Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय अंतर्गत

Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथा

(Dutiyo bhāgo)

(दुसरा भाग)

68. Indriyaparopariyattañāṇaniddesavaṇṇanā

६८. इन्द्रियपरोपरियत्तज्ञाननिर्देशवर्णना

111. Indriyaparopariyattañāṇaniddese [Pg.1] tathāgatassāti vacane uddese sarūpato avijjamānepi ‘‘cha ñāṇāni asādhāraṇāni sāvakehī’’ti (paṭi. ma. mātikā 1.73) vuttattā ‘‘tathāgatassā’’ti vuttameva hoti. Tasmā uddese atthato siddhassa tathāgatavacanassa niddese gahaṇaṃ kataṃ. Satte passatīti rūpādīsu chandarāgena sattatāya laggatāya sattā, te satte indriyaparopariyattañāṇena cakkhunā passati oloketi. Apparajakkheti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgādirajo etesanti apparajakkhā, appaṃ rāgādirajo etesanti vā apparajakkhā. Te apparajakkhe. Mahārajakkheti paññāmaye akkhimhi mahantaṃ rāgādirajo etesanti mahārajakkhā, mahantaṃ rāgādirajo etesanti vā mahārajakkhā. Tikkhindriye mudindriyeti tikkhāni saddhādīni indriyāni etesanti tikkhindriyā, mudūni saddhādīni indriyāni etesanti mudindriyā. Svākāre dvākāreti sundarā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti svākārā, kucchitā garahitā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti dvākārā. Suviññāpaye duviññāpayeti ye kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhenti sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā, tabbiparītā duviññāpayā. Appekacce [Pg.2] paralokavajjabhayadassāvinoti api eke paralokañceva rāgādivajjañca bhayato passante, imassa pana padassa niddese paralokasseva na vuttattā khandhādiloke ca rāgādivajje ca paraṃ bāḷhaṃ bhayaṃ passanasīlāti paralokavajjabhayadassāvino. Te paralokavajjabhayadassāvineti evamattho gahetabbo. Appekacce na paralokavajjabhayadassāvinoti tabbiparīte. Lokoti ca lujjanapalujjanaṭṭhena. Vajjanti ca vajjanīyaṭṭhena. Ettāvatā uddesassa niddeso kato hoti.

१११. इन्द्रियपरोपरियत्तज्ञाननिर्देशात 'तथागतस्स' (तथागतांचे) हा शब्द उद्देशात (मातृकेत) प्रत्यक्षपणे विद्यमान नसला तरीही, 'सहा ज्ञाने श्रावकांसाठी असाधारण आहेत' असे म्हटल्यामुळे 'तथागतांचे' असे म्हटल्यासारखेच होते. म्हणून उद्देशात अर्थाच्या दृष्टीने सिद्ध झालेल्या 'तथागत' या शब्दाचे निर्देशात ग्रहण केले गेले आहे. 'प्राण्यांना पाहतात' म्हणजे रूप इत्यादींमध्ये छंद-रागामुळे (आसक्तीमुळे) जे चिकटलेले असतात म्हणून त्यांना 'सत्त' (प्राणी) म्हणतात; त्या प्राण्यांना ते (तथागत) इन्द्रियपरोपरियत्तज्ञानाद्वारे, प्रज्ञाचक्षूने पाहतात, त्यांचे अवलोकन करतात. 'अप्परजक्ख' (अल्प-रज-नेत्र) म्हणजे ज्यांच्या प्रज्ञारूपी डोळ्यांमध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ (रज) अल्प प्रमाणात असते ते 'अप्परजक्ख' होत, किंवा ज्यांच्यामध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ अल्प असते ते 'अप्परजक्ख' होत. त्या अल्प-रज-नेत्र असणाऱ्यांना. 'महारजक्ख' (महा-रज-नेत्र) म्हणजे ज्यांच्या प्रज्ञारूपी डोळ्यांमध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ मोठ्या प्रमाणावर असते ते 'महारजक्ख' होत, किंवा ज्यांच्यामध्ये राग इत्यादी रूपी धूळ अधिक असते ते 'महारजक्ख' होत. 'तिक्खिन्द्रिय आणि मुदिन्द्रिय' म्हणजे ज्यांची श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये तीक्ष्ण (प्रखर) असतात ते 'तिक्खिन्द्रिय' (तीक्ष्णेंद्रिय) आणि ज्यांची श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये मृदू (मंद) असतात ते 'मुदिन्द्रिय' (मृदूइंद्रिय) होत. 'स्वाकार आणि द्वाकार' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये श्रद्धा इत्यादींचे सुंदर आकार (भाग) असतात ते 'स्वाकार' (सु-आकार) होत, आणि ज्यांच्यामध्ये श्रद्धा इत्यादींचे निंदनीय व गर्हित आकार असतात ते 'द्वाकार' (दु-आकार) होत. 'सुविञ्ञापय आणि duviññāpaye' (दुविञ्ञापय) म्हणजे जे सांगितलेले कारण नीट समजून घेतात आणि ज्यांना सहजपणे समजावून सांगणे शक्य असते, ते 'सुविञ्ञापय' (सुविज्ञेय) होत; आणि याच्या उलट असणारे ते 'दुविञ्ञापय' (दुर्विज्ञेय) होत. 'अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो' म्हणजे काही लोक परलोकाला आणि राग इत्यादी दोषांना भयाने पाहतात; परंतु या पदाच्या निर्देशात केवळ परलोकाचाच उल्लेख नसून, स्कंध इत्यादी लोकांमध्ये आणि राग इत्यादी दोषांमध्ये अत्यंत तीव्र भय पाहण्याचा ज्यांचा स्वभाव आहे, ते 'परलोकवज्जभयदस्साविनो' होत. 'ते परलोकवज्जभयदस्साविनो' असा अर्थ ग्रहण करावा. 'अप्पेकच्चे न परलोकवज्जभयदस्साविनो' म्हणजे याच्या उलट असणारे होय. 'लोक' म्हणजे जे नष्ट होणारे आणि विखुरणारे (लुज्जन-पलुज्जन) आहे त्या अर्थाने होय. 'वज्ज' (दोष) म्हणजे जे वर्ज्य करण्यायोग्य आहे त्या अर्थाने होय. एवढ्या विवेचनाने उद्देशाचा निर्देश (स्पष्टीकरण) केला गेला आहे.

Puna niddesassa paṭiniddesaṃ karonto apparajakkhe mahārajakkhetiādimāha. Tattha tīsu ratanesu okappanasaṅkhātā saddhā assa atthīti saddho. So saddhāsampanno puggalo assaddhiyarajassa ceva assaddhiyamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Natthi etassa saddhāti assaddho. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Āraddhaṃ vīriyamanenāti āraddhavīriyo. So kosajjarajassa ceva kosajjamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Hīnavīriyattā kucchitena ākārena sīdatīti kusīdo, kusīdo eva kusīto. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Ārammaṇaṃ upecca ṭhitā sati assāti upaṭṭhitassati. So muṭṭhassaccarajassa ceva muṭṭhassaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Muṭṭhā naṭṭhā sati assāti muṭṭhassati. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Appanāsamādhinā upacārasamādhinā vā ārammaṇe samaṃ, sammā vā āhito ṭhitoti samāhito, samāhitacittoti vā samāhito. So uddhaccarajassa ceva uddhaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Na samāhito asamāhito. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Udayatthagāminī paññā assa atthīti paññavā. So moharajassa ceva mohamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Mohamūḷhattā duṭṭhā paññā assāti duppañño. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Saddho puggalo tikkhindriyoti bahulaṃ uppajjamānāya balavatiyā saddhāya saddho, teneva saddhindriyena tikkhindriyo. Assaddho puggalo mudindriyoti bahulaṃ uppajjamānena [Pg.3] assaddhiyena assaddho, antarantarā uppajjamānena dubbalena saddhindriyena mudindriyo. Esa nayo sesesupi. Saddho puggalo svākāroti tāya eva saddhāya sobhanākāro. Assaddho puggalo dvākāroti teneva assaddhiyena virūpākāro. Esa nayo sesesupi. Suviññāpayoti sukhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo. Duviññāpayoti dukkhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo. Paralokavajjabhayadassāvīti ettha yasmā paññāsampannasseva saddhādīni suparisuddhāni honti, tasmā suparisuddhasaddhādisampanno taṃsampayuttāya, suparisuddhasaddhādisampannopi vā tappaccayāya paññāya paralokavajjabhayadassāvī hoti. Tasmā eva hi saddhādayopi cattāro ‘‘paralokavajjabhayadassāvī’’ti vuttā.

पुन्हा निर्देशाचे प्रतिनिर्देश (स्पष्टीकरण) करताना 'अप्परजक्खे महारजक्खे' (अल्प रज असलेले, महा रज असलेले) इत्यादी म्हणाले. त्यात, ज्याच्या ठायी तीन रत्नांवर (बुद्ध, धम्म, संघ) दृढ विश्वास रूप श्रद्धा असते, तो 'श्रद्धावान' (सद्धो) होय. तो श्रद्धासंपन्न पुद्गल (व्यक्ती) अश्रद्धारूपी रजाच्या (धुळीच्या) आणि अश्रद्धामूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' (अप्परजक्खो) म्हटला जातो. ज्याच्या ठायी श्रद्धा नसते तो 'अश्रद्ध' (अस्सद्धो) होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' (महारजक्खो) म्हटला जातो. ज्याने वीर्य (प्रयत्न) आरंभिले आहे तो 'आरब्धवीर्य' (आरद्धवीरिओ) होय. तो आळसरूपी रजाच्या आणि आळसमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. हीन वीर्य असल्यामुळे जो निंद्य रीतीने खचून जातो तो 'कुसीद' (आळशी) होय; 'कुसीदो' हाच 'कुसीतो' आहे. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. ज्याची स्मृती आलंबनाजवळ स्थिर राहते तो 'उपस्थितस्मृती' (उपट्टितस्सति) होय. तो स्मृतीभ्रंशरूपी रजाच्या आणि स्मृतीभ्रंशमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. ज्याची स्मृती नष्ट झाली आहे तो 'मुट्ठस्सति' (स्मृतीभ्रष्ट) होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. अर्पणा समाधीने किंवा उपचार समाधीने आलंबनावर जो सम्यक प्रकारे स्थिर किंवा एकाग्र झाला आहे तो 'समाहित' (समाहितो) होय, किंवा ज्याचे चित्त समाहित आहे तो 'समाहितचित्त' होय. तो उद्धच्च (चंचलता) रूपी रजाच्या आणि उद्धच्चमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. जो समाहित नाही तो 'असमाहित' होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. ज्याच्या ठायी उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणारी प्रज्ञा असते तो 'प्रज्ञावान' (पञ्ञवा) होय. तो मोहरूपी रजाच्या आणि मोहमूलक इतर अकुशल रजाच्या अल्पतेमुळे 'अल्प-रज' होय. मोहाने अत्यंत मोहित झाल्यामुळे ज्याची प्रज्ञा दुष्ट (विकृत) झाली आहे तो 'दुष्प्रज्ञ' (दुप्पञ्ञो) होय. तो पूर्वोक्त रजाच्या प्रचुरतेमुळे 'महा-रज' होय. 'श्रद्धावान पुद्गल तीक्ष्ण-इंद्रिय असतो' म्हणजे वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या बलवान श्रद्धेमुळे तो श्रद्धावान असतो आणि त्याच श्रद्धा-इंद्रियामुळे तो 'तीक्ष्ण-इंद्रिय' (तिक्खिन्द्रियो) होय. 'अश्रद्ध पुद्गल मृदू-इंद्रिय असतो' म्हणजे वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या अश्रद्धेमुळे तो अश्रद्ध असतो आणि मधूनमधून उत्पन्न होणाऱ्या दुर्बळ श्रद्धा-इंद्रियामुळे तो 'मृदू-इंद्रिय' (मुदिन्द्रियो) होय. हाच नियम इतर इंद्रियांच्या बाबतीतही जाणावा. 'श्रद्धावान पुद्गल सु-आकार असतो' म्हणजे त्याच श्रद्धेमुळे तो शोभन-आकार (सुंदर स्वरूपाचा) असतो. 'अश्रद्ध पुद्गल दु-आकार असतो' म्हणजे त्याच अश्रद्धेमुळे तो विरूप-आकार (कुरूप स्वरूपाचा) असतो. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही जाणावा. 'सुविज्ञाप्य' (सुविञ्ञापयो) म्हणजे ज्याला सहजपणे समजवता किंवा उपदेश करता येऊ शकतो. 'दुर्विज्ञाप्य' (दुविञ्ञापयो) म्हणजे ज्याला कष्टाने समजवता किंवा उपदेश करता येऊ शकतो. 'परलोक आणि दोष यांमधील भयाला पाहणारा' (परलोकवज्जभयदस्सावी) याविषयी - ज्या अर्थी प्रज्ञासंपन्न व्यक्तीचेच श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये अत्यंत शुद्ध असतात, त्या अर्थी अत्यंत शुद्ध श्रद्धा इत्यादींनी संपन्न असलेला पुरुष त्या (प्रज्ञेशी) संप्रयुक्त असल्यामुळे, किंवा अत्यंत शुद्ध श्रद्धा इत्यादींनी संपन्न असलेला पुरुष त्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेमुळे परलोक आणि दोषांमधील भयाला पाहणारा होतो. म्हणूनच श्रद्धा इत्यादींनी युक्त असलेल्या इतर चार पुद्गलांनाही 'परलोक आणि दोषांमधील भयाला पाहणारे' असे म्हटले आहे.

112. Idāni ‘‘paralokavajjabhayadassāvī’’ti ettha vuttaṃ lokañca vajjañca dassetuṃ lokotiādimāha. Ettha khandhā eva lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti khandhaloko. Sesadvayepi eseva nayo. Vipattibhavalokoti apāyaloko. So hi aniṭṭhaphalattā virūpo lābhoti vipatti, bhavatīti bhavo, vipatti eva bhavo vipattibhavo, vipattibhavo eva loko vipattibhavaloko. Vipattisambhavalokoti apāyūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, vipattiyā sambhavo vipattisambhavo, vipattisambhavo eva loko vipattisambhavaloko. Sampattibhavalokoti sugatiloko. So hi iṭṭhaphalattā sundaro lābhoti sampatti, bhavatīti bhavo, sampatti eva bhavo sampattibhavo, sampattibhavo eva loko sampattibhavaloko. Sampattisambhavalokoti sugatūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, sampattiyā sambhavo sampattisambhavo, sampattisambhavo eva loko sampattisambhavaloko. Eko lokotiādīni heṭṭhā vuttatthāneva.

११२. आता 'परलोकवज्जभयदस्सावी' या पदात सांगितलेले 'लोक' आणि 'वज्ज' (दोष) दर्शवण्यासाठी 'लोको' इत्यादी म्हणाले. येथे नष्ट होणे किंवा विदीर्ण होणे या अर्थाने स्कंधच 'लोक' आहेत, म्हणून तो 'स्कंधलोक' (खन्धलोको) होय. उर्वरित दोन (आयतनलोक आणि धातूलोक) मध्येही हाच नियम आहे. 'विपत्तिभवलोक' म्हणजे अपायलोक (नरक इत्यादी दुर्गती). कारण तो अनिष्ट फल देणारा असल्यामुळे विरूप लाभ आहे, म्हणून 'विपत्ती' होय; जो उत्पन्न होतो तो 'भव' होय; विपत्ती हाच भव म्हणजे 'विपत्तिभव' होय; आणि विपत्तिभव हाच लोक म्हणजे 'विपत्तिभवलोक' होय. 'विपत्तिसंभवलोक' म्हणजे अपायलोकात नेणारे (अकुशल) कर्म. कारण ज्याच्यापासून फल उत्पन्न होते तो 'संभव' होय; विपत्तीचा संभव म्हणजे 'विपत्तिसंभव' होय; आणि विपत्तिसंभव हाच लोक म्हणजे 'विपत्तिसंभवलोक' होय. 'संपत्तिभवलोक' म्हणजे सुगतिलोक (देव, मनुष्य इत्यादी सुगती). कारण तो इष्ट फल देणारा असल्यामुळे सुंदर लाभ आहे, म्हणून 'संपत्ती' होय; जो उत्पन्न होतो तो 'भव' होय; संपत्ती हाच भव म्हणजे 'संपत्तिभव' होय; आणि संपत्तिभव हाच लोक म्हणजे 'संपत्तिभवलोक' होय. 'संपत्तिसंभवलोक' म्हणजे सुगतिलोकात नेणारे (कुशल) कर्म. कारण ज्याच्यापासून फल उत्पन्न होते तो 'संभव' होय; संपत्तीचा संभव म्हणजे 'संपत्तिसंभव' होय; आणि संपत्तिसंभव हाच लोक म्हणजे 'संपत्तिसंभवलोक' होय. 'एको लोको' (एक लोक) इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

Vajjanti napuṃsakavacanaṃ asukoti aniddiṭṭhattā kataṃ. Kilesāti rāgādayo. Duccaritāti pāṇātipātādayo. Abhisaṅkhārāti puññābhisaṅkhārādayo. Bhavagāmikammāti attano vipākadānavasena bhavaṃ gacchantīti bhavagāmino, abhisaṅkhāresupi vipākajanakāneva kammāni vuttāni. Itīti vuttappakāranidassanaṃ. Imasmiñca loke imasmiñca vajjeti vuttappakāre [Pg.4] loke ca vajje ca. Tibbā bhayasaññāti balavatī bhayasaññā. Tibbāti parasaddassa attho vutto, bhayasaññāti bhayasaddassa, lokavajjadvayampi hi bhayavatthuttā sayañca sabhayattā bhayaṃ, bhayamiti saññā bhayasaññā. Paccupaṭṭhitā hotīti taṃ taṃ paṭicca upecca ṭhitā hoti. Seyyathāpi ukkhittāsike vadhaketi yathā nāma paharituṃ uccāritakhagge paccāmitte tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, evameva loke ca vajje ca tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti. Imehi paññāsāya ākārehīti apparajakkhapañcakādīsu dasasu pañcakesu ekekasmiṃ pañcannaṃ pañcannaṃ ākārānaṃ vasena paññāsāya ākārehi. Imāni pañcindriyānīti saddhindriyādīni pañcindriyāni. Jānātīti tathāgato paññāya pajānāti. Passatīti dibbacakkhunā diṭṭhaṃ viya karoti. Aññātīti sabbākāramariyādāhi jānāti. Paṭivijjhatīti ekadesaṃ asesetvā niravasesadassanavasena paññāya padāletīti.

'वज्जं' हे नपुंसकलिंगी रूप विशिष्ट रूपाने (राग, द्वेष इत्यादी म्हणून) निर्दिष्ट न केल्यामुळे वापरले आहे. 'किलेसा' (क्लेश) म्हणजे राग इत्यादी. 'दुच्चerita' (दुश्चरित) म्हणजे प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी. 'अभिसंखारा' (अभिसंस्कार) म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादी. 'भवगामिकम्मा' (भवात नेणारी कर्मे) म्हणजे स्वतःच्या विपाक (फळ) देण्याच्या सामर्थ्याने जे भवाप्रत जातात ते 'भवगामी' होत; अभिसंस्कारांमध्ये देखील विपाक उत्पन्न करणारी कर्मेच सांगितली आहेत. 'इति' हा शब्द पूर्वोक्त प्रकाराचे दिग्दर्शन करण्यासाठी आहे. 'इमस्मिञ्च लोके इमस्मिञ्च वज्जे' म्हणजे पूर्वोक्त लोकात आणि दोषात. 'तिब्बा भयसञ्ञा' (तीव्र भयसंज्ञा) म्हणजे बलवान भयसंज्ञा (भयाची तीव्र जाणीव). 'तिब्बा' या पदाने 'पर' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे, आणि 'भयसञ्ञा' या पदाने 'भय' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. कारण लोक आणि वज्ज हे दोन्ही भयाचे स्थान (कारण) असल्यामुळे आणि स्वतः भययुक्त असल्यामुळे 'भय' आहेत; 'हे भय आहे' अशी संज्ञा म्हणजे 'भयसंज्ञा' होय. 'पच्चुपट्ठिता होति' (उपस्थित होते) म्हणजे त्या त्या गोष्टीला अनुसरून जवळ येऊन स्थिर होते. 'सेय्यथापि उक्खित्तासिके वधके' म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रहार करण्यासाठी तलवार उपसलेल्या शत्रूच्या (वधकाच्या) समोर तीव्र भयसंज्ञा उपस्थित होते, त्याचप्रमाणे लोक आणि दोषांच्या बाबतीत तीव्र भयसंज्ञा उपस्थित होते. 'इमेहि पञ्ञासाय आकारेहि' (या पन्नास प्रकारांनी) म्हणजे 'अप्परजक्खपंचक' इत्यादी दहा पंचकांमध्ये प्रत्येकी पाच-पाच प्रकारांच्या आधारे पन्नास प्रकारांनी. 'इमानि पञ्चिन्द्रियानि' म्हणजे श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी पाच इंद्रिये. 'जानाति' (जाणतात) म्हणजे तथागत प्रज्ञेने विशेष रूपाने जाणतात. 'पस्सति' (पाहतात) म्हणजे दिव्यचक्षूने पाहिल्याप्रमाणे करतात. 'अञ्ञाति' (पूर्णपणे जाणतात) म्हणजे सर्व प्रकारच्या मर्यादांसह (सर्वतोपरी) जाणतात. 'पटिविज्झति' (प्रतिवेध करतात/भेदून जातात) म्हणजे कोणताही अंश शिल्लक न ठेवता, निरवशेष दर्शनाच्या द्वारे प्रज्ञेने भेदून जातात - असे जाणावे.

Indriyaparopariyattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रियपरोपरियत्तज्ञान-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

69. Āsayānusayañāṇaniddesavaṇṇanā

६९. आशयानुशयज्ञान-निर्देश-वर्णना

113. Āsayānusayañāṇaniddese idha tathāgatotiādi pañcadhā ṭhapito niddeso. Tattha āsayānusayā vuttatthā eva. Caritanti pubbe kataṃ kusalākusalaṃ kammaṃ. Adhimuttinti sampati kusale akusale vā cittavosaggo. Bhabbābhabbeti bhabbe ca abhabbe ca. Ariyāya jātiyā sambhavanti jāyantīti bhabbā. Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ. Bhavissanti jāyissantīti vā bhabbā, bhājanabhūtāti attho. Ye ariyamaggapaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā, te bhabbā. Vuttapaṭipakkhā abhabbā.

११३. आसयानुसयज्ञाननिद्देसामध्ये (आशय आणि अनुशय ज्ञानाच्या निर्देशात) येथे 'इध तथागतो' इत्यादी पाच प्रकारे निर्देश मांडला आहे. त्यामध्ये 'आसय' आणि 'अनुसय' हे आधीच सांगितलेल्या अर्थाचेच आहेत. 'चरित' म्हणजे पूर्वी (मागील जन्मात) केलेले कुशल आणि अकुशल कर्म होय. 'अधिमुत्ति' म्हणजे सध्याच्या काळात कुशल किंवा अकुशल धर्मात चित्ताचे प्रवृत्त होणे (चित्त सोडून देणे) होय. 'भब्बाभब्ब' म्हणजे भव्य (योग्य) आणि अभव्य (अयोग्य) व्यक्ती होय. जे आर्य जन्माने उत्पन्न होतात किंवा जन्मतात, म्हणून ते 'भव्य' होत. येथे वर्तमानकाळाच्या समीपतेमुळे वर्तमानकाळी क्रियापद वापरले आहे. किंवा जे भविष्यात उत्पन्न होतील, जन्मतील ते 'भव्य' होत; ते (धर्माचे) पात्र बनतात, असा अर्थ आहे. जे आर्यमार्गाच्या साक्षात्कारासाठी योग्य आणि उपनिश्रय-संपन्न (प्रबळ कारणांनी युक्त) आहेत, ते 'भव्य' होत. याच्या उलट असलेले 'अभव्य' होत.

Katamo sattānaṃ āsayotiādi niddesassa paṭiniddeso. Tattha sassatoti nicco. Lokoti attā. Idha sarīraṃyeva nassati, attā pana idha parattha ca soyevāti maññanti. So hi sayaṃyeva āloketīti katvā ‘‘loko’’ti maññanti. Asassatoti anicco. Attā sarīreneva saha nassatīti maññanti. Antavāti paritte kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃparittakasiṇārammaṇaṃ cittaṃ sapariyanto [Pg.5] attāti maññanti. Anantavāti na antavā appamāṇe kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃappamāṇakasiṇārammaṇaṃ cittaṃ apariyanto attāti maññanti. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvo ca sarīrañca taṃyeva. Jīvoti attā, liṅgavipallāsena napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Sarīranti rāsaṭṭhena khandhapañcakaṃ. Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti añño jīvo aññaṃ khandhapañcakaṃ. Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhā idheva vinassanti, satto maraṇato paraṃ hoti vijjati na nassati. ‘‘Tathāgato’’ti cettha sattādhivacananti vadanti. Keci pana ‘‘tathāgatoti arahā’’ti vadanti. Ime ‘‘na hotī’’ti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhāpi idheva nassanti, tathāgato ca maraṇato paraṃ na hoti ucchijjati vinassati. Ime ‘‘hotī’’ti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti. Hoti ca na ca hotīti ime ekekapakkhapariggahe dosaṃ disvā ubhayapakkhaṃ gaṇhanti. Neva hoti na na hotīti ime ubhayapakkhapariggahe ubhayadosāpattiṃ disvā ‘‘hotīti ca na hoti, neva hotīti ca na hotī’’ti amarāvikkhepapakkhaṃ gaṇhanti.

'कतमो सत्तानं आसयो' (प्राण्यांचा आशय कोणता?) इत्यादी हा निर्देशाचा प्रतिनिर्देश (विस्तृत स्पष्टीकरण) आहे. त्यामध्ये 'सस्सतो' म्हणजे नित्य. 'लोको' म्हणजे आत्मा (अत्तभाव). येथे केवळ शरीरच नष्ट होते, परंतु आत्मा मात्र या लोकात आणि परलोकात तोच राहतो, असे ते मानतात. कारण तो स्वतःच पाहतो, म्हणून त्याला 'लोक' असे मानतात. 'असस्सतो' म्हणजे अनित्य. आत्मा शरीरासोबतच नष्ट होतो, असे ते मानतात. 'अन्तवा' (मर्यादित) म्हणजे मर्यादित कसिणामध्ये ध्यान उत्पन्न करून, त्या मर्यादित कसिण-आलंबन असलेल्या चित्ताला 'मर्यादित आत्मा' असे मानतात. 'अनन्तवा' म्हणजे अमर्याद; अमर्याद कसिणामध्ये ध्यान उत्पन्न करून, त्या अमर्याद कसिण-आलंबन असलेल्या चित्ताला 'अमर्याद आत्मा' असे मानतात. 'तं जीवं तं सरीरं' (जो जीव आहे तेच शरीर आहे) म्हणजे जीव आणि शरीर हे एकच आहेत. 'जीव' म्हणजे आत्मा; येथे लिंगविपर्यासाने नपुंसकलिंगी रूप केले आहे. 'सरीर' म्हणजे समूहाच्या अर्थाने पंचस्कंध होय. 'अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं' म्हणजे जीव वेगळा आहे आणि पंचस्कंध रूपी शरीर वेगळे आहे. 'होति तथागतो परं मरणा' (मृत्यूनंतर तथागत असतात) म्हणजे स्कंध येथेच नष्ट होतात, परंतु प्राणी मृत्यूनंतरही अस्तित्वात राहतो, नष्ट होत नाही. येथे 'तथागत' हा प्राण्याचा वाचक शब्द आहे, असे काही म्हणतात. परंतु काही जण 'तथागत म्हणजे अर्हत' असे म्हणतात. हे लोक 'मृत्यूनंतर तथागत राहत नाहीत' या पक्षात दोष पाहून असे (म्हणजे मृत्यूनंतर तथागत राहतात असे) मानतात. 'न होति तथागतो परं मरणा' (मृत्यूनंतर तथागत नसतात) म्हणजे स्कंधही येथेच नष्ट होतात आणि तथागत मृत्यूनंतर राहत नाहीत, उच्छेद पावतात, नष्ट होतात. हे लोक 'मृत्यूनंतर तथागत राहतात' या पक्षात दोष पाहून असे मानतात. 'होति च न च होति' (असतात आणि नसतातही) असे मानणारे एका एका पक्षाचा स्वीकार करण्यात दोष पाहून दोन्ही पक्षांचा स्वीकार करतात. 'नेव होति न न होति' (तथागत मृत्यूनंतर असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही) असे मानणारे दोन्ही पक्षांच्या स्वीकारात दोन्ही प्रकारचे दोष पाहून 'असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही' असा अमराविक्षेप पक्ष (धरसोडीची भूमिका) स्वीकारतात.

Ayaṃ panettha aṭṭhakathānayo – ‘‘sassato lokoti vā’’tiādīhi dasahākārehi diṭṭhipabhedova vutto. Tattha sassato lokoti ca khandhapañcakaṃ lokoti gahetvā ‘‘ayaṃ loko nicco dhuvo sabbakāliko’’ti gaṇhantassa sassatanti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Asassatoti tameva lokaṃ ‘‘ucchijjati vinassatī’’ti gaṇhantassa ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Antavāti parittakasiṇalābhino suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘loko’’ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘antavā’’ti ca gaṇhantassa ‘‘antavā loko’’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi. Vipulakasiṇalābhino pana tasmiṃ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘loko’’ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘na antavā’’ti ca gaṇhantassa ‘‘anantavā loko’’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti bhedanadhammassa sarīrasseva ‘‘jīva’’nti gahitattā ‘‘sarīre ucchijjamāne jīvampi ucchijjatī’’ti ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Dutiyapade sarīrato aññassa jīvassa gahitattā ‘‘sarīre ucchijjamānepi [Pg.6] jīvaṃ na ucchijjatī’’ti sassataggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Hoti tathāgatotiādīsu ‘‘satto tathāgato nāma, so paraṃ maraṇā hotī’’ti gaṇhato paṭhamā sassatadiṭṭhi. ‘‘Na hotī’’ti gaṇhato dutiyā ucchedadiṭṭhi. ‘‘Hoti ca na ca hotī’’ti gaṇhato tatiyā ekaccasassatadiṭṭhi. ‘‘Neva hoti na na hotī’’ti gaṇhato catutthā amarāvikkhepadiṭṭhīti.

येथे हा अट्ठकथा-नय (अट्टकथेची पद्धत) आहे – 'सस्सतो लोको' इत्यादी दहा प्रकारांनी केवळ दृष्टीचाच (चुकीच्या समजुतीचा) भेद सांगितला आहे. त्यामध्ये 'सस्सतो लोको' म्हणजे पंचस्कंधालाच 'लोक' मानून 'हा लोक नित्य, ध्रुव आणि सर्वकालिक आहे' असे ग्रहण करणाऱ्याची 'नित्य' या ग्रहण-आकाराने प्रवृत्त झालेली शाश्वतदृष्टी होय. 'असस्सतो' म्हणजे त्याच लोकाला 'तो उच्छेद पावतो, नष्ट होतो' असे ग्रहण करणाऱ्याची उच्छेद-ग्रहणाच्या आकाराने प्रवृत्त झालेली उच्छेददृष्टी होय. 'अन्तवा' म्हणजे मर्यादित कसिण प्राप्त करणाऱ्या, सूप किंवा मातीचे भांडे एवढ्या मर्यादित कसिणामध्ये समापन्न झालेल्या व्यक्तीच्या समापत्तीच्या अंतर्गत प्रवृत्त झालेल्या रूप-अरूप धर्मांना 'लोक' मानून आणि कसिणाच्या मर्यादेच्या अंताने 'मर्यादित' असे ग्रहण करणाऱ्याची 'मर्यादित लोक' या ग्रहण-आकाराने प्रवृत्त झालेली दृष्टी होय. ती शाश्वतदृष्टीही असू शकते आणि उच्छेददृष्टीही असू शकते. परंतु विस्तीर्ण कसिण प्राप्त करणाऱ्या, त्या कसिणामध्ये समापन्न झालेल्या व्यक्तीच्या समापत्तीच्या अंतर्गत प्रवृत्त झालेल्या रूप-अरूप धर्मांना 'लोक' मानून आणि कसिणाच्या मर्यादेच्या अंताने 'मर्यादित नाही' (अमर्याद) असे ग्रहण करणाऱ्याची 'अमर्याद लोक' या ग्रहण-आकाराने प्रवृत्त झालेली दृष्टी होय. ती शाश्वतदृष्टीही असू शकते आणि उच्छेददृष्टीही असू शकते. 'तं जीवं तं सरीरं' (जो जीव आहे तेच शरीर आहे) म्हणजे नाशवंत स्वभाव असलेल्या शरीरालाच 'जीव' मानल्यामुळे 'शरीर नष्ट होत असताना जीवही नष्ट होतो' अशी उच्छेद-ग्रहणाच्या आकाराने प्रवृत्त झालेली उच्छेददृष्टी होय. दुसऱ्या पदात ('अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं') शरीरापेक्षा वेगळा जीव मानल्यामुळे 'शरीर नष्ट झाले तरी जीव नष्ट होत नाही' अशी शाश्वत-ग्रहणाच्या आकाराने प्रवृत्त झालेली शाश्वतदृष्टी होय. 'होति तथागतो' इत्यादींमध्ये 'तथागत नावाचा प्राणी मृत्यूनंतरही राहतो' असे ग्रहण करणाऱ्याची पहिली शाश्वतदृष्टी होय. 'न होति' (राहत नाही) असे ग्रहण करणाऱ्याची दुसरी उच्छेददृष्टी होय. 'होति च न च होति' (राहतो आणि राहतही नाही) असे ग्रहण करणाऱ्याची तिसरी एकदेशीय शाश्वतदृष्टी होय. 'नेव होति न न होति' (असतही नाही आणि नसतही नाही) असे ग्रहण करणाऱ्याची चौथी अमराविक्षेपदृष्टी होय.

Itīti vuttappakāradiṭṭhinissayanidassanaṃ. Bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vāti bhavo vuccati sassato, sassatavasena uppajjamānadiṭṭhi bhavadiṭṭhi, bhavoti diṭṭhīti vuttaṃ hoti. Vibhavo vuccati ucchedo, ucchedavasena uppajjamānadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi, vibhavoti diṭṭhīti vuttaṃ hoti. Vuttappakārā dasavidhā diṭṭhi bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi cāti dvidhāva hoti. Tāsu dvīsu ekekaṃ sannissitā apassitā allīnā sattā honti.

'इति' हा शब्द वर सांगितलेल्या प्रकारच्या दृष्टीच्या आशयाचे (निश्रयाचे) निदर्शन करणारा आहे. 'भवदिट्ठिसन्निस्सिता वा सत्ता होन्ति विभवदिट्ठिसन्निस्सिता वा' म्हणजे प्राणी एकतर भवदृष्टीचा आश्रय घेणारे असतात किंवा विभवदृष्टीचा आश्रय घेणारे असतात. शाश्वत दृष्टीला 'भव' म्हटले जाते; शाश्वतत्वाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'भवदृष्टी' होय; 'भव' हीच दृष्टी आहे, असे म्हटले आहे. उच्छेदाला 'विभव' म्हटले जाते; उच्छेदाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'विभवदृष्टी' होय; 'विभव' हीच दृष्टी आहे, असे म्हटले आहे. वर सांगितलेली दहा प्रकारची दृष्टी ही भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी अशा दोन प्रकारचीच असते. त्या दोन दृष्टींपैकी एका एका दृष्टीचा आश्रय घेतलेले, त्यावर विसंबून राहिलेले आणि त्यात गुंतलेले प्राणी असतात.

Ete vā pana ubho ante anupagammāti ettha ‘‘aggito vā udakato vā mithubhedā vā’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya vā-saddo samuccayattho. Ete vuttappakāre sassatucchedavasena dve pakkhe ca na upagantvā anallīyitvā pahāyāti attho. ‘‘Anulomikā vā khantī’’ti vikappatthova. Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesūti imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato pariyesitabbaṃ. Te te paccaye paṭicca saha sammā ca uppannā paṭiccasamuppannā. Tassā idappaccayatāya ca tesu paṭiccasamuppannesu ca dhammesu. Anulomikāti lokuttaradhammānaṃ anulomato anulomikā. Khantīti ñāṇaṃ. Ñāṇañhi khamanato khanti. Paṭiladdhā hotīti sattehi adhigatā hoti. Idappaccayatāya khantiyā ucchedattānupagamo hoti paccayuppannadhammānaṃ paccayasāmaggiyaṃ āyattavuttittā paccayānuparamadassanena phalānuparamadassanato. Paṭiccasamuppannesu dhammesu khantiyā sassatattānupagamo hoti paccayasāmaggiyaṃ navanavānaṃ paccayuppannadhammānaṃ uppādadassanato. Evamete ubho ante anupagamma paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadassanena na ucchedo na sassatoti pavattaṃ sammādassanaṃ ‘‘anulomikā khantī’’ti veditabbaṃ. Evañhi tadubhayadiṭṭhipaṭipakkhabhūtā [Pg.7] sammādiṭṭhi vuttā hoti. Yathābhūtaṃ vā ñāṇanti yathābhūtaṃ yathāsabhāvaṃ neyyaṃ. Tattha pavattañāṇampi visayavohārena ‘‘yathābhūtañāṇa’’nti vuttaṃ. Taṃ pana saṅkhārupekkhāpariyantaṃ vipassanāñāṇaṃ idhādhippetaṃ. Heṭṭhā pana ‘‘yathābhūtañāṇadassana’’nti bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ vuttaṃ. Yathābhūtaṃ vā ñāṇaṃ sattehi paṭiladdhaṃ hotīti sambandho.

"या दोन्ही टोकांना (अंतांना) न स्वीकारता" (एते वा पन उभो अन्ते अनुपगम्मा) येथे, "अग्नीमुळे किंवा पाण्यामुळे किंवा आपापसातील भेदांमुळे" इत्यादींप्रमाणे (दी. नि. २.१५२) 'वा' (किंवा) हा शब्द समुच्चय (एकत्रित करणे) या अर्थाने आहे. या पूर्वी सांगितलेल्या शाश्वत आणि उच्छेद या दोन्ही पक्षांना न स्वीकारता, त्यांच्याशी आसक्त न होता, त्यांचा त्याग करून, असा याचा अर्थ आहे. "अनुकूल क्षान्ती" (अनुलोमिका वा खन्ती) हा विकल्प अर्थानेच आहे. "इदप्पच्चयता आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये" (इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसूति) म्हणजे या जरामरण इत्यादींचे जे प्रत्यय (कारण) आहेत ते 'इदप्पच्चय' आहेत. 'इदप्पच्चय' म्हणजेच 'इदप्पच्चयता' किंवा 'इदप्पच्चयांचा' (कारणांचा) समूह म्हणजे 'इदप्पच्चयता' होय. याचे लक्षण व्याकरणशास्त्रातून शोधले पाहिजे. त्या त्या प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून राहून जे एकत्र आणि योग्य प्रकारे उत्पन्न होतात, ते 'प्रतीत्यसमुत्पन्न' होत. त्या इदप्पच्चयतेमध्ये आणि त्या प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये. 'अनुकूल' (अनुलोमिका) म्हणजे लोकोत्तर धर्मांना अनुकूल असल्यामुळे तिला 'अनुकूल' म्हटले जाते. 'क्षान्ती' (खन्ती) म्हणजे ज्ञान. कारण ज्ञान हे (सत्याचा) स्वीकार करत असल्यामुळे त्याला 'क्षान्ती' म्हणतात. 'प्राप्त होते' म्हणजे प्राण्यांद्वारे प्राप्त केले जाते. इदप्पच्चयतेच्या ज्ञानाने (क्षान्तीने) उच्छेदवादाचा स्वीकार होत नाही, कारण प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचे कारणांच्या सामग्रीवर अवलंबून असणे आणि कारणांच्या अखंड प्रवाहाच्या दर्शनाने फळाचा अखंड प्रवाह दिसून येतो. प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमधील ज्ञानाने (क्षान्तीने) शाश्वतवादाचा स्वीकार होत नाही, कारण कारणांच्या सामग्रीमध्ये नवनवीन प्रत्ययोत्पन्न धर्मांची उत्पत्ती दिसून येते. अशा प्रकारे या दोन्ही टोकांना न स्वीकारता, प्रतीत्यसमुत्पाद आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांच्या दर्शनाने 'ना उच्छेद, ना शाश्वत' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सम्यक् दृष्टीला 'अनुकूल क्षान्ती' समजावे. अशा प्रकारे त्या दोन्ही (शाश्वत व उच्छेद) दृष्टींच्या विरोधी असलेली सम्यक् दृष्टी सांगितली आहे. "यथाभूत ज्ञान" म्हणजे जसे आहे तसे, स्वभावानुसार जाणण्यायोग्य. तेथे प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानालाही विषयाच्या व्यवहाराने 'यथाभूत ज्ञान' असे म्हटले आहे. परंतु येथे संस्कारोपेक्षा ज्ञानापर्यंतच्या विपश्यना ज्ञानाचा समूह अभिप्रेत आहे. खाली (पूर्वी) मात्र 'यथाभूतज्ञानदर्शन' या शब्दाने 'भयोपस्थान ज्ञान' सांगितले आहे. 'किंवा यथाभूत ज्ञान प्राण्यांना प्राप्त होते' असा संबंध आहे.

Idāni ‘‘sassato loko’’tiādīhi micchādiṭṭhiparibhāvitaṃ ‘‘ete vā panā’’tiādīhi sammādiṭṭhiparibhāvitaṃ sattasantānaṃ dassetvā ‘‘kāmaṃ sevantaññevā’’tiādīhi sesākusalehi sesakusalehi ca paribhāvitaṃ sattasantānaṃ dasseti. Tattha kāmaṃ sevantaṃyeva puggalaṃ tathāgato jānātīti yojanā kātabbā. Sevantanti ca abhiṇhasamudācāravasena sevamānaṃ. Pubbe āsevitavasena kilesakāmo garu assāti kāmagaruko. Tatheva kāmo āsaye santāne assāti kāmāsayo. Santānavaseneva kāme adhimutto laggoti kāmādhimutto. Sesesupi eseva nayo. Nekkhammādīni vuttatthāneva. Kāmādīhi ca tīhi sesākusalā, nekkhammādīhi tīhi sesakusalā gahitāva hontīti veditabbā. ‘‘Ayaṃ sattānaṃ āsayo’’ti tidhā vuttaṃ santānameva dasseti.

आता, "शाश्वत लोक आहे" इत्यादी शब्दांनी मिथ्या दृष्टीने युक्त असलेल्या सत्त्व-संतानाला (प्राण्यांच्या चित्तप्रवाहाला) आणि "हे किंवा पुन्हा" इत्यादी शब्दांनी सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेल्या सत्त्व-संतानाला दाखवून, "कामाचे सेवन करणाऱ्यालाच" इत्यादी शब्दांनी उर्वरित अकुशल आणि उर्वरित कुशल धर्मांनी युक्त असलेल्या सत्त्व-संतानाला दाखवतात. तेथे, "तथागत कामाचे सेवन करणाऱ्या व्यक्तीलाच जाणतात" अशी योजना करावी. "सेवन करणारा" म्हणजे वारंवार आचरण करण्याच्या स्वरूपात सेवन करणारा. पूर्वी सेवन केल्यामुळे ज्याच्यासाठी क्लेशकाम (वासना) महत्त्वपूर्ण आहे, तो 'कामगरुक' होय. तसेच, ज्याच्या आशयात किंवा संतानामध्ये काम (वासना) आहे, तो 'कामासय' होय. संतानाच्या प्रभावानेच कामामध्ये आसक्त किंवा लीन झालेला तो 'कामाधिमुक्त' होय. इतर पदांमध्येही हाच नियम लावावा. नैष्क्रम्य इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. काम इत्यादी तीन धर्मांनी उर्वरित अकुशल धर्म आणि नैष्क्रम्य इत्यादी तीन धर्मांनी उर्वरित कुशल धर्म ग्रहण केले जातात, असे समजावे. "हा सत्त्वांचा आशय आहे" असे तीन प्रकारे सांगितलेले संतानालाच दर्शवते.

Ayaṃ panettha aṭṭhakathānayo – ‘‘iti bhavadiṭṭhisannissitā vā’’ti evaṃ sassatadiṭṭhiṃ vā sannissitā. Sassatadiṭṭhi hi ettha bhavadiṭṭhīti vuttā, ucchedadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhīti. Sabbadiṭṭhīnañhi sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepime diṭṭhigatikā sattā imāva dve diṭṭhiyo sannissitā honti. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañceva natthitañcā’’ti (saṃ. ni. 2.15). Ettha hi atthitāti sassataṃ. Natthitāti ucchedo. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ sattānaṃ āsayo. Idāni vivaṭṭanissitānaṃ suddhasattānaṃ āsayaṃ dassetuṃ ‘‘ete vā pana ubho ante anupagammā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ete vā panā’’ti eteyeva. ‘‘Ubho ante’’ti sassatucchedasaṅkhāte dve ante. ‘‘Anupagammā’’ti na allīyitvā. ‘‘Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesū’’ti idappaccayatāya ceva paṭiccasamuppannadhammesu ca. ‘‘Anulomikā khantī’’ti vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Yathābhūtaṃ ñāṇa’’nti maggañāṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā paṭiccasamuppāde ceva paṭiccasamuppannadhammesu [Pg.8] ca ete ubho sassatucchedaante anupagantvā vipassanā paṭiladdhā, yañca tato uttari maggañāṇaṃ, ayaṃ sattānaṃ āsayo. Ayaṃ vaṭṭanissitānañca vivaṭṭanissitānañca sabbesampi sattānaṃ āsayo idaṃ vasanaṭṭhānanti. Ayaṃ ācariyānaṃ samānaṭṭhakathā.

येथे हा अट्ठकथा (टीका) मार्ग आहे - "अशा प्रकारे भवदृष्टीचा आश्रय घेतलेले" म्हणजे शाश्वत दृष्टीचा आश्रय घेतलेले. कारण येथे शाश्वत दृष्टीला 'भवदृष्टी' म्हटले आहे आणि उच्छेद दृष्टीला 'विभवदृष्टी' म्हटले आहे. कारण सर्व दृष्टींचा शाश्वत आणि उच्छेद या दोन दृष्टींमध्ये समावेश होत असल्यामुळे, हे सर्व दृष्टीगत (मिथ्यादृष्टी असलेले) प्राणी या दोन दृष्टींचाच आश्रय घेतात. हे असेही म्हटले आहे: "हे कच्चान! हा लोक बहुधा अस्तित्त्व (शाश्वत) आणि नास्तित्त्व (उच्छेद) या दोन्हींचा आश्रय घेतो." (सं. नि. २.१५). येथे 'अस्तित्त्व' म्हणजे शाश्वत आणि 'नास्तित्त्व' म्हणजे उच्छेद होय. हा तर संसारात अडकलेल्या पृथग्जन प्राण्यांचा आशय आहे. आता संसारातून मुक्त झालेल्या शुद्ध सत्त्वांचा (प्राण्यांचा) आशय दाखवण्यासाठी "या दोन्ही टोकांना न स्वीकारता" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "हे किंवा पुन्हा" म्हणजे हेच. "दोन्ही टोके" म्हणजे शाश्वत आणि उच्छेद म्हणून ओळखली जाणारी दोन टोके. "न स्वीकारता" म्हणजे आसक्त न होता. "इदप्पच्चयता आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये" म्हणजे इदप्पच्चयतेमध्ये आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये. "अनुकूल क्षान्ती" म्हणजे विपश्यना ज्ञान. "यथाभूत ज्ञान" म्हणजे मार्गज्ञान. हे असे म्हटले आहे - प्रतीत्यसमुत्पाद आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांमध्ये या शाश्वत आणि उच्छेद या दोन्ही टोकांना न स्वीकारता जी विपश्यना प्राप्त होते, आणि त्यानंतर जे मार्गज्ञान प्राप्त होते, तो सत्त्वांचा आशय आहे. हा संसारात अडकलेल्या आणि संसारातून मुक्त झालेल्या सर्वच प्राण्यांचा आशय आहे, हे त्यांचे निवासस्थान आहे. हा आचार्यांचा समान अर्थ सांगणारा अट्ठकथा मार्ग आहे.

Vitaṇḍavādī panāha ‘‘maggo nāma vāsaṃ viddhaṃsento gacchati, tvaṃ maggo vāsoti vadesī’’ti? So vattabbo ‘‘tvaṃ ariyavāsabhāṇako hosi na hosī’’ti? Sace ‘‘na homī’’ti vadati, ‘‘tvaṃ abhāṇakatāya na jānāsī’’ti vattabbo. Sace ‘‘bhāṇakosmī’’ti vadati, ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo. Sace āharati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce āharati, sayaṃ āharitabbaṃ ‘‘dasayime, bhikkhave, ariyāvāsā, yadariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā’’ti (a. ni. 10.19). Etañhi suttaṃ maggassa vāsabhāvaṃ dīpeti. Tasmā sukathitamevetanti. Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto imesañca diṭṭhigatānaṃ imesañca vipassanāñāṇamaggañāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti eva. Tasmāyeva ca ‘‘kāmaṃ sevantaṃyeva jānātī’’tiādi vuttanti.

परंतु वितंडवादी म्हणतो: "मार्ग हा तर वासाचा (आशयाचा) नाश करत जातो, आणि तू मार्गालाच वास (आशय) म्हणतोस?" त्याला विचारले पाहिजे: "तू आर्यवास सुत्ताचे पठण करणारा (भाणक) आहेस की नाहीस?" जर तो म्हणतो, "मी नाही", तर त्याला म्हणावे: "तू भाणक नसल्यामुळे तुला माहीत नाही." जर तो म्हणतो, "मी भाणक आहे", तर त्याला म्हणावे: "सूत्र सादर कर." जर तो सादर करतो, तर ते उत्तम आहे. जर तो सादर करत नाही, तर स्वतः सादर करावे: "भिक्खूहो! हे दहा आर्यवास आहेत, ज्यांमध्ये आर्यांनी निवास केला आहे, निवास करत आहेत किंवा निवास करतील." (अ. नि. १०.१९). कारण हे सूत्र मार्गाचे वासत्व (आशय असणे) स्पष्ट करते. म्हणून हे (आमचे विधान) सुभाषित (योग्य प्रकारे म्हटलेले) आहे. परंतु भगवान प्राण्यांचा हा आशय जाणत असताना, या दृष्टीगतांचा आणि या विपश्यनाज्ञान व मार्गज्ञानांचा अनुत्पत्तीच्या क्षणीही (जेव्हा ते प्रवृत्त नसतात तेव्हाही) जाणतातच. त्यामुळेच "कामाचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतात" इत्यादी म्हटले आहे.

Anusayaniddese anusayāti kenaṭṭhena anusayā? Anusayanaṭṭhena. Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti? Appahīnaṭṭho. Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma. Tasmā ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro, so ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati, tasmā na anusayā uppajjantīti. Tatridaṃ paṭivacanaṃ – na appahīnākāro, anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati. So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi, tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjatīti. Tatridaṃ pamāṇaṃ – idheva tāva abhisamayakathāya (paṭi. ma. 3.21) ‘‘paccuppanne kilese pajahatī’’ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘thāmagato anusayaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Dhammasaṅgaṇiyaṃ mohassa padabhājane ‘‘avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī’’ti (dha. sa. 390) akusalacittena saddhiṃ mohassa uppannabhāvo vutto[Pg.9]. Kathāvatthusmiṃ ‘‘anusayā abyākatā anusayā ahetukā anusayā cittavippayuttā’’ti sabbe vādā paṭisedhitā. Anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’’tiādi (yama. 2.anusayayamaka.300) vuttaṃ. Tasmā ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ iminā tantippamāṇena yuttanti veditabbaṃ. Yampi ‘‘cittasampayutto sārammaṇo’’tiādi vuttaṃ, tampi suvuttameva. Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

अनुशयनिर्देशामध्ये 'अनुशय' कोणत्या अर्थाने म्हटले आहे? अनुसयन अर्थाने (सुप्त राहण्याच्या अर्थाने). हा 'अनुसयन अर्थ' म्हणजे काय? नष्ट न झालेल्या (अप्रहीण) अर्थाने. कारण हे क्लेश नष्ट न झाल्यामुळे त्या त्या प्राण्याच्या संतानामध्ये सुप्त राहतात. म्हणून त्यांना 'अनुशय' असे म्हणतात. 'अनुसेंती' (सुप्त राहतात) म्हणजे योग्य कारण मिळवून उत्पन्न होतात, असा अर्थ आहे. असेही असू शकते की - अनुसयन अर्थ म्हणजे नष्ट न झालेली अवस्था (अप्रहीणाकार), आणि ती उत्पन्न होते असे म्हणणे योग्य नाही, म्हणून अनुशय उत्पन्न होत नाहीत. त्यावर हे उत्तर आहे - नष्ट न झालेली अवस्था म्हणजे अनुशय नव्हे, तर नष्ट न झाल्यामुळे दृढ झालेल्या क्लेशांना 'अनुशय' म्हटले जाते. तो चित्तसंप्रयुक्त, सालंबन (आलंबनासह), सप्रत्यय अर्थाने सहेतुक आणि एकांततः अकुशल असतो; तो भूतकाळातही असतो, भविष्यकाळातही असतो आणि वर्तमानकाळातही असतो, म्हणून तो 'उत्पन्न होतो' असे म्हणणे योग्य आहे. याबाबत हे प्रमाण आहे - येथेच अभिसमय कथेमध्ये 'वर्तमानकाळातील क्लेशांचा त्याग करतो' असा प्रश्न विचारून, अनुशयांच्या वर्तमानकालीन अस्तित्वामुळे 'दृढ झालेला अनुशय नष्ट करतो' असे म्हटले आहे. धम्मसंगणीच्या मोहाच्या पदभाजनामध्ये 'अविद्यानुशय, अविद्यापरियुत्थान, अविद्या-अर्गल, मोह, अकुशलमूळ, हा त्या वेळी मोह असतो' असे सांगून अकुशल चित्तासोबत मोहाची उत्पत्ती सांगितली आहे. कथावत्थूमध्ये 'अनुशय अव्याकृत आहेत, अनुशय अहेतुक आहेत, अनुशय चित्तविप्रयुक्त आहेत' या सर्व वादांचे खंडन केले आहे. अनुशय यमकामध्ये सात महावारांपैकी एका उत्पन्नवारामध्ये 'ज्याला कामरागानुशय उत्पन्न होतो, त्याला प्रतिघानुशय उत्पन्न होतो' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून, 'अनुसेंती म्हणजे योग्य कारण मिळवून उत्पन्न होतात' असे जे मी म्हटले आहे, ते या आगम प्रमाणाने योग्य आहे असे समजावे. तसेच 'चित्तसंप्रयुक्त, सालंबन' इत्यादी जे म्हटले आहे, तेही सुभाषितच (योग्यच) आहे. अनुशय हा परिनिष्पन्न, चित्तसंप्रयुक्त आणि अकुशल धर्म आहे, असा येथे निष्कर्ष काढावा.

Kāmarāgānusayotiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo. Sesapadesupi eseva nayo. Kāmarāgānusayo cettha lobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca manāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno lobho. Paṭighānusayo ca domanassasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca amanāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno doso. Mānānusayo diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca dukkhavedanāvajjesu avasesakāmāvacaradhammesu rūpārūpāvacaradhammesu ca ārammaṇavaseneva uppajjamāno māno. Diṭṭhānusayo catūsu diṭṭhigatasampayuttesu. Vicikicchānusayo vicikicchāsahagate. Avijjānusayo dvādasasu akusalacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca. Tayopi avasesatebhūmakadhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamānā diṭṭhivicikicchāmohā. Bhavarāgānusayo catūsu diṭṭhigatavippayuttesu uppajjamānopi sahajātavasena na vutto, ārammaṇavaseneva pana rūpārūpāvacaradhammesu uppajjamāno lobho vutto.

'कामरागानुशय' इत्यादी शब्दांमध्ये - जो कामराग आहे आणि नष्ट न झाल्यामुळे अनुशय आहे, तो 'कामरागानुशय' होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लावावा. येथे कामरागानुशय म्हणजे लोभसहगत चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने, तसेच प्रिय गोष्टींमध्ये उर्वरित कामावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा लोभ होय. प्रतिघानुशय म्हणजे दोमनस्यसहगत चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने, तसेच अप्रिय गोष्टींमध्ये उर्वरित कामावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा द्वेष होय. मानानुशय म्हणजे दृष्टिगतविप्रयुक्त लोभसहगत चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने, तसेच दुःखवेदना वगळता उर्वरित कामावचर धर्मांमध्ये आणि रूपावचर-अरूपावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा मान होय. दृष्ट्यानुशय हा चार दृष्टिगतसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये असतो. विचिकित्सानुशय हा विचिकित्सासहगत चित्तामध्ये असतो. अविद्यानुशय हा बारा अकुशल चित्तांमध्ये सहजात रूपाने आणि आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा मोह होय. हे तिन्ही (दृष्टी, विचिकित्सा आणि मोह) उर्वरित तेभूमिक धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होतात. भवरागानुशय हा चार दृष्टिगतविप्रयुक्त चित्तांमध्ये उत्पन्न होत असला तरी सहजात रूपाने सांगितलेला नाही, तर रूपावचर आणि अरूपावचर धर्मांमध्ये केवळ आलंबन रूपाने उत्पन्न होणारा लोभ म्हणून सांगितला आहे.

114. Idāni yathāvuttānaṃ anusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ dassento yaṃ loketiādimāha. Tattha yaṃ loke piyarūpanti yaṃ imasmiṃ loke piyajātikaṃ piyasabhāvaṃ. Sātarūpanti sātajātikaṃ assādapadaṭṭhānaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetīti etasmiṃ [Pg.10] iṭṭhārammaṇe sattānaṃ appahīnaṭṭhena kāmarāgānusayo anuseti. ‘‘Piyarūpaṃ sātarūpa’’nti ca idha kāmāvacaradhammoyeva adhippeto. Yathā nāma udake nimuggassa heṭṭhā ca upari ca samantā ca udakameva hoti, evameva iṭṭhārammaṇe rāguppatti nāma sattānaṃ āciṇṇasamāciṇṇā. Tathā aniṭṭhārammaṇe paṭighuppatti. Iti imesu dvīsu dhammesūti evaṃ imesu dvīsu iṭṭhāniṭṭhārammaṇadhammesu. Avijjānupatitāti kāmarāgapaṭighasampayuttā hutvā ārammaṇakaraṇavasena avijjā anupatitā anugatā. Vicchedaṃ katvāpi pāṭho. Tadekaṭṭhoti tāya avijjāya sahajekaṭṭhavasena ekato ṭhito. Māno ca diṭṭhi ca vicikicchā cāti navavidhamāno, dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi, aṭṭhavatthukā vicikicchā, tadekaṭṭho māno ca tadekaṭṭhā diṭṭhi ca tadekaṭṭhā vicikicchā cāti yojanā. Daṭṭhabbāti passitabbā avagantabbā. Tayo ekato katvā bahuvacanaṃ kataṃ. Bhavarāgānusayo panettha kāmarāgānusayeneva saṅgahitoti veditabbo.

११४. आता, पूर्वोक्त अनुशयांचे अनुसयन स्थान (सुप्त राहण्याचे स्थान) दर्शवताना 'यं लोके' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'यं लोके पियरूपं' म्हणजे या जगात जे प्रिय स्वरूपाचे, प्रिय स्वभावाचे आहे. 'सातरूपं' म्हणजे सुखद स्वरूपाचे, आस्वादाचे अधिष्ठान असलेले इष्ट आलंबन होय. 'एत्थ सत्तानं कामरागाणुसयो अनुसेति' म्हणजे या इष्ट आलंबनामध्ये प्राण्यांचा नष्ट न झालेला कामरागानुशय सुप्त राहतो. आणि येथे 'पियरूपं सातरूपं' या पदाने केवळ कामावचर धर्मच अभिप्रेत आहे. ज्याप्रमाणे पाण्यात बुडालेल्या माणसाच्या खाली, वर आणि चहूबाजूंनी पाणीच पाणी असते, त्याचप्रमाणे इष्ट आलंबनामध्ये रागाची उत्पत्ती ही प्राण्यांची सततची सवय असते. तसेच अनिष्ट आलंबनामध्ये प्रतिघाची (द्वेषाची) उत्पत्ती होते. 'इति इमेसु द्वीसु धम्मेसु' म्हणजे अशा प्रकारे या इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनरूप दोन धर्मांमध्ये. 'अविज्जानुपतिता' म्हणजे कामराग आणि प्रतिघाशी संप्रयुक्त होऊन आलंबन करण्याच्या द्वारे अविद्या त्यांच्या मागोमाग येते (अनुगमन करते). 'विच्छेदं कत्वापि' असा पाठ आहे. 'tadekaṭṭho' (तदेकस्थ) म्हणजे त्या अविद्येसोबत सहजात रूपाने एकाच ठिकाणी स्थित असणारे. 'मानो च दिट्ठि च विचिकिच्छा च' म्हणजे नऊ प्रकारचा मान, बासठ प्रकारची दृष्टी आणि आठ वस्तूंवर आधारित विचिकित्सा होय; त्या अविद्येसोबत एकाच ठिकाणी असणारा मान, दृष्टी आणि विचिकित्सा असा संबंध लावावा. 'दट्ठब्बा' म्हणजे पाहावे किंवा जाणावे. या तिन्हींना एकत्र करून बहुवचन वापरले आहे. येथे भवरागानुशय हा कामरागानुशयामध्येच समाविष्ट आहे असे समजावे.

Caritaniddese terasa cetanā puññābhisaṅkhāro. Dvādasa apuññābhisaṅkhāro. Catasso āneñjābhisaṅkhāro. Tattha kāmāvacaro parittabhūmako. Itaro mahābhūmako. Tīsupi vā etesu yo koci appavipāko parittabhūmako, mahāvipāko mahābhūmakoti veditabbo.

चरितनिर्देशामध्ये तेरा चेतना म्हणजे 'पुण्याभिसंस्कार' होय. बारा चेतना म्हणजे 'अपुण्याभिसंस्कार' होय. चार चेतना म्हणजे 'आनेञ्जाभिसंस्कार' होय. त्यामध्ये कामावचर हा 'परित्तभूमिक' (मर्यादित भूमीचा) आहे. इतर (रूपावचर व अरूपावचर) हे 'महाभूमिक' (महान भूमीचे) आहेत. किंवा या तिन्हींमध्ये जो कोणी अल्पविपाक आहे तो परित्तभूमिक आणि जो महाविपाक आहे तो महाभूमिक समजावा.

115. Adhimuttiniddese santīti saṃvijjanti. Hīnādhimuttikāti lāmakajjhāsayā. Paṇītādhimuttikāti kalyāṇajjhāsayā. Sevantīti nissayanti allīyanti. Bhajantīti upasaṅkamanti. Payirupāsantīti punappunaṃ upasaṅkamanti. Sace hi ācariyupajjhāyā na sīlavanto honti, antevāsikasaddhivihārikā sīlavanto, te attano ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti, attano sadise sāruppe bhikkhūyeva upasaṅkamanti. Sacepi ācariyupajjhāyā sāruppā bhikkhū, itare asāruppā, tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti, attano sadise hīnādhimuttikeyeva upasaṅkamanti. Evaṃ upasaṅkamanaṃ pana na kevalaṃ etarahiyeva, atītānāgatepīti dassetuṃ atītampi addhānantiādimāha. Tattha atītampi addhānanti atītasmiṃ kāle, accantasaṃyogatthe vā upayogavacanaṃ. Sesaṃ [Pg.11] uttānatthameva. Idaṃ pana dussīlānaṃ dussīlasevanameva, sīlavantānaṃ sīlavantasevanameva, duppaññānaṃ duppaññasevanameva, paññavantānaṃ paññavantasevanameva ko niyametīti? Ajjhāsayadhātu niyametīti.

११५. अधिमुत्तिनिद्देस (अधिमुक्तिनिर्देश) मध्ये 'संती' म्हणजे विद्यमान आहेत (आढळतात). 'हीनाधिमुत्तिका' म्हणजे हीन किंवा कनिष्ठ आशय (इच्छा) असलेले. 'पणीताधिमुत्तिका' म्हणजे कल्याणकारी किंवा उत्कृष्ट आशय असलेले. 'सेवन्ति' म्हणजे आश्रय घेतात किंवा जवळ राहतात. 'भजन्ति' म्हणजे जवळ जातात. 'पयिरुपासन्ति' म्हणजे वारंवार जवळ जातात. जर आचार्य आणि उपाध्याय शीलवान नसतील, आणि त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) व सद्धि विहारिक (सह-विहारी) शीलवान असतील, तर ते आपल्या आचार्य आणि उपाध्यायांच्या जवळ देखील जात नाहीत, तर ते आपल्यासारख्याच योग्य (सारूप्य) भिक्खूंच्या जवळ जातात. आणि जर आचार्य व उपाध्याय योग्य भिक्खू असतील, परंतु इतर (शिष्य) अयोग्य असतील, तर ते देखील आचार्य व उपाध्यायांच्या जवळ जात नाहीत, तर ते आपल्यासारख्याच हीन आशय असलेल्यांच्या (हीनाधिमुत्तिक) जवळ जातात. परंतु अशा प्रकारे जवळ जाणे केवळ आत्ताच (वर्तमान काळातच) घडते असे नाही, तर भूतकाळात आणि भविष्यकाळातही घडते, हे दर्शवण्यासाठी 'अतीतम्पि अद्धानं' (भूतकाळातही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अतीतम्पि अद्धानं' म्हणजे भूतकाळात; येथे अत्यंतसंयोग अर्थामध्ये द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. परंतु, दुःशीलांना दुःशीलांचीच सेवा करणे, शीलवानांना शीलवानांचीच सेवा करणे, दुष्प्रज्ञांना दुष्प्रज्ञांचीच सेवा करणे आणि प्रज्ञावानांना प्रज्ञावानांचीच सेवा करणे, हे कोण निश्चित करते? आशयधातू (स्वभाव किंवा प्रवृत्तीचा धातू) हे निश्चित करतो.

Bhabbābhabbaniddese chaḍḍetabbe paṭhamaṃ niddisitvā gahetabbe pacchā niddisituṃ uddesassa uppaṭipāṭiyā paṭhamaṃ abhabbā niddiṭṭhā. Uddese pana dvandasamāse accitassa ca mandakkharassa ca padassa pubbanipātalakkhaṇavasena bhabbasaddo pubbaṃ payutto. Kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Imāni dve saggamaggānaṃ āvaraṇato āvaraṇāni. Bhikkhunīdūsakādīni kammānipi kammāvaraṇeneva saṅgahitāni. Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā. Yasmā pana duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi, tasmā duhetukā paṭisandhipi vipākāvaraṇamevāti veditabbā, assaddhāti buddhādīsu saddhārahitā. Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti, sopi duppaññoyeva nāma. Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ abhabbā. Ariyamaggo hi sammā sabhāvoti sammattaṃ, soyeva anantaraphaladāne, sayameva vā acalabhāvato niyāmo, taṃ okkamituṃ pavisituṃ abhabbā. Na kammāvaraṇenātiādīni vuttavipariyāyeneva veditabbānīti.

'भव्याभव्यनिर्देश' मध्ये, प्रथम त्याग करण्यायोग्य (वर्ज्य) व्यक्तींचा निर्देश करून, नंतर स्वीकारण्यायोग्य व्यक्तींचा निर्देश करण्यासाठी, उद्देशाच्या उलट क्रमाने प्रथम 'अभव्य' लोकांचा निर्देश केला आहे. परंतु उद्देशामध्ये, द्वंद्व समासात कमी अक्षरे असलेल्या किंवा पूजनीय अर्थ असलेल्या शब्दाच्या पूर्वपात (आधी येण्याच्या) नियमानुसार 'भव्य' (भब्ब) हा शब्द आधी वापरला आहे. 'कम्मावरणेन' (कर्माच्या आवरणाने) म्हणजे पाच प्रकारच्या आनंतर्य कर्माने युक्त झालेले (समंगीभूत). 'किलेसावरणेन' (क्लेशाच्या आवरणाने) म्हणजे नियत मिथ्यादृष्टीने. हे दोन्ही (कर्म आणि क्लेश) स्वर्ग आणि मार्गाला अडथळा आणणारे असल्यामुळे 'आवरण' (अडथळे) म्हटले जातात. भिक्खुणीचा विनयभंग करणे इत्यादी कर्मे देखील कर्मावरणामध्येच समाविष्ट केली जातात. 'विपाकावरणेन' (विपाकाच्या आवरणाने) म्हणजे अहेतुक प्रतिसंधीने. परंतु, ज्याअर्थी द्विहेतुक व्यक्तींना देखील आर्यमार्गाचा साक्षात्कार (प्रतिवेध) होत नाही, त्याअर्थी द्विहेतुक प्रतिसंधी देखील विपाकावरणच समजावी. 'अस्सद्धा' (अश्रद्ध) म्हणजे बुद्ध इत्यादींवर श्रद्धा नसलेले. 'अच्छन्दिका' (इच्छारहित) म्हणजे काही करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यता) रूपी कुशल छंदाने रहित असलेले. उत्तरकुरुमधील मनुष्य हे 'अच्छन्दिक' (कुशल छंदाचा अभाव असलेल्या) स्थितीत समाविष्ट होतात. 'दुप्पञ्ञा' (दुष्प्रज्ञ) म्हणजे भवांग प्रज्ञेने रहित असलेले. परंतु, भवांग प्रज्ञेने परिपूर्ण असूनही ज्याचे भवांग लोकोत्तर मार्गाचा पाया (पादक) बनत नाही, तो देखील 'दुष्प्रज्ञ'च होय. 'अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये 'सम्यक्त्व नियम' (सम्मत्तनियाम) नावाच्या आर्यमार्गात प्रवेश करण्यास (अवतरण्यास) अपात्र (अभव्य) असणे. कारण आर्यमार्ग हा सम्यक् (योग्य) स्वभाव असल्यामुळे त्याला 'सम्यक्त्व' (सम्मत्तं) म्हणतात; आणि तोच तात्काळ फल देण्याच्या बाबतीत किंवा स्वतःच अचल असल्यामुळे 'नियम' (नियाम) आहे. त्यात प्रवेश करण्यास ते अपात्र असतात. 'न कम्मावरणेन' (कर्माच्या आवरणाने नाही) इत्यादी विधाने याच्या उलट (विपरीत) अर्थाने समजून घ्यावीत.

Āsayānusayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

आशयानुशयज्ञाननिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

70. Yamakapāṭihīrañāṇaniddesavaṇṇanā

७०. यमकप्रातिहार्यज्ञाननिर्देशवर्णना

116. Yamakapāṭihīrañāṇaniddese asādhāraṇaṃ sāvakehīti sesāsādhāraṇañāṇaniddese aññavacanehi okāsābhāvato na vuttaṃ, idha pana aññavacanābhāvato vuttanti veditabbaṃ. Uparimakāyatoti nābhiyā uddhaṃ sarīrato. Aggikkhandho pavattatīti tejokasiṇārammaṇaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘uparimakāyato aggijālā vuṭṭhātū’’ti āvajjitvā parikammaṃ katvā anantaraṃ abhiññāñāṇena ‘‘uparimakāyato [Pg.12] aggijālā vuṭṭhātū’’ti adhiṭṭhite saha adhiṭṭhānā uparimakāyato aggijālā vuṭṭhāti. Sā hi idha rāsaṭṭhena khandhoti vuttā. Heṭṭhimakāyatoti nābhito heṭṭhā sarīrato. Udakadhārā pavattatīti āpokasiṇārammaṇaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘heṭṭhimakāyato udakadhārā vuṭṭhātū’’ti āvajjitvā parikammaṃ katvā anantaraṃ abhiññāñāṇena ‘‘heṭṭhimakāyato udakadhārā vuṭṭhātū’’ti adhiṭṭhite saha adhiṭṭhānā heṭṭhimakāyato udakadhārā vuṭṭhāti. Ubhayatthāpi abbocchedavasena pavattatīti vuttaṃ. Adhiṭṭhānassa āvajjanassa ca antare dve bhavaṅgacittāni vattanti. Tasmāyeva yugalā hutvā aggikkhandhaudakadhārā pavattanti, antaraṃ na paññāyati. Aññesaṃ pana bhavaṅgaparicchedo natthi. Puratthimakāyatoti abhimukhapassato. Pacchimakāyatoti piṭṭhipassato. Dakkhiṇaakkhito vāmaakkhitotiādi samāsapāṭhoyeva, na añño. Dakkhiṇanāsikāsotato vāmanāsikāsotatoti pāṭho sundaro. Rassaṃ katvāpi paṭhanti. Aṃsakūṭatoti ettha abbhuggataṭṭhena kūṭo viyāti kūṭo, aṃsoyeva kūṭo aṃsakūṭo. Aṅgulaṅgulehīti aṅgulīhi aṅgulīhi. Aṅgulantarikāhīti aṅgulīnaṃ antarikāhi. Ekekalomato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattatīti ubhayatthāpi āmeḍitavacanena sabbalomānaṃ pariyādinnattā ekekalomatova aggikkhandhaudakadhārā yugalā yugalā hutvā pavattantīti vuttaṃ hoti. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatīti etthāpi eseva nayo. Kesuci potthakesu ‘‘ekekalomato aggikkhandho pavattati. Lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattati, lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattatī’’ti likhitaṃ. Tampi yujjatiyeva. Pāṭihīrassa atisukhumattadīpanato pana purimapāṭhoyeva sundarataro.

११६. 'यमकप्रातिहार्यज्ञाननिर्देश' मध्ये 'असाधारणं सावकेहि' (श्रावकांसाठी असाधारण) हे पद इतर पाच असाधारण ज्ञानांच्या निर्देशात इतर शब्दांमुळे जागा नसल्यामुळे म्हटले गेले नाही, परंतु येथे इतर शब्दांचा अभाव असल्यामुळे ते म्हटले गेले आहे, असे समजावे. 'उपरिमाकायातो' म्हणजे नाभीच्या वरच्या शरीरापासून. 'अग्गिक्खन्धो पवत्तति' (अग्निस्कंध प्रवृत्त होतो) म्हणजे तेजोकसिण हे आलंबन असलेल्या पादक ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून 'शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीच्या ज्वाला बाहेर पडोत' असा विचार (आवर्जन) करून, परिकर्म करून, त्यानंतर अभिज्ञाज्ञानाने 'शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीच्या ज्वाला बाहेर पडोत' असा अधिष्ठान (संकल्प) केल्यावर, अधिष्ठानासोबतच शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीच्या ज्वाला बाहेर पडतात. येथे समूहाच्या अर्थाने त्याला 'स्कंध' (खन्ध) म्हटले आहे. 'हेट्ठिमकायातो' म्हणजे नाभीच्या खालच्या शरीरापासून. 'उदकधारा पवत्तति' (जलधारा प्रवृत्त होते) म्हणजे आपोकसिण हे आलंबन असलेल्या पादक ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून 'शरीराच्या खालच्या भागातून जलधारा बाहेर पडोत' असा विचार करून, परिकर्म करून, त्यानंतर अभिज्ञाज्ञानाने 'शरीराच्या खालच्या भागातून जलधारा बाहेर पडोत' असा अधिष्ठान केल्यावर, अधिष्ठानासोबतच शरीराच्या खालच्या भागातून जलधारा बाहेर पडतात. दोन्ही ठिकाणी अखंडपणे (अब्बोच्छेदवसेन) प्रवृत्त होतात, असे म्हटले आहे. अधिष्ठान आणि आवर्जन यांच्या दरम्यान दोन भवांगचित्ते उत्पन्न होतात. त्यामुळेच, जोडीने (युगला) होऊन अग्निस्कंध आणि जलधारा प्रवृत्त होतात, त्यांच्यातील अंतर जाणवत नाही. परंतु इतरांच्या बाबतीत भवांगाची अशी मर्यादा (भवांगपरिच्छेद) नसते. 'पुरत्थिमकायातो' म्हणजे समोरील बाजूने. 'पच्छिमकायातो' म्हणजे पाठीमागच्या बाजूने. 'दक्खिणअक्खितो वामअक्खितो' (उजव्या डोळ्यापासून, डाव्या डोळ्यापासून) इत्यादी केवळ समासपाठच आहे, दुसरा नाही. 'दक्खिणनासिकासोततो वामनासिकासोततो' (उजव्या नाकपुडीतून, डाव्या नाकपुडीतून) हा पाठ चांगला आहे. काही जण र्‍हस्व करूनही वाचतात. 'अंसकूटतो' यामध्ये वर उचललेल्या अर्थाने शिखरासारखा असल्यामुळे 'कूट' म्हटले आहे; खांदा हाच शिखर असल्यामुळे 'अंसकूट' (खांद्याचे टोक). 'अङ्गुलङ्गुलैहि' म्हणजे बोटाबोटांनी. 'अङ्गुलन्तरिकाहि' म्हणजे बोटांच्या फटींमधून (अंतरालमधून). 'एके कलोमतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, एके कलोमतो उदकधारा पवत्तति' (प्रत्येक रोमातून अग्निस्कंध प्रवृत्त होतो, प्रत्येक रोमातून जलधारा प्रवृत्त होते) या दोन्ही ठिकाणी 'एकेक' अशा द्विरुक्तीने (आमेडितवचन) सर्व रोमांचा समावेश झाल्यामुळे, प्रत्येक एका-एका रोमातूनच अग्निस्कंध आणि जलधारा जोड्या-जोड्यांनी प्रवृत्त होतात, असे म्हटले आहे. 'लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तति' यामध्येही हाच नियम आहे. काही पुस्तकांमध्ये 'एके कलोमतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति. लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, एके कलोमतो उदकधारा पवत्तति' असे लिहिले आहे. ते देखील योग्यच आहे. परंतु, प्रातिहार्याचे अत्यंत सूक्ष्मत्व दर्शवण्यासाठी पहिलाच पाठ अधिक चांगला आहे.

Idāni channaṃ vaṇṇānanti ko sambandho? Heṭṭhā ‘‘uparimakāyato’’tiādīhi anekehi sarīrāvayavā vuttā. Tena sarīrāvayavasambandho pavattatīti vacanasambandhena ca yamakapāṭihīrādhikārena ca channaṃ vaṇṇānaṃ sarīrāvayavabhūtānaṃ [Pg.13] rasmiyo yamakā hutvā pavattantīti vuttaṃ hoti. Sāmivacanasambandhena ca avassaṃ ‘‘rasmiyo’’ti pāṭhaseso icchitabboyeva. Nīlānanti umāpupphavaṇṇānaṃ. Pītakānanti kaṇikārapupphavaṇṇānaṃ. Lohitakānanti indagopakavaṇṇānaṃ. Odātānanti osadhitārakavaṇṇānaṃ. Mañjiṭṭhānanti mandarattavaṇṇānaṃ. Pabhassarānanti pabhāsanapakatikānaṃ pabhassaravaṇṇānaṃ. Pabhassaravaṇṇe visuṃ avijjamānepi vuttesu pañcasu vaṇṇesu ye ye pabhā samujjalā, te te pabhassarā. Tathā hi tathāgatassa yamakapāṭihīraṃ karontassa yamakapāṭihīrañāṇabaleneva kesamassūnañceva akkhīnañca nīlaṭṭhānehi nīlarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena gaganatalaṃ añjanacuṇṇasamokiṇṇaṃ viya umāpupphanīluppaladalasañchannaṃ viya vītipatantamaṇitālavaṇṭaṃ viya pasāritamecakapaṭaṃ viya ca hoti. Chavito ceva akkhīnañca pītakaṭṭhānehi pītarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā suvaṇṇarasanisiñcamānā viya suvaṇṇapaṭapasāritā viya kuṅkumacuṇṇakaṇikārapupphasamparikiṇṇā viya ca virocanti. Maṃsalohitehi ceva akkhīnañca rattaṭṭhānehi lohitarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā cinapiṭṭhacuṇṇarañjitā viya supakkalākhārasanisiñcamānā viya rattakambalaparikkhittā viya jayasumanapālibhaddakabandhujīvakakusumasamparikiṇṇā viya ca virocanti. Aṭṭhīhi ceva dantehi ca akkhīnañca setaṭṭhānehi odātarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā rajatakuṭehi āsiñcamānakhīradhārāsamparikiṇṇā viya pasāritarajatapaṭṭavitānā viya vītipatantarajatatālavaṇṭā viya kundakumudasinduvārasumanamallikādikusumasañchannā viya ca virocanti. Hatthatalapādatalādīhi mandarattaṭṭhānehi mañjiṭṭharasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā pavāḷajālaparikkhittā viya rattakuravakakusumasamokiṇṇā viya ca virocanti. Uṇṇānakhādīhi pabhassaraṭṭhānehi pabhassararasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā osadhitārakapuñjapuṇṇā viya vijjupaṭalādiparipuṇṇā viya ca virocanti.

आता 'छन्नं वण्णानं' (सहा रंगांचे) याचा काय संबंध आहे? खाली 'उपरिमकायतो' (शरीराच्या वरच्या भागातून) इत्यादी अनेक शब्दांद्वारे शरीराचे अवयव सांगितले आहेत. त्या शरीराच्या अवयवांच्या संबंधाने आणि यमकप्रातिहार्याच्या अधिकाराने (प्रकरणामुळे) शरीराचे अवयव असलेल्या सहा रंगांचे किरण जोडीने (यमक) होऊन प्रवृत्त होतात, असे म्हटले आहे. आणि षष्ठी विभक्तीच्या संबंधामुळे 'रस्मियो' (किरण) हा उर्वरित पाठ निश्चितपणे स्वीकारला पाहिजे. 'नीलानं' म्हणजे अतसीच्या (अळशीच्या) फुलासारख्या रंगाचे (निळे). 'पीतकानं' म्हणजे कर्णिकार फुलाच्या रंगाचे (पिवळे). 'लोहितकानं' म्हणजे इंद्रगोपक (तांबड्या कीटकाच्या) रंगाचे (लाल). 'ओदातानं' म्हणजे ओषधी ताऱ्याच्या (शुक्राच्या ताऱ्याच्या) रंगाचे (पांढरे). 'मंजिट्ठानं' म्हणजे मंजीठ (किंचित लालसर/गडद तांबड्या) रंगाचे. 'पभस्सरानं' म्हणजे अत्यंत चमकदार, प्रभायुक्त रंगाचे. जरी प्रभास्वर रंग वेगळा अस्तित्वात नसला, तरी वर सांगितलेल्या पाच रंगांमध्ये जे जे किरण अत्यंत प्रज्वलित (चमकदार) असतात, ते ते प्रभास्वर होत. तसेच, यमकप्रातिहार्य करणाऱ्या तथागतांच्या यमकप्रातिहार्य-ज्ञानबलानेच त्यांचे केस व दाढी आणि डोळ्यांच्या निळ्या भागांतून निळे किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने आकाशमंडळ जणू काजळाच्या चूर्णाने भरल्यासारखे, अतसीच्या फुलांनी व नीलकमलाच्या पाकळ्यांनी झाकल्यासारखे, इकडेतिकडे फिरवल्या जाणाऱ्या रत्नजडित पंख्यासारखे आणि पसरवलेल्या काळ्या वस्त्रासारखे दिसते. त्यांच्या त्वचेतून आणि डोळ्यांच्या पिवळ्या भागांतून पिवळे किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू सुवर्णरसाने सिंचन केल्यासारख्या, सोन्याचे पत्रे पसरवल्यासारख्या आणि कुंकू चूर्ण व कर्णिकार फुलांनी सर्व बाजूंनी विखुरल्यासारख्या शोभून दिसतात. त्यांच्या मांस व रक्तामधून आणि डोळ्यांच्या लाल भागांतून लाल किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू सिंदूर चूर्णाने रंगवल्यासारख्या, चांगल्या उकळलेल्या लाखेच्या रसाने सिंचन केल्यासारख्या, लाल घोंगडीने (कंबलाने) वेढल्यासारख्या आणि जास्वंद, पालिभद्रक (पांगारा) व बंधुजीवक (दुपारी) फुलांनी सर्व बाजूंनी विखुरल्यासारख्या शोभून दिसतात. त्यांच्या हाडांमधून, दातांमधून आणि डोळ्यांच्या पांढऱ्या भागांतून पांढरे किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू चांदीच्या कलशातून ओतलेल्या दुधाच्या धारांनी युक्त असल्यासारख्या, पसरवलेल्या चांदीच्या पत्र्यांच्या चांदव्यासारख्या, इकडेतिकडे फिरवल्या जाणाऱ्या चांदीच्या पंख्यासारख्या आणि कुंद, कुमुद (पांढरे कमळ), निर्गुडी (सिंदुवार), जुई व मोगरा इत्यादी फुलांनी आच्छादल्यासारख्या शोभून दिसतात. हाताचे तळवे, पायाचे तळवे इत्यादी किंचित लालसर भागांतून मंजीठ (गडद तांबडे) किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू पोवळ्यांच्या जाळ्याने वेढल्यासारख्या आणि लाल कोरांटीच्या फुलांनी विखुरल्यासारख्या शोभून दिसतात. ऊर्णा (भिवयांच्या मधील केस), नखे इत्यादी अत्यंत चमकदार भागांतून प्रभास्वर (अतिशय तेजस्वी) किरण बाहेर पडतात, ज्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू ओषधी ताऱ्यांच्या समूहाने भरल्यासारख्या आणि विजेच्या चमचमाटाने परिपूर्ण असल्यासारख्या शोभून दिसतात।

Bhagavā caṅkamatītiādi ‘‘bhagavato ca nimmitānañca nānāiriyāpathakaraṇaṃ yamakapāṭihīreneva hotī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tesañhi nimmitānaṃ iriyāpathā yugalāva hutvā vattanti. Yadi nimmitā bahukā honti, ‘‘nimmito’’tiādi kasmā ekavacanaṃ katanti ce? Nimmitesupi ekekassa [Pg.14] nānāiriyāpathabhāvadassanatthaṃ. Bahuvacanena hi vutte sabbepi nimmitā sakiṃ ekekairiyāpathikā viya honti. Ekavacanena pana vutte nimmitesu ekeko nānāiriyāpathikoti ñāyati. Tasmā ekavacananiddeso kato. Cūḷapanthakattheropi tāva nānāiriyāpathikabhikkhūnaṃ sahassaṃ māpesi, kiṃ pana bhagavā yamakapāṭihīre bahū nimmite na karissati. Cūḷapanthakattheraṃ muñcitvā aññesaṃ sāvakānaṃ ekāvajjanena nānāiriyapathikānaṃ nānārūpānañca nimmānaṃ na ijjhati. Aniyametvā hi nimmitā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu vā bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti, visadisakaraṇaṃ nānākiriyākaraṇañca ‘‘ettakā īdisā hontu, ettakā imaṃ nāma karontū’’ti visuṃ visuṃ āvajjitvā adhiṭṭhānena ijjhati. Tathāgatassa pana ekāvajjanādhiṭṭhāneneva nānappakāranimmānaṃ ijjhati. Evameva aggikkhandhaudakadhārānimmāne ca nānāvaṇṇanimmāne ca veditabbaṃ. Tattha bhagavā caṅkamatīti ākāse vā pathaviyaṃ vā caṅkamati. Nimmitoti iddhiyā māpitabuddharūpaṃ. Tiṭṭhati vātiādīnipi ākāse vā pathaviyaṃ vā. Kappetīti karoti. Bhagavā tiṭṭhatītiādīsupi eseva nayoti.

'भगवा चङ्कमति' (भगवान चंक्रमण करतात) इत्यादी वचन 'भगवान आणि त्यांनी निर्माण केलेले बुद्ध (निर्मित बुद्ध) यांच्या विविध ईर्यापथांचे (हालचालींचे) प्रदर्शन केवळ यमकप्रातिहार्याद्वारेच होते' हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण त्या निर्मित बुद्धांचे ईर्यापथ जोडीनेच (युगल) प्रवृत्त होतात. जर निर्मित बुद्ध अनेक आहेत, तर 'निम्मितो' (निर्मित बुद्ध - एकवचन) असे एकवचन का वापरले आहे? असे विचारल्यास - निर्मित बुद्धांमध्येही प्रत्येकाचे विविध ईर्यापथ दाखवण्यासाठी असे केले आहे. कारण जर बहुवचन वापरले असते, तर सर्व निर्मित बुद्ध एकाच वेळी एकाच ईर्यापथात असल्यासारखे वाटले असते. परंतु एकवचन वापरल्यामुळे, निर्मित बुद्धांपैकी प्रत्येक जण वेगवेगळ्या ईर्यापथात आहे, हे समजते. म्हणून एकवचनाचा निर्देश केला आहे. जेव्हा चूळपंथक थेर सुद्धा विविध ईर्यापथ असणाऱ्या हजार भिक्खूंची निर्मिती करू शकले, तर मग भगवान यमकप्रातिहार्यामध्ये अनेक निर्मित बुद्ध का बरे निर्माण करणार नाहीत? चूळपंथक थेरांना वगळता इतर श्रावकांना एकाच आवर्तनाने (चित्तक्षणाने) विविध ईर्यापथ असणाऱ्या आणि विविध रूपांच्या निर्मितीचे कार्य साध्य होत नाही. कारण विशेष नियम न करता निर्माण केलेले बुद्ध हे ऋद्धिमंतासारखेच (निर्माण करणाऱ्यासारखेच) असतात. उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये किंवा बोलणे, मौन राहणे इत्यादींमध्ये ऋद्धिमंत जे जे करतो, ते तेच ते निर्मित बुद्ध करतात. परंतु त्यांच्यात भिन्नता निर्माण करणे आणि विविध क्रिया करणे हे 'एवढे निर्मित बुद्ध अशा प्रकारचे असोत, एवढे निर्मित बुद्ध असे कार्य करोत' असे वेगवेगळ्या प्रकारे आवर्तन (विचार) करून अधिष्ठानाने साध्य होते. तथागतांच्या बाबतीत मात्र एकाच आवर्तनाने आणि अधिष्ठानाने विविध प्रकारची निर्मिती साध्य होते. याचप्रमाणे अग्नीचा समूह आणि पाण्याच्या धारा यांची निर्मिती तसेच विविध रंगांची निर्मिती याविषयीही समजून घ्यावे. तेथे 'भगवा चङ्कमति' म्हणजे आकाशात किंवा पृथ्वीवर चंक्रमण करतात. 'निम्मितो' म्हणजे ऋद्धीने निर्माण केलेले बुद्धरूप. 'तिट्ठति वा' (उभे राहतात) इत्यादी देखील आकाशात किंवा पृथ्वीवरच होते. 'कप्पेति' म्हणजे करतात. 'भगवा तिट्ठति' इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम समजावा।

Yamakapāṭihīrañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

यमकप्रातिहार्य-ज्ञाननिर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली।

71. Mahākaruṇāñāṇaniddesavaṇṇanā

७१. महाकरुणा-ज्ञाननिर्देशाची वर्णना (टीका)

117. Mahākaruṇāñāṇaniddese bahukehi ākārehīti idāni vuccamānehi ekūnanavutiyā pakārehi. Passantānanti ñāṇacakkhunā ca buddhacakkhunā ca olokentānaṃ. Okkamatīti otarati pavisati. Ādittoti dukkhalakkhaṇavasena pīḷāyogato santāpanaṭṭhena ādīpito. ‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vuttattā sabbasaṅkhatassa ceva dukkhalakkhaṇavasena pīḷitattā dukkhassa ca karuṇāya mūlabhūtattā paṭhamaṃ dukkhalakkhaṇavasena ‘‘āditto’’ti vuttanti veditabbaṃ. Rāgādīhi ādittataṃ pana upari vakkhati. Atha vā ādittoti rāgādīhiyeva āditto. Upari pana ‘‘tassa natthañño koci nibbāpetā’’ti atthāpekkhanavasena puna vuttanti veditabbaṃ[Pg.15]. Lokasannivāsoti pañcakkhandhā lujjanapalujjanaṭṭhena loko, taṇhādiṭṭhivasena sannivasanti ettha sattāti sannivāso, lokova sannivāso lokasannivāso. Dukkhitaṃ khandhasantānaṃ upādāya sattavohārasabbhāvato lokasannivāsayogato sattasamūhopi lokasannivāso. Sopi ca sahakhandhakoyeva. Uyyuttoti anekesu kiccesu niccabyāpāratāya katayogo kataussāho, satatakiccesu saussukkoti attho. Ghaṭṭanayuttoti vā uyyutto. Payātoti pabbateyyā nadī viya anavaṭṭhitagamanena maraṇāya yātuṃ āraddho. Kummaggappaṭipannoti kucchitaṃ micchāmaggaṃ paṭipanno. Upari pana ‘‘vipathapakkhando’’ti nānāpadehi visesetvā vuttaṃ.

११७. महाकरुणाज्ञाननिद्देस मध्ये 'अनेक प्रकारांनी' म्हणजे आता सांगण्यात येणाऱ्या एकोणनव्वद (८९) प्रकारांनी. 'पाहणाऱ्यांना' म्हणजे ज्ञानचक्षूने आणि बुद्धचक्षूने पाहणाऱ्या (भगवंतांना). 'उतरते' म्हणजे उतरते किंवा प्रवेश करते. 'प्रदीप्त' म्हणजे दुःखलक्षणाच्या दृष्टीने, पीळेच्या (पीडेच्या) योगाने आणि संतापाच्या अर्थाने प्रदीप्त झालेला. 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे' असे म्हटल्यामुळे सर्व संस्कृत धर्मांचे दुःखलक्षणाच्या दृष्टीने पीळित असल्यामुळे आणि दुःख हे करुणेचे मूळ कारण असल्यामुळे सुरुवातीला दुःखलक्षणाच्या दृष्टीने 'प्रदीप्त' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. राग (लोभ) इत्यादींनी प्रदीप्त असणे हे पुढे सांगितले जाईल. अथवा, 'प्रदीप्त' म्हणजे राग इत्यादींनीच प्रदीप्त झालेला. पुढे 'त्याला शांत करणारा दुसरा कोणी नाही' या अर्थाच्या अपेक्षेने पुन्हा म्हटले आहे, असे जाणावे. 'लोकसंनिवास' म्हणजे पंचस्कंध हे नष्ट होण्याच्या आणि भंग पावण्याच्या अर्थाने 'लोक' आहेत; तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने प्राणी येथे राहतात म्हणून 'संनिवास' आहे; लोकच संनिवास आहे म्हणून 'लोकसंनिवास' होय. दुःखित स्कंध-संतानाला धरून 'प्राणी' असा व्यवहार अस्तित्वात असल्यामुळे आणि लोकसंनिवासाशी युक्त असल्यामुळे प्राण्यांचा समूह देखील 'लोकसंनिवास' आहे. आणि तो (प्राणीसमूह) स्कंधांसहच असतो. 'उद्योगी' (तत्पर) म्हणजे अनेक (अकुशल) कार्यांमध्ये नेहमी व्यस्त राहिल्यामुळे प्रयत्नशील, सततच्या कामांमध्ये उत्सुक असलेला, असा अर्थ आहे. अथवा संघर्षाशी युक्त असलेला तो 'उद्योगी' होय. 'प्रयाण केलेला' म्हणजे पर्वतावरून वाहणाऱ्या नदीप्रमाणे न थांबणाऱ्या गतीने मृत्यूकडे जाण्यास प्रवृत्त झालेला. 'कुमार्गाला लागलेला' म्हणजे निंद्य अशा मिथ्यामार्गावर चालणारा. पुढे 'विपथाला (चुकीच्या मार्गाला) प्राप्त झालेला' अशा विविध पदांनी विशेष करून सांगितले आहे।

Upanīyatīti jarāvasena maraṇāya upanīyati harīyati. Jarā hi ‘‘āyuno saṃhānī’’ti (saṃ. ni. 2.2) vuttā. Addhuvoti na thiro, sadā tatheva na hoti. Yasmā addhuvo, tasmā upanīyatīti purimassa kāraṇavacanametaṃ. Etena sakāraṇaṃ jarādukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ jarādukkhaṃ disvā jarāpārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Atāṇoti tāyituṃ rakkhituṃ samatthena rahito, anārakkhoti vuttaṃ hoti. Anabhissaroti abhisaritvā abhigantvā byāharaṇena assāsetuṃ samatthena rahito, asahāyoti vā attho. Yasmā anabhissaro, tasmā atāṇoti purimassa kāraṇavacanametaṃ. Etena sakāraṇaṃ piyavippayogadukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ piyavippayogadukkhaṃ disvā ñātipārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Assakoti sakabhaṇḍarahito. Sabbaṃ pahāya gamanīyanti sakabhaṇḍanti sallakkhitaṃ sabbaṃ pahāya lokena gantabbaṃ. Yasmā sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, tasmā assakoti purimassa kāraṇavacanametaṃ. Etena sakāraṇaṃ maraṇadukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ disvā bhogapārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Aññattha ‘‘kammassakā māṇavasattā’’ti (ma. ni. 3.289) vuttaṃ, idha ca raṭṭhapālasutte ca ‘‘assako loko’’ti (ma. ni. 2.305) vuttaṃ, taṃ kathaṃ yujjatīti ce? Pahāya gamanīyaṃ sandhāya ‘‘assako’’ti vuttaṃ, kammaṃ pana na pahāya gamanīyaṃ. Tasmā ‘‘kammassakā’’ti vuttaṃ. Raṭṭhapālasutteyeva ca evametaṃ vuttaṃ ‘‘tvaṃ pana yathākammaṃ gamissasī’’ti (ma. ni. 2.306). Ūnoti pāripūrirahito. Atittoti bhiyyo bhiyyo patthanāyapi na suhito[Pg.16]. Idaṃ ūnabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Taṇhādāsoti taṇhāya vase vattanato taṇhāya dāsabhūto. Idaṃ atittabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Etena icchārogāpadesena sakāraṇaṃ byādhidukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ byādhidukkhaṃ disvā byādhipārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Atāyanoti puttādīhipi tāyanassa abhāvato atāyano anārakkho, alabbhaneyyakhemo vā. Aleṇoti allīyituṃ nissituṃ anaraho allīnānampi ca leṇakiccākārako. Asaraṇoti nissitānaṃ na bhayasārako na bhayavināsako. Asaraṇībhūtoti pure uppattiyā attano abhāveneva asaraṇo, uppattisamakālameva asaraṇībhūtoti attho.

'नेला जातो' म्हणजे जरेच्या (वृद्धत्वाच्या) प्रभावाने मृत्यूकडे नेला जातो, हरण केला जातो. कारण जरा ही 'आयुष्याची हानी' आहे असे म्हटले आहे. 'अध्रुव' म्हणजे स्थिर नसलेला, नेहमी तसाच न राहणारा. ज्याअर्थी अध्रुव आहे, त्याअर्थी नेला जातो, हे पूर्वीच्या (उपनीयति या) पदाचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने कारणासह असणारे जरादुःख सांगितले आहे. ते जरादुःख पाहून, जरेच्या हासापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. 'अत्राण' म्हणजे रक्षण करण्यास किंवा वाचवण्यास समर्थ असलेल्या व्यक्तीने रहित; रक्षक नसलेला असे म्हटले आहे. 'अनभिसर' म्हणजे जवळ येऊन, सांत्वन करून दुःख दूर करण्यास समर्थ असलेल्या व्यक्तीने रहित, किंवा असहाय असा अर्थ आहे. ज्याअर्थी अनभिसर आहे, त्याअर्थी अत्राण आहे, हे पूर्वीच्या (अत्राण या) पदाचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने कारणासह असणारे प्रियविप्रयोगदुःख सांगितले आहे. ते प्रियविप्रयोगदुःख पाहून, नातेवाईकांच्या नाशापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. 'अस्वक' म्हणजे स्वतःच्या संपत्तीने रहित. 'सर्व सोडून जावे लागणारे' म्हणजे स्वतःची संपत्ती म्हणून मानलेले सर्व काही सोडून या जगातील प्राण्याने जावे लागते. ज्याअर्थी सर्व सोडून जावे लागणारे आहे, त्याअर्थी तो अस्वक आहे, हे पूर्वीच्या (अस्वक या) पदाचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने कारणासह असणारे मरणदुःख सांगितले आहे. ते पाहून, भोगांच्या नाशापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. इतर ठिकाणी 'हे माणव! प्राणी हे कर्माचे मालक आहेत' असे म्हटले आहे, आणि येथे तसेच रट्ठपाल सुत्तात 'लोक अस्वक आहे' असे म्हटले आहे, ते कसे जुळते असे जर विचारले तर? सोडून जावे लागते या संदर्भाने 'अस्वक' असे म्हटले आहे, परंतु कर्म सोडून जाता येत नाही. म्हणून 'कर्मस्वक' असे म्हटले आहे. रट्ठपाल सुत्तातच असे म्हटले आहे की, 'तू तर तुझ्या कर्मानुसार जाशील.' 'ऊन' म्हणजे परिपूर्णतेने रहित. 'अतृप्त' म्हणजे वारंवार इच्छा करूनही संतुष्ट न होणारा. हे ऊनभावाचे (अपूर्णतेचे) कारण सांगणारे वचन आहे. 'तृष्णादास' म्हणजे तृष्णेच्या अधीन राहिल्यामुळे तृष्णेचा दास झालेला. हे अतृप्ततेचे कारण सांगणारे वचन आहे. याने इच्छारूपी रोगाचा निर्देश करून कारणासह असणारे व्याधिदुःख सांगितले आहे. ते व्याधिदुःख पाहून, व्याधीच्या हासापासून मुक्त असलेले देखील सुज्ञ लोक प्रव्रजित होतात. 'अतायण' म्हणजे पुत्रादिकांकडून देखील रक्षण न केले जात असल्यामुळे अतायण, म्हणजेच रक्षक नसलेला किंवा सुरक्षितता मिळू शकत नाही असा. 'अलेण' म्हणजे आश्रय घेण्यास अयोग्य असलेला, आणि आश्रय घेतलेल्यांचे देखील संरक्षण न करणारा. 'अशरण' म्हणजे आश्रितांचे भय दूर न करणारा आणि भयाचा नाश न करणारा. 'अशरणीभूत' म्हणजे उत्पत्तीच्या पूर्वी स्वतःच्या अभावामुळेच अशरण असलेला, किंवा उत्पत्तीच्या क्षणीच अशरणीभूत झालेला, असा अर्थ आहे।

Uddhatoti sabbākusalesu uddhaccassa uppajjanato sattasantāne ca akusaluppattibāhullato akusalasamaṅgīloko tena uddhaccena uddhato. Avūpasantoti avūpasamanalakkhaṇassa uddhaccasseva yogena avūpasanto bhantamigapaṭibhāgo. ‘‘Upanīyati loko’’tiādīsu catūsu ca ‘‘uddhato loko’’ti ca pañcasu ṭhānesu lokoti āgataṃ, sesesu lokasannivāsoti. Ubhayathāpi lokoyeva. Sasalloti pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya ca sallāti saṅkhaṃ gatehi rāgādīhi sallehi sahavattanako. Viddhoti migādayo kadāci parehi viddhā honti, ayaṃ pana loko niccaṃ attanāva viddho. Puthusallehīti ‘‘satta sallāni – rāgasallaṃ, dosasallaṃ, mohasallaṃ, mānasallaṃ, diṭṭhisallaṃ, kilesasallaṃ, duccaritasalla’’nti (mahāni. 174) vuttehi sattahi sallehi. Tassāti tassa lokasannivāsassa. Sallānaṃ uddhatāti tesaṃ sallānaṃ sattasantānato uddharitā puggalo. Aññatra mayāti maṃ ṭhapetvā. Yepi bhagavato sāvakā sallāni uddharanti, tesaṃ bhagavato vacaneneva uddharaṇato bhagavāva uddharati nāma. Avijjandhakārāvaraṇoti avijjā eva sabhāvadassanacchādanena andhaṃ viya karotīti avijjandhakāro, sova sabhāvāvagamananivāraṇena āvaraṇaṃ etassāti avijjandhakārāvaraṇo. Kilesapañjarapakkhittoti kilesā eva kusalagamanasannirujjhanaṭṭhena pañjaroti kilesapañjaro, avijjāpabhave kilesapañjare pakkhitto pātito. Ālokaṃ dassetāti paññālokaṃ [Pg.17] dassanasīlo, paññālokassa dassetāti vā attho. Avijjāgatoti avijjaṃ gato paviṭṭho. Na kevalaṃ avijjāya āvaraṇamattameva, atha kho gahanagato viya avijjākosassa anto paviṭṭhoti purimato viseso. Aṇḍabhūtotiādayo ca visesāyeva. Aṇḍabhūtoti aṇḍe bhūto nibbatto. Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā ‘‘aṇḍabhūtā’’ti vuccanti, evamayaṃ loko avijjaṇḍakose nibbattattā ‘‘aṇḍabhūto’’ti vuccati. Pariyonaddhoti tena avijjaṇḍakosena samantato onaddho baddho veṭhito.

‘उद्धत’ म्हणजे सर्व अकुशल धर्मांमध्ये उद्धच्च (औद्धत्य/चंचलता) उत्पन्न झाल्यामुळे आणि प्राण्यांच्या संतानामध्ये अकुशलाची उत्पत्ती अधिक प्रमाणात झाल्यामुळे, अकुशलयुक्त लोक (प्राणी) त्या उद्धच्चाने उद्धत (विक्षिप्त) झाले आहेत. ‘अव्युपशांत’ म्हणजे अशांततेचे लक्षण असलेल्या उद्धच्चाच्याच योगाने (संबंधाने) जो शांत झालेला नाही, तो अव्युपशांत; हा भयभीत झालेल्या हरणासारखा असतो. ‘उपनीयति लोको’ इत्यादी चार ठिकाणी आणि ‘उद्धतो लोको’ या पाच ठिकाणी ‘लोक’ असा शब्द आला आहे, तर उर्वरित ठिकाणी ‘लोकसंनिवास’ असा शब्द आला आहे. दोन्ही ठिकाणी ‘लोक’ हाच अर्थ आहे. ‘सशल्य’ म्हणजे पीडा देणारे असल्यामुळे, आतून टोचणारे असल्यामुळे आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे ज्यांना ‘शल्य’ (बाण/काटा) म्हटले जाते, अशा राग इत्यादी शल्यांनी युक्त असलेला. ‘विद्ध’ म्हणजे हरणे इत्यादी प्राणी कधीतरी इतरांकडून विद्ध (बाणाने मारले) जातात, परंतु हा लोक नेहमी स्वतःच स्वतःला विद्ध करून घेतो. ‘अनेक शल्यांनी’ म्हणजे ‘सात शल्ये - रागशल्य, द्वेषशल्य, मोहशल्य, मानशल्य, दृष्टिशल्य, क्लेशशल्य आणि दुश्चरितशल्य’ या सांगितलेल्या सात शल्यांनी. ‘त्याचे’ म्हणजे त्या लोकसंनिवासाचे. ‘शल्यांना उपटून काढणारा’ म्हणजे त्या शल्यांना प्राण्यांच्या संतानामधून उपटून काढणारा पुरुष. ‘माझ्याशिवाय’ म्हणजे मला सोडून. भगवंतांचे जे श्रावक देखील शल्ये उपटून काढतात, ते भगवंतांच्या वचनानेच उपटून काढत असल्यामुळे, भगवंतच ते उपटून काढतात असे म्हटले जाते. ‘अविद्या-अंधकार-आवरण’ म्हणजे अविद्याच वस्तूंच्या खऱ्या स्वभावाला झाकून टाकत असल्यामुळे आंधळ्यासारखे करते, म्हणून ती ‘अविद्या-अंधकार’ आहे. तीच अविद्या-अंधकार सत्याच्या आकलनाला रोखत असल्यामुळे आवरण ठरते, म्हणून ‘अविद्या-अंधकार-आवरण’ म्हटले आहे. ‘क्लेश-पिंजऱ्यात टाकलेला’ म्हणजे क्लेशच कुशल मार्गावर जाण्यास अडथळा आणत असल्यामुळे पिंजऱ्यासारखे आहेत, म्हणून ‘क्लेश-पिंजरा’. अविद्येपासून उत्पन्न झालेल्या क्लेश-पिंजऱ्यात टाकलेला किंवा पडलेला. ‘प्रकाश दाखवणारा’ म्हणजे प्रज्ञारूपी प्रकाश दाखवण्याचा स्वभाव असलेला, किंवा प्रज्ञेचा प्रकाश दाखवणारा, असा अर्थ आहे. ‘अविद्यागत’ म्हणजे अविद्येमध्ये गेलेला, प्रवेश केलेला. केवळ अविद्येचे आवरण असणे एवढेच नाही, तर घनदाट जंगलात गेलेल्या माणसाप्रमाणे अविद्येच्या कोशात (अंड्यात) आत प्रवेश केलेला, हा आधीच्या शब्दापेक्षा विशेष अर्थ आहे. ‘अंडभूत’ इत्यादी शब्द देखील विशेष अर्थ दर्शवणारेच आहेत. ‘अंडभूत’ म्हणजे अंड्यामध्ये उत्पन्न झालेला. ज्याप्रमाणे अंड्यातून उत्पन्न झालेल्या काही प्राण्यांना ‘अंडभूत’ म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हा लोक अविद्येच्या अंडकोशात उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला ‘अंडभूत’ म्हटले जाते. ‘परियोनद्ध’ म्हणजे त्या अविद्येच्या अंडकोशाने सर्व बाजूंनी वेढलेला, बांधलेला किंवा गुंडाळलेला।

Tantākulakajātoti tantaṃ viya ākulabhūto. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti, evameva sattā paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti, na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjikaṃ datvā kocchena pahaṭaṃ tattha tattha kulakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamayaṃ loko paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkonto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena kulakajāto hoti gaṇṭhibaddho. Ye hi keci diṭṭhiyo nissitā, sabbe te paccayaṃ ujuṃ kātuṃ na sakkontiyeva. Kulāgaṇṭhikajātoti kulāgaṇṭhikaṃ viya bhūto. Kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjikasuttaṃ. ‘‘Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvako’’tipi eke. Yathā tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ. Muñjapabbajabhūtoti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūto muñjatiṇapabbajatiṇasadiso jāto. Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ, tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ [Pg.18] kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Evamayaṃ loko paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ asakkonto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena gaṇṭhijāto hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

‘तंतु-आकुलक-जातो’ म्हणजे विणलेल्या धाग्याप्रमाणे गुंतागुंतीचा झालेला. ज्याप्रमाणे विणकरांचे अस्ताव्यस्त ठेवलेले आणि उंदरांनी कुरतडलेले सूत (धागे) जागोजागी गुंतून जाते, आणि ‘हे टोक आहे आणि हे मूळ आहे’ अशा प्रकारे टोकाशी टोक किंवा मुळाशी मूळ जुळवणे कठीण होते; त्याचप्रमाणे प्राणी प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये (प्रत्ययाकारात) चुकतात, गोंधळतात आणि व्याकुळ होतात, ते प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ (स्पष्ट) करू शकत नाहीत. त्या उदाहरणामध्ये, गुंतलेले सूत वैयक्तिक प्रयत्नांनी सरळ करणे शक्यही होईल; परंतु दोन बोधिसत्त्वांना सोडून इतर कोणताही प्राणी स्वतःच्या स्वभावाने प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ करण्यास समर्थ नाही. ज्याप्रमाणे गुंतलेल्या सुताला कांजी लावून ब्रशने विणले असता ते जागोजागी गुठळ्यांनी युक्त आणि गाठींनी बांधलेले होते; त्याचप्रमाणे हा लोक कारणांमध्ये (प्रत्ययांमध्ये) चुकून, कारणांना सरळ करण्यास असमर्थ ठरून, बासष्ट प्रकारच्या मिथ्यादृष्टींच्या प्रभावामुळे गुंतागुंतीचा आणि गाठींनी बांधलेला होतो. जे कोणी मिथ्यादृष्टीचा आश्रय घेतात, ते सर्व कारणाला (प्रतीत्यसमुत्पादाला) सरळ करू शकत नाहीत. ‘कुला-गांठिका-जातो’ म्हणजे कुलागांठिकेसारखा झालेला. विणकरांच्या कांजी लावलेल्या सुताच्या गुंडाळीला ‘कुलागांठिका’ म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की, ‘कुला म्हणजे एक पक्षीण, आणि तिचे घरटे म्हणजे कुलावक.’ ज्याप्रमाणे हे दोन्ही गुंतलेले असल्यामुळे टोकाशी टोक किंवा मुळाशी मूळ जुळवणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथेही अर्थ लावावा. ‘मुंज-पब्बज-भूतो’ म्हणजे मुंज गवत आणि पब्बज गवतासारखा झालेला, म्हणजेच मुंज व पब्बज गवतासारखा बनलेला. ज्याप्रमाणे त्या गवतांना कुटून-कुटून बनवलेली दोरी जुनी झाल्यावर कुठेतात पडलेली उचलली, तर त्या गवतांचे ‘हे टोक आहे आणि हे मूळ आहे’ असे टोकाशी टोक किंवा मुळाशी मूळ जुळवणे कठीण असते; ती दोरी देखील वैयक्तिक प्रयत्नांनी सरळ करणे शक्य होईल, परंतु दोन बोधिसत्त्वांना सोडून इतर कोणताही प्राणी स्वतःच्या स्वभावाने प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ करण्यास समर्थ नाही. त्याचप्रमाणे हा लोक प्रतीत्यसमुत्पादाला सरळ करण्यास असमर्थ ठरून, बासष्ट प्रकारच्या मिथ्यादृष्टींच्या प्रभावामुळे गाठींनी युक्त होऊन अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि संसाराचे उल्लंघन करू शकत नाही।

Tattha apāyoti nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyo. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa āyassa abhāvato ‘‘apāyo’’ti vuccanti. Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati. Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –

त्यामध्ये ‘अपाय’ म्हणजे निरय (नरक), तिर्यकयोनी (प्राणीयोनी), पेतविषय (प्रेतलोक) आणि असुरकाय. कारण हे सर्व लोक वृद्धी नावाच्या कल्याणापासून वंचित असल्यामुळे त्यांना ‘अपाय’ म्हटले जाते. तसेच, दुःखाचे गमनस्थान असल्यामुळे ‘दुर्गती’ म्हटले जाते. सुखाच्या समूहातून खाली पडल्यामुळे ‘विनिपात’ म्हटले जाते. परंतु दुसरा (संसार) म्हणजे -

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati’’.

“स्कंधांची, धातूंची आणि आयतनांची अखंडपणे चालणारी परंपरा म्हणजेच ‘संसार’ असे म्हटले जाते।”

Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati. Atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamāno tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittanāvā viya yantagoṇo viya ca paribbhamatiyeva. Avijjāvisadosasallittoti avijjāyeva akusaluppādanena kusalajīvitanāsanato visanti avijjāvisaṃ, tadeva santānadūsanato avijjāvisadoso, tena anusayapariyuṭṭhānaduccaritabhūtena bhusaṃ litto makkhitoti avijjāvisadosasallitto. Kilesakalalībhūtoti avijjādimūlakā kilesā eva osīdanaṭṭhena kalalaṃ kaddamoti kilesakalalaṃ, tadassa atthīti kilesakalalī, evaṃbhūto. Rāgadosamohajaṭājaṭitoti lobhapaṭighāvijjāsaṅkhātā rāgadosamohā eva rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā, tāya rāgadosamohajaṭāya jaṭito. Yathā nāma veḷujaṭādīhi veḷuādayo, evaṃ tāya jaṭāya ayaṃ loko jaṭito vinaddho saṃsibbitoti attho. Jaṭaṃ vijaṭetāti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ lokaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ vijaṭetā saṃchinditā sampadālayitā.

त्या सर्व (संसाराला) सुद्धा ओलांडू शकत नाही, पार करू शकत नाही. उलटपक्षी, च्युतीपासून (मृत्यूपासून) प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) आणि प्रतिसंधीपासून च्युती, अशा प्रकारे वारंवार च्युती आणि प्रतिसंधी ग्रहण करत, तीन भवांमध्ये, चार योनींमध्ये, पाच गतींमध्ये, सात विज्ञान-स्थितींमध्ये (विज्ञाणट्ठिती) आणि नऊ सत्त्वावासांमध्ये, महासागरात वाऱ्याने फेकलेल्या नौकेप्रमाणे आणि घाण्याला जुंपलेल्या बैलाप्रमाणे गरगर फिरतच राहतो. 'अविज्जाविसदोससल्लित्तो' (अविद्या-विष-दोष-लिप्त) म्हणजे अविद्याच अकुशलाची उत्पत्ती करून कुशल जीवनाचा नाश करत असल्यामुळे विष आहे, म्हणून 'अविद्या-विष' (अविज्जाविस); तेच चित्तसंतती दूषित करत असल्यामुळे 'अविद्या-विष-दोष' (अविज्जाविसदोस) होय; अनुशय, पर्युत्थान आणि दुश्चरित रूप असलेल्या त्या अविद्या-विष-दोषाने जो अत्यंत लिप्त (माखलेला) आहे, तो 'अविद्या-विष-दोष-लिप्त' होय. 'किलेसकललीभूतो' (क्लेश-चिखलमय झालेला) म्हणजे अविद्येपासून उत्पन्न होणारे क्लेशच (संसारात) बुडवून टाकण्याच्या अर्थाने चिखल (कलल/कर्दम) आहेत, म्हणून 'क्लेश-चिखल' (किलेसकलल); तो (क्लेश-चिखल) ज्याच्यामध्ये आहे तो 'क्लेश-चिखलयुक्त' (किलेसकलली), अशा प्रकारचा. 'रागदोसमोहजटाजटितो' (राग-द्वेष-मोह रूपी जटेने वेढलेला) म्हणजे लोभ, प्रतिघ आणि अविद्या म्हणून ओळखले जाणारे राग, द्वेष आणि मोह हेच रूप इत्यादी आलंबनांवर (विषयांवर) खाली-वर (विविध प्रकारे) वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे, विणण्याच्या (गुंतवून ठेवण्याच्या) अर्थाने बांबूच्या बेटाच्या फांद्यांच्या जाळ्याप्रमाणे 'जटा' (गुंतागुंत) आहेत; त्या राग-द्वेष-मोह रूपी जटेने जो वेढलेला (गुंतलेला) आहे. ज्याप्रमाणे बांबूच्या जटेने बांबूचे झाड इत्यादी वेढले जाते, त्याचप्रमाणे त्या जटेने हा लोक (संसार) वेढलेला, बांधलेला आणि गुंतलेला आहे, असा अर्थ आहे. 'जटं विजटेता' (जटा सोडवणारा) म्हणजे या प्रकारे तिन्ही धातूंमधील (काम, रूप, अरूप धातू) जगाला वेढून राहिलेल्या या जटेला सोडवणारा, पूर्णपणे तोडणारा, नष्ट करणारा.

Taṇhāsaṅghāṭapaṭimukkoti taṇhā eva abbocchinnaṃ pavattito saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭoti taṇhāsaṅghāṭo, tasmiṃ taṇhāsaṅghāṭe paṭimukko anupaviṭṭho antogatoti taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko. Taṇhājālena otthaṭoti [Pg.19] taṇhā eva pubbe vuttanayena saṃsibbanaṭṭhena jālanti taṇhājālaṃ, tena taṇhājālena otthaṭo samantato chādito paliveṭhito. Taṇhāsotena vuyhatīti taṇhā eva saṃsāre ākaḍḍhanaṭṭhena sototi taṇhāsoto, tena taṇhāsotena vuyhati ākaḍḍhīyati. Taṇhāsaññojanena saññuttoti taṇhā eva lokaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojanato bandhanato saṃyojananti taṇhāsaṃyojanaṃ, tena taṇhāsaṃyojanena saññutto baddho. Taṇhānusayena anusaṭoti taṇhā eva anusayanaṭṭhena anusayoti taṇhānusayo, tena taṇhānusayena anusaṭo anugato thāmagato. Taṇhāsantāpena santappatīti taṇhā eva pavattikāle phalakāle ca lokaṃ santāpetīti santāpo, tena taṇhāsantāpena santappati santāpīyati. Taṇhāpariḷāhena pariḍayhatīti taṇhā eva balavabhūtā pavattikāle phalakāle ca samantato dahanaṭṭhena mahāpariḷāhoti taṇhāpariḷāho, tena taṇhāpariḷāhena pariḍayhati samantato ḍahīyati. Diṭṭhisaṅghāṭādayo imināva nayena yojetabbā.

'तण्हासंघाटपटिमुक्को' (तृष्णा-संघाटात अडकलेला) म्हणजे तृष्णाच अखंडपणे प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि एकत्र जोडण्याच्या अर्थाने 'संघाट' (साखळी/समूह) आहे, म्हणून 'तृष्णा-संघाट' (तण्हासंघाटो); त्या तृष्णा-संघाटात अडकलेला, प्रवेश केलेला, आत गेलेला, म्हणून 'तृष्णा-संघाटात अडकलेला' होय. 'तण्हाजालेन ओत्थटो' (तृष्णा-जाळ्याने आच्छादित) म्हणजे तृष्णाच पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने विणण्याच्या (गुंतवून ठेवण्याच्या) अर्थाने जाळे आहे, म्हणून 'तृष्णा-जाळे' (तण्हाजालं); त्या तृष्णा-जाळ्याने आच्छादित झालेला, सर्व बाजूंनी झाकलेला, वेढलेला. 'तण्हासोतेन वुय्हती' (तृष्णा-प्रवाहाने वाहून नेला जाणारा) म्हणजे तृष्णाच संसारात खेचून नेण्याच्या अर्थाने प्रवाह (सोत) आहे, म्हणून 'तृष्णा-प्रवाह' (तण्हासोतो); त्या तृष्णा-प्रवाहाने वाहून नेला जाणारा, खेचला जाणारा. 'तण्हासंयोजनेन सञ्ञुत्तो' (तृष्णा-संयोजनाने बांधलेला) म्हणजे तृष्णाच जगाला संसारात (वट्टस्मिं) जोडत असल्यामुळे, बांधत असल्यामुळे 'संयोजन' आहे, म्हणून 'तृष्णा-संयोजन' (तण्हासंयोजनं); त्या तृष्णा-संयोजनाने जोडलेला, बांधलेला. 'तण्हाअनुसयेन अनुसतो' (तृष्णा-अनुशयाने व्यापलेला) म्हणजे तृष्णाच वारंवार सुप्त रूपात राहण्याच्या (अनुसयन) अर्थाने अनुशय आहे, म्हणून 'तृष्णा-अनुशय' (तण्हाअनुसयो); त्या तृष्णा-अनुशयाने व्यापलेला, अनुगत झालेला, दृढ झालेला. 'तण्हासंतापेन संतप्पती' (तृष्णा-संतापाने संतप्त होणारा) म्हणजे तृष्णाच प्रवृत्तीच्या वेळी (उत्पत्तीच्या वेळी) आणि विपाकाच्या वेळी (फळ देण्याच्या वेळी) जगाला संतप्त करते म्हणून 'संताप' (संतापो) होय; त्या तृष्णा-संतापाने संतप्त होणारा, तापवला जाणारा. 'तण्हापरिळाहेन परिडय्हती' (तृष्णा-दाहाने जळणारा) म्हणजे बलवान झालेली तृष्णाच प्रवृत्तीच्या वेळी आणि विपाकाच्या वेळी सर्व बाजूंनी जाळण्याच्या अर्थाने 'महापरिळाह' (मोठा दाह) आहे, म्हणून 'तृष्णा-दाह' (तण्हापरिळाहो); त्या तृष्णा-दाहाने जळणारा, सर्व बाजूंनी होरपळणारा. 'दिट्ठिसंघाटो' (दृष्टी-संघाट) इत्यादी शब्दांची योजना याच पद्धतीने करावी.

Anugatoti anupaviṭṭho. Anusaṭoti anudhāvito. Abhibhūtoti pīḷito. Abbhāhatoti abhiāhato abhimukhaṃ bhusaṃ pahato. Dukkhe patiṭṭhitoti dukkhe khandhapañcake sukhavipallāsena patiṭṭhito abhiniviṭṭho.

'अनुगतो' म्हणजे प्रवेश केलेला (अनुप्रविष्ट). 'अनुसतो' म्हणजे मागे धावलेला (अनुधावित). 'अभिभूतो' म्हणजे पीडित केलेला (पीडित/दडपलेला). 'अब्भाहतो' म्हणजे अभिहत, समोरून अत्यंत प्रहार केलेला. 'दुक्खे पतिट्ठितो' (दुःखात प्रतिष्ठित) म्हणजे दुःखमय अशा पंचस्कंधांमध्ये सुखाच्या विपर्यासाने (सुखाचा भ्रम धरून) प्रतिष्ठित झालेला, अभिनिविष्ट झालेला (स्थिरावलेला).

Taṇhāya uḍḍitoti taṇhāya ullaṅghito. Cakkhu hi taṇhārajjunā āvunitvā rūpanāgadante uḍḍitaṃ, sotādīni taṇhārajjunā āvunitvā saddādināgadantesu uḍḍitāni. Taṃsamaṅgīlokopi uḍḍitoyeva nāma. Jarāpākāraparikkhittoti anatikkamanīyaṭṭhena pākārabhūtāya jarāya parivārito. Maccupāsena parikkhittoti dummocanīyaṭṭhena pāsabhūtena maraṇena baddho. Mahābandhanabaddhoti daḷhattā ducchedattā ca mahantehi bandhanehi baddho. Rāgabandhanenāti rāgo eva bandhati saṃsārato calituṃ na detīti rāgabandhanaṃ. Tena rāgabandhanena. Sesesupi eseva nayo. Kilesabandhanenāti vuttāvasesena kilesabandhanena. Duccaritabandhanenāti tividhena. Sucaritaṃ pana bandhanamokkhassa hetubhūtaṃ bandhanamokkhabhūtañca atthi. Tasmā taṃ na gahetabbaṃ.

'तण्हाया उड्डितो' (तृष्णेने टांगलेला) म्हणजे तृष्णेने अडकवलेला (उल्लंघित/टांगलेला). कारण, चक्षूला (डोळ्याला) तृष्णारूपी दोरीने ओवून रूपरूपी खुंटीवर टांगले आहे; श्रोत्र (कान) इत्यादींना तृष्णारूपी दोरीने ओवून शब्द इत्यादी रूपी खुंट्यांवर टांगले आहे. त्या (इंद्रियांनी) युक्त असलेला हा लोक (प्राणीवर्ग) सुद्धा टांगलेलाच आहे. 'जरापाकारपरिक्खित्तो' (जरा-रूपी भिंतीने वेढलेला) म्हणजे ओलांडता न येण्याच्या अर्थाने भिंतीसारख्या (पाकार) असलेल्या जरेने (वृद्धत्वाने) वेढलेला. 'मच्चुपासेन परिक्खित्तो' (मृत्यूच्या पाशाने वेढलेला) म्हणजे सुटका करणे कठीण असल्याच्या अर्थाने पाश (फास) बनलेल्या मृत्यूने बांधलेला. 'महाबंधनबद्धो' (मोठ्या बंधनाने बांधलेला) म्हणजे दृढ असल्यामुळे आणि तोडणे कठीण असल्यामुळे मोठ्या बंधनांनी बांधलेला. 'रागबंधनेन' म्हणजे रागच बांधून ठेवतो, संसारात फिरण्यापासून रोखतो (बाहेर पडू देत नाही), म्हणून 'राग-बंधन' (रागबंधनं); त्या राग-बंधनाने. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम लावावा. 'किलेसबंधनेन' म्हणजे वर सांगितलेल्या उर्वरित क्लेश-बंधनाने. 'दुच्चरितबंधनेन' म्हणजे तीन प्रकारच्या दुश्चरितांच्या बंधनाने. परंतु सुचरित हे बंधनातून मुक्तीचे कारण आणि बंधनातून मुक्त स्वरूप आहे; म्हणून ते (बंधन म्हणून) ग्रहण करू नये.

Bandhanaṃ [Pg.20] mocetāti tassa bandhanaṃ mocetā. Bandhanā mocetātipi pāṭho, bandhanato taṃ mocetāti attho. Mahāsambādhappaṭipannoti kusalasañcārapīḷanena mahāsambādhasaṅkhātaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritagahanaṃ paṭipanno. Okāsaṃ dassetāti lokiyalokuttarasamādhipaññāokāsaṃ dassetā. Mahāpalibodhena palibuddhoti mahānivāraṇena nivuto. Mahālepena vā litto. Palibodhoti ca rāgādisattavidho eva. ‘‘Taṇhādiṭṭhipalibodho’’ti eke. Palibodhaṃ chetāti taṃ palibodhaṃ chinditā. Mahāpapāteti pañcagatipapāte, jātijarāmaraṇapapāte vā. Taṃ sabbampi duruttaraṇaṭṭhena papāto. Papātā uddhatāti tamhā papātato uddharitā. Mahākantārappaṭipannoti jātijarābyādhimaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ paṭipanno. Sabbampi taṃ duratikkamanaṭṭhena kantāro, taṃ kantāraṃ tāretā. Kantārā tāretāti vā pāṭho. Mahāsaṃsārappaṭipannoti abbocchinnaṃ khandhasantānaṃ paṭipanno. Saṃsārā mocetāti saṃsārato mocetā. Saṃsāraṃ mocetāti vā pāṭho. Mahāviduggeti saṃsāravidugge. Saṃsāroyeva hi duggamanaṭṭhena viduggo. Samparivattatīti bhusaṃ nivattitvā carati. Mahāpalipeti mahante kāmakaddame. Kāmo hi osīdanaṭṭhena palipo. Palipannoti laggo. Mahāpalipapalipannotipi pāṭho.

'बंधनं मोचेता' म्हणजे त्याचे बंधन सोडवणारा. 'बंधना मोचेता' असाही पाठ आहे, बंधनातून त्याला मुक्त करणारा असा अर्थ आहे. 'महासम्बाधप्पटिपन्नो' (महासम्बाधात पडलेला) म्हणजे कुशलाच्या प्रवृत्तीला अडथळा आणल्यामुळे 'महासम्बाध' (मोठी कोंडी) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टी, क्लेश आणि दुश्चरित रूपी घनदाट अरण्यात (गहन) प्रवेश केलेला. 'ओकासं दस्सेता' (मार्ग दाखवणारा) म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर समाधी व प्रज्ञेचा मार्ग (अवकाश/स्थान) दाखवणारा. 'महापलिबोधेन पलिबुद्धो' (मोठ्या अडथळ्याने रोखलेला) म्हणजे मोठ्या अडथळ्याने (महानिवारणाने) रोखलेला, किंवा मोठ्या लेपाने माखलेला. आणि पलिबोध (अडथळा) हा राग इत्यादी सात प्रकारचाच आहे. काही आचार्य 'तृष्णा आणि दृष्टी हाच पलिबोध आहे' असे म्हणतात. 'पलिबोधं छेता' म्हणजे त्या पलिबोधाला (अडथळ्याला) तोडणारा. 'महापपाते' (महाप्रपातात) म्हणजे पाच गतीरूपी महाखड्यामध्ये (महाकड्यावरून कोसळणे) किंवा जाती, जरा व मरण रूपी महाखड्यामध्ये; ते सर्व ओलांडण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'प्रपात' (दरी) आहे. 'पपाता उद्धता' म्हणजे त्या प्रपातातून (दरीतून) बाहेर काढणारा. 'महाकंतारप्पटिपन्नो' (महाकांतारात पडलेला) म्हणजे जाती, जरा, व्याधी, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास रूपी महा-कांतारात (भयानक अरण्यात) प्रवेश केलेला; ते सर्व ओलांडण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'कांतार' (दुर्गम अरण्य) आहे, त्या कांतारातून पार करणारा. 'कांतारा तारेता' असाही पाठ आहे. 'महासंसारप्पटिपन्नो' म्हणजे अखंड चालणाऱ्या स्कंध-संततीमध्ये (संसारात) पडलेला. 'संसारा मोचेता' म्हणजे संसारातून मुक्त करणारा. 'संसारं मोचेता' असाही पाठ आहे. 'महाविदुग्गे' म्हणजे संसाररूपी महा-दुर्गम मार्गात; कारण संसारच जाण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'विदुग्ग' (दुर्गम स्थान) आहे. 'संपरिवत्तती' म्हणजे अत्यंत मागे फिरून (पुन्हा पुन्हा) फिरत राहतो. 'महापलिपे' म्हणजे कामरूपी मोठ्या चिखलात (कामकर्दमात); कारण काम (वासना) हा बुडवून टाकण्याच्या अर्थाने 'पलिप' (दलदल/चिखल) आहे. 'पलिपन्नो' म्हणजे अडकलेला (रुतलेला). 'महापलिपपलिपन्नो' असाही पाठ आहे.

Abbhāhatoti sabbopaddavehi abbhāhato. Rāgaggināti rāgādayoyeva anudahanaṭṭhena aggi, tena rāgagginā. Sesesupi eseva nayo. Unnītakoti uggahetvā nīto, jātiyā uggahetvā jarādiupaddavāya nītoti attho. Ka-kāro panettha anukampāya daṭṭhabbo. Haññati niccamatāṇoti parittāyakena rahito satataṃ pīḷīyati. Pattadaṇḍoti rājādīhi laddhaāṇo. Takkaroti coro. Vajjabandhanabaddhoti rāgādivajjabandhanehi baddho. Āghātanapaccupaṭṭhitoti maraṇadhammagaṇṭhikaṭṭhānaṃ upecca ṭhito. Koci bandhanā mocetā. Koci bandhanaṃ mocetātipi pāṭho. Anāthoti natthi etassa nātho issaro, sayaṃ vā na nātho na issaroti anātho, asaraṇoti vā attho. Paramakāpaññappattoti jarādipaṭibāhane appahutāya atīva kapaṇabhāvaṃ patto. Tāyetāti rakkhitā. Tāyitāti vā pāṭho sundaro[Pg.21]. Dukkhābhitunnoti jātidukkhādīhi anekehi dukkhehi abhitunno atibyādhito atikampito ca. Cirarattaṃ pīḷitoti dukkheheva dīghamaddhānaṃ pīḷito ghaṭṭito. Gadhitoti gedhena giddho, abhijjhākāyaganthena vā ganthito. Niccaṃ pipāsitoti pātuṃ bhuñjituṃ icchā pipāsā, sā taṇhā eva, taṇhāpipāsāya nirantaraṃ pipāsito.

'अब्भाहतो' म्हणजे सर्व उपद्रवांनी अत्यंत आहत (पीडित) झालेला. 'रागग्गिना' म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादीच सतत जळण्याच्या अर्थाने अग्नी आहेत, त्या रागाग्नीने. इतर ठिकाणीही हाच नियम लावावा. 'उन्नीतको' म्हणजे उचलून नेलेला, जन्माने उचलून जरा (वृद्धत्व) इत्यादी उपद्रवांकडे नेलेला असा अर्थ आहे. येथे 'क' कार अनुकंपेच्या (दयेच्या) अर्थाने पाहावा. 'हञ्ञति निच्चमताणो' म्हणजे रक्षणकर्त्याशिवाय सतत पीडित केला जाणारा. 'पत्तदण्डो' म्हणजे राजा इत्यादींकडून शिक्षा (दंड) प्राप्त झालेला. 'तक्करो' म्हणजे चोर. 'वज्जबंधनबद्धो' म्हणजे राग इत्यादी दोषांच्या बंधनांनी बांधलेला. 'आघातनपच्चुपट्टितो' म्हणजे वधभूमीच्या ठिकाणी पोहोचून उभा असलेला. 'कोचि बंधना मोचेता' म्हणजे बंधनातून सोडवणारा कोणीही नाही. 'कोचि बंधनं मोचेता' असाही पाठ आढळतो. 'अनाथो' म्हणजे ज्याला कोणी स्वामी किंवा रक्षक नाही, या अर्थाने किंवा स्वतःच स्वामी वा रक्षक नसलेला म्हणजे अनाथ, किंवा 'अशरण' (आश्रय नसलेला) असा अर्थ आहे. 'परमकापण्ञप्पत्तो' म्हणजे जरा (वृद्धत्व) इत्यादींना रोखण्यास असमर्थ असल्यामुळे अत्यंत दयनीय अवस्थेला प्राप्त झालेला. 'तायेता' म्हणजे रक्षणकर्ता. 'तायिता' असाही पाठ चांगला आहे. 'दुक्खाभितुन्नो' म्हणजे जन्मदुःख इत्यादी अनेक दुःखांनी अत्यंत पीडित, अत्यंत व्याधित आणि अत्यंत कंपित झालेला. 'चिररत्तं पीळितो' म्हणजे दुःखांनीच दीर्घकाळापर्यंत पीडित आणि आहत झालेला. 'गधितो' म्हणजे तीव्र इच्छेने (लोभाने) आसक्त झालेला, किंवा अभिज्झा-कायग्रंथाने बांधलेला. 'निच्चं पिपासितो' म्हणजे पिण्याची व खाण्याची इच्छा म्हणजे पिपासा (तहान), ती तृष्णाच होय. त्या तृष्णारूपी तहानेने निरंतर तहानलेला.

Andhoti dassanaṭṭhena cakkhūti saṅkhaṃ gatāya paññāya abhāvato kāṇo. Paññā hi dhammasabhāvaṃ passati. Acakkhukoti taṃ pana andhattaṃ na pacchā sambhūtaṃ, pakatiyā eva avijjamānacakkhukoti tameva andhattaṃ viseseti. Hatanettoti nayanaṭṭhena nettanti saṅkhaṃ gatāya paññāya abhāvatoyeva vinaṭṭhanettako. Samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettanti hi vuttaṃ. Paññāya sugatiñca agatiñca nayati. Hatanettattāyevassa netuabhāvaṃ dassento apariṇāyakoti āha, avijjamānanettakoti attho. Aññopissa netā na vijjatīti vuttaṃ hoti. Vipathapakkhandoti viparīto, visamo vā patho vipatho, taṃ vipathaṃ pakkhando paviṭṭho paṭipannoti vipathapakkhando, micchāpathasaṅkhātaṃ micchādiṭṭhiṃ paṭipannoti attho. Añjasāparaddhoti añjase ujumaggasmiṃ majjhimapaṭipadāya aparaddho viraddho. Ariyapathaṃ ānetāti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ upanetā paṭipādayitā. Mahoghapakkhandoti yassa saṃvijjanti, taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā, pakatioghato mahantā oghāti mahoghā. Te kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjoghoti catuppabhedā. Te mahoghe pakkhando paviṭṭhoti mahoghapakkhando, saṃsārasaṅkhātaṃ mahoghaṃ vā pakkhandoti.

'अंधो' म्हणजे पाहण्याच्या अर्थाने 'चक्षू' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या प्रज्ञेच्या अभावामुळे आंधळा. कारण प्रज्ञाच धर्मस्वभावाला पाहते. 'अचक्खुको' म्हणजे ते अंधत्व नंतर उत्पन्न झालेले नाही, तर स्वभावानेच (जन्मतःच) चक्षू नसलेला, असे सांगून त्या अंधत्वालाच विशेषित करतो. 'हतनेत्तो' म्हणजे नेण्याच्या अर्थाने 'नेत्र' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या प्रज्ञेच्या अभावामुळेच नष्ट झालेल्या नेत्रांचा. कारण सम आणि विषम मार्ग दाखवून आत्मभावाला (शरीराला) नेते म्हणून त्याला 'नेत्र' म्हटले आहे. प्रज्ञेने सुगती आणि अगती (निर्वाण) कडे नेले जाते. प्रज्ञाचक्षू नष्ट झाल्यामुळेच त्याला नेणारा कोणी नाही हे दर्शवण्यासाठी 'अपरीणायको' (मार्गदर्शक नसलेला) असे म्हटले आहे, म्हणजेच चक्षू नसलेला असा अर्थ आहे. त्याला नेणारा दुसरा कोणीही नाही, असे म्हटले आहे. 'विपथपक्खंदो' म्हणजे विपरीत किंवा विषम मार्ग म्हणजे 'विपथ' (कुमार्ग). त्या कुमार्गावर धावणारा, प्रवेश केलेला किंवा प्रवृत्त झालेला म्हणजे 'विपथपक्खंदो'. मिथ्या मार्ग नावाच्या मिथ्यादृष्टीत प्रवृत्त झालेला असा अर्थ आहे. 'अञ्जसापरद्धो' म्हणजे सरळ मार्ग असलेल्या मध्यम प्रतिपदेपासून (अष्टांगिक मार्गापासून) चुकलेला, विन्मुख झालेला. 'अरियपथं आनेता' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्गाकडे नेणारा, प्रवृत्त करणारा कोणी नाही. 'महोघपक्खंदो' म्हणजे ज्याच्यामध्ये ओघ (पूर) विद्यमान असतात, जे त्याला संसारात बुडवतात, म्हणून त्यांना 'ओघ' म्हणतात. नैसर्गिक ओघापेक्षा मोठे असलेले ओघ म्हणजे 'महोघ'. ते कामौघ, भवौघ, दृष्ट्यौघ आणि अविद्याौघ असे चार प्रकारचे आहेत. त्या महापुरात (महोघात) उडी घेतलेला किंवा प्रवेश केलेला म्हणजे 'महोघपक्खंदो', किंवा संसाररूपी महापुरात उडी घेतलेला.

118. Idāni ekuttarikanayo. Tattha dvīhi diṭṭhigatehīti sassatucchedadiṭṭhīhi. Tattha diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīni (a. ni. 9.11) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattamevetanti diṭṭhigataṃ, diṭṭhīsu gataṃ idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattātipi diṭṭhigataṃ. Dvāsaṭṭhitesaṭṭhidiṭṭhiyopi hi sassatadiṭṭhi ucchedadiṭṭhīti dveva diṭṭhiyo honti. Tasmā saṅkhepena sabbā diṭṭhiyo anto karonto ‘‘dvīhi diṭṭhigatehī’’ti vuttaṃ. Pariyuṭṭhitoti pariyuṭṭhānaṃ patto samudācāraṃ patto, uppajjituṃ appadānena kusalacārassa gahaṇaṃ [Pg.22] pattoti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke, cakkhumanto ca passantī’’tiādi (itivu. 49).

११८. आता एकोत्तरिक पद्धती (नय) सांगत आहेत. तेथे 'द्वीहि दिट्ठिगतेही' म्हणजे शाश्वत आणि उच्छेद या दोन दृष्टींनी. येथे 'दृष्टी' म्हणजेच 'दृष्टिगत' होय, जसे 'गूथगत' (विष्ठा) किंवा 'मूत्रगत' (लघवी) इत्यादी शब्दांमध्ये असते. किंवा जाणण्यासारख्या विषयाचा अभाव असल्यामुळे दृष्टीचे केवळ प्रवृत्त होणे म्हणजेच 'दृष्टिगत' होय. हे दर्शन बासष्ट दृष्टींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळेही याला 'दृष्टिगत' म्हणतात. कारण बासष्ट किंवा पासष्ट दृष्टी या शाश्वतदृष्टी आणि उच्छेददृष्टी या दोनच दृष्टींमध्ये समाविष्ट होतात. म्हणून संक्षेपाने सर्व दृष्टींचा अंतर्भाव करण्यासाठी 'दोन दृष्टिगतांनी' असे म्हटले आहे. 'परियुट्टितो' म्हणजे आक्रमित झालेला, सतत प्रवृत्त झालेला, कुशल आचरणाला उत्पन्न होऊ न देता अकुशलाने ग्रासलेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो! दोन दृष्टिगतांनी आक्रमित झालेले काही देव आणि मनुष्य मागे हटतात (लीन होतात), काही अतिधाव घेतात (पुढे निघून जातात), आणि प्रज्ञाचक्षू असलेले योग्य प्रकारे पाहतात' इत्यादी.

Tīhi duccaritehīti tividhakāyaduccaritena catubbidhavacīduccaritena tividhamanoduccaritena. Vippaṭipannoti virūpaṃ paṭipanno, micchāpaṭipannoti attho. Yogehi yuttoti vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā, ītiatthena vā yogā, tehi yogehi yutto samappito. Catuyogayojitoti kāmayogo, bhavayogo, diṭṭhiyogo, avijjāyogoti imehi catūhi yogehi sakaṭasmiṃ yogo viya vaṭṭasmiṃ yojito. Pañcakāmaguṇiko rāgo kāmayogo. Rūpārūpabhavesu chandarāgo, jhānanikanti ca, sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā bhavayogo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhiyogo. Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ avijjāyogo. Te eva cattāro balavabhūtā oghā, dubbalabhūtā yogā.

'तीहि दुच्चरितेही' म्हणजे तीन प्रकारच्या कायदुश्चरित, चार प्रकारच्या वचीदुश्चरित आणि तीन प्रकारच्या मनोदुश्चरिताने. 'विप्पटिपन्नो' म्हणजे विपरीत आचरण करणारा, म्हणजेच मिथ्या आचरण करणारा असा अर्थ आहे. 'योगेही युत्तो' म्हणजे जे संसारात जोडतात (युक्त करतात) ते 'योग' होत, किंवा उपद्रव/विनाश या अर्थाने 'योग' होत. त्या योगांशी युक्त असलेला, समर्पित असलेला. 'चतुयोगयोजितो' म्हणजे कामयोग, भवरूपी योग, दृष्टियोग आणि अविद्यायोग या चार योगांनी, गाडीला बैलाप्रमाणे संसारात जोडलेला. पाच कामगुणांविषयीचा राग म्हणजे 'कामयोग' होय. रूप आणि अरूप भावांमध्ये असलेला छंदराग, ध्यानावस्थेतील आसक्ती आणि शाश्वतदृष्टीसह उत्पन्न झालेला राग, जो भवाच्या इच्छेने युक्त असतो, तो 'भवयोग' होय. बासष्ट प्रकारच्या दृष्टी म्हणजे 'दृष्टियोग' होय. आठ स्थानांविषयीचे अज्ञान म्हणजे 'अविद्यायोग' होय. तेच चार जेव्हा बलवान होतात तेव्हा 'ओघ' (पूर) म्हणतात आणि जेव्हा दुर्बल असतात तेव्हा 'योग' म्हणतात.

Catūhi ganthehīti yassa saṃvijjanti, taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā. Te abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyaganthoti catuppabhedā. Abhijjhāyanti etāya, sayaṃ vā abhijjhāyati, abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā, lobhoyeva. Nāmakāyaṃ gantheti cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭetīti kāyagantho. Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ gacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti byāpādo. Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlavatena suddhīti parāmasanaṃ sīlabbataparāmāso. Sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’ntiādinā ākārena abhinivisatīti idaṃsaccābhiniveso. Tehi catūhi ganthehi ganthito, baddhoti attho.

'चतूहि गंथेही' म्हणजे ज्याच्यामध्ये हे विद्यमान असतात, त्याला च्युती आणि प्रतिसंधीच्या द्वारे संसारात बांधतात (ग्रथित करतात) म्हणून त्यांना 'ग्रंथ' (गाठी) म्हणतात. ते अभिज्झा-कायग्रंथ, व्यापाद-कायग्रंथ, शीलव्रतपरामर्श-कायग्रंथ आणि इदंसत्याभिनिवेश-कायग्रंथ असे चार प्रकारचे आहेत. 'अभिज्झा' म्हणजे ज्याच्याद्वारे लोभ केला जातो, किंवा स्वतःच लोभ करतो, किंवा केवळ लोभ करणे म्हणजेच 'अभिज्झा' (लोभच) होय. 'कायगंथो' म्हणजे नामकायाला बांधतो, च्युती आणि प्रतिसंधीच्या द्वारे संसारात जोडतो म्हणून 'कायग्रंथ' होय. 'ब्यापादो' म्हणजे ज्याच्यामुळे चित्त बिघडते (दूषित होते), या अर्थाने किंवा जे विनय, आचरण, रूपसंपत्ती, हित आणि सुख इत्यादींचा नाश करते, ते 'व्यापाद' (द्वेष) होय. 'सीलब्बतपरामासो' म्हणजे या शासनाबाहेरील श्रमण-ब्राह्मणांचे 'शीलाने शुद्धी होते, व्रताने शुद्धी होते, शील-व्रताने शुद्धी होते' असे चुकीचे मानणे म्हणजे 'शीलव्रतपरामर्श' होय. 'इदंसच्चाभिनिवेशो' म्हणजे सर्वज्ञांच्या (बुद्धांच्या) वचनांना नाकारून 'लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा प्रकारे अभिनिवेश (हट्ट) धरणे म्हणजे 'इदंसत्याभिनिवेश' होय. त्या चार ग्रंथांनी बांधलेला, जखडलेला असा अर्थ आहे.

Catūhi upādānehīti bhusaṃ ādiyanti daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti upādānā. Te kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti catuppabhedā. Vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcātipi [Pg.23] kāmupādānaṃ. Diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhiṃ upādiyatītipi diṭṭhupādānaṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.147) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati. Sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ, sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi evaṃ visuddhīti abhinivesato sayameva upādānāni. Vadanti etenāti vādo, upādiyanti etenāti upādānaṃ. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ, attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Ṭhapetvā imā dve diṭṭhiyo sabbāpi diṭṭhī diṭṭhupādānaṃ. Tehi catūhi upādānehi. Upādīyatīti bhusaṃ gaṇhīyati. Upādiyatīti vā pāṭho, loko upādānehi taṃ taṃ ārammaṇaṃ bhusaṃ gaṇhātīti attho.

चार उपादानांद्वारे (चतूहि उपादानेहि) म्हणजे जे दृढपणे ग्रहण करतात, घट्ट पकडून ठेवतात, म्हणून त्यांना 'उपादान' म्हणतात. ते कामुपादान, दिट्ठुपादान (दृष्ट्युपादान), सीलब्बतुपादान (शीलव्रतोपादान) आणि अत्तवादुपादान (आत्मवादोपादान) असे चार प्रकारचे आहेत. वस्तू-काम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कामाचे जे दृढ ग्रहण करते, ते 'कामुपादान' होय; किंवा जे कामही आहे आणि उपादानही आहे, ते 'कामुपादान' होय. जी दृष्टी आहे आणि उपादानही आहे, ते 'दिट्ठुपादान' होय; किंवा जे दृष्टीचे दृढ ग्रहण करते, ते 'दिट्ठुपादान' होय. कारण 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत' इत्यादी मतांमध्ये आधीच्या दृष्टीला नंतरची दृष्टी ग्रहण करते. जे शील आणि व्रताचे दृढ ग्रहण करते, ते 'सीलब्बतुपादान' होय; किंवा जे शीलव्रतही आहे आणि उपादानही आहे, ते 'सीलब्बतुपादान' होय. कारण 'गोशील, गोव्रत इत्यादींद्वारेच शुद्धी होते' अशा अभिनिवेशामुळे (आग्रहामुळे) ते स्वतःच उपादाने बनतात. ज्याच्याद्वारे बोलतात तो 'वाद' होय, ज्याच्याद्वारे ग्रहण करतात ते 'उपादान' होय. ते कशाबद्दल बोलतात किंवा काय ग्रहण करतात? आत्म्याला. आत्म्याविषयीच्या वादाचे उपादान म्हणजे 'अत्तवादुपादान' होय; किंवा ज्याच्याद्वारे केवळ आत्मवादालाच 'हा आत्मा आहे' असे मानून ग्रहण केले जाते, ते 'अत्तवादुपादान' होय. या दोन दृष्टींना वगळून इतर सर्व प्रकारच्या मिथ्या दृष्टी म्हणजे 'दिट्ठुपादान' होय. त्या चार उपादानांद्वारे. 'उपादीयति' म्हणजे दृढपणे ग्रहण केले जाते. किंवा 'उपादियति' असा पाठ आहे; लोक उपादानांद्वारे त्या-त्या आलंबनाला (विषयाला) दृढपणे ग्रहण करतात, असा याचा अर्थ आहे.

Pañcagatisamāruḷhoti sukatadukkaṭakāraṇehi gammati upasaṅkamīyatīti gati, sahokāsakā khandhā. Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devāti imā pañca gatiyo vokkamanabhāvena bhusaṃ āruḷho. Pañcahi kāmaguṇehīti rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbasaṅkhātehi pañcahi vatthukāmakoṭṭhāsehi. Rajjatīti ayonisomanasikāraṃ paṭicca rāguppādanena tehi rañjīyati, sāratto karīyatīti attho. Pañcahi nīvaraṇehīti cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇā. Kāmacchandabyāpādathinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchāsaṅkhātehi pañcahi nīvaraṇehi. Otthaṭoti uparito pihito.

'पंचगतिसमारूढो' म्हणजे: सुकृत (चांगले कर्म) आणि दुष्कृत (वाईट कर्म) या कारणांमुळे जिथे जावे लागते किंवा पोहोचले जाते, ती 'गति' होय; ती अवकाशासह असलेले स्कंध आहेत. निरय (नरक), तिरश्चानयोनी (प्राणीयोनी), पेत्तिविसय (प्रेतलोक), मनुष्य आणि देव या पाच गतींमध्ये पूर्णपणे आरूढ झालेला. 'पाच कामगुणांद्वारे' म्हणजे रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्पर्श या नावांच्या पाच वस्तू-काम समूहांद्वारे. 'रज्जति' (आसक्त होणे) म्हणजे अयोनिशो मनसिकारामुळे राग उत्पन्न होऊन त्यांच्यात आसक्त होतो, अत्यंत मोहित केला जातो, असा अर्थ आहे. 'पाच नीवरणांद्वारे' म्हणजे जे चित्ताला झाकून टाकतात, अडवून ठेवतात, ते 'नीवरण' होत. कामच्छंद, व्यापाद, थिनमिद्ध (स्त्यान-मिद्ध), उद्धच्च-कुक्कुच्च (औद्धत्य-कौकृत्य) आणि विचिकित्सा या नावांच्या पाच नीवरणांद्वारे. 'ओत्थतो' म्हणजे वरून झाकलेला किंवा बंद केलेला.

Chahi vivādamūlehīti chahi vivādassa mūlehi. Yathāha –

'सहा विवादमुलांद्वारे' म्हणजे विवादाच्या (भांडणाच्या) सहा मुळांद्वारे (कारणांद्वारे). जसे की म्हटले आहे –

‘‘Chayimāni, bhikkhave, vivādamūlāni. Katamāni cha? Idha, bhikkhave, bhikkhu kodhano hoti upanāhī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kodhano hoti upanāhī. So sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi, saṅghepi, sikkhāyapi na paripūrakārī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhammepi, saṅghepi, sikkhāyapi na paripūrakārī, so saṅghe vivādaṃ janeti. Yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāya [Pg.24] ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha, tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti.

"भिक्खूंनो, ही सहा विवादाची मुळे आहेत. कोणती सहा? इथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू क्रोधी आणि वैर बाळगणारा असतो. भिक्खूंनो, जो भिक्खू क्रोधी आणि वैर बाळगणारा असतो, तो शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति देखील आदररहित आणि विनयशून्य होऊन राहतो, तसेच धम्माच्या प्रति, संघाच्या प्रति आणि शिक्षेच्या प्रति देखील परिपूर्ण आचरण करत नाही. भिक्खूंनो, जो भिक्खू शास्त्यांच्या प्रति आदररहित आणि विनयशून्य होऊन राहतो, धम्माच्या प्रति, संघाच्या प्रति आणि शिक्षेच्या प्रति परिपूर्ण आचरण करत नाही, तो संघामध्ये विवाद उत्पन्न करतो. तो विवाद बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या असुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्खूंनो, जर तुम्हाला असे विवादाचे मूळ स्वतःमध्ये किंवा इतरांमध्ये दिसून आले, तर भिक्खूंनो, तुम्ही त्या पापी विवादमुळाचा नाश करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. भिक्खूंनो, जर तुम्हाला असे विवादाचे मूळ स्वतःमध्ये किंवा इतरांमध्ये दिसून आले नाही, तर भिक्खूंनो, तुम्ही भविष्यात त्या पापी विवादमुळाची उत्पत्ती न होण्यासाठी आचरण केले पाहिजे. अशा प्रकारे या पापी विवादमुळाचा प्रहाण (नाश) होतो. अशा प्रकारे भविष्यात या पापी विवादमुळाची उत्पत्ती होत नाही."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī. Issukī hoti maccharī. Saṭho hoti māyāvī. Pāpiccho hoti micchādiṭṭhi. Sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī, so sattharipi…pe… āyatiṃ anavassavo hotī’’ti (pari. 272; a. ni. 6.36).

"पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू गुण नासविणारा (उपकार विसरणारा) आणि स्वतःला श्रेष्ठ समजणारा असतो. तो ईर्ष्याळू आणि कद्रू असतो. तो ढोंगी आणि कपटी असतो. तो पापी इच्छा बाळगणारा आणि मिथ्यादृष्टी असतो. तो स्वतःच्याच मताला घट्ट धरून ठेवणारा, हट्टी आणि आपले मत सहज न सोडणारा असतो. भिक्खूंनो, जो भिक्खू स्वतःच्याच मताला घट्ट धरून ठेवणारा, हट्टी आणि आपले मत सहज न सोडणारा असतो, तो शास्त्यांच्या प्रति देखील... (पेयाला)... भविष्यात त्याची उत्पत्ती होत नाही."

Tattha kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissajjanalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattatīti? Kosambakakkhandhake (mahāva. 451 ādayo) viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati, tato tesaṃ upaṭṭhākāpi vivadanti. Atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummaṭṭhadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato yaṃ bahukehi gahitaṃ, sabbaṃ taṃ saccanti dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāyesu nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Ajjhattaṃ vāti [Pg.25] tumhākaṃ abbhantaraparisāya vā. Bahiddhā vāti paresaṃ parisāya vā. Makkhīti paresaṃ guṇamakkhaṇalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti paresaṃ sakkārādiissāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi pañcahi macchariyehi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapāpapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhimeva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ. Khuddakavatthuvibhaṅge pana ‘‘tattha katamāni cha vivādamūlāni? Kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitā, imāni cha vivādamūlānī’’ti (vibha. 944) padhānavasena ekekoyeva dhammo vutto.

तेथे 'कोधनो' (क्रोधी) म्हणजे राग येण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा क्रोधाने युक्त असलेला. 'उपनाही' (वैर बाळगणारा) म्हणजे वैर न सोडण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा वैराने (उपनाहाने) युक्त असलेला. 'देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी' म्हणजे दोन भिक्खूंचा वाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कसा कारणीभूत ठरतो? कोसाम्बक खन्धकाप्रमाणे (महावग्ग ४५१ इत्यादी) जेव्हा दोन भिक्खूंमध्ये वाद निर्माण होतो, तेव्हा त्या विहारातील त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) वाद घालतात, त्यांचा उपदेश ग्रहण करणारा भिक्खुनी संघ वाद घालतो आणि त्यानंतर त्यांचे उपस्थायक (सेवक/दायके) सुद्धा वाद घालतात. त्यानंतर मनुष्यांचे रक्षण करणाऱ्या आरक्षक देवतांचे दोन गट पडतात. धम्मवादी लोकांचे रक्षण करणाऱ्या देवता धम्मवादिनी (धम्माची बाजू घेणाऱ्या) होतात आणि अधम्मवादी लोकांचे रक्षण करणाऱ्या देवता अधम्मवादिनी होतात. त्यानंतर आरक्षक देवतांचे मित्र असलेल्या भूमीवर राहणाऱ्या (भुम्मट्ठ) देवतांमध्ये फूट पडते. अशा प्रकारे परंपरेने ब्रह्मलोकापर्यंत, आर्यश्रावकांना वगळून, सर्व देव आणि मनुष्य दोन गटांत विभागले जातात. परंतु धम्मवादी लोकांपेक्षा अधम्मवादी लोकांची संख्याच जास्त असते. त्यानंतर 'जे बहुसंख्याकांनी स्वीकारले आहे तेच सत्य आहे' असे मानून, धम्माचा त्याग करून बहुतांश लोक अधम्माचाच स्वीकार करतात. ते अधम्माला पुढे करून (अधम्माचे आचरण करत) राहिल्यामुळे अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) जन्माला येतात. अशा प्रकारे दोन भिक्खूंचा वाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. 'अज्झत्तं' (स्वतःच्या आत) म्हणजे तुमच्या अंतर्गत परिषदेमध्ये. 'बहिद्धा' (बाहेर) म्हणजे इतरांच्या परिषदेमध्ये. 'मक्खी' (गुण नासविणारा) म्हणजे इतरांच्या गुणांचे मर्दन (नाश) करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा 'मक्ख' (गुणमाखण) दोषाने युक्त असलेला. 'पळासी' (प्रतिस्पर्धी) म्हणजे बरोबरी करण्याच्या (युगग्गाह) लक्षणाने युक्त अशा 'पळास' (प्रतिस्पर्धा) दोषाने युक्त असलेला. 'इस्सुकी' (ईर्ष्याळू) म्हणजे इतरांच्या सत्कार इत्यादींचा हेवा करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा 'इस्सा' (ईर्ष्या) दोषाने युक्त असलेला. 'मच्छरी' (कंजूष) म्हणजे आवास-मच्छर इत्यादी पाच प्रकारच्या मत्सराने (कंजूषपणाने) युक्त असलेला. 'सठो' म्हणजे कपटी (केराटिको). 'मायावी' म्हणजे स्वतः केलेल्या पापाला लपवणारा. 'पापिच्छो' (पापी इच्छा असलेला) म्हणजे स्वतःमध्ये नसलेले गुण दाखवण्याची इच्छा असणारा दुःशील (शीलहीन) व्यक्ती. 'मिच्छादिट्ठी' (मिथ्यादृष्टी) म्हणजे नास्तिकवादी, अहेतुकवादी किंवा अक्रियवादी. 'संदिट्ठिपरामासी' म्हणजे स्वतःच्याच मताला (दृष्टीला) चुकीच्या पद्धतीने घट्ट धरून ठेवणारा. 'आधानग्गाही' म्हणजे हट्टीपणाने (दृढतेने) पकडून ठेवणारा. 'दुप्पटिनिस्सग्गी' म्हणजे स्वीकारलेले मत सहजपणे न सोडणारा (त्याचा त्याग करणे शक्य नसलेला). परंतु खुद्दकवत्थुविभंगात 'तेथे वादाची सहा मुळे कोणती? क्रोध, मक्ख (गुणनाश), इस्सा (ईर्ष्या), साठेय्य (कपट), पापिच्छता (वाईट इच्छा) आणि संदिट्ठिपरामासिता (स्वतःच्या मताचा आग्रह) - ही सहा वादाची मुळे आहेत' असे सांगून प्राधान्यक्रमाने एकेकाच धर्माचा उल्लेख केला आहे.

Chahi taṇhākāyehīti ‘‘rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā’’ti (vibha. 944) vuttāhi chahi taṇhāhi. Tattha yasmā ekekāyeva taṇhā anekavisayattā ekekasmimpi visaye punappunaṃ uppattito anekā honti, tasmā samūhaṭṭhena kāyasaddena yojetvā taṇhākāyāti vuttaṃ. Taṇhākāyāti vuttepi taṇhā eva. Rajjatīti sayaṃ ārammaṇe rajjati, sāratto hoti.

'सहा तण्हाकायांमुळे' (सहा तृष्णासमूहांमुळे) म्हणजे 'रूप-तण्हा (रूपतृष्णा), सद्द-तण्हा (शब्द्तृष्णा), gंध-तण्हा (गंधतृष्णा), रस-तण्हा (रसतृष्णा), फोट्ठब्ब-तण्हा (स्पर्शतृष्णा), धम्म-तण्हा (धम्मतृष्णा)' या सांगितलेल्या सहा तृष्णांमुळे. तेथे, ज्याअर्थी एकेकच तृष्णा अनेक विषय असल्यामुळे आणि एकाच विषयात वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे अनेक प्रकारची होते, म्हणून समूहाच्या अर्थाने 'काय' (समूह) हा शब्द जोडून 'तण्हाकाया' (तृष्णासमूह) असे म्हटले आहे. 'तण्हाकाया' असे म्हटले तरी ती तृष्णाच आहे. 'रज्जती' (आसक्त होतो) म्हणजे स्वतः आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) आसक्त होतो, तीव्रपणे अनुरक्त होतो.

Chahi diṭṭhigatehīti sabbāsavasutte vuttehi. Vuttañhi tattha –

'सहा दिट्ठिगतांमुळे' (सहा मिथ्यादृष्टींमुळे) म्हणजे सब्बासव सुत्तात सांगितलेल्या दृष्टींमुळे. तेथे असे म्हटले आहे की -

‘‘Tassa evaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. ‘Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘natthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘attanāva attānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘attanāva anattānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘anattanāva attānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati. Atha vā panassa evaṃ diṭṭhi hoti ‘yo me ayaṃ attā vado vedeyyo [Pg.26] tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti, so ca kho pana me ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’’ti (ma. ni. 1.19).

'त्याचे अशा प्रकारे अयोग्य रीतीने मनसिकार (अयोनिशो मनसिकार) करत असताना, सहा दृष्टींपैकी एखादी दृष्टी उत्पन्न होते. 'माझा आत्मा आहे' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'माझा आत्मा नाही' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'मी आत्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'मी आत्म्याद्वारेच अनात्म्याला जाणतो' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते; किंवा 'मी अनात्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते. अथवा त्याला अशी दृष्टी होते की, 'माझा हा जो आत्मा बोलणारा, अनुभवणारा आहे आणि त्या त्या ठिकाणी चांगल्या-वाईट (कुशल-अकुशल) कर्मांच्या विपाकाचा (फळाचा) अनुभव घेतो, तोच माझा हा आत्मा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, न बदलणारा (अविपरिणामधर्मी) असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसाच राहील.'

Tattha atthi me attāti sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṃ gaṇhāti. Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca, ‘‘idaṃ sacca’’nti suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṃ hoti. Natthi me attāti ucchedadiṭṭhi sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato. Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi, paccuppannameva atthīti gaṇhantī ucchedadiṭṭhi, pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato ‘‘bhassantā āhutiyo’’ti gahitadiṭṭhigatikānaṃ viya ucchedadiṭṭhi. Atīte eva natthīti gaṇhantī adhiccasamuppannakassa viya sassatadiṭṭhi. Attanāva attānaṃ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānato iminā attanā imaṃ attānaṃ sañjānāmīti hoti. Attanāva anattānanti saññākkhandhaṃyeva attāti gahetvā, itare cattāropi anattāti gahetvā saññāya te sañjānato evaṃ hoti. Anattanāva attānanti saññākkhandhaṃ anattāti gahetvā, itare cattāropi attāti gahetvā saññāya te sañjānato evaṃ hoti. Sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova. Vado vedeyyotiādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā. Tattha vadatīti vado, vacīkammassa kārakoti vuttaṃ hoti. Vedayatīti vedeyyo, jānāti anubhavati cāti vuttaṃ hoti. Kiṃ vedetīti? Tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti. Tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā. Niccoti uppādavayarahito. Dhuvoti thiro sārabhūto. Sassatoti sabbakāliko. Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhāvaṃ avijahanadhammo, kakaṇṭako viya nānappakārataṃ nāpajjati. Sassatisamanti candasūriyasamuddamahāpathavīpabbatā lokavohārena sassatiyoti vuccanti. Sassatīhi samaṃ sassatisamaṃ. Yāva sassatiyo tiṭṭhanti, tāva tatheva ṭhassatīti gaṇhato evaṃ diṭṭhi hoti.

तेथे (त्या सब्बासव सुत्तात), 'माझा आत्मा आहे' (अत्थि मे अत्ता) ही शाश्वतदृष्टी (sassatadiṭṭhi) सर्व काळात आत्म्याचे अस्तित्व ग्रहण करते. 'सच्चतो थेततो' (सत्य व स्थिर रूपाने) म्हणजे सत्य रूपाने (भूततो) आणि स्थिर रूपाने (थिरतो), "हेच सत्य आहे" अशा प्रकारे अत्यंत दृढभावाने ग्रहण करणे, असा अर्थ होतो. 'माझा आत्मा नाही' (नत्थि मे अत्ता) ही उच्छेददृष्टी (ucchedadiṭṭhi) आहे, कारण ती विद्यमान प्राण्याच्या त्या त्या जन्मात विनाशाचे (विभवाचे) ग्रहण करते. किंवा, पहिली दृष्टी (अत्थि मे अत्ता) तिन्ही काळात (आत्मा) आहे असे ग्रहण करत असल्यामुळे शाश्वतदृष्टी आहे; आणि केवळ वर्तमानकाळातच (आत्मा) आहे असे ग्रहण करणारी उच्छेददृष्टी आहे. नंतरची दृष्टी (नत्थि मे अत्ता) भूतकाळ व भविष्यकाळात (आत्मा) नाही असे ग्रहण करत असल्यामुळे, "आहुती भस्मसात होतात" (भस्सन्ता आहुतियो) असे मानणाऱ्या मिथ्यादृष्टीवाल्यांप्रमाणे उच्छेददृष्टी आहे. केवळ भूतकाळातच (आत्मा) नव्हता असे ग्रहण करणारी दृष्टी, यदृच्छासमुत्पन्नवादी (अधिच्चसमुप्पन्नक) प्रमाणे शाश्वतदृष्टी आहे. 'मी आत्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' (अत्तना व अत्तानं संजानामि) म्हणजे संज्ञास्कंधाला मुख्य मानून स्कंधांना 'आत्मा' असे ग्रहण करून, संज्ञेच्या द्वारे उर्वरित स्कंधांना जाणणाऱ्या व्यक्तीला "या आत्म्याद्वारे मी या आत्म्याला जाणतो" अशी दृष्टी होते. 'मी आत्म्याद्वारेच अनात्म्याला जाणतो' (अत्तना व अनत्तानं) म्हणजे केवळ संज्ञास्कंधालाच 'आत्मा' मानून आणि इतर चार स्कंधांना 'अनात्मा' मानून, संज्ञेच्या द्वारे त्यांना जाणणाऱ्याला अशी दृष्टी होते. 'मी अनात्म्याद्वारेच आत्म्याला जाणतो' (अनत्तना व अत्तानं) म्हणजे संज्ञास्कंधाला 'अनात्मा' मानून आणि इतर चार स्कंधांना 'आत्मा' मानून, संज्ञेच्या द्वारे त्यांना जाणणाऱ्याला अशी दृष्टी होते. या सर्व शाश्वत आणि उच्छेददृष्टीच आहेत. परंतु, 'वक्ता व भोक्ता' (वदो वेदेय्यो) इत्यादी दृष्टी शाश्वतदृष्टीचेच अभिनिवेश प्रकार (दृढ ग्रहणाचे प्रकार) आहेत. तेथे, जो बोलतो तो 'वदो' (वक्ता) होय, म्हणजेच तो वाक्कर्म करणारा आहे, असा अर्थ होतो. जो वेदन करतो (अनुभवतो) तो 'वेदेय्यो' (भोक्ता) होय, म्हणजेच तो जाणतो आणि अनुभवतो, असा अर्थ होतो. तो काय अनुभवतो? त्या त्या ठिकाणी चांगल्या व वाईट (कल्याण-पाप) कर्मांचे विपाक अनुभवतो. 'त्या त्या ठिकाणी' (तत्र तत्र) म्हणजे त्या त्या योनी, गती, स्थिती, निवास आणि सत्त्वनिकायांमध्ये किंवा आलंबनांमध्ये. 'नित्य' (निच्चो) म्हणजे उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती व विनाश) यांपासून रहित. 'ध्रुव' (धुवो) म्हणजे स्थिर, सारभूत. 'शाश्वत' (सस्सतो) म्हणजे सर्वकालिक (नेहमी राहणारा). 'अविपरिणामधर्मी' (अविपरिणामधम्मो) म्हणजे आपला मूळ स्वभाव न सोडणारा; सरड्याप्रमाणे विविध रूपांना प्राप्त न होणारा. 'शाश्वतसम' (सस्सतिसमं) म्हणजे चंद्र, सूर्य, समुद्र, महापृथ्वी आणि पर्वत यांना लोकव्यवहारात 'शाश्वत' म्हटले जाते. अशा शाश्वत गोष्टींसारखे असणे म्हणजे 'शाश्वतसम' होय. "जोपर्यंत या शाश्वत गोष्टी टिकून आहेत, तोपर्यंत हा (आत्मा) तसाच टिकून राहील" असे ग्रहण करणाऱ्याला अशी दृष्टी होते.

Khuddakavatthuvibhaṅge [Pg.27] pana ‘‘tatra tatra dīgharattaṃ kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paccanubhoti, na so jāto nāhosi, na so jāto na bhavissati, nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammoti vā panassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’ti (vibha. 948) cha diṭṭhī evaṃ visesetvā vuttā.

परंतु, खुद्दकवत्थुविभंगामध्ये (विभंग ९४८) सहा दृष्टींचे अशा प्रकारे वर्गीकरण करून सांगितले आहे: "तो त्या त्या ठिकाणी दीर्घकाळ चांगल्या व वाईट कर्मांचे विपाक अनुभवतो; तो जन्माला आलेला नाही व पूर्वी नव्हता असे नाही, तो जन्माला आलेला नाही व भविष्यात असणार नाही असे नाही; तो नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अविपरिणामधर्मी आहे, अशी त्याची सत्य व स्थिर रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते."

Tattha na so jāto nāhosīti so attā ajātidhammato na jāto nāma, sadā vijjamānoyevāti attho. Teneva atīte nāhosi, anāgate na bhavissati. Yo hi jāto, so ahosi. Yo ca jāyissati, so bhavissatīti vuccati. Atha vā na so jāto nāhosīti so sadā vijjamānattā atītepi na jātu na ahosi, anāgatepi na jātu na bhavissati. Anusayā vuttatthā.

तेथे, 'तो जन्माला आलेला नाही व पूर्वी नव्हता असे नाही' (न सो जातो नाहोसि) याचा अर्थ असा की, तो आत्मा जन्म न घेण्याच्या स्वभावाचा असल्यामुळे 'न जातो' (जन्माला न आलेला) म्हटला जातो, तो नेहमी विद्यमानच असतो. म्हणूनच, तो भूतकाळात नव्हता असे नाही आणि भविष्यकाळात असणार नाही असे नाही. कारण जो जन्माला येतो, तो 'होता' असे म्हटले जाते; आणि जो जन्माला येईल, तो 'असेल' असे म्हटले जाते. किंवा, 'तो जन्माला आलेला नाही व पूर्वी नव्हता असे नाही' म्हणजे तो नेहमी विद्यमान असल्यामुळे भूतकाळातही कधी नव्हता असे नाही (तो होताच), आणि भविष्यकाळातही कधी असणार नाही असे नाही (तो असेलच). अनुशय (anusayā) आधीच स्पष्ट केले आहेत.

Sattahi saññojanehīti sattakanipāte vuttehi. Vuttañhi tattha –

'सात संयोजनांनी' (सत्तहि सं योजनेहि) म्हणजे अंगुत्तरनिकायच्या सत्तकनिपातात सांगितलेल्या संयोजनांनी. तेथे असे म्हटले आहे की –

‘‘Sattimāni, bhikkhave, saṃyojanāni. Katamāni satta? Anunayasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, satta saṃyojanānī’’ti (a. ni. 7.8).

"भिक्खूंनो, ही सात संयोजने आहेत. कोणती सात? अनुनय-संयोजन (अनुनयसंयोजनं), प्रतिघ-संयोजन (पटिघसंयोजनं), दृष्टी-संयोजन (दिट्ठिसंयोजनं), विचिकित्सा-संयोजन (विचिकिच्छासंयोजनं), मान-संयोजन (मानसंयोजनं), भवराग-संयोजन (भवरोगसंयोजनं), आणि अविद्या-संयोजन (अविज्जासंयोजनं). भिक्खूंनो, हीच ती सात संयोजने आहेत." (अं. नि. ७.८)

Tattha anunayasaṃyojananti kāmarāgasaṃyojanaṃ. Sabbānevetāni bandhanaṭṭhena saṃyojanāni.

तेथे, 'अनुनय-संयोजन' म्हणजे कामराग-संयोजन होय. बांधून ठेवण्याच्या अर्थाने (बंधनार्थ) ही सर्व 'संयोजने' म्हटली जातात.

Sattahi mānehīti khuddakavatthuvibhaṅge vuttehi. Vuttañhi tattha –

'सात मानांनी' (सत्तहि मानेहि) म्हणजे खुद्दकवत्थुविभंगात सांगितलेल्या मानांनी. तेथे असे म्हटले आहे की –

‘‘Māno, atimāno, mānātimāno, omāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno’’ti (vibha. 950).

"मान (मानो), अतिमान (अतिमानो), मानातिमान (मानातिमानो), ओमान (ओमानो), अधिमान (अधिमानो), अस्मिमान (अस्मिमानो) आणि मिथ्यामान (मिच्छामानो)." (विभंग ९५०)

Tattha mānoti seyyādivasena puggalaṃ anāmasitvā jātiādīsu vatthuvaseneva unnati. Atimānoti jātiādīhi ‘‘mayā sadiso natthī’’ti atikkamitvā unnati. Mānātimānoti ‘‘ayaṃ pubbe mayā sadiso, idāni ahaṃ seṭṭho, ayaṃ hīnataro’’ti uppannamāno. Omānoti jātiādīhi attānaṃ heṭṭhā katvā pavattamāno, hīnohamasmīti mānoyeva. Adhimānoti anadhigateyeva catusaccadhamme adhigatoti māno. Ayaṃ pana adhimāno parisuddhasīlassa kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ [Pg.28] āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa puthujjanassa uppajjati, na aññesaṃ. Asmimānoti rūpādīsu khandhesu asmīti māno, ‘‘ahaṃ rūpa’’ntiādivasena uppannamānoti vuttaṃ hoti. Micchāmānoti pāpakena kammāyatanādinā uppannamāno.

तेथे, 'मान' (मानो) म्हणजे श्रेष्ठत्वाच्या (सेय्य) भावनेने व्यक्तीचा विचार न करता, केवळ जात इत्यादी कारणांमुळे निर्माण होणारा अहंकार (उन्नती). 'अतिमान' (अतिमानो) म्हणजे जात इत्यादींच्या आधारे "माझ्यासारखा कोणी नाही" असे मानून इतरांना तुच्छ लेखणारा अहंकार. 'मानातिमान' (मानातिमानो) म्हणजे "हा पूर्वी माझ्यासारखा होता, आता मी श्रेष्ठ आहे आणि हा कनिष्ठ आहे" अशी भावना निर्माण होणारा अहंकार. 'ओमान' (ओमानो) म्हणजे जात इत्यादींच्या आधारे स्वतःला कमी लेखून "मी कनिष्ठ आहे" अशी भावना निर्माण होणारा अहंकार. 'अधिमान' (अधिमानो) म्हणजे चार आर्यसत्यांचे ज्ञान प्राप्त न करताच "मला ते प्राप्त झाले आहे" असा होणारा अहंकार. हा अधिमान केवळ शुद्ध शील असलेल्या, कर्मस्थानात अप्रमत्त राहून नामरूपांचे पृथक्करण करणाऱ्या, प्रत्यय-परिग्रहाने (कारणांच्या ज्ञानाने) शंकांचे निरसन करणाऱ्या, त्रिलक्षणांचे आरोपण करून संस्कारांचे मनन करणाऱ्या आणि विपश्यना सुरू केलेल्या पृथग्जनालाच (पुथुज्जन) उत्पन्न होतो, इतरांना नाही. 'अस्मिमान' (अस्मिमानो) म्हणजे रूप इत्यादी स्कंधांमध्ये "मी आहे" असा अहंकार होणे, म्हणजेच "मी रूप आहे" इत्यादी दृष्टीने उत्पन्न होणारा अहंकार, असा अर्थ होतो. 'मिथ्यामान' (मिच्छामानो) म्हणजे वाईट कर्मांच्या किंवा कौशल्यांच्या आधारे उत्पन्न होणारा अहंकार.

Lokadhammā vuttatthā. Samparivattatīti lokadhammehi hetubhūtehi lābhādīsu catūsu anurodhavasena, alābhādīsu catūsu paṭivirodhavasena bhusaṃ nivattati, pakatibhāvaṃ jahātīti attho. Micchattāpi vuttatthā. Niyyātoti gato pakkhando, abhibhūtoti attho.

