්තො මුච්චති, මුච්චන්තො විජ්ජතීති යථාවුත්තො ධම්මො යථාවුත්තෙනත්ථෙන විජ්ජමානො යථාවුත්තතො මුච්චති, යථාවුත්තතො මුච්චමානො යථාවුත්තෙනත්ථෙන විජ්ජතීති විජ්ජාවිමුත්ති නාමාති අත්ථො.

४१. 'नैष्क्रम्याने कामच्छंदापासून निच्छात (मुक्त)' म्हणजे नैष्क्रम्याद्वारे कामच्छंदापासून दूर गेल्यामुळे कामच्छंदाच्या क्लेशापासून रहित झालेला योगी होय. त्याने प्राप्त केलेले नैष्क्रम्य देखील 'निच्छात' (तृष्णारहित) आणि निष्क्लेश असा 'विमोक्ष' आहे. इतर पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'नैष्क्रम्याने कामच्छंदापासून मुक्त होतो म्हणून विमोक्ष' म्हणजे नैष्क्रम्याद्वारे कामच्छंदापासून योगी मुक्त होतो, म्हणून ते नैष्क्रम्य 'विमोक्ष' आहे असा अर्थ आहे. इतर पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'विद्यते (विद्यमान आहे) म्हणून विद्या' म्हणजे स्वभावाने जी विद्यमान आहे, अस्तित्वात आहे, उपलब्ध होते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, स्वभावाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) असलेल्या योग्यांद्वारे ज्या स्वभावाचे संवेदन केले जाते, जाणने जाते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, विशेष लाभ (मार्ग-फल) मिळवण्यासाठी प्रतिपन्न असलेल्या योग्यांद्वारे जी प्राप्त केली जाते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, स्वतः प्राप्त करण्यायोग्य भूमीला (अवस्था किंवा आळंबनाला) जी प्राप्त करते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, स्वभाव-दर्शनाचे कारण असल्यामुळे जी स्वभावाला प्रकट (विदित) करते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. 'जाणत असताना मुक्त होतो, आणि मुक्त होत असताना जाणतो' म्हणजे वर सांगितलेला धर्म वर सांगितलेल्या अर्थाने विद्यमान असताना वर सांगितलेल्या (कामच्छंदादी) क्लेशांपासून मुक्त होतो, आणि वर सांगितलेल्या क्लेशांपासून मुक्त होत असताना वर सांगितलेल्या अर्थाने विद्यमान असतो, म्हणून त्याला 'विद्याविमुक्ती' असे म्हणतात, असा अर्थ आहे.

කාමච්ඡන්දං සංවරට්ඨෙනාති කාමච්ඡන්දනිවාරණට්ඨෙන තං නෙක්ඛම්මං සීලවිසුද්ධි නාමාති අත්ථො. තංයෙව අවික්ඛෙපහෙතුත්තා අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධි. දස්සනහෙතුත්තා දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පටිප්පස්සම්භෙතීති නෙක්ඛම්මාදිනා කාමච්ඡන්දාදිකං යොගාවචරො පටිප්පස්සම්භෙතීති නෙක්ඛම්මාදිකො ධම්මො පස්සද්ධි නාමාති අත්ථො. පහීනත්තාති තෙන තෙන පහානෙන පහීනත්තා. ඤාතට්ඨෙන ඤාණන්ති ඣානපච්චවෙක්ඛණාවසෙන විපස්සනාවසෙන මග්ගපච්චවෙක්ඛණාවසෙන ඤාතට්ඨෙන නෙක්ඛම්මාදිකං ඤාණං නාමාති අත්ථො. දිට්ඨත්තා දස්සනන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. විසුජ්ඣතීති යොගී, නෙක්ඛම්මාදිකා විසුද්ධි.