लोकधर्म (लोकधम्मा) आधीच स्पष्ट केले आहेत. 'संपरिवत्तति' (परिवर्तन पावतो) म्हणजे कारणभूत असलेल्या लोकधर्मांमुळे लाभ इत्यादी चार अनुकूल गोष्टींमध्ये आसक्तीने आणि अलाभ इत्यादी चार प्रतिकूल गोष्टींमध्ये द्वेषाने अत्यंत विचलित होणे, आपला मूळ स्वभाव सोडणे, असा अर्थ होतो. मिथ्यात्व (मिच्छत्ता) देखील आधीच स्पष्ट केले आहे. 'निय्यातो' म्हणजे निघून गेलेला, प्रविष्ट झालेला किंवा पराभूत झालेला, असा अर्थ होतो.

Aṭṭhahi purisadosehīti aṭṭhakanipāte upamāhi saha, khuddakavatthuvibhaṅge upamaṃ vinā vuttehi. Vuttañhi tattha –

'आठ पुरुषदोषांनी' (अट्ठहि पुरिसदोसेहि) म्हणजे अंगुत्तरनिकायच्या अट्ठकनिपातात उपमांसह आणि खुद्दकवत्थुविभंगात उपमांशिवाय सांगितलेल्या दोषांनी. तेथे असे म्हटले आहे की –

‘‘Katame aṭṭha purisadosā? Idha bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘na sarāmi na sarāmī’ti assatiyāva nibbeṭheti. Ayaṃ paṭhamo purisadoso.

"ते आठ पुरुषदोष कोणते? येथे भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल (नियमाच्या उल्लंघनाबद्दल) दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे दोषारोप केला जात असताना, 'मला आठवत नाही, मला आठवत नाही' असे म्हणून विस्मृतीचे सोंग घेऊन स्वतःची सुटका करून घेतो. हा पहिला पुरुषदोष आहे."

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakaṃyeva paṭippharati ‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma maṃ bhaṇitabbaṃ maññasī’ti? Ayaṃ dutiyo purisadoso.

"पुन्हा, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे दोषारोप केला जात असताना, दोषारोप करणाऱ्यावरच उलटून पडतो आणि म्हणतो, 'तुझ्यासारख्या मूर्ख आणि अज्ञानी माणसाच्या बोलण्याने काय होणार आहे? तुझ्यासारख्याने मला सांगावे असे तुला वाटते का?' हा दुसरा पुरुषदोष आहे."

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakaṃyeva paccāropeti ‘tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, tvaṃ tāva paṭhamaṃ paṭikarohī’ti. Ayaṃ tatiyo purisadoso.

"पुन्हा, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे दोषारोप केला जात असताना, दोषारोप करणाऱ्यावरच उलट आरोप करतो आणि म्हणतो, 'तू स्वतःसुद्धा अमुक-अमुक आपत्तीला प्राप्त झाला आहेस, आधी तू स्वतःचे प्रायश्चित्त कर.' हा तिसरा पुरुषदोष आहे."

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṃ catuttho purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीवर बोलून टाळाटाळ करतो, विषयाबाहेरचे बोलून संभाषण भरकटवतो, आणि राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतो. हा चौथा पुरुषदोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṃ bhaṇati. Ayaṃ pañcamo purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, संघामध्ये हातवारे करत उद्धटपणे बोलतो. हा पाचवा पुरुषदोष आहे.”

‘‘Puna [Pg.29] caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno anādiyitvā saṅghaṃ anādiyitvā codakaṃ sāpattikova yena kāmaṃ pakkamati. Ayaṃ chaṭṭho purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, संघाचा आदर न करता, दोषारोप करणाऱ्याचा आदर न करता, आपत्तीसहच आपल्या इच्छेनुसार निघून जातो. हा सहावा पुरुषदोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘nevāhaṃ āpannomhi, na panāhaṃ anāpannomhī’ti so tuṇhībhūto saṅghaṃ viheseti. Ayaṃ sattamo purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, 'मी आपत्तीग्रस्तही नाही आणि मी अनापत्तीग्रस्तही नाही' असे म्हणून मौन बाळगून संघाला त्रास देतो. हा सातवा पुरुषदोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno evamāha – ‘kiṃ nu kho tumhe āyasmanto atibāḷhaṃ mayi byāvaṭā? Idānāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā evamāha ‘idāni kho tumhe āyasmanto attamanā hothā’ti. Ayaṃ aṭṭhamo purisadoso. Ime aṭṭha purisadosā’’ti (vibha. 957; a. ni. 8.14).

“पुन्हा आणखी, भिक्खू एखाद्या भिक्खूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात. तो भिक्खू इतर भिक्खूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना असे म्हणतो – 'आयुष्यमानांनो, तुम्ही माझ्या मागे इतके अतिशय का लागला आहात? आता मी सिक्खेचा (शील नियमांचा) त्याग करून हीन गृहस्थ जीवनात परत जाईन.' तो सिक्खेचा त्याग करून गृहस्थ बनल्यावर असे म्हणतो – 'आयुष्यमानांनो, आता तरी तुम्ही आनंदी व्हा!' हा आठवा पुरुषदोष आहे. हे आठ पुरुषदोष आहेत.”

Tattha purisadosāti purisānaṃ dosā, te pana purisasantānaṃ dūsentīti dosā. Na sarāmi na sarāmīti ‘‘mayā etassa kammassa kataṭṭhānaṃ nassarāmi na sallakkhemī’’ti evaṃ assatibhāvena nibbeṭheti moceti. Codakaṃyeva paṭippharatīti paṭiviruddho hutvā pharati, paṭiāṇibhāvena tiṭṭhati. Kiṃ nu kho tuyhanti tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena nāma kiṃ, yo tvaṃ neva vatthuṃ, na āpattiṃ, na codanaṃ jānāsīti dīpeti. Tvampi nāma evaṃ kiñci ajānanto bhaṇitabbaṃ maññasīti ajjhottharati. Paccāropetīti ‘‘tvampi khosī’’tiādīni vadanto patiāropeti. Paṭikarohīti desanāgāminiṃ desehi, vuṭṭhānagāminito vuṭṭhāhi, tato suddhante patiṭṭhito aññaṃ codessasīti dīpeti. Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena, vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā paṭicchādeti. ‘‘Āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpanno, kathaṃ āpanno, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti bhaṇati. ‘‘Evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte [Pg.30] ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ upaneti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāmā’’ti vutte tato rājagahaṃ gatomhīti. ‘‘Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagehaṃ vā, āpattiṃ āpannosī’’ti. ‘‘Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vadanto kathaṃ bahiddhā vikkhipati. Kopanti kupitabhāvaṃ, dosanti duṭṭhabhāvaṃ. Ubhayampetaṃ kodhasseva nāmaṃ. Appaccayanti asantuṭṭhākāraṃ, domanassassetaṃ nāmaṃ. Pātukarotīti dasseti pakāseti. Bāhāvikkhepakaṃ bhaṇatīti bāhaṃ vikkhipitvā vikkhipitvā alajjivacanaṃ vadati. Anādiyitvāti cittīkārena aggahetvā avajānitvā, anādaro hutvāti attho. Vihesetīti viheṭheti bādhati. Atibāḷhanti atidaḷhaṃ atippamāṇaṃ. Mayi byāvaṭāti mayi byāpāraṃ āpannā. Hīnāyāvattitvāti hīnassa gihibhāvassa atthāya āvattitvā, gihī hutvāti attho. Attamanā hothāti tuṭṭhacittā hotha, ‘‘mayā labhitabbaṃ labhatha, mayā vasitabbaṭṭhāne vasatha, phāsuvihāro vo mayā kato’’ti adhippāyena vadati. Dussatīti duṭṭho hoti.

येथे 'पुरुषदोष' म्हणजे पुरुषांचे (व्यक्तींचे) दोष; ते मानवी चित्तसंततीला दूषित करतात म्हणून त्यांना 'दोष' म्हणतात. 'मला आठवत नाही, मला आठवत नाही' म्हणजे 'मी हे कर्म कोणत्या ठिकाणी केले ते मला आठवत नाही, लक्षात येत नाही' असे म्हणून स्मृती नसल्याचे भासवून तो स्वतःला आरोपातून सोडवतो. 'दोषारोप करणाऱ्यावरच उलटून पडतो' म्हणजे विरोधी बनून त्याच्यावरच प्रति-आरोप करतो, त्याच्याशी वाद घालत उभा राहतो. 'तुला काय माहीत?' म्हणजे 'तुझ्यासारख्या मूर्ख आणि अज्ञानी माणसाच्या बोलण्याला काय किंमत? जो तू ना मूळ घटना जाणतोस, ना आपत्ती जाणतोस, ना दोषारोप कसा करावा हे जाणतोस' असे तो दर्शवतो. 'तुझ्यासारखा काहीही न जाणणारा माणूसही दुसऱ्याला बोलण्यास पात्र समजतो काय?' असे म्हणून तो त्याला दडपतो. 'प्रति-आरोप करतो' म्हणजे 'तू स्वतः देखील असाच आहेस' इत्यादी बोलून उलट आरोप करतो. 'प्रायश्चित्त कर' म्हणजे 'देशनागामी आपत्तीची देशना कर (कबूल कर), वुट्ठानगामी आपत्तीतून मुक्त हो, आणि त्यानंतर शुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित झाल्यावर दुसऱ्यावर दोषारोप कर' असे तो दर्शवतो. 'एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीवर बोलून टाळाटाळ करतो' म्हणजे एका कारणाने किंवा शब्दाने दुसरे कारण किंवा शब्द लपवतो. 'तू आपत्तीत पडला आहेस' असे विचारले असता, तो म्हणतो – 'कोण आपत्तीत पडला आहे? कोणती आपत्ती? कशामुळे आपत्ती? कशी आपत्ती? तुम्ही कोणाबद्दल बोलत आहात? काय बोलत आहात?' 'असे काही तुझ्याकडून पाहिले गेले आहे का?' असे विचारले असता, 'मी ऐकत नाही' असे म्हणून तो कान दुसरीकडे वळवतो. 'विषयाबाहेरचे बोलून संभाषण भरकटवतो' म्हणजे 'तू अमुक-तमुक आपत्तीत पडला आहेस' असे विचारले असता, 'मी पाटलीपुत्रला गेलो होतो' असे म्हणतो. पुन्हा 'आम्ही तुला पाटलीपुत्रला गेल्याबद्दल विचारत नाही आहोत' असे म्हटल्यावर, 'तिथून मी राजगृहला गेलो' असे म्हणतो. 'तू राजगृहला जा किंवा ब्राह्मणाच्या घरी जा, पण तू आपत्तीत पडला आहेस' असे म्हटल्यावर, 'तिथे मला डुकराचे मांस मिळाले' इत्यादी बोलून तो संभाषण बाहेर भरकटवतो. 'कोप' म्हणजे क्रोधाची अवस्था, 'दोष' म्हणजे द्वेषाची अवस्था. हे दोन्ही क्रोधाचेच प्रकार आहेत. 'अप्रत्यय' म्हणजे असंतोषाचा भाव, हे दौर्मनस्याचे (दुःखी मनाचे) नाव आहे. 'प्रकट करतो' म्हणजे दाखवतो, स्पष्ट करतो. 'हातवारे करत बोलतो' म्हणजे हात वर-खाली हलवून निर्लज्जपणे बोलतो. 'आदर न करता' म्हणजे आदराने स्वीकार न करता, अवहेलना करून, अनादर दाखवून असा अर्थ आहे. 'त्रास देतो' म्हणजे छळतो, पीडा देतो. 'अतिशय' म्हणजे अत्यंत दृढपणे, प्रमाणाबाहेर. 'माझ्या मागे लागला आहात' म्हणजे माझ्या बाबतीत अतिशय व्यग्र झाला आहात. 'हीन गृहस्थ जीवनात परत जाऊन' म्हणजे हीन अशा गृहस्थभावासाठी परत येऊन, गृहस्थ बनून असा अर्थ आहे. 'आनंदी व्हा' म्हणजे संतुष्ट चित्त व्हा. 'माझ्याद्वारे मिळण्यायोग्य वस्तू तुम्ही मिळवा, माझ्या राहण्याच्या जागी तुम्ही राहा, मी तुमच्यासाठी सुखाचा निवास तयार केला आहे' अशा अभिप्रायाने तो बोलतो. 'दूषित करतो' म्हणजे दुष्ट बनतो.

Navahi āghātavatthūhīti sattesu uppattivaseneva kathitāni. Yathāha –

'नऊ आघातवस्तूंद्वारे' म्हणजे प्राण्यांच्या (सत्त्वांच्या) बाबतीत उत्पन्न होण्याच्या प्रभावानेच सांगितले गेले आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Navayimāni, bhikkhave, āghātavatthūni. Katamāni nava? ‘Anatthaṃ me acarī’ti āghātaṃ bandhati, ‘anatthaṃ me caratī’ti āghātaṃ bandhati, ‘anatthaṃ me carissatī’ti āghātaṃ bandhati, ‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acari, anatthaṃ carati, anatthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati, ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari, atthaṃ carati, atthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati. Imāni kho, bhikkhave, nava āghātavatthūnī’’ti (a. ni. 9.29).

“भिक्खूंनो, ही नऊ आघातवस्तू (द्वेषाची कारणे) आहेत. कोणती नऊ? 'त्याने माझे अहित केले' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो; 'तो माझे अहित करत आहे' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो; 'तो माझे अहित करेल' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो. 'माझ्या प्रिय व आवडत्या व्यक्तीचे त्याने अहित केले, तो अहित करत आहे, तो अहित करेल' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो. 'माझ्या अप्रिय व नावडत्या व्यक्तीचे त्याने हित केले, तो हित करत आहे, तो हित करेल' असा विचार करून तो मनात वैर धरतो. भिक्खूंनो, हीच ती नऊ आघातवस्तू आहेत.”

Tattha āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātanti cettha kopo, soyeva uparūpari kopassa vatthuttā āghātavatthu. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati karoti uppādeti. ‘‘Atthaṃ me nācari, na carati, na carissati. Piyassa me manāpassa atthaṃ nācari, na carati, na carissati. Appiyassa me amanāpassa anatthaṃ nācari, na carati, na [Pg.31] carissatī’’ti (mahāni. 85; vibha. 960; dha. sa. 1066) niddese vuttāni aparānipi nava āghātavatthūni imeheva navahi saṅgahitāni. Āghātitoti ghaṭṭito.

येथे 'आघातवस्तू' म्हणजे वैराची (द्वेषाची) कारणे. आणि येथे 'आघात' म्हणजे क्रोध; तोच क्रोध वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या क्रोधाचे कारण बनतो म्हणून त्याला 'आघातवस्तू' म्हणतात. 'वैर धरतो' म्हणजे क्रोध मनात धरतो, निर्माण करतो, उत्पन्न करतो. 'त्याने माझे हित केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही. माझ्या प्रिय व आवडत्या व्यक्तीचे त्याने हित केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही. माझ्या अप्रिय व नावडत्या व्यक्तीचे त्याने अहित केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही' असे निर्देशात (महानिद्देसात) सांगितलेले इतर नऊ आघातवस्तू देखील या नऊ आघातवस्तूंमध्येच समाविष्ट होतात. 'आघातित' म्हणजे दुखावलेला (बाधित झालेला).

Navavidhamānehīti katame navavidhamānā? Seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno. Sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno. Hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno, hīnassa hīnohamasmīti māno. Ime navavidhamānā (vibha. 962).

'नऊ प्रकारच्या मानाने (अहंकाराने)' म्हणजे कोणते नऊ प्रकारचे मान आहेत? श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' असा मान, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' असा मान, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' असा मान. समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' असा मान, समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' असा मान, समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' असा मान. हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' असा मान, हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' असा मान, हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' असा मान. हे नऊ प्रकारचे मान आहेत.

Ettha pana seyyassa seyyohamasmīti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanena vā vāhanehi vā ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti, pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti.

येथे (या नऊ प्रकारच्या मानांमध्ये) विस्ताराने सांगायचे तर, 'मी श्रेष्ठ व्यक्तीपेक्षाही श्रेष्ठ आहे' (सेय्यस्स सेय्योहमस्मि) असा मान राजांना आणि प्रव्रजितांना (भिक्खूंना) उत्पन्न होतो. कारण राजा, 'राष्ट्राने, धनाने किंवा वाहनांनी (सैन्य इत्यादींनी) माझ्यासारखा समान कोण आहे?' असा विचार करून हा मान करतो. प्रव्रजित देखील, 'शील, धुतंग इत्यादींनी माझ्यासारखा समान कोण आहे?' असा विचार करून हा मान करतो.

Seyyassa sadisohamasmīti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanena vā vāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti, pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti.

'मी श्रेष्ठ व्यक्तीच्या समान आहे' (सेय्यस्स सदिसोहमस्मि) हा मान देखील त्यांनाच (राजे आणि प्रव्रजितांनाच) उत्पन्न होतो. कारण राजा, 'राष्ट्राने, धनाने किंवा वाहनांनी इतर राजांशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा विचार करून हा मान करतो. प्रव्रजित देखील, 'शील, धुतंग इत्यादींनी इतर भिक्खूशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा विचार करून हा मान करतो.

Seyyassa hīnohamasmīti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanaṃ vā vāhanādīni vā nātisampannāni honti, so ‘‘mayhaṃ rājāti vohārasukhamattakameva, kiṃ rājā nāma aha’’nti etaṃ mānaṃ karoti, pabbajitopi appalābhasakkāro ‘‘ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ, kiṃ bahussuto nāmāhaṃ, kiṃ mahāthero nāmāhaṃ, yassa me lābhasakkāro natthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti.

'मी श्रेष्ठ व्यक्तीपेक्षा हीन आहे' (सेय्यस्स हीनोहमस्मि) हा मान देखील त्यांनाच उत्पन्न होतो. कारण ज्या राजाचे राष्ट्र, धन किंवा वाहने इत्यादी फार समृद्ध नसतात, तो राजा 'मला राजा म्हणवून घेणे केवळ नावापुरतेच सुख आहे, मी कसला राजा?' असा विचार करून हा मान करतो. प्रव्रजित देखील, ज्याला कमी लाभ आणि सत्कार मिळतो, तो 'मी धम्मकथिक, बहुश्रुत, महाथेर आहे हे केवळ बोलण्यापुरतेच आहे; ज्या मला लाभ आणि सत्कार मिळत नाही, तो मी कसला धम्मकथिक, कसला बहुश्रुत आणि कसला महाथेर?' असा विचार करून हा मान करतो.

Sadisassa seyyohamasmīti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā ‘‘bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī’’ti vā, ‘‘mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāha’’nti vā etaṃ mānaṃ karoti.

'मी समान व्यक्तीपेक्षा श्रेष्ठ आहे' (सदिसस्स सेय्योहमस्मि) इत्यादी मान अमात्य (मंत्री) इत्यादींना उत्पन्न होतात. कारण अमात्य किंवा प्रांताचा अधिकारी, 'भोग, वाहने इत्यादींनी माझ्यासारखा समान इतर कोणता राजपुरुष आहे?' असा, किंवा 'इतर अमात्यांशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा, किंवा 'मला अमात्य हे केवळ नावच आहे, मला अन्न आणि वस्त्र देखील मिळत नाही, मी कसला अमात्य?' असा विचार करून हा मान करतो.

Hīnassa [Pg.32] seyyohamasmīti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi ‘‘mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā nāma jātā, ahaṃ pana paveṇiāgatattā seyyo’’ti vā, ‘‘paveṇiāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘kucchivasenāhaṃ dāsabyaṃ upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma aha’’nti vā etaṃ mānaṃ karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi etaṃ mānaṃ karontiyeva. Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tathā sadisassa sadisohamasmīti hīnassa hīnohamasmīti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tattha yāthāvamānā arahattamaggavajjhā, ayāthāvamānā sotāpattimaggavajjhāti.

'मी हीन व्यक्तीपेक्षा श्रेष्ठ आहे' (हीनस्स सेय्योहमस्मि) इत्यादी मान दास (गुलाम) इत्यादींना उत्पन्न होतात. कारण दास, 'आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने माझ्यासारखा दुसरा कोणता दास आहे? इतर दास तर उपजीविका करण्यास असमर्थ असल्याने पोटासाठी दास बनले आहेत, पण मी तर परंपरेने आलेला असल्याने श्रेष्ठ आहे' असा, किंवा 'परंपरेने आलेल्या भावाने आणि दोन्ही बाजूंनी शुद्ध दासत्वामुळे अमुक नावाच्या दासाशी तुलना करता माझ्यात काय फरक आहे?' असा, किंवा 'मी केवळ पोटाच्या कारणाने दासत्वाला प्राप्त झालो आहे, पण आई-वडिलांच्या बाजूने माझे दासत्व नाही, मी कसला दास?' असा विचार करून हा मान करतो. ज्याप्रमाणे दास मान करतो, त्याचप्रमाणे पुक्कुस, चंडाळ इत्यादी देखील या तीन प्रकारच्या मानाला करतातच. आणि या मानांमध्ये, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्यस्स सेय्योဟမသ္မိ) असा उत्पन्न झालेला मानच यथार्थ मान (वास्तविक मान) आहे, इतर दोन अयथार्थ मान आहेत. तसेच, समान व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी समान आहे' (सदिसस्स सदिसोहमस्मि) आणि हीन व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी हीन आहे' (हीनस्स हीनोहमस्मि) असा उत्पन्न झालेला मानच यथार्थ मान आहे, इतर दोन अयथार्थ मान आहेत. त्यामध्ये, यथार्थ मान हे अरहंतमार्गाने नष्ट केले जातात आणि अयथार्थ मान हे सोतापत्तिमार्गाने नष्ट केले जातात, असे जाणावे.

Taṇhāmūlakā vuttāyeva. Rajjatīti na kevalaṃ rāgeneva rajjati, atha kho taṇhāmūlakānaṃ pariyesanādīnampi sambhavato taṇhāmūlakehi sabbehi akusaladhammehi rajjati, yujjati bajjhatīti adhippāyo.

तण्हामूलक (तृष्णामूलक) धर्म आधीच सांगितले आहेत. 'रज्जति' (आसक्त होतो) म्हणजे केवळ रागानेच (लोभानेच) आसक्त होतो असे नाही, तर तण्हामूलक असलेल्या परियेसना (शोध घेणे) इत्यादी नऊ धर्मांचा संभव असल्यामुळे, सर्व तण्हामूलक अकुशल धर्मांनी आसक्त होतो, जोडला जातो आणि बांधला जातो, असा हा अभिप्राय आहे.

Dasahi kilesavatthūhīti katamāni dasa kilesavatthūni? Lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṃ, uddhaccaṃ, ahirikaṃ, anottappanti imāni dasa kilesavatthūni (vibha. 966).

'दहा क्लेसवत्थूंनी' (दशहि किलेसवत्थूहि) म्हणजे कोणते दहा क्लेसवत्थू (क्लेशवस्तू) आहेत? लोभ, दोस (द्वेष), मोह, मान, दिट्ठि (मिथ्यादृष्टी), विचिकित्सा, थिन (आळस), उद्धच्च (अस्वस्थता), अहिरिक (निर्लज्जपणा) आणि अनोत्तप्प (भयशून्यता) - हे दहा क्लेसवत्थू आहेत.

Tattha kilesā eva kilesavatthūni, vasanti vā ettha akhīṇāsavā sattā lobhādīsu patiṭṭhitattāti vatthūni, kilesā ca te tappatiṭṭhānaṃ sattānaṃ vatthūni cāti kilesavatthūni. Yasmā cettha anantarapaccayādibhāvena uppajjamānāpi kilesā vasanti eva nāma, tasmā kilesānaṃ vatthūnītipi kilesavatthūni. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Maññatīti māno. Diṭṭhiādayo vuttatthāva. Na hirīyatīti ahiriko, tassa bhāvo ahirikaṃ. Na [Pg.33] ottappatīti anottappī, tassa bhāvo anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ, kilissatīti upatāpīyati vibādhīyati.

त्यामध्ये, क्लेश हेच क्लेसवत्थू आहेत. किंवा अखीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले नाहीत असे) प्राणी लोभ इत्यादींमध्ये प्रतिष्ठित असल्यामुळे या (दहा धर्मांमध्ये) वास करतात, म्हणून ते 'वस्तू' (अधिष्ठान) आहेत; आणि ते क्लेश असून त्या क्लेशांमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या प्राण्यांचे अधिष्ठान देखील आहेत, म्हणून ते 'क्लेसवत्थू' आहेत. किंवा ज्या अर्थी पूर्वपूर्व क्लेशांमध्ये अनंतरप्रत्यय इत्यादी भावाने उत्पन्न होणारे उत्तरोत्तर क्लेश वास करतात, म्हणून देखील क्लेशांचे अधिष्ठान या अर्थाने 'क्लेसवत्थू' म्हटले जातात. ज्याच्याद्वारे लुब्ध होतात, किंवा स्वतःच लुब्ध होते, किंवा केवळ लुब्ध होणेच आहे, म्हणून तो 'लोभ' होय. ज्याच्याद्वारे द्वेष करतात, किंवा स्वतःच द्वेष करते, किंवा केवळ द्वेष करणेच आहे, म्हणून तो 'दोस' (द्वेष) होय. ज्याच्याद्वारे मोहित होतात, किंवा स्वतःच मोहित होते, किंवा केवळ मोहित होणेच आहे, म्हणून तो 'मोह' होय. 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानतो म्हणून तो 'मान' होय. दिट्ठि इत्यादींचे अर्थ आधीच सांगितले आहेत. लाज वाटत नाही म्हणून तो 'अहिरिक' आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अहिरिकत्व' (निर्लज्जपणा) होय. भय वाटत नाही म्हणून तो 'अनोत्तप्पी' आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अनोत्तप्पत्व' (भयशून्यता) होय. त्या दोन्हीमध्ये, अहिरिक हे कायदुश्चरित इत्यादींपासून घृणा न वाटण्याचे लक्षण केलेले आहे, आणि अनोत्तप्प हे त्या कायदुश्चरित इत्यादींपासूनच भय न वाटण्याचे लक्षण केलेले आहे. 'किलीस्सति' (क्लेश पावतो) म्हणजे पीडित होतो, बाधित होतो.

Dasahi āghātavatthūhīti pubbe vuttehi navahi ca ‘‘aṭṭhāne vā panāghāto jāyatī’’ti (dha. sa. 1066) vuttena cāti dasahi. Anatthaṃ me acarītiādīnipi hi avikappetvā khāṇukaṇṭakādimhipi aṭṭhāne āghāto uppajjati.

'दहा आघातवत्थूंनी' (दशहि आघातवत्थूहि) म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या नऊ आणि 'अयोग्य ठिकाणी देखील आघात (क्रोध) उत्पन्न होतो' असे सांगितलेल्या एकाने मिळून दहा आघातवस्तूंनी. कारण 'त्याने माझे अनहित केले' इत्यादी क्रोधाच्या कारणांचा विशेष विचार न करता, लाकडाचा खुंट, काटा इत्यादी अयोग्य ठिकाणी देखील आघात (क्रोध) उत्पन्न होतो.

Dasahi akusalakammapathehīti katame dasa akusalakammapathā (dī. ni. 3.360)? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi. Ime dasa akusalakammapathā. Tattha akusalakammāni ca tāni pathā ca duggatiyāti akusalakammapathā. Samannāgatoti samaṅgībhūto.

'दहा अकुशलकर्मपथांनी' (दशहि अकुसलकम्मपथेहि) म्हणजे कोणते दहा अकुशलकर्मपथ आहेत? पाणातिपात (प्राणघात), अदिन्नादान (चोरी), कामेसुमिच्छाचार (व्यभिचार), मुसावाद (असत्य भाषण), पिसुणा वाचा (चहाडी), फरुसा वाचा (कठोर भाषण), सम्फप्पलाप (व्यर्थ बडबड), अभिज्झा (लोभ), ब्यापाद (द्वेष) आणि मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी) - हे दहा अकुशलकर्मपथ आहेत. त्यामध्ये, ते अकुशल कर्म देखील आहेत आणि दुग्गतीचे (दुर्गतीचे) मार्ग देखील आहेत, म्हणून त्यांना 'अकुशलकर्मपथ' म्हटले जाते. 'समन्नागतो' म्हणजे संपन्न झालेला (युक्त झालेला).

Dasahi saññojanehīti katamāni dasa saṃyojanāni (dha. sa. 1118)? Kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, issāsaṃyojanaṃ, macchariyasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ, imāni dasa saṃyojanāni. Micchattā vuttāyeva.

'दहा संयोजनांनी' (दशहि संयोजनेहि) म्हणजे कोणती दहा संयोजने आहेत? कामरागसंयोजन, पटिघसंयोजन (द्वेष), मानसंयोजन, दिट्ठिसंयोजन (मिथ्यादृष्टी), विचिकित्सासंयोजन, सीलब्बतपरामाससंयोजन (शीलव्रत-परामर्श), भवरागसंयोजन, इस्सासंयोजन (ईर्ष्या), मच्छरियसंयोजन (मत्सर) आणि अविज्जासंयोजन (अविद्या) - ही दहा संयोजने आहेत. मिच्छत्त (मिथ्यात्व) धर्म आधीच सांगितले आहेत.

Dasavatthukāya micchādiṭṭhiyāti katamā dasavatthukā micchādiṭṭhi (vibha. 971)? Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti. Ayaṃ dasavatthukā micchādiṭṭhi.

'दहा वस्तूंनी युक्त मिथ्यादृष्टीने' (दसवत्थुकाय मिच्छादिट्ठिया) म्हणजे कोणती दहा वस्तूंनी युक्त मिथ्यादृष्टी आहे? 'दानाचे फळ नाही, यज्ञाचे (पूजेचे) फळ नाही, होमाचे फळ नाही, सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही, हा लोक नाही, परलोक नाही, आईची सेवा करण्याचे फळ नाही, वडिलांची सेवा करण्याचे फळ नाही, औपपातिक (अचानक उत्पन्न होणारे) प्राणी नाहीत, जगात असे सम्यग्गत आणि सम्यक्-प्रतिपन्न श्रमण-ब्राह्मण नाहीत जे हा लोक आणि परलोक स्वतः अभिज्ञाने जाणून, साक्षात करून उपदेश करतात.' ही दहा वस्तूंनी युक्त मिथ्यादृष्टी आहे.

Tattha dasavatthukāti dasa vatthūni etissāti dasavatthukā. Natthi dinnanti dinnaṃ nāma atthi, sakkā kassaci kiñci dātunti jānāti. Dinnassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi yiṭṭhanti yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo, taṃ yajituṃ sakkāti jānāti. Yiṭṭhassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Hutanti āhunapāhunamaṅgalakiriyā, taṃ kātuṃ sakkāti jānāti. Tassa pana [Pg.34] phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Sukatadukkaṭānanti ettha dasa kusalakammapathā sukatakammāni nāma, dasa akusalakammapathā dukkaṭakammāni nāma. Tesaṃ atthibhāvaṃ jānāti. Phalaṃ vipāko pana natthīti gaṇhāti. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi paro lokoti idhaloke ṭhito paralokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi mātā natthi pitāti mātāpitūnaṃ atthibhāvaṃ jānāti. Tesu katappaccayena koci phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi sattā opapātikāti cavanakaupapajjanakasattā natthīti gaṇhāti. Sammaggatā sammāpaṭipannāti anulomapaṭipadaṃ paṭipannā dhammikasamaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ natthīti gaṇhāti. Ye imañca lokaṃ…pe… pavedentīti imañca parañca lokaṃ attanāva abhivisiṭṭhena ñāṇena ñatvā pavedanasamattho sabbaññū buddho natthīti gaṇhāti.

तेथे 'दसवत्थुका' (दशवस्तुक) म्हणजे या (मिथ्यादृष्टी)चे दहा आधार (अथवा कारणे) आहेत म्हणून ती 'दसवत्थुका' होय. 'दिलेले काही नाही' (नत्थि दिन्नं) म्हणजे दान नावाची गोष्ट अस्तित्वात आहे, कोणालाही काही देणे शक्य आहे हे तो जाणतो, परंतु दिलेल्या दानाचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'यज्ञ काही नाही' (नत्थि यिट्ठं) म्हणजे मोठ्या यज्ञाला 'यिट्ठ' म्हणतात, तो यज्ञ करणे शक्य आहे हे तो जाणतो, परंतु त्या यज्ञाचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'हुतं' म्हणजे आहुती, पाहुण्यांचे आदरातिथ्य आणि मंगल कार्ये करणे होय. ते करणे शक्य आहे हे तो जाणतो, परंतु त्याचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'सुकतदुक्कटानं' (सुकृत-दुष्कृतांचे) यामध्ये दहा कुशल कर्मपथ हे 'सुकत' (चांगली केलेली कर्मे) आहेत आणि दहा अकुशल कर्मपथ हे 'दुक्कट' (वाईट केलेली कर्मे) आहेत. त्यांचे अस्तित्व तो जाणतो, परंतु त्यांचे फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'हा लोक नाही' (नत्थि अयं लोको) म्हणजे परलोकात असलेला मनुष्य 'हा लोक नाही' (या लोकात पुनर्जन्म घेणे नाही) असे मानतो. 'परलोक नाही' (नत्थि परो लोको) म्हणजे या लोकात असलेला मनुष्य 'परलोक नाही' (परलोकात पुनर्जन्म घेणे नाही) असे मानतो. 'माता नाही, पिता नाही' म्हणजे माता-पित्यांचे अस्तित्व तो जाणतो, परंतु त्यांच्याशी केलेल्या योग्य वर्तनाचे (सेवा करण्याचे) कोणतेही फळ किंवा विपाक मिळत नाही, असे तो मानतो. 'औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नाहीत' म्हणजे च्युती पावणारे आणि उत्पन्न होणारे (पुनर्जन्म घेणारे) प्राणी नाहीत, असे तो मानतो. 'सम्यग्गत आणि सम्यक् प्रतिपन्न' म्हणजे अनुलोम प्रतिपदेचे आचरण करणारे धार्मिक श्रमण व ब्राह्मण या जगात नाहीत, असे तो मानतो. 'जे या लोकाला... प्रवेदित करतात' म्हणजे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतःच आपल्या अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणून ते उपदेश करण्यास समर्थ असणारे 'सर्वज्ञ बुद्ध' नाहीत, असे तो मानतो.

Antaggāhikāya diṭṭhiyāti ‘‘sassato loko’’tiādikaṃ ekekaṃ antaṃ bhāgaṃ gaṇhātīti antaggāhikā. Atha vā antassa gāho antaggāho, antaggāho assā atthīti antaggāhikā. Tāya antaggāhikāya. Sā pana vuttāyeva.

'अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया' (अंतग्राहिका दृष्टीने) म्हणजे 'लोक शाश्वत आहे' इत्यादी एका टोकाचा (अंताचा) भाग ग्रहण करते म्हणून ती 'अन्तग्गाहिका' (अंतग्राहिका) होय. अथवा, अंताचे ग्रहण करणे म्हणजे 'अन्तग्गाह' (अंतग्राह) होय, आणि ज्या दृष्टीमध्ये हा अंतग्राह असतो ती 'अन्तग्गाहिका' होय. त्या अंतग्राहिका दृष्टीने. ती (दृष्टी) पूर्वीच सांगितली आहे.

Aṭṭhasatataṇhāpapañcasatehīti aṭṭhuttaraṃ sataṃ aṭṭhasataṃ. Saṃsāre papañceti ciraṃ vasāpetīti papañco, taṇhā eva papañco taṇhāpapañco, ārammaṇabhedena punappunaṃ uppattivasena ca taṇhānaṃ bahukattā bahuvacanaṃ katvā taṇhāpapañcānaṃ sataṃ taṇhāpapañcasataṃ. Tena ‘‘taṇhāpapañcasatenā’’ti vattabbe vacanavipallāsavasena ‘‘taṇhāpapañcasatehī’’ti bahuvacananiddeso kato. Aṭṭhasatanti saṅkhātena taṇhāpapañcasatenāti attho daṭṭhabbo. Aṭṭha abbohārikāni katvā satameva gahitanti veditabbaṃ. Khuddakavatthuvibhaṅge pana taṇhāvicaritānīti āgataṃ. Yathāha –

'अट्ठसततण्हापपञ्चसतेहि' म्हणजे एकशे आठ (१०८) हे 'अट्ठसत' (अष्टशत) होय. संसारात प्रपंच करते (दीर्घकाळ वास करायला लावते) म्हणून तो 'पपञ्च' (प्रपंच) होय. तृष्णा (तण्हा) हाच प्रपंच आहे म्हणून 'तण्हापपञ्च' (तृष्णाप्रपंच). आलंबनांच्या (विषयांच्या) भेदाने आणि वारंवार उत्पन्न होण्याच्या कारणाने तृष्णांचे बाहुल्य असल्यामुळे बहुवचन करून, तृष्णाप्रपंचांचे शंभर म्हणजे 'तण्हापपञ्चसत' (तृष्णाप्रपंचशत) होय. त्यामुळे 'तण्हापपञ्चसतेन' (एकवचनात) असे म्हणायचे असताना वचन-विपर्यासामुळे (वचन बदलल्यामुळे) 'तण्हापपञ्चसतेहि' असा बहुवचनी निर्देश केला आहे. 'अट्ठसत' (१०८) या संख्येने युक्त असलेल्या तृष्णाप्रपंचशताने, असा अर्थ समजला पाहिजे. आठ (८) तृष्णांना नगण्य (अव्यवहार्य) मानून केवळ शंभरच (१००) ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. खुद्दकवत्थुविभंगात मात्र 'तण्हाविचरितानि' (तृष्णाविचरिते) असा शब्द आला आहे. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya, aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya, tadekajjhaṃ abhisaññuhitvā abhisaṅkhipitvā chattiṃsa taṇhāvicaritāni honti. Iti atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni, anāgatāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni, paccuppannāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni tadekajjhaṃ [Pg.35] abhisaññuhitvā abhisaṅkhipitvā aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotī’’ti (vibha. 842).

“अठरा तृष्णाविचरिते आध्यात्मिक (अंतर्गत) पंचस्कंधांना धरून होतात, अठरा तृष्णाविचरिते बाह्य पंचस्कंधांना धरून होतात; ती एकत्र करून व संकलित करून छत्तीस तृष्णाविचरिते होतात. अशा प्रकारे, भूतकाळातील छत्तीस तृष्णाविचरिते, भविष्यकाळातील छत्तीस तृष्णाविचरिते आणि वर्तमानकाळातील छत्तीस तृष्णाविचरिते एकत्र करून व संकलित करून एकशे आठ (१०८) तृष्णाविचरिते होतात.” (विभंग ८४२)

Taṇhāpapañcāyeva panettha taṇhāvicaritānīti vuttā. Taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyoti attho. Ajjhattikassa upādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ. Vitthāro panassa tassa niddese (vibha. 973) vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana aparo nayo – rūpārammaṇāyeva kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhāti tisso taṇhā honti, tathā saddādiārammaṇāti chasu ārammaṇesu aṭṭhārasa taṇhā honti, ajjhattārammaṇā aṭṭhārasa, bahiddhārammaṇā aṭṭhārasāti chattiṃsa honti. Tā eva atītārammaṇā chattiṃsa, anāgatārammaṇā chattiṃsa, paccuppannārammaṇā chattiṃsāti aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hoti. Papañcitoti ārammaṇe, saṃsāre vā papañcito ciravāsito.

येथे तृष्णाप्रपंचांनाच 'तण्हाविचरितानि' (तृष्णाविचरिते) असे म्हटले आहे. तृष्णेचे आचरण किंवा तृष्णेची प्रवृत्ती असा याचा अर्थ आहे. 'अज्झत्तिकस्स उपादाय' म्हणजे आध्यात्मिक (अंतर्गत) पंचस्कंधांना धरून. येथे षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात (उपयोगार्थे) केला आहे. याचा सविस्तर विस्तार त्याच्या निर्देशात (विभंग ९७३) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. हा दुसरा एक प्रकार आहे – केवळ रूप-आलंबनावर आधारित कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा अशा तीन तृष्णा होतात. त्याचप्रमाणे शब्दादी आलंबनांवर आधारित सहा आलंबनांमध्ये अठरा तृष्णा होतात. आध्यात्मिक आलंबनांवर आधारित अठरा आणि बाह्य आलंबनांवर आधारित अठरा मिळून छत्तीस होतात. त्या छत्तीस तृष्णाच भूतकाळातील आलंबनांवर आधारित छत्तीस, भविष्यकाळातील आलंबनांवर आधारित छत्तीस आणि वर्तमानकाळातील आलंबनांवर आधारित छत्तीस मिळून एकशे आठ (१०८) तृष्णाविचरिते होतात. 'पपञ्चितो' म्हणजे आलंबनात किंवा संसारात दीर्घकाळ वास करविलेला.

Dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehīti ‘‘katamāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā? Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti imāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā’’ti (vibha. 977). Vitthāro panettha brahmajālasutte vuttanayeneva veditabbo.

'द्वासट्ठिया दिट्ठिगतेहि' (बासष्ट दृष्टीगतांनी) म्हणजे 'भगवंतांनी ब्रह्मजाल सूत्राच्या व्याकरणात (वेय्याकरणे) कोणती बासष्ट दृष्टीगते सांगितली आहेत? चार शाश्वतवाद, चार एकच्चशाश्वतवाद (काही शाश्वत, काही अशाश्वत मानणारे), चार अंतानंतिकवाद, चार अमराविक्षेपवाद, दोन अधिच्चसमुत्पन्निकवाद (अकारण उत्पन्न मानणारे), सोळा संज्ञीवाद, आठ असंज्ञीवाद, आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवाद, सात उच्छेदवाद आणि पाच दृष्टधर्मनिर्वाणवाद – ही बासष्ट दृष्टीगते भगवंतांनी ब्रह्मजाल सूत्राच्या व्याकरणात सांगितली आहेत.' (विभंग ९७७). याचा सविस्तर विस्तार ब्रह्मजाल सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Ahañcamhi tiṇṇoti ahañca caturoghaṃ, saṃsārasamuddaṃ vā tiṇṇo amhi bhavāmi. Muttoti rāgādibandhanehi mutto. Dantoti nibbisevano nipparipphando. Santoti sītībhūto. Assatthoti nibbānadassane laddhassāso. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Pahomīti samatthomhi. Khoiti ekaṃsatthe nipāto. Pare ca parinibbāpetunti ettha pare ca-saddo ‘‘pare ca tāretu’’ntiādīhipi yojetabboti.

'अहञ्चम्हि तिण्णो' (आणि मी तरून गेलो आहे) म्हणजे मी चार ओघ किंवा संसाररूपी समुद्र तरून गेलो आहे. 'मुत्तो' म्हणजे रागादी बंधनांतून मुक्त झालो आहे. 'दंतो' म्हणजे शांत (अथवा क्लेशरूपी कंपनांनी रहित, निष्प्रकंप) झालेलो आहे. 'संतो' म्हणजे शीतल (शांत) झालेलो आहे. 'अस्सत्थो' म्हणजे निर्वाणाच्या दर्शनाने आश्वस्त (विसावा मिळालेला) झालेलो आहे. 'परिनिब्बुतो' म्हणजे क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत (शांत) झालेलो आहे. 'पहोमि' म्हणजे मी समर्थ आहे. 'खो' हा शब्द निश्चितीच्या अर्थातील (एकंसत्थे) निपात आहे. 'परे च परिनिब्बापेतुं' (आणि इतरांना परिनिर्वृत करण्यास) यामध्ये 'परे च' हा शब्द 'परे च तारेतुं' (इतरांना तारण्यास) इत्यादी मागील पदांशी देखील जोडला पाहिजे.

Mahākaruṇāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

महाकरुणाज्ञान-निर्देशाची अट्ठकथा (वर्णना) समाप्त झाली.

72-73. Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā

७२-७३. सर्वज्ञताज्ञान-निर्देशाची अट्ठकथा (वर्णना).

119. Sabbaññutaññāṇaniddese [Pg.36] katamaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇanti pucchitvā tena samagatikattā teneva saha anāvaraṇañāṇaṃ niddiṭṭhaṃ. Na hi anāvaraṇañāṇaṃ dhammato visuṃ atthi, ekameva hetaṃ ñāṇaṃ ākārabhedato dvedhā vuccati saddhindriyasaddhābalādīni viya. Sabbaññutaññāṇameva hi natthi etassa āvaraṇanti, kenaci dhammena, puggalena vā āvaraṇaṃ kātuṃ asakkuṇeyyatāya anāvaraṇanti vuccati āvajjanapaṭibaddhattā sabbadhammānaṃ. Aññe pana āvajjitvāpi na jānanti. Keci panāhu ‘‘manoviññāṇaṃ viya sabbārammaṇikattā sabbaññutaññāṇaṃ. Taṃyeva ñāṇaṃ indavajiraṃ viya visayesu appaṭihatattā anāvaraṇañāṇaṃ. Anupubbasabbaññutāpaṭikkhepo sabbaññutaññāṇaṃ, sakiṃsabbaññutāpaṭikkhepo anāvaraṇañāṇaṃ, bhagavā sabbaññutaññāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati, na ca anupubbasabbaññū. Anāvaraṇañāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati, na ca sakiṃsabbaññū’’ti.

११९. सर्वज्ञताज्ञाननिर्देशात (सब्बञ्ञुतञ्ञाणनिद्देस) "तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान कोणते?" असा प्रश्न विचारून, त्या (सर्वज्ञताज्ञाना)शी समान गती (समान स्वभाव) असल्यामुळे, त्याचबरोबर 'अनावरणज्ञान' (अनावरणञाण) देखील स्पष्ट केले आहे. कारण अनावरणज्ञान हे धर्मतः (वास्तविकतेत) सर्वज्ञताज्ञानापेक्षा वेगळे नाही; जसे श्रद्धेंद्रिय (सद्धिन्द्रिय) आणि श्रद्धाबल (सद्धाबल) इत्यादींच्या बाबतीत होते, तसेच हे एकच ज्ञान आकाराच्या (कार्याच्या) भेदानुसार दोन प्रकारे सांगितले जाते. कारण सर्वज्ञताज्ञानालाच "याला कोणतेही आवरण (अडथळा) नाही" असे म्हटले जाते; कोणत्याही धर्माने किंवा पुद्गलाने (व्यक्तीने) यात अडथळा आणणे अशक्य असल्यामुळे याला "अनावरण" असे म्हणतात, कारण सर्व धर्मांचे ज्ञान हे आवर्जनावर (मनाचे लक्ष केंद्रित करण्यावर) अवलंबून असते. परंतु इतर (सर्वज्ञ नसलेले) लोक आवर्जन (विचार) करूनही जाणू शकत नाहीत. काही आचार्य म्हणतात: "मनोविज्ञानाप्रमाणे सर्व विषयांना आपले आलंबन (विषय) बनवत असल्यामुळे याला 'सर्वज्ञताज्ञान' म्हणतात. आणि तेच ज्ञान इंद्राच्या वज्राप्रमाणे विषयांमध्ये अप्रतिहत (अबाधित) असल्यामुळे त्याला 'अनावरणज्ञान' म्हणतात. सर्वज्ञताज्ञान हे अनुक्रमिक सर्वज्ञतेचा (क्रमाने जाणण्याचा) निषेध करते, तर अनावरणज्ञान हे एकाच वेळी सर्व काही जाणण्याच्या (युगपत सर्वज्ञतेच्या) मर्यादांचा निषेध करते. भगवान सर्वज्ञताज्ञानाच्या प्राप्तीमुळे 'सर्वज्ञ' म्हटले जातात, परंतु 'अनुक्रमिक सर्वज्ञ' म्हटले जात नाहीत. तसेच अनावरणज्ञानाच्या प्राप्तीमुळेही त्यांना 'सर्वज्ञ' म्हटले जाते, परंतु 'सकृत्-सर्वज्ञ' म्हटले जात नाही."

Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti ettha sabbanti jātivasena sabbadhammānaṃ nissesapariyādānaṃ. Anavasesanti ekekasseva dhammassa sabbākāravasena nissesapariyādānaṃ. Saṅkhatamasaṅkhatanti dvidhā pabhedadassanaṃ. Saṅkhatañhi eko pabhedo, asaṅkhataṃ eko pabhedo. Paccayehi saṅgamma katanti saṅkhataṃ. Khandhapañcakaṃ. Tathā na saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Nibbānaṃ. Saṅkhataṃ aniccadukkhānattādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti, asaṅkhataṃ suññatānimittaappaṇihitādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti. Natthi etassa saṅkhatassa asaṅkhatassa ca avasesoti anavasesaṃ. Saṅkhataṃ asaṅkhatañca. Anekabhedāpi paññatti paccayehi akatattā asaṅkhatapakkhaṃ bhajati. Sabbaññutaññāṇañhi sabbāpi paññattiyo anekabhedato jānāti. Atha vā sabbanti sabbadhammaggahaṇaṃ. Anavasesanti nippadesaggahaṇaṃ. Tattha āvaraṇaṃ natthīti tattha tasmiṃ anavasese saṅkhatāsaṅkhate nissaṅgattā sabbaññutaññāṇassa āvaraṇaṃ natthīti tadeva sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ nāmāti attho.

"सर्व संस्कृत (संखत - उत्पादित/संस्कारित) आणि असंस्कृत (असंखत) धर्म पूर्णपणे जाणतात" या वाक्यात, "सर्व" (सब्ब) हा शब्द जातीच्या (स्वभावाच्या) आधारे सर्व धर्मांचे निःशेष ग्रहण (पूर्ण समावेश) करण्यासाठी आहे. "निःशेष" (अनवसेस - काहीही शिल्लक न ठेवता) म्हणजे प्रत्येक धर्माचे सर्व आकारांनी (सर्व पैलूंनी) संपूर्ण ग्रहण करणे होय. "संस्कृत आणि असंस्कृत" हे दोन प्रकारांचे वर्गीकरण दर्शवते. कारण संस्कृत हा एक प्रकार आहे आणि असंस्कृत हा दुसरा प्रकार आहे. प्रत्ययांनी (कारणांनी) एकत्र येऊन जे निर्माण केले जाते, ते "संस्कृत" (संखत) होय; जसे की पंचस्कंध (खन्धपञ्चक). त्याचप्रमाणे, जे प्रत्ययांद्वारे निर्माण केले जात नाही, ते "असंस्कृत" (असंखत) होय; जसे की निर्वाण (निब्बान). ते संस्कृत धर्मांना अनित्य, दुःख, अनात्म इत्यादी आकारांनी (पैलूंनी) निःशेष जाणतात, आणि असंस्कृत धर्माला शून्यता, अनिमित्त, अप्रणिहित इत्यादी आकारांनी निःशेष जाणतात. या संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये काहीही अवशेष (शिल्लक) राहत नाही, म्हणून याला "निःशेष" म्हणतात. हे संस्कृत आणि असंस्कृत दोन्हीला लागू होते. अनेक प्रकारच्या प्रज्ञप्ती (पञ्ञत्ति - संकल्पना) देखील प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) निर्माण न केल्या गेल्यामुळे असंस्कृत पक्षाचा (वर्गाचा) आश्रय घेतात (त्यात समाविष्ट होतात). कारण सर्वज्ञताज्ञान हे सर्व प्रज्ञप्तींना त्यांच्या अनेक भेदांसह (प्रकारांसह) जाणते. अथवा, "सर्व" म्हणजे सर्व धर्मांचे ग्रहण करणे आणि "निःशेष" म्हणजे कोणत्याही भागाला न सोडता संपूर्ण ग्रहण (निप्पदेसग्गहण) करणे. "तेथे आवरण नाही" याचा अर्थ असा की, त्या निःशेष अशा संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये आसक्ती नसलेल्या (निःसंग) सर्वज्ञताज्ञानाला कोणताही अडथळा (आवरण) नसतो; म्हणूनच त्या सर्वज्ञताज्ञानालाच "अनावरणज्ञान" असे म्हणतात, असा याचा अर्थ आहे.

120. Idāni [Pg.37] anekavisayabhedato dassetuṃ atītantiādimāha. Tattha atītaṃ anāgataṃ paccuppannanti kālabhedato dassitaṃ, cakkhu ceva rūpā cātiādi vatthārammaṇabhedato. Evaṃ taṃ sabbanti tesaṃ cakkhurūpānaṃ anavasesapariyādānaṃ. Evaṃ sesesu. Yāvatāti anavasesapariyādānaṃ. Aniccaṭṭhantiādi sāmaññalakkhaṇabhedato dassitaṃ. Aniccaṭṭhanti ca aniccākāraṃ. Paccattatthe vā upayogavacanaṃ. Esa nayo edisesu. Rūpassātiādi khandhabhedato dassitaṃ. Cakkhussa…pe… jarāmaraṇassāti heṭṭhā vuttapeyyālanayena yojetabbaṃ. Abhiññāyātiādīsu heṭṭhā vuttañāṇāneva. Abhiññaṭṭhanti abhijānanasabhāvaṃ. Esa nayo edisesu. Khandhānaṃ khandhaṭṭhantiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Kusale dhammetiādi kusalattikavasena bhedo. Kāmāvacare dhammetiādi catubhūmakavasena. Ubhayatthāpi ‘‘sabbe jānātī’’ti bahuvacanapāṭho sundaro. Ekavacanasote patitattā pana potthakesu ekavacanena likhitaṃ. Dukkhassātiādi cuddasannaṃ buddhañāṇānaṃ visayabhedo. Indriyaparopariyatte ñāṇantiādīni cattāri ñāṇāni vatvā sabbaññutaññāṇaṃ kasmā na vuttanti ce? Vuccamānassa sabbaññutaññāṇattā. Visayabhedato hi sabbaññutaññāṇe vuccamāne taṃ ñāṇaṃ na vattabbaṃ hoti, sabbaññutaññāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇassa visayo hotiyeva.

१२०. आता, अनेक विषयांच्या भेदांनुसार (ज्ञान) दर्शवण्यासाठी "अतीतं..." (भूतकाळ...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "अतीत (भूतकाळ), अनागत (भविष्यकाळ), प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ)" हे काळाच्या भेदानुसार दर्शवले आहे; आणि "चक्षू आणि रूप..." इत्यादी वस्तू व आलंबन (विषय) यांच्या भेदानुसार दर्शवले आहे. "अशा प्रकारे ते सर्व" हे त्या चक्षू आणि रूपांचे निःशेष ग्रहण दर्शवते. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही असेच समजावे. "यावता" (जितके काही) हे देखील निःशेष ग्रहण दर्शवण्यासाठी आहे. "अनित्यत्व..." (अनिच्चट्ठं) इत्यादी सामान्य लक्षणांच्या भेदानुसार दर्शवले आहे. "अनित्यत्व" म्हणजे अनित्याचा आकार (स्वरूप) होय. किंवा हे प्रथमेच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे रूप (उपयोगवचन) आहे. अशा प्रकारच्या इतर शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम लावावा. "रूपाचे..." इत्यादी स्कंधांच्या भेदानुसार दर्शवले आहे. "चक्षूचे... पेयाला (इत्यादी)... जरामरणाचे" हे खाली सांगितलेल्या पेयालाच्या (संक्षिप्ततेच्या) पद्धतीने जोडावे. "अभिज्ञाय..." (विशेष ज्ञानाने जाणून) इत्यादींमध्ये खाली सांगितलेली ज्ञानेच अभिप्रेत आहेत. "अभिज्ञार्थ" (अभिञ्ञट्ठं) म्हणजे विशेष रूपाने जाणण्याचा स्वभाव होय. अशा प्रकारच्या इतर शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. स्कंधांचे "स्कंधत्व" (खन्धट्ठं) इत्यादी खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. "कुशल धर्म..." इत्यादी कुशल-त्रिकाच्या (कुसलत्तिक) आधारे केलेला भेद आहे. "कामावचर धर्म..." इत्यादी चार भूमींच्या (चतुभूमक) आधारे केलेला भेद आहे. दोन्ही ठिकाणी "सर्वांना जाणतात" (सब्बे जानाति) असा बहुवचनी पाठ अधिक योग्य आहे. परंतु, एकवचनाच्या प्रवाहात आल्यामुळे पुस्तकांमध्ये तो एकवचनात लिहिला गेला आहे. "दुःखाचे..." इत्यादी चौदा बुद्धज्ञानांच्या विषयांचा भेद आहे. जर असा प्रश्न विचारला की, "इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान" (इंद्रियांच्या परिपक्वतेचे ज्ञान) इत्यादी चार ज्ञाने सांगून सर्वज्ञताज्ञान का सांगितले नाही? तर त्याचे उत्तर असे आहे की, जे सांगितले जात आहे ते सर्वज्ञताज्ञानच आहे. कारण विषयाच्या भेदानुसार जेव्हा सर्वज्ञताज्ञान सांगितले जाते, तेव्हा त्या ज्ञानाचा वेगळा उल्लेख करण्याची आवश्यकता नसते; परंतु सर्वज्ञताज्ञान हे सर्वज्ञताज्ञानाचाच विषय असते.

Puna kāḷakārāmasuttantādīsu (a. ni. 4.24) vuttanayena sabbaññutaññāṇabhūmiṃ dassento yāvatā sadevakassa lokassātiādimāha. Tattha saha devehi sadevakassa. Saha mārena samārakassa. Saha brahmunā sabrahmakassa lokassa. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiyā. Saha devamanussehi sadevamanussāya pajāya. Pajātattā pajāti sattalokassa pariyāyavacanametaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevasesamanussaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo.

पुन्हा, काळकाराम सुत्तामध्ये (अंगुत्तर निकाय ४.२४) सांगितलेल्या पद्धतीने सर्वज्ञताज्ञानाची भूमी (कार्यक्षेत्र) दर्शवताना "यावता सदेवकस्स लोकस्स..." (देवलोकासह संपूर्ण जगात जितके काही...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, देवांसह असणारा तो "सदेवक" (देवलोकासह). मारासह असणारा तो "समारक" (मारलोकासह). ब्रह्मासह असणारा तो "सब्रह्मक" लोक होय. श्रमण आणि ब्राह्मणांसह असणारी ती "सश्रमणब्राह्मणी" प्रजा. देव आणि मनुष्यांसह असणारी ती "सदेवमनुष्या" प्रजा होय. उत्पन्न होत असल्यामुळे तिला "प्रजा" (पजा) म्हणतात; हा सत्त्वलोकाचा (सत्तलोक - प्राणिमात्र) समानार्थी शब्द आहे. त्यामध्ये, "सदेवक" या शब्दाने पाच कामावचर देवलोकांचे ग्रहण होते; "समारक" या शब्दाने सहाव्या कामावचर देवलोकाचे ग्रहण होते; "सब्रह्मक" या शब्दाने ब्रह्मकायिक इत्यादी ब्रह्मलोकांचे ग्रहण होते; "सश्रमणब्राह्मणी" या शब्दाने शासनाचे (धम्माचे) विरोधी व शत्रू असणारे श्रमण-ब्राह्मण आणि ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे व पापांना दूर केले आहे अशा खऱ्या श्रमण-ब्राह्मणांचे ग्रहण होते; "प्रजा" या शब्दाने सत्त्वलोकाचे ग्रहण होते; आणि "सदेवमनुष्य" या शब्दाने संवृत्तिदेव (राजे-महाराजे) आणि उर्वरित मनुष्य समूहाचे ग्रहण होते, असे समजावे. अशा प्रकारे, येथे तीन पदांद्वारे "अवकाशलोक" (ओकासलोक - भौतिक विश्व) आणि दोन पदांद्वारे प्रजेच्या रूपाने "सत्त्वलोक" (सत्तलोक) ग्रहण केला आहे, असे समजावे.

Aparo [Pg.38] nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito, samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakaggahaṇena rūpāvacarabrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena, sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasattaloko vā.

दुसरा प्रकार असा आहे – "सदेवक" या ग्रहणाने अरूपावचर लोक ग्रहण केला जातो; "समारक" या ग्रहणाने सहा कामावचर देवलोक ग्रहण केले जातात; "सब्रह्मक" या ग्रहणाने रूपावचर ब्रह्मलोक ग्रहण केला जातो; आणि "सश्रमणब्राह्मण" इत्यादी ग्रहणाने चार परिषदांच्या (चतुपरिस) आधारे, संवृत्तिदेवांसह मनुष्यलोक किंवा उर्वरित सत्त्वलोक ग्रहण केला जातो.

Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassapi lokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ sādheti. Tato yesaṃ siyā ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samārakassā’’ti āha. Yesaṃ pana siyā ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘sabrahmakassā’’ti āha. Tato yesaṃ siyā ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tesampi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā’’ti āha. Evaṃ ukkaṭṭhānaṃ diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāseti. Ayamettha anusandhikkamo. Porāṇā panāhu – sadevakassāti devatāhi saddhiṃ avasesalokassa. Samārakassāti mārena saddhiṃ avasesalokassa. Sabrahmakassāti brahmehi saddhiṃ avasesalokassa. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhākārehi pariyādātuṃ sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti vuttaṃ. Evaṃ pañcahi padehi tena tena ākārena tedhātukameva pariyādinnaṃ hotīti.

शिवाय, येथे ‘सदेवक’ (देवलोकासहित) या शब्दाने उत्कृष्ट मर्यादेने संपूर्ण प्राणीलोकाचे दिष्ट (पाहिलेले) इत्यादी जाणण्याचा भाव सिद्ध होतो. त्यानंतर ज्यांना अशी शंका असू शकते की—‘मार हा महानुभाव (मोठ्या प्रभावाचा), सहा कामावचर स्वर्गांचा स्वामी आणि वशवर्ती (इतरांना आपल्या वशात ठेवणारा) आहे; काय तो (तथागत) त्याच्याही दिष्ट इत्यादींना जाणतो?’—त्यांची शंका दूर करत (आचार्य) ‘समारकस्स’ (मारासहित) असे म्हणाले. परंतु ज्यांना अशी शंका असू शकते की—‘ब्रह्मा हा महानुभाव आहे, तो एका बोटाने एका चक्रवाळसहस्रात (हजार चक्रवाळांमध्ये) प्रकाश पसरवतो, दोन... पे... दहा बोटांनी दहा हजार चक्रवाळांमध्ये प्रकाश पसरवतो, आणि अनुत्तर ध्यान-समापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेतो; काय तो (तथागत) त्याच्याही दिष्ट इत्यादींना जाणतो?’—त्यांची शंका दूर करत ‘सब्रह्मकस्स’ (ब्रह्मांसह) असे म्हणाले. त्यानंतर ज्यांना अशी शंका असू शकते की—‘शासनाचे शत्रू असणारे अनेक श्रमण-ब्राह्मण आहेत, काय तो (तथागत) त्यांच्याही दिष्ट इत्यादींना जाणतो?’—त्यांची शंका दूर करत ‘सश्रमणब्राह्मणी प्रजा’ (श्रमण-ब्राह्मणांसहित प्रजेचे) असे म्हणाले. अशा प्रकारे श्रेष्ठ प्राण्यांचे दिष्ट इत्यादी जाणण्याचा भाव प्रकाशित करून, त्यानंतर संमुती-देव (राजे) आणि उर्वरित मनुष्य यांना घेऊन, उत्कृष्ट मर्यादेच्या द्वारे उर्वरित प्राणीलोकाचा दिष्ट इत्यादी जाणण्याचा भाव प्रकाशित करतात. हा येथे अनुसंधिक्रम (संदर्भ जोडण्याचा क्रम) आहे. परंतु प्राचीन आचार्य म्हणतात—‘सदेवकस्स’ म्हणजे देवतांसह उर्वरित प्राणीलोक. ‘समारकस्स’ म्हणजे मारासह उर्वरित प्राणीलोक. ‘सब्रह्मकस्स’ म्हणजे ब्रह्मांसह उर्वरित प्राणीलोक. अशा प्रकारे तिन्ही भवांमध्ये (काम, रूप, अरूप) उत्पन्न होणाऱ्या सर्व प्राण्यांना तीन प्रकारांनी तीन पदांमध्ये समाविष्ट करून, पुन्हा दोन प्रकारांनी पूर्णपणे ग्रहण करण्यासाठी ‘सश्रमणब्राह्मणी प्रजा सदेवमनुष्या’ असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे पाच पदांद्वारे त्या त्या प्रकारे तिन्ही धातूंचेच (तेधातुकाचेच) पूर्णपणे ग्रहण होते.

Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Sabbaṃ jānātīti iminā etaṃ dasseti – yaṃ aparimānāsu lokadhātūsu imassa [Pg.39] sadevakassa lokassa ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādi (dha. sa. 619) rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘bherisaddo, mudiṅgasaddo’’tiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlagandho tacagandho’’tiādi (dha. sa. 624-627) gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlaraso, khandharaso’’tiādi (dha. sa. 628-631) rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘kakkhaḷaṃ, muduka’’ntiādi (dha. sa. 647-650) pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi. Apariyesitvā appattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi. Sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇena appattaṃ nāma natthīti.

‘दिष्ट’ म्हणजे रूपायतन. ‘श्रुत’ (ऐकलेले) म्हणजे शब्दायतन. ‘मुत’ (स्पर्श केलेले/अनुभवलेले) म्हणजे (इंद्रियांपर्यंत) पोहोचून ग्रहण केले जात असल्यामुळे गंधायतन, रसायतन आणि स्प्रष्टव्यायतन (फोठ्ठब्बायतन). ‘विज्ञात’ म्हणजे सुख-दुःख इत्यादी धर्मांलंबन (धम्मारम्मण). ‘प्राप्त’ म्हणजे शोध घेऊन किंवा शोध न घेता प्राप्त झालेले. ‘शोधलेले’ म्हणजे प्राप्त झालेले किंवा अप्राप्त असलेले शोधलेले. ‘मनसा अनुविचरित’ म्हणजे चित्ताने विचार केलेले (चित्ताने संचार केलेले). ‘सर्व जाणतो’ याने हे दर्शविले जाते की—अपरिमित लोकधातूंमध्ये या सदेवक लोकाचे जे ‘निळे, पिवळे’ इत्यादी रूपांलंबन चक्षुद्वारात गोचर होते (दिसते), ‘हा प्राणी या क्षणी या नावाचे रूपांलंबन पाहून प्रसन्न, अप्रसन्न किंवा तटस्थ झाला आहे’, हे सर्व तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान जाणते. तसेच, अपरिमित लोकधातूंमध्ये या सदेवक लोकाचे जे ‘भेरीचा आवाज, मृदंगाचा आवाज’ इत्यादी शब्दांलंबन श्रोत्रद्वारात गोचर होते; ‘मुळाचा गंध, सालीचा गंध’ इत्यादी गंधालंबन घ्राणद्वारात गोचर होते; ‘मुळाचा रस, खोडाचा रस’ इत्यादी रसांलंबन जिव्हाद्वारात गोचर होते; ‘कठीण, मऊ’ इत्यादी पृथ्वीधातू, तेजोधातू आणि वायोधातूच्या भेदांचे स्प्रष्टव्यांलंबन कायद्वारात गोचर होते, ‘हा प्राणी या क्षणी या नावाच्या स्प्रष्टव्यांलंबनाला स्पर्श करून प्रसन्न, अप्रसन्न किंवा तटस्थ झाला आहे’, हे सर्व तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान जाणते. तसेच, अपरिमित लोकधातूंमध्ये या सदेवक लोकाचे जे सुख-दुःख इत्यादी भेदांचे धर्मांलंबन मनोध्वारात गोचर होते, ‘हा प्राणी या क्षणी या नावाचे धर्मांलंबन जाणून प्रसन्न, अप्रसन्न किंवा तटस्थ झाला आहे’, हे सर्व तथागतांचे सर्वज्ञताज्ञान जाणते. परंतु या महाजनाचे (लोकांचे) शोध घेऊनही अप्राप्त राहिलेले देखील असते, शोध घेऊन प्राप्त झालेले देखील असते. शोध न घेता अप्राप्त राहिलेले देखील असते, शोध न घेता प्राप्त झालेले देखील असते. तथागतांच्या सर्वज्ञताज्ञानाने अप्राप्त राहिलेले असे काहीही नाही.

121. Puna aparena pariyāyena sabbaññutaññāṇabhāvasādhanatthaṃ na tassāti gāthamāha. Tattha na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke, imasmiṃ paccuppannakāle vā paññācakkhunā addiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na saṃvijjati. Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ. Iminā paccuppannakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Gāthābandhasukhatthaṃ panettha da-kāro saṃyutto. Atho aviññātanti ettha athoiti vacanopādāne nipāto. Aviññātanti atītakālikaṃ aviññātaṃ nāma kiñci dhammajātaṃ. Nāhosīti pāṭhaseso. Abyayabhūtassa atthisaddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva. Iminā atītakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti[Pg.40]. Ajānitabbanti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na bhavissati, natthi vā. Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Jānanakiriyāvisesanamattameva vā ettha a-kāro. Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyanti ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ atthi, taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena jāni paṭivijjhi. Ettha atthisaddena tekālikassa kālavimuttassa ca gahaṇā atthi-saddo abyayabhūtoyeva daṭṭhabbo. Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu. Tena yathāvuttena kāraṇena tathāgato samantacakkhu, sabbaññūti vuttaṃ hoti. Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ.

१२१. पुन्हा दुसऱ्या एका पर्यायाने (पद्धतीने) सर्वज्ञताज्ञानाचा भाव सिद्ध करण्यासाठी ‘न तस्स’ ही गाथा म्हटली आहे. त्या गाथेत ‘न तस्स अद्दिठ्ठमिधत्थि किञ्चि’ म्हणजे त्या तथागतांचे या त्रैधातुक लोकात (किंवा या जगात), या वर्तमानकाळात प्रज्ञाचक्षूने न पाहिलेले असे थोडे देखील काहीही नाही, अस्तित्वात नाही. ‘अत्थि’ हे वर्तमानकाळी क्रियापद (आख्यातपद) आहे. याद्वारे वर्तमानकालीन सर्व धर्मांचे (तथागतांना) ज्ञात असणे दर्शविले जाते. येथे गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी ‘द’ हा वर्ण संयुक्त केला आहे. ‘अथो अविञ्ञातं’ यामध्ये ‘अथो’ हा शब्द दुसऱ्या वाक्याचा स्वीकार करण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. ‘अविज्ञात’ म्हणजे भूतकाळातील अज्ञात असे कोणतेही धर्मसमूह. ‘नाहोसि’ (नव्हते) हा पाठाचा उर्वरित भाग (पाठशेष) समजावा. अव्यय रूप असलेल्या ‘अत्थि’ शब्दाचे ग्रहण केल्यास, पाठशेषाशिवाय देखील योग्यच ठरते. याद्वारे भूतकालीन सर्व धर्मांचे ज्ञात असणे दर्शविले जाते. ‘अजानितब्बं’ म्हणजे भविष्यकाळातील न जाणता येण्याजोगे असे कोणतेही धर्मसमूह असणार नाही किंवा नाही. याद्वारे भविष्यकालीन सर्व धर्मांचे ज्ञात असणे दर्शविले जाते. किंवा येथे ‘अ’ हा कार केवळ जाणण्याच्या क्रियेचे विशेषण मात्र आहे. ‘सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं’ यामध्ये जे त्रैकालिक (तिन्ही काळांतील) किंवा कालविमुक्त असे ज्ञेय (जाणण्याजोगे) कोणतेही धर्मसमूह अस्तित्वात आहे, ते सर्व तथागतांनी श्रेष्ठ अशा सर्वज्ञताज्ञानाने जाणले, त्याचा भेद केला (साक्षात्कार केला). येथे ‘अत्थि’ शब्दाने त्रैकालिक आणि कालविमुक्त अशा दोन्ही विषयांचे ग्रहण केल्यामुळे ‘अत्थि’ हा शब्द अव्यय रूपच मानला पाहिजे. ‘तथागतो तेन समन्तचक्खु’ म्हणजे काळानुसार आणि अवकाशानुसार (स्थानानुसार) निरवशेष (अखंड) असल्यामुळे सर्व बाजूंनी प्रवृत्त असणारे ज्ञानचक्षू ज्यांच्याकडे आहेत, ते ‘समंतचक्षू’ होत. त्या पूर्वोक्त कारणाने तथागतांना ‘समंतचक्षू’ आणि ‘सर्वज्ञ’ म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. या गाथेत पुद्गलाधिष्ठान (व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या) देशनेद्वारे सर्वज्ञताज्ञान सिद्ध केले आहे.

Puna buddhañāṇānaṃ visayavasena sabbaññutaññāṇaṃ dassetukāmo samantacakkhūti kenaṭṭhena samantacakkhūtiādimāha. Tattha gāthāya samantacakkhūti vuttapade yaṃ taṃ samantacakkhu, taṃ kenaṭṭhena samantacakkhūti attho. Attho panassa yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭhotiādīhi vuttoyeva hoti. Sabbaññutaññāṇañhi samantacakkhu. Yathāha – ‘‘samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32). Tasmiṃ sabbaññutaññāṇaṭṭhe vutte samantacakkhuṭṭho vuttoyeva hotīti. Buddhasseva ñāṇānīti buddhañāṇāni. Dukkhe ñāṇādīnipi hi sabbākārena buddhasseva bhagavato pavattanti, itaresaṃ pana ekadesamatteneva pavattanti. Sāvakasādhāraṇānīti pana ekadesenāpi atthitaṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbo ñātoti sabbo ñāṇena ñāto. Aññāto dukkhaṭṭho natthīti vuttameva atthaṃ paṭisedhena vibhāveti. Sabbo diṭṭhoti na kevalaṃ ñātamattoyeva, atha kho cakkhunā diṭṭho viya kato. Sabbo viditoti na kevalaṃ diṭṭhamattoyeva, atha kho pākaṭo. Sabbo sacchikatoti na kevalaṃ viditoyeva, atha kho tattha ñāṇapaṭilābhavasena paccakkhīkato. Sabbo phassitoti na kevalaṃ sacchikatoyeva, atha kho punappunaṃ yathāruci samudācāravasena phuṭṭhoti. Atha vā ñāto sabhāvalakkhaṇavasena. Diṭṭho sāmaññalakkhaṇavasena. Vidito rasavasena. Sacchikato paccupaṭṭhānavasena[Pg.41]. Phassito padaṭṭhānavasena. Atha vā ñāto ñāṇuppādavasena. Diṭṭho cakkhuppādavasena. Vidito paññuppādavasena. Sacchikato vijjuppādavasena. Phassito ālokuppādavasena. ‘‘Yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho, sabbo diṭṭho, adiṭṭho dukkhaṭṭho natthī’’tiādinā nayena ca ‘‘yāvatā sadevakassa lokassa…pe… anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ ñātaṃ, aññātaṃ natthī’’tiādinā nayena ca vitthāro veditabbo. Paṭhamaṃ vuttagāthā nigamanavasena puna vuttā. Taṃnigamaneyeva hi kate ñāṇanigamanampi katameva hotīti.

पुन्हा, बुद्धज्ञानांच्या विषयाच्या सामर्थ्याने सर्वज्ञताज्ञान दर्शविण्याच्या इच्छेने 'समंतचक्षु कोणत्या अर्थाने समंतचक्षु आहे?' इत्यादी म्हणाले. तेथे, गाथेमध्ये 'समंतचक्षु' या म्हटलेल्या पदात जे ते समंतचक्षु आहे, ते कोणत्या अर्थाने समंतचक्षु आहे? असा अर्थ आहे. परंतु याचा अर्थ 'दुःखाचा दुःखार्थ जितका आहे' इत्यादींद्वारे सांगितलेलाच आहे. कारण सर्वज्ञताज्ञान हेच समंतचक्षु होय. जसे म्हटले आहे - 'सर्वज्ञताज्ञानाला समंतचक्षु म्हटले जाते.' त्या सर्वज्ञताज्ञानाचा अर्थ सांगितला असता समंतचक्षूचा अर्थ सांगितलेलाच होतो. केवळ बुद्धांचीच जी ज्ञाने आहेत, ती 'बुद्धज्ञाने' होत. कारण दुःखाविषयीचे ज्ञान इत्यादी सर्व प्रकारे केवळ भगवान बुद्धांच्या ठिकाणीच प्रवृत्त होतात, इतरांच्या ठिकाणी मात्र ते केवळ एका अंशानेच प्रवृत्त होतात. परंतु 'श्रावकांशी साधारण (समान)' असे जे म्हटले आहे, ते एका अंशाने (ज्ञानाच्या) अस्तित्वाला उद्देशून म्हटले आहे. 'सर्व ज्ञात आहे' म्हणजे सर्व ज्ञानाने जाणले गेले आहे. 'अज्ञात असलेला दुःखाचा अर्थ नाही' या पदाने सांगितलेलाच अर्थ निषेधाद्वारे स्पष्ट केला जातो. 'सर्व पाहिले आहे' म्हणजे केवळ जाणले गेले आहे एवढेच नाही, तर जणू काही चक्षूने प्रत्यक्ष पाहिले गेले आहे असे केले आहे. 'सर्व विदित आहे' म्हणजे केवळ पाहिले गेले आहे एवढेच नाही, तर ते प्रकट केले गेले आहे. 'सर्व साक्षात्कृत आहे' म्हणजे केवळ विदित आहे एवढेच नाही, तर तेथे ज्ञानप्राप्तीच्या सामर्थ्याने प्रत्यक्ष केले गेले आहे. 'सर्व स्पर्शित आहे' म्हणजे केवळ साक्षात्कृत आहे एवढेच नाही, तर वारंवार इच्छेनुसार आचरणात आणल्याने स्पर्श केला गेला आहे. अथवा, स्वभावलक्षणाच्या सामर्थ्याने ज्ञात झाले आहे. सामान्यलक्षणाच्या सामर्थ्याने दृष्ट झाले आहे. रसाच्या (कार्याच्या) सामर्थ्याने विदित झाले आहे. प्रत्युपस्थानाच्या सामर्थ्याने साक्षात्कृत झाले आहे. पदस्थानाच्या सामर्थ्याने स्पर्शित झाले आहे. अथवा, ज्ञानाच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने ज्ञात झाले आहे. चक्षूच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने दृष्ट झाले आहे. प्रज्ञेच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने विदित झाले आहे. विद्येच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने साक्षात्कृत झाले आहे. प्रकाशाच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्याने स्पर्शित झाले आहे. 'जितका दुःखाचा दुःखार्थ आहे, तो सर्व दृष्ट आहे, अदृष्ट असलेला दुःखार्थ नाही' या पद्धतीने आणि 'सदेव लोकामध्ये...पे... मनाने विचार केला गेलेला, सर्व ज्ञात आहे, अज्ञात काहीही नाही' या पद्धतीने सविस्तर अर्थ समजून घ्यावा. प्रथम म्हटलेली गाथा निष्कर्षाच्या रूपाने पुन्हा म्हटली आहे. कारण त्या गाथेचा निष्कर्ष काढला असता ज्ञाननिष्कर्ष देखील काढलाच जातो, असे समजावे.

Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सर्वज्ञताज्ञान-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील,

Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञानकथा-वर्णना समाप्त झाली.

2. Diṭṭhikathā

२. दिट्ठिकथा (दृष्टीकथा)

1. Assādadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

१. अस्साददिट्ठि-निर्देश-वर्णना

122. Idāni ñāṇakathānantaraṃ kathitāya diṭṭhikathāya anupubbaanuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi diṭṭhikathā ñāṇakathāya katañāṇaparicayassa samadhigatasammādiṭṭhissa micchādiṭṭhimalavisodhanā sukarā hoti, sammādiṭṭhi ca suparisuddhā hotīti ñāṇakathānantaraṃ kathitā. Tattha kā diṭṭhītiādikā pucchā. Kā diṭṭhīti abhinivesaparāmāso diṭṭhītiādikaṃ pucchitapucchāya vissajjanaṃ. Kathaṃ abhinivesaparāmāso diṭṭhītiādiko vissajjitavissajjanassa vitthāraniddeso, sabbāva tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhiyotiādikā diṭṭhisuttasaṃsandanāti evamime cattāro paricchedā. Tattha pucchāparicchede tāva kā diṭṭhīti dhammapucchā, sabhāvapucchā. Kati diṭṭhiṭṭhānānīti hetupucchā paccayapucchā, kittakāni diṭṭhīnaṃ kāraṇānīti attho. Kati diṭṭhipariyuṭṭhānānīti samudācārapucchā vikārapucchā. Diṭṭhiyo eva hi samudācāravasena cittaṃ pariyonandhantiyo uṭṭhahantīti diṭṭhipariyuṭṭhānāni [Pg.42] nāma honti. Kati diṭṭhiyoti diṭṭhīnaṃ saṅkhāpucchā gaṇanāpucchā. Kati diṭṭhābhinivesāti vatthuppabhedavasena ārammaṇanānattavasena diṭṭhippabhedapucchā. Diṭṭhiyo eva hi taṃ taṃ vatthuṃ taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivisanti parāmasantīti diṭṭhiparāmāsāti vuccanti. Katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti diṭṭhīnaṃ paṭipakkhapucchā pahānūpāyapucchā. Diṭṭhikāraṇāni hi khandhādīni diṭṭhisamugghātena tāsaṃ kāraṇāni na hontīti tāni ca kāraṇāni samugghātitāni nāma honti. Tasmā diṭṭhiṭṭhānāni sammā bhusaṃ haññanti etenāti diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti vuccati.

१२२. आता, ज्ञानकथेनंतर सांगितलेल्या दिट्ठिकथेचे (दृष्टीकथेचे) अनुक्रमशः स्पष्टीकरण प्राप्त झाले आहे. कारण ही दिट्ठिकथा, ज्ञानकथेमध्ये ज्ञानाचा अभ्यास केलेल्या आणि सम्यक् दृष्टी प्राप्त केलेल्या व्यक्तीसाठी मिथ्यादृष्टीरूपी मळाचे प्रक्षालन करणे सुलभ करते, आणि सम्यक् दृष्टी अत्यंत शुद्ध होते, म्हणून ज्ञानकथेनंतर सांगितली गेली आहे. तेथे 'का दिट्ठि' (दृष्टी कोणती?) इत्यादी प्रश्न आहेत. 'दृष्टी कोणती?' या विचारलेल्या प्रश्नाचे 'अभिनिवेश आणि परामर्श ही दृष्टी होय' इत्यादी उत्तर आहे. 'अभिनिवेश आणि परामर्श ही दृष्टी कशी आहे?' इत्यादी दिलेल्या उत्तराचे सविस्तर स्पष्टीकरण आहे, आणि 'त्या सर्व दृष्टी आस्वाददृष्टी आहेत' इत्यादी दृष्टीसूत्रांशी तुलना आहे; अशा प्रकारे हे चार विभाग आहेत. तेथे प्रश्नांच्या विभागात प्रथम 'दृष्टी कोणती?' हा धर्मप्रश्न किंवा स्वभावप्रश्न आहे. 'दृष्टीची स्थाने किती आहेत?' हा हेतू-प्रश्न किंवा प्रत्यय-प्रश्न आहे; 'दृष्टीची कारणे किती आहेत?' असा याचा अर्थ आहे. 'दृष्टीचे परियुत्थान किती आहेत?' हा आचरण-प्रश्न किंवा विकार-प्रश्न आहे. कारण दृष्टीच वारंवार उद्भवून चित्ताला वेढून टाकते, म्हणून त्यांना 'दृष्टी-परियुत्थान' असे म्हणतात. 'दृष्टी किती आहेत?' हा दृष्टींच्या संख्येचा प्रश्न किंवा गणना-प्रश्न आहे. 'दृष्टीचे अभिनिवेश किती आहेत?' हा वस्तूंच्या भेदाच्या सामर्थ्याने आणि आलंबनांच्या विविधतेच्या सामर्थ्याने दृष्टीच्या भेदांविषयीचा प्रश्न आहे. कारण दृष्टीच त्या त्या वस्तूला आणि त्या त्या आलंबनाला चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करते आणि स्पर्श करते, म्हणून त्यांना 'दृष्टी-परामर्श' असे म्हणतात. 'दृष्टीच्या स्थानांचे समूळ उच्चाटन कोणते?' हा दृष्टींच्या प्रतिपक्षाविषयीचा किंवा प्रहाणाच्या उपायाविषयीचा प्रश्न आहे. कारण दृष्टीची कारणे असलेले स्कंध इत्यादी, दृष्टीच्या समूळ उच्चाटनामुळे तिची कारणे राहत नाहीत, आणि ती कारणे समूळ नष्ट केली जातात. म्हणून, ज्याच्याद्वारे दृष्टीची स्थाने चांगल्या प्रकारे आणि पूर्णपणे नष्ट केली जातात, त्याला 'दृष्टीस्थान-समूळ उच्चाटन' असे म्हटले जाते.

Idāni etāsaṃ channaṃ pucchānaṃ kā diṭṭhītiādīni cha vissajjanāni. Tattha kā diṭṭhīti vissajjetabbapucchā. Abhinivesaparāmāso diṭṭhīti vissajjanaṃ. Sā pana aniccādike vatthusmiṃ niccādivasena abhinivisati patiṭṭhahati daḷhaṃ gaṇhātīti abhiniveso. Aniccādiākāraṃ atikkamitvā niccantiādivasena vattamāno parato āmasati gaṇhātīti parāmāso. Atha vā niccantiādikaṃ paraṃ uttamaṃ saccanti āmasati gaṇhātīti parāmāso, abhiniveso ca so parāmāso cāti abhinivesaparāmāso. Evaṃpakāro diṭṭhīti kiccato diṭṭhisabhāvaṃ vissajjeti. Tīṇi satanti tīṇi satāni, vacanavipallāso kato. Katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti pucchaṃ anuddharitvāva sotāpattimaggo diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti vissajjanaṃ kataṃ.

आता या सहा प्रश्नांची 'का दिट्ठि' इत्यादी सहा उत्तरे आहेत. तेथे 'दृष्टी कोणती?' हा उत्तर देण्याजोगा प्रश्न आहे. 'अभिनिवेश आणि परामर्श ही दृष्टी होय' हे उत्तर आहे. ती (दृष्टी) अनित्य इत्यादी वस्तूंमध्ये नित्य इत्यादी रूपाने अभिनिविष्ट होते, प्रतिष्ठित होते आणि घट्ट पकडून ठेवते, म्हणून त्याला 'अभिनिवेश' म्हणतात. अनित्य इत्यादी आकाराचे उल्लंघन करून, 'नित्य' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होऊन, चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करते, म्हणून त्याला 'परामर्श' म्हणतात. अथवा, 'नित्य' इत्यादी (चुकीच्या मताला) श्रेष्ठ, उत्तम आणि सत्य मानून ग्रहण करते, म्हणून त्याला 'परामर्श' म्हणतात; आणि तो अभिनिवेश व तोच परामर्श मिळून 'अभिनिवेश-परामर्श' होतो. अशा प्रकारची दृष्टी असते, असे कार्याच्या दृष्टीने दृष्टीच्या स्वभावाचे उत्तर दिले आहे. 'तीणि सतं' ऐवजी 'तीणि सतानि' असा वचनाचा विपर्यास केला आहे. 'दृष्टीस्थानांचे समूळ उच्चाटन कोणते?' हा प्रश्न पुन्हा न मांडताच, 'स्रोतापत्ती मार्ग हा दृष्टीस्थानांचे समूळ उच्चाटन आहे' असे थेट उत्तर दिले आहे.

123. Idāni kathaṃ abhinivesaparāmāsotiādi vitthāraniddeso. Tattha rūpanti upayogavacanaṃ. Rūpaṃ abhinivesaparāmāsoti sambandho. Rūpanti cettha rūpupādānakkhandho kasiṇarūpañca. ‘‘Etaṃ mamā’’ti abhinivesaparāmāso diṭṭhi, ‘‘esohamasmī’’ti abhinivesaparāmāso diṭṭhi, ‘‘eso me attā’’ti abhinivesaparāmāso diṭṭhīti paccekaṃ yojetabbaṃ. Etanti sāmaññavacanaṃ. Teneva ‘‘vedanaṃ etaṃ mama, saṅkhāre etaṃ mamā’’ti napuṃsakavacanaṃ ekavacanañca kataṃ. Esoti pana vattabbamapekkhitvā pulliṅgekavacanaṃ kataṃ. Etaṃ mamāti taṇhāmaññanāmūlikā diṭṭhi. Esohamasmīti mānamaññanāmūlikā diṭṭhi. Eso me attāti diṭṭhimaññanā eva. Keci pana ‘‘etaṃ mamāti mamaṃkārakappanā, esohamasmīti ahaṃkārakappanā, eso me attāti [Pg.43] ahaṃkāramamaṃkārakappito attābhinivesoti ca, tathā yathākkameneva taṇhāmūlaniveso mānapaggāho, taṇhāmūlaniviṭṭho mānapaggahito, attābhinivesoti ca, saṅkhārānaṃ dukkhalakkhaṇādassanaṃ, saṅkhārānaṃ aniccalakkhaṇādassanaṃ, saṅkhārānaṃ tilakkhaṇādassanahetuko attābhinivesoti ca, dukkhe asubhe ca sukhaṃ subhanti vipallāsagatassa, anicce niccanti vipallāsagatassa, catubbidhavipallāsagatassa ca attābhinivesoti ca, pubbenivāsañāṇassa ākārakappanā, dibbacakkhuñāṇassa anāgatapaṭilābhakappanā, pubbantāparantaidappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kappanissitassa attābhinivesoti ca, nandiyā atītamanvāgameti, nandiyā anāgataṃ paṭikaṅkhati, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati attābhinivesoti ca, pubbante aññāṇahetukā diṭṭhi, aparante aññāṇahetukā diṭṭhi, pubbantāparante idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇahetuko attābhiniveso’’ti ca etesaṃ tiṇṇaṃ vacanānaṃ atthaṃ vaṇṇayanti.

१२३. आता, 'कथं अभिनिवेसपरामासो' (कसे अभिनिवेश आणि परामर्श होते) इत्यादी हा सविस्तर निर्देश आहे. त्यामध्ये 'रूपं' हा शब्द द्वितीया विभक्तीत (उपयोगवचन) आहे. 'रूपाचा अभिनिवेश आणि परामर्श' असा संबंध आहे. आणि येथे 'रूप' म्हणजे रूप-उपादानस्कंध आणि कसिण-रूप होय. 'हे माझे आहे' (एतं मम) असा अभिनिवेश-परामर्श ही दृष्टी आहे, 'हा मी आहे' (एसोहमस्मि) असा अभिनिवेश-परामर्श ही दृष्टी आहे, 'हा माझा आत्मा आहे' (एसो मे अत्ता) असा अभिनिवेश-परामर्श ही दृष्टी आहे, असे प्रत्येकाशी स्वतंत्रपणे जोडले पाहिजे. 'एतं' हा सामान्यवाचक शब्द आहे. म्हणूनच 'वेदना एतं मम' (ही वेदना माझी आहे), 'संखारे एतं मम' (हे संस्कार माझे आहेत) असे नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी प्रयोग केले आहेत. परंतु 'एसो' हा शब्द पुढे येणाऱ्या 'अत्ता' (आत्मा) या शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी एकवचनात वापरला आहे. 'हे माझे आहे' ही तृष्णा-मंनना (तृष्णेच्या कल्पनेवर) आधारित दृष्टी आहे. 'हा मी आहे' ही मान-मंनना (अभिमानाच्या कल्पनेवर) आधारित दृष्टी आहे. 'हा माझा आत्मा आहे' ही दृष्टी-मंनना (दृष्टीच्या कल्पनेवर) आधारितच आहे. काही आचार्य तर असे स्पष्टीकरण करतात की, 'हे माझे आहे' ही ममकार-कल्पना (ममत्व भाव) आहे, 'हा मी आहे' ही अहंकार-कल्पना आहे, 'हा माझा आत्मा आहे' ही अहंकार आणि ममकाराने कल्पिलेला आत्म-अभिनिवेश आहे. तसेच, अनुक्रमे तृष्णामूलक अभिनिवेश आणि मानाचा प्रग्रह, किंवा तृष्णामुळे प्रस्थापित झालेला आणि मानाने प्रग्रहित झालेला आत्म-अभिनिवेश आहे. संस्कारांचे दुःखलक्षण न पाहणे, संस्कारांचे अनित्यलक्षण न पाहणे, आणि संस्कारांचे त्रिलक्षण न पाहण्यामुळे होणारा आत्म-अभिनिवेश आहे. दुःखात आणि अशुभात 'सुख' व 'शुभ' अशी विपर्यास पावलेल्या व्यक्तीचा आत्म-अभिनिवेश, अनित्यात 'नित्य' असा विपर्यास पावलेल्या व्यक्तीचा आत्म-अभिनिवेश, आणि चार प्रकारच्या विपर्यासांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीचा आत्म-अभिनिवेश आहे. पूर्वेनिवासज्ञानाची आकार-कल्पना, दिव्यचक्षुज्ञानाची अनागत-प्रतिलाभ-कल्पना (भविष्यातील प्राप्तीची कल्पना), आणि पूर्वान्त (भूतकाळ), अपरान्त (भविष्यकाळ) व इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पाद या धर्मांमध्ये कल्पनेवर आश्रित असलेला आत्म-अभिनिवेश आहे. नंदीने (तृष्णेने) भूतकाळाचे अनुसरण करतो, नंदीने भविष्यकाळाची आकांक्षा करतो, आणि वर्तमानकालीन धर्मांमध्ये वाहून जातो (संहीरति) - हा आत्म-अभिनिवेश आहे. पूर्वान्तामध्ये अज्ञानामुळे निर्माण झालेली दृष्टी, अपरान्तामध्ये अज्ञानामुळे निर्माण झालेली दृष्टी, आणि पूर्वान्त-अपरान्त व इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पाद धर्मांमध्ये अज्ञानामुळे निर्माण झालेला आत्म-अभिनिवेश - अशा प्रकारे या तिन्ही वाक्यांचा अर्थ स्पष्ट करतात.

Diṭṭhiyo panettha paṭhamaṃ pañcakkhandhavatthukā. Tato chaajjhattikabāhirāyatanaviññāṇa- kāyasamphassakāyavedanākāyasaññākāyacetanākāyataṇhākāyavitakkavicāradhātudasakasiṇa- dvattiṃsākāravatthukā diṭṭhiyo vuttā. Dvattiṃsākāresu ca yattha visuṃ abhiniveso na yujjati, tattha sakalasarīrābhinivesavaseneva visuṃ abhiniveso viya katoti veditabbaṃ. Tato dvādasāyatanaaṭṭhārasadhātuekūnavīsatiindriyavasena yojanā katā. Tīṇi ekantalokuttarindriyāni na yojitāni. Na hi lokuttaravatthukā diṭṭhiyo honti. Sabbatthāpi ca lokiyalokuttaramissesu dhammesu lokuttare ṭhapetvā lokiyā eva gahetabbā. Anindriyabaddharūpañca na gahetabbameva. Tato tedhātukavasena navavidhabhavavasena jhānabrahmavihārasamāpattivasena paṭiccasamuppādaṅgavasena ca yojanā katā. Jātijarāmaraṇānaṃ visuṃ gahaṇe parihāro vuttanayo eva. Sabbāni cetāni rūpādikāni jarāmaraṇantāni aṭṭhanavutisataṃ padāni bhavanti.

येथे प्रथम पाच स्कंधांवर आधारित दृष्टींचे वर्णन केले आहे. त्यानंतर सहा आध्यात्मिक व बाह्य आयतने, विज्ञान-काय, संस्पर्श-काय, वेदना-काय, संज्ञा-काय, चेतना-काय, तृष्णा-काय, वितर्क, विचार, धातू, दहा कसिण आणि बत्तीस आकारांवर आधारित दृष्टींचे वर्णन केले आहे. आणि बत्तीस आकारांमध्ये जेथे स्वतंत्रपणे अभिनिवेश जुळत नाही, तेथे संपूर्ण शरीराच्या अभिनिवेशाच्या आधारेच स्वतंत्र अभिनिवेशाप्रमाणे तो केला आहे, असे समजावे. त्यानंतर बारा आयतने, अठरा धातू आणि एकोणीस इंद्रियांच्या आधारे योजना केली आहे. तीन एकांत लोकोत्तर इंद्रिये जोडलेली नाहीत. कारण लोकोत्तर विषयांवर आधारित दृष्टी नसतात. सर्व ठिकाणी लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित धर्मांमध्ये लोकोत्तर धर्म वगळून केवळ लौकिक धर्मच ग्रहण केले पाहिजेत. आणि अनिंद्रियबद्ध रूप देखील ग्रहण करू नये, कारण ते दृष्टीचे कारण नाही. त्यानंतर त्रिधातूच्या आधारे, नऊ प्रकारच्या भवांच्या आधारे, ध्यान, ब्रह्मविहार व समापत्तीच्या आधारे आणि प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांच्या आधारे योजना केली आहे. जाती, जरा आणि मरणाचे स्वतंत्रपणे ग्रहण करण्याबाबतचे उत्तर पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे. आणि रूपापासून सुरू होऊन जरा-मरणापर्यंत संपणारी ही सर्व मिळून एकशे अठ्याण्णव (१९८) पदे होतात.

124. Diṭṭhiṭṭhānesu khandhāpi diṭṭhiṭṭhānanti vīsativatthukāyapi sakkāyadiṭṭhiyā pañcannaṃ khandhānaṃyeva vatthuttā ‘‘ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā attānaṃ samanupassamānā samanupassanti, sabbe te pañcupādānakkhandhesuyeva [Pg.44] samanupassanti, etesaṃ vā aññatara’’nti (saṃ. ni. 3.47) vuttattā ca pañcupādānakkhandhā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānanti avijjāya andhīkatānaṃ diṭṭhiuppattito ‘‘yāyaṃ, bhante, diṭṭhi ‘asammāsambuddhesu sammāsambuddhā’ti, ayaṃ nu kho, bhante, diṭṭhi kiṃ paṭicca paññāyatīti? Mahatī kho esā, kaccāna, dhātu, yadidaṃ avijjādhātu. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭicca uppajjati hīnā saññā hīnā diṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 2.97) vacanato ca avijjā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Phassopi diṭṭhiṭṭhānanti tena phassena phuṭṭhassa diṭṭhiuppattito ‘‘ye te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti, tadapi phassapaccayā’’ti (dī. ni. 1.123) vacanato ca phasso diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Saññāpi diṭṭhiṭṭhānanti ākāramattaggahaṇena ayāthāvasabhāvagāhahetuttā saññāya –

१२४. दृष्टीच्या स्थानांमध्ये स्कंध देखील दृष्टीचे स्थान आहेत, कारण वीस प्रकारच्या सत्कायदृष्टीमध्ये पाच स्कंधच तिचे अधिष्ठान असतात. आणि 'भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःला आत्म्याच्या रूपाने पाहतात, ते सर्व या पाच उपादानस्कंधांनाच किंवा त्यांच्यापैकी एकालाच पाहतात' असे म्हटल्यामुळे पाच उपादानस्कंध हे दृष्टींचे कारण आहेत. अविद्या देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण अविद्येने आंधळे झालेल्यांमध्ये दृष्टीची उत्पत्ती होते. 'भंते, जी ही दृष्टी आहे की 'जे सम्यक्संबुद्ध नाहीत त्यांना सम्यक्संबुद्ध मानणे', ही दृष्टी, भंते, कशावर अवलंबून निर्माण होते? कच्चान, ही अविद्याधातू नावाची मोठी धातू आहे. कच्चान, हीन धातूवर अवलंबून हीन संज्ञा आणि हीन दृष्टी उत्पन्न होते' या वचनावरून अविद्या हे दृष्टींचे कारण आहे. स्पर्श देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण त्या स्पर्शाने स्पर्शित झालेल्या व्यक्तीमध्ये दृष्टी उत्पन्न होते. 'भिक्खूहो, जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वान्ताची कल्पना करणारे आणि पूर्वान्ताचे अनुकरण करणारे आहेत, जे पूर्वान्ताला धरून अनेक प्रकारची मते मांडतात, ती मते देखील स्पर्शप्रत्ययामुळेच असतात' या वचनावरून स्पर्श हे दृष्टींचे कारण आहे. संज्ञा देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण केवळ बाह्य आकाराचे ग्रहण केल्याने संज्ञेमुळे वस्तूच्या यथार्थ स्वरूपाचे चुकीचे ग्रहण होते -

‘‘Yāni ca tīṇi yāni ca saṭṭhi, samaṇappavādasitāni bhūripañña;

Saññakkharasaññanissitāni, osaraṇāni vineyya oghatamagā’’ti. (su. ni. 543) –

‘जे तीन आणि जे साठ श्रमणांचे प्रवाद आहेत, हे महाप्रज्ञावंता! जे संज्ञा आणि अक्षरांच्या संज्ञेवर आश्रित आहेत, त्या सर्व प्रवाहांचा त्याग करून तू ओघ आणि अंधकार पार केला आहेस.’

Vacanato ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880; mahāni. 109) vacanato ca saññā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānanti ākāraparivitakkena diṭṭhiuppattito –

या वचनावरून आणि 'प्रपंच-संज्ञा या संज्ञेपासूनच उत्पन्न होतात' या वचनावरून संज्ञा हे दृष्टींचे कारण आहे. वितर्क देखील दृष्टीचे स्थान आहे, कारण आकाराच्या वितर्कामुळे दृष्टीची उत्पत्ती होते -

‘‘Naheva saccāni bahūni nānā, aññatra saññāya niccāni loke;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti. (su. ni. 892) –

‘जगात संज्ञेव्यतिरिक्त अनेक आणि नित्य अशी सत्ये खरोखरच अस्तित्वात नाहीत. दृष्टींमध्ये तर्काची कल्पना करून, ते 'हे सत्य आहे' आणि 'ते असत्य आहे' अशा द्वैत धर्माचे प्रतिपादन करतात.’

Vacanato ca vitakko diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānanti ayoniso manasikārassa akusalānaṃ asādhāraṇahetuttā ‘‘tassevaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.19) vacanato ca ayoniso manasikāro diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ[Pg.45]. Pāpamittopi diṭṭhiṭṭhānanti pāpamittassa diṭṭhānugatiāpajjanena diṭṭhiuppattito ‘‘bāhiraṃ, bhikkhave, aṅganti karitvā na aññaṃ ekaṅgampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahato anatthāya saṃvattati. Yathayidaṃ, bhikkhave, pāpamittatā’’ti (a. ni. 1.110) vacanato ca pāpamitto diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Paratopi ghoso diṭṭhiṭṭhānanti durakkhātadhammassavanena diṭṭhiuppattito ‘‘dveme, bhikkhave, hetū dve paccayā micchādiṭṭhiyā uppādāya parato ca ghoso ayoniso ca manasikāro’’ti (a. ni. 2.126) vacanato ca parato ghoso micchādiṭṭhikato micchādiṭṭhipaṭisaññuttakathā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ.

वचनानुसार वितर्क (विचार) हा दृष्टींचे (मिथ्यादृष्टींचे) कारण आहे. 'अयोनिसो मनसिकार सुद्धा दृष्टीचे स्थान (कारण) आहे' असे म्हटले आहे, कारण अयोनिसो मनसिकार हा सर्व अकुशलांचे असाधारण कारण आहे. 'त्या अशा प्रकारे अयोनिसो मनसिकार करणाऱ्या व्यक्तीला सहा दृष्टींपैकी कोणतीतरी एक दृष्टी उत्पन्न होते' या वचनावरून सुद्धा अयोनिसो मनसिकार हा दृष्टींचे कारण ठरतो. 'पापमित्र सुद्धा दृष्टीचे स्थान आहे' असे म्हटले आहे, कारण पापमित्राच्या दृष्टीचे अनुकरण केल्याने दृष्टी उत्पन्न होते. 'भिक्खूहो, मी असे दुसरे एकही बाह्य अंग पाहत नाही, जे प्राण्यांच्या इतक्या मोठ्या अनर्थाला कारणीभूत ठरते, जसे की हे पापमित्रत्व होय' या वचनावरून सुद्धा पापमित्र हा दृष्टींचे कारण ठरतो. 'परतो घोस (दुसऱ्याकडून ऐकणे) सुद्धा दृष्टीचे स्थान आहे' असे म्हटले आहे, कारण चुकीच्या पद्धतीने उपदेशिलेल्या धर्माचे श्रवण केल्याने दृष्टी उत्पन्न होते. 'भिक्खूहो, मिथ्यादृष्टी उत्पन्न होण्यासाठी हे दोन हेतू आणि दोन प्रत्यय आहेत - परतो घोस आणि अयोनिसो मनसिकार' या वचनावरून सुद्धा परतो घोस म्हणजे मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीकडून ऐकलेले मिथ्यादृष्टीशी संबंधित भाषण हे दृष्टींचे कारण ठरते।

Idāni diṭṭhiṭṭhānanti padassa atthaṃ vivaranto khandhā hetu khandhā paccayotiādimāha. Khandhā eva diṭṭhīnaṃ upādāya, janakahetu ceva upatthambhakapaccayo cāti attho. Samuṭṭhānaṭṭhenāti samuṭṭhahanti uppajjanti etenāti samuṭṭhānaṃ, kāraṇanti attho. Tena samuṭṭhānaṭṭhena, diṭṭhikāraṇabhāvenāti attho.

आता 'दिट्ठिट्ठान' (दृष्टीचे स्थान) या पदाचा अर्थ स्पष्ट करताना स्थविरांनी 'स्कंध हेतू आहेत, स्कंध प्रत्यय आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. स्कंधच दृष्टींच्या उत्पत्तीसाठी जनक हेतू (उत्पादक कारण) आणि उपस्तंभक प्रत्यय (पोषक कारण) आहेत, असा याचा अर्थ आहे. 'समुत्थान अर्थाने' म्हणजे या (स्कंध इत्यादीं) द्वारे ते समुत्थित होतात (उत्पन्न होतात), म्हणून ते 'समुत्थान' म्हणजेच कारण ठरते, असा याचा अर्थ आहे. त्या समुत्थान अर्थाने म्हणजेच दृष्टीचे कारण असण्याच्या भावाने, असा याचा अर्थ आहे।

125. Idāni kiccabhedena diṭṭhibhedaṃ dassento katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānānītiādimāha. Tattha yā diṭṭhīti idāni vuccamānānaṃ aṭṭhārasannaṃ padānaṃ sādhāraṇaṃ mūlapadaṃ. Yā diṭṭhi, tadeva diṭṭhigataṃ, yā diṭṭhi, tadeva diṭṭhigahananti sabbehi sambandho kātabbo. Ayāthāvadassanaṭṭhena diṭṭhi, tadeva diṭṭhīsu gataṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattāti diṭṭhigataṃ. Heṭṭhāpissa attho vuttoyeva. Dvinnaṃ antānaṃ ekantagatattāpi diṭṭhigataṃ. Sā eva diṭṭhi duratikkamanaṭṭhena diṭṭhigahanaṃ tiṇagahanavanagahanapabbatagahanāni viya. Sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena diṭṭhikantāraṃ corakantāravāḷakantāranirudakakantāradubbhikkhakantārā viya. Dhammasaṅgaṇiyaṃ ‘‘diṭṭhikantāro’’ti sakaliṅgeneva āgataṃ. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena paṭilomaṭṭhena ca diṭṭhivisūkaṃ. Micchādassanañhi uppajjamānaṃ sammādassanaṃ vinivijjhati ceva vilometi ca. Dhammasaṅgaṇiyaṃ (dha. sa. 392, 1105) ‘‘diṭṭhivisūkāyika’’nti āgataṃ. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa gahaṇato diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti diṭṭhivipphanditaṃ. Diṭṭhigatiko hi ekasmiṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti, kadāci sassataṃ anussarati, kadāci ucchedaṃ. Diṭṭhiyeva anatthe saṃyojetīti diṭṭhisaññojanaṃ. Diṭṭhiyeva antotudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallanti diṭṭhisallaṃ[Pg.46]. Diṭṭhiyeva pīḷākaraṇaṭṭhena sambādhoti diṭṭhisambādho. Diṭṭhiyeva mokkhāvaraṇaṭṭhena palibodhoti diṭṭhipalibodho. Diṭṭhiyeva dummocanīyaṭṭhena bandhananti diṭṭhibandhanaṃ. Diṭṭhiyeva duruttaraṭṭhena papātoti diṭṭhipapāto. Diṭṭhiyeva thāmagataṭṭhena anusayoti diṭṭhānusayo. Diṭṭhiyeva attānaṃ santāpetīti diṭṭhisantāpo. Diṭṭhiyeva attānaṃ anudahatīti diṭṭhipariḷāho. Diṭṭhiyeva kilesakāyaṃ ganthetīti diṭṭhigantho. Diṭṭhiyeva bhusaṃ ādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiyeva ‘‘sacca’’ntiādivasena abhinivisatīti diṭṭhābhiniveso. Diṭṭhiyeva idaṃ paranti āmasati, parato vā āmasatīti diṭṭhiparāmāso.

१२५. आता कार्याच्या भेदाने दृष्टीचे भेद दाखवताना स्थविरांनी 'अठरा दृष्टी-परियुत्थान कोणती आहेत?' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'जी दृष्टी' हे पद आता सांगण्यात येणाऱ्या अठरा पदांचे सामायिक मूळ पद आहे. 'जी दृष्टी तीच दृष्टीगत', 'जी दृष्टी तेच दृष्टी-गहन' अशा प्रकारे सर्वांशी संबंध जोडला पाहिजे. यथार्थ नसलेल्या दर्शनाच्या अर्थाने 'दृष्टी' म्हटले जाते; तेच दर्शन बासष्ट दृष्टींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे दृष्टींमध्ये गेलेले (समाविष्ट झालेले) आहे, म्हणून त्याला 'दृष्टीगत' म्हटले जाते. याचा अर्थ खाली सुद्धा सांगितलेलाच आहे. दोन टोकांपैकी एका टोकाला प्राप्त झाल्यामुळे सुद्धा त्याला 'दृष्टीगत' म्हटले जाते. तीच दृष्टी ओलांडण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने 'दृष्टी-गहन' (दृष्टीचे जंगल) म्हटले जाते, जसे की गवताचे जंगल, वन-जंगल किंवा पर्वताचे दुर्गम जंगल असते. शंकास्पद आणि भययुक्त असल्याच्या अर्थाने 'दृष्टी-कांतार' (दृष्टीचे भयानक जंगल) म्हटले जाते, जसे की चोरांचे जंगल, हिंस्त्र श्वापदांचे जंगल, निर्जल जंगल किंवा दुष्काळी जंगल असते. धम्मसंगणीमध्ये 'दिट्ठिकंतारो' असे स्वतःच्या लिंगातच (पुल्लिंगात) आले आहे. सम्यक् दृष्टीला भेदण्याच्या आणि तिच्या विरुद्ध असण्याच्या अर्थाने 'दृष्टी-विसूक' (दृष्टीचा तमाशा/सोंग) म्हटले जाते. कारण खरोखर, मिथ्या दर्शन उत्पन्न होत असताना सम्यक् दर्शनाला भेदून टाकते आणि त्याच्या विरुद्ध जाते. धम्मसंगणीमध्ये 'दिट्ठिविसूकायिकं' असे आले आहे. कधी शाश्वतवादाचे तर कधी उच्छेदवादाचे ग्रहण केल्यामुळे दृष्टीचे जे विरूप कंपन होते, त्याला 'दृष्टी-विप्फंदित' (दृष्टीची तळमळ) म्हटले जाते. कारण मिथ्यादृष्टी असलेला माणूस एका मतावर स्थिर राहू शकत नाही; कधी तो शाश्वतवादाचे स्मरण करतो, तर कधी उच्छेदवादाचे. दृष्टीच अनर्थामध्ये जोडते, म्हणून तिला 'दृष्टी-संयोजन' म्हटले जाते. दृष्टीच आतून टोचण्याच्या आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने शल्य (काटा) आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-शल्य' म्हटले जाते. दृष्टीच पीडा देण्याच्या अर्थाने कोंडी आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-संबाध' म्हटले जाते. दृष्टीच मोक्षाला अडथळा आणण्याच्या अर्थाने अडसर आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-परिबोध' म्हटले जाते. दृष्टीच सुटण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने बंधन आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-बंधन' म्हटले जाते. दृष्टीच पार करण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने कडा (दरी) आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-प्रपात' म्हटले जाते. दृष्टीच दृढमूल असल्याच्या अर्थाने अनुशय आहे, म्हणून तिला 'दृष्टी-अनुशय' म्हटले जाते. दृष्टीच स्वतःला संतापित करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-संताप' म्हटले जाते. दृष्टीच स्वतःला वारंवार जाळते, म्हणून तिला 'दृष्टी-परिळाह' (दाह) म्हटले जाते. दृष्टीच क्लेशसमूहाला एकत्र बांधते, म्हणून तिला 'दृष्टी-ग्रंथ' म्हटले जाते. दृष्टीच तीव्रतेने ग्रहण करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-उपादान' म्हटले जाते. दृष्टीच 'हेच सत्य आहे' इत्यादी प्रकारे अभिनिवेश करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-अभिनिवेश' म्हटले जाते. दृष्टीच 'हेच श्रेष्ठ आहे' असे मानते किंवा चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करते, म्हणून तिला 'दृष्टी-परामर्श' म्हटले जाते।

126. Idāni rāsivasena soḷasa diṭṭhiyo uddisanto katamā soḷasa diṭṭhiyotiādimāha. Tattha sukhasomanassasaṅkhāte assāde diṭṭhi assādadiṭṭhi. Attānaṃ anugatā diṭṭhi attānudiṭṭhi. Natthīti pavattattā viparītā diṭṭhi micchādiṭṭhi. Sati kāye diṭṭhi, santī vā kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Kāyoti cettha khandhapañcakaṃ, khandhapañcakasaṅkhāto sakkāyo vatthu patiṭṭhā etissāti sakkāyavatthukā. Sassatanti pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi. Ucchedoti pavattā diṭṭhi ucchedadiṭṭhi. Sassatādiantaṃ gaṇhātīti antaggāhikā, antaggāho vā assā atthīti antaggāhikā. Atītasaṅkhātaṃ pubbantaṃ anugatā diṭṭhi pubbantānudiṭṭhi. Anāgatasaṅkhātaṃ aparantaṃ anugatā diṭṭhi aparantānudiṭṭhi. Anatthe saṃyojetīti saññojanikā. Ahaṅkāravasena ahanti uppannena mānena diṭṭhiyā mūlabhūtena vinibandhā ghaṭitā uppāditā diṭṭhi ahanti mānavinibandhā diṭṭhi. Tathā mamaṅkāravasena mamanti uppannena mānena vinibandhā diṭṭhi mamanti mānavinibandhā diṭṭhi. Attano vadanaṃ kathanaṃ attavādo, tena paṭisaññuttā baddhā diṭṭhi attavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi. Attānaṃ lokoti vadanaṃ kathanaṃ lokavādo, tena paṭisaññuttā diṭṭhi lokavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi. Bhavo vuccati sassataṃ, sassatavasena uppajjanadiṭṭhi bhavadiṭṭhi. Vibhavo vuccati ucchedo, ucchedavasena uppajjanadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi.

१२६. आता समूहाच्या रूपाने सोळा दृष्टी दाखवताना स्थविरांनी 'सोळा दृष्टी कोणत्या आहेत?' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये सुख आणि सोमनस्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आस्वादामध्ये प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'आस्वाद-दृष्टी' होय. आत्म्याला (आत्मभावाला) अनुसरून असणारी दृष्टी म्हणजे 'आत्मानुदृष्टी' होय. 'काहीही (दानफळ इत्यादी) नाही' अशा प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे विपरीत असलेली दृष्टी म्हणजे 'मिथ्यादृष्टी' होय. काय (पंचस्कंध) विद्यमान असताना होणारी दृष्टी किंवा कायामध्ये सत् (विद्यमान) अशी होणारी दृष्टी म्हणजे 'सत्कायदृष्टी' (सक्कायदिट्ठि) होय. येथे 'काय' म्हणजे पंचस्कंध होय. पंचस्कंध म्हणून ओळखला जाणारा सत्काय हाच या दृष्टीचा आधार आणि प्रतिष्ठा आहे, म्हणून तिला 'सत्कायवस्तुक' म्हटले जाते. 'शाश्वत आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'शाश्वतदृष्टी' होय. 'उच्छेद होतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'उच्छेददृष्टी' होय. शाश्वत इत्यादी टोकाला ग्रहण करते, म्हणून तिला 'अंतग्राहिका' (टोकाचे ग्रहण करणारी) म्हटले जाते, किंवा जिच्यामध्ये अंतग्राह (टोकाचे ग्रहण) आहे, म्हणून तिला 'अंतग्राहिका' म्हटले जाते. अतीत (भूतकाळ) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पूर्व टोकाला (पूर्वांताला) अनुसरून असणारी दृष्टी म्हणजे 'पूर्वांतानुदृष्टी' होय. अनागत (भविष्यकाळ) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अपर टोकाला (अपरांताला) अनुसरून असणारी दृष्टी म्हणजे 'अपरांतानुदृष्टी' होय. अनर्थामध्ये जोडते, म्हणून तिला 'संयोजनिका' (बंधनात टाकणारी) म्हटले जाते. अहंकारामुळे 'मी' अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या मानाशी (जो दृष्टीचा मूळ हेतू आहे) बद्ध झालेली, जोडलेली आणि उत्पन्न झालेली दृष्टी म्हणजे 'अहं-मान-विनिबद्ध दृष्टी' होय. त्याचप्रमाणे, ममकारामुळे 'माझे' अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या मानाशी बद्ध झालेली दृष्टी म्हणजे 'मम-मान-विनिबद्ध दृष्टी' होय. स्वतःला (पंचस्कंधाला) आत्मा म्हणणे म्हणजे 'आत्मवाद' होय, त्याच्याशी संबंधित आणि बद्ध असलेली दृष्टी म्हणजे 'आत्मवाद-प्रतिसंयुक्त दृष्टी' होय. आत्म्यालाच लोक म्हणणे म्हणजे 'लोकवाद' होय, त्याच्याशी संबंधित असलेली दृष्टी म्हणजे 'लोकवाद-प्रतिसंयुक्त दृष्टी' होय. शाश्वतवादाला 'भव' म्हटले जाते, शाश्वतवादाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'भवदृष्टी' होय. उच्छेदवादाला 'विभव' म्हटले जाते, उच्छेदवादाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारी दृष्टी म्हणजे 'विभवदृष्टी' होय।

127-128. Idāni tīṇi sataṃ diṭṭhābhinivese niddisitukāmo katame tīṇi sataṃ diṭṭhābhinivesāti pucchitvā te avissajjetvāva visuṃ visuṃ abhinivesavissajjaneneva te vissajjetukāmo assādadiṭṭhiyā, katihākārehi [Pg.47] abhiniveso hotītiādinā nayena soḷasannaṃ diṭṭhīnaṃ abhinivesākāragaṇanaṃ pucchitvā puna assādadiṭṭhiyā pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hotīti tāsaṃ soḷasannaṃ diṭṭhīnaṃ abhinivesākāragaṇanaṃ vissajjetvā puna tāni gaṇanāni vissajjento assādadiṭṭhiyā katamehi pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hotītiādimāha. Tattha rūpaṃ paṭiccāti rūpakkhandhaṃ paṭicca. Uppajjati sukhaṃ somanassanti ‘‘ayaṃ me kāyo īdiso’’ti rūpasampadaṃ nissāya gehasitaṃ rāgasampayuttaṃ sukhaṃ somanassaṃ uppajjati. Heṭṭhā vuttenaṭṭhena sukhañca somanassañca. Taṃyeva rūpassa assādoti rūpanissayo assādo. Tañhi sukhaṃ taṇhāvasena assādīyati upabhuñjīyatīti assādo. Abhinivesaparāmāso diṭṭhīti so assādo sassatoti vā ucchijjissatīti vā sassataṃ vā ucchijjamānaṃ vā attānaṃ sukhitaṃ karotīti vā abhinivesaparāmāso hoti. Tasmā yā ca diṭṭhi yo ca assādoti assādassa diṭṭhibhāvābhāvepi assādaṃ vinā sā diṭṭhi na hotīti katvā ubhayampi samuccitaṃ. Assādadiṭṭhīti assāde pavattā diṭṭhīti vuttaṃ hoti.

१२७-१२८. आता तीनशे दृष्टी-अभिनिवेशांचे (दृष्टीच्या आग्रहांचे) निर्देश करण्याची इच्छा असणारे आचार्य, "ते तीनशे दृष्टी-अभिनिवेश कोणते?" असा प्रश्न विचारून, त्यांचे थेट उत्तर न देताच, वेगवेगळ्या अभिनिवेशांचे निराकरण करूनच त्यांचे उत्तर देण्याच्या इच्छेने, "अस्साददृष्टीमध्ये (आस्वादाच्या दृष्टीमध्ये) किती प्रकारांनी अभिनिवेश होतो?" इत्यादी पद्धतीने सोळा दृष्टींच्या अभिनिवेश-प्रकारांची गणना विचारून, पुन्हा "अस्साददृष्टीमध्ये पस्तीस प्रकारांनी अभिनिवेश होतो" असे त्या सोळा दृष्टींच्या अभिनिवेश-प्रकारांच्या गणनेचे संक्षेपाने उत्तर देऊन, पुन्हा त्या गणनांचे सविस्तर स्पष्टीकरण करताना "अस्साददृष्टीमध्ये कोणत्या पस्तीस प्रकारांनी अभिनिवेश होतो?" इत्यादी म्हणाले. तेथे "रूपं पटिच्च" म्हणजे रूपस्कंधाला अवलंबून. "उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं" म्हणजे "माझा हा देह असा आहे" अशा प्रकारे रूपसंपत्तीचा आश्रय घेऊन गृहसित (सांसारिक) आणि रागाशी संप्रयुक्त असलेले सुख व सोमनस्य उत्पन्न होते. खाली सांगितलेल्या अर्थाने सुख आणि सोमनस्य (दोन्ही समजावे). तेच "रूपाचा आस्वाद" (रूपस्स अस्सादो) होय, म्हणजेच रूपावर आश्रित असलेला आस्वाद होय. कारण ते सुख तृष्णेच्या वशाने आस्वादले जाते आणि उपभोगले जाते, म्हणून त्याला "आस्वाद" म्हणतात. "अभिनिवेसपरामासो दिट्ठी" म्हणजे तो आस्वाद "शाश्वत आहे" किंवा "उच्छेद पावणारा आहे" किंवा "शाश्वत किंवा उच्छेद पावणारा आत्मा स्वतःला सुखी करतो" अशा प्रकारे अभिनिवेश (दृढ आग्रह) आणि परामर्श (चुकीचे ग्रहण) होतो. म्हणून, "जी दृष्टी आहे आणि जो आस्वाद आहे" - येथे आस्वाद हा दृष्टीरूप नसला तरीही, आस्वादाशिवाय ती दृष्टी होत नाही, म्हणून या दोन्ही गोष्टी एकत्रित केल्या आहेत. "अस्साददिट्ठी" म्हणजे आस्वादाच्या बाबतीत प्रवृत्त झालेली दृष्टी, असा याचा अर्थ आहे।

Idāni nānāsuttehi saṃsandetvā micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhikañca garahitukāmo assādadiṭṭhi micchādiṭṭhītiādimāha. Tattha diṭṭhivipattīti sammādiṭṭhivināsakamicchādiṭṭhisaṅkhātadiṭṭhiyā vipatti. Diṭṭhivipannoti vipannā vinaṭṭhā sammādiṭṭhi assāti diṭṭhivipanno, vipannadiṭṭhīti vuttaṃ hoti. Micchādiṭṭhiyā vā vipanno vinaṭṭhoti diṭṭhivipanno. Na sevitabbo upasaṅkamanena. Na bhajitabbo cittena. Na payirupāsitabbo upasaṅkamitvā nisīdanena. Taṃ kissa hetūti ‘‘taṃ sevanādikaṃ kena kāraṇena na kātabba’’nti tassa kāraṇapucchā. Diṭṭhi hissa pāpikāti kāraṇavissajjanaṃ. Yasmā assa puggalassa diṭṭhi pāpikā, tasmā taṃ sevanādikaṃ na kātabbanti attho. Diṭṭhiyā rāgoti ‘‘sundarā me diṭṭhī’’ti diṭṭhiṃ ārabbha diṭṭhiyā uppajjanarāgo. Diṭṭhirāgarattoti tena diṭṭhirāgena raṅgena rattaṃ vatthaṃ viya ratto. Na mahapphalanti vipākaphalena. Na mahānisaṃsanti nissandaphalena.

आता विविध सूत्तांशी तुलना करून मिथ्यादृष्टीची आणि मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीची निंदा करण्याची इच्छा असणारे आचार्य "अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठि" इत्यादी म्हणाले. तेथे "दिट्ठिविपत्ती" म्हणजे सम्यग्दृष्टीचा नाश करणाऱ्या मिथ्यादृष्टी नावाच्या दृष्टीची विपत्ती (भ्रष्टता). "दिट्ठिविपन्नो" म्हणजे ज्याची सम्यग्दृष्टी विपन्न (नष्ट) झाली आहे तो "दृष्टिविपन्न" होय, म्हणजेच "विपन्नदृष्टी" असा अर्थ आहे. किंवा मिथ्यादृष्टीमुळे जो विपन्न (भ्रष्ट) किंवा नष्ट झाला आहे तो "दृष्टिविपन्न" होय. जवळ जाऊन त्याची सेवा करू नये (संगत करू नये). मनाने त्याचे भजन (आदर) करू नये. जवळ जाऊन बसून त्याची उपासना करू नये. "तं किस्स हेतू" म्हणजे "ती सेवा इत्यादी कोणत्या कारणाने करू नये?" हा त्या कारणाचा प्रश्न आहे. "दिट्ठि हिस्स पापिका" हे त्याचे उत्तर (कारण-निवारण) आहे. कारण त्या व्यक्तीची दृष्टी पापी (वाईट) आहे, म्हणून त्याची सेवा इत्यादी करू नये, असा अर्थ आहे. "दिट्ठिया रागो" म्हणजे "माझी दृष्टी सुंदर आहे" असे मानून, त्या दृष्टीला आळंबून दृष्टीमध्ये उत्पन्न होणारा राग (आसक्ती). "दिट्ठिरागरत्तो" म्हणजे रंगाने रंगवलेल्या वस्त्राप्रमाणे त्या दृष्टीच्या रागाने रंगलेला (आसक्त झालेला) मनुष्य. "न महप्फलं" म्हणजे विपाक-फलाच्या दृष्टीने मोठे फळ देणारे नाही. "न महानिसंसं" म्हणजे निस्यंद-फलाच्या (परिणामी लाभाच्या) दृष्टीने मोठे कल्याणकारी नाही।

Purisapuggalassāti purisasaṅkhātassa puggalassa. Lokiyavohārena hi puri vuccati sarīraṃ, tasmiṃ purismiṃ seti pavattatīti puriso, puṃ vuccati [Pg.48] nirayo, taṃ puṃ galati gacchatīti puggalo. Yebhuyyena hi sattā sugatito cutā duggatiyaṃyeva nibbattanti. Taṃ kissa hetūti taṃ na mahapphalattaṃ kena kāraṇena hoti. Diṭṭhi hissa pāpikāti yasmā assa puggalassa diṭṭhi pāpikā, tasmā na mahapphalaṃ hotīti attho. Dveva gatiyoti pañcasu gatīsu dveva gatiyo. Vipajjamānāya diṭṭhiyā nirayo. Sampajjamānāya tiracchānayoni. Yañceva kāyakammanti sakaliṅgadhāraṇapaṭipadānuyogaabhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammādi kāyakammaṃ. Yañca vacīkammanti sakasamayapariyāpuṇanasajjhāyanadesanāsamādapanādi vacīkammaṃ. Yañca manokammanti idhalokacintāpaṭisaṃyuttañca paralokacintāpaṭisaṃyuttañca katākatacintāpaṭisaṃyuttañca manokammaṃ. Tiṇakaṭṭhadhaññabījesu sattadiṭṭhissa dānānuppadānapaṭiggahaṇaparibhogesu ca kāyavacīmanokammāni. Yathādiṭṭhīti yā ayaṃ diṭṭhi, tassānurūpaṃ. Samattanti paripuṇṇaṃ. Samādinnanti gahitaṃ.

"पुरिसपुग्गलस्स" म्हणजे पुरुष संज्ञक पुद्गलाचा (व्यक्तीचा). कारण लौकिक व्यवहारात शरीराला "पुरि" म्हटले जाते, त्या शरीरात जो राहतो किंवा प्रवृत्त होतो तो "पुरुष" होय. "पुं" म्हणजे निरय (नरक) म्हटले जाते, त्या नरकात जो पडतो किंवा जातो तो "पुद्गल" होय. कारण बहुतांश प्राणी सुगतीमधून च्युत होऊन दुर्गतीमध्येच जन्म घेतात. "तं किस्स हेतू" म्हणजे ते मोठे फळ न मिळणे कोणत्या कारणाने होते? "दिट्ठि हिस्स पापिका" कारण त्या व्यक्तीची दृष्टी पापी आहे, म्हणून मोठे फळ मिळत नाही, असा अर्थ आहे. "द्वेव गतियो" म्हणजे पाच गतींपैकी दोनच गती. दृष्टी विपन्न (भ्रष्ट) झाली असता निरय (नरक) गती मिळते. दृष्टी संपन्न झाली असता (परंतु चुकीच्या व्रतांचे पालन केल्यास) तिर्यंच योनी मिळते. "यञ्चेव कायकम्मं" म्हणजे स्वतःचे लिंग (वेष) धारण करणे, प्रतिपदेचे (आचरणाचे) अनुकरण करणे, अभिवादन करणे, प्रत्युत्थान करणे, अंजलीकर्म (हात जोडणे) इत्यादी कायकर्म. "यञ्च वचीकम्मं" म्हणजे स्वतःच्या सिद्धांताचे अध्ययन करणे, सज्झाय (सस्वर पाठ) करणे, देशना देणे, समादापन (दीक्षा देणे) इत्यादी वचीकर्म. "यञ्च मनोकम्मं" म्हणजे इहलोक-चिंतनाशी संबंधित, परलोक-चिंतनाशी संबंधित आणि काय केले व काय नाही केले या चिंतनाशी संबंधित असलेले मनोकर्म. गवत, लाकूड, धान्य आणि बीजांमध्ये "सत्त्व" (जीव) आहे अशी दृष्टी असणाऱ्या व्यक्तीचे, दान देणे, वारंवार देणे, ग्रहण करणे आणि उपभोग घेणे या बाबतीत प्रवृत्त होणारे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म. "यथादिट्ठी" म्हणजे जी ही दृष्टी आहे, तिच्या अनुरूप. "समत्तं" म्हणजे परिपूर्ण. "समादिन्नं" म्हणजे ग्रहण केलेले (स्वीकारलेले)।

Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – tadetaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ, diṭṭhisahajātakāyakammaṃ, diṭṭhānulomikakāyakammanti tividhaṃ hoti. Tattha ‘‘pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācarato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti yaṃ evaṃ diṭṭhikassa sato pāṇātipātaadinnādānamicchācārasaṅkhātaṃ kāyakammaṃ, idaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ nāma. ‘‘Pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācarato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti yaṃ imāya diṭṭhiyā iminā dassanena sahajātaṃ kāyakammaṃ, idaṃ diṭṭhisahajātakāyakammaṃ nāma. Tadeva pana samattaṃ samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ diṭṭhānulomikakāyakammaṃ nāma. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Ettha pana musā bhaṇato pisuṇaṃ bhaṇato pharusaṃ bhaṇato samphaṃ palapato abhijjhāluno byāpannacittassa micchādiṭṭhikassa sato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamoti yojanā kātabbā. Liṅgadhāraṇādipariyāpuṇanādilokacintādivasena vuttanayo cettha sundaro.

परंतु अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे – ते हे कायकर्म तीन प्रकारचे असते: यथादृष्टी-स्थित कायकर्म, दृष्टी-सहजात कायकर्म आणि दृष्ट्यानुलोमिक कायकर्म. तेथे, "प्राण्याची हत्या करणाऱ्याला, न दिलेले घेणाऱ्याला (चोरी करणाऱ्याला), व्यभिचार करणाऱ्याला त्यामुळे कोणतेही पाप लागत नाही, किंवा पापाचा आगम (परिणाम) होत नाही" अशी दृष्टी असणाऱ्या व्यक्तीचे जे प्राणातिपात, अदित्नादान आणि मिथ्याचार नावाचे कायकर्म होते, त्याला "यथादृष्टी-स्थित कायकर्म" म्हणतात. "प्राण्याची हत्या करणाऱ्याला, न दिलेले घेणाऱ्याला, व्यभिचार करणाऱ्याला त्यामुळे कोणतेही पाप लागत नाही, किंवा पापाचा आगम होत नाही" या दृष्टीशी आणि या दर्शनाशी जे कायकर्म सहजात (एकत्र उत्पन्न) होते, त्याला "दृष्टी-सहजात कायकर्म" म्हणतात. आणि तेच परिपूर्ण, समादत्त (स्वीकारलेले), ग्रहण केलेले आणि परामृष्ट (चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श केलेले) असलेले कायकर्म "दृष्ट्यानुलोमिक कायकर्म" म्हटले जाते. वचीकर्म आणि मनोकर्माच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. येथे, "खोटे बोलणाऱ्याला, चहाडी करणाऱ्याला, कठोर बोलणाऱ्याला, निरर्थक बडबड करणाऱ्याला, अभिज्झालू (लोभी) असलेल्याला, व्यापाद्नचित्त (द्वेषयुक्त मन) असलेल्याला आणि मिथ्यादृष्टी असलेल्याला त्यामुळे कोणतेही पाप लागत नाही, किंवा पापाचा आगम होत नाही" अशी योजना करावी. वेष धारण करणे, अध्ययन करणे आणि लोकचिंतन इत्यादींच्या आधारे वर सांगितलेली पद्धत येथे योग्य आहे।

Cetanādīsu diṭṭhisahajātā cetanā cetanā nāma. Diṭṭhisahajātā patthanā patthanā nāma. Cetanāpatthanānaṃ vasena cittaṭṭhapanā paṇidhi nāma. Tehi pana cetanādīhi sampayuttā phassādayo saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammā [Pg.49] saṅkhārā nāma. Aniṭṭhāyātiādīhi dukkhameva vuttaṃ. Dukkhañhi sukhakāmehi sattehi na esitattā aniṭṭhaṃ. Appiyattā akantaṃ. Manassa avaḍḍhanato, manasi avisappanato ca amanāpaṃ. Āyatiṃ abhaddatāya ahitaṃ. Pīḷanato dukkhanti. Taṃ kissa hetūti taṃ evaṃ saṃvattanaṃ kena kāraṇena hotīti attho. Idānissa kāraṇaṃ diṭṭhi hissa pāpikāti. Yasmā tassa puggalassa diṭṭhi pāpikā lāmakā, tasmā evaṃ saṃvattatīti attho. Allāya pathaviyā nikkhittanti udakena tintāya bhūmiyā ropitaṃ. Pathavīrasaṃ āporasanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pathaviyā ca sampadaṃ āpassa ca sampadaṃ. Bījanikkhittaṭṭhāne hi na sabbā pathavī na sabbo āpo ca bījaṃ phalaṃ gaṇhāpeti. Yo pana tesaṃ padeso bījaṃ phusati, soyeva bījaṃ phalaṃ gaṇhāpeti. Tasmā bījaposanāya paccayabhūtoyeva so padeso pathavīraso āporasoti veditabbo. Rasasaddassa hi sampatti ca attho. Yathāha ‘‘kiccasampattiatthena raso nāma pavuccatī’’ti. Loke ca ‘‘suraso gandhabbo’’ti vutte susampanno gandhabboti attho ñāyati. Upādiyatīti gaṇhāti. Yo hi padeso paccayo hoti, taṃ paccayaṃ labhamānaṃ bījaṃ taṃ gaṇhāti nāma. Sabbaṃ tanti sabbaṃ taṃ rasajātaṃ. Tittakattāyāti so pathavīraso āporaso ca atittako samānopi tittakaṃ bījaṃ nissāya nimbarukkhādīnaṃ tesaṃ phalānañca tittakabhāvāya saṃvattati. Kaṭukattāyāti idaṃ purimasseva vevacanaṃ.

चेतना इत्यादींमध्ये, दृष्टीसहजात (मिथ्यादृष्टीसोबत उत्पन्न झालेली) चेतना म्हणजे 'चेतना' होय. दृष्टीसहजात प्रार्थना (इच्छा/तृष्णा) म्हणजे 'प्रार्थना' होय. चेतना आणि प्रार्थना यांच्या प्रभावाने चित्ताला स्थिर करणे म्हणजे 'प्रणिधी' (संकल्प) होय. आणि त्या चेतना इत्यादींशी संप्रयुक्त असलेले, संस्कारस्कंधात समाविष्ट असणारे स्पर्श इत्यादी धर्म म्हणजे 'संस्कार' होत. 'अनिष्ट' इत्यादी शब्दांनी दुःखाचेच वर्णन केले आहे. कारण सुखाची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांकडून दुःखाचा शोध घेतला जात नसल्यामुळे ते 'अनिष्ट' आहे. अप्रिय असल्यामुळे ते 'अकांत' (नापसंत) आहे. मनाची वृद्धी न करणाऱ्या आणि मनात न पसरणाऱ्या (प्रसन्नता न देणाऱ्या) स्वरूपामुळे ते 'अमनाप' (मनाला न आवडणारे) आहे. भविष्यात अकल्याणकारक असल्यामुळे ते 'अहित' आहे. पीडा देणारे असल्यामुळे ते 'दुःख' आहे. 'ते कोणत्या कारणाने होते?' याचा अर्थ असा की, ते अशा प्रकारे कशामुळे घडते? आता त्याचे कारण 'त्याची दृष्टी पापी (वाईट) आहे' हे आहे. ज्या अर्थी त्या पुद्गलाची (व्यक्तीची) दृष्टी पापी व निकृष्ट आहे, त्या अर्थी ते तसे घडते, असा अर्थ आहे. 'ओल्या मातीत पेरलेले' म्हणजे पाण्याने भिजलेल्या जमिनीत लावलेले. 'पृथ्वीरस आणि आपरस' म्हणजे त्या त्या ठिकाणी पृथ्वीची समृद्धी आणि पाण्याची समृद्धी होय. कारण ज्या ठिकाणी बी पेरले जाते, तेथील संपूर्ण पृथ्वी किंवा संपूर्ण पाणी बीजाला फळ धारण करण्यास प्रवृत्त करत नाही. तर त्यांचा जो भाग बीजाला स्पर्श करतो, तोच भाग बीजाला फळ धारण करण्यास प्रवृत्त करतो. म्हणून बीजाच्या पोषणासाठी जो भाग प्रत्यय (कारण) बनतो, त्यालाच 'पृथ्वीरस' आणि 'आपरस' असे समजावे. कारण 'रस' या शब्दाचा अर्थ 'समृद्धी' किंवा 'कार्यसिद्धी' असाही आहे. जसे म्हटले आहे: "कार्यसिद्धीच्या अर्थाने 'रस' असे म्हटले जाते." आणि लोकव्यवहारात "सुरस गंधर्व" असे म्हटले असता, 'उत्कृष्ट गुणांनी संपन्न असलेला गंधर्व' असा अर्थ समजला जातो. 'उपादियति' म्हणजे ग्रहण करतो. कारण जो भाग प्रत्यय (कारण) ठरतो, त्या प्रत्ययाला प्राप्त करून बीज त्याचे ग्रहण करते. 'ते सर्व' म्हणजे तो सर्व रससमूह. 'कडू होण्यासाठी' म्हणजे तो पृथ्वीरस आणि आपरस स्वतः कडू नसला तरी, कडू बीजाचा (उदा. कडुनिंबाचे बीज) आश्रय घेऊन कडुनिंब इत्यादी वृक्षांच्या आणि त्यांच्या फळांच्या कडूपणासाठी कारणीभूत ठरतो. 'कटुकतेसाठी' (तिखट/कडू होण्यासाठी) हा आधीच्या शब्दाचाच (तित्तकत्ताया) समानार्थी शब्द आहे.

‘‘Vaṇṇagandharasūpeto, amboyaṃ ahuvā pure;

Tameva pūjaṃ labhamāno, kenambo kaṭukapphalo’’ti. (jā. 1.2.71) –

“हा आंबा पूर्वी रंग, गंध आणि रसाने युक्त होता; तसाच आदर-सत्कार (खत-पाणी) मिळत असतानाही, हा आंबा कडू फळांचा का झाला?”

Āgataṭṭhāne viya hi idhāpi tittakameva appiyaṭṭhena kaṭukanti veditabbaṃ. Asātattāyāti amadhurabhāvāya. Asāduttāyātipi pāṭho, asādubhāvāyāti attho. Sādūti hi madhuraṃ. Bījaṃ hissāti assa nimbādikassa bījaṃ. Evamevanti evaṃ evaṃ. Yasmā sukhā vedanā paramo assādo, tasmā micchādiṭṭhiyā dukkhavedanāvasena ādīnavo dassitoti. Puna aṭṭhārasabhedena diṭṭhiyā ādīnavaṃ dassetuṃ assādadiṭṭhi micchādiṭṭhītiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Imehi aṭṭhārasahi ākārehi pariyuṭṭhitacittassa saññogoti diṭṭhiyā eva saṃsāre bandhanaṃ dasseti.

ज्याप्रमाणे (इतर) संदर्भांमध्ये आले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही अप्रियतेच्या अर्थाने 'कडू' यालाच 'कटुक' असे समजावे. 'असातत्ताय' म्हणजे अमधुरतेसाठी (गोड नसण्यासाठी). 'असादुत्ताय' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'असादुभावाय' (गोड नसणे) असाच आहे. कारण 'सादु' म्हणजे मधुर (गोड). 'त्याचे बीज' म्हणजे त्या कडुनिंब इत्यादींचे बीज. 'अशाच प्रकारे' म्हणजे याच रीतीने. ज्या अर्थी सुखद वेदना हाच परम आस्वाद आहे, त्या अर्थी मिथ्यादृष्टीच्या दुःखद वेदनेच्या रूपाने तिचा आदीनव (दोष) दर्शविला आहे. पुन्हा, अठरा प्रकारांनी दृष्टीचा आदीनव दर्शवण्यासाठी 'आस्वाददृष्टी, मिथ्यादृष्टी' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'या अठरा प्रकारांनी व्याप्त चित्ताचा संयोग' यावरून दृष्टीमुळेच संसारात बंधन निर्माण होते, हे दर्शविले आहे.

129. Yasmā [Pg.50] pana diṭṭhibhūtānipi saññojanāni atthi adiṭṭhibhūtānipi, tasmā taṃ pabhedaṃ dassento atthi saññojanāni cevātiādimāha. Tattha yasmā kāmarāgasaññojanasseva anunayasaññojananti āgataṭṭhānampi atthi, tasmā anunayasaññojananti vuttaṃ. Kāmarāgabhāvaṃ appatvā pavattaṃ lobhaṃ sandhāya etaṃ vuttanti veditabbaṃ. Sesakhandhāyatanādimūlakesupi vāresu imināva nayena attho veditabbo. Vedanāparamattā ca assādassa vedanāpariyosānā eva desanā katā. Saññādayo na gahitā. Imehi pañcatiṃsāya ākārehīti pañcakkhandhā ajjhattikāyatanādīni pañca chakkāni cāti imāni pañcatiṃsa vatthūni nissāya uppannaassādārammaṇavasena pañcatiṃsāya ākārehi.

१२९. परंतु, ज्या अर्थी दृष्टीरूप असणारी संयोजने (बंधने) देखील आहेत आणि अदृष्टीरूप (दृष्टी नसलेली) संयोजने देखील आहेत, त्या अर्थी त्यांचे वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी 'संयोजने आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्या अर्थी कामराग-संयोजनालाच 'अनुमय-संयोजन' असे म्हटलेले संदर्भ आढळतात, म्हणून येथे 'अनुमय-संयोजन' असे म्हटले आहे. कामरागाच्या अवस्थेपर्यंत न पोहोचता प्रवृत्त होणाऱ्या लोभाचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे, असे समजावे. उर्वरित स्कंध, आयतन इत्यादी मूळ असलेल्या प्रकरणांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. आस्वादाची परिसीमा वेदना असल्यामुळे, वेदनेच्या समाप्तीपर्यंतच ही देशना केली आहे. संज्ञा इत्यादींचे ग्रहण केलेले नाही. 'या पस्तीस प्रकारांनी' म्हणजे पाच स्कंध, पाच आध्यात्मिक आयतने इत्यादी आणि सहा षट्क (सहांचे समूह) अशा या पस्तीस वस्तूंवर अवलंबून उत्पन्न होणाऱ्या आस्वाद-आलंबनाच्या प्रभावाने पस्तीस प्रकारांनी.

Assādadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

आस्वाददृष्टी-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

2. Attānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

२. आत्मदृष्टी-निर्देश-वर्णन

130. Attānudiṭṭhiyaṃ assutavā puthujjanoti āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanasaccapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayavirahitattā attānudiṭṭhipaṭisedhakaro neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā na ca adhigamo atthi, so āgamādhigamānaṃ abhāvā ñeyyo assutavā iti. Sutanti hi buddhavacanāgamo ca sutaphalattā hetuvohāravasena adhigamo ca, taṃ sutaṃ assa atthīti sutavā, na sutavā assutavā. Svāyaṃ –

१३०. आत्मदृष्टीच्या संदर्भात 'अश्रुतवान पृथग्जन' (अज्ञानी सामान्य माणूस) म्हणजे आगम (शास्त्रज्ञान) आणि अधिगम (साक्षात्कार) यांच्या अभावामुळे त्याला 'अश्रुतवान' असे समजावे. कारण ज्याच्याकडे स्कंध, धातू, आयतन, सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद, स्मृतिप्रस्थान इत्यादींविषयी अध्ययन, विचारणा आणि निश्चय नसल्यामुळे आत्मदृष्टीचा निषेध करणारा 'आगम' (शास्त्र) नाही, आणि आचरणाने प्राप्त होणारा मार्गज्ञान-फलज्ञान रूपी 'अधिगम' प्राप्त न झाल्यामुळे 'अधिगम' देखील नाही; तो आगम आणि अधिगम यांच्या अभावामुळे 'अश्रुतवान' आहे असे समजावे. 'श्रुत' म्हणजे बुद्धवचनांचा आगम आणि श्रवणाचे फल असल्यामुळे कारणोपचाराने अधिगम (साक्षात्कार) देखील 'श्रुत' म्हटले जाते. ते श्रुत ज्याच्याकडे आहे तो 'श्रुतवान' आणि जो श्रुतवान नाही तो 'अश्रुतवान' होय. तो हा (अश्रुतवान पृथग्जन) —

Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti.

अनेक प्रकारच्या क्लेशांना उत्पन्न करणे इत्यादी कारणांमुळे तो 'पृथग्जन' (सामान्य जन) म्हटला जातो; तसेच अनेक लोकांच्या समूहात समाविष्ट असल्यामुळे आणि आर्यांपासून वेगळा असल्यामुळे हा मनुष्य 'पृथग्जन' आहे.

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu [Pg.51] nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 94). Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamudācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthu vā ayaṃ, visuṃyeva saṅkhaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhi padehi ye te –

कारण तो अनेक प्रकारच्या क्लेशांना उत्पन्न करणे इत्यादी कारणांमुळे 'पृथग्जन' आहे. जसे म्हटले आहे — 'जे अनेक क्लेशांना उत्पन्न करतात म्हणून पृथग्जन; ज्यांची सत्कायदृष्टी नष्ट झालेली नाही म्हणून पृथग्जन; ज्यांची दृष्टी अनेक शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) तोंडाकडे लागलेली असते म्हणून पृथग्जन; जे सर्व गतींमधून (संसारातून) मुक्त झालेले नाहीत म्हणून पृथग्जन; जे अनेक प्रकारचे अभिसंस्कार करतात म्हणून पृथग्जन; जे अनेक ओघांमध्ये (प्रवाहांमध्ये) वाहून जातात म्हणून पृथग्जन; जे अनेक संतापांनी संतप्त होतात म्हणून पृथग्जन; जे अनेक परिदाहांनी (जळजळीने) जळतात म्हणून पृथग्जन; जे पाच कामगुणांमध्ये आसक्त, लुब्ध, बद्ध, मोहित, मग्न, अडकलेले आणि गुंतलेले आहेत म्हणून पृथग्जन; जे पाच नीवरणांनी (अडथळ्यांनी) आवृत, निवृत, ओवृत, पिहित, प्रच्छन्न आणि झाकलेले आहेत म्हणून पृथग्जन होत' (महानिद्देस ९४). किंवा, मोजदाद करता येणार नाही इतक्या संख्येने असलेल्या, आर्यधर्माकडे पाठ फिरवलेल्या आणि हीन धर्माचे आचरण करणाऱ्या लोकांच्या समूहात समाविष्ट असल्यामुळेही ते 'पृथग्जन' आहेत. किंवा, हा मनुष्य शील, श्रुत इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या आर्य पुद्गलांपासून वेगळा, असंयुक्त आणि स्वतंत्रपणे 'पृथग्जन' या संज्ञेला प्राप्त झालेला आहे. अशा प्रकारे, 'अश्रुतवान पृथग्जन' या दोन पदांनी जे हे —

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. –

“आदित्यबंधू बुद्धांनी दोन प्रकारचे पृथग्जन सांगितले आहेत; एक अंध पृथग्जन आणि दुसरा कल्याण पृथग्जन.”

Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.

असे दोन पृथग्जन सांगितले आहेत, त्यापैकी येथे 'अंध पृथग्जन' अभिप्रेत आहे, असे समजावे.

Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

‘अरियानं अदस्सावी’ (आर्यांना न पाहणारा) इत्यादींमध्ये ‘अरिय’ (आर्य) म्हणजे क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे, चुकीच्या मार्गाने न चालल्यामुळे, योग्य मार्गाने चालल्यामुळे आणि देवलोकासह सर्व जगाकडून पूजनीय असल्यामुळे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावक यांना ‘आर्य’ म्हटले जाते; किंवा येथे केवळ बुद्धच ‘आर्य’ आहेत. जसे म्हटले आहे – “भिक्खूहो! देवलोकासह या जगात...पे... तथागतांना ‘आर्य’ म्हटले जाते” (सं. नि. ५.१०९८).

Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘sappurisā’’ti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeyeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha –

येथे ‘सप्purisa’ (सत्पुरुष) या संज्ञेने प्रत्येकबुद्ध आणि तथागत-श्रावक यांना ‘सत्पुरुष’ समजावे. कारण ते लोकोत्तर गुणांच्या योगाने सुशोभित पुरुष आहेत, म्हणून ते ‘सत्पुरुष’ होत. किंवा हे सर्वच दोन्ही प्रकारे सांगितले गेले आहेत. कारण बुद्ध हे ‘आर्य’ आणि ‘सत्पुरुष’ दोन्ही आहेत, आणि प्रत्येकबुद्ध व बुद्धश्रावक देखील दोन्ही आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ, tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78);

“जो कृतज्ञ, कृतवेदी (उपकार जाणणारा), धीर (बुद्धिमान), कल्याणमित्र आणि दृढभक्त असतो; जो दुःखी व्यक्तीचे काम आदरपूर्वक करतो, अशा व्यक्तीला ‘सत्पुरुष’ म्हणतात.” (जा. २.१७.७८);

Ettha hi ‘‘kataññū katavedi dhīro’’ti paccekasambuddho vutto, ‘‘kalyāṇamitto daḷhabhatti cā’’ti buddhasāvako, ‘‘dukhitassa sakkacca karoti kicca’’nti sammāsambuddhoti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo[Pg.52], na ca dassane sādhukārī, so ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. So ca cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idhādhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattagahaṇato na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi hi cakkhunā ariye passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino, tasmā cakkhunā dassanaṃ na dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo.

येथे “कृतज्ञ, कृतवेदी, धीर” या शब्दांनी प्रत्येकबुद्ध सांगितले आहेत, “कल्याणमित्र आणि दृढभक्त” या शब्दांनी बुद्धश्रावक, आणि “दुःखी व्यक्तीचे काम आदरपूर्वक करतो” या शब्दांनी सम्यक संबुद्ध अभिप्रेत आहेत. आता, जो त्या आर्य पुरुषांना न पाहण्याचा स्वभाव असलेला आहे आणि त्यांच्या दर्शनात रस घेत नाही, त्याला ‘आर्यांना न पाहणारा’ (अरियानं अदस्सावी) असे समजावे. तो चर्मचक्षूने न पाहणारा आणि ज्ञानाने न पाहणारा असा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी येथे ‘ज्ञानाने न पाहणारा’ अभिप्रेत आहे. कारण चर्मचक्षूने किंवा दिव्यचक्षूने आर्यांना पाहिले तरी ते न पाहिल्यासारखेच असते; कारण त्या चक्षूंचे केवळ रंगाचे (रूपाचे) ग्रहण करणे हेच कार्य असते, आर्यांच्या आर्यत्वाचे (मार्ग-फलाचे) ग्रहण करणे हे त्यांचे कार्य नसते. कुत्रे, कोल्हे इत्यादी देखील डोळ्यांनी आर्यांना पाहतात, परंतु ते काही ‘आर्यांचे दर्शन घेणारे’ ठरत नाहीत. म्हणून चर्मचक्षूने पाहणे हे खरे पाहणे नव्हे, तर ज्ञानाने पाहणे हेच खरे पाहणे होय. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – “हे वक्कली! तुला या माझ्या सडणाऱ्या शरीराला पाहून काय लाभ? हे वक्कली! जो धर्माला पाहतो, तो मला पाहतो.” (सं. नि. ३.८७). म्हणून चर्मचक्षूने पाहत असूनही, ज्ञानाने आर्यांनी पाहिलेल्या अनित्यता इत्यादी लक्षणांना न पाहणारा, आर्यांनी प्राप्त केलेल्या धर्माला प्राप्त न करणारा, आर्य बनवणाऱ्या धर्मांना आणि आर्यत्वाला न जाणल्यामुळे ‘आर्यांना न पाहणारा’ असे समजावे.

Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

‘अरियधम्मस्स अकोविदो’ (आर्यधर्मात अकुशल) म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या आर्यधर्मात अकुशल असणे. ‘अरियधम्मे अविनीतो’ (आर्यधर्मात अविनीत/अशिक्षित) याविषयी येथे –

Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Abhāvato tassa ayaṃ, ‘‘avinīto’’ti vuccati.

“विनय हा दोन प्रकारचा आहे, आणि त्यातील प्रत्येक प्रकार पाच प्रकारचा आहे. त्या विनयाच्या अभावामुळे या व्यक्तीला ‘अविनीत’ (अशिक्षित/अनुशासित नसलेला) म्हटले जाते.”

Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidho.

हा विनय ‘संवर-विनय’ (संयम रूप विनय) आणि ‘प्रहाण-विनय’ (त्याग रूप विनय) अशा दोन प्रकारचा आहे. या दोन्ही प्रकारच्या विनयांमध्ये प्रत्येक विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो. संवर-विनय देखील ‘शील-संवर’, ‘स्मृति-संवर’ (सति-संवर), ‘ज्ञान-संवर’, ‘क्षांति-संवर’ (खंति-संवर) आणि ‘वीर्य-संवर’ असा पाच प्रकारचा आहे. प्रहाण-विनय देखील ‘तदंग-प्रहाण’, ‘विष्कंभन-प्रहाण’, ‘समुच्छेद-प्रहाण’, ‘प्रतिप्रस्रब्धि-प्रहाण’ (पटिप्पस्सद्धि-प्रहाण) आणि ‘निःसरण-प्रहाण’ असा पाच प्रकारचा आहे.

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro.

त्यामध्ये, “या प्रातिमोक्ष-संवराने युक्त असतो, सुयुक्त असतो” (विभंग ५११) हा ‘शील-संवर’ होय. “चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाचा संयम करतो” (दी. नि. १.२१३) हा ‘स्मृति-संवर’ होय.

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041;

cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4) –

“जगात जे काही प्रवाहाचे मार्ग (तृष्णा इत्यादींचे प्रवाह) आहेत, (हे अजित! असे भगवान म्हणाले) स्मृती (सति) हा त्यांचा रोखणारा बांध आहे. मी त्या प्रवाहांचा संयम स्मृतीला म्हणतो, आणि प्रज्ञेने (ज्ञानाने) ते बंद केले जातात.” (सु. नि. १०४१) –

Ayaṃ [Pg.53] ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’, vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

हा ‘ज्ञान-संवर’ होय. “थंडी आणि उष्णता सहन करणारा असतो” (म. नि. १.२४) हा ‘क्षांति-संवर’ होय. “उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा स्वीकार करत नाही (त्याला थारा देत नाही)” (म. नि. १.२६) हा ‘वीर्य-संवर’ होय. हा सर्वच संवर आपापल्या परीने संयमित आणि अनुशासित करावयाच्या काय-दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादींच्या निरोधासाठी असल्यामुळे ‘संवर’ आणि त्यांना वश करत असल्यामुळे ‘विनय’ म्हटला जातो. अशा प्रकारे संवर-विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो, असे समजावे.

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokena viya tamassa tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ, seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muñcitukamyatāñāṇena amuñcitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomañāṇena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.

तसेच, नाम-रूप परिच्छेद इत्यादी विपश्यना ज्ञानांमध्ये, विरोधी भाव असल्यामुळे, दिव्याच्या प्रकाशाने अंधाराचा नाश व्हावा त्याप्रमाणे त्या-त्या विपश्यना ज्ञानाद्वारे त्या-त्या अनर्थाचा (अहितकारक गोष्टींचा) जो त्याग होतो, तो म्हणजे – नाम-रूप व्यवस्थापनाने (निश्चयाने) सत्काय-दृष्टीचा त्याग; प्रत्यय-परिग्रहाने (कारणांच्या ज्ञानाने) अहेतुक-दृष्टी आणि विषमहेतुक-दृष्टीचा त्याग; आकांक्षा-वितरणाने (शंकांचे निरसन केल्याने) संशयावस्थेचा त्याग; कलाप-संमशनाने (समूहाच्या चिंतनाने) ‘मी आणि माझे’ या आसक्तीचा त्याग; मार्गामार्ग-व्यवस्थापनाने अमार्गात मार्ग-संज्ञेचा त्याग; उदय-दर्शनाने (उत्पत्ती पाहण्याने) उच्छेद-दृष्टीचा त्याग; व्यय-दर्शनाने (विनाश पाहण्याने) शाश्वत-दृष्टीचा त्याग; भय-दर्शनाने भययुक्त गोष्टींमध्ये अभय-संज्ञेचा त्याग; आदीनव-दर्शनाने (दोषांच्या दर्शनाने) आस्वाद-संज्ञेचा (भोगाच्या इच्छेचा) त्याग; निर्विदा-अनुपश्यनेने (वैराग्याने) अभिरती-संज्ञेचा (आसक्तीचा) त्याग; मुंचितुकामीयता-ज्ञानाने (मुक्त होण्याच्या इच्छेने) मुक्त न होण्याची इच्छा असण्याचा त्याग; उपेक्षा-ज्ञानाने उपेक्षा न करण्याचा त्याग; अनुलोम-ज्ञानाने धर्मस्थिती आणि निर्वाण यांविषयीच्या विरोधी भावाचा त्याग; आणि गोत्रभू-ज्ञानाने संस्कारांच्या निमित्ताचे ग्रहण करण्याचा त्याग. याला ‘तदंग-प्रहाण’ असे म्हणतात.

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahārena viya udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesaggaṇassa accantaappavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, idaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, idaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati, taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

परंतु, उपचार आणि अप्पणा (अर्पणा) या भेदांनी युक्त असलेल्या समाधीद्वारे, नीवरणादी धर्मांच्या उत्पत्तीला रोखल्यामुळे, जसे पाण्याच्या पृष्ठभागावरील शेवाळ घड्याने बाजूला करावे, त्याप्रमाणे त्या-त्या नीवरणादी क्लेशांचा जो त्याग होतो, त्याला ‘विष्कंभन-प्रहाण’ असे म्हणतात. चार आर्यमार्गांच्या भावनेमुळे (अभ्यासामुळे), त्या-त्या मार्गयुक्त व्यक्तीच्या स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) “मिथ्या दृष्टीच्या प्रहाणासाठी” इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या, समुदय पक्षातील क्लेशसमूहाचा अत्यंत अनुत्पत्तीच्या (पुन्हा कधीही उत्पन्न न होण्याच्या) रूपाने जो त्याग होतो, त्याला ‘समुच्छेद-प्रहाण’ असे म्हणतात. फल-क्षणी (फलाच्या अवस्थेत) क्लेशांचे जे शांत होणे आहे, त्याला ‘प्रतिप्रस्रब्धि-प्रहाण’ (पटिप्पस्सद्धि-प्रहाण) असे म्हणतात. सर्व संस्कृत (संखत) धर्मांतून मुक्त असल्यामुळे, ज्यामध्ये सर्व संस्कृत धर्मांचा त्याग झाला आहे असे जे निर्वाण आहे, त्याला ‘निःसरण-प्रहाण’ असे म्हणतात. आणि हा सर्वच त्याग, त्याग करण्याच्या अर्थाने ‘प्रहाण’ आणि वश (अनुशासित) करण्याच्या अर्थाने ‘विनय’ असल्यामुळे याला ‘प्रहाण-विनय’ म्हटले जाते; किंवा त्या-त्या प्रहाणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीमध्ये त्या-त्या विनयाची उत्पत्ती होत असल्यामुळे देखील याला ‘प्रहाण-विनय’ म्हटले जाते. अशा प्रकारे प्रहाण-विनय देखील पाच प्रकारांत विभागला जातो, असे समजावे.

Evamayaṃ [Pg.54] saṅkhepato duvidho, pabhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Ninnānākāraṇañhi etaṃ atthato. Yathāha – ‘‘yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yova so ariyānaṃ dhammo, sova so sappurisānaṃ dhammo. Yova so sappurisānaṃ dhammo, sova so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.

अशा प्रकारे, संक्षेपाने दोन प्रकारचा आणि विस्ताराने दहा प्रकारचा हा विनय (संयम), संवराचा (इंद्रिय संयमाचा) भंग झाल्यामुळे आणि त्याग करण्यायोग्य गोष्टींचा त्याग न केल्यामुळे, ज्या अर्थी या अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जनाच्या ठिकाणी नसतो; त्या अर्थी, त्याच्या अभावामुळे या पृथग्जनाला 'अविनीत' (असंयमी) असे म्हटले जाते. हाच नियम 'सत्पुरुषांना न पाहणारा, सत्पुरुषांच्या धम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषांच्या धम्मात अविनीत' याच्या बाबतीतही लागू होतो. कारण अर्थाच्या दृष्टीने यात काहीही फरक नाही. जसे म्हटले आहे – 'जे आर्य आहेत, तेच सत्पुरुष आहेत. जे सत्पुरुष आहेत, तेच आर्य आहेत. जो आर्यांचा धम्म आहे, तोच सत्पुरुषांचा धम्म आहे. जो सत्पुरुषांचा धम्म आहे, तोच आर्यांचा धम्म आहे. जो आर्यांचा विनय आहे, तोच सत्पुरुषांचा विनय आहे. जो सत्पुरुषांचा विनय आहे, तोच आर्यांचा विनय आहे. 'आर्य' किंवा 'सत्पुरुष', 'आर्यधम्म' किंवा 'सत्पुरुषधम्म', 'आर्यविनय' किंवा 'सत्पुरुषविनय' हे सर्व एकच, एकाच अर्थाचे, समान, समभागी, त्याच स्वरूपाचे आणि तेच आहेत.'

Kasmā pana thero attānudiṭṭhiyā katamehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hotīti pucchitvā taṃ avissajjetvāva ‘‘idha assutavā puthujjano’’ti evaṃ puthujjanaṃ niddisīti? Puggalādhiṭṭhānāya desanāya taṃ atthaṃ āvikātuṃ paṭhamaṃ puthujjanaṃ niddisīti veditabbaṃ.

पण स्थविरांनी (थेरांनी) 'आत्मदृष्टीच्या (अत्तानुदिट्ठीच्या) कोणत्या वीस प्रकारांनी अभिनिवेश (आग्रह) होतो?' असा प्रश्न विचारून, त्याचे उत्तर न देताच 'येथे अश्रुतवान पृथग्जन...' अशा प्रकारे पृथग्जनाचा निर्देश का केला? पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्ती-केंद्रित) देशनेद्वारे तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी प्रथम पृथग्जनाचा निर्देश केला, असे समजावे.

131. Evaṃ puthujjanaṃ niddisitvā idāni abhinivesuddesaṃ dassento rūpaṃ attato samanupassatītiādimāha. Tattha rūpaṃ attato samanupassatīti rūpakkhandhaṃ kasiṇarūpañca ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya samanupassati. Niddese panassa rūpakkhandhe abhiniveso pañcakkhandhādhikārattā pākaṭoti taṃ avatvā kasiṇarūpameva ‘‘rūpa’’nti sāmaññavasena vuttanti veditabbaṃ. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā taṃ attānaṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā tasmiṃ attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati.

१३१. अशा प्रकारे पृथग्जनाचा निर्देश करून, आता अभिनिवेशाचा (आग्रहाचा) उद्देश दाखवताना त्यांनी 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' (रूपं अत्ततो समनुपस्सति) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये, 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' म्हणजे रूपस्कंधाला (रूपक्खंधाला) आणि कसिण-रूपाला 'आत्मा' या दृष्टीने पाहतो. परंतु, याच्या सविस्तर स्पष्टीकरणात पंचस्कंधांच्या अधिकारामुळे रूपस्कंधातील अभिनिवेश स्पष्टच आहे, म्हणून त्याचा उल्लेख न करता केवळ कसिण-रूपालाच सामान्य रूपाने 'रूप' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो' म्हणजे अरूपाला (नामस्कंधाला) 'आत्मा' मानून, त्या आत्म्याला रूपवान म्हणून पाहतो. 'किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो' म्हणजे अरूपालाच 'आत्मा' मानून, त्या आत्म्यामध्ये रूप पाहतो. 'किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो' म्हणजे अरूपालाच 'आत्मा' मानून, त्या आत्म्याला रूपामध्ये पाहतो.

Tattha rūpaṃ attato samanupassatīti suddharūpameva ‘‘attā’’ti kathitaṃ. Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ attato samanupassati, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ ‘‘attā’’ti kathitaṃ. Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ [Pg.55] vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tā pana vīsatipi diṭṭhiyo maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, sotāpattimaggavajjhā.

त्यामध्ये, 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' यात केवळ शुद्ध रूपालाच 'आत्मा' म्हटले आहे. 'किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो, आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, रूपामध्ये आत्मा पाहतो; वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो, संज्ञेला, संस्कारांना, विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो' – या सात ठिकाणी अरूपाला (नामस्कंधाला) 'आत्मा' म्हटले आहे. 'किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त पाहतो, आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, वेदनेमध्ये आत्मा पाहतो' – अशा प्रकारे चार (नाम) स्कंधांमध्ये प्रत्येकी तीन-तीन याप्रमाणे बारा ठिकाणी रूप आणि अरूप मिश्रित आत्मा सांगितला आहे. त्या वीसही दृष्टी मार्गाला अडथळा आणणाऱ्या (मार्गावरण) आहेत, स्वर्गाला अडथळा आणणाऱ्या (स्वर्गावरण) नाहीत; आणि त्या स्रोतापत्ती मार्गाने नष्ट होणाऱ्या (स्रोतापत्तिमग्गवज्झ) आहेत.

Idāni taṃ niddisanto kathaṃ rūpantiādimāha. Tattha pathavīkasiṇanti pathavīmaṇḍalaṃ nissāya uppāditaṃ paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ sakalapharaṇavasena pathavīkasiṇaṃ. Ahanti attānameva sandhāya gaṇhāti. Attanti attānaṃ. Advayanti ekameva. Telappadīpassāti telayuttassa padīpassa. Jhāyatoti jalato. Yā acci, so vaṇṇotiādi acciṃ muñcitvā vaṇṇassa abhāvato vuttaṃ. Yā ca diṭṭhi yañca vatthūti tadubhayaṃ ekato katvā rūpavatthukā attānudiṭṭhi vuccatīti attho.

आता त्याचे स्पष्टीकरण करताना त्यांनी 'रूप कसे आहे?' (कथं रूपं) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये, 'पृथ्वीकसिण' (पथवीकसिण) म्हणजे पृथ्वीमंडलाच्या आधारे उत्पन्न झालेले, प्रतिभागनिमित्त संज्ञक आणि संपूर्ण व्यापण्याच्या स्वरूपातील पृथ्वीकसिण होय. 'मी' (अहं) हे स्वतःलाच उद्देशून ग्रहण करतो. 'आत्मा' (अत्ता) म्हणजे स्वतः. 'अद्वय' (अद्वयं) म्हणजे एकच. 'तेलाच्या दिव्याचा' (तेलप्पदीपस्स) म्हणजे तेलाने युक्त असलेल्या दिव्याचा. 'जळत असताना' (झायतो) म्हणजे प्रज्वलित असताना. 'जी ज्योत आहे, तोच रंग आहे' इत्यादी ज्योतीला सोडून रंगाचे अस्तित्व नसल्यामुळे म्हटले आहे. 'जी दृष्टी आणि जे वस्तू (आलंबन)' या दोन्हीला एकत्र करून 'रूप-वस्तूवर आधारित आत्मदृष्टी' (रूपवत्थुका अत्तानुदिट्ठी) असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

Āpokasiṇādīni āpādīni nissāya uppāditakasiṇanimittāneva. Paricchinnākāsakasiṇaṃ pana rūpajjhānassa ārammaṇaṃ hontampi ākāsakasiṇanti vuccamāne arūpajjhānārammaṇena kasiṇugghāṭimākāsena saṃkiṇṇaṃ hotīti na gahitanti veditabbaṃ. Rūpādhikārattā viññāṇakasiṇaṃ na gahetabbamevāti. Idhekacco vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇaṃ attato samanupassatīti cattāro khandhe abhinditvā ekato gahaṇavasena vuttaṃ. So hi cittacetasikānaṃ visuṃ visuṃ karaṇe asamatthattā sabbe ekato katvā ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Iminā rūpena rūpavāti ettha sarīrarūpampi kasiṇarūpampi labbhati. Chāyāsampannoti chāyāya sampanno aviraḷo. Tamenāti ettha ena-saddo nipātamattaṃ, tametanti vā attho. Chāyāvāti vijjamānacchāyo. Rūpaṃ attāti aggahitepi rūpaṃ amuñcitvā diṭṭhiyā uppannattā rūpavatthukāti vuttaṃ.

'आपकसिण' (जलकसिण) इत्यादी हे जलादींच्या आधारे उत्पन्न झालेले कसिण-निमित्तच आहेत. परंतु, 'परिच्छिन्नाकासकसिण' (मर्यादित आकाशकसिण) हे रूपध्यानाचे आलंबन असले, तरी त्याला 'आकाशकसिण' म्हटले असता, ते अरूपध्यानाचे आलंबन असलेल्या 'कसिणुग्घाटिमाकास' (कसिण काढून घेतलेल्या आकाशाशी) संकीर्ण (मिश्रित) होईल; म्हणून ते घेतले नाही, असे समजावे. रूपाच्या अधिकारामुळे (प्रकरणामुळे) 'विज्ञाणकसिण' (विज्ञानकसिण) मुळीच घेऊ नये. 'येथे एखादा वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो' हे चार स्कंधांना विभक्त न करता एकत्र ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने म्हटले आहे. कारण तो (मिथ्यादृष्टी पुरुष) चित्त आणि चैतसिकांना वेगवेगळ्या प्रकारे जाणण्यास असमर्थ असल्यामुळे, सर्वांना एकत्र करून 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. 'या रूपाने रूपवान' (इमिना रूपेन रूपवा) यामध्ये शरीराचे रूप आणि कसिण-रूप दोन्ही प्राप्त होतात. 'छायासंपन्न' (छायासम्पन्नो) म्हणजे छायेने युक्त, दाट पानांचे झाड. 'तमेनं' यामध्ये 'एन' हा शब्द केवळ निपात (अव्यय) आहे, किंवा 'तमेतं' (त्यालाच) असा अर्थ आहे. 'छायावान' (छायावा) म्हणजे विद्यमान छाया असलेला. 'रूप हा आत्मा आहे' असे ग्रहण न केले तरी, रूपाचा त्याग न करता दृष्टी उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'रूप-वस्तूवर आधारित' (रूपवत्थुका) म्हटले आहे.

Attani rūpaṃ samanupassatīti sarīrarūpassa kasiṇarūpassa ca cittanissitattā tasmiṃ arūpasamudāye attani taṃ rūpaṃ samanupassati. Ayaṃ gandhoti ghāyitagandhaṃ āha. Imasmiṃ puppheti pupphanissitattā gandhassa evamāha.

'आत्म्यामध्ये रूप पाहतो' म्हणजे शरीराचे रूप आणि कसिण-रूप हे चित्तावर आश्रित असल्यामुळे, तो अरूप-समुदाय (नामस्कंधांचा समूह) रूपी आत्म्यामध्ये त्या रूपाला पाहतो. 'हा गंध' (अयं गंधो) याद्वारे हुंगलेल्या गंधाचा निर्देश केला आहे. 'या फुलामध्ये' (इमस्मिं पुप्फे) असे म्हटले आहे कारण गंध फुलावर आश्रित असतो.

Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassatīti yattha rūpaṃ gacchati, tattha cittaṃ gacchati. Tasmā rūpanissitaṃ cittaṃ gahetvā taṃ arūpasamudāyaṃ attānaṃ tasmiṃ rūpe samanupassati. Oḷārikattā rūpassa oḷārikādhāraṃ karaṇḍakamāha.

'रूपामध्ये आत्मा पाहतो' म्हणजे जिथे रूप जाते, तिथे चित्त जाते. म्हणून रूपावर आश्रित असलेल्या चित्ताला ग्रहण करून, तो अरूप-समुदाय रूपी आत्म्याला त्या रूपामध्ये पाहतो. रूपाच्या स्थूलतेमुळे (ओळारिकत्वामुळे) त्यांनी स्थूल आधार असलेल्या करंडकाचे (पेटीचे) उदाहरण दिले आहे.

132. Idhekacco [Pg.56] cakkhusamphassajaṃ vedanantiādīsu visuṃ visuṃ vedanāya diṭṭhigahaṇe asatipi vedanāti ekaggahaṇena gahite sabbāsaṃ vedanānaṃ antogadhattā visuṃ visuṃ gahitā eva hontīti visuṃ visuṃ yojanā katāti veditabbā. So hi anubhavanavasena vedanāya oḷārikattā vedanaṃyeva ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Saññaṃ saṅkhāre viññāṇaṃ rūpaṃ attato samanupassatīti saññādayo arūpadhamme rūpañca ekato katvā ‘‘attā’’ti samanupassati. Ummattako viya hi puthujjano yathā yathā upaṭṭhāti, tathā tathā gaṇhāti.

१३२. 'येथे एखादा चक्षु-संस्पर्शजन्य वेदना...' इत्यादींमध्ये वेगवेगळ्या वेदनेचे दृष्टी-ग्रहण (दृष्टीने स्वीकारणे) पाठात नसले, तरी 'वेदना' अशा एकाच ग्रहणाने स्वीकार केला असता, सर्व वेदनांचा त्यात अंतर्भाव होत असल्यामुळे त्या वेगवेगळ्याच ग्रहण केल्या जातात; म्हणून वेगवेगळी योजना केली आहे, असे समजावे. कारण तो (मिथ्यादृष्टी) अनुभवाच्या दृष्टीने वेदनेच्या स्थूलतेमुळे वेदनेलाच 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. 'संज्ञा, संस्कार, विज्ञान आणि रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' म्हणजे संज्ञा इत्यादी अरूप धम्म आणि रूपाला एकत्र करून 'आत्मा' म्हणून पाहतो. कारण वेड्या माणसाप्रमाणे पृथग्जन ज्या ज्या प्रकारे (चित्तात) भासते, त्या त्या प्रकारे ग्रहण करतो.

133. Cakkhusamphassajaṃ saññantiādīsu sañjānanavasena saññāya pākaṭattā saññaṃ ‘‘attā’ti gaṇhāti. Sesaṃ vedanāya vuttanayena veditabbaṃ.

१३३. 'चक्षु-संस्पर्शजन्य संज्ञा...' इत्यादींमध्ये ओळखण्याच्या (संज्ञान घेण्याच्या) दृष्टीने संज्ञा स्पष्ट असल्यामुळे, तो संज्ञेला 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. उर्वरित भाग वेदनेच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

134. Cakkhusamphassajaṃ cetanantiādīsu saṅkhārakkhandhapariyāpannesu dhammesu cetanāya padhānattā pākaṭattā ca cetanā eva niddiṭṭhā. Tāya itarepi niddiṭṭhāva honti. So pana cetasikabhāvavasena pākaṭattā cetanaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Sesaṃ vuttanayameva.

१३४. 'चक्खुसम्फस्सजं चेतना' (चक्षु-संस्पर्शजन्य चेतना) इत्यादींमध्ये, संस्कारस्कंधात समाविष्ट असलेल्या धर्मांमध्ये चेतनेचे प्राधान्य असल्यामुळे आणि ती स्पष्ट (प्रकट) असल्यामुळे केवळ 'चेतना'च निर्दिष्ट केली आहे. तिच्या निर्देशाने इतर (धर्मांचा) देखील निर्देश होतोच. परंतु, तो (मिथ्यादृष्टी पुरुष) चेतसिक भावाच्या प्रकटीकरणामुळे चेतनेलाच 'आत्मा' असे मानतो. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

135. Cakkhuviññāṇantiādīsu vijānanavasena cittassa pākaṭattā cittaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Sesametthāpi vuttanayameva.

१३५. 'चक्खुविञ्ञाणं' (चक्षु-विज्ञान) इत्यादींमध्ये, जाणण्याच्या (विजानन) सामर्थ्यामुळे चित्त स्पष्ट (प्रकट) होत असल्याने तो चित्ताला 'आत्मा' असे मानतो. येथेही उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

Attānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्तानुदिट्ठिनिद्देसवण्णना (आत्मानुदृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

3. Micchādiṭṭhiniddesavaṇṇanā

३. मिच्छादिट्ठिनिद्देसवण्णना (मिथ्यादृष्टी निर्देश वर्णन)

136. Micchādiṭṭhi heṭṭhā vuttatthāyeva. Ayaṃ pana aparo nayo – natthi dinnanti ucchedadiṭṭhikattā dānaphalaṃ paṭikkhipati. Natthi yiṭṭhanti ettha yiṭṭhanti khuddakayañño. Hutanti mahāyañño. Dvinnampi phalaṃ paṭikkhipati. Natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti dānaphalassa paṭikkhittattā sīlādīnaṃ puññakammānaṃ, pāṇātipātādīnaṃ pāpakammānaṃ phalaṃ paṭikkhipati. Natthi ayaṃ lokoti pure katena kammunā. Natthi paro lokoti idha katena kammunā. Natthi mātā, natthi pitāti tesu katakammānaṃ phalaṃ paṭikkhipati. Natthi sattā opapātikāti kammahetukaṃ upapattiṃ paṭikkhipati. Natthi loke samaṇabrāhmaṇā…pe… pavedentīti idhalokaparaloke passituṃ abhiññāpaṭilābhāya paṭipadaṃ paṭikkhipati. Idha pāḷiyaṃ pana natthi dinnanti vatthūti natthi dinnanti vuccamānaṃ dānaṃ, tassā diṭṭhiyā vatthūti attho[Pg.57]. Evaṃvādo micchāti evaṃ natthi dinnanti vādo vacanaṃ micchā viparītoti attho.