कामच्छंदाचा संवर करण्याच्या अर्थाने म्हणजे कामच्छंद नीवरणाचा निरोध करण्याच्या अर्थाने ते नैष्क्रम्य 'शीलविशुद्धी' नावाचे आहे, असा अर्थ आहे. तेच (नैष्क्रम्य) विक्षेप न होण्याच्या कारणाने, अविक्षेप अर्थाने 'चित्तविशुद्धी' आहे. दर्शनाचे कारण असल्यामुळे, दर्शन अर्थाने 'दृष्टिविशुद्धी' आहे. इतरांमध्येही हाच नियम आहे. 'शांत करतो' म्हणजे योगावाचर नैष्क्रम्य इत्यादींद्वारे कामच्छंद इत्यादींना शांत करतो, म्हणून नैष्क्रम्य इत्यादी धर्म 'प्रश्रब्धी' नावाचे आहेत, असा अर्थ आहे. 'प्रहीण झाल्यामुळे' म्हणजे त्या त्या प्रहाणाने प्रहीण झाल्यामुळे. 'ज्ञात अर्थाने ज्ञान' म्हणजे ध्यान-प्रत्यवेक्षणेच्या द्वारे, विपश्यनेच्या द्वारे आणि मार्ग-प्रत्यवेक्षणेच्या द्वारे ज्ञात झालेल्या अर्थाने नैष्क्रम्य इत्यादी विषयांचे जे ज्ञान होते, त्याला 'ज्ञान' म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'दृष्ट झाल्याने दर्शन' यातही हाच नियम आहे. 'विशुद्ध होतो' म्हणजे योगी विशुद्ध होतो, आणि नैष्क्रम्य इत्यादी ही 'विशुद्धी' आहे.

නෙක්ඛම්මනිද්දෙසෙ [Pg.320] නෙක්ඛම්මං අලොභත්තා කාමරාගතො නිස්සටන්ති නිස්සරණං. තතො නික්ඛන්තන්ති නෙක්ඛම්මං. ‘‘රූපානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්ම’’න්ති වුච්චමානෙ ආරුප්පවිසෙසස්ස අදිස්සනතො විසෙසස්ස දස්සනත්ථං අඤ්ඤත්ථ වුත්තපාඨක්කමෙනෙව යදිදං ආරුප්පන්ති වුත්තං. තඤ්ච ආරුප්පං රූපතො නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං නාමාති අධිකාරවසෙනෙව වුත්තං හොති. භූතන්ති උප්පාදසමායොගදීපනං. සඞ්ඛතන්ති පච්චයබලවිසෙසදස්සනං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති පච්චයසමායොගෙපි පච්චයානං අබ්‍යාපාරභාවදස්සනං. නිරොධො තස්ස නෙක්ඛම්මන්ති නිබ්බානං තතො සඞ්ඛතතො නික්ඛන්තත්තා තස්ස සඞ්ඛතස්ස නෙක්ඛම්මං නාම. ආරුප්පස්ස ච නිරොධස්ස ච ගහණං අඤ්ඤත්ථ පාඨෙ වුත්තක්කමෙනෙව කතං. ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස නෙක්ඛම්මං නෙක්ඛම්ම’’න්ති වුච්චමානෙ පුනරුත්තං හොති. නෙක්ඛම්මවචනෙනෙව ච තස්ස නෙක්ඛම්මසිද්ධීති තං අවත්වා සෙසනෙක්ඛම්මමෙව වුත්තං. තං උජුකමෙව. නිස්සරණනිද්දෙසෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නිස්සරණීයා ධාතුයො පනෙත්ථ උජුකමෙව නෙක්ඛම්මන්ති වුත්තං. පවිවෙකොති පවිවිත්තභාවො නෙක්ඛම්මාදිකොයෙව. වොසජ්ජතීති යොගී, නෙක්ඛම්මාදයො වොසග්ගො. නෙක්ඛම්මං පවත්තෙන්තො යොගී නෙක්ඛම්මෙන චරතීති වුච්චති. තං පන නෙක්ඛම්මං චරියා. එස නයො සෙසෙසුපි. ඣානවිමොක්ඛනිද්දෙසෙ වත්තබ්බං විමොක්ඛකථායං වුත්තං. කෙවලං තත්ථ ‘‘ජානාතීති ඣානවිමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.217) වුත්තං, ඉධ පන ‘‘ජානාතීති, ඣායතී’’ති පුග්ගලාධිට්ඨානාව දෙසනා කතාති අයං විසෙසො.