१३६. मिथ्यादृष्टीचा (मिच्छादिट्ठि) अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहे. परंतु हा दुसरा एक प्रकार (नय) आहे - 'नत्थि दिन्नं' (दिलेले काही नाही/दान व्यर्थ आहे) या विधानाने उच्छेददृष्टी असल्यामुळे तो दानाच्या फळाचा निषेध करतो. 'नत्थि यिट्ठं' यामध्ये 'यिट्ठं' म्हणजे लहान यज्ञ (पूजा). 'हुतं' म्हणजे मोठा यज्ञ. या दोन्हीच्या फळाचा देखील तो निषेध करतो. 'नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको' (सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो) याद्वारे दानाच्या फळाचा निषेध केल्यामुळे, शीलादी पुण्यकर्मांच्या आणि प्राणातिपातादी (जीवहिंसा इत्यादी) पापकर्मांच्या फळाचा तो निषेध करतो. 'नत्थि अयं लोको' (हा लोक नाही) म्हणजे पूर्वजन्मात केलेल्या कर्मामुळे (उत्पन्न झालेला हा लोक नाही). 'नत्थि परो लोको' (परलोक नाही) म्हणजे या जन्मात केलेल्या कर्मामुळे (उत्पन्न होणारा परलोक नाही). 'नत्थि माता, नत्थि पिता' (माता नाही, पिता नाही) याद्वारे त्यांच्याविषयी केलेल्या कर्मांच्या (सेवेच्या) फळाचा तो निषेध करतो. 'नत्थि सत्ता ओपपातिका' (औपपातिक प्राणी नसतात) याद्वारे कर्महेतुक उत्पत्तीचा (पुनर्जन्माचा) तो निषेध करतो. 'नत्थि लोके समणब्राह्मणा...पे... पवेदेन्ति' (लोकात असे श्रमण-ब्राह्मण नाहीत... जे स्वतः जाणून प्रकट करतात) याद्वारे या लोकात आणि परलोकात पाहण्यासाठी, अभिज्ञा प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या प्रतिपदेचा (मार्गाचा) तो निषेध करतो. परंतु येथे पाळीमध्ये 'नत्थि दिन्नं' ही वस्तू आहे, याचा अर्थ असा की 'नत्थि दिन्नं' असे म्हटले असता, दान हे त्या दृष्टीचे (मिथ्यादृष्टीचे) आलंबन (वस्तू) बनते. 'एवंवादो मिच्छा' म्हणजे 'अशा प्रकारे दान व्यर्थ आहे' असे म्हणणे ही मिथ्या (विपरीत) धारणा आहे, असा अर्थ आहे.

Micchādiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

मिच्छादिट्ठिनिद्देसवण्णना (मिथ्यादृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

4. Sakkāyadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

४. सक्कायदिट्ठिनिद्देसवण्णना (सत्कायदृष्टी निर्देश वर्णन)

137. Sakkāyadiṭṭhi pana attānudiṭṭhiyeva, aññattha āgatapariyāyavacanadassanatthaṃ vuttāti veditabbā.

१३७. परंतु, सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) हीच 'अत्तानुदिट्ठि' (आत्मानुदृष्टी) आहे; इतर ठिकाणी आलेल्या पर्यायी शब्दांचे दर्शन घडवण्यासाठी ती येथे सांगितली आहे, असे समजावे.

Sakkāyadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सक्कायदिट्ठिनिद्देसवण्णना (सत्कायदृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

5. Sassatadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

५. सस्सतदिट्ठिनिद्देसवण्णना (शाश्वतदृष्टी निर्देश वर्णन)

138. Sakkāyavatthukāya sassatadiṭṭhiyāti kammadhārayasamāso. Rūpavantaṃ vā attānantiādīnaṃ pannarasannaṃ vacanānaṃ ante samanupassatīti sambandho kātabbo, pāṭho vā. Aññathā hi na ghaṭīyatīti. Evaṃ ‘‘rūpavantaṃ vā attānaṃ samanupassatī’’ti ekameva dassetvā sesā cuddasa saṃkhittā.

१३८. 'सक्कायवत्थुकाय सस्सतदिट्ठिया' हे कर्मधारय समास आहे. 'रूपवन्तं वा अत्तानं' इत्यादी पंधरा पदांच्या शेवटी 'समनुपस्सति' या पदाशी संबंध जोडला पाहिजे, किंवा तो तसाच पाठ आहे. कारण अन्यथा (दुसऱ्या प्रकारे अर्थ घेतल्यास) तो जुळत नाही, असे समजावे. अशा प्रकारे 'रूपवन्तं वा अत्तानं समनुपस्सति' हा एकच निर्देश दाखवून उर्वरित चौदा संक्षेपाने सांगितले आहेत.

Sassatadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सस्सतदिट्ठिनिद्देसवण्णना (शाश्वतदृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

6. Ucchedadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

६. उच्छेददिट्ठिनिद्देसवण्णना (उच्छेददृष्टी निर्देश वर्णन)

139. Sakkāyavatthukāya ucchedadiṭṭhiyā evaṃ ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti ekameva dassetvā sesā catasso saṃkhittā.

१३९. सत्कायवस्तूवर आधारित उच्छेददृष्टीमध्ये (सक्कायवत्थुकाय उच्छेददिट्ठिया) देखील 'रूपं अत्ततो समनुपस्सति' (रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो) हा एकच निर्देश दाखवून उर्वरित चार संक्षेपाने सांगितले आहेत.

Ucchedadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उच्छेददिट्ठिनिद्देसवण्णना (उच्छेददृष्टी निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

7. Antaggāhikādiṭṭhiniddesavaṇṇanā

७. अन्तग्ग्राहिकादिट्ठिनिद्देसवण्णना (अंतग्राहिका दृष्टी निर्देश वर्णन)

140. Antaggāhikāya diṭṭhiyā paṭhamavāre ākārapucchā. Dutiye ākāragahaṇaṃ. Tatiye ākāravissajjanaṃ. Tattha lokoti attā. So antoti aññamaññapaṭipakkhesu sassatucchedantesu sassataggāhe sassatanto, asassataggāhe ucchedanto. Parittaṃ okāsanti suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā khuddakaṃ ṭhānaṃ. Nīlakato pharatīti nīlanti ārammaṇaṃ karoti. Ayaṃ lokoti attānaṃ sandhāya vuttaṃ. Parivaṭumoti samantato paricchedavā. Antasaññīti antavātisaññī. Anto assa atthīti antoti gahetabbaṃ. Yaṃ pharatīti yaṃ kasiṇarūpaṃ pharati. Taṃ vatthu ceva loko cāti taṃ kasiṇarūpaṃ ārammaṇañceva ālokiyaṭṭhena loko ca. Yena pharatīti yena cittena pharati. So attā ceva loko cāti attānamapekkhitvā pulliṅgaṃ kataṃ, taṃ cittaṃ attā ceva ālokanaṭṭhena loko cāti vuttaṃ hoti. Antavāti anto. Okāsakato pharatīti ālokakasiṇavasena tejokasiṇavasena [Pg.58] odātakasiṇavasena vā obhāsoti pharati. Nīlādīnaṃ pañcannaṃ pabhassarakasiṇānaṃyeva gahitattā pathavīāpovāyokasiṇavasena attābhiniveso na hotīti gahetabbaṃ.

१४०. अंतग्राहिका दृष्टीमध्ये (अन्तग्ग्राहिकाय दिट्ठिया) पहिल्या वारात आकारांविषयी विचारणा (आकारपुच्छा) आहे. दुसऱ्या वारात आकारांचे ग्रहण (आकारगहण) आहे. तिसऱ्या वारात आकारांचे विसर्जन (आकारविस्सज्जन) आहे. तेथे 'लोको' म्हणजे आत्मा. 'सो अन्तो' म्हणजे परस्परांच्या विरोधी असलेल्या शाश्वत आणि उच्छेद या अंतांपैकी (टोकांपैकी) शाश्वत दृष्टीच्या ग्रहणात 'शाश्वतांत' आणि अशाश्वत (उच्छेद) दृष्टीच्या ग्रहणात 'उच्छेदांत' (असा अर्थ घ्यावा). 'परित्तं ओकासं' म्हणजे सूप किंवा वाटीच्या आकाराची लहान जागा. 'नीलकतो फरति' म्हणजे निळ्या रंगाला आलंबन (विषय) बनवतो. 'अयं लोको' हे आत्म्याला उद्देशून म्हटले आहे. 'परिवटुमो' म्हणजे सर्व बाजूंनी मर्यादित (परिच्छेदवान). 'अन्तसञ्ञी' म्हणजे अंत आहे अशी संज्ञा असलेला. 'त्याला अंत आहे' म्हणून 'अन्तो' असे समजावे. 'यं फरति' म्हणजे ज्या कसिण-रूपाला व्यापतो. 'तं वत्थु चेव लोको चा' म्हणजे ते कसिण-रूप आलंबन देखील आहे आणि पाहण्याच्या अर्थाने 'लोक' देखील आहे. 'येन फरति' म्हणजे ज्या चित्ताने व्यापतो. 'सो अत्ता चेव लोको चा' यामध्ये आत्म्याला उद्देशून पुल्लिंगी प्रयोग केला आहे; ते चित्त आत्मा देखील आहे आणि कसिण पाहण्याच्या अर्थाने 'लोक' देखील आहे, असे म्हटले आहे. 'अन्तवा' म्हणजे अंत असलेला. 'ओकासकतो फरति' म्हणजे आलोककसिण, तेजोकसिण किंवा ओदात (पांढऱ्या) कसिणाच्या प्रभावाने प्रकाश पसरवतो. येथे नील इत्यादी पाच प्रभास्वर कसिणांचेच ग्रहण केल्यामुळे, पृथ्वी, आप आणि वायू कसिणांच्या प्रभावाने 'आत्मा' असा अभिनिवेश (दृढ निश्चय) होत नाही, असे समजावे.

Vipulaṃ okāsanti khalamaṇḍalamattādivasena mahantaṃ ṭhānaṃ. Anantavāti vuddhaanantavā. Apariyantoti vuddhaapariyanto. Anantasaññīti anantotisaññī. Taṃ jīvanti so jīvo. Liṅgavipallāso kato. Jīvoti ca attā eva. Rūpādīni pañcapi parivaṭumaṭṭhena sarīraṃ. Jīvaṃ na sarīranti attasaṅkhāto jīvo rūpasaṅkhātaṃ sarīraṃ na hoti. Esa nayo vedanādīsu. Tathāgatoti satto. Arahanti eke. Paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ, paraloketi attho. Rūpaṃ idheva maraṇadhammanti attano pākaṭakkhandhasīsena pañcakkhandhaggahaṇaṃ, taṃ imasmiṃyeva loke nassanapakatikanti attho. Sesakkhandhesupi eseva nayo. Kāyassa bhedāti khandhapañcakasaṅkhātassa kāyassa bhedato paraṃ. Iminā vacanena ‘‘paraṃ maraṇā’’ti etassa uddesassa attho vutto. Hotipītiādīsu hotīti mūlapadaṃ. Catūsupi api-saddo samuccayattho. Tiṭṭhatīti sassatattā tiṭṭhati, na cavatīti attho. ‘‘Hotī’’ti padassa vā atthavisesanatthaṃ ‘‘tiṭṭhatī’’ti padaṃ vuttanti veditabbaṃ. Uppajjatīti aṇḍajajalābujayonipavesavasena uppajjati nāma, nibbattatīti saṃsedajaopapātikayonipavesavasena nibbattati nāmāti atthayojanā veditabbā. Ucchijjatīti pabandhābhāvavasena. Vinassatīti bhaṅgavasena. Na hoti paraṃ maraṇāti purimapadānaṃ atthavivaraṇaṃ, cutito uddhaṃ na vijjatīti attho. Hoti ca na ca hotīti ekaccasassatikānaṃ diṭṭhi, ekena pariyāyena hoti, ekena pariyāyena na hotīti attho. Jīvabhāvena hoti, pubbajīvassa abhāvena na hotīti vuttaṃ hoti. Neva hoti na na hotīti amarāvikkhepikānaṃ diṭṭhi, hotīti ca neva hoti, na hotīti ca na hotīti attho. Anuvādabhayā musāvādabhayā ca mandattā momūhattā ca pubbavuttanayassa paṭikkhepamattaṃ karoti. Imehi paññāsāya ākārehīti yathāvuttānaṃ dasannaṃ pañcakānaṃ vasena paññāsāya ākārehīti.

खळमंडळाच्या (धान्य मळण्याच्या जागेच्या) प्रमाणाने विस्तीर्ण जागा (मोठे स्थान). 'अनंतवान' म्हणजे वाढीच्या (विस्ताराच्या) दृष्टीने अनंत. 'अमर्याद' म्हणजे वाढीच्या दृष्टीने अमर्याद. 'अनंतसंज्ञी' म्हणजे 'अनंत' अशी संज्ञा (जाणीव) असणारा. 'तो जीव' म्हणजे तो जीव (येथे लिंगविपर्यास केला आहे). 'जीव' म्हणजेच आत्मा होय. रूप इत्यादी पाचही स्कंध गोलाकार वेढलेले असल्यामुळे 'शरीर' म्हटले जातात. 'जीव हे शरीर नाही' म्हणजे आत्मा म्हणून ओळखला जाणारा जीव हा रूप म्हणून ओळखले जाणारे शरीर नाही. हाच नियम वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. 'तथागत' म्हणजे प्राणी (सत्त्व). काही आचार्य 'अर्हत' असा अर्थ सांगतात. 'मृत्यूनंतर' म्हणजे मृत्यूनंतर, परलोकात असा अर्थ आहे. 'रूप हे याच लोकात मरणधर्मी आहे' म्हणजे स्वतःच्या प्रकट स्कंधाला मुख्य मानून पाच स्कंधांचे ग्रहण करणे; ते याच लोकात नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे, असा अर्थ आहे. उर्वरित स्कंधांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'शरीराच्या भेदानंतर' म्हणजे पाच स्कंधांच्या समूहरूप शरीराच्या नाशानंतर. या वचनाने 'मृत्यूनंतर' या उद्देशपदाचा अर्थ सांगितला आहे. 'होतिपि' इत्यादींमध्ये 'होति' हे मूळ पद आहे. चारही पदांमध्ये 'अपि' शब्द समुच्चय अर्थाचा (एकत्रित करण्याचा) आहे. 'टिकून राहतो' म्हणजे शाश्वत असल्यामुळे टिकून राहतो, च्युत होत नाही असा अर्थ आहे. किंवा 'होति' या पदाचा विशेष अर्थ दर्शवण्यासाठी 'तिट्ठति' (टिकून राहतो) हे पद वापरले आहे, असे समजावे. 'उत्पन्न होतो' म्हणजे अंडज आणि जरायुज योनीमध्ये प्रवेश करण्याच्या दृष्टीने उत्पन्न होतो. 'निर्वृत्त होतो' म्हणजे संसेदज आणि ओपपातिक योनीमध्ये प्रवेश करण्याच्या दृष्टीने निर्वृत्त (प्रकट) होतो, अशी अर्थयोजना समजावी. 'उच्छेद होतो' म्हणजे प्रवाहाचा (संततीचा) अभाव असल्यामुळे. 'विनाश पावतो' म्हणजे भंगाच्या (नाशाच्या) दृष्टीने. 'मृत्यूनंतर नसतो' हे पूर्वीच्या पदांचे स्पष्टीकरण आहे; च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) अस्तित्वात राहत नाही, असा अर्थ आहे. 'असतो आणि नसतो देखील' ही काही अंशी शाश्वतवादी असणाऱ्यांची दृष्टी आहे; एका दृष्टीने असतो आणि दुसऱ्या दृष्टीने नसतो, असा अर्थ आहे. जीव रूपाने असतो, परंतु पूर्वीच्या जीवाचा अभाव असल्यामुळे नसतो, असे म्हटले आहे. 'असतोही नाही आणि नसतोही नाही' ही अमराविक्षेपिकांची दृष्टी आहे; 'असतो' असेही नाही आणि 'नसतो' असेही नाही, असा अर्थ आहे. इतरांच्या आक्षेपाच्या भयाने, असत्य बोलण्याच्या भयाने, मंदबुद्धीमुळे आणि अत्यंत अज्ञानामुळे पूर्वी सांगितलेल्या दोन्ही मतांचे केवळ खंडन करतो. 'या पन्नास प्रकारांनी' म्हणजे वर सांगितलेल्या दहा पंचकांच्या द्वारे पन्नास प्रकारांनी, असे समजावे.

Antaggāhikādiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अंतग्राहिकदृष्टी निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

8. Pubbantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

८. पूर्वन्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन

141. Pubbantāparantānudiṭṭhīsu [Pg.59] sassataṃ vadantīti sassatavādā. Atha vā vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassatanti vādopi sassatayogena sassato, sassato vādo etesanti sassatavādā. Tathā ekaccaṃ sassatanti vādo ekaccasassato, so etesaṃ atthīti ekaccasassatikā. Tathā antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavāti pavatto vādo antānanto, so etesaṃ atthīti antānantikā. Na maratīti amarā. Kā sā? ‘‘Evampi me no’’tiādinā (dī. ni. 1.62-63) nayena pariyantarahitassa diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepo vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā, vācāya vā vikkhepo amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā. Aparo nayo – amarā nāma macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkā hoti, evamevaṃ ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā. Adhiccasamuppannoti akāraṇasamuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ, taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā.

१४१. पूर्वन्त आणि अपरान्त अनुदृष्टींमध्ये जे शाश्वत (नित्य) असे प्रतिपादन करतात, ते 'शाश्वतवादी' होत. किंवा ज्याच्याद्वारे प्रतिपादन केले जाते तो 'वाद' होय; हे मिथ्यादृष्टीचेच नाव आहे. 'शाश्वत' असा वाद देखील शाश्वत योगाने शाश्वत ठरतो; ज्यांचा वाद शाश्वत आहे ते 'शाश्वतवादी' होत. तसेच, काही शाश्वत आहे असा वाद म्हणजे 'एकच्चसस्सतो' (काही अंशी शाश्वत); तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'एकच्चसस्सतिक' (काही अंशी शाश्वतवादी) होत. तसेच, अंतवान (मर्यादित), अनंतवान (अमर्यादित), अंतवान व अनंतवान दोन्ही, अंतवानही नाही आणि अनंतवानही नाही, असा चालणारा वाद म्हणजे 'अन्तानन्त' होय; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'अन्तानन्तिक' होत. जे मरत नाही ते 'अमरा' होय. ती कोणती? 'माझ्या मते असेही नाही' इत्यादी पद्धतीने मर्यादा नसलेल्या मिथ्यादृष्टी व्यक्तीची दृष्टी आणि तिची वाणी होय. विविध प्रकारचा क्षेप (फेकणे/टाळणे) म्हणजे विक्षेप होय; अमरा अशा दृष्टीचा किंवा वाणीचा विक्षेप म्हणजे 'अमराविक्षेप' होय; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'अमराविक्षेपिक' होत. दुसरा प्रकार असा - 'अमरा' नावाची एक माशाची जात आहे; ती पाण्यात वर-खाली पोहत असताना तिला पकडणे शक्य होत नाही. उसीप्रमाणे हा वाद देखील इकडे-तिकडे धावतो, कोणत्याही निश्चित पकडीत येत नाही, म्हणून याला 'अमराविक्षेप' असे म्हणतात; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'अमराविक्षेपिक' होत. 'अधिच्चसमुप्पन्न' म्हणजे आत्मा आणि लोक हे कोणत्याही कारणाशिवाय उत्पन्न झाले आहेत, असे दर्शन (मत) म्हणजे 'अधिच्चसमुप्पन्न' होय; ते ज्यांच्याकडे आहे ते 'अधिच्चसमुप्पन्निक' (अहेतुवादी) होत.

Pubbantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पूर्वन्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

9. Aparantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

९. अपरान्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन

142. Saññiṃ vadantīti saññīvādā. Asaññiṃ vadantīti asaññīvādā. Nevasaññīnāsaññiṃ vadantīti nevasaññīnāsaññīvādā. Atha vā saññīti pavatto vādo saññīvādo, so yesaṃ atthīti te saññīvādā, tathā asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīvādā ca. Ucchedaṃ vadantīti ucchedavādā. Diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo, tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamoti attho, taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne sāṭṭhakathaṃ sakalaṃ brahmajālasuttaṃ vattabbaṃ hoti. Evañca sati atipapañco hotīti na vitthārito. Tadatthikehi taṃ apekkhitvā gahetabbo.

१४२. जे (मृत्यूनंतर आत्मा) 'संज्ञी' (सचेतन) असतो असे म्हणतात, ते 'संज्ञीवादी' होत. जे 'असंज्ञी' (अचेतन) असतो असे म्हणतात, ते 'असंज्ञीवादी' होत. जे 'नैवसंज्ञी-नासंज्ञी' (सचेतनही नाही आणि अचेतनही नाही) असतो असे म्हणतात, ते 'नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादी' होत. किंवा 'संज्ञी' या रूपाने चालणारा वाद म्हणजे 'संज्ञीवाद' होय; तो ज्यांच्याकडे आहे ते 'संज्ञीवादी' होत. याचप्रमाणे असंज्ञीवादी आणि नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादी समजावेत. जे उच्छेद (नाश) होतो असे म्हणतात, ते 'उच्छेदवादी' होत. 'दृष्टधर्म' म्हणजे प्रत्यक्ष दिसणारा धर्म (अस्तित्व); त्या त्या जन्मात प्राप्त झालेल्या आत्मभावाचे (शरीराचे) हे नाव आहे. दृष्टधर्मात निर्वाण म्हणजे 'दृष्टधर्मनिर्वाण' होय; याच आत्मभावात दुःखाचा उपशम (शांत होणे) असा याचा अर्थ आहे; असे जे प्रतिपादन करतात ते 'दृष्टधर्मनिर्वाणवादी' होत. परंतु, या अर्थाचा विस्तार करायचा झाल्यास अट्ठकथेसह संपूर्ण 'ब्रह्मजाल सुत्त' सांगावे लागेल. आणि असे केल्यास अतिशय विस्तार होईल, म्हणून येथे विस्तार केलेला नाही. ज्यांना हा अर्थ जाणून घेण्याची इच्छा आहे, त्यांनी त्या अट्ठकथेसह ब्रह्मजाल सुत्ताचा संदर्भ घेऊन तो ग्रहण करावा.

Aparantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अपरान्तानुदृष्टी निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

10-12. Saññojanikādidiṭṭhiniddesavaṇṇanā

१०-१२. संयोजनिक इत्यादी दृष्टींचे निर्देशवर्णन

143. Yasmā [Pg.60] saññojanikā diṭṭhi sabbadiṭṭhisādhāraṇā, tasmā tassā sabbadiṭṭhisaññojanattā sabbadiṭṭhisādhāraṇo attho niddiṭṭho. So heṭṭhā vuttadiṭṭhipariyuṭṭhānāneva.

१४३. ज्याअर्थी संयोजनिक दृष्टी ही सर्व दृष्टींमध्ये सामायिक आहे, त्याअर्थी सर्व दृष्टींना बांधून ठेवण्याच्या तिच्या स्वभावामुळे तिचा सर्व दृष्टींमध्ये सामायिक असणारा अर्थ निर्दिष्ट केला आहे. तो पूर्वी सांगितलेल्या दृष्टी-परियुत्थानांप्रमाणेच (दृष्टीच्या प्रकटीकरणाप्रमाणेच) आहे.

144. Mānavinibandhadiṭṭhīsu cakkhu ahanti abhinivesaparāmāsoti mānapubbako abhinivesaparāmāso. Na hi diṭṭhi mānasampayuttā hoti. Teneva ca mānavinibandhāti vuttaṃ, mānapaṭibandhā mānamūlakāti attho.

१४४. मानाशी (अहंकाराशी) संबंधित दृष्टींमध्ये 'चक्षू (डोळा) हा मी आहे' असा अभिनिवेश आणि परामर्श (चुकीची धारणा) म्हणजे मानाने युक्त असलेला अभिनिवेश-परामर्श होय. कारण दृष्टी ही मानाशी संप्रयुक्त (युक्त) नसते. म्हणूनच तिला 'मानविनिबंधा' (मानाशी बांधलेली) असे म्हटले आहे; मानाशी संबंधित, मानमूलक असा याचा अर्थ आहे.

145. Cakkhu mamanti abhinivesaparāmāsoti etthāpi eseva nayo. Ettha pana ‘‘mamā’’ti vattabbe ‘‘mama’’nti anunāsikāgamo veditabbo. ‘‘Aha’’nti mānavinibandhāya rūpādīnipi ajjhattikāneva. Na hi kasiṇarūpaṃ vinā bāhirāni ‘‘aha’’nti gaṇhāti. ‘‘Mama’’nti mānavinibandhāya pana bāhirānipi labbhanti. Bāhirānipi hi ‘‘mama’’nti gaṇhāti. Yasmā pana dukkhā vedanā aniṭṭhattā mānavatthu na hoti, tasmā cha vedanā tāsaṃ mūlapaccayā cha phassā ca na gahitā. Saññādayo pana idha pacchinnattā na gahitāti veditabbā.

१४५. 'चक्षू हा माझा आहे' असा अभिनिवेश आणि परामर्श या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु येथे 'मम' असे म्हणायचे असताना 'ममं' असा अनुनासिक आगम झाला आहे, असे समजावे. 'मी' अशा मानाशी संबंधित दृष्टीमध्ये रूप इत्यादी देखील केवळ आध्यात्मिक (अंतर्गत) असतात. कारण कसिण रूपाशिवाय बाह्य गोष्टींना कोणी 'मी' म्हणून ग्रहण करत नाही. परंतु 'माझे' अशा मानाशी संबंधित दृष्टीमध्ये बाह्य गोष्टी देखील प्राप्त होतात. कारण बाह्य गोष्टींना देखील 'माझे' म्हणून ग्रहण केले जाते. परंतु दुःखद वेदना ही अनिष्ट असल्यामुळे ती मानाचे कारण (मानवत्थु) बनत नाही; म्हणूनच सहा वेदना आणि त्यांचे मूळ कारण असलेले सहा स्पर्श येथे ग्रहण केलेले नाहीत. संज्ञा इत्यादी देखील येथे (पाठात) खंडित झाल्यामुळे ग्रहण केलेल्या नाहीत, असे समजावे.

Saṃyojanikādidiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

संयोजनिक इत्यादी दृष्टींचे निर्देशवर्णन समाप्त झाले.

13. Attavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

१३. आत्मवादप्रतिसंयुक्त दृष्टीचे निर्देशवर्णन

146. Attavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi attānudiṭṭhiyeva. Attāti vādena paṭisaṃyuttattā puna evaṃ vuttā.

१४६. आत्मवाद-संबंधित दृष्टी म्हणजेच आत्मदृष्टी (अत्तानुदिट्ठि) होय. "आत्मा" अशा वादाशी (कथनाशी) संबंधित असल्यामुळे पुन्हा असे म्हटले गेले आहे.

Attavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

आत्मवाद-संबंधित दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या समाप्त झाली.

14. Lokavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

१४. लोकवाद-संबंधित दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या

147. Attā ca loko cāti so eva attā ca ālokanaṭṭhena loko cāti attho. Sassatoti sassatavādānaṃ diṭṭhi. Asassatoti ucchedavādānaṃ. Sassato ca asassato cāti ekaccasassatikānaṃ. Neva sassato nāsassatoti amarāvikkhepikānaṃ. Antavāti parittakasiṇalābhīnaṃ takkikānañca nigaṇṭhājīvikānañca. Atha vā ucchedavādino ‘‘satto jātiyā pubbantavā, maraṇena aparantavā’’ti vadanti. Adhiccasamuppannikā ‘‘satto jātiyā pubbantavā’’ti vadanti. Anantavāti appamāṇakasiṇalābhīnaṃ. Sassatavādino pana ‘‘pubbantāparantā natthi, tena anantavā’’ti vadanti. Adhiccasamuppannikā ‘‘aparantena anantavā’’ti vadanti.

१४७. “आत्मा आणि लोक” म्हणजे तोच (रूपस्कंध इत्यादी) आत्मा आहे आणि पाहण्याच्या (अवलोकन करण्याच्या) अर्थाने तोच लोक आहे, असा अर्थ आहे. “शाश्वत” ही शाश्वतवाद्यांची दृष्टी आहे. “अशाश्वत” ही उच्छेदवाद्यांची (दृष्टी आहे). “शाश्वत आणि अशाश्वत” ही एकांश-शाश्वतवाद्यांची (एकच्चसस्सतिक) दृष्टी आहे. “शाश्वतही नाही आणि अशाश्वतही नाही” ही अमराविक्षेपिकांची (अमराविच्छेपिक - संभ्रमात टाकणाऱ्यांची) दृष्टी आहे. “मर्यादित (अंतवान)” ही मर्यादित कसिण प्राप्त करणाऱ्यांची, तार्किकांची आणि निग्रंथांची व आजीविकांची दृष्टी आहे. किंवा, उच्छेदवादी म्हणतात की, “प्राणी जन्माने पूर्व-मर्यादेवाला (सुरुवात असलेला) आणि मृत्यूने उत्तर-मर्यादेवाला (शेवट असलेला) असतो.” अधिच्चसमुप्पन्निक (अकस्मात उत्पन्न मानणारे) म्हणतात की, “प्राणी जन्माने पूर्व-मर्यादेवाला असतो.” “अनंत (अमर्याद)” ही अमर्याद कसिण प्राप्त करणाऱ्यांची दृष्टी आहे. परंतु शाश्वतवादी म्हणतात की, “पूर्व आणि उत्तर मर्यादा अस्तित्वात नाहीत, म्हणून तो अनंत आहे.” अधिच्चसमुप्पन्निक म्हणतात की, “उत्तर मर्यादेच्या अभावामुळे तो अनंत आहे.”

Antavā [Pg.61] ca anantavā cāti uddhamadho avaḍḍhitvā tiriyaṃ vaḍḍhitakasiṇānaṃ. Neva antavā na anantavāti amarāvikkhepikānaṃ.

“मर्यादित आणि अमर्यादित” ही (कसिण ध्यान) वर आणि खाली न वाढवता, तिरपे (आडवे) वाढवणाऱ्यांची दृष्टी आहे. “मर्यादितही नाही आणि अमर्यादितही नाही” ही अमराविक्षेपिकांची दृष्टी आहे.

Lokavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकवाद-संबंधित दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या समाप्त झाली.

15-16. Bhavavibhavadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

१५-१६. भव-विभव दृष्टीच्या निर्देशनाची व्याख्या

148. Bhavavibhavadiṭṭhīnaṃ yathāvuttadiṭṭhito visuṃ abhinivesābhāvato visuṃ niddesaṃ akatvā yathāvuttadiṭṭhīnaṃyeva vasena ‘‘olīyanaṃ atidhāvana’’nti ekekaṃ ākāraṃ niddisituṃ pucchaṃ akatvā ca olīyanābhiniveso bhavadiṭṭhi, atidhāvanābhiniveso vibhavadiṭṭhīti āha. Tattha ‘‘bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandatī’’ti (itivu. 49) vuttaolīyanābhiniveso, sassatasaññāya nibbānato saṅkocanābhinivesoti attho. ‘‘Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandantī’’ti vuttaatidhāvanābhiniveso, ucchedasaññāya nirodhagāminipaṭipadātikkamanābhinivesoti attho.

१४८. भव आणि विभव दृष्टींचा आधी सांगितलेल्या दृष्टींपेक्षा वेगळा अभिनिवेश (दृढ निश्चय) नसल्यामुळे, त्यांचे वेगळे निर्देशन न करता, आधी सांगितलेल्या दृष्टींच्याच आधारे “संकोचणे (मागे हटणे - ओलीयन)” आणि “पुढे धावणे (अतिधावन)” या प्रत्येक आकाराचे (प्रकाराचे) निर्देशन करण्यासाठी आणि प्रश्न न विचारता, “संकोचण्याचा अभिनिवेश ही भवदृष्टी आहे, आणि पुढे धावण्याचा अभिनिवेश ही विभवदृष्टी आहे” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, “भवाच्या निरोधासाठी (नाशासाठी) धम्माचा उपदेश केला जात असताना चित्त त्यात प्रवृत्त होत नाही (धावत नाही)” असे जे म्हटले आहे, तो संकोचण्याचा अभिनिवेश (ओलीयनाभिनिवेश) होय; शाश्वत-संज्ञेमुळे (नित्यत्वाच्या कल्पनेमुळे) निर्वाणापासून मागे हटण्याचा अभिनिवेश, असा याचा अर्थ आहे. “काही लोक भवानेच पीडित, लज्जित आणि कंटाळलेले होऊन विभवाचे (अस्तित्व नष्ट होण्याचे) अभिनंदन करतात (त्यात आनंद मानतात)” असे जे म्हटले आहे, तो पुढे धावण्याचा अभिनिवेश (अतिधावनाभिनिवेश) होय; उच्छेद-संज्ञेमुळे (विनाशाच्या कल्पनेमुळे) निरोधगामी प्रतिपदेचे (निर्वाणमार्गाचे) उल्लंघन करण्याचा अभिनिवेश, असा याचा अर्थ आहे.

Idāni tāva bhavavibhavadiṭṭhiyo sabbadiṭṭhīsu yojetvā dassetuṃ assādadiṭṭhiyātiādimāha. Tattha yasmā assādadiṭṭhikā sassataṃ vā ucchedaṃ vā nissāya ‘‘natthi kāmesu doso’’ti gaṇhanti, tasmā pañcatiṃsākārāpi assādadiṭṭhiyo siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā vibhavadiṭṭhiyoti vuttā. Tattha yasmā ekekāpi diṭṭhiyo sassataggāhavasena bhavadiṭṭhiyo bhaveyyuṃ, ucchedaggāhavasena vibhavadiṭṭhiyo bhaveyyunti attho. Attānudiṭṭhiyā rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti pañcasu rūpādito attano anaññattā tesu ucchinnesu attā ucchinnoti gahaṇato pañca vibhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ. Sesesu pañcadasasu ṭhānesu rūpādito attano aññattā tesu ucchinnesupi ‘‘attā sassatoti gahaṇato pannarasa bhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ.

आता, सर्वप्रथम भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी यांना सर्व दृष्टींमध्ये जोडून दाखवण्यासाठी “अस्साददिट्ठिया” (आस्वाददृष्टीने) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याअर्थी आस्वाददृष्टी असणारे लोक शाश्वत किंवा उच्छेद (विनाश) यांचा आश्रय घेऊन “कामांमध्ये (इंद्रियभोगांमध्ये) कोणताही दोष नाही” असे मानतात, म्हणून आस्वाददृष्टीचे पस्तीस प्रकार “कदाचित भवदृष्टी, कदाचित विभवदृष्टी” असे म्हटले आहेत. त्यामध्ये, ज्याअर्थी प्रत्येक दृष्टी शाश्वत ग्रहणाच्या (नित्यत्वाच्या धारणेच्या) प्रभावाने भवदृष्टी असू शकते आणि उच्छेद ग्रहणाच्या (विनाशाच्या धारणेच्या) प्रभावाने विभवदृष्टी असू शकते, असा याचा अर्थ आहे. आत्मदृष्टीमध्ये (अत्तानुदिट्ठि) “रूपाला आत्मा मानतो, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानतो” या पाच ठिकाणी, रूपादींपासून आत्म्याचे अभिन्नत्व (एक असणे) असल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाल्यावर आत्माही नष्ट होतो, अशा ग्रहणामुळे त्यांना “पाच विभवदृष्टी” म्हटले आहे. उर्वरित पंधरा ठिकाणी, रूपादींपासून आत्म्याचे भिन्नत्व असल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाला तरीही “आत्मा शाश्वत आहे” अशा ग्रहणामुळे त्यांना “पंधरा भवदृष्टी” म्हटले आहे.

Micchādiṭṭhiyā ‘‘sabbāva tā vibhavadiṭṭhiyo’’ti ucchedavasena pavattattā antavānantavādiṭṭhīsu parittārammaṇaappamāṇārammaṇajhānalābhino dibbacakkhunā rūpadhātuyā cavitvā satte aññattha upapanne passitvā bhavadiṭṭhiṃ apassitvā vibhavadiṭṭhiṃ gaṇhanti. Tasmā tattha siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā vibhavadiṭṭhiyoti [Pg.62] vuttaṃ. Hoti ca na ca hotīti ettha hoti cāti bhavadiṭṭhi, na ca hotīti vibhavadiṭṭhi. Neva hoti na na hotīti ettha neva hotīti vibhavadiṭṭhi, na na hotīti bhavadiṭṭhi. Tasmā tattha ‘‘siyā’’ti vuttaṃ.

मिथ्यादृष्टीमध्ये “त्या सर्व विभवदृष्टी आहेत” असे म्हटले आहे, कारण त्या उच्छेदाच्या (विनाशाच्या) प्रभावाने प्रवृत्त होतात. मर्यादित आणि अमर्यादित दृष्टींमध्ये, मर्यादित आलंबन आणि अमर्याद आलंबन असणारे ध्यान प्राप्त केलेले लोक, दिव्य चक्षूने रूपधातूपासून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) इतरत्र उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांना पाहून भवदृष्टी (शाश्वत दृष्टी) ग्रहण करतात; आणि न पाहिल्यामुळे विभवदृष्टी ग्रहण करतात. म्हणून तेथे “कदाचित भवदृष्टी, कदाचित विभवदृष्टी” असे म्हटले आहे. “असतो आणि नसतो देखील” यामध्ये “असतो” ही भवदृष्टी आहे, आणि “नसतो” ही विभवदृष्टी आहे. “नसतोच आणि असेही नाही की नसतो” यामध्ये “नसतोच” ही विभवदृष्टी आहे, आणि “असेही नाही की नसतो” ही भवदृष्टी आहे. म्हणून तेथे “कदाचित (सिया)” असे म्हटले आहे.

Pubbantānudiṭṭhiyā ekaccasassatikā sassatañca paññapenti, asassatañca paññapenti. Tasmā sā bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca hoti. Cattāro antānantikā antānantaṃ attānaṃ paññapenti. Tasmā sā attānudiṭṭhisadisā bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca. Cattāro amarāvikkhepikā bhavadiṭṭhiṃ vā vibhavadiṭṭhiṃ vā nissāya vācāvikkhepaṃ āpajjanti, avasesā pana bhavadiṭṭhiyova. Tasmā te te sandhāya ‘‘siyā’’ti vuttaṃ. Aparantānudiṭṭhiyā satta ucchedavādā vibhavadiṭṭhiyo, avasesā bhavadiṭṭhiyo. Tasmā te te sandhāya ‘‘siyā’’ti vuttaṃ. Saññojanikadiṭṭhiyā sabbadiṭṭhīnaṃ vasena ‘‘siyā’’ti vuttaṃ. Ahanti mānavinibandhāya diṭṭhiyā cakkhādīnaṃ ahanti gahitattā tesaṃ vināse attā vinaṭṭho hotīti sabbāva tā vibhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ. Attānudiṭṭhiyo viya mamanti mānavinibandhāya diṭṭhiyā cakkhādito attano aññattā tesaṃ vināsepi attā na vinassatīti sabbāva tā bhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ. Lokavādapaṭisaṃyuttāya diṭṭhiyā ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.147) nayena vuttattā bhavavibhavadiṭṭhi pākaṭāyeva. Ettāvatā assādadiṭṭhādikā vibhavadiṭṭhipariyosānā soḷasa diṭṭhiyo tīṇisatañca diṭṭhābhinivesā niddiṭṭhā honti. Attānudiṭṭhi ca sakkāyadiṭṭhi ca attavādapaṭisaññuttā diṭṭhi ca atthato ekā pariyāyena tividhā vuttā. Saññojanikā pana diṭṭhi avatthābhedena sabbāpi diṭṭhiyo honti.

पूर्वांत-अनुदृष्टीमध्ये (पुब्बंतानुदिट्ठि - भूतकाळाविषयीच्या दृष्टीमध्ये) एकांश-शाश्वतवादी शाश्वत देखील प्रज्ञप्त करतात आणि अशाश्वत देखील प्रज्ञप्त करतात. म्हणून ती भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी दोन्ही असते. चार अंत-अनंतवादी (अंतानांतरिक) आत्म्याला मर्यादित किंवा अमर्यादित प्रज्ञप्त करतात. म्हणून ती आत्मदृष्टीसारखीच भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी दोन्ही असते. चार अमराविक्षेपक भवदृष्टी किंवा विभवदृष्टीचा आश्रय घेऊन वाचाविक्षेप (शब्दांचे जाळे विणणे) करतात; परंतु उर्वरित (चार शाश्वतवादी आणि दोन यदृच्छासमुत्पन्नवादी दृष्टी) केवळ भवदृष्टीच आहेत. म्हणून त्या त्या दृष्टींच्या संदर्भाने “कदाचित (सिया)” असे म्हटले आहे. अपरांत-अनुदृष्टीमध्ये (अपरांत-अनुदृष्टी - भविष्यकाळाविषयीच्या दृष्टीमध्ये) सात उच्छेदवाद हे विभवदृष्टी आहेत, आणि उर्वरित (बत्तीस) भवदृष्टी आहेत. म्हणून त्या त्या दृष्टींच्या संदर्भाने “कदाचित” असे म्हटले आहे. संयोजन-दृष्टीमध्ये (संयोजनिकदिट्ठि) सर्व दृष्टींच्या आधारे “कदाचित” असे म्हटले आहे. “मी” अशा मानाने बांधलेल्या दृष्टीमध्ये, चक्षू इत्यादींना “मी” असे ग्रहण केल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाल्यावर आत्मा नष्ट होतो, म्हणून त्या सर्व विभवदृष्टी आहेत असे म्हटले आहे, जसे की आत्मदृष्टीमध्ये होते. “माझे” अशा मानाने बांधलेल्या दृष्टीमध्ये, चक्षू इत्यादींपासून आत्मा भिन्न असल्यामुळे, त्यांचा विनाश झाला तरीही आत्मा नष्ट होत नाही, म्हणून त्या सर्व भवदृष्टी आहेत असे म्हटले आहे. लोकवाद-संबंधित दृष्टीमध्ये “आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत” इत्यादी पद्धतीने सांगितल्यामुळे भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी स्पष्टच आहेत. एवढ्या विवेचनाने, आस्वाददृष्टीपासून सुरू होऊन विभवदृष्टीपर्यंत समाप्त होणाऱ्या सोळा दृष्टी आणि तीनशे दृष्टी-अभिनिवेश निर्देशित झाले आहेत. आत्मदृष्टी (अत्तानुदिट्ठि), सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) आणि सत्त्ववाद-संबंधित दृष्टी (सत्तवादपटिसंयुत्तदिट्ठि) या अर्थाने एकच आहेत, परंतु पर्यायाने (वेगवेगळ्या संज्ञांनी) तीन प्रकारे सांगितल्या आहेत. परंतु संयोजन-दृष्टी ही अवस्थेच्या भेदाने (वेगवेगळ्या स्थितींनुसार) सर्वच दृष्टी असते।

Idāni sabbāva tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhiyotiādi aññena pariyāyena yathāyogaṃ diṭṭhisaṃsandanā. Tattha sabbāva tā diṭṭhiyoti yathāvuttā anavasesā diṭṭhiyo. Diṭṭhirāgarattattā taṇhāssādanissitattā ca assādadiṭṭhiyo, attasinehānugatattā attānudiṭṭhiyo, viparītadassanattā micchādiṭṭhiyo, khandhavatthukattā sakkāyadiṭṭhiyo, ekekassa antassa gahitattā antaggāhikā diṭṭhiyo, anatthasaṃyojanikattā saññojanikā diṭṭhiyo, attavādena yuttattā attavādapaṭisaṃyuttā [Pg.63] diṭṭhiyoti imā satta diṭṭhiyo sabbadiṭṭhisaṅgāhikā, sesā pana nava diṭṭhiyo na sabbadiṭṭhisaṅgāhikā.

आता, ‘त्या सर्व दृष्टी आस्वाददृष्टी आहेत’ इत्यादी (वचन) दुसऱ्या एका पर्यायाने (पद्धतीने) योग्यतेनुसार दृष्टींचे संकलन (एकत्रीकरण) करणारे आहे. त्यामध्ये, ‘त्या सर्व दृष्टी’ म्हणजे आधी सांगितलेल्या सर्वच्या सर्व (उर्वरित न राहिलेल्या) दृष्टी होत. दृष्टीच्या रागाने (आसक्तीने) रंजित असल्यामुळे आणि तृष्णेच्या आस्वादावर आश्रित असल्यामुळे त्या ‘आस्वाददृष्टी’ होत. आत्म्यावरील स्नेहाचे (प्रेमाचे) अनुगमन करत असल्यामुळे त्या ‘आत्मानुदृष्टी’ होत. विपरीत (चुकीचे) दर्शन (पाहणे) असल्यामुळे त्या ‘मिथ्यादृष्टी’ होत. पाच स्कंध हेच त्यांचे अधिष्ठान (वस्तू) असल्यामुळे त्या ‘सत्कायदृष्टी’ होत. एका एका अंताचे (टोकाचे) ग्रहण केल्यामुळे त्या ‘अंतग्राहिका दृष्टी’ होत. अनर्थाशी जोडणाऱ्या (संयोजन करणाऱ्या) असल्यामुळे त्या ‘संयोजनिका दृष्टी’ होत. आत्मवादाशी युक्त असल्यामुळे त्या ‘आत्मवादप्रतिसंयुक्त दृष्टी’ होत. या सात दृष्टी सर्व दृष्टींचा संग्रह करणाऱ्या आहेत, परंतु उर्वरित नऊ दृष्टी सर्व दृष्टींचा संग्रह करणाऱ्या नाहीत.

Idāni vitthārato vuttā sabbāva tā diṭṭhiyo dvīsuyeva diṭṭhīsu saṅkhipitvā sattānaṃ diṭṭhidvayanissayaṃ dassento bhavañca diṭṭhintigāthamāha. Sabbāpi hi tā diṭṭhiyo bhavadiṭṭhī vā honti vibhavadiṭṭhī vā. Bhavañca diṭṭhiṃ vibhavañca diṭṭhinti ettha pana ca-saddo diṭṭhimeva samuccinoti, na nissayaṃ. Na hi eko bhavavibhavadiṭṭhidvayaṃ nissayati. Yathāha – ‘‘iti bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vā’’ti (paṭi. ma. 1.113). Takkikāti takkena vadantīti takkikā. Te hi diṭṭhigatikā sabhāvapaṭivedhapaññāya abhāvā kevalaṃ takkena vattanti. Yepi ca jhānalābhino abhiññālābhino vā diṭṭhiṃ gaṇhanti, tepi takketvā gahaṇato takkikā eva. Nissitāseti nissitāti attho. Ekameva padaṃ, ‘‘se’’ti nipātamattaṃ vā. Tesaṃ nirodhamhi na hatthi ñāṇanti diṭṭhinissayassa kāraṇavacanametaṃ. Sakkāyadiṭṭhinirodhe nibbāne yasmā tesaṃ ñāṇaṃ natthi, tasmā etaṃ diṭṭhidvayaṃ nissitāti attho. ‘‘Na hi atthi ñāṇa’’nti ettha hi-kāro kāraṇopadese nipāto. Yatthāyaṃ loko viparītasaññīti yattha sukhe nirodhamhi ayaṃ sadevako loko ‘‘dukkha’’miti viparītasaññī hoti, tasmiṃ nirodhamhi na hatthi ñāṇanti sambandho. Dukkhamiti viparītasaññitāya idaṃ suttaṃ –

आता, विस्ताराने सांगितलेल्या त्या सर्व दृष्टींना केवळ दोनच दृष्टींमध्ये संकुचित (संक्षिप्त) करून, प्राण्यांच्या दोन दृष्टींच्या आश्रयाला दाखवण्यासाठी ‘भवञ्च दिट्ठिं’ ही गाथा म्हटली आहे. कारण सर्व दृष्टी या एकतर ‘भवदृष्टी’ असतात किंवा ‘विभवदृष्टी’ असतात. ‘भवञ्च दिट्ठिं विभवञ्च दिट्ठिं’ यामध्ये ‘च’ हा शब्द केवळ दृष्टींचेच संकलन करतो, त्यांच्या आश्रयाचे नाही. कारण एकच व्यक्ती एकाच वेळी भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी या दोन्हीच्या आश्रयाला जाऊ शकत नाही. जसे म्हटले आहे - “अशा प्रकारे प्राणी एकतर भवदृष्टीच्या आश्रयाला असतात किंवा विभवदृष्टीच्या आश्रयाला असतात.” ‘तक्किका’ म्हणजे जे तर्काने बोलतात ते तार्किक होत. कारण ते दृष्टीगत (मिथ्यादृष्टी असलेले) लोक स्वभावाचा (सत्याचा) भेद करणाऱ्या प्रज्ञेच्या अभावामुळे केवळ तर्कानेच बोलतात. आणि जे ध्यान प्राप्त केलेले किंवा अभिज्ञा प्राप्त केलेले लोक दृष्टी ग्रहण करतात, ते देखील तर्काने ग्रहण करत असल्यामुळे तार्किकच आहेत. ‘निस्सितासे’ म्हणजे ‘निस्सिता’ (आश्रित) असा अर्थ आहे. हा एकच शब्द आहे, किंवा ‘से’ हा केवळ एक निपात आहे. ‘तेसं निरोधम्हि न हत्थि ञाणं’ (त्यांच्या निरोधात ज्ञान नसते) हे दृष्टीच्या आश्रयाचे कारण सांगणारे वचन आहे. सत्कायदृष्टीचा निरोध असलेल्या निर्वाणामध्ये ज्याअर्थी त्यांचे ज्ञान नसते, त्याअर्थी ते या दोन दृष्टींच्या आश्रयाला राहतात, असा अर्थ आहे. ‘न हि अत्थि ञाणं’ यामध्ये ‘हि’ हा शब्द कारण दर्शवणारा निपात आहे. ‘यत्थायं लोको विपरीतीसञ्ञी’ म्हणजे ज्या सुखरूप निरोधामध्ये (निर्वाणामध्ये) देवांसह हा लोक ‘दुःख’ अशी विपरीत संज्ञा (समजूत) बाळगतो, त्या निरोधामध्ये त्यांचे ज्ञान नसते, असा संबंध आहे. ‘दुःख’ अशा विपरीत संज्ञेच्या संदर्भात हे सूत्र आहे -

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phassā dhammā ca kevalā;

Iṭṭhā kantā manāpā ca, yāvatatthīti vuccati.

“रूप, शब्द, रस, गंध, स्पर्श आणि सर्व धर्म (मनोविषय), जे इष्ट, कांत (प्रिय) आणि मनाला आनंद देणारे आहेत, जोपर्यंत ते अस्तित्वात आहेत असे म्हटले जाते.

‘‘Sadevakassa lokassa, ete vo sukhasammatā;

Yattha cete nirujjhanti, taṃ nesaṃ dukkhasammataṃ.

“देवांसह या संपूर्ण जगासाठी हेच सुखरूप मानले गेले आहेत; आणि जेथे हे निरुद्ध (नष्ट) होतात, ते त्यांच्यासाठी दुःखरूप मानले गेले आहे.

‘‘Sukhanti diṭṭhamariyehi, sakkāyassuparodhanaṃ;

Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passataṃ.

“आर्यांनी सत्कायाचा (पाच स्कंधांचा) निरोध हेच सुख म्हणून पाहिले आहे; हे पाहणे (दर्शन) संपूर्ण जगाच्या विरुद्ध (विपरीत) असते.

‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato;

Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū.

“ज्याला इतर (अनायी) लोक सुख म्हणतात, त्याला आर्य दुःख म्हणतात; ज्याला इतर लोक दुःख म्हणतात, त्याला आर्य सुख म्हणून जाणतात.

‘‘Passa dhammaṃ durājānaṃ, sampamūḷhetthaviddasu;

Nivutānaṃ tamo hoti, andhakāro apassataṃ.

“हा जाणण्यास कठीण असलेला धर्म पहा, ज्यामध्ये अज्ञानी लोक अत्यंत मोहित (भ्रमित) झाले आहेत. (अविद्येने) झाकलेल्या लोकांसाठी हा अंधकार आहे, न पाहणाऱ्यांसाठी हा काळोख आहे.

‘‘Satañca [Pg.64] vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmiva;

Santike na vijānanti, magā dhammassakovidā.

“परंतु सत्पुरुषांसाठी हा उघडलेला (स्पष्ट) आहे, जसे पाहणाऱ्यांसाठी प्रकाश असतो. धर्मामध्ये अकुशल असलेले अज्ञानी प्राणी जवळ असूनही त्याला जाणत नाहीत.

‘‘Bhavarāgaparetehi, bhavasotānusāribhi;

Māradheyyānupannehi, nāyaṃ dhammo susambudho.

“भवरागाने (अस्तित्वाच्या तृष्णेने) ग्रस्त असलेल्या, भवाच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या आणि मारच्या क्षेत्रात (संसारात) पडलेल्या लोकांना हा धर्म चांगल्या प्रकारे समजणे शक्य नाही.

‘‘Ko nu aññatra ariyebhi, padaṃ sambuddhumarahati;

Yaṃ padaṃ sammadaññāya, parinibbanti anāsavā’’ti. (su. ni. 764-771);

“आर्यांशिवाय दुसरा कोण या पदाला (निर्वाणाला) चांगल्या प्रकारे जाणण्यास योग्य आहे? ज्या पदाला योग्य प्रकारे जाणून, आसवमुक्त (अनास्रव) होऊन ते परिनिर्वाण प्राप्त करतात.”

149. Idāni sabbāsaṃ diṭṭhīnaṃ diṭṭhidvayabhāvaṃ diṭṭhisamugghātakañca sammādiṭṭhiṃ suttato dassetukāmo, dvīhi bhikkhaveti suttaṃ āhari. Tattha devāti brahmānopi vuccanti. Olīyantīti saṅkucanti. Atidhāvantīti atikkamitvā gacchanti. Cakkhumantoti paññavanto. Ca-saddo atirekattho. Bhavārāmāti bhavo ārāmo abhiramaṭṭhānaṃ etesanti bhavārāmā. Bhavaratāti bhave abhiratā. Bhavasammuditāti bhavena santuṭṭhā. Desiyamāneti tathāgatena vā tathāgatasāvakena vā desiyamāne. Na pakkhandatīti dhammadesanaṃ vā bhavanirodhaṃ vā na pavisati. Na pasīdatīti tattha pasādaṃ na pāpuṇāti. Na santiṭṭhatīti tattha na patiṭṭhāti. Nādhimuccatīti tattha ghanabhāvaṃ na pāpuṇāti. Ettāvatā sassatadiṭṭhi vuttā.

१४९. आता, सर्व दृष्टींचे दोन दृष्टींमध्ये समाविष्ट होणे आणि दृष्टींचे समूळ उच्चाटन करणारी सम्यक् दृष्टी सूत्राच्या आधारे दाखवण्याची इच्छा असणाऱ्या थेरांनी ‘द्वीहि भिक्खवे’ हे सूत्र उद्धृत केले आहे. त्यामध्ये ‘देवा’ या शब्दाने ब्रह्मांचाही उल्लेख केला जातो. ‘ओलीयन्ति’ म्हणजे संकुचित होतात (मागे हटतात). ‘अतिधावन्ति’ म्हणजे ओलांडून जातात. ‘चक्खुमन्तो’ म्हणजे प्रज्ञावंत. ‘च’ हा शब्द अतिरेक (अतिरिक्त अर्थ) दर्शवणारा आहे. ‘भवारामा’ म्हणजे ज्यांचा भव (अस्तित्व) हाच आराम (क्रीडास्थान किंवा आनंदाचे ठिकाण) आहे ते भवाराम होत. ‘भवरता’ म्हणजे भवामध्ये अत्यंत रममाण झालेले. ‘भवसम्मुदिता’ म्हणजे भवाने संतुष्ट झालेले. ‘देसियमाने’ म्हणजे तथागतांद्वारे किंवा तथागतांच्या श्रावकांद्वारे उपदेश केला जात असताना. ‘न पक्खन्दति’ म्हणजे धम्मोपदेशात किंवा भव-निरोधामध्ये (निर्वाणात) प्रवेश करत नाही. ‘न पसीदति’ म्हणजे त्यामध्ये प्रसन्नता (श्रद्धा) प्राप्त करत नाही. ‘न सन्तिट्ठति’ म्हणजे तिथे प्रतिष्ठित होत नाही. ‘नाधिमुच्चति’ म्हणजे तिथे दृढ भाव (एकाग्रता) प्राप्त करत नाही. एवढ्या भागाने ‘शाश्वतदृष्टी’ सांगितली आहे.

Aṭṭīyamānāti dukkhaṃ pāpuṇamānā. Harāyamānāti lajjaṃ pāpuṇamānā. Jigucchamānāti jigucchaṃ pāpuṇamānā. Vibhavaṃ abhinandantīti ucchedaṃ paṭicca tussanti, ucchedaṃ patthayantīti vā attho. Kirāti anussavanatthe nipāto. Bhoti ālapanametaṃ. Santanti nibbutaṃ. Paṇītanti dukkhābhāvato paṇītaṃ, padhānabhāvaṃ nītanti vā paṇītaṃ. Yāthāvanti yathāsabhāvaṃ. Ettāvatā ucchedadiṭṭhi vuttā.

‘अट्टीयमाना’ म्हणजे दुःखाला प्राप्त होणारे. ‘हरायमाना’ म्हणजे लज्जेला (लाजेला) प्राप्त होणारे. ‘जिगुच्छमाना’ म्हणजे घृणेला प्राप्त होणारे. ‘विभवं अभिनन्दन्ति’ म्हणजे उच्छेदाचा (विनाशाचा) आश्रय घेऊन संतुष्ट होतात, किंवा उच्छेदाची इच्छा करतात असा अर्थ आहे. ‘किर’ हा ऐकीव गोष्टींच्या अर्थातील (अनुश्रव अर्थातील) निपात आहे. ‘भो’ हे संबोधन आहे. ‘सन्तं’ म्हणजे शांत (निवृत्त). ‘पणीतं’ म्हणजे दुःखाचा अभाव असल्यामुळे प्रणीत (उत्कृष्ट), किंवा प्रधान भावाला प्राप्त झालेले म्हणून प्रणीत. ‘याथावं’ म्हणजे यथास्वभाव (स्वभावानुसार). एवढ्या भागाने ‘उच्छेददृष्टी’ सांगितली आहे.

Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhūtanti hetuto sañjātaṃ khandhapañcakasaṅkhātaṃ dukkhaṃ. Bhūtato passatīti idaṃ bhūtaṃ dukkhanti passati. Nibbidāyāti vipassanatthāya. Virāgāyāti ariyamaggatthāya. Nirodhāyāti nibbānatthāya. Paṭipanno hotīti tadanurūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno hoti. Evaṃ passantīti iminā pakārena pubbabhāge lokiyañāṇena, paṭivedhakāle lokuttarañāṇena passanti. Ettāvatā sammādiṭṭhi vuttā.

‘इध’ म्हणजे या शासनात (बुद्ध शासनात). ‘भूतं’ म्हणजे कारणांमुळे उत्पन्न झालेले, पाच स्कंधांच्या रूपातील दुःख. ‘भूततो पस्सति’ म्हणजे या उत्पन्न झालेल्या (पाच स्कंधांच्या रूपातील) दुःखाला ‘दुःख’ म्हणून पाहतो. ‘निब्बिदाय’ म्हणजे विपश्यनेच्या हेतूने. ‘विरागाय’ म्हणजे आर्यमार्गाच्या हेतूने. ‘निरोधाय’ म्हणजे निर्वाणाच्या हेतूने. ‘पटिपन्नो होति’ म्हणजे त्याच्या अनुरूप प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करतो. ‘एवं पस्सन्ति’ म्हणजे या प्रकारे पूर्वभागात (सुरुवातीला) लौकिक ज्ञानाने आणि सत्यभेद (प्रतिवेध) करण्याच्या वेळी लोकोत्तर ज्ञानाने पाहतात. एवढ्या भागाने ‘सम्यक् दृष्टी’ सांगितली आहे.

Idāni [Pg.65] dvīhi gāthāhi tassā sammādiṭṭhiyā ānisaṃsaṃ dasseti. Tattha yo bhūtaṃ bhūtato disvāti dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisametvāti attho. Bhūtassa ca atikkamanti nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisametvāti attho. Yathābhūtedhimuccatīti maggabhāvanābhisamayavasena yathāsabhāve nirodhe ‘‘etaṃ santaṃ, etaṃ paṇīta’’nti adhimuccati. Bhavataṇhā parikkhayāti samudayassa pahānenāti attho. Asatipi cettha saccānaṃ nānābhisamayatte ‘‘disvā’’ti pubbakālikavacanaṃ saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya vohāravasena vuttanti veditabbaṃ. Na hi pubbaṃ passitvā pacchā adhimuccati. Catusaccābhisamayo samānakālameva hoti. Samānakālepi vā pubbakālikāni padāni bhavantīti na doso. Sa veti ekaṃsena so arahaṃ. Bhūtapariññātoti dukkhaṃ pariññātavā. Vītataṇhoti vigatataṇho. Bhavābhaveti khuddake ca mahante ca bhave. Vuddhiatthepi hi a-kārassa sambhavato abhavoti mahābhavo. So pana khuddakamahantabhāvo upādāyupādāya veditabbo. Atha vā bhaveti sassate. Abhaveti ucchede. Tadubhayepi diṭṭhirāgābhāvena vītataṇho. Bhūtassa vibhavāti vaṭṭadukkhassa samucchedā. Nāgacchati punabbhavanti arahato parinibbānaṃ vuttaṃ.

आता दोन गाथांद्वारे त्या सम्यक् दृष्टीचे लाभ दर्शवितात. त्या गाथेत, 'जो अस्तित्वात असलेल्याला अस्तित्वात असल्याप्रमाणे पाहून' याचा अर्थ दुःखाला (पंचस्कंध रूपी दुःखसत्याला) परिज्ञा-अभिसमयाने पूर्णपणे जाणून असा आहे. 'आणि अस्तित्वाच्या अतिक्रमाने' याचा अर्थ निरोधसत्याला साक्षात्क्रिया-अभिसमयाने जाणून असा आहे. 'यथाभूत अधिमुक्त होतो' म्हणजे मार्गभावना-अभिसमयाच्या बळाने यथास्वभाव अशा निरोधात (निर्वाणात) "हे शांत आहे, हे प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे" असा दृढ निश्चय करतो. 'भवतृष्णेच्या क्षयाने' याचा अर्थ समुदयसत्याच्या प्रहाणाने (त्यागाने) असा आहे. जरी येथे चार सत्यांचा वेगवेगळ्या वेळी अभिसमय (साक्षात्कार) होत नसला तरी, 'पाहून' हा पूर्वकालिक क्रियावाचक शब्द पूर्वभाग प्रतिपदेसह व्यावहारिक व्यवहाराच्या दृष्टीने सांगितला आहे असे जाणावे. कारण आधी पाहून नंतर अधिमुक्त होतो असे नाही. चार आर्यसत्यांचा अभिसमय एकाच वेळी (समानकाळीच) होतो. किंवा समान काळातही पूर्वकालिक प्रत्यय वापरले जातात, त्यामुळे यात काही दोष नाही. 'तो निश्चितच' म्हणजे निश्चितपणे तो अर्हत होय. 'अस्तित्वाला परिज्ञात केलेला' म्हणजे दुःखाला परिज्ञात केलेला (पूर्णपणे जाणलेला). 'वीततृष्ण' म्हणजे तृष्णारहित झालेला. 'भवाभवात' म्हणजे लहान आणि मोठ्या भवांमध्ये. कारण वृद्धी (वाढ) या अर्थी 'अ' कार आल्यामुळे 'अभव' म्हणजे 'महाभव' (मोठा भव) असा अर्थ होतो. परंतु तो लहान-मोठा भाव सापेक्षतेने समजून घ्यावा. किंवा 'भव' म्हणजे शाश्वत दृष्टी (शाश्वतवाद). 'अभव' म्हणजे उच्छेद दृष्टी (उच्छेदवाद). त्या दोन्हीमध्येही दृष्टी आणि रागाचा अभाव असल्यामुळे तो 'वीततृष्ण' (तृष्णारहित) आहे. 'अस्तित्वाच्या विनाशाने' म्हणजे संसारदुःखाच्या समूळ उच्च्छेदाने. 'पुन्हा जन्माला येत नाही' हे अर्हताच्या परिनिर्वाणाविषयी सांगितले आहे.

150. Tayo puggalātiādi micchādiṭṭhikagarahaṇatthaṃ sammādiṭṭhikapasaṃsanatthaṃ vuttaṃ. Tattha virūpabhāvaṃ pannā gatā diṭṭhi etesanti vipannadiṭṭhī. Sundarabhāvaṃ pannā gatā diṭṭhi etesanti sampannadiṭṭhī. Titthiyoti titthaṃ vuccati diṭṭhi, taṃ paṭipannattā titthe sādhu, titthaṃ yassa atthīti vā titthiyo. Ito bahiddhā pabbajjūpagato. Titthiyasāvakoti tesaṃ diṭṭhānugatimāpanno gahaṭṭho. Yo ca micchādiṭṭhikoti tadubhayabhāvaṃ anupagantvā yāya kāyaci diṭṭhiyā micchādiṭṭhiko.

१५०. 'तीन व्यक्ती' इत्यादी वचन मिथ्यादृष्टी लोकांची निंदा करण्यासाठी आणि सम्यक् दृष्टी लोकांची प्रशंसा करण्यासाठी सांगितले आहे. त्यामध्ये, ज्यांची दृष्टी विकृत झाली आहे ते 'विपन्नदृष्टी' होत. ज्यांची दृष्टी सुंदर झाली आहे ते 'संपन्नदृष्टी' होत. 'तीर्थीय' म्हणजे, दृष्टीला 'तीर्थ' म्हटले जाते, त्याचे आचरण केल्यामुळे तीर्थात (त्या दृष्टीमध्ये) जो चांगला आहे तो, किंवा ज्याच्याकडे अशी दृष्टी आहे तो 'तीर्थीय' होय. या शासनाच्या बाहेर प्रव्रज्या घेतलेला. 'तीर्थीय श्रावक' म्हणजे त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण करणारा गृहस्थ. 'आणि जो मिथ्यादृष्टी आहे' म्हणजे त्या दोन्ही अवस्थांना प्राप्त न होता, कोणत्याही दृष्टीमुळे मिथ्यादृष्टी असलेला होय.

Tathāgatoti sammāsambuddho. Paccekabuddhopi ettheva saṅgahito. Tathāgatasāvakoti maggappatto phalappatto ca. Yo ca sammādiṭṭhikoti tadubhayavinimutto lokiyasammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiko.

'तथागत' म्हणजे सम्यक् संबुद्ध. प्रत्येकबुद्धांचाही येथेच समावेश होतो. 'तथागत श्रावक' म्हणजे मार्गप्राप्त आणि फलप्राप्त आर्य श्रावक. 'आणि जो सम्यक् दृष्टी आहे' म्हणजे त्या दोन्हीहून वेगळा असलेला, लौकिक सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेला सम्यक् दृष्टी पुरुष होय.

Gāthāsu kodhanoti yo abhiṇhaṃ kujjhati, so. Upanāhīti tameva kodhaṃ vaḍḍhetvā upanandhanasīlo. Pāpamakkhīti lāmakabhūtamakkhavā. Māyāvīti katapāpapaṭicchādanavā. Vasaloti hīnajacco. Visuddhoti ñāṇadassanavisuddhiyā [Pg.66] visuddho. Suddhataṃ gatoti maggaphalasaṅkhātaṃ suddhabhāvaṃ gato. Medhāvīti paññavā. Imāya gāthāya lokuttarasammādiṭṭhisampanno eva thomito.

गाथांमध्ये, 'क्रोधी' म्हणजे जो वारंवार रागवतो तो. 'उपनाही' म्हणजे त्याच क्रोधाला वाढवून मनात वैर बाळगण्याचा स्वभाव असलेला. 'पापमक्षी' म्हणजे हलक्या दर्जाचा गुणनाश (कृतघ्नता) करणारा. 'मायावी' म्हणजे केलेल्या पापाला लपविणारा. 'वृषल' म्हणजे हीन कुळात जन्मलेला. 'विशुद्ध' म्हणजे ज्ञानदर्शनविशुद्धीने अत्यंत शुद्ध झालेला. 'शुद्धतेला प्राप्त झालेला' म्हणजे मार्ग आणि फल संज्ञक अशा शुद्ध भावाला प्राप्त झालेला. 'मेधावी' म्हणजे प्रज्ञावान. या गाथेने लोकोत्तर सम्यक् दृष्टीने संपन्न असलेल्याचीच प्रशंसा केली आहे.

Vipannadiṭṭhiyo sampannadiṭṭhiyoti puggalavohāraṃ pahāya dhammameva garahanto thomento ca āha. Etaṃ mamāti taṇhāmaññanavasena diṭṭhi. Esohamasmīti mānamaññanamūlikā diṭṭhi. Eso me attāti diṭṭhimaññanameva.

'विपन्नदृष्टी' आणि 'संपन्नदृष्टी' असे म्हणून, पुद्गल व्यवहाराचा त्याग करून केवळ धर्माचीच निंदा आणि प्रशंसा करताना भगवान म्हणाले. 'हे माझे आहे' ही तृष्णेच्या कल्पनेमुळे उत्पन्न झालेली दृष्टी आहे. 'हा मी आहे' ही मानाच्या कल्पनेवर आधारित असलेली दृष्टी आहे. 'हा माझा आत्मा आहे' ही केवळ दृष्टीच्या कल्पनेमुळेच उत्पन्न झालेली दृष्टी आहे.

Etaṃ mamāti kā diṭṭhītiādīhi tissannaṃ vipannadiṭṭhīnaṃ vibhāgañca gaṇanañca kālasaṅgahañca pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Tattha kā diṭṭhīti anekāsu diṭṭhīsu katamā diṭṭhīti attho. Katamantānuggahitāti pubbantāparantasaṅkhātakāladvaye katamena kālena anuggahitā, anubaddhāti attho. Yasmā ‘‘etaṃ mamā’’ti parāmasanto ‘‘etaṃ mama ahosi, evaṃ mama ahosi, ettakaṃ mama ahosī’’ti atītaṃ vatthuṃ apadisitvā parāmasati, tasmā pubbantānudiṭṭhi hoti. Pubbantānuggahitā ca tā diṭṭhiyo honti. Yasmā ‘‘esohamasmī’’ti parāmasanto ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā esosmi visujjhissāmī’’ti anāgataphalaṃ upādāya parāmasati, tasmā aparantānudiṭṭhi hoti. Aparantānuggahitā ca tā diṭṭhiyo honti. Yasmā ‘‘eso me attā’’ti parāmasanto atītānāgataṃ upādinnasantatiṃ upādāya ‘‘eso me attā’’ti parāmasati, sakkāyadiṭṭhivasena ca parāmasati, tasmā sakkāyadiṭṭhi hoti. Pubbantāparantānuggahitā ca tā diṭṭhiyo honti. Yasmā pana sakkāyadiṭṭhippamukhāyeva dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo honti, sakkāyadiṭṭhisamugghāteneva ca dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo samugghātaṃ gacchanti, tasmā sakkāyadiṭṭhippamukhena dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti vuttā, sakkāyadiṭṭhippamukhena sakkāyadiṭṭhidvārena dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni hontīti attho. Sakkāyadiṭṭhippamukhānīti pāṭho sundarataro. Sakkāyadiṭṭhi pamukhā ādi etesanti sakkāyadiṭṭhippamukhāni. Kāni tāni? Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni.

'हे माझे आहे, ही कोणती दृष्टी आहे?' इत्यादी प्रश्नांद्वारे तीन प्रकारच्या विपन्नदृष्टींचे वर्गीकरण, गणना आणि काल-संग्रह विचारून उत्तर दिले गेले आहे. त्यामध्ये 'कोणती दृष्टी?' याचा अर्थ अनेक दृष्टींमध्ये कोणती दृष्टी? असा आहे. 'कोणत्या अंताने अनुगृहीत आहे?' याचा अर्थ पूर्वान्त (भूतकाळ) आणि अपरान्त (भविष्यकाळ) या दोन काळांपैकी कोणत्या काळाने ती अनुगृहीत किंवा अनुबद्ध आहे? असा आहे. कारण 'हे माझे आहे' असा विचार करणारा मनुष्य 'हे माझे होते, अशा प्रकारे माझे होते, इतका वेळ माझे होते' असे भूतकाळातील वस्तूचा निर्देश करून विचार करतो, म्हणून ती 'पूर्वान्तानुदृष्टी' होते. आणि त्या दृष्टी पूर्वान्ताने अनुगृहीत असतात. कारण 'हा मी आहे' असा विचार करणारा मनुष्य 'या शीलाने किंवा व्रताने किंवा तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने मी असा आहे आणि शुद्ध होईन' असे भविष्यातील फळाचा आश्रय घेऊन विचार करतो, म्हणून ती 'अपरान्तानुदृष्टी' होते. आणि त्या दृष्टी अपरान्ताने अनुगृहीत असतात. कारण 'हा माझा आत्मा आहे' असा विचार करणारा मनुष्य भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील उपादान-संततीचा आश्रय घेऊन 'हा माझा आत्मा आहे' असा विचार करतो, आणि सत्कायदृष्टीच्या प्रभावाने विचार करतो, म्हणून ती 'सत्कायदृष्टी' होते. आणि त्या दृष्टी पूर्वान्त व अपरान्त या दोन्ही काळांनी अनुगृहीत असतात. कारण सत्कायदृष्टी हीच प्रमुख असलेल्या बासष्ट दृष्टी असतात, आणि सत्कायदृष्टीच्या समूळ उच्च्छेदानेच बासष्ट दृष्टींचा समूळ उच्च्छेद होतो, म्हणून 'सत्कायदृष्टी प्रमुख असलेल्या बासष्ट दृष्टी' असे म्हटले आहे, म्हणजेच सत्कायदृष्टीच्या प्रमुखतेने, सत्कायदृष्टीच्या द्वारे बासष्ट दृष्टी होतात असा अर्थ आहे. 'सत्कायदृष्टिप्रमुखाणि' हा पाठ अधिक चांगला आहे. सत्कायदृष्टी ज्यांच्या सुरुवातीला प्रमुख आहे, त्या 'सत्कायदृष्टिप्रमुख' होत. त्या कोणत्या? बासष्ट दृष्टी.

‘‘Kā diṭṭhī’’ti pucchāya vīsativatthukā attānudiṭṭhi, vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti vissajjanaṃ. ‘‘Kati diṭṭhiyo’’ti pucchāya sakkāyadiṭṭhippamukhāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti vissajjanaṃ. Sāyeva pana sakkāyadiṭṭhi ‘‘eso me attā’’ti [Pg.67] vacanasāmaññena attānudiṭṭhīti vuttā. Tassā vuttāya attavādapaṭisaññuttā diṭṭhipi vuttāyeva hoti.

'कोणती दृष्टी?' या प्रश्नाचे उत्तर 'वीस प्रकारची आत्मानुदृष्टी, वीस प्रकारची सत्कायदृष्टी' असे आहे. 'किती दृष्टी आहेत?' या प्रश्नाचे उत्तर 'सत्कायदृष्टी प्रमुख असलेल्या बासष्ट दृष्टी' असे आहे. तीच सत्कायदृष्टी 'हा माझा आत्मा आहे' या सामान्य वचनामुळे 'आत्मानुदृष्टी' म्हणून सांगितली गेली आहे. ती सांगितली असता, आत्मवादाशी संबंधित असलेली दृष्टी देखील सांगितली गेलीच आहे.

151. Ye keci, bhikkhavetiādisuttāharaṇaṃ sampannadiṭṭhipuggalasambandhena sampannadiṭṭhipuggalavibhāgadassanatthaṃ kataṃ. Tattha niṭṭhaṃ gatāti maggañāṇavasena sammāsambuddho bhagavāti nicchayaṃ gatā, nibbematikāti attho. Niṭṭhāgatāti pāṭho samāsapadaṃ hoti, attho pana soyeva. Diṭṭhisampannāti diṭṭhiyā sundarabhāvaṃ gatā. Idha niṭṭhāti imissā kāmadhātuyā parinibbānaṃ. Idha vihāya niṭṭhāti imaṃ kāmabhavaṃ vijahitvā suddhāvāsabrahmaloke parinibbānaṃ. Sattakkhattuparamassāti sattakkhattuṃparamā sattavāraparamā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ assa, tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti sattakkhattuparamo. Tassa sattakkhattuparamassa sotāpannassa. Kolaṃkolassāti kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Sotāpattiphalasacchikiriyato hi paṭṭhāya nīce kule upapatti nāma natthi, mahābhogakulesuyeva nibbattatīti attho. Tassa kolaṃkolassa sotāpannassa. Ekabījissāti khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃyeva khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabījī nāma. Tassa ekabījissa sotāpannassa. Bhagavatā gahitanāmavasenevetāni etesaṃ nāmāni. Ettakañhi ṭhānaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Bhagavā hi ‘‘ayaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ gamissati, ayaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ gamissatī’’ti ñatvā tesaṃ tāni tāni nāmāni aggahesi. Mudupañño hi sotāpanno satta bhave nibbattento sattakkhattuparamo nāma, majjhimapañño paraṃ chaṭṭhaṃ bhavaṃ nibbattento kolaṃkolo nāma, tikkhapañño ekaṃ bhavaṃ nibbattento ekabījī nāma. Taṃ panetaṃ tesaṃ mudumajjhimatikkhapaññataṃ pubbahetu niyameti. Ime tayopi sotāpannā kāmabhavavasena vuttā, rūpārūpabhave pana bahukāpi paṭisandhiyo gaṇhanti. Sakadāgāmissāti paṭisandhivasena sakiṃ kāmabhavaṃ āgacchatīti sakadāgāmī. Tassa sakadāgāmissa. Diṭṭheva dhamme arahāti imasmiṃyeva attabhāve arahā. Arahantipi pāṭho. Idha niṭṭhāti kāmabhavaṃ [Pg.68] saṃsaranteyeva sandhāya vuttaṃ. Rūpārūpabhave uppannā pana ariyā kāmabhave na uppajjanti, tattheva parinibbāyanti.

१५१. 'ये केचि भिक्खवे' इत्यादी सूत्राचे उद्धरण सम्यग्दृष्टी (संपन्नदृष्टी) पुद्गलाच्या संबंधाने, सम्यग्दृष्टी पुद्गलाचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी केले आहे. तेथे 'निठ्ठं गता' (निष्ठामधून गेलेले) म्हणजे मार्गज्ञानाच्या बळाने 'भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत' अशा निश्चयाप्रत पोहोचलेले, शंकारहित झालेले, असा अर्थ आहे. 'निठ्ठागता' असाही पाठ असून तो सामासिक शब्द आहे, परंतु अर्थ तोच आहे. 'दिट्ठिसंपन्ना' म्हणजे दृष्टीच्या उत्कृष्ट भावाला प्राप्त झालेले. 'इध निठ्ठा' म्हणजे याच कामधातूमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त करणे. 'इध विहाय niठ्ठा' म्हणजे या कामभवाचा त्याग करून शुद्धावास ब्रह्मलोकात परिनिर्वाण प्राप्त करणे. 'सत्तक्खत्तुपरमस्स' म्हणजे ज्याची जास्तीत जास्त सात वेळाच (सात जन्मांपर्यंतच) भव-उत्पत्ती किंवा आत्मभाव ग्रहण होते, त्यापेक्षा अधिक आठवा जन्म जो घेत नाही, तो 'सप्तकृत्वपरम' होय. त्या सप्तकृत्वपरम सोतापन्न पुद्गलाचा. 'कोलङ्कोलस्स' म्हणजे एका कुळातून दुसऱ्या कुळात जाणारा तो 'कोलङ्कोल' होय. कारण, सोतापत्ती फलाचा साक्षात्कार झाल्यापासून नीच कुळात जन्म घेणे होत नाही, तर केवळ महाभोगी (श्रीमंत) कुळातच जन्म होतो, असा अर्थ आहे. त्या कोलङ्कोल सोतापन्न पुद्गलाचा. 'एकबीजिस्स' म्हणजे स्कंध-बीज असे म्हटले आहे. ज्या सोतापन्नाचे केवळ एकच स्कंध-बीज शिल्लक असते, म्हणजेच एकच आत्मभाव ग्रहण (एकच जन्म) शिल्लक असतो, तो 'एकबीजी' होय. त्या एकबीजी सोतापन्न पुद्गलाचा. भगवंतांनी ग्रहण केलेल्या नावांच्या आधारेच ही त्यांची नावे आहेत. 'इतक्या मर्यादेपर्यंत जाणारा सप्तकृत्वपरम होतो, इतक्या मर्यादेपर्यंत जाणारा कोलङ्कोल होतो, आणि इतक्या मर्यादेपर्यंत जाणारा एकबीजी होतो,' असे भगवंतांनी त्यांचे नामकरण केले आहे. कारण भगवंतांनी 'हा इतक्या मर्यादेपर्यंत जाईल, हा तितक्या मर्यादेपर्यंत जाईल' हे जाणून त्यांना ती ती नावे दिली. मृदू प्रज्ञा असलेला सोतापन्न सात भवांमध्ये जन्म घेणारा असल्याने 'सप्तकृत्वपरम' म्हटला जातो, मध्यम प्रज्ञा असलेला सोतापन्न सहाव्या भवापर्यंत जन्म घेणारा असल्याने 'कोलङ्कोल' म्हटला जातो, आणि तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेला सोतापन्न एकाच भवात जन्म घेणारा असल्याने 'एकबीजी' म्हटला जातो. आणि त्यांची ही मृदू, मध्यम व तीक्ष्ण प्रज्ञा पूर्वहेतूने (पूर्व कर्माने) निर्धारित होते. हे तिन्ही प्रकारचे सोतापन्न कामभवाच्या अपेक्षेने सांगितले आहेत; परंतु रूप आणि अरूप भवांमध्ये ते अनेकदा प्रतिसंधी (जन्म) घेऊ शकतात. 'सकदागामिस्स' म्हणजे प्रतिसंधीच्या द्वारे जो केवळ एकदाच कामभवात परत येतो, तो 'सकदागामी' होय. त्या सकदागामी पुद्गलाचा. 'दिट्ठेव धम्मे अरहा' म्हणजे याच वर्तमान आत्मभावात (जन्मात) अर्हत होणारा. 'अरहन्ति' असाही पाठ आहे. 'इध निठ्ठा' हे कामभवात संसार करणाऱ्या पाच पुद्गलांना उद्देशून म्हटले आहे. परंतु रूप आणि अरूप भवात उत्पन्न झालेले आर्य पुद्गल कामभवात पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत, तर तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतात.

Antarāparinibbāyissāti āyuvemajjhassa antarāyeva kilesaparinibbānena parinibbāyanato antarāparinibbāyī. So pana uppannasamanantarā parinibbāyī, āyuvemajjhaṃ appatvā parinibbāyī, āyuvemajjhaṃ patvā parinibbāyīti tividho hoti. Tassa antarāparinibbāyissa anāgāmino. Upahaccaparinibbāyissāti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā vā kālakiriyaṃ upagantvā vā kilesaparinibbānena parinibbāyantassa anāgāmino. Asaṅkhāraparinibbāyissāti asaṅkhārena appayogena adhimattappayogaṃ akatvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammassa anāgāmino. Sasaṅkhāraparinibbāyissāti sasaṅkhārena dukkhena kasirena adhimattappayogaṃ katvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammassa anāgāmino. Uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāminoti uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto, akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī. Tassa uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāmino anāgāmissa. Ayaṃ pana anāgāmī catuppabhedo – yo avihato paṭṭhāya cattāro brahmaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā tayo brahmaloke sodhetvā sudassībrahmaloke ṭhatvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu brahmalokesu tattha tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāmāti. Ime pañca anāgāmino suddhāvāsaṃ gahetvā vuttā. Anāgāmino pana rūparāgārūparāgānaṃ appahīnattā ākaṅkhamānā sesarūpārūpabhavesupi nibbattanti. Suddhāvāse nibbattā pana aññattha na nibbattanti. Aveccappasannāti ariyamaggavasena jānitvā bujjhitvā acalappasādena pasannā. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ āpannā. Iminā sabbepi ariyaphalaṭṭhā puggalā gahitāti.

'अंतरापरिनिब्बायी' म्हणजे आयुष्याच्या मध्याच्या आतच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करणारा. तो तीन प्रकारचा असतो: उत्पन्न झाल्याबरोबर परिनिर्वाण प्राप्त करणारा, आयुष्याच्या मध्याला न पोहोचता परिनिर्वाण प्राप्त करणारा, आणि आयुष्याच्या मध्याला पोहोचून परिनिर्वाण प्राप्त करणारा. त्या अंतरापरिनिब्बायी अनागामी पुद्गलाचा. 'उपहच्चपरिनिब्बायिस्स' म्हणजे आयुष्याचा मध्य ओलांडून किंवा मृत्यूच्या समीप पोहोचून क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करणाऱ्या अनागामी पुद्गलाचा. 'असंखारपरिनिब्बायिस्स' म्हणजे असंखाराने (विनाप्रयत्न), विशेष प्रयत्न न करताच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करण्याचा स्वभाव असलेल्या अनागामी पुद्गलाचा. 'ससंखारपरिनिब्बायिस्स' म्हणजे ससंखाराने (प्रयत्नपूर्वक), दुःखाने व कष्टाने विशेष प्रयत्न करूनच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करण्याचा स्वभाव असलेल्या अनागामी पुद्गलाचा. 'उद्धंसोतस्स अकनिठ्ठगामिनो' म्हणजे उर्ध्वगामी स्वभावामुळे ज्याचा तृष्णा-प्रवाह किंवा संसार-प्रवाह वरच्या दिशेने वाहतो, तो 'उद्धंसोत' (उर्ध्वस्रोत) होय; किंवा वरच्या लोकात जाऊन मार्ग प्राप्त करायचा असल्याने ज्याचा मार्ग-प्रवाह वरच्या दिशेने असतो, तो 'उद्धंसोत' होय; आणि जो अकनिष्ठा (अकनिष्ठ ब्रह्मलोकात) जातो, तो 'अकनिठ्ठगामी' होय. त्या उर्ध्वस्रोत अकनिष्ठगामी अनागामी पुद्गलाचा. हा अनागामी पुद्गल चार प्रकारचा असतो – जो अविहा लोकांपासून सुरुवात करून चार ब्रह्मलोकांचे शुद्धीकरण करून अकनिष्ठ लोकात जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' म्हटला जातो. जो खालच्या तीन ब्रह्मलोकांचे शुद्धीकरण करून सुदस्सी ब्रह्मलोकात राहून परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत' आहे पण 'अकनिठ्ठगामी' नाही. जो येथून थेट अकनिष्ठ लोकातच जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत' नाही पण 'अकनिठ्ठगामी' आहे. जो खालच्या चार ब्रह्मलोकांमध्ये त्या त्या ठिकाणीच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत'ही नाही आणि 'अकनिठ्ठगामी'ही नाही. हे पाच अनागामी पुद्गल शुद्धावास लोकांच्या अपेक्षेने सांगितले आहेत. परंतु अनागामी पुद्गलांचे रूपराग आणि अरूपराग नष्ट न झाल्यामुळे, इच्छेनुसार ते उर्वरित रूप आणि अरूप भवांमध्येही उत्पन्न होतात. परंतु शुद्धावास लोकात उत्पन्न झालेले अनागामी इतरत्र कुठेही उत्पन्न होत नाहीत. 'अवेच्चप्पसन्ना' म्हणजे आर्यमार्गाच्या द्वारे जाणून व बुजून अचल श्रद्धेने प्रसन्न झालेले. 'सोतापन्ना' म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्रवाहात प्रविष्ट झालेले. या शब्दाने सर्वच आर्यफलस्थ पुद्गल ग्रहण केले आहेत.

Bhavavibhavadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

भव-विभवदृष्टी निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

Diṭṭhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

दिट्ठिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

3. Ānāpānassatikathā

३. आनापानस्सतिकथा

1. Gaṇanavāravaṇṇanā

१. गणनवार-वर्णन

152. Idāni [Pg.69] diṭṭhikathānantaraṃ kathitāya ānāpānassatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi ānāpānassatikathā diṭṭhikathāya suviditadiṭṭhādīnavassa micchādiṭṭhimalavisodhanena suvisuddhacittassa yathābhūtāvabodhāya samādhibhāvanā sukarā hoti, sabbasamādhibhāvanāsu ca sabbasabbaññubodhisattānaṃ bodhimūle imināva samādhinā samāhitacittānaṃ yathābhūtāvabodhato ayameva samādhibhāvanā padhānāti ca diṭṭhikathānantaraṃ kathitā. Tattha soḷasavatthukaṃ ānāpānassatisamādhiṃ bhāvayato samadhikāni dve ñāṇasatāni uppajjantīti ñāṇagaṇanuddeso, aṭṭha paripanthe ñāṇānītiādi ñāṇagaṇananiddeso, katamāni aṭṭha paripanthe ñāṇānītiādi. Imāni ekavīsati vimuttisukhe ñāṇānītipariyantaṃ sabbañāṇānaṃ vitthāraniddeso, ante soḷasavatthukaṃ ānāpānassatisamādhiṃ bhāvayatotiādi nigamananti evaṃ tāva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ.

१५२. आता, 'दिट्ठिकथा' (दृष्टिकथा) नंतर सांगितलेल्या 'आनापानस्सतिकथा' (आनापानस्मृतिकथा) मधील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णना) प्राप्त झाले आहे. कारण की, ही आनापानस्सतिकथा दृष्टीमधील (मिथ्यादृष्टीमधील) दोष चांगल्या प्रकारे जाणून घेतलेल्या आणि मिथ्यादृष्टीरूपी मळ धुवून टाकल्यामुळे अत्यंत शुद्ध चित्त झालेल्या व्यक्तीला यथाभूत ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी समाधीची भावना करणे सुलभ करते. तसेच, सर्व समाधी भावनांमध्ये, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी याच समाधीने चित्त एकाग्र केलेल्या सर्व सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांना यथाभूत ज्ञान प्राप्त झाल्यामुळे हीच समाधी भावना प्रधान आहे, म्हणून ही दिट्ठिकथेनंतर सांगितली गेली आहे. त्यामध्ये, 'सोळा वस्तूंच्या (विषयांच्या) आधारावर आनापानस्सति समाधीची भावना करणाऱ्याला दोनशेहून अधिक ज्ञाने उत्पन्न होतात' हे वाक्य म्हणजे 'ज्ञानगणनोद्देश' (ज्ञानांच्या संख्येचा संक्षेप) होय. 'अष्ट परिपंथे ज्ञाने' इत्यादी वाक्य म्हणजे 'ज्ञानगणननिर्देश' (ज्ञानांच्या संख्येचे स्पष्टीकरण) होय. 'कतमानि अट्ठ परिपंथे जाणानि' इत्यादीपासून 'इमानि एकवीसति विमुत्तिसुखे जाणानि' पर्यंतचे वाक्य म्हणजे सर्व ज्ञानांचा 'विस्तारनिर्देश' (सविस्तर स्पष्टीकरण) होय. आणि शेवटी 'सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो' इत्यादी वाक्य म्हणजे 'निगमन' (निष्कर्ष) होय. अशा प्रकारे पाळी ग्रंथाची विभागणी समजून घ्यावी.

Tattha gaṇanuddese gaṇanavāre tāva soḷasavatthukanti dīghaṃ rassaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti kāyānupassanācatukkaṃ, pītipaṭisaṃvedī sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāranti vedanānupassanācatukkaṃ, cittapaṭisaṃvedī abhippamodayaṃ cittaṃ samādahaṃ cittaṃ vimocayaṃ cittanti cittānupassanācatukkaṃ, aniccānupassī virāgānupassī nirodhānupassī paṭinissaggānupassīti dhammānupassanācatukkanti imesaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasa vatthūni patiṭṭhā ārammaṇāni assāti soḷasavatthuko. Taṃ soḷasavatthukaṃ. Samāsavasena panettha vibhattilopo kato. Ānanti abbhantaraṃ pavisanavāto. Apānanti bahinikkhamanavāto. Keci pana vipariyāyena vadanti. Apānañhi apetaṃ ānatoti apānanti vuccati, niddese (paṭi. ma. 1.160) pana nā-kārassa dīghattamajjhupekkhitvā āpānanti. Tasmiṃ ānāpāne sati ānāpānassati, assāsapassāsapariggāhikāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpānassatiyā yutto [Pg.70] samādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi ānāpānassatisamādhi. Bhāvayatoti nibbedhabhāgiyaṃ bhāventassa. Samadhikānīti saha adhikena vattantīti samadhikāni, sātirekānīti attho. Ma-kāro panettha padasandhikaro. Keci pana ‘‘saṃadhikānī’’ti vadanti. Evaṃ sati dve ñāṇasatāniyeva adhikānīti āpajjati, taṃ na yujjati. Imāni hi vīsatiadhikāni dve ñāṇasatāni hontīti.

त्यामध्ये, प्रथम गणनाविभागातील 'ज्ञानगणनोद्देशात' 'सोळा वस्तूंचे' (सोळसवत्थुकं) म्हणजे: (१) दीर्घ, (२) र्‍हस्व, (३) सर्वकायप्रतिसंवेदी, (४) कायसंस्कार शांत करणे - हे 'कायानुपश्यना चतुष्क' होय; (५) प्रीतिप्रतिसंवेदी, (६) सुखप्रतिसंवेदी, (७) चित्तसंस्कारप्रतिसंवेदी, (८) चित्तसंस्कार शांत करणे - हे 'वेदनानुपश्यना चतुष्क' होय; (९) चित्तप्रतिसंवेदी, (१०) चित्त अत्यंत प्रमुदित करणे, (११) चित्त समाहित करणे, (१२) चित्त विमुक्त करणे - हे 'चित्तानुपश्यना चतुष्क' होय; आणि (१३) अनित्यानुपश्यी, (१४) विरागानुपश्यी, (१५) निरोधानुपश्यी, (१६) प्रतिनिसर्गानुपश्यी - हे 'धम्मानुपश्यना चतुष्क' होय. या चार चतुष्कांच्या आधारे ज्या आनापानस्सति समाधीचे सोळा वस्तू (म्हणजेच आधार किंवा आलंबन) आहेत, ती 'सोळसवत्थुको' (सोळा वस्तूंची) होय. ती सोळा वस्तूंची समाधी होय. येथे समासामुळे विभक्तीचा लोप झाला आहे. 'आन' म्हणजे आत जाणारा वायू (श्वास). 'अपान' म्हणजे बाहेर पडणारा वायू (प्रश्वास). परंतु काही आचार्य याच्या उलट सांगतात. त्यांच्या मते, 'आन' (आत येणाऱ्या श्वासापासून) जे 'अपेत' (दूर गेलेले) असते ते 'अपान' (प्रश्वास) होय, म्हणून त्याला 'अपान' असे म्हणतात. निर्देशामध्ये मात्र 'ना' या अक्षराच्या दीर्घत्वाचा विचार करून 'आपान' असे म्हटले आहे. त्या आनापानावर (श्वास-प्रश्वासावर) जी स्मृती (सति) असते, ती 'आनापानस्सति' होय. श्वास आणि प्रश्वासाचे ग्रहण करणाऱ्या स्मृतीचे हे नाव आहे. आनापानस्सतीने युक्त असलेली समाधी किंवा आनापानस्सतीमधील समाधी म्हणजे 'आनापानस्सतिसमाधि' होय. 'भावयतो' म्हणजे निर्वेधभागीय (मार्गाला अनुकूल असणाऱ्या) समाधीची भावना करणाऱ्या व्यक्तीला. 'समधिकानि' म्हणजे अधिक संख्येसह असणारे, म्हणजेच 'सातिरेक' (अधिक) असा अर्थ आहे. येथे 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. परंतु काही आचार्य 'संअधिकानि' असे म्हणतात. तसे मानल्यास 'केवळ दोनशे ज्ञानेच अधिक आहेत' असा अर्थ निघेल, जो योग्य नाही. कारण ही ज्ञाने वीस अधिक दोनशे (२२०) आहेत, असे समजावे.

Paripanthe ñāṇānīti paripanthaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattañāṇāni. Tathā upakāre upakkilese ñāṇāni. Vodāne ñāṇānīti vodāyati, tena cittaṃ parisuddhaṃ hotīti vodānaṃ. Kiṃ taṃ? Ñāṇaṃ. ‘‘Vodānañāṇānī’’ti vattabbe ‘‘sutamaye ñāṇa’’ntiādīsu (paṭi. ma. mātikā 1.1; paṭi. ma. 1.1) viya ‘‘vodāne ñāṇānī’’ti vuttaṃ. Sato sampajāno hutvā karotīti satokārī, tassa satokārissa ñāṇāni. Nibbidāñāṇānīti nibbidābhūtāni ñāṇāni. Nibbidānulomañāṇānīti nibbidāya anukūlāni ñāṇāni. Nibbidānulomiñāṇānītipi pāṭho, nibbidānulomo etesaṃ atthīti nibbidānulomīti attho. Nibbidāpaṭippassaddhiñāṇānīti nibbidāya paṭippassaddhiyaṃ ñāṇāni. Vimuttisukhe ñāṇānīti vimuttisukhena sampayuttāni ñāṇāni.

'परिपंथे ज्ञाने' म्हणजे परिपंथाला (कामच्छंद इत्यादी अंतराय/बाधांना) आलंबन करून उत्पन्न झालेली ज्ञाने. तसेच 'उपकारे ज्ञाने' म्हणजे उपकारक धर्मांवर (नेक्खम्म इत्यादींवर) किंवा उपक्किलेसांवर (उपक्लेशांवर) उत्पन्न झालेली ज्ञाने. 'वोदाने ज्ञाने' म्हणजे ज्याच्याद्वारे चित्त 'वोदायति' (अत्यंत शुद्ध) होते, ते 'वोदान' (विशुद्धीकरण) होय. ते काय आहे? ते ज्ञान आहे. वास्तविक 'वोदानज्ञाने' असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'सुतमये ज्ञाने' इत्यादी पाठांप्रमाणे येथे 'वोदाने ज्ञाने' असे म्हटले आहे. जो स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त होऊन (सतो संपाजानो) कार्य करतो, तो 'सतोकारी' होय; त्या सतोकारी पुरुषाची ज्ञाने. 'निब्बिदाज्ञाने' म्हणजे निर्वेदात्मक (विपश्यनेला अनुकूल असणारी) ज्ञाने. 'निब्बिदानुलोमज्ञाने' म्हणजे निर्वेदाला (विपश्यनेला) अनुकूल असणारी ज्ञाने (भयज्ञान, आदीनवज्ञान इत्यादी). 'निब्बिदानुलोमी ज्ञाने' असाही पाठ आढळतो; ज्यांच्यामध्ये निर्वेदाचे अनुलोमत्व असते, ते 'निब्बिदानुलोमी' होय, असा याचा अर्थ आहे. 'निब्बिदापटिप्पस्सद्धिज्ञाने' म्हणजे निर्वेदाच्या शांत होण्यातील (संखारुपेक्खा ज्ञान, अनुलोम ज्ञान आणि मार्ग ज्ञान) ज्ञाने. 'विमुत्तिसुखे ज्ञाने' म्हणजे विमुक्तीच्या सुखाशी (फल सुखाशी) संप्रयुक्त असणारी ज्ञाने.

Katamāni aṭṭhātiādīhi paripanthaupakārānaṃ paṭipakkhavipakkhayugalattā tesu ñāṇāni saheva niddiṭṭhāni. Kāmacchandanekkhammādīni heṭṭhā vuttatthāni. Upakāranti ca liṅgavipallāsavasena napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Sabbepi akusalā dhammāti vuttāvasesā ye keci akusalā dhammā. Tathā sabbepi nibbedhabhāgiyā kusalā dhammā. ‘‘Paripantho upakāra’’nti ca taṃ tadeva apekkhitvā ekavacanaṃ kataṃ. Ettha ca paripanthe ñāṇāni ca upakāre ñāṇāni ca pucchitvā tesaṃ ārammaṇāneva vissajjitvā teheva tāni vissajjitāni hontīti tadārammaṇāni ñāṇāni nigametvā dassesi. Upakkilese ñāṇādīsupi eseva nayo.

'कतमानि अट्ठ' (कोणती आठ) इत्यादी वाक्यांद्वारे परिपंथ (बाधा) आणि उपकारक धर्म यांच्या परस्पर विरोधी आणि प्रतिपक्षी जोडीच्या स्वरूपावरून, त्यांच्याविषयीची ज्ञाने एकत्रच स्पष्ट केली आहेत. 'कामच्छन्द-नेक्खम्म' (कामच्छंद आणि नैष्क्रम्य) इत्यादी शब्दांचे अर्थ पूर्वीच सांगितले गेले आहेत. 'उपकारं' हा शब्द लिंगविपर्यासाने (पुल्लिंगाऐवजी नपुंसकलिंग करून) नपुंसकलिंगी रूपात वापरला आहे. 'सब्बेपि अकुसला धम्मा' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या व्यतिरिक्त उरलेले सर्व अकुशल धर्म होय. तसेच सर्व निर्वेधभागीय कुशल धर्म देखील समजावेत. 'परिपन्थो उपकारं' यामध्ये त्या त्या विशिष्ट शब्दाचा विचार करून एकवचन वापरले आहे. येथे परिपंथातील ज्ञाने आणि उपकारातील ज्ञाने विचारून, त्यांच्या आलंबनांचेच (कामच्छंद, नैष्क्रम्य इत्यादींचे) उत्तर देऊन, त्या आलंबनांसह ती ज्ञाने स्पष्ट केली आहेत, म्हणून त्या आलंबनांवर आधारित असणाऱ्या ज्ञानांचा निष्कर्ष काढून दाखवला आहे. उपक्लेशांमधील ज्ञाने इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Gaṇanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

गणनाविभागाचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

2. Soḷasañāṇaniddesavaṇṇanā

२. सोळा ज्ञानांच्या निर्देशविभागाचे स्पष्टीकरण (वर्णना).

153. Soḷasahi [Pg.71] ākārehīti ubhayapakkhavasena vuttehi soḷasahi ñāṇakoṭṭhāsehi. Uducitaṃ cittaṃ samuducitanti upacārabhūmiyaṃ cittaṃ uddhaṃ ucitaṃ, sammā uddhaṃ ucitaṃ, uparūpari kataparicayaṃ sammā uparūpari kataparicayanti attho. Udujitaṃ cittaṃ samudujitantipi pāṭho. Uparibhāvāya jitaṃ, uparibhāvakarehi vā ñāṇehi jitaṃ udujitaṃ. Samudujitanti samā uparibhāvāya, uparibhāvakarehi vā ñāṇehi jitaṃ. Samāti cettha visamabhāvapaṭikkhepo. Imasmiṃ pāṭhe u, du-iti dve dve upasaggā honti. Urūjitaṃ cittaṃ sammārūjitantipi pāṭho. Etthāpi jitatthoyeva. Urū arūti idaṃ pana nipātamattamevāti vadanti. Vīṇopamaṭṭhakathāya tajjitaṃ sutajjitanti ca attho vutto, so idha na yujjati. Ekatte santiṭṭhatīti upacārabhūmiyaṃ tāva nānārammaṇavikkhepābhāvena ekatte patiṭṭhāti. Niyyānāvaraṇaṭṭhena nīvaraṇāti ettha aratipi sabbepi akusalā āvaraṇaṭṭhena nīvaraṇāti vuttā. Niyyānāvaraṇaṭṭhenāti niyyānānaṃ āgamanamaggapidahanaṭṭhena. Niyyānavāraṇaṭṭhenātipi pāṭho, niyyānānaṃ paṭikkhepanaṭṭhenāti attho. Nekkhammaṃ ariyānaṃ niyyānanti maggaṭṭhānaṃ ariyānaṃ niyyānasaṅkhātassa ariyamaggassa hetuttā phalūpacārena ariyānaṃ niyyānaṃ. Tena ca hetubhūtena maggakkhaṇe ariyā niyyanti nigacchanti. Keci pana ‘‘niyyānanti maggo’’ti vadanti. Idha upacārassa adhippetattā maggakkhaṇe ca ālokasaññāya sabbakusaladhammānañca abhāvā taṃ na yujjati. Nivutattāti paṭicchannattā. Nappajānātīti puggalavasena vuttaṃ.

१५३. 'सोळा आकारांनी' म्हणजे दोन्ही पक्षांच्या (उपकारक व परिपंथ बाजूने) कडून सांगितलेल्या सोळा ज्ञानसमूहांनी. 'उदुचितं चित्तं समुदुचितं' म्हणजे उपचार भूमीमध्ये चित्त वर विकसित (अभ्यस्त) झाले आहे, चांगल्या प्रकारे वर विकसित झाले आहे, वरचेवर परिचय केलेले आहे किंवा चांगल्या प्रकारे वरचेवर परिचय केलेले आहे, असा अर्थ आहे. 'उदुजितं चित्तं समुदुजितं' असाही पाठ आहे. वरच्या अवस्थेसाठी जिंकलेले, किंवा वरची अवस्था निर्माण करणाऱ्या ज्ञानांनी जिंकलेले चित्त म्हणजे 'उदुजित' होय. 'समुदुजित' म्हणजे चांगल्या प्रकारे वरच्या अवस्थेसाठी किंवा वरची अवस्था निर्माण करणाऱ्या ज्ञानांनी जिंकलेले. येथे 'समा' म्हणजे विषमता किंवा प्रतिकूलतेचा निषेध होय. या पाठात 'उ' आणि 'दु' हे दोन दोन उपसर्ग आहेत. 'उरूजितं चित्तं सम्मारूजितं' असाही पाठ आहे. येथेही 'जि' (जिंकणे) हाच अर्थ आहे. 'उरू' आणि 'अरू' हे केवळ निपात (अव्यय) आहेत असे म्हणतात. वीणोपम सूत्ताच्या अट्ठकथेमध्ये 'तज्जित' आणि 'सुतज्जित' (धमकावलेले/त्रास दिलेले) असा अर्थ सांगितला आहे, तो येथे योग्य ठरत नाही. 'एकाग्रतेत स्थिर होते' (एकत्ते संतिट्ठति) म्हणजे उपचार भूमीमध्ये विविध आलंबनांच्या विक्षेपाचा अभाव असल्यामुळे एकाच आलंबनावर प्रतिष्ठित होते. 'निय्यानावरणट्ठेन नीवरणानि' (मुक्तीला अडथळा आणणारे नीवरण) यामध्ये अरती (न आवडणे) आणि सर्व अकुशल धर्म देखील अडथळा आणण्याच्या अर्थाने 'नीवरण' म्हटले आहेत. 'निय्यानावरणट्ठेन' म्हणजे मुक्तीच्या (मार्गाच्या) आगमनाचा मार्ग रोखण्याच्या अर्थाने. 'नियनवारणट्ठेन' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ मुक्तीचा निषेध किंवा विरोध करण्याच्या अर्थाने आहे. 'नेक्खम्म (नैष्क्रम्य) हे आर्यांचे प्रस्थान (निर्याण) आहे' कारण ते मार्गस्थ आर्यांच्या निर्याण संज्ञक आर्यमार्गाचे कारण असल्यामुळे, फलोपचाराने आर्यांचे निर्याण म्हटले जाते. आणि त्या कारणीभूत असलेल्या नैष्क्रम्यामुळे मार्गक्षणी आर्य (संसारातून) बाहेर पडतात (निर्याण करतात). काही आचार्य मात्र "निर्याण म्हणजे मार्ग" असे म्हणतात. येथे उपचाराचा (उपचार समाधीचा) अभिप्रेत अर्थ असल्यामुळे आणि मार्गक्षणी आलोकसंज्ञा व सर्व कुशल धर्मांचा अभाव असल्यामुळे ते योग्य ठरत नाही. 'निवुतत्ता' म्हणजे आच्छादित (झाकलेले) असल्यामुळे. 'नप्पजानाति' (जाणत नाही) हे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अपेक्षेने सांगितले आहे।

Visuddhacittassāti upacārabhūmiyaṃyeva. Khaṇikasamodhānāti cittakkhaṇe cittakkhaṇe uppajjanato khaṇo etesaṃ atthīti khaṇikā, upakkilesā, khaṇikānaṃ samodhāno samāgamo pabandho khaṇikasamodhāno. Tasmā khaṇikasamodhānā, uppajjamānā upakkilesā khaṇikappabandhavasena khaṇikaparamparāvasena uppajjanti, na ekacittakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti.

'विशुद्धचित्तस्स' म्हणजे उपचार भूमीमध्येच (विशुद्ध चित्त असलेल्याचे). 'क्षणिकसमोधाना' म्हणजे प्रत्येक चित्तक्षणी उत्पन्न होत असल्यामुळे ज्यांना 'क्षण' (उत्पाद-व्यय-भंग रूप क्षण) आहे ते 'क्षणिक' उपक्किलेस (उपक्लेश) होत. क्षणिक उपक्लेशांचा समवधान म्हणजे समागम किंवा प्रवाह (प्रबंध) हा 'क्षणिक समवधान' होय. म्हणून त्या क्षणिक समवधानामुळे उत्पन्न होणारे उपक्लेश हे क्षणिक प्रवाहाच्या रूपाने किंवा क्षणिक परंपरेच्या रूपाने उत्पन्न होतात, एकाच चित्तक्षणाच्या रूपाने उत्पन्न होत नाहीत, असा याचा अर्थ आहे।

Soḷasañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोळा ज्ञाननिर्देशाची वर्णना समाप्त झाली।

3. Upakkilesañāṇaniddesavaṇṇanā

३. उपक्किलेस (उपक्लेश) ज्ञाननिर्देशाची वर्णना।

Paṭhamacchakkaṃ

पहिले षटक (प्रथम छक्क)।

154. Paṭhamacchakke [Pg.72] assāsādimajjhapariyosānanti abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nābhi pariyosānaṃ. Taṃ tassa ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato yogissa ṭhānanānattānugamanena cittaṃ ajjhattaṃ vikkhepaṃ gacchati, taṃ ajjhattavikkhepagataṃ cittaṃ ekatte asaṇṭhahanato samādhissa paripantho. Passāsādimajjhapariyosānanti bahinikkhamanavātassa nābhi ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā bahiākāso vā pariyosānaṃ. Yojanā panettha vuttanayeneva veditabbā. Assāsapaṭikaṅkhanā nikantitaṇhācariyāti ‘‘nāsikāvātāyattamidaṃ kammaṭṭhāna’’nti sallakkhetvā oḷārikoḷārikassa assāsassa patthanāsaṅkhātā nikāmanā eva taṇhāpavatti. Taṇhāpavattiyā sati ekatte asaṇṭhahanato samādhissa paripantho. Passāsapaṭikaṅkhanā nikantīti puna assāsapubbakassa passāsassa patthanāsaṅkhātā nikanti. Sesaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Assāsenābhitunnassāti atidīghaṃ atirassaṃ vā assāsaṃ karontassa assāsamūlakassa kāyacittakilamathassa sabbhāvato tena assāsena viddhassa pīḷitassa. Passāsapaṭilābhe mucchanāti assāsena pīḷitattāyeva passāse assādasaññino passāsaṃ patthayato tasmiṃ passāsapaṭilābhe rajjanā. Passāsamūlakepi eseva nayo.

१५४. पहिल्या षटकात 'अस्सास-आदि-मज्झ-परियोसानं' (श्वासाचा आरंभ, मध्य आणि अंत) म्हणजे आत प्रवेश करणाऱ्या वायूचे नाकाचे टोक किंवा वरचा ओठ हा 'आरंभ' (आदि) आहे; हृदय हा 'मध्य' आहे; आणि नाभी हा 'अंत' (परियोसान) आहे. त्या श्वासाच्या आरंभ, मध्य आणि अंताचा स्मृतीद्वारे मागोवा घेणाऱ्या योग्याचे चित्त विविध स्थानांच्या अनुगमनामुळे अध्यात्मात (आतच) विक्षेपाप्रत (भटकण्याप्रत) जाते. ते अध्यात्म-विक्षेपाप्रत गेलेले चित्त एकाग्रतेत स्थिर न राहिल्यामुळे समाधीचा परिपंथ (अडथळा) ठरते. 'पस्सास-आदि-मज्झ-परियोसानं' (उच्छ्वासाचा आरंभ, मध्य आणि अंत) म्हणजे बाहेर पडणाऱ्या वायूची नाभी हा 'आरंभ' आहे, हृदय हा 'मध्य' आहे, आणि नाकाचे टोक किंवा वरचा ओठ किंवा बाह्य आकाश हा 'अंत' आहे. येथील योजना (अर्थ लावणी) देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावी. 'अस्सासपटिकङ्खना निकन्तितण्हाचरिया' म्हणजे "हे कर्मस्थान नासिकावायूवर अवलंबून आहे" असे लक्षात घेऊन, स्थूल श्वासाची इच्छा करण्याच्या रूपाने असणारी आसक्ती हीच तृष्णेची प्रवृत्ती होय. तृष्णेची प्रवृत्ती असताना एकाग्रतेत स्थिर न राहिल्यामुळे तो समाधीचा परिपंथ (अडथळा) ठरतो. 'पस्सासपटिकङ्खना निकन्ति' म्हणजे पुन्हा श्वासानंतर येणाऱ्या उच्छ्वासाची इच्छा करण्याच्या रूपाने असणारी आसक्ती. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीनेच जोडावा. 'अस्सासेनाभितुन्नस्स' म्हणजे अतिशय दीर्घ किंवा अतिशय लहान श्वास घेणाऱ्या व्यक्तीला श्वासमूलक कायिक व मानसिक थकवा निर्माण होत असल्यामुळे, त्या श्वासाने विद्ध झालेल्या किंवा पीडित झालेल्याचे. 'पस्सासपटिलाभे मुच्छना' म्हणजे श्वासाने पीडित असल्यामुळेच उच्छ्वासात आस्वाद घेणाऱ्या आणि उच्छ्वासाची इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीची तो उच्छ्वास प्राप्त झाल्यावर होणारी आसक्ती (रज्जना). उच्छ्वासमूलक बाबतीतही हाच नियम लागू होतो।

Vuttasseva atthassa anuvaṇṇanatthaṃ vuttesu gāthābandhesu anugacchanāti anugacchamānā. Satīti ajjhattabahiddhāvikkhepahetubhūtā sati. Vikkhipati anena cittanti vikkhepo. Ko so? Assāso. Ajjhattaṃ vikkhepo ajjhattavikkhepo, tassa ākaṅkhanā ajjhattavikkhepākaṅkhanā, asammāmanasikāravasena ajjhattavikkhepakassa assāsassa ākaṅkhanāti vuttaṃ hoti. Eteneva nayena bahiddhāvikkhepapatthanā veditabbā. Yehīti yehi upakkilesehi. Vikkhippamānassāti vikkhipiyamānassa vikkhepaṃ āpādiyamānassa. No ca cittaṃ vimuccatīti cittaṃ assāsapassāsārammaṇe ca nādhimuccati, paccanīkadhammehi ca na vimuccati. Cittaṃ no ca vimuccati parapattiyā ca hontīti sambandho. Vimokkhaṃ appajānantāti so vā añño vā ārammaṇādhimuttivimokkhañca [Pg.73] paccanīkavimuttivimokkhañca evaṃ appajānantā. Parapattiyāti parapaccayaṃ parasaddahanaṃ arahanti, na attapaccakkhaṃ ñāṇanti ‘‘parapaccayikā’’ti vattabbe ‘‘parapattiyā’’ti vuttaṃ. Attho pana soyeva.

पूर्वोक्त अर्थाचेच स्पष्टीकरण करण्यासाठी सांगितलेल्या गाथाबंधांमध्ये 'अनुगच्छना' म्हणजे मागोवा घेणारी. 'सती' म्हणजे आंतरिक व बाह्य विक्षेपाचे कारण बनलेली स्मृती. ज्याच्याद्वारे चित्त विक्षिप्त होते तो 'विक्षेप' होय. तो कोणता? श्वास. अध्यात्मात (आत) विक्षेप म्हणजे 'अध्यात्मविक्षेप', त्याची आकांक्षा म्हणजे 'अध्यात्मविक्षेपाकांक्षा'. अयोग्य मनसिकारामुळे अध्यात्मविक्षेप करणाऱ्या श्वासाची आकांक्षा करणे, असा याचा अर्थ आहे. याच पद्धतीने बाह्य विक्षेपाची प्रार्थना (इच्छा) समजून घ्यावी. 'येहि' म्हणजे ज्या उपक्लेशांनी. 'विक्खिप्पमानस्स' म्हणजे विक्षिप्त केल्या जाणाऱ्याचे किंवा विक्षेपाप्रत नेल्या जाणाऱ्याचे. 'नो च चित्तं विमुच्चति' म्हणजे चित्त श्वास-उच्छ्वासाच्या आलंबनावर एकाग्र होत नाही आणि विरोधी धर्मांपासून मुक्तही होत नाही. "चित्त मुक्त होत नाही आणि ते परावलंबी (परप्रत्ययी) होते" असा संबंध आहे. 'विमोक्खं अप्पजानन्ता' म्हणजे तो योगी किंवा दुसरा कोणी योगी आलंबनावरील एकाग्रतारूप विमोक्ष आणि विरोधी धर्मांपासून मुक्तीरूप विमोक्ष या दोन्ही प्रकारच्या विमोक्षांना जाणत नाहीत. 'परपत्तिया' म्हणजे दुसऱ्याच्या विश्वासावर किंवा दुसऱ्याच्या श्रद्धेवर अवलंबून राहण्यास पात्र असतात, स्वतःचे प्रत्यक्ष ज्ञान नसते. म्हणून 'परप्रत्ययिक' म्हणण्याऐवजी 'परपत्तिया' असे म्हटले आहे. अर्थ मात्र तोच आहे।

Dutiyacchakkaṃ

दुसरे षटक (द्वितीय छक्क)।

155. Dutiyacchakke nimittanti assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhānaṃ. Assāsapassāsā hi dīghanāsikassa nāsāpuṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti, rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ. Yadi hi ayaṃ yogī taṃ nimittameva āvajjati, tassa nimittameva āvajjamānassa assāse cittaṃ vikampati, na patiṭṭhātīti attho. Tassa tasmiṃ citte appatiṭṭhite samādhissa abhāvato taṃ vikampanaṃ samādhissa paripantho. Yadi assāsameva āvajjati, tassa cittaṃ abbhantarapavesanavasena vikkhepaṃ āvahati, nimitte na patiṭṭhāti, tasmā nimitte vikampati. Iminā nayena sesesupi yojanā kātabbā. Gāthāsu vikkhippateti vikkhipīyati vikkhepaṃ āpādīyati.

१५५. दुसऱ्या षटकात 'निमित्त' म्हणजे श्वास-उच्छ्वासाचे स्पर्शस्थान. कारण श्वास आणि उच्छ्वास हे लांब नाक असलेल्या व्यक्तीच्या नाकपुडीला स्पर्श करत प्रवृत्त होतात, आणि लहान नाक असलेल्या व्यक्तीच्या वरच्या ओठाला स्पर्श करत प्रवृत्त होतात. जर हा योगी केवळ त्या निमित्ताचेच (स्पर्शस्थानाचेच) आवर्जन (चिंतन) करतो, तर केवळ निमित्ताचे आवर्जन करणाऱ्या त्याच्या श्वासावर चित्त कंपित होते, स्थिर होत नाही, असा अर्थ आहे. त्याचे ते चित्त स्थिर न राहिल्यामुळे समाधीचा अभाव होतो, म्हणून ते कंपन समाधीचा परिपंथ (अडथळा) ठरते. जर तो केवळ श्वासाचेच आवर्जन करतो, तर त्याचे चित्त आत प्रवेश करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे विक्षेपाप्रत जाते, निमित्तावर (स्पर्शस्थानावर) स्थिर होत नाही, म्हणून निमित्तावर कंपित होते. याच पद्धतीने उर्वरित बाबतीतही योजना करावी. गाथांमध्ये 'विक्खिप्पते' म्हणजे विक्षिप्त केले जाते किंवा विक्षेपाप्रत नेले जाते।

Tatiyacchakkaṃ

तिसरे षटक (तृतीय छक्क)।

156. Tatiyacchakke atītānudhāvanaṃ cittanti phusanaṭṭhānaṃ atikkamitvā gataṃ assāsaṃ vā passāsaṃ vā anugacchamānaṃ cittaṃ. Vikkhepānupatitanti vikkhepena anugataṃ, vikkhepaṃ vā sayaṃ anupatitaṃ anugataṃ. Anāgatapaṭikaṅkhanaṃ cittanti phusanaṭṭhānaṃ appattaṃ assāsaṃ vā passāsaṃ vā paṭikaṅkhamānaṃ paccāsīsamānaṃ cittaṃ. Vikampitanti tasmiṃ appatiṭṭhāneneva vikkhepena vikampitaṃ. Līnanti atisithilavīriyatādīhi saṅkucitaṃ. Kosajjānupatitanti kusītabhāvānugataṃ. Atipaggahitanti accāraddhavīriyatādīhi atiussāhitaṃ. Uddhaccānupatitanti vikkhepānugataṃ. Abhinatanti assādavatthūsu bhusaṃ nataṃ allīnaṃ. Apanatanti nirassādavatthūsu patihataṃ, tato apagataṃ vā, apagatanataṃ vā, na tato apagatanti attho. Rāgānupatitanti ettha assāsapassāsanimittaṃ manasikaroto uppannapītisukhe vā pubbe hasitalapitakīḷitavatthūsu vā rāgo anupatati. Byāpādānupatitanti ettha manasikāre nirassādagatacittassa uppannadomanassavasena vā pubbe samudāciṇṇesu āghātavatthūsu vā byāpādo anupatati. Gāthāsu na samādhiyatīti na samāhitaṃ hoti. Adhicittanti cittasīsena niddiṭṭho adhiko samādhi.

१५६. तिसऱ्या षटकामध्ये (ततियच्छक्के) – 'अतीतानुधावन चित्त' म्हणजे स्पर्शस्थान ओलांडून गेलेल्या श्वास किंवा प्रश्वासाच्या मागे धावणारे चित्त होय. 'विक्षेपानुपतित' म्हणजे विक्षेपाने (विचलनाने) युक्त होऊन मागे जाणारे, किंवा स्वतः विक्षेपाच्या मागे गेलेले चित्त होय. 'अनागतपटिकङ्खन चित्त' म्हणजे स्पर्शस्थानापर्यंत न पोहोचलेल्या श्वास किंवा प्रश्वासाची आकांक्षा (अपेक्षा) करणारे चित्त होय. 'विकंपित' म्हणजे त्या स्पर्शस्थानावर स्थिर न राहिल्यामुळे विक्षेपाने कंपित झालेले चित्त होय. 'लीन' म्हणजे अत्यंत शिथिल वीर्यामुळे (उत्साहाच्या अभावामुळे) संकुचित झालेले चित्त होय. 'कोसज्जानुपतित' म्हणजे आळसाच्या (कुसीदभावाच्या) मागे गेलेले चित्त होय. 'अतिपग्गहित' म्हणजे अति-प्रयत्नामुळे (अति-आरब्ध वीर्यामुळे) अत्यंत उत्तेजित झालेले चित्त होय. 'उद्धच्चानुपतित' म्हणजे उद्धच्चाच्या (औद्धत्याच्या/विक्षेपाच्या) मागे गेलेले चित्त होय. 'अभिनत' म्हणजे आस्वादाच्या वस्तूंमध्ये (सुखाच्या विषयांमध्ये) तीव्रतेने झुकलेले किंवा आसक्त झालेले चित्त होय. 'अपनत' म्हणजे अनास्वाद वस्तूंमध्ये (कटू किंवा नीरस विषयांमध्ये) प्रतिहत (विन्मुख) झालेले, किंवा त्यापासून दूर गेलेले, किंवा राग विरहित झालेले; 'त्यापासून दूर न गेलेले' असा अर्थ नाही. 'रागानुपतित' म्हणजे येथे श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताचे मनसिकार करताना उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखात, किंवा पूर्वी हसलेल्या, बोललेल्या व खेळलेल्या गोष्टींमध्ये राग (आसक्ती) अनुगमन करतो. 'व्यापादानुपतित' म्हणजे येथे मनसिकार करताना अनास्वाद (नीरस) चित्त असलेल्या व्यक्तीला उत्पन्न झालेल्या दौर्मनस्यामुळे किंवा पूर्वी अनुभवलेल्या आघातवस्तूंमध्ये (क्रोधाच्या कारणांमध्ये) द्वेष (व्यापाद) अनुगमन करतो. गाथांमध्ये 'न समाधियति' म्हणजे समाहित होत नाही. 'अधिचित्त' म्हणजे चित्ताला मुख्य करून दर्शविलेला श्रेष्ठ समाधी होय.

157. Ettāvatā [Pg.74] tīhi chakkehi aṭṭhārasa upakkilese niddisitvā idāni tesaṃ upakkilesānaṃ samādhissa paripanthabhāvasādhanena ādīnavaṃ dassento puna assāsādimajjhapariyosānantiādimāha. Tattha kāyopi cittampi sāraddhā ca hontīti vikkhepasamuṭṭhānarūpānaṃ vasena rūpakāyopi, vikkhepasantativasena cittampi mahatā khobhena khubhitā sadarathā ca honti. Tato mandatarena iñjitā kampitā, tato mandatarena phanditā calitā honti. Balavāpi majjhimopi mandopi khobho hotiyeva, na sakkā khobhena na bhavitunti vuttaṃ hoti. Cittaṃ vikampitattāti cittassa vikampitattā. Gāthāsu paripuṇṇā abhāvitāti yathā paripuṇṇā hoti, tathā abhāvitā. Iñjitoti kampito. Phanditoti mandakampito. Heṭṭhā nīvaraṇānaṃ anantarattā ‘‘imehi ca pana nīvaraṇehī’’ti (paṭi. ma. 1.153) accantasamīpanidassanavacanaṃ kataṃ. Idha pana nigamane nīvaraṇānaṃ santarattā tehi ca pana nīvaraṇehīti parammukhanidassanavacanaṃ kataṃ.

१५७. एवढ्या विवेचनाने तीन षटकांद्वारे अठरा उपक्किलेशांचे (उपक्लेशांचे) निर्देश करून, आता त्या उपक्किलेशांचा समाधीला अंतराय (बाधा) निर्माण करण्याच्या द्वारे दोष दाखवताना पुन्हा 'अस्सासादिमज्झपरियोसानं' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति' (शरीर आणि चित्त दोन्हीही उत्तेजित होतात) म्हणजे विक्षेपामुळे (विचलनामुळे) समुत्थित होणाऱ्या रूपांच्या प्रभावाने रूपकाय (भौतिक शरीर) सुद्धा आणि विक्षेपाच्या संततीमुळे (प्रवाहामुळे) चित्त सुद्धा मोठ्या क्षोभाने क्षुब्ध होऊन परिदाहाने (पीडेने) युक्त होतात. त्यापेक्षा मंद क्षोभाने ते ईंजित (कंपित) होतात, आणि त्यापेक्षाही मंद क्षोभाने ते स्पंदित (चलित) होतात. क्षोभ तीव्र, मध्यम किंवा मंद स्वरूपाचा असतोच; क्षोभ न होणे शक्य नाही, असा याचा अर्थ आहे. 'चित्तं विकम्पितत्ता' म्हणजे चित्त विकंपित झाल्यामुळे. गाथांमध्ये 'परिपुण्णा अभाविता' म्हणजे जशी ती परिपूर्ण असते, तशी ती अभावितात (भावना न केलेली) असते. 'इंजित' म्हणजे कंपित. 'स्पंदित' म्हणजे मंद कंपित. खाली (पूर्वी) नीवरणांच्या अव्यवहिततेमुळे (जवळ असल्यामुळे) 'इमेहि च पन नीवरणेहि' असे अत्यंत समीपतेचे दर्शक वचन वापरले आहे. परंतु येथे उपसंहारात (निगमनात) नीवरणांच्या व्यवधानामुळे (दूर असल्यामुळे) 'तेहि च पन नीवरणेहि' असे परोक्ष (दूरचे) दर्शक वचन वापरले आहे.

Upakkilesañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपक्किलेशज्ञान-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

4. Vodānañāṇaniddesavaṇṇanā

४. वोदानज्ञान-निर्देश-वर्णना

158. Vodāne ñāṇānīti visuddhañāṇāni. Taṃ vivajjayitvāti yaṃ pubbe vuttaṃ atītānudhāvanaṃ cittaṃ vikkhepānupatitaṃ, taṃ vivajjayitvāti sambandhitabbaṃ. Ekaṭṭhāne samādahatīti assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhāne samaṃ ādahati patiṭṭhāpeti. Tattheva adhimocetīti ekaṭṭhāneti vutte assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhāneyeva sanniṭṭhapeti sanniṭṭhānaṃ karoti. Paggaṇhitvāti dhammavicayapītisambojjhaṅgabhāvanāya paggahetvā. Viniggaṇhitvāti passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāya viniggaṇhitvā. ‘‘Satindriyavīriyindriyehi paggahetvā, satindriyasamādhindriyehi viniggahetvā’’tipi vadanti. Sampajāno hutvāti asubhabhāvanādīhi. Puna sampajāno hutvāti mettābhāvanādīhi. Yena rāgena anupatitaṃ, yena byāpādena anupatitaṃ, taṃ pajahatīti sambandho. Taṃ cittaṃ īdisanti sampajānanto tappaṭipakkhena rāgaṃ [Pg.75] pajahati, byāpādaṃ pajahatīti vā attho. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Ekattagataṃ hotīti taṃ taṃ visesaṃ pattassa taṃ taṃ ekattaṃ gataṃ hoti.

१५८. 'वोदाने ज्ञाने' म्हणजे विशुद्ध ज्ञाने होय. 'तं विवज्जयित्वा' (त्याचा त्याग करून) म्हणजे जे पूर्वी सांगितलेले 'अतीतानुधावन चित्त' आणि 'विक्षेपानुपतित चित्त' आहे, 'त्याचा त्याग करून' असा संबंध जोडावा. 'एकट्ठाने समादहति' म्हणजे श्वास-प्रश्वासाच्या स्पर्शस्थानावर (नासिकाग्र किंवा ओठावर) सम्यक प्रकारे स्थापित करतो, प्रतिष्ठित करतो. 'तत्वेव अधिमोचेति' म्हणजे 'एकट्ठाने' असे म्हटले असता, श्वास-प्रश्वासाच्या स्पर्शस्थानावरच दृढपणे स्थापित करतो, निश्चय करतो. 'पग्गण्हित्वा' (प्रगृहीत करून) म्हणजे धम्मविचय-संबोज्झंग आणि पीति-संबोज्झंगाच्या भावनेने प्रगृहीत करून (उत्साहित करून). 'विनिग्गण्हित्वा' (निग्रहित करून) म्हणजे पस्सद्धि-संबोज्झंग, समाधि-संबोज्झंग आणि उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या भावनेने निग्रहित करून (शांत करून). 'सतीन्द्रिय व वीरियान्द्रियाने प्रगृहीत करून, आणि सतीन्द्रिय व समाधिन्द्रियाने निग्रहित करून' असेही म्हणतात. 'संपजानो हुत्वा' (संप्रजन्ययुक्त होऊन) म्हणजे अशुभाची भावना इत्यादींद्वारे. पुन्हा 'संपजानो हुत्वा' म्हणजे मेत्ता (मैत्री) भावना इत्यादींद्वारे. ज्या रागाने अनुगमन केले होते, ज्या व्यापादाने (द्वेषाने) अनुगमन केले होते, त्याचा त्याग करतो, असा संबंध आहे. 'ते चित्त असे आहे' असे जाणणारा (संप्रजन्ययुक्त साधक) त्याच्या प्रतिपक्षाने (विरोधी भावनेने) रागाचा त्याग करतो, व्यापादाचा त्याग करतो, असा अर्थ आहे. 'परिसुद्धं' म्हणजे उपक्किलेशरहित (मलरहित). 'परियोदातं' म्हणजे प्रभास्वर (तेजस्वी/उज्ज्वल). 'एकत्तगतं होति' म्हणजे त्या त्या विशेषाला (विशिष्ट अवस्थेला) प्राप्त झालेल्या साधकाचे चित्त त्या त्या एकाग्रतेला (एकत्वाला) प्राप्त होते.

Katame te ekattāti idha yujjamānāyujjamānepi ekatte ekato katvā pucchati. Dānūpasaggupaṭṭhānekattanti dānavatthusaṅkhātassa dānassa upasaggo vosajjanaṃ dānūpasaggo, dānavatthupariccāgacetanā. Tassa upaṭṭhānaṃ ārammaṇakaraṇavasena upagantvā ṭhānaṃ dānūpasaggupaṭṭhānaṃ, tadeva ekattaṃ, tena vā ekattaṃ ekaggabhāvo dānūpasaggupaṭṭhānekattaṃ. Dānavosaggupaṭṭhānekattanti pāṭho sundarataro, so evattho. Etena paduddhāravasena cāgānussatisamādhi vutto. Paduddhāravasena vuttopi cesa itaresaṃ tiṇṇampi ekattānaṃ upanissayapaccayo hoti, tasmā idha niddiṭṭhanti vadanti. Visākhāpi hi mahāupāsikā āha – ‘‘idha, bhante, disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū sāvatthiṃ āgacchissanti bhagavantaṃ dassanāya, te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchissanti ‘itthannāmo, bhante, bhikkhu kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo’ti? Taṃ bhagavā byākarissati sotāpattiphale vā sakadāgāmiphale vā anāgāmiphale vā arahatte vā. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmi ‘āgatapubbā nu kho, bhante, tena ayyena sāvatthī’ti? Sace me vakkhanti ‘āgatapubbā tena bhikkhunā sāvatthī’ti. Niṭṭhamettha gacchissāmi nissaṃsayaṃ paribhuttaṃ tena ayyena vassikasāṭikā vā āgantukabhattaṃ vā gamikabhattaṃ vā gilānabhattaṃ vā gilānupaṭṭhākabhattaṃ vā gilānabhesajjaṃ vā dhuvayāgu vāti. Tassā me tadanussarantiyā pāmojjaṃ jāyissati, pamuditāya pīti jāyissati, pītimanāya kāyo passambhissati, passaddhakāyā sukhaṃ vedayissāmi, sukhiniyā cittaṃ samādhiyissati, sā me bhavissati indriyabhāvanā balabhāvanā bojjhaṅgabhāvanā’’ti (mahāva. 351). Atha vā ekattesu paṭhamaṃ upacārasamādhivasena vuttaṃ, dutiyaṃ appanāsamādhivasena, tatiyaṃ vipassanāvasena, catutthaṃ maggaphalavasenāti veditabbaṃ. Samathassa nimittaṃ samathanimittaṃ. Vayo bhaṅgo eva lakkhaṇaṃ vayalakkhaṇaṃ. Nirodho nibbānaṃ. Sesametesu tīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ.

ते एकत्व (एकाग्रता) कोणते आहेत? येथे योग्य आणि अयोग्य अशा चारही एकत्वांना एकत्र करून विचारले आहे. ‘दानूपसग्गुपट्ठानएकत्तं’ म्हणजे दानवस्तू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दानाचा त्याग (वोसज्ज) करणे म्हणजे दान-उपसर्ग (दान-त्याग) होय, जी दानवस्तू त्याग करण्याची चेतना आहे. त्या चेतनेचे आलंबन करण्याच्या दृष्टीने जवळ येऊन स्थिर होणे म्हणजे ‘दानूपसग्गुपट्ठान’ (दानाचे आलंबन उपस्थित होणे) होय. तेच एकत्व (एकाग्रता) आहे, किंवा त्या आलंबनामुळे निर्माण होणारी एकाग्रता (एकग्गभाव) म्हणजे ‘दानूपसग्गुपट्ठानएकत्त’ होय. ‘दानवोसग्गुपट्ठानएकत्तं’ असा पाठ अधिक चांगला आहे, त्याचा अर्थही तोच आहे. या पदाच्या विश्लेषणाने ‘चागानुस्सतिसमाधी’ (त्याग-अनुस्मृती समाधी) सांगितली आहे. पदाच्या विश्लेषणाने सांगितलेली ही समाधी इतर तिन्ही एकत्वांच्या (एकाग्रतेच्या) विकासासाठी उपनिस्सय-प्रत्यय (प्रबळ आधार) ठरते, म्हणून येथे तिचा निर्देश केला आहे, असे म्हणतात. कारण विशाखा महाउपासिकेने देखील म्हटले आहे - “भंते, या प्रदेशांत वर्षावास पूर्ण केलेले भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी सावत्थीला येतील. ते भगवंतांकडे जाऊन विचारतील: ‘भंते, अमुक नावाचे भिक्खू काळाधीन (मृत्यू पावले) झाले आहेत, त्यांची गती काय आहे, त्यांचा परलोक कोणता आहे?’ त्यावर भगवंत त्यांना सोतापत्तिफल, सकदागामिफल, अनागामिफल किंवा अरहत्तफलाविषयी व्याकृत करतील (सांगतील). मी त्यांच्याकडे जाऊन विचारीन: ‘भंते, त्या पूजनीय (अय्य) भिक्खूंनी पूर्वी कधी सावत्थीला भेट दिली होती का?’ जर ते मला सांगतील की, ‘त्या भिक्खूंनी पूर्वी सावत्थीला भेट दिली होती,’ तर मी या निष्कर्षावर पोहोचेन की, यात काही संशय नाही की त्या पूजनीय भिक्खूंनी माझ्याद्वारे दान केलेले वर्षावासाचे वस्त्र (वस्सिकसाटिक), किंवा आगंतुक भोजन (आगन्तुकभत्त), किंवा गमन करणाऱ्यांचे भोजन (गमिकभत्त), किंवा आजारी भिक्खूंचे भोजन (गिलाणभत्त), किंवा आजारी भिक्खूंच्या सेवकाचे भोजन (गिलाणुपट्ठाकभत्त), किंवा आजारी भिक्खूंचे औषध (गिलाणभेसज्ज), किंवा नित्य दिली जाणारी पेज (धुवयागु) ग्रहण केली असणार. त्याचे अनुस्मरण करताना मला प्रमोद (हर्ष) होईल, प्रमोदामुळे प्रीती उत्पन्न होईल, प्रीतीयुक्त मनामुळे माझी काया शांत होईल, शांत कायेने मी सुखाचा अनुभव घेईन, सुखी असलेल्या माझे चित्त समाधीस्थ होईल. ती माझी इंद्रियभावना, बलभावना आणि बोज्झंगभावना होईल.” (महावग्ग ३५१) अथवा, या एकत्वांमध्ये पहिले ‘उपचारसमाधी’च्या दृष्टीने सांगितले आहे, दुसरे ‘अप्पनासमाधी’च्या दृष्टीने, तिसरे ‘विपस्सना’च्या दृष्टीने आणि चौथे ‘मग्गफल’ (मार्ग व फल) च्या दृष्टीने सांगितले आहे, असे समजावे. समथाचे आलंबन म्हणजे ‘समथनिमित्त’ होय. वय (क्षय) आणि भंग हेच लक्षण म्हणजे ‘वयलक्षण’ होय. निरोध म्हणजे निब्बान होय. उर्वरित तिन्ही एकत्वांमध्ये आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ लावावा.

Cāgādhimuttānanti [Pg.76] dāne adhimuttānaṃ. Adhicittanti vipassanāpādakasamādhi. Vipassakānanti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya tīhi anupassanāhi saṅkhāre vipassantānaṃ. Ariyapuggalānanti aṭṭhannaṃ. Dutiyādīni tīṇi ekattāni ānāpānassativasena sesakammaṭṭhānavasena ca yujjanti. Catūhi ṭhānehīti catūhi kāraṇehi. Samādhivipassanāmaggaphalānaṃ vasena ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti uddesapadāni. ‘‘Paṭhamassa jhānassa ko ādī’’tiādīni tesaṃ uddesapadānaṃ vitthāretukamyatāpucchāpubbaṅgamāni niddesapadāni. Tattha paṭipadāvisuddhipakkhandanti paṭipadā eva nīvaraṇamalavisodhanato visuddhi, taṃ paṭipadāvisuddhiṃ pakkhandaṃ paviṭṭhaṃ. Upekkhānubrūhitanti tatramajjhattupekkhāya brūhitaṃ vaḍḍhitaṃ. Ñāṇena ca sampahaṃsitanti pariyodāpakena ñāṇena sampahaṃsitaṃ pariyodāpitaṃ visodhitaṃ. Paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hotī’’tiādi vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā. Kathaṃ? Yasmiñhi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paripantho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattaṃ upagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma. Evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā. Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.

‘चागाधिमुत्तानं’ म्हणजे दानामध्ये (त्यागामध्ये) अधिमुक्त (समर्पित) झालेल्यांना. ‘अधिचित्तं’ म्हणजे विपस्सनाचे मूळ असणारी अप्पना समाधी. ‘विपस्सकानं’ म्हणजे भंगाने सुरू होणाऱ्या (भंगानुपस्सना) तीन अनुप्रस्थानांद्वारे (अनित्य, दुःख, अनत्ता) त्रैभूमिक संस्कारांचे विपस्सना दर्शन करणाऱ्यांना. ‘अरियपुग्गलानं’ म्हणजे आठ प्रकारच्या आर्यपुद्गलांना (आर्य व्यक्तींना). दुसऱ्यापासून सुरू होणारी तीन एकत्वे (एकाग्रता) आनापानस्सतीच्या प्रभावाने आणि इतर कम्मट्ठानांच्या (कर्मस्थानांच्या) प्रभावाने योग्य ठरतात. ‘चतूहि ठानेहि’ म्हणजे चार कारणांनी. समाधी, विपस्सना, मार्ग आणि फल यांच्या प्रभावाने “एकाग्र झालेले चित्त प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये प्रवेश करते, उपेक्षेने वृद्धिंगत होते आणि ज्ञानाने प्रफुल्लित होते” ही संक्षेपपदे (उद्देसपदे) आहेत. “पहिल्या ध्यानाचा प्रारंभ कोणता?” इत्यादी पदे त्या संक्षेपपदांचे सविस्तर स्पष्टीकरण करण्याच्या इच्छेने विचारलेल्या प्रश्नांनी सुरू होणारी स्पष्टीकरणपदे (निद्देसपदे) आहेत. त्यात ‘प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये प्रवेश करते’ म्हणजे नीवरणरूपी मळाचे शुद्धीकरण केल्यामुळे प्रतिपदा (साधना) हीच विशुद्धी आहे, त्या प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये (अप्पना ध्यानात) प्रवेश केलेले (गोत्रभू चित्त) होय. ‘उपेक्षेने वृद्धिंगत’ म्हणजे तत्रमज्झत्तुपेक्षा (तटस्थता) द्वारे वाढवलेले किंवा वृद्धिंगत केलेले. ‘ज्ञानाने प्रफुल्लित’ म्हणजे निर्मळ करणाऱ्या ज्ञानाने प्रफुल्लित केलेले, स्वच्छ केलेले, शुद्ध केलेले. ‘प्रतिपदाविशुद्धी’ म्हणजे सामग्रीसह असणारी उपचारसमाधी (गोत्रभूपर्यंत), ‘उपेक्षावृद्धी’ म्हणजे अप्पना, आणि ‘प्रफुल्लता’ म्हणजे प्रत्यवेक्षण (पच्चवेक्खणा) होय, असे काही आचार्य वर्णन करतात. परंतु, “एकाग्र झालेले चित्त प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये प्रवेश करते” असे म्हटले असल्यामुळे, अप्पनाच्या आतच आगमनाच्या (प्रवेशाच्या) प्रभावाने ‘प्रतिपदाविशुद्धी’ समजावी; तत्रमज्झत्तुपेक्षाच्या कार्याच्या प्रभावाने ‘उपेक्षावृद्धी’ समजावी; आणि धर्मांच्या परस्परांना न ओलांडण्याच्या स्थितीच्या सिद्धीद्वारे निर्मळ करणाऱ्या ज्ञानाच्या कार्यपूर्तीच्या प्रभावाने ‘प्रफुल्लता’ समजावी. ते कसे? ज्या वेळी अप्पना (एकाग्रता) उत्पन्न होते, त्या वेळी नीवरण नावाचा जो क्लेशसमूह त्या ध्यानाचा अडथळा असतो, त्यापासून चित्त शुद्ध होते. शुद्ध झाल्यामुळे अडथळ्यांशिवाय होऊन ते मध्यम समथनिमित्ताला प्राप्त होते. मध्यम समथनिमित्त म्हणजे अडथळ्यांशिवाय शांतपणे प्रवृत्त होणारी अप्पनासमाधीच होय. त्यानंतर, पूर्वचित्त (गोत्रभू चित्त) एकाच संततीच्या परिणामाच्या नियमाने त्या अवस्थेला प्राप्त होत मध्यम समथनिमित्ताचे आचरण करते. अशा प्रकारे आचरण केल्यामुळे आणि त्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे ते त्यात ‘प्रवेश करते’ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, पहिल्या ध्यानाच्या उत्पत्तीच्या क्षणीच पूर्वचित्तामध्ये विद्यमान असलेल्या आकाराची निष्पत्ती करणाऱ्या आगमनाच्या (गोत्रभू चित्ताच्या) प्रभावाने ‘प्रतिपदाविशुद्धी’ समजावी. अशा प्रकारे शुद्ध झालेल्या त्या चित्ताला पुन्हा शुद्ध करण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, शुद्धीकरणाचा कोणताही प्रयत्न न करता तो शुद्ध चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो (अज्झुपेक्खती). समथभावाला प्राप्त झाल्यामुळे समथप्रवृत्त चित्ताला पुन्हा एकाग्र करण्याचा प्रयत्न न करता तो समथप्रवृत्त चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो. आणि समथप्रवृत्त असल्यामुळेच क्लेशांचा संसर्ग सोडून एकाग्रतेने उपस्थित झालेल्या चित्ताला पुन्हा एकाग्रतेने उपस्थित करण्याचा प्रयत्न न करता तो एकाग्रतेच्या उपस्थितीकडे तटस्थतेने पाहतो. अशा प्रकारे तत्रमज्झत्तुपेक्षाच्या कार्याच्या प्रभावाने ‘उपेक्षावृद्धी’ समजावी।

Ye [Pg.77] panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yaṃ cesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannā, tasmā dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbāti vuttaṃ. Tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, yathāha – ‘‘tathāpaggahitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhati, upekkhāvasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Upekkhāvasena nānattakilesehi cittaṃ vimuccati, vimokkhavasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Vimuttattā te dhammā ekarasā honti, ekarasaṭṭhena bhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.201). Tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttā.

पण, अशा प्रकारे उपेक्षेने वृद्धिंगत केलेल्या त्या समाहित चित्तात उत्पन्न झालेले, समाधी आणि प्रज्ञा म्हणून ओळखले जाणारे जे हे 'युगनद्ध धर्म' (एकत्र जोडलेले धर्म) एकमेकांचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होतात; आणि श्रद्धा इत्यादी जी इंद्रिये विविध क्लेशांपासून मुक्त झाल्यामुळे, विमुक्तीच्या रसाने (कार्याने) एकरस (समान कार्य असणारे) होऊन प्रवृत्त होतात; आणि हा योगी त्या समाधी-प्रज्ञा आणि श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या परस्परांचे उल्लंघन न करण्याच्या व एकरस असण्याच्या स्वभावाला अनुरूप असे जे वीर्य प्रवृत्त करतो; आणि त्या क्षणी त्याची जी आसेवना (पुनरावृत्ती) प्रवृत्त होते; हे सर्वच प्रकार ज्या अर्थी ज्ञानाद्वारे संक्लेश (मळकटपणा) आणि वोदान (शुद्धता) यांमधील तो तो दोष आणि तो तो फायदा पाहून, त्या त्या प्रकारे प्रहर्षित (आनंदित), विशोधित (स्वच्छ) आणि परियोदापित (अत्यंत शुद्ध) केल्यामुळे निष्पन्न होतात; म्हणून, धर्मांच्या अनतिवर्तन (उल्लंघन न करणे) इत्यादी भावाच्या साधनाने शुद्ध करणाऱ्या ज्ञानाच्या कार्य-निष्पत्तीच्या रूपाने 'संपहंसना' (प्रहर्ष) जाणावी, असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्या अर्थी उपेक्षेच्या प्रभावाने ज्ञान स्पष्ट होते, जसे म्हटले आहे - 'त्या प्रकारे प्रगृहीत (उत्साहित) चित्ताकडे तो चांगल्या प्रकारे उपेक्षा करतो (तटस्थपणे पाहतो), उपेक्षेच्या प्रभावाने आणि प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रज्ञेंद्रिय प्रबळ होते. उपेक्षेच्या प्रभावाने विविध क्लेशांपासून चित्त विमुक्त होते, विमोक्षाच्या (मुक्तीच्या) प्रभावाने आणि प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रज्ञेंद्रिय प्रबळ होते. विमुक्त झाल्यामुळे ते धर्म एकरस होतात, आणि एकरसतेच्या अर्थाने ती भावना (विकास) आहे.' (पटिसंभिदामग्ग १.२०१). म्हणून, ज्ञानाचे कार्य असणारी 'संपहंसना' (प्रहर्ष) हाच शेवट (परियोसान) आहे, असे म्हटले आहे.

Evaṃ tivattagatantiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni. Tattha evaṃ tivattagatanti evaṃ yathāvuttena vidhinā paṭipadāvisuddhipakkhandanaupekkhānubrūhanāñāṇasampahaṃsanāvasena tividhabhāvaṃ gataṃ. Vitakkasampannanti kilesakkhobhavirahitattā vitakkena sundarabhāvaṃ pannaṃ gataṃ. Cittassa adhiṭṭhānasampannanti tasmiṃyeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena adhiṭṭhānena sampannaṃ anūnaṃ. Yathā adhiṭṭhānavasiyaṃ adhiṭṭhānanti jhānappavatti, tathā idhāpi cittassa adhiṭṭhānanti cittekaggatāpi yujjati. Tena hi ekasmiṃyeva ārammaṇe cittaṃ adhiṭṭhāti, na ettha vikkhipatīti. ‘‘Samādhisampanna’’nti visuṃ vuttattā pana vuttanayeneva gahetabbaṃ. Atha vā samādhisseva jhānasaṅgahitattā cittassa adhiṭṭhānasampannanti jhānaṅgapañcakavasena vuttaṃ. Samādhisampannanti indriyasaṅgahitattā indriyapañcakavasena, dutiyajjhānādīsu pana alabbhamānāni padāni pahāya labbhamānakavasena pītisampannantiādi vuttaṃ.

अशा प्रकारे 'त्रिवृत्तगत' (तीन प्रकारांनी युक्त झालेले) इत्यादी शब्द त्याच चित्ताची प्रशंसा करणारी वचने आहेत. त्यामध्ये, 'अशा प्रकारे त्रिवृत्तगत' म्हणजे वर सांगितलेल्या विधीनुसार प्रतिपदाविशुद्धी (मार्गाची शुद्धी), उपेक्षानुब्रूहना (उपेक्षेची वृद्धी) आणि ज्ञानसंपहंसना (ज्ञानाचा प्रहर्ष) यांच्या प्रभावाने तीन प्रकारच्या अवस्थेला प्राप्त झालेले (चित्त). 'वितर्कसंपन्न' म्हणजे क्लेशांच्या क्षोभापासून रहित असल्यामुळे वितर्काद्वारे सुंदर अवस्थेला प्राप्त झालेले. 'चित्ताच्या अधिष्ठानसंपन्न' म्हणजे त्याच आलंबनावर चित्ताच्या निरंतर प्रवृत्तीरूप अधिष्ठानाने (स्थिरतेने) परिपूर्ण (न्यून नसलेले) युक्त असणे. ज्याप्रमाणे अधिष्ठानवशितेमध्ये ध्यानाची प्रवृत्ती हेच 'अधिष्ठान' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही चित्ताचे अधिष्ठान म्हणजे 'चित्तैकाग्रता' (समाधी) असे मानणे देखील योग्य आहे. कारण, त्याद्वारे चित्त एकाच आलंबनावर अधिष्ठित होते, तिथे विखुरत नाही. परंतु, 'समाधीसंपन्न' असे स्वतंत्रपणे म्हटले असल्यामुळे, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते समजून घेतले पाहिजे. किंवा, समाधीचाच ध्यान-अंगांमध्ये समावेश होत असल्यामुळे, 'चित्ताचे अधिष्ठानसंपन्न' हे पाच ध्यान-अंगांच्या दृष्टीने म्हटले आहे. 'समाधीसंपन्न' हे इंद्रियांमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे पाच इंद्रियांच्या दृष्टीने म्हटले आहे. परंतु, द्वितीय ध्यान इत्यादींमध्ये न आढळणारी पदे सोडून, जी पदे आढळतात त्यांच्या आधारे 'प्रीतीसंपन्न' इत्यादी म्हटले आहे.

Aniccānupassanādīsu aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu vitakkādayo paripuṇṇāyeva tāsaṃ kāmāvacarattā. Etāsu ca appanāya abhāvato paṭipadāvisuddhiādayo khaṇikasamādhivasena yojetabbā. Catūsu maggesu [Pg.78] paṭhamajjhānikavasena vitakkādīnaṃ labbhanato labbhamānakavaseneva vitakkādayo paripuṇṇā vuttā. Dutiyajjhānikādīsu hi maggesu vitakkādayo jhānesu viya parihāyantīti. Ettāvatā terasa vodānañāṇāni vitthārato niddiṭṭhāni honti. Kathaṃ? Ekaṭṭhāne samādahanena tattheva adhimuccanena kosajjappajahanena uddhaccappajahanena rāgappajahanena byāpādappajahanena sampayuttāni cha ñāṇāni, catūhi ekattehi sampayuttāni cattāri ñāṇāni, paṭipadāvisuddhiupekkhānubrūhanāsampahaṃsanāhi sampayuttāni tīṇi ñāṇānīti evaṃ terasa ñāṇāni niddiṭṭhāni.

अनित्यानुपश्यना इत्यादी अठरा महाविपश्यनांमध्ये वितर्क इत्यादी पूर्णपणे असतातच, कारण त्या कामावचर (कामभूमीतील) आहेत. आणि यांमध्ये अर्पणा (समाधी) नसल्यामुळे प्रतिपदाविशुद्धी इत्यादी क्षणिक समाधीच्या आधारे जोडले पाहिजेत. चार मार्गांमध्ये प्रथम ध्यानाच्या पद्धतीने वितर्क इत्यादी प्राप्त होत असल्यामुळे, प्राप्त होणाऱ्या अंगांच्या आधारेच वितर्क इत्यादी परिपूर्ण सांगितले आहेत. कारण द्वितीय ध्यान इत्यादींशी संबंधित मार्गांमध्ये वितर्क इत्यादी, लौकिक ध्यानांप्रमाणेच, कमी होत जातात. एवढ्या विवेचनाने तेरा प्रकारची वोदान-ज्ञाने (विशुद्धीची ज्ञाने) सविस्तरपणे निर्दिष्ट झाली आहेत. कसे? एकाच ठिकाणी चांगल्या प्रकारे चित्त स्थिर केल्याने, तिथेच अधिमुक्ती (निश्चय) केल्याने, आळस (कौसज्ज) सोडल्याने, उद्धच्च (चित्ताची चंचलता) सोडल्याने, राग सोडल्याने आणि व्यापाद (द्वेष) सोडल्याने युक्त असणारी सहा ज्ञाने; चार प्रकारच्या एकत्वाशी (एकाग्रतेशी) युक्त असणारी चार ज्ञाने; प्रतिपदाविशुद्धी, उपेक्षानुब्रूहना आणि संपहंसना यांच्याशी युक्त असणारी तीन ज्ञाने - अशा प्रकारे तेरा ज्ञाने निर्दिष्ट केली आहेत.

159. Evaṃ santepi ānāpānassatisamādhibhāvanāvasena tesaṃ nipphattiṃ dassetukāmo tāni ñāṇāni anigametvāva nimittaṃ assāsapassāsātiādinā nayena codanāpubbaṅgamaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāvidhiṃ dassetvā ante tāni ñāṇāni nigametvā dassesi. Tattha nimittaṃ vuttameva. Anārammaṇāmekacittassāti anārammaṇā ekacittassa. Ma-kāro panettha padasandhikaro. Anārammaṇamekacittassātipi pāṭho, ekassa cittassa ārammaṇaṃ na bhavantīti attho. Tayo dhammeti nimittādayo tayo dhamme. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Kathanti paṭhamaṃ vuttāya codanāgāthāya anantaraṃ vuttāya parihāragāthāya atthaṃ kathetukamyatāpucchā. Na cimeti na ca ime. Na cametipi pāṭho, soyeva padacchedo. Kathaṃ na ca aviditā honti, kathaṃ na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchatīti evaṃ kathaṃ saddo sesehi pañcahi yojetabbo. Padhānañca paññāyatīti ānāpānassatisamādhibhāvanārambhakaṃ vīriyaṃ sandissati. Vīriyañhi padahanti tenāti padhānanti vuccati. Payogañca sādhetīti nīvaraṇavikkhambhakaṃ jhānañca yogī nipphādeti. Jhānañhi nīvaraṇavikkhambhanāya payuñjīyatīti payogoti vuttaṃ. Visesamadhigacchatīti saṃyojanappahānakaraṃ maggañca paṭilabhati. Maggo hi samathavipassanānaṃ ānisaṃsattā visesoti vutto. Visesassa ca pamukhabhūtattā ca-kārena samuccayo na kato.

१५९. असे असले तरी, आनापानस्मृती समाधीच्या भावनेच्या प्रभावाने त्यांची निष्पत्ती दाखवण्याची इच्छा असल्यामुळे, त्या ज्ञानांचा उपसंहार न करताच, 'निमित्त, आश्वास-प्रश्वास' इत्यादी पद्धतीने प्रश्नोत्तरांच्या स्वरूपात आनापानस्मृती समाधीच्या भावनेचा विधी दाखवून, शेवटी त्या ज्ञानांचा उपसंहार करून दाखवला आहे. त्यामध्ये, 'निमित्त' हे आधीच सांगितले आहे. 'अनालंबनमेकचित्तस्स' म्हणजे एका चित्ताचे आलंबन नसलेले. येथे 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. 'आलंबनमेकचित्तस्स' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'एका चित्ताचे आलंबन होत नाही' असा आहे. 'तीन धर्म' म्हणजे निमित्त इत्यादी तीन धर्म. 'भावना' म्हणजे आनापानस्मृती समाधीची भावना. 'कसे?' हा प्रश्न आधी विचारलेल्या प्रश्नरूप गाथेनंतर सांगितलेल्या उत्तररूप गाथेचा अर्थ सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न आहे. 'न चिमे' म्हणजे 'आणि हे नाही'. 'न च मे' असाही पाठ आहे, त्याचाही पदच्छेद तोच आहे. 'कसे ते अज्ञात राहत नाहीत, कसे चित्त विखुरले जात नाही' अशा प्रकारे 'कसे' हा शब्द उर्वरित पाच पदांशी जोडला पाहिजे. 'प्रधान (प्रयत्न) दिसून येते' म्हणजे आनापानस्मृती समाधीच्या भावनेला आरंभ करणारे वीर्य (प्रयत्न) दिसून येते. कारण त्या वीर्याने प्रयत्न केला जातो, म्हणून त्याला 'प्रधान' म्हटले जाते. 'प्रयोग साधतो' म्हणजे योगी नीवरणांना दूर करणारे ध्यान निष्पन्न करतो. कारण नीवरणांना दूर करण्यासाठी ध्यानाचा प्रयोग केला जातो, म्हणून त्याला 'प्रयोग' म्हटले आहे. 'विशेष प्राप्त करतो' म्हणजे संयोजनांचा नाश करणारा मार्ग प्राप्त करतो. कारण मार्ग हा शमथ आणि विपश्यनेचे फळ (आनिसंस) असल्यामुळे त्याला 'विशेष' म्हटले आहे. आणि 'विशेष' हा मुख्य असल्यामुळे 'च' काराने त्याचा समुच्चय केला नाही.

Idāni taṃ pucchitamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpi rukkhotiādimāha. Tassattho – yathā nāma kakacena phālanatthaṃ vāsiyā tacchitvā rukkho phālanakāle niccalabhāvatthaṃ same bhūmipadese payogakkhamaṃ katvā ṭhapito. Kakacenāti hatthakakacena. Āgateti rukkhaṃ [Pg.79] phusitvā attano samīpabhāgaṃ āgate. Gateti rukkhaṃ phusitvā parabhāgaṃ gate. Vā-saddo samuccayattho. Na aviditā hontīti rukkhe kakacadantehi phuṭṭhaṃ purisena pekkhamānaṃ ṭhānaṃ appatvā tesaṃ āgamanagamanābhāvato sabbepi kakacadantā viditāva honti. Padhānanti rukkhacchedanavīriyaṃ. Payoganti rukkhacchedanakiriyaṃ. ‘‘Visesamadhigacchatī’’ti vacanaṃ upamāya natthi. Upanibandhanā nimittanti upanibandhanāya satiyā nimittabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā. Upanibandhati etāya ārammaṇe cittanti upanibandhanā nāma sati. Nāsikagge vāti dīghanāsiko nāsikagge. Mukhanimitte vāti rassanāsiko uttaroṭṭhe. Uttaroṭṭho hi mukhe satiyā nimittanti mukhanimittanti vutto. Āgateti phuṭṭhaṭṭhānato abbhantaraṃ āgate. Gateti phuṭṭhaṭṭhānato bahiddhā gate. Na aviditā hontīti phusanaṭṭhānaṃ appatvā assāsapassāsānaṃ āgamanagamanābhāvato sabbepi te viditā eva honti. Kammaniyaṃ hotīti yena vīriyena kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti. Idaṃ vīriyaṃ padhānaṃ nāmāti phalena kāraṇaṃ vuttaṃ hoti. Upakkilesā pahīyantīti vikkhambhanavasena nīvaraṇāni pahīyanti. Vitakkā vūpasammantīti nānārammaṇacārino anavaṭṭhitā vitakkā upasamaṃ gacchanti. Yena jhānena upakkilesā pahīyanti, vitakkā vūpasammanti. Ayaṃ payogoti payogamapekkhitvā pulliṅganiddeso kato. Saññojanā pahīyantīti taṃtaṃmaggavajjhā saññojanā samucchedappahānena pahīyanti. Anusayā byantīhontīti pahīnānaṃ puna anuppattidhammakattā vigato uppādanto vā vayanto vā etesanti byantā, pubbe abyantā byantā hontīti byantīhonti, vinassantīti attho. Saññojanappahānaṃ anusayappahānena hoti, na aññathāti dassanatthaṃ anusayappahānamāha. Yena maggena saññojanā pahīyanti anusayā byantīhonti, ayaṃ visesoti attho. Catutthacatukke ariyamaggassāpi niddiṭṭhattā idha ariyamaggo vutto. Ekacittassa ārammaṇadvayābhāvassa avuttepi siddhattā taṃ avissajjetvāva evaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na hontīti nigamanaṃ kataṃ.

आता, विचारलेल्या त्या अर्थाला उपमेद्वारे सिद्ध करण्यासाठी 'सेय्यथापि रुक्खो' (जसे की एखादा वृक्ष) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे करवतीने कापण्यासाठी, वाशिल्याने तासून, वृक्ष कापण्याच्या वेळी तो हलू नये म्हणून सपाट जमिनीवर कापण्याच्या क्रियेसाठी योग्य अशा रीतीने ठेवला जातो. 'ककचेन' म्हणजे हाताच्या करवतीने. 'आगते' म्हणजे वृक्षाला स्पर्श करून स्वतःच्या जवळच्या भागाकडे आलेल्या (करवतीच्या दातांना). 'गते' म्हणजे वृक्षाला स्पर्श करून पलीकडच्या भागाकडे गेलेल्या. 'वा' हा शब्द समुच्चय दर्शवतो. 'न अविदिता होन्ति' म्हणजे वृक्षावर करवतीच्या दातांनी स्पर्श केलेल्या, परंतु कापणाऱ्या माणसाला दिसणाऱ्या जागेपर्यंत न पोहोचलेल्या दातांच्या येण्या-जाण्याच्या अभावामुळे सर्वच करवतीचे दात माहीत नसलेले नसतात, तर ते माहीतच असतात. 'पधान' म्हणजे वृक्ष कापण्याचा वीर्य (प्रयत्न). 'पयोग' म्हणजे वृक्ष कापण्याची क्रिया. 'विसेसमधिगच्छति' (विशेषाला प्राप्त करतो) हे वचन उपमेमध्ये नाही. 'उपनिबंधना निमित्त' म्हणजे एकाग्र करणाऱ्या स्मृतीचे (सतीचे) निमित्तभूत किंवा कारणभूत असलेले नाकाचे टोक किंवा मुखनिमित्त (वरचा ओठ). याच्याद्वारे आलंबनावर चित्त एकाग्र केले जाते, म्हणून 'उपनिबंधना' म्हणजे सती (स्मृती) होय. 'नासिकग्गे वा' म्हणजे लांब नाक असलेल्या व्यक्तीसाठी नाकाचे टोक. 'मुखनिमित्ते वा' म्हणजे लहान नाक असलेल्या व्यक्तीसाठी वरचा ओठ. वरचा ओठ हा मुखाच्या ठिकाणी सतीचे निमित्त असल्याने त्याला 'मुखनिमित्त' म्हटले आहे. 'आगते' म्हणजे स्पर्शाच्या स्थानापासून आत आलेल्या (श्वासांना). 'गते' म्हणजे स्पर्शाच्या स्थानापासून बाहेर गेलेल्या (उच्छ्वासांना). 'न अविदिता होन्ति' म्हणजे स्पर्शाच्या स्थानापर्यंत न पोहोचता श्वास-प्रश्वासांचे येणे-जाणे होत नसल्यामुळे, ते सर्व श्वास-प्रश्वास माहीतच असतात. 'कम्मलियं होति' म्हणजे ज्या वीर्याने (प्रयत्नाने) काय (शरीर) आणि चित्त दोन्हीही कर्मण्य, म्हणजेच भावनेच्या (ध्यानाच्या) कार्यासाठी सक्षम व योग्य बनतात. हे वीर्य 'प्रधान' (पधान) नावाचे आहे, असे फळावरून कारणाचे वर्णन केले आहे. 'उपक्किलेसा पहीयन्ति' म्हणजे विष्कंभन प्रहाणाद्वारे (दडपून टाकण्याच्या पद्धतीने) नीवरणांचा त्याग होतो. 'वितक्का वूपसम्मन्ति' म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांवर भटकणारे आणि अस्थिर असणारे वितर्क शांत होतात. ज्या ध्यानाने (झानाने) उपक्किलेस (उपक्लेश) नष्ट होतात आणि वितर्क शांत होतात, तो 'प्रयोग' (पयोग) होय; येथे 'प्रयोग' या शब्दाचा विचार करून पुल्लिंगी निर्देश केला आहे. 'सञ्ञोजना पहीयन्ति' म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणारी संयोजने समुच्छेद प्रहाणाद्वारे (पूर्णपणे मुळासकट) नष्ट होतात. 'अनुसया ब्यन्तीहोन्ति' म्हणजे नष्ट झालेल्या अनुशयांचा पुन्हा न उद्भवण्याच्या स्वभावामुळे, त्यांचा उत्पाद (उत्पत्ती) किंवा व्यय (नाश) नाहीसा होतो, म्हणून ते 'ब्यन्त' (नष्ट झालेले) होत. पूर्वी जे नष्ट झाले नव्हते, ते आता नष्ट होतात, म्हणून 'ब्यन्तीहोन्ति' म्हणजे नष्ट होतात, असा अर्थ आहे. संयोजनांचा प्रहाण (नाश) हा अनुशयांच्या प्रहाणानेच होतो, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही, हे दर्शवण्यासाठी अनुशय प्रहाणाविषयी सांगितले आहे. ज्या मार्गाने संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय नाहीसे होतात, तो 'विशेष' होय, असा अर्थ आहे. चौथ्या चतुष्कामध्ये आर्यमार्गाचाही निर्देश केल्यामुळे येथे 'आर्यमार्ग' (अरियमग्गो) सांगितला आहे. एका चित्ताला दोन आलंबने नसतात, हे न सांगताही सिद्ध होत असल्यामुळे, त्याचा त्याग न करताच 'अशा प्रकारे हे तीन धर्म एका चित्ताचे आलंबन होत नाहीत' असा निष्कर्ष काढला आहे.

160. Idāni taṃ bhāvanāsiddhisādhakaṃ yogāvacaraṃ thunanto ānāpānassati yassāti gāthaṃ vatvā tassā niddesamāha. Tattha ānāpānassatiyo [Pg.80] yathā buddhena desitā, tathā paripuṇṇā subhāvitā anupubbaṃ paricitā yassa atthi saṃvijjanti. So imaṃ lokaṃ pabhāseti. Kiṃ viya? Abbhā muttova candimā yathā abbhādīhi mutto candimā imaṃ okāsalokaṃ pabhāseti, tathā so yogāvacaro imaṃ khandhādilokaṃ pabhāsetīti gāthāya sambandho. ‘‘Abbhā muttova candimā’’ti ca padassa niddese mahikādīnampi vuttattā ettha ādisaddalopo katoti veditabbo. Gāthāniddese no passāso no assāsoti so soyeva attho paṭisedhena visesetvā vutto. Upaṭṭhānaṃ satīti asammussanatāya tameva assāsaṃ upagantvā ṭhānaṃ sati nāmāti attho. Tathā passāsaṃ. Ettāvatā ānāpānesu sati ānāpānassatīti attho vutto hoti.

१६०. आता, त्या भावना-सिद्धीला प्राप्त करणाऱ्या योगावकराची (साधकाची) प्रशंसा करत, 'आनापानस्सति यस्स' ही गाथा म्हणून तिचा निर्देश (स्पष्टीकरण) सांगतात. त्यात, ज्या योगावकराच्या ठिकाणी आनापानसती, ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिली आहे, त्याप्रमाणे परिपूर्ण, सुभावित (चांगल्या प्रकारे प्रगत) आणि अनुक्रमाने परिचित (अभ्यासिलेली) विद्यमान आहे, तो या लोकाला प्रकाशित करतो. कशाप्रमाणे? ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे. ज्याप्रमाणे ढग इत्यादींपासून मुक्त झालेला चंद्र या अवकाश-लोकाला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे तो योगावकर या स्कंधादी (पंचस्कंध इत्यादी) लोकाला प्रकाशित करतो, असा या गाथेचा संबंध आहे. 'अब्भा मुत्तोव चन्दिमा' या पदाच्या स्पष्टीकरणात धुकं (महिका) इत्यादींचाही उल्लेख केल्यामुळे, येथे 'आदि' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. गाथेच्या स्पष्टीकरणात 'नो पस्सासो नो अस्सासो' (श्वास नाही, उच्छ्वास नाही) हा तोच अर्थ निषेधाद्वारे विशेष करून सांगितला आहे. 'उपट्ठानं सति' म्हणजे विस्मरण न होण्याच्या स्वभावामुळे त्याच श्वासाजवळ जाऊन स्थिर राहणे म्हणजे 'सती' (स्मृती) होय, असा अर्थ आहे. उच्छ्वासाच्या (पस्सास) बाबतीतही तसेच समजावे. एवढ्याने, श्वास आणि उच्छ्वास यांच्या ठिकाणी असणारी स्मृती म्हणजे 'आनापानसती' असा अर्थ सांगितला आहे.

Idāni sativaseneva ‘‘yassā’’ti vuttaṃ puggalaṃ niddisitukāmo yo assasati, tassupaṭṭhāti. Yo passasati, tassupaṭṭhātīti vuttaṃ. Yo assasati, tassa sati assāsaṃ upagantvā tiṭṭhati. Yo passasati, tassa sati passāsaṃ upagantvā tiṭṭhatīti attho. Paripuṇṇāti jhānavipassanāmaggaparamparāya arahattamaggappattiyā paripuṇṇā. Teyeva hi jhānavipassanāmaggadhamme sandhāya pariggahaṭṭhenātiādimāha. Te hi dhammā iminā yoginā pariggayhamānattā pariggahā, tena pariggahaṭṭhena paripuṇṇā. Tattha sabbesaṃ cittacetasikānaṃ aññamaññaparivārattā parivāraṭṭhena paripuṇṇā. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṭṭhena paripuṇṇā. Catasso bhāvanātiādīni subhāvitāti vuttapadassa atthavasena vuttāni. Catasso bhāvanā heṭṭhā vuttāyeva. Yānīkatāti yuttayānasadisā katā. Vatthukatāti patiṭṭhaṭṭhena vatthusadisā katā. Anuṭṭhitāti paccupaṭṭhitā. Paricitāti samantato citā upacitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā sukatā. Yattha yattha ākaṅkhatīti yesu yesu jhānesu yāsu yāsu vipassanāsu sace icchati. Tattha tatthāti tesu tesu jhānesu tāsu tāsu vipassanāsu. Vasippattoti vasībhāvaṃ bahubhāvaṃ patto. Balappattoti samathavipassanābalappatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ paṭubhāvaṃ patto. Te dhammāti samathavipassanā dhammā. Āvajjanapaṭibaddhāti āvajjanāyattā, āvajjitamatteyeva tassa santānena, ñāṇena vā sampayogaṃ gacchantīti [Pg.81] attho. Ākaṅkhapaṭibaddhāti ruciāyattā, rocitamatteyeva vuttanayena sampayogaṃ gacchantīti attho. Manasikāro panettha āvajjanāya cittuppādo. Ākaṅkhanāya vevacanavasena atthavivaraṇatthaṃ vutto. Tena vuccati yānīkatāti evaṃ katattāyeva te yuttayānasadisā katā hontīti vuttaṃ hoti.

आता, केवळ सतीच्या (स्मृतीच्या) प्रभावानेच 'यस्स' (ज्याला) असे म्हटलेल्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश करण्याची इच्छा धरून, 'जो श्वास घेतो, त्याची सती उपस्थित राहते; जो उच्छ्वास सोडतो, त्याची सती उपस्थित राहते' असे म्हटले आहे. जो श्वास घेतो, त्याची सती श्वासाजवळ जाऊन स्थिर राहते. जो उच्छ्वास सोडतो, त्याची सती उच्छ्वासाजवळ जाऊन स्थिर राहते, असा अर्थ आहे. 'परिपुण्णा' म्हणजे ध्यान (झान), विपश्यना (विपस्सना) आणि मार्ग यांच्या परंपरेने अर्हत्त्वमार्गाच्या प्राप्तीमुळे परिपूर्ण झालेली. त्याच ध्यान, विपश्यना आणि मार्ग-धर्मांना उद्देशून 'परिग्गहट्ठेन' (ग्रहण करण्याच्या अर्थाने) इत्यादी म्हटले आहे. कारण ते धर्म या योगी साधकाद्वारे ग्रहण केले जात असल्यामुळे 'परिग्रह' (परिग्गहा) होत; त्या ग्रहण करण्याच्या अर्थाने ते परिपूर्ण आहेत. तेथे सर्व चित्त आणि चेतसिकांच्या परस्परांना वेढून राहण्याच्या स्वभावामुळे, परिवार-भावाने (परिवाराच्या अर्थाने) ते परिपूर्ण आहेत. भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे परिपूर्णतेच्या अर्थाने ते परिपूर्ण आहेत. 'चतस्सो भावना' (चार भावना) इत्यादी शब्द 'सुभाविता' या गाथेतील पदाच्या अर्थानुसार सांगितले आहेत. चार भावना खाली (पूर्वीच) सांगितल्या आहेत. 'यानीकता' म्हणजे जोडलेल्या वाहनाप्रमाणे (रथाप्रमाणे) केलेल्या. 'वत्थुकता' म्हणजे अधिष्ठानाच्या (प्रतिष्ठेच्या) अर्थाने पायासारख्या (वस्तूंसारख्या) केलेल्या. 'अनुट्ठिता' म्हणजे सन्मुख उपस्थित झालेल्या. 'परिचिता' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेल्या किंवा वाढवलेल्या. 'सुसमारद्धा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आरंभिलेल्या, चांगल्या प्रकारे केलेल्या. 'यत्थ यत्थ आकङ्खति' म्हणजे ज्या ज्या ध्यानांमध्ये (झानांमध्ये) आणि ज्या ज्या विपश्यनांमध्ये जर इच्छा असेल तर. 'तत्थ तत्थ' म्हणजे त्या त्या ध्यानांमध्ये आणि त्या त्या विपश्यनांमध्ये. 'वसिप्पत्तो' म्हणजे वशीभावाला (वशतेला) आणि प्रचुरतेला प्राप्त झालेला. 'बलप्पत्तो' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना यांच्या बलाला प्राप्त झालेला. 'वेसारज्जप्पत्तो' म्हणजे विशारदत्वाला (निर्भयतेला) आणि कुशलतेला प्राप्त झालेला. 'ते धम्मा' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना हे धर्म. 'आवर्जनप्रतिबद्धा' (आवज्जनपटिबद्धा) म्हणजे आवर्जनावर (चिंतनावर) अवलंबून असणारे; केवळ आवर्जन केल्याबरोबरच त्याच्या संतानाशी (चित्तप्रवाहाशी) किंवा ज्ञानाशी ते जोडले जातात, असा अर्थ आहे. 'आकांक्षप्रतिबद्धा' (आकङ्खपटिबद्धा) म्हणजे इच्छेवर अवलंबून असणारे; केवळ इच्छा केल्याबरोबरच सांगितलेल्या पद्धतीने ते जोडले जातात, असा अर्थ आहे. येथे 'मनसिकार' हा शब्द आवर्जनाचा आणि 'चित्तोत्पाद' (चित्तुप्पाद) हा आकांक्षेचा (इच्छेचा) पर्यायवाचक शब्द म्हणून अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी वापरला आहे. म्हणूनच 'यानीकता' असे म्हटले आहे, म्हणजेच अशा प्रकारे केल्यामुळेच ते जोडलेल्या वाहनासारखे केले जातात, असे सांगितले आहे.

Yasmiṃ yasmiṃ vatthusminti soḷasasu vatthūsu ekekasmiṃ. Svādhiṭṭhitanti suppatiṭṭhitaṃ. Sūpaṭṭhitāti suṭṭhu upaṭṭhitā. Sampayuttacittasatīnaṃ saheva sakasakakiccakaraṇato anulomapaṭilomavasena yojetvā te dve dhammā dassitā. Tena vuccati vatthukatāti evaṃ bhūtattāyeva katapatiṭṭhā hontīti vuttaṃ hoti. Yena yena cittaṃ abhinīharatīti pubbappavattito apanetvā yattha yattha bhāvanāvisese cittaṃ upaneti. Tena tena sati anuparivattatīti tasmiṃ tasmiṃyeva bhāvanāvisese sati anukūlā hutvā pubbappavattito nivattitvā pavattati. ‘‘Yena, tenā’’ti cettha ‘‘yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu (khu. pā. 5.1; su. ni. maṅgalasutta) viya bhummattho veditabbo. Tena vuccati anuṭṭhitāti evaṃ karaṇatoyeva taṃ taṃ bhāvanaṃ anugantvā ṭhitā hontīti vuttaṃ hoti. Ānāpānassatiyā satipadhānattā vatthukatānuṭṭhitapadesu satiyā saha yojanā katāti veditabbā.

ज्या ज्या वस्तूमध्ये (यस्मिं यस्मिं वत्थुस्मिं) म्हणजे सोळा वस्तूंमध्ये एकेका वस्तूमध्ये. 'स्वाधिष्ठित' (स्वादिट्ठितं) म्हणजे सुप्रतिष्ठित. 'सूपस्थिता' (सूपट्टिता) म्हणजे चांगल्या प्रकारे उपस्थित झालेली. संप्रयुक्त चित्त आणि स्मृती यांच्या आपापल्या कार्याचे संपादन करण्यामुळे, अनुलोम-प्रतिलोम भावाने जोडून ते दोन धर्म दाखवले आहेत. म्हणून त्याला 'वस्तुकृत' (वत्थुकता) म्हटले जाते, अशा प्रकारे झाल्यामुळेच ते 'कृतप्रतिष्ठा' (स्थापित झालेले) होतात, असा अर्थ आहे. ज्या ज्या (ध्येयाकडे) चित्त वळवले जाते (येन येन चित्तं अभिनिहरति) म्हणजे पूर्वीच्या प्रवृत्तीपासून दूर करून ज्या ज्या भावना-विशेषात चित्त नेले जाते. त्या त्या भावना-विशेषात स्मृती अनुकूल होऊन, पूर्वीच्या प्रवृत्तीपासून निवृत्त होऊन प्रवृत्त होते. येथे 'येन, तेन' चा अर्थ 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (जिथे भगवान होते, तिथे गेले) इत्यादींप्रमाणे सप्तमी विभक्तीचा अर्थ (भूमत्थ) समजावा. म्हणून त्याला 'अनुष्ठित' (अनुट्ठिता) म्हटले जाते, अशा प्रकारे करण्यामुळेच त्या त्या भावनेचे अनुगमन करून ते स्थित होतात, असा अर्थ आहे. आनापानस्मृतीमध्ये स्मृतीची प्रधानता असल्यामुळे 'वत्थुकता' आणि 'अनुट्ठिता' या पदांमध्ये स्मृतीसोबतच योजना केली आहे, असे समजावे.