नैष्क्रम्य-निर्देशात नैष्क्रम्य हे अलोभ असल्यामुळे कामरागापासून मुक्त आहे, म्हणून ते 'निस्सरण' (मुक्ती) आहे. त्यापासून बाहेर पडलेले असल्यामुळे ते 'नैष्क्रम्य' आहे. 'रूपांचे हे निस्सरण आहे, जे हे नैष्क्रम्य आहे' असे म्हटले असता, अरूप विशेषाचे दर्शन होत नसल्यामुळे, विशेष दर्शवण्यासाठी इतर ठिकाणी सांगितलेल्या पाठाच्या क्रमानेच 'जे हे अरूप आहे' असे म्हटले आहे. आणि ते अरूप ध्यानाचे चार प्रकार रूपापासून बाहेर पडलेले असल्यामुळे 'नैष्क्रम्य' नावाचे आहे, असे प्रकरणाच्या प्रभावानेच म्हटले गेले आहे. 'भूत' म्हणजे उत्पाद-क्षणी युक्त असलेल्या धर्मांचे प्रकटीकरण करणारे. 'संस्कृत' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) शक्तीचा विशेष दर्शवणारे. 'प्रतीत्यसमुत्पन्न' म्हणजे प्रत्ययांच्या संयोगातही प्रत्ययांचा व्यापाररहित भाव दर्शवणारे. 'निरोध हे त्याचे नैष्क्रम्य आहे' म्हणजे निर्वाण हे त्या संस्कृत धर्मापासून बाहेर पडलेले असल्यामुळे त्या संस्कृत धर्माचे 'नैष्क्रम्य' नावाचे आहे. अरूप आणि निरोध यांचे ग्रहण इतर पाठात सांगितलेल्या क्रमानेच केले आहे. 'कामच्छंदाचे नैष्क्रम्य हे नैष्क्रम्य आहे' असे म्हटले असता पुनरुक्ती होईल. आणि 'नैष्क्रम्य' या शब्दानेच त्या अलोभ नावाच्या नैष्क्रम्याची सिद्धी होत असल्यामुळे, ते न सांगता केवळ उर्वरित नैष्क्रम्यच सांगितले आहे. ते सरळच समजून घ्यावे. निस्सरण-निर्देशातही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. परंतु येथे निस्सरणीय धातू हे सरळच 'नैष्क्रम्य' आहेत, असे म्हटले आहे. 'प्रविवेक' म्हणजे अलिप्तता, जी नैष्क्रम्य इत्यादीच आहे. 'उत्सर्ग करतो' म्हणजे योगी त्यागतो, आणि नैष्क्रम्य इत्यादी हा 'उत्सर्ग' आहे. नैष्क्रम्य प्रवृत्त करणारा योगी 'नैष्क्रम्याने आचरण करतो' असे म्हटले जाते. आणि ते नैष्क्रम्य म्हणजे 'चर्या' होय. हाच नियम इतरांमध्येही आहे. ध्यान-विमोक्ष निर्देशात जे सांगायचे आहे, ते विमोक्ष-कथेत सांगितले आहे. केवळ तेथे 'जाणतो म्हणून ध्यान-विमोक्ष' असे म्हटले आहे, परंतु येथे 'जाणतो, ध्यान करतो' अशी पुद्गलाधिष्ठान देशनाच केली आहे, हाच विशेष फरक आहे.