Yasmā pana paripuṇṇāyeva paricitā honti vaḍḍhitā laddhāsevanā, tasmā ‘‘paripuṇṇā’’tipade vuttā tayo atthā ‘‘paricitā’’tipadepi vuttā, catuttho visesatthopi vutto. Tattha satiyā pariggaṇhantoti sampayuttāya, pubbabhāgāya vā satiyā pariggahetabbe pariggaṇhanto yogī. Jināti pāpake akusale dhammeti samucchedavasena lāmake kilese jināti abhibhavati. Ayañca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā. Dhammesu hi jinantesu taṃdhammasamaṅgīpuggalopi jināti nāma. Te ca dhammā satiṃ avihāya attano pavattikkhaṇe jinitumāraddhā jitāti vuccanti yathā ‘‘bhuñjitumāraddho bhutto’’ti vuccati. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ. Evaṃ santepi ‘‘parijitā’’ti vattabbe ja-kārassa ca-kāraṃ katvā ‘‘paricitā’’ti [Pg.82] vuttaṃ, yathā sammā gado assāti sugatoti atthavikappe da-kārassa ta-kāro niruttilakkhaṇena kato, evamidhāpi veditabbo. Imasmiṃ atthavikappe paricitāti padaṃ kattusādhanaṃ, purimāni tīṇi kammasādhanāni.

परंतु ज्या अर्थी परिपूर्ण असलेलेच परिचित (अभ्यस्त), वर्धित आणि आसेवन प्राप्त झालेले असतात, म्हणून 'परिपुण्णा' या पदात सांगितलेले तीन अर्थ 'परिचिता' या पदातही सांगितले आहेत, आणि चौथा विशेष अर्थही सांगितला आहे. तिथे 'स्मृतीद्वारे ग्रहण करणारा' (सतिया परिग्गण्हन्तो) म्हणजे संप्रयुक्त किंवा पूर्वभागातील स्मृतीद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य (श्वास-प्रश्वासांना) ग्रहण करणारा योगी. 'पापी अकुशल धर्मांना जिंकतो' (जिनाति पापके अकुसले धम्मे) म्हणजे समुच्छेद प्रहाणाद्वारे कनिष्ठ क्लेशांना जिंकतो, त्यांचा पराभव करतो. आणि ही पुद्गलाधिष्ठित धर्मदेशना आहे. कारण धर्मांनी जिंकले असता, त्या धर्मांनी युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) देखील 'जिंकतो' असे म्हटले जाते. आणि ते धर्म स्मृतीचा त्याग न करता, स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या क्षणी जिंकण्यास प्रवृत्त झालेले 'जित' (जिंकलेले) म्हटले जातात, जसे 'जेवण्यास प्रवृत्त झालेला जेवला' असे म्हटले जाते. येथील लक्षण व्याकरणशास्त्रावरून समजून घ्यावे. असे असतानाही, 'परिजिता' असे म्हणायचे असताना 'ज' काराचा 'च' कार करून 'परिचिता' असे म्हटले आहे. जसे 'सम्यक् गद (भाषण) ज्यांचे आहे ते सुगत' या अर्थविकल्पात 'द' काराचा 'त' कार निरुक्ति-लक्षणानुसार केला आहे, तसेच येथेही समजावे. या अर्थविकल्पात 'परिचिता' हे पद कर्तृसाधन आहे, आणि पूर्वीची तीन पदे कर्मसाधन आहेत.

Cattāro susamāraddhāti cattāro susamāraddhatthāti vuttaṃ hoti, atthasaddassa lopo daṭṭhabbo. Susamāraddhāti padassa atthāpi hi idha susamāraddhāti vuttāti veditabbā, susamāraddhadhammā vā. Caturatthabhedato cattāroti vuttāti veditabbā, na dhammabhedato. Yasmā pana subhāvitāyeva susamāraddhā honti, na aññe, tasmā tayo bhāvanatthā idhāpi vuttā. Āsevanatthopi tīsu vuttesu vuttoyeva hoti, tasmā taṃ avatvā tappaccanīkānaṃ susamūhatattho vutto. Paccanīkasamugghātena hi āraddhapariyosānaṃ paññāyati, tena susamāraddhassa sikhāppatto attho vutto hoti. Tattha tappaccanīkānanti tesaṃ jhānavipassanāmaggānaṃ paṭipakkhabhūtānaṃ. Kilesānanti kāmacchandādīnaṃ niccasaññādisampayuttānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnañca. Susamūhatattāti vikkhambhanatadaṅgasamucchedavasena suṭṭhu samūhatattā nāsitattā. Potthakesu pana ‘‘susamugghātattā’’ti likhanti, taṃ na sundaraṃ.

'चार सुसमारब्ध' (चत्तारो सुसमारद्धा) म्हणजे 'चार सुसमारब्ध अर्थ' असे म्हटले आहे, येथे 'अर्थ' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. कारण 'सुसमारद्धा' या पदाचे अर्थ देखील येथे 'सुसमारद्धा' असे सांगितले आहेत असे समजावे, किंवा 'सुसमारब्ध धर्म' असे समजावे. चार अर्थांच्या भेदाने 'चार' असे म्हटले आहे, धर्मांच्या भेदाने नाही. परंतु ज्या अर्थी सुभावित (चांगल्या प्रकारे प्रगती केलेले) असलेलेच सुसमारब्ध असतात, इतर नाही, म्हणून भावनांचे तीन अर्थ येथेही सांगितले आहेत. तीन अर्थ सांगितले असता आसेवन अर्थ देखील सांगितलेलाच होतो, म्हणून तो न सांगता त्यांच्या प्रतिपक्षांचा (विरोधी क्लेशांचा) 'सुसमूहत' (चांगल्या प्रकारे समूळ नाश केलेला) हा अर्थ सांगितला आहे. कारण प्रतिपक्षाच्या समूळ नाशानेच आरंभिलेल्या (वीर्याच्या) कार्याची समाप्ती दिसून येते, त्यामुळे 'सुसमारब्ध' चा शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) अर्थ सांगितला गेला आहे. तिथे 'तप्पच्चनीकानं' (त्यांच्या प्रतिपक्षांचा) म्हणजे त्या ध्यान, विपश्यना आणि मार्गांच्या प्रतिपक्ष असलेल्या. 'किलेसानं' (क्लेशांचा) म्हणजे कामच्छंद इत्यादी आणि नित्यसंज्ञा इत्यादींनी युक्त असलेल्या सत्कायदृष्टी इत्यादी क्लेशांचा. 'सुसमूहतत्ता' म्हणजे विष्कंभन, तदंग आणि समुच्छेद प्रहाणाद्वारे चांगल्या प्रकारे समूळ नाश केल्यामुळे, नष्ट केल्यामुळे. परंतु पुस्तकांमध्ये 'सुसमुग्घातत्ता' (susamugghātattā) असे लिहितात, ते योग्य नाही.

161. Puna tasseva padassa aññampi atthavikappaṃ dassento susamantiādimāha. Tattha tattha jātāti tasmiṃ sikhāppattabhāvanāvisese jātā. Anavajjāti kilesānaṃ ārammaṇabhāvānupagamanena kilesadosavirahitā. Kusalāti jātivasena kusalā. Bodhipakkhiyāti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā. Pakkhe bhavattāti hi upakārabhāve ṭhitattā. Te ca ‘‘cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (ma. ni. 3.35; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22; mi. pa. 5.4.1) sattatiṃsa dhammā. Idaṃ samanti idaṃ maggakkhaṇe dhammajātaṃ samucchedavasena kilese sameti vināsetīti samaṃ nāma. Nirodho nibbānanti dukkhanirodhattā nirodho, vānasaṅkhātāya taṇhāya abhāvā nibbānaṃ. Idaṃ susamanti idaṃ nibbānaṃ sabbasaṅkhatavisamāpagatattā suṭṭhu samanti susamaṃ nāma. Ñātanti bodhipakkhiyasaṅkhātaṃ samaṃ asammohato [Pg.83] ñāṇena ñātaṃ, nibbānasaṅkhātaṃ susamaṃ ārammaṇato ñāṇena ñātaṃ. Tadeva dvayaṃ teneva cakkhunā viya diṭṭhaṃ. Viditanti tadeva dvayaṃ santāne uppādanena ārammaṇakaraṇena ca paṭiladdhaṃ. Ñātaṃ viya paññāya sacchikataṃ phassitañca. ‘‘Asallīnaṃ asammuṭṭhā asāraddho ekagga’’nti purimassa purimassa padassa atthappakāsanaṃ. Tattha āraddhanti paṭṭhapitaṃ. Asallīnanti asaṅkucitaṃ. Upaṭṭhitāti upagantvā ṭhitā. Asammuṭṭhāti avinaṭṭhā. Passaddhoti nibbuto. Asāraddhoti niddaratho. Samāhitanti samaṃ ṭhapitaṃ. Ekagganti avikkhittaṃ.

१६१. पुन्हा त्याच पदाचा दुसरा अर्थविकल्प दाखवताना 'सुसमं' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'तथ जाता' म्हणजे त्या शिखाप्राप्त भावना-विशेषात उत्पन्न झालेले. 'अनवज्जा' (अनवद्य) म्हणजे क्लेशांच्या आलंबनभावाला प्राप्त न झाल्यामुळे क्लेशदोषांपासून विरहित असलेले. 'कुसला' (कुशल) म्हणजे जातीच्या (स्वभावाच्या) दृष्टीने कुशल असलेले. 'बोधिपक्खिया' (बोधिपाक्षिक) म्हणजे जाणण्याच्या अर्थाने 'बोधी' असे नाव मिळालेल्या आर्यमार्गाच्या पक्षात (बाजूने) असल्यामुळे बोधिपाक्षिक. पक्षात असणे म्हणजे उपकारक भावात स्थित असणे. आणि ते (धर्म) म्हणजे 'चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग, आर्य अष्टांगिक मार्ग' असे सदतीस (३७) धर्म होत. 'इदं समं' म्हणजे मार्गक्षणी हा उत्पन्न झालेला धर्मसमूह समुच्छेद प्रहाणाद्वारे क्लेशांना शांत करतो, नष्ट करतो, म्हणून याला 'सम' म्हणतात. 'निरोधो निब्बानं' म्हणजे दुःखाचा निरोध असल्यामुळे 'निरोध', आणि 'वान' नावाच्या तृष्णेचा अभाव असल्यामुळे 'निब्बान' (निर्वाण). 'इदं सुसमं' म्हणजे हे निर्वाण सर्व संस्कृत (संस्कारित) विषमतांपासून दूर असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे सम (शांत) आहे, म्हणून याला 'सुसम' म्हणतात. 'ञातं' (ज्ञात) म्हणजे बोधिपाक्षिक संज्ञक 'सम' धर्माला संमोहाशिवाय ज्ञानाने जाणले गेले, आणि निर्वाण संज्ञक 'सुसम' धर्माला आलंबन रूपाने ज्ञानाने जाणले गेले. ते दोन्ही त्याच ज्ञानाने डोळ्यांनी पाहिल्यासारखे पाहिले गेले. 'विदितं' म्हणजे तेच दोन्ही (धर्म) संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) उत्पन्न केल्याने आणि आलंबन केल्याने प्राप्त झाले. ज्ञात असल्याप्रमाणे प्रज्ञेने साक्षात केले गेले आणि स्पर्श केले गेले. 'असल्लीनं, असंमुट्ठा, असारद्धो, एकग्गं' हे पूर्वीच्या पूर्वीच्या पदाचा अर्थ स्पष्ट करणारे आहेत. तिथे 'आरद्धं' म्हणजे प्रस्थापित केलेले (सुरू केलेले). 'असल्लीनं' म्हणजे संकुचित न झालेले (असंकोच). 'उपट्टिता' म्हणजे जवळ येऊन स्थित झालेली. 'असंमुट्ठा' म्हणजे नष्ट न झालेली (असंमूढ). 'पस्सद्धो' म्हणजे शांत झालेला (निवृत). 'असारद्धो' म्हणजे परिदाह नसलेला (उद्वेगरहित). 'समाहितं' म्हणजे सम्यक् प्रकारे स्थापित केलेले. 'एकग्गं' म्हणजे विक्षिप्त न झालेले (एकाग्र).

‘‘Cattāro susamāraddhā’’tiādi sakalassa susamāraddhavacanassa mūlattho. ‘‘Atthi sama’’ntiādi pana susamavacanassa, ‘‘ñāta’’ntiādi āraddhavacanassa vikappatthā. Tatthāyaṃ padatthasaṃsandanā – ‘‘samā ca susamā ca samasusamā’’ti vattabbe ekadesasarūpekasesaṃ katvā ‘‘susamā’’ icceva vuttā yathā nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti. ‘‘Idaṃ samaṃ, idaṃ susama’’nti pana anaññāpekkhaṃ katvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Yasmā pana ñātampi diṭṭhanti vuccati, diṭṭhañca āraddhañca atthato ekaṃ. Viditasacchikataphassitāni pana ñātavevacanāni, tasmā ñātanti āraddhatthoyeva vutto hoti.

"कत्तारे सुसमारद्धा" (चार चांगल्या प्रकारे आरंभलेले) इत्यादी हा संपूर्ण 'सुसमारद्ध' या शब्दाचा मूळ अर्थ आहे. परंतु "अत्थि समं" इत्यादी हे 'सुसम' या शब्दाचे आणि "ञातं" इत्यादी हे 'आरद्ध' या शब्दाचे पर्यायी अर्थ (विकल्पार्थ) आहेत. त्यामध्ये शब्दांच्या अर्थाचा मेळ (पदत्थसंसंदना) असा आहे - "समा च सुसमा च समसुसमा" असे म्हणायला हवे असताना, एका भागाचे रूप शिल्लक ठेवून (एकदेससरूपेकसेस करून) केवळ "सुसमा" असेच म्हटले आहे; जसे की "नामं च रूपं च नामरूपं च" चे "नामरूपं" होते. "इदं समं, इदं सुसमं" (हे सम आहे, हे सुसम आहे) असे इतर कशाचीही अपेक्षा न ठेवता (अनञ्ञापेक्खं) नपुंसकलिंगी वचन केले आहे. कारण 'ञात' (ज्ञात) याला 'दिट्ठ' (दृष्ट) असेही म्हटले जाते, आणि 'दिट्ठ' व 'आरद्ध' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. 'विदित', 'सच्छिकत' (साक्षात्कृत) आणि 'फस्सित' (स्पर्शित) हे 'ञात' चे समानार्थी शब्द आहेत, म्हणून 'ञात' या शब्दाने 'आरद्ध' चाच अर्थ सांगितला गेला आहे.

Āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnanti ayaṃ pana āraddhavacanassa ujukatthoyeva. Upaṭṭhitā satītiādīni pana sampayuttavīriyassa upakārakadhammadassanatthaṃ vuttāni, na āraddhavacanassa atthadassanatthaṃ. Purimena atthena suṭṭhu samāraddhāti susamāraddhā ca, iminā atthena susamā āraddhāti susamāraddhā ca ekasese kate ‘‘susamāraddhā’’ti vuccanti. Imamatthaṃ pariggahetvā ‘‘tena vuccati susamāraddhā’’ti vuttaṃ.

"आरद्धं होति वीरियं असल्लीनं" (वीर्य/ऊर्जा आरंभलेली आहे, शिथिल झालेली नाही) हा 'आरद्ध' या शब्दाचा थेट (सरळ) अर्थ आहे. परंतु "उपट्ठिता सती" (स्मृती उपस्थित आहे) इत्यादी शब्द हे संप्रयुक्त वीर्याला (सहयोगी ऊर्जेला) उपकारक असणारे धर्म दाखवण्यासाठी म्हटले आहेत, 'आरद्ध' शब्दाचा अर्थ दाखवण्यासाठी नाही. पूर्वोक्त अर्थाने 'सुट्ठु समारद्धा' (अतिशय चांगल्या प्रकारे आरंभलेले) म्हणजे 'सुसमारद्धा' आणि या अर्थाने 'सुसमा आरद्धा' म्हणजे 'सुसमारद्धा' असा 'एकसेस' (एकच शब्द शिल्लक) केल्यावर त्यांना "सुसमारद्धा" असे म्हटले जाते. हा अर्थ गृहीत धरून "तेन वुच्चति सुसमारद्धा" (त्यामुळे सुसमारद्ध म्हटले जाते) असे म्हटले आहे.

Anupubbanti yathānukkamenāti attho, pubbaṃ pubbaṃ anūti vuttaṃ hoti. Dīghaṃ assāsavasenāti dīghanti vuttaassāsavasena. Purimā purimāti purimā purimā sati. Etena pubbantipadassa attho vutto hoti. Pacchimā pacchimāti satiyeva. Etena anūtipadassa attho vutto hoti. Ubhayena pubbañca anu ca paricitāti attho vutto hoti. Upari soḷasa vatthūni vitthāretvā vacanato idha saṅkhipitvā ‘‘paṭinissaggānupassī’’ti antimameva dassitaṃ. Yasmā sikhāppattabhāvanassa sabbāpi ānāpānassatiyo [Pg.84] punappunaṃ yathāruci pavattanato anuparicitāpi honti. Tena vuttaṃ – ‘‘aññamaññaṃ paricitā ceva honti anuparicitā cā’’ti.

"अनुपुब्बं" म्हणजे अनुक्रमे (यथानुक्रमाने) असा अर्थ आहे, म्हणजेच पूर्व-पूर्व (आधीच्या आधीच्या) स्मृतीच्या अनुसरून असणारी स्मृती, असा अर्थ होतो. "दीघं अस्सासवेसेन" म्हणजे 'दीर्घ' म्हटलेल्या श्वासाच्या (श्वास घेण्याच्या) प्रभावाने. "पुरिमा पुरिमा" म्हणजे पूर्व-पूर्व (आधीची आधीची) स्मृती. याद्वारे 'पुब्ब' या पदाचा अर्थ स्पष्ट होतो. "पच्छिमा पच्छिमा" म्हणजे नंतरची नंतरची स्मृतीच होय. याद्वारे 'अनु' या पदाचा अर्थ स्पष्ट होतो. या दोन्ही पदांद्वारे पूर्व आणि अनु (नंतरची) स्मृती अभ्यासली (परिचित) जाते, असा अर्थ होतो. पुढे सोळा विषयांचे (वस्तूंचे) सविस्तर वर्णन करायचे असल्याने, येथे संक्षेप करून "पटिनिस्सग्गानुपस्सी" (त्यागाचे अनुपश्यन करणारा) हे अंतिम पदच दाखवले आहे. कारण ज्याची भावना (ध्यान) शिखरावर पोहोचली आहे (शिखापत्तभावन), त्याच्यासाठी सर्वच आनापानस्मृतीचे सोळा प्रकार इच्छेनुसार वारंवार प्रवृत्त होत असल्यामुळे ते अनु-अभ्यासिले (अनुपरिचित) जातात. म्हणूनच म्हटले आहे - "अञ्ञमञ्ञं परिचिता चेव होन्ति अनुपरिचिता चा" (ते परस्परांशी परिचित आणि अनुपरिचित असतात).

Yathatthāti yathāsabhāvatthā. Attadamathatthoti arahattamaggakkhaṇe attano nibbisevanattho. Samathatthoti sītibhāvattho. Parinibbāpanatthoti kilesaparinibbānena. Abhiññatthoti sabbadhammavasena. Pariññatthādayo maggañāṇakiccavasena. Saccābhisamayattho catunnaṃ saccānaṃ ekapaṭivedhadassanavasena. Nirodhe patiṭṭhāpakattho ārammaṇakaraṇavasena.

"यथत्था" म्हणजे यथास्वभाव अर्थ (वास्तविक अर्थ). "अत्तदमथत्थो" म्हणजे अर्हतमार्गाच्या क्षणी (अरहत्तमग्गक्खणे) स्वतःच्या विकारांपासून निवृत्त होण्याचा अर्थ. "समथत्थो" म्हणजे शीतभाव (शांतता) होण्याचा अर्थ. "परिनिब्बापनत्थो" म्हणजे क्लेशांच्या परिनिर्वाणाने (शांत होण्याने) निवून जाण्याचा अर्थ. "अभिञ्ञत्थो" म्हणजे सर्व धर्मांच्या प्रभावाने (अभिज्ञा/विशेष ज्ञानाचा) अर्थ. 'परिञ्ञत्थ' (परिज्ञा अर्थ) इत्यादी मार्गज्ञानाच्या कार्याच्या (मग्गञाणकिच्च) प्रभावाने समजून घ्यावेत. "सच्चाभिसमयत्थो" (सत्याचा साक्षात्कार होण्याचा अर्थ) हा चार आर्या सत्यांना एकाच वेळी भेदून पाहण्याच्या (एकपटिवेददस्सन) प्रभावाने समजून घ्यावा. "निरोधे पतिट्ठापकत्थो" (निरोधामध्ये प्रस्थापित करण्याचा अर्थ) हा निरोधाला आलंबन (विषय) करण्याच्या प्रभावाने समजून घ्यावा.

Buddhotipadassa abhāvepi buddhenātipade yo so buddho, taṃ niddisitukāmena buddhoti vuttaṃ. Sayambhūti upadesaṃ vinā sayameva bhūto. Anācariyakoti sayambhūpadassa atthavivaraṇaṃ. Yo hi ācariyaṃ vinā saccāni paṭivijjhati, so sayambhū nāma hoti. Pubbe ananussutesūtiādi anācariyakabhāvassa atthappakāsanaṃ. Ananussutesūti ācariyaṃ ananussutesu. Sāmanti sayameva. Abhisambujjhīti bhusaṃ sammā paṭivijjhi. Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇīti tesu ca saccesu sabbaññubhāvaṃ pāpuṇi. Yathā saccāni paṭivijjhantā sabbaññuno honti, tathā saccānaṃ paṭividdhattā evaṃ vuttaṃ. Sabbaññutaṃ pattotipi pāṭho. Balesu ca vasībhāvanti dasasu ca tathāgatabalesu issarabhāvaṃ pāpuṇi. Yo so evaṃ bhūto, so buddhoti vuttaṃ hoti. Tattha sabbesu dhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānaṃ upādāya paṇṇattiko, sabbaññutapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paṇṇattiko sattaviseso buddho. Ettāvatā atthato buddhavibhāvanā katā hoti.

"बुद्धो" हे पद (गाथेत) नसले तरी, "बुद्धेन" या पदात जो बुद्ध समाविष्ट आहे, त्यांनाच दर्शवण्याच्या इच्छेने "बुद्धो" असे म्हटले आहे. "सयम्भू" म्हणजे उपदेशाशिवाय स्वतःच (ज्ञान प्राप्त करून) झालेले. "अनाचरियको" (गुरू नसलेले) हे 'सयम्भू' या पदाचे अर्थ-विवरण आहे. जो गुरूशिवाय सत्याचा भेद करतो (सत्य जाणतो), तो 'स्वयंभू' (सयम्भू) होय. "पुब्बे अननुस्सुतेसू" (पूर्वी न ऐकलेल्या गोष्टींमध्ये) इत्यादी वाक्य हे गुरू नसण्याच्या स्थितीचा अर्थ प्रकट करणारे आहे. "अननुस्सुतेसु" म्हणजे गुरूच्या तोंडून न ऐकलेल्या गोष्टींमध्ये. "सामं" म्हणजे स्वतःच. "अभिसम्बुज्झि" म्हणजे अतिशय चांगल्या प्रकारे आणि योग्य प्रकारे भेद केला (जाणून घेतले). "तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणि" म्हणजे त्या सत्यांमध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली. ज्याप्रमाणे सत्याचा भेद करणारे सर्वज्ञ होतात, त्याचप्रमाणे सत्याचा भेद केल्यामुळे असे म्हटले आहे. "सब्बञ्ञुतं पत्तो" असाही पाठ आढळतो. "बलेसु च वसीभावं" म्हणजे तथागतांच्या दहा बलांवर (दसबलांवर) प्रभुत्व (ईश्वरभाव) प्राप्त केले. जो असा झाला आहे, त्याला "बुद्ध" म्हटले जाते, असा अर्थ होतो. त्यामध्ये, सर्व धर्मांमध्ये अडथळा नसलेल्या सर्वज्ञतेच्या ज्ञानामुळे आणि अनुपम विमुक्तीच्या प्राप्तीने सुवासित झालेल्या स्कंध-संतानाला (पंचस्कंधांच्या प्रवाहाला) अनुसरून ज्यांची 'बुद्ध' अशी प्रज्ञप्ती (नाव) केली जाते, किंवा सर्वज्ञतेचे निकटचे कारण असणाऱ्या सत्य-संबोधीला अनुसरून ज्या विशिष्ट सत्त्वाची (पुरुषाची) 'बुद्ध' अशी प्रज्ञप्ती केली जाते, तो 'बुद्ध' होय. एवढ्या विवेचनाने अर्थाच्या दृष्टीने 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण (बुद्धविभावना) केले गेले आहे.

162. Idāni byañjanato vibhāvento buddhoti kenaṭṭhena buddhotiādimāha. Tattha yathā loke avagantā avagatoti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho. Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Anaññaneyyatāya [Pg.85] buddhoti aññena abodhanīyato sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhotiādīhi chahi pariyāyehi cittasaṅkocakaradhammappahānena niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekattā saṅkhātenāti vacanassa koṭṭhāsenāti attho. Taṇhālepadiṭṭhilepābhāvena nirupalepasaṅkhātena. Savāsanānaṃ sabbakilesānaṃ pahīnattā ekantavacanena visesetvā ekantavītarāgotiādi vuttaṃ. Ekantanikkilesoti rāgadosamohāvasesehi sabbakilesehi nikkileso. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ dhātūnaṃ bujjhanatthattā bujjhanatthāpi dhātuyo gamanatthā honti, tasmā ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggoti cettha –

१६२. आता शब्दांच्या (व्यंजनांच्या) दृष्टीने स्पष्टीकरण करताना, "बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धो" (बुद्ध कोणत्या अर्थाने बुद्ध आहेत?) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात जाणणाऱ्याला (किंवा जाणाऱ्याला) 'अवगत' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे सत्यांना जाणणारे (बुज्झिता सच्चानि) असल्यामुळे ते "बुद्ध" होत. ज्याप्रमाणे पानांना सुकवणाऱ्या वाऱ्याला 'पण्णसुसा' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे प्रजेला (प्राण्यांना) जागृत करणारे (बोधेता पजाय) असल्यामुळे ते "बुद्ध" होत. "सब्बञ्ञुताय बुद्धो" म्हणजे सर्व धर्म जाणण्यास समर्थ असणाऱ्या बुद्धीमुळे (ज्ञानामुळे) ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "सब्बदस्साविताय बुद्धो" म्हणजे ज्ञानचक्षूने सर्व धर्म पाहिले असल्यामुळे ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो" म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडूनही उपदेश न घेता स्वतःच बुद्ध (जाणते) झाल्यामुळे ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "विसविताय बुद्धो" म्हणजे विविध गुणांचा विकास केल्यामुळे कमळाप्रमाणे उमलण्याच्या अर्थाने ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. "खीणासवसङ्खातेन बुद्धो" इत्यादी सहा पर्यायांद्वारे, मनाचा संकोच करणाऱ्या धर्मांचा त्याग केल्यामुळे, झोपेतून पूर्णपणे जागे झालेल्या माणसाप्रमाणे सर्व क्लेशांच्या निद्रेतून पूर्णपणे जागृत झाल्यामुळे ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. 'सङ्खा' आणि 'सङ्खात' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच असल्यामुळे 'सङ्खातेन' या शब्दाचा अर्थ 'भागाने/विभागाने' (कोट्ठासेन) असा समजावा. तृष्णा-लेप (तृष्णेची चिकटता) आणि दृष्टी-लेप (चुकीच्या मतांची चिकटता) नसल्यामुळे ते 'निरुपलेप-संखात' (लेपरहित भाग) आहेत. वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश केल्यामुळे 'एकान्त' (पूर्णपणे) या शब्दाने विशेषित करून "एकान्तवीतरागो" (पूर्णपणे वीतरागी) इत्यादी म्हटले आहे. "एकान्तनिक्किलेसो" म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह यांच्या अवशेषांसह सर्व क्लेशांपासून मुक्त असणारे. "एकायनमग्गं गतो" (एकायन मार्गावर गेलेले) म्हणून बुद्ध; कारण गमन (जाणे) अर्थ असणाऱ्या धातूंचा अर्थ 'जाणणे' (बुज्झन) असाही होतो आणि जाणणे अर्थ असणारे धातू गमनाचाही अर्थ दर्शवतात, म्हणून एकायन मार्गावर गेल्यामुळे (किंवा तो मार्ग जाणल्यामुळे) ते "बुद्ध" होत, असा अर्थ होतो. येथे 'एकायनमग्ग' म्हणजे -

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) –

"मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्जसं वटुमायनं; नावा उत्तरसेतु च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो" (मार्ग, पंथ, पथ, पद्य, अंजस, वटुम, अयन, नौका, उत्तरसेतू, कुल्ल/तराफा, भिसी/तराफा आणि संक्रमण/साकव).

Maggassa bahūsu nāmesu ayananāmena vutto. Tasmā ekamaggabhūto maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Atha vā ekena ayitabbo maggoti ekāyanamaggo. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya pavivekena cittena. Ayitabboti paṭipajjitabbo. Ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho. Ekesaṃ ayano ekāyano. Eketi seṭṭhā, sabbasattaseṭṭhā ca sammāsambuddhā, tasmā ekāyanamaggoti sammāsambuddhānaṃ ayanabhūto maggoti vuttaṃ hoti. Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayano maggoti ekāyanamaggo, ekasmiṃyeva buddhasāsane pavattamāno maggo, na aññatthāti vuttaṃ hoti. Api ca ekaṃ ayatīti ekāyano, pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti, tasmā ekāyanamaggoti ekanibbānagamanamaggoti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, kiṃ pana sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ [Pg.86] bodhoti pariyāyavacanametaṃ. Tattha yathā nīlarattaguṇayogā nīlo paṭo ratto paṭoti vuccati, evaṃ buddhaguṇayogā buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ.

मार्गाच्या अनेक नावांमध्ये 'अयन' या नावाने (हा मार्ग) सांगितला आहे. म्हणून, हा एकच मार्ग असलेला मार्ग आहे, दुहेरी मार्ग असलेला नाही, असा अर्थ आहे. किंवा, एकानेच जाण्याचा मार्ग म्हणजे 'एकायनमार्ग' होय. 'एकाने' म्हणजे समूहाची संगत सोडून एकांतचित्ताने. 'जाण्यायोग्य' म्हणजे आचरण्यायोग्य. किंवा याने जातात म्हणून 'अयन' होय; संसारातून निर्वाणाकडे जातात असा अर्थ आहे. श्रेष्ठांचा मार्ग म्हणजे 'एकायन' होय. 'एक' म्हणजे श्रेष्ठ, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले सम्यक्संबुद्ध होत. म्हणून 'एकायनमार्ग' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचा गमनमार्ग असलेला मार्ग, असे म्हटले आहे. किंवा जो प्रवृत्त होतो तो 'अयन' होय; जातो किंवा प्रवृत्त होतो असा अर्थ आहे. एकाच ठिकाणी प्रवृत्त होणारा मार्ग म्हणजे 'एकायनमार्ग' होय; केवळ बुद्धशासनातच प्रवृत्त होणारा मार्ग, इतरत्र नाही, असे म्हटले आहे. शिवाय, एकाकडेच (निर्वाणाकडेच) जातो म्हणून 'एकायन' होय; पूर्वभागात विविध प्रकारच्या भावनांच्या मार्गाने प्रवृत्त झाला तरी, उत्तरभागात एकाच निर्वाणाकडेच जातो, असे म्हटले आहे. म्हणून 'एकायनमार्ग' म्हणजे एकाच निर्वाणाकडे जाण्याचा मार्ग असा अर्थ आहे. 'एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली म्हणून बुद्ध' असे म्हटले आहे. इतरांनी त्यांना बुद्ध म्हणून जाणले म्हणून ते बुद्ध नाहीत, तर स्वतःच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केल्यामुळे ते 'बुद्ध' आहेत, असे म्हटले आहे. अज्ञानाचा नाश झाल्यामुळे आणि बुद्धी (ज्ञान) प्राप्त झाल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले जाते. बुद्धी, बुद्ध, बोध हे समानार्थी शब्द आहेत. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे निळ्या किंवा तांबड्या रंगाच्या योगाने 'निळे वस्त्र' किंवा 'तांबडे वस्त्र' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे बुद्धगुणांच्या योगाने 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे.

Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi ‘‘atthamanugatā ayaṃ paññattī’’ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tattha mittā sahāyā. Amaccā bhaccā. Ñātī pitupakkhikā. Sālohitā mātupakkhikā. Samaṇā pabbajjūpagatā. Brāhmaṇā bhovādino, samitapāpabāhitapāpā vā. Devatā sakkādayo brahmāno ca. Vimokkhantikanti vimokkho arahattamaggo, vimokkhassa anto arahattaphalaṃ, tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāma. Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati, arahattaphalodaye siddho hoti, tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti. Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantāna’’nti. Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha. Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya, sabbadhammasacchikiriyāya vā jātā paññatti. Yadidaṃ buddhoti yā ayaṃ buddhoti paññatti, ayaṃ byañjanato buddhavibhāvanā.

त्यानंतर, 'बुद्ध हे नाव नाही...' इत्यादी वचन 'ही संज्ञा अर्थाला अनुसरून आहे' हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये, मित्र म्हणजे सोबती. अमात्य म्हणजे सेवक. ज्ञाती म्हणजे पितृपक्षाकडील नातेवाईक. सलोहित म्हणजे मातृपक्षाकडील नातेवाईक. श्रमण म्हणजे प्रव्रज्या घेतलेले. ब्राह्मण म्हणजे 'भो-वादी' (अहंकारी) किंवा ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे व पापांना दूर केले आहे ते. देवता म्हणजे शक्र (इंद्र) इत्यादी आणि ब्रह्मा. 'विमोक्खन्तिक' म्हणजे, विमोक्ष म्हणजे अर्हत् मार्ग, विमोक्षाचा अंत म्हणजे अर्हत् फल, त्या विमोक्षाच्या अंतात (अर्हत् फलात) उत्पन्न होणारे ते 'विमोक्खन्तिक' होय. कारण सर्वज्ञता अर्हत् मार्गाने सिद्ध होते आणि अर्हत् फलाच्या उदयाने ती पूर्ण होते, म्हणून सर्वज्ञता विमोक्षाच्या अंतात उत्पन्न होणारी असते. ते नैमित्तिक नाव देखील विमोक्षाच्या अंतात उत्पन्न होणारे नाव असते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे भगवान बुद्धांचे विमोक्षाच्या अंताशी संबंधित असलेले नाव आहे.' 'बोधीवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता ज्ञानाच्या प्राप्तीसह' म्हणजे महाबोधी वृक्षाच्या मुळाशी, वर सांगितलेल्या क्षणी, सर्वज्ञता ज्ञानाच्या प्राप्तीसह. 'प्रत्यक्ष केलेली संज्ञा' म्हणजे अर्हत् फलाच्या साक्षात्काराने किंवा सर्व धर्मांच्या साक्षात्काराने उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. 'जे हे बुद्ध असे आहे' म्हणजे जी ही 'बुद्ध' अशी संज्ञा आहे, ती शब्दाच्या अर्थावरून बुद्धाचे स्पष्टीकरण करणारी आहे.

‘‘Yathā buddhena desitā’’tigāthāpādassa pana iminā padabhājanīye vuttatthena ayaṃ saṃsandanā – ānāpānassatiyo ca yathā buddhena desitā, yena pakārena desitā. Yathāsaddena saṅgahitā dasa yathatthā ca yathā buddhena desitā, yena pakārena desitāti pakāratthassa ca yathāsaddassa, sabhāvatthassa ca yathāsaddassa sarūpekasesavasena ekasesaṃ katvā ‘‘yathā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Padabhājanīye panassa yathatthesu ekekassa yojanāvasena ‘‘desito’’ti ekavacanaṃ kataṃ.

'ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिले आहे' या गाथाचरणाचा, या पदभाजनियात (शब्दांच्या विश्लेषणात) सांगितलेल्या अर्थाशी हा मेळ आहे – आनापानस्मृती ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिली आहे, ज्या प्रकारे उपदेशिली आहे. 'यथा' शब्दाने समाविष्ट केलेले दहा 'यथार्थ' देखील ज्याप्रमाणे बुद्धांनी उपदेशिले आहेत, ज्या प्रकारे उपदेशिले आहेत; अशा प्रकारे प्रकार-अर्थ दर्शवणाऱ्या 'यथा' शब्दाचा आणि स्वभाव-अर्थ दर्शवणाऱ्या 'यथा' शब्दाचा सरूप-एकशेष नियमाने एकशेष करून 'यथा' असे म्हटले आहे, हे जाणावे. परंतु पदभाजनियात, 'यथा' च्या अर्थांपैकी एकेकाचा संबंध जोडल्यामुळे 'उपदेशिला आहे' (देसितो) असे एकवचन वापरले आहे.

‘‘Soti gahaṭṭho vā hoti pabbajito vā’’ti vuttattā ādipadepi yassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vāti vuttameva hoti. Lokattho vuttoyeva. Pabhāsetīti attano ñāṇassa pākaṭaṃ karotīti attho[Pg.87]. Abhisambuddhattāti sāvakapāramiñāṇenapi paṭividdhabhāvena. Obhāsetīti kāmāvacarabhūtaṃ lokaṃ. Bhāsetīti rūpāvacarabhūtaṃ lokaṃ. Pabhāsetīti arūpāvacarabhūtaṃ lokaṃ.

'तो गृहस्थ असो वा प्रव्रजित असो' असे म्हटल्यामुळे, पहिल्या पदातही 'ज्या गृहस्थाचा किंवा प्रव्रजिताचा' असे म्हटल्यासारखेच होते. 'लोक' शब्दाचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. 'प्रभासित करतो' म्हणजे आपल्या ज्ञानाला प्रकट करतो असा अर्थ आहे. 'अभिसंबुद्ध असल्यामुळे' म्हणजे श्रावक-पारमी ज्ञानाने देखील (सत्याचा) वेध घेतल्यामुळे (साक्षात्कार केल्यामुळे). 'अवभासित करतो' म्हणजे कामावचर भूमीतील लोकाला. 'भासित करतो' म्हणजे रूपावचर भूमीतील लोकाला. 'प्रभासित करतो' म्हणजे अरूपावचर भूमीतील लोकाला.

Ariyañāṇanti arahattamaggañāṇaṃ. Mahikā muttoti mahikāya mutto. Mahikāti nīhāro vuccati. Mahiyā muttotipi pāṭho. Dhūmarajā muttoti dhūmato ca rajato ca mutto. Rāhugahaṇā vippamuttoti rāhuno candassa āsannupakkilesattā dvīhi upasaggehi visesetvā vuttaṃ. Bhāsate iti saobhāsaṭṭhena. Tapate iti satejaṭṭhena. Virocate iti ruciraṭṭhena. Evamevanti evaṃ evaṃ. Yasmā pana candopi sayaṃ bhāsanto tapanto virocanto imaṃ okāsalokaṃ obhāseti, bhikkhu ca paññāya bhāsanto tapanto virocanto imaṃ khandhādilokaṃ paññāya obhāseti, tasmā ubhayatrāpi ‘‘bhāsetī’’ti avatvā ‘‘bhāsate’’ icceva vuttaṃ. Evañhi vutte hetuatthopi vutto hoti. Ativisadatarābhasūriyopamaṃ aggahetvā kasmā candopamā gahitāti ce? Sabbakilesapariḷāhavūpasamena santassa bhikkhuno santaguṇayuttacandopamā anucchavikāti gahitāti veditabbaṃ. Evaṃ ānāpānassatibhāvanāsiddhisādhakaṃ yogāvacaraṃ thunitvā imāni terasa vodāne ñāṇānīti tāni ñāṇāni nigametvā dassetīti.

'आर्यज्ञान' म्हणजे अर्हत् मार्ग ज्ञान होय. 'महिका मुक्त' म्हणजे धुक्यापासून मुक्त झालेला. 'महिका' म्हणजे धुके (नीहार) म्हटले जाते. 'महीपासून मुक्त' असाही पाठ आहे. 'धूमरज मुक्त' म्हणजे धूर आणि धूळ यांपासून मुक्त झालेला. 'राहूच्या ग्रहणापासून विशेष मुक्त' म्हणजे राहू हा चंद्राचा जवळचा उपक्लेश (मळवट आणणारा) असल्यामुळे, दोन उपसर्गांनी विशेष करून सांगितले आहे. 'भासते' म्हणजे स्वतःच्या प्रकाशाच्या अर्थाने. 'तपते' म्हणजे स्वतःच्या तेजाच्या अर्थाने. 'विरोचते' म्हणजे सुंदरतेच्या अर्थाने. 'त्याचप्रमाणे' म्हणजे अशाच प्रकारे. कारण ज्याप्रमाणे चंद्र देखील स्वतः प्रकाशित होत, तपत आणि शोभून दिसत या आकाशलोकाला प्रकाशित करतो, आणि भिक्खू देखील प्रज्ञेने प्रकाशित होत, तपत आणि शोभून दिसत या स्कंध इत्यादी रूपातील संसाराला प्रज्ञेने प्रकाशित करतो; म्हणून दोन्ही ठिकाणी 'भासित करतो' असे न म्हणता 'भासते' असेच म्हटले आहे. कारण असे म्हटले असता प्रयोजक अर्थ देखील सांगितला जातो. अत्यंत प्रखर प्रकाश देणाऱ्या सूर्याची उपमा न घेता चंद्राची उपमा का घेतली आहे? असे विचारल्यास – सर्व क्लेशांच्या संतापाचे शमन झाल्यामुळे शांत झालेल्या भिक्खूसाठी शांत गुणांनी युक्त असलेली चंद्राची उपमाच योग्य आहे, म्हणून ती घेतली आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे, आनापानस्मृती भावनेची सिद्धी साध्य करणाऱ्या योगावाचराची प्रशंसा करून, 'ही तेरा परिशुद्धीची ज्ञाने आहेत' असे म्हणून त्या ज्ञानांचा उपसंहार करून दाखवला आहे.

Vodānañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

परिशुद्धी-ज्ञान-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

5. Satokāriñāṇaniddesavaṇṇanā

५. सतोकारि-ज्ञान-निर्देश-वर्णना

163. Satokāriñāṇaniddese mātikāyaṃ idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Ayañhi ettha idha-saddo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṃ – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241).

१६३. सतोकारि-ज्ञान-निर्देशातील मातृकेमध्ये 'इध भिक्खू' (येथे भिक्खू) म्हणजे या शासनातील भिक्खू होय. कारण येथे हा 'इध' (येथे) शब्द सर्व प्रकारे आनापानस्मृती समाधी उत्पन्न करणाऱ्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आश्रय असलेल्या शासनाला दर्शवणारा आहे, आणि इतर शासनांमध्ये तशा प्रकारचा भाव असण्याचा निषेध करणारा आहे. म्हणूनच हे म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, येथेच (या शासनातच) श्रमण आहेत... पे... इतर परप्रवाद (परकीय पंथ) श्रमणांनी शून्य आहेत.'

Araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vāti idamassa ānāpānassatisamādhi bhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ. Imassa [Pg.88] hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ ānāpānassatisamādhiārammaṇaṃ abhiruhituṃ na icchati, kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati. Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya, athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā rukkhamūlaṃ vā suññāgāraṃ vā pavesetvā tattha assāsapassāsathambhe satiyottena bandhitabbaṃ. Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā –

"अरण्यात गेलेला किंवा वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला किंवा शून्य घरात गेलेला" हे या भिक्खूच्या आनापानस्मृति-समाधीच्या भावनेला अनुरूप अशा सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) स्वीकार दर्शवणारे आहे. कारण या भिक्खूचे चित्त दीर्घकाळापासून रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये भटकत राहिलेले असल्याने, ते आनापानस्मृति-समाधीच्या आलंबनावर आरूढ होण्यास इच्छित नाही; ते जणू काही खोडकर बैलाने जोडलेल्या रथाप्रमाणे चुकीच्या मार्गानेच धावते. म्हणून, ज्याप्रमाणे एखाद्या गोपाळाला खोडकर गायीचे सर्व दूध पिऊन वाढलेल्या खोडकर वासराला वश करायचे असेल, तर तो त्याला गायीपासून दूर नेऊन एका बाजूला एक मोठा खांब रोवून तिथे दोरीने बांधतो. त्यानंतर ते वासरू इकडेतिकडे धडपड करूनही पळून जाण्यास असमर्थ ठरल्याने शेवटी त्याच खांबाजवळ बसते किंवा झोपते; त्याचप्रमाणे, दीर्घकाळापासून रूपादी आलंबनांच्या रसाचे आस्वादन करून वाढलेल्या आपल्या चंचल चित्ताला वश करू इच्छिणाऱ्या या भिक्खूनेही रूपादी आलंबनांपासून चित्ताला दूर करून, अरण्यात किंवा वृक्षाच्या मुळाशी या शून्य घरात प्रवेश करून, तिथे श्वास-प्रश्वास रूपी खांबाला स्मृती रूपी दोरीने बांधले पाहिजे. अशा प्रकारे बांधले असता, त्याचे ते चित्त इकडेतिकडे धडपडले तरीही पूर्वी सवय झालेल्या आलंबनांना न मिळवू शकल्याने, स्मृती रूपी दोरी तोडून पळून जाण्यास असमर्थ ठरून, उपचार आणि अप्पना समाधीच्या प्रभावाने त्याच आलंबनाजवळ स्थिर होते आणि विसावते. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217;

pārā. aṭṭha. 2.165;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107) –

“ज्याप्रमाणे मनुष्य वश करावयाच्या वासराला खांबाला बांधतो, त्याचप्रमाणे या (शासनात) साधकाने आपल्या चित्ताला स्मृतीच्या साहाय्याने आलंबनावर घट्ट बांधावे.”

Evamassa taṃ senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti. Atha vā yasmā idaṃ kammaṭṭhānappabhede muddhabhūtaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ bhāvetuṃ saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatukkajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ. Tasmā tassa anurūpaṃ senāsanaṃ upadisanto bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha, tatheva thero.

अशा प्रकारे त्याचे ते सेनासन भावनेला अनुरूप होते. किंवा, कारण हे आनापानस्मृति कर्मस्थान सर्व कर्मस्थानांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि सर्व बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध व बुद्धश्रावकांच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे तसेच दृष्टधम्मसुखविहाराचे मुख्य कारण आहे. स्त्री, पुरुष, हत्ती, घोडे इत्यादींच्या आवाजांनी गजबजलेल्या गावाच्या जवळ राहून याचे संवर्धन करणे सोपे नाही, कारण ध्यानासाठी शब्द (आवाज) हा काटा आहे. परंतु, मानवी वस्ती नसलेल्या अरण्यात साधकाला हे कर्मस्थान ग्रहण करून, आनापानस्मृतीचे चारही ध्यान उत्पन्न करून, त्यांनाच आधार बनवून, संस्कारांचे परीक्षण करून सर्वश्रेष्ठ फल अशा अर्हतपदाला प्राप्त करणे सोपे जाते. म्हणून त्याला अनुरूप अशा सेनासनाचा उपदेश करताना भगवंतांनी "अरण्यात गेलेला किंवा..." इत्यादी म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे थेरांनी देखील म्हटले आहे.

Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā, so yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ettha nagaraṃ māpethā’’ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati, evamevaṃ yogāvacarassa anurūpaṃ senāsanaṃ upaparikkhitvā ‘‘ettha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabba’’nti upadisati, tato tattha kammaṭṭhānamanuyuttena yoginā kamena [Pg.89] arahatte patte ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati. Ayaṃ pana bhikkhu ‘‘dīpisadiso’’ti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti, evamevaṃ ayaṃ araññādīsu kammaṭṭhānamanuyuñjanto bhikkhu yathākkamena sotāpattisakadāgāmianāgāmiarahattamagge ceva ariyaphalāni ca gaṇhātīti veditabbo. Tenāhu porāṇā –

कारण भगवान हे वास्तूविद्येच्या आचार्यासारखे आहेत. ज्याप्रमाणे तो वास्तूविद्येचा आचार्य नगरासाठी योग्य भूमी पाहून, तिचे नीट परीक्षण करून "येथे नगर वसवा" असा उपदेश करतो, आणि नगराची सुरक्षितपणे उभारणी झाल्यावर राजघराण्याकडून मोठा सत्कार प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे भगवान साधकासाठी अनुरूप अशा सेनासनाचा विचार करून "येथे कर्मस्थानाचा अभ्यास करावा" असा उपदेश करतात. त्यानंतर तिथे कर्मस्थानाचा अभ्यास करणाऱ्या साधकाने अनुक्रमाने अर्हतपद प्राप्त केल्यावर "ते भगवान खरोखरच सम्यक्संबुद्ध आहेत!" असे म्हणून भगवंतांचा मोठा सत्कार केला जातो. शिवाय, हा भिक्खू "बिबट्यासारखा" म्हटला जातो. ज्याप्रमाणे जंगलातील मोठा बिबट्या अरण्यात गवताच्या झाडीचा, जंगलाचा किंवा पर्वताचा आश्रय घेऊन, लपून बसून रानटी म्हैस, सांबर, रानडुक्कर इत्यादी प्राण्यांची शिकार करतो; त्याचप्रमाणे अरण्यादी ठिकाणी कर्मस्थानाचा अभ्यास करणारा हा भिक्खू अनुक्रमाने स्रोतापत्ती, सकृदागामी, अनागामी आणि अर्हत मार्ग तसेच आर्यफले प्राप्त करतो, असे जाणावे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhate mige;

Tathevāyaṃ buddhaputto, yuttayogo vipassako;

Araññaṃ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttama’’nti. (mi. pa. 6.1.5);

“ज्याप्रमाणे बिबट्या लपून बसून प्राण्यांची शिकार करतो, त्याचप्रमाणे हा बुद्धपुत्र, जो योगाभ्यासात युक्त असलेला विपश्यक भिक्खू आहे, अरण्यात प्रवेश करून उत्तम फल प्राप्त करतो.”

Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

म्हणूनच त्याला पराक्रम आणि वेगासाठी योग्य भूमी असलेले अरण्य रूपी सेनासन दाखवताना "अरण्यात गेलेला किंवा..." इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha araññagatoti upari vuttalakkhaṇaṃ yaṃkiñci pavivekasukhaṃ araññaṃ gato. Rukkhamūlagatoti rukkhasamīpaṃ gato. Suññāgāragatoti suññaṃ vivittokāsaṃ gato. Ettha ca ṭhapetvā araññañca rukkhamūlañca avasesasattavidhasenāsanaṃ gatopi ‘‘suññāgāragato’’ti vattuṃ vaṭṭati. Navavidhañhi senāsanaṃ. Yathāha – ‘‘so vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñja’’nti (vibha. 508). Evamassa ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlañca ānāpānassatibhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ upadisitvā alīnānuddhaccapakkhikaṃ santamiriyāpathaṃ upadisanto nisīdatīti āha. Athassa nisajjāya daḷhabhāvaṃ assāsapassāsānaṃ pavattanasamatthataṃ ārammaṇapariggahūpāyañca dassento pallaṅkaṃ ābhujitvātiādimāha. Tattha pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa dhammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati.

त्यामध्ये, "अरण्यात गेलेला" म्हणजे वर सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त अशा कोणत्याही एकांतसुख देणाऱ्या अरण्यात गेलेला. "वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला" म्हणजे वृक्षाच्या जवळ गेलेला. "शून्य घरात गेलेला" म्हणजे शून्य, निर्जन ठिकाणी गेलेला. आणि येथे अरण्य व वृक्षाचे मूळ सोडून उर्वरित सात प्रकारच्या सेनासनांमध्ये गेलेल्या भिक्खूला देखील "शून्य घरात गेलेला" असे म्हणणे योग्य आहे. कारण सेनासन नऊ प्रकारचे आहे. जसे की म्हटले आहे – "तो एकांत सेनासनाचा आश्रय घेतो – अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, कंदरा, गिरीगुहा, स्मशान, वनप्रस्थ, उघडे मैदान, पेंढ्याचा ढीग." अशा प्रकारे त्याला तिन्ही ऋतूंना अनुकूल, धातूंच्या प्रवृत्तीला अनुकूल आणि आनापानस्मृतीच्या भावनेला अनुरूप असे सेनासन दाखवून, आळस व चंचलता नसलेली शांत शारीरिक स्थिती दाखवताना "बसतो" असे म्हटले आहे. त्यानंतर त्याच्या बसण्याची स्थिरता, श्वास-प्रश्वास चालू ठेवण्याची क्षमता आणि आलंबन ग्रहण करण्याचा उपाय दाखवताना "पद्मासन घालून" इत्यादी म्हटले आहे. तिथे "पद्मासन" म्हणजे दोन्ही मांड्या एकमेकांवर घट्ट ठेवून बसणे. "घालून" म्हणजे स्थिर करून. "शरीर सरळ ठेवून" म्हणजे शरीराचा वरचा भाग सरळ ठेवून, पाठीच्या अठरा मणक्यांना एकावर एक व्यवस्थित टेकवून. कारण अशा प्रकारे बसलेल्या साधकाची त्वचा, मांस आणि शिरा वाकल्या जात नाहीत. त्यामुळे, त्या वाकल्या गेल्यामुळे वेळोवेळी ज्या वेदना उत्पन्न होऊ शकतात, त्या उत्पन्न होत नाहीत. त्या वेदना उत्पन्न न झाल्याने चित्त एकाग्र होते, कर्मस्थान ढळत नाही, आणि त्याची वृद्धी व प्रगती होते.

Parimukhaṃ [Pg.90] satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. So satova assasati sato passasatīti so bhikkhu evaṃ nisīditvā evañca satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ satiṃ avijahanto sato eva assasati sato passasati, satokārī hotīti vuttaṃ hoti.

"स्मृती समोर प्रस्थापित करून" म्हणजे कर्मस्थानाभिमुख करून स्मृतीला प्रस्थापित करून. "तो स्मृतीपूर्वकच श्वास घेतो, स्मृतीपूर्वकच श्वास सोडतो" म्हणजे तो भिक्खू अशा प्रकारे बसून आणि अशा प्रकारे स्मृती प्रस्थापित करून, त्या स्मृतीचा त्याग न करता, स्मृतीपूर्वकच श्वास घेतो आणि स्मृतीपूर्वकच श्वास सोडतो, म्हणजेच तो स्मृतीचे आचरण करणारा होतो, असे म्हटले आहे.

Idāni yehi pakārehi satokārī hoti, te pakāre dassetuṃ dīghaṃ vā assasantotiādimāha. Tattha dīghaṃ vā assasantoti dīghaṃ vā assāsaṃ pavattayanto. Tathā rassaṃ. Yā pana nesaṃ dīgharassatā, sā kālavasena veditabbā. Kadāci hi manussā hatthiahiādayo viya kālavasena dīghaṃ assasanti ca passasanti ca, kadāci sunakhasasādayo viya rassaṃ. Aññathā hi cuṇṇavicuṇṇā assāsapassāsā dīgharassā nāma na honti. Tasmā te dīghaṃ kālaṃ pavisantā ca nikkhamantā ca dīghā, rassaṃ kālaṃ pavisantā ca nikkhamantā ca rassāti veditabbā. Tatrāyaṃ bhikkhu upari vuttehi navahākārehi dīghaṃ assasanto ca passasanto ca dīghaṃ assasāmi, passasāmīti pajānāti, tathā rassaṃ.

आता ज्या प्रकारे साधक स्मृती ठेवून (सजग राहून) क्रिया करतो, ते प्रकार दाखवण्यासाठी 'दीघं वा अस्ससन्तो' (दीर्घ श्वास घेताना) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'दीघं वा अस्ससन्तो' म्हणजे दीर्घ श्वास प्रवृत्त करणारा (घेणारा). तसेच र्‍हस्व (अल्प श्वासाच्या बाबतीतही जाणावे). त्यांच्या श्वासाची जी दीर्घता किंवा र्‍हस्वता आहे, ती कालावधीनुसार समजून घ्यावी. कारण कधीकधी मनुष्य हत्ती, साप इत्यादींप्रमाणे कालावधीनुसार दीर्घ श्वास घेतात आणि सोडतात, तर कधीकधी कुत्रे, ससे इत्यादींप्रमाणे र्‍हस्व (लहान) श्वास घेतात आणि सोडतात. अन्यथा, अत्यंत सूक्ष्म (तुकडे-तुकडे झालेले) श्वासोच्छ्वास दीर्घ किंवा र्‍हस्व म्हटले जाऊ शकत नाहीत. म्हणून, जे दीर्घ काळ आत प्रवेश करतात आणि बाहेर पडतात, ते 'दीर्घ' आहेत; आणि जे अल्प काळ आत प्रवेश करतात आणि बाहेर पडतात, ते 'र्‍हस्व' आहेत असे जाणावे. तेथे हा भिक्खू वर सांगितलेल्या नऊ प्रकारांनी दीर्घ श्वास घेताना आणि सोडताना 'मी दीर्घ श्वास घेत आहे, दीर्घ श्वास सोडत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि तसेच र्‍हस्व श्वासाच्या बाबतीतही जाणतो.

Evaṃ pajānato ca –

आणि अशा प्रकारे जाणणाऱ्या (भिक्खूच्या) -

‘‘Dīgho rasso ca assāso, passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti, nāsikaggeva bhikkhuno’’ti. (visuddhi. 1.219;

pārā. aṭṭha. 2.165);

"दीर्घ आणि र्‍हस्व श्वास, आणि तशाच प्रकारचा उच्छ्वास (दीर्घ व र्‍हस्व); हे चार प्रकार भिक्खूच्या नाकाच्या शेंड्यावरच (किंवा वरच्या ओठावर) प्रवृत्त होतात."

Navannañcassa ākārānaṃ ekenākārena kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatīti veditabbā. Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati. Sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhatīti sakalassa assāsakāyassādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmīti sikkhati. Sakalassa passāsakāyassādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto passasissāmīti sikkhati. Evaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ñāṇasampayuttacittena assasati ceva passasati ca. Tasmā ‘‘assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti [Pg.91] vuccati. Ekassa hi bhikkhuno cuṇṇavicuṇṇavisaṭe (visuddhi. 1.219; pārā. 2.165) assāsakāye, passāsakāye vā ādi pākaṭo hoti, na majjhapariyosānaṃ. So ādimeva pariggahetuṃ sakkoti, majjhapariyosāne kilamati. Ekassa majjhaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādipariyosānaṃ. So majjhameva pariggahetuṃ sakkoti, ādipariyosāne kilamati. Ekassa pariyosānaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādimajjhaṃ. So pariyosānaṃyeva pariggahetuṃ sakkoti, ādimajjhe kilamati. Ekassa sabbaṃ pākaṭaṃ hoti, so sabbampi pariggahetuṃ sakkoti, na katthaci kilamati. Tādisena bhavitabbanti dassento āha – ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī’’tiādi.

आणि त्याच्या नऊ प्रकारांपैकी एका प्रकाराने कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावनेची परिपूर्ती होते, असे जाणावे. 'सर्वकायप्रतिसंवेदी (संपूर्ण श्वास-कायाचा अनुभव घेत) मी श्वास घेईन अशी साधना करतो, सर्वकायप्रतिसंवेदी मी श्वास सोडेन अशी साधना करतो' याचा अर्थ असा की, संपूर्ण श्वास-कायाचा आरंभ, मध्य आणि अंत स्पष्ट करत, प्रकट करत 'मी श्वास घेईन' अशी साधना करतो. संपूर्ण उच्छ्वास-कायाचा आरंभ, मध्य आणि अंत स्पष्ट करत, प्रकट करत 'मी श्वास सोडेन' अशी साधना करतो. अशा प्रकारे स्पष्ट व प्रकट करत तो ज्ञानयुक्त चित्ताने श्वास घेतो आणि सोडतो. म्हणून 'मी श्वास घेईन, श्वास सोडेन अशी साधना करतो' असे म्हटले जाते. कारण एखाद्या भिक्खूला अत्यंत सूक्ष्म आणि विखुरलेल्या श्वास-कायात किंवा उच्छ्वास-कायात केवळ आरंभ स्पष्ट होतो, मध्य आणि अंत स्पष्ट होत नाही. तो केवळ आरंभाचेच ग्रहण करू शकतो, मध्य आणि अंताच्या वेळी थकून जातो. दुसऱ्या एखाद्या भिक्खूला केवळ मध्य स्पष्ट होतो, आरंभ आणि अंत नाही. तो केवळ मध्याचेच ग्रहण करू शकतो, आरंभ आणि अंताच्या वेळी थकून जातो. तिसऱ्या एखाद्या भिक्खूला केवळ अंत स्पष्ट होतो, आरंभ आणि मध्य नाही. तो केवळ अंताचेच ग्रहण करू शकतो, आरंभ आणि मध्याच्या वेळी थकून जातो. चौथ्या एखाद्या भिक्खूला सर्व काही (आरंभ, मध्य आणि अंत) स्पष्ट होते. तो सर्वांचेच ग्रहण करू शकतो आणि कुठेही थकत नाही. साधकाने अशा प्रकारचा व्हावे, हे दर्शवण्यासाठी 'सब्बकायपटिसंवेदी' (सर्वकायप्रतिसंवेदी) इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha sikkhatīti evaṃ ghaṭati vāyamati. Yo vā tathābhūtassa saṃvaro, ayamettha adhisīlasikkhā. Yo tathābhūtassa samādhi, ayaṃ adhicittasikkhā. Yā tathābhūtassa paññā, ayaṃ adhipaññāsikkhāti imā tisso sikkhāyo tasmiṃ ārammaṇe tāya satiyā tena manasikārena sikkhati āsevati bhāveti bahulīkarotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Tattha yasmā purimanayena kevalaṃ assasitabbaṃ passasitabbameva ca, na aññaṃ kiñci kātabbaṃ, ito paṭṭhāya pana ñāṇuppādanādīsu yogo karaṇīyo. Tasmā tattha ‘‘assasāmīti pajānāti passasāmīti pajānāti’’cceva vattamānakālavasena pāḷiṃ vatvā ito paṭṭhāya kattabbassa ñāṇuppādanādino ā-kārassa dassanatthaṃ ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’’tiādinā nayena anāgatakālavasena pāḷi āropitāti veditabbā.

त्यात 'सिक्खति' (साधना करतो) म्हणजे अशा प्रकारे प्रयत्न करतो, उद्योग करतो. अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या साधकाचा जो संवर (संयम) आहे, ती येथे 'अधिशील-शिक्षा' आहे. अशा साधकाचा जो समाधी आहे, ती 'अधिचित्त-शिक्षा' आहे. अशा साधकाची जी प्रज्ञा आहे, ती 'अधिप्रज्ञा-शिक्षा' आहे. या तीन शिक्षांचा त्या आलंबनावर (श्वासोच्छ्वासावर), त्या स्मृतीसह आणि त्या मनसिकारासह अभ्यास करतो, सेवन करतो, भावना करतो आणि वारंवार सराव करतो, असा येथे अर्थ समजून घ्यावा. त्यात, कारण पूर्वीच्या पद्धतीने केवळ श्वास घेणे आणि सोडणे एवढेच करायचे होते, दुसरे काही करायचे नव्हते. परंतु येथून पुढे ज्ञान उत्पन्न करणे इत्यादींमध्ये प्रयत्न करायचा आहे. म्हणून तेथे 'श्वास घेतो असे जाणतो, श्वास सोडतो असे जाणतो' असे वर्तमानकाळाच्या स्वरूपात पालि पाठ सांगून, येथून पुढे करावयाच्या ज्ञानोत्पत्ती इत्यादी प्रकार दर्शवण्यासाठी 'सर्वकायप्रतिसंवेदी मी श्वास घेईन' इत्यादी पद्धतीने भविष्यकाळाच्या स्वरूपात पालि पाठ ठेवला आहे, असे जाणावे.

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ…pe… sikkhatīti oḷārikaṃ assāsapassāsasaṅkhātaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento paṭippassambhento nirodhento vūpasamento assasissāmi passasissāmīti sikkhati.

'कायसंस्कार शांत करत... साधना करतो' याचा अर्थ असा की, स्थूल अशा श्वासोच्छ्वास नावाच्या कायसंस्काराला शांत करत, पुन्हा शांत करत, निरुद्ध करत, पूर्णपणे शांत करत 'मी श्वास घेईन, श्वास सोडेन' अशी साधना करतो.

Tatrevaṃ oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā – imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca cittañca sadarathā honti oḷārikā. Kāyacittānaṃ oḷārikatte avūpasante assāsapassāsāpi oḷārikā honti, balavatarā hutvā pavattanti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panassa kāyopi [Pg.92] cittampi pariggahitā honti, tadā te santā honti vūpasantā. Tesu vūpasantesu assāsapassāsā sukhumā hutvā pavattanti, ‘‘atthi nu kho, natthī’’ti vicetabbākārappattā honti. Seyyathāpi purisassa dhāvitvā pabbatā vā orohitvā mahābhāraṃ vā sīsato oropetvā ṭhitassa oḷārikā assāsapassāsā honti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panesa taṃ parissamaṃ vinodetvā nhatvā ca pivitvā ca allasāṭakaṃ hadaye katvā sītāya chāyāya nipanno hoti, athassa te assāsapassāsā sukhumā honti ‘‘atthi nu kho, natthī’’ti vicetabbākārappattā, evamevaṃ imassa bhikkhuno apariggahitakāleti vitthāretabbaṃ. Tathā hissa pubbe apariggahitakāle ‘‘oḷārikoḷārike kāyasaṅkhāre passambhemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikāro natthi, pariggahitakāle pana atthi. Tenassa apariggahitakālato pariggahitakāle kāyasaṅkhāro sukhumo hoti. Tenāhu porāṇā –

तेथे अशा प्रकारे स्थूलता, सूक्ष्मता आणि शांतता समजून घ्यावी - कारण या भिक्खूचे पूर्वी, श्वासोच्छ्वासाचे ग्रहण न केलेल्या काळात, शरीर आणि चित्त दोन्हीही व्याकुळ आणि स्थूल असतात. शरीर आणि चित्ताची स्थूलता शांत न झाल्यामुळे श्वासोच्छ्वास देखील स्थूल असतात आणि वेगाने चालतात; नाक पुरेसे पडत नाही आणि तो तोंडाने श्वास घेत व सोडत राहतो. परंतु जेव्हा त्याचे शरीर आणि चित्त दोन्हीही ग्रहण केले जातात (एकाग्र होतात), तेव्हा ते शांत आणि पूर्णपणे शांत होतात. ते शांत झाल्यावर श्वासोच्छ्वास सूक्ष्म होऊन चालतात आणि 'श्वास चालू आहे की नाही?' असा विचार करावा लागण्यासारख्या अवस्थेला पोहोचतात. जसे की, एखादा माणूस धावून किंवा डोंगरावरून उतरून किंवा डोक्यावरील मोठा भार खाली ठेवून उभा राहिला असता, त्याचे श्वासोच्छ्वास स्थूल असतात, नाक पुरेसे पडत नाही आणि तो तोंडाने श्वास घेत व सोडत राहतो. परंतु जेव्हा तो आपला थकवा दूर करून, स्नान करून, पाणी पिऊन आणि ओले वस्त्र छातीवर ठेवून थंड सावलीत पडलेला असतो, तेव्हा त्याचे ते श्वासोच्छ्वास सूक्ष्म होतात आणि 'श्वास चालू आहे की नाही?' असा विचार करावा लागण्यासारख्या अवस्थेला पोहोचतात. याचप्रमाणे या भिक्खूच्या श्वासोच्छ्वासाचे ग्रहण न केलेल्या काळाविषयी सविस्तर समजून घ्यावे. कारण पूर्वी श्वासोच्छ्वासाचे ग्रहण न केलेल्या काळात 'मी स्थूल कायसंस्कारांना शांत करतो' असा विचार, लक्ष देणे आणि मनसिकार नसतो, परंतु ग्रहण केलेल्या काळात तो असतो. त्यामुळे ग्रहण न केलेल्या काळापेक्षा ग्रहण केलेल्या काळात त्याचा कायसंस्कार सूक्ष्म होतो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे -

‘‘Sāraddhe kāye citte ca, adhimattaṃ pavattati;

Asāraddhamhi kāyamhi, sukhumaṃ sampavattatī’’ti. (visuddhi. 1.220;

pārā. aṭṭha. 2.165);

"शरीर आणि चित्त व्याकुळ असताना (श्वास) अत्यंत तीव्रतेने चालतो; शरीर व्याकुळ नसताना (शांत असताना) तो सूक्ष्मपणे चालतो."

Pariggahepi oḷāriko, paṭhamajjhānūpacāre sukhumo. Tasmimpi oḷāriko, paṭhamajjhāne sukhumo. Paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷāriko, dutiyajjhāne sukhumo. Dutiyajjhāne ca tatiyajjhānūpacāre ca oḷāriko, tatiyajjhāne sukhumo. Tatiyajjhāne ca catutthajjhānūpacāre ca oḷāriko, catutthajjhāne atisukhumo appavattimeva pāpuṇāti. Idaṃ tāva dīghabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ mataṃ.

"(श्वासाचे) ग्रहण करताना देखील तो स्थूल असतो, प्रथम ध्यानाच्या उपचारात तो सूक्ष्म असतो. त्या उपचारातही तो स्थूल असतो, प्रथम ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. प्रथम ध्यानात आणि द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, द्वितीय ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. द्वितीय ध्यानात आणि तृतीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, तृतीय ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. तृतीय ध्यानात आणि चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, चतुर्थ ध्यानात तो अत्यंत सूक्ष्म होऊन अप्रवृत्तीलाच (पूर्णपणे थांबण्यालाच) प्राप्त होतो. हे प्रामुख्याने दीघभाणक (दीर्घनिकाय पाठ करणारे) आणि संयुत्तभाणक (संयुत्तनिकाय पाठ करणारे) आचार्यांचे मत आहे."

Majjhimabhāṇakā pana ‘‘paṭhamajjhāne oḷāriko, dutiyajjhānūpacāre sukhumo’’ti evaṃ heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijjhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Sabbesaṃyeva pana matena apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhati, pariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro paṭhamajjhānūpacāre…pe… catutthajjhānūpacāre pavattakāyasaṅkhāro catutthajjhāne paṭippassambhati. Ayaṃ tāva samathe nayo.

परंतु, मज्झिमभाणक (मध्यम निकाय पाठ करणारे) आचार्य असे मानतात की, "पहिल्या ध्यानात जो स्थूल असतो, तो दुसऱ्या ध्यानाच्या उपचारात सूक्ष्म होतो." अशा प्रकारे खालच्या खालच्या ध्यानापेक्षा वरच्या वरच्या ध्यानाच्या उपचारातही ते अधिक सूक्ष्मता इच्छितात. परंतु सर्वच आचार्यांच्या मतानुसार, (श्वासोच्छ्वासाचे) ग्रहण न केलेल्या काळात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार (श्वासोच्छ्वास) ग्रहण केलेल्या काळात शांत होतो; आणि ग्रहण केलेल्या काळात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार पहिल्या ध्यानाच्या उपचारात... पे... चौथ्या ध्यानाच्या उपचारात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार चौथ्या ध्यानात शांत होतो. हा प्रथम समथाचा (शमथाचा) मार्ग आहे.

Vipassanāyaṃ [Pg.93] pana apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro oḷāriko, mahābhūtapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, upādārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sakalarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, arūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, rūpārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, paccayapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sappaccayanāmarūpadassane sukhumo. Sopi oḷāriko, lakkhaṇārammaṇika vipassanāya sukhumo. Sopi dubbalavipassanāya oḷāriko, balavavipassanāya sukhumo. Tattha pubbe vuttanayeneva purimassa purimassa pacchimena pacchimena paṭippassaddhi veditabbā. Evamettha oḷārikasukhumatā paṭippassaddhi ca veditabbā. Ayaṃ tāvettha kāyānupassanāvasena vuttassa paṭhamacatukkassa anupubbapadavaṇṇanā.

विपश्यनेमध्ये तर, ग्रहण न केलेल्या काळात प्रवृत्त होणारा कायसंस्कार स्थूल असतो, आणि महाभूतांचे ग्रहण (परिग्रह) करताना तो सूक्ष्म असतो. तो (महाभूत परिग्रहाच्या वेळचा) देखील स्थूल असतो, उपादाय रूपाच्या परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, संपूर्ण रूपाच्या परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, अरूपाच्या (नामाच्या) परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, रूप-अरूपाच्या परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, प्रत्यय (कारणांच्या) परिग्रहाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, कारणांसह नामरूपाच्या दर्शनाच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, लक्षणांचे आलंबन असणाऱ्या विपश्यनेच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तो देखील दुर्बळ विपश्यनेच्या वेळी स्थूल असतो आणि बलवान विपश्यनेच्या वेळी सूक्ष्म असतो. तेथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच पूर्व-पूर्व श्वासोच्छ्वासाची उत्तर-उत्तर श्वासोच्छ्वासाने होणारी शांतता (प्रश्रब्धता) जाणावी. अशा प्रकारे येथे स्थूलता-सूक्ष्मता आणि प्रश्रब्धता जाणावी. ही या आनापानस्मृतीमध्ये कायानुपश्यनेच्या द्वारे सांगितलेल्या पहिल्या चतुष्काची अनुक्रमशः पद-वर्णना आहे.

Yasmā panettha idameva catukkaṃ ādikammikassa kammaṭṭhānavasena vuttaṃ, itarāni pana tīṇi catukkāni ettha pattajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena, tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā ānāpānacatukkajjhānapadaṭṭhānāya vipassanāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitukāmena ādikammikena kulaputtena visuddhimagge vuttanayena sīlaparisodhanādīni sabbakiccāni katvā sattaṅgasamannāgatassa ācariyassa santike pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tatrime pañca sandhayo uggaho paripucchā upaṭṭhānaṃ appanā lakkhaṇanti. Tattha uggaho nāma kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ. Paripucchā nāma kammaṭṭhānassa paripucchanaṃ. Upaṭṭhānaṃ nāma kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ. Appanā nāma kammaṭṭhānassa appanā. Lakkhaṇaṃ nāma kammaṭṭhānassa lakkhaṇaṃ, ‘‘evaṃ lakkhaṇamidaṃ kammaṭṭhāna’’nti kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hoti.

कारण येथे हे पहिलेच चतुष्क आदिकर्मिकासाठी (प्रारंभ करणाऱ्यासाठी) कर्मस्थान म्हणून सांगितले आहे, आणि इतर तीन चतुष्के येथे ध्यान प्राप्त केलेल्या योग्यासाठी वेदनानुपश्यना, चित्तानुपश्यना आणि धम्मानुपश्यनेच्या द्वारे सांगितली आहेत. म्हणून, या कर्मस्थानाची भावना करून, आनापानाच्या चार ध्यानांना आधार बनवून केलेल्या विपश्यनेच्या द्वारे, प्रतिसंभिदांसह अर्हत्त्व प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्या आदिकर्मिक कुलपुत्राने विशुद्धिमार्गात सांगितलेल्या पद्धतीने शील-परिशोधन इत्यादी सर्व कृत्ये करून, सात अंगांनी युक्त असणाऱ्या आचार्यांच्या सन्निध पाच संधींनी युक्त असणारे कर्मस्थान ग्रहण केले पाहिजे. तेथे या पाच संधी आहेत: उद्ग्रह (शिकणे), परिपृच्छा (विचारणे), उपस्थान (प्रकट होणे), अर्पणा आणि लक्षण. तेथे उद्ग्रह म्हणजे कर्मस्थान शिकणे होय. परिपृच्छा म्हणजे कर्मस्थानाविषयी विचारपूस करणे होय. उपस्थान म्हणजे कर्मस्थानाचे (निमित्ताचे) प्रकट होणे होय. अर्पणा म्हणजे कर्मस्थानाची अर्पणा (समाधी) होय. लक्षण म्हणजे कर्मस्थानाचे लक्षण होय; 'या कर्मस्थानाचे असे लक्षण आहे' अशा प्रकारे कर्मस्थानाच्या स्वभावाचे अवधारण (निश्चय) करणे, असे म्हटले आहे.

Evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhanto attanāpi na kilamati, ācariyampi na viheseti. Tasmā thokaṃ uddisāpetvā bahuṃ kālaṃ sajjhāyitvā evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā ācariyassa santike vā aññattha vā aṭṭhārasa dosayutte vihāre vajjetvā pañcaṅgasamannāgate senāsane vasantena upacchinnakhuddakapalibodhena katabhattakiccena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā sukhanisinnena ratanattayaguṇānussaraṇena cittaṃ sampahaṃsetvā ācariyuggahato [Pg.94] ekapadampi aparihāpentena idaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ manasi kātabbaṃ. Tatrāyaṃ manasikāravidhi –

अशा प्रकारे पाच संधींनी युक्त असणारे कर्मस्थान शिकणारा स्वतःही थकत नाही आणि आचार्यांनाही त्रास देत नाही. म्हणून थोडे शिकून घेऊन, दीर्घकाळ त्याचा स्वाध्याय करून, अशा प्रकारे पाच संधींनी युक्त असणारे कर्मस्थान शिकून, आचार्यांच्या जवळ किंवा इतरत्र, अठरा दोषांनी युक्त असणारे विहार वर्ज्य करून, पाच अंगांनी युक्त असणाऱ्या सेनासनात राहणाऱ्या भिक्षूने, लहान-सहान अडथळे (परिबोध) दूर करून, भोजन विधी आटोपून, भोजनामुळे येणारी सुस्ती दूर करून, सुखाने बसून, त्रिरत्नांच्या गुणांचे अनुस्मरण करून चित्त प्रसन्न करून, आचार्यांकडून शिकलेल्या कर्मस्थानातील एकही पद न गाळता, या आनापानस्मृती कर्मस्थानाचा मनस्कार केला पाहिजे. तेथे मनस्काराची ही पद्धत आहे –

‘‘Gaṇanā anubandhanā, phusanā ṭhapanā sallakkhaṇā;

Vivaṭṭanā pārisuddhi, tesañca paṭipassanā’’ti.

“गणना, अनुबंधन, स्पर्श, स्थापना, संलक्षण; विवर्तन, पारिशुद्धी आणि त्यांचे प्रतिपश्यन (प्रत्यवेक्षण).”

Tattha gaṇanāti gaṇanāyeva. Anubandhanāti anugamanā. Phusanāti phuṭṭhaṭṭhānaṃ. Ṭhapanāti appanā. Sallakkhaṇāti vipassanā. Vivaṭṭanāti maggo. Pārisuddhīti phalaṃ. Tesañca paṭipassanāti paccavekkhaṇā. Tattha iminā ādikammikena kulaputtena paṭhamaṃ gaṇanāya idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi kātabbaṃ. Gaṇentena pana pañcannaṃ heṭṭhā na ṭhapetabbaṃ, dasannaṃ upari na netabbaṃ, antarā khaṇḍaṃ na dassetabbaṃ. Pañcannaṃ heṭṭhā ṭhapentassa hi sambādhe okāse cittuppādo vipphandati sambādhe vaje sanniruddhagogaṇo viya. Dasannaṃ upari nentassa gaṇananissitova cittuppādo hoti. Antarā khaṇḍaṃ dassentassa ‘‘sikhāppattaṃ nu kho me kammaṭṭhānaṃ, no’’ti cittaṃ vikampati, tasmā ete dose vajjetvā gaṇetabbaṃ.

तेथे 'गणना' म्हणजे गणनाच (मोजणेच) होय. 'अनुबंधन' म्हणजे अनुगमन (श्वासाच्या मागे मागे जाणे) होय. 'स्पर्श' म्हणजे स्पर्शाचे स्थान (नासिकाग्र किंवा ओठ) होय. 'स्थापना' म्हणजे अर्पणा होय. 'संलक्षण' म्हणजे विपश्यना होय. 'विवर्तन' म्हणजे मार्ग होय. 'पारिशुद्धी' म्हणजे फल होय. 'त्यांचे प्रतिपश्यन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण होय. तेथे या आदिकर्मिक कुलपुत्राने प्रथम गणनेच्या द्वारे या कर्मस्थानाचा मनस्कार केला पाहिजे. गणना करताना पाचपेक्षा कमी मोजू नये, दहापेक्षा जास्त मोजू नये आणि मध्येच खंड पडू देऊ नये. कारण पाचपेक्षा कमी मोजणाऱ्याचे चित्त अरुंद जागेत कोंडलेल्या गाईंच्या कळपाप्रमाणे संकुचित जागेत तडफडते. दहापेक्षा जास्त मोजणाऱ्याचे चित्त केवळ गणनेवरच आश्रित राहते. आणि मध्येच खंड पडू देणाऱ्याचे चित्त 'माझे कर्मस्थान शिखरेला (पूर्णत्वाला) पोहोचले आहे की नाही?' या विचाराने डळमळीत होते. म्हणून हे दोष वर्ज्य करून गणना केली पाहिजे.

Gaṇentena ca paṭhamaṃ dandhagaṇanāya dhaññamāpakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Dhaññamāpako hi nāḷiṃ pūretvā ‘‘eka’’nti vatvā okirati, puna pūrento kiñci kacavaraṃ disvā chaḍḍento ‘‘ekaṃ eka’’nti vadati. Eseva nayo dve dvetiādīsu. Evamevaṃ imināpi assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā ‘‘ekaṃ eka’’ntiādiṃ katvā yāva ‘‘dasa dasā’’ti pavattamānaṃ pavattamānaṃ upalakkhetvāva gaṇetabbaṃ. Tassa evaṃ gaṇayato nikkhamantā ca pavisantā ca assāsapassāsā pākaṭā honti.

आणि गणना करताना प्रथम संथ गणनेने, धान्य मोजणाऱ्याच्या गणनेप्रमाणे मोजले पाहिजे. कारण धान्य मोजणारा माप (पात्र) भरून 'एक' असे म्हणून ते ओततो, आणि पुन्हा भरताना काही कचरा दिसल्यास तो फेकून देत 'एक, एक' असे म्हणतो. 'दोन, दोन' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. याचप्रमाणे या योग्यानेही श्वासोच्छ्वासांपैकी जो श्वास प्रकट होतो, त्याला ग्रहण करून 'एक, एक' इत्यादीपासून सुरुवात करून 'दहा, दहा' पर्यंत प्रवृत्त होणाऱ्या श्वासाला ओळखूनच मोजले पाहिजे. अशा प्रकारे गणना करणाऱ्या त्या योग्याला बाहेर जाणारे आणि आत येणारे श्वासोच्छ्वास स्पष्ट जाणवू लागतात.

Athānena taṃ dandhagaṇanaṃ dhaññamāpakagaṇanaṃ pahāya sīghagaṇanāya gopālakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Cheko hi gopālako sakkharādayo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighatthambhamatthake nisinno dvāraṃ pattaṃ pattaṃyeva gāvaṃ ‘‘eko dve’’ti sakkharaṃ khipitvā khipitvā gaṇeti. Tiyāmarattiṃ sambādhe okāse dukkhaṃ vutthagogaṇo nikkhamanto aññamaññaṃ upanighaṃsanto vegena vegena puñjapuñjo hutvā nikkhamati. So vegena vegena ‘‘tīṇi cattāri pañca dasā’’ti gaṇetiyeva, evamassāpi purimanayena gaṇayato [Pg.95] assāsapassāsā pākaṭā hutvā sīghaṃ sīghaṃ punappunaṃ sañcaranti. Tato tena ‘‘punappunaṃ sañcarantī’’ti ñatvā anto ca bahi ca aggahetvā dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva gahetvā ‘‘eko dve tīṇi cattāri pañca, eko dve tīṇi cattāri pañca cha, eko dve tīṇi cattāri pañca cha satta…pe… aṭṭha nava dasā’’ti sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Gaṇanāpaṭibaddhe hi kammaṭṭhāne gaṇanabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hoti arittupatthambhanavasena caṇḍasote nāvāṭhapanamiva.

त्यानंतर या (योग्याने) ती धान्य मोजणाऱ्याच्या मोजणीसारखी असणारी संथ मोजणी सोडून देऊन, जलद मोजणीने म्हणजेच गोपाळाच्या मोजणीसारख्या मोजणीने मोजावे. चतुर गोपाळ ज्याप्रमाणे कंबरेला खडे बांधून, हातात दोरी व काठी घेऊन, सकाळीच गोठ्यात जाऊन, गाईंच्या पाठीवर मारून, वेशीच्या खांबाच्या वर बसून, दारापाशी आलेल्या प्रत्येक गाईला 'एक, दोन' असे म्हणून खडा टाकत टाकत मोजतो. रात्रीच्या तिन्ही प्रहरात अरुंद जागेत कष्टाने राहिलेला गाईंचा कळप बाहेर पडताना एकमेकांना घासून वेगाने वेगाने झुंडीच्या झुंडी होऊन बाहेर पडतो. तो (गोपाळ) वेगाने वेगाने 'तीन, चार, पाच... दहा' असे मोजतोच. त्याचप्रमाणे पूर्वीच्या पद्धतीने मोजणाऱ्या या योग्यालाही श्वास-प्रश्वास स्पष्ट होऊन वेगाने वेगाने वारंवार चालू लागतात. त्यानंतर त्याने 'हे वारंवार चालू आहेत' असे जाणून, आत आणि बाहेर लक्ष न देता, केवळ नासिकाद्वारापाशी आलेल्या श्वास-प्रश्वासालाच ग्रहण करून 'एक, दोन, तीन, चार, पाच; एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा; एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा, सात... आठ, नऊ, दहा' असे वेगाने वेगाने मोजावेच. कारण मोजणीशी संबंधित असणाऱ्या कर्मस्थानात मोजणीच्या बळानेच चित्त एकाग्र होते, ज्याप्रमाणे वेगवान प्रवाहामध्ये वल्ह्याच्या आधाराने नाव स्थिर केली जाते.

Tassevaṃ sīghaṃ sīghaṃ gaṇayato kammaṭṭhānaṃ nirantaraṃ pavattaṃ viya hutvā upaṭṭhāti. Atha ‘‘nirantaraṃ pavattatī’’ti ñatvā anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabbaṃ. Antopavisanavātena hi saddhiṃ cittaṃ pavesayato abbhantaraṃ vātabbhāhataṃ medapūritaṃ viya hoti. Bahinikkhamanavātena saddhiṃ cittaṃ nīharato bahiddhā puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipati. Phuṭṭhaphuṭṭhokāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabba’’nti.

अशा प्रकारे वेगाने वेगाने मोजणाऱ्या त्या योग्याला कर्मस्थान निरंतर चालल्यासारखे भासते. त्यानंतर 'हे निरंतर चालत आहे' असे जाणून, आत आणि बाहेर जाणाऱ्या वायूला ग्रहण न करता, पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने वेगाने मोजावे. कारण आत प्रवेश करणाऱ्या वायू सोबत चित्त आत नेणाऱ्या व्यक्तीला शरीराचा आतील भाग वायूने आघात केल्यासारखा किंवा चरबीने भरल्यासारखा वाटतो. बाहेर पडणाऱ्या वायू सोबत चित्त बाहेर काढणाऱ्या व्यक्तीचे चित्त बाहेरील विविध आरंमणांमध्ये (विषयांमध्ये) विक्षिप्त होते. परंतु श्वास-प्रश्वासाच्या स्पर्श होणाऱ्या जागेवरच स्मृती ठेवून भावना करणाऱ्याचीच भावना यशस्वी होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'आत आणि बाहेर जाणाऱ्या वायूला ग्रहण न करता पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने वेगाने मोजावे'.

Kīvaciraṃ panetaṃ gaṇetabbanti? Yāva vinā gaṇanāya assāsapassāsārammaṇe sati santiṭṭhati. Bahi visaṭavitakkavicchedaṃ katvā assāsapassāsārammaṇe sati saṇṭhāpanatthaṃyeva hi gaṇanāti.

पण हे किती वेळ मोजावे? जोपर्यंत मोजणीशिवाय श्वास-प्रश्वासाच्या आरंमणावर स्मृती चांगल्या प्रकारे स्थिर होत नाही, तोपर्यंत मोजावे. कारण बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांचा छेद करून श्वास-प्रश्वासाच्या आरंमणावर स्मृती स्थिर करण्यासाठीच मोजणी असते, असे जाणावे.

Evaṃ gaṇanāya manasi katvā anubandhanāya manasi kātabbaṃ. Anubandhanā nāma gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā satiyā nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ anugamanaṃ. Tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasena. Ādimajjhapariyosānāni tassānugamane ādīnavā ca heṭṭhā vuttāyeva.

अशा प्रकारे मोजणीने मनसिकार करून, त्यानंतर अनुबंधनाने मनसिकार करावा. अनुबंधन म्हणजे मोजणी थांबवून, स्मृतीद्वारे निरंतर होणाऱ्या श्वास-प्रश्वासाचे अनुसरण करणे. आणि ते अनुसरण श्वास-प्रश्वासाच्या आदि, मध्य आणि अंताच्या अनुसरणाच्या रूपाने नसावे. कारण आदि, मध्य आणि अंत आणि त्यांच्या अनुसरणातील दोष पूर्वीच सांगितले आहेत.

Tasmā anubandhanāya manasikarontena na ādimajjhapariyosānavasena manasi kātabbaṃ, apica kho phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabbaṃ. Gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva pana gaṇento gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karoti, tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto, appanāvasena ca cittaṃ ṭhapento ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi [Pg.96] karotī’’ti vuccati. Svāyamattho aṭṭhakathāsu vuttapaṅguḷadovārikopamāhi idheva pāḷiyaṃ vuttakakacūpamāya ca veditabbo.

म्हणून अनुबंधनाने मनसिकार करणाऱ्याने आदि, मध्य आणि अंताच्या रूपाने मनसिकार करू नये, तर स्पर्श आणि स्थापना यांच्या रूपाने मनसिकार करावा. कारण मोजणी आणि अनुबंधन यांच्याप्रमाणे स्पर्श आणि स्थापना यांच्यासाठी वेगळा मनसिकार नसतो. परंतु स्पर्श होणाऱ्या जागेवरच मोजणारा मनुष्य मोजणीने आणि स्पर्शाने मनसिकार करतो. तेथेच मोजणी थांबवून, स्मृतीद्वारे त्यांचे अनुबंधन करणारा आणि अर्पणाच्या रूपाने चित्त स्थिर करणारा मनुष्य 'अनुबंधन, स्पर्श आणि स्थापना या तिन्हींनी मनसिकार करतो' असे म्हटले जाते. हा अर्थ अट्ठकथांमध्ये सांगितलेल्या पांगळ्याच्या व द्वारपालाच्या उपमेने आणि याच पाळीमध्ये सांगितलेल्या करवतीच्या उपमेने समजून घ्यावा.

Tatrāyaṃ paṅguḷopamā – seyyathāpi paṅguḷo dolāya kīḷataṃ mātāputtānaṃ dolaṃ khipitvā tattheva dolāthambhamūle nisinno kamena āgacchantassa ca gacchantassa ca dolāphalakassa ubho koṭiyo majjhañca passati, na ca ubhokoṭimajjhānaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti, evameva bhikkhu sativasena upanibandhanatthambhamūle ṭhatvā assāsapassāsadolaṃ khipitvā tattheva nimitte satiyā nisīdanto kamena āgacchantānañca gacchantānañca phuṭṭhaṭṭhāne assāsapassāsānaṃ ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchanto tattheva (visuddhi. 1.225) cittaṃ ṭhapetvā passati, na ca tesaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti. Ayaṃ paṅguḷopamā.

त्यात ही पांगळ्याची उपमा आहे – ज्याप्रमाणे एखादा पांगळा माणूस पाळण्यावर खेळणाऱ्या आई आणि मुलाचा पाळणा हलवून, तेथेच पाळण्याच्या खांबाच्या मुळाशी बसून, क्रमाने येणाऱ्या आणि जाणाऱ्या पाळण्याच्या फळीची दोन्ही टोके आणि मध्य भाग पाहतो, परंतु दोन्ही टोके व मध्य भाग पाहण्यासाठी तो धडपड करत नाही. त्याचप्रमाणे भिक्खू स्मृतीच्या बळाने श्वास-प्रश्वास बांधण्याच्या खांबाच्या मुळाशी (नासिकाग्र किंवा ओठावर) राहून, श्वास-प्रश्वास रूपी पाळणा हलवून, तेथेच त्या निमित्तावर स्मृती ठेवून बसतो आणि क्रमाने येणाऱ्या व जाणाऱ्या, स्पर्श होणाऱ्या जागेवरील श्वास-प्रश्वासांच्या आदि, मध्य आणि अंताचे स्मृतीद्वारे अनुसरण करत तेथेच चित्त स्थिर करून पाहतो, आणि ते पाहण्यासाठी तो धडपड करत नाही. ही पांगळ्याची उपमा आहे.

Ayaṃ pana dovārikopamā – seyyathāpi dovāriko nagarassa anto ca bahi ca purise ‘‘ko tvaṃ, kuto vā āgato, kuhiṃ vā gacchasi, kiṃ vā te hatthe’’ti na vīmaṃsati. Na hi tassa te bhārā, dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva pana vīmaṃsati, evameva imassa bhikkhuno antopaviṭṭhavātā ca bahinikkhantavātā ca na bhārā honti, dvārappattā dvārappattāyeva bhārāti ayaṃ dovārikopamā.

आणि ही द्वारपालाची उपमा आहे – ज्याप्रमाणे द्वारपाल नगराच्या आत आणि बाहेर जाणाऱ्या लोकांना 'तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? कुठे जात आहेस? तुझ्या हातात काय आहे?' अशी चौकशी करत नाही. कारण ते त्याने काम नसते. परंतु तो केवळ दारापाशी आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीचीच चौकशी करतो. त्याचप्रमाणे या भिक्खूसाठी आत प्रवेश करणारा वायू आणि बाहेर पडणारा वायू हीच त्याची जबाबदारी नसते, तर केवळ नासिकाद्वारापाशी आलेला वायू हीच त्याची जबाबदारी असते. ही द्वारपालाची उपमा आहे.

Kakacūpamā pana ‘‘nimittaṃ assāsapassāsā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.159) nayena idha vuttāyeva. Idha panassa āgatāgatavasena amanasikāramattameva payojananti veditabbaṃ.

करवतीची उपमा तर 'निमित्त, श्वास-प्रश्वास' इत्यादी पद्धतीने येथे सांगितलीच आहे. परंतु येथे श्वास-प्रश्वासाच्या येण्या-जाण्यावर मनसिकार न करणे एवढेच त्याचे प्रयोजन आहे, असे जाणावे.

Idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasikaroto kassaci na cireneva nimittañca uppajjati, avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjati. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhuti yathā sāraddhakāyassa mañce vā pīṭhe vā nisīdato mañcapīṭhaṃ onamati vikūjati, paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti, asāraddhakāyassa pana nisīdato neva mañcapīṭhaṃ onamati na vikūjati, na paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti, tūlapicupūritaṃ viya mañcapīṭhaṃ hoti[Pg.97]. Kasmā? Yasmā asāraddho kāyo lahuko hoti, evamevaṃ gaṇanāvasena manasikārakālato pabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ viya hoti.

या कर्मस्थानाचा मनसिकार करणाऱ्या कोणा एकाला लवकरच निमित्त उत्पन्न होते, आणि उर्वरित ध्यान-अंगांनी सुशोभित असणारी अर्पणा नावाची स्थापना (समाधी) प्राप्त होते. परंतु कोणा एकाला मोजणीच्या बळानेच मनसिकार केल्याच्या काळापासून, ज्याप्रमाणे थकलेल्या शरीराचा माणूस पलंगावर किंवा पाटावर बसला असता पलंग किंवा पाट खाली झुकतो, करकर वाजतो आणि अंथरूणाला सुरकुत्या पडतात; परंतु थकवा नसलेल्या शरीराचा माणूस बसला असता पलंग किंवा पाट खाली झुकत नाही, करकर वाजत नाही आणि अंथरूणाला सुरकुत्या पडत नाहीत, तो पलंग किंवा पाट कापसाने भरल्यासारखा वाटतो. का? कारण थकवा नसलेले शरीर हलके असते. त्याचप्रमाणे मोजणीच्या बळाने मनसिकार केल्याच्या काळापासून क्रमाने स्थूल श्वास-प्रश्वासाच्या निरोधाने शरीराचा थकवा शांत झाल्यावर शरीर आणि चित्त दोन्ही हलके होतात, आणि शरीर आकाशात उडण्याच्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यासारखे वाटते.

Tassa oḷārike assāsapassāse niruddhe sukhumaassāsapassāsanimittārammaṇaṃ cittaṃ pavattati. Tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumataraṃ sukhumataraṃ assāsapassāsanimittārammaṇaṃ pavattatiyeva. Svāyamattho upari vuttakaṃsathālopamāya veditabbo.

त्या साधकाचे स्थूल श्वास-प्रश्वास निरुद्ध झाले असता, सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला आलंबन बनवणारे चित्त प्रवृत्त होते. ते सूक्ष्म श्वास-प्रश्वास देखील निरुद्ध झाले असता, त्याहूनही उत्तरोत्तर अधिक सूक्ष्म असणाऱ्या श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला आलंबन बनवणारे चित्त प्रवृत्त होतेच. हा अर्थ पुढे सांगण्यात येणाऱ्या कांस्यपात्राच्या उपमेवरून समजून घ्यावा.

Yathā hi aññāni kammaṭṭhānāni uparūpari vibhūtāni honti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana uparūpari bhāventassa sukhumattaṃ gacchati, upaṭṭhānampi na upagacchati. Evaṃ anupaṭṭhahante pana tasmiṃ tena bhikkhunā ‘‘ācariyaṃ pucchissāmī’’ti vā ‘‘naṭṭhaṃ dāni me kammaṭṭhāna’’nti vā uṭṭhāyāsanā na gantabbaṃ. Iriyāpathaṃ vikopetvā gacchato hi kammaṭṭhānaṃ navanavameva hoti. Tasmā yathānisinneneva desato āharitabbaṃ.

कारण जशी इतर कम्मट्ठाने उत्तरोत्तर अधिक स्पष्ट होत जातात, तसे हे आनापानसती कम्मट्ठाण होत नाही. उलट, या कम्मट्ठानाचा उत्तरोत्तर सराव करणाऱ्या साधकासाठी हे अधिक सूक्ष्म होत जाते आणि स्पष्टपणे जाणवेनासे होते. अशा प्रकारे ते स्पष्ट न जाणवल्यास, त्या भिक्खूने 'मी आचार्यांना विचारतो' किंवा 'आता माझे कम्मट्ठाण नष्ट झाले आहे' असे म्हणून आसनावरून उठून जाऊ नये. कारण शारीरिक मुद्रा बदलून जाणाऱ्या साधकासाठी कम्मट्ठाण पुन्हा नव्यानेच सुरू करावे लागते. म्हणून, ज्या आसनावर तो बसला आहे, त्याच आसनावर राहून मूळ स्पर्शस्थानावरूनच ते पुन्हा प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करावा.

Tatrāyaṃ āharaṇūpāyo – tena bhikkhunā kammaṭṭhānassa anupaṭṭhānabhāvaṃ ñatvā iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘ime assāsapassāsā nāma kattha atthi, kattha natthi. Kassa vā atthi, kassa vā natthī’’ti. Athevaṃ paṭisañcikkhato ‘‘ime antomātukucchiyaṃ natthi, udake nimuggānaṃ natthi, tathā asaññībhūtānaṃ matānaṃ catutthajjhānasamāpannānaṃ rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ nirodhasamāpannāna’’nti ñatvā evaṃ attanāva attā paṭicodetabbo ‘‘nanu, tvaṃ paṇḍita, neva mātukucchigato, na udake nimuggo, na asaññībhūto, na mato, na catutthajjhānasamāpanno, na rūpārūpabhavasamaṅgī, na nirodhasamāpanno. Atthiyeva te assāsapassāsā, mandapaññatāya pana pariggahetuṃ na sakkosī’’ti. Athānena pakatiphuṭṭhavasena cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Ime hi dīghanāsikassa nāsāpuṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti, rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ. Tasmānena imaṃ nāma ṭhānaṃ ghaṭṭentīti nimittaṃ ṭhapetabbaṃ. Imameva hi atthavasaṃ paṭicca vuttaṃ bhagavatā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.149; saṃ. ni. 5.992). Kiñcāpi hi [Pg.98] yaṃkiñci kammaṭṭhānaṃ satassa sampajānasseva sampajjati, ito aññaṃ pana manasikarontassa pākaṭaṃ hoti. Idaṃ pana ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ garukaṃ garukabhāvanaṃ buddhapaccekabuddhabuddhaputtānaṃ mahāpurisānaṃyeva manasikārabhūmibhūtaṃ, na ceva ittaraṃ, na ca ittarasattasamāsevitaṃ. Yathā yathā manasi karīyati, tathā tathā santañceva hoti sukhumañca. Tasmā ettha balavatī sati ca paññā ca icchitabbā.

ते पुन्हा प्राप्त करण्याचा उपाय हा आहे - त्या भिक्खूने कम्मट्ठाण स्पष्ट न जाणवण्याची स्थिती जाणून घेऊन असा विचार करावा: 'हे श्वास-प्रश्वास कोठे असतात आणि कोठे नसतात? कोणाकडे असतात आणि कोणाकडे नसतात?' असा विचार करताना, 'हे श्वास-प्रश्वास मातेच्या गर्भातील जिवामध्ये नसतात, पाण्यात बुडालेल्यांमध्ये नसतात, तसेच असंज्ञी जीवांमध्ये, मृतांमध्ये, चतुर्थ ध्यान प्राप्त केलेल्यांमध्ये, रूप व अरूप भवामध्ये उत्पन्न झालेल्यांमध्ये आणि निरोध समापत्ती प्राप्त केलेल्यांमध्ये नसतात,' हे जाणून घेऊन स्वतःच स्वतःला अशा प्रकारे उपदेश करावा: 'हे विद्वाना! तू तर मातेच्या गर्भात नाहीस, पाण्यात बुडालेला नाहीस, असंज्ञी नाहीस, मृत नाहीस, चतुर्थ ध्यान प्राप्त केलेला नाहीस, रूप-अरूप भवातील नाहीस आणि निरोध समापत्ती प्राप्त केलेलाही नाहीस. तुझ्यामध्ये श्वास-प्रश्वास नक्कीच चालू आहेत, परंतु मंद बुद्धीमुळे तू ते ग्रहण करू शकत नाहीस.' त्यानंतर त्याने नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानावर चित्त स्थिर करून मनसिकार करावा. कारण, लांब नाक असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत हे श्वास नाकपुड्यांना स्पर्श करत वाहतात, तर लहान नाक असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत वरच्या ओठाला स्पर्श करत वाहतात. म्हणून त्याने 'या विशिष्ट स्थानाला स्पर्श करत आहेत' असे निमित्त बनवून चित्त तेथेच स्थिर करावे. याच कारणास्तव भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो! मी स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीसाठी आनापानसतीची भावना सांगत नाही.' जरी कोणतेही कम्मट्ठाण जागरूक आणि संप्रजन्य असलेल्या व्यक्तीलाच साध्य होते, तरीही इतर कम्मट्ठानांवर मन एकाग्र केल्यास ते सहज स्पष्ट होते. परंतु हे आनापानसती कम्मट्ठाण अत्यंत कठीण आहे, आणि याचा सराव करणे देखील कठीण आहे. हे केवळ बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धपुत्र यांसारख्या महापुरुषांच्याच मनसिकाराची भूमी आहे. हे सामान्य किंवा हीन दर्जाचे नाही, आणि हीन प्राण्यांकडून याचा सराव केला जाऊ शकत नाही. जसा जसा याचा सराव केला जातो, तसे तसे हे अधिक शांत आणि सूक्ष्म होत जाते. म्हणून, यामध्ये तीव्र सती आणि प्रज्ञा असणे आवश्यक आहे.

Yathā hi maṭṭhasāṭakassa tunnakaraṇakāle sūcipi sukhumā icchitabbā, sūcipāsavedhanampi tato sukhumataraṃ, evamevaṃ maṭṭhasāṭakasadisassa imassa kammaṭṭhānassa bhāvanākāle sūcipaṭibhāgā satipi sūcipāsavedhanapaṭibhāgā taṃsampayuttā paññāpi balavatī icchitabbā. Tāhi ca pana satipaññāhi samannāgatena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā.

ज्याप्रमाणे मऊ आणि तलम वस्त्राची शिलाई करताना सूक्ष्म सुईची आवश्यकता असते, आणि सुईच्या नाक्याला छिद्र पाडण्यासाठी त्याहूनही अधिक सूक्ष्म सुईची आवश्यकता असते, त्याचप्रमाणे, मऊ वस्त्रासारख्या असणाऱ्या या कम्मट्ठानाच्या भावनेच्या वेळी, सुईसारखी असणारी सती आणि सुईच्या नाक्याला छिद्र पाडणाऱ्या सुईसारखी असणारी तिच्याशी संप्रयुक्त प्रज्ञा देखील तीव्र असणे आवश्यक आहे. आणि त्या सती व प्रज्ञेने युक्त असलेल्या भिक्खूने त्या श्वास-प्रश्वासांना नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानाशिवाय इतर कोठेही शोधू नये.

Yathā hi kassako khettaṃ kasitvā balībadde muñcitvā gocaramukhe katvā chāyāya nisinno vissameyya, athassa te balībaddā vegena aṭaviṃ paviseyyuṃ. Yo hoti cheko kassako, so puna te gahetvā yojetukāmo na tesaṃ anupadaṃ gantvā aṭaviṃ āhiṇḍati. Atha kho rasmiñca patodañca gahetvā ujukameva tesaṃ nipātanatitthaṃ gantvā nisīdati vā nipajjati vā. Atha te goṇe divasabhāgaṃ caritvā nipātanatitthaṃ otaritvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā ṭhite disvā rasmiyā bandhitvā patodena vijjhanto ānetvā yojetvā puna kammaṃ karoti. Evamevaṃ tena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā. Satirasmiṃ pana paññāpatodañca gahetvā pakatiphuṭṭhokāse cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Evaṃ hissa manasikaroto na cirasseva te upaṭṭhahanti nipātanatitthe viya goṇā. Tato tena satirasmiyā bandhitvā tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā paññāpatodena vijjhantena punappunaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabbaṃ. Tassevamanuyuñjato na cirasseva nimittaṃ upaṭṭhāti. Taṃ panetaṃ na sabbesaṃ ekasadisaṃ hoti, apica kho kassaci sukhasamphassaṃ uppādayamāno tūlapicu viya kappāsapicu viya vātadhārā viya ca upaṭṭhātīti ekacce āhu.

ज्याप्रमाणे एखादा शेतकरी शेत नांगरून झाल्यावर बैलांना मोकळे सोडून, त्यांना चरण्याच्या जागेकडे पाठवून स्वतः सावलीत बसून विश्रांती घेतो, त्यानंतर त्याचे ते बैल वेगाने जंगलात निघून जातात. जो चतुर शेतकरी असतो, तो त्यांना पुन्हा पकडून नांगराला जुंपू इच्छित असताना, त्यांच्या पावलांच्या मागावर जंगलात भटकत नाही. तर तो दोरी आणि चाबूक घेऊन थेट त्यांच्या पाणी पिण्याच्या घाटावर जाऊन बसतो किंवा झोपतो. त्यानंतर ते बैल दिवसभर चरून पाणी पिण्याच्या घाटावर उतरतात, स्नान करून व पाणी पिऊन बाहेर आल्यावर तिथे उभे राहिलेले पाहून, तो त्यांना दोरीने बांधतो, चाबकाने हाकत परत आणतो आणि नांगराला जुंपून पुन्हा आपले काम सुरू करतो. त्याचप्रमाणे, त्या भिक्खूने त्या श्वास-प्रश्वासांना नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानाशिवाय इतर कोठेही शोधू नये. उलट, सतीरूपी दोरी आणि प्रज्ञारूपी चाबूक घेऊन नैसर्गिक स्पर्शाच्या स्थानावर चित्त स्थिर करून मनसिकार करावा. अशा प्रकारे मनसिकार करणाऱ्या साधकाला, घाटावर बैल आल्याप्रमाणे, ते श्वास-प्रश्वास लवकरच स्पष्टपणे जाणवू लागतात. त्यानंतर त्याने सतीरूपी दोरीने बांधून, त्याच स्थानावर स्थिर करून, प्रज्ञारूपी चाबकाने हाकत वारंवार कम्मट्ठानाचा अभ्यास करावा. अशा प्रकारे अभ्यास करणाऱ्या साधकाला लवकरच निमित्त प्रकट होते. परंतु ते निमित्त सर्वांसाठी सारखेच नसते. काही साधकांना ते सुखद स्पर्श निर्माण करणारे कापसाच्या ढिगासारखे, लोकरीच्या ढिगासारखे किंवा वाऱ्याच्या प्रवाहासारखे जाणवते, असे काही आचार्य म्हणतात.

Ayaṃ [Pg.99] pana aṭṭhakathāsu vinicchayo – idañhi kassaci tārakarūpaṃ viya maṇiguḷikā viya muttāguḷikā viya ca, kassaci kharasamphassaṃ hutvā kappāsaṭṭhi viya dārusārasūci viya ca, kassaci dīghapāmaṅgasuttaṃ viya kusumadāmaṃ viya dhūmasikhā viya ca, kassaci vitthataṃ makkaṭakasuttaṃ viya valāhakapaṭalaṃ viya padumapupphaṃ viya rathacakkaṃ viya candamaṇḍalaṃ viya sūriyamaṇḍalaṃ viya ca upaṭṭhāti, tañca panetaṃ yathā sambahulesu bhikkhūsu suttantaṃ sajjhāyitvā nisinnesu ekena bhikkhunā ‘‘tumhākaṃ kīdisaṃ hutvā idaṃ suttaṃ upaṭṭhātī’’ti vutte eko ‘‘mayhaṃ mahatī pabbateyyā nadī viya hutvā upaṭṭhātī’’ti āha. Aparo ‘‘mayhaṃ ekā vanarāji viya’’. Añño ‘‘mayhaṃ eko sītacchāyo sākhāsampanno phalabhārabharito rukkho viyā’’ti. Tesañhi taṃ ekameva suttaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Evaṃ ekameva kammaṭṭhānaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Saññajañhi etaṃ saññānidānaṃ saññāpabhavaṃ, tasmā saññānānatāya nānato upaṭṭhātīti veditabbaṃ.

अट्ठकथांमधील निर्णय हा आहे - हे निमित्त काही साधकांना ताऱ्यांच्या प्रकाशासारखे, मण्यांच्या गोळीसारखे किंवा मोत्यांच्या माळेसारखे जाणवते, काहींना खरखरीत स्पर्श होऊन कापसाच्या बियांसारखे किंवा लाकडाच्या तीक्ष्ण सुईसारखे जाणवते, काहींना लांब सुवर्णसूत्रासारखे, फुलांच्या माळेसारखे किंवा धुराच्या रेषेसारखे जाणवते, तर काहींना पसरलेल्या कोळ्याच्या जाळ्यासारखे, ढगांच्या थरासारखे, कमळाच्या फुलासारखे, रथाच्या चाकासारखे, चंद्रमंडळासारखे किंवा सूर्यमंडळासारखे जाणवते. हे अगदी तसेच आहे, जसे अनेक भिक्खू एकत्र बसून सुत्ताचे पठण करत असताना, एका भिक्खूने विचारले, 'तुम्हाला हे सुत्त कशा प्रकारे जाणवते?' तेव्हा एक भिक्खू म्हणाला, 'मला हे पर्वतावरून वाहणाऱ्या मोठ्या नदीसारखे जाणवते.' दुसरा म्हणाला, 'मला हे एखाद्या वनराईसारखे जाणवते.' तिसरा म्हणाला, 'मला हे थंड सावली देणाऱ्या, फांद्यांनी युक्त आणि फळांच्या भाराने लदबदलेल्या वृक्षासारखे जाणवते.' कारण, त्यांच्यासाठी ते एकच सुत्त त्यांच्या वेगवेगळ्या संज्ञेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट झाले. त्याचप्रमाणे, एकच कम्मट्ठाण वेगवेगळ्या संज्ञेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट होते. कारण हे निमित्त संज्ञेपासून उत्पन्न होणारे, संज्ञेवर आधारित आणि संज्ञेमधूनच निर्माण होणारे आहे. म्हणून संज्ञेच्या विविधतेमुळे ते वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट होते, असे समजून घ्यावे.

Evaṃ upaṭṭhite pana nimitte tena bhikkhunā ācariyassa santikaṃ gantvā ārocetabbaṃ ‘‘mayhaṃ, bhante, evarūpaṃ nāma upaṭṭhātī’’ti. Ācariyena pana ‘‘nimittamidaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ punappunaṃ manasi karohi sappurisā’’ti vattabbo. Athānena nimitteyeva cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Evamassāyaṃ ito pabhuti ṭhapanāvasena bhāvanā hoti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

अशा प्रकारे (प्रतिभाग) निमित्त प्रकट झाल्यावर त्या भिक्खूने आचार्यांच्या जवळ जाऊन असे सांगावे, "भन्ते, मला अशा प्रकारचे निमित्त प्रकट होत आहे." आचार्यांनी त्याला म्हणावे, "आयुष्यमान, हे निमित्त आहे. हे सत्पुरुषा, या कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) वारंवार मनन (मनसिकार) कर." त्यानंतर त्याने त्या निमित्तावरच चित्त स्थिर करावे. अशा प्रकारे, या काळापासून पुढे चित्त स्थिर करण्याच्या द्वारे त्याची ही भावना होते. प्राचीन आचार्यांनी देखील असे म्हटले आहे –

‘‘Nimitte ṭhapayaṃ cittaṃ, nānākāraṃ vibhāvayaṃ;

Dhīro assāsapassāse, sakaṃ cittaṃ nibandhatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.165;

visuddhi. 1.232);

"निमित्तावर चित्त स्थिर ठेवून आणि विविध प्रकारच्या विक्षेपांना दूर करत, तो धीर (बुद्धिमान) पुरुष श्वास आणि प्रश्वासावर आपले चित्त बांधून ठेवतो (एकाग्र करतो)."

Tassevaṃ nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, cittaṃ upacārasamādhinā samāhitameva. Athānena taṃ nimittaṃ neva vaṇṇato manasi kātabbaṃ, na lakkhaṇato paccavekkhitabbaṃ, apica kho khattiyamahesiyā cakkavattigabbho viya kassakena sāliyavagabbho viya ca āvāsādīni satta asappāyāni vajjetvā tāneva satta sappāyāni sevantena sādhukaṃ rakkhitabbaṃ, atha naṃ evaṃ rakkhitvā punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ virūḷhiṃ gamayitvā dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ, vīriyasamatā yojetabbā. Tassevaṃ ghaṭentassa [Pg.100] visuddhimagge vuttānukkamena tasmiṃ nimitte catukkapañcakajjhānāni nibbattanti. Evaṃ nibbattacatukkapañcakajjhāno panettha bhikkhu sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā pārisuddhiṃ pattukāmo tadeva jhānaṃ pañcahākārehi vasippattaṃ paguṇaṃ katvā nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapeti. Kathaṃ? So hi samāpattito vuṭṭhāya assāsapassāsānaṃ samudayo karajakāyo ca cittañcāti passati. Yathā hi kammāragaggariyā dhamamānāya bhastañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca vāto sañcarati, evamevaṃ kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsāti. Tato assāsapassāse ca kāyañca rūpanti, cittañca taṃsampayutte ca dhamme arūpanti vavatthapeti.

अशा प्रकारे त्याला निमित्त प्रकट झाल्यापासून नीवरणांचा पूर्णपणे उपशम होतो, क्लेश शांत होतात आणि चित्त उपचार समाधीने समाहितच होते. त्यानंतर त्याने त्या निमित्ताचा रंगाच्या दृष्टीने विचार करू नये आणि लक्षणाच्या दृष्टीने त्याचे परीक्षण करू नये. परंतु, ज्याप्रमाणे क्षत्रिय महाराणी चक्रवर्ती राजाच्या गर्भाचे रक्षण करते किंवा ज्याप्रमाणे शेतकरी शालीच्या (तांदळाच्या) पिकाचे रक्षण करतो, त्याप्रमाणे आवास (निवासस्थान) इत्यादी सात अहितकारक गोष्टींचा त्याग करून, त्या सात हितकारक गोष्टींचेच सेवन करत त्या निमित्ताचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करावे. त्यानंतर त्याचे अशा प्रकारे रक्षण करून, वारंवार मनन करण्याच्या द्वारे त्याची वृद्धी आणि समृद्धी करून, दहा प्रकारच्या अर्पणा-कौशल्याची प्राप्ती करावी आणि वीर्याचे संतुलन साधावे. अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या त्या साधकाला 'विसुद्धिमग्ग' मध्ये सांगितलेल्या क्रमानुसार त्या निमित्तामध्ये चतुक आणि पंचक ध्यान उत्पन्न होतात. येथे, अशा प्रकारे चतुक आणि पंचक ध्यान प्राप्त केलेला भिक्खू, लक्षण-निश्चिती आणि विवट्टन (विपश्यना व मार्ग) यांच्या द्वारे कम्मट्ठानाची वृद्धी करून, अत्यंत शुद्धी (फलप्राप्ती) मिळवण्याची इच्छा असणारा होऊन, त्याच ध्यानाला पाच प्रकारांनी वशीभूत व परिपक्व करून, नाम आणि रूपाची निश्चिती करून विपश्यनेची सुरुवात करतो. ती कशी? तो ध्यानातून उठून, "श्वास आणि प्रश्वासाचा उगम हा भौतिक शरीर आणि चित्त यांमुळे होतो," असे पाहतो. ज्याप्रमाणे लोहाराचा भाता फुंकला जात असताना, भाता आणि माणसाचा प्रयत्न यांच्यावर अवलंबून हवा वाहते, त्याचप्रमाणे शरीर आणि चित्त यांच्यावर अवलंबून श्वास आणि प्रश्वास चालतात. त्यानंतर तो श्वास-प्रश्वास आणि शरीराला 'रूप' म्हणून निश्चित करतो, आणि चित्त व त्याच्याशी संबंधित असणाऱ्या धर्मांना 'नाम' (अरूप) म्हणून निश्चित करतो.

Evaṃ nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesati, pariyesanto ca taṃ disvā tīsupi addhāsu nāmarūpassa pavattiṃ ārabbha kaṅkhaṃ vitarati, vitiṇṇakaṅkho kalāpasammasanavasena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropetvā udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya upakkilesavimuttaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ ‘‘maggo’’ti vavatthapetvā udayaṃ pahāya bhaṅgānupassanaṃ patvā nirantaraṃ bhaṅgānupassanena bhayato upaṭṭhitesu sabbasaṅkhāresu nibbindanto virajjanto vimuccanto yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā arahattaphale patiṭṭhāya ekūnavīsatibhedassa paccavekkhaṇāñāṇassa pariyantaṃ patto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti. Ettāvatā cassa gaṇanaṃ ādiṃ katvā vipassanāpariyosānā ānāpānassatisamādhibhāvanā samattā hotīti. Ayaṃ sabbākārato paṭhamacatukkavaṇṇanā.

अशा प्रकारे नाम-रूपाची निश्चिती करून तो त्याच्या कारणाचा शोध घेतो. शोध घेताना ते कारण पाहून, तिन्ही काळांतील नाम-रूपाच्या प्रवृत्तीविषयीची शंका तो पार करतो. शंकेच्या पलीकडे गेलेला तो साधक, कलाप-संमसनच्या द्वारे "अनित्य, दुःख, अनात्मा" हे त्रिलक्षण लागू करून, उदयव्यय-अनुपश्यनेच्या पूर्वभागात उत्पन्न झालेल्या ओभास (प्रकाश) इत्यादी दहा विपश्यना-उपक्लेशांचा त्याग करतो; आणि उपक्लेशांपासून मुक्त असलेल्या उदयव्यय-अनुपश्यना ज्ञानाला 'मार्ग' म्हणून निश्चित करतो. उदयाचा त्याग करून भंगाच्या अनुपश्यनेला प्राप्त होऊन, निरंतर भंग-अनुपश्यनेच्या द्वारे सर्व संस्कार भययुक्त वाटू लागल्यावर, त्यांच्याविषयी निर्वेद प्राप्त करत, विरक्त होत आणि मुक्त होण्याची इच्छा करत, क्रमाने चार आर्यमार्गांना प्राप्त करून अर्हतफलामध्ये प्रतिष्ठित होतो. अशा प्रकारे एकोणीस प्रकारच्या प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या सीमेपर्यंत पोहोचलेला तो, देवलोकासहित संपूर्ण जगाचा सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास योग्य पूजनीय) बनतो. एवढ्या विवेचनाने, गणनेपासून सुरुवात करून विपश्यनेच्या समाप्तीपर्यंतची आनापानस्मृती समाधी भावना पूर्ण होते, असे समजावे. हे सर्व प्रकारे पहिल्या चतुकचे स्पष्टीकरण आहे.

Itaresu pana tīsu catukkesu yasmā visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi, tasmā anupadavaṇṇanānayeneva tesaṃ evamattho veditabbo. Pītipaṭisaṃvedīti pītiṃ paṭisaṃviditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca.

परंतु इतर तीन चतुकांमध्ये ज्या अर्थी स्वतंत्र अशी कम्मट्ठानाची भावना करण्याची पद्धत नाही, त्या अर्थी शब्दांच्या अनुक्रमाने स्पष्टीकरण करण्याच्या पद्धतीनेच त्यांचा अर्थ अशा प्रकारे समजून घ्यावा. 'पीतिपटिसंवेदी' (प्रीतीचा अनुभव घेणारा) म्हणजे प्रीतीला स्पष्ट करत, प्रकट करत, "मी श्वास घेईन, मी प्रश्वास सोडईन," असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारांनी प्रीती स्पष्ट होते - आलंबनाच्या दृष्टीने आणि असंमोहाच्या (स्पष्ट ज्ञानाच्या) दृष्टीने.

Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā.

आलंबनाच्या दृष्टीने प्रीती कशी स्पष्ट होते? तो प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये (प्रथम आणि द्वितीय ध्यानात) समापन्न होतो. त्या समापत्तीच्या क्षणी, ध्यान प्राप्त झाल्यामुळे आलंबनाच्या दृष्टीने प्रीती स्पष्ट होते, कारण ते आलंबन स्पष्ट झालेले असते.

Kathaṃ [Pg.101] asammohato? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbāni. Idaṃ panettha visesamattaṃ – tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasena sukhapaṭisaṃviditā hoti. Catunnampi jhānānaṃ vasena cittasaṅkhārapaṭisaṃviditā veditabbā. Cittasaṅkhāroti vedanāsaññākkhandhā. Passambhayaṃ cittasaṅkhāranti oḷārikaṃ oḷārikaṃ cittasaṅkhāraṃ passambhento, nirodhentoti attho. So vitthārato kāyasaṅkhāre vuttanayena veditabbo. Apicettha pītipade pītisīsena vedanā vuttā, sukhapade sarūpeneva vedanā. Dvīsu cittasaṅkhārapadesu ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174; ma. ni. 1.463) vacanato saññāsampayuttā vedanāti evaṃ vedanānupassanānayena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

असंमोहाच्या दृष्टीने कशी? प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन, त्यातून उठून, ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने तो मनन करतो. त्या विपश्यनेच्या क्षणी, लक्षणाचा वेध घेतल्यामुळे असंमोहाच्या दृष्टीने प्रीती स्पष्ट होते. याच पद्धतीने उर्वरित पदांचे देखील अर्थ समजून घ्यावेत. येथे हा विशेष फरक आहे - तीन ध्यानांच्या द्वारे 'सुख' स्पष्ट होते. चारही ध्यानांच्या द्वारे 'चित्तसंस्कार' स्पष्ट होतो, असे समजावे. 'चित्तसंस्कार' म्हणजे वेदना आणि संज्ञा हे स्कंध होत. 'चित्तसंस्काराला शांत करत' म्हणजे स्थूल स्थूल चित्तसंस्काराला शांत करत, निरुद्ध करत, असा अर्थ आहे. तो सविस्तरपणे 'कायसंस्कार' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. शिवाय, येथे 'पीति' पदामध्ये प्रीतीला मुख्य ठेवून वेदना सांगितली आहे, तर 'सुख' पदामध्ये प्रत्यक्ष रूपानेच वेदना सांगितली आहे. दोन 'चित्तसंस्कार' पदांमध्ये, "संज्ञा आणि वेदना हे चेतसिक आहेत, हे धर्म चित्तावर अवलंबून असणारे चित्तसंस्कार आहेत," या वचनानुसार, संज्ञेशी युक्त असलेली वेदना, अशा प्रकारे वेदनानुपश्यनेच्या पद्धतीने हे चतुक सांगितले आहे, असे समजावे.

Tatiyacatukkepi catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃviditā veditabbā. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento pamodento hāsento pahāsento assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi abhippamodo hoti samādhivasena ca vipassanāvasena ca.

तिसऱ्या चतुकामध्ये देखील चार ध्यानांच्या द्वारे 'चित्त' स्पष्ट होते, असे समजावे. 'चित्ताला अत्यंत प्रमुदित करत' म्हणजे चित्ताला आनंदित करत, प्रमुदित करत, हर्षित करत, अत्यंत हर्षित करत, "मी श्वास घेईन, मी प्रश्वास सोडईन," असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारांनी अत्यंत प्रमुदित होणे घडते - समाधीच्या द्वारे आणि विपश्यनेच्या द्वारे.

Kathaṃ samādhivasena? Sappītike dve jhāne samāpajjati, so samāpattikkhaṇe sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodeti pamodeti. Kathaṃ vipassanāvasena? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati. Evaṃ vipassanākkhaṇe jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āmodeti pamodeti. Evaṃ paṭipanno ‘‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

समाधीच्या द्वारे कसे? तो प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होतो, आणि तो समापत्तीच्या क्षणी ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीने चित्ताला आनंदित करतो, प्रमुदित करतो. विपश्यनेच्या द्वारे कसे? प्रीतीयुक्त अशा दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन, त्यातून उठून, ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने मनन करतो. अशा प्रकारे विपश्यनेच्या क्षणी, ध्यानाशी संबंधित असलेल्या प्रीतीला आलंबन बनवून चित्ताला आनंदित करतो, प्रमुदित करतो. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या साधकाला, "चित्ताला अत्यंत प्रमुदित करत मी श्वास घेईन, मी प्रश्वास सोडईन, असा अभ्यास करतो," असे म्हटले जाते.

Samādahaṃ cittanti paṭhamajjhānādivasena ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento, tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sammasato vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena uppajjati khaṇikacittekaggatā, evaṃ uppannāya khaṇikacittekaggatāya vasenapi ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento ‘‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

‘चित्त समाहित करत’ (समादहं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानादींच्या द्वारे आलंबनावर (पटीभागनिमित्तावर) चित्ताला सम्यक प्रकारे स्थापित करत, सम्यक प्रकारे ठेवत; किंवा त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यातून उठून ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताचे क्षय आणि व्यय रूपाने परीक्षण करणाऱ्या योग्याला विपश्यना क्षणी त्रिलक्षणांच्या प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) क्षणिक चित्त-एकाग्रता उत्पन्न होते. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या क्षणिक चित्त-एकाग्रतेच्या प्रभावाने देखील आलंबनावर चित्ताला सम्यक प्रकारे स्थापित करत, सम्यक प्रकारे ठेवत ‘चित्त समाहित करत मी श्वास घेईन, चित्त समाहित करत मी श्वास सोडीन, अशी तो शिक्षा करतो’ असे म्हटले जाते.

Vimocayaṃ [Pg.102] cittanti paṭhamajjhānena nīvaraṇehi cittaṃ mocento vimocento, dutiyena vitakkavicārehi, tatiyena pītiyā, catutthena sukhadukkhehi cittaṃ mocento vimocento, tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sammasati. So vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento, dukkhānupassanāya sukhasaññāto, anattānupassanāya attasaññāto, nibbidānupassanāya nandito, virāgānupassanāya rāgato, nirodhānupassanāya samudayato, paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati ca. Tena vuccati – ‘‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti. Evaṃ cittānupassanāvasena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

‘चित्त विमुक्त करत’ (विमोचयं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानाने नीवरणांपासून चित्ताला मुक्त करत, विशेष रूपाने विमुक्त करत; द्वितीय ध्यानाने वितर्क व विचारांपासून; तृतीय ध्यानाने प्रीतीपासून; चतुर्थ ध्यानाने सुख व दुःखापासून चित्ताला मुक्त करत, विशेष रूपाने विमुक्त करत श्वास घेतो आणि श्वास सोडतो. किंवा त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यातून उठून ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताचे क्षय आणि व्यय रूपाने परीक्षण करतो. तो विपश्यना क्षणी अनित्यानुपश्यनेद्वारे नित्य-संज्ञेपासून चित्ताला मुक्त करत, विमुक्त करत; दुःखानुपश्यनेद्वारे सुख-संज्ञेपासून; अनात्मानुपश्यनेद्वारे आत्म-संज्ञेपासून; निर्विदानुपश्यनेद्वारे नंदीपासून (आसक्तीपासून); विरागानुपश्यनेद्वारे रागापासून; निरोधानुपश्यनेद्वारे समुदयापासून; प्रतिनिसर्गानुपश्यनेद्वारे आदानापासून (ग्रहणापासून) चित्ताला मुक्त करत, विमुक्त करत श्वास घेतो आणि श्वास सोडतो. म्हणूनच म्हटले जाते—‘चित्त विमुक्त करत मी श्वास घेईन, चित्त विमुक्त करत मी श्वास सोडीन, अशी तो शिक्षा करतो.’ अशा प्रकारे, चित्तानुपश्यनेच्या प्रभावाने हे चतुर्थक सांगितले गेले आहे, असे जाणावे.

Catutthacatukke pana aniccānupassīti ettha tāva aniccaṃ veditabbaṃ, aniccatā veditabbā, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo. Tattha aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā. Aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathattaṃ, hutvā abhāvo vā, nibbattānaṃ tenevākārena aṭṭhatvā khaṇabhaṅgena bhedoti attho. Aniccānupassanāti tassā aniccatāya vasena rūpādīsu ‘‘anicca’’nti anupassanā. Aniccānupassīti tāya anupassanāya samannāgato. Tasmā evaṃbhūto assasanto ca passasanto ca idha ‘‘aniccānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

चौथ्या चतुर्थकात 'अनित्यानुपश्यी' या पदाच्या संदर्भात सर्वप्रथम 'अनित्य' काय आहे हे जाणावे, 'अनित्यता' काय आहे हे जाणावे, 'अनित्यानुपश्यना' काय आहे हे जाणावे, आणि 'अनित्यानुपश्यी' कोण आहे हे जाणावे. त्यामध्ये 'अनित्य' म्हणजे पंचस्कंध होत. का? कारण त्यांची उत्पत्ती (उत्पाद), व्यय आणि अन्यथाभाव होत असतो. 'अनित्यता' म्हणजे त्यांचाच उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव होय, किंवा अस्तित्वात येऊन नष्ट होणे होय; म्हणजेच उत्पन्न झालेल्या स्कंधांचे त्याच रूपात न राहता क्षणिक भंगाने नष्ट होणे, असा याचा अर्थ आहे. 'अनित्यानुपश्यना' म्हणजे त्या अनित्यतेच्या प्रभावाने रूप इत्यादी स्कंधांना 'अनित्य' म्हणून वारंवार पाहणे होय. 'अनित्यानुपश्यी' म्हणजे त्या अनुपश्यनेने युक्त असलेला व्यक्ती होय. म्हणून, असा झालेला योगी श्वास घेताना आणि श्वास सोडताना येथे ‘अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी शिक्षा करतो’ असे जाणावे.

Virāgānupassīti ettha pana dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha khayavirāgoti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo. Accantavirāgoti nibbānaṃ. Virāgānupassanāti tadubhayadassanavasena pavattā vipassanā ca maggo ca. Tāya duvidhāyapi anupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca ‘‘virāgānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo. Nirodhānupassīpadepi eseva nayo.

'विरागानुपश्यी' या पदाच्या संदर्भात दोन प्रकारचे विराग आहेत—क्षयविराग आणि अत्यंतविराग. त्यामध्ये 'क्षयविराग' म्हणजे संस्कारांचा क्षणिक भंग होय. 'अत्यंतविराग' म्हणजे निर्वाण होय. 'विरागानुपश्यना' म्हणजे त्या दोन्हीच्या दर्शनाच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली विपश्यना आणि मार्ग होय. त्या दोन्ही प्रकारच्या अनुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेताना आणि श्वास सोडताना ‘विरागानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, विरागानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी शिक्षा करतो’ असे जाणावे. 'निरोधानुपश्यी' या पदाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

Paṭinissaggānupassīti etthāpi dve paṭinissaggā pariccāgapaṭinissaggo ca pakkhandanapaṭinissaggo ca. Paṭinissaggoyeva anupassanā paṭinissaggānupassanā, vipassanāmaggānametaṃ adhivacanaṃ. Vipassanāti tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne [Pg.103] tanninnatāya pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Maggo samucchedavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, ārammaṇakaraṇena ca nibbāne pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Ubhayampi pana purimapurimañāṇānaṃ anuanu passanato anupassanāti vuccati. Tāya duvidhāyapi paṭinissaggānupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca ‘‘paṭinissaggānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

'प्रतिनिसर्गानुपश्यी' या पदाच्या संदर्भात देखील दोन प्रकारचे प्रतिनिसर्ग आहेत—परित्याग-प्रतिनिसर्ग आणि प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग. प्रतिनिसर्गच जी अनुपश्यना आहे ती 'प्रतिनिसर्गानुपश्यना' होय; हे विपश्यना आणि मार्ग यांचेच नाव (अधिवचन) आहे. विपश्यना तदंग-प्रहाणाच्या प्रभावाने स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करते, आणि संस्कृत धर्मांमधील दोष पाहिल्यामुळे, त्याच्या विपरीत असलेल्या निर्वाणामध्ये तन्मयतेने (त्याकडे झुकल्यामुळे) झेप घेते (प्रवेश करते), म्हणून याला 'परित्याग-प्रतिनिसर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग' असे म्हटले जाते. मार्ग हा समुच्छेद-प्रहाणाच्या प्रभावाने स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करतो, आणि निर्वाणाला आलंबन बनवून त्यात झेप घेतो (प्रवेश करतो), म्हणून याला 'परित्याग-प्रतिनिसर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग' असे म्हटले जाते. परंतु या दोन्हीलाही पूर्वीपूर्वीच्या ज्ञानांचे वारंवार अवलोकन करत असल्यामुळे 'अनुपश्यना' असे म्हटले जाते. त्या दोन्ही प्रकारच्या प्रतिनिसर्गानुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेताना आणि श्वास सोडताना ‘प्रतिनिसर्गानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, प्रतिनिसर्गानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी शिक्षा करतो’ असे जाणावे.

Ettha ca ‘‘aniccānupassī’’ti taruṇavipassanāya vasena vuttaṃ, ‘‘virāgānupassī’’ti tato balavatarāya saṅkhāresu virajjanasamatthāya vipassanāya vasena, ‘‘nirodhānupassī’’ti tato balavatarāya kilesanirodhanasamatthāya vipassanāya vasena, ‘‘paṭinissaggānupassī’’ti maggassa āsannabhūtāya atitikkhāya vipassanāya vasena vuttanti veditabbaṃ. Yattha pana maggopi labbhati, so abhinnoyeva. Evamidaṃ catukkaṃ suddhavipassanāvasena vuttaṃ, purimāni pana tīṇi samathavipassanāvasenāti.

आणि येथे 'अनित्यानुपश्यी' हे तरुण-विपश्यनेच्या (प्राथमिक विपश्यनेच्या) प्रभावाने म्हटले आहे; 'विरागानुपश्यी' हे त्यापेक्षा अधिक बलवान आणि संस्कारांविषयी विराग उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेल्या विपश्यनेच्या प्रभावाने म्हटले आहे; 'निरोधानुपश्यी' हे त्यापेक्षाही अधिक बलवान आणि क्लेशांचा निरोध करण्यास समर्थ असलेल्या विपश्यनेच्या प्रभावाने म्हटले आहे; 'प्रतिनिसर्गानुपश्यी' हे मार्गाच्या अत्यंत जवळ असलेल्या आणि अत्यंत तीक्ष्ण असलेल्या विपश्यनेच्या प्रभावाने म्हटले आहे, असे जाणावे. परंतु जेथे मार्ग देखील प्राप्त होतो, तो अभिन्नच आहे. अशा प्रकारे हे चतुर्थक शुद्ध-विपश्यनेच्या प्रभावाने सांगितले गेले आहे, तर पूर्वीची तीन चतुर्थके शमथ-विपश्यनेच्या प्रभावाने सांगितली गेली आहेत.

Ānāpānassatimātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

आनापानसती-मातृका-वर्णन समाप्त झाले.

164. Idāni yathānikkhittaṃ mātikaṃ paṭipāṭiyā bhājetvā dassetuṃ idhāti imissā diṭṭhiyātiādi āraddhaṃ. Tattha imissā diṭṭhiyātiādīhi dasahi padehi sikkhattayasaṅkhātaṃ sabbaññubuddhasāsanameva kathitaṃ. Tañhi buddhena bhagavatā diṭṭhattā diṭṭhīti vuccati, tasseva khamanavasena khanti, ruccanavasena ruci, gahaṇavasena ādāyo, sabhāvaṭṭhena dhammo, sikkhitabbaṭṭhena vinayo, tadubhayenapi dhammavinayo, pavuttavasena pāvacanaṃ, seṭṭhacariyaṭṭhena brahmacariyaṃ, anusiṭṭhidānavasena satthusāsananti vuccati. Tasmā ‘‘imissā diṭṭhiyā’’tiādīsu imissā buddhadiṭṭhiyā, imissā buddhakhantiyā, imissā buddharuciyā, imasmiṃ buddhaādāye, imasmiṃ buddhadhamme, imasmiṃ buddhavinaye, imasmiṃ buddhadhammavinaye, imasmiṃ buddhapāvacane, imasmiṃ buddhabrahmacariye, imasmiṃ buddhasatthusāsaneti attho veditabbo. Apicetaṃ sikkhattayasaṅkhātaṃ sakalaṃ pāvacanaṃ bhagavatā diṭṭhattā sammādiṭṭhipaccayattā sammādiṭṭhipubbaṅgamattā ca diṭṭhi. Bhagavato khamanavasena khanti. Ruccanavasena ruci. Gahaṇavasena ādāyo[Pg.104]. Attano kārakaṃ apāye apatamānaṃ dhāretīti dhammo. Sova saṃkilesapakkhaṃ vinetīti vinayo. Dhammo ca so vinayo cāti dhammavinayo, kusaladhammehi vā akusaladhammānaṃ esa vinayoti dhammavinayo. Teneva vuttaṃ – ‘‘ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya saṃvattanti, no sarāgāya…pe… ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi eso dhammo eso vinayo etaṃ satthusāsana’’nti (a. ni. 8.53; cūḷava. 406). Dhammena vā vinayo, na daṇḍādīhīti dhammavinayo. Vuttampi cetaṃ –

१६४. आता जशी मांडली आहे तशी मातृका अनुक्रमाने विभागून दाखवण्यासाठी 'इध' (येथे) आणि 'इमिस्सा दिट्ठिया' (या दृष्टीमध्ये) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये 'इमिस्सा दिट्ठिया' इत्यादी दहा पदांनी त्रिशिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) म्हणून ओळखले जाणारे सर्वज्ञ बुद्धांचे शासनच सांगितले आहे. कारण ते बुद्ध भगवंतांनी साक्षात्कृत केलेले (पाहिलेले) असल्यामुळे त्याला 'दृष्टी' (दिट्ठि) म्हटले जाते. त्यांच्याच स्वीकृतीमुळे त्याला 'क्षांती' (खन्ति), आवडण्यामुळे 'रुची' (रुचि), ग्रहण करण्यामुळे 'आदाय' (आदायो), स्वभावाच्या अर्थाने 'धम्म' (धम्मो), आचरणाच्या (शिक्षणाच्या) अर्थाने 'विनय' (विनयो), त्या दोन्ही अर्थांनी 'धम्मविनय' (धम्मविनयो), प्रकृष्टपणे बोलले गेल्यामुळे 'पावचन' (पावचनं), श्रेष्ठ आचरणाच्या अर्थाने 'ब्रह्मचर्य' (ब्रह्मचरियं) आणि उपदेश देण्याच्या स्वरूपात असल्यामुळे 'शास्त्याचे शासन' (सत्थुसासनं) म्हटले जाते. म्हणून 'इमिस्सा दिट्ठिया' इत्यादींमध्ये - या बुद्ध-दृष्टीमध्ये, या बुद्ध-क्षांतीमध्ये, या बुद्ध-रुचीमध्ये, या बुद्ध-आदायामध्ये, या बुद्ध-धम्मामध्ये, या बुद्ध-विनयामध्ये, या बुद्ध-धम्मविनयामध्ये, या बुद्ध-पावचनामध्ये, या बुद्ध-ब्रह्मचर्यामध्ये, या बुद्ध-शास्त्याच्या शासनामध्ये - असा अर्थ समजला पाहिजे. शिवाय, त्रिशिक्षा म्हणून ओळखले जाणारे हे संपूर्ण पावचन (बुद्धवचन) भगवंतांनी साक्षात्कृत केलेले असल्यामुळे, सम्यक् दृष्टीचे कारण असल्यामुळे आणि सम्यक् दृष्टी ज्याच्या अग्रभागी आहे असे असल्यामुळे 'दृष्टी' आहे. भगवंतांच्या स्वीकृतीमुळे 'क्षांती', आवडण्यामुळे 'रुची' आणि ग्रहण करण्यामुळे 'आदाय' आहे. स्वतःचे आचरण करणाऱ्याला अपाय (दुर्गती) मध्ये पडण्यापासून धारण करतो (वाचवतो) म्हणून तो 'धम्म' आहे. तोच संक्लेश पक्षाचे (मलिनातेचे) दमन करतो म्हणून 'विनय' आहे. जो धम्म आहे तोच विनय आहे म्हणून 'धम्मविनय' आहे, किंवा कुशल धर्मांद्वारे अकुशल धर्मांचा हा विनय (नियमन) करतो म्हणून 'धम्मविनय' आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे गोतमी! ज्या धर्मांविषयी तुला समजेल की, हे धर्म विरागासाठी (वैराग्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, सरागासाठी (रागासाठी) नाही... पे... हे गोतमी, तू निश्चितपणे असे मान की, हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्याचे शासन आहे.' किंवा धम्माद्वारे विनय (शिस्त) लावली जाते, दंडाने नाही, म्हणून तो 'धम्मविनय' आहे. असेही म्हटले आहे –

‘‘Daṇḍeneke damayanti, aṅkusehi kasāhi ca;

Adaṇḍena asatthena, nāgo danto mahesinā’’ti. (ma. ni. 2.352;

cūḷava. 342);

काही लोक दंडाने, अंकुशाने आणि चाबकाने वश करतात; परंतु महर्षींनी (बुद्धांनी) दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय हत्तीला (नालागिरीला) वश केले.

Tathā ‘‘dhammena nayamānānaṃ, kā usūyā vijānata’’nti (mahāva. 63). Dhammāya vā vinayo dhammavinayo. Anavajjadhammatthaṃ hesa vinayo, na bhavabhogāmisatthaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘nayidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati janakuhanattha’’nti (itivu. 35; a. ni. 4.25) vitthāro. Puṇṇattheropi āha – ‘‘anupādāparinibbānatthaṃ kho, āvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.259). Visuddhaṃ vā nayatīti vinayo, dhammato vinayo dhammavinayo. Saṃsāradhammato hi sokādidhammato vā esa visuddhaṃ nibbānaṃ nayati, dhammassa vā vinayo, na titthakarānanti dhammavinayo. Dhammabhūto hi bhagavā, tasseva esa vinayo. Yasmā vā dhammā eva abhiññeyyā pariññeyyā pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca, tasmā esa dhammesu vinayo, na sattesu na jīvesu cāti dhammavinayo. Sātthasabyañjanatādīhi aññesaṃ vacanato padhānaṃ vacananti pavacanaṃ, pavacanameva pāvacanaṃ. Sabbacariyāhi visiṭṭhacariyabhāvena brahmacariyaṃ. Devamanussānaṃ satthubhūtassa bhagavato sāsananti satthusāsanaṃ, satthubhūtaṃ vā sāsanantipi satthusāsanaṃ. ‘‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) hi dhammavinayova satthāti vutto. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Yasmā pana imasmiṃyeva sāsane sabbākāraānāpānassatisamādhinibbattako bhikkhu vijjati, na aññatra, tasmā tattha tattha ‘‘imissā’’ti ca ‘‘imasmi’’nti ca ayaṃ niyamo katoti veditabbo. Ayaṃ ‘‘idhā’’timātikāya niddesassa attho.

तसेच, 'धम्माद्वारे (योग्य मार्गाने) नेणाऱ्या सुज्ञांचा हेवा का करावा?' किंवा धम्मासाठी (निर्वाणासाठी) जो विनय आहे तो 'धम्मविनय' होय. कारण हा विनय अनवद्य (दोषरहित) धर्माच्या प्राप्तीसाठी आहे, भव-भोग किंवा आमिषासाठी (लौकिक सुखासाठी) नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खूहो, हे ब्रह्मचर्य लोकांना भुरळ घालण्यासाठी आचरले जात नाही...' हा विस्तार समजावा. पुण्ण थेरांनीही म्हटले आहे – 'हे आवुसो, भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य हे उपादानरहित परिनिर्वाणासाठी आचरले जाते.' किंवा जे विशुद्धतेकडे नेते तो 'विनय' आहे; धम्मापासून (संसारधम्मापासून किंवा शोकादी धर्मांपासून) विशुद्धतेकडे नेणारा विनय म्हणजे 'धम्मविनय' होय. कारण हा संसारधम्मापासून किंवा शोकादी धर्मांपासून विशुद्ध निर्वाणाकडे नेतो. किंवा हा धम्माचाच विनय आहे, तीर्थकरांचा (इतर पंथियांचा) विनय नाही, म्हणून 'धम्मविनय' आहे. कारण भगवंत हे 'धम्मभूत' (धम्मस्वरूप) आहेत, आणि हा त्यांचाच विनय आहे. याशिवाय, ज्याअर्थी धर्मच अभिज्ञेय, परिज्ञेय, प्रहातव्य, भावितव्य आणि साक्षात्कर्तव्य आहेत, म्हणून हा धर्मांमधील विनय आहे, सत्त्वांमध्ये (प्राण्यांमध्ये) किंवा जीवांमध्ये नाही, म्हणून 'धम्मविनय' आहे. अर्थ आणि व्यंजनासह परिपूर्ण असल्यामुळे इतरांच्या वचनांपेक्षा जे प्रधान (श्रेष्ठ) वचन आहे ते 'प्रवचन' (पवचन) होय, आणि प्रवचन म्हणजेच 'पावचन' होय. सर्व आचरणांपेक्षा विशिष्ट (श्रेष्ठ) आचरण असल्यामुळे ते 'ब्रह्मचर्य' होय. देव आणि मनुष्यांचे शास्ते असलेल्या भगवंतांचे शासन म्हणून ते 'शास्त्याचे शासन' (सत्थुसासनं) होय, यालाच शास्त्यासारखे असलेले शासन म्हणूनही 'शास्त्याचे शासन' म्हटले जाते. 'हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता असेल,' या वचनानुसार धम्मविनयालाच शास्ता म्हटले आहे. अशा प्रकारे या पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. परंतु, ज्याअर्थी याच शासनात सर्व प्रकारे आनापानस्मृती समाधी उत्पन्न करणारा भिक्खू आढळतो, इतरत्र नाही, म्हणून त्या त्या ठिकाणी 'इमिस्सा' (या) आणि 'इमस्मिं' (यामध्ये) असा नियम केला आहे, असे समजावे. हा 'इध' (येथे) या मातृकेच्या निर्देशाचा अर्थ आहे.

Puthujjanakalyāṇako [Pg.105] vātiādinā ca bhikkhusaddassa vacanatthaṃ avatvā idhādhippetabhikkhuyeva dassito. Tattha puthujjano ca so kilesānaṃ asamucchinnattā, kalyāṇo ca sīlādipaṭipattiyuttattāti puthujjanakalyāṇo, puthujjanakalyāṇova puthujjanakalyāṇako. Adhisīlādīni sikkhatīti sekkho. Sotāpanno vā sakadāgāmī vā anāgāmī vā. Akuppo calayitumasakkuṇeyyo arahattaphaladhammo assāti akuppadhammo. Sopi hi imaṃ samādhiṃ bhāveti.

पृथग्जन-कल्याणक इत्यादी शब्दांद्वारे भिक्खू शब्दाचा केवळ शाब्दिक अर्थ न सांगता, येथे अभिप्रेत असलेला भिक्खूच दर्शविला आहे. त्यामध्ये, क्लेश पूर्णपणे नष्ट न झाल्यामुळे तो 'पृथग्जन' (पुथुज्जन) आहे, आणि शील इत्यादी आचरणाने युक्त असल्यामुळे तो 'कल्याण' आहे, म्हणून त्याला 'पृथग्जन-कल्याण' (पुथुज्जनकल्याण) म्हणतात; पृथग्जन-कल्याण म्हणजेच 'पृथग्जन-कल्याणक' होय. अधिशील इत्यादींचे शिक्षण घेतो म्हणून तो 'शैक्ष' (सेक्खो) होय; तो स्रोतापन्न, सकृदागामी किंवा अनागामी असू शकतो. ज्याचा अर्हत्त्वफल धर्म अकोप्य (अविनाशी) आणि विचलित न करता येण्याजोगा आहे, तो 'अकोप्यधर्मी' (अकुप्पधम्मो) होय. तो (अर्हत) देखील या समाधीची भावना करतो.

Araññaniddese vinayapariyāyena tāva ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ arañña’’nti (pārā. 92) āgataṃ. Suttantapariyāyena āraññakaṃ bhikkhuṃ sandhāya ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pāci. 573) āgataṃ. Vinayasuttantā pana ubhopi pariyāyadesanā nāma, abhidhammo nippariyāyadesanāti abhidhammapariyāyena (vibha. 529) araññaṃ dassetuṃ nikkhamitvā bahi indakhīlāti vuttaṃ, indakhīlato bahi nikkhamitvāti attho. Nikkhamitvā bahi indakhīlantipi pāṭho, indakhīlaṃ atikkamitvā bahīti vuttaṃ hoti. Indakhīloti cettha gāmassa vā nagarassa vā ummāro.

अरण्य निर्देशामध्ये विनय पर्यायाने प्रथम 'गाव आणि गावाचा परिसर वगळता उर्वरित सर्व अरण्य होय' असे आले आहे. सुत्तंत पर्यायाने आरण्यक भिक्खूला उद्देशून 'आरण्यक शयनासन म्हणजे कमीत कमी पाचशे धनुष्ये अंतरावर असलेले शयनासन' असे आले आहे. परंतु विनय आणि सुत्तंत हे दोन्ही पर्याय देशना (लाक्षणिक उपदेश) आहेत, तर अभिधम्म हा निष्पर्याय देशना (थेट उपदेश) आहे. म्हणून अभिधम्म पर्यायाने अरण्य दर्शवण्यासाठी 'इंद्रखिलाच्या बाहेर निघून' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'इंद्रखिलाच्या बाहेर पडणे' असा आहे. 'निक्खमित्वा बहि इन्दखीलं' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'इंद्रखिला ओलांडून बाहेर जाणे' असा होतो. येथे 'इंद्रखिल' (इन्दखील) म्हणजे गावाचा किंवा नगराचा उंबरठा होय.

Rukkhamūlaniddese rukkhamūlassa pākaṭattā taṃ avatvāva yatthātiādimāha. Tattha yatthāti yasmiṃ rukkhamūle. Āsanti nisīdanti etthāti āsanaṃ. Paññattanti ṭhapitaṃ. Mañco vātiādīni āsanassa pabhedavacanāni. Mañcopi hi nisajjāyapi okāsattā idha āsanesu vutto. So pana masārakabundikābaddhakuḷīrapādakaāhaccapādakānaṃ aññataro. Pīṭhaṃ tesaṃ aññatarameva. Bhisīti uṇṇābhisicoḷabhisivākabhisitiṇabhisipaṇṇabhisīnaṃ aññatarā. Taṭṭikāti tālapaṇṇādīhi cinitvā katā. Cammakhaṇḍoti nisajjāraho yo koci cammakhaṇḍo. Tiṇasantharādayo tiṇādīni gumbetvā katā. Tatthāti tasmiṃ rukkhamūle. Caṅkamati vātiādīhi rukkhamūlassa catuiriyāpathapavattanayogyatā kathitā. ‘‘Yatthā’’tiādīhi sabbapadehi rukkhamūlassa sandacchāyatā janavivittatā ca vuttā hoti. Kenacīti kenaci samūhena. Taṃ samūhaṃ bhinditvā vitthārento gahaṭṭhehi vā pabbajitehi vāti āha. Anākiṇṇanti asaṃkiṇṇaṃ asambādhaṃ. Yassa senāsanassa samantā gāvutampi aḍḍhayojanampi pabbatagahanaṃ vanagahanaṃ nadīgahanaṃ [Pg.106] hoti, na koci avelāya upasaṅkamituṃ sakkoti, idaṃ santikepi anākiṇṇaṃ nāma. Yaṃ pana aḍḍhayojanikaṃ vā yojanikaṃ vā hoti, idaṃ dūratāya eva anākiṇṇaṃ nāma.

वृक्षमूलनिर्देशामध्ये वृक्षमूल स्पष्ट (प्रसिद्ध) असल्यामुळे त्याचा अर्थ न सांगताच 'यत्थ' (जिथे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यत्थ' म्हणजे ज्या वृक्षमूलावर. 'येथे बसतात' म्हणून ते 'आसन' होय. 'पञ्ञत्तं' म्हणजे मांडलेले (ठेवलेले). 'मञ्चो वा' (खाट किंवा) इत्यादी आसनाचे प्रकार दर्शवणारे शब्द आहेत. कारण खाट देखील बसण्याची जागा असल्यामुळे येथे आसनांमध्ये सांगितली आहे. ती (खाट) मसारक, बुन्दिकाबद्ध, कुळीरपादक आणि आहच्चपादक यांपैकी कोणतीही एक असू शकते. 'पीठ' (पाट) देखील यांपैकीच एक आहे. 'भिसी' (गादी) म्हणजे लोकरीची गादी, कापडाची गादी, झाडाच्या सालीची गादी, गवताची गादी किंवा पानांची गादी यांपैकी एक होय. 'तट्टिका' (चटई) म्हणजे ताडाच्या पानांनी विणून बनवलेली चटई. 'चम्मखण्डो' म्हणजे बसण्यायोग्य कोणतेही चामड्याचे आसन. 'तिणसन्थार' (गवताचे अंथरूण) इत्यादी म्हणजे गवत इत्यादी एकत्र बांधून बनवलेले अंथरूण होय. 'तत्थ' म्हणजे त्या वृक्षमूलावर. 'चङ्कमति वा' (चक्रमण करतो किंवा) इत्यादी शब्दांनी वृक्षमूलाची चारही इरियापथ (हालचाली) पार पाडण्याची योग्यता सांगितली आहे. 'यत्थ' इत्यादी सर्व शब्दांनी वृक्षमूलाची दाट सावली आणि लोकसमूहापासून अलिप्तता (विविक्तता) सांगितली आहे. 'केनचि' म्हणजे कोणत्याही समूहाने. त्या समूहाचे वर्गीकरण करून सविस्तर सांगताना 'गृहस्थांनी किंवा प्रव्रजितांनी' असे म्हटले आहे. 'अनाकिण्णं' म्हणजे गर्दी नसलेले, संकीर्ण नसलेले, अडथळामुक्त. ज्या सेनासनाच्या सभोवताली एक गावुत किंवा अर्धा योजन अंतरापर्यंत पर्वतांचे जंगल, वनांचे जंगल किंवा नदीचे खोरे असते, जिथे अवेळी कोणीही येऊ शकत नसल्यामुळे ते जवळ असूनही 'अनाकीर्ण' (शांत/एकांत) म्हटले जाते. परंतु जे अर्धा योजन किंवा एक योजन अंतरावर असते, ते दूर असल्यामुळेच 'अनाकीर्ण' म्हटले जाते।

Vihāroti aḍḍhayogādimuttako avasesāvāso. Aḍḍhayogoti supaṇṇavaṅkagehaṃ. Pāsādoti dve kaṇṇikā gahetvā kato dīghapāsādo. Hammiyanti upariākāsatale patiṭṭhitakūṭāgārapāsādoyeva. Guhāti iṭṭhakāguhā silāguhā dāruguhā paṃsuguhāti evañhi khandhakaṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 294) vuttaṃ. Vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ pana vihāroti samantā parihārapathaṃ antoyeva rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca dassetvā katasenāsanaṃ. Guhāti bhūmiguhā, yattha rattindivaṃ dīpaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Pabbataguhā vā bhūmiguhā vāti idaṃ dvayaṃ visesetvā vuttaṃ. Mātikāya sabbakālasādhāraṇalakkhaṇavasena ‘‘nisīdatī’’ti vattamānavacanaṃ kataṃ, idha pana nisinnassa bhāvanārambhasabbhāvato nisajjārambhapariyosānadassanatthaṃ nisinnoti niṭṭhānavacanaṃ kataṃ. Yasmā pana ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya nisinnassa kāyo ujuko hoti, tasmā byañjane ādaraṃ akatvā adhippetama eva dassento ujukotiādimāha. Tattha ṭhito supaṇihitoti ujukaṃ paṇihitattā ujuko hutvā ṭhito, na sayamevāti attho. Pariggahaṭṭhoti pariggahitaṭṭho. Kiṃ pariggahitaṃ? Niyyānaṃ. Kiṃ niyyānaṃ? Ānāpānassatisamādhiyeva yāva arahattamaggā niyyānaṃ. Tenāhaniyyānaṭṭhoti mukhasaddassa jeṭṭhakatthavasena saṃsārato niyyānaṭṭho vutto. Upaṭṭhānaṭṭhoti sabhāvaṭṭhoyeva. Sabbehi panetehi padehi pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvāti attho vutto hoti. Keci pana ‘‘pariggahaṭṭhoti satiyā pariggahaṭṭho, niyyānaṭṭhoti assāsapassāsānaṃ pavisananikkhamanadvāraṭṭho’’ti vaṇṇayanti. Pariggahitaassāsapassāsaniyyānaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti vuttaṃ hoti.

'विहार' म्हणजे अढयोग इत्यादींशिवाय उरलेला निवास होय. 'अढयोग' म्हणजे गरुडाच्या पंखासारखे वक्र छप्पर असलेले घर. 'प्रासाद' म्हणजे दोन टोक (शिखरे) घेऊन बनवलेला लांब प्रासाद (वाडा). 'हम्मिय' म्हणजे वरच्या मोकळ्या छतावर बांधलेला कुटागार प्रासाद (मजला असलेला महाल). 'गुहा' म्हणजे विटांची गुहा, दगडाची गुहा, लाकडाची गुहा किंवा मातीची गुहा; असे खन्धक अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. परंतु विभंग अट्ठकथेमध्ये 'विहार' म्हणजे सभोवताली फिरण्याचा मार्ग असलेला आणि आतच रात्री राहण्याची व दिवसा राहण्याची ठिकाणे दर्शवून बनवलेले सेनासन होय. 'गुहा' म्हणजे जमिनीतील गुहा, जिथे रात्रंदिवस दिवा लावणे योग्य असते. 'पर्वतगुहा किंवा भूमिगुहा' हे दोन्ही विशेष करून सांगितले आहेत. मातिकेमध्ये सर्व काळांना साधारण असलेल्या लक्षणानुसार 'निसीदति' (बसतो) असे वर्तमानकाळाचे रूप वापरले आहे, परंतु येथे बसलेल्या साधकाच्या भावनेच्या आरंभापासून समाप्तीपर्यंतची स्थिती दर्शवण्यासाठी 'निसिन्नो' (बसलेला) असे भूतकाळाचे रूप वापरले आहे. कारण शरीर सरळ ठेवून बसलेल्या व्यक्तीचे शरीर सरळ होते, म्हणून शब्दांवर अधिक भर न देता अभिप्रेत अर्थच दर्शवण्यासाठी 'उजुको' (सरळ) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'ठितो सुपणिहितो' म्हणजे सरळ ठेवल्यामुळे सरळ होऊन राहिलेला, स्वतःहूनच नव्हे, असा अर्थ आहे. 'परिग्गहट्टो' म्हणजे ग्रहण केलेला अर्थ. काय ग्रहण केले आहे? निय्यान (मुक्तीचा मार्ग). निय्यान काय आहे? अर्हतमार्गापर्यंत नेणारी आनापानस्मृती समाधीच निय्यान आहे. म्हणूनच 'निय्यानट्टो' म्हटले आहे; 'मुख' शब्दाच्या मुख्य अर्थानुसार संसारातून मुक्त होण्याचा अर्थ येथे सांगितला आहे. 'उपट्टानट्टो' म्हणजे स्वभावाचाच अर्थ. परंतु या सर्व शब्दांनी 'मुक्तीचा मार्ग ग्रहण करून स्मृती प्रस्थापित करणे' असा अर्थ सांगितला आहे. काही आचार्य मात्र 'परिग्गहट्टो म्हणजे स्मृतीद्वारे ग्रहण करणे, आणि निय्यानट्टो म्हणजे श्वास आत घेण्याच्या व बाहेर सोडण्याच्या द्वाराचा अर्थ' असे वर्णन करतात. म्हणजेच 'श्वासोच्छ्वासाच्या येण्या-जाण्याच्या द्वारावर स्मृती प्रस्थापित करून' असे म्हटले आहे।

165. Bāttiṃsāya ākārehīti tāsu tāsu avatthāsu yathākkamena labbhamānānaṃ anavasesapariyādānavasena vuttaṃ. Dīghaṃ assāsavasenāti mātikāya ‘‘dīgha’’ntivuttaassāsavasena. Evaṃ sesesu. Ekaggatanti ekaggabhāvaṃ. Avikkhepanti avikkhipanaṃ. Ekaggatā eva [Pg.107] hi nānārammaṇesu cittassa avikkhipanato avikkhepoti vuccati. Pajānatoti asammohavasena pajānantassa, vindantassāti vā attho. ‘‘Avikkhepo me paṭiladdho’’ti ārammaṇakaraṇavasena pajānantassa vā. Tāya satiyāti tāya upaṭṭhitāya satiyā. Tena ñāṇenāti tena avikkhepajānanañāṇena. Sato kārī hotīti ettha yasmā ñāṇasampayuttā eva sati satīti adhippetā, yathāha – ‘‘satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato’’ti (vibha. 467). Tasmā ‘‘sato’’ti vacaneneva ñāṇampi gahitameva hoti.

१६५. 'बत्तीस प्रकारांनी' म्हणजे त्या त्या अवस्थांमध्ये क्रमाने प्राप्त होणाऱ्या श्वासोच्छ्वासांना पूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. 'दीर्घ श्वासाच्या द्वारे' म्हणजे मातिकेमध्ये 'दीर्घ' असे म्हटलेल्या श्वासाच्या द्वारे. उर्वरित पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'एकग्गता' म्हणजे एकाग्रता (चित्ताची एकाग्रता). 'अविक्खेप' म्हणजे विखुरले न जाणे (स्थिरता). कारण एकाग्रता म्हणजेच विविध आलंबनांमध्ये चित्त विखुरले न जाणे, यालाच 'अविक्षेप' (स्थिरता) म्हटले जाते. 'पजानतो' म्हणजे संमोह (भ्रम) नसताना जाणणाऱ्याला, किंवा प्राप्त करणाऱ्याला, असा अर्थ आहे. किंवा 'मला अविक्षेप (स्थिरता) प्राप्त झाली आहे' असे आलंबन बनवून जाणणाऱ्याला. 'त्या स्मृतीद्वारे' म्हणजे त्या प्रस्थापित झालेल्या स्मृतीद्वारे. 'त्या ज्ञानाद्वारे' म्हणजे त्या अविक्षेप जाणणाऱ्या ज्ञानाद्वारे. 'सतो कारी होति' (स्मृतिमान होऊन करतो) यामध्ये ज्ञानयुक्त स्मृतीलाच 'स्मृती' असे अभिप्रेत धरले आहे, जसे म्हटले आहे - 'तो परम स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त असलेला imposition स्मृतिमान होतो'. म्हणून 'सतो' या शब्दानेच ज्ञान देखील ग्रहण केले गेले आहे।

166. Addhānasaṅkhāteti dīghasaṅkhāte kāle. Dīgho hi maggo addhānoti vuccati. Ayampi kālo dīghattā addhāno viya addhānoti vutto. ‘‘Assasatī’’ti ca ‘‘passasatī’’ti ca assāsañca passāsañca visuṃ visuṃ vatvāpi bhāvanāya nirantarappavattidassanatthaṃ ‘‘assasatipi passasatipī’’ti puna samāsetvā vuttaṃ. Chando uppajjatīti bhāvanābhivuddhiyā bhiyyobhāvāya chando jāyati. Sukhumataranti passambhanasabbhāvato vuttaṃ. Pāmojjaṃ uppajjatīti bhāvanāpāripūriyā pīti jāyati. Assāsapassāsāpi cittaṃ vivattatīti assāsapassāse nissāya paṭibhāganimitte uppajjante pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanāsamādhipattiyā puna samādhāne byāpārābhāvato tatramajjhattupekkhā saṇṭhāti nāma. Navahākārehīti ettha bhāvanārambhato pabhuti pure chanduppādā ‘‘assasatipi passasatipī’’ti vuttā tayo ākārā, chanduppādato pabhuti pure pāmojjuppādā tayo, pāmojjuppādato pabhuti tayoti nava ākārā. Kāyoti cuṇṇavicuṇṇāpi assāsapassāsā samūhaṭṭhena kāyo. Pakatiassāsapakatipassāse nissāya uppannanimittampi assāsapassāsāti nāmaṃ labhati. Upaṭṭhānaṃ satīti taṃ ārammaṇaṃ upecca tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. Anupassanā ñāṇanti samathavasena nimittakāyānupassanā, vipassanāvasena nāmakāyarūpakāyānupassanā ñāṇanti attho. Kāyo upaṭṭhānanti so kāyo upecca tiṭṭhati ettha satīti upaṭṭhānaṃ nāma. No satīti so kāyo sati nāma na hotīti attho. Tāya satiyāti idāni vuttāya satiyā. Tena ñāṇenāti idāneva [Pg.108] vuttena ñāṇena. Taṃ kāyaṃ anupassatīti samathavipassanāvasena yathāvuttaṃ kāyaṃ anugantvā jhānasampayuttañāṇena vā vipassanāñāṇena vā passati.

१६६. 'अद्धानसंखाते' म्हणजे दीर्घ काळ (दीर्घ काळ म्हणून ओळखला जाणारा काळ). कारण दीर्घ मार्गाला 'अद्धान' (प्रवास/मार्ग) असे म्हटले जाते. हा काळ देखील दीर्घ असल्यामुळे, दीर्घ मार्गाप्रमाणे 'अद्धान' असा म्हटला गेला आहे. 'श्वास घेतो' (अस्सास) आणि 'श्वास सोडतो' (पस्सास) असे श्वास आणि प्रश्वास स्वतंत्रपणे सांगूनही, भावनेच्या निरंतर प्रवृत्तीचे (अखंड चालण्याचे) दर्शन घडवण्यासाठी 'श्वास घेताना व श्वास सोडताना देखील' असे पुन्हा संक्षेप करून सांगितले आहे. 'छंद उत्पन्न होतो' म्हणजे भावनेच्या अभिवृद्धीसाठी (अधिक वाढीसाठी) छंद (इच्छा) निर्माण होतो. 'अधिक सूक्ष्म' हे शांत होण्याच्या (प्रशमन होण्याच्या) स्वभावामुळे म्हटले आहे. 'प्रामोज्य (आनंद) उत्पन्न होतो' म्हणजे भावनेच्या परिपूर्तीमुळे प्रीती निर्माण होते. 'श्वास-प्रश्वासापासूनही चित्त निवृत्त होते' म्हणजे श्वास-प्रश्वासाचा आश्रय घेऊन प्रतिभागनिमित्त उत्पन्न झाले असता, नैसर्गिक श्वास-प्रश्वासापासून चित्त निवृत्त होते (मागे फिरते). 'उपेक्षा प्रस्थापित होते' म्हणजे त्या प्रतिभागनिमित्तामध्ये उपचार किंवा अप्पना समाधीच्या प्राप्तीमुळे, पुन्हा समाधीच्या प्रयत्नाची आवश्यकता नसल्यामुळे 'तत्रमज्झत्तुपेक्षा' (तटस्थता) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते. 'नऊ आकारांनी' यामध्ये भावनेच्या आरंभापासून छंद उत्पन्न होण्यापूर्वी 'श्वास घेताना व श्वास सोडताना देखील' असे सांगितलेले तीन आकार, छंद उत्पन्न झाल्यापासून प्रामोज्य उत्पन्न होण्यापूर्वीचे तीन आकार, आणि प्रामोज्य उत्पन्न झाल्यापासूनचे तीन आकार, असे नऊ आकार होतात. 'काय' म्हणजे अतिशय सूक्ष्म असलेले श्वास-प्रश्वास देखील समूहाच्या अर्थाने 'काय' (शरीर) आहेत. नैसर्गिक श्वास आणि नैसर्गिक प्रश्वासाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेल्या निमित्ताला देखील 'श्वास-प्रश्वास' हे नाव मिळते. 'उपस्थान म्हणजे स्मृती' कारण ती त्या आलंबनाजवळ जाऊन स्थिर राहते, म्हणून स्मृतीला 'उपस्थान' म्हणतात. 'अनुपश्यना म्हणजे ज्ञान' म्हणजे शमथाच्या दृष्टीने निमित्तकायाची अनुपश्यना आणि विपश्यनेच्या दृष्टीने नामकाय व रूपकायाची अनुपश्यना करणारे ज्ञान, असा अर्थ आहे. 'काय हे उपस्थान आहे' म्हणजे तो काय (श्वास-प्रश्वास समूह) जवळ जाऊन राहतो आणि तिथे स्मृती राहते, म्हणून त्याला 'उपस्थान' म्हणतात. 'स्मृती नाही' म्हणजे तो काय 'स्मृती' नावाचा होत नाही, असा अर्थ आहे. 'त्या स्मृतीने' म्हणजे आता सांगितलेल्या स्मृतीने. 'त्या ज्ञानाने' म्हणजे आताच सांगितलेल्या ज्ञानाने. 'त्या कायाची अनुपश्यना करतो' म्हणजे शमथ व विपश्यनेच्या द्वारे यथावक्त कायाचे अनुगमन करून, ध्यानसंप्रयुक्त ज्ञानाने किंवा विपश्यनाज्ञानाने पाहतो.

Mātikāya kāyādīnaṃ padānaṃ abhāvepi imassa catukkassa kāyānupassanāvasena vuttattā idāni vattabbaṃ ‘‘kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti vacanaṃ sandhāya kāyapadaniddeso kato. Kāye kāyānupassanāti bahuvidhe kāye tassa tassa kāyassa anupassanā. Atha vā kāye kāyānupassanā, na aññadhammānupassanāti vuttaṃ hoti. Aniccadukkhānattāsubhabhūte kāye na niccasukhattasubhānupassanā, atha kho aniccadukkhānattāsubhato kāyasseva anupassanā. Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā itthīti vā purisoti vā gahetabbassa kassaci ananupassanato tasseva kāyamattassa anupassanāti vuttaṃ hoti. Upari vedanāsu vedanānupassanātiādīsu tīsupi eseva nayo. Satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, kāyānupassanāya sampayuttaṃ satipaṭṭhānaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā.

मातृकेमध्ये 'काय' इत्यादी पदांचा अभाव असला तरी, या पहिल्या चतुष्काचे कायानुपश्यनेच्या दृष्टीने वर्णन केले असल्यामुळे, आता सांगण्यायोग्य असलेल्या 'कायात कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावना' या वचनाचा संदर्भ घेऊन 'काय' पदाचा निर्देश केला आहे. 'कायात कायानुपश्यना' म्हणजे अनेक प्रकारच्या कायात त्या त्या कायाची अनुपश्यना करणे होय. अथवा, कायात कायानुपश्यना करणे म्हणजे कायाचीच अनुपश्यना करणे, इतर धर्मांची अनुपश्यना न करणे, असा अर्थ होतो. अनित्य, दुःख, अनात्म आणि अशुचि रूप असलेल्या कायात नित्य, सुख, आत्म आणि शुचि अशी अनुपश्यना न करता, उलट अनित्य, दुःख, अनात्म आणि अशुचि रूपाने कायाचीच अनुपश्यना करणे होय. अथवा, कायामध्ये 'मी', 'माझे', 'स्त्री' किंवा 'पुरुष' असे ग्रहण करण्यासारख्या कोणत्याही गोष्टीची अनुपश्यना न करता, केवळ त्या कायाचीच (कायामात्रेचीच) अनुपश्यना करणे, असे म्हटले आहे. पुढे वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यना इत्यादी उर्वरित तिन्हींमध्येही हाच नियम लागू होतो. स्मृती हेच उपस्थान (प्रस्थापित होणे) असल्याने ते 'स्मृतिप्रस्थान' आहे. कायानुपश्यनेशी संप्रयुक्त असलेले स्मृतिप्रस्थान म्हणजे 'कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान' होय, आणि त्याची भावना म्हणजे 'कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावना' होय.

167. Taṃ kāyanti aniddiṭṭhepi nāmarūpakāye kāyasaddena tassāpi saṅgahitattā niddiṭṭhaṃ viya katvā vuttaṃ. Aniccānupassanādayo hi nāmarūpakāye eva labbhanti, na nimittakāye. Anupassanā ca bhāvanā ca vuttatthā eva. Dīghaṃ assāsapassāsavasenātiādi ānāpānassatibhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassā hi sativepullatāñāṇavepullatā ca ānisaṃso. Tattha cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti paṭiladdhajjhānassa vipassanākāle cittekaggataṃ sandhāya vuttaṃ. Viditā vedanāti sāmaññato udayadassanena viditā vedanā. Viditā upaṭṭhahantīti khayato vayato suññato viditā upaṭṭhahanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti sāmaññato vayadassanena viditā vināsaṃ gacchanti, bhijjantīti attho. Saññāvitakkesupi eseva nayo. Imesu pana tīsu vuttesu sesā rūpadhammāpi vuttā honti. Kasmā pana ime tayo eva vuttāti ce? Duppariggahattā. Vedanāsu tāva sukhadukkhā pākaṭā, upekkhā pana sukhumā duppariggahā, na suṭṭhu pākaṭā. Sāpi cassa pākaṭā hoti, saññā ākāramattaggāhakattā na yathāsabhāvaggāhinī[Pg.109]. Sā ca sabhāvasāmaññalakkhaṇaggāhakena vipassanāñāṇena sampayuttā ati viya apākaṭā. Sāpi cassa pākaṭā hoti, vitakko ñāṇapatirūpakattā ñāṇato visuṃ katvā duppariggaho. Ñāṇapatirūpako hi vitakko. Yathāha – ‘‘yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462). Sopi cassa vitakko pākaṭo hotīti evaṃ duppariggahesu vuttesu sesā vuttāva hontīti. Imesaṃ pana padānaṃ niddese kathaṃ viditā vedanā uppajjantīti pucchitvā taṃ avissajjetvāva vedanuppādassa viditatteyeva vissajjite vedanāya viditattaṃ vissajjitaṃ hotīti kathaṃ vedanāya uppādo vidito hotītiādimāha. Sesesupi eseva nayo. Avijjāsamudayā avijjānirodhātiādayo heṭṭhā vuttatthā eva. Imināva nayena saññāvitakkāpi veditabbā. Vitakkavāre pana ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti avatvā phassaṭṭhāne saññāsamudayā saññānirodhāti vuttaṃ. Taṃ kasmā iti ce? Saññāmūlakattā vitakkassa. ‘‘Saññānānattaṃ paṭicca uppajjati saṅkappanānatta’’nti (dī. ni. 3.359) hi vuttaṃ.

१६७. 'त्या कायाला' हे नामरूपकायाचा खाली निर्देश केलेला नसला तरी, 'काय' शब्दाने त्याचाही संग्रह होत असल्यामुळे, जणू काही निर्देश केल्याप्रमाणे करून सांगितले आहे. कारण अनित्यानुपश्यना इत्यादी केवळ नामरूपकायातच प्राप्त होतात, निमित्तकायात (प्रतिभागनिमित्तात) नाही. अनुपश्यना आणि भावना यांचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. 'दीर्घ श्वास-प्रश्वासाच्या द्वारे' इत्यादी वचन आनापानस्मृती भावनेचे आनिशंस (फायदे) दाखवण्यासाठी सांगितले आहे. कारण तिचे फळ म्हणजे स्मृतीची विपुलता आणि ज्ञानाची विपुलता हेच आहे. तिथे 'चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणतो' हे ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीच्या विपश्यनेच्या वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तैकाग्रतेला उद्देशून म्हटले आहे. 'ज्ञात वेदना' म्हणजे सामान्यतः उत्पत्ती पाहिल्याने ज्ञात झालेल्या वेदना होत. 'ज्ञात होऊन प्रस्थापित होतात' म्हणजे क्षय, व्यय आणि शून्यतेच्या रूपाने ज्ञात होऊन प्रस्थापित होतात. 'ज्ञात होऊन अस्त पावतात' म्हणजे सामान्यतः व्यय (नाश) पाहिल्याने ज्ञात होऊन विनाशाप्रत जातात, नष्ट होतात असा अर्थ आहे. संज्ञा आणि वितर्क यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. या तिन्हींचे कथन केले असता उर्वरित रूपधर्म देखील कथित होतात. परंतु हे तीनच का सांगितले आहेत? कारण ते ग्रहण करण्यास (जाणून घेण्यास) कठीण आहेत. वेदनांमध्ये सुख आणि दुःख वेदना स्पष्ट असतात, परंतु उपेक्षा वेदना सूक्ष्म आणि ग्रहण करण्यास कठीण असते, ती चांगल्या प्रकारे प्रकट होत नाही. ती देखील त्याला प्रकट होते. संज्ञा ही केवळ आकाराचे ग्रहण करणारी असल्यामुळे ती यथास्वभाव ग्रहण करणारी नसते. आणि ती स्वभावाच्या सामान्य लक्षणांचे ग्रहण करणाऱ्या विपश्यनाज्ञानाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे अत्यंत अप्रकट असते. ती देखील त्याला प्रकट होते. वितर्क हा ज्ञानासारखा भासणारा (ज्ञानप्रतिरूपक) असल्यामुळे ज्ञानापासून वेगळा करून ग्रहण करण्यास कठीण असतो. कारण वितर्क हा ज्ञानासारखा भासणारा असतो. जसे म्हटले आहे – 'हे आवुसो विशाख, जी सम्यक् दृष्टी आणि जो सम्यक् संकल्प आहे, हे धर्म प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहेत.' तो वितर्क देखील त्याला प्रकट होतो. अशा प्रकारे, ग्रहण करण्यास कठीण असलेल्यांचे कथन केले असता उर्वरित धर्म देखील कथित झाल्यासारखेच आहेत, असे समजावे. परंतु या पदांच्या निर्देशात 'ज्ञात वेदना कशा उत्पन्न होतात?' असा प्रश्न विचारून, त्याचे थेट उत्तर न देता, वेदनेच्या उत्पत्तीच्या ज्ञात असण्यालाच उत्तर म्हणून दिले असता, वेदनेचे ज्ञात असणेच स्पष्ट केले जाते, म्हणून 'वेदनेची उत्पत्ती कशी ज्ञात होते?' इत्यादी सांगितले आहे. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'अविद्यासमुदय, अविद्यानिरोध' इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. याच पद्धतीने संज्ञा आणि वितर्क देखील समजून घ्यावेत. परंतु वितर्कवारामध्ये 'स्पर्शसमुदय, स्पर्शनिरोध' असे न म्हणता, स्पर्शाच्या ठिकाणी 'संज्ञासमुदय, संज्ञानिरोध' असे म्हटले आहे. ते कशामुळे? कारण वितर्क हा संज्ञामूलक असतो. कारण 'संज्ञेच्या विविधतेवर अवलंबून संकल्पाची (वितर्काची) विविधता उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे.