42. භාවනාධිට්ඨානජීවිතනිද්දෙසෙ ච පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා. ධම්මතො පන භාවනා නාම නෙක්ඛම්මාදයොව. අධිට්ඨානං නාම නෙක්ඛම්මාදිවසෙන පතිට්ඨාපිතචිත්තමෙව. ජීවිතං නාම නෙක්ඛම්මාදිවසෙන පතිට්ඨාපිතචිත්තස්ස සම්මාආජීවො නාම. කො සො සම්මාආජීවො නාම? මිච්ඡාජීවා විරති, ධම්මෙන සමෙන පච්චයපරියෙසනවායාමො ච. තත්ථ සමං ජීවතීති සමං ජීවිතං ජීවති, භාවනපුංසකවචනං වා, සමෙන ජීවතීති වුත්තං හොති. නො විසමන්ති ‘‘සමං ජීවතී’’ති වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස පටිසෙධවසෙන අවධාරණං කතං. සම්මා ජීවතීති ආකාරනිදස්සනං. නො මිච්ඡාති තස්සෙව නියමනං. විසුද්ධං ජීවතීති සභාවවිසුද්ධියා විසුද්ධං ජීවිතං ජීවති. නො කිලිට්ඨන්ති තස්සෙව නියමනං. යඤ්ඤදෙවාතිආදීහි යථාවුත්තානං [Pg.321] තිස්සන්නං සම්පදානං ආනිසංසං දස්සෙති. තත්ථ යඤ්ඤදෙවාති යං යං එව. ඛත්තියපරිසන්ති ඛත්තියානං සන්නිපාතං. සො හි සමන්තතො සීදන්ති එත්ථ අකතබුද්ධිනොති පරිසාති වුච්චති. එසෙව නයො ඉතරත්තයෙ. ඛත්තියාදීනංයෙව ආගමනසම්පත්තියා ඤාණසම්පත්තියා ච සමන්නාගතත්තා තාසංයෙව චතස්සන්නං ගහණං, න සුද්දපරිසාය. විසාරදොති තීහි සම්පදාහි සම්පන්නො විගතසාරජ්ජො, නිබ්භයොති අත්ථො. අමඞ්කුභූතොති අසඞ්කුචිතො න නිත්තෙජභූතො. තං කිස්ස හෙතූති තං විසාරදත්තං කෙන හෙතුනා කෙන කාරණෙන හොතීති චෙති අත්ථො. ඉදානි තථා හීති තස්ස කාරණවචනං. යස්මා එවං තිසම්පදාසම්පන්නො, තස්මා ‘‘විසාරදො හොතී’’ති විසාරදභාවස්ස කාරණං දස්සෙත්වා නිට්ඨපෙසීති.

४२. भावना-अधिष्ठान-जीवित निर्देशातही पुद्गलाधिष्ठान देशना केली आहे. परंतु धर्मतः 'भावना' म्हणजे नैष्क्रम्य इत्यादीच होय. 'अधिष्ठान' म्हणजे नैष्क्रम्य इत्यादींच्या द्वारे सुप्रतिष्ठित केलेले चित्तच होय. 'जीवित' म्हणजे नैष्क्रम्य इत्यादींच्या द्वारे सुप्रतिष्ठित चित्त असलेल्या व्यक्तीचा 'सम्यक् आजीव' होय. तो सम्यक् आजीव कोणता? मिथ्या आजीविकेपासून विरती आणि धर्माने व समतेने प्रत्ययांची (जीवनावश्यक वस्तूंची) शोध घेण्याचा प्रयत्न करणे. तेथे 'समं जीवति' म्हणजे सम जीवन जगतो, किंवा हे क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी रूप आहे, म्हणजे समतेने जगतो, असे म्हटले आहे. 'नो विषमं' याद्वारे 'समं जीवति' या सांगितलेल्या अर्थाचाच निषेध करून दृढीकरण केले आहे. 'सम्यक् जीवति' हे पद्धतीचे निदर्शन आहे. 'नो मिथ्या' हे त्याचेच नियमन आहे. 'विशुद्धं जीवति' म्हणजे स्वभावतः शुद्ध असलेले विशुद्ध जीवन जगतो. 'नो क्लिष्टं' हे त्याचेच नियमन आहे. 'यञ्ञदेव' इत्यादी शब्दांद्वारे वर सांगितलेल्या तीन संपत्तींचे फायदे दर्शवले आहेत. तेथे 'यञ्ञदेव' म्हणजे जे जे काही. 'क्षत्रिय परिषद' म्हणजे क्षत्रियांचा समूह. कारण येथे असंस्कृत लोक सर्व बाजूंनी संकोचून बसतात, म्हणून याला 'परिषद' म्हणतात. हाच नियम इतर तिन्हींमध्येही आहे. क्षत्रिय इत्यादींच्याच आगम-संपत्तीने आणि ज्ञान-संपत्तीने युक्त असल्यामुळे त्या चार परिषदांचेच ग्रहण केले आहे, शूद्र परिषदेचे नाही. 'विशारद' म्हणजे तीन संपत्तींनी युक्त असलेला, संकोच नसलेला, निर्भय असलेला, असा अर्थ आहे. 'अमंकूभूत' म्हणजे असंकुचित, निस्तेज न झालेला. 'ते कशामुळे?' म्हणजे ते विशारदत्व कोणत्या हेतूने, कोणत्या कारणाने होते, असा अर्थ आहे. आता 'तथा हि' हे त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. ज्याअर्थी तो अशा प्रकारे तीन संपत्तींनी संपन्न असतो, त्याअर्थी तो 'विशारद होतो', असे विशारदत्वाचे कारण दर्शवून समाप्त करतात.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථාය

सद्धम्मप्पकासिनी नावाच्या पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

මාතිකාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मातिकाकथा-वर्णन समाप्त झाले.

පඤ්ඤාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रज्ञावर्ग-वर्णन समाप्त झाले.

නිට්ඨිතා චූළවග්ගස්ස අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා.

चूलवर्गाचे अपूर्व-अर्थ-अनुवर्णन समाप्त झाले.

එත්තාවතා ච තිවග්ගසඞ්ගහිතස්ස

आणि एवढ्याने, three वर्गांमध्ये समाविष्ट असलेल्या

සමතිංසකථාපටිමණ්ඩිතස්ස පටිසම්භිදාමග්ගස්ස අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා හොතීති.

तीस कथांनी सुशोभित असलेल्या पटिसम्भिदामग्गाचे अर्थ-वर्णन समाप्त झाले आहे.

නිගමනකථා

निगमनकथा (उपसंहार)

මහාවග්ගො [Pg.322] මජ්ඣිමො ච, චූළවග්ගො ච නාමතො;

තයො වග්ගා ඉධ වුත්තා, පමාණපටිපාටියා.

महावर्ग, मज्झिमवर्ग आणि चूलवर्ग या नावांचे तीन वर्ग येथे प्रमाणाच्या क्रमाने सांगितले आहेत.

වග්ගෙ වග්ගෙ දස දස, කථා යා තා උදීරිතා;

උද්දානගාථා සබ්බාසං, ඉමා තාසං යථාක්කමං.

प्रत्येक वर्गात दहा-दहा कथा सांगितल्या आहेत. त्या सर्वांची उद्दानगाथा क्रमाने खालीलप्रमाणे आहे:

ඤාණං දිට්ඨි ආනාපානං, ඉන්ද්‍රියං විමොක්ඛපඤ්චමං;

ගති කම්මං විපල්ලාසො, මග්ගො මණ්ඩොති තා දස.

ज्ञान, दृष्टी, आनापान, इंद्रिय आणि पाचवी विमोक्ष; गती, कर्म, विपरितपणा, मार्ग आणि मंड या त्या दहा (कथा महावर्गात आहेत).

යුගනද්ධසච්චබොජ්ඣඞ්ගා, මෙත්තා විරාගපඤ්චමා;

පටිසම්භිදා ධම්මචක්කං, ලොකුත්තරබලසුඤ්ඤතා.

युगनद्ध, सच्च, बोज्झंग, मेत्ता आणि पाचवी विराग; पटिसम्भिदा, धम्मचक्क, लोकोत्तर बल आणि सुञ्ञता (या दहा कथा मज्झिमवर्गात आहेत).

පඤ්ඤා ඉද්ධි අභිසමයො, විවෙකො චරියපඤ්චමො;

පාටිහීරං සමසීස-සති විපස්සනමාතිකා.

प्रज्ञा, इद्धी, अभिसमय, विवेक आणि पाचवी चर्या; पाटिहीर, समसीस, सती आणि विपश्यना-मातिका (या दहा कथा चूलवर्गात आहेत).

යො සො සුගතසුතානං, අධිපතිභූතෙන භූතහිතරතිනා;

ථෙරෙන ථිරගුණවතා, වුත්තො පටිසම්භිදාමග්ගො.

सुगत-पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, प्राण्यांच्या हितामध्ये रममाण असलेल्या आणि स्थिर गुणांनी युक्त असलेल्या ज्या थेरांनी हा पटिसम्भिदामग्ग सांगितला आहे,

තස්සත්ථවණ්ණනා යා, පුබ්බට්ඨකථානයං තථා යුත්තිං;

නිස්සාය මයාරද්ධා, නිට්ඨානමුපාගතා එසා.

त्याची जी अर्थ-वर्णना पूर्व अट्ठकथांच्या पद्धतीचा आणि युक्तीचा आश्रय घेऊन माझ्याद्वारे सुरू केली गेली होती, ती आता समाप्तीस पोहोचली आहे.

යං තං උත්තරමන්තී, මන්තිගුණයුතො යුතො ච සද්ධාය;

කාරයි මහාවිහාරෙ, පරිවෙණමනෙකසාධුගුණං.

मंत्र्यांच्या गुणांनी युक्त आणि श्रद्धेने संपन्न असलेल्या ज्या 'उत्तरमंती' नावाच्या अमात्याने महाविहारात अनेक चांगल्या गुणांनी युक्त अशा ज्या परिवेणाची निर्मिती केली होती,

ථෙරෙනෙත්ථ නිවසතා, සමාපිතායං මහාභිධානෙන;

තතියෙ වස්සෙ චුතිතො, මොග්ගල්ලානස්ස භූපතිනො.

तेथे निवास करणाऱ्या 'महानाम' नावाच्या थेरांनी, मोग्गल्लान राजाच्या मृत्यूनंतरच्या तिसऱ्या वर्षी ही अट्ठकथा पूर्ण केली.

සමයං අනුලොමෙන්තී, ථෙරානං ථෙරවාදදීපානං;

නිට්ඨං ගතා යථායං, අට්ඨකථා ලොකහිතජනනී.

थेरवादाचे दीप असलेल्या थेरांच्या सिद्धांताशी सुसंगत असलेली आणि जगाचे हित करणारी ही अट्ठकथा अशा प्रकारे समाप्त झाली.

ධම්මං අනුලොමෙන්තා, අත්තහිතං පරහිතඤ්ච සාධෙන්තා;

නිට්ඨං ගච්ඡන්තු තථා, මනොරථා සබ්බසත්තානං.

त्याचप्रमाणे, सर्व प्राण्यांचे मनोरथ धम्माला अनुकूल असणारे, स्वतःचे हित आणि परहित साध्य करणारे होऊन पूर्णत्वास जावोत.

සද්ධම්මපකාසිනියා, අට්ඨකථායෙත්ථ ගණිතකුසලෙහි;

ගණිතා තු භාණවාරා, විඤ්ඤෙය්‍යා අට්ඨපඤ්ඤාස.

या 'सद्धम्मप्पकासिनी' अट्ठकथेमध्ये, गणना करण्यात कुशल असलेल्यांनी मोजलेले भाणवार अठ्ठावन्न आहेत असे जाणावे.

ආනුට්ඨුභෙන [Pg.323] අස්සා, ඡන්දොබන්ධෙන ගණියමානා තු;

චුද්දසසහස්සසඞ්ඛා, ගාථායො පඤ්ච ච සතානි.

तसेच, अनुष्टुभ् छंदाच्या रचनेनुसार मोजल्यास, यातील गाथांची संख्या चौदा हजार पाचशे होते.

සාසනචිරට්ඨිතත්ථං, ලොකහිතත්ථඤ්ච සාදරෙන මයා;

පුඤ්ඤං ඉමං රචයතා, යං පත්තමනප්පකං විපුලං.

बुद्ध शासनाच्या दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी आणि जगाच्या कल्याणासाठी, ही अट्ठकथा आदरपूर्वक रचताना माझ्याद्वारे जे अमर्याद व विपुल पुण्य प्राप्त केले गेले आहे,

පුඤ්ඤෙන තෙන ලොකො, සද්ධම්මරසායනං දසබලස්ස;

උපභුඤ්ජිත්වා විමලං, පප්පොතු සුඛං සුඛෙනෙවාති.

त्या पुण्याच्या प्रभावाने, या जगाने दशबलांच्या सद्धम्मरूपी रसायनाचा आस्वाद घेऊन, निर्मळ सुखाला सहजतेनेच प्राप्त करावे.

සද්ධම්මප්පකාසිනී නාම

'सद्धम्मप्पकासिनी' नावाची

පටිසම්භිදාමග්ගප්පකරණස්ස අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

पटिसम्भिदामग्ग प्रकरणाची अट्ठकथा समाप्त झाली.