Aniccato manasikarototiādīsu ca ‘‘vedanaṃ aniccato manasikaroto’’tiādinā nayena tasmiṃ tasmiṃ vāre so soyeva dhammo yojetabbo. Yasmā pana vipassanāsampayuttā vedanā vipassanākiccakaraṇe asamatthattā vipassanāya anupakārikā, tasmāyeva ca bodhipakkhiyadhammesu nāgatā. Vipassanāsampayuttāya pana saññāya kiccameva aparibyattaṃ, tasmā sā vipassanāya ekantamanupakārikā eva. Vitakkaṃ pana vinā vipassanākiccameva natthi. Vitakkasahāyā hi vipassanā sakakiccaṃ karoti. Yathāha –

"अनिच्चतो मनसिकरोतो" (अनित्य म्हणून मनसिकार करणाऱ्याचे) इत्यादी वाक्यांमध्ये "वेदनां अनिच्चतो मनसिकरोतो" (वेदनेला अनित्य म्हणून मनसिकार करणाऱ्याचे) इत्यादी पद्धतीने त्या त्या प्रसंगात तो तोच धर्म जोडला पाहिजे. परंतु, विपश्यना-संप्रयुक्त वेदना ही विपश्यनेचे कार्य करण्यास असमर्थ असल्यामुळे विपश्यनेला उपकारक ठरत नाही, म्हणूनच ती बोधिपाक्षिक धर्मांमध्ये आलेली नाही. परंतु, विपश्यना-संप्रयुक्त संज्ञेचे कार्य तर स्पष्ट नसते, म्हणून ती विपश्यनेला निश्चितपणे अनुपकारकच आहे. परंतु, वितर्काशिवाय विपश्यनेचे कार्यच होऊ शकत नाही. कारण वितर्काच्या साहाय्यानेच विपश्यना आपले कार्य करते. जसे म्हटले आहे –

‘‘Paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhamanattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti, vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti. Kathaṃ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhutaleneva parivattetuṃ sakkoti, aṅgulipabbehi pana parivattetvā parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti, evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena [Pg.110] ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyādāya dinnameva nicchetuṃ sakkotī’’ti (visuddhi. 2.568).

"प्रज्ञा आपल्या स्वभावाने 'अनित्य, दुःख, अनात्मा' अशा प्रकारे आलंबनाचा निश्चय करण्यास समर्थ नसते, परंतु वितर्काने वारंवार ठोकून (आलंबनावर प्रहार करून) दिल्यास ती समर्थ होते. कसे? जसे एखादा सराफ नाणे हातात ठेवून सर्व बाजूंनी पाहू इच्छित असला तरी केवळ डोळ्यांच्या हालचालीनेच ते उलटवून पाहू शकत नाही, तर बोटांच्या पेरांनी ते उलटवून-सुलटवून इकडेतिकडे पाहू शकतो. त्याचप्रमाणे, प्रज्ञा आपल्या स्वभावाने अनित्यादी रूपाने आलंबनाचा निश्चय करू शकत नाही, परंतु अभिनिरोपण-लक्षण (आलंबनावर चित्त स्थिर करणे) असलेल्या आणि आहनन-पर्याहनन-रस (आलंबनाला वारंवार तपासणे) असलेल्या वितर्काने जणू काही ठोकल्यासारखे, उलटवल्यासारखे करून, पुन्हा पुन्हा ग्रहण करून दिलेल्या आलंबनाचाच ती निश्चय करू शकते." (विशुद्धिमग्ग २.५६८)

Tasmā vedanāsaññānaṃ vipassanāya anupakārattā lakkhaṇamattavaseneva dassetuṃ ‘‘vedanāya saññāyā’’ti tattha tattha ekavacanena niddeso kato. Yattako pana vipassanāya bhedo, tattako eva vitakkassāti dassetuṃ ‘‘vitakkāna’’nti tattha tattha bahuvacanena niddeso katoti vattuṃ yujjati.

म्हणूनच, वेदना आणि संज्ञा या विपश्यनेला अनुपकारक असल्यामुळे केवळ लक्षण दाखवण्याच्या उद्देशाने "वेदनेचे, संज्ञेचे" असा त्या त्या ठिकाणी एकवचनात निर्देश केला आहे. परंतु, विपश्यनेचे जेवढे भेद आहेत, तेवढेच वितर्काचेही आहेत, हे दर्शवण्यासाठी "वितर्कांचे" असा त्या त्या ठिकाणी बहुवचनात निर्देश केला आहे, असे म्हणणे योग्य ठरते.

168. Puna dīghaṃ assāsapassāsavasenātiādi ānāpānassatibhāvanāya sampattiṃ bhāvanāphalañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha samodhānetīti ārammaṇaṃ ṭhapeti, ārammaṇaṃ patiṭṭhāpetīti vā attho. Samodahanabyāpārābhāvepi bhāvanāpāripūriyā eva samodahati nāma. Gocaranti vipassanākkhaṇe saṅkhārārammaṇaṃ, maggakkhaṇe phalakkhaṇe ca nibbānārammaṇaṃ. Samatthanti samameva attho, samassa vā atthoti samattho. Taṃ samatthaṃ. Sesesupi eseva nayo. Maggaṃ samodhānetīti maggaphalakkhaṇeyeva gocaraṃ nibbānameva. Ayaṃ puggaloti ānāpānassatibhāvanaṃ anuyutto yogāvacarova. Imasmiṃ ārammaṇeti ettha pana ‘‘kāye’’tipadena saṅgahite nāmarūpakāyasaṅkhāte saṅkhatārammaṇe teneva kamena magge nibbānārammaṇe ca. Yaṃ tassātiādīhi ārammaṇagocarasaddānaṃ ekatthatā vuttā. Tassāti tassa puggalassa. Pajānātīti puggalo pajānanā paññāti puggalo paññāya pajānātīti vuttaṃ hoti. Ārammaṇassa upaṭṭhānanti vipassanākkhaṇe saṅkhārārammaṇassa, maggaphalakkhaṇe nibbānārammaṇassa upaṭṭhānaṃ sati. Ettha ca kammatthe sāmivacanaṃ yathā rañño upaṭṭhānanti. Avikkhepoti samādhi. Adhiṭṭhānanti yathāvuttasaṅkhārārammaṇaṃ nibbānārammaṇañca. Tañhi adhiṭṭhāti ettha cittanti adhiṭṭhānaṃ. Vodānanti ñāṇaṃ. Tañhi vodāyati visujjhati tena cittanti vodānaṃ. Līnapakkhiko samādhi alīnabhāvappattiyā samabhūtattā samaṃ, uddhaccapakkhikaṃ ñāṇaṃ anuddhatabhāvappattiyā samabhūtattā samaṃ. Tena vipassanāmaggaphalakkhaṇesu samathavipassanānaṃ [Pg.111] yuganaddhatā vuttā hoti. Sati pana sabbatthikattā tadubhayasamatāya upakārikāti samaṃ, ārammaṇaṃ samatādhiṭṭhānattā samaṃ. Anavajjaṭṭhoti vipassanāya anavajjasabhāvo. Niklesaṭṭhoti maggassa nikkilesasabhāvo. Nikkilesaṭṭhoti vā pāṭho. Vodānaṭṭhoti phalassa parisuddhasabhāvo. Paramaṭṭhoti nibbānassa sabbadhammuttamasabhāvo. Paṭivijjhatīti taṃ taṃ sabhāvaṃ asammohato paṭivijjhati. Ettha ca ‘‘ārammaṇassa upaṭṭhāna’’ntiādīhi sammā paṭivedho vutto. Ettheva ca vodānaṭṭhapaṭivedhassa vuttattā tena ekalakkhaṇā anavajjaṭṭhanikkilesaṭṭhaparamaṭṭhā lakkhaṇahāravasena vuttāyeva honti. Yathāha –

१६८. पुन्हा, "दीर्घ श्वास-प्रश्वासाच्या वशाने" इत्यादी वाक्य आनापानस्मृती भावनेची समृद्धी आणि भावनेचे फल दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे "समोधानेति" (एकत्रित करतो) म्हणजे आलंबन ठेवतो किंवा आलंबन प्रस्थापित करतो, असा अर्थ आहे. एकत्रित करण्याचा प्रयत्न नसला तरीही भावनेच्या परिपूर्णतेमुळेच "समोदहति" (एकत्रित करतो) असे म्हटले जाते. "गोचर" म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी संस्कार-आलंबन, आणि मार्गक्षण व फलक्षणी निर्वाण-आलंबन होय. "समत्थं" (समर्थ) म्हणजे सम (समान) असलेलाच अर्थ, किंवा समचा अर्थ तो समत्थ (समर्थ). तो समर्थ होय. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम लावावा. "मार्गं समोधानेति" म्हणजे मार्ग व फलक्षणी गोचर केवळ निर्वाणच असते. "अयं पुग्गलो" (हा पुद्गल) म्हणजे आनापानस्मृती भावनेत युक्त असलेला योगावचरच होय. "इमस्मिं आरम्मणे" (या आलंबनात) येथे "काये" या पदाने संग्रहित केलेल्या, नाम-रूप काय संज्ञक अशा संस्कृत आलंबनात, त्याच क्रमाने मार्गात आणि निर्वाण आलंबनात. "यं तस्स" इत्यादींद्वारे आलंबन आणि गोचर या शब्दांची एकार्थता सांगितली आहे. "तस्स" म्हणजे त्या पुद्गलाचे. "पजानाति" (जाणतो) म्हणजे पुद्गल, जाणणे ही प्रज्ञा, म्हणून पुद्गल प्रज्ञेने जाणतो, असे म्हटले आहे. "आरम्मणस्स उपट्ठानं" (आलंबनाची उपस्थिती) म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी संस्कार-आलंबनाची, आणि मार्ग-फलक्षणी निर्वाण-आलंबनाची उपस्थिती म्हणजेच स्मृती (सती) होय. येथे कर्म अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती आहे, जसे "रञ्ञो उपट्ठानं" (राजाची सेवा/उपस्थिती). "अविक्खेपो" (विक्षेप नसणे) म्हणजे समाधी. "अधिट्ठानं" (अधिष्ठान) म्हणजे वर सांगितलेले संस्कार-आलंबन आणि निर्वाण-आलंबन होय. कारण त्यात चित्त अधिष्ठित होते, म्हणून ते अधिष्ठान आहे. "वोदानं" (विशुद्धी) म्हणजे ज्ञान. कारण त्याने चित्त विशुद्ध होते, म्हणून ते विशुद्धी (वोदान) आहे. लीन-पक्षीय (आळशी) समाधी अलीन-भाव प्राप्त झाल्याने सम (संतुलित) होते, उद्धच्च-पक्षीय (चंचल) ज्ञान अनुद्धत-भाव प्राप्त झाल्याने सम होते. याद्वारे विपश्यना, मार्ग आणि फलक्षणांमध्ये शमथ व विपश्यनेची युगनद्धता (एकत्र जोडले जाणे) सांगितली आहे. परंतु स्मृती ही सर्वार्थसाधक असल्यामुळे त्या दोन्हीच्या समतेसाठी उपकारक आहे, म्हणून ती 'सम' आहे. आलंबन हे समतेचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'सम' आहे. "अनवज्जट्ठो" (अनवद्य अर्थ) म्हणजे विपश्यनेचा निर्दोष स्वभाव. "निक्लेसहट्ठो" (निष्क्लेश अर्थ) म्हणजे मार्गाचा क्लेशरहित स्वभाव. "निक्किलेसट्ठो" असाही पाठ आहे. "वोदानट्ठो" (विशुद्धी अर्थ) म्हणजे फलाचा अत्यंत शुद्ध स्वभाव. "परमट्ठो" (परमार्थ) म्हणजे निर्वाणाचा सर्व धर्मांपेक्षा उत्तम असलेला स्वभाव. "पटिविज्झति" (प्रतिवेध करतो) म्हणजे त्या त्या स्वभावाला संमोहरहित होऊन प्रतिवेध करतो (जाणून घेतो). येथे "आरम्मणस्स उपट्ठानं" इत्यादींद्वारे सम्यक् प्रतिवेध सांगितला आहे. येथेच विशुद्धी-अर्थाचा प्रतिवेध सांगितल्यामुळे, त्याच्याद्वारे समान लक्षण असलेले अनवद्य-अर्थ, निष्क्लेश-अर्थ आणि परमार्थ-लक्षण हे लक्षण-हार वशाने सांगितलेच गेले आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci;

Vuttā bhavanti sabbe, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. (netti. 4.5 niddesavāra);

"एका धर्माचे कथन केले असता, जे काही समान लक्षण असलेले इतर धर्म असतात; ते सर्वही कथित होतात, या पद्धतीला 'लक्षण हार' असे म्हणतात." (नेत्तिपकरण ४.५ निर्देशवार)

Anavajjaṭṭho nikkilesaṭṭho cettha avikkhepasaṅkhātassa samassa attho payojananti samattho, vodānaṭṭho vipassanāmaggavodānaṃ sandhāya samameva atthoti samattho, phalavodānaṃ sandhāya maggavodānasaṅkhātassa samassa atthoti samattho, paramaṭṭho pana samameva atthoti vā nibbānapayojanattā sabbassa samassa atthoti vā samattho, taṃ vuttappakāraṃ samañca samatthañca ekadesasarūpekasesaṃ katvā samatthañca paṭivijjhatīti vuttaṃ. Indriyabalabojjhaṅgadhammā vipassanāmaggaphalakkhaṇepi labbhanti, maggo ca tisso ca visuddhiyo maggaphalakkhaṇeyeva, vimokkho ca vijjā ca khaye ñāṇañca maggakkhaṇeyeva, vimutti ca anuppāde ñāṇañca phalakkhaṇeyeva, sesā vipassanākkhaṇepīti. Dhammavāre ime dhamme imasmiṃ ārammaṇe samodhānetīti nibbānaṃ ṭhapetvā sesā yathāyogaṃ veditabbā. Idaṃ pana yebhuyyavasena vuttaṃ. Avuttatthā panettha heṭṭhā vuttā eva. Ekekacatukkavasenettha niyyāne dassitepi catukkantogadhassa ekekassāpi bhāgassa niyyānassa upanissayattā ekekabhāgavasena niyyānaṃ dassitaṃ. Na hi ekekaṃ vinā niyyānaṃ hotīti.

येथे अनवद्य-अर्थ आणि निष्क्लेश-अर्थ हे अविक्षेप संज्ञक अशा 'सम' (समाधी) चे प्रयोजन (अर्थ) असल्यामुळे ते 'समर्थ' आहेत. विशुद्धी-अर्थ (वोदानट्ठो) हा विपश्यना व मार्ग-विशुद्धीला उद्देशून 'सम' असलेलाच अर्थ असल्यामुळे 'समर्थ' आहे. फल-विशुद्धीला उद्देशून मार्ग-विशुद्धी संज्ञक अशा 'सम' चा अर्थ असल्यामुळे 'समर्थ' आहे. परंतु परमार्थ हा 'सम' असलेलाच अर्थ असल्यामुळे किंवा निर्वाण हे प्रयोजन असल्यामुळे सर्व 'सम' चा अर्थ असल्यामुळे 'समर्थ' आहे. त्या पूर्वोक्त 'सम' आणि 'समर्थ' यांना एकदेश-सरूप-एकशेष करून "समर्थाचा प्रतिवेध करतो" असे म्हटले आहे. इंद्रिय, बल आणि बोध्यंग हे धर्म विपश्यना, मार्ग आणि फलक्षणांमध्येही प्राप्त होतात. मार्ग आणि तीन विशुद्धी केवळ मार्ग व फलक्षणीच प्राप्त होतात. विमोक्ष, विद्या आणि क्षयज्ञान केवळ मार्गक्षणीच प्राप्त होतात. विमुक्ती आणि अनुत्पादज्ञान केवळ फलक्षणीच प्राप्त होतात. उरलेले धर्म विपश्यनाक्षणीही प्राप्त होतात. म्हणून धर्मवारामध्ये "या धर्मांना या आलंबनात एकत्रित करतो" या वाक्यात निर्वाण वगळता उरलेले इंद्रिय, बल, बोध्यंग इत्यादी धर्म योग्यतेनुसार समजून घ्यावेत. परंतु हे बहुतांश करून म्हटले आहे. जे अर्थ येथे सांगितले नाहीत, ते खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. येथे प्रत्येक चतुष्काच्या वशाने नैर्याणिकत्व दाखवले असले तरी, चतुष्कात समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक भागाचेही नैर्याणिकत्वासाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) असल्यामुळे, प्रत्येक भागाच्या वशाने नैर्याणिकत्व दाखवले आहे. कारण एका भागाशिवाय नैर्याणिकत्व शक्य नाही.

Dīghaṃassāsapassāsaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दीर्घ श्वास-प्रश्वास निर्देश वर्णन समाप्त झाले।

169. Rassaniddese ittarasaṅkhāteti parittasaṅkhāte kāle. Sesamettha vuttanayena veditabbaṃ.

१६९. 'रस्सनिद्देस' (लघु-निर्देश) मध्ये 'इत्तरसङ्खाते' म्हणजे थोड्या किंवा अल्प काळात (परित्तसङ्खाते काले). उर्वरित भाग येथे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

170. Sabbakāyapaṭisaṃvediniddese [Pg.112] arūpadhammesu vedanāya oḷārikattā sukhaggahaṇatthaṃ paṭhamaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇasaṃvedikā vedanā vuttā, tato yaṃ vedeti, taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikā saññā, tato saññāvasena abhisaṅkhārikā cetanā, tato ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato phasso, tato sabbesaṃ sādhāraṇalakkhaṇo manasikāro, cetanādīhi saṅkhārakkhandho vutto. Evaṃ tīsu khandhesu vuttesu taṃnissayo viññāṇakkhandho vuttova hoti. Nāmañcāti vuttappakāraṃ nāmañca. Nāmakāyo cāti idaṃ pana nāmena nibbānassapi saṅgahitattā lokuttarānañca avipassanupagattā taṃ apanetuṃ vuttaṃ. ‘‘Kāyo’’ti hi vacanena nibbānaṃ apanītaṃ hoti nibbānassa rāsivinimuttattā. Ye ca vuccanti cittasaṅkhārāti ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174; ma. ni. 1.463) evaṃ vuccamānāpi cittasaṅkhārā idha nāmakāyeneva saṅgahitāti vuttaṃ hoti. Mahābhūtāti mahantapātubhāvato mahābhūtasāmaññato mahāparihārato mahāvikārato mahantabhūtattā cāti mahābhūtā. Te pana – pathavī āpo tejo vāyoti cattāro. Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāro mahābhūte upādāya nissāya amuñcitvā pavattarūpanti attho. Taṃ pana – cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo rūpaṃ saddo gandho raso itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ hadayavatthu ojā kāyaviññatti vacīviññatti ākāsadhātu rūpassa lahutā mudutā kammaññattā upacayo santati jaratā aniccatāti catuvīsatividhaṃ. Assāso ca passāso cāti pākatikoyeva. Assāsapassāse nissāya uppannaṃ paṭibhāganimittampi tadeva nāmaṃ labhati pathavīkasiṇādīni viya. Rūpasarikkhakattā rūpanti ca nāmaṃ labhati ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 204; dī. ni. 3.338) viya. Nimittañca upanibandhanāti satiupanibandhanāya nimittabhūtaṃ assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhānaṃ. Ye ca vuccanti kāyasaṅkhārāti ‘‘assāsapassāsā kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā kāyasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.171; ma. ni. 1.463) evaṃ vuccamānāpi kāyasaṅkhārā idha rūpakāyeneva saṅgahitāti vuttaṃ hoti.

१७०. 'सब्बकायपटिसंवेदी' (सर्व शरीराचे संवेदन करणाऱ्या) च्या निर्देशात, अरूप धर्मांमध्ये वेदनेच्या स्थूलतेमुळे (ओळारिकत्ता) ती सहज ग्रहण करता यावी म्हणून सर्वप्रथम इष्ट व अनिष्ट आलंबनांचे संवेदन करणारी 'वेदना' सांगितली आहे. त्यानंतर 'ज्याचे संवेदन करतो, त्याचे संज्ञान (ओळख) करतो' या नियमाने वेदनेच्या विषयाचे आकार ग्रहण करणारी 'संज्ञा' सांगितली आहे. त्यानंतर संज्ञेच्या प्रभावाने अभिसंस्कार करणारी 'चेतना' सांगितली आहे. त्यानंतर "स्पर्श झालेला संवेदन करतो, स्पर्श झालेला संज्ञान करतो, स्पर्श झालेला चेतना करतो" या वचनानुसार 'स्पर्श' सांगितला आहे. त्यानंतर सर्वांचे साधारण लक्षण असलेला 'मनसिकार' सांगितला आहे; आणि चेतना इत्यादींद्वारे 'संस्कारस्कंध' सांगितला आहे. अशा प्रकारे तीन स्कंध सांगितले असता, त्यांच्यावर आश्रित असलेला 'विज्ञानस्कंध' देखील सांगितला गेलाच आहे. 'नामञ्च' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारचे नाम. 'नामकायो च' हे वचन नाम या संज्ञेने निर्वाणाचा देखील समावेश होत असल्यामुळे आणि लोकोत्तर धर्मांचे विपश्यनेसाठी अयोग्यत्व असल्यामुळे, त्यांना वगळण्यासाठी सांगितले आहे. कारण 'काय' या शब्दाने निर्वाण वगळले जाते, कारण निर्वाण हे राशींपासून (स्कंधांच्या समूहापासून) मुक्त आहे. आणि जे 'चित्तसंस्कार' म्हटले जातात, जसे की "संज्ञा आणि वेदना हे चैतसिक धर्म चित्ताशी बद्ध असलेले चित्तसंस्कार आहेत", असे म्हटले गेले असले तरी, येथे चित्तसंस्कारांचा 'नामकाया'मध्येच समावेश केला आहे, असे सांगितले आहे. 'महाभूत' म्हणजे मोठ्या प्रमाणावर प्रकट होण्यामुळे, महाभूतांच्या समानतेमुळे, मोठ्या प्रमाणावर सांभाळ केला जाण्यामुळे, मोठ्या विकारांमुळे आणि महान अस्तित्वामुळे त्यांना महाभूत म्हणतात. ते चार आहेत - पृथ्वी, आप, तेज आणि वायू. 'चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादारूपं' यामध्ये षष्ठी विभक्ती द्वितीयेच्या अर्थात वापरली आहे; चार महाभूतांना उपादान करून (आश्रय घेऊन), त्यांना न सोडता प्रवृत्त होणारे रूप, असा याचा अर्थ आहे. ते रूप चोवीस प्रकारचे आहे - चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, रूप, शब्द, गंध, रस, स्त्री-इंद्रिय, पुरुष-इंद्रिय, जीवित-इंद्रिय, हृदयवस्तू, ओज, कायविज्ञप्ती, वचीविज्ञप्ती, आकाशधातू, रूपाची लघुता, मृदुता, कर्मण्यता, उपचय, संतती, जरता आणि अनित्यता. 'अस्सास आणि पस्सास' (श्वास आणि उच्छ्वास) हे नैसर्गिकच आहेत. श्वास-उच्छ्वासाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या प्रतिभागनिमित्ताला देखील पृथ्वीकसिण इत्यादींप्रमाणे तेच नाव मिळते. रूपाशी सादृश्य असल्यामुळे त्याला 'रूप' असेही नाव मिळते, जसे की "बाहेर रूपांना पाहतो" इत्यादी वचनांमध्ये आहे. 'निमित्तञ्च उपनिबन्धना' म्हणजे स्मृतीच्या उपनिबंधनासाठी (एकाग्रतेसाठी) निमित्त बनलेले श्वास-उच्छ्वासाचे स्पर्शस्थान. आणि जे 'कायसंस्कार' म्हटले जातात, जसे की "श्वास-उच्छ्वास हे कायिक धर्म कायाशी बद्ध असलेले कायसंस्कार आहेत", असे म्हटले गेले असले तरी, येथे कायसंस्कारांचा 'रूपकाया'मध्येच समावेश केला आहे, असे सांगितले आहे.

Te [Pg.113] kāyā paṭividitā hontīti jhānakkhaṇe assāsapassāsanimittakāyā vipassanākkhaṇe avasesarūpārūpakāyā ārammaṇato paṭividitā honti, maggakkhaṇe asammohato paṭividitā honti. Assāsapassāsavasena paṭiladdhajjhānassa yogissa uppannavipassanāmaggepi sandhāya dīghaṃ assāsapassāsavasenātiādi vuttaṃ.

'ते काया पटिविदिता होन्ती' (ते काय प्रतिविदित होतात) म्हणजे ध्यानाच्या क्षणी श्वास-उच्छ्वासाच्या निमित्ताने बनलेले काय, विपश्यनेच्या क्षणी उर्वरित रूप आणि अरूप काय हे आलंबनाच्या रूपाने प्रतिविदित (ज्ञात) होतात, आणि मार्गाच्या क्षणी संमोहरहित (असंमोहतः) होऊन प्रतिविदित होतात. श्वास-उच्छ्वासाच्या द्वारे ध्यान प्राप्त केलेल्या योग्याच्या उत्पन्न झालेल्या विपश्यना मार्गाचा देखील संदर्भ घेऊन "दीर्घ श्वास-उच्छ्वासाच्या द्वारे" इत्यादी सांगितले आहे.

Āvajjato pajānatotiādīni sīlakathāyaṃ vuttatthāni. Te vuttappakāre kāye antokaritvā ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī’’ti vuttaṃ.

'आवज्जतो पजानाति' (आवर्जन करताना जाणतो) इत्यादी शब्दांचे अर्थ 'शीलकथा' मध्ये सांगितले गेले आहेत. त्या वर सांगितलेल्या प्रकारच्या कायांना अंतर्भूत करून "सब्बकायपटिसंवेदी" (सर्व शरीराचे संवेदन करणारा) असे म्हटले आहे.

Sabbakāyapaṭisaṃvedī assāsapassāsānaṃ saṃvaraṭṭhenātiādīsu ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī’’tivuttaassāsapassāsato uppannajjhānavipassanāmaggesu saṃvaroyeva saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi. Avikkhepoyeva avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi. Paññāyeva dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Jhānavipassanāsu viratiabhāvepi pāpābhāvamattameva saṃvaro nāmāti veditabbaṃ.

"सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेन" (सर्व शरीराचे संवेदन करणारा, श्वास-उच्छ्वासांच्या संवर अर्थाने) इत्यादी वाक्यांमध्ये, "सब्बकायपटिसंवेदी" असे म्हटलेल्या श्वास-उच्छ्वासापासून उत्पन्न झालेल्या ध्यान, विपश्यना आणि मार्गांमध्ये जो संवर (संयम) आहे, तोच संवर अर्थाने 'शीलविशुद्धी' होय. जो अविक्षेप (एकाग्रता) आहे, तोच अविक्षेप अर्थाने 'चित्तविशुद्धी' होय. जी प्रज्ञा आहे, तीच दर्शन अर्थाने 'दृष्टिविशुद्धी' होय. ध्यान आणि विपश्यनेमध्ये विरतीचा (विरती चैतसिकाचा) अभाव असला तरी, केवळ पापाचा अभाव असणे म्हणजेच 'संवर' होय, असे समजावे.

171. Passambhayantiādīnaṃ niddese kāyikāti rūpakāye bhavā. Kāyapaṭibaddhāti kāyaṃ paṭibaddhā kāyaṃ nissitā, kāye sati honti, asati na honti, tasmāyeva te kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Passambhentoti nibbāpento sannisīdāpento. Passambhanavacaneneva oḷārikānaṃ passambhanaṃ siddhaṃ. Nirodhentoti oḷārikānaṃ anuppādanena nirodhento. Vūpasamentoti oḷārikeyeva ekasantatipariṇāmanayena santabhāvaṃ nayanto. Sikkhatīti adhikāravasena assasissāmīti sikkhatīti sambandho, tisso sikkhā sikkhatīti vā attho.

१७१. 'पस्सम्भयं' (शांत करत) इत्यादींच्या निर्देशात, 'कायिका' म्हणजे रूपकायामध्ये उत्पन्न होणारे. 'कायपटिबद्धा' म्हणजे कायाशी बद्ध असलेले, कायावर आश्रित असलेले; काय असताना जे असतात आणि काय नसताना जे नसतात. म्हणूनच ते कायाद्वारे संस्कारित केले जातात, म्हणून त्यांना 'कायसंस्कार' म्हणतात. 'पस्सम्भन्तो' म्हणजे शांत करणारा, स्थिर करणारा. 'पस्सम्भन' (शांत करणे) या शब्दानेच स्थूल श्वास-उच्छ्वासांचे शांत होणे सिद्ध होते. 'निरोधेन्तो' म्हणजे स्थूल श्वास-उच्छ्वासांना उत्पन्न न होऊ देता त्यांचा निरोध करणारा. 'वूपसमेन्तो' म्हणजे स्थूल श्वास-उच्छ्वासांनाच एका संततीच्या परिणामाच्या पद्धतीने शांत भावाकडे नेणारा. 'सिक्खति' (शिकतो/अभ्यास करतो) म्हणजे अधिकाराच्या प्रभावाने 'मी श्वास घेईन अशा प्रकारे शिकतो' असा संबंध आहे, किंवा 'तीन शिक्षांचा अभ्यास करतो' असा याचा अर्थ आहे.

Idāni oḷārikapassambhanaṃ dassetuṃ yathārūpehītiādimāha. Tattha yathārūpehīti yādisehi. Ānamanāti pacchato namanā. Vinamanāti ubhayapassato namanā. Sannamanāti sabbatopi namantassa suṭṭhu namanā. Paṇamanāti purato namanā. Iñjanāti kampanā. Phandanāti īsakaṃ calanā. Pakampanāti bhusaṃ kampanā. Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa ānamanā…pe… pakampanā, tathārūpaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhayanti ca, yā kāyassa ānamanā…pe… pakampanā, tañca passambhayanti ca sambandho kātabbo. Kāyasaṅkhāresu hi passambhitesu kāyassa ānamanādayo ca passambhitāyeva hontīti. Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa [Pg.114] na ānamanādikā hoti, tathārūpaṃ santaṃ sukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhayanti ca, yā kāyassa na ānamanādikā, tañca santaṃ sukhumaṃ passambhayanti ca sambandhato veditabbaṃ. Santaṃ sukhumanti ca bhāvanapuṃsakavacanametaṃ. Iti kirāti ettha iti evamatthe, kira yadiatthe. Yadi evaṃ sukhumakepi assāsapassāse passambhayaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti codakena codanā āraddhā hoti. Atha vā kirāti codakavacanattā asaddahanatthe asahanatthe parokkhatthe ca yujjatiyeva, evaṃ sukhumānampi passambhanaṃ sikkhatīti na saddahāmi na sahāmi apaccakkhaṃ meti vuttaṃ hoti.

आता स्थूल श्वास-उच्छ्वासांचे शांत होणे दाखवण्यासाठी "यथारूपेहि" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "यथारूपेहि" म्हणजे ज्या प्रकारच्या. "आनमना" म्हणजे पाठीमागे वाकणे. "विनमना" म्हणजे दोन्ही बाजूंना वाकणे. "सन्नमना" म्हणजे सर्व बाजूंनी वाकणाऱ्याचे चांगल्या प्रकारे वाकणे. "पणमना" म्हणजे पुढे वाकणे. "इंजना" म्हणजे कंप पावणे. "फंदना" म्हणजे थोडे हलणे. "पकंपना" म्हणजे तीव्रतेने कंप पावणे. ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे कायाचे पाठीमागे वाकणे...पे... तीव्रतेने कंप पावणे होते, त्या प्रकारच्या कायसंस्कारांना शांत करत; आणि कायाचे जे पाठीमागे वाकणे...पे... तीव्रतेने कंप पावणे आहे, त्याला देखील शांत करत, असा संबंध जोडला पाहिजे. कारण कायसंस्कार शांत झाले असता कायाचे पाठीमागे वाकणे इत्यादी देखील शांतच होते. ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे कायाचे पाठीमागे वाकणे इत्यादी होत नाही, त्या प्रकारच्या शांत आणि सूक्ष्म असलेल्या कायसंस्कारांना देखील शांत करत; आणि कायाचे जे पाठीमागे वाकणे इत्यादी होत नाही, त्या शांत आणि सूक्ष्म कायसंस्कारांना देखील शांत करत, असा संबंध समजून घ्यावा. "सन्तं सुखुमं" हे क्रियाविशेषण (भावनपुंसकवचन) आहे. "इति किर" येथे 'इति' हा शब्द 'एव' (अशा प्रकारे) या अर्थात आहे, आणि 'किर' हा शब्द 'यदि' (जर) या अर्थात आहे. जर अशा प्रकारे सूक्ष्म असलेल्या देखील श्वास-उच्छ्वासांना शांत करत 'मी श्वास घेईन, मी उच्छ्वास टाकेन' असा अभ्यास करतो, तर शंकाकाराने (चोदकाने) शंका उपस्थित केली आहे. किंवा 'किर' हा शब्द शंकाकाराचे वचन असल्यामुळे अविश्वास दर्शवण्याच्या अर्थात, असहनशीलतेच्या अर्थात आणि परोक्ष अर्थात देखील योग्यच ठरतो; अशा प्रकारे "सूक्ष्म श्वास-उच्छ्वासांचे देखील शांत होणे शिकतो, यावर माझा विश्वास नाही, हे मला सहन होत नाही, हे माझ्यासाठी प्रत्यक्ष नाही" असे म्हटले गेले आहे.

Evaṃ santeti evaṃ sukhumānaṃ passambhane sante. Vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā na hotīti assāsapassāsavātassa upaladdhiyā. Upaladdhīti viññāṇaṃ. Assāsapassāsavātaṃ upalabbhamānassa tadārammaṇassa bhāvanāviññāṇassa pabhāvanā uppādanā na hoti, tassa ārammaṇassa bhāvanā na hotīti attho. Assāsapassāsānañca pabhāvanā na hotīti bhāvanāya sukhumakānampi assāsapassāsānaṃ nirodhanato tesañca uppādanā pavattanā na hotīti attho. Ānāpānassatiyā ca pabhāvanā na hotīti assāsapassāsābhāvatoyeva tadārammaṇāya bhāvanāviññāṇasampayuttāya satiyā ca pavattanā na hoti. Tasmāyeva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca bhāvanā na hoti. Na ca naṃ tanti ettha ca nanti nipātamattaṃ ‘‘bhikkhu ca na’’ntiādīsu (pārā. 273) viya. Taṃ vuttavidhiṃ samāpattiṃ paṇḍitā na samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti sambandho. Codanāpakkhassa parihāravacane iti kirāti evameva. Ettha evakāratthe kirasaddo daṭṭhabbo. Evaṃ santeti evaṃ passambhane sante eva.

असे असताना म्हणजे अशा प्रकारे सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासांचे शांत होणे झाले असता. 'वायूच्या उपलब्धतेने भावना होत नाही' (वातूपलद्धिया च पभावन न होति) म्हणजे श्वास-प्रश्वास वायूच्या उपलब्धतेने. 'उपलब्धि' म्हणजे विज्ञान. श्वास-प्रश्वास वायूचे ग्रहण करणाऱ्या आणि त्यासंबंधीचे आलंबन असणाऱ्या भावना-विज्ञानाची उत्पत्ती (प्रभावन) होत नाही, म्हणजेच त्या आलंबनाची भावना होत नाही, असा अर्थ आहे. 'श्वास-प्रश्वासांची उत्पत्ती होत नाही' याचा अर्थ असा की, भावनेमुळे सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासांचाही निरोध होत असल्यामुळे त्यांची उत्पत्ती किंवा प्रवृत्ती होत नाही. 'आनापानस्मृतीची उत्पत्ती होत नाही' याचा अर्थ असा की, श्वास-प्रश्वासांच्या अभावामुळेच, त्या आलंबनाशी आणि भावना-विज्ञानाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या स्मृतीची प्रवृत्ती होत नाही. म्हणूनच, त्याच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या आनापानस्मृती समाधीची भावना (विकास) होत नाही. 'न च नं तं' यामध्ये 'च नं' हे केवळ निपात (अव्यय) आहे, जसे 'भिक्खू च नं' इत्यादींमध्ये असते. 'पंडित लोक त्या पूर्वोक्त विधीच्या समापत्तीमध्ये प्रवेशही करत नाहीत आणि त्यातून उठतही नाहीत' असा हा संबंध आहे. आक्षेपाच्या उत्तरामध्ये 'इति किर' म्हणजे 'अशाच प्रकारे' असा अर्थ आहे. येथे 'किर' हा शब्द 'एव' (च/नक्कीच) या अर्थी समजला पाहिजे. 'असे असताना' म्हणजे अशा प्रकारे शांत होणे झाले असता.

Yathā kathaṃ viyāti yathā taṃ vuttavidhānaṃ hoti, tathā taṃ kathaṃ viyāti upamaṃ pucchati. Idāni seyyathāpīti taṃ upamaṃ dasseti. Kaṃseti kaṃsamayabhājane. Nimittanti tesaṃ saddānaṃ ākāraṃ. ‘‘Nimitta’’nti ca sāmiatthe upayogavacanaṃ, nimittassāti attho. Saddanimittañca saddato anaññaṃ. Suggahitattāti suṭṭhu uggahitattā. Sugahitattātipi pāṭho, suṭṭhu gahitattāti [Pg.115] attho. Sumanasikatattāti suṭṭhu āvajjitattā. Sūpadhāritattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti tadā sukhumānampi saddānaṃ niruddhattā anuggahitasaddanimittassa anārammaṇampi sukhumataraṃ saddanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā sukhumataraṃ saddanimittārammaṇampi cittaṃ pavattati, sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvatopīti vā attho. Imināva nayena appanāyampi attho veditabbo.

'कशा प्रकारे?' (यथा कथं विय) म्हणजे जसे ते पूर्वोक्त विधान होते, तसेच ते कशा प्रकारे होते, अशी उपमा विचारली आहे. आता 'सेय्यथापि' (जसे की) या शब्दाने ती उपमा दर्शवितात. 'कांस्ये' (कंसे) म्हणजे काशाच्या भांड्यात. 'निमित्त' म्हणजे त्या आवाजांचे स्वरूप (आकार). 'निमित्तं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप षष्ठीच्या अर्थाने वापरले आहे, म्हणजे 'निमित्ताचे' असा अर्थ आहे. आणि शब्दनिमित्त हे शब्दापेक्षा वेगळे नाही. 'सुग्गहीतत्ता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे. 'सुगहीतत्ता' असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ 'चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे' असाच आहे. 'सुमनसिकतत्ता' म्हणजे मनामध्ये चांगल्या प्रकारे आवर्जन (विचार) केल्यामुळे. 'सूपधारितत्ता' म्हणजे चित्तात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केल्यामुळे. 'सूक्ष्म शब्दनिमित्त आलंबन असणे' (सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापि) म्हणजे, त्यावेळी सूक्ष्म आवाजांचाही निरोध झाल्यामुळे, ज्याने शब्दनिमित्त ग्रहण केले नाही अशा व्यक्तीला जे आलंबन नाही, अशा अत्यंत सूक्ष्म शब्दनिमित्ताला आलंबन करून अत्यंत सूक्ष्म शब्दनिमित्त आलंबन असणारे चित्त प्रवृत्त होते; किंवा अत्यंत सूक्ष्म शब्दनिमित्त आलंबन असण्याच्या भावामुळे, असा अर्थ आहे. याच पद्धतीने अप्पना (अर्पणा समाधी) मध्येही अर्थ समजून घ्यावा.

Passambhayantiādīsu ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti vuttā assāsapassāsā kāyoti vā ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti ettha assāsapassāsā kāyoti vā yojanā veditabbā. Bhāvanāvisuddhiyā kāyasaṅkhāre passambhamānepi oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhemīti yogino ābhoge sati tenādarena ativiya passambhati. Anupaṭṭhahantampi sukhumaṃ suānayaṃ hoti.

'पस्संभयं' (शांत करत) इत्यादींमध्ये 'कायसंस्कार शांत करत' (पस्संभयं कायसंखारं) असे म्हटलेले श्वास-प्रश्वास हेच 'काय' आहेत, किंवा 'कायसंस्कार शांत करत' यामध्ये श्वास-प्रश्वास हेच 'काय' आहेत, अशी योजना समजावी. भावनेच्या विशुद्धीमुळे कायसंस्कार (श्वास-प्रश्वास) शांत होत असतानाही, 'मी स्थूल कायसंस्कार शांत करतो' असा योग्याचा आभोग (मनोयोग) असता, त्या आदरामुळे ते अत्यंत शांत होतात. प्रकट न होणारा सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासही सहजपणे आणता येतो (चांगल्या प्रकारे नियंत्रित होतो).

Aṭṭha anupassanāñāṇānīti ‘‘dīghaṃ rassaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti vuttesu catūsu vatthūsu assāsavasena catasso, passāsavasena catassoti aṭṭha anupassanāñāṇāni. Aṭṭha ca upaṭṭhānānussatiyoti ‘‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.170) nayena vuttesu catūsu vatthūsu assāsavasena catasso, passāsavasena catassoti aṭṭha ca upaṭṭhānānussatiyo. Aṭṭha cupaṭṭhānānussatiyotipi pāṭho. Cattāri suttantikavatthūnīti bhagavatā ānāpānassatisuttante (ma. ni. 3.144 ādayo) vuttattā paṭhamacatukkavasena cattāri suttantikavatthūnīti.

'आठ अनुपश्यना ज्ञाने' (अट्ठ अनुपस्सनाञाणानि) म्हणजे 'दीर्घ, र्‍हस्व, सर्वकायप्रतिसंवेदी, कायसंस्कार शांत करत' या सांगितलेल्या चार विषयांमध्ये श्वासाच्या रूपाने चार आणि प्रश्वासाच्या रूपाने चार, अशी आठ अनुपश्यना ज्ञाने होतात. 'आणि आठ उपस्थान-अनुस्मृती' (अट्ठ च उपट्टानानुस्सतियो) म्हणजे 'दीर्घ श्वासाच्या द्वारे चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याची स्मृती प्रस्थापित होते' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या चार विषयांमध्ये श्वासाच्या रूपाने चार आणि प्रश्वासाच्या रूपाने चार, अशी आठ उपस्थान-अनुस्मृती होतात. 'अट्ठ चुपट्टानानुस्सतियो' असाही पाठ आहे. 'चार सुत्तन्तिक वस्तू' (चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि) म्हणजे भगवंतांनी आनापानस्मृती सुत्तामध्ये सांगितल्यामुळे, पहिल्या चतुष्काच्या रूपाने चार सुत्तन्तिक वस्तू आहेत.

Paṭhamacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहिल्या चतुष्काच्या निर्देशनाची वर्णना समाप्त झाली.

172. Dutiyacatukkassa pītipaṭisaṃvediniddese uppajjati pīti pāmojjanti ettha pītīti mūlapadaṃ. Pāmojjanti tassa atthapadaṃ, pamuditabhāvoti attho. Yā pīti pāmojjantiādīsu [Pg.116] yā ‘‘pītī’’ti ca ‘‘pāmojja’’nti ca evamādīni nāmāni labhati, sā pītīti vuttaṃ hoti. Tattha pītīti sabhāvapadaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ. Āmodanākāro āmodanā. Pamodanākāro pamodanā. Yathā vā bhesajjānaṃ vā telānaṃ vā uṇhodakasītodakānaṃ vā ekatokaraṇaṃ modanāti vuccati, evamayampi dhammānaṃ ekatokaraṇena modanā, upasaggavasena pana padaṃ maṇḍetvā āmodanā pamodanāti vuttaṃ. Hāsetīti hāso, pahāsetīti pahāso, haṭṭhapahaṭṭhākārānametaṃ adhivacanaṃ. Vittīti vittaṃ, dhanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana somanassapaccayattā vittisarikkhatāya vitti. Yathā hi dhanino dhanaṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, evaṃ pītimatopi pītiṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati. Tasmā ‘‘vittī’’ti vuttā. Tuṭṭhisabhāvasaṇṭhitāya hi pītiyā etaṃ nāmaṃ. Pītimā pana puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā ‘‘udaggo’’ti vuccati, udaggassa bhāgo odagyaṃ. Attano manatā attamanatā. Anabhiraddhassa hi mano dukkhapadaṭṭhānattā na attano mano nāma hoti, abhiraddhassa sukhapadaṭṭhānattā attano mano nāma hoti, iti attano manatā attamanatā, sakamanatā sakamanassa bhāvoti attho. Sā pana yasmā na aññassa kassaci attano manatā, cittasseva paneso bhāvo cetasiko dhammo, tasmā attamanatā cittassāti vuttā. Sesamettha ca upari ca heṭṭhā vuttanayena yojetvā veditabbaṃ.

१७२. दुसऱ्या चतुष्काच्या प्रीतिप्रतिसंवेदी निर्देशात 'प्रीती आणि प्रामोद्य उत्पन्न होते' (उप्पज्जति पीति पामोज्जं) यामध्ये 'प्रीती' (पीति) हे मूळ पद आहे. 'प्रामोद्य' (पामोज्जं) हे त्याचे अर्थपद आहे, त्याचा अर्थ 'प्रमुदित भाव' (आनंदी असण्याची अवस्था) असा आहे. 'जी प्रीती आणि प्रामोद्य' इत्यादींमध्ये जिला 'प्रीती' आणि 'प्रामोद्य' अशी नावे मिळतात, ती 'प्रीती' आहे असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'प्रीती' हे स्वभावपद आहे. प्रमुदित (आनंदी) व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'प्रामोद्य'. आमोदाचा आकार (स्वरूप) म्हणजे 'आमोदना'. प्रमोदाचा आकार म्हणजे 'प्रमोदना'. किंवा जसे औषधे, तेले, किंवा गरम पाणी व थंड पाणी यांचे एकत्र करणे याला 'मोदना' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे ही (प्रीती) देखील संप्रयुक्त धर्मांना एकत्र आणत असल्यामुळे 'मोदना' आहे. उपसर्ग लावून या पदाला सुशोभित करून 'आमोदना' आणि 'प्रमोदना' असे म्हटले आहे. जी आनंदित करते ती 'हास', जी प्रकर्षाने आनंदित करते ती 'प्रहास'; हे हर्षित आणि प्रहर्षित होण्याच्या स्वरूपाचे समानार्थी शब्द आहेत. 'वित्ती' म्हणजे वित्त (संपत्ती), हे धनाचे नाव आहे. परंतु ही (प्रीती) सौमनस्याचे (आनंदाचे) कारण असल्यामुळे आणि वित्ताशी (धनाशी) साम्य असल्यामुळे 'वित्ती' म्हटली जाते. कारण जसे धनवानाला धनाचा आश्रय घेऊन सौमनस्य उत्पन्न होते, तसेच प्रीती असणाऱ्यालाही प्रीतीचा आश्रय घेऊन सौमनस्य उत्पन्न होते. म्हणून तिला 'वित्ती' म्हटले आहे. कारण संतुष्ट स्वभावात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित असणाऱ्या प्रीतीचे हे नाव आहे. प्रीती असणारा मनुष्य काय आणि चित्ताच्या उन्नततेमुळे व अत्यंत उन्नततेमुळे 'उदग्र' (उत्साही) म्हटला जातो. उदग्र व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'औदग्र्य' (उत्साह). स्वतःचे मन असणे म्हणजे 'अत्तमनता' (आनंदित असणे). कारण जो संतुष्ट नाही त्याचे मन दुःखाचे जवळचे कारण असल्यामुळे स्वतःचे मन राहत नाही; जो संतुष्ट आहे त्याचे मन सुखाचे जवळचे कारण असल्यामुळे स्वतःचे मन असते. म्हणून स्वतःचे मन असणे म्हणजे 'अत्तमनता', म्हणजेच स्वतःचे मन असण्याचा भाव, असा अर्थ आहे. परंतु ती (अत्तमनता) इतर कोणाचीही स्वतःची मनता नसून, केवळ चित्ताचाच हा भाव (चैतसिक धर्म) असल्यामुळे, 'चित्ताची अत्तमनता' असे म्हटले आहे. येथील आणि पुढील तसेच मागील उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने जोडून समजून घ्यावा.

173. Sukhapaṭisaṃvediniddese dve sukhānīti samathavipassanābhūmidassanatthaṃ vuttaṃ. Kāyikañhi sukhaṃ vipassanāya bhūmi, cetasikaṃ sukhaṃ samathassa ca vipassanāya ca bhūmi. Kāyikanti pasādakāyaṃ vinā anuppattito kāye niyuttanti kāyikaṃ. Cetasikanti avippayogavasena cetasi niyuttanti cetasikaṃ. Tattha kāyikapadena cetasikaṃ sukhaṃ paṭikkhipati, sukhapadena kāyikaṃ dukkhaṃ. Tathā cetasikapadena kāyikaṃ sukhaṃ paṭikkhipati, sukhapadena cetasikaṃ dukkhaṃ. Sātanti madhuraṃ sumadhuraṃ. Sukhanti sukhameva, na dukkhaṃ. Kāyasamphassajanti kāyasamphasse jātaṃ. Sātaṃ sukhaṃ vedayitanti sātaṃ vedayitaṃ, na asātaṃ vedayitaṃ. Sukhaṃ vedayitaṃ, na dukkhaṃ vedayitaṃ. Parato tīṇi padāni itthiliṅgavasena vuttāni. Sātā vedanā, na asātā. Sukhā vedanā, na dukkhāti ayameva panettha attho.

१७३. 'सुखपटिसंवेदी' (सुखाचा अनुभव घेणारा) या निर्देशामध्ये 'दोन सुखे' असे जे म्हटले आहे, ते समथ आणि विपस्सना यांची भूमी (आलंबन) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण कायिक (शारीरिक) सुख हे विपस्सनाची भूमी आहे, आणि चेतसिक (मानसिक) सुख हे समथ आणि विपस्सना या दोन्हीची भूमी आहे. 'कायिक' म्हणजे प्रसादकाय (संवेदनशील शरीर) वगळता शरीरामध्ये उत्पन्न होणारे, शरीराशी संबंधित असणारे ते कायिक होय. 'चेतसिक' म्हणजे अविप्रयोग भावाने (मनापासून विलग न होता) चित्ताशी संबंधित असणारे ते चेतसिक होय. त्यामध्ये, 'कायिक' या पदाने चेतसिक सुखाचा निषेध केला जातो, आणि 'सुख' या पदाने कायिक दुःखाचा निषेध केला जातो. त्याचप्रमाणे, 'चेतसिक' या पदाने कायिक सुखाचा निषेध केला जातो, आणि 'सुख' या पदाने चेतसिक दुःखाचा निषेध केला जातो. 'सात' म्हणजे मधुर, अतिशय मधुर. 'सुख' म्हणजे सुखच, दुःख नव्हे. 'कायसम्फस्सज' म्हणजे काय-संस्पर्शापासून (शारीरिक स्पर्शापासून) उत्पन्न झालेले. 'सात सुख वेदयित' म्हणजे सुखद अनुभव, अ-सुखद (कटू) अनुभव नव्हे. सुखद अनुभव, दुःखद अनुभव नव्हे. पुढील तीन पदे स्त्रीलिंगी रूपाने म्हटली आहेत. 'साता वेदना' (सुखद वेदना), 'असाता' (असुखद वेदना) नव्हे. 'सुखा वेदना', 'दुःखा वेदना' नव्हे, हाच येथे अर्थ समजून घ्यावा.

Cetasikasukhaniddeso vuttapaṭipakkhanayena yojetabbo. Te sukhāti liṅgavipallāso kato, tāni sukhānīti vuttaṃ hoti. Sesamettha [Pg.117] catukke heṭṭhā paṭhamacatukke vuttanayeneva veditabbaṃ. Cattāri suttantikavatthūni dutiyacatukkavasena veditabbānīti.

चेतसिक सुख निर्देश हा वर सांगितलेल्या पद्धतीच्या उलट (प्रतिपक्ष) पद्धतीने योजावा. 'ते सुखा' (ते सुखे) यामध्ये लिंगविपर्यास (लिंग बदल) केला आहे, त्याचा अर्थ 'तानि सुखानि' (ती सुखे) असा होतो. या चतुष्कातील उर्वरित भाग खालील पहिल्या चतुष्कात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. दुसऱ्या चतुष्काच्या नियमानुसार चार सुत्तन्तिक वस्तू (विषय) समजून घ्याव्यात.

Dutiyacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या चतुष्काची निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

176. Tatiyacatukkaniddese cittanti mūlapadaṃ. Viññāṇanti atthapadaṃ. Yaṃ cittantiādi pītiyaṃ vuttanayena yojetabbaṃ. Tattha cittantiādīsu cittavicittatāya cittaṃ. Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātīti mano. Mānasanti manoyeva. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana sampayuttakadhammo mānasoti vutto.

१७६. तिसऱ्या चतुष्काच्या निर्देशामध्ये 'चित्त' हे मूळ पद आहे. 'विञ्ञाण' (विज्ञान) हे अर्थ स्पष्ट करणारे पद आहे. 'यं चित्तं' इत्यादी पदे 'पीति' (प्रीती) निर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीने योजावीत. त्यामध्ये 'चित्त' इत्यादी पदांमध्ये, विविधतेमुळे (चित्रीकरणामुळे) ते 'चित्त' म्हटले जाते. आलंबनाचे मापन करत जाणते म्हणून ते 'मन' होय. 'मानसं' म्हणजे मनच. 'आकाशात फिरणारा हा जो पाश (राग) आहे, जो मनाच्या रूपाने वावरतो' (संयुत्त निकाय १.१५१) या गाथेमध्ये संप्रयुक्त धर्माला 'मानसं' असे म्हटले आहे.

‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato;

Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159) –

'हे भगवन्! आपल्या शासनात (धम्मात) रममाण असलेला, परंतु अद्याप अर्हत्त्व प्राप्त न केलेला (अप्पत्तमानसो), केवळ शैक्ष (सेक्ख) असलेला आणि लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेला आपला श्रावक कसा बरं काळवश (मृत्यू) पावू शकतो?' (संयुत्त निकाय १.१५९) –

Ettha arahattaṃ mānasanti vuttaṃ. Idha pana manova mānasaṃ. Byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ.

येथे 'अर्हत्त्व' या अर्थाने 'मानसं' असे म्हटले आहे. परंतु येथे 'मन' म्हणजेच 'मानसं' होय. केवळ व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने हे पद वाढवले गेले आहे.

Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (saṃ. ni. 1.237; su. ni. āḷavakasutta) ettha uro hadayanti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110) ettha hadayavatthu. Idha pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ. Tadeva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ. Bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya, godhāvarito nikkhantā godhāvarī viya ca ‘‘paṇḍara’’ntveva vuttaṃ. Yasmā pana ārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ upakkilesena kileso na hoti, sabhāvato parisuddhameva hoti, upakkilesayoge pana sati upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti, tasmāpi ‘‘paṇḍara’’nti vattuṃ yujjati.

'हदय' म्हणजे चित्त. 'मी तुझे चित्त विचलित करीन किंवा तुझे हृदय विदीर्ण करीन' (संयुत्त निकाय १.२३७, आळवकसुत्त) येथे 'हृदय' म्हणजे छाती (उर) असे म्हटले आहे. 'आपल्या चित्ताने दुसऱ्याचे चित्त जाणून तो बोलतो' (मज्झिम निकाय १.६३) येथे 'हृदय' म्हणजे चित्त आहे. 'वृक्क (मूत्रपिंड) आणि हृदय' (दीघ निकाय २.३७७) येथे 'हृदय' म्हणजे हृदयवस्तू (शारीरिक अवयव) आहे. परंतु येथे चित्तालाच आंतरिक अर्थाने 'हृदय' म्हटले आहे. तेच चित्त अत्यंत शुद्ध असल्यामुळे 'पण्डर' (पांढरे/तेजस्वी) म्हटले जाते. हे भवंग चित्ताला उद्देशून म्हटले आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – 'भिक्खूहो! हे चित्त प्रभास्वर (तेजस्वी) आहे, परंतु ते आगंतुक उपक्किलेशांमुळे (मळांमुळे) मलीन होते' (अंगुत्तर निकाय १.४९). त्या भवंग चित्तातून निघाल्यामुळे अकुशल चित्तालाही, जसे गंगेतून निघाल्यालेल्या नदीला 'गंगा' आणि गोदावरीतून निघाल्यालेल्या नदीला 'गोदावरी' म्हटले जाते, तसेच 'पण्डर' असेच म्हटले जाते. कारण आलंबन जाणण्याचे लक्षण असलेले चित्त हे उपक्किलेशांमुळे स्वतः क्लिष्ट (मलीन) होत नाही, ते स्वभावाने शुद्धच असते; परंतु उपक्किलेशांचा संयोग झाल्यावर ते मलीन (उपक्किळिट्ठ) होते, म्हणून त्याला 'पण्डर' म्हणणे योग्यच आहे.

Mano manāyatananti idha pana manogahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – ‘‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’’nti.

'मनो मनायतनं' यामध्ये 'मन' या शब्दाचे ग्रहण मनाचेच आयतनत्व (इंद्रियस्थान असणे) दर्शवण्यासाठी आहे. याद्वारे हे स्पष्ट होते की – 'हे देवांच्या निवासस्थानाप्रमाणे मनाचे राहण्याचे ठिकाण आहे म्हणून मनायतन नाही, तर मन स्वतःच आयतन (इंद्रियस्थान) आहे म्हणून ते मनायतन आहे.'

Āyatanaṭṭho [Pg.118] heṭṭhā vuttoyeva. Manate iti mano, vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāḷiyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ jānātīti mano, tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, manova indriyaṃ manindriyaṃ.

'आयतन'चा अर्थ खाली आधीच सांगितला आहे. जे मनन करते (जाणते) ते 'मन' होय, म्हणजेच जाणणे हा याचा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे – जसे मापाने मोजल्याप्रमाणे किंवा मोठ्या तराजूने तोलल्याप्रमाणे जे आलंबनाला जाणते ते 'मन' होय. तेच मनन करण्याच्या लक्षणामध्ये आपले प्रभुत्व (इंद्रियत्व) गाजवते म्हणून ते 'इंद्रिय' होय; मन हेच इंद्रिय म्हणजे 'मनिन्द्रिय' होय.

Vijānātīti viññāṇaṃ. Viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Ruḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto rukkhaṃ chindatīti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ ruḷhito ‘‘viññāṇakkhandho’’ti vuttaṃ. Yasmā pana rāsaṭṭhoyeva khandhaṭṭho na hoti, koṭṭhāsaṭṭhopi khandhaṭṭhoyeva, tasmā koṭṭhāsaṭṭhena viññāṇakoṭṭhāsotipi attho. Tajjā manoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ sampayuttadhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena, nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ.

जे विशेष रूपाने जाणते ते 'विञ्ञाण' (विज्ञान) होय. विज्ञान हाच स्कंध म्हणजे 'विज्ञानस्कंध' (विञ्ञाणक्खन्ध) होय. येथे रूढीने (समुदायाच्या अर्थाने) 'स्कंध' म्हटले आहे. कारण समूहाच्या अर्थाने विज्ञानस्कंधाचा एक भाग म्हणजे एक विज्ञान होय. म्हणून, ज्याप्रमाणे झाडाची एक फांदी तोडणाऱ्याला 'झाड तोडतो' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे विज्ञानस्कंधाचा एक भाग असलेल्या एका विज्ञानालाही रूढीने 'विज्ञानस्कंध' असे म्हटले आहे. कारण केवळ समूहाचा अर्थच स्कंधाचा अर्थ नसतो, तर भागाचा (विभागाचा) अर्थ देखील स्कंधाचाच अर्थ असतो; म्हणून भागाच्या अर्थाने 'विज्ञान-भाग' असाही अर्थ समजून घ्यावा. 'तज्जा मनोविञ्ञाणधातू' म्हणजे त्या स्पर्श इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांना अनुकूल असणारी मनोविज्ञानधातू होय. या पदामध्ये एकाच चित्ताला मोजण्याच्या (मापन करण्याच्या) अर्थाने 'मन', जाणण्याच्या अर्थाने 'विज्ञान', आणि स्वभावाच्या किंवा जीवविरहित (निःसत्त्व) असण्याच्या अर्थाने 'धातू' अशा three नावांनी संबोधले आहे.

177.

१७७.

Abhippamodoti adhikā tuṭṭhi.

'अभिप्पमोद' म्हणजे अतिशय आनंद (अतिशय संतुष्टी).

178. Samādhiniddese acalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Apica sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhasmiṃ hi cattāro dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti saddhā sati samādhi paññāti. Teneva saddhā ‘‘okappanā’’ti vuttā, sati ‘‘apilāpanatā’’ti, samādhi ‘‘avaṭṭhitī’’ti, paññā ‘‘pariyogāhanā’’ti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti taṇhā diṭṭhi avijjāti. Teneva te ‘‘oghā’’ti vuttā. Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro, avisāharaṇanti attho. Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma, ayaṃ pana tathā na hotīti avikkhepo. Uddhaccavicikicchāvaseneva cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti, ito cito ca harīyati, ayaṃ pana avisāhaṭassa mānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā.

१७८. समाधीच्या निर्देशामध्ये, अचल भावाने आलंबनावर टिकून राहणे म्हणजे 'ठिती' (स्थिती) होय. पुढील दोन पदे उपसर्गाच्या प्रभावाने वाढवली आहेत. तसेच, संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनामध्ये एकत्रित करून टिकून राहणे म्हणजे 'सण्ठिती' (संस्थिती) होय. आलंबनामध्ये खोलवर प्रवेश करून टिकून राहणे म्हणजे 'अवट्ठिती' (अवस्थिती) होय. कारण कुशल पक्षामध्ये श्रद्धा, सती (स्मृती), समाधी आणि पञ्ञा (प्रज्ञा) हे चार धर्म आलंबनात प्रवेश करतात. म्हणूनच श्रद्धेला 'ओकप्पना' (दृढ विश्वास), सतीला 'अपिलापनता' (न वाहून जाणे), समाधीला 'अवट्ठिती' (अवस्थिती) आणि प्रज्ञेला 'परियोगाहना' (खोलवर शोध घेणे) असे म्हटले आहे. अकुशल पक्षामध्ये मात्र तण्हा (तृष्णा), दिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) आणि अविज्जा (अविद्या) हे तीन धर्म आलंबनात प्रवेश करतात. म्हणूनच त्यांना 'ओघ' (पूर) असे म्हटले आहे. उद्धच्च (उद्धतपणा) आणि विचिकित्सा (शंका) यांच्या प्रभावाने होणाऱ्या विखुरलेपणाच्या (विक्षेपाच्या) विरुद्ध असणे म्हणजे 'अविसाहार' (अ-विखुरलेपण) होय, म्हणजेच न विखुरणे असा अर्थ आहे. उद्धच्च आणि विचिकित्सेच्या प्रभावाने भटकणाऱ्या चित्ताला 'विक्षिप्त' म्हणतात, परंतु हे (समाधीचे चित्त) तसे होत नाही म्हणून ते 'अविक्खेप' (अ-विक्षेप) होय. उद्धच्च आणि विचिकित्सेच्या प्रभावानेच चित्त विखुरलेले (विसाहट) होते आणि इकडेतिकडे खेचले जाते, परंतु हे (समाधीचे चित्त) न विखुरलेल्या मनाची अवस्था आहे म्हणून याला 'अविसाहटमानसतता' (अ-विखुरलेली मनावस्था) म्हणतात.

Samathoti [Pg.119] tividho samatho cittasamatho adhikaraṇasamatho sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho nāma. Tañhi āgamma cittacalanaṃ cittavipphandanaṃ sammati vūpasammati, tasmā so ‘‘cittasamatho’’ti vuccati. Sammukhāvinayādisattavidho adhikaraṇasamatho nāma. Tañhi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni sammanti vūpasammanti, tasmā so ‘‘adhikaraṇasamatho’’ti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi niyyānikasamādhi kusalasamādhi.

शमथ म्हणजे तीन प्रकारचा शमथ होय—चित्तशमथ, अधिकरणशमथ आणि सर्वसंस्कारशमथ. त्यामध्ये, आठ समापत्तींमधील चित्ताची एकाग्रता म्हणजे 'चित्तशमथ' होय. कारण तिच्या आधारे चित्ताची चंचलता आणि चित्ताचे स्पंदन शांत होते, पूर्णपणे शांत होते; म्हणून त्याला 'चित्तशमथ' असे म्हटले जाते. संमुखविनय इत्यादी सात प्रकारचा विनय म्हणजे 'अधिकरणशमथ' होय. कारण त्याच्या आधारे ती ती अधिकरणे (विवाद) शांत होतात, पूर्णपणे शांत होतात; म्हणून त्याला 'अधिकरणशमथ' असे म्हटले जाते. परंतु ज्याअर्थी सर्व संस्कार निर्वाणाचा आश्रय घेऊन शांत होतात, पूर्णपणे शांत होतात, म्हणून त्याला 'सर्वसंस्कारशमथ' असे म्हटले जाते. या संदर्भात चित्तशमथ अभिप्रेत आहे. समाधीच्या लक्षणामध्ये प्रभुत्व (इंद्रियभाव) प्रस्थापित करते म्हणून ते 'समाधीन्द्रिय' होय. उद्धच्चामुळे (औद्धत्यामुळे) कंपित होत नाही म्हणून ते 'समाधीबल' होय. 'सम्यक् समाधी' म्हणजे यथार्थ समाधी, नैर्याणिक समाधी (मुक्तीकडे नेणारी समाधी) किंवा कुशल समाधी होय.

179. Rāgato vimocayaṃ cittantiādīhi dasahi kilesavatthūhi vimocanaṃ vuttaṃ. Thinaggahaṇeneva cettha middhaggahaṇaṃ, uddhaccaggahaṇeneva ca kukkuccaggahaṇaṃ kataṃ hotīti aññesu pāṭhesu sahacārittā kilesavatthuto vimocanavacaneneva paṭhamajjhānādīhi nīvaraṇādito vimocanaṃ, aniccānupassanādīhi niccasaññādito ca vimocanaṃ vuttameva hotīti. Kathaṃ taṃ cittaṃ anupassatīti ettha peyyāle ca aniccānupassanādīhi niccasaññādīnaṃ pahānaṃ vuttameva. Cattāri suttantikavatthūni tatiyacatukkavasena veditabbānīti.

१७९. 'रागापासून चित्ताला विमुक्त करतो' इत्यादी वचनांद्वारे दहा क्लेशवस्तूूंपासून विमुक्ती सांगितली आहे. येथे 'थीन' (स्त्यान) च्या ग्रहणानेच 'मिद्ध' (तंद्री) चे ग्रहण आणि 'उद्धच्च' (औद्धत्य) च्या ग्रहणानेच 'कुकुच्च' (कौकृत्य) चे ग्रहण केले गेले आहे, असे जाणावे; कारण इतर पाठांमध्ये त्यांच्या सहचारित्वाचा (एकत्र असण्याचा) स्वभाव आहे. क्लेशवस्तूपासून विमुक्तीच्या वचनानेच, प्रथम ध्यानादिकांद्वारे नीवरणादिकांपासून विमुक्ती आणि अनित्यानुपश्यनादिकांद्वारे नित्यसंज्ञादिकांपासून विमुक्ती सांगितलेलीच आहे. 'ते चित्त कशा प्रकारे अनुपश्यना करते?' या संदर्भात आणि पेयालामध्ये (संक्षिप्त पाठात) देखील अनित्यानुपश्यनादिकांद्वारे नित्यसंज्ञादिकांचे प्रहाण (त्याग) सांगितलेलेच आहे. चार सुत्तन्तिक वस्तू तिसऱ्या चतुष्काच्या द्वारे जाणाव्यात, असे हे समापन समजावे.

Tatiyacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या चतुष्क-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

180. Catutthacatukkaniddese ‘‘aniddiṭṭhe napuṃsaka’’nti vacanato asukanti aniddiṭṭhattā ‘‘aniccanti kiṃ anicca’’nti napuṃsakavacanena pucchā katā. Uppādavayaṭṭhenāti uppādavayasaṅkhātena atthena, uppādavayasabhāvenāti attho. Ettha ca pañcakkhandhā sabhāvalakkhaṇaṃ, pañcannaṃ khandhānaṃ uppādavayā vikāralakkhaṇaṃ. Etena hutvā abhāvena aniccāti vuttaṃ hoti. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṅkhatalakkhaṇavasena aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti ca vatvāpi ‘‘hutvā abhāvo vā’’ti vuttaṃ. Etena hutvā abhāvākāro aniccalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ passanto imāni paññāya lakkhaṇānī’’ti peyyālaṃ katvā vuttaṃ. Dhammāti rūpakkhandhādayo yathāvuttadhammā.

१८०. चौथ्या चतुष्क-निर्देशामध्ये, 'अनिर्दिष्ट गोष्टीसाठी नपुंसकलिंगी शब्दाचा प्रयोग होतो' या नियमानुसार, अमुक एक गोष्ट अशी निर्दिष्ट न केल्यामुळे, 'अनित्य म्हणजे काय अनित्य आहे?' अशी नपुंसकलिंगी एकवचनी शब्दाने विचारणा केली आहे. 'उत्पाद-व्यय-अर्थाने' म्हणजे उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या स्वभावाने, म्हणजेच उत्पाद-व्यय स्वभावाने, असा अर्थ आहे. आणि येथे पंचस्कंध हे स्वभावलक्षण आहे, तर पाच स्कंधांचा उत्पाद व व्यय हे विकारलक्षण (बदलाचे लक्षण) आहे. यावरून, उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे ते 'अनित्य' आहेत, असे म्हटले गेले आहे. आणि म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'संस्कृत लक्षणाच्या द्वारे अनित्यता म्हणजे त्यांचाच उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव (बदल) होय' असे म्हणूनही, 'किंवा उत्पन्न होऊन नष्ट होणे' असे म्हटले आहे. यावरून, उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याचा भाव हेच अनित्यतेचे लक्षण आहे, असे म्हटले गेले आहे. 'पाच स्कंधांचा उदय आणि व्यय पाहणाऱ्याचे हे प्रज्ञेचे लक्षण आहे' असे पेयाल (संक्षिप्त) करून सांगितले आहे. 'धम्म' म्हणजे रूपस्कंध इत्यादी वर सांगितलेले धर्म होत.

Virāgānupassīniddese [Pg.120] rūpe ādīnavaṃ disvāti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya parato vuttehi aniccaṭṭhādīhi rūpakkhandhe ādīnavaṃ disvā. Rūpavirāgeti nibbāne. Nibbānañhi āgamma rūpaṃ virajjati apunaruppattidhammataṃ āpajjanena nirujjhati, tasmā nibbānaṃ ‘‘rūpavirāgo’’ti vuccati. Chandajāto hotīti anussavavasena uppannadhammacchando hoti. Saddhādhimuttoti tasmiṃyeva nibbāne saddhāya ca adhimutto nicchito. Cittañcassa svādhiṭṭhitanti assa yogissa cittaṃ khayavirāgasaṅkhāte rūpabhaṅge ārammaṇavasena, accanta virāgasaṅkhāte rūpavirāge nibbāne anussavavasena suṭṭhu adhiṭṭhitaṃ suṭṭhu patiṭṭhitaṃ hotīti sambandhato veditabbaṃ. Rūpe virāgānupassīti rūpassa khayavirāgo rūpe virāgoti pakatibhummavacanena vutto. Rūpassa accantavirāgo rūpe virāgoti nimittatthe bhummavacanena vutto. Taṃ duvidhampi virāgaṃ ārammaṇato ajjhāsayato ca anupassanasīlo ‘‘rūpe virāgānupassī’’ti vutto. Esa nayo vedanādīsu. Nirodhānupassīpadaniddesepi eseva nayo.

विरागानुपश्यना-निर्देशामध्ये, 'रूपातील आदीनव (दोष) पाहून' म्हणजे भंगानुपश्यना ज्ञानापासून सुरुवात करून पुढे सांगितलेल्या अनित्यत्व इत्यादींच्या द्वारे रूपस्कंधातील आदीनव पाहून होय. 'रूपविराग' म्हणजे निर्वाणामध्ये होय. कारण निर्वाणाचा आश्रय घेऊन रूपस्कंध विराग पावतो, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाला प्राप्त होऊन निरुद्ध होतो; म्हणून निर्वाणाला 'रूपविराग' असे म्हटले जाते. 'छंदजात होतो' म्हणजे अनुश्रवाच्या द्वारे (ऐकीव माहितीच्या आधारे) उत्पन्न झालेला धर्मच्छंद (कल्याणकारी इच्छा) असणे होय. 'श्रद्धाधिमुक्त' म्हणजे त्याच निर्वाणामध्ये श्रद्धेने अधिमुक्त (निश्चित) झालेला होय. 'आणि त्याचे चित्त सुप्रतिष्ठित असते' म्हणजे त्या योग्याचे चित्त क्षयविराग नावाच्या रूपाच्या भंगावर आलंबन करण्याच्या द्वारे, आणि अत्यंतविराग नावाच्या रूपविरागरूप निर्वाणामध्ये अनुश्रवाच्या द्वारे चांगल्या प्रकारे अधिष्ठित व चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित असते, अशा संबंधाने हे जाणावे. 'रूपात विरागानुपश्यी' यामध्ये रूपाचा क्षयविराग हा 'रूपात विराग' अशा सामान्य सप्तमी विभक्तीच्या वचनाने सांगितला आहे. रूपाचा अत्यंतविराग हा 'रूपात विराग' अशा निमित्त अर्थातील सप्तमी विभक्तीच्या वचनाने सांगितला आहे. त्या दोन्ही प्रकारच्या विरागाला आलंबनाच्या द्वारे आणि आशयाच्या द्वारे अनुपश्यना करण्याचा स्वभाव असणाऱ्या व्यक्तीला 'रूपात विरागानुपश्यी' म्हटले गेले आहे. हाच नियम वेदना इत्यादी स्कंधांच्या बाबतीतही जाणावा. निरोधानुपश्यी पदनिर्देशामध्ये देखील हाच नियम आहे.

181. Katihākārehītiādi panettha viseso – tattha avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ ādīnavanirodhadassaneneva rūpādīnampi ādīnavanirodhā dassitā honti tesampi paṭiccasamuppādaṅgānativattanato. Iminā eva ca visesavacanena virāgānupassanato nirodhānupassanāya visiṭṭhabhāvo vutto hoti. Tattha aniccaṭṭhenāti khayaṭṭhena, hutvā abhāvaṭṭhena vā. Dukkhaṭṭhenāti bhayaṭṭhena, paṭipīḷanaṭṭhena vā. Anattaṭṭhenāti asārakaṭṭhena, avasavattanaṭṭhena vā. Santāpaṭṭhenāti kilesasantāpanaṭṭhena. Vipariṇāmaṭṭhenāti jarābhaṅgavasena dvidhā pariṇāmanaṭṭhena. Nidānanirodhenāti mūlapaccayābhāvena. Nirujjhatīti na bhavati. Samudayanirodhenāti āsannapaccayābhāvena. Mūlapaccayo hi byādhissa asappāyabhojanaṃ viya nidānanti vutto, āsannapaccayo byādhissa vātapittasemhā viya samudayoti vutto. Nidānañhi nicchayena dadāti phalamiti nidānaṃ, samudayo pana suṭṭhu udeti etasmā phalamiti samudayo. Jātinirodhenāti mūlapaccayassa uppattiabhāvena. Pabhavanirodhenāti āsannapaccayassa uppattiabhāvena. Jātiyeva hi pabhavati etasmā dukkhanti pabhavoti vattuṃ yujjati. Hetunirodhenāti janakapaccayābhāvena. Paccayanirodhenāti upatthambhakapaccayābhāvena. Mūlapaccayopi hi āsannapaccayo ca janakapaccayo upatthambhakapaccayo ca hotiyeva. Etehi tikkhavipassanākkhaṇe [Pg.121] tadaṅganirodho, maggakkhaṇe samucchedanirodho vutto hoti. Ñāṇuppādenāti tikkhavipassanāñāṇassa vā maggañāṇassa vā uppādena. Nirodhupaṭṭhānenāti vipassanākkhaṇe paccakkhato khayanirodhassa anussavavasena nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhānena, maggakkhaṇe paccakkhato ca nibbānassa upaṭṭhānena. Etehi visayavisayiniyamova kato hoti, tadaṅgasamucchedanirodho ca vutto hoti.

१८१. परंतु येथे 'किती प्रकारांनी' इत्यादी विशेष (फरक) आहे—त्यामध्ये अविद्या इत्यादी प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांचे आदीनव (दोष) आणि निरोध दाखवण्यानेच रूप इत्यादींचे देखील आदीनव आणि निरोध दर्शविले जातात; कारण त्यांचे देखील प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांचे उल्लंघन न करण्याचे (त्यांच्या अधीन असण्याचे) स्वरूप आहे. आणि याच विशेष वचनाने विरागानुपश्यनेपेक्षा निरोधानुपश्यनेचे वैशिष्ट्य सांगितले गेले आहे. त्यामध्ये, 'अनित्य अर्थाने' म्हणजे क्षय होण्याच्या अर्थाने किंवा उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने होय. 'दुःख अर्थाने' म्हणजे भय अर्थाने किंवा निरंतर पीडा देण्याच्या अर्थाने होय. 'अनात्म अर्थाने' म्हणजे असार (निःसार) अर्थाने किंवा वशामध्ये न राहण्याच्या अर्थाने होय. 'संताप अर्थाने' म्हणजे क्लेशांमुळे संतप्त होण्याच्या अर्थाने होय. 'विपरिणाम अर्थाने' म्हणजे जरा आणि भंगाच्या द्वारे दोन प्रकारे विपरिणाम (बदल) होण्याच्या अर्थाने होय. 'निदान-निरोधाने' म्हणजे मूळ प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) अभावामुळे होय. 'निरुद्ध होते' म्हणजे उत्पन्न होत नाही. 'समुदय-निरोधाने' म्हणजे आसन्न प्रत्ययाच्या (जवळच्या कारणाच्या) अभावामुळे होय. कारण मूळ प्रत्यय हा रोगासाठी अहितकारक भोजन जसे 'निदान' (मूळ कारण) म्हटले जाते तसा 'निदान' म्हणून सांगितला आहे, आणि आसन्न प्रत्यय हा रोगासाठी वात, पित्त व कफ जसे 'समुदय' (जवळचे कारण) म्हटले जातात तसा 'समुदय' म्हणून सांगितला आहे. कारण निदान हे निश्चितपणे फल देते म्हणून ते 'निदान' होय, परंतु समुदय म्हणजे ज्याच्यापासून फल चांगल्या प्रकारे उदित होते तो 'समुदय' होय. 'जाती-निरोधाने' म्हणजे मूळ प्रत्ययाच्या उत्पत्तीच्या अभावामुळे होय. 'प्रभव-निरोधाने' म्हणजे आसन्न प्रत्ययाच्या उत्पत्तीच्या अभावामुळे होय. कारण जातीच याच्यापासून दुःख उत्पन्न करते, म्हणून त्याला 'प्रभव' म्हणणे योग्य आहे. 'हेतू-निरोधाने' म्हणजे जनक प्रत्ययाच्या (उत्पादक कारणाच्या) अभावामुळे होय. 'प्रत्यय-निरोधाने' म्हणजे उपस्तंभक प्रत्ययाच्या (पोषक कारणाच्या) अभावामुळे होय. कारण मूळ प्रत्यय आणि आसन्न प्रत्यय हे जनक प्रत्यय व उपस्तंभक प्रत्यय असतातच. या सहा प्रकारच्या निरोधाच्या वचनांनी तीक्ष्ण विपश्यनेच्या क्षणी तदंग-निरोध आणि मार्गक्षणी समुच्छेद-निरोध सांगितला गेला आहे. 'ज्ञानोत्पादाने' म्हणजे तीक्ष्ण विपश्यना ज्ञानाच्या किंवा मार्गज्ञानाच्या उत्पत्तीमुळे होय. 'निरोधोपस्थानाने' म्हणजे विपश्यना क्षणी प्रत्यक्षपणे क्षय-निरोधाच्या (संस्कारांच्या विनाशाच्या) आणि अनुश्रवाच्या द्वारे निरोध नावाच्या निर्वाणाच्या उपस्थानामुळे (प्रकट होण्यामुळे), आणि मार्गक्षणी प्रत्यक्षपणे देखील निर्वाणाच्या उपस्थानामुळे होय. या पदांद्वारे विषय आणि विषयी (आलंबन आणि आलंबन घेणारे ज्ञान) यांचा नियमच केला गेला आहे, आणि तदंग व समुच्छेद निरोध सांगितला गेला आहे.

182. Paṭinissaggānupassīpadaniddese rūpaṃ pariccajatīti ādīnavadassanena nirapekkhatāya rūpakkhandhaṃ pariccajati. Pariccāgapaṭinissaggoti pariccāgaṭṭhena paṭinissaggoti vuttaṃ hoti. Etena paṭinissaggapadassa pariccāgaṭṭho vutto, tasmā kilesānaṃ pajahananti attho. Ettha ca vuṭṭhānagāminī vipassanā kilese tadaṅgavasena pariccajati, maggo samucchedavasena. Rūpanirodhe nibbāne cittaṃ pakkhandatīti vuṭṭhānagāminī taṃninnatāya pakkhandati, maggo ārammaṇakaraṇena. Pakkhandanapaṭinissaggoti pakkhandanaṭṭhena paṭinissaggoti vuttaṃ hoti. Etena paṭinissaggapadassa pakkhandanaṭṭho vutto, tasmā cittassa nibbāne vissajjananti attho. Cattāri suttantikavatthūni catutthacatukkavasena veditabbāni. Imasmiṃ catukke jarāmaraṇe vattabbaṃheṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Satipaṭṭhānesu ca ‘‘kāye kāyānupassanā, citte cittānupassanā’’ti kāyacittānaṃ ekattavohāravasena ekavacananiddeso kato. ‘‘Vedanāsu vedanānupassanā, dhammesu dhammānupassanā’’ti vedanādhammānaṃ nānattavohāravasena bahuvacananiddeso katoti veditabboti.

१८२. त्यागानुपश्यना पदाच्या निर्देशात (पटिनिस्सग्गानुपस्सी पदनिद्देसे) 'रूपाचा त्याग करतो' (रूपं परिच्चजति) म्हणजे दोषांचे दर्शन झाल्यामुळे आणि आसक्ती नसलेल्या स्थितीमुळे (निरपेक्षतेमुळे) रूपस्कंधाचा त्याग करतो. 'परिच्चागपटिनिस्सग्ग' म्हणजे त्यागाच्या अर्थाने 'पटिनिस्सग्ग' (त्याग) असे म्हटले आहे. यावरून 'पटिनिस्सग्ग' या पदाचा त्यागरूप अर्थ स्पष्ट होतो, म्हणून क्लेशांचा प्रहाण (त्याग) करणे हा याचा अर्थ आहे. आणि येथे वुट्ठानगामिनी विपश्यना तदंग रूपाने क्लेशांचा त्याग करते, तर मार्ग (मग्ग) समुच्छेद रूपाने त्याग करतो. 'रूपाच्या निरोधरूप निर्वाणात चित्त झेप घेते' (रूपनिरोधे निब्बाने चित्तं पक्खन्दति) यामध्ये वुट्ठानगामिनी विपश्यना त्याकडे प्रवण असल्यामुळे झेप घेते, तर मार्ग हा त्याला आलंबन बनवून झेप घेतो. 'पक्खन्दनपटिनिस्सग्ग' म्हणजे झेप घेण्याच्या अर्थाने 'पटिनिस्सग्ग' असे म्हटले आहे. यावरून 'पटिनिस्सग्ग' या पदाचा झेप घेण्याचा अर्थ स्पष्ट होतो, म्हणून निर्वाणामध्ये चित्ताचे विसर्जन (प्रवेश) करणे हा याचा अर्थ आहे. चार सुत्तन्तिक वस्तू या चौथ्या चतुष्काच्या रूपाने जाणाव्यात. या चतुष्कात जरामरणाविषयी जे सांगायचे आहे, ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. आणि सतिपट्ठानांमध्ये "काये कायानुपस्सना, चित्ते चित्तानुपस्सना" असे सांगून काय आणि चित्त यांच्या एकत्व व्यवहाराने एकवचनी निर्देश केला आहे. "वेदनासु वेदनानुपस्सना, धम्मेसु धम्मानुपस्सना" असे सांगून वेदना आणि धर्म यांच्या नानात्व व्यवहाराने बहुवचनी निर्देश केला आहे, असे जाणावे.

Catutthacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या चतुष्क निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

Niṭṭhitā ca satokāriñāṇaniddesavaṇṇanā.

आणि सतोकारिज्ञान निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

6. Ñāṇarāsichakkaniddesavaṇṇanā

६. ज्ञानराशिषट्क निर्देश वर्णना (सहा ज्ञान-समूहांच्या निर्देशाची वर्णना).

183. Idāni chahi rāsīhi uddiṭṭhañāṇesu catuvīsatisamādhiñāṇaniddese tāva kāyānupassanādīnaṃ tiṇṇaṃ catukkānaṃ vasena dvādasannaṃ vatthūnaṃ ekekasmiṃ assāsavasena eko, passāsavasena ekoti dve [Pg.122] dve samādhīti dvādasasu vatthūsu catuvīsati samādhayo honti. Jhānakkhaṇe tehi sampayuttāni catuvīsatisamādhivasena ñāṇāni.

१८३. आता, सहा समूहांद्वारे (राशि) दर्शविलेल्या ज्ञानांमध्ये, प्रथम चोवीस समाधीज्ञान निर्देशात, कायानुपश्यना इत्यादी तीन चतुष्कांच्या द्वारे बारा वस्तूंपैकी प्रत्येकामध्ये श्वास घेण्याच्या (अस्सास) रूपाने एक आणि श्वास सोडण्याच्या (पस्सास) रूपाने एक, असे दोन-दोन समाधी होतात; अशा प्रकारे बारा वस्तूंमध्ये चोवीस समाधी होतात. ध्यानक्षणी त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारी ज्ञाने चोवीस समाधींच्या रूपाने असतात.

Dvāsattativipassanāñāṇaniddese dīghaṃ assāsāti ‘‘dīgha’’ntivuttaassāsato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Dīghaṃ assāsahetu jhānaṃ paṭilabhitvā samāhitena cittena vipassanākkhaṇe aniccato anupassanaṭṭhena vipassanāti vuttaṃ hoti. Esa nayo uttaratrāpi. Tesaṃyeva dvādasannaṃ vatthūnaṃ ekekasmiṃ assāsavasena tisso, passāsavasena tissoti cha cha anupassanāti dvādasasu vatthūsu dvāsattati anupassanā honti. Tā eva dvāsattati anupassanā dvāsattativipassanāvasena ñāṇāni.

बहात्तर विपश्यनाज्ञान निर्देशात, 'दीर्घं अस्सासा' म्हणजे "दीर्घ" असे म्हटलेल्या श्वासापासून. काय म्हटले आहे? दीर्घ श्वासाच्या हेतूने ध्यान प्राप्त करून, समाहित चित्ताने विपश्यनेच्या क्षणी अनित्यतेने वारंवार पाहण्याच्या अर्थाने 'विपश्यना' असे म्हटले आहे. हाच नियम पुढील पदांमध्येही लागू होतो. त्याच बारा वस्तूंपैकी प्रत्येकामध्ये श्वास घेण्याच्या (अस्सास) रूपाने तीन (अनित्य, दुःख, अनात्म अनुपश्यना) आणि श्वास सोडण्याच्या (पस्सास) रूपाने तीन, अशा सहा-सहा अनुपश्यना होतात; अशा प्रकारे बारा वस्तूंमध्ये बहात्तर अनुपश्यना होतात. त्या बहात्तर अनुपश्यनाच बहात्तर विपश्यनेच्या रूपाने ज्ञाने होतात.

Nibbidāñāṇaniddese aniccānupassī assasanti aniccānupassī hutvā assasanto, aniccānupassī hutvā vattentoti attho. ‘‘Assasa’’nti ca idaṃ vacanaṃ hetuatthe daṭṭhabbaṃ. Yathābhūtaṃ jānāti passatīti nibbidāñāṇanti kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva bhaṅgānupassanā pavattavipassanāñāṇena saṅkhārānaṃ yathāsabhāvaṃ jānāti, cakkhunā diṭṭhamiva ca teneva ñāṇacakkhunā passati. Tasmā nibbidāñāṇaṃ nāmāti attho, saṅkhāresu nibbindañāṇaṃ nāmāti vuttaṃ hoti. Upari bhayatūpaṭṭhānādīnaṃ muñcitukamyatādīnañca ñāṇānaṃ visuṃ āgatattā idha yathāvuttāneva vipassanāñāṇāni nibbidāñāṇānīti veditabbāni.

निर्विदाज्ञान निर्देशात, 'अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति' म्हणजे अनित्यानुपश्यी होऊन श्वास घेणारा, किंवा अनित्यानुपश्यी होऊन श्वास प्रवृत्त करणारा, असा अर्थ आहे. आणि 'अस्ससति' हा शब्द येथे हेतूच्या अर्थाने पाहावा. "यथाभूत जाणतो व पाहतो ते निर्विदाज्ञान होय" म्हणजे कलाप-संमर्शन ज्ञानापासून (कलापसम्मसन) सुरू करून भंगानुपश्यना ज्ञानापर्यंत प्रवृत्त झालेल्या विपश्यनाज्ञानाने संस्कारांचा यथास्वभाव जाणतो, आणि चक्षूने प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे त्याच ज्ञानचक्षूने पाहतो. म्हणून याला 'निर्विदाज्ञान' म्हणतात, असा अर्थ आहे; संस्कारांविषयी कंटाळा (निर्वेद) उत्पन्न करणारे ज्ञान असे म्हटले आहे. पुढे भयतुपस्थान इत्यादी आणि मुंचितुकम्यता (मुक्त होण्याची इच्छा) इत्यादी ज्ञाने स्वतंत्रपणे येत असल्यामुळे, येथे वर सांगितलेली विपश्यनाज्ञानेच 'निर्विदाज्ञाने' आहेत असे जाणावे.

Nibbidānulomañāṇaniddese aniccānupassī assasanti aniccānupassino assasantassa. Sāmiatthe paccattavacanaṃ. Bhayatupaṭṭhāne paññātivacaneneva bhayatupaṭṭhānaādīnavānupassanānibbidānupassanāñāṇāni vuttāni honti tiṇṇaṃ ekalakkhaṇattā. Imāni tīṇi ñāṇāni anantarā vuttānaṃ nibbidāñāṇānaṃ anukūlabhāvena anulomato nibbidānulomañāṇānīti vuttāni.

निर्विदानुलोमज्ञान निर्देशात, 'अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति' म्हणजे अनित्यानुपश्यी श्वास घेणाऱ्या व्यक्तीचे. येथे प्रथमा विभक्ती षष्ठीच्या (स्वामी) अर्थात वापरली आहे. 'भयतुपस्थाने प्रज्ञा' या शब्दानेच भयतुपस्थान ज्ञान, आदीनवानुपश्यना ज्ञान आणि निर्विदानुपश्यना ज्ञान ही सांगितली गेली आहेत, कारण या तिन्हींचे लक्षण एकच आहे. ही three ज्ञाने पूर्वी सांगितलेल्या निर्विदाज्ञानांशी अनुकूल असल्यामुळे आणि त्यांच्याशी सुसंगत (अनुलोम) असल्यामुळे त्यांना 'निर्विदानुलोमज्ञाने' असे म्हटले आहे.

Nibbidāpaṭippassaddhiñāṇaniddese aniccānupassī assasanti anantarasadisameva. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññātivacaneneva muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhāñāṇāni vuttāni honti tiṇṇaṃ ekalakkhaṇattā. ‘‘Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā’’tivacaneneva anulomañāṇamaggañāṇānipi gahitāni honti[Pg.123]. Saṅkhārupekkhāñāṇaanulomañāṇānipi hi nibbidāya sikhāppattattā nibbidājananabyāpārappahānena nibbidāpaṭippassaddhiñāṇāni nāma honti. Maggañāṇaṃ pana nibbidāpaṭippassaddhante uppajjanato nibbidāpaṭippassaddhiñāṇaṃ nāma hotīti ativiya yujjatīti. Nibbidānulomañāṇesu viya ādibhūtaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ aggahetvā ‘‘paṭisaṅkhā santiṭṭhanā’’ti ante ñāṇadvayaggahaṇaṃ maggañāṇasaṅgahaṇatthaṃ. Muñcitukamyatāti hi vutte anulomañāṇaṃ saṅgayhati, na maggañāṇaṃ. Maggañāṇañhi muñcitukamyatā nāma na hoti, kiccasiddhiyaṃ santiṭṭhanato pana santiṭṭhanā nāma hoti. Aṭṭhakathāyampi ca ‘‘phusanāti appanā’’ti vuttaṃ. Idañca maggañāṇaṃ nibbāne appanāti katvā santiṭṭhanā nāma hotīti ‘‘santiṭṭhanā’’tivacanena maggañāṇampi saṅgayhati. Nibbidānulomañāṇānipi atthato nibbidāñāṇāneva hontīti tānipi nibbidāñāṇehi saṅgahetvā nibbidāpaṭippassaddhiñāṇānīti nibbidāgahaṇameva kataṃ, na nibbidānulomaggahaṇaṃ. Tīsupi cetesu ñāṇaṭṭhakaniddesesu catutthassa dhammānupassanācatukkassa vasena vuttānaṃ catunnaṃ vatthūnaṃ ekekasmiṃ assāsavasena ekaṃ, passāsavasena ekanti dve dve ñāṇānīti catūsu vatthūsu aṭṭha ñāṇāni honti.

निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञान निर्देशात, 'अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति' हे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'प्रतिसंख्या संतिट्ठना प्रज्ञा' या शब्दानेच मुंचितुकम्यता ज्ञान, प्रतिसंख्यानुपश्यना ज्ञान आणि संस्कारोपेक्षा ज्ञान ही सांगितली गेली आहेत, कारण या तिन्हींचे लक्षण एकच आहे. 'प्रतिसंख्या संतिट्ठना' या शब्दानेच अनुलोमज्ञान आणि मार्गज्ञान देखील समाविष्ट केले गेले आहेत. कारण संस्कारोपेक्षा ज्ञान आणि अनुलोमज्ञान ही निर्वेदाच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे, निर्वेद उत्पन्न करण्याच्या व्यापाऱ्याचा त्याग केल्याने 'निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञाने' होतात. परंतु मार्गज्ञान हे निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धीच्या शेवटी उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याला 'निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञान' म्हणणे अत्यंत योग्य ठरते. निर्विदानुलोमज्ञानांप्रमाणे सुरुवातीचे मुंचितुकम्यता ज्ञान न घेता, शेवटी प्रवृत्त होणाऱ्या 'प्रतिसंख्या संतिट्ठना' या दोन ज्ञानांचे ग्रहण करणे हे मार्गज्ञानाचा समावेश करण्यासाठी आहे. कारण 'मुंचितुकम्यता' असे म्हटले असता अनुलोमज्ञानाचा समावेश होतो, मार्गज्ञानाचा नाही. मार्गज्ञान हे 'मुंचितुकम्यता' नावाचे नसते, तर कार्यसिद्धीमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होत असल्यामुळे त्याला 'संतिट्ठना' (प्रतिष्ठा) म्हणतात. अट्ठकथेतही "फुसना म्हणजे अर्पणा" असे म्हटले आहे. आणि हे मार्गज्ञान निर्वाणामध्ये अर्पणारूप होत असल्यामुळे त्याला 'संतिट्ठना' म्हणतात; म्हणून 'संतिट्ठना' या शब्दाने मार्गज्ञानाचाही संग्रह होतो. निर्विदानुलोमज्ञाने देखील अर्थतः निर्विदाज्ञानेच असल्यामुळे, त्यांचाही निर्विदाज्ञानांमध्ये संग्रह करून 'निर्विदाप्रतिप्रस्रब्धिज्ञाने' असे म्हणताना केवळ 'निर्विदा' या शब्दाचेच ग्रहण केले गेले आहे, 'निर्विदानुलोम' शब्दाचे नाही. या तिन्ही ज्ञान-अष्टक निर्देशांमध्ये, चौथ्या धम्मानुपश्यना चतुष्काच्या द्वारे सांगितलेल्या चार वस्तूंपैकी प्रत्येकामध्ये श्वास घेण्याच्या रूपाने एक आणि श्वास सोडण्याच्या रूपाने एक, अशी दोन-दोन ज्ञाने होतात; अशा प्रकारे चार वस्तूंमध्ये आठ ज्ञाने होतात.

Vimuttisukhañāṇaniddese pahīnattāti pahānaṃ dassetvā tassa pahānassa samucchedappahānattaṃ dassento samucchinnattāti āha. Vimuttisukhe ñāṇanti phalavimuttisukhasampayuttañāṇañca phalavimuttisukhārammaṇapaccavekkhaṇañāṇañca. Anusayavatthussa kilesassa pahānena pariyuṭṭhānaduccaritavatthuppahānaṃ hotīti dassanatthaṃ puna anusayānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. Ekavīsatiphalañāṇaṃ sandhāya pahīnakilesagaṇanāyapi ñāṇagaṇanā katā hoti, paccavekkhaṇañāṇañca sandhāya pahīnakilesapaccavekkhaṇagaṇanāya phalapaccavekkhaṇañāṇagaṇanā katā hotīti.

विमुक्तिसुखज्ञाननिर्देशात 'प्रहीणत्वात्' (नष्ट झाल्यामुळे) असे म्हणून प्रहाण दर्शवून, त्या प्रहाणाचे समुच्छेदप्रहाणत्व (समूळ नष्ट होणे) दर्शवण्यासाठी 'समुच्छिन्नत्वात्' (समूळ नष्ट झाल्यामुळे) असे म्हटले आहे. विमुक्तिसुखातील ज्ञान म्हणजे फलविमुक्तिसुखाशी संप्रयुक्त असलेले ज्ञान आणि फलविमुक्तिसुखाला आलंबन करणारे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय. अनुशयवस्तूच्या क्लेशांच्या प्रहाणाने पर्युत्थान-दुश्चरित-वस्तूचे प्रहाण होते, हे दर्शवण्यासाठी पुन्हा अनुशयांचे प्रहाण सांगितले आहे. एकवीस फलज्ञानांच्या संदर्भात, प्रहीण क्लेशांच्या गणनेने ज्ञानाची गणना केली जाते; आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या संदर्भात, प्रहीण क्लेशांच्या प्रत्यवेक्षण गणनेने फल-प्रत्यवेक्षण ज्ञानाची गणना केली जाते.

Ñāṇarāsichakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञानराशि-षट्क-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेमध्ये

Ānāpānassatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

आनापानस्सतिकथा-वर्णना समाप्त झाली.

4. Indriyakathā

४. इन्द्रियकथा

1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā

१. प्रथम सुत्तन्त-निर्देश-वर्णना

184. Idāni [Pg.124] ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāya indriyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi indriyakathā ānāpānassatibhāvanāya upakārakānaṃ indriyānaṃ abhāve ānāpānassatibhāvanāya abhāvato tadupakārakānaṃ indriyānaṃ visodhanādividhidassanatthaṃ ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāti tañca kathetabbaṃ indriyakathaṃ attanā bhagavato sammukhā sutaṃ viññātādhippāyasuttantikadesanaṃ pubbaṅgamaṃ katvā tadatthappakāsanavasena kathetukāmo paṭhamaṃ tāva evaṃ me sutantiādimāha.

१८४. आता, आनापानस्सतिकथेनंतर सांगितलेल्या इन्द्रियकथेच्या अपूर्व अर्थाची वर्णना (स्पष्टीकरण) प्राप्त झाली आहे. कारण, ही इन्द्रियकथा आनापानस्सति-भावनेला उपकारक असणाऱ्या इन्द्रियांच्या अभावी आनापानस्सति-भावनेचा अभाव होत असल्यामुळे, त्या उपकारक इन्द्रियांच्या विशोधनादी विधी दर्शवण्यासाठी आनापानस्सतिकथेनंतर सांगितली गेली आहे. आणि ती सांगण्यायोग्य इन्द्रियकथा स्वतः भगवंतांच्या संमुख ऐकलेल्या, आणि जिचा अभिप्राय समजला आहे अशा सुत्तन्त-देशनेला अग्रभागी ठेवून, तिचा अर्थ प्रकाशित करण्याच्या इच्छेने सांगू इच्छिणाऱ्या (धम्मसेनापती महास्थविरांनी) सर्वप्रथम 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले) इत्यादी म्हटले.

Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Viharatīti ettha vi-iti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

त्यामध्ये, 'एवं' हा निपात शब्द (अव्यय) आहे. 'मे' इत्यादी नामपदे आहेत. 'विहरति' यामध्ये 'वि' हा उपसर्ग आहे आणि 'हरति' हे आख्यातपद (क्रियापद) आहे; या पद्धतीने सर्वप्रथम पदविभाग समजून घ्यावा.

Atthato pana upamūpadesagarahapasaṃsanākāravacanaggahaṇesu evaṃ-saddo dissati nidassanatthe ca avadhāraṇatthe ca. Idha pana evaṃsaddo ākāratthe nidassanatthe ca viññujanena pavutto, tatheva avadhāraṇatthe ca.

अर्थाच्या दृष्टीने पाहता, 'एवं' हा शब्द उपमा, उपदेश, निंदा, प्रशंसा, आकार (प्रकार), आणि वचन-स्वीकार या अर्थांमध्ये आढळतो; तसेच तो निदर्शन (उदाहरण) आणि अवधारण (निश्चय) या अर्थांमध्येही आढळतो. परंतु येथे 'एवं' हा शब्द विद्वानांद्वारे आकार (प्रकार) आणि निदर्शन या अर्थांमध्ये वापरला गेला आहे, आणि त्याचप्रमाणे अवधारण अर्थामध्येही.

Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

त्यापैकी, आकार (प्रकार) अर्थातील 'एवं' शब्दाने हा अर्थ स्पष्ट होतो – 'विविध नयांनी निपुण, अनेक प्राण्यांच्या आशयानुसार उत्पन्न झालेले, अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न, विविध प्रातिहार्यांनी (चमत्कारांनी) युक्त, धम्म, अर्थ, देसना आणि प्रतिवेधाने गंभीर असलेले, आणि सर्व प्राण्यांच्या आपापल्या भाषेनुसार त्यांच्या श्रवणपथावर (कानावर) पडणारे त्या भगवंतांचे वचन सर्व प्रकारे जाणण्यास कोण समर्थ आहे? परंतु पूर्ण शक्तीने ऐकण्याची इच्छा निर्माण करूनही, अशा एका प्रकारे माझ्याद्वारे (मया) ऐकले गेले (सुतं)' - असे दर्शवतो.

Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

निदर्शन अर्थामध्ये, 'मी स्वयंभू नाही, मी स्वतः साक्षात केलेले नाही' असे सांगून स्वतःला (कर्तेपणापासून) मुक्त करत, 'असे मी ऐकले, माझ्याद्वारेही असे ऐकले गेले' या शब्दांनी आता सांगण्यात येणाऱ्या संपूर्ण सुत्ताचे निदर्शन (निर्देश) करतात.

Avadhāraṇatthena thero sāriputto ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189), ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekapuggalampi [Pg.125] samanupassāmi, yo evaṃ tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti yathayidaṃ, bhikkhave, sāriputto. Sāriputto, bhikkhave, tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavattetī’’tievamādinā (a. ni. 1.187) nayena bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.

अवधारण (निश्चय) अर्थामध्ये, स्थविर सारिपुत्त – 'भिक्खूंनो, माझ्या महाप्रज्ञ भिक्खू श्रावकांमध्ये सारिपुत्त हा सर्वश्रेष्ठ आहे' आणि 'भिक्खूंनो, मी अशा दुसऱ्या कोणत्याही एका व्यक्तीला पाहत नाही, जो तथागतांनी प्रवर्तित केलेले अनुत्तर धम्मचक्र सारिपुत्ताप्रमाणेच योग्य प्रकारे अनुप्रवर्तित (पुढे चालवत) करतो. भिक्खूंनो, सारिपुत्त तथागतांनी प्रवर्तित केलेले अनुत्तर धम्मचक्र योग्य प्रकारे अनुप्रवर्तित करतो' – इत्यादी प्रकारे भगवंतांनी केलेल्या प्रशंसेला अनुरूप असे स्वतःचे धारणबळ दर्शवत, प्राण्यांमध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतात की, 'असे मी ऐकले, आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने किंवा व्यंजनाच्या दृष्टीने उणे (कमी) नाही आणि अधिकही नाही; ते असेच पाहावे, अन्यथा पाहू नये'.

Mesaddo karaṇasampadānasāmiatthesu dissati. Idha pana ‘‘mayā sutaṃ, mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

'मे' हा शब्द करण (तृतीया), संप्रदान (चतुर्थी) आणि स्वामी (षष्ठी) या अर्थांमध्ये आढळतो. परंतु येथे 'माझ्याद्वारे ऐकले गेले' (मया सुतं) आणि 'माझे ऐकणे झाले' (मम सुतं) या दोन्ही अर्थांमध्ये तो योग्य ठरतो.

Sutanti ayaṃsaddo saupasaggo anupasaggo ca vissutagamanakilinnaupacitaanuyogasotaviññeyyesu dissati viññātepi ca sotadvārānusārena. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho. Me-saddassa hi mayātiatthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati, mamātiatthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.

'सुतं' (श्रुत/ऐकलेले) हा शब्द उपसर्गासह किंवा उपसर्गाशिवाय प्रसिद्ध असणे, जाणे, ओले होणे, संचय करणे, अभ्यास करणे आणि श्रोत्रविज्ञानाने जाणण्यायोग्य असणे या अर्थांमध्ये आढळतो; तसेच श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने जाणलेल्या विषयाच्या अर्थातही आढळतो. परंतु येथे त्याचा अर्थ 'श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने ग्रहण केलेले' किंवा 'ग्रहण करणे' असा आहे. 'मे' या शब्दाचा अर्थ 'मया' (माझ्याद्वारे) असा घेतला असता, 'असे माझ्याद्वारे श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने ग्रहण केले गेले' असा अर्थ योग्य ठरतो; आणि 'मम' (माझे) असा अर्थ घेतला असता, 'असे माझे श्रोत्रद्वाराच्या अनुषंगाने ग्रहण करणे झाले' असा अर्थ योग्य ठरतो.

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimasavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –

शिवाय, 'एवं मे सुतं' असे म्हणून (ती देशना) स्वतः निर्माण केली असल्याचे अमान्य करत, पूर्वी ऐकलेल्याचे प्रकटीकरण करत – 'चार वैशारद्यांमध्ये विशारद असलेल्या, दशबलधारी, श्रेष्ठ स्थानावर विराजमान असलेल्या, सिंहनाद करणाऱ्या, सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम असलेल्या, धम्मेश्वर, धम्मराज, धम्माधिपती, धम्मदीप, धम्मशरण आणि सद्धम्मवरचक्रवर्ती अशा त्या सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या संमुख माझ्याद्वारे हे वचन ग्रहण केले गेले आहे; त्यामुळे येथे अर्थात, धम्मात (पाठात), पदात किंवा व्यंजनात कोणतीही शंका किंवा संशय बाळगू नये' – असे सांगून या धम्मावरील अश्रद्धा नष्ट करतो आणि श्रद्धासंपदा उत्पन्न करतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

'असे मी ऐकले' (एवं मे सुतं) असे म्हणणारा गोतमांचा श्रावक शासनात (धम्मात) अश्रद्धा नष्ट करतो आणि श्रद्धा वाढवतो.

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

'एकं' हा संख्येचा परिच्छेद (मर्यादा) दर्शवणारा शब्द आहे. 'समयं' हा परिच्छिन्न (मर्यादित) काळ दर्शवणारा शब्द आहे. 'एकं समयं' (एका वेळी) हे अनियत (अनिश्चित) काळ दर्शवणारे पद आहे. त्यामध्ये 'समय' हा शब्द –

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

समवाय (सामग्रीचा मेळ), क्षण (संधी), काळ, समूह, हेतू (कारण), दृष्टी (मत), प्रतिलाभ (प्राप्ती), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) या अर्थांमध्ये आढळतो.

Idha [Pg.126] panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaddhamāsarattindivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhama- majjhimapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

परंतु येथे त्याचा अर्थ 'काळ' असा आहे. त्याद्वारे वर्ष, ऋतू, महिना, पंधरवडा, रात्र आणि दिवस, पूर्वाह्न (सकाळ), मध्याह्न (दुपार), सायाह्न (संध्याकाळ), प्रथम प्रहर, मध्यम प्रहर, पश्चिम प्रहर, मुहूर्त इत्यादी काळाच्या विविध भेदांपैकी 'एका वेळी' (एकं समयं) असे दर्शवले जाते.

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

तेथे, वर्ष इत्यादी या समयांमध्ये (काळांमध्ये) जे जे सुत्त ज्या ज्या वर्षी, ऋतूत, महिन्यात, पक्षात, रात्रीच्या भागात किंवा दिवसाच्या भागात सांगितले गेले, ते सर्व थेरांना (आनंद थेरांना) आपल्या प्रज्ञेमुळे चांगल्या प्रकारे ज्ञात व सुव्यवस्थित (निश्चित) होते. परंतु, 'असे मी ऐकले आहे की अमुक वर्षी, अमुक ऋतूत, अमुक महिन्यात, अमुक पक्षात, रात्रीच्या अमुक भागात किंवा दिवसाच्या अमुक भागात' असे म्हटले असता, ते सहजपणे लक्षात ठेवणे, शिकवणे किंवा शिकवून घेणे शक्य होत नाही आणि खूप काही सांगावे लागते; म्हणून एकाच पदाने तो सर्व अर्थ एकत्रित करून त्यांनी 'एकं समयं' (एका समयी) असे म्हटले.

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayotievamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

किंवा भगवंतांचे जे हे गर्भावक्रांतीचा समय (गर्भात प्रवेशाचा काळ), जन्माचा समय, संवेगाचा समय (वैराग्य काळ), अभिनिष्क्रमणाचा समय (गृहत्याग काळ), दुष्करचर्येचा समय, मारविजयाचा समय, अभिसंबोधीचा (बुद्धत्व प्राप्तीचा) समय, दृष्टधम्मसुखविहाराचा समय, देशनेचा (उपदेशाचा) समय आणि परिनिर्वाणाचा समय इत्यादी देव व मनुष्यांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध असलेले अनेक काळांचे भेद असणारे समय आहेत, त्या समयांपैकी 'देशना-समय' नावाच्या एका समयाला हे 'एकं समयं' पद दर्शवते. तसेच, ज्ञान व करुणेच्या कृत्यांच्या समयांमध्ये जो हा 'करुणाकृत्य समय' आहे; स्वहित आणि परहित आचरणाच्या समयांमध्ये जो 'परहित-आचरण समय' आहे; एकत्रित आलेल्यांच्या दोन कर्तव्यांच्या समयांमध्ये जो 'धम्मकथा समय' आहे; आणि देशना व प्रतिपत्तीच्या समयांमध्ये जो 'देशना समय' आहे; त्या समयांमध्येही एका विशिष्ट समयाचा संदर्भ घेऊन त्यांनी 'एकं समयं' (एका समयी) असे म्हटले आहे.

Yasmā pana ‘‘ekaṃ samaya’’nti accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

कारण 'एकं समयं' यामध्ये अत्यंतसंयोग अर्थ (निरंतर व्याप्तीचा अर्थ) संभवतो. कारण ज्या समयात भगवंतांनी हे किंवा इतर सुत्त उपदेशिले, त्या संपूर्ण समयात ते निरंतर करुणाविहाराने विहरत होते; म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी येथे द्वितीया विभक्तीचा (उपयोगवचन) निर्देश केला आहे, असे समजावे.

Tenetaṃ vuccati –

म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

त्या त्या अर्थाची अपेक्षा करून, इतर ठिकाणी (अभिधम्म व विनय पिटकात) 'समय' शब्द सप्तमी आणि तृतीया विभक्तीमध्ये सांगितला आहे, तर येथे (सुत्तपिटकात) तो द्वितीया विभक्तीमध्ये सांगितला आहे.

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘taṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā [Pg.127] ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

परंतु प्राचीन आचार्य असे वर्णन करतात की— 'तस्मिं समये' (सप्तमी), 'तेन समयेन' (तृतीया) किंवा 'तं समयं' (द्वितीया), हा केवळ शब्दांचाच भेद आहे; सर्व ठिकाणी सप्तमीचाच (अधिकरण/आधार) अर्थ होतो. म्हणून 'एकं समयं' असे म्हटले तरी 'एकस्मिं समये' (एका समयी) असाच अर्थ समजावा.

Bhagavāti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

'भगवा' म्हणजे गुरू (आदरणीय/पूजनीय). कारण जगात आदरणीय व्यक्तीला 'भगवा' म्हणतात. आणि हे (बुद्ध) सर्व गुणांच्या श्रेष्ठतेमुळे सर्व प्राण्यांचे गुरू (परम पूजनीय) आहेत, म्हणून त्यांना 'भगवा' असे समजावे. प्राचीन आचार्यांनीही म्हटले आहे—

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

'भगवा' हा शब्द श्रेष्ठ आहे, 'भगवा' हा शब्द उत्तम आहे; ते गुरू (आदरणीय) असून गौरवाने युक्त आहेत, म्हणून त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.

Apica –

आणखी असे की –

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –

ते भाग्यवान आहेत, क्लेशांचा नाश करणारे (भग्न करणारे) आहेत, ऐश्वर्य इत्यादी गुणांनी युक्त आहेत, धम्माचे विभाजन करून उपदेश करणारे आहेत, धम्माचे सेवन करणारे आहेत आणि भवांमध्ये (संसारात) गमनाचा (तृष्णेचा) त्याग करणारे आहेत; म्हणून त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.

Imissāpi gāthāya vasena assa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vuttoyeva.

या गाथेच्या आधारेही या पदाचा सविस्तर अर्थ समजून घ्यावा. आणि तो 'विसुद्धिमग्ग' मधील 'बुद्धानुस्मृती निर्देशात' सांगितलेलाच आहे.

Ettāvatā cettha evanti vacanena desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ, ekaṃ samayanti kālasampattiṃ, bhagavāti desakasampattiṃ.

आणि एवढ्या विवेचनाने येथे 'एवं' या शब्दाने देशना-संपत्ती (उपदेशाची परिपूर्णता) दर्शविली जाते, 'मे सुतं' या शब्दाने श्रावक-संपत्ती (श्रोत्याची परिपूर्णता), 'एकं समयं' या शब्दाने काल-संपत्ती (काळाची परिपूर्णता) आणि 'भगवा' या शब्दाने देशक-संपत्ती (उपदेशकाची परिपूर्णता) दर्शविली जाते.

Sāvatthiyanti ettha ca savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī sāvatthī, yathā kākandī mākandīti evaṃ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthī, satthasamāyoge ca kiṃ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthītipi vacanamupādāya sāvatthī.

आणि 'सावत्थियं' (श्रावस्तीमध्ये) याविषयी— 'सवत्थ' नावाच्या ऋषींचे निवासस्थान असलेले नगर म्हणजे 'सावत्थी' (श्रावस्ती), जसे 'काकंदी' आणि 'माकंदी' आहे; असे व्याकरणकार मानतात. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात की— मनुष्यांच्या उपभोग व परिभोगाच्या ज्या काही वस्तू आहेत, त्या सर्व येथे उपलब्ध आहेत म्हणून 'सावत्थी'. तसेच, व्यापाऱ्यांच्या तांड्यांच्या भेटीच्या वेळी 'कोणता माल आहे?' असे विचारले असता, 'सर्व काही आहे' (सब्बं अत्थि) असे म्हटले गेले, यावरूनही 'सावत्थी' हे नाव पडले.

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccatī’’ti. –

नेहमी सर्व प्रकारची उपकरणे (जीवनोपयोगी वस्तू) सावत्थीमध्ये एकत्रित असतात; म्हणून त्या सर्वांच्या उपलब्धतेमुळे याला 'सावत्थी' म्हटले जाते.

Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ, idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā ‘‘viharati’’cceva veditabbo. So hi bhagavā ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.

त्या सावत्थीमध्ये (श्रावस्तीजवळ). येथे सप्तमी विभक्ती समीप अर्थ दर्शवणारी आहे. 'विहरति' (विहार करतात) हे सामान्यतः ईर्यापथ-विहार, दिव्य-विहार, ब्रह्म-विहार आणि आर्य-विहार यांपैकी कोणत्याही एका विहाराने युक्त असणे दर्शवते; परंतु येथे उभे राहणे, चालणे, बसणे आणि झोपणे अशा प्रकारच्या ईर्यापथांपैकी कोणत्याही एका ईर्यापथाशी युक्त असणे दर्शवते. म्हणून भगवंत उभे असताना, चालत असताना, बसलेले असताना किंवा आडवे झालेले असतानाही 'विहार करतात' असेच समजावे. कारण ते भगवंत एका ईर्यापथाच्या त्रासाला दुसऱ्या ईर्यापथाने दूर करून, शरीराला कोसळू न देता टिकवून ठेवतात (चालवतात); म्हणून 'विहरति' असे म्हटले जाते.

Jetavaneti [Pg.128] ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, rañño vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto, vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgābhirutehi mandamārutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane. Vanañca nāma ropimaṃ sayaṃjātanti duvidhaṃ. Idañca veḷuvanādīni ca ropimāni, andhavanamahāvanādīni sayaṃjātāni.

'जेतवने' (जेतवनात) याविषयी— जो आपल्या शत्रूंना जिंकतो तो 'जेत'; किंवा राजाने आपल्या शत्रूंना जिंकले असता जन्मलेला राजकुमार म्हणून 'जेत'; किंवा मंगल इच्छेमुळे त्याचे असे नाव ठेवले गेले म्हणून 'जेत'. जे सर्वांना प्रिय वाटते ते 'वन'; जे आपल्या समृद्धीने प्राण्यांमध्ये भक्ती (प्रेम) निर्माण करते आणि स्वतःविषयी स्नेह उत्पन्न करते, असा अर्थ आहे. किंवा जे याचना करते ते 'वन'; विविध प्रकारच्या फुलांच्या सुवासाने धुंद झालेल्या कोकिळा इत्यादी पक्ष्यांच्या मंजूळ आवाजाने आणि मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या वृक्षांच्या फांद्या, डहाळ्या, पालवी व पानांच्या द्वारे 'या आणि माझा उपभोग घ्या' अशी प्राण्यांना जणू याचना करत असल्यासारखे वाटते, असा अर्थ आहे. जेतचे वन म्हणजे 'जेतवन'. कारण ते जेत नावाच्या राजकुमाराने लावले होते, वाढवले होते आणि त्याचे रक्षण केले होते, तसेच तो त्याचा मालक होता; म्हणून त्याला 'जेतवन' म्हटले जाते. त्या जेतवनात. वन हे मानवनिर्मित (रोपलेले) आणि नैसर्गिक (स्वतः उगवलेले) असे दोन प्रकारचे असते. हे (जेतवन) आणि वेळुवन इत्यादी मानवनिर्मित वने आहेत, तर अंधवन, महावन इत्यादी नैसर्गिक वने आहेत.

Anāthapiṇḍikassa ārāmeti sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena. Sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃ ānetvā ramāpetīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.

अनाथपिंडिकाचा आराम (उद्यान) याविषयी: तो गृहपती त्याच्या मातापित्यांनी ठेवलेल्या नावावरून 'सुदत्त' नावाचा होता. सर्व प्रकारच्या काम्य वस्तूंच्या समृद्धीमुळे, औदार्यामुळे (मत्सररहिततेमुळे) आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे तो नेहमी अनाथ (निराधारांना) अन्न (पिंड) देत असे, म्हणून त्याला 'अनाथपिंडिक' या नावाने ओळखले गेले. येथे प्राणी, विशेषतः प्रव्रजित (भिक्खू) रममाण होतात, म्हणून याला 'आराम' म्हणतात. त्याच्या फुले, फळे इत्यादींच्या शोभेमुळे आणि फार दूर नसणे, फार जवळ नसणे इत्यादी पाच प्रकारच्या सेनासन गुणांच्या समृद्धीमुळे, वेगवेगळ्या ठिकाणांहून येऊन लोक येथे रमतात, अतिशय आनंदित होतात आणि कंटाळा न येता राहतात, असा अर्थ आहे. किंवा वर सांगितलेल्या समृद्धीमुळे, इतरत्र गेलेल्या लोकांनाही आपल्याकडे आकर्षित करून (आत आणून) रममाण करतो, म्हणून तो 'आराम' होय. कारण तो आराम अनाथपिंडिक गृहपतीने राजकुमार जेताच्या हातून अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा जमिनीवर पसरवून विकत घेतला, अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून तेथे सेनासने (निवासस्थाने) बांधली आणि अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून विहार-महोत्सव संपन्न केला. अशा प्रकारे एकूण चौपन्न कोटी सुवर्णमुद्रांच्या त्यागाने तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला समर्पित केला, म्हणून त्याला 'अनाथपिंडिकाचा आराम' असे म्हणतात. त्या अनाथपिंडिकाच्या आरामात.

Ettha ca ‘‘jetavane’’tivacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa hiraññakoṭiyo anāthapiṇḍikassa[Pg.129]. Iti tesaṃ parikittanena evaṃ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā sāriputto aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti.

येथे 'जेतवनात' हा शब्द पूर्व मालकाचा उल्लेख करतो, तर 'अनाथपिंडिकाच्या आरामात' हा शब्द नंतरच्या मालकाचा उल्लेख करतो. या दोघांच्या उल्लेखाचे काय प्रयोजन आहे? पुण्य करू इच्छिणाऱ्यांनी त्यांच्या आदर्शाचे अनुकरण करावे, हेच प्रयोजन आहे. कारण तेथे प्रवेशद्वार आणि प्रासाद बांधण्यासाठी जमीन विकून मिळालेल्या अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा आणि अनेक कोटी मूल्यांचे वृक्ष हा राजकुमार जेताचा त्याग होता, तर चौपन्न कोटी सुवर्णमुद्रा हा अनाथपिंडिकाचा त्याग होता. अशा प्रकारे त्यांचा उल्लेख करून, पुण्य करू इच्छिणारे लोक पुण्यकर्मे करतात हे दर्शवत आयुष्यमान सारिपुत्त इतर पुण्यप्रेमी लोकांना त्यांच्या आदर्शाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करतात.

Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

येथे अशी शंका येऊ शकते – जर भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत आहेत, तर 'जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात' असे म्हणू नये. आणि जर ते तेथे विहार करत आहेत, तर 'श्रावस्तीमध्ये' असे म्हणू नये. कारण एकाच वेळी दोन्ही ठिकाणी विहार करणे शक्य नाही. परंतु याकडे असे पाहिले जाऊ नये. आम्ही आधीच सांगितले नाही का की 'समीप अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती' वापरली जाते? म्हणून, ज्याप्रमाणे गंगा, यमुना इत्यादी नद्यांच्या जवळ चरणाऱ्या गाईंच्या कळपांना 'गंगेत चरतात, यमुनेत चरतात' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही श्रावस्तीच्या जवळ जे जेतवन आणि अनाथपिंडिकाचा आराम आहे, तेथे विहार करणाऱ्या भगवंतांविषयी 'श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहार करतात' असे म्हटले जाते. कारण 'श्रावस्ती' हा शब्द त्यांच्या भिक्षेसाठीच्या गावाचा (गोचरग्राम) निर्देश करण्यासाठी आहे, आणि उर्वरित शब्द प्रव्रजितांना योग्य अशा निवासस्थानाचा निर्देश करण्यासाठी आहेत.

Tattha sāvatthikittanena āyasmā sāriputto bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyaṃ. Atha vā purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaddhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ. Purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparidīpanaṃ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraparidīpanaṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinivane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarassa uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.

तेथे श्रावस्तीच्या उल्लेखाने आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांचे गृहस्थांवर केलेले अनुग्रह दर्शवतात, आणि जेतवन इत्यादींच्या उल्लेखाने प्रव्रजितांवर केलेले अनुग्रह दर्शवतात. त्याचप्रमाणे, पहिल्या शब्दाने प्रत्यय (दान) स्वीकारल्यामुळे 'आत्मक्लेश अनुयोगाचा' त्याग दर्शवला जातो, आणि दुसऱ्या शब्दाने भौतिक वस्तूंच्या त्यागामुळे 'कामसुखल्लिक अनुयोगाच्या' त्यागाचा उपाय दर्शवला जातो. किंवा पहिल्या शब्दाने धम्मदेशनेचा उद्योग आणि दुसऱ्या शब्दाने विवेकाची (एकांतवासाची) आसक्ती दर्शवली जाते. पहिल्या शब्दाने करुणेमुळे लोकांकडे जाणे आणि दुसऱ्या शब्दाने प्रज्ञेमुळे लोकांपासून दूर राहणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने प्राण्यांच्या हित-सुखाच्या निर्मितीमध्ये मग्न असणे आणि दुसऱ्या शब्दाने परहित-सुख करताना अलिप्त राहणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने धम्मसंगत सुखाचा त्याग न करण्याच्या कारणाने होणारा सुखविहार दर्शवला जातो, आणि दुसऱ्या शब्दाने उत्तर-मनुष्यधर्माच्या अभ्यासाच्या कारणाने होणारा सुखविहार दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने मनुष्यांवर केलेल्या उपकारांचे बाहुल्य आणि दुसऱ्या शब्दाने देवांवर केलेल्या उपकारांचे बाहुल्य दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने जगात जन्मलेल्या भगवंतांचे जगातच वाढणे दर्शवले जाते, आणि दुसऱ्या शब्दाने जगापासून अलिप्त राहणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने 'भिक्खूंनो, जगात जन्मणारा एकच असा पुरुष आहे, जो बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील करुणेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी जन्म घेतो. तो एक पुरुष कोणता? तो म्हणजे तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होय' या वचनानुसार ज्या प्रयोजनासाठी भगवान जन्मले, त्या प्रयोजनाचे प्रकटीकरण होते, आणि दुसऱ्या शब्दाने ते जेथे जन्मले, त्याला अनुरूप अशा विहाराचे प्रकटीकरण होते. कारण भगवान प्रथम लुंबिनी वनात आणि दुसऱ्यांदा बोधिमंडात अशा प्रकारे लौकिक आणि लोकोत्तर उत्पत्तीसाठी वनातच जन्मले, म्हणून त्यांचा वनातच विहार दर्शवला आहे. अशा प्रकारे या शब्दांची अर्थयोजना समजून घ्यावी.

Tatrāti [Pg.130] desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavaneti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ deseti. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510; pārā. 45) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi pakkosanepi. Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tena tesaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhanasīlatābhikkhanadhammatābhikkhanesādhukāritādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.

'तत्र' हा शब्द देश आणि काल दर्शवणारा आहे. कारण ज्या वेळी ते विहार करतात, त्या वेळेला, आणि ज्या जेतवनात विहार करतात, त्या जेतवनाला तो दर्शवतो. किंवा उपदेश करण्यासाठी योग्य अशा देश आणि काल दर्शवतो. कारण भगवान अयोग्य स्थानी किंवा अयोग्य वेळी धम्मदेशना करत नाहीत. 'हे बाहिय, ही वेळ योग्य नाही' इत्यादी वचन येथे याचे प्रमाण आहे. 'खो' हा शब्द केवळ पादपूरणासाठी, निश्चय अर्थासाठी किंवा आरंभकाल दर्शवण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. 'भगवा' हा शब्द जगातील पूजनीयता दर्शवतो. 'भिक्खू' हा शब्द उपदेश ऐकण्यास पात्र असलेल्या व्यक्तींचा वाचक आहे. तसेच येथे 'जो भिक्षा मागतो तो भिक्खू, जो भिक्षाचर्येचा स्वीकार करतो तो भिक्खू' इत्यादी नियमांनुसार शब्दाचा अर्थ समजून घ्यावा. 'आमंतेसि' म्हणजे बोलावले, म्हणाले, संबोधित केले, असा येथे अर्थ आहे. इतर ठिकाणी हा शब्द माहिती देण्यासाठी किंवा बोलावण्यासाठी देखील वापरला जातो. 'भिक्खवे' हा शब्द संबोधनाची पद्धत दर्शवतो. त्याद्वारे, त्या भिक्खूंच्या भिक्षा मागण्याची सवय, भिक्षा मागण्याचा स्वभाव आणि भिक्षा मागण्यात कुशल असणे इत्यादी गुणांच्या योगाने सिद्ध झालेल्या शब्दाने, हीन आणि श्रेष्ठ अशा सर्व लोकांद्वारे आचरल्या जाणाऱ्या उपजीविकेला प्रकट करत, भगवान गर्विष्ठपणा आणि दीनता या दोन्ही भावांचे दमन करतात. आणि 'भिक्खवे' या करुणेने ओतप्रोत, सौम्य अंतःकरणाने आणि प्रेमळ दृष्टीक्षेपाने युक्त अशा शब्दाने त्यांना आपल्याकडे सन्मुख करत, बोलण्याची इच्छा दर्शवणाऱ्या त्याच शब्दाने त्यांच्यामध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतात. आणि संबोधनाच्या अर्थाच्या त्याच शब्दाने त्यांना चांगल्या प्रकारे ऐकण्यासाठी आणि मनन करण्यासाठी प्रवृत्त करतात. कारण शासनाची समृद्धी ही चांगल्या प्रकारे ऐकण्यावर आणि मनन करण्यावरच अवलंबून असते.

Aparesu devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhājanabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusannikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattā, dhammadesanāya ca te eva bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato.

इतर देव आणि मनुष्य विद्यमान असताना भगवंतांनी केवळ भिक्खूंनाच का संबोधित केले? कारण भिक्खू हे ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, आसन्न (निकट असणारे), सदा-सन्निहित (नेहमी उपस्थित असणारे) आणि धम्मदेशनेचे पात्र (भाजन) आहेत. भगवंतांची धम्मदेशना सर्व परिषदेसाठी सामायिक असते. परिषदेमध्ये भिक्खू हे प्रथम उत्पन्न झाल्यामुळे ज्येष्ठ आहेत; गृहत्याग (अनगारियभाव) आदी करून शास्त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करणारे आणि संपूर्ण शासनाचा स्वीकार (परिग्रह) करणारे असल्यामुळे ते श्रेष्ठ आहेत; तेथे बसलेल्यांमध्ये शास्त्यांच्या निकट असल्यामुळे ते आसन्न आहेत; शास्त्यांच्या समीप वावरणारे असल्यामुळे ते सदा-सन्निहित आहेत; आणि उपदेश केल्याप्रमाणे प्रतिपत्ती (आचरण) अस्तित्त्वात असल्यामुळे तेच धम्मदेशनेचे पात्र आहेत.

Tattha siyā – kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Parisāya hi bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya atthuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā vikkhepaṃ āpajjeyyuṃ, duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ[Pg.131]. Tena tesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.

येथे अशी शंका असू शकते की – भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करताना आधी भिक्खूंना का संबोधित केले, थेट धम्माचाच उपदेश का केला नाही? स्मृती (जागरूकता) उत्पन्न करण्यासाठी. कारण परिषदेमध्ये भिक्खू इतर गोष्टींचा विचार करत, विक्षिप्त चित्त असलेले, धम्माचे चिंतन करत किंवा कम्मट्ठानाचे मनसिकार करत बसलेले असू शकतात. त्यांना संबोधित न करता जर धम्माचा उपदेश केला गेला, तर "ही देशना कोणत्या निदानाने (प्रारंभाने), कोणत्या कारणाने आणि कोणत्या प्रसंगाने दिली गेली आहे?" हे लक्षात घेण्यास असमर्थ ठरून ते विक्षेपाप्रत (भ्रमाप्रत) पोहोचू शकतात किंवा चुकीचे ग्रहण करू शकतात. म्हणून त्यांच्यामध्ये स्मृती उत्पन्न करण्यासाठी भगवंत आधी संबोधित करतात आणि नंतर धम्माचा उपदेश करतात.

Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati, ‘‘bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti te paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca.

'भदन्ते' हा आदराचा शब्द आहे, किंवा शास्त्यांना दिलेले उत्तर आहे. शिवाय येथे, 'भिक्खवे' असे म्हणत भगवंत त्या भिक्खूंना संबोधित करतात, आणि 'भदन्ते' असे म्हणत ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देतात. त्याचप्रमाणे, भगवंत 'भिक्खवे' असे आधी बोलतात, आणि ते भिक्खू 'भदन्ते' असे प्रत्युत्तर देतात. 'भिक्खवे' या संबोधनाने ते प्रत्युत्तर देण्यास प्रवृत्त करतात, आणि 'भदन्ते' असे म्हणून ते प्रत्युत्तर देतात. 'ते भिक्खू' म्हणजे ज्यांना भगवंतांनी संबोधित केले होते. 'भगवतो पच्चस्सोसुं' म्हणजे भगवंतांच्या संबोधनाला त्यांनी प्रतिसाद दिला, सन्मुख होऊन ऐकले, स्वीकारले आणि ग्रहण केले, असा अर्थ आहे. 'भगवा एतदवोच' म्हणजे भगवंतांनी आता सांगण्याजोगे हे संपूर्ण सुत्त सांगितले.

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā sāriputtena kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasopānaṃ vippakiṇṇamuttājālasadisavālikākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya, suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivisadavijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārakavāṭaṃ mahādvāraṃ viya atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.

आणि एवढ्या विस्तृत विवेचनाने, जे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी, कमळ आणि कुवलय (निळे कमळ) यांनी शोभिवंत, निर्मळ आणि मधुर चवीचे पाणी असलेल्या पुष्करणीत सुखाने उतरण्यासाठी, निर्मळ शिलातळाने रचलेली विलासपूर्ण पायरी असलेल्या, विखुरलेल्या मोत्यांच्या जाळ्यासारख्या वाळूने युक्त अशा पांढऱ्या शुभ्र भूमीभाग असलेल्या घाटाप्रमाणे; सुविभक्त भिंती आणि विविध वेदिकांनी वेढलेल्या, नक्षत्रपथाला (आकाशाला) स्पर्श करण्याची इच्छा असल्याप्रमाणे उतुंग उभारलेल्या श्रेष्ठ प्रासादावर सुखाने चढण्यासाठी, हस्तिदंताच्या गुळगुळीत व मऊ फळ्यांनी युक्त, सुवर्णलतेने वेढलेल्या आणि मणीसमूहांच्या प्रभासमूहाने प्रज्वलित व शोभिवंत असलेल्या जिन्याप्रमाणे; सोन्याची कंकणे, नूपुर इत्यादींच्या परस्परांवरील आघाताच्या आवाजाने मिश्रित अशा संभाषणाच्या, हास्याच्या आणि मधुर स्वराच्या गृहजनांनी वावरलेल्या, भव्य ऐश्वर्य व वैभवाने शोभणाऱ्या महाघरात सुखाने प्रवेश करण्यासाठी, सोने, चांदी, मणी, मोती, प्रवाळ इत्यादींच्या दीप्तीने निर्मळपणे प्रकाशित असलेल्या, सुप्रतिष्ठित व विशाल अशा कवाडांनी युक्त महाद्वाराप्रमाणे; अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न असलेल्या, बुद्धांच्या देशना-ज्ञान-गंभीरभावाचे सूचक असलेल्या या सुत्तामध्ये सुखाने अवगाहन करण्यासाठी, काळ, देश, देशक (उपदेशक), परिषद आणि अपदेश (प्रसंग) यांनी सुशोभित असे जे निदान (प्रस्तावना) सांगितले आहे, त्या निदानाची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

Suttante pañcāti gaṇanaparicchedo. Imāni indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Indriyaṭṭho heṭṭhā vutto.

सुत्तातील 'पंच' हा शब्द संख्येची मर्यादा (गणनापरिच्छेद) दर्शवणारा आहे. 'इमानि इन्द्रियानि' (ही इंद्रिये) हे मर्यादित केलेल्या धम्माचे निदर्शन (निर्देश) करणारे आहे. 'इंद्रिय' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे.

185. Idāni imaṃ suttantaṃ dassetvā imasmiṃ suttante vuttānaṃ indriyānaṃ visuddhibhāvanāvidhānaṃ bhāvitattaṃ paṭippassaddhiñca dassetukāmo imāni pañcindriyānītiādimāha. Tattha visujjhantīti visuddhiṃ pāpuṇanti. Assaddheti tīsu ratanesu saddhāvirahite. Saddheti tīsu ratanesu saddhāsampanne. Sevatoti [Pg.132] cittena sevantassa. Bhajatoti upasaṅkamantassa. Payirupāsatoti sakkaccaṃ upanisīdantassa. Pasādanīye suttanteti pasādajanake ratanattayaguṇapaṭisaṃyutte suttante. Kusīteti kucchitena ākārena sīdantīti kusīdā, kusīdā eva kusītā. Te kusīte. Sammappadhāneti catukiccasādhakavīriyapaṭisaṃyuttasuttante. Muṭṭhassatīti naṭṭhassatike. Satipaṭṭhāneti satipaṭṭhānādhikārake suttante. Jhānavimokkheti catutthajjhānaaṭṭhavimokkhatividhavimokkhādhikārake suttante. Duppaññeti nippaññe, paññābhāvato vā duṭṭhā paññā etesanti duppaññā. Te duppaññe. Gambhīrañāṇacariyanti catusaccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyutte suttante, ñāṇakathāsadise vā. Suttantakkhandheti suttantakoṭṭhāse. Assaddhiyantiādīsu assaddhiyanti assaddhabhāvaṃ. Assaddhiye ādīnavadassāvī assaddhiyaṃ pajahanto saddhindriyaṃ bhāveti, saddhindriye ānisaṃsadassāvī saddhindriyaṃ bhāvento assaddhiyaṃ pajahati. Esa nayo sesesu. Kosajjanti kusītabhāvaṃ. Pamādanti sativippavāsaṃ. Uddhaccanti uddhatabhāvaṃ, vikkhepanti attho. Pahīnattāti appanāvasena jhānapāripūriyā pahīnattā. Suppahīnattāti vuṭṭhānagāminivasena vipassanāpāripūriyā suṭṭhu pahīnattā. Bhāvitaṃ hoti subhāvitanti vuttakkameneva yojetabbaṃ. Vipassanāya hi vipakkhavasena pahīnattā ‘‘suppahīnattā’’ti vattuṃ yujjati. Tasmāyeva ca ‘‘subhāvita’’nti, na tathā jhānena. Yasmā pana pahātabbānaṃ pahānena bhāvanāsiddhi, bhāvanāsiddhiyā ca pahātabbānaṃ pahānasiddhi hoti, tasmā yamakaṃ katvā niddiṭṭhaṃ.

१८५. आता हे सुत्त दाखवून, या सुत्तात सांगितलेल्या इंद्रियांच्या विशुद्धी-भावना-विधी, भावितत्व (भावना केली असणे) आणि प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे) दर्शवण्याची इच्छा असणाऱ्या स्थविरांनी 'इमानि पञ्चिन्द्रियानि' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विसुज्झन्ति' म्हणजे विशुद्धीप्रत पोहोचतात. 'अस्सद्धे' म्हणजे तीन रत्नांवर (त्रिरत्नांवर) श्रद्धा नसलेल्यांना. 'सद्धे' म्हणजे तीन रत्नांवर श्रद्धा असलेल्यांना. 'सेवतो' म्हणजे चित्ताने सेवा करणाऱ्याला. 'भजतो' म्हणजे जवळ जाणाऱ्याला (संगती करणाऱ्याला). 'पयिरुपासतो' म्हणजे आदराने जवळ बसणाऱ्याला (उपासना करणाऱ्याला). 'पसादनीये सुत्तन्ते' म्हणजे प्रसन्नता उत्पन्न करणाऱ्या, त्रिरत्नांच्या गुणांशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'कुसीते' म्हणजे निंद्य (कुत्सित) आकाराने जे गळून पडतात (आळस करतात) ते 'कुसीद' (आळशी), कुसीद हेच 'कुसीत' होय. त्या आळशी लोकांना. 'सम्मप्पधाने' म्हणजे चार प्रकारच्या कर्तव्यांना साधणाऱ्या वीर्याशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'मुट्ठस्सती' म्हणजे स्मृती नष्ट झालेल्यांना (विस्मरण झालेल्यांना). 'सतिपट्ठाने' म्हणजे सतिपट्ठानाशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'झानविमोक्खे' म्हणजे चतुर्थ ध्यान, आठ विमोक्ष आणि तीन प्रकारच्या विमोक्षांशी संबंधित सुत्तांमध्ये. 'duppaññe' म्हणजे प्रज्ञा नसलेल्यांना (निष्प्रज्ञांना), किंवा प्रज्ञेच्या अभावामुळे ज्यांची प्रज्ञा दुष्ट (नष्ट) झाली आहे ते 'दुष्प्रज्ञ' (दुप्पञ्ञा). त्या दुष्प्रज्ञांना. 'गंभीरञाणचरियं' म्हणजे चार आर्यसत्ये, पटिच्चसमुप्पाद इत्यादींशी संबंधित सुत्तांमध्ये, किंवा ज्ञानकथेसारख्या सुत्तांमध्ये. 'सुत्तन्तक्खन्धे' म्हणजे सुत्तांच्या समूहात (भागात). 'अस्सद्धियं' इत्यादींमध्ये 'अस्सद्धियं' म्हणजे अश्रद्धाभाव (अश्रद्धा). अश्रद्धेमध्ये दोष पाहणारा (आदीनवदर्शी) अश्रद्धेचा त्याग करत सद्धिंद्रियाची (श्रद्धेद्रियाची) भावना करतो. सद्धिंद्रियामध्ये आनिशंस (फायदा) पाहणारा सद्धिंद्रियाची भावना करत अश्रद्धेचा त्याग करतो. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'कोसज्जं' म्हणजे आळस (कुसीदभाव). 'पमादं' म्हणजे प्रमाद (स्मृतीचा अभाव). 'उद्धच्चं' म्हणजे उद्धतभाव (चित्ताची चंचलता), विक्षेप असा अर्थ आहे. 'पहीनत्ता' म्हणजे अर्पणाच्या (समाधीच्या) प्रभावाने ध्यानाच्या परिपूर्तीमुळे नष्ट झाल्यामुळे. 'सुप्पहीनत्ता' म्हणजे वुट्ठानगामिनीच्या (उत्थानगामिनीच्या) प्रभावाने विपश्यनेच्या परिपूर्तीमुळे चांगल्या प्रकारे नष्ट झाल्यामुळे. 'भावितं होति सुभावितं' हे वर सांगितलेल्या क्रमानेच जोडले पाहिजे. कारण विपश्यनेद्वारे विरोधी पक्षाच्या (नित्यसंज्ञा इत्यादींच्या) प्रभावाने नष्ट झाल्यामुळे 'सुप्पहीनत्ता' (चांगल्या प्रकारे प्रहीन झालेली) असे म्हणणे योग्य आहे. आणि म्हणूनच 'सुभावितं' (चांगल्या प्रकारे भावित) असे म्हटले आहे, ध्यानाने तसे होत नाही. परंतु, ज्याअर्थी प्रहातव्य (त्याग करण्याजोग्या) धर्मांच्या प्रहाणाने (त्यागाने) भावनेची सिद्धी होते, आणि भावनेच्या सिद्धीने प्रहातव्य धर्मांच्या प्रहाणाची सिद्धी होते, म्हणून हे यमक (जोडी) करून दाखवले आहे.

186. Paṭippassaddhivāre bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cāti bhāvitānaṃyeva subhāvitatā. Paṭippassaddhāni ca suppaṭippassaddhāni cāti paṭippassaddhānaṃyeva suppaṭippassaddhatā vuttā. Phalakkhaṇe maggakiccanibbattivasena bhāvitatā paṭippassaddhatā ca veditabbā. Samucchedavisuddhiyoti maggavisuddhiyoyeva. Paṭippassaddhivisuddhiyoti phalavisuddhiyo eva.

१८६. प्रतिप्रश्रब्धीच्या (शांतीच्या) प्रकरणात, 'भावितातूनच सुभावितत्व' म्हणजे भावित केलेल्या इंद्रियांचेच सुभावितत्व (चांगल्या प्रकारे भावित असणे) सांगितले आहे. 'प्रतिप्रश्रब्ध आणि सुप्रतिप्रश्रब्ध' म्हणजे शांत झालेल्या इंद्रियांचेच सुप्रतिप्रश्रब्धत्व (चांगल्या प्रकारे शांत असणे) सांगितले आहे. फलक्षणी (फलाच्या क्षणी) मार्गकृत्याच्या निष्पत्तीच्या प्रभावाने भावितत्व आणि प्रतिप्रश्रब्धत्व जाणले पाहिजे. 'समुच्छेदविशुद्धी' म्हणजे मार्गविशुद्धीच होय. 'प्रतिप्रश्रब्धिविशुद्धी' म्हणजे फलविशुद्धीच होय.

Idāni tathā vuttavidhānāni indriyāni kārakapuggalavasena yojetvā dassetuṃ katinaṃ puggalānantiādimāha. Tattha savanena buddhoti sammāsambuddhato dhammakathāsavanena catusaccaṃ buddhavā, ñātavāti attho. Idaṃ [Pg.133] bhāvitindriyabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Bhāvanābhisamayavasena hi maggassa buddhattā phalakkhaṇe bhāvitindriyo hoti. Aṭṭhannampi ariyānaṃ tathāgatassa sāvakattā visesetvā arahattaphalaṭṭhameva dassento khīṇāsavoti āha. Soyeva hi sabbakiccanipphattiyā bhāvitindriyoti vutto. Itarepi pana taṃtaṃmaggakiccanipphattiyā pariyāyena bhāvitindriyā eva. Tasmā eva ca catūsu phalakkhaṇesu ‘‘pañcindriyāni bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tesaṃ uparimaggatthāya indriyabhāvanā atthiyeva, tasmā te na nippariyāyena bhāvitindriyā. Sayaṃ bhūtaṭṭhenāti anācariyo hutvā sayameva ariyāya jātiyā bhūtaṭṭhena jātaṭṭhena bhagavā. Sopi hi bhāvanāsiddhivasena phalakkhaṇe sayambhū nāma hoti. Evaṃ sayaṃ bhūtaṭṭhena bhāvitindriyo. Appameyyaṭṭhenāti anantaguṇayogato pamāṇetuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena. Bhagavā phalakkhaṇe bhāvanāsiddhito appameyyoti. Tasmāyeva bhāvitindriyo.

आता, अशा प्रकारे सांगितलेल्या विधींनुसार इंद्रियांना साधक पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) क्षमतेनुसार जोडून दाखवण्यासाठी 'कतिनं पुग्गलानं' (किती पुद्गलांचे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'सवनेन बुद्धो' (श्रवणाने बुद्ध झालेला) म्हणजे सम्यक्संबुद्धांकडून धम्मकथा ऐकून चार आर्यसत्यांना जाणणारा, समजणारा असा अर्थ आहे. हे 'भावितेंद्रिय' (इंद्रिये विकसित केलेल्या) अवस्थेचे कारण सांगणारे वचन आहे. कारण, भावना-अभिसमयाच्या (मार्गाच्या अभ्यासाच्या) बळावर मार्गाचे ज्ञान झाल्यामुळे फलक्षणी (फलाच्या क्षणी) तो भावितेंद्रिय होतो. आठही आर्य पुद्गल हे तथागतांचे श्रावक असल्यामुळे, विशेष करून अर्हत्वफलाचीच अवस्था दर्शवण्यासाठी 'खीणासवो' (क्षीणास्रव - ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत असा) असे म्हटले आहे. कारण तोच सर्व कर्तव्यांच्या (कार्यांच्या) पूर्ततेमुळे 'भावितेंद्रिय' म्हटला जातो. परंतु इतर (शैक्ष) पुद्गल देखील आपापल्या मार्ग-कार्यांच्या पूर्ततेमुळे पर्यायाने 'भावितेंद्रिय'च आहेत. त्यामुळेच चारही फलक्षणांमध्ये 'पाचही इंद्रिये विकसित झालेली आणि सुविकसित झालेली असतात' असे म्हटले आहे. परंतु ज्या अर्थी त्यांच्यासाठी पुढील (उच्च) मार्गासाठी इंद्रिय-भावना (इंद्रियांचा विकास) शिल्लक असतेच, म्हणून ते मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) 'भावितेंद्रिय' नव्हेत. ‘सयं भूतट्ठेन’ (स्वतः उत्पन्न झालेल्या अर्थाने) म्हणजे कोणताही आचार्य नसताना स्वतःच आर्य जातीने (उत्कृष्ट स्वभावाने) उत्पन्न झाल्यामुळे भगवान (प्रत्येकबुद्ध) होत. कारण ते (प्रत्येकबुद्ध) देखील भावना-सिद्धीच्या बळावर फलक्षणी 'स्वयंभू' या नावाने ओळखले जातात. अशा प्रकारे स्वतः उत्पन्न झालेल्या अर्थाने ते 'भावितेंद्रिय' आहेत. ‘अप्पमेय्यट्ठेन’ (अप्रमेय अर्थाने) म्हणजे अनंत गुणांच्या योगामुळे मोजता न येण्याच्या अर्थाने. भगवान फलक्षणी भावना-सिद्धीमुळे 'अप्रमेय' (अमर्याद) आहेत. म्हणूनच ते 'भावितेंद्रिय' होत.

Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहिल्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

2. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā

२. दुसऱ्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका).

187. Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo pañcimāni, bhikkhavetiādikaṃ suttantaṃ dasseti. Tattha ye hi kecīti anavasesapariyādānaṃ, hi-kāro padapūraṇamatte nipāto. Samaṇā vā brāhmaṇā vāti lokavohāravasena vuttaṃ. Samudayanti paccayaṃ. Atthaṅgamanti uppannānaṃ abhāvagamanaṃ, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. Assādanti ānisaṃsaṃ. Ādīnavanti dosaṃ. Nissaraṇanti niggamanaṃ. Yathābhūtanti yathāsabhāvaṃ. Samaṇesūti samitapāpesu. Samaṇasammatāti na mayā samaṇāti sammatā. ‘‘Sammatā’’ti vattamānakālavasena vuccamāne saddalakkhaṇavasena ‘‘me’’ti ettha sāmivacanameva hoti. Brāhmaṇesūti bāhitapāpesu. Sāmaññatthanti samaṇabhāvassa atthaṃ. Brahmaññatthanti brāhmaṇabhāvassa atthaṃ. Dvayenāpi arahattaphalameva vuttaṃ. Atha vā sāmaññatthanti heṭṭhā tīṇi phalāni. Brahmaññatthanti arahattaphalaṃ. Sāmaññabrahmaññanti hi ariyamaggoyeva. Diṭṭheva dhammeti paccakkheyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva adhikena ñāṇena paccakkhaṃ katvā. Upasampajjāti pāpuṇitvā, nipphādetvā vā.

१८७. पुन्हा दुसरे सुत्तंत मांडून इंद्रियांची मांडणी स्पष्ट करण्याची इच्छा असणारे (थेर) 'पंचिमानि, भिक्खवे' (हे भिक्खूंनो, ही पाच...) इत्यादी सुत्तंत दर्शवितात. त्यात 'ye hi keci' (जे कोणी) हा शब्द संपूर्ण समावेश (निरवशेष ग्रहण) दर्शवतो, आणि 'hi' हा शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे. ‘समणा वा ब्राह्मणा वा’ (श्रमण किंवा ब्राह्मण) असे लोकव्यवहारानुसार म्हटले आहे. ‘समुदय’ म्हणजे प्रत्यय (कारण). ‘अत्थंगम’ (अस्त) म्हणजे उत्पन्न झालेल्यांचा अभाव होणे किंवा अनुत्पन्नांची अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे). ‘अस्साद’ (आस्वाद) म्हणजे आनिशंस (फायदा/लाभ). ‘आदीनव’ (आदीनवा) म्हणजे दोष. ‘निस्सरण’ म्हणजे बाहेर पडणे (मुक्त होणे). ‘यथाभूत’ म्हणजे यथास्वभाव (आहे तसे). ‘समणेसु’ (श्रमणांमध्ये) म्हणजे ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे त्यांच्यामध्ये. ‘समणसम्मता’ म्हणजे माझ्याद्वारे श्रमण म्हणून संमत नसलेले. ‘सम्मता’ असे वर्तमानकाळाच्या अर्थाने म्हटले असता, शब्दलक्षणाने (व्याकरणानुसार) 'मे' हा शब्द येथे षष्ठी विभक्तीचाच (स्वामीवचन) होतो. ‘ब्राह्मणेसु’ (ब्राह्मणांमध्ये) म्हणजे ज्यांनी पापांना बाहेर काढले आहे त्यांच्यामध्ये. ‘सामञ्ञत्थं’ (श्रामण्य-अर्थ) म्हणजे श्रमणभावाचा अर्थ (अर्हत्वफल). ‘ब्रह्मञ्ञत्थं’ (ब्राह्मण्य-अर्थ) म्हणजे ब्राह्मणभावाचा अर्थ. दोन्ही शब्दांनी अर्हत्वफलच सांगितले आहे. अथवा 'सामञ्ञत्थं' म्हणजे खालील तीन फले (स्रोतापत्ती, सकदागामी, अनागामी) आणि 'ब्रह्मञ्ञत्थं' म्हणजे अर्हत्वफल होय. कारण 'सामञ्ञ' (श्रामण्य) आणि 'ब्रह्मञ्ञ' (ब्राह्मण्य) हे आर्यमार्गाचेच नाव आहे. ‘दिट्ठेव धम्मे’ (दृष्टधर्मात) म्हणजे प्रत्यक्ष याच अत्तभावात (याच जन्मात). ‘सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा’ (स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून) म्हणजे स्वतःच श्रेष्ठ ज्ञानाने प्रत्यक्ष करून. ‘उपसम्पज्ज’ (उपसंपन्न होऊन) म्हणजे प्राप्त करून किंवा निष्पन्न करून.

188. Suttantaniddese [Pg.134] paṭhamaṃ indriyasamudayādīnaṃ pabhedagaṇanaṃ pucchitvā puna pabhedagaṇanā vissajjitā. Tattha asītisatanti asītiuttaraṃ sataṃ. Paṇḍitehi ‘‘asītisata’’nti vuttehi ākārehīti yojanā.

१८८. सुत्तंत-निर्देशात प्रथम इंद्रियांचे समुदय इत्यादींच्या प्रभेदांची (प्रकारांची) संख्या विचारून, पुन्हा त्या प्रभेद-संख्येचे उत्तर दिले आहे. त्यात 'असीतिसतं' म्हणजे ऐंशी अधिक शंभर (१८०). पंडितांनी 'असीतिसतं' (१८०) असे म्हटलेल्या प्रकारांनी, अशी येथे योजना करावी.

Puna pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgame gaṇanāniddese adhimokkhatthāyāti adhimuccanatthāya saddahanatthāya. Āvajjanāya samudayoti manodvārāvajjanacittassa samudayo. Saddhindriyassa samudayoti saddhindriyassa paccayo, saddhaṃ uppādessāmīti pubbabhāgāvajjanaṃ saddhindriyassa upanissayapaccayo, saddhindriyajavanassa āvajjanaṃ paṭhamassa javanassa anantarapaccayo, dutiyajavanādīnaṃ upanissayapaccayo. Adhimokkhavasenāti chandasampayuttaadhimokkhavasena. Chandassa samudayoti pubbabhāgāvajjanapaccayā uppannassa adhimokkhasampayuttassa yevāpanakabhūtassa dhammacchandassa samudayo. So pana saddhindriyassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena paccayo hoti, chandādhipatikāle adhipatipaccayo ca hoti, soyeva dutiyassa anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatavasena paccayo hoti. Imināva nayena manasikārassapi yojanā kātabbā. Kevalañhettha manasikāroti sāraṇalakkhaṇo yevāpanakamanasikāro. Adhipatipaccayatā panassa na hoti. Sampayuttesu imesaṃ dvinnaṃyeva gahaṇaṃ balavapaccayattāti veditabbaṃ. Saddhindriyassa vasenāti bhāvanābhivuddhiyā indriyabhāvaṃ pattassa saddhindriyassa vasena. Ekattupaṭṭhānanti ekārammaṇe acalabhāvena bhusaṃ ṭhānaṃ uparūpari saddhindriyassa paccayo hoti. Saddhindriye vuttanayeneva sesindriyānipi veditabbāni. Evamekekassa indriyassa cattāro cattāro samudayāti pañcannaṃ indriyānaṃ vīsati samudayā honti. Puna catunnaṃ samudayānaṃ ekekasmiṃ samudaye pañca pañca indriyāni yojetvā vīsati samudayā vuttā. Paṭhamavīsati nānāmaggavasena daṭṭhabbā, dutiyavīsati ekamaggavasena daṭṭhabbāti vadanti. Evaṃ cattālīsa ākārā honti. Atthaṅgamavāropi imināva nayena veditabbo. So pana atthaṅgamo indriyabhāvanaṃ ananuyuttassa appaṭiladdhā paṭilābhatthaṅgamo, indriyabhāvanāya parihīnassa paṭiladdhaparihāni atthaṅgamo, phalappattassa paṭippassaddhiatthaṅgamo. Ekattaanupaṭṭhānanti ekatte anupaṭṭhānaṃ.

पुन्हा प्रभेद-संख्येच्या प्रश्नाने सुरुवात होणाऱ्या संख्या-निर्देशात 'अधिमोक्खत्थाय' म्हणजे अधिमुक्तीसाठी (निश्चयासाठी), श्रद्धेसाठी (विश्वास ठेवण्यासाठी). ‘आवर्जनाचा समुदय’ म्हणजे मनोद्वारावर्जन चित्ताचा समुदय (उत्पत्ती). ‘सद्धिंद्रियाचा समुदय’ म्हणजे सद्धिंद्रियाचा प्रत्यय (कारण); 'मी श्रद्धा उत्पन्न करीन' अशा पूर्वभागातील आवर्जन हे सद्धिंद्रियाचे उपनिषय-प्रत्यय (कारण) असते; सद्धिंद्रिय-जवनकाळातील आवर्जन हे पहिल्या जवनाचे अनंतर-प्रत्यय असते, आणि दुसऱ्या इत्यादी जवनांचे उपनिषय-प्रत्यय असते. ‘अधिमोक्खवसेन’ म्हणजे छंदाशी (इच्छेशी) संप्रयुक्त असलेल्या अधिमोक्षाच्या (निश्चयाच्या) बळावर. ‘छंदाचा समुदय’ म्हणजे पूर्वभागातील आवर्जन-प्रत्ययामुळे उत्पन्न झालेल्या, अधिमोक्षाशी संप्रयुक्त असलेल्या आणि 'येवापनक' (इतर चैतसिक) स्वरूपात असलेल्या धम्मछंदाचा समुदय होय. तो (छंद) सद्धिंद्रियासाठी सहजात, अन्योन्य, निश्रय, संप्रयुक्त, अस्ती आणि अविगत या रूपाने प्रत्यय (कारण) होतो; छंद-अधिपतीच्या वेळी तो अधिपती-प्रत्यय देखील होतो; आणि तोच दुसऱ्या जवनासाठी अनंतर, समनंतर, अनंतरूपनिषय, आसेवन, नास्ती आणि विगत या रूपाने प्रत्यय होतो. याच पद्धतीने मनसिकाराची देखील योजना करावी. परंतु येथे केवळ 'मनसिकार' म्हणजे स्मरण-लक्षण असलेला 'येवापनक' मनसिकार होय. परंतु त्याची अधिपती-प्रत्ययता (अधिपती असणे) नसते. संप्रयुक्त धर्मांमध्ये या दोघांचेच (छंद आणि मनसिकार यांचेच) ग्रहण बलवान प्रत्यय (प्रबळ कारण) असल्यामुळे केले आहे, असे जाणावे. ‘सद्धिंद्रियाच्या वशाने’ म्हणजे भावनेच्या वृद्धीमुळे इंद्रियत्वाला प्राप्त झालेल्या सद्धिंद्रियाच्या बळावर. ‘एकत्तुपट्ठानं’ (एकाग्रतेने उपस्थित असणे) म्हणजे एकाच आलंबनात (ध्येयात) अचल भावाने दृढपणे टिकून राहणे, जे उत्तरोत्तर सद्धिंद्रियाचे प्रत्यय (कारण) होते. सद्धिंद्रियाच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच उर्वरित इंद्रियांचेही स्पष्टीकरण जाणावे. अशा प्रकारे प्रत्येक इंद्रियाचे चार-चार समुदय मिळून पाच इंद्रियांचे वीस समुदय होतात. पुन्हा चार समुदयांपैकी प्रत्येक समुदयात पाच-पाच इंद्रिये जोडून वीस समुदय सांगितले आहेत. पहिले वीस समुदय वेगवेगळ्या मार्गांच्या बळावर पाहावेत आणि दुसरे वीस समुदय एकाच मार्गाच्या बळावर पाहावेत, असे (आचार्य) म्हणतात. अशा प्रकारे चाळीस प्रकार होतात. अस्त-वार (निरोध किंवा अस्त होण्याचा मार्ग) देखील याच पद्धतीने जाणावा. परंतु तो अस्त म्हणजे: इंद्रिय-भावनेचा अभ्यास न करणाऱ्यासाठी अप्राप्त गोष्टींचा लाभ न होणे हा 'अप्राप्त-प्रतिलाभ-अस्त' होय; इंद्रिय-भावनेपासून पतित झालेल्यासाठी प्राप्त गोष्टींचा ऱ्हास होणे हा 'प्रतिलब्ध-परिहाणी-अस्त' होय; आणि फलप्राप्त व्यक्तीसाठी क्लेशांचे शांत होणे हा 'प्रतिप्रश्रब्धी-अस्त' होय. ‘एकत्तअनुपट्ठानं’ म्हणजे एकाग्रतेत उपस्थित न राहणे (एकाग्रता नसणे).

Ka. assādaniddesavaṇṇanā

क. आस्वाद-निर्देशाची वर्णना (टीका).

189. Assādaniddese [Pg.135] assaddhiyassa anupaṭṭhānanti assaddhe puggale parivajjayato saddhe puggale sevato pasādanīyasuttante paccavekkhato tattha yonisomanasikāraṃ bahulīkaroto ca assaddhiyassa anupaṭṭhānaṃ hoti. Assaddhiyapariḷāhassa anupaṭṭhānanti ettha assaddhassa saddhākathāya pavattamānāya dukkhaṃ domanassaṃ uppajjati. Ayaṃ assaddhiyapariḷāho. Adhimokkhacariyāya vesārajjanti saddhāvatthuvasena vā bhāvanāya vā vasippattassa saddhāpavattiyā visāradabhāvo hoti. Santo ca vihārādhigamoti samathassa vā vipassanāya vā paṭilābho. Sukhaṃ somanassanti ettha cetasikasukhabhāvadassanatthaṃ somanassavacanaṃ. Saddhindriyasamuṭṭhitapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa kāyikasukhampi labbhatiyeva. Sukhasomanassassa padhānassādattā ‘‘ayaṃ saddhindriyassa assādo’’ti visesetvā vuttaṃ. Imināva nayena sesindriyassādāpi yojetvā veditabbā.

१८९. आस्वाद निर्देशामध्ये 'अश्रद्धेचे उत्पन्न न होणे' म्हणजे अश्रद्ध व्यक्तींना टाळणाऱ्या, श्रद्धाळू व्यक्तींची संगती करणाऱ्या, प्रसन्नता उत्पन्न करणाऱ्या सूत्तांचे चिंतन करणाऱ्या आणि त्यामध्ये योग्य प्रकारे मनन (योनिशोमनसिकार) वारंवार करणाऱ्या व्यक्तीला अश्रद्धेचे अनुत्पादन (उत्पन्न न होणे) होते. 'अश्रद्धाजन्य संतापाचे (परिदाहाचे) उत्पन्न न होणे' यात अश्रद्ध व्यक्तीला श्रद्धेविषयीची चर्चा चालली असता दुःख आणि मनाची अप्रसन्नता (दौर्मनस्य) उत्पन्न होते. याला 'अश्रद्धाजन्य परिदाह' म्हणतात. 'अधिमोक्षचर्येमध्ये विशारदत्व (आत्मविश्वास)' म्हणजे श्रद्धेच्या वस्तूंच्या (त्रिरत्नांच्या) प्रभावाने किंवा भावनेच्या वशतेमुळे श्रद्धेच्या प्रवृत्तीमध्ये विशारदभाव (निर्भयता) उत्पन्न होतो. 'शांत विहाराची प्राप्ती' म्हणजे समथ किंवा विपश्यनेची प्राप्ती होय. 'सुख आणि सौमनस्य' यात चैतसिक (मानसिक) सुखाचा भाव दर्शवण्यासाठी 'सौमनस्य' हा शब्द वापरला आहे. श्रद्धेंद्रियामुळे उत्पन्न झालेल्या प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपाने स्पर्श केलेल्या शरीराला कायिक सुख देखील प्राप्त होतेच. सुख आणि सौमनस्य हाच मुख्य आस्वाद असल्यामुळे 'हा श्रद्धेंद्रियाचा आस्वाद आहे' असे विशेष करून सांगितले आहे. याच पद्धतीने उर्वरित इंद्रियांचे आस्वाद देखील जोडून समजून घ्यावेत.

Kha. ādīnavaniddesavaṇṇanā

ख. आदीनव-निर्देश-वर्णना

190. Ādīnavaniddese aniccaṭṭhenāti saddhindriyassa aniccaṭṭhena. So aniccaṭṭho saddhindriyassa ādīnavoti vuttaṃ hoti. Itaradvayepi eseva nayo. Ime samudayatthaṅgamassādādīnavā lokiyaindriyānamevāti veditabbā.

१९०. आदीनव निर्देशामध्ये 'अनित्यतेच्या अर्थाने' म्हणजे श्रद्धेंद्रियाच्या अनित्यतेच्या अर्थाने. तो अनित्यतेचा अर्थ हाच श्रद्धेंद्रियाचा आदीनव (दोष) आहे, असे सांगितले आहे. इतर दोन (दुःख आणि अनात्म) बाबतीतही हाच नियम आहे. हे समुदय (उत्पत्ती), अस्तंगम (लय), आस्वाद आणि आदीनव केवळ लौकिक इंद्रियांचेच आहेत, असे समजावे.

Ga. nissaraṇaniddesavaṇṇanā

ग. निस्सरण-निर्देश-वर्णना

191. Nissaraṇaniddese adhimokkhaṭṭhenātiādīsu ekekasmiṃ indriye pañca pañca katvā pañcannaṃ indriyānaṃ pañcavīsati nissaraṇāni maggaphalavasena niddiṭṭhāni. Tattha tato paṇītatarasaddhindriyassa paṭilābhāti tato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato maggakkhaṇe paṇītatarassa saddhindriyassa paṭilābhavasena. Purimatarasaddhindriyā nissaṭaṃ hotīti tasmiṃ maggakkhaṇe saddhindriyaṃ purimatarato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato nikkhantaṃ hoti. Imināva nayena phalakkhaṇe saddhindriyampi ubhayattha sesindriyānipi yojetabbāni.

१९१. निस्सरण निर्देशामध्ये 'अधिमोक्षाच्या अर्थाने' इत्यादींमध्ये प्रत्येक इंद्रियामध्ये पाच-पाच करून, पाच इंद्रियांचे पंचवीस निस्सरण (मुक्तीचे मार्ग) मार्ग आणि फल यांच्याद्वारे निर्देशित केले आहेत. त्यामध्ये 'त्यापेक्षा अधिक प्रणीत (श्रेष्ठ) श्रद्धेंद्रियाची प्राप्ती' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी प्रवृत्त असणाऱ्या श्रद्धेंद्रियापेक्षा मार्गक्षणी अधिक प्रणीत अशा श्रद्धेंद्रियाच्या प्राप्तीद्वारे होय. 'पूर्वीच्या श्रद्धेंद्रियातून मुक्त होते' म्हणजे त्या मार्गक्षणी असणारे श्रद्धेंद्रिय हे पूर्वीच्या विपश्यनाक्षणी प्रवृत्त असणाऱ्या श्रद्धेंद्रियातून बाहेर पडलेले (मुक्त झालेले) असते. याच पद्धतीने फलक्षणी असणारे श्रद्धेंद्रिय आणि दोन्ही ठिकाणी उर्वरित इंद्रिये देखील जोडावीत.

192. Pubbabhāge [Pg.136] pañcahi indriyehīti paṭhamajjhānūpacāre pañcahi indriyehi paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattivasena aṭṭha nissaraṇāni, aniccānupassanādiaṭṭhārasamahāvipassanāvasena aṭṭhārasa nissaraṇāni, sotāpattimaggādivasena aṭṭha lokuttaranissaraṇāni. Evaṃ jhānasamāpattimahāvipassanāmaggaphalavasena catuttiṃsa nissaraṇāni purimapurimasamatikkamato niddiṭṭhāni. Nekkhamme pañcindriyānītiādīni pana sattatiṃsa nissaraṇāni paṭipakkhapahānavasena paṭipakkhato niddiṭṭhāni. Tattha nekkhammādīsu sattasu satta nissaraṇāni upacārabhūmivasena vuttāni, phalāni pana paṭipakkhapahānābhāvato na vuttāni.

१९२. 'पूर्वभागात पाच इंद्रियांद्वारे' म्हणजे प्रथम ध्यानाच्या उपचारात पाच इंद्रियांद्वारे प्रथम ध्यानादी आठ समापत्तींच्या द्वारे आठ निस्सरण, अनित्यानुपश्यनादी अठरा महाविपश्यनांच्या द्वारे अठरा निस्सरण, आणि स्रोतापत्ती मार्गादींच्या द्वारे आठ लोकोत्तर निस्सरण होतात. अशा प्रकारे ध्यान-समापत्ती, महाविपश्यना आणि मार्ग-फल यांच्या द्वारे चौतीस निस्सरण पूर्व-पूर्व पायऱ्यांचे अतिक्रमण करण्याच्या द्वारे निर्देशित केले आहेत. परंतु 'नैष्क्रम्यामध्ये पाच इंद्रिये' इत्यादी सदतीस निस्सरण हे प्रतिपक्षाच्या (विरोधी धर्माच्या) प्रहाणामुळे (त्यागामुळे) प्रतिपक्ष रूपाने निर्देशित केले आहेत. त्यामध्ये नैष्क्रम्यादी सात धर्मांमध्ये सात निस्सरण हे उपचारभूमीच्या द्वारे सांगितले आहेत, परंतु फले ही प्रतिपक्ष-प्रहाणाच्या अभावामुळे सांगितलेली नाहीत.

193. Diṭṭhekaṭṭhehīti yāva sotāpattimaggā diṭṭhiyā saha ekasmiṃ puggale ṭhitāti diṭṭhekaṭṭhā. Tehi diṭṭhekaṭṭhehi. Oḷārikehīti thūlehi kāmarāgabyāpādehi. Aṇusahagatehīti sukhumabhūtehi kāmarāgabyāpādehiyeva. Sabbakilesehīti rūparāgādīhi. Tesu hi pahīnesu sabbakilesā pahīnā honti, tasmā ‘‘sabbakilesehī’’ti vuttaṃ. Avuttatthāni panettha padāni heṭṭhā vuttatthānevāti. Sabbesaññeva khīṇāsavānaṃ tattha tattha pañcindriyānīti ‘‘adhimokkhaṭṭhenā’’tiādīsu pubbe vuttesu ṭhānesu tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pañcindriyāni buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ khīṇāsavānaṃ yathāyogaṃ tato tato nissaṭāni honti. Imasmiṃ vāre paṭhamaṃ vuttanayā eva yathāyogaṃ khīṇāsavavasena vuttā.

१९३. 'दृष्ट्येकस्थ' म्हणजे स्रोतापत्ती मार्गापर्यंत दृष्टीसह एकाच व्यक्तीमध्ये राहिलेले क्लेश, म्हणून त्यांना 'दृष्ट्येकस्थ' म्हणतात. त्या दृष्ट्येकस्थ क्लेशांद्वारे. 'औदारिक' म्हणजे स्थूल कामराग आणि व्यापादांद्वारे. 'अणुसहगत' म्हणजे सूक्ष्म झालेल्या कामराग आणि व्यापादांद्वारेच. 'सर्व क्लेशांद्वारे' म्हणजे रूपरागादी क्लेशांद्वारे. कारण ते नष्ट झाले असता सर्व क्लेश नष्ट होतात, म्हणून 'सर्व क्लेशांद्वारे' असे म्हटले आहे. येथे ज्या पदांचे अर्थ सांगितले नाहीत, त्यांचे अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच समजावेत. 'सर्वच क्षीणासवांचे त्या त्या ठिकाणी पाच इंद्रिये' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या 'अधिमोक्षार्थाने' इत्यादी स्थानांमध्ये, त्या त्या स्थानी बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावक अशा क्षीणासवांची (अर्हतांची) पाच इंद्रिये योग्यतेनुसार त्या त्या क्लेशांमधून मुक्त झालेली असतात. या दुसऱ्या भागात पूर्वी सांगितलेलीच पद्धत क्षीणासवांच्या योग्यतेनुसार पुन्हा सांगितली आहे.

Kathaṃ panetāni nissaraṇāni asītisataṃ hontīti? Vuccate – maggaphalavasena vuttāni pañcavīsati, samatikkamavasena vuttāni catuttiṃsa, paṭipakkhavasena vuttāni sattatiṃsāti paṭhamavāre sabbāni channavuti nissaraṇāni honti, etāniyeva dutiyavāre khīṇāsavānaṃ vasena dvādasasu apanītesu caturāsīti honti. Iti purimāni channavuti, imāni ca caturāsītīti asītisataṃ honti. Katamāni pana dvādasa khīṇāsavānaṃ apanetabbāni? Samatikkamato vuttesu maggaphalavasena vuttāni aṭṭha nissaraṇāni, paṭipakkhato vuttesu maggavasena vuttāni cattārīti imāni dvādasa apanetabbāni. Arahattaphalavasena vuttāni kasmā apanetabbānīti ce? Sabbapaṭhamaṃ vuttānaṃ pañcavīsatiyā nissaraṇānaṃ maggaphalavaseneva labbhanato. Arahattaphalavasena nissaraṇāni vuttāneva honti[Pg.137]. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ pana phalasamāpattiṃ uparimā uparimā na samāpajjantiyevāti heṭṭhā tīṇipi phalāni na labbhantiyeva. Jhānasamāpattivipassanānekkhammādīni ca kiriyāvasena labbhanti. Pañcapi cetāni indriyāni pubbameva paṭipakkhānaṃ paṭippassaddhattā paṭipakkhato nissaṭāneva hontīti.

पण ही निस्सरणे एकशे ऐंशी (१८०) कशी होतात? उत्तर दिले जाते – मार्ग आणि फल यांच्या द्वारे सांगितलेली पंचवीस (२५), अतिक्रमणाच्या द्वारे सांगितलेली चौतीस (३४), आणि प्रतिपक्षाच्या द्वारे सांगितलेली सदतीस (३७) मिळून पहिल्या भागात एकूण शहाण्णव (९६) निस्सरणे होतात. हीच निस्सरणे दुसऱ्या भागात क्षीणासवांच्या संदर्भात बारा (१२) निस्सरणे वगळली असता चौऱ्याऐंशी (८४) होतात. अशा प्रकारे पूर्वीची शहाण्णव आणि ही चौऱ्याऐंशी मिळून एकशे ऐंशी होतात. पण क्षीणासवांसाठी वगळली जाणारी ती बारा कोणती आहेत? अतिक्रमणाच्या द्वारे सांगितलेल्या निस्सरणांमधील मार्ग आणि फल यांच्या द्वारे सांगितलेली आठ निस्सरणे, आणि प्रतिपक्षाच्या द्वारे सांगितलेल्या निस्सरणांमधील मार्गाच्या द्वारे सांगितलेली चार निस्सरणे, अशी ही बारा वगळली जावीत. अर्हत्त्वाच्या फलाच्या द्वारे सांगितलेली निस्सरणे का वगळली जावीत? कारण सर्वात आधी सांगितलेल्या पंचवीस निस्सरणांमध्ये मार्ग आणि फल यांच्या द्वारेच ती प्राप्त होत असल्यामुळे, अर्हत्त्वफलाच्या द्वारे निस्सरणे आधीच सांगितलेली आहेत. परंतु वरचे वरचे (उच्च) आर्य हे खालच्या खालच्या (निम्न) फलसमापत्तीला प्राप्त होत नाहीत, म्हणून खालील तिन्ही फले क्षीणासवांना प्राप्त होतच नाहीत. ध्यान-समापत्ती, विपश्यना आणि नैष्क्रम्यादी हे क्रिया रूपाने (क्रियाचित्ताच्या द्वारे) क्षीणासवांना प्राप्त होतात. आणि ही पाचही इंद्रिये पूर्वीच प्रतिपक्षांच्या शांततेमुळे प्रतिपक्षांपासून मुक्त झालेलीच असतात.

Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसरी सुत्तंत-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

3. Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā

३. तिसरी सुत्तंत-निर्देश-वर्णना.

194. Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo pañcimāni, bhikkhavetiādimāha. Tattha sotāpattiyaṅgesūti ettha soto ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, sotassa āpatti bhusaṃ pāpuṇanaṃ sotāpatti, sotāpattiyā aṅgāni sambhārāni sotāpattiaṅgāni. Sotāpannatāya pubbabhāgapaṭilābhaaṅgāni. Sappurisasaṃsevo sotāpattiaṅgaṃ, saddhammassavanaṃ sotāpattiaṅgaṃ, yonisomanasikāro sotāpattiaṅgaṃ, dhammānudhammapaṭipatti sotāpattiaṅgaṃ, imāni cattāri sotāpattiaṅgāni. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Idañca imesaṃ indriyānaṃ sakavisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājātirājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti[Pg.138], evaṃ sotāpattiaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānāni patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva vicāreti, evaṃ ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti.

१९४. पुन्हा दुसरे सुत्त बाजूला ठेवून, इंद्रियांचे विधान (नियमन) सविस्तर सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या थेरांनी 'पंचिमानि भिक्खवे' (भिक्खूंनो, ही पाच...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सोतापत्तियंगेसु' (स्रोतापत्तीच्या अंगांमध्ये) येथे 'सोत' (प्रवाह) म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. 'सोत' मध्ये (आर्य मार्गात) पूर्णपणे पोहोचणे म्हणजे 'सोतापत्ती' (स्रोतापत्ती) होय. स्रोतापत्तीची अंगे म्हणजे तिचे घटक (साधनसामग्री) म्हणजेच 'सोतापत्तियंगानि' (स्रोतापत्तीची अंगे) होत. स्रोतापन्न होण्यासाठी पूर्वभागात प्राप्त करावयाची अंगे. सत्पुरुषांची संगत (सप्पुरिससंसेव) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे, सद्धम्मश्रवण (सद्धम्मस्सवन) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे, योग्य विचार/मनन (योनिसोमनसिकार) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे, धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मपटिपत्ती) हे स्रोतापत्तीचे अंग आहे. ही चार स्रोतापत्तीची अंगे आहेत. उर्वरित पडे खाली (पूर्वीच) सांगितली आहेत. आणि हे या इंद्रियांचे आपापल्या विषयात श्रेष्ठत्व (जेठ्ठकभाव - मुख्यत्व) दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे. जसे की, चार श्रेष्ठिपुत्र (श्रीमंतांची मुले) आणि पाचवा राजा असे पाच मित्र 'नक्षत्र क्रीडा करूया' (उत्सव साजरा करूया) असे म्हणून रस्त्यावर उतरले असता, जेव्हा ते एका श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी जातात, तेव्हा इतर चार जण शांत बसतात. घराचा मालकच 'यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ द्या, यांना गंध, पुष्प, अलंकार इत्यादी द्या' असे घरात व्यवस्था करतो. दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावरही इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच 'यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ द्या, यांना गंध, पुष्प, अलंकार इत्यादी द्या' असे घरात व्यवस्था करतो. त्यानंतर सर्वात शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर, जरी राजा सर्वत्र स्वामी (अधिपती) असला, तरी या वेळी तो स्वतःच्याच घरी 'यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ द्या, यांना गंध, पुष्प, अलंकार इत्यादी द्या' अशी व्यवस्था करतो. त्याचप्रमाणे, श्रद्धा पाचवे असणाऱ्या या इंद्रियांमध्ये, ते मित्र एकत्र रस्त्यावर उतरल्याप्रमाणे एकाच आलंबनात (विषयात) उत्पन्न होत असले तरी, जसे पहिल्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच स्रोतापत्तीच्या अंगांना प्राप्त करून अधिमोक्ष-लक्षण (निश्चय-लक्षण) असणारे 'सद्धिंद्रिय' (श्रद्धेंद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी (पुब्बंगम) असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात (त्याच्या मागे जातात). जसे दुसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच सम्यक् प्रधानांकडे (सम्माप्पधान) जाऊन प्रग्रह-लक्षण (उत्साह-लक्षण) असणारे 'वीरियिंद्रिय' (वीर्येंद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात. जसे तिसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच सतिपट्ठानांना (स्मृतिप्रस्थानांना) प्राप्त करून उपस्थान-लक्षण (जागरूकता-लक्षण) असणारे 'सतिंद्रिय' (स्मृतींद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात. जसे चौथ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, तसेच ध्यानांना (झानांना) प्राप्त करून अविक्षेप-लक्षण (एकाग्रता-लक्षण) असणारे 'समाधिंद्रिय' (समाधींद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात. परंतु सर्वात शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर जसे इतर चार जण शांत बसतात आणि राजाच व्यवस्था करतो, तसेच आर्य सत्यांना प्राप्त करून प्रज्ञान-लक्षण (जाणून घेण्याचे लक्षण) असणारे 'पञ्ञिंद्रिय' (प्रज्ञेंद्रिय) हेच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, उर्वरित इंद्रिये त्याचे अनुकरण करतात.

Ka. pabhedagaṇananiddesavaṇṇanā

क. प्रभेदगणना-निर्देश-वर्णना

195. Suttantassa pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgameva pabhedagaṇananiddese sappurisasaṃseveti sobhanānaṃ purisānaṃ sammā sevane. Adhimokkhādhipateyyaṭṭhenāti adhimokkhasaṅkhātena sesindriyesu adhipatibhāvaṭṭhena, sesindriyānaṃ pubbaṅgamaṭṭhenāti attho. Saddhammasavaneti sataṃ dhammo, sobhano vā dhammoti saddhammo. Tassa saddhammassa savane. Yonisomanasikāreti upāyena manasikāre. Dhammānudhammapaṭipattiyāti ettha nava lokuttaradhamme anugato dhammo dhammānudhammo, sīlasamādhipaññāsaṅkhātassa dhammānudhammassa paṭipatti paṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipatti. Sammappadhānādīsupi eseva nayo.

१९५. सुत्ताच्या प्रकारांची आणि संख्येची विचारणा अग्रभागी असणाऱ्या प्रभेदगणना-निर्देशामध्ये, 'सप्पुरिससंसेवे' म्हणजे चांगल्या (सज्जन) पुरुषांची योग्य प्रकारे सेवा (संगती) करणे. 'अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन' म्हणजे अधिमोक्ष नावाच्या (निश्चय नावाच्या) इतर इंद्रियांवर अधिपती असण्याच्या भावाने, आणि इतर इंद्रियांचे अग्रगामी असण्याच्या अर्थाने, असा अर्थ आहे. 'सद्धम्मसवने' म्हणजे सज्जनांचा धम्म, या सुंदर धम्म आहे तो 'सद्धम्म' होय. त्या सद्धम्माचे श्रवण करणे. 'योनिसोमनसिकारे' म्हणजे उपायाने (योग्य प्रकारे) मनन करणे. 'धम्मानुधम्मपटिपत्तिया' येथे नऊ लोकोत्तर धम्मांचे अनुकरण करणारा धम्म म्हणजे 'धम्मानुधम्म' होय. शील, समाधी आणि प्रज्ञा या रूपाने ओळखल्या जाणाऱ्या धम्मानुधम्माचे आचरण करणे म्हणजे 'धम्मानुधम्मपटिपत्ती' होय. सम्यक् प्रधान इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

Kha. cariyāvāravaṇṇanā

ख. चरियावार-वर्णना

196. Cariyāvārepi imināva nayena attho veditabbo. Kevalaṃ paṭhamavāro indriyānaṃ uppādanakālavasena vutto, cariyāvāro uppannānaṃ āsevanakālavasena ca pāripūrikālavasena ca vutto. Cariyā pakati ussannatāti hi atthato ekaṃ.

१९६. चरियावारामध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. केवळ पहिला वार (विभाग) इंद्रियांच्या उत्पत्तीच्या काळाच्या दृष्टीने सांगितला आहे, तर चरियावार हा उत्पन्न झालेल्या इंद्रियांच्या सेवनाच्या (अभ्यासाच्या) काळाच्या दृष्टीने आणि परिपूर्णतेच्या काळाच्या दृष्टीने सांगितला आहे. कारण 'चरिया' (आचरण), 'पकती' (प्रकृती/स्वभाव) आणि 'उस्सन्नता' (उत्कटता) हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत.

Cāravihāraniddesavaṇṇanā

चारविहार-निर्देश-वर्णना

197. Idāni [Pg.139] cariyāsambandheneva cāravihāraniddesavasena aparena pariyāyena indriyavidhānaṃ niddisitukāmo cāro ca vihāro cātiādikaṃ uddesaṃ uddisitvā tassa niddesamāha. Tattha uddese tāva yathā carantaṃ viharantaṃ viññū sabrahmacārī gambhīresu ṭhānesu okappeyyuṃ – addhā ayamāyasmā patto vā pāpuṇissati vāti, tathā indriyasampannassa cāro ca vihāro ca viññūhi sabrahmacārīhi anubuddho hoti paṭividdhoti uddesassa sambandho veditabbo. Uddesaniddese cariyā cāroyeva. Cāro cariyāti hi atthato ekaṃ. Tasmā ‘‘cāro’’tipadassa niddese ‘‘cariyā’’ti vuttaṃ. Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇiyantīti ‘‘pattī’’ti vuttā. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso.

१९७. आता चरियाशी संबंधित असलेल्या चारविहार-निर्देशाच्या द्वारे दुसऱ्या एका पर्यायाने इंद्रियांचे विधान स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या थेरांनी 'चारो च विहारो च' (आचरण आणि विहार) इत्यादी उद्देश (थोडक्यात विधान) मांडून त्याचा निर्देश (सविस्तर स्पष्टीकरण) सांगितला आहे. त्या उद्देशामध्ये प्रथम, जशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या आणि विहार करणाऱ्या व्यक्तीला पाहून, गंभीर विषयांमध्ये जाणकार असणारे सब्रह्मचारी असा विश्वास ठेवू शकतील की - 'नक्कीच हे आयुष्यमान (ध्यान इत्यादी) प्राप्त झाले आहेत किंवा प्राप्त करतील', त्याचप्रमाणे इंद्रिय-संपन्न व्यक्तीचे आचरण आणि विहार हे जाणकार सब्रह्मचाऱ्यांद्वारे योग्य प्रकारे समजले जाते आणि अनुभवले जाते, असा या उद्देशाचा संबंध समजून घ्यावा. उद्देशाच्या निर्देशामध्ये 'चरिया' म्हणजेच 'चार' (आचरण) होय. कारण 'चार' आणि 'चरिया' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. म्हणूनच 'चारो' या पदाच्या निर्देशात 'चरिया' असे म्हटले आहे. 'इरियापथचरिया' म्हणजे इरियापथांचे (हालचालींचे) आचरण, म्हणजेच प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. इतर पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'आयतनचरिया' म्हणजे आयतनांमध्ये (इंद्रिय-विषयांमध्ये) स्मृती आणि संप्रजन्य यांचे आचरण होय. 'पत्ती' म्हणजे फळे. ती प्राप्त केली जातात म्हणून त्यांना 'पत्ती' म्हटले आहे. प्राणिमात्रांचे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) हित म्हणजे 'लोकतत्थ' (लोकहित) होय, हा यात विशेष फरक आहे.

Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento catūsu iriyāpathesūtiādimāha. Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesu. Satipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni vohāravasena aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāgalokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padeseti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento paṇidhisampannānantiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathaguttiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā. Indriyesu guttadvārānanti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā. Tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhimanuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena [Pg.140] sampannānaṃ. Sammāpaṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe.

आता त्या चर्यांचे स्थान (भूमी) दर्शविताना 'चार इरियापथांमध्ये' इत्यादी म्हणाले. 'सतिपट्ठानांमध्ये' म्हणजे आलंबन-सतिपट्ठानांमध्ये. सतिपट्ठानांविषयी सांगितले जात असताना सुद्धा, स्मृतीपेक्षा (सतीपेक्षा) भिन्न नसलेल्या गोष्टींना व्यवहाराच्या दृष्टीने भिन्न असल्यासारखे करून सांगितले आहे. 'आर्यसत्यांमध्ये' म्हणजे पूर्वभागातील लौकिक सत्यज्ञानाने वेगवेगळ्या प्रकारे सत्याचे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने सांगितले आहे. 'आर्यमार्गांमध्ये आणि श्रामण्यफळांमध्ये' असे जे म्हटले आहे, ते केवळ व्यवहाराच्या (संज्ञेच्या) दृष्टीनेच सांगितले आहे. 'प्रदेशात' म्हणजे लोककल्याणकारी चर्येच्या एका भागात (एकदेशात). कारण संपूर्णपणे (अखंडपणे) लोककल्याणकारी चर्या केवळ बुद्धच करतात. पुन्हा त्याच चर्यांना आचरण करणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने दर्शविताना 'प्रणिधिसंपन्नानां' (संकल्पयुक्त असलेल्यांना) इत्यादी म्हणाले. तेथे 'प्रणिधिसंपन्न' म्हणजे इरियापथांच्या (शारीरिक हालचालींच्या) शांततेमुळे इरियापथाच्या संरक्षणाने (गुप्तीने) युक्त असलेले, अकंपित (स्थिर) इरियापथ असलेले, भिक्खूभावाला अनुरूप अशा शांत इरियापथाने युक्त असलेले होय. 'इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वार केलेले' म्हणजे चक्षू इत्यादी सहा इंद्रियांमध्ये आपापल्या विषयात प्रवृत्त होणाऱ्या एकेका द्वाराच्या द्वारे ज्यांचे द्वार रक्षित (गुप्त) आहे ते 'गुप्तद्वार' होत. त्या गुप्तद्वार असलेल्यांचे. आणि येथे 'द्वार' म्हणजे उत्पत्तीच्या द्वाराच्या रूपाने चक्षू इत्यादी इंद्रियेच होत. 'अप्पमादविहारींना' (अप्रमादाने विहार करणाऱ्यांना) म्हणजे शील इत्यादींमध्ये अप्रमादाने विहार करणाऱ्यांना. 'अधिचित्तामध्ये प्रवृत्त असलेल्यांना' म्हणजे विपश्यनेचा पाया (आधार) असलेल्या अधिचित्त संज्ञक समाधीचा अभ्यास करणाऱ्यांना. 'बुद्धिसंपन्नांना' म्हणजे नामरूप-परिच्छेदापासून सुरुवात करून गोत्रभूपर्यंत, तोपर्यंत प्रवृत्त होणाऱ्या ज्ञानाने युक्त असलेल्यांना. 'सम्यक् प्रतिपन्नांना' (योग्य प्रकारे आचरण करणाऱ्यांना) म्हणजे चार मार्गक्षणांमध्ये असलेल्यांना. 'अधिगतफळांना' (फळ प्राप्त झालेल्यांना) म्हणजे चार फलक्षणांमध्ये असलेल्यांना.

Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhāpentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhāpento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccapajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyavasena. Evaṃ paṭipannassāti sahajavanāya indriyacariyāya paṭipannassa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, ghaṭanacariyāya pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati. Dassanacariyādayo vuttatthāyeva.

'अधिमुच्चन्तो' (अधिमुक्ती किंवा दृढ निश्चय करणारा) म्हणजे अधिमोक्ष (दृढ श्रद्धा किंवा निश्चय) करणारा. 'श्रद्धेने आचरण करतो' म्हणजे श्रद्धेच्या प्रभावाने प्रवृत्त होतो. 'प्रग्रह (प्रयत्न) करणारा' म्हणजे चार सम्यक्प्रधानांच्या वीर्याने (उत्साहाने) उद्योग करणारा. 'उपस्थित करणारा' म्हणजे स्मृतीचे (सतीचे) आलंबन उपस्थित करणारा. 'अविक्षेप (एकाग्रता) करणारा' म्हणजे समाधीच्या प्रभावाने विक्षेप (चित्ताची चंचलता) न करणारा. 'विशेष जाणणारा' म्हणजे चार आर्यसत्यांना जाणणाऱ्या प्रज्ञेने विविध प्रकारे जाणणारा. 'विशेषत्वाने जाणणारा' म्हणजे इंद्रियांशी संप्रयुक्त असलेल्या जवनाच्या (चित्तक्षणाच्या) पूर्वगामी अशा आवर्जन विज्ञानाने आलंबनाला विशेषत्वाने जाणणारा. 'विज्ञानचर्येने' म्हणजे आवर्जन विज्ञानचर्येच्या प्रभावाने. 'अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याचे' म्हणजे सहजात जवनयुक्त इंद्रियचर्येचे आचरण करणाऱ्याचे. 'कुशल धर्म प्रवृत्त होतात (आयापेंति)' म्हणजे समथ आणि विपश्यनेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले कुशल धर्म अत्यंत वेगाने प्रवृत्त होतात किंवा टिकून राहतात, असा अर्थ आहे. 'आयतनचर्येने' म्हणजे कुशल धर्मांच्या अत्यंत प्रयत्नरूप चर्येने, किंवा त्यांच्या संघटनचर्येने अथवा प्रवृत्तीचर्येने, असे म्हटले आहे. 'विशेषाला प्राप्त करतो' म्हणजे विष्कंभन, तदंग, समुच्छेद आणि प्रतिप्रस्रब्धी (या प्रहाणांच्या) प्रभावाने विशिष्ट गुणाला (लोकोत्तर गुणाला) प्राप्त करतो. दर्शनचर्या इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

Saddhāya viharatītiādīsu saddhādisamaṅgissa iriyāpathavihāro daṭṭhabbo. Anubuddhoti anumānabuddhiyā. Paṭividdhoti paccakkhabuddhiyā. Yasmā adhimokkhaṭṭhādīsu anubuddhesu paṭividdhesu ca cāro ca vihāro ca anubuddho hoti paṭividdho, tasmā anubodhapaṭivedhesu adhimokkhaṭṭhādayo ca niddiṭṭhā.

'श्रद्धेने विहार करतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये श्रद्धा इत्यादींनी युक्त असलेल्या पुद्गलाचा इरियापथविहार (शारीरिक चर्याविहार) समजावा. 'अनुबुद्ध' म्हणजे अनुमान बुद्धीने (अनुमान ज्ञानाने जाणलेले). 'प्रतिविद्ध' म्हणजे प्रत्यक्ष बुद्धीने (साक्षात्कार ज्ञानाने जाणलेले). ज्या कारणाने अधिमोक्ष इत्यादी अर्थांमध्ये अनुबुद्ध (अनुमानाने जाणलेल्या) आणि प्रतिविद्ध (प्रत्यक्षाने जाणलेल्या) गोष्टींमध्ये चर्या आणि विहार हे दोन्ही अनुबुद्ध आणि प्रतिविद्ध होतात, म्हणून अनुबोध आणि प्रतिवेध यांमध्ये अधिमोक्ष इत्यादी अर्थांचे देखील निर्देश केले आहेत.

Evaṃ saddhāya carantantiādīsu evanti vuttappakāraṃ niddisanto yathāsaddassa atthaṃ niddisati. Viññūtiādīsupi yathāsabhāvaṃ jānantīti viññū. Viññātaṃ sabhāvaṃ vibhāventi pākaṭaṃ karontīti vibhāvī. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā, medhā etesaṃ atthīti medhāvī. Ñāṇagatiyā paṇḍanti gacchanti pavattantīti paṇḍitā. Buddhisampadāya samannāgatattā buddhisampannā. Saha brahmaṃ cariyaṃ uttamaṃ paṭipadaṃ carantīti sabrahmacārino. Apalokanakammādicatubbidhaṃ kammaṃ ekato karaṇavasena ekaṃ kammaṃ. Tathā pañcavidho pātimokkhuddeso ekuddeso. Samā sikkhā etesanti samasikkhā, samasikkhānaṃ bhāvo samasikkhatā. Samasikkhātātipi paṭhanti. Yesaṃ ekaṃ kammaṃ eko uddeso samasikkhatā, te sabrahmacārīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jhānānī’’ti [Pg.141] vattabbe jhānāti liṅgavipallāso kato. Vimokkhāti tayo vā aṭṭha vā vimokkhā. Samādhīti savitakkasavicāraavitakkavicāramattaavitakkāvicārā tayo samādhī. Samāpattiyoti suññatānimittāppaṇihitā. Abhiññāyoti cha abhiññā.

'अशा प्रकारे श्रद्धेने आचरण करतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'एवम्' (अशा प्रकारे) या शब्दाने पूर्वोक्त प्रकाराचा निर्देश करताना 'यथा' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करतात. 'विज्ञू' (विद्वान) इत्यादी शब्दांमध्ये देखील जे यथास्वभाव (यथार्थ स्वभाव) जाणतात, ते 'विज्ञू' होत. जे जाणलेल्या स्वभावाला स्पष्ट करतात, प्रकट करतात, ते 'विभावी' होत. ज्याप्रमाणे वज्र पर्वताचा नाश करते, त्याप्रमाणे जे क्लेशांचा नाश करतात, ती 'मेधा' (बुद्धी) होय; किंवा शीघ्र ग्रहण व धारण करण्याच्या अर्थाने ती 'मेधा' होय. अशी मेधा ज्यांच्याकडे आहे, ते 'मेधावी' होत. जे ज्ञानगतीने गमन करतात, प्रवृत्त होतात, ते 'पंडित' होत. बुद्धिसंपदेने (प्रज्ञासंपत्तीने) युक्त असल्यामुळे ते 'बुद्धिसंपन्न' होत. जे एकत्र मिळून ब्रह्मचर्य म्हणजे उत्तम प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करतात, ते 'सब्रह्मचारी' होत. अपलोकन कर्म इत्यादी चार प्रकारचे (विनय) कर्म एकत्र करण्याच्या दृष्टीने 'एक कर्म' म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे पाच प्रकारचा प्रातिमोक्ष-उद्देश हा 'एक उद्देश' होय. ज्यांची शिक्षा (नियम) समान आहे, ते 'समशिक्ष' होत. समशिक्ष असण्याचा भाव म्हणजे 'समशिक्षता' होय. काही ठिकाणी 'समसिक्खता' असाही पाठ वाचतात. ज्यांचे एक कर्म, एक उद्देश आणि समशिक्षता असते, ते 'सब्रह्मचारी' होत, असा याचा अर्थ आहे. 'झानानि' (नपुंसकलिंगी) असे म्हणावयाचे असताना 'झाना' (पुल्लिंगी) असा लिंगव्यत्यय (लिंगविपर्यास) केला आहे. 'विमोक्ष' म्हणजे तीन किंवा आठ विमोक्ष होत. 'समाधी' म्हणजे सवितर्क-सविचार, अवितर्क-विचारमात्र आणि अवितर्क-अविचार हे तीन समाधी होत. 'समापत्ती' म्हणजे शून्यता, अनिमित्त आणि अप्रणिहित समापत्ती होत. 'अभिज्ञा' म्हणजे सहा अभिज्ञा होत.

Eko aṃso bhāgo, na dutiyoti ekaṃso, ekaṃsassa atthassa vacanaṃ ekaṃsavacanaṃ. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Visesato pana samaṃ, samantā vā seti pavattatīti saṃsayo, natthettha saṃsayoti nissaṃsayo. Ekasmiṃyeva anicchayatā hutvā itarampi kaṅkhatīti kaṅkhā, natthettha kaṅkhāti nikkaṅkho. Dvidhā bhāvo dvejjhaṃ, natthettha dvejjhanti advejjho. Dvidhā elayati kampetīti dveḷhakaṃ, natthettha dveḷhakanti adveḷhako. Niyogena niyamena vacanaṃ niyogavacanaṃ. Niyyogavacanantipi paṭhanti. Apaṇṇakassa aviraddhassa niyyānikassa atthassa vacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ. Avatthāpanavacananti nicchayavacanaṃ. Sabbampi hetaṃ vicikicchābhāvassa vevacanaṃ. Piyassa atthassa sabbhāvato vacanaṃ, piyamevāti piyavacanaṃ. Tathā garuvacanaṃ. Saha gāravena garubhāvena sagāravaṃ. Patissayanaṃ patissayo paraṃ garuṃ katvā nissayanaṃ apassayananti attho. Patissavanaṃ vā patissavo, nivātavuttitāya paravacanasavananti attho. Ubhayathāpi parajeṭṭhakabhāvassetaṃ nāmaṃ. Saha gāravena vattatīti sagāravaṃ. Saha patissayena, patissavena vā vattatīti sappatissayaṃ. ‘‘Sappatissava’’nti vā vattabbe ya-kāraṃ, va-kāraṃ vā lopaṃ katvā ‘‘sappatissa’’nti vuttaṃ. Adhikaṃ visiṭṭhaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ, sagāravañca taṃ sappatissañcāti sagāravasappatissaṃ, sagāravasappatissaṃ adhivacanaṃ sagāravasappatissādhivacanaṃ. Ubhayatthāpi vevacanavikappanānattavasena punappunaṃ etanti vuttaṃ. Patto vā pāpuṇissati vāti jhānādīniyevāti.

एक भाग (बाजू), दुसरी नाही म्हणून 'एकांश' (निश्चित); एकांश अर्थाचे वचन म्हणजे 'एकांशवचन'. याचप्रमाणे इतरांमध्येही योजना करावी. विशेषतः समान किंवा सर्व बाजूंनी जे प्रवृत्त होते तो 'संशय'; येथे संशय नाही म्हणून 'निःसंशय'. एकाच गोष्टीवर अनिश्चित राहून दुसऱ्याचीही शंका घेणे म्हणजे 'कांक्षा'; येथे आकांक्षा (शंका) नाही म्हणून 'निकांक्ष'. द्विधा भाव म्हणजे 'द्वैध'; येथे द्वैध नाही म्हणून 'अद्वैध'. द्विधा रूपाने जे कंपित करते (हलवते) ते 'द्वेळ्हक'; येथे द्वेळ्हक नाही म्हणून 'अद्वेळ्हक'. नियोग (नियम) पूर्वक केलेले वचन म्हणजे 'नियोगवचन'. 'निय्योगवचन' असेही वाचतात. अपण्णक (त्रुटीरहित), अविरुद्ध आणि निर्याणिक अर्थाचे वचन म्हणजे 'अपण्णकवचन'. 'अवत्थापनवचन' म्हणजे निश्चयवचन. हे सर्व 'विचिकित्सा' (संशय) नसण्याचेच समानार्थी शब्द (वेवचन) आहेत. प्रिय अर्थाच्या अस्तित्वामुळे जे वचन प्रियच असते, ते 'प्रियवचन'. त्याचप्रमाणे 'गुरुवचन'. आदरासह (गौरवभावासह) असणे म्हणजे 'सगौरव'. 'पतिस्सयन' म्हणजे 'पतिस्सय' (आश्रय), दुसऱ्याला थोर (गुरू) मानून त्याचा आश्रय घेणे असा अर्थ आहे. किंवा 'पतिस्सवन' म्हणजे 'पतिस्सव' (प्रतिश्रव), नम्रतेने दुसऱ्याचे वचन ऐकणे असा अर्थ आहे. दोन्ही प्रकारे हे दुसऱ्याला श्रेष्ठ मानण्याचेच नाव आहे. आदरासह प्रवृत्त होते म्हणून 'सगौरव'. पतिस्सय (आश्रय) किंवा पतिस्सव (आदरपूर्वक ऐकणे) यासह प्रवृत्त होते म्हणून 'सप्पतिस्सय'. 'सप्पतिस्सव' असे म्हणावयाचे असताना 'य' किंवा 'व' काराचा लोप करून 'सप्पतिस्स' असे म्हटले आहे. अधिक किंवा विशिष्ट वचन म्हणजे 'अधिवचन'; जे सगौरव आणि सप्पतिस्स दोन्ही आहे ते 'सगौरवसप्पतिस्स'; सगौरवसप्पतिस्स असलेले अधिवचन म्हणजे 'सगौरवसप्पतिस्साधिवचन'. दोन्ही ठिकाणी समानार्थी शब्दांच्या भेदांमुळे आणि विविधतेमुळे 'हे' (एतं) असे वारंवार म्हटले आहे. 'प्राप्त झाले आहे किंवा प्राप्त करेल' म्हणजे ध्यान इत्यादींनाच (प्राप्त करणे) असे समजावे.

Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

4. Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā

४. चौथ्या सुत्तंत-निर्देशाची वर्णना (टीका)

198. Puna paṭhamasuttameva nikkhipitvā aparena ākārena indriyāni niddisati. Tattha katihākārehi kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti katihi ākārehi [Pg.142] daṭṭhabbāni. Kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti daṭṭhabbākāre ca daṭṭhabbaṭṭhañca pucchati. Chahākārehi tenaṭṭhena daṭṭhabbānīti chahi ākārehi daṭṭhabbāni, teneva chaākārasaṅkhātenaṭṭhena daṭṭhabbāni. Ādhipateyyaṭṭhenāti adhipatibhāvaṭṭhena. Ādivisodhanaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ ādibhūtassa sīlassa visodhanaṭṭhena. Adhimattaṭṭhenāti balavaṭṭhena. Balavañhi adhikā mattā pamāṇaṃ assāti adhimattanti vuccati. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānaṭṭhena. Pariyādānaṭṭhenāti khepanaṭṭhena. Patiṭṭhāpakaṭṭhenāti patiṭṭhāpanaṭṭhena.

१९८. पुन्हा पहिल्या सुत्ताचीच मांडणी करून दुसऱ्या प्रकारे इंद्रियांचा निर्देश करतात. तेथे 'किती आकारांनी आणि कोणत्या अर्थाने ती पाहावीत?' याद्वारे किती आकारांनी पाहावीत आणि कोणत्या अर्थाने पाहावीत, म्हणजेच पाहण्याचे आकार आणि पाहण्याचा अर्थ विचारतात. 'सहा आकारांनी आणि त्या अर्थाने पाहावीत' म्हणजे सहा आकारांनी पाहावीत, त्याच सहा आकारांनी युक्त अशा अर्थाने पाहावीत. 'आधिपतेय्यट्ठेन' (आधिपत्य अर्थाने) म्हणजे आधिपत्यभावाच्या अर्थाने. 'आदिविसोधनट्ठेन' (आदीच्या विशोधन अर्थाने) म्हणजे कुशल धर्मांचे आदिरूप असलेल्या शीलाच्या विशोधन (शुद्धीकरण) अर्थाने. 'अधिमत्तट्ठेन' (अधिमात्र अर्थाने) म्हणजे बलवान अर्थाने. कारण बलवान असणाऱ्याची मात्रा (प्रमाण) अधिक असते, म्हणून त्याला 'अधिमात्र' असे म्हणतात. 'अधिट्ठानट्ठेन' (अधिष्ठान अर्थाने) म्हणजे प्रतिष्ठान (स्थान) अर्थाने. 'परियादानट्ठेन' (परियादान अर्थाने) म्हणजे क्षपण (नष्ट करणे) अर्थाने. 'पतिट्ठापकट्ठेन' (प्रतिष्ठापक अर्थाने) म्हणजे प्रतिष्ठापन (स्थापित करणे) अर्थाने.

Ka. ādhipateyyaṭṭhaniddesavaṇṇanā

क. आधिपतेय्यट्ठ-निर्देश-वर्णना

199. Ādhipateyyaṭṭhaniddese assaddhiyaṃ pajahatotiādi ekekasseva indriyassa paṭipakkhapajahanavacanaṃ ekakkhaṇepi attano attano paṭipakkhapahānakiccasādhane adhipatibhāvasādhanatthaṃ vuttaṃ. Sesāni cattāri indriyāni taṃsampayuttāneva vuttāni. Nānākkhaṇesu vā ekekaṃ indriyaṃ dhuraṃ katvā tassa tassa paṭipakkhassa taṃ taṃ indriyaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sesāni tadanvayāni katvā vuttantipi veditabbaṃ. Kāmacchandaṃ pajahatotiādi pana ekakkhaṇavaseneva vuttaṃ.

१९९. आधिपतेय्यट्ठ-निर्देशात 'अश्रद्धा त्याग करतो' इत्यादी प्रत्येक इंद्रियाच्या विरोधी धर्माचा त्याग करण्याचे वचन, एकाच क्षणात आपापल्या विरोधी धर्माचा त्याग करण्याचे कार्य साध्य करण्यासाठी आधिपत्यभाव सिद्ध करण्याच्या हेतूने म्हटले आहे. उर्वरित चार इंद्रिये त्याच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेलीच सांगितली आहेत. किंवा वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये एकेका इंद्रियाला मुख्य (धुरंधर) करून, त्या त्या विरोधी धर्माच्या नाशासाठी त्या त्या इंद्रियाला ज्येष्ठ (प्रमुख) करून आणि उर्वरित इंद्रियांना त्याचे अनुगामी करून सांगितले आहे, असेही समजावे. परंतु 'कामच्छंद त्याग करतो' इत्यादी वचन मात्र एकाच क्षणाच्या प्रभावाने म्हटले आहे.

Kha. ādivisodhanaṭṭhaniddesavaṇṇanā

ख. आदिविसोधनट्ठ-निर्देश-वर्णना

200. Ādivisodhanaṭṭhaniddese assaddhiyasaṃvaraṭṭhena sīlavisuddhīti assaddhiyassa nivāraṇaṭṭhena viratiatthena sīlamalavisodhanato sīlavisuddhi nāma. Saddhindriyassa ādivisodhanāti saddhindriyassa upanissayavasena ādibhūtassa sīlassa visodhanā. Imināva nayena sesānipi kāmacchandādisaṃvaraṇamūlakāni ca indriyāni veditabbāni.

२००. आदिविसोधनट्ठ-निर्देशात 'अश्रद्धेच्या संवर अर्थाने शीलविशुद्धी' म्हणजे अश्रद्धेचे निवारण करण्याच्या अर्थाने आणि विरती (अलिप्तता) अर्थाने शीलाच्या मळाचे विशोधन (शुद्धीकरण) केल्यामुळे त्याला 'शीलविशुद्धी' म्हणतात. 'सद्धिंद्रियाचे आदिविसोधन' म्हणजे सद्धिंद्रियाचे उपनिश्रय (कारण) असलेल्या आदिरूप शीलाचे विशोधन होय. याच पद्धतीने उर्वरित कामच्छंद इत्यादींच्या संवरावर आधारित असलेल्या इंद्रियांनाही समजावे.

Ga. adhimattaṭṭhaniddesavaṇṇanā

ग. अधिमत्तट्ठ-निर्देश-वर्णना

201. Adhimattaṭṭhaniddese saddhindriyassa bhāvanāya chando uppajjatīti saddhassa puggalassa saddhāpaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā vā saddhindriyabhāvanāya assādaṃ disvā vā saddhindriye kusalo dhammacchando jāyati. Pāmojjaṃ uppajjatīti chandajātattā dubbalapīti uppajjati. Pīti uppajjatīti pamuditattā balavapīti uppajjati. Passaddhi uppajjatīti pītiyā pīṇitattā kāyacittapassaddhi uppajjati. Sukhaṃ uppajjatīti passaddhakāyacittattā cetasikaṃ sukhaṃ uppajjati[Pg.143]. Obhāso uppajjatīti sukhena abhisannattā ñāṇobhāso uppajjati. Saṃvego uppajjatīti ñāṇobhāsena viditasaṅkhārādīnavattā saṅkhārapavattiyaṃ saṃvego uppajjati. Saṃvejetvā cittaṃ samādahatīti saṃvegaṃ uppādetvā teneva saṃvegena cittaṃ samāhitaṃ karoti. Sādhukaṃ paggaṇhātīti līnuddhatabhāvaṃ mocetvā suṭṭhu paggaṇhāti. Sādhukaṃ ajjhupekkhatīti vīriyassa samaṃ hutvā pavattattā puna vīriyasamatāniyojane byāpāraṃ akaronto tatramajjhattupekkhāvasena sādhukaṃ ajjhupekkhati nāma. Upekkhāvasenāti samavāhitalakkhaṇāya tatramajjhattupekkhāya vasena. Nānattakilesehīti vipassanāya paṭipakkhabhūtehi nānāsabhāvehi kilesehi. Vimokkhavasenāti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya nānattakilesehi vimuccanavasena. Vimuttattāti nānattakilesehi vimuttattā.

२०१. अधिमत्तट्ठ-निर्देशात 'सद्धिंद्रियाच्या भावनेसाठी छंद उत्पन्न होतो' म्हणजे श्रद्धावान पुद्गलाला (व्यक्तीला) श्रद्धेशी संबंधित धर्म ऐकून किंवा सद्धिंद्रियाच्या भावनेचा आस्वाद पाहून सद्धिंद्रियाविषयी कुशल धर्मच्छंद उत्पन्न होतो. 'प्रामोज्य (आनंद) उत्पन्न होतो' म्हणजे छंद उत्पन्न झाल्यामुळे दुर्बल प्रीती उत्पन्न होते. 'प्रीती उत्पन्न होते' म्हणजे प्रमुदित झाल्यामुळे बलवान प्रीती उत्पन्न होते. 'पस्सद्धि (प्रश्रब्धी/शांतता) उत्पन्न होते' म्हणजे प्रीतीने तृप्त झाल्यामुळे काय आणि चित्ताची प्रश्रब्धी उत्पन्न होते. 'सुख उत्पन्न होते' म्हणजे काय आणि चित्त शांत झाल्यामुळे चैतसिक सुख उत्पन्न होते. 'ओभास (प्रकाश) उत्पन्न होतो' म्हणजे सुखाने ओतप्रोत भरल्यामुळे ज्ञानप्रकाश उत्पन्न होतो. 'संवेग उत्पन्न होतो' म्हणजे ज्ञानप्रकाशाने संस्कारांचे दोष जाणून संस्कारांच्या प्रवृत्तीविषयी संवेग (उद्वेग/वैराग्य) उत्पन्न होतो. 'संवेग उत्पन्न करून चित्त समाहित करतो' म्हणजे संवेग उत्पन्न करून त्याच संवेगाने चित्त समाहित (एकाग्र) करतो. 'चांगल्या प्रकारे प्रग्रह करतो' म्हणजे लीनता (आळस) आणि उद्धतपणा (चंचलता) यांपासून मुक्त करून चांगल्या प्रकारे प्रग्रह (उत्साह) करतो. 'चांगल्या प्रकारे अध्युपेक्षा करतो' म्हणजे वीर्याचे इतर इंद्रियांशी समतोल साधून प्रवृत्त झाल्यामुळे, पुन्हा वीर्याच्या समतेच्या नियोजनात कोणतीही धडपड न करता 'तत्रमज्झत्तुपेक्षा' (तत्रमध्यस्थता) भावाने चांगल्या प्रकारे अध्युपेक्षा करतो. 'उपेक्षा वशाने' म्हणजे समतोल वाहून नेण्याचे लक्षण असलेल्या तत्रमज्झत्तुपेक्षेच्या वशाने. 'नानाविध क्लेशांपासून' म्हणजे विपश्यनेचे विरोधी असलेल्या विविध स्वभावांच्या क्लेशांपासून. 'विमोक्ष वशाने' म्हणजे भंगांनुपश्यनेपासून सुरुवात करून नानाविध क्लेशांपासून मुक्त होण्याच्या वशाने. 'विमुक्तत्वामुळे' म्हणजे नानाविध क्लेशांपासून विमुक्त झाल्यामुळे.

Te dhammāti chandādayo dhammā. Ekarasā hontīti vimuttirasena ekarasā honti. Bhāvanāvasenāti ekarasabhāvanāvasena. Tato paṇītatare vivaṭṭantīti tena kāraṇena vipassanārammaṇato paṇītatare nibbānārammaṇe vivaṭṭanānupassanāsaṅkhātena gotrabhuñāṇena chandādayo dhammā nivattanti, saṅkhārārammaṇato apagantvā nibbānārammaṇe pavattantīti attho. Vivaṭṭanāvasenāti evaṃ gotrabhukhaṇe saṅkhārārammaṇato vivaṭṭanavasena. Vivaṭṭitattā tato vosajjatīti maggasamaṅgipuggalo maggassa uppādakkhaṇeyeva dubhatovuṭṭhānavasena vivaṭṭitattā teneva kāraṇena kilese ca khandhe ca vosajjati. Vosajjitattā tato nirujjhantīti maggassa uppādakkhaṇeyeva kilese ca khandhe ca vosajjitattā teneva kāraṇena kilesā ca khandhā ca anuppattinirodhavasena nirujjhanti. Vosajjitattāti ca āsaṃsāyaṃ bhūtavacanaṃ kataṃ. Kilesanirodhe sati khandhanirodhasabbhāvato ca khandhanirodho vutto. Nirodhavasenāti yathāvuttanirodhavasena. Tasseva maggassa uppādakkhaṇe dve vosagge dassetukāmo nirodhavasena dve vosaggātiādimāha. Dvepi heṭṭhā vuttatthā eva. Assaddhiyassa pahānāya chando uppajjatītiādīsupi imināva nayena vitthārato attho veditabbo. Vīriyindriyādimūlakesupi vāresu eseva nayo. Imināva nayena adhiṭṭhānaṭṭhaniddesopi vitthārato veditabbo. Kevalañhettha adhiṭṭhātīti viseso, patiṭṭhātīti attho.

'ते धम्मा' म्हणजे छंदादी धर्म. 'एकरसा होन्ति' म्हणजे विमुक्तिरसाच्या द्वारे एकरस (समान कार्य असणारे) होतात. 'भावनावेसेन' म्हणजे एकरस भावनेच्या द्वारे. 'ततो पणीततरे विवट्टन्ति' म्हणजे त्या कारणाने, विपश्यनेच्या आलंबनापेक्षा अधिक प्रणीत (श्रेष्ठ) अशा निर्वाण आलंबनामध्ये, विवट्टनानुपश्यना नावाच्या गोत्रभूज्ञानाने छंदादी धर्म निवृत्त होतात; संस्कार आलंबनापासून दूर होऊन निर्वाण आलंबनात प्रवृत्त होतात, असा अर्थ आहे. 'विवट्टनावेसेन' म्हणजे अशा प्रकारे गोत्रभू क्षणामध्ये संस्कार आलंबनापासून विवृत्त होण्याच्या (माघार घेण्याच्या) द्वारे. 'विवट्टितत्ता ततो वोसज्जति' म्हणजे मार्गयुक्त पुद्गल मार्गाच्या उत्पादक्षणीच दोन्ही प्रकारच्या (क्लेश व संस्कार) उत्थानाच्या द्वारे विवृत्त झाल्यामुळे, त्याच कारणाने क्लेशांचा आणि स्कंधांचा त्याग करतो. 'वोसज्जितत्ता ततो निरुज्झन्ति' म्हणजे मार्गाच्या उत्पादक्षणीच क्लेशांचा आणि स्कंधांचा त्याग केल्यामुळे, त्याच कारणाने क्लेश आणि स्कंध अनुपपत्ति-निरोधाच्या द्वारे निरुद्ध होतात. 'वोसज्जितत्ता' या शब्दाने आकांक्षेमध्ये भूतकाळाचे वचन वापरले आहे. क्लेशनिरोध झाल्यावर स्कंधनिरोध होत असल्यामुळे स्कंधनिरोध देखील सांगितला आहे. 'निरोधवेसेन' म्हणजे यथोक्त निरोधाच्या द्वारे. त्याच मार्गाच्या उत्पादक्षणी दोन प्रकारचे त्याग (वोसग्ग) दाखवण्याची इच्छा असल्यामुळे 'निरोधवेसेन द्वे वोसग्गा' इत्यादी म्हटले आहे. दोन्हीचे अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. 'अश्रद्धेच्या प्रहाणासाठी छंद उत्पन्न होतो' इत्यादींमध्येही याच पद्धतीने सविस्तर अर्थ समजून घ्यावा. वीर्येंद्रिय इत्यादी मूळ असणाऱ्या वारांमध्येही हाच नियम आहे. याच पद्धतीने अधिष्ठान-निर्देशाचा अर्थही सविस्तरपणे समजून घ्यावा. केवळ येथे 'अधिट्ठाति' (अधिष्ठान करतो) हा विशेष आहे, ज्याचा अर्थ 'पतिट्ठाति' (प्रतिष्ठित होतो) असा आहे.

Gha-ṅa. pariyādānaṭṭhapatiṭṭhāpakaṭṭhaniddesavaṇṇanā

घ-ङ. परियादानट्ट-प्रतिष्ठापकट्ट-निर्देश-वर्णन (क्षय करणे आणि प्रतिष्ठित करणे या अर्थांच्या निर्देशाचे वर्णन)

202-203. Pariyādānaṭṭhaniddese [Pg.144] pariyādiyatīti khepeti. Patiṭṭhāpakaṭṭhaniddese saddho saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampanno ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā’’ti adhimuccanto saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpeti. Iminā puggalavisesena indriyabhāvanāviseso niddiṭṭho. Saddhassa saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampannassa puggalassa saddhindriyaṃ taṃyeva saddhaṃ patiṭṭhāpeti. Tathā adhimuccantaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti. Iminā indriyabhāvanāvisesena puggalaviseso niddiṭṭho. Evaṃ cittaṃ paggaṇhanto paggahe patiṭṭhāpeti, satiṃ upaṭṭhāpento upaṭṭhāne patiṭṭhāpeti, cittaṃ samādahanto avikkhepe patiṭṭhāpeti, aniccaṃ dukkhaṃ anattāti passanto dassane patiṭṭhāpetīti sesesupi yojanā veditabbā. Yogāvacaroti samathayoge, vipassanāyoge vā avacaratīti yogāvacaro. Avacaratīti pavisitvā caratīti.

२०२-२०३. परियादानट्ट-निर्देशात 'परियादियति' म्हणजे क्षय करतो. प्रतिष्ठापकट्ट-निर्देशात 'श्रद्धाळू पुरुष श्रद्धेंद्रियाला अधिमोक्षात (दृढ विश्वासात) प्रतिष्ठित करतो' म्हणजे श्रद्धासंपन्न पुरुष 'सर्व संस्कार अनित्य, दुःख आणि अनात्म आहेत' असा दृढ निश्चय (अधिमोक्ष) करत श्रद्धेंद्रियाला अधिमोक्षात प्रतिष्ठित करतो. या पुद्गल-विशेषाद्वारे इंद्रिय-भावना-विशेष दर्शविला आहे. 'श्रद्धाळू पुरुषाचे श्रद्धेंद्रिय अधिमोक्षात प्रतिष्ठित करते' म्हणजे श्रद्धासंपन्न पुद्गलाचे श्रद्धेंद्रिय त्याच श्रद्धेला प्रतिष्ठित करते. तसेच दृढ निश्चय करणाऱ्याला अधिमोक्षात प्रतिष्ठित करते. या इंद्रिय-भावना-विशेषाद्वारे पुद्गल-विशेष दर्शविला आहे. अशा प्रकारे चित्ताचा प्रग्रह (उत्साहवर्धन) करणारा प्रग्रहात प्रतिष्ठित करतो, सतीला (स्मृतीला) उपस्थापित करणारा उपस्थानात प्रतिष्ठित करतो, चित्ताला समाहित करणारा अविक्षेपात (एकाग्रतेत) प्रतिष्ठित करतो, अनित्य, दुःख, अनात्म असे पाहणारा दर्शनात प्रतिष्ठित करतो - उर्वरित पदांमध्येही अशीच योजना समजून घ्यावी. 'योगावचर' म्हणजे जो शमथयोगात किंवा विपश्यनायोगात प्रवृत्त होतो (अवचरति), तो योगावचर होय. 'अवचरति' म्हणजे प्रवेश करून आचरण करतो.

Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या सुत्तन्त-निर्देशाचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Indriyasamodhānavaṇṇanā

५. इंद्रिय-समोधान-वर्णन (इंद्रियांच्या समन्वयाचे वर्णन)

204. Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ puthujjano samādhiṃ bhāventotiādimāha. Tattha puthujjano samādhiṃ bhāventoti nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvento. Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati. Āvajjitattāti kasiṇādinimittassa āvajjitattā, kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇūpaṭṭhānakusaloti tassa uppāditassa nimittasseva upaṭṭhāne kusalo. Samathanimittūpaṭṭhānakusaloti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Paggahanimittūpaṭṭhānakusaloti atisithilavīriyatādīhi līne citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Avikkhepūpaṭṭhānakusaloti [Pg.145] anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne kusalo. Obhāsūpaṭṭhānakusaloti paññāpayogamandatāya nirassāde citte aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusaloti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo. Upekkhūpaṭṭhānakusaloti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo. Sekkhoti tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Ekattūpaṭṭhānakusaloti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino ekattassa upaṭṭhāne kusalo.

२०४. आता समाधीची भावना करणाऱ्या आणि विपश्यनेची भावना करणाऱ्या साधकाच्या इंद्रिय-समोधानाला (इंद्रियांच्या समन्वयाला) दाखवण्याची इच्छा असल्यामुळे, सर्वप्रथम अनुक्रमाने उपस्थान-कौशल्याचे प्रकार निर्देशित करण्यासाठी 'पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो' (पृथग्जन समाधीची भावना करतो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो' म्हणजे निर्वेधभागीय (विपश्यनायुक्त) समाधीची भावना करणारा पृथग्जन होय. परंतु शैक्ष आणि वीतराग (अर्हत) यांना लोकोत्तर समाधी देखील प्राप्त होते. 'आवज्जितत्ता' म्हणजे कसिण इत्यादी निमित्तांचे आवर्जन (चिंतन) केल्यामुळे; कसिण इत्यादींचे परिकर्म करून तेथे उत्पन्न केलेल्या निमित्तामुळे, असा अर्थ आहे. 'आरम्मणूपट्ठानकुसलो' म्हणजे त्या उत्पन्न झालेल्या निमित्ताच्याच उपस्थानात (प्रकटीकरणात) कुशल असणारा. 'समथनिमित्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अतिशय तीव्र वीर्यामुळे चित्त उद्धत (चंचल) झाले असता, प्रस्सद्धि (प्रश्रब्धि), समाधी आणि उपेक्षा या संबोध्यंगांच्या भावनेद्वारे चित्ताच्या उपशम-निमित्ताच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'पग्गहनिमित्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अतिशय शिथिल वीर्यामुळे चित्त लीन (आळशी) झाले असता, धम्मविचय (धर्मविचय), वीर्य आणि पीती (प्रीती) या संबोध्यंगांच्या भावनेद्वारे चित्ताच्या प्रग्रह-निमित्ताच्या (उत्साहवर्धनाच्या) उपस्थानात कुशल असणारा. 'अविक्खेपूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अनुद्धत आणि अलीन चित्ताशी संप्रयुक्त असणाऱ्या समाधीच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'ओभासूपट्ठानकुसलो' म्हणजे प्रज्ञा-प्रयोगाच्या मंदतेमुळे चित्त नीरस (अनास्वाद) झाले असता, आठ संवेगवस्तूंच्या प्रत्यवेक्षणाने चित्ताला संविग्न (जागृत) करून ज्ञान-प्रकाशाच्या (ओभास) उपस्थानात कुशल असणारा. आठ संवेगवस्तू म्हणजे: १. जाती (जन्म), २. जरा, ३. व्याधी, ४. मरण, ५. पाचवे अपाय-दुःख, ६. भूतकाळातील संसारमूलक दुःख, ७. भविष्यातील संसारमूलक दुःख, आणि ८. वर्तमानकाळातील आहार-शोधनमूलक दुःख. 'सम्पहंसनूपट्ठानकुसलो' म्हणजे उपशम-सुखाची प्राप्ती न झाल्यामुळे चित्त नीरस झाले असता, बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्या गुणांच्या अनुस्मरणामुळे चित्ताला प्रसन्न करत संप्रहर्षणाच्या (आनंदाच्या) उपस्थानात कुशल असणारा. 'उपेक्खूपट्ठानकुसलो' म्हणजे उद्धतपणा इत्यादी दोषांपासून विरहित चित्तामध्ये निग्रह, प्रग्रह इत्यादींविषयी व्यापाररहितता (उदासीनता) निर्माण करून उपेक्षेच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'सेक्खो' म्हणजे जो तीन शिक्षांचा (शील, समाधी, प्रज्ञा) अभ्यास करतो तो शैक्ष होय. 'एकत्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे सत्कायदृष्टी इत्यादींचा प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे नैष्क्रम्य इत्यादी एकत्वाच्या (एकाग्रतेच्या) उपस्थानात कुशल असणारा.

Vītarāgoti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Vimuttūpaṭṭhānakusaloti arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo. Vimuttīti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā.

'वीतराग' म्हणजे सर्व प्रकारे राग नष्ट झाल्यामुळे वीतराग झालेला क्षीणास्रव (अर्हत) होय. 'ज्ञानूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अर्हत धम्मांमध्ये संमोह (अज्ञान) नष्ट झाल्यामुळे त्या त्या ठिकाणी असंमोह-ज्ञानाच्या उपस्थानात कुशल असतात. 'विमुत्तूपट्ठानकुसलो' म्हणजे अर्हत्त्वफल-विमुक्तीच्या उपस्थानात कुशल असणारे. कारण 'विमुक्ती' या शब्दाने सर्व क्लेशांपासून मुक्त झाल्यामुळे अर्हत्त्वफल-विमुक्तीच अभिप्रेत आहे.

205. Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu aniccatotiādīni niccatotiādīni ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. Pāṭhato pana ‘‘āyūhanānupaṭṭhānakusalo vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhianupaṭṭhānakusalo abhinivesānupaṭṭhānakusalo’’ti etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo. Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho.

२०५. विपश्यना भावनेमध्ये उपस्थान आणि अनुपस्थानाविषयी 'अनित्यतेने' इत्यादी आणि 'नित्यतेने' इत्यादींचे अर्थ शीलकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. पाठाच्या दृष्टीने मात्र 'आयूहन-अनुपस्थान-कुशल, विपरिणाम-उपस्थान-कुशल, अनिमित्त-उपस्थान-कुशल, निमित्त-अनुपस्थान-कुशल, अप्रणिहित-उपस्थान-कुशल, प्रणिधी-अनुपस्थान-कुशल, अभिनिवेश-अनुपस्थान-कुशल' या पदांमध्ये षष्ठी विभक्तीने समासाचा विग्रह करावा. उर्वरित पदांमध्ये मात्र पंचमी विभक्तीने पाठ आहे.

206. Suññatūpaṭṭhānakusaloti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo. Yasmā pana nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā [Pg.146] attano sabhāvavisesena visesitā, na ārammaṇavisesena, tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ ‘‘aniccato upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni viya ‘‘nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni na yujjanti. Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā. Ādīnavānupassanā pana ‘‘suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti iminā yugalakavacaneneva atthato ‘‘ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti yojitāva hotīti sarūpena na yojitā. Iti purimā ca aṭṭha, ayañca ādīnavānupassanāti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava yojitāti veditabbā. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto.

२०६. 'शून्यत-उपस्थानकुशल' (suññatūpaṭṭhānakusalo) या पदाचा येथे 'शून्यतो उपस्थानकुशलो' किंवा 'शून्यत्या उपस्थानकुशलो' असा पदच्छेद करावा. कारण की, निर्वेदानुपश्यना, विरागानुपश्यना, निरोधानुपश्यना, प्रतिनिसर्गानुपश्यना, अधिप्रज्ञाधर्मविपश्यना, यथाभूतज्ञानदर्शन, प्रतिसंख्यानुपश्यना आणि विवर्तन-अनुपश्यना या आठ महाविपश्यना स्वतःच्या स्वभावविशेषाने विशेषित आहेत, आलंबनविशेषाने नव्हे. म्हणून या आठ विपश्यनांच्या बाबतीत "अनित्यतेने उपस्थानकुशल होतो" इत्यादी वचनांप्रमाणे "निर्वेदाने उपस्थानकुशल होतो" इत्यादी वचने जुळत नाहीत (योग्य ठरत नाहीत). म्हणूनच या आठ विपश्यना येथे जोडल्या नाहीत. परंतु, आदीनवानुपश्यना ही "शून्यत-उपस्थानकुशल होतो, अभिनिवेश-अनुपस्थानकुशल होतो" या जोडशब्दानेच अर्थतः "आदीनवाने उपस्थानकुशल होतो, आलयाभिनिवेश-उपस्थानकुशल होतो" अशी जोडली गेलीच आहे, म्हणून ती स्वतंत्र रूपाने जोडली नाही. अशा प्रकारे, पूर्वीच्या आठ आणि ही आदीनवानुपश्यना मिळून, अठरा महाविपश्यनांपैकी या नऊ विपश्यना न जोडता, इतर नऊ विपश्यनाच जोडल्या आहेत असे समजावे. 'ज्ञान-उपस्थानकुशल' म्हणजे शैक्ष (साधक) विपश्यना-उपक्लेशांच्या अभावामुळे विपश्यना भावनेमध्ये ज्ञानाच्या उपस्थानात (प्रकटीकरणात) कुशल असतो. परंतु, समाधी भावनेमध्ये निकान्तीचा (आसक्तीचा) सद्भाव असल्यामुळे 'ज्ञान-उपस्थानात कुशल' असे म्हटले नाही.

Visaññogūpaṭṭhānakusaloti ‘‘kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo’’ti (dī. ni. 3.312) catudhā vuttassa visaññogassa upaṭṭhāne kusalo. Saññogānupaṭṭhānakusaloti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo. Nirodhūpaṭṭhānakusaloti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehī’’ti (a. ni. 10.90; paṭi. ma. 2.44 atthato samānaṃ) vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhāne kusalo.

'विसंयोग-उपस्थानकुशल' म्हणजे "कामयोग-विसंयोग, भवयोग-विसंयोग, दृष्टियोग-विसंयोग, अविद्यायोग-विसंयोग" अशा चार प्रकारे सांगितलेल्या विसंयोगाच्या उपस्थानात कुशल असणारा. 'संयोग-अनुपस्थानकुशल' म्हणजे कामयोग, भवयोग, दृष्टियोग आणि अविद्यायोगाच्या रूपाने चार प्रकारे सांगितलेल्या संयोगाच्या अनुपस्थानात कुशल असणारा. 'निरोध-उपस्थानकुशल' म्हणजे "पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो! क्षीणास्रव भिक्षूचे चित्त निर्वाणाकडे झुकलेले, निर्वाणप्रवण, निर्वाणभार, विवेकात स्थित, नैष्क्रम्यात रममाण आणि सर्व प्रकारे आस्रवस्थानीय धर्मांपासून मुक्त झालेले असते" अशा प्रकारे सांगितलेल्या क्षीणास्रव-बलाच्या प्रभावाने, निर्वाणाकडे झुकलेल्या चित्तामुळे केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीच निरोध नावाच्या निर्वाणाच्या उपस्थानात कुशल असते.

Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenātiādīsu kusalanti ñāṇaṃ. Ñāṇampi hi kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato ‘‘paṇḍitā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 103). Tasmā kosallavasenāti attho.

"आलंबन-उपस्थानकुशलतेच्या वशाने" इत्यादींमध्ये 'कुशल' म्हणजे ज्ञान होय. कारण ज्ञान देखील कुशल पुद्गलाच्या योगाने 'कुशल' म्हटले जाते, ज्याप्रमाणे पंडित पुद्गलाच्या योगाने धर्मांना "पंडित धर्म" म्हटले जाते. म्हणून 'कौशल्याच्या वशाने' (ज्ञानाच्या वशाने) असा याचा अर्थ आहे.

207. Idāni catusaṭṭhiyā ākārehītiādi ñāṇakathāyaṃ (paṭi. ma. 1.107) vuttampi indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

२०७. आता, "चौसष्ट आकारांनी" इत्यादी जे ज्ञानकथेमध्ये सांगितले आहे, ते येथे इंद्रियकथेच्या संबंधाने आणून सांगितले आहे. ते पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

208. Puna [Pg.147] samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcītiādimāha. Tattha samantacakkhūti sabbaññutaññāṇaṃ. Paññindriyassa vasenātiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti. Saddahanto paggaṇhātītiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Saddahitattā paggahitantiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo yaṃ buddhacakkhūtiādimāha. Tattha buddhacakkhūti indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca. Buddhañāṇanti ca idaṃ tadeva dvayaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.

२०८. पुन्हा, समंतचक्षूच्या संबंधाने इंद्रियांची मांडणी सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या स्थविरांनी "त्यांना येथे काहीही अदृष्ट नाही" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समंतचक्षू' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान होय. "प्रज्ञेंद्रियाच्या वशाने" इत्यादींद्वारे पाच इंद्रियांची अविमुक्तता दर्शविली आहे. "श्रद्धा ठेवणारा प्रग्रह करतो" इत्यादी प्रत्येक इंद्रियाला मूळ करून सांगितलेल्या पाच चतुष्कांद्वारे, पाच इंद्रियांच्या प्रवृत्तीच्या वेळी किंवा मार्गक्षणी त्यांचा एकरसभाव आणि परस्पर-प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. "श्रद्धा ठेवल्यामुळे प्रगृहीत केले" इत्यादी प्रत्येक इंद्रियाला मूळ करून सांगितलेल्या पाच चतुष्कांद्वारे, पाच इंद्रियांच्या उत्पत्तीच्या वेळी किंवा फलक्षणी त्यांचा एकरसभाव आणि परस्पर-प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. पुन्हा, बुद्धचक्षूच्या संबंधाने इंद्रियांची मांडणी सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या स्थविरांनी "जे बुद्धचक्षू आहे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'बुद्धचक्षू' म्हणजे इंद्रियपरोपरियत्तज्ञान (इंद्रियांच्या तीव्र-मृदुतेचे ज्ञान) आणि आशयानुशयज्ञान होय. 'बुद्धज्ञान' हे देखील तेच द्वय आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच समजावा.

Indriyasamodhānavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रिय-समोधान-वर्णन समाप्त झाले.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रियकथा-वर्णन समाप्त झाले.

5. Vimokkhakathā

५. ५. विमोक्षकथा

1. Vimokkhuddesavaṇṇanā

१. विमोक्ष-उद्देश-वर्णन

209. Idāni indriyakathānantaraṃ kathitāya vimokkhakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi vimokkhakathā indriyabhāvanānuyuttassa vimokkhasabbhāvato indriyakathānantaraṃ kathitā. Tañca kathento bhagavato sammukhā sutasuttantadesanāpubbaṅgamaṃ katvā kathesi. Tattha suttante tāva suññato vimokkhotiādīsu suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo suññato vimokkho. So hi suññatāya dhātuyā uppannattā suññato, kilesehi vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto animitto, appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihitoti veditabbo.

२०९. आता, इंद्रियकथेनंतर सांगितलेल्या विमोक्षकथेच्या अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णन) प्राप्त झाले आहे. कारण ही विमोक्षकथा इंद्रियभावनेत युक्त असलेल्या व्यक्तीला विमोक्ष प्राप्त होत असल्यामुळे इंद्रियकथेनंतर सांगितली आहे. आणि ती सांगताना भगवंतांच्या संमुख ऐकलेल्या सुत्तंत-देशनेला अग्रभागी ठेवून सांगितले आहे. तेथे सुत्तंतामध्ये प्रथम "शून्यत विमोक्ष" इत्यादींमध्ये, शून्यतेच्या आकाराने निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त झालेला आर्यमार्ग म्हणजे 'शून्यत विमोक्ष' होय. कारण तो शून्यतेच्या धातूने उत्पन्न झाल्यामुळे 'शून्यत' आणि क्लेशांपासून विमुक्त झाल्यामुळे 'विमोक्ष' म्हटला जातो. याच पद्धतीने, अनिमित्त आकाराने निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त झालेला मार्ग 'अनिमित्त विमोक्ष' आणि अप्रणिहित आकाराने निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त झालेला मार्ग 'अप्रणिहित विमोक्ष' समजावा.

Eko [Pg.148] hi āditova aniccato saṅkhāre sammasati. Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva, tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati. Tassa evaṃ paṭipannassa aniccato ce sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma. Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti nāma. Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā vuṭṭhānesupi. Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho, yopi dukkhato, yopi anattato. Vuṭṭhānakāle ce aniccato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā adhimokkhabahulā honti, saddhindriyaṃ paṭilabhanti, animittavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti, sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā. Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā passaddhibahulā honti, samādhindriyaṃ paṭilabhanti, appaṇihitavimokkhena vimuccanti, sabbattha kāyasakkhino honti. Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ hoti, so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti. Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā vedabahulā honti, paññindriyaṃ paṭilabhanti, suññatavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti, chasu ṭhānesu diṭṭhippattā, aggaphale paññāvimuttāti.

खरोखर, एखादा साधक सुरुवातीपासूनच संस्कारांचे (संखारांचे) अनित्यतेने मनन करतो. परंतु, केवळ अनित्यतेने मनन केल्यानेच मार्गाचे उत्थान (मग्गवुट्ठाण) होत नसल्यामुळे, दुःखाने आणि अनात्मतेने देखील मनन करणे आवश्यकच आहे, म्हणून तो दुःखाने आणि अनात्मतेने देखील मनन करतो. अशा प्रकारे साधना करणाऱ्या त्या साधकाला जर अनित्यतेने मनन करण्याच्या वेळी मार्गाचे उत्थान झाले, तर तो 'अनित्यतेमध्ये अभिनिवेश करून अनित्यतेने उत्थान पावलेला' असे म्हटले जाते. परंतु जर त्याला दुःखाने किंवा अनात्मतेने मनन करण्याच्या वेळी मार्गाचे उत्थान झाले, तर तो 'अनित्यतेमध्ये अभिनिवेश करून दुःखाने किंवा अनात्मतेने उत्थान पावलेला' असे म्हटले जाते. हाच नियम दुःखाने आणि अनात्मतेने अभिनिवेश करून उत्थान पावणाऱ्यांच्या बाबतीतही लागू होतो. आणि येथे जो कोणी अनित्यतेने अभिनिविष्ट आहे, जो दुःखाने आणि जो अनात्मतेने अभिनिविष्ट आहे; जर उत्थान काळात अनित्यतेने उत्थान झाले, तर ते तिन्ही प्रकारचे लोक अधिमोक्ष-बहुल (श्रद्धा-बहुल) असतात, ते श्रद्धेंद्रिय प्राप्त करतात, अनिमित्त विमोक्षाने विमुक्त होतात, पहिल्या मार्गक्षणी 'श्रद्धानुसारी' होतात आणि सात स्थानांमध्ये 'श्रद्धाविमुक्त' होतात. परंतु जर दुःखाने उत्थान झाले, तर ते तिन्ही प्रकारचे लोक प्रस्सद्धि-बहुल (शांतता-बहुल) असतात, समाधींद्रिय प्राप्त करतात, अप्रणिहित विमोक्षाने विमुक्त होतात आणि सर्व ठिकाणी 'कायसाक्षी' होतात. आणि येथे ज्याचे अरूप ध्यान हे पादक (पाया) असते, तो अग्रफलामध्ये (अर्हतफलामध्ये) 'उभतोभागविमुक्त' होतो. आणि जर त्यांचे अनात्मतेने उत्थान झाले, तर ते तिन्ही प्रकारचे लोक वेद-बहुल (ज्ञान-बहुल) असतात, प्रज्ञेंद्रिय प्राप्त करतात, शून्यता विमोक्षाने विमुक्त होतात, पहिल्या मार्गक्षणी 'धम्मानुसारी' होतात, सहा स्थानांमध्ये 'दृष्टि प्राप्त' (दिट्ठिप्पत्त) होतात आणि अग्रफलामध्ये 'प्रज्ञाविमुक्त' होतात, असे समजावे.

Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, animittavimokkhena vimuccati. Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati. Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati. Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma. Aniccānupassanāya pana saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pahāya āgatattā animitto, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ pahāya paṇidhipatthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito, anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhāre suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma. Rāgādīhi pana suññattā suññato, rūpanimittādīnaṃ, rāganimittādīnaṃyeva [Pg.149] vā abhāvena animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ nāma. Soyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati. Idamassa ārammaṇato nāmaṃ nāma. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanaṃ labbhati, phale maggāgamanaṃ. Anattānupassanā hi suññatā nāma, suññatavipassanāya maggo suññato, suññatamaggassa phalaṃ suññataṃ. Aniccānupassanā animittā nāma, animittavipassanāya maggo animitto. Idaṃ pana nāmaṃ abhidhammapariyāye na labbhati, suttantapariyāye pana labbhati. Tattha hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti. Tena maggo animittoti vutto. Maggāgamanena phalaṃ animittanti yujjatiyeva. Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma, appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito, appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitanti evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ nāma. Evaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti.

शिवाय, मार्ग हा पाच कारणांमुळे नाव प्राप्त करतो: स्वतःच्या कार्याने (सरसेन), विरोधी भावाने (पच्चनीकेन), स्वतःच्या गुणाने (सगुणेन), आलंबनाने (आरम्मणेन) किंवा आगमनाने (आगमनेन). कारण जर संस्कारोपेक्षा ज्ञान (संखारुपेक्खा) संस्कारांचे अनित्यतेने मनन करून उत्थान पावते, तर ते अनिमित्त विमोक्षाने विमुक्त होते. जर दुःखाने मनन करून उत्थान पावते, तर अप्रणिहित विमोक्षाने विमुक्त होते. जर अनात्मतेने मनन करून उत्थान पावते, तर शून्यता विमोक्षाने विमुक्त होते. हे स्वतःच्या कार्यावरून (सरसतो) पडलेले नाव आहे. परंतु, अनित्यानुपश्यनेद्वारे संस्कारांच्या घन-विनिभोगाचे (समूहाचे पृथक्करण) करून, नित्य-निमित्त, ध्रुव-निमित्त आणि शाश्वत-निमित्त यांचा त्याग करून आल्यामुळे तो 'अनिमित्त' आहे; दुःखानुपश्यनेद्वारे सुखसंज्ञेचा त्याग करून, तृष्णारूपी प्रणिधीचा (इच्छेचा) शुष्क करून आल्यामुळे तो 'अप्रणिहित' आहे; आणि अनात्मानुपश्यनेद्वारे आत्म-सत्त्व-पुद्गल संज्ञेचा त्याग करून संस्कारांना शून्यतेने पाहिल्यामुळे तो 'शून्य' आहे; हे विरोधी भावावरून (पच्चनीकतो) पडलेले नाव आहे. राग इत्यादींपासून शून्य असल्यामुळे तो 'शून्य' आहे; रूप-निमित्त इत्यादींच्या किंवा राग-निमित्त इत्यादींच्याच अभावामुळे तो 'अनिमित्त' आहे; आणि राग-प्रणिधी इत्यादींच्या अभावामुळे तो 'अप्रणिहित' आहे; हे त्याच्या स्वतःच्या गुणावरून (सगुणतो) पडलेले नाव आहे. तो हा मार्ग शून्य, अनिमित्त आणि अप्रणिहित अशा निर्वाणाला आलंबन करतो, म्हणूनही त्याला 'शून्य', 'अनिमित्त' आणि 'अप्रणिहित' म्हटले जाते. हे त्याच्या आलंबनावरून (आरम्मणतो) पडलेले नाव आहे. आगमन हे दोन प्रकारचे आहे: विपश्यना-आगमन आणि मार्ग-आगमन. त्यापैकी मार्गामध्ये विपश्यना-आगमन प्राप्त होते आणि फलामध्ये मार्ग-आगमन प्राप्त होते. कारण अनात्मानुपश्यनेला 'शून्यता' म्हणतात, शून्यता-विपश्यनेमुळे मार्ग 'शून्य' होतो आणि शून्य मार्गाचे फल 'शून्य' होते. अनित्यानुपश्यनेला 'अनिमित्त' म्हणतात, अनिमित्त-विपश्यनेमुळे मार्ग 'अनिमित्त' होतो. परंतु हे नाव अभिधम्म-पद्धतीमध्ये (अभिधम्मपरियाये) आढळत नाही, सुत्तंत-पद्धतीमध्ये (सुत्तंतपरियाये) आढळते. कारण तेथे गोत्रभू-ज्ञान हे अनिमित्त निर्वाणाला आलंबन करून, 'अनिमित्त' नावाचे होऊन, स्वतः आगमनाच्या स्थानावर राहून मार्गाला नाव देते, असे आचार्य म्हणतात. त्यामुळे मार्ग 'अनिमित्त' आहे असे म्हटले आहे. मार्ग-आगमनाने फल 'अनिमित्त' होते, हे योग्यच आहे. दुःखानुपश्यना ही संस्कारांमधील प्रणिधीला (तृष्णेला) शुष्क करून आल्यामुळे 'अप्रणिहित' नावाची आहे, अप्रणिहित-विपश्यनेमुळे मार्ग 'अप्रणिहित' होतो आणि अप्रणिहित मार्गाचे फल 'अप्रणिहित' होते; अशा प्रकारे विपश्यना आपले नाव मार्गाला देते आणि मार्ग फलाला देतो; हे आगमनावरून (आगमनतो) पडलेले नाव आहे. अशा प्रकारे संस्कारोपेक्षा ज्ञान विमोक्षाच्या विशेषाला निश्चित करते, असे समजावे.

Evaṃ bhagavatā desite tayo mahāvatthuke vimokkhe uddisitvā taṃniddesavaseneva aparepi vimokkhe niddisitukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi vimokkhātiādimāha. Tattha apicāti aparapariyāyadassanaṃ. Kathaṃ te aṭṭhasaṭṭhi honti, nanu te pañcasattatīti? Saccaṃ yathārutavasena pañcasattati. Bhagavatā pana desite tayo vimokkhe ṭhapetvā aññavimokkhe niddisanato imesaṃ tadavarodhato ca ime tayo na gaṇetabbā, ajjhattavimokkhādayo tayopi vimokkhā catudhā vitthāravacaneyeva antogadhattā na gaṇetabbā, ‘‘paṇihito vimokkho, appaṇihito vimokkho’’ti ettha appaṇihito vimokkho paṭhamaṃ uddiṭṭhena ekanāmikattā na gaṇetabbo, evaṃ imesu sattasu apanītesu sesā aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā honti. Evaṃ sante suññatavimokkhādayo tayo puna kasmā uddiṭṭhāti ce? Uddesena saṅgahetvā tesampi niddesakaraṇatthaṃ. Ajjhattavuṭṭhānādayo pana tayo pabhedaṃ vinā mūlarāsivasena [Pg.150] uddiṭṭhā, paṇihitavimokkhapaṭipakkhavasena puna appaṇihito vimokkho uddiṭṭhoti veditabbo.

अशा प्रकारे भगवंतांनी उपदेशिलेल्या तीन महावस्तुक (महान आधार असलेल्या) विमोक्षांचा निर्देश करून, त्याच निर्देशाच्या आधारे इतरही विमोक्षांचा निर्देश करण्याची इच्छा धरून 'शिवाय अडुसष्ट विमोक्ष' (अट्ठसट्ठि विमोक्खा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अपि च' (शिवाय) हा शब्द दुसरा पर्याय दर्शवण्यासाठी आहे. ते अडुसष्ट कसे होतात, ते पंच्याहत्तर (पञ्चसत्तति) नाहीत का? असे विचारल्यास, हे सत्य आहे की, शब्दांच्या थेट अर्थानुसार ते पंच्याहत्तर होतात. परंतु भगवंतांनी उपदेशिलेल्या तीन विमोक्षांना वगळून इतर विमोक्षांचा निर्देश केल्यामुळे आणि त्यांचा यातच समावेश होत असल्यामुळे, हे तीन विमोक्ष मोजले जाऊ नयेत. अध्यात्म-विमोक्ष इत्यादी तीन विमोक्ष देखील चार प्रकारे केलेल्या विस्तृत कथनातच समाविष्ट असल्यामुळे ते मोजले जाऊ नयेत. 'प्रणिहित विमोक्ष, अप्रणिहित विमोक्ष' यामध्ये 'अप्रणिहित विमोक्ष' हा आधीच निर्दिष्ट केलेल्या विमोक्षाशी समान नावाचा असल्यामुळे मोजला जाऊ नये. अशा प्रकारे या सात विमोक्षांना वगळले असता, उर्वरित अडुसष्ट विमोक्ष होतात. असे असताना, शून्यता-विमोक्ष इत्यादी तीन विमोक्ष पुन्हा कशासाठी निर्दिष्ट केले आहेत? असे विचारल्यास, संक्षेपाने संग्रह करून त्यांचाही निर्देश करण्यासाठी ते निर्दिष्ट केले आहेत. परंतु अध्यात्म-उत्थान इत्यादी तीन विमोक्ष हे भेदांशिवाय मूळ राशीच्या (समूहाच्या) रूपाने निर्दिष्ट केले आहेत, आणि प्रणिहित विमोक्षाच्या प्रतिपक्षाच्या (विरोधी) रूपाने पुन्हा अप्रणिहित विमोक्ष निर्दिष्ट केला आहे, असे समजावे.

Ajjhattavuṭṭhānādīsu ajjhattato vuṭṭhātīti ajjhattavuṭṭhāno. Anulomentīti anulomā. Ajjhattavuṭṭhānānaṃ paṭippassaddhi apagamā ajjhattavuṭṭhānapaṭippassaddhi. Rūpīti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, taṃ rūpamassa atthīti rūpī rūpāni passatīti bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu jhānapaṭilābho dassito. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva paṭiladdhajjhānatā dassitā. Subhanteva adhimuttoti ‘‘subha’’micceva ārammaṇe adhimutto. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana appaṭikūlākārena sattārammaṇaṃ pharanto viharati, so yasmā ‘‘subha’’nteva adhimutto hoti, tasmā evaṃ uddeso katoti. Appitappitasamaye eva vikkhambhanavimuttisabbhāvato samayavimokkho. Soyeva sakiccakaraṇavasena appitasamaye eva niyuttoti sāmayiko. Sāmāyikotipi pāṭho. Kopetuṃ bhañjituṃ sakkuṇeyyatāya kuppo. Lokaṃ anatikkamanato loke niyuttoti lokiko. Lokiyotipi pāṭho. Lokaṃ uttarati, uttiṇṇoti vā lokuttaro. Ārammaṇakaraṇavasena saha āsavehīti sāsavo. Ārammaṇakaraṇavasena sampayogavasena ca natthettha āsavāti anāsavo. Rūpasaṅkhātena saha āmisenāti sāmiso. Sabbaso rūpārūpappahānā nirāmisatopi nirāmisataroti nirāmisā nirāmisataro. Paṇihitoti taṇhāvasena paṇihito patthito. Ārammaṇakaraṇavasena saññojanehi saṃyuttattā saññutto. Ekattavimokkhoti kilesehi anajjhāruḷhattā ekasabhāvo vimokkho. Saññāvimokkhoti vipassanāñāṇameva viparītasaññāya vimuccanato saññāvimokkho. Tadeva vipassanāñāṇaṃ sammohato vimuccanavasena ñāṇameva vimokkhoti ñāṇavimokkho. Sītisiyāvimokkhoti vipassanāñāṇameva sīti bhaveyyāti [Pg.151] pavatto vimokkho sītisiyāvimokkho. Sītisikāvimokkhotipi pāṭho, sītibhāvikāya vimokkhoti tassa atthaṃ vaṇṇayanti. Jhānavimokkhoti upacārappanābhedaṃ lokiyalokuttarabhedañca jhānameva vimokkho. Anupādā cittassa vimokkhoti anupādiyitvā gahaṇaṃ akatvā cittassa vimokkho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

अध्यात्म-उत्थान इत्यादींमध्ये स्वतःच्या अध्यात्मातून (अंतर्भागातून) उठतो (बाहेर पडतो) म्हणून 'अध्यात्म-उत्थान' (अज्झत्तवुट्ठाना) म्हणतात. अनुकूल करतात म्हणून 'अनुलोम' म्हणतात. अध्यात्म-उत्थानाचे शांत होणे किंवा निघून जाणे म्हणजे 'अध्यात्म-उत्थान-प्रतिप्रस्रब्धी' (अज्झत्तवुट्ठानापटिप्पस्सद्धि) होय. 'रूपी' म्हणजे स्वतःच्या शरीरातील केस इत्यादींवर उत्पन्न केलेले रूपावचर ध्यान हे 'रूप' आहे, ते रूप ज्याच्याकडे आहे तो 'रूपी' होय. 'रूपांना पाहतो' म्हणजे बाहेरील नील-कसिण इत्यादी रूपांना ध्यान-चक्षूने पाहतो. याद्वारे आंतरिक आणि बाह्य वस्तू असलेल्या कसिणांमध्ये ध्यानाची प्राप्ती दर्शविली आहे. 'अध्यात्म अरूपसंज्ञी' म्हणजे अध्यात्मात (स्वतःमध्ये) रूपसंज्ञा नसलेला, म्हणजेच स्वतःच्या केस इत्यादींवर रूपावचर ध्यान उत्पन्न न केलेला असा अर्थ आहे. याद्वारे बाह्य भागात परिकर्म करून बाह्यतःच ध्यान प्राप्त केल्याचे दर्शविले आहे. 'शुभ असेच अधिमुक्त' म्हणजे आलंबनामध्ये 'शुभ' अशा प्रकारेच अधिमुक्त (दृढनिश्चयी) झालेला. तेथे जरी अर्पणा समाधीच्या आत 'शुभ' असा विचार (आभोग) नसला, तरी जो प्रतिकूल नसलेल्या आकाराने सत्त्व-आलंबनाला व्यापून विहार करतो, तो 'शुभ' असेच अधिमुक्त होत असल्यामुळे, तसा उद्देश (निर्देश) केला आहे, असे समजावे. केवळ अर्पणा समाधीच्या वेळीच विक्षेपण-विमुक्तीच्या (विक्खम्भनविमुत्तीच्या) अस्तित्वामुळे त्याला 'समयविमोक्ष' म्हणतात. तोच आपल्या कार्याचे संपादन करण्याच्या दृष्टीने अर्पणाच्या वेळीच युक्त असतो म्हणून 'सामयिक' होय. 'सामायिक' असाही पाठ आहे. नष्ट किंवा खंडित होण्यास योग्य असल्यामुळे 'कुप्प' (अस्थिर) म्हणतात. लोकाचे उल्लंघन न केल्यामुळे लोकातच युक्त असलेला तो 'लौकिक' होय. 'लोकीय' असाही पाठ आहे. जो लोकाच्या पलीकडे जातो किंवा पार झाला आहे तो 'लोकोत्तर' होय. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने आसवांसह असणारा तो 'सास्रव' (सासवा) होय. आलंबन करण्याच्या आणि संप्रयोगाच्या (सहयोगाच्या) दृष्टीने ज्यात आसव नाहीत, तो 'अनास्रव' (अनासवा) होय. रूप नावाच्या आमिषासह असणारा तो 'सामिष' (सामिस) होय. सर्व प्रकारे रूप आणि अरूपाचा प्रहाण केल्यामुळे निरामिषापेक्षाही अधिक निरामिष असलेला तो 'निरामिष' किंवा 'निरामिषतर' होय. 'प्रणिहित' म्हणजे तृष्णेच्या वशाने प्रणिहित (इच्छित) केलेले. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने संयोजनांशी युक्त असल्यामुळे 'संयुक्त' (संयुत्त) होय. 'एकत्वविमोक्ष' म्हणजे क्लेशांनी न व्यापल्यामुळे एकच स्वभाव असलेला विमोक्ष होय. 'संज्ञाविमोक्ष' म्हणजे विपश्यना-ज्ञानच विपरीत संज्ञेपासून मुक्त होत असल्यामुळे 'संज्ञाविमोक्ष' होय. तेच विपश्यना-ज्ञान संमोहापासून (मोहापासून) मुक्त होण्याच्या दृष्टीने ज्ञानच विमोक्ष असल्यामुळे 'ज्ञानविमोक्ष' होय. 'शीतिसियाविमोक्ष' म्हणजे विपश्यना-ज्ञानच 'शीतल (शांत) व्हावे' या हेतूने प्रवृत्त झालेला विमोक्ष म्हणजे 'शीतिसियाविमोक्ष' होय. 'शीतिसिकाविमोक्ष' असाही पाठ आहे; 'शीतलता निर्माण करणाऱ्या चित्ताच्या संदर्भात प्रवृत्त झालेला विमोक्ष' असा त्याचा अर्थ वर्णन करतात. 'ध्यानविमोक्ष' म्हणजे उपचार व अर्पणा असा भेद असलेला आणि लौकिक व लोकोत्तर असा भेद असलेला ध्यानच विमोक्ष होय. 'अनुपादा चित्ताचा विमोक्ष' म्हणजे उपादान न करता, ग्रहण न करता चित्ताचा विमोक्ष होणे होय. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

Vimokkhuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

विमोक्ष-उद्देश-वर्णन समाप्त झाले.

2. Vimokkhaniddesavaṇṇanā

२. विमोक्ष-निर्देश-वर्णन

210. Katamotiādike uddesassa niddese iti paṭisañcikkhatīti evaṃ upaparikkhati. Suññamidanti idaṃ khandhapañcakaṃ suññaṃ. Kena suññaṃ? Attena vā attaniyena vā. Tattha attena vāti bālajanaparikappitassa attano abhāvā tena attanā ca suññaṃ. Attaniyena vāti tassa parikappitassa attano santakena ca suññaṃ. Attano abhāveneva attaniyābhāvo. Attaniyañca nāma niccaṃ vā siyā sukhaṃ vā, tadubhayampi natthi. Tena niccapaṭikkhepena aniccānupassanā, sukhapaṭikkhepena dukkhānupassanā ca vuttā hoti. Suññamidaṃ attena vāti anattānupassanāyeva vuttā. Soti so evaṃ tīhi anupassanāhi vipassamāno bhikkhu. Abhinivesaṃ na karotīti anattānupassanāvasena attābhinivesaṃ na karoti.

२१०. कतम इत्यादी उद्देशाच्या निर्देशामध्ये 'असे प्रतिसंचिक्षण करतो' म्हणजे अशा प्रकारे विचार करतो (परीक्षण करतो). 'हे शून्य आहे' म्हणजे हे पंचस्कंध शून्य आहेत. कशाने शून्य आहे? आत्म्याने किंवा आत्मीयाने (आत्म्याच्या मालकीच्या गोष्टीने) शून्य आहे. त्यामध्ये, 'आत्म्याने' म्हणजे अज्ञानी लोकांनी कल्पिलेल्या आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे, त्या आत्म्याने शून्य आहे. 'आत्मीयाने' म्हणजे त्या कल्पिलेल्या आत्म्याच्या मालकीच्या गोष्टीने शून्य आहे. आत्म्याचा अभाव असल्यामुळेच आत्मीयाचा (आत्म्याच्या मालकीच्या गोष्टीचा) अभाव असतो. आणि आत्मीय हे नित्य किंवा सुखकारक असावे लागते, परंतु हे दोन्हीही (पंचस्कंधात) आढळत नाहीत. त्यामुळे नित्याचा निषेध केल्याने अनित्यानुपश्यना आणि सुखाचा निषेध केल्याने दुःखानुपश्यना सांगितली गेली आहे. 'हे आत्म्याने शून्य आहे' याद्वारे अनात्मानुपश्यनाच सांगितली आहे. 'तो' म्हणजे अशा प्रकारे तीन अनुपश्यनांद्वारे विपश्यना करणारा भिक्खू. 'अभिनिवेश करत नाही' म्हणजे अनात्मानुपश्यनेच्या द्वारे आत्म-अभिनिवेश (आत्मभावाने ग्रहण करणे) करत नाही.

Nimittaṃ na karotīti aniccānupassanāvasena niccanimittaṃ na karoti. Paṇidhiṃ na karotīti dukkhānupassanāvasena paṇidhiṃ na karoti. Ime tayo vimokkhā pariyāyena vipassanākkhaṇe tadaṅgavasenāpi labbhanti, nippariyāyena pana samucchedavasena maggakkhaṇeyeva. Cattāri jhānāni ajjhattaṃ nīvaraṇādīhi vuṭṭhānato ajjhattavuṭṭhāno vimokkho. Catasso arūpasamāpattiyo ārammaṇehi vuṭṭhānato bahiddhāvuṭṭhāno vimokkho. Ārammaṇampi hi bāhirāyatanāni viya idha ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Ime dve vikkhambhanavimokkhā, dubhato vuṭṭhāno pana samucchedavimokkho.

'निमित्त करत नाही' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेच्या द्वारे नित्य-निमित्त करत नाही. 'प्रणिधी (इच्छा) करत नाही' म्हणजे दुःखानुपश्यनेच्या द्वारे प्रणिधी करत नाही. हे तीन विमोक्ष पर्यायाने (गौण अर्थाने) विपश्यनेच्या क्षणी तदंग-प्रहाणाच्या रूपाने देखील प्राप्त होतात, परंतु मुख्य अर्थाने (निःपर्यायाने) समुच्छेद-प्रहाणाच्या रूपाने केवळ मार्गक्षणीच प्राप्त होतात. चार ध्याने ही अध्यात्मात (अंतर्भागात) नीवरणादींपासून उठत (मुक्त होत) असल्यामुळे 'अध्यात्म-उत्थान विमोक्ष' म्हणतात. चार अरूप समापत्ती या आलंबनांपासून उठत असल्यामुळे 'बाह्य-उत्थान विमोक्ष' म्हणतात. कारण येथे आलंबनाला देखील बाह्य आयतनांप्रमाणे 'बाह्य' (बहिद्धा) असे म्हटले आहे. हे दोन्ही विक्षेपण-विमोक्ष (विक्खम्भनविमोक्ष) आहेत, तर दोन्ही बाजूंनी उठणे (दुभतो-वुट्ठान) हा समुच्छेद-विमोक्ष आहे.

Nīvaraṇehi vuṭṭhātītiādīhi ajjhattavuṭṭhānaṃ sarūpato vuttaṃ. Rūpasaññāyātiādīhi kasiṇādiārammaṇasamatikkamassa pākaṭattā taṃ [Pg.152] avatvā suttantesu vuttarūpasaññādisamatikkamo vutto. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsāti samāsapadaṃ, sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsāti vicchedo. Ayameva vā pāṭho.

'नीवरणांपासून उठतो' इत्यादी वाक्यांद्वारे अध्यात्म-उत्थान हे त्याच्या मूळ स्वरूपात सांगितले आहे. 'रूपसंज्ञेच्या' इत्यादी शब्दांद्वारे कसिण इत्यादी आलंबनांचे उल्लंघन स्पष्ट असल्यामुळे, ते न सांगता सूत्रांमध्ये सांगितलेले रूपसंज्ञा इत्यादींचे उल्लंघन सांगितले आहे. 'सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासा' हे समासपद आहे, त्याचा विग्रह 'सक्कायदिट्ठिया विचिकिच्छाय सीलब्बतपरामासा' असा करावा. किंवा हाच मूळ पाठ आहे.

211. Vitakko cātiādīhi jhānānaṃ samāpattīnañca upacārabhūmiyo vuttā. Aniccānupassanātiādīhi catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāgavipassanā vuttā. Paṭilābho vāti pañcavidhavasippattiyā byāpito patthaṭo lābhoti paṭilābho. Vasippattiyā hi sabbo jhānapayogo ca samāpattipayogo ca paṭippassaddho hoti, tasmā paṭilābho ‘‘paṭippassaddhivimokkho’’ti vutto. Vipāko pana jhānassa samāpattiyā ca paṭippassaddhi hotīti ujukameva. Keci pana ‘‘upacārapayogassa paṭippassaddhattā jhānassa samāpattiyā ca paṭilābho hoti, tasmā jhānasamāpattipaṭilābho ‘paṭippassaddhivimokkho’ti vuccatī’’ti vadanti.

२११. 'वितर्क च' इत्यादी शब्दांद्वारे ध्यानांच्या आणि समापत्तींच्या उपचार-भूमी सांगितल्या आहेत. 'अनित्यानुपश्यना' इत्यादी शब्दांद्वारे चार मार्गांची पूर्वभाग-विपश्यना सांगितली आहे. 'प्रतिलाभ' म्हणजे पाच प्रकारच्या वशीभावाच्या (वसिप्पत्तीच्या) प्राप्तीने व्यापलेला आणि पसरलेला लाभ म्हणजे प्रतिलाभ होय. कारण वशीभावाच्या प्राप्तीने सर्व ध्यान-प्रयोग आणि समापत्ती-प्रयोग शांत (प्रतिप्रस्रब्ध) होतात, म्हणून प्रतिलाभाला 'प्रतिप्रस्रब्धी-विमोक्ष' असे म्हटले आहे. विपाक हा ध्यानाचा आणि समापत्तीचा शांत होण्याचा काळ (प्रतिप्रस्रब्धी) असतो, हे अगदी सरळ आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "उपचार-प्रयोगाच्या शांततेमुळे ध्यानाची आणि समापत्तीची प्राप्ती होते, म्हणून ध्यान-समापत्तीच्या प्राप्तीला 'प्रतिप्रस्रब्धी-विमोक्ष' असे म्हटले जाते."

212. Ajjhattanti attānaṃ adhikicca pavattaṃ. Paccattanti attānaṃ paṭicca pavattaṃ. Ubhayenāpi niyakajjhattameva dīpeti nīlanimittanti nīlameva. Nīlasaññaṃ paṭilabhatīti tasmiṃ nīlanimitte nīlamitisaññaṃ paṭilabhati. Suggahitaṃ karotīti parikammabhūmiyaṃ suṭṭhu uggahitaṃ karoti. Sūpadhāritaṃ upadhāretīti upacārabhūmiyaṃ suṭṭhu upadhāritaṃ katvā upadhāreti. Svāvatthitaṃ avatthāpetīti appanābhūmiyaṃ suṭṭhu nicchitaṃ nicchināti. Vavatthāpetītipi pāṭho. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāyaṃ vā karoti. Bahiddhā nīlanimitteti nīlapupphanīlavatthanīladhātūnaṃ aññatare nīlakasiṇe. Cittaṃ upasaṃharatīti cittaṃ upaneti. Pītādīsupi eseva nayo. Āsevatīti tameva saññaṃ ādito sevati. Bhāvetīti vaḍḍheti. Bahulīkarotīti punappunaṃ karoti. Rūpanti nīlanimittaṃ rūpaṃ. Rūpasaññīti tasmiṃ rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī. Ajjhattaṃ pītanimittādīsu pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Ajjhattaṃ arūpanti ajjhattaṃ rūpanimittaṃ natthīti attho.

२१२. "अज्झत्तं" (अध्यात्म) म्हणजे स्वतःला उद्देशून प्रवृत्त झालेले. "पच्चत्तं" (प्रत्येक) म्हणजे स्वतःला अनुसरून प्रवृत्त झालेले. या दोन्ही शब्दांनी स्वतःचेच अध्यात्म दर्शविले जाते. "नीलनिमित्तं" म्हणजे केवळ निळे रूप किंवा नील कसिणामध्ये प्राप्त होणारे उद्ग्रह निमित्त. "नीलसञ्ञं पटिलभति" म्हणजे त्या नील निमित्तामध्ये 'हे निळे आहे' अशी संज्ञा प्राप्त करतो. "सुग्गहीतं करोति" म्हणजे परिकर्म भूमीमध्ये चांगल्या प्रकारे ग्रहण करतो. "सूपधारितं उपधारेति" म्हणजे उपचार भूमीमध्ये चांगल्या प्रकारे धारण करून मनात ठेवतो. "स्वावत्थितं अवट्ठापेति" म्हणजे अर्पणा भूमीमध्ये चांगल्या प्रकारे निश्चित करतो. 'ववत्थापेति' असाही पाठ आढळतो. अध्यात्मात नील परिकर्म करणारा साधक केसांवर, पित्तावर किंवा डोळ्यांच्या बाहुलीवर लक्ष केंद्रित करतो. "बहिद्धा नीलनिमित्तं" म्हणजे निळी फुले, निळे वस्त्र किंवा निळे धातू यांपैकी कोणत्याही एका नील कसिणावर चित्त एकाग्र करतो. "चित्तं उपसंहरति" म्हणजे चित्त तिकडे नेतो. पीत इत्यादी कसिणांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. "आसेवति" म्हणजे सुरुवातीपासून त्याच संज्ञेचे सेवन करतो. "भावेति" म्हणजे वाढवतो. "बहुलीकरोति" म्हणजे पुन्हा पुन्हा करतो. "रूपं" म्हणजे नील निमित्त रूप. "रूपसञ्ञी" म्हणजे त्या रूपात जी संज्ञा उत्पन्न होते ती रूपसंज्ञा होय; ती ज्या साधकाजवळ असते तो रूपसंज्ञी होय. अध्यात्मात पीत निमित्त इत्यादींवर पीत परिकर्म करणारा साधक चरबीवर, त्वचेवर किंवा डोळ्यांतील पिवळ्या भागावर लक्ष केंद्रित करतो. लोहित परिकर्म करणारा साधक मांसावर, रक्तावर, जिभेवर, हाताच्या तळव्यांवर व पायाच्या तळव्यांवर किंवा डोळ्यांतील लाल भागावर लक्ष केंद्रित करतो. ओदात परिकर्म करणारा साधक हाडांवर, दातांवर, नखांवर किंवा डोळ्यांतील पांढऱ्या भागावर लक्ष केंद्रित करतो. "अज्झत्तं अरूपं" म्हणजे अध्यात्मात रूपनिमित्त नाही, असा अर्थ आहे.

Mettāsahagatenāti [Pg.153] paṭhamadutiyatatiyajjhānavasena mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekaṃ ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu yaṃkiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ vāti attho. Iti uddhanti eteneva nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriyaṃ disampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti anudisā. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍalikāya assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti. Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ. Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha. Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimukkaṭṭhamittasapattamajjhattādippabhedesu attatāya, ‘‘ayaṃ parasatto’’ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti. Atha vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena, īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Sabbavantantipi pāṭho. Lokanti sattalokaṃ.

"मेत्तासहगतेन" म्हणजे पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या ध्यानाच्या द्वारे मैत्रीने युक्त असलेल्या. "चेतसा" म्हणजे चित्ताने. "एकं दिसं" हा शब्द एका विशिष्ट दिशेला प्रथम ग्रहण केलेल्या प्राण्याला उद्देशून, त्या दिशेतील सर्व प्राण्यांवर मैत्री पसरवण्याच्या अर्थाने वापरला आहे. "फरित्वा" म्हणजे स्पर्श करून, म्हणजेच आलंबन करून. "विहरति" म्हणजे ब्रह्मविहारयुक्त अशा ईर्यापथात राहतो. "तथा दुतियं" म्हणजे ज्याप्रमाणे पूर्व इत्यादी दिशांपैकी कोणत्याही एका दिशेला मैत्रीने व्यापून राहतो, त्याचप्रमाणे त्यानंतर दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेलाही व्यापून राहतो, असा अर्थ आहे. "इति उद्धं" म्हणजे याच पद्धतीने वरच्या दिशेलाही व्यापून राहतो, असा अर्थ होतो. "अधो तिरियं" म्हणजे खालच्या दिशेला आणि तिरप्या दिशेलाही याचप्रमाणे व्यापून राहतो. त्यामध्ये "अधो" म्हणजे खाली आणि "तिरियं" म्हणजे उपदिशा. अशा प्रकारे सर्व दिशांमध्ये, जसे घोड्यांच्या पागेत घोड्याला गोल फिरवले जाते, त्याप्रमाणे मैत्रीयुक्त चित्ताला सर्व दिशांमध्ये फिरवले जाते आणि परत आणले जाते, असे समजावे. एवढ्या विवेचनाने एकेका दिशेला ग्रहण करून मर्यादित स्वरूपात मैत्री पसरवणे दर्शविले आहे. परंतु "सब्बधी" इत्यादी शब्द अमर्यादित मैत्री दर्शवण्यासाठी वापरले आहेत. त्यामध्ये "सब्बधी" म्हणजे सर्वत्र. "सब्बत्तताय" म्हणजे हीन, मध्यम, प्रणीत, मित्र, शत्रू, तटस्थ इत्यादी भेद असलेल्या सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःप्रमाणेच, "हा दुसरा प्राणी आहे" असा भेद न करता मैत्रीभाव ठेवणे होय. किंवा "सब्बत्तताय" म्हणजे संपूर्ण चित्तभावाने, थोडेही बाहेर न भरकटता एकाग्र राहणे, असा अर्थ आहे. "सब्बावन्तं" म्हणजे सर्व प्राण्यांनी युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. 'सब्बवन्तं' असाही पाठ आढळतो. "लोकं" म्हणजे सत्त्वलोक.

Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘mettāsahagatenā’’ti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathāsaddo vā iti-saddo vā na vutto, tasmā puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttaṃ, nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Tañhi kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānato abyāpajjaṃ, niddukkhanti vuttaṃ hoti. Appaṭikūlā hontīti bhikkhuno cittassa appaṭikūlā hutvā upaṭṭhahanti. Sesesupi vuttanayeneva karuṇāmuditāupekkhāvasena yojetabbaṃ. Karuṇāya vihesāpaccatthikappahānena averaṃ, muditāya aratipaccatthikappahānena.

"विपुलेन" इत्यादी पर्यायी शब्दांच्या दर्शनामुळे येथे पुन्हा "मेत्तासहगतेन" असे म्हटले आहे. किंवा ज्या अर्थी येथे मर्यादित प्रसाराप्रमाणे पुन्हा 'तथा' किंवा 'इति' शब्द वापरलेला नाही, म्हणून पुन्हा "मेत्तासहगतेन चेतसा" असे म्हटले आहे, किंवा हे निष्कर्षाच्या स्वरूपात म्हटले आहे. "विपुलेन" यामध्ये प्रसाराच्या दृष्टीने विपुलता समजली पाहिजे. भूमीच्या दृष्टीने ते "महग्गतं" आहे. कारण क्लेशांचे दमन करण्याच्या सामर्थ्यामुळे, विपुल फळ देणारे असल्यामुळे आणि दीर्घ काळ टिकणारे असल्यामुळे ते महानतेला प्राप्त झाले आहे; किंवा महान अशा उदार छंद, वीर्य, चित्त आणि प्रज्ञेने युक्त असलेल्या पुरुषांनी प्राप्त केलेले असल्यामुळे त्याला 'महग्गत' म्हणतात. अभ्यासाच्या दृष्टीने आणि अमर्याद प्राण्यांचे आलंबन असल्यामुळे ते "अप्पमाणं" आहे. व्यापाद या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते "अवेरं" आहे. दौर्मनस्याचा नाश केल्यामुळे ते "अब्यापज्जं" म्हणजेच दुःखरहित आहे, असे म्हटले आहे. "अप्पटिकूला होन्ति" म्हणजे भिक्खूच्या चित्ताला ते प्रतिकूल न वाटता अनुकूल होऊन प्रकट होतात. उर्वरित ब्रह्मविहारांच्या बाबतीतही याच पद्धतीने करुणा, मुदिता आणि उपेक्षेच्या स्वरूपात अर्थ लावला पाहिजे. करुणेमध्ये विहेसा या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते 'अवेरं' आहे, आणि मुदितेमध्ये अरती या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते 'अवेरं' आहे.

Upekkhāsahagatenāti [Pg.154] catutthajjhānavasena upekkhāya samannāgatena. Rāgapaccatthikappahānena averaṃ, gehasitasomanassappahānato abyāpajjaṃ. Sabbampi hi akusalaṃ kilesapariḷāhayogato sabyāpajjamevāti ayametesaṃ viseso.

"उपेक्खासहगतेन" म्हणजे चौथ्या ध्यानाच्या द्वारे उपेक्षेने युक्त असलेल्या. राग या शत्रूचा नाश केल्यामुळे ते "अवेरं" आहे, आणि गृहसित सौमनस्याचा नाश केल्यामुळे ते "अब्यापज्जं" आहे. कारण सर्वच अकुशल धर्म हे क्लेशांच्या परिदाहाशी युक्त असल्यामुळे व्यापादयुक्तच असतात; हा या करुणा इत्यादींमधील विशेष फरक आहे।

213. Sabbasoti sabbākārena, sabbāsaṃ vā, anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248), tassa ārammaṇampi bahiddhā rūpāni passati ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyāvasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, etesañca pathavīkasiṇādivasena navannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena, anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya. Ārammaṇe avirattassa ca saññāsamatikkamo na hoti, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā.

२१३. सब्बसो (सर्व प्रकारे) म्हणजे सर्व प्रकारे, किंवा सर्वांचे, काहीही शिल्लक न ठेवता (निरवशेष) असा अर्थ आहे. रूपसंज्ञा म्हणजे संज्ञेला मुख्य करून सांगितलेल्या रूपावचर ध्यानांचे आणि त्यांच्या आलंबनांचे नाव आहे. कारण रूपावचर ध्यानाला देखील 'रूप' म्हटले जाते, जसे की 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी पाठांमध्ये. त्याच्या आलंबनाला देखील 'बाहेर सुवर्ण आणि दुर्वर्ण रूपांना पाहतो' इत्यादी पाठांमध्ये 'रूप' म्हटले जाते. म्हणून येथे रूपातील संज्ञा म्हणजे 'रूपसंज्ञा' होय. अशा प्रकारे संज्ञेला मुख्य करून सांगितलेल्या रूपावचर ध्यानाचे हे नाव (अधिवचन) आहे. ज्याचे रूप ही संज्ञा आहे ते 'रूपसंज्ञा' होय, म्हणजेच 'रूप हे याचे नाव आहे' असे म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे, पृथ्वीकसिण इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या त्याच्या आलंबनाचे देखील हे नाव आहे, असे जाणावे. 'समतिक्कमा' (अतिक्रमामुळे) म्हणजे विरागामुळे आणि निरोधामुळे. काय सांगितले गेले आहे? कुशल, विपाक आणि क्रिया यांच्या वशाने ध्यान संज्ञित असलेल्या या पंधरा रूपसंज्ञांच्या, आणि पृथ्वीकसिण इत्यादींच्या वशाने आलंबन संज्ञित असलेल्या या नऊ रूपसंज्ञांच्या, सर्व प्रकारे किंवा निरवशेषपणे विरागामुळे आणि निरोधामुळे, म्हणजेच विरागाच्या हेतूने आणि निरोधाच्या हेतूने, आकासानञ्चायतन ध्यानाला प्राप्त (उपसंपन्न) करून विहरतो. कारण रूपसंज्ञेचे सर्व प्रकारे अतिक्रमण न करता यात उपसंपन्न होऊन विहरणे शक्य नाही, असे सांगितले गेले आहे. परंतु ज्या कारणाने आलंबनाच्या अतिक्रमणाने या समापत्ती प्राप्त करून घ्यायच्या असतात, एकाच आलंबनावर प्रथम ध्यान इत्यादींसारखे नाही. आणि आलंबनाविषयी विराग न झालेल्या व्यक्तीला संज्ञेचे अतिक्रमण होत नाही, म्हणून ही अर्थवर्णना आलंबनाच्या अतिक्रमणाच्या वशाने देखील केली आहे, असे जाणावे.

Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ, akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā, appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti. Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassapi na santi, na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati, evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha [Pg.155] vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi. Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattāyeva ca etāsaṃ pavatti. Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati, tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā.

प्रतिघसंज्ञांचा अस्त (पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा) म्हणजे चक्षु इत्यादी वस्तूंच्या (इंद्रियांच्या) आणि रूप इत्यादी आलंबनांच्या (विषयांच्या) संघर्षाने उत्पन्न झालेली संज्ञा 'प्रतिघसंज्ञा' होय. हे रूपसंज्ञा इत्यादींचे नाव आहे. त्या पाच कुशल-विपाक आणि पाच अकुशल-विपाक अशा सर्व प्रकारच्या दहा प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे, म्हणजेच प्रहाणामुळे, अनुत्पादामुळे, त्यांची अप्रवृत्ती केल्यामुळे, असे म्हटले गेले आहे. जरी या प्रतिघसंज्ञा प्रथम ध्यान इत्यादींमध्ये समापन्न झालेल्या व्यक्तीला देखील नसतात, कारण त्या वेळी पंचद्वाराच्या वशाने चित्त प्रवृत्त होत नाही. असे असले तरी, इतर ठिकाणी प्रहीण झालेल्या सुख-दुःखांचे चतुर्थ ध्यानात कथन केल्याप्रमाणे, आणि सत्कायदृष्टी इत्यादींचे तृतीय मार्गात (अनागामी मार्गात) कथन केल्याप्रमाणे, या ध्यानात उत्साह उत्पन्न करण्यासाठी, या ध्यानाच्या प्रशंसेच्या वशाने त्यांचे येथे कथन केले आहे, असे जाणावे. किंवा, जरी त्या प्रतिघसंज्ञा रूपावचर ध्यानात समापन्न झालेल्या व्यक्तीला नसतात, तरी देखील प्रहीण झाल्यामुळे नसतात असे नाही. कारण रूपाच्या विरागासाठी रूपावचर भावना संवर्तित होत नाही, आणि त्यांची प्रवृत्ती रूपावरच अवलंबून असते. परंतु ही भावना रूपाच्या विरागासाठी संवर्तित होते, म्हणून त्या प्रतिघसंज्ञा येथे प्रहीण झाल्या आहेत, असे म्हणणे योग्य आहे. केवळ म्हणणेच नव्हे, तर निश्चितपणे असे मानणे देखील योग्य आहे. कारण त्या प्रतिघसंज्ञा यापूर्वी प्रहीण न झाल्यामुळेच, 'प्रथम ध्यानात समापन्न झालेल्या व्यक्तीसाठी शब्द हा काटा आहे' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. आणि येथे त्या प्रहीण झाल्यामुळेच अरूप समापत्तींची अचलता (आनेञ्जता) आणि शांत विमोक्षता सांगितली गेली आहे.

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte vā gocare pavattānaṃ saññānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hetā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti, yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyāsaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññavisadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā citte ca anuppādanā. Yasmā tā nāvajjati citte ca na uppādeti na manasikaroti na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti. Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ samatikkamā atthaṅgamāti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, nava kiriyāsaññā, dasākusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ. Tatthāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati. Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’tiiminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiiminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānaṃ pahānañca amanasikāro ca vuttoti veditabbo.

नानात्वसंज्ञांचा अमनसिकार (नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा) म्हणजे विविध प्रकारच्या गोचरात (विषयांत) प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञांचा, किंवा विविध प्रकारच्या संज्ञांचा. कारण या संज्ञा रूप, शब्द इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या विविध आणि भिन्न स्वभावाच्या विषयांत प्रवृत्त होतात. आणि ज्या कारणाने या आठ कामावचर कुशल संज्ञा, बारा अकुशल संज्ञा, अकरा कामावचर कुशल-विपाक संज्ञा, दोन अकुशल-विपाक संज्ञा आणि अकरा कामावचर क्रिया संज्ञा, अशा प्रकारे या सर्व चव्वेचाळीस संज्ञा विविध, भिन्न स्वभावाच्या आणि परस्परांपेक्षा भिन्न आहेत, म्हणून त्यांना 'नानात्वसंज्ञा' असे म्हटले गेले आहे. त्या सर्व नानात्वसंज्ञांच्या अमनसिकारामुळे, म्हणजेच आवर्जन (विचार) न केल्यामुळे आणि चित्तात उत्पन्न न केल्यामुळे. कारण तो (योगी) त्या संज्ञांचे आवर्जन करत नाही, चित्तात उत्पन्न करत नाही, मनसिकार करत नाही आणि प्रत्यावेक्षण करत नाही, म्हणून असे म्हटले गेले आहे. आणि ज्या कारणाने येथे पूर्वीच्या रूपसंज्ञा आणि प्रतिघसंज्ञा या ध्यानामुळे उत्पन्न होणाऱ्या (आकासानञ्चायतन) भूमीत देखील नसतात, मग त्या भूमीत या ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरण्याच्या वेळी त्या नसतील यात काय आश्चर्य! म्हणून, त्यांच्या 'अतिक्रमामुळे' आणि 'अस्तामुळे' अशा दोन्ही शब्दांनी त्यांचा अभावच सांगितला आहे. परंतु नानात्वसंज्ञांमध्ये, ज्या कारणाने आठ कामावचर कुशल संज्ञा, नऊ क्रिया संज्ञा आणि दहा अकुशल संज्ञा, या सत्तावीस संज्ञा या ध्यानामुळे उत्पन्न होणाऱ्या भूमीत असतात, म्हणून त्यांच्या 'अमनसिकारामुळे' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. तेथे देखील या ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरणारा योगी त्यांच्या अमनसिकारामुळेच उपसंपन्न होऊन विहरतो. परंतु त्यांचा मनसिकार करणारा समाधीत नसलेला (असमापन्न) होतो. संक्षेपाने येथे, 'रूपसंज्ञांच्या अतिक्रमामुळे' या पाठाने सर्व रूपावचर धर्मांचे प्रहाण सांगितले आहे. 'प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे आणि नानात्वसंज्ञांच्या अमनसिकारामुळे' या पाठाने सर्व कामावचर चित्त-चैतसिकांचे प्रहाण आणि अमनसिकार सांगितला आहे, असे जाणावे.

Ananto [Pg.156] ākāsoti ettha paññattimattattā nāssa uppādanto vā vayanto vā paññāyatīti ananto, anantapharaṇavasenāpi ananto. Na hi so yogī ekadesavasena pharati, sakalavaseneva pharati. Ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso. Ākāsānañcāyatanādīni vuttatthāni. Upasampajja viharatīti taṃ patvā nipphādetvā tadanurūpena iriyāpathena viharati. Tadeva samāpajjitabbato samāpatti.

अनंत आकाश (अनन्तो आकासो) यात, केवळ प्रज्ञप्ती (संकल्पना) असल्यामुळे याचा उत्पाद (उत्पत्ती) किंवा व्यय (नाश) दिसून येत नाही, म्हणून ते 'अनंत' आहे. अनंत पसरण्याच्या (व्यापण्याच्या) वशाने देखील ते 'अनंत' आहे. कारण तो योगी एका भागाच्या वशाने व्यापत नाही, तर संपूर्णपणे व्यापतो. 'आकाश' म्हणजे कसिण काढून घेतल्यानंतर उरलेले आकाश (कसिणुग्घाटिम-आकाश). आकासानञ्चायतन इत्यादींचे अर्थ आधीच सांगितले गेले आहेत. 'उपसंपन्न होऊन विहरतो' (उपसम्पज्ज विहरति) म्हणजे त्याला प्राप्त करून, निष्पन्न करून, त्याला अनुरूप अशा ईर्यापथाने विहरतो. तेच समापन्न होण्यायोग्य असल्यामुळे 'समापत्ती' होय.

Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva ākāsānañcaṃ ca taṃ paṭhamassa āruppajjhānassa ārammaṇattā devānaṃ devāyatanaṃ viya adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākāsānañcāyatanaṃ, tathā ākāsānañcaṃ ca taṃ tassa jhānassa sañjātihetuttā ‘‘kambojā assānaṃ āyatana’’ntiādīni viya sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Anantaṃ viññāṇanti taṃyeva ‘‘ananto ākāso’’ti pharitvā pavattaṃ viññāṇaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasikarontoti vuttaṃ hoti. Manasikāravasena vā anantaṃ. So hi taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ anavasesato manasikaronto anantaṃ manasi karoti.

"आकासानञ्चायतनम् समतिक्कम्म" (आकासानञ्चायतन ओलांडून) या वाक्यात, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने ध्यान देखील 'आकासानञ्चायतन' आहे आणि आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने 'आकासानञ्च' (अनंत आकाश) आहे. पहिल्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, देवांचे जसे 'देवायतन' असते, त्याप्रमाणे अधिष्ठान (आश्रय) या अर्थाने ते 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'आकासानञ्चायतन' होय. तसेच, ते 'आकासानञ्च' त्या ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, "कम्बोज देश हा घोड्यांचे आयतन (उत्पत्तीचे स्थान) आहे" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील ते 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'आकासानञ्चायतन' होय. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि हे आलंबन या दोन्ही गोष्टींना अनुत्पन्न करून आणि त्यांचा मनसिकार न करून, ओलांडूनच ज्याअर्थी या 'विञ्ञาणञ्चायतन' (विज्ञानानंत्यायतना) मध्ये उपसंपन्न होऊन विहार करायचा असतो, म्हणून या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "आकासानञ्चायतन ओलांडून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "अनंत विज्ञान" म्हणजे "आकाश अनंत आहे" अशा प्रकारे पसरून प्रवृत्त झालेल्या त्याच विज्ञानाला "विज्ञान अनंत आहे" असा मनसिकार करतो, असे म्हटले आहे. किंवा मनसिकाराच्या प्रभावाने ते अनंत आहे. कारण तो योगी त्या आकाश-आलंबन असलेल्या विज्ञानाचा पूर्णपणे मनसिकार करत असताना 'अनंत' असा मनसिकार करतो.

Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi ca pubbe vuttanayeneva jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ ca taṃ dutiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti viññāṇañcāyatanaṃ, tathā viññāṇañcaṃ ca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi viññāṇañcāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Natthi kiñcīti natthi natthi, suññaṃ suññaṃ, vivittaṃ vivittanti evaṃ manasikarontoti vuttaṃ hoti.

"विञ्ञाणञ्चायतनम् समतिक्कम्म" (विज्ञानानंत्यायतनाला ओलांडून) यामध्ये देखील, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ध्यान देखील 'विञ्ञाणञ्चायतन' आहे आणि आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने 'विञ्ञाणञ्च' (विज्ञान) आहे. दुसऱ्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, अधिष्ठान या अर्थाने ते 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' होय. तसेच, ते 'विञ्ञाणञ्च' त्याच ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील ते 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' होय. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि हे आलंबन या दोन्ही गोष्टींना अनुत्पन्न करून आणि त्यांचा मनसिकार न करून, ओलांडूनच ज्याअर्थी या 'आकिञ्चञ्ञायतन' (आकिंचन्यायतना) मध्ये उपसंपन्न होऊन विहार करायचा असतो, म्हणून या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "विञ्ञाणञ्चायतन ओलांडून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "काहीही नाही" (नत्थि किञ्चि) म्हणजे "काहीही नाही, काहीही नाही; शून्य आहे, शून्य आहे; विविक्त आहे, विविक्त आहे" असा मनसिकार करतो, असे म्हटले आहे.

Ākiñcaññāyatanaṃ [Pg.157] samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññañca taṃ tatiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākiñcaññāyatanaṃ, tathā ākiñcaññañca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākiñcaññāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Saññāvedayitanirodhakathā heṭṭhā kathitāva.

"आकिञ्चञ्ञायतनम् समतिक्कम्म" (आकिंचन्यायतनाला ओलांडून) यामध्ये देखील, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ध्यान देखील 'आकिञ्चञ्ञायतन' आहे आणि आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने 'आकिञ्चञ्ञ' (अकिंचन्य - काहीही नसणे) आहे. तिसऱ्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, अधिष्ठान या अर्थाने ते 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'आकिञ्चञ्ञायतन' होय. तसेच, ते 'आकिञ्चञ्ञ' त्याच ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील ते 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'आकिञ्चञ्ञायतन' होय. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि हे आलंबन या दोन्ही गोष्टींना अनुत्पन्न करून आणि त्यांचा मनसिकार न करून, ओलांडूनच ज्याअर्थी या 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' (नैवसंज्ञानासंज्ञायतना) मध्ये उपसंपन्न होऊन विहार करायचा असतो, म्हणून या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "आकिञ्चञ्ञायतन ओलांडून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. संज्ञावेदयितनिरोध कथा खाली (पूर्वीच) सांगितली आहे.

‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādikā satta vimokkhā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuccanaṭṭhena ārammaṇe abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭhena ca vimokkhā, nirodhasamāpatti pana cittacetasikehi vimuttaṭṭhena vimokkho. Samāpattisamāpannasamaye vimutto hoti, vuṭṭhitasamaye avimutto hotīti samayavimokkho. Samucchedavimuttivasena accantavimuttattā ariyamaggā, paṭippassaddhivimuttivasena accantavimuttattā sāmaññaphalāni, nissaraṇavimuttivasena accantavimuttattā nibbānaṃ asamayavimokkho. Tathā sāmayikāsāmayikavimokkhā.

"रूपी रूपांना पाहतो" (रूपी रूपाणि पस्सति) इत्यादी सात विमोक्ष हे विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होण्याच्या अर्थाने आणि आलंबनामध्ये अत्यंत रममाण होण्याच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे मुक्त होण्याच्या अर्थाने 'विमोक्ष' म्हटले जातात. परंतु निरोधसमापत्ती ही चित्त आणि चैतसिकांपासून मुक्त असल्याच्या अर्थाने 'विमोक्ष' आहे. समापत्तीमध्ये समापन्न (प्रविष्ट) असताना तो मुक्त असतो आणि समापत्तीतून उठल्यावर अमुक्त असतो, म्हणून याला 'समयविमोक्ष' म्हणतात. समुच्छेद-विमुक्तीच्या प्रभावाने अत्यंत मुक्त असल्यामुळे आर्यमार्ग, प्रतिप्रस्रब्धि-विमुक्तीच्या प्रभावाने अत्यंत मुक्त असल्यामुळे श्रामण्यफळे आणि निस्सरण-विमुक्तीच्या प्रभावाने अत्यंत मुक्त असल्यामुळे निर्वाण हे 'असमयविमोक्ष' आहेत. तसेच सामयिक आणि असामयिक विमोक्ष आहेत.

Pamādaṃ āgamma parihāyatīti kuppo. Tathā na parihāyatīti akuppo. Lokāya saṃvattatīti lokiyo. Ariyamaggā lokaṃ uttarantīti lokuttarā, sāmaññaphalāni nibbānañca lokato uttiṇṇāti lokuttarā. Ādittaṃ ayoguḷaṃ makkhikā viya tejussadaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ āsavā nālambantīti anāsavo. Rūpappaṭisaññuttoti rūpajjhānāni. Arūpappaṭisaññuttoti arūpasamāpattiyo. Taṇhāya ālambito paṇihito. Anālambito appaṇihito. Maggaphalāni ekārammaṇattā ekaniṭṭhattā ca ekattavimokkho, nibbānaṃ adutiyattā ekattavimokkho, ārammaṇanānattā vipākanānattā ca nānattavimokkho.

प्रमादाला प्राप्त होऊन जो नष्ट होतो, तो 'कुप्प' (नाशवंत) होय. आणि जो त्याप्रमाणे नष्ट होत नाही, तो 'अकुप्प' (अविनाशी) होय. जो संसारासाठी प्रवृत्त होतो, तो 'लोकीय' (लौकिक) होय. आर्यमार्ग हे जगाला ओलांडून जातात, म्हणून ते 'लोकुत्तर' आहेत; श्रामण्यफळे आणि निर्वाण हे जगातून पार झालेले आहेत, म्हणून ते 'लोकुत्तर' आहेत. पेटलेल्या लोखंडाच्या गोळ्यावर माश्या जशा बसू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे प्रखर तेज असलेल्या लोकोत्तर धर्माला आसव आलंबन करू शकत नाहीत, म्हणून तो 'अनास्रव' होय. 'रूपप्रतिसंयुक्त' म्हणजे रूपध्याने. 'अरूपप्रतिसंयुक्त' म्हणजे अरूपसमापत्ती. तृष्णेने आलंबन केलेले ते 'प्रणिहित' होय. आलंबन न केलेले ते 'अप्रणिहित' होय. मार्ग आणि फळे हे एकाच आलंबनाचे असल्यामुळे आणि एकाच अंतिम ध्येयाचे असल्यामुळे 'एकत्वविमोक्ष' आहेत; निर्वाण हे अद्वितीय असल्यामुळे 'एकत्वविमोक्ष' आहे; आणि आलंबनांच्या विविधतेमुळे व विपाकांच्या विविधतेमुळे तो 'नानत्वविमोक्ष' होय.

214. Siyāti bhaveyya, dasa hontīti ca eko hotīti ca bhaveyyāti attho. ‘‘Siyā’’ti ca etaṃ vidhivacanaṃ, na pucchāvacanaṃ. Vatthuvasenāti niccasaññādidasavatthuvasena dasa honti. Pariyāyenāti vimuccanapariyāyena [Pg.158] eko hoti. Siyāti kathañca siyāti yaṃ vā siyāti vihitaṃ, taṃ kathaṃ siyāti pucchati. Aniccānupassanañāṇanti samāsapadaṃ. Aniccānupassanāñāṇanti vā pāṭho. Tathā sesesupi. Niccato saññāyāti niccato pavattāya saññāya, ‘‘nicca’’nti pavattāya saññāyāti attho. Esa nayo sukhato attato nimittato saññāyāti etthāpi. Nimittatoti ca niccanimittato. Nandiyā saññāyāti nandivasena pavattāya saññāya, nandisampayuttāya saññāyāti attho. Esa nayo rāgato samudayato ādānato paṇidhito abhinivesato saññāyāti etthāpi. Yasmā pana khayavayavipariṇāmānupassanā tisso aniccānupassanādīnaṃ balavabhāvāya balavapaccayabhūtā bhaṅgānupassanāvisesā. Bhaṅgadassanena hi aniccānupassanā balavatī hoti. Aniccānupassanāya ca balavatiyā jātāya ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) dukkhānattānupassanāpi balavatiyo honti. Tasmā aniccānupassanādīsu vuttāsu tāpi tisso vuttāva honti. Yasmā ca suññatānupassanā ‘‘abhinivesato saññāya muccatī’’ti vacaneneva sārādānābhinivesasammohābhinivesaālayābhinivesasaññogābhinivesato saññāya muccatīti vuttameva hoti, abhinivesābhāveneva appaṭisaṅkhāto saññāya muccatīti vuttameva hoti, tasmā adhipaññādhammavipassanādayo pañcapi anupassanā na vuttāti veditabbā. Evaṃ aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu etā aṭṭha anupassanā avatvā daseva anupassanā vuttāti veditabbā.

२१४. 'सिया' (असावे) म्हणजे 'असावे' असा अर्थ आहे, 'दहा होतात' आणि 'एक होतो' असा अर्थ आहे. 'सिया' हा शब्द विधानवाचक (विधीचे वचन) आहे, प्रश्नवाचक नाही. 'वस्तूच्या वशामुळे' म्हणजे नित्य-संज्ञा इत्यादी दहा वस्तूंच्या वशामुळे दहा होतात. 'पर्यायाने' म्हणजे विमुक्तीच्या पर्यायाने (मार्गाने) एक होतो. 'सिया' म्हणजे 'कसे असावे?' जे काही असावे असे विहित केले आहे, ते कसे असावे, असा प्रश्न विचारला जातो. 'अनिच्चानुपस्सनाञाणं' (अनित्यानुपश्यनाज्ञान) हे सामासिक पद आहे. 'अनिच्चानुपस्सना आणं' असाही पाठ आढळतो. उर्वरित पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'निच्चतो सञ्ञाय' म्हणजे नित्य रूपाने प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेमुळे, 'नित्य' अशा प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेमुळे असा अर्थ आहे. हाच नियम 'सुखतो', 'अत्ततो', 'निमित्ततो सञ्ञाय' यामध्येही लागू होतो. 'निमित्ततो' म्हणजे नित्य-निमित्ताने. 'नंदिया सञ्ञाय' म्हणजे नंदीच्या (तृष्णेच्या) वशामुळे प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेमुळे, किंवा नंदीशी (तृष्णेने) संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञेमुळे असा अर्थ आहे. हाच नियम 'रागतो', 'समुदयतो', 'आदानतो', 'पणिधितो', 'अभिनिवेसतो सञ्ञाय' यामध्येही लागू होतो. परंतु, ज्याअर्थी क्षय-अनुपश्यना, वय-अनुपश्यना आणि विपरिणाम-अनुपश्यना या तिन्ही अनुपश्यना अनित्यानुपश्यना इत्यादींच्या प्रबळतेसाठी प्रबळ प्रत्यय (कारण) बनलेल्या भंगानुपश्यनेचे विशेष प्रकार आहेत. कारण भंगाच्या दर्शनाने अनित्यानुपश्यना प्रबळ होते. आणि अनित्यानुपश्यना प्रबळ झाली असता, 'जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, जे दुःख आहे ते अनात्मा आहे' या नियमाने दुःखानुपश्यना आणि अनात्मानुपश्यना देखील प्रबळ होतात. म्हणून अनित्यानुपश्यना इत्यादींचे कथन केले असता, त्या तिन्ही (क्षय, वय, विपरिणाम) देखील कथितच होतात. आणि ज्याअर्थी शून्यतानुपश्यना 'अभिनिवेशापासून संज्ञेची मुक्ती होते' या वचनानेच सारादान-अभिनिवेश, संमोह-अभिनिवेश, आलय-अभिनिवेश आणि संयोग-अभिनिवेश या संज्ञेपासून मुक्त होते, असे म्हटलेलेच असते; तसेच अभिनिवेशाच्या अभावामुळेच अप्रतिसंख्या संज्ञेपासून मुक्त होते, असे म्हटलेलेच असते; म्हणून अधिप्रज्ञा-धर्मविपश्यना इत्यादी पाचही अनुपश्यना येथे सांगितलेल्या नाहीत, असे समजावे. अशा प्रकारे, अठरा महाविपश्यनांपैकी या आठ अनुपश्यना न सांगता केवळ दहाच अनुपश्यना सांगितल्या आहेत, असे समजावे.

215. Aniccānupassanā yathābhūtaṃ ñāṇanti aniccānupassanāyeva yathābhūtañāṇaṃ. Ubhayampi paccattavacanaṃ. Yathābhūtañāṇanti ñāṇattho vutto. Evaṃ sesesupi. Sammohā aññāṇāti sammohabhūtā aññāṇā. Muccatīti vimokkhattho vutto.

२१५. 'अनिच्चानुपस्सना यथाभूतं आणं' (अनित्यानुपश्यना यथाभूत ज्ञान) म्हणजे अनित्यानुपश्यना हेच यथाभूत ज्ञान होय. दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत (पच्चत्तवचन) आहेत. 'यथाभूत आणं' या पदाने ज्ञानाचा अर्थ (ज्ञानार्थ) सांगितला आहे. उर्वरित पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'संमोहा अञ्ञाणा' म्हणजे संमोहयुक्त अज्ञानापासून. 'मुच्चति' (मुक्त होतो) या पदाने विमुक्तीचा अर्थ (विमोक्षार्थ) सांगितला आहे.

216. Aniccānupassanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇanti ettha sāsaneyeva sabbhāvato uttamaṭṭhena anuttaraṃ, anuttarassa paccayattā vā anuttaraṃ, sītibhāvo eva ñāṇaṃ sītibhāvañāṇaṃ. Taṃ aniccānupassanāsaṅkhātaṃ anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo [Pg.159] anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātu’’nti (a. ni. 6.85) ettha nibbānaṃ anuttaro sītibhāvo nāma. Idha pana vipassanā anuttaro sītibhāvo. Niccato santāpapariḷāhadarathā muccatīti etthāpi ‘‘nicca’’nti pavattakilesā eva idha cāmutra ca santāpanaṭṭhena santāpo, paridahanaṭṭhena pariḷāho, uṇhaṭṭhena darathoti vuccanti.

२१६. 'अनिच्चानुपस्सना अनुत्तरं सीतिभावञाणं' (अनित्यानुपश्यना अनुत्तर शीतीभाव ज्ञान) यामध्ये, केवळ शासनातच (बुद्धांच्या शिकवणीतच) अस्तित्वात असल्यामुळे उत्तम अर्थाने ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) आहे, किंवा अनुत्तर अशा मार्ग-फळ-निर्वाणाचे कारण (प्रत्यय) असल्यामुळे ते 'अनुत्तर' आहे. शीतीभाव (शांत अवस्था) हेच ज्ञान म्हणजे 'सीतिभावञाणं' (शीतीभावज्ञान) होय. ते अनित्यानुपश्यना नावाचे अनुत्तर शीतीभावज्ञान आहे. 'भिक्खून्नों, सहा धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू अनुत्तर शीतीभावाचा साक्षातकार करण्यास पात्र असतो' या सूत्रात निर्वाणाला 'अनुत्तर शीतीभाव' म्हटले आहे. परंतु येथे विपश्यनेला 'अनुत्तर शीतीभाव' म्हटले आहे. 'निच्चतो संतापपरिलाहदरथा मुच्चति' (नित्य अशा संताप, परिदाह आणि दराथापासून मुक्त होतो) यामध्ये देखील, 'नित्य' या रूपाने प्रवृत्त होणारे क्लेशच या लोकात आणि परलोकात संताप देण्याच्या अर्थाने 'संताप', सर्व बाजूंनी जाळण्याच्या अर्थाने 'परिदाह' (परिलाह) आणि उष्णतेच्या अर्थाने 'दरथ' (थकवा/पीडा) म्हटले जातात.

217. Nekkhammaṃ jhāyatīti jhānantiādayo heṭṭhā vuttatthā. Nekkhammādīni cettha aṭṭha samāpattiyo ca nibbedhabhāgiyāneva.

२१७. 'नेक्खम्मं झायतीति झानं' (नैष्क्रम्य ध्याते म्हणून ते ध्यान आहे) इत्यादींचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. आणि येथे नैष्क्रम्य इत्यादी आणि आठ समापत्ती या निर्वेधभागीय (भेद पाडण्यास साहाय्यक असणाऱ्या) विपश्यनेशी संबंधितच आहेत.

218. Anupādā cittassa vimokkhoti idha vipassanāyeva. ‘‘Etadatthā kathā, etadatthā mantanā, yadidaṃ anupādā cittassa vimokkho’’ti (pari. 366; a. ni. 3.68) ettha pana nibbānaṃ anupādā cittassa vimokkho. Katihupādānehīti katihi upādānehi. Katamā ekupādānāti katamato ekupādānato. Idaṃ ekupādānāti ito ekato upādānato. Idanti pubbañāṇāpekkhaṃ vā. Upādānato muccanesu yasmā ādito saṅkhārānaṃ udayabbayaṃ passitvā passitvā aniccānupassanāya vipassati, pacchā saṅkhārānaṃ bhaṅgameva passitvā animittānupassanāya vipassati. Aniccānupassanāvisesoyeva hi animittānupassanā. Saṅkhārānaṃ udayabbayadassanena ca bhaṅgadassanena ca attābhāvo pākaṭo hoti. Tena diṭṭhupādānassa ca attavādupādānassa ca pahānaṃ hoti. Diṭṭhippahāneneva ca ‘‘sīlabbatena attā sujjhatī’’ti dassanassa abhāvato sīlabbatupādānassa pahānaṃ hoti. Yasmā ca anattānupassanāya ujukameva attābhāvaṃ passati, anattānupassanāvisesoyeva ca suññatānupassanā, tasmā imāni cattāri ñāṇāni diṭṭhupādānādīhi tīhi upādānehi muccanti. Dukkhānupassanādīnaṃyeva pana catassannaṃ taṇhāya ujuvipaccanīkattā aniccānupassanādīnaṃ catassannaṃ kāmupādānato muccanaṃ na vuttaṃ. Yasmā ādito dukkhānupassanāya ‘‘saṅkhārā dukkhā’’ti passato pacchā appaṇihitānupassanāya ca ‘‘saṅkhārā dukkhā’’ti passato saṅkhārānaṃ patthanā pahīyati. Dukkhānupassanāvisesoyeva hi appaṇihitānupassanā. Yasmā ca saṅkhāresu nibbidānupassanāya nibbindantassa virāgānupassanāya [Pg.160] virajjantassa saṅkhārānaṃ patthanā pahīyati, tasmā imāni cattāri ñāṇāni kāmupādānato muccanti. Yasmā nirodhānupassanāya kilese nirodheti, paṭinissaggānupassanāya kilese pariccajati, tasmā imāni dve ñāṇāni catūhi upādānehi muccantīti evaṃ sabhāvanānattena ca ākāranānattena ca aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā niddiṭṭhā.

२१८. 'अनुपादा चित्तस्स विमोक्खो' (उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती) म्हणजे येथे विपश्यनाच होय. परंतु, 'याचसाठी ही कथा आहे, याचसाठी ही चर्चा आहे, जी ही उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती आहे' यामध्ये निर्वाणाला 'अनुपादा चित्तस्स विमोक्खो' (उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती) म्हटले आहे. 'कतिहुपादानेही' म्हणजे किती उपादानांपासून? 'कतमा एकुपादाना' म्हणजे कोणत्या एका उपादानापासून? 'इदं एकुपादाना' म्हणजे या एका उपादानापासून (काम-उपादानापासून). 'इदं' हे पद पूर्वी सांगितलेल्या ज्ञानाची अपेक्षा ठेवणारे आहे. उपादानांपासून मुक्त होण्याच्या बाबतीत, ज्याअर्थी सुरुवातीला संस्कारांचा उदय आणि व्यय वारंवार पाहून अनित्यानुपश्यनेद्वारे विपश्यना केली जाते, आणि नंतर संस्कारांचा केवळ भंग पाहून अनिमित्तानुपश्यनेद्वारे विपश्यना केली जाते. कारण अनित्यानुपश्यनेचा विशेष प्रकार म्हणजेच अनिमित्तानुपश्यना होय. संस्कारांच्या उदय-व्यय दर्शनाने आणि भंग दर्शनाने आत्म्याचा अभाव (अनात्मभाव) स्पष्ट होतो. त्यामुळे दृष्ट्युपादान आणि आत्मवादोपादान यांचा प्रहाण (नाश) होतो. दृष्टीच्या प्रहाणानेच 'शीलव्रताने आत्मा शुद्ध होतो' या मिथ्या दृष्टीचा अभाव होत असल्यामुळे शीलव्रतोपादानाचा प्रहाण होतो. आणि ज्याअर्थी अनात्मानुपश्यनेद्वारे थेट आत्म्याचा अभाव (अनात्मभाव) पाहिला जातो, आणि अनात्मानुपश्यनेचा विशेष प्रकार म्हणजेच शून्यतानुपश्यना होय, म्हणून ही चार ज्ञाने (अनित्यानुपश्यना, अनिमित्तानुपश्यना, अनात्मानुपश्यना, शून्यतानुपश्यना) दृष्ट्युपादान इत्यादी तीन उपादानांपासून मुक्त होतात. परंतु, दुःखानुपश्यना इत्यादी चार अनुपश्यना तृष्णेच्या थेट विरोधी असल्यामुळे, अनित्यानुपश्यना इत्यादी चार अनुपश्यनांची कामोपादानापासून मुक्ती सांगितलेली नाही. ज्याअर्थी सुरुवातीला दुःखानुपश्यनेद्वारे 'संस्कार दुःखकारक आहेत' असे पाहणाऱ्याला आणि नंतर अप्रणिहितानुपश्यनेद्वारे 'संस्कार दुःखकारक आहेत' असे पाहणाऱ्याला संस्कारांची आकांक्षा (प्रार्थना) नष्ट होते. कारण दुःखानुपश्यनेचा विशेष प्रकार म्हणजेच अप्रणिहितानुपश्यना होय. आणि ज्याअर्थी संस्कारांविषयी निर्विदानुपश्यनेद्वारे विरक्त होणाऱ्याला आणि विरागानुपश्यनेद्वारे रागमुक्त होणाऱ्याला संस्कारांची आकांक्षा नष्ट होते, म्हणून ही चार ज्ञाने (दुःखानुपश्यना, अप्रणिहितानुपश्यना, निर्विदानुपश्यना, विरागानुपश्यना) कामोपादानापासून मुक्त होतात. ज्याअर्थी निरोधानुपश्यनेद्वारे क्लेशांचा निरोध केला जातो आणि प्रतिनिसर्गानुपश्यनेद्वारे क्लेशांचा त्याग केला जातो, म्हणून ही दोन ज्ञाने चारही उपादानांपासून मुक्त होतात. अशा प्रकारे, स्वभावाच्या भिन्नतेमुळे आणि आकाराच्या (पद्धतीच्या) भिन्नतेमुळे अडुसष्ट (६८) विमोक्ष निर्दिष्ट केले आहेत.

219. Idāni ādito uddiṭṭhānaṃ tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ mukhāni dassetvā vimokkhamukhapubbaṅgamaṃ indriyavisesaṃ puggalavisesañca dassetukāmo tīṇi kho panimānītiādimāha. Tattha vimokkhamukhānīti tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ mukhāni. Lokaniyyānāya saṃvattantīti tedhātukalokato niyyānāya niggamanāya saṃvattanti. Sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāyāti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca samanupassanatāya. Lokaniyyānaṃ hotīti pāṭhaseso. Aniccānupassanā hi udayato pubbe saṅkhārā natthīti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānā vayato paraṃ na gacchanti, ettheva antaradhāyantīti parivaṭumato pariyantato samanupassati. Sabbasaṅkhārā hi udayena pubbantaparicchinnā, vayena aparantaparicchinnā. Animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya animittākārena upaṭṭhānato animittasaṅkhātāya nibbānadhātuyā cittapavisanatāya ca lokaniyyānaṃ hoti. Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāya. Dukkhānupassanāya hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvijjati. Appaṇihitāya ca dhātuyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya appaṇihitākārena upaṭṭhānato appaṇihitasaṅkhātāya nibbānadhātuyā. Sabbadhammeti nibbānassa avipassanupagattepi anattasabhāvasabbhāvato ‘‘sabbasaṅkhāre’’ti avatvā ‘‘sabbadhamme’’ti vuttaṃ. Parato samanupassanatāyāti paccayāyattattā avasatāya avidheyyatāya ca ‘‘nāhaṃ na mama’’nti evaṃ anattato samanupassanatāya. Suññatāya ca dhātuyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya suññatākārena upaṭṭhānato suññatāsaṅkhātāya nibbānadhātuyā. Iti imāni tīṇi vacanāni aniccadukkhānattānupassanānaṃ vasena vuttāni. Teneva tadanantaraṃ aniccato manasikarototiādi vuttaṃ. Tattha khayatoti khīyanato. Bhayatoti sabhayato. Suññatoti attarahitato.

२१९. आता, सुरुवातीला थोडक्यात सांगितलेल्या तीन विमोक्षांची (शून्यता, अनिमित्त, अप्रणिहित) द्वारे (कारणे) दाखवून, विमोक्षमुख-प्रधान इंद्रियविशेष आणि पुद्गलविशेष दाखवण्याच्या इच्छेने आचार्यांनी "तीणि खो पनिमानि" (तीन खरोखर हे...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विमोक्षमुखे' म्हणजे तीन विमोक्षांची (मुक्तीची) द्वारे (विपश्यना). 'लोकातून सुटका होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात' (लोकनिय्यानाय संवत्तन्ति) म्हणजे काम, रूप आणि अरूप या त्रिधातू रूप लोकातून बाहेर पडण्यासाठी (मुक्त होण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात. 'सर्व संस्कारांना परिच्छेद आणि परिवर्त रूपाने पाहणे' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या उदय-व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) द्वारे परिच्छेदाने (मर्यादेने) आणि विनाशाच्या रूपाने चहूबाजूंनी पाहणे. 'लोकातून सुटका होते' हा उर्वरित पाठ समजून घ्यावा. कारण अनित्यानुपश्यना ही उत्पत्तीच्या आधी संस्कार नसतात असा परिच्छेद (मर्यादा) करून, त्यांच्या गतीचा शोध घेत असताना, विनाशानंतर ते कुठेही जात नाहीत, येथेच नाहीसे होतात, अशा प्रकारे चहूबाजूंनी (परिवर्त रूपाने) पाहते. कारण सर्व संस्कार हे उत्पत्तीने पूर्व मर्यादेने परिच्छिन्न (मर्यादित) असतात आणि विनाशाने उत्तर मर्यादेने परिच्छिन्न असतात. 'अनिमित्त धातूमध्ये चित्त प्रविष्ट होणे' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणीही निर्वाणाकडे झुकलेले असल्यामुळे, अनिमित्त रूपाने प्रकट होणाऱ्या अनिमित्त संज्ञक निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रविष्ट झाल्यामुळे लोकातून सुटका होते. 'मनोसमुत्तेजनता' म्हणजे चित्ताचा संवेग (भय). कारण दुःखानुपश्यनेने संस्कारांविषयी चित्त संविग्न (भयभीत) होते. 'अप्रणिहित धातूमध्ये' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणीही निर्वाणाभिमुख असल्यामुळे, अप्रणिहित रूपाने प्रकट होणाऱ्या अप्रणिहित संज्ञक निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रविष्ट झाल्यामुळे (लोकातून सुटका होते). निर्वाण हे विपश्यनेचा विषय होत नसले तरी, अनात्म स्वभावाचे अस्तित्व असल्यामुळे 'सर्व संस्कार' असे न म्हणता 'सर्व धर्म' (सब्बधम्मे) असे म्हटले आहे. 'परतो समनुपस्सनता' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अधीन असल्यामुळे, स्वतःच्या नियंत्रणात नसल्यामुळे आणि आज्ञेत राहत नसल्यामुळे "मी नाही, माझे नाही" अशा प्रकारे अनात्म रूपाने पाहणे. 'शून्यता धातूमध्ये' म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणीही निर्वाणाभिमुख असल्यामुळे, शून्यतेच्या रूपाने प्रकट होणाऱ्या शून्यता संज्ञक निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रविष्ट झाल्यामुळे (लोकातून सुटका होते). अशा प्रकारे ही तीन वचने अनित्य, दुःख आणि अनात्म अनुपश्यनेच्या आधारे म्हटली आहेत. म्हणूनच, त्यानंतर लगेच "अनित्यतेने मनसिकार करतो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'क्षयतः' म्हणजे क्षय होण्याने. 'भयतः' म्हणजे भयाने युक्त असण्याने. 'शून्यतः' म्हणजे आत्मरहित असण्याने.

Adhimokkhabahulanti [Pg.161] aniccānupassanāya ‘‘khaṇabhaṅgavasena saṅkhārā bhijjantī’’ti saddhāya paṭipannassa paccakkhato khaṇabhaṅgadassanena ‘‘saccaṃ vatāha bhagavā’’ti bhagavati saddhāya saddhābahulaṃ cittaṃ hoti. Atha vā paccuppannānaṃ padesasaṅkhārānaṃ aniccataṃ passitvā ‘‘evaṃ aniccā atītānāgatapaccuppannā sabbe saṅkhārā’’ti adhimuccanato adhimokkhabahulaṃ cittaṃ hoti. Passaddhibahulanti dukkhānupassanāya cittakkhobhakarāya paṇidhiyā pajahanato cittadarathābhāvena passaddhibahulaṃ cittaṃ hoti. Atha vā dukkhānupassanāya saṃvegajananato saṃviggassa ca yoniso padahanato vikkhepābhāvena passaddhibahulaṃ cittaṃ hoti. Vedabahulanti anattānupassanāya bāhirakehi adiṭṭhaṃ gambhīraṃ anattalakkhaṇaṃ passato ñāṇabahulaṃ cittaṃ hoti. Atha vā ‘‘sadevakena lokena adiṭṭhaṃ anattalakkhaṇaṃ diṭṭha’’nti tuṭṭhassa tuṭṭhibahulaṃ cittaṃ hoti.

'अधिमोक्षबहुल' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेद्वारे "क्षणभंगुरतेमुळे संस्कार नष्ट होतात" अशा श्रद्धेने युक्त असलेल्या साधकाला प्रत्यक्ष क्षणभंग पाहिल्याने "भगवंतांनी खरोखरच सत्य सांगितले आहे" अशी भगवंतांविषयीच्या श्रद्धेने युक्त श्रद्धाबहुल चित्त प्राप्त होते. किंवा, वर्तमानकाळातील काही संस्कारांची अनित्यता पाहून "अशा प्रकारे भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळातील सर्व संस्कार अनित्यच आहेत" असा निश्चय (अधिमोक्ष) केल्यामुळे अधिमोक्षबहुल (श्रद्धाबहुल) चित्त होते. 'प्रस्रब्धिबहुल' म्हणजे दुःखानुपश्यनेद्वारे चित्त क्षोभित करणाऱ्या तृष्णेचा (प्रणिधीचा) त्याग केल्यामुळे, चित्तातील संतापाचा अभाव झाल्याने प्रस्रब्धिबहुल (शांत) चित्त होते. किंवा, दुःखानुपश्यनेने संवेग (भय) उत्पन्न झाल्यामुळे आणि संविग्न झालेल्या साधकाने योग्य प्रकारे (योनीशः) प्रयत्न केल्यामुळे, विक्षेपाचा (चंचलतेचा) अभाव झाल्याने प्रस्रब्धिबहुल चित्त होते. 'वेदबहुल' म्हणजे अनात्मानुपश्यनेद्वारे बाह्य (इतर) पंथीयांना न दिसलेले गंभीर अनात्मलक्षण पाहणाऱ्या साधकाचे ज्ञानबहुल चित्त होते. किंवा, "देवलोकासह सर्व जगाला न दिसलेले अनात्मलक्षण मी पाहिले आहे" अशा आनंदाने युक्त असलेल्या साधकाचे तुष्टिबहुल (प्रीतिबहुल) चित्त होते.

Adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge adhimokkho bahulaṃ pavattamāno bhāvanāpāripūriyā saddhindriyaṃ nāma hoti, taṃ so paṭilabhati nāma. Passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge passaddhibahulassa ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (paṭi. ma. 1.73; a. ni. 5.26) vacanato bhāvanāpāripūriyā passaddhipaccayā samādhindriyaṃ hoti, taṃ so paṭilabhati nāma. Vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge vedo bahulaṃ pavattamāno bhāvanāpāripūriyā paññindriyaṃ nāma hoti, taṃ so paṭilabhati nāma.

'अधिमोक्षबहुल साधक श्रद्धा-इंद्रिय प्राप्त करतो' म्हणजे पूर्वभागात (मार्गाच्या आधी) अधिमोक्ष (श्रद्धा) विपुल प्रमाणात प्रवृत्त होत असताना, भावनेच्या परिपूर्तीमुळे त्याला 'श्रद्धेंद्रिय' असे म्हणतात; ते तो प्राप्त करतो. 'प्रस्रब्धिबहुल साधक समाधी-इंद्रिय प्राप्त करतो' म्हणजे पूर्वभागात प्रस्रब्धिबहुल असलेल्या साधकाला "प्रस्रब्धकाय सुखाचा अनुभव घेतो, सुखी माणसाचे चित्त समाहित होते" या वचनानुसार, भावनेच्या परिपूर्तीमुळे प्रस्रब्धीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) 'समाधींद्रिय' प्राप्त होते; ते तो प्राप्त करतो. 'वेदबहुल साधक प्रज्ञा-इंद्रिय प्राप्त करतो' म्हणजे पूर्वभागात वेद (ज्ञान) विपुल प्रमाणात प्रवृत्त होत असताना, भावनेच्या परिपूर्तीमुळे त्याला 'प्रज्ञेंद्रिय' असे म्हणतात; ते तो प्राप्त करतो.

Ādhipateyyaṃ hotīti chandādike adhipatibhūtepi sakiccanipphādanavasena adhipati hoti padhāno hoti. Bhāvanāyāti bhummavacanaṃ, uparūpari bhāvanatthāya vā. Tadanvayā hontīti taṃ anugāminī taṃ anuvattinī honti. Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti pakāsassa padīpo viya. Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti aññamaññūpatthambhakaṃ tidaṇḍaṃ viya. Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti tarucittakammānaṃ pathavīpaṭādi viya. Sampayuttapaccayā hontīti ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti.

'आधिपत्य होते' म्हणजे छंद इत्यादी चार धर्म अधिपती (प्रधान) झाले तरी, स्वतःचे कार्य (विमोक्ष कार्य) पूर्ण करण्याच्या दृष्टीने ते अधिपती किंवा प्रधान होतात. 'भावनेमध्ये' (भावनाय) हा सप्तमी विभक्तीचा शब्द आहे, किंवा उत्तरोत्तर भावनेसाठी असा त्याचा अर्थ आहे. 'त्याचे अनुगामी होतात' म्हणजे त्याचे अनुकरण करणारे, त्याच्या मागे जाणारे होतात. 'सहजात प्रत्यय होतात' म्हणजे उत्पन्न होत असताना एकत्र उत्पन्न होण्याच्या भावाने उपकारक ठरतात; जसे दिवा प्रकाशासाठी उपकारक ठरतो. 'अन्योन्य प्रत्यय होतात' म्हणजे परस्परांना उत्पन्न करणे आणि आधार देणे या भावाने उपकारक ठरतात; जसे परस्परांना आधार देणारी तिपाई (तीन काठ्या). 'निश्रय प्रत्यय होतात' म्हणजे अधिष्ठान रूपाने आणि आश्रय रूपाने उपकारक ठरतात; जसे झाडांसाठी पृथ्वी आणि चित्रांसाठी कापड इत्यादी उपकारक ठरतात. 'संप्रयुक्त प्रत्यय होतात' म्हणजे एकवस्तुक (एकच आश्रय असलेले), एकालंबन (एकच विषय असलेले), एकोत्पाद (एकत्र उत्पन्न होणारे) आणि एकनिरोध (एकत्र नष्ट होणारे) अशा संप्रयुक्त भावाने उपकारक ठरतात.

220. Paṭivedhakāleti [Pg.162] maggakkhaṇe saccapaṭivedhakāle. Paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hotīti maggakkhaṇe nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā saccadassanakiccakaraṇavasena ca kilesappahānakiccakaraṇavasena ca paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti. Paṭivedhāyāti saccapaṭivijjhanatthāya. Ekarasāti vimuttirasena. Dassanaṭṭhenāti saccadassanaṭṭhena. Evaṃ paṭivijjhantopi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhatīti maggakkhaṇe sakiṃyeva bhāvanāya ca paṭivedhassa ca sabbhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Anattānupassanāya vipassanākkhaṇepi paññindriyasseva ādhipateyyattā ‘‘paṭivedhakālepī’’ti apisaddo payutto.

२२०. 'प्रतिवेध काळी' म्हणजे मार्गक्षणी, सत्य प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याच्या वेळी. 'प्रज्ञेंद्रियाचे आधिपत्य होते' म्हणजे मार्गक्षणी निर्वाणाला आलंबन (विषय) करून, सत्यदर्शनाचे कार्य करण्याच्या दृष्टीने आणि क्लेशांचा प्रहाण (नाश) करण्याचे कार्य करण्याच्या दृष्टीने प्रज्ञेंद्रियच ज्येष्ठ (प्रधान) ठरते. 'प्रतिवेधासाठी' म्हणजे चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार करण्यासाठी. 'एकरस' म्हणजे विमुक्तीच्या रसाने (कार्याने) एकरूप असणारे. 'दर्शन अर्थाने' म्हणजे सत्यदर्शनाच्या अर्थाने. "अशा प्रकारे प्रतिवेध (साक्षात्कार) करत असतानाही भावना करतो, आणि भावना करत असतानाही प्रतिवेध करतो" हे मार्गक्षणी एकाच वेळी भावना आणि प्रतिवेध या दोन्हीचे अस्तित्व दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. अनात्मानुपश्यनेमध्ये विपश्यनेच्या क्षणीही प्रज्ञेंद्रियाचेच आधिपत्य असल्यामुळे "प्रतिवेध काळी सुद्धा" असा 'अपि' (सुद्धा) शब्द वापरला आहे.

221. Aniccato manasikaroto katamindriyaṃ adhimattaṃ hotītiādi indriyavisesena puggalavisesaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha adhimattanti adhikaṃ. Tattha saddhindriyasamādhindriyapaññindriyānaṃ adhimattatā saṅkhārupekkhāya veditabbā. Saddhāvimuttoti ettha avisesetvā vuttepi upari visesetvā vuttattā sotāpattimaggaṃ ṭhapetvā sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimuttoti vuttaṃ hoti. Saddhāvimutto saddhindriyassa adhimattattā hoti, na saddhindriyassa adhimattattā sabbattha saddhāvimuttotipi vuttaṃ hoti. Sotāpattimaggakkhaṇe saddhindriyassa adhimattattāyeva sesesu samādhindriyapaññindriyādhimattattepi sati saddhāvimuttoyeva nāma hotīti vadanti. Kāyasakkhī hotīti aṭṭhasupi ṭhānesu kāyasakkhī nāma hoti. Diṭṭhippatto hotīti saddhāvimutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

२२१. "अनिच्च (अनित्य) म्हणून मनसिकार करणाऱ्याचे कोणते इंद्रिय प्रबळ (अधिमत्त) होते" इत्यादी वचन इंद्रियांच्या वैशिष्ट्याद्वारे पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे 'अधिमत्त' म्हणजे अधिक (प्रबळ). तेथे सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय), समाधिंद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय यांची प्रबळता 'संखारुपेक्खा' (संस्कारोपेक्षा ज्ञानाच्या) वेळी जाणावी. येथे 'सद्धाविमुत्त' (श्रद्धाविमुक्त) असे सामान्यपणे (अविशेष रूपाने) म्हटले असले तरी, पुढे विशेष रूपाने सांगितल्यामुळे, सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) वगळून उर्वरित सात स्थानांमध्ये (तीन मार्ग आणि चार फल) 'सद्धाविमुत्त' असे म्हटले आहे. सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे 'सद्धाविमुत्त' होतो, परंतु सर्वच ठिकाणी सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे 'सद्धाविमुत्त' होतो असे नाही, असे म्हटले आहे. काही आचार्य म्हणतात की, सोतापत्तिमग्गक्षणी (स्रोतापत्ती मार्गक्षणी) सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळेच, उर्वरित मार्गक्षणांमध्ये समाधिंद्रिय किंवा प्रज्ञेंद्रिय प्रबळ असले तरीही, त्याला 'सद्धाविमुत्त'च म्हटले जाते. 'कायसक्खी' (कायसाक्षी) हा आठही स्थानांमध्ये कायसक्खीच असतो. 'दिट्ठिप्पत्त' (दृष्टिप्राप्त) याच्या बाबतीत 'सद्धाविमुत्त' च्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

Saddahanto vimuttoti saddhāvimuttoti saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggakkhaṇe saddahanto catūsupi phalakkhaṇesu vimuttoti saddhāvimuttoti vuttaṃ hoti. Uparimaggattayakkhaṇe saddhāvimuttattaṃ idāni vakkhati. Sotāpattimaggakkhaṇe pana saddhānusārittaṃ pacchā vakkhati. Phuṭṭhattā sacchikatoti kāyasakkhīti sukkhavipassakatte sati upacārajjhānaphassassa rūpārūpajjhānalābhitte sati rūpārūpajjhānaphassassa phuṭṭhattā nibbānaṃ sacchikatoti kāyasakkhī, nāmakāyena vuttappakāre jhānaphasse ca nibbāne ca sakkhīti vuttaṃ hoti. Diṭṭhattā pattoti diṭṭhippattoti sotāpattimaggakkhaṇe sampayuttena paññindriyena paṭhamaṃ nibbānassa diṭṭhattā pacchā sotāpattiphalādivasena nibbānaṃ pattoti diṭṭhippatto, paññindriyasaṅkhātāya diṭṭhiyā [Pg.163] nibbānaṃ pattoti vuttaṃ hoti. Sotāpattimaggakkhaṇe pana dhammānusārittaṃ pacchā vakkhati. Saddahanto vimuccatīti saddhāvimuttoti saddhindriyassa adhimattattā sakadāgāmianāgāmiarahattamaggakkhaṇesu saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto. Ettha vimuccamānopi āsaṃsāya bhūtavacanavasena ‘‘vimutto’’ti vutto. Jhānaphassanti tividhaṃ jhānaphassaṃ. ‘‘Jhānaphassa’’ntiādīni ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādīni ca paṭhamaṃ vuttaṃ dvayameva visesetvā vuttāni. Ñātaṃ hotītiādīni heṭṭhā vuttatthāni. Ettha ca jhānalābhī puggalo samādhindriyassa anukūlāya dukkhānupassanāya eva vuṭṭhahitvā maggaphalāni pāpuṇātīti ācariyānaṃ adhippāyo.

श्रद्धा ठेवून विमुक्त झालेला तो 'सद्धाविमुत्त' (श्रद्धाविमुक्त) होय. सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे सोतापत्तिमग्गक्षणी (स्रोतापत्ती मार्गक्षणी) श्रद्धा ठेवणारा आणि चारही फलक्षणांमध्ये विमुक्त झालेला तो 'सद्धाविमुत्त' होय, असे म्हटले आहे. वरील तीन मार्गक्षणांमध्ये 'सद्धाविमुत्त' असणे हे आता पुढे सांगतील. परंतु सोतापत्तिमग्गक्षणी 'सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसारी) असणे हे नंतर सांगतील. 'स्पर्श केल्यामुळे साक्षात्कार केला म्हणून कायसक्खी (कायसाक्षी)' म्हणजे सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) असताना उपचारध्यानाच्या स्पर्शाचा, आणि रूपावचर-अरूपावचर ध्यान प्राप्त करणाऱ्याच्या बाबतीत रूपावचर-अरूपावचर ध्यानाच्या स्पर्शाचा अनुभव घेतल्यामुळे (स्पर्श केल्यामुळे) निर्वाणाचा साक्षात्कार केला म्हणून तो 'कायसक्खी' होय. नामकायाने पूर्वोक्त ध्यानस्पर्श आणि निर्वाण या दोन्हीचा साक्षी झाला, असे म्हटले आहे. 'पाहिल्यामुळे प्राप्त झाला म्हणून दिट्ठिप्पत्त (दृष्टिप्राप्त)' म्हणजे सोतापत्तिमग्गक्षणी संप्रयुक्त असलेल्या प्रज्ञेंद्रियाने सर्वप्रथम निर्वाण पाहिल्यामुळे, आणि नंतर सोतापत्तिफलादींच्या द्वारे निर्वाण प्राप्त केल्यामुळे तो 'दिट्ठिप्पत्त' होय. प्रज्ञेंद्रिय नावाच्या दृष्टीने निर्वाण प्राप्त केले, असे म्हटले आहे. परंतु सोतापत्तिमग्गक्षणी 'धम्मानुसारी' (धर्मानुसारी) असणे हे नंतर सांगतील. 'श्रद्धा ठेवून विमुक्त होतो तो सद्धाविमुत्त' म्हणजे सद्धिंद्रियाच्या प्रबळतेमुळे सकदागामी, अनागामी आणि अरहत्त मार्गक्षणांमध्ये श्रद्धा ठेवून विमुक्त होतो म्हणून तो 'सद्धाविमुत्त' होय. येथे विमुक्त होत असतानाही, आशेने (भविष्यार्थात) किंवा भूतकाळाच्या वचनाच्या आधारे "विमुक्त" असे म्हटले आहे. 'झानफस्स' (ध्यानस्पर्श) म्हणजे त्रिविध ध्यानस्पर्श होय. "झानफस्स" इत्यादी आणि "दुक्खा संखारा" इत्यादी शब्द पूर्वी सांगितलेल्या दोन पुद्गलांनाच विशेष करून सांगण्यासाठी आहेत. "ज्ञात होते" इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणि येथे ध्यानलाभी पुद्गल समाधिंद्रियाला अनुकूल अशा दुःखानुपस्यनेतूनच उठून (व्युत्थान करून) मार्गफलांना प्राप्त करतो, असा आचार्यांचा अभिप्राय आहे.

Siyāti siyuṃ, bhaveyyunti attho. ‘‘Siyā’’ti etaṃ vidhivacanameva. Tayo puggalāti vipassanāniyamena indriyaniyamena ca vuttā tayo puggalā. Vatthuvasenāti tīsu anupassanāsu ekekaindriyavatthuvasena. Pariyāyenāti teneva pariyāyena. Iminā vārena kiṃ dassitaṃ hoti? Heṭṭhā ekekissā anupassanāya ekekassa indriyassa ādhipaccaṃ yebhuyyavasena vuttanti ca, kadāci tīsupi anupassanāsu ekekasseva indriyassa ādhipaccaṃ hotīti ca dassitaṃ hoti. Atha vā pubbabhāgavipassanākkhaṇe tissannampi anupassanānaṃ sabbhāvato tāsu pubbabhāgavipassanāsu tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ ādhipaccaṃ apekkhitvā maggaphalakkhaṇesu saddhāvimuttādīni nāmāni hontīti. Evañhi vuccamāne heṭṭhā vuṭṭhānagāminivipassanāya upari ca kato indriyādhipaccapuggalaniyamo sukatoyeva niccaloyeva ca hoti. Anantaravāre siyāti aññoyevāti evaṃ siyāti attho. Ettha pubbe vuttoyeva niyamo.

'सिया' म्हणजे 'सियुं' (असावेत), 'भवेय्युं' (असावेत) असा अर्थ आहे. "सिया" हा शब्द विधीवाचकच आहे. 'तयो पुग्गला' (तीन पुद्गल) म्हणजे विपश्यनेच्या नियमाने आणि इंद्रियांच्या नियमाने सांगितलेले तीन पुद्गल होत. 'वत्थुवसेन' (वस्तूच्या वशाने) म्हणजे तीन अनुपश्यनांमध्ये एकेका इंद्रियाच्या वस्तूच्या (कारणाच्या) वशाने होय. 'परियायेन' म्हणजे त्याच पर्यायाने होय. या प्रकरणाने काय दर्शवले आहे? खाली एकेका अनुपश्यनेमध्ये एकेका इंद्रियाचे आधिपत्य प्रामुख्याने सांगितले आहे, आणि कधीकधी तिन्ही अनुपश्यनांमध्ये एकेकाच इंद्रियाचे आधिपत्य असते, हे दर्शवले आहे. अथवा, पूर्वभाग-विपश्यनेच्या क्षणी तिन्ही अनुपश्यना विद्यमान असल्यामुळे, त्या पूर्वभाग-विपश्यनांमध्ये त्या त्या इंद्रियांच्या आधिपत्याची अपेक्षा करून मार्ग आणि फल क्षणांमध्ये 'सद्धाविमुत्त' इत्यादी नावे प्राप्त होतात. असे म्हटले असता, खाली वुट्ठानगामिनी (व्युत्थानगामिनी) विपश्यनेमध्ये आणि वर मार्ग-फल क्षणांमध्ये केलेला इंद्रियाधिपत्य व पुद्गलांचा नियम सुयोग्य आणि अचल ठरतो. पुढील प्रकरणात 'सिया' हा शब्द 'अञ्ञोयेव' (दुसराच) या शब्दाशी संबंधित आहे, असा 'सिया' चा अर्थ आहे. येथे पूर्वी सांगितलेलाच नियम लागू होतो.

Idāni maggaphalavasena puggalavisesaṃ vibhajitvā dassetuṃ aniccato manasikaroto…pe… sotāpattimaggaṃ paṭilabhatītiādimāha. Tattha saddhaṃ anussarati anugacchati, saddhāya vā nibbānaṃ anussarati anugacchatīti saddhānusārī. Sacchikatanti paccakkhakataṃ. Arahattanti arahattaphalaṃ. Paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anussarati, tena vā dhammena nibbānaṃ anussaratīti dhammānusārī.

आता मार्ग आणि फलाच्या वशाने पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) वैशिष्ट्य विभागून दर्शवण्यासाठी, "अनिच्चतो मनसिकरोतो... पे... सोतापत्तिमग्गं पटिलभति" (अनित्य म्हणून मनसिकार करणारा... स्रोतापत्ती मार्ग प्राप्त करतो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जो श्रद्धेचे अनुसरण करतो (श्रद्धेच्या मागे जातो), किंवा श्रद्धेच्या द्वारे निर्वाणाचे अनुसरण करतो, तो 'सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसारी) होय. 'सच्छिकतं' म्हणजे प्रत्यक्ष केले (साक्षात्कार केला). 'अरहत्तं' म्हणजे अरहत्तफल होय. प्रज्ञा नावाच्या धर्माचे अनुसरण करतो, किंवा त्या धर्माच्या (प्रज्ञेच्या) द्वारे निर्वाणाचे अनुसरण करतो, तो 'धम्मानुसारी' (धर्मानुसारी) होय.

222. Puna [Pg.164] aparehi pariyāyehi indriyattayavisesena puggalavisesaṃ vaṇṇetukāmo ye hi kecītiādimāha. Tattha bhāvitā vāti atīte bhāvayiṃsu vā. Bhāventi vāti paccuppanne. Bhāvissanti vāti anāgate. Adhigatā vātiādi ekekantikaṃ purimassa purimassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ. Phassitā vāti ñāṇaphusanāya phusiṃsu vā. Vasippattāti issarabhāvaṃ pattā. Pāramippattāti vosānaṃ pattā. Vesārajjappattāti visāradabhāvaṃ pattā. Sabbattha saddhāvimuttādayo heṭṭhā vuttakkhaṇesuyeva, satipaṭṭhānādayo maggakkhaṇeyeva. Aṭṭha vimokkheti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādike (paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248) paṭisambhidāmaggappattiyā eva pattā.

२२२. पुन्हा इतर पर्यायांनी तीन इंद्रियांच्या वैशिष्ट्याद्वारे पुद्गलांचे वैशिष्ट्य वर्णन करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी "ye hi keci" (जे कोणीही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'भाविता वा' म्हणजे भूतकाळात भावना केली (भावित केले). 'भावेन्ति वा' म्हणजे वर्तमानकाळात भावना करत आहेत. 'भाविस्सन्ति वा' म्हणजे भविष्यकाळात भावना करतील. 'अधिगता वा' इत्यादी शब्द एकेका शब्दाच्या शेवटी 'वा' लावून पूर्व-पूर्व शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहेत. 'फस्सिता वा' म्हणजे ज्ञानस्पर्शाने स्पर्श केला (अनुभव घेतला). 'वसिप्पत्ता' म्हणजे वशित्व (प्रभुत्व) प्राप्त झाले. 'पारमिप्पत्ता' म्हणजे पारमितेला (पूर्णतेला) प्राप्त झाले. 'वेसारज्जप्पत्ता' म्हणजे वैशारद्याला (निर्भयतेला) प्राप्त झाले. सर्व ठिकाणी 'सद्धाविमुत्त' इत्यादी पुद्गल पूर्वी सांगितलेल्या क्षणांमध्येच जाणावेत, आणि सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी मार्गक्षणीच जाणावेत. 'अठ्ठ विमोक्खे' (आठ विमोक्ष) म्हणजे "रूपी रूपांना पाहतो" इत्यादी विमोक्ष, जे पटिसम्भिदामग्ग (प्रतिसंभिदामार्ग) प्राप्तीद्वारेच प्राप्त होतात.

Tisso sikkhāti adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā maggappattā eva sikkhamānā. Dukkhaṃ parijānantītiādīni maggakkhaṇeyeva. Pariññāpaṭivedhaṃ paṭivijjhatīti pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, pariññāya paṭivijjhitabbanti vā pariññāpaṭivedhaṃ. Evaṃ sesesupi. Sabbadhammādīhi visesetvā abhiññāpaṭivedhādayo vuttā. Sacchikiriyāpaṭivedho pana maggakkhaṇeyeva nibbānapaccavekkhaṇañāṇasiddhivasena veditabboti. Evamidha pañca ariyapuggalā niddiṭṭhā honti, ubhatobhāgavimutto ca paññāvimutto cāti ime dve aniddiṭṭhā. Aññattha (visuddhi. 2.773) pana ‘‘yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati, so sabbattha kāyasakkhī nāma hoti, arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. Yo pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati, sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti, chasu ṭhānesu diṭṭhippatto, aggaphale paññāvimutto’’ti vuttaṃ. Te idha kāyasakkhidiṭṭhippattehiyeva saṅgahitā. Atthato pana arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti. Ettāvatā indriyapuggalavisesā niddiṭṭhā honti.

तीन शिक्षा म्हणजे अधिशीलशिक्षा, अधिचित्तशिक्षा आणि अधिपज्ञाशिक्षा होय, ज्या मार्गाला प्राप्त होऊनच (साधकाद्वारे) अभ्यासल्या जातात. 'दुःखाला पूर्णपणे जाणतात' इत्यादी केवळ मार्गक्षणीच जाणावे. 'परिज्ञाप्रतिवेधाला भेदून जाणतो' म्हणजे परिज्ञाप्रतिवेधाने (दुःखसत्याला पूर्णपणे जाणणाऱ्या मार्गज्ञानाने) भेदून जाणतो, किंवा परिज्ञेच्या द्वारे भेदून जाण्यायोग्य (दुःखसत्य) म्हणून 'परिज्ञाप्रतिवेध' होय. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही जाणावे. 'सर्व धर्म' इत्यादी पदांनी विशेषित करून अभिज्ञाप्रतिवेध इत्यादी सांगितले आहेत. परंतु साक्षात्करणप्रतिवेध (सच्चिकिरियाप्रतिवेध) हा केवळ मार्गक्षणीच निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्या प्रत्यवेक्षणज्ञानाच्या सिद्धीच्या द्वारे जाणावा. अशा प्रकारे येथे पाच आर्यपुद्गल निर्दिष्ट केले आहेत; 'उभतोभागविमुक्त' आणि 'प्रज्ञाविमुक्त' हे दोन येथे निर्दिष्ट केलेले नाहीत. परंतु अन्य ठिकाणी (विशुद्धिमार्गात) असे म्हटले आहे: 'जो दुःखाच्या द्वारे मनसिकार करत, प्रस्सद्धि-बहुल (शांतता-बहुल) होऊन समाधीन्द्रिय प्राप्त करतो, तो सर्वत्र कायसाक्षी नावाचा होतो; अरूपध्यान प्राप्त करून अग्रफलाला (अर्हत्त्वाला) प्राप्त झालेला उभतोभागविमुक्त नावाचा होतो. जो अनात्मतेच्या द्वारे मनसिकार करत, प्रज्ञा-बहुल होऊन प्रज्ञेन्द्रिय प्राप्त करतो, तो स्रोतापत्ती-मार्गक्षणी धर्मानुसारी होतो, सहा स्थानांमध्ये दृष्टिप्राप्त आणि अग्रफलामध्ये प्रज्ञाविमुक्त होतो.' ते येथे कायसाक्षी आणि दृष्टिप्राप्त यांच्यामध्येच समाविष्ट केले आहेत. अर्थाच्या दृष्टीने तर, अरूपध्यान आणि आर्यमार्ग या दोन्ही भागांनी विमुक्त झालेला तो उभतोभागविमुक्त होय. प्रज्ञेने जाणत विमुक्त झालेला तो प्रज्ञाविमुक्त होय. एवढ्याने इन्द्रिय आणि पुद्गल यांचे विशेष निर्दिष्ट झाले आहेत.

223-226. Idāni vimokkhapubbaṅgamameva vimokkhavisesaṃ puggalavisesañca dassetukāmo aniccato manasikarototiādimāha. Tattha dve vimokkhāti appaṇihitasuññatavimokkhā. Aniccānupassanāgamanavasena hi animittavimokkhoti laddhanāmo maggo rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvā [Pg.165] saguṇato ca tesaṃyeva paṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca appaṇihitavimokkhoti nāmampi labhati. Tathā rāgadosamohehi suññattā saguṇato ca rāgādīhiyeva suññattā suññatanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca suññatavimokkhoti nāmampi labhati. Tasmā te dve vimokkhā animittavimokkhanvayā nāma honti. Animittamaggato anaññepi aṭṭhannaṃ maggaṅgānaṃ ekekassa maggaṅgassa vasena sahajātādipaccayā ca hontīti veditabbā. Puna dve vimokkhāti suññatānimittavimokkhā. Dukkhānupassanāgamanavasena hi appaṇihitavimokkhoti laddhanāmo maggo rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaṃ niccanimittādīnañca abhāvā saguṇato ca tesaṃyeva nimittānaṃ abhāvā animittasaṅkhātaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca animittavimokkhoti nāmampi labhati. Sesaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Puna dve vimokkhāti animittaappaṇihitavimokkhā. Yojanā panettha vuttanayā eva.

२२३-२२६. आता विमोक्ष-पूर्वांग असलेलाच विमोक्षविशेष आणि पुद्गलविशेष दर्शविण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'अनिच्चतो मनसिकरोति' (अनित्यतेने मनसिकार करतो) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'दोन विमोक्ष' म्हणजे अप्रणिहित विमोक्ष आणि शून्यत विमोक्ष होत. कारण, अनित्यानुपश्यनेच्या द्वारे गमन केल्यामुळे 'अनिमित्त विमोक्ष' असे नाव मिळालेला मार्ग, राग-द्वेष-मोहरूपी प्रणिधींच्या (इच्छांच्या) अभावामुळे स्वतःच्या गुणाने आणि त्याच प्रणिधींच्या अभावामुळे 'अप्रणिहित' असे नाव मिळालेल्या निर्वाणाला आलंबन करतो म्हणून आलंबनाच्या दृष्टीने 'अप्रणिहित विमोक्ष' हे नाव देखील प्राप्त करतो. तसेच, राग-द्वेष-मोहांपासून शून्य असल्यामुळे स्वतःच्या गुणाने आणि रागादींच्याच अभावामुळे 'शून्यत' असे नाव मिळालेल्या निर्वाणाला आलंबन करतो म्हणून आलंबनाच्या दृष्टीने 'शून्यत विमोक्ष' हे नाव देखील प्राप्त करतो. म्हणून ते दोन विमोक्ष 'अनिमित्त-विमोक्ष-अनुगामी' नावाचे होतात. अनिमित्त मार्गापेक्षा भिन्न नसलेलेही ते दोन विमोक्ष, आठ मार्गअंगांपैकी प्रत्येक मार्गअंगाच्या द्वारे सहजात इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त होतात, असे जाणावे. पुन्हा 'दोन विमोक्ष' म्हणजे शून्यत विमोक्ष आणि अनिमित्त विमोक्ष होत. कारण, दुःखानुपश्यनेच्या द्वारे गमन केल्यामुळे 'अप्रणिहित विमोक्ष' असे नाव मिळालेला मार्ग, रूपनिमित्त इत्यादी, रागनिमित्त इत्यादी आणि नित्यनिमित्त इत्यादींच्या अभावामुळे स्वतःच्या गुणाने आणि त्याच निमित्तांच्या अभावामुळे 'अनिमित्त' संज्ञक निर्वाणाला आलंबन करतो म्हणून आलंबनाच्या दृष्टीने 'अनिमित्त विमोक्ष' हे नाव देखील प्राप्त करतो. उर्वरित भाग सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडावा. पुन्हा 'दोन विमोक्ष' म्हणजे अनिमित्त विमोक्ष आणि अप्रणिहित विमोक्ष होत. येथील योजना देखील सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

Paṭivedhakāleti indriyānaṃ vuttakkameneva vuttaṃ. Maggakkhaṇaṃ pana muñcitvā vipassanākkhaṇe vimokkho nāma natthi. Paṭhamaṃ vuttoyeva pana maggavimokkho ‘‘paṭivedhakāle’’ti vacanena visesetvā dassito. ‘‘Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto’’tiādikā dve vārā ca ‘‘aniccato manasikaronto sotāpattimaggaṃ paṭilabhatī’’tiādiko vāro ca saṅkhitto, vimokkhavasena pana yojetvā vitthārato veditabbo. Ye hi keci nekkhammantiādiko vāro vuttanayeneva veditabboti. Ettāvatā vimokkhapuggalavisesā niddiṭṭhā hontīti.

'प्रतिवेधकाळी' हे इंद्रियांच्या संदर्भात सांगितलेल्या क्रमानेच सांगितले आहे. परंतु मार्गक्षण सोडून विपश्यनाक्षणी 'विमोक्ष' नावाचा काही नसतो. परंतु प्रथम सांगितलेलाच मार्गविमोक्ष 'प्रतिवेधकाळी' या शब्दाने विशेषित करून दर्शविला आहे. 'जो हा श्रद्धाविमुक्त पुद्गल आहे' इत्यादी दोन वार (प्रकरणे) आणि 'अनित्यतेने मनसिकार करत स्रोतापत्तीमार्ग प्राप्त करतो' इत्यादी वार संक्षेपाने सांगितले आहेत, परंतु विमोक्षाच्या द्वारे जोडून विस्ताराने जाणावे. 'जे कोणी नैष्क्रम्य करतात' इत्यादी वार सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. एवढ्याने विमोक्ष आणि पुद्गल यांचे विशेष निर्दिष्ट झाले आहेत.

227. Puna vimokkhamukhāni ca vimokkhe ca anekadhā niddisitukāmo aniccato manasikarontotiādimāha. Tattha yathābhūtanti yathāsabhāvena. Jānātīti ñāṇena jānāti. Passatīti teneva ñāṇena cakkhunā viya passati. Tadanvayenāti tadanugamanena, tassa paccakkhato ñāṇena diṭṭhassa anugamanenāti attho. Kaṅkhā pahīyatīti aniccānupassanāya niccāniccakaṅkhā, itarāhi itarakaṅkhā. Nimittanti santatighanavinibbhogena niccasaññāya pahīnattā ārammaṇabhūtaṃ saṅkhāranimittaṃ yathābhūtaṃ jānāti. Tena vuccati sammādassananti tena yathābhūtajānanena taṃ ñāṇaṃ ‘‘sammādassana’’nti [Pg.166] vuccati. Pavattanti dukkhappattākāre sukhasaññaṃ ugghāṭetvā sukhasaññāya pahānena paṇidhisaṅkhātāya taṇhāya pahīnattā sukhasammatampi vipākapavattaṃ yathābhūtaṃ jānāti. Nimittañca pavattañcāti nānādhātumanasikārasambhavena samūhaghanavinibbhogena ubhayathāpi attasaññāya pahīnattā saṅkhāranimittañca vipākapavattañca yathābhūtaṃ jānāti. Yañca yathābhūtaṃ ñāṇantiādittayaṃ idāni vuttameva, na aññaṃ. Bhayato upaṭṭhātīti niccasukhaattābhāvadassanato yathākkamaṃ taṃ taṃ bhayato upaṭṭhāti. Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññātiādinā ‘‘udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇa’’nti vuttesu paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātesu navasu vipassanāñāṇesu bhayatupaṭṭhānasambandhena avatthābhedena bhinnāni ekaṭṭhāni tīṇi ñāṇāni vuttāni, na sesāni.

२२७. पुन्हा विमोक्षमुखे आणि विमोक्ष अनेक प्रकारे निर्दिष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'अनिच्चतो मनसिकरोन्तो' (अनित्यतेने मनसिकार करतो) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'यथाभूत' म्हणजे यथास्वभावाने (स्वभावानुसार). 'जाणतो' म्हणजे ज्ञानाने (अनित्यानुपश्यना ज्ञानाने) जाणतो. 'पाहतो' म्हणजे त्याच ज्ञानाने डोळ्यांनी पाहिल्याप्रमाणे पाहतो. 'तदन्वयाने' म्हणजे त्याच्या अनुगमनाने; प्रत्यक्ष ज्ञानाने पाहिलेल्याच्या अनुगमनाने, असा अर्थ आहे. 'शंका नष्ट होते' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेने नित्य-अनित्यतेविषयीची शंका नष्ट होते, आणि इतरांनी (दुःखानुपश्यना व अनात्मानुपश्यनेने) इतर शंका (सुख-दुःख, आत्म-अनात्म याविषयीच्या शंका) नष्ट होतात. 'निमित्त' म्हणजे संतती आणि समूहाच्या घनाचा भेद करून नित्यसंज्ञेचा प्रहाण झाल्यामुळे, आलंबनभूत असलेल्या संस्कारनिमित्ताला यथाभूत (यथार्थपणे) जाणतो. त्यामुळे त्याला 'सम्यग्दर्शन' असे म्हणतात; त्या यथाभूत जाणण्यामुळे त्या ज्ञानाला 'सम्यग्दर्शन' असे म्हटले जाते. 'प्रवृत्त' म्हणजे दुःखावस्थेतील संस्कारांमध्ये सुखसंज्ञा दूर करून, सुखसंज्ञेच्या प्रहाणाने प्रणिधिसंज्ञक तृष्णेचा प्रहाण झाल्यामुळे, सुखावह मानल्या गेलेल्या विपाकप्रवृत्तीला यथाभूत जाणतो. 'निमित्त आणि प्रवृत्ती' म्हणजे नाना धातूंच्या मनसिकारामुळे आणि समूहघनाचा भेद केल्यामुळे, दोन्ही प्रकारे आत्मसंज्ञेचा प्रहाण झाल्यामुळे संस्कारनिमित्त आणि विपाकप्रवृत्ती या दोन्हीला यथाभूत जाणतो. 'आणि जे यथाभूत ज्ञान आहे' इत्यादी तीन (ज्ञानांचे समूह) आता सांगितलेलेच आहेत, दुसरे काही नाही. 'भय म्हणून उपस्थित होते' म्हणजे नित्य, सुख आणि आत्मभावाचा अभाव दिसल्यामुळे अनुक्रमाने ते ते (निमित्त, प्रवृत्ती, निमित्त-प्रवृत्ती) भय म्हणून भासते. 'आणि जी भयोपस्थान प्रज्ञा आहे' इत्यादी शब्दांनी - उदयव्ययानुपश्यनाज्ञान, भंगानुपश्यनाज्ञान, भयोपस्थानज्ञान, आदीनवानुपश्यनाज्ञान, निर्विदानुपश्यनाज्ञान, मुंचितुकाम्यताज्ञान, प्रतिसंख्यानुपश्यनाज्ञान, संस्कारोपेक्षाज्ञान, अनुलोमज्ञान - अशा प्रतिपदाज्ञानदर्शनविशुद्धी संज्ञक नऊ विपश्यनाज्ञानांपैकी, भयोपस्थानज्ञानाच्या संबंधाने आणि अवस्थेच्या भेदाने भिन्न असलेले परंतु एकच अर्थ असलेले तीन ज्ञान सांगितले आहेत, उर्वरित (सहा) नाही.

Puna tīsu anupassanāsu ante ṭhitāya anantarāya anattānupassanāya sambandhena tāya saha suññatānupassanāya ekaṭṭhataṃ dassetuṃ yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanātiādimāha. Imāni hi dve ñāṇāni atthato ekameva, avatthābhedena pana bhinnāni. Yathā ca imāni, tathā aniccānupassanā ca animittānupassanā ca atthato ekameva ñāṇaṃ, dukkhānupassanā ca appaṇihitānupassanā ca atthato ekameva ñāṇaṃ, kevalaṃ avatthābhedeneva bhinnāni. Anattānupassanāsuññatānupassanānañca ekaṭṭhatāya vuttāya tesaṃ dvinnaṃ dvinnampi ñāṇānaṃ ekalakkhaṇattā ekaṭṭhatā vuttāva hotīti. Nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjatīti ‘‘saṅkhāranimittaṃ addhuvaṃ tāvakālika’’nti aniccalakkhaṇavasena jānitvā ñāṇaṃ uppajjati. Kāmañca na paṭhamaṃ jānitvā pacchā ñāṇaṃ uppajjati, vohāravasena pana ‘‘manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīni (saṃ. ni. 4.60; ma. ni. 1.400; 3.421) viya evaṃ vuccati. Saddasatthavidūpi ca ‘‘ādiccaṃ pāpuṇitvā tamo vigacchatī’’tiādīsu viya samānakālepi imaṃ padaṃ icchanti. Ekattanayena vā purimañca pacchimañca ekaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iminā nayena itarasmimpi padadvaye attho veditabbo. Muñcitukamyatādīnaṃ tiṇṇaṃ ñāṇānaṃ ekaṭṭhatā heṭṭhā vuttanayā eva.

पुन्हा, तीन विपश्यनांपैकी शेवटी असलेल्या आणि लगेचच नंतरच्या अनत्तानुपस्सनाशी (अनात्म-अनुपश्यना) असलेल्या संबंधामुळे, तिच्यासह सुञ्ञतानुपस्सनाची (शून्यता-अनुपश्यना) एकार्थता (समान अर्थ असणे) दर्शवण्यासाठी 'जी अनत्तानुपस्सना आणि जी सुञ्ञतानुपस्सना' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ही दोन्ही ज्ञाने अर्थतः एकच आहेत, परंतु केवळ अवस्थेच्या भेदाने भिन्न आहेत. आणि जशी ही आहेत, तसेच अनिच्चानुपस्सना (अनित्य-अनुपश्यना) आणि अनिमित्तानुपस्सना (अनेमित्त-अनुपश्यना) अर्थतः एकच ज्ञान आहे; आणि दुक्खानुपस्सना (दुःख-अनुपश्यना) व अप्पणिहितानुपस्सना (अप्रणिहित-अनुपश्यना) अर्थतः एकच ज्ञान आहे, केवळ अवस्थेच्या भेदानेच ती भिन्न आहेत. अनत्तानुपस्सना आणि सुञ्ञतानुपस्सना यांची एकार्थता सांगितली असता, त्या दोन्ही-दोन्ही ज्ञानांच्या एकलक्षणीपणामुळे (समान लक्षण असल्यामुळे) त्यांची एकार्थता सांगितलीच जाते. 'निमित्ताचा प्रतिसंख्या (विचार) करून ज्ञान उत्पन्न होते' म्हणजे 'संस्कारनिमित्त अध्रुव (अनित्य) व तात्कालिक आहे' अशा अनित्यलक्षणाच्या द्वारे जाणून ज्ञान उत्पन्न होते. जरी आधी जाणून नंतर ज्ञान उत्पन्न होते असे नसले, तरी व्यावहारिक भाषेच्या (वोहार) प्रभावाने 'मनाला आणि धर्मांना अनुसरून मनोविज्ञान उत्पन्न होते' इत्यादींप्रमाणे असे म्हटले जाते. आणि शब्दशास्त्र जाणणारे (व्याकरणकार) देखील 'सूर्य उगवल्यावर अंधकार नष्ट होतो' इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे समान काळातही या पदाचा स्वीकार करतात. किंवा एकत्वनयाने (एकत्वाच्या नियमाने) पूर्व आणि उत्तर पदाला एक करून असे म्हटले आहे, असे जाणावे. या पद्धतीने इतर दोन पदयुगुलांमध्येही अर्थ समजून घ्यावा. मुञ्चितुकम्यता (मुक्त होण्याची इच्छा) इत्यादी तीन ज्ञानांची एकार्थता खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

Nimittā [Pg.167] cittaṃ vuṭṭhātīti saṅkhāranimitte dosadassanena tattha anallīnatāya saṅkhāranimittā cittaṃ vuṭṭhāti nāma. Animitte cittaṃ pakkhandatīti saṅkhāranimittapaṭipakkhena animittasaṅkhāte nibbāne tanninnatāya cittaṃ pavisati. Sesānupassanādvayepi iminā nayena attho veditabbo. Nirodhe nibbānadhātuyāti idha vutteneva paṭhamānupassanādvayampi vuttameva hoti. Nirodhetipi pāṭho. Bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññāti vuṭṭhānasambandhena gotrabhuñāṇaṃ vuttaṃ. Gotrabhū dhammāti gotrabhuñāṇameva. Itarathā hi ekaṭṭhatā na yujjati. ‘‘Asaṅkhatā dhammā, appaccayā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 7, 8) viya vā catumaggavasena vā bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Yasmā vimokkhoti maggo, maggo ca dubhatovuṭṭhāno, tasmā tena sambandhena yā ca dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane paññātiādi vuttaṃ.

'निमित्तापासून चित्त निवृत्त होते' (उठते) म्हणजे संस्कारनिमित्तामध्ये दोष पाहिल्यामुळे आणि तिथे अनासक्त राहिल्यामुळे संस्कारनिमित्तापासून चित्त निवृत्त होते असे म्हटले जाते. 'अनिमित्तामध्ये चित्त झेप घेते' म्हणजे संस्कारनिमित्ताच्या विरुद्ध असलेल्या 'अनिमित्त' संज्ञक निर्वाणामध्ये त्याकडे प्रवृत्त झाल्यामुळे चित्त प्रवेश करते. उर्वरित दोन अनुपस्सनांच्या बाबतीतही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. 'निरोध अशा निर्वाणधातूमध्ये' असे येथे म्हटल्यानेच पहिल्या दोन अनुपस्सनांचेही कथन झालेच आहे. 'निरोधे' (निरोधामध्ये) असाही पाठ आढळतो. 'बाह्य निवृत्ती आणि विवर्तनातील प्रज्ञा' यामध्ये निवृत्तीच्या (वुट्ठाण) संबंधाने गोत्रभूज्ञान सांगितले आहे. 'गोत्रभू धर्म' म्हणजे गोत्रभूज्ञानच होय. कारण इतर प्रकारे एकार्थता जुळत नाही. 'असंस्कृत धर्म, अप्रत्यय धर्म' इत्यादींप्रमाणे किंवा चार मार्गांच्या प्रभावाने येथे अनेकवचन केले आहे, असे जाणावे. ज्या अर्थी विमोक्ष म्हणजे मार्ग आहे, आणि मार्ग हा दोन्ही बाजूंनी निवृत्त होणारा (क्लेश आणि संस्कार या दोन्हीपासून मुक्त होणारा) आहे, म्हणून त्या संबंधाने 'जी दोन्ही बाजूंनी निवृत्त होण्यातील आणि विवर्तनातील प्रज्ञा' इत्यादी म्हटले आहे.

228. Puna vimokkhānaṃ nānākkhaṇānaṃ ekakkhaṇapariyāyaṃ dassetukāmo katihākārehītiādimāha. Tattha ādhipateyyaṭṭhenāti jeṭṭhakaṭṭhena. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānaṭṭhena. Abhinīhāraṭṭhenāti vipassanāvīthito nīharaṇaṭṭhena. Niyyānaṭṭhenāti nibbānupagamanaṭṭhena. Aniccato manasikarototi vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇeyeva. Animitto vimokkhoti maggakkhaṇeyeva. Esa nayo sesesu. Cittaṃ adhiṭṭhātīti cittaṃ adhikaṃ katvā ṭhāti, cittaṃ patiṭṭhāpetīti adhippāyo. Cittaṃ abhinīharatīti vipassanāvīthito cittaṃ nīharati. Nirodhaṃ nibbānaṃ niyyātīti nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ upagacchatīti evaṃ ākāranānattato catudhā nānākkhaṇatā dassitā.

२२८. पुन्हा, वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये होणाऱ्या विमोक्षांच्या एकक्षणतेचे कारण दर्शवण्याच्या इच्छेने थेरांनी 'किती प्रकारांनी' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'आधिपत्य अर्थाने' म्हणजे श्रेष्ठ (मुख्य) अर्थाने. 'अधिष्ठान अर्थाने' म्हणजे प्रतिष्ठान (आश्रय) अर्थाने. 'अभिनिहार अर्थाने' म्हणजे विपश्यनावीथीमधून बाहेर काढण्याच्या अर्थाने. 'निर्याण अर्थाने' म्हणजे निर्वाणाची प्राप्ती करण्याच्या अर्थाने. 'अनित्यतेने मनसिकार करणाऱ्याचे' हे केवळ वुट्ठानगामिनी-विपश्यना क्षणीच होते. 'अनिमित्त विमोक्ष' हा केवळ मार्गक्षणीच होतो. हाच नियम उर्वरित (दुःख आणि अनात्म मनसिकारांच्या) बाबतीतही लागू होतो. 'चित्ताचे अधिष्ठान करतो' म्हणजे चित्ताला मुख्य करून स्थिर करतो, चित्ताला प्रतिष्ठित करतो असा अभिप्राय आहे. 'चित्ताचा अभिनिहार करतो' म्हणजे विपश्यनावीथीमधून चित्ताला बाहेर काढतो. 'निरोध अशा निर्वाणाप्रत निर्याण करतो' म्हणजे निरोध संज्ञक निर्वाणाप्रत पोहोचतो. अशा प्रकारे आकारांच्या (प्रकारांच्या) भिन्नतेमुळे चार प्रकारे नानाक्षणता (वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये असणे) दर्शवली आहे.

Ekakkhaṇatāya samodhānaṭṭhenāti ekajjhaṃ samosaraṇaṭṭhena. Adhigamanaṭṭhenāti vindanaṭṭhena. Paṭilābhaṭṭhenāti pāpuṇanaṭṭhena. Paṭivedhaṭṭhenāti ñāṇena paṭivijjhanaṭṭhena. Sacchikiriyaṭṭhenāti paccakkhakaraṇaṭṭhena. Phassanaṭṭhenāti ñāṇaphusanāya phusanaṭṭhena. Abhisamayaṭṭhenāti abhimukhaṃ samāgamanaṭṭhena. Ettha ‘‘samodhānaṭṭhenā’’ti mūlapadaṃ, sesāni adhigamavevacanāni. Tasmāyeva hi sabbesaṃ ekato vissajjanaṃ kataṃ. Nimittā muccatīti niccanimittato muccati. Iminā vimokkhaṭṭho vutto. Yato muccatīti yato nimittato muccati. Tattha na paṇidahatīti tasmiṃ nimitte [Pg.168] patthanaṃ na karoti. Yattha na paṇidahatīti yasmiṃ nimitte na paṇidahati. Tena suññoti tena nimittena suñño. Yena suññoti yena nimittena suñño. Tena nimittena animittoti iminā animittaṭṭho vutto.

एकक्षणतेमध्ये 'समोधान अर्थाने' म्हणजे एकत्रितपणे एकत्र येण्याच्या अर्थाने. 'अधिगमन अर्थाने' म्हणजे मिळवण्याच्या अर्थाने. 'प्रतिलाभ अर्थाने' म्हणजे प्राप्त करण्याच्या अर्थाने. 'प्रतिवेध अर्थाने' म्हणजे ज्ञानाने भेदून जाणण्याच्या अर्थाने. 'साक्षात्करण अर्थाने' म्हणजे प्रत्यक्ष करण्याच्या अर्थाने. 'स्पर्शन अर्थाने' म्हणजे ज्ञानाच्या स्पर्शाने स्पर्श करण्याच्या अर्थाने. 'अभिसमय अर्थाने' म्हणजे सन्मुख चांगल्या प्रकारे येण्याच्या अर्थाने. येथे 'समोधान अर्थाने' हे मूळ पद आहे, आणि उर्वरित पदे 'अधिगमन' (प्राप्ती) या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. म्हणूनच सर्वांचे एकत्रितपणे उत्तर दिले गेले आहे. 'निमित्तापासून मुक्त होतो' म्हणजे नित्यनिमित्तापासून मुक्त होतो. याने 'विमोक्ष' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'ज्यापासून मुक्त होतो' म्हणजे ज्या निमित्तापासून मुक्त होतो. 'तिथे प्रणिधान (इच्छा) करत नाही' म्हणजे त्या निमित्तामध्ये आकांक्षा करत नाही. 'जिथे प्रणिधान करत नाही' म्हणजे ज्या निमित्तामध्ये प्रणिधान करत नाही. 'त्याने शून्य आहे' म्हणजे त्या निमित्ताने शून्य आहे. 'ज्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या निमित्ताने शून्य आहे. 'त्या निमित्ताने अनिमित्त आहे' याने 'अनिमित्त' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे.

Paṇidhiyā muccatīti paṇidhito muccati. ‘‘Paṇidhi muccatī’’ti pāṭho nissakkatthoyeva. Iminā vimokkhaṭṭho vutto. Yattha na paṇidahatīti yasmiṃ dukkhe na paṇidahati. Tena suññoti tena dukkhena suñño. Yena suññoti yena dukkhanimittena suñño. Yena nimittenāti yena dukkhanimittena. Tattha na paṇidahatīti iminā appaṇihitaṭṭho vutto. Abhinivesā muccatīti iminā vimokkhaṭṭho vutto. Yena suññoti yena abhinivesanimittena suñño. Yena nimittenāti yena abhinivesanimittena. Yattha na paṇidahati, tena suññoti yasmiṃ abhinivesanimitte na paṇidahati, tena abhinivesanimittena suñño. Iminā suññataṭṭho vutto.

'प्रणिधीपासून मुक्त होतो' म्हणजे तृष्णेपासून मुक्त होतो. 'प्रणिधी मुक्त होतो' असा पाठ असला तरी तो पंचमी विभक्तीच्या अर्थातच आहे. याने 'विमोक्ष' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'जिथे प्रणिधान करत नाही' म्हणजे ज्या दुःखामध्ये प्रणिधान करत नाही. 'त्याने शून्य आहे' म्हणजे त्या दुःखाने शून्य आहे. 'ज्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या दुःखनिमित्ताने शून्य आहे. 'ज्या निमित्ताने' म्हणजे ज्या दुःखनिमित्ताने. 'तिथे प्रणिधान करत नाही' याने 'अप्पणिहित' (अप्रणिहित) शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'अभिनिवेशापासून मुक्त होतो' याने 'विमोक्ष' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'ज्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या अभिनिवेशनिमित्ताने (आत्म-अभिनिवेश निमित्ताने) शून्य आहे. 'ज्या निमित्ताने' म्हणजे ज्या अभिनिवेशनिमित्ताने. 'जिथे प्रणिधान करत नाही, त्याने शून्य आहे' म्हणजे ज्या अभिनिवेशनिमित्तामध्ये प्रणिधान करत नाही, त्या अभिनिवेशनिमित्ताने शून्य आहे. याने 'सुञ्ञत' (शून्य) शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे.

229. Puna aṭṭhavimokkhādīni niddisitukāmo atthi vimokkhotiādimāha. Tattha niccato abhinivesātiādīni saññāvimokkhe vuttanayena veditabbāni. Sabbābhinivesehīti vuttappakārehi abhinivesehi. Iti abhinivesamuccanavasena suññatavimokkhā nāma jātā, teyeva niccādinimittamuccanavasena animittavimokkhā, niccantiādipaṇidhīhi muccanavasena appaṇihitavimokkhā. Ettha ca paṇidhi muccatīti sabbattha nissakkattho veditabbo. Paṇidhiyā muccatīti vā pāṭho. ‘‘Sabbapaṇidhīhi muccatī’’ti cettha sādhakaṃ. Evaṃ tisso anupassanā tadaṅgavimokkhattā ca samucchedavimokkhassa paccayattā ca pariyāyena vimokkhāti vuttā.

२२९. पुन्हा, आठ विमोक्ष इत्यादींचे स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'अत्थि विमोक्खो' (विमोक्ष आहे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'नित्यत्वाचा अभिनिवेश' इत्यादी संज्ञाविमोक्षाच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. 'सर्व अभिनिवेशांपासून' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या अभिनिवेशांपासून. अशा प्रकारे अभिनिवेशापासून मुक्त होण्याच्या दृष्टीने 'शून्यताविमोक्ष' असे म्हणतात. तेच नित्य इत्यादी निमित्तांपासून मुक्त होण्याच्या दृष्टीने 'अनिमित्तविमोक्ष' आणि 'नित्य' इत्यादी प्रणिधींपासून (इच्छा/आकांक्षा) मुक्त होण्याच्या दृष्टीने 'अप्रणिहितविमोक्ष' होतात. येथे 'प्रणिधीपासून मुक्त होतो' यात सर्वत्र पंचमी विभक्तीचा अर्थ (अपादान कारक) समजून घ्यावा. 'प्रणिधीद्वारे मुक्त होतो' असाही पाठ आहे. 'सर्व प्रणिधींपासून मुक्त होतो' हा पाठ येथे साधक (प्रमाण) आहे. अशा प्रकारे तीन अनुपश्यना तदंगविमोक्ष असल्यामुळे आणि समुच्छेदविमोक्षाचे प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे पर्यायाने 'विमोक्ष' असे म्हटले आहे.

230. Tattha jātāti anantare vipassanāvimokkhepi sati imissā kathāya maggavimokkhādhikārattā tasmiṃ maggavimokkhe jātāti vuttaṃ hoti. Anavajjakusalāti rāgādivajjavirahitā kusalā. Vicchedaṃ katvā vā pāṭho. Bodhipakkhiyā dhammāti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā[Pg.169], ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (ma. ni. 3.35, 43; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22; mi. pa. 5.4.1) vuttā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Idaṃ mukhanti idaṃ vuttappakāraṃ dhammajātaṃ ārammaṇato nibbānapavesāya mukhattā mukhaṃ nāmāti vuttaṃ hoti. Tesaṃ dhammānanti tesaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ. Idaṃ vimokkhamukhanti nibbānaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimokkhesu nissaraṇavimokkhova, ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) vuttattā uttamaṭṭhena mukhañcāti vimokkhamukhaṃ. Vimokkhañca taṃ mukhañca vimokkhamukhanti kammadhārayasamāsavasena ayameva attho vutto. Vimokkhañcāti ettha liṅgavipallāso kato. Tīṇi akusalamūlānīti lobhadosamohā. Tīṇi duccaritānīti kāyavacīmanoduccaritāni. Sabbepi akusalā dhammāti akusalamūlehi sampayuttā duccaritehi sampayuttā ca asampayuttā ca sevitabbadomanassādīni ṭhapetvā sabbepi akusalā dhammā. Kusalamūlasucaritāni vuttapaṭipakkhena veditabbāni. Sabbepi kusalā dhammāti vuttanayeneva sampayuttā asampayuttā ca vimokkhassa upanissayabhūtā sabbepi kusalā dhammā. Vivaṭṭakathā heṭṭhā vuttā. Vimokkhavivaṭṭasambandhena panettha sesavivaṭṭāpi vuttā. Āsevanāti ādito sevanā. Bhāvanāti tasseva vaḍḍhanā. Bahulīkammanti tasseva vasippattiyā punappunaṃ karaṇaṃ. Maggassa pana ekakkhaṇeyeva kiccasādhanavasena āsevanādīni veditabbāni. Paṭilābho vā vipāko vātiādīni heṭṭhā vuttatthānevāti.

२३०. त्यामध्ये 'जाता' (उत्पन्न झालेले) म्हणजे जरी लगेचच विपश्यनाविमोक्ष असला, तरी या कथेमध्ये मार्गविमोक्षाचा अधिकार (विषय) असल्यामुळे, त्या मार्गविमोक्षामध्ये उत्पन्न झालेले, असा अर्थ आहे. 'अनवज्जकुसला' (अनवद्य कुशल) म्हणजे राग इत्यादी दोषांपासून विरहित असलेले कुशल धर्म. 'विच्छेदं कत्वा' (विच्छेद करून) असाही पाठ आहे. 'बोधिपक्खिय धम्मा' (बोधिपाक्षिक धर्म) म्हणजे 'चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग' असे सांगितलेले सदतीस बोधिपाक्षिक धर्म होत. 'इदं मुखं' (हे द्वार/मुख) म्हणजे वर सांगितलेला हा धर्मसमूह आलंबन करण्याच्या दृष्टीने निर्वाणात प्रवेश करण्याचे द्वार असल्यामुळे याला 'मुख' असे म्हटले आहे. 'तेसं धम्मानं' म्हणजे त्या बोधिपाक्षिक धर्मांचे. 'इदं विमोक्खमुखं' (हे विमोक्षमुख) म्हणजे निर्वाण हे विक्खंभन, तदंग, समुच्छेद, प्रतिप्रस्रब्धि आणि निस्सरण या विमोक्षांपैकी 'निस्सरणविमोक्ष' (निःसरण विमोक्ष) आहे, 'भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्व धर्मांमध्ये विराग (निर्वाण) हा श्रेष्ठ सांगितला आहे' असे म्हटल्यामुळे उत्तम अर्थाने ते 'मुख' देखील आहे, म्हणून 'विमोक्षमुख' म्हटले आहे. विमोक्ष आणि ते मुख, या अर्थाने कर्मधारय समासाच्या नियमाने हाच अर्थ सांगितला आहे. 'विमोक्खञ्च' येथे लिंगविपर्यास (लिंग बदल) केला आहे. 'तीन अकुशलमुळे' म्हणजे लोभ, द्वेष आणि मोह. 'तीन दुश्चरिते' म्हणजे कायदुश्चरित, वाक्दुश्चरित आणि मनोदुश्चरित. 'सर्व अकुशल धर्म' म्हणजे अकुशल मुळांशी संप्रयुक्त आणि दुश्चरितांशी संप्रयुक्त असलेले व विप्रयुक्त असलेले, तसेच सेवनीय दौर्मनस्य इत्यादींना सोडून इतर सर्व अकुशल धर्म. कुशलमुळे आणि सुचरिते हे याच्या उलट (प्रतिपक्षाने) समजून घ्यावे. 'सर्व कुशल धर्म' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीनेच संप्रयुक्त आणि असंप्रयुक्त असलेले, विमोक्षाचे उपनिषय (प्रबळ कारण) झालेले सर्व कुशल धर्म. विवर्तकथा खाली (पूर्वी) सांगितली आहे. येथे विमोक्ष-विवर्ताच्या संबंधाने उर्वरित विवर्त देखील सांगितले आहेत. 'आसेवना' म्हणजे सुरुवातीपासून सेवन करणे. 'भावना' म्हणजे त्याचीच वाढ (वर्धन) करणे. 'बहुलीकम्मं' (बहुलीकरण) म्हणजे वशित्व प्राप्त करण्यासाठी त्याचेच वारंवार करणे. मार्गाच्या बाबतीत मात्र एकाच क्षणात कार्य सिद्ध करण्याच्या दृष्टीने आसेवना इत्यादी समजून घ्यावे. 'प्रतिलाभ किंवा विपाक' इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

Vimokkhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

विमोक्षनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील (प्रतिसंभिदामार्ग-अठ्ठकथा)

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विमोक्षकथावर्णना समाप्त झाली.

6. Gatikathā

६. गतिकथा

Gatikathāvaṇṇanā

गतिकथावर्णना

231. Idāni tassā vimokkhuppattiyā hetubhūtaṃ hetusampattiṃ dassentena kathitāya gatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Duhetukapaṭisandhikassāpi hi ‘‘natthi jhānaṃ apaññassā’’ti (dha. pa. 372) vacanato jhānampi na uppajjati, kiṃ [Pg.170] pana vimokkho. Tattha gatisampattiyāti nirayatiracchānayonipettivisayamanussadevasaṅkhātāsu pañcasu gatīsu manussadevasaṅkhātāya gatisampattiyā. Etena purimā tisso gativipattiyo paṭikkhipati. Gatiyā sampatti gatisampatti, sugatīti vuttaṃ hoti. Gatīti ca sahokāsā khandhā. Pañcasu ca gatīsu pettivisayaggahaṇeneva asurakāyopi gahito. Devāti cha kāmāvacaradevā brahmāno ca. Devaggahaṇena asurāpi saṅgahitā. Ñāṇasampayutteti ñāṇasampayuttapaṭisandhikkhaṇe. Khaṇopi hi ñāṇasampayuttayogena teneva vohārena vuttoti veditabbo. Katinaṃ hetūnanti alobhādosāmohahetūsu katinaṃ hetūnaṃ. Upapattīti upapajjanaṃ, nibbattīti attho.

२३१. आता, त्या विमोक्षाच्या उत्पत्तीचे कारण असणाऱ्या 'हेतुसंपत्ती'ला (हेतूंची परिपूर्णता) दर्शविणाऱ्या, सांगितलेल्या गतिकथेतील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (वर्णना) केले जात आहे. कारण, द्विहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीला देखील 'प्रज्ञा नसलेल्याला ध्यान लाभत नाही' या वचनानुसार ध्यान देखील उत्पन्न होत नाही, मग विमोक्षाची काय गोष्ट! त्यामध्ये 'गतिसंपत्ती' म्हणजे नरक, तिर्यंचयोनी, पेतविषय (प्रेतलोक), मनुष्य आणि देव अशा पाच गतींपैकी मनुष्य व देव या गतींच्या प्राप्तीला 'गतिसंपत्ती' म्हटले आहे. याद्वारे आधीच्या तीन गतिविपत्तींचे (नरक, तिर्यंच, प्रेत) खंडन केले जाते. गतीची संपत्ती म्हणजे गतिसंपत्ती, म्हणजेच 'सुगती' असा अर्थ आहे. आणि 'गती' म्हणजे अवकाशासह (स्थानासह) असणारे स्कंध होत. पाच गतींमध्ये 'पेतविषय' (प्रेतलोक) या शब्दाच्या ग्रहणानेच असुरकाया देखील ग्रहण केली जाते. 'देव' म्हणजे सहा कामावचर देव आणि ब्रह्मदेव होत. 'देव' या शब्दाच्या ग्रहणाने असुरांचाही संग्रह होतो. 'ज्ञानसंप्रयुक्त' म्हणजे ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीच्या क्षणी. क्षण देखील ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताच्या योगाने त्याच व्यवहाराने (नावाने) सांगितला आहे, असे समजावे. 'किती हेतूंचे' म्हणजे अलोभ, अद्वेष आणि अमोह या हेतूंमध्ये किती हेतूंचे? 'उपपत्ती' म्हणजे उत्पन्न होणे, प्रादुर्भाव होणे असा अर्थ आहे.

Yasmā pana suddakulajātāpi tihetukā honti, tasmā te sandhāya paṭhamapucchā. Yasmā ca yebhuyyena mahāpuññā tīsu mahāsālakulesu jāyanti, tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ kulānaṃ vasena tisso pucchā. Pāṭho pana saṅkhitto. Mahatī sālā etesanti mahāsālā, mahāgharā mahāvibhavāti attho. Atha vā mahā sāro etesanti mahāsārāti vattabbe ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘mahāsālā’’ti vuttaṃ. Khattiyā mahāsālā, khattiyesu vā mahāsālāti khattiyamahāsālā. Sesesupi eseva nayo. Tattha yassa khattiyassa gehe pacchimantena koṭisataṃ dhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ khattiyamahāsālo nāma. Yassa brāhmaṇassa gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca dasa ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ brāhmaṇamahāsālo nāma. Yassa gahapatissa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ gahapatimahāsālo nāma.

परंतु, ज्याअर्थी शूद्र कुळात जन्मलेले लोक देखील त्रिहेतुक असू शकतात, म्हणून त्यांना उद्देशून पहिला प्रश्न विचारला आहे. आणि ज्याअर्थी बहुतांश महापुण्यवान लोक तीन महाशाल कुळांमध्ये जन्म घेतात, म्हणून त्या तीन कुळांच्या अनुषंगाने तीन प्रश्न विचारले आहेत. पाठ मात्र संक्षिप्त आहे. 'ज्यांचे घर मोठे आहे ते महाशाल' (महाशाल), म्हणजे मोठी घरे आणि मोठे वैभव असलेले, असा अर्थ आहे. किंवा 'ज्यांच्याकडे मोठा सार (उत्कृष्ट धन) आहे ते महासार' असे म्हणायचे असताना, 'र' काराचा 'ल' कार करून 'महाशाल' (mahāsālā) असे म्हटले आहे. क्षत्रियांमधील महाशाल किंवा क्षत्रियांमध्ये जे महाशाल आहेत ते 'क्षत्रियमहाशाल' (khattiyamahāsālā). इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. त्यामध्ये, ज्या क्षत्रियाच्या घरात किमान शंभर कोटी धन पुरलेले असते, आणि रोजच्या वापरासाठी वीस अंबण कार्षापण बाहेर पडतात, त्याला 'क्षत्रियमहाशाल' म्हणतात. ज्या ब्राह्मणाच्या घरात किमान ऐंशी कोटी धन पुरलेले असते, आणि रोजच्या वापरासाठी दहा अंबण कार्षापण बाहेर पडतात, त्याला 'ब्राह्मणमहाशाल' म्हणतात. ज्या गृहपतीच्या घरात किमान चाळीस कोटी धन पुरलेले असते, आणि रोजच्या वापरासाठी पाच अंबण कार्षापण बाहेर पडतात, त्याला 'गृहपतिमहाशाल' म्हणतात.

Rūpāvacarānaṃ arūpāvacarānañca ekantatihetukattā ‘‘ñāṇasampayutte’’ti na vuttaṃ, manussesu pana duhetukāhetukānañca sabbhāvato, kāmāvacaresu devesu duhetukānañca sabbhāvato sesesu ‘‘ñāṇasampayutte’’ti vuttaṃ. Ettha ca kāmāvacaradevā pañcakāmaguṇaratiyā kīḷanti, sarīrajutiyā ca jotantīti devā, rūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti[Pg.171], sarīrajutiyā ca jotantīti devā, arūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti, ñāṇajutiyā ca jotantīti devā.

रूपावचर आणि अरूपावचर ब्रह्मांच्या बाबतीत निश्चितपणे तिहेतुक (प्रतिसंधी) असण्यामुळे 'ज्ञानसंप्रयुक्त' असे म्हटले नाही. परंतु, मनुष्यांमध्ये द्विहेतुक आणि अहेतुक व्यक्तींचे अस्तित्व असल्यामुळे, तसेच कामावचर देवांमध्ये द्विहेतुक व्यक्तींचे अस्तित्व असल्यामुळे, उर्वरित (देव आणि मनुष्यांच्या) बाबतीत 'ज्ञानसंप्रयुक्त' असे म्हटले आहे. आणि येथे, कामावचर देव पाच कामगुणांच्या सुखात रमतात आणि शरीराच्या तेजाने चमकतात, म्हणून त्यांना 'देव' म्हणतात; रूपावचर ब्रह्मा ध्यानाच्या आनंदात रमतात आणि शरीराच्या तेजाने चमकतात, म्हणून त्यांना 'देव' म्हणतात; अरूपावचर ब्रह्मा ध्यानाच्या आनंदात रमतात आणि ज्ञानाच्या तेजाने चमकतात, म्हणून त्यांना 'देव' म्हणतात।

232. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha tihetukapaṭisandhijanakassa tihetukakāmāvacarakusalakammassa ca javanavīthiyaṃ punappunaṃ uppattivasena sattavāraṃ javanakkhaṇe, pavattanakāleti attho. Tayo hetū kusalāti alobho kusalahetu adoso kusalahetu amoho kusalahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti tasmiṃ vuttakkhaṇeyeva jātāya kusalacetanāya. Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti. Tena vuccatīti tena sahajātapaccayabhāveneva vuccati. Kusalamūlapaccayāpi saṅkhārāti ekacittakkhaṇikapaccayākāranayena vuttaṃ. ‘‘Saṅkhārā’’ti ca bahuvacanena tattha saṅkhārakkhandhasaṅgahitā sabbe cetasikā gahitāti veditabbaṃ. Apisaddena saṅkhārapaccayāpi kusalamūlānītipi vuttaṃ hoti.

२३२. कुशल कर्माच्या जवनक्षणी म्हणजे अतीत जन्मात या मनुष्यलोकात तिहेतुक प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या तिहेतुक कामावचर कुशल कर्माच्या, जवनवीथीमध्ये वारंवार उत्पन्न होण्याच्या स्वरूपात सात वेळा जवनक्षणी प्रवृत्त होण्याच्या काळात, असा अर्थ आहे. 'तीन कुशल हेतू' म्हणजे अलोभ हा कुशल हेतू, अद्वेष हा कुशल हेतू आणि अमोह हा कुशल हेतू होय. 'त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला' म्हणजे त्याच उल्लेखिलेल्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या कुशल चेतनेला. 'सहजात प्रत्यय होतात' म्हणजे उत्पन्न होताना एकत्र उत्पन्न होण्याच्या भावाने ते उपकारक ठरतात. 'त्यामुळे म्हटले जाते' म्हणजे त्या सहजात प्रत्ययभावामुळेच असे म्हटले जाते. 'कुशलमूल प्रत्ययामुळे संस्कार देखील होतात' हे एकाच चित्तक्षणी प्रवृत्त होणाऱ्या प्रत्ययाकार पद्धतीने सांगितले आहे. आणि 'संस्कार' या बहुवचनाने तेथे संस्कारस्कंधात समाविष्ट असलेले सर्व चैतसिक (तीन कुशल हेतू वगळून) ग्रहण केले आहेत, असे समजावे. 'अपि' (देखील) या शब्दाने 'संस्कार प्रत्ययामुळे कुशलमुळे देखील होतात' असेही म्हटले गेले आहे।

Nikantikkhaṇeti attano vipākaṃ dātuṃ paccupaṭṭhitakamme vā tathā paccupaṭṭhitakammena upaṭṭhāpite kammanimitte vā gatinimitte vā uppajjamānānaṃ nikantikkhaṇe. Nikantīti nikāmanā patthanā. Āsannamaraṇassa hi mohena ākulacittattā avīcijālāyapi nikanti uppajjati, kiṃ pana sesesu nimittesu. Dve hetūti lobho akusalahetu moho akusalahetu. Bhavanikanti pana paṭisandhianantaraṃ pavattabhavaṅgavīthito vuṭṭhitamattasseva attano khandhasantānaṃ ārabbha sabbesampi uppajjati. ‘‘Yassa vā pana yattha akusalā dhammā na uppajjittha, tassa tattha kusalā dhammā na uppajjitthāti āmantā’’ti evamādi idameva sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti akusalacetanāya.

आसक्तीच्या क्षणी (निकंतीच्या क्षणी) म्हणजे स्वतःचे विपाक देण्यासाठी उपस्थित झालेल्या कर्मामध्ये किंवा त्या उपस्थित कर्माद्वारे प्रकट झालेल्या कर्मनिमित्त किंवा गतिनिमित्तामध्ये उत्पन्न होणाऱ्यांच्या आसक्तीच्या क्षणी. 'निकंती' म्हणजे इच्छा किंवा आकांक्षा होय. कारण, मरणासन्न व्यक्तीचे चित्त मोहाने व्याकुळ झाल्यामुळे अवीची नरकाच्या ज्वालांबद्दलही आसक्ती उत्पन्न होते, मग इतर निमित्तांच्या बाबतीत काय सांगावे! 'दोन हेतू' म्हणजे लोभ हा अकुशल हेतू आणि मोह हा अकुशल हेतू होय. परंतु भवनिकंती (भवाविषयीची आसक्ती) प्रतिसंधीनंतर लगेचच प्रवृत्त होणाऱ्या भवांगवीथीमधून बाहेर पडल्याबरोबर, स्वतःच्या स्कंधसंतानाला आलंबन करून सर्वच प्राण्यांमध्ये उत्पन्न होते. 'ज्या व्यक्तीचे ज्या भूमीत अकुशल धर्म उत्पन्न झाले नाहीत, त्याचे त्या भूमीत कुशल धर्म उत्पन्न झाले नाहीत काय? होय, उत्पन्न झाले नाहीत' इत्यादी यमक पाठातील वचने याच भवनिकंतीला उद्देशून म्हटले आहे. 'त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला' म्हणजे अकुशल चेतनेला।

Paṭisandhikkhaṇeti tena kammena gahitapaṭisandhikkhaṇe. Tayo hetūti alobho abyākatahetu adoso abyākatahetu amoho abyākatahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti vipākābyākatacetanāya. Nāmarūpapaccayāpi viññāṇanti ettha tasmiṃ paṭisandhikkhaṇe tayo vipākahetū sesacetasikā ca nāmaṃ, hadayavatthu rūpaṃ. Tato [Pg.172] nāmarūpapaccayatopi paṭisandhiviññāṇaṃ pavattati. Viññāṇapaccayāpi nāmarūpanti etthāpi nāmaṃ vuttappakārameva, rūpaṃ pana idha sahetukamanussapaṭisandhiyā adhippetattā gabbhaseyyakānaṃ vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakanti samatiṃsa rūpāni, saṃsedajānaṃ opapātikānañca paripuṇṇāyatanānaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakañcāti samasattati rūpāni. Taṃ vuttappakāraṃ nāmarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe paṭisandhiviññāṇapaccayā pavattati.

प्रतिसंधीच्या क्षणी म्हणजे त्या कर्माद्वारे ग्रहण केलेल्या प्रतिसंधीच्या क्षणी. 'तीन हेतू' म्हणजे अलोभ हा अव्याकृत हेतू, अद्वेष हा अव्याकृत हेतू आणि अमोह हा अव्याकृत हेतू होय. 'त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला' म्हणजे विपाक अव्याकृत चेतनेला. 'नाम-रूप प्रत्ययामुळे विज्ञान देखील होते' यामध्ये, त्या प्रतिसंधीच्या क्षणी तीन विपाक हेतू आणि उर्वरित चैतसिक हे 'नाम' आहेत, आणि हृदयवस्तू हे 'रूप' आहे. त्यामुळे, नाम-रूप प्रत्ययामुळे देखील प्रतिसंधी विज्ञान प्रवृत्त होते. 'विज्ञान प्रत्ययामुळे नाम-रूप देखील होते' यामध्ये देखील 'नाम' हे पूर्वोक्त प्रकारचेच आहे; परंतु 'रूप' हे, येथे सहेतुक मानवी प्रतिसंधी अभिप्रेत असल्यामुळे, गर्भशयी प्राण्यांच्या बाबतीत हृदयदशक, कायदशक आणि भावदशक असे तीस रूपे, आणि संसेदज व ओपपातिक पूर्ण आयतन असणाऱ्या प्राण्यांच्या बाबतीत चक्षुदशक, श्रोत्रदशक, घ्राणदशक आणि जिव्हादशक इत्यादी सत्तर रूपे होय. ते पूर्वोक्त नाम-रूप प्रतिसंधीच्या क्षणी प्रतिसंधी विज्ञानाच्या प्रत्ययामुळे प्रवृत्त होते।

Pañcakkhandhāti ettha paṭisandhicittena paṭisandhikkhaṇe labbhamānāni rūpāni rūpakkhandho, sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, sesacetasikā saṅkhārakkhandho, paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandho. Sahajātapaccayā hontīti cattāro arūpino khandhā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, rūpakkhandhe cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, arūpino khandhā ca hadayarūpañca aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, mahābhūtāpi upādārūpānaṃ sahajātapaccayā honti. Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññapaccayā honti, cattāro mahābhūtā aññamaññapaccayā honti. Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññaṃ nissayapaccayā hontīti sahajātā viya vitthāretabbā. Vippayuttapaccayā hontīti ekavatthukādibhāvānupagamanena vippayuttabhāvena upakārakā honti, arūpino khandhā paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti, hadayarūpaṃ arūpīnaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayo hoti. ‘‘Pañcakkhandhā’’ti hettha evaṃ yathālābhavasena vuttaṃ.

पाच स्कंध म्हणजे येथे प्रतिसंधी चित्तासोबत प्रतिसंधीच्या क्षणी प्राप्त होणारे रूप म्हणजे रूपस्कंध होय, सहजात वेदना म्हणजे वेदनास्कंध होय, संज्ञा म्हणजे संज्ञास्कंध होय, उर्वरित चैतसिक म्हणजे संस्कारस्कंध होय, आणि प्रतिसंधी चित्त म्हणजे विज्ञानस्कंध होय. 'सहजात प्रत्यय होतात' म्हणजे चार अरूपी स्कंध परस्परांचे सहजात प्रत्यय होतात, रूपस्कंधात चार महाभूत परस्परांचे सहजात प्रत्यय होतात, अरूपी स्कंध आणि हृदयवस्तू परस्परांचे सहजात प्रत्यय होतात, आणि महाभूत देखील उपादाय रूपांचे सहजात प्रत्यय होतात. 'अन्योन्य प्रत्यय होतात' म्हणजे ते परस्परांना उत्पन्न करणे आणि आधार देणे या भावाने उपकारक ठरतात, चार अरूपी स्कंध अन्योन्य प्रत्यय होतात, आणि चार महाभूत अन्योन्य प्रत्यय होतात. 'निश्रय प्रत्यय होतात' म्हणजे ते अधिष्ठान रूपाने आणि आश्रय रूपाने उपकारक ठरतात; चार अरूपी स्कंध परस्परांचे निश्रय प्रत्यय होतात, याचे विवरण सहजात प्रत्ययाप्रमाणेच सविस्तर करावे. 'विप्रयुक्त प्रत्यय होतात' म्हणजे एकवस्तू इत्यादी भावाला प्राप्त न होता, विप्रयुक्त भावाने ते उपकारक ठरतात; अरूपी स्कंध प्रतिसंधी रूपांचे विप्रयुक्त प्रत्यय होतात, आणि हृदयवस्तू अरूपी स्कंधांचा विप्रयुक्त प्रत्यय होते. येथे 'पाच स्कंध' असे यथालाभ पद्धतीने म्हटले आहे।

Cattāro mahābhūtāti ettha tayo paccayā paṭhamaṃ vuttāyeva. Tayo jīvitasaṅkhārāti āyu ca usmā ca viññāṇañca. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyañca. Usmāti tejodhātu. Viññāṇanti paṭisandhiviññāṇaṃ. Etāni hi uparūpari jīvitasaṅkhāraṃ saṅkharonti pavattentīti jīvitasaṅkhārā. Sahajātapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakānaṃ khandhānañca hadayarūpassa ca aññamaññasahajātapaccayā honti, tejodhātu tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññasahajātapaccayo hoti, upādārūpānaṃ sahajātapaccayova, rūpajīvitindriyaṃ [Pg.173] sahajātarūpānaṃ pariyāyena sahajātapaccayo hotīti veditabbaṃ. Aññamaññapaccayā honti, nissayapaccayā hontīti dvayaṃ arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakhandhānaṃ aññamaññapaccayā honti. Aññamaññanissayapaccayā hontīti vuttanayeneva yojetvā veditabbaṃ. Vippayuttapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti. Rūpajīvitindriyaṃ pana aññamaññanissayavippayuttapaccayatte na yujjati. Tasmā ‘‘tayo jīvitasaṅkhārā’’ti yathālābhavasena vuttaṃ. Nāmañca rūpañca vuttanayeneva catupaccayatte yojetabbaṃ. Cuddasa dhammāti pañcakkhandhā, cattāro mahābhūtā, tayo jīvitasaṅkhārā, nāmañca rūpañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Tesañca upari aññesañca sahajātādipaccayabhāvo vuttanayo eva. Sampayuttapaccayā hontīti puna ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti.

'चार महाभूत' याविषयी तीन प्रत्यय (सहजात, अन्योन्य, निस्सय) आधीच सांगितले आहेत. 'तीन जीवितसंस्कार' म्हणजे आयु, उष्मा आणि विज्ञान होय. 'आयु' म्हणजे रूप-जीवितेंद्रिय आणि नाम-जीवितेंद्रिय होय. 'उष्मा' म्हणजे तेजोधातू होय. 'विज्ञान' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञान होय. कारण हे (आयु, उष्मा, विज्ञान) उत्तरोत्तर जीवितसंस्काराला संस्कारित करतात आणि प्रवृत्त करतात, म्हणून त्यांना ' जीवितसंस्कार' म्हणतात. 'सहजातप्रत्यय होतात' म्हणजे नाम-जीवितेंद्रिय आणि प्रतिसंधी विज्ञान हे संप्रयुक्त स्कंधांचे आणि हृदय-रूपाचे अन्योन्य-सहजातप्रत्यय होतात; तेजोधातू हा इतर तीन महाभूतांचा अन्योन्य-सहजातप्रत्यय होतो, उपादाय रूपांचा केवळ सहजातप्रत्ययच होतो; आणि रूप-जीवितेंद्रिय हे सहजात रूपांचा पर्यायाने सहजातप्रत्यय होते, असे जाणावे. 'अन्योन्यप्रत्यय होतात, निस्सयप्रत्यय होतात' हे दोन्ही; नाम-जीवितेंद्रिय आणि प्रतिसंधी विज्ञान हे संप्रयुक्त स्कंधांचे अन्योन्यप्रत्यय होतात. 'अन्योन्य-निस्सयप्रत्यय होतात' हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच जोडून जाणावे. 'विप्रयुक्तप्रत्यय होतात' म्हणजे नाम-जीवितेंद्रिय आणि प्रतिसंधी विज्ञान हे प्रतिसंधी रूपांचे विप्रयुक्तप्रत्यय होतात. परंतु रूप-जीवितेंद्रिय हे अन्योन्य-निस्सय-विप्रयुक्तप्रत्ययभावात योग्य ठरत नाही. म्हणून 'तीन जीवितसंस्कार' असे यथालाभ (प्राप्तीनुसार) म्हटले आहे. नाम आणि रूप हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच चार प्रत्ययभावात जोडावे. 'चौदा धर्म' म्हणजे पाच स्कंध, चार महाभूत, तीन जीवितसंस्कार, नाम आणि रूप, अशा प्रकारे गणनेच्या दृष्टीने चौदा धर्म होतात. त्यांच्यावर आणि इतरांवर सहजातादी प्रत्ययभाव पूर्वोक्त पद्धतीचाच आहे. 'संप्रयुक्तप्रत्यय होतात' म्हणजे पुन्हा एकवस्तुक, एकालंबन, एकोत्पाद आणि एकनिरोध अशा संप्रयुक्तभावाने उपकारक होतात.

Pañcindriyānīti saddhindriyādīni. Nāmañcāti idha vedanādayo tayo khandhā. Viññāṇañcāti paṭisandhiviññāṇaṃ. Puna cuddasa dhammāti cattāro khandhā, pañcindriyāni, tayo hetū, nāmañca viññāṇañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Aṭṭhavīsati dhammāti purimā ca cuddasa, ime ca cuddasāti aṭṭhavīsati. Idha rūpassāpi paviṭṭhattā sampayuttapaccayaṃ apanetvā vippayuttapaccayo vutto.

'पाच इंद्रिये' म्हणजे श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी. 'नाम' म्हणजे येथे वेदना इत्यादी तीन स्कंध. 'विज्ञान' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञान. पुन्हा 'चौदा धर्म' म्हणजे चार स्कंध, पाच इंद्रिये, तीन हेतू, नाम आणि विज्ञान, अशा प्रकारे गणनेच्या दृष्टीने चौदा धर्म होतात. 'अठ्ठावीस धर्म' म्हणजे पूर्वीचे चौदा आणि हे चौदा मिळून अठ्ठावीस होतात. येथे रूपाचाही समावेश झाल्यामुळे संप्रयुक्तप्रत्यय वगळून विप्रयुक्तप्रत्यय सांगितला आहे.

Evaṃ paṭisandhikkhaṇe vijjamānassa tassa tassa paccayuppannassa dhammassa taṃ taṃ paccayabhedaṃ dassetvā paṭhamaṃ niddiṭṭhe hetū nigametvā dassento imesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotīti āha. Kammāyūhanakkhaṇe tayo kusalahetū, nikantikkhaṇe dve akusalahetū, paṭisandhikkhaṇe tayo abyākatahetūti evaṃ aṭṭha hetū. Tattha tayo kusalahetū, dve akusalahetū ca idha paṭisandhikkhaṇe pavattiyā upanissayapaccayā honti. Tayo abyākatahetū yathāyogaṃ hetupaccayasahajātapaccayavasena paccayā honti. Sesavāresupi eseva nayo.

अशा प्रकारे प्रतिसंधीच्या क्षणी विद्यमान असलेल्या त्या त्या प्रत्ययोत्पन्न धर्माचा तो तो प्रत्ययभेद दर्शवून, आधी निर्देशिलेल्या हेतूंचा उपसंहार करून दर्शवताना 'या आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पत्ती होते' असे म्हटले आहे. कर्म गोळा करण्याच्या (कर्म-आयूहनाच्या) क्षणी तीन कुशल हेतू, निकंतीच्या (तृष्णेच्या) क्षणी दोन अकुशल हेतू, आणि प्रतिसंधीच्या क्षणी तीन अव्याकृत हेतू, असे आठ हेतू असतात. त्यापैकी तीन कुशल हेतू आणि दोन अकुशल हेतू हे येथे प्रतिसंधीच्या क्षणी प्रवृत्तीसाठी उपनिस्सयप्रत्यय होतात. तीन अव्याकृत हेतू योग्यतेनुसार हेतू-प्रत्यय आणि सहजात-प्रत्यय रूपाने प्रत्यय होतात. इतर प्रकरणांमध्येही हाच नियम आहे.

Arūpāvacarānaṃ pana rūpābhāvā nāmapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmanti vuttaṃ. Rūpamissakacuddasakopi ca parihīno. Tassa parihīnattā ‘‘aṭṭhavīsati dhammā’’ti vāro ca na labbhati.

परंतु अरूपावचर जीवांना रूपाचा अभाव असल्यामुळे 'नामप्रत्ययाने विज्ञान आणि विज्ञानप्रत्ययाने नाम' असे म्हटले आहे. तसेच रूपमिश्रित चौदांचा गटही वगळला गेला आहे. तो वगळला गेल्यामुळे 'अठ्ठावीस धर्म' हे प्रकरण प्राप्त होत नाही.

233. Idāni [Pg.174] vimokkhassa paccayabhūtaṃ tihetukapaṭisandhiṃ dassetvā teneva sambandhena duhetukapaṭisandhivisesañca dassetukāmo gatisampattiyā ñāṇavippayuttetiādimāha. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha paṭisandhijanakassa duhetukakusalakammassa vuttanayeneva javanakkhaṇe. Dve hetūti ñāṇavippayuttattā alobho kusalahetu adoso kusalahetu. Dve abyākatahetūpi alobhādosāyeva.

२३३. आता विमोक्षाचा प्रत्ययभूत असलेल्या त्रिहेतुक प्रतिसंधीला दर्शवून, त्याच संबंधाने द्विहेतुक प्रतिसंधीचा विशेष दर्शवण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी गतिसंपत्तीमध्ये 'ज्ञानविप्रयुक्त...' इत्यादी म्हटले आहे. 'कुशल कर्माच्या जवनक्षणी' म्हणजे अतीत जन्मात येथे प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या द्विहेतुक कुशल कर्माच्या पूर्वोक्त पद्धतीनेच जवनक्षणी होय. 'दोन हेतू' म्हणजे ज्ञानविप्रयुक्त असल्यामुळे अलोभ कुशल हेतू आणि अदोष कुशल हेतू होय. दोन अव्याकृत हेतू देखील अलोभ आणि अदोष हेच आहेत.

Cattāri indriyānīti paññindriyavajjāni saddhindriyādīni cattāri. Dvādasa dhammāti paññindriyassa amohahetussa ca parihīnattā dvādasa. Tesaṃ dvinnaṃyeva parihīnattā chabbīsati. Channaṃ hetūnanti dvinnaṃ kusalahetūnaṃ, dvinnaṃ akusalahetūnaṃ, dvinnaṃ vipākahetūnanti evaṃ channaṃ hetūnaṃ. Rūpārūpāvacarā panettha ekantatihetukattā na gahitā. Sesaṃ paṭhamavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ vāre duhetukapaṭisandhiyā duhetukakammasseva vuttattā tihetukakammena duhetukapaṭisandhi na hotīti vuttaṃ hoti. Tasmā yaṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 498) tipiṭakamahādhammarakkhitattheravāde ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti, duhetukāhetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā sameti. Yaṃ pana tipiṭakacūḷanāgattherassa ca moravāpivāsimahādattattherassa ca vādesu ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti duhetukāpi, ahetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāpi hoti ahetukāpi, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Imissā kathāya hetuadhikārattā ahetukapaṭisandhi na vuttāti.

'चार इंद्रिये' म्हणजे प्रज्ञेंद्रिय वगळून श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी चार. 'बारा धर्म' म्हणजे प्रज्ञेंद्रिय आणि अमोह हेतू वगळल्यामुळे बारा होतात. त्या दोघांच्याच वजा करण्यामुळे सव्वीस होतात. 'सहा हेतूंचे' म्हणजे दोन कुशल हेतू, दोन अकुशल हेतू आणि दोन विपाक हेतू, अशा प्रकारे सहा हेतूंचे होय. येथे रूपावचर आणि अरूपावचर हे एकांततः त्रिहेतुक असल्यामुळे घेतलेले नाहीत. उर्वरित भाग पहिल्या प्रकरणात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या प्रकरणात द्विहेतुक प्रतिसंधीसाठी केवळ द्विहेतुक कर्माचाच उल्लेख असल्यामुळे, त्रिहेतुक कर्माने द्विहेतुक प्रतिसंधी होत नाही, असे म्हटले आहे. म्हणून, धम्मसंगणी अट्ठकथेत त्रिपिटक महाधम्मरक्खित थेरांच्या वादात जे म्हटले आहे की, 'त्रिहेतुक कर्माने प्रतिसंधी त्रिहेतुकच होते, द्विहेतुक किंवा अहेतुक होत नाही. द्विहेतुक कर्माने द्विहेतुक किंवा अहेतुक होते, त्रिहेतुक होत नाही', ते या पाळीशी सुसंगत आहे. परंतु, त्रिपिटक चूलनाग थेर आणि मोरवापीवासी महादत्त थेर यांच्या वादात जे म्हटले आहे की, 'त्रिहेतुक कर्माने प्रतिसंधी त्रिहेतुकही होते आणि द्विहेतुकही होते, पण अहेतुक होत नाही. द्विहेतुक कर्माने द्विहेतुकही होते आणि अहेतुकही होते, पण त्रिहेतुक होत नाही', ते या पाळीशी विरुद्ध असल्यासारखे दिसते. या कथेमध्ये हेतूचा अधिकार (मुख्य विषय) असल्यामुळे अहेतुक प्रतिसंधी सांगितलेली नाही, असे जाणावे.

Gatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

गतिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

7. Kammakathāvaṇṇanā

७. कर्मकथा-वर्णन

Kammakathāvaṇṇanā

कर्मकथा-वर्णन

234. Idāni tassā hetusampattiyā paccayabhūtaṃ kammaṃ dassentena kathitāya kammakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ahosi kammaṃ ahosi kammavipākotiādīsu atītabhavesu katassa kammassa atītabhavesuyeva [Pg.175] vipakkavipākaṃ gahetvā ‘‘ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko’’ti vuttaṃ. Tasseva atītassa kammassa diṭṭhadhammavedanīyassa upapajjavedanīyassa ca paccayavekallena atītabhavesuyeva avipakkavipākañca atīteyeva parinibbutassa ca diṭṭhadhammavedanīyaupapajjavedanīyaaparapariyāyavedanīyassa kammassa avipakkavipākañca gahetvā ahosi kammaṃ nāhosi kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa avipakkavipākassa paccuppannabhave paccayasampattiyā vipaccamānaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ atthi kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa atikkantavipākakālassa ca paccuppannabhave parinibbāyantassa ca avipaccamānaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ natthi kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa vipākārahassa avipakkavipākassa anāgate bhave paccayasampattiyā vipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa atikkantavipākakālassa ca anāgatabhave parinibbāyitabbassa ca avipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Evaṃ atītakammaṃ atītapaccuppannānāgatavipākāvipākavasena chadhā dassitaṃ.

२३४. आता त्या हेतू-संपत्तीचे कारण असणाऱ्या कर्माचे दर्शन घडवणाऱ्या, सांगितलेल्या 'कर्मकथे'चे हे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. त्यामध्ये, "कर्म होते, कर्माचा विपाक होता" इत्यादी वाक्यांमध्ये, भूतकाळातील भवांमध्ये केलेल्या कर्माचा भूतकाळातील भवांमध्येच परिपक्व झालेला विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक होता" असे म्हटले आहे. त्याच भूतकाळातील दृष्टधम्मवेदनीय आणि उपपज्जवेदनीय कर्माचा, प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) विकलतेमुळे भूतकाळातील भवांमध्येच अपरिपक्व राहिलेला विपाक गृहीत धरून, आणि भूतकाळातच परिनिर्वाण पावलेल्या व्यक्तीच्या दृष्टधम्मवेदनीय, उपपज्जवेदनीय व अपरापरियवेदनीय कर्माचा अपरिपक्व राहिलेला विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक नव्हता" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच अपरिपक्व विपाक असलेल्या कर्माचा, वर्तमान भवामध्ये प्रत्यय-संपत्तीमुळे परिपक्व होत असलेला विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक आहे" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच ज्या कर्माचा विपाक देण्याचा काळ निघून गेला आहे अशा कर्माचा, आणि वर्तमान भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीच्या अपरिपक्व राहणाऱ्या विपाकाला गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक नाही" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच विपाक देण्यास योग्य अशा अपरिपक्व विपाक असलेल्या कर्माचा, भविष्यकाळातील भवामध्ये प्रत्यय-संपत्तीमुळे परिपक्व होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक होईल" असे म्हटले आहे. भूतकाळातीलच ज्या कर्माचा विपाक देण्याचा काळ निघून गेला आहे अशा कर्माचा, आणि भविष्यकाळातील भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीच्या परिपक्व न होणाऱ्या विपाकाला गृहीत धरून "कर्म होते, कर्माचा विपाक होणार नाही" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, भूतकाळातील कर्म हे भूत, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील विपाक व अविपाकाच्या आधारे सहा प्रकारे दर्शविले आहे।

Paccuppannabhave katassa diṭṭhadhammavedanīyassa kammassa idheva vipaccamānaṃ vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ atthi kammavipākoti vuttaṃ. Tasseva paccuppannassa kammassa paccayavekallena idha avipaccamānañca diṭṭheva dhamme parinibbāyantassa idha avipaccamānañca vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ natthi kammavipākoti vuttaṃ. Paccuppannasseva kammassa upapajjavedanīyassa ca aparapariyāyavedanīyassa ca anāgatabhave vipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Paccuppannasseva kammassa upapajjavedanīyassa paccayavekallena anāgatabhave avipaccitabbañca anāgatabhave parinibbāyitabbassa aparapariyāyavedanīyassa avipaccitabbañca vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Evaṃ paccuppannakammaṃ paccuppannānāgatavipākāvipākavasena catudhā dassitaṃ.

वर्तमान भवामध्ये केलेल्या दृष्टधम्मवेदनीय कर्माचा याच जन्मात परिपक्व होत असलेला विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक आहे" असे म्हटले आहे. त्याच वर्तमान कर्माचा प्रत्यय-विकलतेमुळे (कारणांच्या अभावामुळे) येथे परिपक्व न होणारा विपाक, आणि याच जन्मात परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीचा येथे परिपक्व न होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक नाही" असे म्हटले आहे. वर्तमान कर्माचाच उपपज्जवेदनीय आणि अपरापरियवेदनीय कर्माचा भविष्यकाळातील भवामध्ये परिपक्व होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक होईल" असे म्हटले आहे. वर्तमान कर्माचाच उपपज्जवेदनीय कर्माचा प्रत्यय-विकलतेमुळे भविष्यकाळातील भवामध्ये परिपक्व न होणारा विपाक, आणि भविष्यकाळातील भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीच्या अपरापरियवेदनीय कर्माचा परिपक्व न होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म आहे, कर्माचा विपाक होणार नाही" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, वर्तमान कर्म हे वर्तमान व भविष्यकाळातील विपाक आणि अविपाकाच्या आधारे चार प्रकारे दर्शविले आहे।

Anāgatabhave kātabbassa kammassa anāgatabhave vipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Tasseva anāgatassa [Pg.176] kammassa paccayavekallena avipaccitabbañca anāgatabhave parinibbāyitabbassa avipaccitabbañca vipākaṃ gahetvā bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Evaṃ anāgatakammaṃ anāgatavipākāvipākavasena dvidhā dassitaṃ. Taṃ sabbaṃ ekato katvā dvādasavidhena kammaṃ dassitaṃ hoti.

भविष्यकाळातील भवामध्ये केल्या जाणाऱ्या कर्माचा भविष्यकाळातील भवामध्येच परिपक्व होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म होईल, कर्माचा विपाक होईल" असे म्हटले आहे. त्याच भविष्यकाळातील कर्माचा प्रत्यय-विकलतेमुळे परिपक्व न होणारा विपाक, आणि भविष्यकाळातील भवामध्ये परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीचा परिपक्व न होणारा विपाक गृहीत धरून "कर्म होईल, कर्माचा विपाक होणार नाही" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, भविष्यकाळातील कर्म हे भविष्यकाळातील विपाक आणि अविपाकाच्या आधारे दोन प्रकारे दर्शविले आहे. त्या सर्वांना एकत्रित करून बारा प्रकारांनी कर्म दर्शविले गेले आहे।

Imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā tīṇi kammacatukkāni āharitvā vuccanti – tesu hi vuttesu ayamattho pākaṭataro bhavissatīti. Catubbidhañhi kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparapariyāyavedanīyaṃ ahosikammanti. Tesu ekajavanavīthiyaṃ sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ pana ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipāko’’ti imassa tikassa vasena ahosikammaṃ nāma hoti. Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnaṃ antare pana pañcajavanacetanā aparapariyāyavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti.

या ठिकाणी राहून (या संदर्भात) कर्माचे तीन चतुष्क (चार-चारचे गट) उद्धृत करून सांगितले जातात; कारण ते सांगितले असता हा अर्थ अधिक स्पष्ट होईल. कर्म चार प्रकारचे आहे: दृष्टधम्मवेदनीय, उपपज्जवेदनीय, अपरापरियवेदनीय आणि अहोसिकर्म. त्यांपैकी, एका जवनवीथीमधील सात चित्तांमध्ये जी कुशल किंवा अकुशल अशी पहिली जवन-चेतना असते, तिला 'दृष्टधम्मवेदनीय कर्म' म्हणतात. ते याच आत्मभावात (जन्मात) विपाक (फळ) देते. परंतु, तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास, "कर्म होते, कर्माचा विपाक नव्हता, कर्माचा विपाक होणार नाही, कर्माचा विपाक नाही" या त्रिकाच्या नियमानुसार ते 'अहोसिकर्म' बनते. आणि अर्थसाधिका (फळ देणारी) अशी जी सातवी जवन-चेतना असते, तिला 'उपपज्जवेदनीय कर्म' म्हणतात. ते लगेचच पुढील आत्मभावात (जन्मात) विपाक देते. परंतु, तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास, पूर्वोक्त नियमानुसारच ते 'अहोसिकर्म' बनते. या दोन्हीच्या दरम्यान असणाऱ्या पाच जवन-चेतनांना 'अपरापरियवेदनीय कर्म' म्हणतात. ते भविष्यकाळात जेव्हा केव्हा संधी मिळते, तेव्हा विपाक देते. जोपर्यंत संसार-प्रवृत्ती (पुनर्जन्म चक्र) चालू असते, तोपर्यंत ते कधीही 'अहोसिकर्म' बनत नाही।

Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ yaggarukaṃ yabbahulaṃ yadāsannaṃ kaṭattā vā pana kammanti. Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ mātughātādikammaṃ vā mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Tathā bahulābahulesupi yaṃ bahulaṃ hoti susīlyaṃ vā dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Yadāsannaṃ nāma maraṇakāle anussaritakammaṃ vā katakammaṃ vā. Yañhi āsannamaraṇe anussarituṃ sakkoti kātuṃ vā, teneva upapajjati. Etehi pana tīhi muttaṃ punappunaṃ laddhāsevanaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ nāma hoti. Tesaṃ abhāve taṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati.

आणखी एक चार प्रकारचे कर्म आहे: गरुकर्म (जड कर्म), बहुलकर्म (वारंवार केलेले कर्म), आसन्नकर्म (मरणासन्न वेळचे कर्म) आणि कटत्ताकर्म (केलेले कर्म/संचित कर्म). त्यामध्ये, मग ते कुशल असो वा अकुशल, गरू आणि अ-गरू कर्मांमध्ये जे गरुकर्म (जसे की मातृघात इत्यादी कर्म किंवा महग्गत कर्म) असते, तेच सर्वप्रथम परिपक्व होते (फळ देते). त्याचप्रमाणे, बहुल (वारंवार केलेले) आणि अ-बहुल कर्मांमध्ये जे बहुलकर्म असते (जसे की सुशीलता किंवा दुशीलता), तेच सर्वप्रथम परिपक्व होते. 'आसन्नकर्म' म्हणजे मरणसमयी स्मरण केलेले किंवा केलेले कर्म होय. कारण मरणासन्न अवस्थेत मनुष्य ज्या कर्माचे स्मरण करूसकतो किंवा जे कर्म करू शकतो, त्यानुसारच त्याचा पुनर्जन्म होतो. परंतु, या तिन्हींपासून मुक्त असलेले आणि वारंवार आसेवन (अभ्यास) केलेले कर्म म्हणजे 'कटत्ताकर्म' होय. त्या (वर उल्लेखिलेल्या तीन) कर्मांच्या अभावी, हे (कटत्ताकर्म) प्रतिसंधीला (पुढील जन्माला) खेचून आणते।

Aparaṃ vā catubbidhaṃ kammaṃ janakaṃ upatthambhakaṃ upapīḷakaṃ upaghātakanti. Tattha janakaṃ nāma kusalampi hoti akusalampi. Taṃ paṭisandhiyaṃ pavattepi rūpārūpavipākaṃ [Pg.177] janeti. Upatthambhakaṃ pana janetuṃ na sakkoti, aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavatteti. Upapīḷakaṃ aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na deti. Upaghātakaṃ pana kusalampi akusalampi samānaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ ghātetvā tassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccati.

दुसऱ्या प्रकारे कर्म चार प्रकारचे आहे: जनक कर्म, उपस्तंभक कर्म, उपपीडक कर्म आणि उपघातक कर्म. त्यामध्ये 'जनक कर्म' हे कुशलही असते आणि अकुशलही असते. ते प्रतिसंधीमध्ये (पुनर्जन्माच्या वेळी) आणि प्रवृत्तीमध्ये (जीवनाच्या प्रवाहात) रूप आणि अरूप विपाक (भौतिक आणि मानसिक परिणाम) उत्पन्न करते. परंतु, 'उपस्तंभक कर्म' स्वतः विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ नसते; इतर कर्माने दिलेल्या प्रतिसंधीद्वारे उत्पन्न झालेल्या विपाकामध्ये जे सुख किंवा दुःख उत्पन्न होते, त्याला ते पाठबळ देते आणि त्याचा काळ दीर्घकाळ टिकवून ठेवते. 'उपपीडक कर्म' हे इतर कर्माने दिलेल्या प्रतिसंधीद्वारे उत्पन्न झालेल्या विपाकामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखाला पीडित करते, बाधा आणते आणि त्याला दीर्घकाळ टिकू देत नाही. परंतु, 'उपघातक कर्म' स्वतः कुशल किंवा अकुशल असताना, दुसऱ्या एखाद्या दुर्बळ कर्माचा नाश करून, त्याच्या विपाकाला रोखून, स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करते. अशा प्रकारे, कर्माने संधी निर्माण केली असता, तो विपाक उत्पन्न झाला असे म्हटले जाते.

Iti imesaṃ dvādasannaṃ kammānaṃ kammantarañca vipākantarañca buddhānaṃ kammavipākañāṇasseva yāthāvasarasato pākaṭaṃ hoti asādhāraṇaṃ sāvakehi. Vipassakena pana kammantaraṃ vipākantarañca ekadesato jānitabbaṃ. Tasmā ayaṃ mukhamattadassanena kammaviseso pakāsitoti.

अशा प्रकारे, या बारा कर्मांमधील भेद आणि त्यांच्या विपाकांमधील भेद केवळ बुद्धांच्याच 'कर्मविपाक ज्ञानाला' त्यांच्या यथार्थ स्वरूपाने स्पष्ट होतो, जो श्रावकांसाठी असाधारण (अगम्य) आहे. परंतु, विपश्यना करणाऱ्या साधकाने (विपश्यकाने) कर्मांमधील भेद आणि विपाकांमधील भेद अंशतः जाणून घेतला पाहिजे. म्हणूनच, केवळ दिशा दाखवण्याच्या उद्देशाने हा कर्माचा विशेष भेद येथे प्रकाशित केला आहे, असे जाणावे.

235. Evaṃ suddhikakammavasena paṭhamavāraṃ vatvā tadeva kammaṃ dvidhā vibhajitvā kusalākusalādiyugalavasena dasahi pariyāyehi apare dasa vārā vuttā. Tattha ārogyaṭṭhena kusalaṃ, anārogyaṭṭhena akusalaṃ, idaṃ dukaṃ jātivasena vuttaṃ. Akusalameva rāgādidosasaṃyogena sāvajjaṃ, kusalaṃ tadabhāvena anavajjaṃ. Akusalaṃ aparisuddhattā, kaṇhābhijātihetuttā vā kaṇhaṃ, kusalaṃ parisuddhattā, sukkābhijātihetuttā vā sukkaṃ. Kusalaṃ sukhavuddhimattā sukhudrayaṃ, akusalaṃ dukkhavuddhimattā dukkhudrayaṃ. Kusalaṃ sukhaphalavattā sukhavipākaṃ, akusalaṃ dukkhaphalavattā dukkhavipākanti evametesaṃ nānākāro veditabboti.

२३५. अशा प्रकारे केवळ शुद्ध कर्माच्या आधारे पहिला विभाग सांगून, त्याच कर्माचे दोन प्रकारे विभाजन करून, कुशल-अकुशल इत्यादी जोड्यांच्या आधारे दहा पर्यायांनी इतर दहा विभाग सांगितले आहेत. त्यामध्ये, निरोगीपणाच्या अर्थाने 'कुशल' आणि रोगटपणाच्या अर्थाने 'अकुशल' म्हटले जाते; ही जोडी उत्पत्तीच्या (जाती) आधारे सांगितली आहे. राग इत्यादी दोषांच्या संयोगामुळे अकुशल कर्म हे 'सावद्य' (दोषयुक्त) असते, आणि त्यांच्या अभावामुळे कुशल कर्म हे 'अनवद्य' (दोषरहित) असते. अपवित्रतेमुळे किंवा हीन जन्माचे कारण असल्यामुळे अकुशल कर्म हे 'कृष्ण' (काळे) असते, आणि पवित्रतेमुळे किंवा श्रेष्ठ जन्माचे कारण असल्यामुळे कुशल कर्म हे 'शुक्ल' (पांढरे) असते. सुखाची वृद्धी करणारे असल्यामुळे कुशल कर्म हे 'सुखोद्रय' (सुखकारक परिणाम देणारे) असते, आणि दुःखाची वृद्धी करणारे असल्यामुळे अकुशल कर्म हे 'दुःखोद्रय' (दुःखकारक परिणाम देणारे) असते. सुखरूप फळ देणारे असल्यामुळे कुशल कर्म हे 'सुखविपाक' असते, आणि दुःखरूप फळ देणारे असल्यामुळे अकुशल कर्म हे 'दुःखविपाक' असते. अशा प्रकारे या पदांचे विविध प्रकार समजून घ्यावेत.

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कर्मकथेचे वर्णन समाप्त झाले.

8. Vipallāsakathā

८. विपर्यासकथा

Vipallāsakathāvaṇṇanā

विपर्यासकथा-वर्णन

236. Idāni tassa kammassa paccayabhūte vipallāse dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya vipallāsakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva saññāvipallāsāti saññāya vipallatthabhāvā viparītabhāvā, viparītasaññāti attho. Sesadvayesupi eseva nayo. Cittakiccassa dubbalaṭṭhāne diṭṭhivirahitāya akusalasaññāya sakakiccassa balavakāle saññāvipallāso. Diṭṭhivirahitasseva akusalacittassa sakakiccassa [Pg.178] balavakāle cittavipallāso. Diṭṭhisampayutte citte diṭṭhivipallāso. Tasmā sabbadubbalo saññāvipallāso, tato balavataro cittavipallāso, sabbabalavataro diṭṭhivipallāso. Ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hi saññā ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattaggahaṇato. Gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya cittaṃ lakkhaṇapaṭivedhassāpi sampāpanato. Kammārassa mahāsaṇḍāsena ayogahaṇaṃ viya diṭṭhi abhinivissa parāmasanato. Anicce niccanti saññāvipallāsoti anicce vatthusmiṃ ‘‘niccaṃ ida’’nti evaṃ gahetvā uppajjanakasaññā saññāvipallāso. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Na saññāvipallāso na cittavipallāso na diṭṭhivipallāsoti catūsu vatthūsu dvādasannaṃ vipallāsaggāhānaṃ abhāvā yāthāvaggahaṇaṃ vuttaṃ.

२३६. आता, त्या कर्माचे प्रत्यय (कारण) असणाऱ्या विपर्यासांना (विपल्लासांना) दर्शवताना, सूत्राला अग्रभागी ठेवून सांगितलेल्या विपर्यासकथेच्या अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. सूत्रात प्रथम 'संज्ञाविपर्यास' म्हणजे संज्ञेची विकृत किंवा विपरीत अवस्था होय, म्हणजेच 'विपरीत संज्ञा' असा अर्थ आहे. उर्वरित दोन (चित्तविपर्यास आणि दृष्टीविपर्यास) बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. चित्ताच्या कार्याच्या दुर्बळ अवस्थेत, दृष्टीरहित अकुशल संज्ञेचे स्वतःचे कार्य बलवान असते तेव्हा 'संज्ञाविपर्यास' होतो. दृष्टीरहित अकुशल चित्ताचे स्वतःचे कार्य बलवान असते तेव्हा 'चित्तविपर्यास' होतो. दृष्टीसंप्रयुक्त (दृष्टीने युक्त) चित्तामध्ये 'दृष्टीविपर्यास' होतो. म्हणून, संज्ञाविपर्यास हा सर्वात दुर्बळ आहे, त्यापेक्षा चित्तविपर्यास अधिक बलवान आहे, आणि दृष्टीविपर्यास हा सर्वात जास्त बलवान आहे. कारण, संज्ञा ही नाण्यांचे ज्ञान नसलेल्या लहान मुलाने नाणे पाहण्यासारखी आहे, कारण ती केवळ आलंबनाच्या (विषयाच्या) बाह्य स्वरूपाचेच ग्रहण करते. चित्त हे खेड्यातील माणसाने नाणे पाहण्यासारखे आहे, कारण ते लक्षणांच्या आकलनापर्यंत पोहोचू शकते. दृष्टी ही लोहाराने मोठ्या चिमट्याने लोखंड पकडण्यासारखी आहे, कारण ती अभिनिवेशपूर्वक विषयाचे ग्रहण करते. 'अनित्याला नित्य समजणे हा संज्ञाविपर्यास आहे' म्हणजे अनित्य असलेल्या वस्तूमध्ये 'हे नित्य आहे' असे गृहीत धरून उत्पन्न होणारी संज्ञा म्हणजे संज्ञाविपर्यास होय. या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. 'संज्ञाविपर्यास नाही, चित्तविपर्यास नाही, दृष्टीविपर्यास नाही' असे म्हणून चार वस्तूंमध्ये बारा प्रकारच्या विपरीत ग्रहणांचा अभाव असल्यामुळे यथार्थ (योग्य) ग्रहण सांगितले आहे.

Gāthāsu anattani ca attāti anattani attāti evaṃsaññinoti attho. Micchādiṭṭhihatāti na kevalaṃ saññinova, saññāya viya uppajjamānāya micchādiṭṭhiyāpi hatā. Khittacittāti saññādiṭṭhīhi viya uppajjamānena khittena vibbhantena cittena samannāgatā. Visaññinoti desanāmattametaṃ, viparītasaññācittadiṭṭhinoti attho. Atha vā saññāpubbaṅgamattā diṭṭhiyā paṭhamaṃ catūhi padehi saññāvipallāso vutto, tato micchādiṭṭhihatāti diṭṭhivipallāso, khittacittāti cittavipallāso. Visaññinoti tīhi vipallāsaggāhehi pakatisaññāvirahitā mohaṃ gatā ‘‘mucchito visavegena, visaññī samapajjathā’’tiettha (jā. 2.22.328) viya. Te yogayuttā mārassāti te janā sattā mārassa yoge yuttā nāma honti. Ayogakkheminoti catūhi yogehi ītīhi khemaṃ nibbānaṃ appattā. Sattā gacchanti saṃsāranti teyeva puggalā saṃsāraṃ saṃsaranti. Kasmā? Jātimaraṇagāmino hi te, tasmā saṃsarantīti attho. Buddhāti catusaccabuddhā sabbaññuno. Kālattayasādhāraṇavasena bahuvacanaṃ. Lokasminti okāsaloke. Pabhaṅkarāti lokassa paññālokaṃ karā. Imaṃ dhammaṃ pakāsentīti vipallāsappahānaṃ dhammaṃ jotenti. Dukkhūpasamagāminanti dukkhavūpasamaṃ nibbānaṃ gacchantaṃ. Tesaṃ sutvānāti tesaṃ buddhānaṃ dhammaṃ sutvāna. Sappaññāti bhabbabhūtā paññavanto. Sacittaṃ paccaladdhūti vipallāsavajjitaṃ sakacittaṃ paṭilabhitvā. Paṭialaddhūti padacchedo. Atha vā paṭilabhiṃsu paṭialaddhunti [Pg.179] padacchedo. Aniccato dakkhunti aniccavaseneva addasaṃsu. Anattani anattāti anattānaṃ anattāti addakkhuṃ. Atha vā anattani vatthusmiṃ attā natthīti addakkhuṃ. Sammādiṭṭhisamādānāti gahitasammādassanā. Sabbaṃ dukkhaṃ upaccagunti sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ samatikkantā.

गाथांमध्ये, 'अनात्म्यामध्ये आत्मा' म्हणजे अनात्म्यामध्ये 'हा आत्मा आहे' अशी संज्ञा असणारे, असा अर्थ आहे. 'मिथ्यादृष्टीने हत (नष्ट) झालेले' म्हणजे केवळ संज्ञा असणारेच नव्हे, तर संज्ञेप्रमाणेच उत्पन्न होणाऱ्या मिथ्यादृष्टीनेही ते हत झाले आहेत. 'क्षिप्तचित्त' म्हणजे संज्ञा आणि दृष्टीप्रमाणेच उत्पन्न होणाऱ्या क्षिप्त (भ्रमित) आणि विदीर्ण चित्ताने युक्त असलेले. 'विसंज्ञी' हा केवळ उपदेशाचा प्रकार आहे, विपरीत संज्ञा, चित्त आणि दृष्टी असणारे, असा अर्थ आहे. किंवा, दृष्टीच्या आधी संज्ञा येत असल्यामुळे, प्रथम चार पदांनी 'संज्ञाविपर्यास' सांगितला आहे, त्यानंतर 'मिथ्यादृष्टीहत' याने 'दृष्टीविपर्यास' सांगितला आहे, आणि 'क्षिप्तचित्त' याने 'चित्तविपर्यास' सांगितला आहे. 'विसंज्ञी' म्हणजे तीन प्रकारच्या विपरीत ग्रहणांमुळे स्वाभाविक संज्ञेपासून विरहित होऊन मोहाप्रत गेलेले, जसे 'विषाच्या वेगाने मूर्च्छित होऊन तो विसंज्ञी (बेभान) झाला' या गाथेत म्हटले आहे तसे. 'ते मारच्या योगाशी युक्त आहेत' म्हणजे ते लोक किंवा प्राणी मारच्या योगांमध्ये (कामयोग इत्यादी चार योगांमध्ये) युक्त असतात. 'अयोगक्षेमी' म्हणजे चार योगरूपी उपद्रवांपासून क्षेमकारक अशा निर्वाणाला न पोहोचलेले. 'प्राणी संसारात जातात' म्हणजे तेच पुद्गल (व्यक्ती) संसारात परिभ्रमण करतात. का? कारण ते जन्म आणि मृत्यूकडे जाणारे आहेत, म्हणून ते संसारात परिभ्रमण करतात, असा अर्थ आहे. 'बुद्ध' म्हणजे चारी आर्यसत्यांना जाणणारे सर्वज्ञ बुद्ध होत. भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांच्या साधारणतेमुळे येथे अनेकवचन वापरले आहे. 'लोकात' म्हणजे अवकाशलोकात (जगात). 'प्रभंकर' म्हणजे जगाला प्रज्ञेचा प्रकाश देणारे (बुद्ध). 'या धर्माचा प्रकाश करतात' म्हणजे विपर्यासांचा प्रहाण करणाऱ्या धर्माला प्रकाशित करतात. 'दुःखोपशमगामी' म्हणजे दुःखाचा उपशम करणाऱ्या निर्वाणाकडे नेणारा. 'त्यांचे ऐकून' म्हणजे त्या बुद्धांचा धम्म ऐकून. 'सप्रज्ञ' म्हणजे मुक्तीस पात्र असणारे प्रज्ञावंत लोक. 'स्वतःचे चित्त प्राप्त केले' म्हणजे विपर्यासविरहित स्वतःचे चित्त (विपश्यना चित्त) प्राप्त करून. 'प्रति-अलद्धु' असा पदच्छेद आहे. किंवा 'प्रति-अलभिसु' असा पदच्छेद आहे. 'अनित्यतेने पाहिले' म्हणजे अनित्य रूपानेच पाहिले. 'अनात्म्यामध्ये अनात्मा' म्हणजे अनात्म्याला अनात्मा म्हणूनच पाहिले. किंवा अनात्म वस्तूमध्ये 'आत्मा नाही' असे पाहिले. 'सम्यक् दृष्टी ग्रहण केलेले' म्हणजे सम्यक् दर्शन ग्रहण केलेले. 'सर्व दुःखाचे उल्लंघन केले' म्हणजे संपूर्ण संसार-दुःखाचे पूर्णपणे उल्लंघन केले (पार केले).

Pahīnāpahīnapucchāya diṭṭhisampannassāti sotāpannassa. Dukkhe sukhanti saññā uppajjati. Cittaṃ uppajjatīti mohakālussiyassa appahīnattā saññāmattaṃ vā cittamattaṃ vā uppajjati, anāgāmissapi uppajjati, kiṃ pana sotāpannassa. Ime dve arahatoyeva pahīnā. Asubhe subhanti saññā uppajjati. Cittaṃ uppajjatīti sakadāgāmissapi uppajjati, kiṃ pana sotāpannassa. Ime dve anāgāmissa pahīnāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā idaṃ dvayaṃ sotāpannasakadāgāmino sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā ‘‘asubhe subha’’nti saññācittavipallāsānañca pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ. Dvīsu vatthūsūtiādīhi padehi pahīnāpahīne nigametvā dasseti. Tattha ‘‘anicce nicca’’nti, ‘‘anattani attā’’ti imesu dvīsu vatthūsu cha vipallāsā pahīnā. ‘‘Dukkhe sukha’’nti, ‘‘asubhe subha’’nti imesu dvīsu vatthūsu dve diṭṭhivipallāsā pahīnā. Kesuci potthakesu dveti paṭhamaṃ likhitaṃ, pacchā chāti. Catūsu vatthūsūti cattāri ekato katvā vuttaṃ. Aṭṭhāti dvīsu cha, dvīsu dveti aṭṭha. Cattāroti dukkhāsubhavatthūsu ekekasmiṃ dve dve saññācittavipallāsāti cattāro. Kesuci potthakesu ‘‘cha dvīsū’’ti vuttaṭṭhānesupi evameva likhitanti.

प्रहीण आणि अप्रहीण (नष्ट झालेल्या व न झालेल्या विपल्लासांविषयीच्या) प्रश्नामध्ये, 'दृष्टिसंपन्न' म्हणजे 'सोतापन्न' (स्रोतआपन्न) व्यक्तीला 'दुःखात सुख' अशी संज्ञा उत्पन्न होते आणि चित्त उत्पन्न होते, कारण मोहाचा कलुषितपणा नष्ट न झाल्यामुळे केवळ संज्ञा किंवा केवळ चित्त उत्पन्न होते. हे अनागामींना सुद्धा उत्पन्न होते, मग सोतापन्नांचे काय सांगावे? हे दोन्ही (विपल्लास) केवळ अरहंतांचेच प्रहीण (नष्ट) झालेले असतात. 'अशुभात शुभ' अशी संज्ञा उत्पन्न होते आणि चित्त उत्पन्न होते, हे सकदागामींना सुद्धा उत्पन्न होते, मग सोतापन्नांचे काय सांगावे? हे दोन्ही अनागामींचे प्रहीण झालेले असतात, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणून हे दोन्ही सोतापन्न आणि सकदागामी यांना उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. अनागामींचा कामराग नष्ट झाल्यामुळे 'अशुभात शुभ' या संज्ञा-चित्त-विपल्लासांचे प्रहाण झाले आहे, असे समजावे. 'दोन वस्तूंमध्ये' इत्यादी पदांद्वारे प्रहीण आणि अप्रहीण विपल्लासांचा निष्कर्ष काढून दाखवला आहे. त्यामध्ये 'अनित्यात नित्य' आणि 'अनात्म्यात आत्मा' या दोन वस्तूंमध्ये सहा विपल्लास प्रहीण होतात. 'दुःखात सुख' आणि 'अशुभात शुभ' या दोन वस्तूंमध्ये दोन दृष्टी-विपल्लास प्रहीण होतात. काही पुस्तकांमध्ये 'दोन' हे आधी लिहिले आहे आणि 'सहा' हे नंतर. 'चार वस्तूंमध्ये' असे चारही एकत्र करून म्हटले आहे. 'आठ' म्हणजे दोन वस्तूंमध्ये सहा आणि दोन वस्तूंमध्ये दोन, असे मिळून आठ. 'चार' म्हणजे दुःख आणि अशुभाच्या वस्तूंमध्ये प्रत्येकी दोन-दोन संज्ञा-चित्त-विपल्लास मिळून चार होतात. काही पुस्तकांमध्ये 'सहा दोन वस्तूंमध्ये' अशा सांगितलेल्या ठिकाणी देखील असेच लिहिले आहे.

Vipallāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विपल्लासकथा-वर्णन समाप्त झाले.

9. Maggakathā

९. मार्गकथा

Maggakathāvaṇṇanā

मार्गकथा-वर्णन

237. Idāni tesaṃ tiṇṇaṃ vipallāsānaṃ pahānakaraṃ ariyamaggaṃ dassentena kathitāya maggakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha maggoti kenaṭṭhena maggoti yo buddhasāsane maggoti vuccati, so kenaṭṭhena maggo nāma hotīti attho. Micchādiṭṭhiyā pahānāyātiādīsu dasasu [Pg.180] pariyāyesu paṭhamo paṭhamo tassa tassa maggaṅgassa ujuvipaccanīkavasena vutto. Maggo ceva hetu cāti tassa tassa kiccassa karaṇāya paṭipadaṭṭhena maggo, sampāpakaṭṭhena hetu. Tena maggassa paṭipadaṭṭho sampāpakaṭṭho ca vutto hoti. ‘‘Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.5, 48) hi paṭipadā maggo, ‘‘maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) sampāpako hetu. Evaṃ dvīhi dvīhi padehi ‘‘maggoti kenaṭṭhena maggo’’ti pucchāya vissajjanaṃ kataṃ hoti. Sahajātānaṃ dhammānaṃ upatthambhanāyāti attanā sahajātānaṃ arūpadhammānaṃ sahajātaaññamaññanissayādibhāvena upatthambhanabhāvāya. Kilesānaṃ pariyādānāyāti taṃtaṃmaggavajjhānaṃ vuttāvasesakilesānaṃ khepanāya. Paṭivedhādivisodhanāyāti ettha yasmā ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369, 381) vacanato sīlañca diṭṭhi ca saccapaṭivedhassa ādi. So ca ādimaggakkhaṇe visujjhati. Tasmā ‘‘paṭivedhādivisodhanāyā’’ti vuttaṃ. Cittassa adhiṭṭhānāyāti sampayuttacittassa sakakicce patiṭṭhānāya. Cittassa vodānāyāti cittassa parisuddhabhāvāya. Visesādhigamāyāti lokiyato visesapaṭilābhāya. Uttari paṭivedhāyāti lokiyato uttari paṭivijjhanatthāya. Saccābhisamayāyāti catunnaṃ saccānaṃ ekābhisamayāya kiccanipphattivasena ekapaṭivedhāya. Nirodhe patiṭṭhāpanāyāti cittassa vā puggalassa vā nibbāne patiṭṭhāpanatthāya. Sakadāgāmimaggakkhaṇādīsu aṭṭha maggaṅgāni ekato katvā taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānaṃ vuttaṃ. Evaṃ vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Yasmā uparūparimaggenāpi suṭṭhu ādivisodhanā suṭṭhu cittavodānañca hoti, tasmā tānipi padāni vuttāni.

२३७. आता त्या तीन विपल्लासांचा नाश करणाऱ्या आर्यमार्गाचे दर्शन घडवणाऱ्या मार्गकथेचे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यामध्ये 'मार्ग' म्हणजे कोणत्या अर्थाने मार्ग? बुद्धशासनात ज्याला 'मार्ग' म्हटले जाते, तो कोणत्या अर्थाने 'मार्ग' या नावाने ओळखला जातो, असा याचा अर्थ आहे. 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रहाणासाठी' इत्यादी दहा पर्यायांमध्ये, पहिला-पहिला शब्द त्या-त्या मार्गांगाच्या थेट विरोधी स्वरूपात सांगितला आहे. 'मार्ग आणि हेतू' म्हणजे त्या-त्या कार्याच्या सिद्धीसाठी आचरणाच्या (प्रतिपदेच्या) अर्थाने 'मार्ग' आणि ध्येयाप्रत पोहोचवण्याच्या अर्थाने 'हेतू' होय. त्यामुळे मार्गाचा आचरण-अर्थ आणि प्राप्ती-अर्थ सांगितला गेला आहे. कारण 'हा मार्ग आहे, हे आचरण आहे' इत्यादींमध्ये आचरण म्हणजेच मार्ग आहे, आणि 'मार्गाचा मुक्तीचा अर्थ हा हेतूचा अर्थ आहे' इत्यादींमध्ये पोहोचवणारा तो हेतू आहे. अशा प्रकारे दोन-दोन पदांद्वारे 'मार्ग म्हणजे कोणत्या अर्थाने मार्ग?' या प्रश्नाचे उत्तर दिले गेले आहे. 'सहजात धर्मांच्या उपष्टंभासाठी' म्हणजे स्वतःसोबत उत्पन्न होणाऱ्या अरूप (मानसिक) धर्मांना सहजात-परस्पर-आश्रय इत्यादी भावाने आधार देण्यासाठी. 'क्लेशांच्या क्षयासाठी' म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या, आधी सांगितलेल्या उरलेल्या क्लेशांचा नाश करण्यासाठी. 'प्रतिवेध इत्यादींच्या विशुद्धीसाठी' यामध्ये, कारण 'कुशल धर्मांचा प्रारंभ काय आहे? अतिशय विशुद्ध शील आणि सरळ दृष्टी' या वचनानुसार शील आणि दृष्टी हे सत्य-प्रतिवेधाचे (सत्याच्या साक्षात्काराचे) आदिरूप आहेत. आणि तो प्रारंभ मार्गक्षणी विशुद्ध होतो. म्हणून 'प्रतिवेध इत्यादींच्या विशुद्धीसाठी' असे म्हटले आहे. 'चित्ताच्या अधिष्ठानासाठी' म्हणजे संप्रयुक्त चित्ताला स्वतःच्या कार्यात स्थिर करण्यासाठी. 'चित्ताच्या विशुद्धीसाठी' म्हणजे चित्ताच्या अत्यंत शुद्धतेसाठी. 'विशेष अधिगमासाठी' म्हणजे लौकिक धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ अशा विशेषाची प्राप्ती करण्यासाठी. 'वरिष्ठ प्रतिवेधासाठी' म्हणजे लौकिकापेक्षा वरच्या सत्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी. 'सत्य-अभिसमयासाठी' म्हणजे चार आर्या सत्यांचा एकाच वेळी अभिसमय करण्यासाठी, कार्याच्या पूर्णतेच्या द्वारे एकाच वेळी प्रतिवेध करण्यासाठी. 'निरोधात प्रस्थापित करण्यासाठी' म्हणजे चित्ताला किंवा पुद्गलाला निर्वाणात प्रस्थापित करण्यासाठी. सकदागामी मार्गक्षण इत्यादींमध्ये आठ मार्गांगांना एकत्र करून त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांचे प्रहाण सांगितले आहे. असे म्हणण्याचे कारण पूर्वीच सांगितले आहे. कारण वरवरच्या मार्गांद्वारे देखील प्रारंभाची उत्तम विशुद्धी आणि चित्ताची उत्तम निर्मळता होते, म्हणून ती पदे देखील सांगितली आहेत.

Dassanamaggotiādīhi yāva pariyosānā tassa dhammassa lakkhaṇavasena maggaṭṭho vutto. Tāni sabbānipi padāni abhiññeyyaniddese vuttatthāneva. Evamettha yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaro maggo niddiṭṭho. Hetuṭṭhena maggoti ca aṭṭhaṅgiko maggo niddiṭṭho. Nippariyāyamaggattā cassa puna ‘‘maggo’’ti na vuttaṃ. Ādhipateyyaṭṭhena indriyāti ādīni ca indriyādīnaṃ atthavasena vuttāni, na maggaṭṭhavasena. Saccānīti cettha saccañāṇāni. Sabbepi te dhammā nibbānassa paṭipadaṭṭhena maggo. Ante vuttaṃ nibbānaṃ [Pg.181] pana saṃsāradukkhābhibhūtehi dukkhanissaraṇatthikehi sappurisehi maggīyati gavesīyatīti maggoti vuttanti veditabbanti.

'दर्शनमार्ग' इत्यादी पदांद्वारे शेवटपर्यंत त्या धर्माच्या लक्षणाच्या आधारे मार्गाचा अर्थ सांगितला आहे. ती सर्व पदे 'अभिज्ञेय-निर्देशात' सांगितलेल्या अर्थाचीच आहेत. अशा प्रकारे येथे यथासंभव लौकिक आणि लोकोत्तर मार्ग निर्दिष्ट केला आहे. आणि 'हेतूच्या अर्थाने मार्ग' या पदाने अष्टांगिक मार्ग निर्दिष्ट केला आहे. आणि त्याचा मुख्य मार्ग असल्यामुळे पुन्हा 'मार्ग' असे म्हटले नाही. 'अधिपतीच्या अर्थाने इंद्रिये' इत्यादी पदे इंद्रियांच्या अर्थाच्या आधारे सांगितली आहेत, मार्गाच्या अर्थाच्या आधारे नाही. आणि येथे 'सत्ये' म्हणजे सत्य-ज्ञान होय. ते सर्व धर्म निर्वाणाच्या प्राप्तीचे आचरण असल्यामुळे 'मार्ग' आहेत. शेवटी सांगितलेले निर्वाण हे संसाराच्या दुःखाने पीडित असलेल्या आणि दुःखातून मुक्तीची इच्छा करणाऱ्या सत्पुरुषांद्वारे शोधले जाते (मार्गले जाते), म्हणून त्याला 'मार्ग' म्हटले आहे, असे समजावे.

Maggakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मार्गकथा-वर्णन समाप्त झाले.

10. Maṇḍapeyyakathā

१०. मंडपेय्यकथा

Maṇḍapeyyakathāvaṇṇanā

मंडपेय्यकथा-वर्णन

238. Idāni tassa maggassa maṇḍapeyyattaṃ dassentena kathitāya bhagavato vacanekadesapubbaṅgamāya maṇḍapeyyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha maṇḍapeyyanti yathā sampannaṃ nimmalaṃ vippasannaṃ sappi sappimaṇḍoti vuccati, evaṃ vippasannaṭṭhena maṇḍo, pātabbaṭṭhena peyyaṃ. Yañhi pivitvā antaravīthiyaṃ patitā visaññino attano sāṭakādīnampi assāmikā honti, taṃ pasannampi na pātabbaṃ. Mayhaṃ pana idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ sampannattā nimmalattā vippasannattā maṇḍañca hitasukhāvahattā peyyañcāti maṇḍapeyyanti dīpeti. Maṇḍo peyyo etthāti maṇḍapeyyaṃ. Kiṃ taṃ? Sāsanabrahmacariyaṃ. Kasmā sikkhattayaṃ brahmacariyaṃ nāma? Uttamaṭṭhena nibbānaṃ brahmaṃ nāma, sikkhattayaṃ nibbānatthāya pavattanato brahmatthāya cariyāti brahmacariyanti vuccati. Sāsanabrahmacariyanti taṃyeva. Satthā sammukhībhūtoti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā pana satthā sammukhībhūto, tasmā vīriyapayogaṃ katvā pivathetaṃ maṇḍaṃ. Bāhirakañhi bhesajjamaṇḍaṃ vejjassa asammukhā pivantānaṃ pamāṇaṃ vā uggamananiggamanaṃ vā na jānāmāti āsaṅkā hoti. Vejjassa sammukhā pana vejjo jānissatīti nirāsaṅkā pivanti. Evamevaṃ amhākañca dhammassāmī satthā sammukhībhūtoti vīriyaṃ katvā pivathāti maṇḍapāne sanniyojeti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā. Apica ‘‘satthā bhagavā satthavāho’’tiādinā (mahāni. 190) niddesanayenapettha attho veditabbo. Sandissamāno mukho bhūtoti sammukhībhūto.

२३८. आता, त्या मार्गाचे 'मण्डपेय्यत्व' (उत्कृष्ट पेय असणे) दर्शविताना भगवंतांच्या वचनाच्या एका अंशाने युक्त असलेल्या 'मण्डपेय्य कथेचे' अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यामध्ये 'मण्डपेय्य' म्हणजे—ज्याप्रमाणे संपन्न, निर्मळ आणि अत्यंत स्वच्छ अशा तुपाला 'सर्पि-मण्ड' (तुपाचा उत्कृष्ट भाग) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे अत्यंत स्वच्छ असण्याच्या अर्थाने 'मण्ड' आणि पिण्यायोग्य असण्याच्या अर्थाने 'पेय्य' म्हटले जाते. कारण जे मद्य प्यायल्याने रस्त्याच्या मध्येच पडलेले, बेशुद्ध झालेले लोक स्वतःच्या वस्त्रादींचेही भान ठेवत नाहीत, ते मद्य स्वच्छ असले तरीही पिण्यायोग्य नाही. परंतु, माझे हे त्रिशिक्षेने (शील, समाधी, प्रज्ञा) युक्त असलेले 'शासन-ब्रह्मचर्य' संपन्न असल्यामुळे, निर्मळ असल्यामुळे आणि अत्यंत स्वच्छ असल्यामुळे 'मण्ड' (उत्कृष्ट सार) आहे, आणि हित व सुख देणारे असल्यामुळे 'पेय्य' (पिण्यायोग्य) आहे; म्हणून याला 'मण्डपेय्य' असे दर्शविले आहे. ज्यामध्ये 'मण्ड' आणि 'पेय्य' आहे, ते 'मण्डपेय्य' होय. ते काय आहे? ते 'शासन-ब्रह्मचर्य' आहे. त्रिशिक्षेला 'ब्रह्मचर्य' का म्हटले जाते? श्रेष्ठ असण्याच्या अर्थाने निर्वाणाला 'ब्रह्म' म्हटले जाते, आणि त्रिशिक्षा ही निर्वाणप्राप्तीसाठी प्रवृत्त होत असल्यामुळे, श्रेष्ठ अर्थासाठी (निर्वाणासाठी) आचरण असल्यामुळे तिला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'शासन-ब्रह्मचर्य' म्हणजे तेच होय. 'शास्ता संमुख (प्रत्यक्ष) झाले आहेत' हे येथे कारणाचे वचन आहे. कारण जेव्हा शास्ता प्रत्यक्ष उपस्थित आहेत, तेव्हा वीर्य (प्रयत्न) करून या मण्डाचे (उत्कृष्ट रसाचे) प्राशन करा. कारण वैद्याच्या परोक्ष (अनुपस्थितीत) बाह्य औषधी मण्ड पिणाऱ्यांना 'आम्हाला याची मात्रा (प्रमाण) किंवा याचे वर चढणे वा खाली उतरणे (उलटी किंवा जुलाब होणे) माहित नाही' अशी शंका निर्माण होते. परंतु वैद्याच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीत 'वैद्य हे जाणून घेतील' असे समजून ते शंकारहित होऊन प्राशन करतात. त्याचप्रमाणे, 'आपले धम्मस्वामी शास्ता प्रत्यक्ष संमुख आहेत' असे समजून वीर्य (प्रयत्न) करून प्राशन करा, असे सांगून ते मण्ड-प्राशनामध्ये प्रवृत्त करतात. ऐहिक (दृष्टधार्मिक), पारलौकिक (सांपरायिक) आणि परमार्थ (परम कल्याण) या हितकारक गोष्टींनी योग्यतेनुसार उपदेश करतात, म्हणून त्यांना 'शास्ता' म्हटले जाते. शिवाय, 'शास्ता भगवंत सार्थवाह' इत्यादी निर्देश पद्धतीद्वारे देखील येथे अर्थ समजून घ्यावा. स्पष्ट दिसणारे मुख झालेले आहेत, म्हणून त्यांना 'संमुख' (प्रत्यक्ष) म्हटले जाते.

Maṇḍapeyyaniddese tidhattamaṇḍoti tidhābhāvo tidhattaṃ. Tidhattena maṇḍo tidhattamaṇḍo, tividhena maṇḍoti attho. Satthari sammukhībhūteti idaṃ sabbākāraparipuṇṇamaṇḍattayadassanatthaṃ vuttaṃ. Parinibbutepi pana [Pg.182] satthari ekadesena maṇḍattayaṃ pavattatiyeva. Teneva cassa niddese ‘‘satthari sammukhībhūte’’ti avatvā katamo desanāmaṇḍotiādi vuttanti veditabbaṃ.

मण्डपेय्य निर्देशामध्ये 'तिधत्त-मण्ड' म्हणजे तीन प्रकार असणे हे 'तिधत्त' होय. तीन प्रकारांनी युक्त असलेला मण्ड म्हणजे 'तिधत्त-मण्ड' होय, म्हणजेच तीन प्रकारचा मण्ड असा अर्थ आहे. 'शास्ता संमुख असताना' हे वचन सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशा तीन मण्डांचे (मण्डत्रय) दर्शन घडवण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु, शास्ता परिनिर्वाण पावले तरीही एका अंशाने हे मण्डत्रय प्रवृत्त राहतेच. म्हणूनच, याच्या निर्देशामध्ये 'शास्ता संमुख असताना' असे न म्हणता 'देशना-मण्ड कोणता आहे?' इत्यादी सांगितले आहे, असे समजून घ्यावे.

Desanāmaṇḍoti dhammadesanā eva maṇḍo. Paṭiggahamaṇḍoti desanāpaṭiggāhako eva maṇḍo. Brahmacariyamaṇḍoti maggabrahmacariyameva maṇḍo.

'देशना-मण्ड' म्हणजे धम्मदेशनाच मण्ड होय. 'प्रतिग्रह-मण्ड' म्हणजे देशनेचा स्वीकार करणाराच मण्ड होय. 'ब्रह्मचर्य-मण्ड' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्यच मण्ड होय.

Ācikkhanāti desetabbānaṃ saccādīnaṃ imāni nāmānīti nāmavasena kathanā. Desanāti dassanā. Paññāpanāti jānāpanā, ñāṇamukhe ṭhapanā vā. Āsanaṃ ṭhapento hi ‘‘āsanaṃ paññāpetī’’ti vuccati. Paṭṭhapanāti paññāpanā, pavattanāti attho, ñāṇamukhe ṭhapanā vā. Vivaraṇāti vivaṭakaraṇaṃ, vivaritvā dassanāti attho. Vibhajanāti vibhāgakiriyā, vibhāgato dassanāti attho. Uttānīkammanti pākaṭabhāvakaraṇaṃ. Atha vā ācikkhanāti desanādīnaṃ channaṃ padānaṃ mūlapadaṃ. Desanādīni cha padāni tassa atthavivaraṇatthaṃ vuttāni. Tattha desanāti ugghaṭitaññūnaṃ vasena saṅkhepato paṭhamaṃ uddesavasena desanā. Ugghaṭitaññū hi saṅkhepena vuttaṃ paṭhamaṃ vuttañca paṭivijjhanti. Paññāpanāti vipañcitaññūnaṃ vasena tesaṃ cittatosanena buddhinisānena ca paṭhamaṃ saṅkhittassa vitthārato niddesavasena paññāpanā. Paṭṭhapanāti tesaṃyeva niddiṭṭhassa niddesassa paṭiniddesavasena vitthārataravacanena paññāpanā. Vivaraṇāti niddiṭṭhassāpi punappunaṃ vacanena vivaraṇā. Vibhajanāti punappunaṃ vuttassāpi vibhāgakaraṇena vibhajanā. Uttānīkammanti vivaṭassa vitthārataravacanena, vibhattassa ca nidassanavacanena uttānīkaraṇaṃ. Ayaṃ desanā neyyānampi paṭivedhāya hoti. Yevāpanaññepi kecīti piyaṅkaramātādikā vinipātikā gahitā. Viññātāroti paṭivedhavasena lokuttaradhammaṃ viññātāro. Ete hi bhikkhuādayo paṭivedhavasena dhammadesanaṃ paṭiggaṇhantīti paṭiggahā. Ayamevātiādīni paṭhamañāṇaniddese vuttatthāni. Ariyamaggo nibbānena saṃsandanato brahmatthāya cariyāti brahmacariyanti vuccati.

'आचिक्खना' (सांगणे) म्हणजे उपदेशिलेल्या सत्य इत्यादींचे 'ही त्यांची नावे आहेत' अशा प्रकारे नावांच्या द्वारे कथन करणे होय. 'देशना' म्हणजे दर्शन घडवणे (दाखवणे) होय. 'प्रज्ञापना' म्हणजे ज्ञान करून देणे किंवा ज्ञानाच्या समोर ठेवणे होय. कारण आसन मांडणाऱ्याला 'आसन प्रज्ञप्त करतो' असे म्हटले जाते. 'प्रस्थापना' म्हणजे प्रज्ञापना, प्रवृत्त करणे असा अर्थ आहे, किंवा ज्ञानाच्या समोर ठेवणे होय. 'विवरण' म्हणजे उघडे करणे, म्हणजेच उघडून दाखवणे असा अर्थ आहे. 'विभजना' म्हणजे विभाग करण्याची क्रिया, म्हणजेच विभाग करून दाखवणे असा अर्थ आहे. 'उत्तानिकर्म' म्हणजे स्पष्ट करणे (प्रकट करणे) होय. किंवा, 'आचिक्खना' हे देशना इत्यादी सहा पदांचे मूळ पद आहे. देशना इत्यादी सहा पदे त्याच्या अर्थाचे विवरण करण्यासाठी सांगितली आहेत. त्यामध्ये 'देशना' म्हणजे उद्घटितज्ञू (तीव्र बुद्धीच्या) पुद्गलांच्या अपेक्षेने संक्षेपाने, प्रथम उद्देशाच्या रूपाने उपदेश करणे होय. कारण उद्घटितज्ञू पुद्गल संक्षेपाने सांगितलेले आणि प्रथम सांगितलेले त्वरित जाणतात (आकलन करतात). 'प्रज्ञापना' म्हणजे विक्षेपितज्ञू (मध्यम बुद्धीच्या) पुद्गलांच्या अपेक्षेने, त्यांच्या चित्ताला संतुष्ट करून आणि बुद्धीला तीक्ष्ण करून, प्रथम संक्षेपाने सांगितलेल्या विषयाचे विस्ताराने निर्देश रूपाने ज्ञान करून देणे होय. 'प्रस्थापना' म्हणजे त्यांच्यासाठीच स्पष्ट केलेल्या निर्देशाचे प्रतिनिर्देशाच्या रूपाने अधिक विस्तृत वचनाने ज्ञान करून देणे होय. 'विवरण' म्हणजे स्पष्ट केलेल्या विषयाचे देखील पुन्हा पुन्हा वचनाद्वारे उघडून दाखवणे होय. 'विभजना' म्हणजे पुन्हा पुन्हा सांगितलेल्या विषयाचे देखील विभाग करून वर्गीकरण करणे होय. 'उत्तानिकर्म' म्हणजे उघड केलेल्या विषयाचे अधिक विस्तृत वचनाने आणि विभागलेल्या विषयाचे उदाहरणांच्या वचनाने स्पष्टीकरण करणे होय. ही देशना नेय्य (मार्गदर्शनास पात्र) पुद्गलांच्या देखील आकलनासाठी (साक्षात्कारासाठी) कारणीभूत ठरते. 'आणि इतर जे कोणी' यामध्ये पियंकरमाता इत्यादी विनिपातिक (प्रेत योनीतील जीव) ग्रहण केले आहेत. 'विज्ञाते' (जाणणारे) म्हणजे साक्षात्काराच्या द्वारे लोकोत्तर धम्माला जाणणारे होय. कारण हे भिक्खू इत्यादी साक्षात्काराच्या द्वारे धम्मदेशनेचा स्वीकार करतात, म्हणून त्यांना 'प्रतिग्रह' (स्वीकारणारे) म्हटले आहे. 'हाच' इत्यादी शब्द पहिल्या ज्ञान-निर्देशात स्पष्ट केलेल्या अर्थाचे आहेत. आर्यमार्ग निर्वाणाशी सुसंगत असल्यामुळे, श्रेष्ठ अर्थासाठी (निर्वाणासाठी) आचरण असल्यामुळे त्याला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते.

239. Idāni adhimokkhamaṇḍotiādīhi tasmiṃ maggakkhaṇe vijjamānāni indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgāni maṇḍapeyyavidhāne yojetvā dasseti. Tattha [Pg.183] adhimokkhamaṇḍoti adhimokkhasaṅkhāto maṇḍo. Kasaṭoti pasādavirahito āvilo. Chaḍḍetvāti samucchedavasena pahāya. Saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyanti saddhindriyato adhimokkhamaṇḍassa anaññattepi sati aññaṃ viya katvā vohāravasena vuccati, yathā loke nisadapotako nisadapotasarīrassa anaññattepi sati nisadapotassa sarīranti vuccati, yathā ca pāḷiyaṃ ‘‘phusitatta’’ntiādīsu dhammato anaññopi bhāvo añño viya vutto, yathā ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘phusanalakkhaṇo phasso’’tiādīsu (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesavāra phassapañcamakarāsivaṇṇanā) dhammato anaññampi lakkhaṇaṃ aññaṃ viya vuttaṃ, evamidanti veditabbaṃ. Pivatīti cettha taṃsamaṅgipuggaloti vuttaṃ hoti. Taṃsamaṅgipuggalo taṃ maṇḍaṃ pivatīti katvā tena puggalena so maṇḍo pātabbato maṇḍapeyyaṃ nāma hotīti vuttaṃ hoti. ‘‘Maṇḍapeyyo’’ti ca vattabbe ‘‘maṇḍapeyya’’nti liṅgavipallāso kato. Sesānampi iminā nayena attho veditabbo. Apubbesu pana pariḷāhoti pīṇanalakkhaṇāya pītiyā paṭipakkho kilesasantāpo. Duṭṭhullanti upasamapaṭipakkho kilesavasena oḷārikabhāvo asantabhāvo. Appaṭisaṅkhāti paṭisaṅkhānapaṭipakkho kilesavasena asamavāhitabhāvo.

२३९. आता 'अधिमोक्खमण्ड' इत्यादी शब्दांद्वारे त्या मार्गक्षणी विद्यमान असलेल्या इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांना मण्डपेय्य विधानात जोडून दर्शवितात. त्यामध्ये 'अधिमोक्खमण्डो' म्हणजे अधिमोक्ष नावाचा मण्ड (सार). 'कसाटो' म्हणजे प्रसन्नतेने विरहित, गढूळ. 'छड्डेत्वा' म्हणजे समुच्छेद रूपाने त्याग करून. 'सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खमण्डं पिवतीति मण्डपेय्यं' (श्रद्धेंद्रियाचा अधिमोक्ष-मण्ड पितो म्हणून मण्डपेय्य) यामध्ये श्रद्धेंद्रियापेक्षा अधिमोक्ष-मण्ड भिन्न नसला तरीही, तो भिन्न असल्यासारखा करून व्यवहाराच्या दृष्टीने म्हटला जातो; ज्याप्रमाणे जगात वरवंटा हा वरवंट्याच्या शरीरापेक्षा भिन्न नसला तरी 'वरवंट्याचे शरीर' असे म्हटले जाते, आणि ज्याप्रमाणे पाळीमध्ये 'फुसितत्तं' इत्यादींमध्ये धर्मापेक्षा भाव भिन्न नसला तरी भिन्न असल्यासारखा सांगितला आहे, आणि ज्याप्रमाणे अट्ठकथेमध्ये 'फुसनलक्खणो फस्सो' इत्यादींमध्ये धर्मापेक्षा लक्षण भिन्न नसले तरी भिन्न असल्यासारखे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे हेही समजून घ्यावे. येथे 'पितो' (पिवति) म्हणजे तो (त्या गुणांनी) युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) असे म्हटले आहे. तो युक्त पुद्गल त्या मण्डाचे प्राशन करतो, म्हणून त्या पुद्गलाद्वारे तो मण्ड पिण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला 'मण्डपेय्य' असे म्हटले जाते, असा याचा अर्थ होतो. आणि 'मण्डपेय्यो' असे म्हणायचे असताना 'मण्डपेय्यं' असा लिंगबदल केला आहे. उरलेल्या पदांचाही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. परंतु अपूर्व (नवीन) शब्दांमध्ये: 'परिळाहो' म्हणजे तृप्ती लक्षण असलेल्या प्रीतीच्या विरुद्ध असलेला क्लेशांचा संताप. 'दुट्ठुल्लं' म्हणजे उपशमाच्या विरुद्ध असलेला, क्लेशांमुळे निर्माण झालेला स्थूल भाव किंवा अशांत भाव. 'अप्पटिसंखा' म्हणजे प्रतिसंख्यानाच्या विरुद्ध असलेला, क्लेशांमुळे चित्त समतोल न राखण्याचा भाव.

240. Puna aññena pariyāyena maṇḍapeyyavidhiṃ niddisitukāmo atthi maṇḍotiādimāha. Tattha tatthāti tasmiṃ saddhindriye. Attharasotiādīsu saddhindriyassa adhimuccanaṃ attho, saddhindriyaṃ dhammo, tadeva nānākilesehi vimuttattā vimutti, tassa atthassa sampatti attharaso. Tassa dhammassa sampatti dhammaraso. Tassā vimuttiyā sampatti vimuttiraso. Atha vā atthapaṭilābharati attharaso, dhammapaṭilābharati dhammaraso, vimuttipaṭilābharati vimuttiraso. Ratīti ca taṃsampayuttā, tadārammaṇā vā pīti. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Imasmiṃ pariyāye maṇḍassa peyyaṃ maṇḍapeyyanti attho vutto hoti.

२४०. पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने मण्डपेय्य विधीचे निर्देश करण्याची इच्छा धरून 'अत्थि मण्डो' इत्यादी म्हणाले आहेत. त्यामध्ये 'तत्थ' म्हणजे त्या श्रद्धेंद्रियामध्ये. 'अत्थरसो' इत्यादींमध्ये श्रद्धेंद्रियाचे अधिमुच्चन (अधिमुक्ती) हा 'अत्थ' (अर्थ) आहे, श्रद्धेंद्रिय हा 'धम्म' (धर्म) आहे, आणि विविध क्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे तेच 'विमुत्ति' (विमुक्ती) आहे. त्या अर्थाची संपत्ती म्हणजे 'अत्थरसो'. त्या धर्माची संपत्ती म्हणजे 'धम्मरसो'. त्या विमुक्तीची संपत्ती म्हणजे 'विमुत्तिरसो'. अथवा, अर्थाच्या प्राप्तीचा आनंद म्हणजे 'अत्थरसो', धर्माच्या प्राप्तीचा आनंद म्हणजे 'धम्मरसो', विमुक्तीच्या प्राप्तीचा आनंद म्हणजे 'विमुत्तिरसो'. 'रति' म्हणजे त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेली किंवा त्याचे आलंबन घेणारी 'पीति' (प्रीती). याच पद्धतीने उर्वरित पदांचाही अर्थ समजून घ्यावा. या पर्यायामध्ये 'मण्डाचे प्राशन ते मण्डपेय्य' असा अर्थ सांगितला आहे.

Evaṃ indriyādibodhipakkhiyadhammapaṭipāṭiyā indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgānaṃ vasena maṇḍapeyyaṃ dassetvā puna ante ṭhitaṃ brahmacariyamaṇḍaṃ dassento maggassa padhānattā maggaṃ pubbaṅgamaṃ katvā uppaṭipāṭivasena maggaṅgabojjhaṅgabalaindriyāni dassesi[Pg.184]. Ādhipateyyaṭṭhena indriyā maṇḍotiādayo yathāyogaṃ lokiyalokuttarā maṇḍā. Taṃ heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Tathaṭṭhena saccā maṇḍoti ettha pana dukkhasamudayānaṃ maṇḍattābhāvā mahāhatthipadasutte (ma. ni. 1.300) viya saccañāṇāni saccāti vuttanti veditabbaṃ.

अशा प्रकारे इंद्रिय इत्यादी बोधिपक्षीय धर्मांच्या अनुक्रमाने इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांच्याद्वारे मण्डपेय्य दर्शवून, पुन्हा शेवटी असलेल्या 'ब्रह्मचर्यमण्ड' याला दर्शविताना, मार्गाच्या प्रधानतेमुळे मार्गाला अग्रगामी करून, उलट क्रमाने मार्गांग, बोज्झंग, बल आणि इंद्रिय यांना दर्शवितात. 'आधिपत्य अर्थाने इंद्रिये हा मण्ड आहे' इत्यादी योग्यतेनुसार लौकिक व लोकोत्तर मण्ड आहेत. ते पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. परंतु 'तथ्य अर्थाने सत्ये हा मण्ड आहे' यामध्ये दुःख आणि समुदय यांचा मण्डभाव नसल्यामुळे, महाहत्थिपदोपम सुत्ताप्रमाणे सत्यज्ञानांनाच 'सत्य' असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नावाच्या पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

Maṇḍapeyyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मण्डपेय्यकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Niṭṭhitā ca mahāvaggavaṇṇanā.

आणि महावग्ग-वर्णन समाप्त झाले.

(2) Yuganaddhavaggo

(२) युगनद्धवग्ग

1. Yuganaddhakathā

१. युगनद्धकथा

Yuganaddhakathāvaṇṇanā

युगनद्धकथा-वर्णन

1. Idāni [Pg.185] maṇḍapeyyaguṇassa ariyamaggassa yuganaddhaguṇaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya yuganaddhakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Yasmā pana dhammasenāpati dhammarāje dharamāneyeva dhammarājassa parinibbānasaṃvacchare parinibbuto, tasmā dhammarāje dharamāneyeva dhammabhaṇḍāgārikena desitaṃ idaṃ suttantaṃ tasseva sammukhā sutvā evaṃ me sutantiādimāhāti veditabbaṃ. Tattha āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissavacanaṃ, āyumāti attho. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. So hi jāyamānoyeva kule ānandaṃ bhusaṃ tuṭṭhiṃ akāsi. Tasmāssa ‘‘ānando’’ti nāmaṃ katanti veditabbaṃ. Kosambiyanti evaṃnāmake nagare. Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhā ussannā ahesuṃ, tasmā taṃ kosambīti saṅkhaṃ agamāsi. ‘‘Kusambassa isino assamato avidūre māpitattā’’ti eke.

१. आता मण्डपेय्य-गुण असलेल्या आर्यमार्गाचा युगनद्ध-गुण दर्शविताना, सुत्ताला अग्रगामी ठेवून केलेल्या युगनद्धकथेचे अपूर्व अर्थाचे वर्णन केले जात आहे. परंतु, ज्याअर्थी धम्मसेनापती हे धम्मराज हयात असतानाच, धम्मराजांच्या परिनिर्वाणाच्या वर्षी परिनिर्वाण पावले, त्याअर्थी धम्मराज हयात असतानाच धम्मभांडागारिकांनी देशना केलेले हे सुत्त त्यांच्याच समोर ऐकून 'एवं मे सुतं' इत्यादी म्हटले आहे, असे समजावे. त्यामध्ये 'आयस्मा' हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द आणि सत्कार व आदरासहित असलेला शब्द आहे; 'आयुमान' असा याचा अर्थ आहे. 'आनंद' हे त्या थेरांचे नाव आहे. कारण त्यांच्या जन्माच्या वेळी त्यांनी आपल्या कुळामध्ये अत्यंत आनंद व संतोष निर्माण केला होता. म्हणून त्यांचे नाव 'आनंद' असे ठेवले गेले, असे समजावे. 'कोसम्बियं' म्हणजे या नावाच्या नगरामध्ये. त्या नगराच्या आरामांमध्ये, तलावांमध्ये इत्यादी वेगवेगळ्या ठिकाणी कोसम्ब वृक्षांची संख्या खूप जास्त होती, म्हणून त्या नगराला 'कोसम्बी' हे नाव मिळाले. काही लोकांच्या मते, 'कुसम्ब नावाच्या ऋषींच्या आश्रमापासून जवळच हे नगर वसवले गेल्यामुळे याला कोसम्बी हे नाव मिळाले.'

Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme. Kosambiyañhi tayo seṭṭhino ahesuṃ ghositaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti. Te tayopi ‘‘loke buddho uppanno’’ti sutvā pañcahi pañcahi sakaṭasatehi dānūpakaraṇāni gāhāpetvā sāvatthiṃ gantvā jetavanasamīpe khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā nisinnā satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā satthāraṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa aḍḍhamāsamattaṃ mahādānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā sakajanapadagamanatthaṃ bhagavantaṃ yācitvā ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti bhagavatā vutte ‘‘dinnā no bhagavatā paṭiññā’’ti ñatvā ativiya tuṭṭhā dasabalaṃ vanditvā nikkhantā antarāmagge yojane yojane bhagavato nivāsatthaṃ vihāraṃ kārentā anupubbena kosambiṃ patvā attano attano ārāme mahantaṃ dhanapariccāgaṃ katvā bhagavato vihāre [Pg.186] kārāpayiṃsu. Tattha ghositaseṭṭhinā kārito ghositārāmo nāma ahosi, kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma, pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito pāvārikambavanaṃ nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ghositaseṭṭhinā kārite ārāme’’ti.

'घोसितारामे' म्हणजे घोसित श्रेष्ठीने बांधलेल्या आरामात. कोसम्बीमध्ये घोसित श्रेष्ठी, कुक्कुट श्रेष्ठी आणि पावारिक श्रेष्ठी असे तीन श्रेष्ठी होते. त्या तिघांनीही 'जगात बुद्धांचा जन्म झाला आहे' असे ऐकून, प्रत्येकी पाचशे गाड्यांमध्ये दानाचे साहित्य भरून घेतले आणि सावत्थीला गेले. तिथे जेतवनाच्या जवळ तळ ठोकून ते शास्त्यांच्या जवळ गेले. त्यांना वंदन करून व कुशल विचारपूस करून ते बसले. शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून ते स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाले. त्यांनी शास्त्यांना निमंत्रित केले आणि बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला पंधरवडाभर महादान दिले. भगवंतांच्या चरणांवर नतमस्तक होऊन त्यांनी भगवंतांना आपल्या जनपदात येण्याची विनंती केली. जेव्हा भगवंतांनी 'हे गृहपतींनो, तथागत शून्य घरांमध्ये रमतात' असे म्हटले, तेव्हा 'भगवंतांनी आम्हाला संमती दिली आहे' असे समजून ते अत्यंत आनंदित झाले. त्यांनी दशबलांना वंदन केले आणि तेथून निघाले. वाटेत प्रत्येक योजनेवर त्यांनी भगवंतांच्या निवासासाठी विहार बांधले आणि अनुक्रमाने कोसम्बीला पोहोचून आपापल्या आरामात प्रचंड धन खर्च करून भगवंतांसाठी विहार बांधले. त्यामध्ये घोसित श्रेष्ठीने बांधलेला विहार 'घोसिताराम' नावाचा झाला, कुक्कुट श्रेष्ठीने बांधलेला विहार 'कुक्कुटाराम' नावाचा झाला, आणि पावारिक श्रेष्ठीने आंब्याच्या वनात बांधलेला विहार 'पावारिकम्बवन' नावाचा झाला. त्याला उद्देशूनच 'घोसित श्रेष्ठीने बांधलेल्या आरामात' असे म्हटले आहे.

Āvuso bhikkhavoti ettha buddhā bhagavanto sāvake ālapantā ‘‘bhikkhavo’’ti ālapanti. Sāvakā pana ‘‘buddhehi sadisā mā homā’’ti ‘‘āvuso’’ti paṭhamaṃ vatvā pacchā ‘‘bhikkhavo’’ti vadanti. Buddhehi ca ālapite bhikkhusaṅgho ‘‘bhadante’’ti paṭivacanaṃ deti, sāvakehi ālapite ‘‘āvuso’’ti.

येथे 'आवुसो भिक्खवे' या वाक्यात, बुद्ध भगवंत श्रावकांना संबोधित करताना 'भिक्खवे' (भिक्षूंनो) असे संबोधित करतात. परंतु श्रावक 'आम्ही बुद्धांच्या समान न होऊ या' असा विचार करून आधी 'आवुसो' (आयुष्यमान) असे म्हणतात आणि नंतर 'भिक्खवे' असे म्हणतात. तसेच बुद्धांनी संबोधित केले असता भिक्षुसंघ 'भदन्ते' (भन्ते/पूज्यवर) असे प्रत्युत्तर देतो, आणि श्रावकांनी संबोधित केले असता 'आवुसो' असे प्रत्युत्तर देतो.

Yo hi kocīti aniyamavacanaṃ. Etena tādisānaṃ sabbabhikkhūnaṃ pariyādānaṃ. Mama santiketi mama samīpe. Arahattappattanti attanā arahattassa pattaṃ. Napuṃsake bhāve siddhavacanaṃ. Arahattaṃ pattanti vā padacchedo, attanā pattaṃ arahattanti attho. Arahattappattaṃ attānanti vā pāṭhaseso. Catūhi maggehīti upari vuccamānehi catūhi paṭipadāmaggehi, na ariyamaggehi. ‘‘Catūhi maggehī’’ti visuñca vuttattā kassaci arahato paṭhamassa ariyamaggassa dhammuddhaccapubbaṅgamo maggo, ekassa ariyamaggassa samathapubbaṅgamo, ekassa vipassanāpubbaṅgamo, ekassa yuganaddhapubbaṅgamoti evaṃ cattāropi paṭipadā maggā hontīti veditabbaṃ. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃ catunnaṃ paṭipadānaṃ maggānaṃ ekena vā, paṭipadāmaggena arahattappattaṃ byākarotīti attho. Sukkhavipassakassa hi arahato dhammuddhaccapubbaṅgamaṃ sotāpattimaggaṃ patvā sesamaggattayampi suddhavipassanāhiyeva pattassa arahattappatti dhammuddhaccapubbaṅgamamaggā hoti. Dhammuddhaccaviggahaṃ patvā vā appatvā vā samathapubbaṅgamādīnaṃ tiṇṇaṃ paṭipadānaṃ maggānaṃ ekekassa vasena pattacatumaggassa arahato arahattappatti itaraekekamaggapubbaṅgamā hoti. Tasmā āha – ‘‘etesaṃ vā aññatarenā’’ti.

'यो हि कोची' (जो कोणीही) हा अनिश्चित शब्द (अनियमवचन) आहे. याद्वारे त्या प्रकारच्या सर्व भिक्षूंचा समावेश होतो. 'मम सन्तिके' म्हणजे माझ्या समीप (जवळ). 'अरहत्तप्पत्तं' म्हणजे स्वतः अर्हतपद प्राप्त करणे; हे नपुंसकलिंगी भाववाचकात सिद्ध झालेले रूप आहे. किंवा 'अरहत्तं पत्तं' असा पदच्छेद करावा, स्वतः प्राप्त केलेले अर्हतपद असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'स्वतः अर्हतपद प्राप्त केलेला' (अरहत्तप्पत्तं अत्तानं) असा पाठशेष समजावा. 'चतूहि मग्गेही' म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या चार प्रतिपदा मार्गांनी, आर्यमार्गांनी नव्हे. 'चतूहि मग्गेही' असे स्वतंत्रपणे सांगितल्यामुळे, एखाद्या अर्हताचा पहिल्या आर्यमार्गाचा (सोतापत्तिमार्गाचा) धम्मुद्धच्चपुब्बंगम (धम्म-उद्धच्च पूर्वगामी) मार्ग असतो, एका आर्यमार्गाचा समथपुब्बंगम (शमथ पूर्वगामी), एकाचा विपस्सनापुब्बंगम (विपश्यना पूर्वगामी), आणि एकाचा युगनद्धपुब्बंगम (युगनद्ध पूर्वगामी) मार्ग असतो; अशा प्रकारे चारही प्रतिपदा मार्ग असतात, असे जाणावे. 'एतेसं वा अञ्ञतरेन' म्हणजे या चार प्रतिपदा मार्गांपैकी कोणत्याही एका प्रतिपदा मार्गाने अर्हतपद प्राप्त केल्याचे तो घोषित करतो, असा अर्थ आहे. कारण सुक्खविपस्सक (शुष्क-विपश्यक) अर्हताला धम्मुद्धच्चपुब्बंगम सोतापत्तिमार्ग प्राप्त झाल्यावर, उर्वरित तीन मार्ग देखील शुद्ध विपश्यनेनेच प्राप्त होत असल्याने, त्याची अर्हतपद प्राप्ती धम्मुद्धच्चपुब्बंगम मार्गाने होते. धम्मुद्धच्च-विग्रह (विक्षेप) प्राप्त करून किंवा न करता, शमथ-पूर्वगामी इत्यादी तीन प्रतिपदा मार्गांपैकी एकेका मार्गाच्या द्वारे चारही मार्ग प्राप्त करणाऱ्या अर्हताची अर्हतपद प्राप्ती इतर एकेका मार्गाच्या पूर्वगामी असण्याने होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'एतेसं वा अञ्ञतरेन'.

Samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvetīti samathaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā vipassanaṃ bhāveti, paṭhamaṃ samādhiṃ uppādetvā pacchā vipassanaṃ bhāvetīti attho. Maggo sañjāyatīti paṭhamo lokuttaramaggo nibbattati. So taṃ maggantiādīsu ekacittakkhaṇikassa maggassa āsevanādīni nāma natthi, dutiyamaggādayo pana uppādento tameva maggaṃ ‘‘āsevati bhāveti [Pg.187] bahulīkarotī’’ti vuccati. Saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhontīti yāva arahattamaggā kamena sabbe saññojanā pahīyanti, anusayā byantīhonti. Anusayā byantīhontīti ca puna anuppattiyā vigatantā hontīti attho.

'समथपुब्बंगमं विपस्सनं भावेति' म्हणजे शमथाला पूर्वगामी (अग्रगामी) करून विपश्यनेची भावना करतो; आधी समाधी उत्पन्न करून नंतर विपश्यनेची भावना करतो, असा अर्थ आहे. 'मग्गो सञ्जायति' म्हणजे पहिला लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न होतो. 'सो तं मग्गं' इत्यादी वाक्यांमध्ये, एका चित्तक्षणापुरत्या असणाऱ्या मार्गाचे आसेवन इत्यादी नसतात; परंतु दुसरा मार्ग इत्यादी उत्पन्न करताना तो त्याच मार्गाचे 'आसेवन करतो, भावना करतो, बहुलीकरण करतो' असे म्हटले जाते. 'संयोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्體होन्ति' म्हणजे अर्हन्तमार्गापर्यंत क्रमाने सर्व संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय नष्ट होतात. 'अनुशय नष्ट होतात' याचा अर्थ ते पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वरूपात नाहीसे होतात, असा आहे.

Puna caparanti puna ca aparaṃ kāraṇaṃ. Vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvetīti vipassanaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā samathaṃ bhāveti, paṭhamaṃ vipassanaṃ uppādetvā pacchā samādhiṃ bhāvetīti attho. Yuganaddhaṃ bhāvetīti yuganaddhaṃ katvā bhāveti. Ettha teneva cittena samāpattiṃ samāpajjitvā teneva saṅkhāre sammasituṃ na sakkā. Ayaṃ pana yāvatā samāpattiyo samāpajjati, tāvatā saṅkhāre sammasati. Yāvatā saṅkhāre sammasati, tāvatā samāpattiyo samāpajjati. Kathaṃ? Paṭhamajjhānaṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati. Saṅkhāre sammasitvā dutiyajjhānaṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati. Saṅkhāre sammasitvā tatiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati. Evaṃ samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti nāma.

'पुन चपरं' म्हणजे पुन्हा दुसरे कारण. 'विपस्सनापुब्बंगमं समथं भावेति' म्हणजे विपश्यनेला पूर्वगामी करून शमथाची भावना करतो; आधी विपश्यना उत्पन्न करून नंतर समाधीची भावना करतो, असा अर्थ आहे. 'युगनद्धं भावेति' म्हणजे युगनद्ध (शमथ आणि विपश्यना जोडीने) करून भावना करतो. येथे त्याच चित्ताने समापत्तीमध्ये प्रवेश करून त्याच चित्ताने संस्कारांचे संमर्शन (परीक्षण) करणे शक्य नाही. परंतु हा योगी जितका वेळ समापत्तीमध्ये प्रवेश करतो, तितका वेळ संस्कारांचे संमर्शन करतो; आणि जितका वेळ संस्कारांचे संमर्शन करतो, तितका वेळ समापत्तीमध्ये प्रवेश करतो. कसे? तो प्रथम ध्यानात प्रवेश करतो, त्यातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करतो. संस्कारांचे संमर्शन करून द्वितीय ध्यानात प्रवेश करतो, त्यातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करतो. संस्कारांचे संमर्शन करून तृतीय ध्यान... इत्यादी... नेवसञ्ञानासञ्ञायतन समापत्तीमध्ये प्रवेश करतो, त्यातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करतो. अशा प्रकारे शमथ आणि विपश्यनेची 'युगनद्ध' भावना केली जाते.

Dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hotīti ettha mandapaññānaṃ vipassakānaṃ upakkilesavatthuttā vipassanupakkilesasaññitesu obhāsādīsu dasasu dhammesu bhantatāvasena uddhaccasahagatacittuppattiyā vikkhepasaṅkhātaṃ uddhaccaṃ dhammuddhaccaṃ, tena dhammuddhaccena viggahitaṃ virūpaggahitaṃ virodhamāpāditaṃ mānasaṃ cittaṃ dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti, tena vā dhammuddhaccena kāraṇabhūtena tammūlakataṇhāmānadiṭṭhuppattiyā viggahitaṃ mānasaṃ hoti. Dhammuddhaccaviggahitamānasanti vā pāṭho. Hoti so āvuso samayoti iminā maggāmaggavavatthānena taṃ dhammuddhaccaṃ paṭibāhitvā puna vipassanāvīthiṃ paṭipannakālaṃ dasseti. Yaṃ taṃ cittanti yasmiṃ samaye taṃ vipassanāvīthiṃ okkamitvā pavattaṃ cittaṃ. Ajjhattameva santiṭṭhatīti vipassanāvīthiṃ paccotaritvā tasmiṃ samaye gocarajjhattasaṅkhāte ārammaṇe santiṭṭhati patiṭṭhāti. Sannisīdatīti tattheva pavattivasena sammā nisīdati. Ekodi hotīti ekaggaṃ hoti. Samādhiyatīti sammā ādhiyati suṭṭhu ṭhitaṃ hotīti.

'धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति' या वाक्यात, मंद बुद्धीच्या विपश्यकांचे उपक्लेशांचे कारण असल्याने, 'विपश्यनोपक्लेश' नावाच्या ओभास (प्रकाश) इत्यादी दहा धम्मांमध्ये भ्रमामुळे उद्धच्च-सहगत (औद्धत्ययुक्त) चित्त उत्पन्न झाल्याने, विक्षेप नावाचे जे औद्धत्य (उद्धच्च) आहे ते 'धम्मुद्धच्च' होय. त्या धम्मुद्धच्चाने विग्रहित (विकृतपणे ग्रहण केलेले किंवा विरोधाला प्राप्त झालेले) मन म्हणजेच चित्त हे 'धम्मुद्धच्चविग्गहित मन' होते. किंवा कारणभूत असलेल्या त्या धम्मुद्धच्चामुळे, तन्मूलक तृष्णा, मान आणि दृष्टी उत्पन्न झाल्याने विग्रहित झालेले मन होते. 'धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसं' असाही पाठ आहे. 'होति सो आवुसो समयो' या वाक्याने, मार्ग आणि अमार्ग यांच्या निर्धारणाने त्या धम्मुद्धच्चाला दूर करून पुन्हा विपश्यना-मार्गावर आरूढ झालेला काळ दर्शवला आहे. 'यं तं चित्तं' म्हणजे ज्या वेळी त्या विपश्यना-मार्गात उतरून प्रवृत्त झालेले चित्त. 'अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति' म्हणजे विपश्यना-मार्गात परत उतरून, त्या वेळी गोचर-अध्यात्म नावाच्या आलंबनात स्थिर होते, प्रतिष्ठित होते. 'सन्निसीदति' म्हणजे तिथेच प्रवृत्तीच्या रूपाने चांगल्या प्रकारे स्थिरावते. 'एकोदि होति' म्हणजे एकाग्र होते. 'समाधियति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे समाहित होते, उत्तम प्रकारे स्थिर होते.

Ayaṃ suttantavaṇṇanā.

ही सुत्तन्त-वर्णना (सूत्राचे स्पष्टीकरण) आहे.

1. Suttantaniddesavaṇṇanā

१. सुत्तन्त-निद्देस-वर्णना (सूत्र-निर्देश-स्पष्टीकरण)

2. Tassa [Pg.188] suttantassa niddesakathāya tattha jāte dhammeti tasmiṃ samādhismiṃ jāte cittacetasike dhamme. Aniccato anupassanaṭṭhenātiādinā vipassanāya bhedaṃ dasseti. Sammādiṭṭhi maggoti sammādiṭṭhisaṅkhāto maggo. Aṭṭhasu maggaṅgesu ekekopi hi maggoti vuccati.Āsevatīti sotāpattimaggavasena. Bhāvetīti sakadāgāmimagguppādanena. Bahulīkarotīti anāgāmiarahattamagguppādanena. Imesaṃ tiṇṇaṃ avatthābhedepi sati āvajjanādīnaṃ sādhāraṇattā sadisameva vissajjanaṃ kataṃ.

२. त्या सुत्ताच्या निर्देश-कथेमध्ये, 'तत्थ जाते धम्मे' म्हणजे त्या समाधीमध्ये उत्पन्न झालेले चित्त आणि चैतसिक धम्म. 'अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन' (अनित्यतेने अनुदर्शन करण्याच्या अर्थाने) इत्यादी वाक्यांद्वारे विपश्यनेचे भेद दर्शवले आहेत. 'सम्मादिट्ठि मग्गो' म्हणजे सम्यक् दृष्टी नावाचा मार्ग. कारण आठ मार्ग-अंगांपैकी एकेकाला देखील 'मार्ग' असे म्हटले जाते. 'आसेवति' म्हणजे सोतापत्तिमार्गाच्या रूपाने. 'भावेति' म्हणजे सकदागामिमार्गाच्या उत्पत्तीने. 'बहुलीकरोति' म्हणजे अनागामि आणि अर्हन्तमार्गाच्या उत्पत्तीने. या तिन्हींच्या अवस्थेमध्ये भेद असला तरी, आवर्जन (लक्ष देणे) इत्यादींच्या सामायिकतेमुळे (साधारणत्वामुळे) समानच उत्तर दिले गेले आहे.

3. Ālokasaññāpaṭinissaggānupassanānaṃ antarāpeyyāle avikkhepādīni ca jhāna samāpattikasiṇānussatiasubhā ca dīghaṃ assāsādīni ca ānantarikasamādhiñāṇaniddese (paṭi. ma. 1.80-81) niddiṭṭhattā saṅkhittāni. Tattha ca avikkhepavasenāti pubbabhāgāvikkhepavasena gahetabbaṃ. Aniccānupassī assāsavasenātiādike suddhavipassanāvasena vuttacatukke pana taruṇavipassanākāle vipassanāsampayuttasamādhipubbaṅgamā balavavipassanā veditabbā.

३. आलोकसंज्ञा (प्रकाशाची संज्ञा) आणि पटिनिस्सग्गानुपस्सना (त्यागाची अनुपश्यना) यांच्या दरम्यानच्या पेयालात (संक्षिप्त पाठात) अविक्खेप (विक्षेपविरहितता) इत्यादी, तसेच ध्यान, समापत्ती, कसिण, अनुस्सती, अशुभा आणि 'दीघं अस्सास' (दीर्घ श्वास) इत्यादींचा 'आनन्तरिकसमाधिज्ञाननिद्देस' मध्ये निर्देश केला असल्यामुळे संक्षेप केला आहे. तेथे 'अविक्खेपवसेन' (विक्षेपाभावाच्या प्रभावाने) म्हणजे पूर्वभागातील अविक्खेपाच्या प्रभावाने ग्रहण करावे. परंतु, 'अनिच्चानुपस्सी अस्सास वसेन' (अनित्यानुपश्यी श्वासाच्या प्रभावाने) इत्यादी शुद्ध विपश्यनेच्या प्रभावाने सांगितलेल्या चतुष्कात, तरुण विपश्यनेच्या (प्रारंभिक विपश्यनेच्या) काळात विपश्यना-संप्रयुक्त समाधी पूर्वंगम असणारी बलवान विपश्यना जाणावी.

4. Vipassanāpubbaṅgamavāre paṭhamaṃ aniccatotiādinā ārammaṇaṃ aniyametvā vipassanā vuttā, pacchā rūpaṃ aniccatotiādinā ārammaṇaṃ niyametvā vuttā. Tattha jātānanti tassā vipassanāya jātānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ. Vosaggārammaṇatāti ettha vosaggo nibbānaṃ. Nibbānañhi saṅkhatavosaggato pariccāgato ‘‘vosaggo’’ti vutto. Vipassanā ca taṃsampayuttadhammā ca nibbānaninnatāya ajjhāsayavasena nibbāne patiṭṭhitattā nibbānapatiṭṭhā nibbānārammaṇā. Patiṭṭhāpi hi ālambīyatīti ārammaṇaṃ nāma hoti, nibbāne patiṭṭhaṭṭheneva nibbānārammaṇā. Aññattha pāḷiyampi hi patiṭṭhā ‘‘ārammaṇa’’nti vuccanti. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, āvuso, naḷāgāraṃ vā tiṇāgāraṃ vā sukkhaṃ koḷāpaṃ terovassikaṃ puratthimāya cepi disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetha aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 4.243). Tasmā tattha jātānaṃ dhammānaṃ vosaggārammaṇatāya nibbānapatiṭṭhābhāvena hetubhūtena uppādito yo cittassa ekaggatāsaṅkhāto upacārappanābhedo avikkhepo, so [Pg.189] samādhīti vipassanāto pacchā uppādito nibbedhabhāgiyo samādhi niddiṭṭho hoti. Tasmāyeva hi iti paṭhamaṃ vipassanā, pacchā samathoti vuttaṃ.

४. विपश्यना-पूर्वंगम वारात प्रथम 'अनित्य' इत्यादी रूपाने आलंबन निश्चित न करता विपश्यना सांगितली आहे, आणि नंतर 'रूप अनित्य आहे' इत्यादी रूपाने आलंबन निश्चित करून सांगितली आहे. तेथे 'जातानां' म्हणजे त्या विपश्यनेमध्ये उत्पन्न झालेल्या चित्त आणि चैतसिक धर्मांचे. 'वोसग्गारम्मणता' यामध्ये 'वोसग्ग' म्हणजे निर्वाण होय. कारण संस्कृत धर्मांचा त्याग (वोसग्ग) केल्यामुळे निर्वाणाला 'वोसग्ग' म्हटले आहे. विपश्यना आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म निर्वाणाकडे झुकलेले असल्यामुळे आणि आशियाच्या (अध्यवसायाच्या) प्रभावाने निर्वाणात प्रतिष्ठित असल्यामुळे निर्वाण-प्रतिष्ठित आणि निर्वाण-आलंबन आहेत. कारण प्रतिष्ठा सुद्धा आलंबन केली जाते या अर्थाने 'आलंबन' म्हटले जाते; निर्वाणात प्रतिष्ठित असण्याच्या अर्थानेच ते निर्वाण-आलंबन आहेत. इतर पाळी साहित्यात सुद्धा प्रतिष्ठेला 'आलंबन' म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे— 'हे आवुसो! समजा एखादे गवताचे घर किंवा नळ-घर (वेळूचे घर) जे सुकलेले, रसहीन आणि वर्षभर जुने असेल, आणि पूर्वेकडून एखादा मनुष्य पेटती गवताची मशाल घेऊन जवळ आला, तर अग्नीला त्यात प्रवेश करण्याची संधी मिळेल, अग्नीला आलंबन (आधार) मिळेल' इत्यादी. म्हणून, तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांच्या वोसग्ग-आलंबनतेमुळे आणि निर्वाण-प्रतिष्ठा भावामुळे हेतू बनून उत्पन्न झालेली, जी चित्ताची एकाग्रता नावाची, उपचार आणि अप्पना अशा भेदांनी युक्त असणारी अविक्खेप (विक्षेपाभाव) आहे, तो समाधी होय; अशा प्रकारे विपश्यनेनंतर उत्पन्न झालेली निर्वेधभागीय समाधी निर्दिष्ट केली आहे. म्हणूनच 'अशा प्रकारे प्रथम विपश्यना, नंतर शमथ' असे म्हटले आहे.

5. Yuganaddhaniddese yasmā heṭṭhā suttantavaṇṇanāyaṃ vutto yuganaddhakkamo purimadvayaniddesanayeneva pākaṭo, maggakkhaṇe yuganaddhakkamo pana na pākaṭo, tasmā pubbabhāge anekantikaṃ yuganaddhabhāvanaṃ avatvā maggakkhaṇe ekantena labbhamānayuganaddhabhāvanameva dassento soḷasahi ākārehītiādimāha. Tattha ārammaṇaṭṭhenātiādīsu sattarasasu ākāresu ante uddiṭṭhaṃ yuganaddhaṃ mūlapadena ekaṭṭhattā taṃ vippahāya sesānaṃ vasena ‘‘soḷasahī’’ti vuttaṃ. Ārammaṇaṭṭhenāti ālambanaṭṭhena, ārammaṇavasenāti attho. Evaṃ sesesupi. Gocaraṭṭhenāti ārammaṇaṭṭhepi sati nissayitabbaṭṭhānaṭṭhena. Pahānaṭṭhenāti pajahanaṭṭhena. Pariccāgaṭṭhenāti pahānepi sati puna anādiyanena pariccāgaṭṭhena. Vuṭṭhānaṭṭhenāti uggamanaṭṭhena. Vivaṭṭanaṭṭhenāti uggamanepi sati apunarāvaṭṭanena nivattanaṭṭhena. Santaṭṭhenāti nibbutaṭṭhena. Paṇītaṭṭhenāti nibbutaṭṭhepi sati uttamaṭṭhena, atappakaṭṭhena vā. Vimuttaṭṭhenāti bandhanāpagataṭṭhena. Anāsavaṭṭhenāti bandhanamokkhepi sati ārammaṇaṃ katvā pavattamānāsavavirahitaṭṭhena. Taraṇaṭṭhenāti anosīditvā pilavanaṭṭhena, atikkamanaṭṭhena vā. Animittaṭṭhenāti saṅkhāranimittavirahitaṭṭhena. Appaṇihitaṭṭhenāti paṇidhivirahitaṭṭhena. Suññataṭṭhenāti abhinivesavirahitaṭṭhena. Ekarasaṭṭhenāti ekakiccaṭṭhena. Anativattanaṭṭhenāti aññamaññaṃ anatikkamanaṭṭhena. Yuganaddhaṭṭhenāti yugalakaṭṭhena.

५. युगनद्धनिद्देसात ज्याअर्थी खाली सुत्तन्त-वर्णनेत सांगितलेला युगनद्धक्रम पूर्वीच्या दोन निर्देशांच्या (शमथ-पूर्वंगम आणि विपश्यना-पूर्वंगम) पद्धतीनेच स्पष्ट आहे, परंतु मार्गक्षणी असणारा युगनद्धक्रम स्पष्ट नाही; म्हणून पूर्वभागातील अनैकांतिक (अनिश्चित) युगनद्धभावनेचा उल्लेख न करता, मार्गक्षणी निश्चितपणे प्राप्त होणारी युगनद्धभावनाच दर्शविताना 'सोळसहि आकारेहि' (सोळा आकारांनी) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'आरम्मणट्ठेन' (आलंबन अर्थाने) इत्यादी सतरा आकारांमध्ये शेवटी निर्दिष्ट केलेले 'युगनद्ध' हे पद मूळ पदाशी एकाच अर्थाचे असल्यामुळे ते सोडून उर्वरित सोळा पदांच्या आधारे 'सोळा' असे म्हटले आहे. 'आरम्मणट्ठेन' म्हणजे आलंबन अर्थाने, आलंबनाच्या प्रभावाने असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही समजावे. 'गोचरट्ठेन' म्हणजे आलंबन अर्थ असतानाही आश्रय घेण्याच्या स्थानाच्या अर्थाने. 'पहानट्ठेन' म्हणजे प्रहाण (त्याग) करण्याच्या अर्थाने. 'परिच्चागट्ठेन' म्हणजे प्रहाण असतानाही पुन्हा ग्रहण न करण्याच्या अर्थाने त्याग करणे. 'वुट्ठानट्ठेन' म्हणजे वर उठण्याच्या (उद्गमन) अर्थाने. 'विवट्टनट्ठेन' म्हणजे उद्गमन असतानाही पुन्हा न परतण्याच्या अर्थाने निवृत्त होणे. 'सन्तट्ठेन' म्हणजे शांत होण्याच्या अर्थाने. 'पणीतट्ठेन' म्हणजे शांत अर्थ असतानाही उत्तम अर्थाने किंवा अतृप्त न राहण्याच्या (पूर्ण तृप्तीच्या) अर्थाने. 'विमुत्तट्ठेन' म्हणजे बंधनांपासून मुक्त होण्याच्या अर्थाने. 'अनासवट्ठेन' म्हणजे बंधनमुक्ती असतानाही आलंबन करून प्रवृत्त होणाऱ्या आसवांपासून विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'तरणट्ठेन' म्हणजे न बुडता तरंगण्याच्या अर्थाने किंवा ओलांडून जाण्याच्या (अतिक्रमण) अर्थाने. 'अनिमित्तट्ठेन' म्हणजे संस्कार-निमित्तापासून विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'अप्पणिहितट्ठेन' म्हणजे प्रणिधी (इच्छा) विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'सुञ्ञतट्ठेन' म्हणजे अभिनिवेश विरहित असण्याच्या अर्थाने. 'एकरसट्ठेन' म्हणजे एकच कार्य असण्याच्या अर्थाने. 'अनतिवत्तनट्ठेन' म्हणजे परस्परांचे अतिक्रमण न करण्याच्या अर्थाने. 'युगनद्धट्ठेन' म्हणजे जोडी बनविण्याच्या (युगल) अर्थाने.

Uddhaccaṃ pajahato, avijjaṃ pajahatoti yogino tassa tassa paṭipakkhappahānavasena vuttaṃ. Nirodho cettha nibbānameva. Aññamaññaṃ nātivattantīti samatho ce vipassanaṃ ativatteyya, līnapakkhikattā samathassa cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Vipassanā ce samathaṃ ativatteyya, uddhaccapakkhikattā vipassanāya cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Tasmā samatho ca vipassanaṃ anativattamāno kosajjapātaṃ na karoti, vipassanā samathaṃ anativattamānā uddhaccapātaṃ na karoti. Samatho samaṃ pavattamāno [Pg.190] vipassanaṃ uddhaccapātato rakkhati, vipassanā samaṃ pavattamānā samathaṃ kosajjapātato rakkhati. Evamime ubho aññamaññaṃ anativattanakiccena ekakiccā, samā hutvā pavattamānena aññamaññaṃ anativattamānā atthasiddhikarā honti. Tesaṃ maggakkhaṇe yuganaddhattaṃ vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇe yuganaddhattāyeva hoti. Pahānapariccāgavuṭṭhānavivaṭṭanakaraṇānaṃ maggakiccavasena vuttattā sakalassa maggakiccassa dassanatthaṃ uddhaccasahagatakilesā ca khandhā ca avijjāsahagatakilesā ca khandhā ca niddiṭṭhā. Sesānaṃ na tathā vuttattā paṭipakkhadhammamattadassanavasena uddhaccāvijjā eva niddiṭṭhā. Vivaṭṭatoti nivattantassa.

'उद्धच्चं पजहतो' (औद्धत्याचा त्याग करणाऱ्याला), 'अविज्जं पजहतो' (अविद्येचा त्याग करणाऱ्याला) हे योगी पुरुषाच्या त्या त्या प्रतिपक्षाच्या (विरोधी धर्माच्या) प्रहाणाच्या प्रभावाने सांगितले आहे. आणि येथे 'निरोध' म्हणजे निर्वाणच होय. 'परस्परांचे अतिक्रमण करत नाहीत' म्हणजे जर शमथ विपश्यनेचे अतिक्रमण करेल, तर शमथाच्या लीन-पक्षीय (आळसयुक्त) स्वभावामुळे चित्त आळसाकडे (कौसज्ज) प्रवृत्त होईल. जर विपश्यना शमथाचे अतिक्रमण करेल, तर विपश्यनेच्या उद्धच्च-पक्षीय (औद्धत्ययुक्त) स्वभावामुळे चित्त औद्धत्याकडे (विक्षेपाकडे) प्रवृत्त होईल. म्हणून शमथ विपश्यनेचे अतिक्रमण न करता आळसात पडू देत नाही, आणि विपश्यना शमथाचे अतिक्रमण न करता औद्धत्यात पडू देत नाही. शमथ समान रूपाने प्रवृत्त होत असताना विपश्यनेला औद्धत्यात पडण्यापासून वाचवतो, आणि विपश्यना समान रूपाने प्रवृत्त होत असताना शमथाला आळसात पडण्यापासून वाचवते. अशा प्रकारे हे दोन्ही परस्परांचे अतिक्रमण न करण्याच्या कार्याने एकच कार्य असणारे आणि समान होऊन प्रवृत्त होत असताना परस्परांचे अतिक्रमण न करता अर्थसिद्धी (ध्येयप्राप्ती) करणारे होतात. मार्गक्षणी त्यांचे युगनद्धत्व हे वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी) विपश्यना क्षणी युगनद्ध असल्यामुळेच होते. प्रहाण, त्याग, उत्थान आणि विवर्तन करण्याच्या क्रिया मार्गकृत्याच्या प्रभावाने सांगितल्या असल्यामुळे संपूर्ण मार्गकृत्य दर्शविण्यासाठी औद्धत्य-सहगत क्लेश व स्कंध, आणि अविद्या-सहगत क्लेश व स्कंध निर्दिष्ट केले आहेत. उर्वरित आकारांमध्ये तसे सांगितले नसल्यामुळे केवळ प्रतिपक्ष धर्मांचे दर्शन घडविण्याच्या प्रभावाने केवळ औद्धत्य आणि अविद्याच निर्दिष्ट केली आहे. 'विवट्टतो' म्हणजे निवृत्त होणाऱ्यासाठी.

Samādhi kāmāsavā vimutto hotīti samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā vuttaṃ. Rāgavirāgāti rāgassa virāgo samatikkamo etissā atthīti rāgavirāgā, ‘‘rāgavirāgato’’ti nissakkavacanaṃ vā. Tathā avijjāvirāgā. Cetovimuttīti maggasampayutto samādhi. Paññāvimuttīti maggasampayuttā paññā. Taratoti tarantassa. Sabbapaṇidhīhīti rāgadosamohapaṇidhīhi, sabbapatthanāhi vā. Evaṃ cuddasa ākāre vissajjitvā ekarasaṭṭhañca anativattanaṭṭhañca avibhajitvāva imehi soḷasahi ākārehīti āha. Kasmā? Tesaṃ cuddasannaṃ ākārānaṃ ekekassa avasāne ‘‘ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantī’’ti niddiṭṭhattā te dvepi ākārā niddiṭṭhāva honti. Tasmā ‘‘soḷasahī’’ti āha. Yuganaddhaṭṭho pana uddesepi na bhaṇitoyevāti.

समाधी काम-आसवांपासून मुक्त होते, असे समाधी ही कामच्छंदाची (कामोपभोगाच्या इच्छेची) विरोधी (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे म्हटले आहे. 'रागविरागा' म्हणजे या चेतोविमुक्तीमध्ये रागाचा विराग (नाश) या समतिक्रम (ओलांडून जाणे) आहे म्हणून 'रागविरागा' असे म्हटले आहे; किंवा 'रागविरागा' हा पंचमी विभक्तीचा शब्द 'रागविरागापासून' (रागाच्या विरागामुळे) या अर्थाने आहे. तसेच 'अविज्जाविरागा' (अविद्येच्या विरागामुळे) या शब्दाबाबतही समजावे. 'चेतोविमुक्ती' म्हणजे मार्गसंप्रयुक्त समाधी. 'प्रज्ञाविमुक्ती' म्हणजे मार्गसंप्रयुक्त प्रज्ञा. 'तरतो' म्हणजे पार करणाऱ्याचे. 'सर्व प्रणिधींनी' म्हणजे राग, द्वेष आणि मोहाच्या प्रणिधींनी (इच्छांनी) किंवा सर्व प्रकारच्या आकांक्षांनी. अशा प्रकारे चौदा आकारांचे स्पष्टीकरण करून, 'एकरसत्व' आणि 'अनतिवर्तनत्व' यांचे विभाजन न करताच 'या सोळा आकारांनी' असे म्हटले आहे. का? कारण त्या चौदा आकारांपैकी प्रत्येकाच्या शेवटी 'एकरस होतात, युगनद्ध होतात, एकमेकांचे उल्लंघन करत नाहीत' असे निर्दिष्ट केल्यामुळे ते दोन्ही आकारही निर्दिष्ट केलेलेच होतात. म्हणून 'सोळा आकारांनी' असे म्हटले आहे. परंतु युगनद्धतेचा अर्थ उद्देशातही सांगितलेला नाहीच, असे समजावे.

2. Dhammuddhaccavāraniddesavaṇṇanā

२. धम्मुद्धच्चवार-निर्देश-वर्णना

6. Dhammuddhaccavāre aniccato manasikaroto obhāso uppajjatīti udayabbayānupassanāya ṭhitassa tīhi anupassanāhi punappunaṃ saṅkhāre vipassantassa vipassantassa vipassanāñāṇesu paripākagatesu tadaṅgavasena kilesappahānena parisuddhacittassa aniccato vā dukkhato vā anattato vā manasikārakkhaṇe vipassanāñāṇānubhāvena pakatiyāva obhāso uppajjatīti paṭhamaṃ tāva aniccato manasikaroto obhāso kathito. Akusalo vipassako tasmiṃ obhāse uppanne ‘‘na ca vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggaṃ pattomhi, phalaṃ pattomhī’’ti [Pg.191] amaggaṃyeva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti, aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā hoti. So attano vipassanāvīthiṃ vissajjetvā vikkhepamāpanno vā obhāsameva taṇhādiṭṭhimaññanāhi maññamāno vā nisīdati. So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati, kassaci antogabbhaṃ, kassaci bahigabbhampi, kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ yojanaṃ dviyojanaṃ…pe… kassaci pathavitalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi. Ayañhi obhāso caturaṅgasamannāgatepi andhakāre taṃ taṃ ṭhānaṃ obhāsento uppajjati.

६. धम्मुद्धच्चवारामध्ये 'अनित्यतेने मनसिकार करणाऱ्याला ओभास (प्रकाश) उत्पन्न होतो' म्हणजे उदयव्ययानुपश्यनेमध्ये स्थित असलेल्या, तीन अनुपश्यनांनी (अनित्य, दुःख, अनात्म) पुन्हा पुन्हा संस्कारांचे विपश्यना करणाऱ्या साधकाचे विपश्यना ज्ञान परिपक्व झाले असता, तदंग प्रहाणाने क्लेशांचा नाश झाल्यामुळे परिशुद्ध चित्त झालेल्या साधकाला अनित्यतेने, दुःखतेने किंवा अनात्मतेने मनसिकार करण्याच्या क्षणी विपश्यना ज्ञानाच्या प्रभावाने नैसर्गिकपणेच ओभास उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे सर्वप्रथम अनित्यतेने मनसिकार करणाऱ्याच्या ओभासाविषयी सांगितले आहे. अकुशल (अनुभवरहित) विपश्यक तो ओभास उत्पन्न झाला असता, 'नक्कीच मला यापूर्वी कधीही असा ओभास उत्पन्न झाला नव्हता, मी नक्कीच मार्ग प्राप्त केला आहे, मी फल प्राप्त केले आहे' असे मानून जो मार्ग नाही त्यालाच 'मार्ग' आणि जे फल नाही त्यालाच 'फल' असे ग्रहण करतो. त्या मार्गेतर गोष्टीला 'मार्ग' आणि फलेतर गोष्टीला 'फल' असे ग्रहण करणाऱ्या साधकाची विपश्यना-वीथी विचलित होते. तो आपली विपश्यना-वीथी सोडून विक्षेपाला (भ्रमात) प्राप्त होतो किंवा त्या ओभासालाच तृष्णा, दृष्टी आणि मानाने (अहंकाराने) 'माझे' असे मानत बसून राहतो. तो हा ओभास एखाद्या भिक्खूच्या केवळ आसनाच्या जागेपुरताच प्रकाशित करत उत्पन्न होतो, कोणाच्या खोलीच्या आत, कोणाच्या खोलीच्या बाहेरही, कोणाच्या संपूर्ण विहाराला, कोणाच्या एका गाऊत, अर्धा योजन, एक योजन, दोन योजन... इत्यादी अंतरापर्यंत, तर कोणाच्या बाबतीत पृथ्वीतलापासून थेट अकनिष्ठ ब्रह्मलोकापर्यंत एकसंध प्रकाश पसरवणारा उत्पन्न होतो. परंतु भगवंतांच्या बाबतीत तो दहा हजार लोकधातूंना प्रकाशित करत उत्पन्न झाला. कारण हा ओभास चार अंगांनी युक्त अशा घनघोर अंधारातही त्या त्या स्थानाला प्रकाशित करत उत्पन्न होतो.

Obhāso dhammoti obhāsaṃ āvajjatīti ayaṃ obhāso maggadhammo phaladhammoti vā taṃ taṃ obhāsaṃ manasi karoti. Tato vikkhepo uddhaccanti tato obhāsato dhammoti āvajjanakaraṇato vā yo uppajjati vikkhepo, so uddhaccaṃ nāmāti attho. Tena uddhaccena viggahitamānasoti tena evaṃ uppajjamānena uddhaccena virodhitacitto, tena vā uddhaccena kāraṇabhūtena tammūlakakilesuppattiyā virodhitacitto vipassako vipassanāvīthiṃ okkamitvā vikkhepaṃ vā tammūlakakilesesu vā ṭhitattā aniccato dukkhato anattato upaṭṭhānāni yathābhūtaṃ nappajānāti. ‘‘Tena vuccati dhammuddhaccaviggahitamānaso’’ti evaṃ iti-saddo yojetabbo. Hoti so samayoti evaṃ assādavasena upakkiliṭṭhacittassāpi yogino sace upaparikkhā uppajjati, so evaṃ pajānāti – ‘‘vipassanā nāma saṅkhārārammaṇā, maggaphalāni nibbānārammaṇāni, imāni ca cittāni saṅkhārārammaṇāni, tasmā nāyamobhāso maggo, udayabbayānupassanāyeva nibbānassa lokiko maggo’’ti maggāmaggaṃ vavatthapetvā taṃ vikkhepaṃ parivajjayitvā udayabbayānupassanāya ṭhatvā sādhukaṃ saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. Evaṃ upaparikkhantassa so samayo hoti. Evaṃ apassanto pana ‘‘maggaphalappattomhī’’ti adhimāniko hoti.

'ओभास हा धम्म आहे' अशा प्रकारे ओभासाचे आवर्जन करतो म्हणजे हा ओभास मार्गधम्म किंवा फलधम्म आहे, अशा प्रकारे त्या त्या ओभासाचा मनसिकार करतो. 'त्यामुळे होणारा विक्षेप म्हणजे औद्धत्य (उद्धच्च)' म्हणजे त्या ओभासामुळे किंवा 'हा धम्म आहे' असे आवर्जन केल्यामुळे जो विक्षेप उत्पन्न होतो, त्याला 'उद्धच्च' (औद्धत्य) म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'त्या औद्धत्याने विग्रहित मानस असलेला' म्हणजे अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या त्या औद्धत्याने ज्याचे चित्त विचलित झाले आहे, किंवा कारणभूत असलेल्या त्या औद्धत्यामुळे आणि तन्मूलक क्लेशांच्या उत्पत्तीमुळे ज्याचे चित्त विचलित झाले आहे असा विपश्यक साधक विपश्यना-वीथीमध्ये प्रवेश करून विक्षेपामुळे किंवा तन्मूलक क्लेशांमध्ये स्थित असल्यामुळे अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने प्रकट होणाऱ्या संस्कारांना यथार्थपणे जाणू शकत नाही. 'म्हणून त्याला धम्मुद्धच्चविग्रहितमानस म्हटले जाते' अशा प्रकारे 'इति' शब्दाची योजना करावी. 'तो समय होतो' म्हणजे अशा प्रकारे आस्वादाच्या (आसक्तीच्या) वशतेमुळे उपक्लिष्ट (मलीन) चित्त झालेल्याही योग्याला जर उपपरीक्षा (परीक्षण) उत्पन्न झाली, तर तो अशा प्रकारे जाणतो - 'विपश्यना ही संस्कारांचे आलंबन असणारी असते, मार्ग आणि फले ही निर्वाणाचे आलंबन असणारी असतात, आणि ही चित्ते संस्कारांचे आलंबन असणारी आहेत; म्हणून हा ओभास मार्ग नव्हे, तर उदयव्ययानुपश्यनाच निर्वाणाचा लौकिक मार्ग आहे.' अशा प्रकारे मार्ग आणि अमार्ग यांचा निश्चय करून, त्या विक्षेपाचा त्याग करून, उदयव्ययानुपश्यनेमध्ये स्थित राहून, संस्कारांचे अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने चांगल्या प्रकारे दर्शन (विपश्यना) करतो. अशा प्रकारे परीक्षण करणाऱ्या साधकासाठी तो समय अनुकूल होतो. परंतु अशा प्रकारे न पाहणारा साधक 'मी मार्ग-फल प्राप्त केले आहे' अशा अभिमानाने युक्त (अधिमानिक) होतो.

Yaṃ taṃ cittanti yaṃ taṃ vipassanācittaṃ. Ajjhattamevāti aniccānupassanāya ārammaṇe gocarajjhatteyeva. Ñāṇaṃ uppajjatīti tasseva yogāvacarassa rūpārūpadhamme tulayantassa tīrayantassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ [Pg.192] tikhiṇaṃ sūramativisadaṃ vipassanāñāṇaṃ uppajjati. Pīti uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye khuddikā pīti, khaṇikā pīti, okkantikā pīti, ubbegā pīti, pharaṇā pītīti ayaṃ pañcavidhā vipassanāsampayuttā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati. Passaddhi uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravatā, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññatā, na vaṅkatā hoti. Atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni paguṇāni suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

'जे ते चित्त' म्हणजे जे ते विपश्यना चित्त. 'अध्यात्मच' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेच्या आलंबनात, स्वतःच्या गोचरातच. 'ज्ञान उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच योगावाचराला रूप आणि अरूप धर्मांचे तोलन (तुलना) आणि तीरण (निर्णय) करत असताना, इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे अखंड वेग असणारे, तीक्ष्ण, शूर आणि अत्यंत निर्मळ असे विपश्यना ज्ञान उत्पन्न होते. 'प्रीती उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच योगावाचराला त्या वेळी क्षुद्रिका प्रीती, क्षणिका प्रीती, ओक्कंतिका (अवक्रांतिका) प्रीती, उद्वेगा प्रीती आणि फरणा (स्फुरण) प्रीती अशी पाच प्रकारची विपश्यना-संप्रयुक्त प्रीती संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकत उत्पन्न होते. 'प्रस्रब्धी उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच योगावाचराला त्या वेळी काय आणि चित्ताचा कोणताही थकवा (दरथ), जडपणा (गौरवता), कठीणपणा (कर्कशता), अकर्मण्यता, ग्लानी किंवा वक्रता राहत नाही. उलटपक्षी, त्याचे काय आणि चित्त शांत (प्रस्रब्ध), हलके, मृदू, कर्मण्य, प्रगल्भ, अत्यंत निर्मळ आणि सरळच होतात. तो या प्रस्रब्धी इत्यादींनी उपकृत झालेल्या काय-चित्ताने त्या वेळी 'अमानुषी' (अलौकिक) नावाची रती (आनंद) अनुभवतो. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे -

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

"शून्यागारात (निर्जन स्थानी) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या आणि यथायोग्य रीतीने धर्माची (रूप-नाम धर्माची) विपश्यना करणाऱ्या भिक्खूला अलौकिक (अमानुषी) रती प्राप्त होते."

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-4) –

"ज्या ज्या वेळी तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे मनन करतो, त्याला प्रीती आणि प्रामोज्य प्राप्त होते; जाणणाऱ्यांसाठी ते अमृत (निर्वाण) स्वरूपच असते."

Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādīhi sahitā vipassanāsampayuttā kāyacittapassaddhi uppajjati. Sukhaṃ uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ vipassanāsampayuttaṃ sukhaṃ uppajjati. Adhimokkho uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye cittacetasikānaṃ atisayapasādabhūtā vipassanāsampayuttā saddhā uppajjati. Paggaho uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye asithilamanaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ uppajjati. Upaṭṭhānaṃ uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye sūpaṭṭhitā suppatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā vipassanāsampayuttā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasi karoti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkantitvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti (visuddhi. 2.734).

अशा प्रकारे, त्या योगावकरासाठी (साधकासाठी) या अमानुष (अलौकिक) रतीला (आनंदाला) साध्य करणारी, लहुता (लघुता) इत्यादींनी युक्त आणि विपश्यनेशी संप्रयुक्त अशी काय-चित्त-प्रस्रब्धी उत्पन्न होते. 'सुख उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकराच्या संपूर्ण शरीराला तृप्त करणारे, विपश्यनेशी संप्रयुक्त असे सुख उत्पन्न होते. 'अधिमोक्ष उत्पन्न होतो' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकराच्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये अत्यंत प्रसन्नता निर्माण करणारी, विपश्यनेशी संप्रयुक्त अशी श्रद्धा उत्पन्न होते. 'प्रग्रह उत्पन्न होतो' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकरामध्ये अत्यंत शिथिल नसलेले, अत्यंत ताणलेले नसलेले, उत्तम प्रकारे संतुलित आणि विपश्यनेशी संप्रयुक्त असे वीर्य उत्पन्न होते. 'उपस्थान उत्पन्न होते' म्हणजे त्याच वेळी त्या योगावकरामध्ये उत्तम प्रकारे प्रस्थापित झालेली, रोवलेल्या खांबासारखी स्थिर, अचल आणि पर्वतराज सदृश अशी विपश्यनेशी संप्रयुक्त स्मृती उत्पन्न होते. तो ज्या ज्या विषयाचा विचार करतो, मनात आणतो, मनसिकार करतो, प्रत्यवेक्षण करतो, तो तो विषय त्याच्या स्मृतीमध्ये अशा प्रकारे प्रवेश करून प्रकट होतो, जसे दिव्यचक्षू असलेल्या व्यक्तीला परलोक स्पष्ट दिसतो.

Upekkhāti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiñhi samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhāpi balavatī uppajjati, manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhandatattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati[Pg.193]. Evañhi visuddhimagge (visuddhi. 2.734) vuttaṃ. Vipassanupekkhāti cettha ‘‘vipassanāsampayuttā tatramajjhattupekkhā’’ti ācariyā vadanti. Vipassanāñāṇe hi gayhamāne ‘‘ñāṇaṃ uppajjatī’’ti vipassanāñāṇassa āgatattā punaruttidoso hoti. Tatiyajjhānavaṇṇanāyañca ‘‘saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi atthato ekībhāvo. Paññā eva hi sā, kiccavasena dvidhā bhinnā’’ti vuttaṃ. Tasmā vipassanāsampayuttāya tatramajjhattupekkhāya vuccamānāya punaruttidoso ca na hoti, tatiyajjhānavaṇṇanāya ca sameti. Yasmā ca pañcasu indriyesu ‘‘ñāṇaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhāna’’nti paññindriyasaddhindriyavīriyindriyasatindriyāni niddiṭṭhāni, samādhindriyaṃ pana aniddiṭṭhaṃ hoti, yuganaddhavasenāpi ca samādhindriyaṃ niddisitabbameva hoti, tasmā samappavatto samādhi puna samādhāne byāpārappahānakaraṇena ‘‘upekkhā’’ti vuttoti veditabbaṃ.

उपेक्षा म्हणजे विपश्यना-उपेक्षा आणि आवर्जन-उपेक्षा दोन्ही होय. कारण त्या वेळी सर्व संस्कारांविषयी तटस्थ असणारी विपश्यना-उपेक्षा देखील बलवान होऊन उत्पन्न होते, आणि मनोध्वारात आवर्जन-उपेक्षा देखील. ती (आवर्जन-उपेक्षा) त्या योगावकरासाठी त्या त्या विषयाचा विचार करताना, इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे किंवा पानांच्या द्रोणात वेगाने घुसणाऱ्या तापलेल्या लोखंडी बाणाप्रमाणे शूर आणि तीक्ष्ण होऊन कार्य करते. विशुद्धिमार्गात असेच म्हटले आहे. येथे 'विपश्यना-उपेक्षा' याविषयी आचार्य म्हणतात की, ती 'विपश्यनेशी संप्रयुक्त असणारी तत्रमज्झत्तुपेक्षा' आहे. कारण जर येथे विपश्यना-ज्ञान असे ग्रहण केले, तर 'ज्ञान उत्पन्न होते' असे आधीच आल्यामुळे पुनरुक्तीचा दोष होईल. आणि तृतीय ध्यानाच्या वर्णनात असे म्हटले आहे की: 'संस्कारोपेक्षा आणि विपश्यना-उपेक्षा या दोन्ही अर्थाने एकच आहेत. कारण ती प्रज्ञाच आहे, जी कार्यानुसार दोन प्रकारे विभागली गेली आहे.' म्हणून, विपश्यनेशी संप्रयुक्त असणारी तत्रमज्झत्तुपेक्षा असे म्हटले असता पुनरुक्तीचा दोषही होत नाही आणि तृतीय ध्यानाच्या वर्णनाशी सुसंगतीही राहते. आणि ज्या अर्थी पाच इंद्रियांमध्ये 'ज्ञान, अधिमोक्ष, प्रग्रह, उपस्थान' या शब्दांनी प्रज्ञेंद्रिय, श्रद्धेंद्रिय, वीर्येंद्रिय आणि स्मृतींद्रिय स्पष्टपणे दर्शविली आहेत, परंतु समाधींद्रिय स्पष्टपणे दर्शविलेले नाही; तरीही, युगनद्ध पद्धतीने समाधींद्रिय देखील दर्शविणे आवश्यकच आहे; म्हणून, समप्रवृत्त झालेली समाधी, पुन्हा समाधीच्या बाबतीत प्रयत्न सोडून दिल्यामुळे 'उपेक्षा' या नावाने ओळखली जाते, असे जाणावे.

Nikanti uppajjatīti evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati, yā kilesoti pariggahetumpi na sakkā hoti. Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na ca vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikanti uppannapubbā, addhā maggaṃ pattomhi, phalaṃ pattomhī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti, aphalañca ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdati. Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya upakkilesāti vuttā, na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca. Vatthuvaseneva cete dasa, gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhiggāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānaggāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāggāho. Iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Dukkhato manasikaroto, anattato manasikarototi vāresupi [Pg.194] imināva nayena attho veditabbo. Ekekaanupassanāvasena hettha ekekassa vipassanupakkilesuppatti veditabbā, na ekasseva.

निकंती (आसक्ती) उत्पन्न होते म्हणजे अशा प्रकारे प्रकाश इत्यादींनी सुशोभित झालेल्या विपश्यनेविषयी आसक्ती निर्माण करणारी, सूक्ष्म आणि शांत स्वरूपाची निकंती उत्पन्न होते, जी क्लेश आहे असे ओळखणे देखील शक्य होत नाही. आणि ज्याप्रमाणे प्रकाशाच्या बाबतीत घडते, त्याचप्रमाणे या इतर नऊ पैकी कोणतेही एक उत्पन्न झाले असता, योगावकर असा विचार करतो: 'नक्कीच माझ्यामध्ये यापूर्वी कधीही असे ज्ञान उत्पन्न झाले नव्हते, अशी प्रीती, प्रस्रब्धी, सुख, अधिमोक्ष, प्रग्रह, उपस्थान, उपेक्षा, निकंती यापूर्वी कधीही उत्पन्न झाली नव्हती. मी निश्चितच मार्गाला प्राप्त झालो आहे, मी फलाला प्राप्त झालो आहे!' अशा प्रकारे तो जो मार्ग नाही त्यालाच 'मार्ग' आणि जे फल नाही त्यालाच 'फल' असे मानतो. जो मार्ग नसलेल्याला 'मार्ग' आणि फल नसलेल्याला 'फल' असे मानतो, त्याची विपश्यना-वीथी विचलित होते. तो आपल्या मूळ कर्मास्थानाचा त्याग करून केवळ त्या निकंतीचाच आस्वाद घेत बसून राहतो. आणि येथे प्रकाश इत्यादींना उपक्लेशांचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'उपक्लेश' म्हटले गेले आहे, अकुशल असल्यामुळे नाही. परंतु निकंती ही स्वतः उपक्लेशही आहे आणि उपक्लेशाचे अधिष्ठानही आहे. अधिष्ठानाच्या दृष्टीने हे दहा आहेत, परंतु ग्रहणाच्या दृष्टीने ते तीस होतात. ते कसे? 'माझा प्रकाश उत्पन्न झाला आहे' असे ग्रहण करणाऱ्याला दृष्टिग्रह होतो, 'किती सुंदर प्रकाश उत्पन्न झाला आहे' असे ग्रहण करणाऱ्याला मानग्रह होतो, आणि प्रकाशाचा आस्वाद घेणाऱ्याला तृष्णाग्रह होतो. अशा प्रकारे प्रकाशाच्या बाबतीत दृष्टी, मान आणि तृष्णेच्या योगाने तीन प्रकारचे ग्रहण होतात. उर्वरित नऊ बाबींमध्येही याचप्रमाणे जाणावे. अशा प्रकारे ग्रहणाच्या दृष्टीने तीस उपक्लेश होतात. 'दुःख म्हणून मनसिकार करणाऱ्याच्या' आणि 'अनात्म म्हणून मनसिकार करणाऱ्याच्या' प्रकरणांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. कारण येथे प्रत्येक अनुपश्यनेच्या द्वारे प्रत्येक ज्ञानाच्या ठिकाणी विपश्यनेच्या उपक्लेशांची उत्पत्ती जाणावी, केवळ एकाच ठिकाणी नाही.

Tīsu anupassanāsu. Evaṃ abhedato vipassanāvasena upakkilese dassetvā puna bhedavasena dassento rūpaṃ aniccato manasikarototiādimāha. Tattha jarāmaraṇaṃ aniccato upaṭṭhānanti jarāmaraṇassa aniccato upaṭṭhānaṃ.

तीन अनुपश्यनांमध्ये. अशा प्रकारे, भेद न करता विपश्यनेच्या द्वारे उपक्लेशांना दाखवून, पुन्हा भेदाच्या द्वारे दाखवताना 'रूपाचा अनित्य म्हणून मनसिकार करतो' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'जरामरणाचे अनित्य म्हणून उपस्थान' म्हणजे जरामरणाचे अनित्य रूपाने प्रकट होणे होय.

7. Yasmā pubbe vuttānaṃ samatiṃsāya upakkilesānaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu vikampati, obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti samanupassati, tasmā tamatthaṃ dassento obhāse ceva ñāṇe cātiādigāthādvayamāha. Tattha vikampatīti obhāsādike ārammaṇe nānākilesavasena vividhā kampati vedhati. Yehi cittaṃ pavedhatīti yehi passaddhisukhehi cittaṃ nānākilesavasena nānappakārena vedhati kampati. Tasmā passaddhiyā sukhe ceva yogāvacaro vikampatīti sambandho veditabbo. Upekkhāvajjanāya cevāti upekkhāsaṅkhātāya āvajjanāya ceva vikampati, āvajjanupekkhāya ceva vikampatīti attho. Visuddhimagge (visuddhi. 2.736) pana ‘‘upekkhāvajjanāyañcā’’ti vuttaṃ. Upekkhāya cāti heṭṭhā vuttappakārāya upekkhāya ca vikampati, nikantiyā ca vikampatīti attho. Ettha ca dvinnaṃ upekkhānaṃ niddiṭṭhattā heṭṭhā ‘‘upekkhā uppajjatī’’ti vuttaṭṭhāne ca ubhayathā attho vutto. Aniccānupassanādīsu ca ekekissāyeva āvajjanupekkhāya sabbhāvato ekekāyeva anupassanā aniccaṃ aniccaṃ, dukkhaṃ dukkhaṃ, anattā anattāti punappunaṃ bhāvīyatīti vuttaṃ hoti. Yasmā pana kusalo paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā naṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa evaṃ hoti – sace obhāso attā bhaveyya, ‘‘attā’’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Anattāva panāyaṃ ‘‘attā’’ti gahito. Tasmāyaṃ avasavattanaṭṭhena anattāti passanto diṭṭhiṃ ugghāṭeti. Sace obhāso nicco [Pg.195] bhaveyya, ‘‘nicco’’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Aniccova panāyaṃ ‘‘nicco’’ti gahito. Tasmāyaṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passanto mānaṃ samugghāṭeti. Sace obhāso sukho bhaveyya, ‘‘sukho’’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Dukkhova panāyaṃ ‘‘sukho’’ti gahito. Tasmāyaṃ uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhoti passanto nikantiṃ pariyādiyati. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi.

७. ज्या कारणाने पूर्वी सांगितलेल्या तीस उपक्किलेसांच्या (उपक्लेशांच्या) प्रभावाने अकुशल आणि अज्ञानी योगावाचर ओभास (प्रकाश) इत्यादींमध्ये विचलित होतो, आणि ओभास इत्यादींपैकी एकेकाला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहतो, म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'ओभासे चेव ञाणे च' इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. तेथे 'विकम्पति' म्हणजे ओभास इत्यादी आलंबनांमध्ये विविध क्लेशांच्या वशतेने वेगवेगळ्या प्रकारे कंप पावणे किंवा विचलित होणे होय. 'येहि चित्तं पवेधति' म्हणजे ज्या पस्सद्धि (प्रश्रब्धि) आणि सुखांमुळे चित्त विविध क्लेशांच्या प्रभावाने वेगवेगळ्या प्रकारे विचलित होते, कंप पावते. म्हणून पस्सद्धि आणि सुखात देखील योगावाचर विचलित होतो, असा संबंध समजून घ्यावा. 'उपेक्खा वज्जनाय चेव' म्हणजे उपेक्षा नावाच्या आवर्जनामध्ये (आवर्जन मनस्कारात) देखील विचलित होतो, म्हणजेच आवर्जन उपेक्षेमध्ये देखील विचलित होतो, असा अर्थ आहे. परंतु विसुद्धिमग्गात 'उपेक्खा वज्जनायञ्च' असे म्हटले आहे. 'उपेक्खाय च' म्हणजे खाली सांगितलेल्या प्रकारच्या उपेक्षेमध्ये (समाधि उपेक्षेत) देखील विचलित होतो आणि निकन्ति (आसक्ती) मध्ये देखील विचलित होतो, असा अर्थ आहे. आणि येथे दोन उपेक्षांचे निर्देश केल्यामुळे खाली 'उपेक्खा उप्पज्जति' असे सांगितलेल्या ठिकाणी दोन्ही प्रकारे अर्थ सांगितला आहे. आणि अनित्यानुपश्यना इत्यादींमध्ये एकेका आवर्जन उपेक्षेच्या अस्तित्वामुळे एकेकच अनुपश्यना 'अनित्य अनित्य, दुःख दुःख, अनात्मा अनात्मा' अशी वारंवार भावना केली जाते, असे म्हटले आहे. परंतु ज्या कारणाने कुशल, पंडित, चतुर आणि बुद्धिसंपन्न योगावाचर ओभास इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर 'हा खरोखर मला ओभास उत्पन्न झाला आहे, परंतु तो हा अनित्य, संस्कृत (प्रत्ययोत्पन्न), प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी, निरोधधर्मी आहे' अशा प्रकारे प्रज्ञेने त्याचे परिच्छेदन करतो, परीक्षण करतो. किंवा त्याला असे वाटते - जर ओभास आत्मा असता, तर त्याला 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करणे योग्य झाले असते. परंतु 'आत्मा' म्हणून ग्रहण केलेला हा ओभास अनात्माच आहे. म्हणून, आपल्या वशमध्ये न राहण्याच्या अर्थाने (अवशवर्तन अर्थाने) हा अनात्मा आहे, असे पाहत तो दृष्टीचे (चुकीच्या धारणेचे) उच्चाटन करतो. जर ओभास नित्य असता, तर त्याला 'नित्य' म्हणून ग्रहण करणे योग्य झाले असते. परंतु 'नित्य' म्हणून ग्रहण केलेला हा ओभास अनित्यच आहे. म्हणून, उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने (अभाव अर्थाने) हा अनित्य आहे, असे पाहत तो मानाचे (अहंकाराचे) समूळ उच्चाटन करतो. जर ओभास सुखकारक असता, तर त्याला 'सुख' म्हणून ग्रहण करणे योग्य झाले असते. परंतु 'सुख' म्हणून ग्रहण केलेला हा ओभास दुःखच आहे. म्हणून, उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांच्या पीडेच्या अर्थाने हा दुःख आहे, असे पाहत तो निकन्ति (आसक्ती) नष्ट करतो. आणि जसे ओभासाच्या बाबतीत आहे, तसेच उर्वरित नऊ उपक्किलेसांच्या बाबतीतही समजून घ्यावे.

Evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tasmā tamatthaṃ dassento imāni dasa ṭhānānīti gāthamāha. Tattha dasa ṭhānānīti obhāsādīni. Paññā yassa pariccitāti yassa upakkilesavimuttāya paññāya paricitāni punappunaṃ phuṭṭhāni paribhāvitāni. Dhammuddhaccakusalo hotīti so paññāya paricitadasaṭṭhāno yogāvacaro pubbe vuttappakārassa dhammuddhaccassa yathāsabhāvapaṭivedhena cheko hoti. Na ca sammoha gacchatīti dhammuddhaccakusalattāyeva taṇhāmānadiṭṭhugghāṭavasena sammohañca na gacchati.

अशा प्रकारे परीक्षण करून तो ओभासाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' असे पाहतो. ज्ञान...पे... निकन्ति (आसक्ती) ला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' असे पाहतो. अशा प्रकारे पाहत असताना तो ओभास इत्यादींमध्ये कंप पावत नाही, विचलित होत नाही. म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'इमानि दसा ठानानि' ही गाथा म्हटली आहे. तेथे 'दसा ठानानि' म्हणजे ओभास इत्यादी दहा स्थाने. 'पञ्ञा यस्स परिच्चिता' म्हणजे ज्या योगावाचराच्या उपक्किलेसांपासून मुक्त झालेल्या प्रज्ञेने ती (दहा स्थाने) परिचित (अभ्यस्त), वारंवार अनुभवलेली आणि भावना केलेली असतात. 'धम्मुद्धच्चकुसलो होति' म्हणजे प्रज्ञेने दहा स्थाने परिचित असलेला तो योगावाचर पूर्वी सांगितलेल्या प्रकारच्या धम्मुद्धच्चाला (धम्म-उद्धच्च) यथास्वभाव जाणण्यात चतुर (कुशल) होतो. 'न च सम्मोहं गच्छति' म्हणजे धम्मुद्धच्चात कुशल असल्यामुळेच, तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या उच्चाटनाद्वारे तो संमोहाला (भ्रमाला) प्राप्त होत नाही.

Idāni pubbe vuttameva vidhiṃ aparena pariyāyena vibhāvetvā dassento vikkhipati ceva kilissati cātiādigāthamāha. Tattha mandapañño yogāvacaro obhāsādīsu vikkhepañca avasesakilesuppattiñca pāpuṇāti. Majjhimapañño vikkhepameva pāpuṇāti, nāvasesakilesuppattiṃ, so adhimāniko hoti. Tikkhapañño vikkhepaṃ pāpuṇitvāpi taṃ adhimānaṃ pahāya vipassanaṃ ārabhati. Atitikkhapañño na vikkhepaṃ pāpuṇāti, na cāvasesakilesuppattiṃ. Vikkhippati cevāti tesu mandapañño dhammuddhaccasaṅkhātaṃ vikkhepañceva pāpuṇīyati. Kilissati cāti taṇhāmānadiṭṭhikilesehi kilesīyati ca, upatāpīyati vibādhīyatīti attho. Cavati cittabhāvanāti tassa mandapaññassa vipassanācittabhāvanā kilesesuyeva ṭhānato paṭipakkhāvihatattā cavati, paripatatīti attho. Vikkhipati na kilissatīti majjhimapañño vikkhepena vikkhipati, kilesehi na kilissati. Bhāvanā parihāyatīti tassa majjhimapaññassa adhimānikattā vipassanārambhābhāvena vipassanā parihāyati, nappavattatīti [Pg.196] attho. Vikkhipati na kilissatīti tikkhapaññopi vikkhepena vikkhipati, kilesehi na kilissati. Bhāvanā na parihāyatīti tassa tikkhapaññassa santepi vikkhepe taṃ adhimānavikkhepaṃ pahāya vipassanārambhasabbhāvena vipassanābhāvanā na parihāyati, pavattatīti attho. Na ca vikkhipate cittaṃ na kilissatīti atitikkhapaññassa cittaṃ na vikkhepena vikkhipati, na ca kilesehi kilissati. Na cavati cittabhāvanāti tassa vipassanācittabhāvanā na cavati, vikkhepakilesābhāvena yathāṭhāne tiṭṭhatīti attho.

आता पूर्वी सांगितलेलीच पद्धत दुसऱ्या पर्यायाने स्पष्ट करून दर्शवण्यासाठी 'विक्खिपति चेव किलिस्सति च' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. तेथे मंदप्रज्ञ योगावाचर ओभास इत्यादींमध्ये विक्षेप (विचलितता) आणि उर्वरित क्लेशांची उत्पत्ती या दोन्ही गोष्टींना प्राप्त होतो. मध्यमप्रज्ञ योगावाचर केवळ विक्षेपालाच प्राप्त होतो, उर्वरित क्लेशांच्या उत्पत्तीला नाही; तो अधिमानिक (स्वतःला मार्ग प्राप्त झाला आहे असे मानणारा) होतो. तीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचर विक्षेपाला प्राप्त होऊनही त्या अधिमानाचा त्याग करून विपश्यनेला आरंभ करतो. अतितीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचर विक्षेपालाही प्राप्त होत नाही आणि उर्वरित क्लेशांच्या उत्पत्तीलाही नाही. 'विक्खिप्पति चेव' म्हणजे त्यांच्यापैकी मंदप्रज्ञ योगावाचर धम्मुद्धच्च नावाच्या विक्षेपाला प्राप्त होतो. 'किलिस्सति च' म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी या क्लेशांमुळे तो क्लेशयुक्त होतो, संतप्त होतो आणि पीडित होतो, असा अर्थ आहे. 'चवति चित्तभावना' म्हणजे त्या मंदप्रज्ञ योगावाचराची विपश्यना चित्तभावना क्लेशांमध्येच रममाण झाल्यामुळे आणि प्रतिपक्षाने (विरोधी ज्ञानाने) क्लेशांचा नाश न केल्यामुळे च्युत होते, नष्ट होते, असा अर्थ आहे. 'विक्खिपति न किलिस्सति' म्हणजे मध्यमप्रज्ञ योगावाचर विक्षेपाने विचलित होतो, पण क्लेशांनी क्लेशयुक्त होत नाही. 'भावना परिहायति' म्हणजे त्या मध्यमप्रज्ञ योगावाचराच्या अधिमानिकतेमुळे (अभिमानामुळे) विपश्यनेचा आरंभ न झाल्याने विपश्यना नष्ट होते, प्रवृत्त होत नाही, असा अर्थ आहे. 'विक्खिपति न किलिस्सति' म्हणजे तीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचर देखील विक्षेपाने विचलित होतो, पण क्लेशांनी क्लेशयुक्त होत नाही. 'भावना न परिहायति' म्हणजे त्या तीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचराचा विक्षेप असला तरी, त्या अधिमान-विक्षेपाचा त्याग करून विपश्यनेचा आरंभ करण्याच्या अस्तित्वामुळे त्याची विपश्यना भावना नष्ट होत नाही, तर प्रवृत्त राहते, असा अर्थ आहे. 'न च विक्खिपते चित्तं न किलिस्सति' म्हणजे अतितीक्ष्णप्रज्ञ योगावाचराचे चित्त विक्षेपाने विचलित होत नाही आणि क्लेशांनी क्लेशयुक्तही होत नाही. 'न चवति चित्तभावना' म्हणजे त्याची विपश्यना चित्तभावना च्युत होत नाही, विक्षेप आणि क्लेशांच्या अभावामुळे ती आपल्या मूळ स्थानी स्थिर राहते, असा अर्थ आहे.

Imehi catūhi ṭhānehītiādīsu idāni vuttehi imehi catūhi ṭhānehi hetubhūtehi, karaṇabhūtehi vā obhāsādike dasa ṭhāne cittassa saṅkhepena ca vikkhepena ca viggahitaṃ mānasaṃ vikkhepakilesuppattivirahito catuttho kusalo mahāpañño yogāvacaro mandapaññādīnaṃ tiṇṇaṃ yogāvacarānaṃ mānasaṃ evañca evañca hotīti nānappakārato jānātīti sambandhato atthavaṇṇanā veditabbā. Saṅkhepoti cettha vikkhepassa ceva kilesānañca uppattivasena cittassa līnabhāvo veditabbo. Vikkhepoti ‘‘vikkhipati na kilissatī’’ti dvīsu ṭhānesu vuttavikkhepavasena cittassa uddhatabhāvo veditabboti.

‘इमेहि चतूहि ठानेहि’ इत्यादींमध्ये, आता सांगितलेल्या या चार कारणांमुळे किंवा साधनांमुळे, ओभास इत्यादी दहा स्थानांमध्ये चित्ताच्या संकोचाने (लीनभावाने) आणि विक्षेपाने विचलित झालेल्या मनाला, विक्षेप आणि क्लेशांच्या उत्पत्तीपासून मुक्त असलेला चौथा कुशल महाप्रज्ञ योगावाचर, मंदप्रज्ञ इत्यादी तीन योगावाचरांचे मन ‘असे आणि असे’ असते, हे विविध प्रकारे जाणतो - अशा संबंधाने अर्थाचे स्पष्टीकरण समजून घ्यावे. येथे ‘संखेप’ म्हणजे विक्षेप आणि क्लेशांच्या उत्पत्तीमुळे चित्ताचा लीनभाव (आळस किंवा संकोच) समजून घ्यावा. ‘विक्खेप’ म्हणजे ‘विक्खिपति न किलिस्सति’ या दोन स्थानांमध्ये सांगितलेल्या विक्षेपाच्या प्रभावाने चित्ताचा उद्धतभाव (चंचलता) समजून घ्यावा.

Yuganaddhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

युगनद्धकथावण्णना समाप्त झाली.

2. Saccakathā

२. सच्चकथा

Saccakathāvaṇṇanā

सच्चकथावण्णना

8. Idāni yuganaddhaguṇassa ariyamaggassa vasena saccaṭṭhaṃ saccapaṭivedhavisesaṃ saccalakkhaṇādividhānañca dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya saccakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva tathānīti yathāsabhāvavasena tacchāni. Yathāsabhāvabhūtāneva hi dhammajātāni saccaṭṭhena saccāni. Saccaṭṭho paṭhamañāṇaniddesavaṇṇanāyaṃ vutto. Avitathānīti vuttasabhāve vipariyāyavirahitāni. Na hi saccāni asaccāni nāma honti. Anaññathānīti aññasabhāvavirahitāni. Na hi asaccāni saccāni nāma honti. Idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametanti bhikkhave, idaṃ [Pg.197] dukkhanti yaṃ vuccati, etaṃ yathāsabhāvattā tathaṃ. Dukkhameva hi dukkhaṃ. Vuttasabhāve vipariyāyābhāvato avitathaṃ. Na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hoti. Aññasabhāvavirahitattā anaññathaṃ. Na hi dukkhaṃ samudayādisabhāvaṃ hoti. Samudayādīsupi eseva nayo.

८. आता, युगनद्ध गुणाने युक्त असलेल्या आर्यमार्गाच्या द्वारे सत्याचा अर्थ (सच्चट्ठ), सत्याचा विशेष प्रतिवेध (सच्चपटिवेदविसेस) आणि सत्याचे लक्षण इत्यादींचे विधान दाखवणाऱ्या, सुत्तन्ताला अग्रभागी ठेवून सांगितलेल्या सच्चकथेमध्ये अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवण्णना) केले जात आहे. त्यामध्ये, प्रथम सुत्तामध्ये 'तथानि' म्हणजे यथास्वभावाच्या रूपाने जे सत्य (तच्छ) आहेत ते. कारण यथास्वभाव असलेलेच धर्म सत्यत्वाच्या अर्थाने 'सत्य' (सच्चानि) आहेत. सत्याचा अर्थ (सच्चट्ठ) पहिल्या ज्ञाननिद्देस-वण्णनेमध्ये सांगितला आहे. 'अवितथानि' म्हणजे सांगितलेल्या स्वभावामध्ये विपर्यासाने (विपरीततेने) रहित असलेले. कारण सत्य हे कधीही असत्य होत नाहीत. 'अनञ्ञथानि' म्हणजे अन्य स्वभावाने रहित असलेले. कारण असत्य हे कधीही सत्य होत नाहीत. हे भिक्खूहो, 'हे दुःख आहे' हे तथ्य आहे, कारण ज्याला 'हे दुःख आहे' असे म्हटले जाते, ते यथास्वभाव असल्यामुळे तथ्य (सत्य) आहे. कारण दुःख हेच दुःख आहे. सांगितलेल्या स्वभावामध्ये विपर्यासाचा अभाव असल्यामुळे ते 'अवितथ' आहे. कारण दुःख हे कधीही 'अदुःख' होत नाही. अन्य स्वभावाने रहित असल्यामुळे ते 'अनन्यथा' (अनञ्ञथ) आहे. कारण दुःख हे समुदय इत्यादींच्या स्वभावाचे होत नाही. समुदय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā

१. प्रथम सुत्तन्तनिद्देस-वण्णना

Tathaṭṭhenāti yathāsabhāvaṭṭhena. Pīḷanaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthāyeva.

'तथट्ठेन' म्हणजे यथास्वभाव अर्थाने. पीळनट्ठ (पीडनार्थ) इत्यादी अर्थ ज्ञानकथेमध्ये सांगितलेलेच आहेत.

9. Ekappaṭivedhānīti ekena maggañāṇena paṭivedho, ekato vā paṭivedho etesanti ekappaṭivedhāni. Anattaṭṭhenāti catunnampi saccānaṃ attavirahitattā anattaṭṭhena. Vuttañhetaṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.567) – paramatthato hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni. Tenetaṃ vuccati –

९. 'एकप्पटिवेधानि' म्हणजे एकाच मार्गज्ञानाने प्रतिवेध (साक्षात्कार) होणे, किंवा या सर्वांचा एकत्रच प्रतिवेध होणे म्हणून 'एकप्पटिवेधानि'. 'अनत्तट्ठेन' म्हणजे चारही सत्यांमध्ये आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे अनात्मभावाने. विसुद्धिमग्गातही असे म्हटले आहे – परमार्थतः सर्वच सत्ये ही भोगणारा (वेदक), करणारा (कारक), निवृत्त होणारा (निब्भुत) आणि जाणारा (गमक) यांच्या अभावामुळे शून्य आहेत असे जाणावे. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Dukkhameva hi, na koci dukkhito, kārako na, kiriyāva vijjati;

Atthi nibbuti, na nibbuto pumā, maggamatthi, gamako na vijjatī’’ti. (visuddhi. 2.567);

“दुःखच अस्तित्वात आहे, पण कोणी दुःखी नाही; कर्ता नाही, केवळ क्रियाच विद्यमान आहे; निवृत्ती आहे, पण निवृत्त होणारा कोणी पुरुष नाही; मार्ग आहे, पण त्यावर जाणारा कोणी प्रवासी आढळत नाही.”

Atha vā –

अथवा –

‘‘Dhuvasubhasukhattasuññaṃ, purimadvayamattasuññamamatapadaṃ;

Dhuvasukhaattavirahito, maggo iti suññatā tesū’’ti. (visuddhi. 2.567);

“पहिली दोन सत्ये ही नित्यत्व, शुभत्व, सुखत्व आणि आत्मभावाने शून्य आहेत; अमृतपद (निर्वाण) हे आत्मभावाने शून्य आहे; आणि मार्ग हा नित्यत्व, सुखत्व व आत्मभावाने रहित आहे; अशा प्रकारे या चारही सत्यांमध्ये शून्यता जाणावी.”

Saccaṭṭhenāti avisaṃvādakaṭṭhena. Paṭivedhaṭṭhenāti maggakkhaṇe paṭivijjhitabbaṭṭhena. Ekasaṅgahitānīti tathaṭṭhādinā ekekeneva atthena saṅgahitāni, ekagaṇanaṃ gatānīti attho. Yaṃ ekasaṅgahitaṃ, taṃ ekattanti yasmā ekena saṅgahitaṃ, tasmā ekattanti attho. Saccānaṃ bahuttepi ekattamapekkhitvā ekavacanaṃ kataṃ. Ekattaṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti pubbabhāge catunnaṃ saccānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhito maggakkhaṇe [Pg.198] ekena maggañāṇena tathaṭṭhāditaṃtaṃekattaṃ paṭivijjhati. Kathaṃ? Nirodhasaccassa tathaṭṭhādike ekatte paṭividdhe sesasaccānampi tathaṭṭhādikaṃ ekattaṃ paṭividdhameva hoti. Yathā pubbabhāge pañcannaṃ khandhānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhitassa maggavuṭṭhānakāle aniccato vā dukkhato vā anattato vā vuṭṭhahantassa ekasmimpi khandhe aniccādito diṭṭhe sesakhandhāpi aniccādito diṭṭhāva honti, evamidanti daṭṭhabbaṃ. Dukkhassa dukkhaṭṭho tathaṭṭhoti dukkhasaccassa pīḷanaṭṭhādiko catubbidho attho sabhāvaṭṭhena tathaṭṭho. Sesasaccesupi eseva nayo. Soyeva catubbidho attho attābhāvato anattaṭṭho. Vuttasabhāve avisaṃvādakato saccaṭṭho. Maggakkhaṇe paṭivijjhitabbato paṭivedhaṭṭho vuttoti veditabbaṃ.

'सच्चट्ठेन' म्हणजे अविसंवादक अर्थाने. 'पटिवेदट्ठेन' म्हणजे मार्गक्षणी प्रतिवेध करण्याच्या अर्थाने. 'एकसंगहितानि' म्हणजे तथत्व इत्यादी एकाच अर्थाने संग्रहित केलेले, म्हणजेच एकाच संख्येत आलेले असा अर्थ आहे. 'जे एकाने संग्रहित आहे, ते एकत्व आहे' कारण जे एकाने संग्रहित केले जाते, म्हणून ते 'एकत्व' आहे असा अर्थ आहे. सत्यांचे अनेकत्व असूनही एकत्वाची अपेक्षा करून एकवचन वापरले गेले आहे. 'एकत्व एकाच ज्ञानाने प्रतिवेध करतो' म्हणजे पूर्वभागात चारही सत्यांचे नानात्व आणि एकत्व चांगल्या प्रकारे निश्चित करून स्थित असलेला योगी मार्गक्षणी एकाच मार्गज्ञानाने त्या त्या तथत्व इत्यादी एकत्वाचा प्रतिवेध करतो. कसे? निरोधसत्याच्या तथत्व इत्यादी एकत्वाचा प्रतिवेध झाला असता, उर्वरित सत्यांच्याही तथत्व इत्यादी एकत्वाचा प्रतिवेध झालेलाच असतो. ज्याप्रमाणे पूर्वभागात पाच स्कंधांचे नानात्व आणि एकत्व चांगल्या प्रकारे निश्चित करून स्थित असलेल्या योग्याला, मार्गातून उठण्याच्या वेळी अनित्यतेने, दुःखाने किंवा अनात्मतेने उठताना, एका जरी स्कंधामध्ये अनित्यता इत्यादींचे दर्शन झाले, तरी उर्वरित स्कंधांमध्येही अनित्यता इत्यादींचे दर्शन झालेलेच असते, त्याचप्रमाणे हे देखील समजावे. दुःखाचा दुःखार्थ हा 'तथार्थ' (तथट्ठ) आहे, म्हणजेच दुःखसत्याचा पीळनट्ठ इत्यादी चार प्रकारचा अर्थ हा स्वभाव रूपाने 'तथार्थ' आहे. उर्वरित सत्यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. तोच चार प्रकारचा अर्थ आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे 'अनात्मार्थ' (अनत्तट्ठ) आहे. सांगितलेल्या स्वभावामध्ये अविसंवादक असल्यामुळे 'सत्यत्वार्थ' (सच्चट्ठ) आहे. मार्गक्षणी प्रतिवेध करण्यायोग्य असल्यामुळे 'प्रतिवेधार्थ' (पटिवेदट्ठ) सांगितला आहे, असे जाणावे.

10. Yaṃ aniccantiādi sāmaññalakkhaṇapubbaṅgamaṃ katvā dassitaṃ. Tattha yaṃ aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ aniccanti dukkhasamudayamaggā gahitā. Tāni hi tīṇi saccāni aniccāni ceva aniccattā dukkhāni ca. Yaṃ aniccañca dukkhañca, taṃ anattāti tāniyeva tīṇi gahitāni. Yaṃ aniccañca dukkhañca anattā cāti tehi tīhi saha nirodhasaccañca saṅgahitaṃ. Cattāripi hi anattāyeva. Taṃ tathanti taṃ saccacatukkaṃ sabhāvabhūtaṃ. Taṃ saccanti tadeva saccacatukkaṃ yathāsabhāve avisaṃvādakaṃ. Navahākārehītiādīsu ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46) vacanato abhiññaṭṭhena, dukkhassa pariññaṭṭhe, samudayassa pahānaṭṭhe, maggassa bhāvanaṭṭhe, nirodhassa sacchikiriyaṭṭhe āvenikepi idha catūsupi saccesu ñātapariññāsabbhāvato pariññaṭṭhena, catusaccadassanena pahānasabbhāvato pahānaṭṭhena, catusaccabhāvanāsabbhāvato bhāvanaṭṭhena, catunnaṃ saccānaṃ sacchikiriyasabbhāvato sacchikiriyaṭṭhenāti niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Navahākārehi tathaṭṭhenātiādīsu paṭhamaṃ vuttanayeneva yojanā kātabbā.

१०. 'जे अनित्य आहे...' इत्यादी सामान्य लक्षणाला अग्रभागी ठेवून दाखवले आहे. त्यामध्ये 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे. जे दुःख आहे, ते अनित्य आहे' याने दुःख, समुदय आणि मार्ग ही सत्ये ग्रहण केली आहेत. कारण ती तिन्ही सत्ये अनित्यच आहेत आणि अनित्य असल्यामुळे दुःख देखील आहेत. 'जे अनित्य आणि दुःख आहे, ते अनात्मा आहे' याने तीच तिन्ही सत्ये ग्रहण केली आहेत. 'जे अनित्य, दुःख आणि अनात्मा आहे' याने त्या तिन्हींसोबत निरोधसत्य देखील संग्रहित केले आहे. कारण चारही सत्ये अनात्माच आहेत. 'ते तथ्य आहे' म्हणजे ते चार सत्यांचे चतुष्क स्वभावभूत आहे. 'ते सत्य आहे' म्हणजे तेच चार सत्यांचे चतुष्क यथास्वभावामध्ये अविसंवादक आहे. 'नऊ प्रकारांनी...' इत्यादींमध्ये 'भिक्खूहो, सर्व काही अभिज्ञेय आहे' या वचनानुसार अभिज्ञा-अर्थाने, दुःखाच्या परिज्ञा-अर्थाने, समुदयाच्या प्रहाण-अर्थाने, मार्गाच्या भावना-अर्थाने, निरोधाच्या साक्षात्कृत-अर्थाने - वैयक्तिक रूपाने देखील येथे चारही सत्यांमध्ये ज्ञातपरिज्ञा विद्यमान असल्यामुळे परिज्ञा-अर्थाने, चार सत्यांच्या दर्शनाने प्रहाण होत असल्यामुळे प्रहाण-अर्थाने, चार सत्यांच्या भावनेमुळे भावना-अर्थाने, चार सत्यांच्या साक्षात्काराने साक्षात्कार-अर्थाने, अशा नऊ प्रकारांनी निर्देशित केले आहे असे जाणावे. 'नऊ प्रकारांनी तथार्थ' इत्यादींमध्ये पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीनेच योजना करावी.

11. Dvādasahi ākārehītiādīsu tathaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthā. Etesaṃ niddesepi vuttanayeneva yojanā veditabbā.

११. 'बारा प्रकारांनी...' इत्यादींमध्ये तथत्व इत्यादी अर्थ ज्ञानकथेमध्ये सांगितलेलेच आहेत. यांच्या निर्देशातही सांगितलेल्या पद्धतीनेच योजना जाणावी.

12. Saccānaṃ kati lakkhaṇānītiādīsu upari vattabbāni cha lakkhaṇāni saṅkhatāsaṅkhatavasena dvidhā bhinditvā dve lakkhaṇānīti āha. Tattha [Pg.199] saṅkhatalakkhaṇañca asaṅkhatalakkhaṇañcāti ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Tīṇimāni, bhikkhave, asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇāni na uppādo paññāyati, na vayo paññāyati, na ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47-48) evaṃ vuttaṃ saṅkhatassa saṅkhatamiti lakkhaṇañca asaṅkhatassa asaṅkhatamiti lakkhaṇañca. Saṅkhataṃ pana na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ. Na ca saṅkhataṃ vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, napi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhataṃ. Lakkhaṇena pana saṅkhataṃ pākaṭaṃ hoti.

१२. सत्यांची किती लक्षणे आहेत इत्यादींमध्ये, पुढे सांगावयाच्या सहा लक्षणांना संस्कृत आणि असंस्कृत यांच्या रूपाने दोन प्रकारे विभागून 'दोन लक्षणे' असे म्हटले आहे. त्यात संस्कृत लक्षण आणि असंस्कृत लक्षण म्हणजे—'हे भिक्खूहो, संस्कृताची ही तीन संस्कृत लक्षणे आहेत: उत्पाद प्रज्ञापित होतो, व्यय प्रज्ञापित होतो, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव प्रज्ञापित होतो. हे भिक्खूहो, असंस्कृताची ही तीन असंस्कृत लक्षणे आहेत: उत्पाद प्रज्ञापित होत नाही, व्यय प्रज्ञापित होत नाही, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव प्रज्ञापित होत नाही'—अशा प्रकारे संस्कृताचे 'संस्कृत' हे लक्षण आणि असंस्कृताचे 'असंस्कृत' हे लक्षण सांगितले आहे. परंतु संस्कृत हे लक्षण नाही, आणि लक्षण हे संस्कृत नाही. तसेच संस्कृताशिवाय लक्षण प्रज्ञापित करणे शक्य नाही, आणि लक्षणाशिवाय संस्कृत देखील प्रज्ञापित करणे शक्य नाही. परंतु लक्षणाने संस्कृत प्रकट होते.

Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento cha lakkhaṇānīti āha. Saṅkhatānaṃ saccānanti dukkhasamudayamaggasaccānaṃ. Tāni hi paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāni. Uppādoti jāti. Paññāyatīti jānīyati. Vayoti bhaṅgo. Ṭhitānaṃ aññathattanti ṭhitippattānaṃ aññathābhāvo jarā. Tiṇṇaṃ saṅkhatasaccānaṃ nipphannattā uppādavayaññathattaṃ vuttaṃ, tesaṃyeva pana uppādassa, jarāya bhaṅgassa ca anipphannattā uppādavayaññathattaṃ na vattabbaṃ. Saṅkhatanissitattā uppādavayaññathattaṃ na paññāyatīti na vattabbaṃ. Saṅkhatavikārattā pana saṅkhatanti vattabbaṃ. Dukkhasamudayānaṃ uppādajarābhaṅgā saccapariyāpannā, maggasaccassa uppādajarābhaṅgā na saccapariyāpannāti vadanti. Tattha ‘‘saṅkhatānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhatāpi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati, uppāde vītivatte saṅkhatāpi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati, bhaṅgakkhaṇe saṅkhatāpi jarāpi bhaṅgalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī’’ti khandhakavaggaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.37-38) vuttaṃ. Asaṅkhatassa saccassāti nirodhasaccassa. Tañhi paccayehi samāgamma akatattā sayameva nipphannanti asaṅkhataṃ. Ṭhitassāti niccattā ṭhitassa, na ṭhānappattattā. Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento dvādasa lakkhaṇānīti āha.

पुन्हा तेच दोन लक्षणे विस्ताराने दाखवताना 'सहा लक्षणे' असे म्हटले आहे. 'संस्कृतांच्या सत्यांचे' म्हणजे दुःख, समुदाय आणि मार्ग या सत्यांचे. कारण ती प्रत्ययांनी (कारणांनी) एकत्र येऊन बनलेली असल्यामुळे 'संस्कृत' आहेत. 'उत्पाद' म्हणजे जन्म (जाती). 'प्रज्ञापित होतो' म्हणजे जाणला जातो. 'व्यय' म्हणजे भंग (नाश). 'स्थितांचा अन्यथाभाव' म्हणजे स्थितीला प्राप्त झालेल्यांचा अन्यथाभाव (बदल), म्हणजेच जरा (वृद्धत्व). तीन संस्कृत सत्यांच्या निष्पन्नतेमुळे (सिद्धतेमुळे) उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव सांगितले आहेत; परंतु त्यांच्याच उत्पाद, जरा आणि भंगाच्या अनिष्पन्नतेमुळे उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव सांगता येत नाही. 'संस्कृतावर आश्रित असल्यामुळे उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभाव प्रज्ञापित होत नाही' असे म्हणता येत नाही. परंतु संस्कृताचा विकार असल्यामुळे 'संस्कृत' असे म्हटले पाहिजे. दुःख आणि समुदायाचे उत्पाद, जरा आणि भंग हे सत्यात समाविष्ट आहेत, तर मार्गसत्याचे उत्पाद, जरा आणि भंग हे सत्यात समाविष्ट नाहीत, असे काही आचार्य म्हणतात. त्याविषयी, 'संस्कृतांच्या उत्पादक्षणी संस्कृत देखील, उत्पादलक्षण देखील आणि काळ म्हणून ओळखला जाणारा त्याचा क्षण देखील प्रज्ञापित होतो; उत्पाद निघून गेल्यावर संस्कृत देखील, जरालक्षण देखील आणि काळ म्हणून ओळखला जाणारा त्याचा क्षण देखील प्रज्ञापित होतो; भंगक्षणी संस्कृत देखील, जरा देखील, भंगलक्षण देखील आणि काळ म्हणून ओळखला जाणारा त्याचा क्षण देखील प्रज्ञापित होतो,' असे खन्धकवग्ग अट्ठकथेत म्हटले आहे. 'असंस्कृत सत्याचे' म्हणजे निरोधसत्याचे. कारण ते प्रत्ययांनी एकत्र येऊन न बनल्यामुळे स्वतःच सिद्ध (निष्पन्न) आहे, म्हणून 'असंस्कृत' आहे. 'स्थिताचे' म्हणजे नित्य असल्यामुळे स्थिर असलेल्याचे, स्थितीला प्राप्त झाल्यामुळे नव्हे. पुन्हा तेच दोन लक्षणे विस्ताराने दाखवताना 'बारा लक्षणे' असे म्हटले आहे.

Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalātiādīsu abyākatanti vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ rūpābyākataṃ nibbānābyākatanti catūsu abyākatesu nibbānābyākataṃ. Cattāripi hi kusalākusalalakkhaṇena na byākatattā abyākatāni. Siyā kusalanti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacarakusalānaṃ vasena [Pg.200] kusalampi bhaveyya. Siyā akusalanti taṇhaṃ ṭhapetvā sesākusalavasena. Siyā abyākatanti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaravipākakiriyānaṃ rūpānañca vasena. Siyā tīṇi saccānītiādīsu saṅgahitānīti gaṇitāni. Vatthuvasenāti akusalakusalābyākatadukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātavatthuvasena. Yaṃ dukkhasaccaṃ akusalanti ṭhapetvā taṇhaṃ avasesaṃ akusalaṃ. Akusalaṭṭhena dve saccāni ekasaccena saṅgahitānīti imāni dve dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, akusalasaccaṃ nāma hotīti attho. Ekasaccaṃ dvīhi saccehi saṅgahitanti ekaṃ akusalasaccaṃ dvīhi dukkhasamudayasaccehi saṅgahitaṃ. Yaṃ dukkhasaccaṃ kusalanti tebhūmakaṃ kusalaṃ. Imāni dve dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, kusalasaccaṃ nāma hoti. Ekaṃ kusalasaccaṃ dvīhi dukkhamaggasaccehi saṅgahitaṃ. Yaṃ dukkhasaccaṃ abyākatanti tebhūmakavipākakiriyā rūpañca. Imāni dve dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, ekaṃ abyākatasaccaṃ nāma hoti. Ekaṃ abyākatasaccaṃ dvīhi dukkhanirodhasaccehi saṅgahitaṃ. Tīṇi saccāni ekasaccena saṅgahitānīti samudayamagganirodhasaccāni ekena akusalakusalābyākatabhūtena dukkhasaccena saṅgahitāni. Ekaṃ saccaṃ tīhi saccehi saṅgahitanti ekaṃ dukkhasaccaṃ visuṃ akusalakusalaabyākatabhūtehi samudayamagganirodhasaccehi saṅgahitaṃ. Keci pana ‘‘dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena samudayasaccena saṅgahitāni, dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena maggasaccena saṅgahitāni, na dassanaṭṭhena. Dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena nirodhasaccena saṅgahitāni, na asaṅkhataṭṭhenā’’ti vaṇṇayanti.

चार सत्यांपैकी किती कुशल आहेत इत्यादींमध्ये, 'अव्याकृत' म्हणजे विपाक-अव्याकृत, क्रिया-अव्याकृत, रूप-अव्याकृत आणि निर्वाण-अव्याकृत या चार अव्याकृतांपैकी निर्वाण-अव्याकृत होय. कारण हे चारही कुशल किंवा अकुशल लक्षणांनी व्याकृत (स्पष्ट) न केल्यामुळे 'अव्याकृत' आहेत. 'कदाचित कुशल' म्हणजे कामावचर, रूपावचर आणि अरूपावचर कुशलांच्या रूपाने कुशल देखील असू शकते. 'कदाचित अकुशल' म्हणजे तृष्णेला वगळून उर्वरित अकुशलांच्या रूपाने. 'कदाचित अव्याकृत' म्हणजे कामावचर, रूपावचर, अरूपावचर विपाक आणि क्रिया, तसेच रूपांच्या रूपाने. 'कदाचित तीन सत्ये' इत्यादींमध्ये 'संग्रहित' म्हणजे मोजलेले. 'वस्तूच्या रूपाने' म्हणजे अकुशल, कुशल, अव्याकृत, दुःख, समुदाय, निरोध आणि मार्ग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वस्तूंच्या रूपाने. 'जे दुःखसत्य अकुशल आहे' म्हणजे तृष्णेला वगळून उर्वरित अकुशल होय. 'अकुशल अर्थाने दोन सत्ये एका सत्यात संग्रहित आहेत' म्हणजे ही दुःख आणि समुदाय ही दोन सत्ये अकुशल अर्थाने एका सत्यात संग्रहित आहेत, म्हणजेच ते 'अकुशल सत्य' नावाचे होते, असा अर्थ आहे. 'एक सत्य दोन सत्यांनी संग्रहित आहे' म्हणजे एक अकुशल सत्य दुःख आणि समुदाय या दोन सत्यांनी संग्रहित आहे. 'जे दुःखसत्य कुशल आहे' म्हणजे त्रिभूमिक कुशल होय. ही दुःख आणि मार्ग ही दोन सत्ये कुशल अर्थाने एका सत्यात संग्रहित आहेत, म्हणजेच ते 'कुशल सत्य' नावाचे होते. एक कुशल सत्य दुःख आणि मार्ग या दोन सत्यांनी संग्रहित आहे. 'जे दुःखसत्य अव्याकृत आहे' म्हणजे त्रिभूमिक विपाक, क्रिया आणि रूप होय. ही दुःख आणि निरोध ही दोन सत्ये अव्याकृत अर्थाने एका सत्यात संग्रहित आहेत, म्हणजेच ते 'अव्याकृत सत्य' नावाचे होते. एक अव्याकृत सत्य दुःख आणि निरोध या दोन सत्यांनी संग्रहित आहे. 'तीन सत्ये एका सत्यात संग्रहित आहेत' म्हणजे समुदाय, मार्ग आणि निरोध ही सत्ये एका अकुशल-कुशल-अव्याकृत स्वरूप दुःखसत्यात संग्रहित आहेत. 'एक सत्य तीन सत्यांनी संग्रहित आहे' म्हणजे एक दुःखसत्य स्वतंत्रपणे अकुशल, कुशल आणि अव्याकृत स्वरूप समुदाय, मार्ग आणि निरोध या सत्यांनी संग्रहित आहे. परंतु काही आचार्य असे वर्णन करतात की, 'दुःख आणि समुदाय सत्ये अकुशल अर्थाने समुदायसत्यात संग्रहित आहेत; दुःख आणि मार्ग सत्ये कुशल अर्थाने मार्गसत्यात संग्रहित आहेत, दर्शन अर्थाने नव्हे; दुःख आणि निरोध सत्ये अव्याकृत अर्थाने निरोधसत्यात संग्रहित आहेत, असंस्कृत अर्थाने नव्हे.'

2. Dutiyasuttantapāḷivaṇṇanā

२. द्वितीय सुत्तंतपाळीचे वर्णन (टीका).

13. Puna aññassa suttantassa atthavasena saccappaṭivedhaṃ niddisitukāmo pubbe me, bhikkhavetiādikaṃ suttantaṃ āharitvā dassesi. Tattha pubbe me, bhikkhave, sambodhāti bhikkhave, mama sambodhito sabbaññutaññāṇato pubbe. Anabhisambuddhassāti sabbadhamme appaṭividdhassa. Bodhisattasseva satoti bodhisattabhūtasseva. Etadahosīti bodhipallaṅke nisinnassa etaṃ parivitakkitaṃ ahosi. Assādoti assādīyatīti assādo. Ādīnavoti doso. Nissaraṇanti apagamanaṃ. Sukhanti [Pg.201] sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Somanassanti pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, sukhameva pītiyogato visesitaṃ. Aniccanti addhuvaṃ. Dukkhanti dukkhavatthuttā saṅkhāradukkhattā ca dukkhaṃ. Vipariṇāmadhammanti avasī hutvā jarābhaṅgavasena parivattanapakatikaṃ. Etena anattabhāvo vutto hoti. Chandarāgavinayoti chandasaṅkhātassa rāgassa saṃvaraṇaṃ, na vaṇṇarāgassa. Chandarāgappahānanti tasseva chandarāgassa pajahanaṃ.

१३. पुन्हा दुसऱ्या सुत्ताच्या अर्थाच्या आधारे सत्य-प्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) दाखविण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'पुब्बे मे, भिक्खवे' इत्यादी सुत्त उद्धृत करून दाखविले आहे. तेथे 'पुब्बे मे, भिक्खवे, सम्बोधा' म्हणजे "हे भिक्खूहो, माझ्या संबोधीच्या (सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या) पूर्वी". 'अनभिसम्बुद्धस्स' म्हणजे सर्व धर्मांचा (सत्याचा) साक्षात्कार न झालेल्या. 'बोधिसत्तस्सेव सतो' म्हणजे बोधिसत्व असतानाच. 'एतदहोसि' म्हणजे बोधी-पल्लंगावर बसलेले असताना असा विचार मनात आला. 'अस्सादो' म्हणजे ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो आस्वाद. 'आदीनवो' म्हणजे दोष. 'निस्सरणं' म्हणजे सुटका (बाहेर पडणे). 'सुखं' म्हणजे जे सुख देते ते सुख; ज्याला ते उत्पन्न होते, त्याला सुखी करते, असा अर्थ आहे. 'सोमनस्सं' म्हणजे प्रीती आणि सौमनस्याच्या योगाने ज्याचे मन शोभिवंत (प्रसन्न) आहे तो 'सुमन' होय; आणि सुमनाचा भाव म्हणजे 'सौमनस्य' होय. प्रीतीच्या योगाने विशेष झालेले सुखच सौमनस्य होय. 'अनिच्चं' म्हणजे अध्रुव (अशाश्वत). 'दुक्खं' म्हणजे दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे आणि संस्कार-दुःखतेमुळे दुःख होय. 'विपरिणामधम्मं' म्हणजे स्वतःच्या वशमध्ये नसून जरा आणि भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने बदलण्याचा स्वभाव असणारे. याद्वारे अनात्मभाव (अनात्मता) सांगितला गेला आहे. 'छन्दरागविनयो' म्हणजे 'छंद' नावाच्या रागाचा (आसक्तीचा) संवर (निरोध) करणे, वर्णाच्या रागाचा (रंगाच्या आसक्तीचा) नव्हे. 'छन्दरागप्पहानं' म्हणजे त्याच छंदरागाचा त्याग करणे.

Yāvakīvañcātiādīsu yāva imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ…pe… yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ na adhikena ñāṇena paṭivijjhiṃ, tāva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ anuttaraṃ sabbaññubhāvaṃ abhisambuddho abhisametāvī arahanti nevāhaṃ paccaññāsiṃ neva paṭiññaṃ akāsinti sambandhato attho. Kīvañcāti nipātamattaṃ. Yatoti yasmā, yadā vā. Athāti anantaraṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti dassanakiccakaraṇena dassanasaṅkhātaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me uppajji. Akuppāti kopetuṃ cāletuṃ asakkuṇeyyā. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Etāya eva phalapaccavekkhaṇāya magganibbānapaccavekkhaṇāpi vuttāva honti. Ayamantimā jātīti ayaṃ pacchimā khandhappavatti. Natthidāni punabbhavoti idāni puna uppatti natthi. Etena pahīnakilesapaccavekkhaṇā vuttā. Arahato hi avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā na hoti.

'यावकीवञ्च' इत्यादी वाक्यांमध्ये - "जोपर्यंत मी या पाच उपादानस्कंधांच्या... (पेय्याल)... यथार्थ स्वरूपाला जाणले नाही, अधिक ज्ञानाने त्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केला नाही, तोपर्यंत मी अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा, अनुत्तर सर्वज्ञभावाचा साक्षात्कार केला आहे, असे मी मान्य केले नाही किंवा तशी प्रतिज्ञा केली नाही," असा संबंधानुसार अर्थ समजून घ्यावा. 'कीवञ्च' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'यतो' म्हणजे ज्या कारणाने किंवा ज्या वेळी. 'अथ' म्हणजे त्यानंतर लगेचच. 'नाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि' म्हणजे दर्शनकृत्य (पाहण्याचे कार्य) करण्याच्या स्वरूपात दर्शनसंज्ञक 'पच्चवेक्खण-ज्ञान' (प्रत्यावेक्षण ज्ञान) मला उत्पन्न झाले. 'अकुप्पा' म्हणजे जिला क्षोभित किंवा विचलित करणे अशक्य आहे अशी. 'विमुत्ति' म्हणजे अर्हत्त्वफल-विमुक्ती. याच फल-प्रत्यावेक्षणाद्वारे मार्ग आणि निर्वाणाचे प्रत्यावेक्षण देखील सांगितले गेले आहे. 'अय मन्तिमा जाति' म्हणजे ही अंतिम स्कंध-प्रवृत्ती (जन्म) आहे. 'नत्थिदानि पुनब्भवो' म्हणजे आता पुन्हा जन्म नाही. याद्वारे प्रहीण (नष्ट झालेल्या) क्लेशांचे प्रत्यावेक्षण सांगितले आहे. कारण अर्हंताला उर्वरित क्लेशांचे प्रत्यावेक्षण नसते.

3. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā

३. द्वितीय सुत्तन्त-निर्देश-वर्णना समाप्त.

14. Saccappaṭivedhañāṇayojanakkame ca ayaṃ rūpassa assādoti pahānappaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ayaṃ taṇhāsampayutto rūpassa assādo’’ti ñatvā maggakkhaṇe samudayappahānasaṅkhāto samudayasaccappaṭivedho. Samudayasaccanti samudayasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Ariyasaccārammaṇañāṇampi hi ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.300) viya ‘‘sacca’’nti vuccati. Ayaṃ rūpassa ādīnavoti pariññāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ayaṃ rūpassa ādīnavo’’ti ñatvā maggakkhaṇe dukkhapariññāsaṅkhāto dukkhasaccappaṭivedho. Dukkhasaccanti dukkhasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Idaṃ rūpassa nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘idaṃ rūpassa nissaraṇa’’nti [Pg.202] ñatvā maggakkhaṇe nirodhasacchikiriyāsaṅkhāto nirodhasaccappaṭivedho. Nirodhasaccanti nirodhasaccārammaṇaṃ nirodhasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Yā imesu tīsu ṭhānesūti imesu yathāvuttesu tīsu samudayadukkhanirodhesu paṭivedhavasena pavattā yā diṭṭhi yo saṅkappoti yojanā. Bhāvanāpaṭivedhoti ayaṃ maggabhāvanāsaṅkhāto maggasaccappaṭivedho. Maggasaccanti maggasaccappaṭivedhañāṇaṃ.

१४. सत्य-प्रतिवेध ज्ञानाच्या योजनेच्या क्रमामध्ये - 'अयं रूपस्स अस्सादो' (हा रूपाचा आस्वाद आहे) हा प्रहाण-प्रतिवेध आहे. पूर्वभागात "हा तृष्णा-संप्रयुक्त रूपाचा आस्वाद आहे" असे जाणून, मार्गक्षणी 'समुदय-प्रहाण' संज्ञक असलेला हा 'समुदयसत्य-प्रतिवेध' (समुदय सत्याचा साक्षात्कार) आहे. 'समुदयसच्चं' म्हणजे समुदयसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय. कारण, "जे काही कुशल धर्म आहेत, ते सर्व चार आर्य सत्यांमध्ये समाविष्ट होतात" इत्यादी वाक्यांप्रमाणे (म. नि. १.३००) आर्यसत्याला आलंबन बनविणाऱ्या ज्ञानाला देखील 'सत्य' असे म्हटले जाते. 'अयं रूपस्स आदीनवो' (हा रूपाचा दोष आहे) हा परिज्ञा-प्रतिवेध आहे. पूर्वभागात "हा रूपाचा दोष आहे" असे जाणून, मार्गक्षणी 'दुःख-परिज्ञा' संज्ञक असलेला हा 'दुःखसत्य-प्रतिवेध' आहे. 'दुक्खसच्चं' म्हणजे दुःखसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय. 'इदं रूपस्स निस्सरणं' (ही रूपापासून सुटका आहे) हा साक्षात्क्रिया-प्रतिवेध आहे. पूर्वभागात "ही रूपापासून सुटका (निर्वाण) आहे" असे जाणून, मार्गक्षणी 'निरोध-साक्षात्क्रिया' संज्ञक असलेला हा 'निरोधसत्य-प्रतिवेध' आहे. 'निरोधसच्चं' म्हणजे निरोधसत्याला आलंबन बनविणारे निरोधसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय. 'या इमेसु तीसु ठानेसु' म्हणजे या वर सांगितलेल्या तीन स्थानांमध्ये (समुदय, दुःख आणि निरोध यांमध्ये) प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेली जी दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) आणि जो संकल्प (सम्यक् संकल्प) आहे, अशी योजना करावी. 'भावनाप्रतिवेध' म्हणजे मार्ग-भावना संज्ञक असलेला हा 'मार्गसत्य-प्रतिवेध' होय. 'मग्गसच्चं' म्हणजे मार्गसत्य-प्रतिवेध-ज्ञान होय.

15. Puna aparena pariyāyena saccāni ca saccappaṭivedhañca dassento saccanti katihākārehi saccantiādimāha. Tattha yasmā sabbepi sabbaññubodhisattā bodhipallaṅke nisinnā jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘kiṃ nu kho’’ti esanti, tathā esantā ca jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘paccayo’’ti vavatthapento pariggaṇhanti, tasmā sā ca esanā so ca pariggaho saccānaṃ esanattā pariggahattā ca ‘‘sacca’’nti katvā esanaṭṭhena pariggahaṭṭhenāti vuttaṃ. Ayañca vidhi paccekabuddhānampi paccayapariggahe labbhatiyeva, sāvakānaṃ pana anussavavasena paccayapariggahe labbhati. Paṭivedhaṭṭhenāti pubbabhāge tathā esitānaṃ pariggahitānañca maggakkhaṇe ekapaṭivedhaṭṭhena.

१५. पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने (पद्धतीने) सत्ये आणि सत्याचा प्रतिवेध दाखविताना 'सच्चन्ति कतिहाकारेहि सच्चं' (सत्य किती आकारांनी सत्य असते) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, ज्याअर्थी सर्वच सर्वज्ञ बोधिसत्व बोधी-पल्लंगावर बसून जरा-मरणादी दुःखसत्याचे 'जाती' इत्यादी समुदयसत्य "काय बरे आहे?" शोधतात, आणि शोधत असताना जरा-मरणादी दुःखसत्याचे 'जाती' इत्यादी समुदयसत्य हेच "कारण" आहे असे निश्चित करून ग्रहण करतात; म्हणून तो शोध (एषणा) आणि ते ग्रहण, सत्यांचा शोध घेतल्यामुळे आणि ग्रहण केल्यामुळे 'सत्य' मानून 'शोधण्याच्या अर्थाने (एषणार्थेने) आणि ग्रहण करण्याच्या अर्थाने (परिग्रहार्थेने)' असे म्हटले आहे. हा विधी प्रत्येकबुद्धांच्या बाबतीतही प्रत्यय-परिग्रहामध्ये (कारणांच्या ग्रहणामध्ये) प्राप्त होतोच; परंतु श्रावकांच्या बाबतीत अनुश्रवाच्या (ऐकण्याच्या किंवा परंपरेच्या) आधारे प्रत्यय-परिग्रहामध्ये प्राप्त होतो. 'प्रतिवेधार्थेने' म्हणजे पूर्वभागात अशा प्रकारे शोधलेल्या आणि ग्रहण केलेल्या सत्यांचा मार्गक्षणी एकाच प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) अर्थाने (साक्षात्कार होतो).

Kiṃnidānantiādīsu nidānādīni sabbāni kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya, tasmā ‘‘nidāna’’nti vuccati. Yasmā phalaṃ tato samudeti, jāyati, pabhavati; tasmā samudayo, jāti, pabhavoti vuccati. Ayaṃ panettha attho – kiṃ nidānaṃ etassāti kiṃnidānaṃ. Ko samudayo etassāti kiṃsamudayaṃ. Kā jāti etassāti kiṃjātikaṃ. Ko pabhavo etassāti kiṃpabhavaṃ. Yasmā pana tassa jāti yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti ca pabhavo ca, tasmā jātinidānantiādimāha. Jarāmaraṇanti dukkhasaccaṃ. Jarāmaraṇasamudayanti tassa paccayaṃ samudayasaccaṃ. Jarāmaraṇanirodhanti nirodhasaccaṃ. Jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadanti maggasaccaṃ. Imināva nayena sabbapadesu attho veditabbo.

'किंनिदानं' इत्यादी शब्दांमध्ये - निदान इत्यादी सर्व शब्द 'कारणा'चे समानार्थी शब्द आहेत. कारण, ज्याअर्थी कारण हे फळाला प्रस्थापित करते, जणू काही "घ्या, हे ग्रहण करा" असे सोपवते, म्हणून त्याला 'निदान' म्हटले जाते. ज्याअर्थी फळ त्यापासून समुदित होते (उत्पन्न होते), जन्मते, प्रभवते (सुरू होते); म्हणून त्याला 'समुदय', 'जाती', 'प्रभव' असे म्हटले जाते. येथे हा अर्थ आहे - याचे निदान (कारण) काय आहे? म्हणून 'किंनिदानं'. याचा समुदय काय आहे? म्हणून 'किंसमुदयं'. याची जाती (उत्पत्ती) काय आहे? म्हणून 'किंजातिकं'. याचा प्रभव (उगम) काय आहे? म्हणून 'किंपभवं'. परंतु, ज्याअर्थी त्याची 'जाती' वर सांगितलेल्या अर्थाने निदान, समुदय, जाती आणि प्रभव देखील आहे, म्हणून 'जातिनिदानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'जरामरणं' म्हणजे दुःखसत्य होय. 'जरामरणसमुदयं' म्हणजे त्याचे कारण असलेले समुदयसत्य होय. 'जरामरणनिरोधं' म्हणजे निरोधसत्य होय. 'जरामरणनिरोधगामिनी पटिपदा' म्हणजे मार्गसत्य होय. याच पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा.

16. Nirodhappajānanāti ārammaṇakaraṇena nirodhassa pajānanā. Jāti siyā dukkhasaccaṃ, siyā samudayasaccanti bhavapaccayā paññāyanaṭṭhena dukkhasaccaṃ[Pg.203], jarāmaraṇassa paccayaṭṭhena samudayasaccaṃ. Esa nayo sesesupi. Avijjā siyā dukkhasaccanti pana āsavasamudayā avijjāsamudayaṭṭhenāti.

१६. 'निरोधप्पजानना' म्हणजे आलंबन करण्याच्या द्वारे निरोधाला जाणणे (जाणण्याची प्रज्ञा). 'जाति सिया दुक्खसच्चं, सिया समुदयसच्चं' म्हणजे भव-प्रत्ययामुळे (भवाच्या कारणामुळे) प्रगट होण्याच्या अर्थाने दुःखसत्य आहे, आणि जरा-मरणाचे कारण असण्याच्या अर्थाने समुदयसत्य आहे. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'अविज्जा सिया दुक्खसच्चं' म्हणजे आसव-समुदयामुळे अविद्या-समुदयाच्या अर्थाने (दुःखसत्य आहे).

Saccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्यकथा-वर्णना समाप्त झाली.

3. Bojjhaṅgakathā

३. बोज्झंगकथा

Bojjhaṅgakathāvaṇṇanā

बोज्झंगकथा-वर्णना

17. Idāni saccappaṭivedhasiddhaṃ bojjhaṅgavisesaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya bojjhaṅgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Kiṃ vuttaṃ hoti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182) – yā hi ayaṃ dhammasāmaggī, yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati, bujjhatīti kilesasantānaniddāya vuṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti (saṃ. ni. 5.378; dī. ni. 3.143). Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti. Satisambojjhaṅgādīnaṃ attho abhiññeyyaniddese vutto.

१७. आता, सत्य-प्रतिवेधाने (सत्याच्या साक्षात्काराने) सिद्ध झालेल्या बोध्यंगांच्या वैशिष्ट्यांचे दर्शन घडविणाऱ्या, सुत्ताला अग्रभागी ठेवून केलेल्या बोध्यंग-कथेचे अपूर्व अर्थ-स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्या बोध्यंग-कथेत, प्रथम सुत्ताच्या संदर्भात 'बोध्यंग' म्हणजे बोधीचे (ज्ञानाचे) अंग किंवा बोध प्राप्त करणाऱ्याचे (आर्य श्रावकाचे) अंग, म्हणून त्यांना 'बोध्यंग' असे म्हटले आहे. याचा काय अर्थ आहे? जी ही धर्मांची समग्रता (एकत्र येणे) आहे, जी लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होते; जी आळस (लीन), उद्धच्च (चंचलता), आसक्ती, प्रयत्न, कामसुखल्लिकानुयोग, अत्तकिलमथानुयोग, उच्छेदवाद, शाश्वतवाद इत्यादी अनेक उपद्रवांची (अडथळ्यांची) विरोधी आहे; आणि जी सती (स्मृती), धम्मविचय (धर्मप्रविचय), विरिय (वीर्य), पीती (प्रीती), पस्सद्धि (प्रश्रब्धी), समाधी व उपेक्खा (उपेक्षा) या स्वरूपातील धर्म-समग्रता आहे; ज्या धर्म-समग्रतेमुळे आर्य श्रावक जागृत होतो (बोध प्राप्त करतो), म्हणून तिला 'बोधी' असे म्हटले जाते. 'जागृत होतो' म्हणजे क्लेशांच्या प्रवाहाच्या निद्रेतून उठतो, किंवा चार आर्यसत्यांचा वेध घेतो (साक्षात्कार करतो), किंवा निर्वाणाचाच प्रत्यक्ष अनुभव घेतो, असा याचा अर्थ आहे. जसे म्हटले आहे – "सात बोध्यंगांची भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केला." त्या धर्म-समग्रता नावाच्या बोधीचे जे अवयव (अंग) आहेत, ते 'बोध्यंग' होत; जसे ध्यानाचे अंग (ध्यानांग) किंवा मार्गाचे अंग (मार्गांग) इत्यादी. तसेच, जो कोणी या वर सांगितलेल्या प्रकारच्या धर्म-समग्रतेने जागृत होतो, त्या आर्य श्रावकाला 'बोधी' (जागृत पुरुष) असे म्हटले जाते; त्या बोध प्राप्त करणाऱ्याचे (जागृत पुरुषाचे) जे अवयव आहेत, त्यांनाही 'बोध्यंग' म्हणतात, जसे सेनेचे अवयव (सेनांग) किंवा रथाचे अवयव (रथांग) इत्यादी. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे – "बोध प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) जे अंग आहेत, ते बोध्यंग होत." सति-संबोध्यंग इत्यादींचा अर्थ 'अभिज्ञेय-निद्देस' मध्ये सांगितला आहे.

Bojjhaṅgatthaniddese bodhāya saṃvattantīti bujjhanatthāya saṃvattanti. Kassa bujjhanatthāya? Maggaphalehi nibbānassa paccavekkhaṇāya katakiccassa bujjhanatthāya, maggena vā kilesaniddāto pabujjhanatthāya phalena pabuddhabhāvatthāyāpīti vuttaṃ hoti. Balavavipassanāyapi bojjhaṅgā bodhāya saṃvattanti[Pg.204]. Tasmā ayaṃ vipassanāmaggaphalabojjhaṅgānaṃ sādhāraṇattho. Tīsupi hi ṭhānesu bodhāya nibbānapaṭivedhāya saṃvattanti. Etena bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Bujjhantīti bojjhaṅgātiādīhi pañcahi catukkehi vuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ uppattiṭṭhānaṃ abhiññeyyaniddese vuttaṃ. Api ca bujjhantīti bojjhaṅgānaṃ sakiccakaraṇe samatthabhāvadassanatthaṃ kattuniddeso. Bujjhanaṭṭhenāti sakiccakaraṇasamatthattepi sati kattuno abhāvadassanatthaṃ bhāvaniddeso. Bodhentīti bojjhaṅgabhāvanāya bujjhantānaṃ yogīnaṃ payojakattā bojjhaṅgānaṃ hetukattuniddeso. Bodhanaṭṭhenāti paṭhamaṃ vuttanayeneva payojakahetukattunā bhāvaniddeso. Etehi bodhiyā aṅgā bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Bodhipakkhiyaṭṭhenāti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa yogissa pakkhe bhavattā. Ayametesaṃ yogino upakārakattaniddeso. Etehi bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Buddhilabhanaṭṭhenātiādike chakke buddhilabhanaṭṭhenāti yogāvacarena buddhiyā pāpuṇanaṭṭhena. Ropanaṭṭhenāti sattānaṃ patiṭṭhāpanaṭṭhena. Pāpanaṭṭhenāti patiṭṭhāpitāya niṭṭhāpanaṭṭhena. Ime vipassanābojjhaṅgā pati-abhi-saṃ-iti tīhi upasaggehi visesitā maggaphalabojjhaṅgāti vadanti. Sabbesampi dhammavohārena niddiṭṭhānaṃ bojjhaṅgānaṃ bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

'बोध्यंग-अर्थ-निद्देस' मध्ये "बोधासाठी संवर्तित होतात" (bodhāya saṃvattanti) म्हणजे जागृत होण्यासाठी संवर्तित होतात. कोणाच्या जागृत होण्यासाठी? मार्ग व फलांद्वारे निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्या, कृतकृत्य झालेल्या पुद्गलाच्या जागृत होण्यासाठी; किंवा मार्गाद्वारे क्लेशरूप निद्रेतून जागे होण्यासाठी आणि फलाद्वारे जागृत अवस्थेत राहण्यासाठी, असा याचा अर्थ आहे. बलवान विपश्यनेमध्येही बोध्यंग हे बोधासाठी संवर्तित होतात. म्हणून हा विपश्यना, मार्ग आणि फल या तिन्ही अवस्थांमधील बोध्यंगांचा साधारण (सामायिक) अर्थ आहे. कारण तिन्ही स्थानांमध्ये ते बोधासाठी म्हणजेच निर्वाण-प्रतिवेधासाठी संवर्तित होतात. याद्वारे "बोधीचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे. "जागृत होतात म्हणून बोध्यंग" (bujjhantīti bojjhaṅgā) इत्यादी पाच चतुष्कांद्वारे सांगितलेल्या बोध्यंगांचे उत्पत्ती-स्थान 'अभिज्ञेय-निद्देस' मध्ये सांगितले आहे. शिवाय, "जागृत होतात" (bujjhanti) हा शब्द बोध्यंगांच्या स्वतःचे कार्य करण्यातील सामर्थ्य दर्शवण्यासाठी 'कर्तृ-निर्देश' (kattuniddeso) आहे. "जागृत होण्याच्या अर्थाने" (bujjhanaṭṭhena) हा शब्द स्वतःचे कार्य करण्याचे सामर्थ्य असतानाही इतर कोणत्याही कर्त्याचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'भाव-निर्देश' (bhāvaniddeso) आहे. "जागृत करतात" (bodhenti) हा शब्द बोध्यंगांच्या भावनेने जागृत होणाऱ्या योगींना प्रवृत्त (प्रेरित) करत असल्यामुळे बोध्यंगांचा 'हेतुकर्तृ-निर्देश' (hetukattuniddeso) आहे. "जागृत करण्याच्या अर्थाने" (bodhanaṭṭhena) हा शब्द पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीनेच प्रेरक हेतुकर्त्याद्वारे 'भाव-निर्देश' आहे. या शब्दांद्वारे "बोधीचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे. "बोधिपक्षीय अर्थाने" (bodhipakkhiyaṭṭhena) म्हणजे जागृत होण्याच्या अर्थाने 'बोधी' हे नाव प्राप्त केलेल्या योगीच्या पक्षात (बाजूने) असल्यामुळे. हा या बोध्यंगांचा योगीला उपकार (मदत) करण्याचा निर्देश आहे. या शब्दांद्वारे "बोध प्राप्त करणाऱ्याचे (योगीचे) अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे. "बुद्धी प्राप्त करण्याच्या अर्थाने" (buddhilabhanaṭṭhena) इत्यादी सहा प्रकारांमध्ये, "बुद्धी प्राप्त करण्याच्या अर्थाने" म्हणजे योगावकराने (साधकाने) बुद्धीद्वारे (विपश्यना प्रज्ञेद्वारे) बोधीप्रत पोहोचण्याच्या अर्थाने. "रोपण करण्याच्या अर्थाने" (ropanaṭṭhena) म्हणजे प्राण्यांना मार्ग-फलामध्ये प्रस्थापित करण्याच्या अर्थाने. "प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने" (pāpanaṭṭhena) म्हणजे प्रस्थापित केलेल्या मार्गाची समाप्ती (पूर्तता) करण्याच्या अर्थाने. हे विपश्यना-बोध्यंग 'पति' (pati), 'अभि' (abhi) आणि 'सं' (saṃ) या तीन उपसर्गांनी विशेषित होऊन मार्ग-फल-बोध्यंग बनतात, असे आचार्य म्हणतात. धर्म-व्यवहाराने (धर्माच्या संज्ञेने) निर्देशित केलेल्या सर्वच बोध्यंगांच्या बाबतीत "बोधीचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Mūlamūlakādidasakavaṇṇanā

मूल-मूलक इत्यादी दहा प्रकारांचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

18. Mūlaṭṭhenātiādike mūlamūlake dasake mūlaṭṭhenāti vipassanādīsu purimā purimā bojjhaṅgā pacchimānaṃ pacchimānaṃ bojjhaṅgānañca sahajātadhammānañca aññamaññañca mūlaṭṭhena. Mūlacariyaṭṭhenāti mūlaṃ hutvā cariyā pavatti mūlacariyā. Tena mūlacariyaṭṭhena, mūlaṃ hutvā pavattanaṭṭhenāti attho. Mūlapariggahaṭṭhenāti te eva bojjhaṅgā ādito pabhuti uppādanatthāya parigayhamānattā pariggahā, mūlāniyeva pariggahā mūlapariggahā. Tena mūlapariggahaṭṭhena. Te eva aññamaññaṃ parivāravasena parivāraṭṭhena. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṇaṭṭhena. Niṭṭhaṃ pāpuṇanavasena paripākaṭṭhena. Te eva mūlāni ca chabbidhā pabhedabhinnattā paṭisambhidā cāti mūlapaṭisambhidā. Tena mūlapaṭisambhidaṭṭhena. Mūlapaṭisambhidāpāpanaṭṭhenāti bojjhaṅgabhāvanānuyuttassa yogino taṃ mūlapaṭisambhidaṃ pāpanaṭṭhena[Pg.205]. Tasseva yogino tassā mūlapaṭisambhidāya vasībhāvaṭṭhena. Sesesupi īdisesu puggalavohāresu bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Mūlapaṭisambhidāya vasībhāvappattānampīti īdisesupi niṭṭhāvacanesu phalabojjhaṅgāti veditabbaṃ. Vasībhāvaṃ pattānantipi pāṭho.

१८. "मूळ असण्याच्या अर्थाने" (mūlaṭṭhena) इत्यादी मूल-मूलक दहा प्रकारांमध्ये, "मूळ असण्याच्या अर्थाने" म्हणजे विपश्यना इत्यादींमध्ये पूर्वी-पूर्वी उत्पन्न झालेले बोध्यंग हे नंतर-नंतर उत्पन्न होणाऱ्या बोध्यंगांचे, सहजात धर्मांचे आणि परस्परांचे मूळ (आधार) असण्याच्या अर्थाने होय. "मूळ-चर्या अर्थाने" (mūlacariyaṭṭhena) म्हणजे मूळ बनून प्रवृत्ती (वर्तन) होणे ही 'मूळ-चर्या' होय. त्या मूळ-चर्या अर्थाने, म्हणजेच मूळ बनून प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने, असा याचा अर्थ आहे. "मूळ-परिग्रह अर्थाने" (mūlapariggahaṭṭhena) म्हणजे तेच बोध्यंग सुरुवातीपासून उत्पन्न करण्यासाठी ग्रहण (स्वीकार) केले जात असल्यामुळे 'परिग्रह' होत; मूळ असलेलेच परिग्रह म्हणजे 'मूळ-परिग्रह' होय. त्या मूळ-परिग्रह अर्थाने. तेच बोध्यंग परस्परांना वेढून राहण्याच्या स्वरूपात 'परिवार अर्थाने' (parivāraṭṭhena), भावनेच्या परिपूर्णतेच्या स्वरूपात 'परिपूर्णता अर्थाने' (paripūraṇaṭṭhena), आणि समाप्तीप्रत (निश्चयाप्रत) पोहोचण्याच्या स्वरूपात 'परिपक्वता अर्थाने' (paripākaṭṭhena) असतात. तेच बोध्यंग मूळ आहेत आणि सहा प्रकारच्या भेदांमुळे प्रतिसंभिदा देखील आहेत, म्हणून त्यांना 'मूळ-प्रतिसंभिदा' म्हणतात. त्या मूळ-प्रतिसंभिदा अर्थाने. "मूळ-प्रतिसंभिदा प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने" (mūlapaṭisambhidāpāpanaṭṭhena) म्हणजे बोध्यंग-भावनेत युक्त असलेल्या योगीला त्या मूळ-प्रतिसंभिदेप्रत पोहोचवण्याच्या अर्थाने. त्याच योगीच्या त्या मूळ-प्रतिसंभिदेवरील 'वशीभाव अर्थाने' (नियंत्रण मिळवण्याच्या अर्थाने). इतर अशाच पुद्गल-व्यवहारांमध्ये (व्यक्तिवाचक संज्ञांमध्ये) "बोध प्राप्त करणाऱ्याचे अंग ते बोध्यंग" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "मूळ-प्रतिसंभिदेवर वशीभाव प्राप्त केलेल्यांच्या बाबतीतही" अशा प्रकारच्या निष्ठा-वचनांमध्ये (पूर्णता दर्शवणाऱ्या शब्दांमध्ये) 'फल-बोध्यंग' समजावे. "वशीभाव प्राप्त केलेल्यांच्या" (vasībhāvaṃ pattānaṃ) असाही पाठ आढळतो.

Mūlamūlakadasakaṃ niṭṭhitaṃ.

मूल-मूलक दहा प्रकार समाप्त झाले.

Sesesupi hetumūlakādīsu navasu dasakesu imināva nayena sādhāraṇavacanānaṃ attho veditabbo. Asādhāraṇesu pana yathāvuttā eva bojjhaṅgā yathāvuttānaṃ dhammānaṃ janakattā hetū nāma honti. Upatthambhakattā paccayā nāma. Te eva tadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivisuddhibhūtattā visuddhi nāma. Vajjavirahitattā anavajjā nāma. ‘‘Sabbepi kusalā dhammā nekkhamma’’nti vacanato nekkhammaṃ nāma. Kilesehi vimuttattā tadaṅgavimuttiādivasena vimutti nāma. Maggaphalabojjhaṅgā visayībhūtehi āsavehi virahitattā anāsavā. Tividhāpi bojjhaṅgā kilesehi suññattā tadaṅgavivekādivasena vivekā. Vipassanāmaggabojjhaṅgā pariccāgavosaggattā pakkhandanavosaggattā ca vosaggā. Phalabojjhaṅgā pakkhandanavosaggattā vosaggā.

उरलेल्या नऊ दशकांमध्ये (हेतुमूलक इत्यादी) याच पद्धतीने साधारण (सामान्य) शब्दांचा अर्थ समजून घ्यावा. परंतु असाधारण (विशिष्ट) शब्दांमध्ये, आधी सांगितलेले बोज्झंगच आधी सांगितलेल्या (विपश्यना, मार्ग आणि फल रूप) धर्मांचे जनक (उत्पादक) असल्यामुळे 'हेतू' म्हटले जातात. उपस्तंभक (आधार देणारे) असल्यामुळे 'प्रत्यय' म्हटले जातात. तेच तदंग-विशुद्धी, समुच्छेद-विशुद्धी आणि प्रतिप्रश्रब्धी-विशुद्धी रूप असल्यामुळे 'विशुद्धी' म्हटले जातात. दोषांपासून विरहित असल्यामुळे 'अनवद्य' (दोषरहित) म्हटले जातात. 'सर्वच कुशल धर्म हे नैष्क्रम्य आहेत' या वचनानुसार 'नैष्क्रम्य' म्हटले जातात. क्लेशांपासून विमुक्त असल्यामुळे, तदंग-विमुक्ती इत्यादींच्या द्वारे 'विमुक्ती' म्हटले जातात. मार्ग आणि फल यांच्याशी संबंधित बोज्झंग हे विषय बनलेल्या आसवांपासून विरहित असल्यामुळे 'अनास्रव' आहेत. तिन्ही प्रकारचे बोज्झंग क्लेशांपासून शून्य असल्यामुळे, तदंग-विवेक इत्यादींच्या द्वारे 'विवेक' म्हटले जातात. विपश्यना आणि मार्ग यांच्याशी संबंधित बोज्झंग हे परित्याग-उत्सर्ग आणि प्रस्कंदन-उत्सर्ग असल्यामुळे 'उत्सर्ग' (वोसग्ग) आहेत. फल-बोज्झंग हे प्रस्कंदन-उत्सर्ग असल्यामुळे 'उत्सर्ग' (वोसgg) आहेत.

19. Mūlaṭṭhaṃ bujjhantītiādayo ekekapadavasena niddiṭṭhā nava dasakā vuttanayeneva veditabbā. Vasībhāvappattānanti padaṃ pana vattamānavacanābhāvena na yojitaṃ. Pariggahaṭṭhādayo abhiññeyyaniddese vuttatthā.

१९. 'मूलार्थाला जाणतात' इत्यादी एकेका पदाच्या द्वारे दर्शविलेले नऊ दशक आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. परंतु 'वशीभावप्राप्त' हे पद वर्तमानकाळातील वचनाचा अभाव असल्यामुळे जोडले गेले नाही. परिग्रहार्थ इत्यादी पदे 'अभिज्ञेय-निर्देश' मध्ये स्पष्ट केलेल्या अर्थाचीच आहेत.

20. Puna thero attanā desitaṃ suttantaṃ uddisitvā tassa niddesavasena bojjhaṅgavidhiṃ dassetukāmo ekaṃ samayantiādikaṃ nidānaṃ vatvā suttantaṃ tāva uddisi. Attanā desitasuttattā eva cettha evaṃ me sutanti na vuttaṃ. Āyasmā sāriputtoti panettha desakabyattibhāvatthaṃ attānaṃ paraṃ viya katvā vuttaṃ. Īdisañhi vacanaṃ loke ganthesu payujjanti. Pubbaṇhasamayanti sakalaṃ pubbaṇhasamayaṃ. Accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Satisambojjhaṅgo iti ce [Pg.206] me hotīti satisambojjhaṅgoti evañce mayhaṃ hoti. Appamāṇoti me hotīti appamāṇoti evaṃ me hoti. Susamāraddhoti me hotīti suṭṭhu paripuṇṇoti evaṃ me hoti. Tiṭṭhantanti nibbānārammaṇe pavattivasena tiṭṭhantaṃ. Cavatīti nibbānārammaṇato apagacchati. Sesabojjhaṅgesupi eseva nayo.

२०. पुन्हा स्थविरांनी स्वतः देशना केलेल्या सूत्राचा संक्षेप करून, त्याच्या निर्देशानुसार (विस्तारानुसार) बोज्झंग-विधी दाखविण्याची इच्छा धरून, 'एकं समयं' इत्यादी निदान (प्रस्तावना) सांगून आधी सूत्राचा संक्षेप मांडला. स्वतः देशना केलेले सूत्र असल्यामुळेच येथे 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले) असे म्हटले नाही. 'आयुष्मान सारिपुत्त' असे जे येथे म्हटले आहे, ते देशक (उपदेशक) व्यक्तीचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी स्वतःला दुसऱ्या व्यक्तीप्रमाणे मानून म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारचे वचन जगात ग्रंथांमध्ये वापरले जाते. 'पुब्बण्हसमयं' म्हणजे संपूर्ण सकाळची वेळ. अत्यंत-संयोग अर्थामध्ये येथे द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) आहे. उरलेल्या दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'माझ्यामध्ये सति-संबोज्जंग आहे असे जर मला वाटते' म्हणजे 'सति-संबोज्जंग' असे माझ्या मनात येते. 'तो अप्रमाण (अमर्याद) आहे असे मला वाटते' म्हणजे 'अप्रमाण' असे माझ्या मनात येते. 'तो सुसमाराद्ध (उत्तम प्रकारे आरब्ध) आहे असे मला वाटते' म्हणजे 'तो चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण आहे' असे माझ्या मनात येते. 'तिट्ठन्तं' म्हणजे निर्वाण रूपी आलंबनामध्ये प्रवृत्तीच्या द्वारे टिकून राहणारे. 'चवति' म्हणजे निर्वाण रूपी आलंबनापासून दूर जाणे. उरलेल्या बोज्झंगांमध्येही हाच नियम आहे.

Rājamahāmattassāti rañño mahāamaccassa, mahatiyā vā bhogamattāya bhogappamāṇena samannāgatassa. Nānārattānanti nānāraṅgarattānaṃ, pūraṇatthe sāmivacanaṃ, nānārattehīti attho. Dussakaraṇḍakoti dussapeḷā. Dussayuganti vatthayugalaṃ. Pārupitunti acchādetuṃ. Imasmiṃ suttante therassa phalabojjhaṅgā kathitā. Yadā hi thero satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, tadā itare tadanvayā honti. Yadā dhammavicayādīsu aññataraṃ, tadā sesāpi tadanvayā hontīti evaṃ phalasamāpattiyā attano ciṇṇavasībhāvaṃ dassento thero imaṃ suttantaṃ kathesīti.

'राजमहामत्तस्स' म्हणजे राजाचा महाअमात्य (मोठा मंत्री), किंवा मोठ्या भोग-संपत्तीने युक्त असलेला. 'नाना रत्तानां' म्हणजे विविध रंगांनी रंगविलेले (वस्त्रे); येथे पूरणार्थामध्ये षष्ठी विभक्ती आहे, 'विविध रंगांचे' असा अर्थ आहे. 'दुस्सकरंडको' म्हणजे कपड्यांची पेटी (करंडक). 'दुस्सयुगं' म्हणजे वस्त्रांची जोडी. 'पारुपितुं' म्हणजे परिधान करण्यासाठी (अंगावर घेण्यासाठी). या सूत्रात स्थविरांच्या (सारिपुत्त थेरांच्या) फल-बोज्झंगांचे वर्णन केले आहे. कारण जेव्हा स्थवीर सति-संबोज्जंगाला प्रमुख करून फल-समापत्तीला प्राप्त होतात, तेव्हा इतर (बोज्झंग) त्याचे अनुगामी होतात. जेव्हा धम्मविचय इत्यादींपैकी एखाद्याला प्रमुख करतात, तेव्हा उरलेलेही त्याचे अनुगामी होतात. अशा प्रकारे फल-समापत्तीमध्ये स्वतःच्या अंगीकारलेल्या वशीभावाला (प्रभुत्वाला) दर्शविताना स्थविरांनी हे सूत्र सांगितले.

Suttantaniddesavaṇṇanā

सुत्तन्त-निर्देश-वर्णना (सूत्रनिर्देशाचे वर्णन समाप्त).

21. Kathaṃ satisambojjhaṅgo iti ce hotīti bojjhaṅgoti satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjantassa aññesu bojjhaṅgesu vijjamānesu evaṃ ayaṃ satisambojjhaṅgo hotīti iti ce pavattassa kathaṃ so satisambojjhaṅgo hotīti attho. Yāvatā nirodhūpaṭṭhātīti yattakena kālena nirodho upaṭṭhāti, yattake kāle ārammaṇato nibbānaṃ upaṭṭhātīti attho. Yāvatā accīti yattakena parimāṇena jālā. Kathaṃ appamāṇo iti ce hotīti bojjhaṅgoti na appamāṇepi satisambojjhaṅge vijjamāne evaṃ ayaṃ appamāṇo hotīti iti ce pavattassa so appamāṇo satisambojjhaṅgo kathaṃ hotīti attho. Pamāṇabaddhāti kilesā ca pariyuṭṭhānā ca ponobhavikasaṅkhārā ca pamāṇabaddhā nāma honti. ‘‘Rāgopamāṇakaraṇo, doso pamāṇakaraṇo, moho pamāṇakaraṇo’’ti (ma. ni. 1.459) vacanato rāgādayo yassa uppajjanti, ‘‘ayaṃ ettako’’ti tassa pamāṇakaraṇato pamāṇaṃ nāma. Tasmiṃ pamāṇe baddhā paṭibaddhā āyattāti [Pg.207] kilesādayo pamāṇabaddhā nāma honti. Kilesāti anusayabhūtā, pariyuṭṭhānāti samudācārappattakilesā. Saṅkhārā ponobhavikāti punappunaṃ bhavakaraṇaṃ punabhavo, punabhavo sīlametesanti ponabhavikā, ponabhavikā eva ponobhavikā. Kusalākusalakammasaṅkhātā saṅkhārā. Appamāṇoti vuttappakārassa pamāṇassa abhāvena appamāṇo. Maggaphalānampi appamāṇattā tato visesanatthaṃ acalaṭṭhena asaṅkhataṭṭhenāti vuttaṃ. Bhaṅgābhāvato acalo, paccayābhāvato asaṅkhato. Yo hi acalo asaṅkhato ca, so ativiya pamāṇavirahito hoti.

२१. 'सति-संबोज्जंग कसा होतो?' या विधानाचा अर्थ असा आहे की, सति-संबोज्जंगाला प्रमुख करून फल-समापत्तीला प्राप्त होणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत, इतर बोज्झंग विद्यमान असताना, 'हा सति-संबोज्जंग असा होतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या मनामध्ये तो सति-संबोज्जंग कसा प्रमुख होतो? 'यावता निरोधूपट्ठाति' म्हणजे जितक्या काळात निरोध (निर्वाण) प्रकट होतो, किंवा जितक्या काळात आलंबन रूपाने निर्वाण प्रकट होते, असा अर्थ आहे. 'यावता अच्चि' म्हणजे जितक्या प्रमाणात ज्वाला (अग्नीची शिखा) असते. 'तो अप्रमाण कसा होतो?' या विधानाचा अर्थ असा आहे की, अप्रमाण नसलेला सति-संबोज्जंग विद्यमान असताना, 'हा अप्रमाण होतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या योग्याच्या बाबतीत, तो अप्रमाण सति-संबोज्जंग कसा प्रमुख होतो? 'प्रमाणबद्ध' म्हणजे क्लेश, पर्युत्थान आणि पौनर्भविक संस्कार हे प्रमाणबद्ध म्हटले जातात. 'राग हा प्रमाण करणारा आहे, द्वेष हा प्रमाण करणारा आहे, मोह हा प्रमाण करणारा आहे' या वचनानुसार, ज्या व्यक्तीमध्ये राग इत्यादी उत्पन्न होतात, 'हा इतकाच आहे' असे त्याचे प्रमाण (मर्यादा) ठरविणारे असल्यामुळे त्याला 'प्रमाण' म्हणतात. त्या प्रमाणात बद्ध, प्रतिबद्ध किंवा अधीन असल्यामुळे क्लेश इत्यादींना 'प्रमाणबद्ध' म्हटले जाते. 'क्लेश' म्हणजे अनुशय रूपाने असलेले क्लेश. 'पर्युत्थान' म्हणजे वारंवार प्रकट होणारे (समुदाचार प्राप्त) क्लेश. 'पौनर्भविक संस्कार' म्हणजे वारंवार भव निर्माण करणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे ते पौनर्भविक संस्कार; कुशल आणि अकुशल कर्म रूप संस्कार. 'अप्रमाण' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रमाणाचा (मर्यादेचा) अभाव असल्यामुळे अप्रमाण. मार्ग आणि फल हे देखील अप्रमाण असल्यामुळे, त्यांच्यापेक्षा (निर्वाणाला) वेगळे दर्शविण्यासाठी 'अचल अर्थाने' आणि 'असंस्कृत अर्थाने' असे म्हटले आहे. भंग (नाश) होण्याचा अभाव असल्यामुळे 'अचल', प्रत्ययांचा (कारणांचा) अभाव असल्यामुळे 'असंस्कृत'. कारण जो अचल आणि असंस्कृत आहे, तो अत्यंत प्रमाणरहित (मर्यादारहित) असतो.

Kathaṃ susamāraddho iti ce hotīti bojjhaṅgoti anantaraṃ vuttanayena yojetabbaṃ. Visamāti sayañca visamattā, visamassa ca bhāvassa hetuttā visamā. Samadhammoti santaṭṭhena paṇītaṭṭhena samo dhammo. Pamāṇābhāvato santo. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) vacanato sabbadhammuttamaṭṭhena paṇīto. Tasmiṃ samadhammoti vutte susame āraddho susamāraddho. Āvajjitattāti phalasamāpattiyā pavattakālaṃ sandhāya vuttaṃ. Anuppādādisaṅkhāte nibbāne manodvārāvajjanassa uppannattāti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatīti pavattati. Uppādādīni heṭṭhā vuttatthāni. Sesabojjhaṅgamūlakesupi vāresu eseva nayo.

'तो सुसमाराद्ध कसा होतो?' या विधानाचा अर्थ आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडावा. 'विषम' म्हणजे स्वतः विषम असल्यामुळे आणि विषम भावाचे कारण असल्यामुळे विषम. 'समधर्म' म्हणजे शांत अर्थाने आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अर्थाने सम असलेला धर्म. प्रमाणाचा (मर्यादेचा/क्लेशांचा) अभाव असल्यामुळे 'शांत'. 'भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्व धर्मांमध्ये विराग (निर्वाण) हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे' या वचनानुसार, सर्व धर्मांमध्ये उत्तम असल्यामुळे 'प्रणीत'. त्या समधर्माच्या बाबतीत, 'सुसम' (अतिशय शांत/प्रणीत निर्वाणात) आरब्ध (प्रवृत्त) झालेला तो 'सुसमाराद्ध' होय. 'आवर्जितत्वामुळे' हे फल-समापत्तीच्या प्रवृत्तीच्या काळाला उद्देशून म्हटले आहे. अनुत्पाद इत्यादी संज्ञेने युक्त असलेल्या निर्वाणामध्ये मनोध्वारावर्जन उत्पन्न झाल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'तिट्ठति' म्हणजे प्रवृत्त राहणे. उत्पाद इत्यादींचे अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितले आहेत. उरलेल्या बोज्झंगांना मूळ करून केलेल्या प्रकरणांमध्येही हाच नियम आहे.

Bojjhaṅgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

बोज्झंगकथा-वर्णना समाप्त झाली.

4. Mettākathā

४. मेत्ताकथा (मैत्रीकथा).

Mettākathāvaṇṇanā

मेत्ताकथा-वर्णना (मैत्रीकथेचे वर्णन).

22. Idāni bojjhaṅgakathānantaraṃ kathitāya bojjhaṅgakathāgatiyā suttantapubbaṅgamāya mettākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti yuttayānasadisāya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya. Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya. Paricitāyāti samantato citāya upacitāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya[Pg.208]. Ānisaṃsāti guṇā. Pāṭikaṅkhāti paṭikaṅkhitabbā icchitabbā. Sukhaṃ supatīti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ apaṭibujjhitvā vikasamānamiva padumaṃ sukhaṃ nibbikāraṃ paṭibujjhati. Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati. Cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā panaññe attānaṃ corehi parivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati. Manussānaṃ piyo hotīti ure āmuttamuttāhāro viya sīse piḷandhamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva ca manussānaṃ, evaṃ amanussānampi piyo hoti. Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti. Nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā na kamati na pavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ. Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. Asammūḷho kālaṃ karotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷho niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti. Uttari appaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttariṃ arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokūpago hotīti brahmalokaṃ upapajjatīti attho.

२२. आता, बोज्झंगकथेनंतर सांगितलेल्या, बोज्झंगकथेच्या गतीनुसार असलेल्या आणि सुत्तंत (सूत्र) पूर्वगामी असलेल्या मैत्री कथेच्या अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्या सूत्रात प्रथम, 'आसेविताय' म्हणजे आदराने आचरण केल्यामुळे. 'भाविताय' म्हणजे भावना केल्यामुळे (वाढविल्यामुळे). 'बहुलीकताय' म्हणजे वारंवार केल्यामुळे. 'यानीकताय' म्हणजे जोडलेल्या वाहनासारखे (तयार) केल्यामुळे. 'वत्थुकताय' म्हणजे अधिष्ठान या अर्थाने पायासारखे केल्यामुळे. 'अनुट्ठिताय' म्हणजे सन्मुख उपस्थित केल्यामुळे. 'परिचिताय' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित (वृद्धिंगत) केल्यामुळे. 'सुसमारद्धाय' म्हणजे उत्तम प्रकारे आरंभ केल्यामुळे (चांगल्या प्रकारे आचरिल्यामुळे). 'आनिसंसा' म्हणजे गुण (फायदे). 'पाटिकांखा' म्हणजे अपेक्षा करावी किंवा इच्छा करावी. 'सुखं सुपति' (सुखाने झोपतो) म्हणजे जसे इतर लोक कुशी बदलत आणि घोरत दुःखाने झोपतात, तसे न झोपता तो सुखाने झोपतो. झोपेत गेला तरी तो समापत्तीला प्राप्त झाल्यासारखा असतो. 'सुखं पटिबुज्झति' (सुखाने जागी होतो) म्हणजे जसे इतर लोक कण्हत, आळस देत आणि कुशी बदलत दुःखाने जागे होतात, तसे जागे न होता, उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे सुखाने आणि कोणत्याही विकाराशिवाय (शांतपणे) जागा होतो. 'न पापकं सुपिनं पस्सति' (वाईट स्वप्न पाहत नाही) म्हणजे स्वप्न पाहिले तरी तो केवळ चांगलेच स्वप्न पाहतो. जसे की तो चैत्याची वंदना करत आहे, पूजा करत आहे किंवा धम्म ऐकत आहे, असे त्याला वाटते. परंतु जसे इतर लोक स्वतःला चोरांनी वेढलेले, हिंस्र श्वापदांनी छळलेले किंवा कड्यावरून खाली पडताना पाहतात, तसे वाईट स्वप्न तो पाहत नाही. 'मनुस्सानं पियो होति' (मनुष्यांना प्रिय होतो) म्हणजे छातीवर घातलेल्या मोत्यांच्या हाराप्रमाणे किंवा डोक्यावर माळलेल्या फुलांच्या माळेप्रमाणे तो मनुष्यांना प्रिय आणि मनपसंत होतो. 'अमनुस्सानं पियो होति' (अमनुष्यांना प्रिय होतो) म्हणजे जसा तो मनुष्यांना प्रिय असतो, तसाच तो अमनुष्यांना देखील प्रिय होतो. 'देवता रक्खन्ति' (देवता रक्षण करतात) म्हणजे जसे माता-पिता आपल्या पुत्राचे रक्षण करतात, तसे देवता त्याचे रक्षण करतात. 'नास्स अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति' (त्याला अग्नी, विष किंवा शस्त्र बाधत नाही) म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याच्या शरीरावर अग्नी, विष किंवा शस्त्र प्रभाव पाडत नाही, प्रवेश करत नाही, त्याच्या शरीराला इजा पोहोचवू शकत नाही, असे म्हटले आहे. 'तुवटं चित्तं समाधियति' (चित्त लवकर समाहित होते) म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याचे चित्त अतिशय वेगाने समाहित (एकाग्र) होते, त्याच्या चित्तात मंदता नसते. 'मुखवण्णो विप्पसीदति' (मुखाचा वर्ण प्रसन्न होतो) म्हणजे देठापासून गळून पडलेल्या पिकलेल्या ताडफळाप्रमाणे त्याचे मुख अत्यंत प्रसन्न वर्णाचे (तेजस्वी) होते. 'असंमूळ्हो कालं करोति' (असंभ्रमित होऊन मृत्यू पावतो) म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याला संभ्रमित अवस्थेत मृत्यू (मोह-मरण) येत नाही; तो संभ्रमरहित होऊन, झोपेत जाण्याप्रमाणे शांतपणे मृत्यूला सामोरा जातो. 'उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो' (पुढील विशेष ज्ञान प्राप्त न करू शकल्यास) म्हणजे मैत्री-समापत्तीपेक्षा उच्च असे अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास, येथून च्युत होऊन (मृत्यूनंतर), झोपेतून उठलेल्या माणसाप्रमाणे तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, म्हणजेच तो ब्रह्मलोकात जन्म घेतो, असा अर्थ आहे.

Mettāniddese anodhiso pharaṇāti odhi mariyādā, na odhi anodhi. Tato anodhiso, anodhitoti attho, nippadesato phusanāti vuttaṃ hoti. Odhisoti padesavasena. Disāpharaṇāti disāsu pharaṇā. Sabbeti anavasesapariyādānaṃ. Sattātipadassa attho ñāṇakathāmātikāvaṇṇanāyaṃ vutto, ruḷhīsaddena pana vītarāgesupi ayaṃ vohāro vattati vilīvamayepi bījanivisese tālavaṇṭavohāro viya. Averāti verarahitā. Abyāpajjāti byāpādarahitā. Anīghāti niddukkhā. Anigghātipi pāṭho. Sukhī attānaṃ pariharantūti [Pg.209] sukhitā hutvā attabhāvaṃ vattayantu. ‘‘Averā’’ti ca sakasantāne ca pare paṭicca, parasantāne ca itare paṭicca verābhāvo dassito, ‘‘abyāpajjā’’tiādīsu verābhāvā tammūlakabyāpādābhāvo, ‘‘anīghā’’ti byāpādābhāvā tammūlakadukkhābhāvo, ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti dukkhābhāvāsukhena attabhāvapariharaṇaṃ dassitanti evamettha vacanasambandho veditabboti. Imesu ca ‘‘averā hontū’’tiādīsu catūsupi vacanesu yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hoti, tassa tassa vasena mettāya pharati.

मैत्रीनिर्देशात 'अनोधिसो फरणा' (असीम पसरवणे) म्हणजे 'ओधि' म्हणजे मर्यादा किंवा सीमा; जी मर्यादित नाही ती 'अनोधि'. त्यावरून 'अनोधिसो' म्हणजे मर्यादेशिवाय (असीमपणे), असा अर्थ आहे. संपूर्णपणे (अखंडपणे) व्यापून टाकणे, असे म्हटले आहे. 'ओधिसो' म्हणजे प्रदेशाच्या (भागाच्या किंवा मर्यादेच्या) वशाने. 'दिसाफरणा' म्हणजे दिशांमध्ये पसरवणे. 'सब्बे' (सर्व) हा शब्द संपूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता) ग्रहण करण्यासाठी आहे. 'सत्ता' (सत्त्व/प्राणी) या पदाचा अर्थ 'ज्ञानकथा मातिका' च्या स्पष्टीकरणात सांगितला आहे. परंतु रूढीशब्दाने (पारंपारिक व्यवहाराने) हा 'सत्त्व' हा शब्द वीतरागी (रागमुक्त) व्यक्तींच्या बाबतीतही वापरला जातो; जसे की बांबूच्या कामट्यांपासून बनवलेल्या विशिष्ट पंख्यालाही 'ताडपत्राचा पंखा' (तालवृंत) म्हटले जाते. 'अवेरा' म्हणजे वैरापासून मुक्त. 'अब्यापज्जा' म्हणजे व्यापादापासून (द्वेषापासून) मुक्त. 'अनीघा' म्हणजे दुःखापासून मुक्त. काही ठिकाणी 'अनिग्घा' असाही पाठ आढळतो. 'सुखी अत्तानं परिहरन्तु' (सुखाने स्वतःचे रक्षण करोत) म्हणजे सुखी होऊन आपल्या आत्मभावाचे (जीवनाचे) वहन करोत. 'अवेरा' या पदाने स्वतःच्या चित्तप्रवाहात इतरांच्या प्रति वैराचा अभाव आणि इतरांच्या चित्तप्रवाहात स्वतःच्या प्रति वैराचा अभाव दर्शविला आहे. 'अब्यापज्जा' इत्यादी पदांद्वारे वैराच्या अभावामुळे त्यातून निर्माण होणाऱ्या व्यापादाचा (द्वेषाचा) अभाव दर्शविला आहे. 'अनीघा' या पदाने व्यापादाच्या अभावामुळे त्यातून निर्माण होणाऱ्या दुःखाचा अभाव दर्शविला आहे. 'सुखी अत्तानं परिहरन्तु' या पदाने दुःखाच्या अभावामुळे सुखाने आत्मभावाचे (जीवनाचे) वहन करणे दर्शविले आहे. अशा प्रकारे येथे शब्दांचा परस्पर संबंध समजून घ्यावा. आणि या 'अवेरा होन्तु' इत्यादी चारही वाक्यांमध्ये, जे जे स्पष्ट (प्रकट) होते, त्याच्या त्याच्या वशाने मैत्रीचा प्रसार होतो.

Pāṇātiādīsu pāṇanatāya pāṇā, assāsapassāsāyattavuttitāyāti attho. Bhūtattā bhūtā, abhinibbattāti attho. Puṃ vuccati nirayo, taṃ puṃ galanti gacchantīti puggalā. Attabhāvo vuccati sarīraṃ, khandhapañcakameva vā, taṃ upādāya paññattimattasabbhāvato, tasmiṃ attabhāve pariyāpannā paricchinnā antogadhāti attabhāvapariyāpannā. Yathā ca sattāti vacanaṃ, evaṃ sesānipi ruḷhīvasena āropetvā sabbānetāni sabbasattavevacanānīti veditabbāni. Kāmañca aññānipi ‘‘sabbe jantū sabbe jīvā’’tiādīni sabbasattavevacanāni atthi, pākaṭavasena pana imāneva pañca gahetvā ‘‘pañcahākārehi anodhiso pharaṇā mettācetovimuttī’’ti vuccati. Ye pana ‘‘sattā pāṇā’’tiādīnaṃ na kevalaṃ vacanamattatova, atha kho atthatopi nānattameva iccheyyuṃ, tesaṃ anodhiso pharaṇā virujjhati. Tasmā tathā atthaṃ aggahetvā imesu pañcasu ākāresu aññataravasena anodhiso mettāya pharati.

'पाणा' (प्राणी) इत्यादी शब्दांमध्ये, श्वासोच्छ्वास घेण्याच्या क्रियेमुळे त्यांना 'प्राण' (प्राणी) म्हणतात, म्हणजेच श्वास आणि प्रश्वासावर त्यांचे अस्तित्व अवलंबून असते, असा अर्थ आहे. उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना 'भूत' म्हणतात, म्हणजेच नव्याने उत्पन्न झालेले, असा अर्थ आहे. 'पुं' म्हणजे नरक म्हटले जाते, त्या नरकात जे जातात (पडतात), त्यांना 'पुद्गल' (व्यक्ति) म्हणतात. 'आत्मभाव' म्हणजे शरीर म्हटले जाते, किंवा केवळ पंचस्कंधांनाच (आत्मभाव म्हणतात); त्याला अनुसरून केवळ प्रज्ञप्ती (नाव) मात्र अस्तित्वात असल्यामुळे, त्या आत्मभावात समाविष्ट असलेले, मर्यादित असलेले आणि अंतर्भूत असलेले म्हणजे 'आत्मभावपरियापन्ना' होय. आणि जसा 'सत्त्व' हा शब्द आहे, त्याचप्रमाणे इतर शब्दांवरही रूढीने आरोप करून, हे सर्व शब्द 'सर्व सत्त्वांचे' समानार्थी शब्द आहेत, असे समजावे. जरी 'सब्बे जंतू, सब्बे जीवा' इत्यादी इतरही सर्व सत्त्वांचे समानार्थी शब्द अस्तित्वात आहेत, तरीही स्पष्टतेसाठी केवळ हेच पाच शब्द घेऊन 'पाच प्रकारांनी असीम पसरवणारी मैत्री-चेतोविमुक्ती' असे म्हटले जाते. परंतु जे आचार्य 'सत्त्व, प्राणी' इत्यादी शब्दांमध्ये केवळ शब्दांच्या पातळीवरच नव्हे, तर अर्थाच्या दृष्टीनेही भिन्नता मानतात, त्यांच्या मते असीम पसरवणे (अनोधिसो फरणा) विसंगत ठरते. म्हणून तसा अर्थ न घेता, या पाच प्रकारांपैकी कोणत्याही एका प्रकाराच्या वशाने असीमपणे मैत्रीचा प्रसार होतो.

Odhiso pharaṇe pana itthiyo purisāti liṅgavasena vuttaṃ, ariyā anariyāti ariyaputhujjanavasena, devāmanussā vinipātikāti upapattivasena. Disāpharaṇepi disāvibhāgaṃ akatvā sabbadisāsu ‘‘sabbe sattā’’tiādinā nayena pharaṇato anodhiso pharaṇā hoti, sabbadisāsu ‘‘sabbā itthiyo’’tiādinā nayena pharaṇato odhiso pharaṇā.

परंतु ससीम (मर्यादित) पसरवण्यामध्ये 'स्त्रिया, पुरुष' असे लिंगाच्या (स्त्री-पुरुष भेदाच्या) वशाने म्हटले आहे; 'आर्य, अनार्य' असे आर्य आणि पृथग्जन यांच्या वशाने म्हटले आहे; 'देव, मनुष्य, विनिपातिक' असे उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या स्थानाच्या) वशाने म्हटले आहे. दिशांमध्ये पसरवण्यामध्ये देखील दिशांचा विभाग न करता सर्व दिशांमध्ये 'सर्व सत्त्व' इत्यादी पद्धतीने पसरवल्यामुळे ती 'अनोधिसो फरणा' (असीम पसरवणे) होते; आणि सर्व दिशांमध्ये 'सर्व स्त्रिया' इत्यादी पद्धतीने पसरवल्यामुळे ती 'ओधिसो फरणा' (ससीम/मर्यादित पसरवणे) होते.

Yasmā pana ayaṃ tividhāpi mettāpharaṇā appanāpattacittassa vasena vuttā, tasmā tīsu vāresu appanā gahetabbā. Anodhiso pharaṇe tāva [Pg.210] ‘‘sabbe sattā averā hontū’’ti ekā, ‘‘abyāpajjā hontū’’ti ekā ‘‘anīghā hontū’’ti ekā, ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti ekā. Tānipi hi cattāri hitopasaṃhāravaseneva vuttāni. Hitopasaṃhāralakkhaṇā hi mettā. Iti ‘‘sattā’’tiādīsu pañcasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ appanānaṃ vasena vīsati appanā honti, odhiso pharaṇe ‘‘sabbā itthiyo’’tiādīsu sattasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ vasena aṭṭhavīsati appanā. Disāpharaṇe pana ‘‘sabbe puratthimāya disāya sattā’’tiādinā nayena ekamekissā disāya vīsati vīsati katvā dve satāni, ‘‘sabbā puratthimāya disāya itthiyo’’tiādinā nayena ekamekissā disāya aṭṭhavīsati aṭṭhavīsati katvā asīti dve satānīti cattāri satāni asīti ca appanā. Iti sabbānipi idha vuttāni aṭṭhavīsādhikāni pañca appanāsatāni honti. Yathā ca mettāya tividhena pharaṇā vuttā, tathā karuṇāmuditāupekkhānampi vuttāva hotīti veditabbaṃ.

कारण की ही तिन्ही प्रकारची मैत्रीची व्याप्ती (मैत्री-स्फरण) अर्पणा प्राप्त चित्ताच्या वशाने सांगितली आहे, म्हणून तिन्ही वारांमध्ये अर्पणा ग्रहण करावी. अनोधिस (मर्यादेविना) व्याप्तीमध्ये प्रथम: 'सर्व प्राणी वैररहित होवोत' ही एक अर्पणा, 'व्यापाद-रहित (द्वेषरहित) होवोत' ही एक, 'दुःखरहित (उपद्रवरहित) होवोत' ही एक, आणि 'सुखाने स्वतःचे रक्षण करोत' ही एक अर्पणा आहे. कारण ती चारही पदे हिताचा उपसंहार करण्याच्या (कल्याणाच्या भावनेच्या) वशानेच सांगितली आहेत. कारण मैत्री ही हित-उपसंहार-लक्षणाची (कल्याण साधण्याच्या लक्षणाची) असते. अशा प्रकारे 'प्राणी' इत्यादी पाच आकारांमध्ये प्रत्येकी चार-चार अर्पणांच्या वशाने वीस अर्पणा होतात. ओधिस (मर्यादेसह) व्याप्तीमध्ये 'सर्व स्त्रिया' इत्यादी सात आकारांमध्ये प्रत्येकी चार-चार अर्पणांच्या वशाने अठ्ठावीस अर्पणा होतात. दिशा व्याप्तीमध्ये मात्र, 'सर्व पूर्व देशाकडील प्राणी...' इत्यादी पद्धतीने प्रत्येक दिशेला वीस-वीस करून दोनशे अर्पणा, आणि 'सर्व पूर्व देशाकडील स्त्रिया...' इत्यादी पद्धतीने प्रत्येक दिशेला अठ्ठावीस-अठ्ठावीस करून दोनशे ऐंशी अर्पणा, अशा प्रकारे एकूण चारशे ऐंशी अर्पणा होतात. अशा प्रकारे येथे सांगितलेल्या सर्व अर्पणा मिळून पाचशे अठ्ठावीस अर्पणा होतात. आणि ज्याप्रमाणे मैत्रीची तीन प्रकारची व्याप्ती सांगितली आहे, त्याचप्रमाणे करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांचीही तीन प्रकारची व्याप्ती सांगितली आहे असे समजावे.

1. Indriyavāravaṇṇanā

१. इंद्रियवार-वर्णना

23. Atha mettūpasaṃhārākāraṃ indriyādiparibhāvanañca dassetuṃ sabbesaṃ sattānaṃ pīḷanaṃ vajjetvātiādimāha. Tattha pīḷananti abbhantarato sarīrapīḷanaṃ. Upaghātanti bāhirato sarīropaghātaṃ. Santāpanti yathā tathā vā cittasantāpanaṃ. Pariyādānanti pakatiyā jīvitādiparikkhayaṃ. Vihesanti parato jīvitaviheṭhanaṃ. Vajjetvāti pīḷanādīsu ekekaṃ attano citteneva apanetvā. Imāni pīḷanādīni pañca padāni mettopasaṃhārassa paṭipakkhavivajjanavasena vuttāni, apīḷanāyātiādīni mettopasaṃhāravasena. Apīḷanāyāti apīḷanākārena, sabbe satte mettāyatīti sambandho. Evaṃ sesesupi. Mā verino mā dukkhino mā dukkhitattāti imānipi tīṇi mettopasaṃhārassa paṭipakkhapaṭikkhepavacanāni. Mā-vacanassa mā hontūti attho. Averino sukhino sukhitattāti imāni tīṇi mettopasaṃhāravacanāni. ‘‘Abyāpajjā anīghā’’ti idaṃ dvayaṃ ‘‘sukhino’’ti vacanena saṅgahitanti veditabbaṃ. Sukhitattāti tasseva sukhassa niccappavattidassanaṃ. ‘‘Sukhitattā’’ti ca ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti ca atthato ekaṃ. ‘‘Apīḷanāyā’’tiādīhi vā abyāpajjānīghavacanāni saṅgahitāni. Aṭṭhahākārehīti ‘‘apīḷanāyā’’tiādayo pañca [Pg.211] mettopasaṃhārākārā ‘‘averino hontū’’tiādayo tayo mettopasaṃhārākārāti imehi aṭṭhahākārehi. Mettāyatīti siniyhati. Taṃ dhammaṃ cetayatīti taṃ hitopasaṃhāraṃ cetayati abhisandahati, pavattetīti attho. Sabbabyāpādapariyuṭṭhānehi vimuccatīti mettāya paṭipakkhabhūtehi sabbehi byāpādasamudācārehi vikkhambhanato vimuccati. Mettā ca ceto ca vimutti cāti ekāyeva mettā tidhā vaṇṇitā.

२३. त्यानंतर मैत्रीच्या उपसंहाराचा (कल्याणाचा) आकार आणि इंद्रिय इत्यादींची भावना (विकास) दर्शवण्यासाठी 'सर्व प्राण्यांचे पीळन (पीडन) वर्जून' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पीळन' म्हणजे शरीराचे अंतर्गत पीडन होय. 'उपघात' म्हणजे बाह्य शरीराचा उपघात (पीडा) होय. 'संताप' म्हणजे कोणत्याही प्रकारे होणारा चित्ताचा संताप होय. 'परियादान' म्हणजे स्वाभाविकपणे जीवित इत्यादींचा क्षय होय. 'विहेसा' म्हणजे इतरांकडून होणारी जीविताची पीडा होय. 'वर्जून' म्हणजे पीळन इत्यादींपैकी प्रत्येक स्वतःच्या चित्तानेच दूर करून. ही पीळन इत्यादी पाच पदे मैत्रीच्या उपसंहाराच्या विरोधी गोष्टींच्या वर्जनाच्या वशाने सांगितली आहेत; आणि 'अपीळना' (अपीडन) इत्यादी पदे मैत्रीच्या उपसंहाराच्या वशाने सांगितली आहेत. 'अपीळना' म्हणजे अपीडन आकाराने सर्व प्राण्यांवर मैत्री करतो, असा संबंध आहे. इतर पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'वैररहित होवोत, दुःखरहित होवोत, दुःखित अंतःकरणाचे न होवोत' ही तीन पदे देखील मैत्रीच्या उपसंहाराच्या विरोधी गोष्टींच्या निषेधाची वचने आहेत. 'मा' शब्दाचा अर्थ 'न होवोत' असा आहे. 'वैररहित, सुखी, सुखात्म' ही तीन मैत्रीच्या उपसंहाराची वचने आहेत. 'अव्यापज्ज (द्वेषरहित) आणि अनीघ (उपद्रवरहित)' हे दोन्ही 'सुखी' या शब्दानेच संग्रहित केले आहेत असे समजावे. 'सुखितत्ता' (सुखात्म) म्हणजे त्याच सुखाची निरंतर प्रवृत्ती दर्शवणे होय. 'सुखितत्ता' आणि 'सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करोत' हे अर्थाने एकच आहेत. किंवा 'अपीळना' इत्यादींद्वारे अव्यापज्ज आणि अनीघ ही वचने संग्रहित केली आहेत. 'आठ आकारांनी' म्हणजे 'अपीळना' इत्यादी पाच मैत्रीच्या उपसंहाराचे आकार आणि 'वैररहित होवोत' इत्यादी तीन मैत्रीच्या उपसंहाराचे आकार, अशा या आठ आकारांनी. 'मैत्री करतो' म्हणजे स्नेह करतो. 'त्या धर्माचे चिंतन करतो' म्हणजे त्या हिताच्या उपसंहाराचे चिंतन करतो, संकल्प करतो, प्रवृत्त करतो असा अर्थ आहे. 'सर्व व्यापाद-परियुत्थानांपासून मुक्त होतो' म्हणजे मैत्रीच्या विरोधी असलेल्या सर्व व्यापाद (द्वेष) प्रवृत्तींपासून विष्कंभन प्रहाणाने मुक्त होतो. 'मैत्री, चित्त आणि विमुक्ती' या पदांद्वारे एकाच मैत्रीचे तीन प्रकारे वर्णन केले आहे.

Averino khemino sukhinoti imāni tīṇi padāni pubbe vutte ākāre saṅkhepena saṅgahetvā vuttāni. Saddhāya adhimuccatītiādinā nayena vuttāni pañcindriyāni mettāya sampayuttāniyeva. Āsevanātiādīsu chasu vāresu āsevīyati etehi mettāti āsevanā. Tathā bhāvanā bahulīkammaṃ. Alaṅkārāti vibhūsanā. Svālaṅkatāti suṭṭhu alaṅkatā bhūsitā. Parikkhārāti sambhārā. Suparikkhatāti suṭṭhu sambhatā. Parivārāti rakkhanaṭṭhena. Puna āsevanādīni aṭṭhavīsati padāni mettāya vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttāni. Tattha pāripūrīti paripuṇṇabhāvā. Sahagatāti mettāya sahagatā. Tathā sahajātādayo. Pakkhandanāti mettāya pavisanā, pakkhandati etehi mettāti vā pakkhandanā. Tathā saṃsīdanādayo. Etaṃ santanti phassanāti esā mettā santāti etehi phassanā hotīti etaṃ santanti phassanā ‘‘etadagga’’ntiādīsu (a. ni. 1.188 ādayo) viya napuṃsakavacanaṃ. Svādhiṭṭhitāti suṭṭhu patiṭṭhitā. Susamuggatāti suṭṭhu samussitā. Suvimuttāti attano attano paccanīkehi suṭṭhu vimuttā. Nibbattentīti mettāsampayuttā hutvā mettaṃ nibbattenti. Jotentīti pākaṭaṃ karonti. Patāpentīti virocenti.

'वैररहित, क्षेमयुक्त (सुरक्षित), सुखी' ही तीन पदे पूर्वी सांगितलेल्या आकारांना संक्षेपाने संग्रहित करून सांगितली आहेत. 'श्रद्धेने अधिमुक्त होतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली पाच इंद्रिये मैत्रीशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेलीच आहेत. 'आसेवन' इत्यादी सहा वारांमध्ये, 'यांच्याद्वारे मैत्रीचे आसेवन केले जाते' म्हणून 'आसेवन' म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे 'भावना' आणि 'बहुलीकर्म' (वारंवार अभ्यास करणे) समजावे. 'अलंकार' म्हणजे विभूषण होय. 'स्वालंकृत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे अलंकृत किंवा भूषित केलेले. 'परिकार' म्हणजे संभार (साधने) होय. 'सुपरिकृत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे गोळा केलेले किंवा संस्कारित केलेले. 'परिवार' म्हणजे रक्षण करण्याच्या अर्थाने होय. पुन्हा 'आसेवन' इत्यादी अठ्ठावीस पदे मैत्रीच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी सांगितली आहेत. त्यामध्ये 'पारिपूरी' म्हणजे परिपूर्ण भाव (पूर्णता) होय. 'सहगत' म्हणजे मैत्रीसह उत्पन्न झालेले. त्याचप्रमाणे 'सहजात' इत्यादी पदे समजावीत. 'पक्खंदन' (प्रवेश करणे) म्हणजे मैत्रीचा प्रवेश करणे; किंवा 'यांच्याद्वारे मैत्री प्रवेश करते' म्हणून 'पक्खंदन' म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे 'संसीदन' (लीन होणे) इत्यादी पदे समजावीत. 'हे शांत आहे अशा प्रकारे स्पर्श करणे' म्हणजे 'ही मैत्री शांत आहे' अशा प्रकारे यांच्याद्वारे स्पर्श (अनुभव) होतो, म्हणून 'एतं संतं फस्सना' म्हटले आहे. हे 'एतदग्गं' इत्यादी पदांप्रमाणे नपुंसकलिंगी वचन आहे. 'स्वाधिष्ठित' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित (स्थापित) झालेले. 'सुसमुग्गत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे उंचावलेले/उभारलेले. 'सुविमुक्त' म्हणजे आपापल्या विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. 'उत्पन्न करतात' म्हणजे मैत्रीशी संप्रयुक्त होऊन मैत्रीला उत्पन्न करतात. 'प्रकाशित करतात' म्हणजे प्रकट करतात. 'प्रतापित करतात' म्हणजे विशेष रूपाने शोभून दिसतात.

2-4. Balādivārattayavaṇṇanā

२-४. बलादी तीन वारांचे वर्णन

24-27. Indriyavāre vuttanayeneva balavāropi veditabbo. Bojjhaṅgamaggaṅgavārā pariyāyena vuttā, na yathālakkhaṇavasena. Maggaṅgavāre sammāvācākammantājīvā mettāya pubbabhāgavasena vuttā, na appanāvasena. Na hi ete mettāya saha bhavanti. Sabbesaṃ pāṇānantiādīnaṃ sesavārānampi [Pg.212] sattavāre vuttanayeneva attho veditabbo. Mettābhāvanāvidhānaṃ pana visuddhimaggato (visuddhi. 1.240 ādayo) gahetabbanti.

२४-२७. इंद्रियवारात सांगितलेल्या पद्धतीनेच बलवार देखील समजावा. बोध्यंग आणि मार्गांग वार हे पर्यायाने सांगितले आहेत, त्यांच्या स्वतःच्या लक्षणांच्या वशाने नाही. मार्गांग वारात सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव हे मैत्रीच्या पूर्वभागाच्या (पूर्व तयारीच्या) वशाने सांगितले आहेत, अर्पणाच्या वशाने नाही. कारण हे मैत्रीसह उत्पन्न होत नाहीत. 'सर्व प्राण्यांचे...' इत्यादी उर्वरित वारांचा अर्थ देखील सत्त्व वारात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. परंतु मैत्री भावनेची विधी (पद्धत) विशुद्धिमार्गातून ग्रहण करावी.

Mettākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मैत्रीकथा-वर्णना समाप्त झाली.

5. Virāgakathā

५. विरागकथा

Virāgakathāvaṇṇanā

विरागकथा-वर्णना

28. Idāni maggapayojanapariyosānāya mettākathāya anantaraṃ kathitāya virāgasaṅkhātamaggapubbaṅgamāya virāgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha paṭhamaṃ tāva ‘‘nibbindaṃ virajjati virāgā vimuccatī’’ti (mahāva 23) vuttānaṃ dvinnaṃ suttantapadānaṃ atthaṃ niddisitukāmena virāgo maggo, vimutti phalanti uddeso ṭhapito. Tattha paṭhamaṃ vacanatthaṃ tāva niddisitukāmo kathaṃ virāgo maggotiādimāha. Tattha virajjatīti virattā hoti. Sesāni maggañāṇaniddese vuttatthāni. Virāgoti yasmā sammādiṭṭhi virajjati, tasmā virāgo nāmāti attho. So ca virāgo yasmā virāgārammaṇo…pe… virāge patiṭṭhito, tasmā ca virāgoti evaṃ ‘‘virāgārammaṇo’’tiādīnaṃ pañcannaṃ vacanānaṃ sambandho veditabbo. Tattha virāgārammaṇoti nibbānārammaṇo. Virāgagocaroti nibbānavisayo. Virāge samudāgatoti nibbāne samuppanno. Virāge ṭhitoti pavattivasena nibbāne ṭhito. Virāge patiṭṭhitoti anivattanavasena nibbāne patiṭṭhito.

२८. आता, अरिहंत मार्गरूपी प्रयोजनाच्या समाप्तीसाठी, मैत्री कथेच्या नंतर सांगितलेल्या, 'विराग' नावाच्या मार्गाला अग्रभागी ठेवून केलेल्या विराग कथेचे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णन) केले जात आहे. त्यामध्ये सर्वप्रथम "निर्वेद पावतो (कंटाळतो), विराग पावतो, विरागामुळे विमुक्त होतो" या दोन सुत्त पदांचा अर्थ स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी "विराग म्हणजे मार्ग आणि विमुक्ती म्हणजे फल" असा उद्देश (विषय) मांडला आहे. त्या उद्देशात सर्वप्रथम शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्याच्या इच्छेने "कसा विराग हा मार्ग आहे?" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'विरागतो' (virajjati) म्हणजे 'राग विरहित होतो' (virattā hoti). उर्वरित पदांचे अर्थ 'मार्गज्ञान निर्देशात' सांगितल्याप्रमाणे आहेत. 'विराग' म्हणजे ज्या कारणाने सम्यक् दृष्टी (मिथ्या दृष्टीपासून) विरक्त होते, म्हणून त्याला 'विराग' म्हणतात, असा अर्थ आहे. आणि तो विराग ज्या कारणाने विराग-आलंबन असलेला... पे... विरागामध्ये प्रतिष्ठित असलेला आहे, म्हणून त्याला 'विराग' म्हणतात. अशा प्रकारे "विराग-आलंबन" इत्यादी पाच शब्दांचा संबंध समजून घ्यावा. त्यामध्ये 'विरागालंबन' म्हणजे 'निर्वाण-आलंबन' (निर्वाण हेच आलंबन असलेला). 'विरागगोचर' म्हणजे 'निर्वाण हाच ज्याचा विषय आहे'. 'विरागात समुदागत' म्हणजे निर्वाणाच्या कारणाने उत्पन्न झालेला. 'विरागात स्थित' म्हणजे प्रवृत्तीच्या रूपाने निर्वाणामध्ये स्थित असलेला. 'विरागात प्रतिष्ठित' म्हणजे अपरावृत्तीच्या (परत न फिरण्याच्या) रूपाने निर्वाणामध्ये प्रतिष्ठित असलेला.

Nibbānañca virāgoti nibbānaṃ virāgahetuttā virāgo. Nibbānārammaṇatājātāti nibbānārammaṇe jātā, nibbānārammaṇabhāvena vā jātā. Te maggasampayuttā sabbeva phassādayo dhammā virajjanaṭṭhena virāgā hontīti virāgā nāma honti. Sahajātānīti sammādiṭṭhisahajātāni sammāsaṅkappādīni satta maggaṅgāni. Virāgaṃ gacchantīti virāgo maggoti virāgaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gacchantīti virāgārammaṇattā virāgo nāma, magganaṭṭhena maggo nāma hotīti attho. Ekekampi maggaṅgaṃ maggoti nāmaṃ labhati. Iti ekekassa aṅgassa maggatte vutte sammādiṭṭhiyāpi maggattaṃ vuttameva hoti. Tasmāyeva ca etena maggenāti aṭṭha maggaṅgāni gahetvā vuttaṃ. Buddhā cāti paccekabuddhāpi saṅgahitā. Tepi hi ‘‘dveme, bhikkhave, buddhā tathāgato ca arahaṃ sammāsambuddho paccekabuddho cā’’ti (a. ni. 2.57) vuttattā buddhāyeva[Pg.213]. Agatanti anamatagge saṃsāre agatapubbaṃ. Disanti sakalāyapaṭipattiyā dissati apadissati abhisandahīyatīti disā, sabbabuddhehi vā paramaṃ sukhanti dissati apadissati kathīyatīti disā, sabbadukkhaṃ vā dissanti vissajjenti ujjhanti etāyāti disā. Taṃ disaṃ. Aṭṭhaṅgiko maggoti kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so aṭṭhaṅgiko dhammasamūho, so etena nibbānaṃ gacchantīti gamanaṭṭhena maggo nāmāti vuttaṃ hoti. Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ parappavādānanti visuṃ visuṃ samaṇānaṃ brāhmaṇānañca ito aññaladdhikānaṃ. Aggoti tesaṃ sesamaggānaṃ visiṭṭho. Seṭṭhoti sesamaggato ativiya pasaṃsanīyo. Mokkhoti mukhe sādhu, sesamaggānaṃ abhimukhe ayameva sādhūti attho. Uttamoti sesamagge ativiya uttiṇṇo. Pavaroti sesamaggato nānappakārehi saṃbhajanīyo. Itīti kāraṇatthe nipāto. Tasmā bhagavatā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttoti adhippāyo. Vuttañhi bhagavatā –

निर्वाण आणि विराग म्हणजे निर्वाण हे राग विरहित होण्याचे (विरागाचे) कारण असल्यामुळे त्याला 'विराग' म्हणतात. 'निर्वाण-आलंबनतेमुळे उत्पन्न झालेले' म्हणजे निर्वाणरूपी आलंबनामध्ये उत्पन्न झालेले, किंवा निर्वाण-आलंबन भावाने उत्पन्न झालेले. ते मार्गाशी संप्रयुक्त असलेले स्पर्श इत्यादी सर्व धर्म विरक्त होण्याच्या अर्थाने 'विराग' होतात, म्हणून त्यांना 'विराग' म्हणतात. 'सहजात' म्हणजे सम्यक् दृष्टीसोबत सहजात असलेले सम्यक् संकल्पादी सात मार्गांगे. 'विरागाप्रत जातात' म्हणजे विराग हा मार्ग आहे, म्हणजेच विरागरूपी निर्वाणाला आलंबन करून जातात, म्हणून निर्वाण-आलंबन असल्यामुळे 'विराग' आणि शोधण्याच्या (मार्ग शोधण्याच्या) अर्थाने 'मार्ग' असे नाव प्राप्त होते, असा अर्थ आहे. प्रत्येक मार्गांगाला देखील 'मार्ग' हे नाव मिळते. अशा प्रकारे प्रत्येक अंगाला मार्गपण (मार्ग स्वरूप) म्हटले असता सम्यक् दृष्टीला देखील मार्गपण म्हटलेलेच असते. म्हणूनच "या मार्गाने" असे म्हणून आठही मार्गांगांना ग्रहण करून सांगितले आहे. 'बुद्ध' या शब्दाने प्रत्येकबुद्ध देखील समाविष्ट होतात. कारण ते देखील "भिक्खूहो, हे दोन बुद्ध आहेत - तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध आणि प्रत्येकबुद्ध" असे म्हटलेले असल्यामुळे बुद्धच आहेत. 'अगत' म्हणजे अनादी संसारात पूर्वी कधीही न गेलेले. 'दिशा' म्हणजे संपूर्ण प्रतिपत्तीने (आचरणाने) जी पाहिली जाते, दर्शविली जाते, प्राप्त केली जाते, म्हणून ती 'दिशा' (निर्वाण) होय; किंवा सर्व बुद्धांद्वारे "परम सुख" म्हणून जी पाहिली जाते, दर्शविली जाते, सांगितली जाते, म्हणून ती 'दिशा' होय; किंवा जिच्याद्वारे सर्व दुःखाचा त्याग करतात, विसर्जन करतात, सोडून देतात, म्हणून ती 'दिशा' होय. त्या दिशेला (निर्वाणाला). 'अष्टांगिक मार्ग' याने काय सांगितले आहे? जो तो अष्टांगिक धर्मसमूह आहे, तो याच्याद्वारे निर्वाणाप्रत जातो, म्हणून जाण्याच्या अर्थाने त्याला 'मार्ग' म्हणतात, असे सांगितले आहे. 'अनेक श्रमण-ब्राह्मणांच्या परप्रवादांपेक्षा' म्हणजे या शासनाबाहेरील इतर भिन्न-भिन्न मतप्रणाली असणाऱ्या श्रमण आणि ब्राह्मणांपेक्षा. 'अग्र' म्हणजे त्या इतर मार्गांपेक्षा विशिष्ट (श्रेष्ठ). 'श्रेष्ठ' म्हणजे इतर मार्गांपेक्षा अत्यंत प्रशंसनीय. 'मोक्ष' म्हणजे मुखात (समोर) उत्तम, इतर मार्गांच्या समोर हाच मार्ग उत्तम आहे, असा अर्थ आहे. 'उत्तम' म्हणजे इतर मार्गांपेक्षा अत्यंत पार गेलेला (सर्वोत्कृष्ट). 'प्रवर' म्हणजे इतर मार्गांपेक्षा विविध प्रकारे पूजनीय (आदरणीय). 'इति' हा कारणाचे स्पष्टीकरण करणारा निपात आहे. म्हणूनच भगवंतांनी "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे" असे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;

Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. (dha. pa. 273);

“मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे, सत्यांमध्ये चार पदे (चार आर्यसत्ये) श्रेष्ठ आहेत; धर्मांमध्ये विराग (निर्वाण) श्रेष्ठ आहे, आणि द्विपदांमध्ये चक्षुमान (बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत.”

Taṃ idha vicchinditvā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttaṃ. Sesavāresupi iminā ca nayena heṭṭhā vuttanayena ca attho veditabbo.

ती गाथा येथे खंडित करून (विभाजित करून) "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे" एवढेच म्हटले आहे. उर्वरित भागांमध्ये देखील याच पद्धतीने आणि खाली सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा.

Dassanavirāgotiādīsu dassanasaṅkhāto virāgo dassanavirāgo. Indriyaṭṭhato balassa visiṭṭhattā idha indriyato balaṃ paṭhamaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ādhipateyyaṭṭhena indriyānītiādi indriyādīnaṃ atthavibhāvanā, na virāgassa. Tathaṭṭhena saccāti saccañāṇaṃ veditabbaṃ. Sīlavisuddhīti sammāvācākammantājīvā. Cittavisuddhīti sammāsamādhi. Diṭṭhivisuddhīti sammādiṭṭhisaṅkappā. Vimuttaṭṭhenāti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi muttaṭṭhena. Vijjāti sammādiṭṭhi. Vimuttīti samucchedavimutti. Amatogadhaṃ nibbānaṃ pariyosānaṭṭhena maggoti maggaphalapaccavekkhaṇāhi maggīyatīti maggo.

“दर्शनविराग” इत्यादींमध्ये दर्शन नावाचा विराग म्हणजे 'दर्शनविराग' होय. इंद्रियभावापेक्षा बलाची विशिष्टता (श्रेष्ठता) असल्यामुळे येथे इंद्रियांच्या आधी 'बल' प्रथम सांगितले आहे, असे समजावे. “अधिपतीच्या अर्थाने इंद्रिये” इत्यादी शब्द इंद्रिय, बल, बोध्यंग, मार्गांग इत्यादींच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारे आहेत, विरागाचे नाही. “तथ्य अर्थाने सत्य” याने सत्यज्ञान समजून घ्यावे. “शीलविशुद्धी” म्हणजे सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव. “चित्तविशुद्धी” म्हणजे सम्यक् समाधी. “दृष्टिविशुद्धी” म्हणजे सम्यक् दृष्टी आणि सम्यक् संकल्प. “विमुक्त अर्थाने” म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांपासून मुक्त होण्याच्या अर्थाने. “विद्या” म्हणजे सम्यक् दृष्टी. “विमुक्ती” म्हणजे समुच्छेदविमुक्ती. “अमृतामध्ये बुडालेला, निर्वाण हेच ज्याचे अंतिम ध्येय आहे असा मार्ग” म्हणजे मार्ग, फल आणि प्रत्यवेक्षण चित्तांद्वारे जो शोधला जातो, म्हणून तो 'मार्ग' होय.

Imasmiṃ virāganiddese vuttā dhammā sabbepi maggakkhaṇeyeva. Vimuttiniddese phalakkhaṇe. Tasmā chandamanasikārāpi maggaphalasampayuttā.

या विराग निर्देशात सांगितलेले सर्व धर्म केवळ मार्गक्षणीच प्राप्त होतात. विमुक्ती निर्देशात सांगितलेले सर्व धर्म फलक्षणी प्राप्त होतात. म्हणून छंद आणि मनसिकार देखील मार्ग आणि फलाशी संप्रयुक्त असतात.

29. Virāganiddese [Pg.214] vuttanayeneva vimuttiniddesepi attho veditabbo. Phalaṃ panettha paṭippassaddhivimuttattā vimutti, nibbānaṃ nissaraṇavimuttattā vimutti. ‘‘Sahajātāni sattaṅgānī’’tiādīni vacanāni idha na labbhantīti na vuttāni. Sayaṃ phalavimuttattā pariccāgaṭṭhena vimuttīti ettakameva vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

२९. विराग निर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीनेच विमुक्ती निर्देशात देखील अर्थ समजून घ्यावा. परंतु येथे फल हे प्रतिप्रश्रब्धी-विमुक्ती असल्यामुळे 'विमुक्ती' म्हटले जाते, आणि निर्वाण हे निःसरण-विमुक्ती असल्यामुळे 'विमुक्ती' म्हटले जाते. “सहजात सात अंगे” इत्यादी शब्द येथे प्राप्त होत नसल्यामुळे ते सांगितले नाहीत. स्वतः फलरूपी विमुक्ती असल्यामुळे “परित्यागाच्या अर्थाने विमुक्ती” एवढेच विमुक्ती निर्देशात सांगितले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

Virāgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विराग कथेचे स्पष्टीकरण (अनुवर्णन) समाप्त झाले.

6. Paṭisambhidākathā

६. पटिसम्भिदा कथा

1. Dhammacakkapavattanavāravaṇṇanā

१. धम्मचक्कपवत्तनवारवर्णन

30. Idāni virāgasaṅkhātamaggavasena siddhaṃ paṭisambhidāpabhedaṃ dassentena kathitāya dhammacakkappavattanasuttantapubbaṅgamāya paṭisambhidākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva bārāṇasiyanti bārāṇasā nāma nadī, bārāṇasāya avidūre bhavā nagarī bārāṇasī. Tassaṃ bārāṇasiyaṃ. Isipatane migadāyeti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānadinnaṭṭhānattā migadāyasaṅkhāte ārāme. Tattha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti, dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho. Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanakiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha samosaraṇavasena patanti, uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti, gandhamādanaṃ paṭigacchantā ca tato ca uppatantītipi iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘isipatana’’nti vuccati. ‘‘Isipadana’’ntipi pāṭho. Pañcavaggiyeti –

३०. आता, विराग नावाच्या मार्गाच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या प्रतिसंभिदा भेदाला दाखविणाऱ्याने सांगितलेल्या, धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्ताने सुरुवात होणाऱ्या प्रतिसंभिदा कथेचे हे अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. सुत्तामध्ये प्रथम 'बाराणसियं' (वाराणसीत) असा उल्लेख आहे; वाराणसा नावाची नदी असून, वाराणसा नदीच्या जवळ वसलेले नगर म्हणजे वाराणसी होय. त्या वाराणसीमध्ये. 'इसिपतने मिगदाये' म्हणजे ऋषींच्या उतरण्याच्या व उडण्याच्या (आगमनाच्या व गमनाच्या) क्रियेमुळे असे नाव मिळालेल्या आणि मृगांना (हरणांना) अभयदान दिलेले स्थान असल्यामुळे 'मिगदाय' (मृगदाय) नावाच्या आरामात (उद्यानात). कारण तेथे वेळोवेळी उत्पन्न होणारे सर्वज्ञ ऋषी (बुद्ध) उतरतात आणि धम्मचक्र प्रवर्तनासाठी बसतात, असा अर्थ आहे. नन्दमूलक पर्वताच्या गुहेतून सात दिवसांनंतर निरोध समापत्तीमधून उठून, अनोतत्त सरोवरात मुखप्रक्षालन करून आकाशातून येऊन प्रत्येकबुद्ध रूपी ऋषी देखील येथे एकत्र येण्याच्या उद्देशाने उतरतात, उपोसथ करण्यासाठी आणि इतर वेळी देखील एकत्र जमतात, आणि गंधमादन पर्वताकडे परत जाताना येथूनच उड्डाण करतात. या ऋषींच्या उतरण्याच्या व उडण्याच्या क्रियेमुळे त्याला 'इसिपतन' (ऋषिपतन) असे म्हटले जाते. 'इसिपदन' असाही पाठ आढळतो. 'पंचवग्गिये' म्हणजे -

‘‘Koṇḍañño bhaddiyo vappo, mahānāmo ca assaji;

Ete pañca mahātherā, pañcavaggāti vuccare’’ti. –

“कोंडण्य, भद्दिय, वप्प, महानाम आणि अस्सजि; हे पाच महाथेर 'पंचवग्गीय' (पाच जणांचा समूह) असे म्हटले जातात.”

Evaṃ vuttānaṃ pañcannaṃ bhikkhūnaṃ vaggo pañcavaggo. Tasmiṃ pañcavagge bhavā taṃpariyāpannattāti pañcavaggiyā, te pañcavaggiye. Bhikkhū āmantesīti dīpaṅkaradasabalassa pādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya pāramiyo pūrento [Pg.215] anupubbena pacchimabhavaṃ patvā pacchimabhave ca katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ patvā tattha aparājitapallaṅke nisinno mārabalaṃ bhinditvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāmāvasāne dasasahassilokadhātuṃ unnādento sampakampento sabbaññutaṃ patvā satta sattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā mahābrahmunā āyācitadhammadesanā buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā lokānuggahena bārāṇasiṃ gantvā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetvā dhammacakkaṃ pavattetukāmo āmantesi.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या पाच भिक्खूंचा समूह म्हणजे 'पंचवग्ग' (पंचवर्गीय) होय. त्या पंचवर्गात समाविष्ट असलेले म्हणून ते 'पंचवग्गीय' होत, त्या पंचवर्गीय भिक्खूंना संबोधित केले. 'भिक्खूंना संबोधित केले' म्हणजे दीपंकर दशबलांच्या (बुद्धांच्या) चरणांशी केलेल्या संकल्पापासून सुरुवात करून, पारमिता पूर्ण करत, अनुक्रमाने अंतिम जन्माला प्राप्त होऊन आणि अंतिम जन्मात महाभिनिष्क्रमण करून, अनुक्रमाने बोधिमंडळाला प्राप्त होऊन, तेथे अपराजित आसनावर बसून, मारसेनेचा पराभव करून, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात पूर्वजन्मांचे स्मरण करून, मध्यम प्रहरात दिव्य चक्षू विशुद्ध करून आणि अंतिम प्रहराच्या शेवटी दहा हजार लोकधातूंना गुंजायमान व कंपित करत सर्वज्ञता प्राप्त करून, सात आठवडे बोधिमंडळात व्यतीत करून, महाब्रह्मदेवांनी धम्मदेशनेसाठी याचना केल्यावर बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहून, जगावर अनुग्रह करण्यासाठी वाराणसीला जाऊन, पंचवर्गीय भिक्खूंना समजावून सांगून धम्मचक्र प्रवर्तन करण्याची इच्छा असणाऱ्या भगवंतांनी संबोधित केले.

Dveme, bhikkhave, antāti dveme, bhikkhave, koṭṭhāsā. Imassa pana vacanassa samudāhārena samudāhāranigghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassiṃ lokadhātuṃ pattharitvā aṭṭhāsi, tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu. Pacchimadisāya sūriyo atthaṅgameti, puratthimāya disāya uttarāsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā dhammacakkappavattanasuttantaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.

“द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता” (भिक्खूंनो, हे दोन अतिरेक आहेत) म्हणजे हे दोन भाग (बाजू) आहेत. या वचनाच्या उच्चारणाने तो गंभीर ध्वनी खाली अवीची नरकापर्यंत आणि वर भवाग्रापर्यंत पोहोचून दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला; त्याच वेळी अठरा कोटी ब्रह्मदेव एकत्र जमले. पश्चिम देशात सूर्य मावळत होता आणि पूर्व दिशेला उत्तराषाढा नक्षत्राने युक्त असलेला पूर्ण चंद्र उगवत होता. त्या वेळी भगवंतांनी धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्ताचा प्रारंभ करताना “द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता” इत्यादी शब्द म्हटले.

Tattha pabbajitenāti gihisaṃyojanaṃ vatthukāmaṃ chetvā pabbajitena. Na sevitabbāti na valañjetabbā. Pabbajitānaṃyeva visesato paṭipattiyā bhājanabhūtattā ‘‘pabbajitena na sevitabbā’’ti vuttaṃ. Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa, kilesakāmasukhanissayassa vā anuyogo. Hīnoti lāmako. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako. Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo. Anariyoti na ariyo. Atha vā na visuddhānaṃ uttamānaṃ ariyānaṃ santako. Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito, sukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo, attano dukkhakaraṇanti attho. Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho. Tapassīhi ‘‘uttamaṃ tapo’’ti gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthaṃ idha ‘‘hīno’’ti na vuttaṃ, pabbajitānaṃ dhammattā ‘‘gammo’’ti ca, gihīhi asādhāraṇattā ‘‘pothujjaniko’’ti ca na vuttaṃ. Tattha pana kehici pabbajitapaṭiññehi diṭṭhadhammanibbānavādehi ‘‘yato kho, bho[Pg.216], ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā diṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti (dī. ni. 1.94) gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthañca paccuppanne sukhattā ca tassa dhammasamādānassa ‘‘dukkho’’ti na vuttaṃ. Kāmasukhallikānuyogo paccuppanne taṇhādiṭṭhisaṃkiliṭṭhasukhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ taṇhādiṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, attakilamathānuyogo paccuppanne diṭṭhisaṃkiliṭṭhadukkhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ diṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, ete khoti te ete. Anupagammāti na upagantvā. Majjhimāti saṃkiliṭṭhasukhadukkhānaṃ abhāvā majjhe bhavāti majjhimā. Sā eva nibbānaṃ paṭipajjanti etāyāti paṭipadā. Abhisambuddhāti paṭividdhā. Cakkhukaraṇītiādīsu paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Ñāṇakaraṇīti tasseva vevacanaṃ. Upasamāyāti kilesūpasamāya. Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyatthāya. Atha vā dassanamaggañāṇaṃ karotīti cakkhukaraṇī. Bhāvanāmaggañāṇaṃ karotīti ñāṇakaraṇī. Sabbakilesānaṃ upasamāya. Sabbadhammānaṃ abhiññāya. Arahattaphalasambodhāya. Kilesānañca khandhānañca nibbānāya. Saccakathā abhiññeyyaniddese vuttā.

त्यामध्ये 'पब्बजितेन' (प्रव्रजिताने) म्हणजे गृहस्थांचे बंधन असलेल्या वस्तुरूपी कामाचा त्याग करून प्रव्रजित झालेल्याने. 'न सेवितब्बा' म्हणजे आचरणात आणू नये. प्रव्रजितांसाठीच विशेष रूपाने ही प्रतिपत्ती योग्य असल्यामुळे “प्रव्रजिताने सेवन करू नये” असे म्हटले आहे. 'यो चायं कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगो' म्हणजे जो हा वस्तुरूपी कामांमध्ये क्लेशरूप कामसुखाचा किंवा क्लेशरूप कामसुखाच्या आश्रयाचा अभ्यास (आसक्ती) आहे. 'हीनो' म्हणजे हीन, कनिष्ठ. 'गम्मो' म्हणजे ग्रामवासीयांचा (सामान्य लोकांचा) असलेला. 'पोथुज्जनिको' म्हणजे पृथग्जनांनी (अज्ञानी व अंध बालजनांनी) आचरलेला. 'अनरियो' म्हणजे जो आर्य (श्रेष्ठ) नाही; किंवा विशुद्ध व उत्तम अशा आर्यांचा नसलेला. 'अनत्थसंहितो' म्हणजे अनर्थकारक, कल्याणाशी न जोडलेला; सुखाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींवर आधारित नसलेला, असा अर्थ आहे. 'अत्तकिलमथानुयोगो' म्हणजे स्वतःला क्लेश देण्याचा वारंवार केलेला प्रयत्न; स्वतःला दुःख देणे, असा अर्थ आहे. 'दुक्खो' म्हणजे काट्यांच्या शय्येवर झोपणे इत्यादी स्वतःला छळणाऱ्या उपायांनी दुःख देणारा. तपस्वी लोकांनी याला “उत्तम तप” मानल्यामुळे त्यांच्या मनाचे रक्षण करण्यासाठी येथे याला 'हीन' म्हटले नाही; आणि प्रव्रजितांचा धर्म असल्यामुळे याला 'गम्मो' (ग्राम्य) असेही म्हटले नाही; तसेच गृहस्थांशी याचा संबंध नसल्यामुळे याला 'पोथुज्जनिको' (पृथग्जनांचा) असेही म्हटले नाही. परंतु तेथे स्वतःला प्रव्रजित म्हणवून घेणाऱ्या काही 'दृष्टधम्मनिब्बानवादी' (याच जन्मात निर्वाण मानणाऱ्या) लोकांनी “हे मित्रा, जेव्हा हा आत्मा पाच कामगुणांनी युक्त व समृद्ध होऊन उपभोग घेतो, तेव्हाच हा आत्मा याच जन्मात निर्वाणाला प्राप्त होतो” असे मानल्यामुळे त्यांच्या मनाचे रक्षण करण्यासाठी आणि वर्तमानकाळात त्या धर्माचे आचरण सुखकारक वाटत असल्यामुळे याला 'दुक्खो' (दुःखकारक) म्हटले नाही. कामसुखल्लिकानुयोग वर्तमानकाळात तृष्णा व दृष्टीने मलीन झालेल्या सुखासारखा असल्यामुळे आणि भविष्यात दुःखद विपाक देणारा असल्यामुळे, तसेच त्यात मग्न असणारे लोक तृष्णा व दृष्टीच्या बंधनात बांधले जात असल्यामुळे तो आचरू नये. अत्तकिलमथानुयोग वर्तमानकाळात चुकीच्या दृष्टीने मलीन झालेल्या दुःखासारखा असल्यामुळे आणि भविष्यात दुःखद विपाक देणारा असल्यामुळे, तसेच त्यात मग्न असणारे लोक दृष्टीच्या बंधनात बांधले जात असल्यामुळे तो आचरू नये. 'एते खो' म्हणजे ते हे. 'अनुपगम्म' म्हणजे जवळ न जाता (दोन्ही बाजूंकडे न झुकता). 'मज्झिमा' म्हणजे मलीन सुख आणि दुःख यांच्या अभावामुळे मध्यभागी असणारी म्हणून 'मज्झिमा' (मध्यम मार्ग) होय. तीच, जिच्याद्वारे निर्वाणाला प्राप्त केले जाते म्हणून 'प्रतिपदा' (मार्ग) होय. 'अभिसम्बुद्धा' म्हणजे पूर्णपणे जाणलेली (साक्षात्कृत केलेली). 'चक्खुकरणी' इत्यादी शब्दांमध्ये प्रज्ञाचक्षू निर्माण करते म्हणून 'चक्खुकरणी' (चक्षू निर्माण करणारी). 'ञाणकरणी' (ज्ञान निर्माण करणारी) हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'उपसमाय' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनासाठी. 'अभिञ्ञाय' म्हणजे चार आर्य सत्यांना विशेष रूपाने जाणण्यासाठी. 'सम्बोधाय' म्हणजे त्याच सत्यांचे पूर्ण ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी. 'निब्बानाय' म्हणजे निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी. किंवा दर्शनमार्ग ज्ञान निर्माण करते म्हणून 'चक्खुकरणी' आणि भावनामार्ग ज्ञान निर्माण करते म्हणून 'ञाणकरणी'; सर्व क्लेशांच्या उपशमनासाठी, सर्व धर्मांच्या विशेष ज्ञानासाठी, अर्हतफलाच्या प्राप्तीसाठी आणि क्लेशांच्या व स्कंधांच्या निरोधासाठी (निर्वाणासाठी). ही सत्यकथा 'अभिज्ञेय निर्देश' (अभिञ्ञेय्यनिद्देस) मध्ये सांगितली आहे.

Evaṃ bhagavā saccāni pakāsetvā attani katabahumānānaṃ tesaṃ attano paṭivedhakkamaṃ sutvā paṭipattiyā bahumānāropanena paṭipattiyaṃ ṭhatvā saccappaṭivedhaṃ passanto idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhavetiādinā attano paṭivedhakkamaṃ dassesi. Tattha ananussutesūti na anussutesu, paraṃ anugantvā assutesūti attho. Cakkhūtiādīnaṃ attho parato āvi bhavissati. Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ, idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti catunnaṃ saccānaṃ dassanapaṭivedho sekhabhūmiyaṃ. Pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabbanti catunnaṃ saccānaṃ bhāvanāpaṭivedho sekhabhūmiyaṃyeva. Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvitanti catunnaṃ saccānaṃ paccavekkhaṇā asekhabhūmiyaṃ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सत्ये प्रकाशित करून, आपल्याविषयी अत्यंत आदर बाळगणाऱ्या त्या (पंचवर्गीय भिक्खूंचा) स्वतःचा सत्य-साक्षात्काराचा क्रम ऐकून, त्यांच्यामध्ये प्रतिपत्तीविषयी (साधनेविषयी) आदर निर्माण करण्यासाठी आणि त्यांना प्रतिपत्तीमध्ये प्रस्थापित करून सत्याचा साक्षात्कार पाहताना, "हे भिक्खूंनो, हे माझे दुःखाचे आर्यसत्य आहे..." इत्यादी शब्दांत स्वतःचा सत्य-साक्षात्काराचा क्रम दर्शविला. तेथे 'अननुस्सुतेसू' (ananussutesu) म्हणजे पूर्वी न ऐकलेल्या, इतरांच्या मागे जाऊन न ऐकलेल्या, असा अर्थ आहे. 'चक्खु' (डोळा) इत्यादी शब्दांचा अर्थ पुढे स्पष्ट होईल. "हे दुःखाचे आर्यसत्य आहे, हे दुःखसमुदयाचे आर्यसत्य आहे, हे दुःखनिरोधाचे आर्यसत्य आहे, हे दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेचे आर्यसत्य आहे" अशा प्रकारे चार सत्यांचा दर्शन-साक्षात्कार (दस्सनपटिवेध) शैक्षभूमीत (सेखभूमि - प्रगतीपथावरील साधकाची अवस्था) होतो. "हे पूर्णपणे जाणले पाहिजे (परिञ्ञेय्यं), हे नष्ट केले पाहिजे (पहातब्बं), याचा साक्षात्कार केला पाहिजे (सच्छिकातब्बं), हे विकसित केले पाहिजे (भावेतब्बं)" अशा प्रकारे चार सत्यांचा भावना-साक्षात्कार (भावनापटिवेध) केवळ शैक्षभूमीतच होतो. "हे पूर्णपणे जाणले गेले आहे (परिञ्ञातं), हे नष्ट केले गेले आहे (पहीनं), याचा साक्षात्कार केला गेला आहे (सच्छिकतं), हे विकसित केले गेले आहे (भावितं)" अशा प्रकारे चार सत्यांचे प्रत्यवेक्षण (पच्चवेक्खणा - पुनरावलोकन) अशैक्षभूमीत (असेखभूमि - अर्हत अवस्था) होते.

Tiparivaṭṭanti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tayo parivaṭṭā assāti tiparivaṭṭaṃ. Ettha hi ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ[Pg.217], idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti evaṃ tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasa ākārā assāti dvādasākāraṃ. Ñāṇadassananti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Attamanāti sakamanā. Sattānañhi sukhakāmattā dukkhapaṭikūlattā pītisomanassayuttamano sakamano nāma, pītisomanassehi attamanā gahitamanā byāpitamanāti vā attho. Abhinandunti abhimukhā hutvā nandiṃsu. Veyyākaraṇeti suttante. Niggāthako hi suttanto kevalaṃ atthassa byākaraṇato veyyākaraṇaṃ nāma. Bhaññamāneti kathiyamāne. Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ kataṃ, bhaṇiteti attho. Virajanti vigatarāgādirajaṃ. Vītamalanti vigatarāgādimalaṃ. Rāgādayo hi ajjhottharaṇaṭṭhena rajo nāma, dūsanaṭṭhena malaṃ nāma. Dhammacakkhunti katthaci paṭhamamaggañāṇaṃ, katthaci ādīni tīṇi maggañāṇāni, katthaci catutthamaggañāṇampi. Idha pana paṭhamamaggañāṇameva. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vipassanāvasena evaṃ pavattassa dhammacakkhuṃ udapādīti attho.

'तिपरिवट्टं' (तीन फेऱ्यांचे) म्हणजे सत्यज्ञान (सच्चञाण), कृत्यज्ञान (किच्चञाण) आणि कृतज्ञान (कतञाण) या तीन फेऱ्यांच्या (परिवर्तनांच्या) आधारे ज्या ज्ञानाचे तीन फेरे होतात, ते 'तिपरिवट्ट' होय. येथे, "हे दुःख आहे, हा दुःखसमुदय आहे, हा दुःखनिरोध आहे, ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे" अशा प्रकारे चार सत्यांचे यथार्थ ज्ञान म्हणजेच 'सत्यज्ञान' (सच्चञाण) होय. त्याच सत्यांच्या बाबतीत, "हे पूर्णपणे जाणले पाहिजे, हे नष्ट केले पाहिजे, याचा साक्षात्कार केला पाहिजे, हे विकसित केले पाहिजे" अशा प्रकारे काय केले पाहिजे याचे ज्ञान म्हणजेच 'कृत्यज्ञान' (किच्चञाण) होय. त्याच सत्यांच्या बाबतीत, "हे पूर्णपणे जाणले गेले आहे, हे नष्ट केले गेले आहे, याचा साक्षात्कार केला गेला आहे, हे विकसित केले गेले आहे" अशा प्रकारे ते कृत्य पूर्ण झाल्याचे ज्ञान म्हणजेच 'कृतज्ञान' (कतञाण) होय. 'द्वादसाकारं' (बारा प्रकारांचे) म्हणजे त्या चार सत्यांपैकी प्रत्येकामध्ये तीन-तीन प्रकारांच्या आधारे ज्या ज्ञानाचे बारा प्रकार (आकार) होतात, ते 'द्वादसाकार' होय. 'ज्ञानदर्शन' (ञाणदस्सनं) म्हणजे या तीन फेऱ्यांच्या आणि बारा प्रकारांच्या आधारे उत्पन्न झालेले ज्ञानरूपी दर्शन होय. 'अत्तमना' म्हणजे प्रसन्न मनाचे (सकमना). प्राण्यांना सुखाची इच्छा असल्यामुळे आणि दुःखाचा तिरस्कार असल्यामुळे, प्रीती आणि सोमनस्याने युक्त असलेले मन म्हणजेच 'स्वतःचे मन' (सकमन) होय; प्रीती आणि सोमनस्याने युक्त, आनंदित, व्यापलेले मन असा याचा अर्थ आहे. 'अभिनन्दुं' म्हणजे सन्मुख होऊन आनंदित झाले. 'वेय्याकरणे' म्हणजे सूत्रात (सुत्तन्त). गाथारहित असलेले सूत्र केवळ अर्थाचे स्पष्टीकरण करत असल्यामुळे त्याला 'व्याकरण' (वेय्याकरण) म्हणतात. 'भञ्ञमाने' म्हणजे उपदेश केला जात असताना (कथियमाने). वर्तमानकाळाच्या समीपतेमुळे वर्तमानकाळाचा प्रत्यय वापरला आहे, म्हणजेच 'उपदेश संपल्यावर' असा अर्थ आहे. 'विरजं' म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादी धुळीपासून मुक्त (विगतरागादिरजं). 'वीतमलं' म्हणजे राग इत्यादी मळापासून मुक्त (विगतरागादिमलं). राग इत्यादींना व्यापून टाकण्याच्या अर्थाने 'धूळ' (रज) आणि दूषित करण्याच्या अर्थाने 'मळ' (मल) म्हटले जाते. 'धम्मचक्खुं' (धम्मचक्षू) म्हणजे काही सूत्रांमध्ये प्रथम मार्गज्ञान (सोतापत्तिमग्गञाण), काही सूत्रांमध्ये पहिले तीन मार्गज्ञान आणि काही सूत्रांमध्ये चौथे मार्गज्ञान (अरहत्तमग्गञाण) देखील अभिप्रेत असते. परंतु येथे केवळ प्रथम मार्गज्ञानच अभिप्रेत आहे. "जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे" अशा प्रकारे विपश्यनेच्या (विपस्सना) प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या साधकाला 'धम्मचक्षू उत्पन्न झाला' असा अर्थ आहे.

Dhammacakketi paṭivedhañāṇe ca desanāñāṇe ca. Bodhipallaṅke nisinnassa hi bhagavato catūsu saccesu dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi isipatane nisinnassa dvādasākārameva saccadesanāya pavattakadesanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa pavattañāṇameva. Taṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññātakoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale na patiṭṭhāti, tāva bhagavā pavatteti nāma, patiṭṭhite pana pavattitaṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ.

'धम्मचक्के' म्हणजे साक्षात्कार-ज्ञानात (पटिवेधञाण) आणि देशना-ज्ञानात (देसनाञाण). बोधिवृक्षाच्या आसनावर (बोधिपल्लंक) बसलेल्या भगवंतांचे चार सत्यांविषयीचे बारा प्रकारांचे साक्षात्कार-ज्ञान देखील 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) आहे, आणि इसिपतन येथे बसलेल्या भगवंतांचे बारा प्रकारांच्या सत्य-देशनेला प्रवृत्त करणारे देशना-ज्ञान देखील 'धम्मचक्क' आहे. हे दोन्हीही दशबलांचे (भगवंतांचे) प्रवृत्त झालेले ज्ञानच आहे. या देशनेद्वारे ते प्रकाशित करणाऱ्या भगवंतांनी 'धम्मचक्र प्रवृत्त केले' (धम्मचक्कं पवत्तितं) असे म्हटले जाते. परंतु, जोपर्यंत स्थवीर अञ्ञात-कोण्डञ्ञ अठरा कोटी ब्रह्मांसह स्रोतापत्ती फलामध्ये प्रस्थापित झाले नव्हते, तोपर्यंत भगवंत ते 'प्रवृत्त करत होते' (पवत्तेति) असे म्हटले जाते; आणि ते प्रस्थापित झाल्यावर 'प्रवृत्त केले गेले' (पवत्तितं) असे म्हटले जाते. त्यालाच अनुसरून "भगवंतांनी धम्मचक्र प्रवृत्त केले असता..." (पवत्तिते च भगवता धम्मचक्के) असे म्हटले आहे.

Bhummā devāti bhūmaṭṭhakā devā. Saddamanussāvesunti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā etaṃ bhagavatātiādīni vadantā saddaṃ anussāvayiṃsu. Appaṭivattiyanti [Pg.218] ‘‘nayidaṃ tathā’’ti paṭilomaṃ vattetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Sannipatitā cettha devabrahmāno desanāpariyosāne ekappahāreneva sādhukāraṃ adaṃsu, sannipātaṃ anāgatā pana bhummadevādayo tesaṃ tesaṃ saddaṃ sutvā sādhukāramadaṃsūti veditabbaṃ. Tesu pana pabbatarukkhādīsu nibbattā bhummadevā. Te cātumahārājikapariyāpannā hontāpi idha visuṃ katvā vuttā. Cātumahārājikāti ca dhataraṭṭhavirūḷhakavirūpakkhakuverasaṅkhātā catumahārājā devatā etesanti cātumahārājikā. Te sineruvemajjhe honti. Tesu pabbataṭṭhakāpi atthi ākāsaṭṭhakāpi. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Khiḍḍāpadosikā manopadosikā sītavalāhakā uṇhavalāhakā candimā devaputto sūriyo devaputtoti ete sabbepi cātumahārājikadevalokaṭṭhā eva. Tettiṃsa janā tattha uppannāti tāvatiṃsā. Apica ‘‘tāvatiṃsā’’ti tesaṃ devānaṃ nāmamevātipi vuttaṃ. Tepi atthi pabbataṭṭhakā atthi ākāsaṭṭhakā. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā, tathā yāmādīnaṃ. Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Dibbaṃ sukhaṃ yātā payātā sampattāti yāmā. Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā nimminitvā ramantīti nimmānaratī. Cittācāraṃ ñatvā paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī. Brahmakāye brahmaghaṭāya niyuttāti brahmakāyikā. Sabbepi pañcavokārabrahmāno gahitā.

'भुम्मा देवा' म्हणजे पृथ्वीवर राहणारे देव (भूमट्टका देवा). 'सद्दमनुस्सावेसुं' म्हणजे एकाच वेळी साधुकार (अनुमोदन) देऊन, "हे भगवंतांनी..." इत्यादी शब्द उच्चारत त्यांनी आवाज ऐकवला (घोषणा केली). 'अप्पटिवत्तियं' म्हणजे "हे असे नाही" अशा प्रकारे उलट फिरवणे किंवा विरोध करणे अशक्य आहे. येथे जमलेल्या देव आणि ब्रह्मांनी देशनेच्या समाप्तीनंतर एकाच वेळी साधुकार दिला; आणि जे या सभेत आले नव्हते अशा भूमदेव इत्यादींनी त्यांचा आवाज ऐकून साधुकार दिला, असे समजावे. त्यांच्यापैकी पर्वत, वृक्ष इत्यादींवर उत्पन्न झालेले देव 'भूमदेव' होत. ते चातुमहाराजिका (चातुमहाराजिक देवलोक) अंतर्गत येत असले, तरी येथे त्यांचा स्वतंत्रपणे उल्लेख केला आहे. 'चातुमहाराजिका' म्हणजे धतरट्ठ, विरूळ्हक, विरूपक्ख आणि कुवेर नावाचे चार महाराज ज्यांचे स्वामी आहेत, ते चातुमहाराजिक देव होत. ते सुमेरू पर्वताच्या मध्यभागी राहतात. त्यांच्यामध्ये पर्वतावर राहणारे आणि आकाशात राहणारे देवही आहेत. त्यांची परंपरा चक्रवाळ पर्वतापर्यंत (चक्कवाळपब्बत) पोहोचलेली आहे. खिढ्ढापदोसिका, मनोपदोसिका, सीतवलाहका (शीत ढगांचे देव), उण्हवलाहका (उष्ण ढगांचे देव), चन्दिमा देवपुत्त (चंद्र देवपुत्र), सुरियो देवपुत्त (सूर्य देवपुत्र) हे सर्व चातुमहाराजिक देवलोकातच राहणारे आहेत. तेथे तेहतीस लोक उत्पन्न झाले म्हणून त्यांना 'तावतंसा' (तावतिंसा) म्हणतात. शिवाय, 'तावतिंसा' हे त्या देवांचे नावच आहे, असेही म्हटले आहे. त्यांच्यामध्येही पर्वतावर राहणारे आणि आकाशात राहणारे देव आहेत. त्यांची परंपरा चक्रवाळ पर्वतापर्यंत पोहोचलेली आहे; त्याचप्रमाणे याम (यामा) इत्यादी देवांचीही. कारण एकाही देवलोकात देवांची परंपरा चक्रवाळ पर्वतापर्यंत पोहोचली नाही, असे घडत नाही. दिव्य सुखाला प्राप्त झालेले ते 'यामा' होत. संतुष्ट आणि हर्षित झालेले ते 'तुसिता' होत. नैसर्गिकरित्या तयार केलेल्या विषयांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट विषयांमध्ये रममाण होण्याची इच्छा असताना, आपल्या आवडीनुसार भोगांची निर्मिती करून करून जे रमतात, ते 'निम्माणरती' होत. इतरांच्या मनातील विचार जाणून, इतरांनी निर्माण केलेल्या भोगांवर आपले नियंत्रण ठेवणारे ते 'परनिम्मितवसवत्ती' होत. ब्रह्मसमूहात (ब्रह्मकाय) नियुक्त असलेले ते 'ब्रह्मकायिका' होत. यात सर्व पंचवोकार ब्रह्मांचा (पाच स्कंध असलेल्या ब्रह्मांचा) समावेश होतो.

Tena khaṇenāti vacanaṃ visesetvā tena muhuttenāti vuttaṃ. Muhuttasaṅkhātena khaṇena, na paramatthakhaṇenāti vuttaṃ hoti. Yāva brahmalokāti brahmalokaṃ antokatvā. Saddoti sādhukārasaddo. Dasasahassīti dasasahassacakkavāḷavatī. Saṅkampīti uddhaṃ uggacchantī suṭṭhu kampi. Sampakampīti uddhaṃ uggacchantī adho okkamantī suṭṭhu pakampi. Sampavedhīti catudisā gacchantī suṭṭhu pavedhi. Sambuddhabhāvāya mātukucchiṃ okkamante ca bodhisatte tato nikkhamante ca mahāpathavī puññatejena akampittha, abhisambodhiyaṃ paṭivedhañāṇatejena. Dhammacakkappavattane desanāñāṇatejena sādhukāraṃ dātukāmā viya pathavī devatānubhāvena akampittha, āyusaṅkhārossajjane mahāparinibbāne ca kāruññena cittasaṅkhobhaṃ asahamānā [Pg.219] viya pathavī devatānubhāvena akampittha. Appamāṇoti vuddhappamāṇo. Uḷāroti ettha ‘‘uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhuraṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya vatthabhogāya cittaṃ na namatī’’tiādīsu (a. ni. 9.20) paṇītaṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu seṭṭhaṃ uḷāranti vuttaṃ. Idha pana ‘‘vipulo uḷāro’’ti vutto. Obhāsoti desanāñāṇānubhāvena ca devatānubhāvena ca jātaobhāso. Loketi cakkavāḷassa dasasahassiyaṃyeva. Atikkammeva devānaṃ devānubhāvanti devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthappabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa alaṅkārassa vimānassa ca. Taṃ devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvāyevāti attho. Udānanti somanassañāṇamayikaṃ udāhāraṃ. Udānesīti udāhari. Aññāsi vata, bho koṇḍaññoti imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Aññāsikoṇḍaññoti bhusaṃ ñātakoṇḍaññoti attho.

"त्या क्षणी" (तेन खणेन) या शब्दाचे स्पष्टीकरण करून "त्या मुहूर्ताने" (तेन मुहुत्तेन) असे म्हटले आहे. मुहूर्त नावाच्या क्षणाने, परमार्थ क्षणाने (उत्पाद, स्थिती, भंग) नव्हे, असे म्हटले आहे. "ब्रह्मलोकापर्यंत" (याव ब्रह्मलोका) म्हणजे ब्रह्मलोकाला समाविष्ट करून. "सद्द" (शब्द) म्हणजे साधुकार शब्द (धन्यवादाचा आवाज). "दशसहस्सी" म्हणजे दहा हजार चक्रवाळ. "संकम्पी" म्हणजे वरच्या देशाने उठून चांगल्या प्रकारे कंपित झाली (थरथरली). "सम्पकम्पी" म्हणजे वर उठून आणि खाली जाऊन चांगल्या प्रकारे प्रकंपित झाली. "सम्पवेधी" म्हणजे चारही दिशांना जाऊन चांगल्या प्रकारे प्रवेधित झाली (तीव्रतेने थरथरली). सम्यक्संबुद्ध होण्यासाठी बोधिसत्त्व जेव्हा मातेच्या कुशीत प्रवेश करते झाले आणि तेथून बाहेर पडते झाले (जन्म घेते झाले), तेव्हा महापृथ्वी पुण्याच्या तेजाने कंपित झाली; अभिसंबोधीच्या वेळी प्रतिवेध-ज्ञान-तेजाने कंपित झाली. धम्मचक्कपवत्तनाच्या वेळी देशना-ज्ञान-तेजाने साधुकार देण्याची इच्छा असल्यासारखी पृथ्वी देवतांच्या प्रभावाने कंपित झाली; आयुष्यसंस्कार सोडताना आणि महापरिनिब्बानाच्या वेळी करुणेमुळे चित्ताचा संक्षोभ सहन न करू शकल्यासारखी पृथ्वी देवतांच्या प्रभावाने कंपित झाली. "अप्पमाण" (अप्रमाण) म्हणजे वृद्धीचे प्रमाण असलेला (अमर्याद). "उळार" (उदार/महान) याविषयी - "उळारानि उळारानि खादनीयानि खादन्ति" (म. नि. १.३६६) इत्यादींमध्ये 'मधुर' या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. "उळाराय वत्थभोगाय चित्तं न नमति" (अ. नि. ९.२०) इत्यादींमध्ये 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. "उळाराय खलु भवं वच्छायनो समणं गोतमं पसंसाय पसंसति" इत्यादींमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. परंतु येथे 'विपुल' (विस्तीर्ण/भव्य) या अर्थाने 'उळार' म्हटले आहे. "ओभास" (अवभास/प्रकाश) म्हणजे देशना-ज्ञान-प्रभावाने आणि देवतांच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेला प्रकाश. "लोके" म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांमध्येच. "देवतांच्या देव-प्रभावाला ओलांडूनच" (अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं) म्हणजे देवतांचा हा प्रभाव असा आहे - त्यांनी परिधान केलेल्या वस्त्राचा प्रकाश बारा योजने पसरतो, तसेच शरीराचा, अलंकाराचा आणि विमानाचा प्रकाशही पसरतो. त्या देवतांच्या देव-प्रभावाला ओलांडूनच, असा अर्थ आहे. "उदान" म्हणजे सोमनस्य-ज्ञानमय उद्गार. "उदानेसि" म्हणजे उद्गारले. "अञ्ञासि वत भो कोण्डञ्ञो" (खरोखर कौंडिण्याने जाणले!) या उद्गाराचा नाद दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला. "अञ्ञासिकोण्डञ्ञ" म्हणजे चांगल्या प्रकारे जाणणारा कौंडिण्य, असा अर्थ आहे.

Cakkhuādīnaṃ niddese dassanaṭṭhenātiādīsu ekameva ñāṇaṃ yathāvuttassa neyyassa cakkhu viya dassanakiccakaraṇena cakkhu. Ñāṇakiccakaraṇena ñāṇaṃ. Nānappakārato jānanakiccakaraṇena paññā. Anavasesapaṭivedhakaraṇena vijjā. Sabbathā obhāsakiccakaraṇena āloko nāmāti attho. Cakkhuṃ dhammotiādīsupi ekaṃyeva ñāṇaṃ kiccanānattena pañcadhā vaṇṇitaṃ. Ārammaṇāti upatthambhanaṭṭhena. Gocarāti visayaṭṭhena. Dassanaṭṭhenātiādīsu ñāṇakiccaṃ pañcadhā vuttaṃ. Iminā nayena tīsu vāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā pannarasa dhammā, pannarasa atthā, dvīsu pannarasakesu tiṃsa niruttiyo, pannarasasu dhammesu pannarasasu atthesu tiṃsāya niruttīsūti saṭṭhi ñāṇāni veditabbāni. Sesaariyasaccesupi eseva nayo. Catūsu ariyasaccesu ekekasmiṃ ariyasacce pannarasannaṃ pannarasannaṃ dhammānaṃ atthānañca vasena saṭṭhi dhammā, saṭṭhi atthā, saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu ca vīsasataṃ niruttiyo, vīsādhikaṃ satanti attho. Saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu vīsuttarasate niruttīsūti evaṃ cattārīsañca dve ca ñāṇasatāni.

चक्षु इत्यादींच्या निर्देशात 'दर्शन अर्थाने' इत्यादींमध्ये - एकच ज्ञान, वर सांगितलेल्या ज्ञेय वस्तूचे चक्षूसारखे दर्शन करण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'चक्षु' (डोळा) म्हटले जाते. जाणण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'ज्ञान' म्हटले जाते. विविध प्रकारे जाणण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'प्रज्ञा' म्हटले जाते. संपूर्णपणे प्रतिवेध (पूर्ण आकलन) करण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'विद्या' म्हटले जाते. सर्व प्रकारे प्रकाश देण्याचे कार्य करत असल्यामुळे 'आलोक' (प्रकाश) म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. "चक्खुं धम्मो" इत्यादींमध्ये देखील एकच ज्ञान कार्याच्या विविधतेमुळे पाच प्रकारे वर्णित केले आहे. "आरम्मण" (आलंबन) म्हणजे उपस्तंभन (आधार देण्याच्या) अर्थाने. "गोचर" म्हणजे विषयाच्या अर्थाने. 'दर्शन अर्थाने' इत्यादींमध्ये ज्ञानाचे कार्य पाच प्रकारे सांगितले आहे. या पद्धतीने तीन वारांमध्ये (प्रकारांमध्ये) प्रत्येकी पाच-पाच करून पंधरा धम्म, पंधरा अर्थ, दोन पंधराच्या समूहांमध्ये तीस निरुत्ती (भाषा/व्याख्या), पंधरा धम्मांमध्ये आणि पंधरा अर्थांमध्ये तीस निरुत्तींच्या द्वारे साठ ज्ञाने जाणावीत. उर्वरित आर्यसत्यांमध्येही हाच नियम आहे. चार आर्यसत्यांपैकी प्रत्येक आर्यसत्यात पंधरा-पंधरा धम्म आणि अर्थांच्या द्वारे साठ धम्म, साठ अर्थ, आणि साठ धम्मांमध्ये व साठ अर्थांमध्ये एकशे वीस निरुत्ती (एकशे वीस, असा अर्थ आहे) जाणाव्यात. साठ धम्मांमध्ये, साठ अर्थांमध्ये आणि एकशे वीस निरुत्तींमध्ये अशा प्रकारे दोनशे चाळीस (२४०) ज्ञाने होतात.

2-3. Satipaṭṭhānavārādivaṇṇanā

२-३. सतिपट्ठानवार (स्मृतिप्रस्थान-वार) इत्यादींचे वर्णन.

31-32. Satipaṭṭhānasuttantapubbaṅgame [Pg.220] iddhipādasuttantapubbaṅgame ca paṭisambhidāniddese imināva nayena attho ca gaṇanā ca veditabbā.

३१-३२. सतिपट्ठानसुत्तन्तपुब्बङ्गम (स्मृतिप्रस्थान सूत्राला पुढे ठेवून) आणि इद्धिपादसुत्तन्तपुब्बङ्गम (ऋद्धिपाद सूत्राला पुढे ठेवून) पटिसम्भिदानिद्देसामध्ये (प्रतिसंभिदा निर्देशात) याच पद्धतीने अर्थ आणि गणना जाणावी.

4-8. Sattabodhisattavārādivaṇṇanā

४-८. सात बोधिसत्त्व-वार इत्यादींचे वर्णन.

33-37. Sattannaṃ bodhisattānaṃ suttantesu ekekasmiṃyeva samudaye cakkhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa dhammā, samudaye dassanaṭṭhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa atthā, tesaṃ vasena vīsati niruttiyo cattārīsaṃ ñāṇāni. Satta ekato katvā vuttagaṇanā suviññeyyā eva. Sabbaññutaññāṇavasena vuttapaṭisambhidāniddese ekekamūlakesu ‘‘ñāto diṭṭho vidito sacchikato phassito paññāyā’’ti (paṭi. ma. 1.121) imesu pañcasu vacanesu ekekasmiṃyeva cakkhādayo pañca, dassanaṭṭhādayo pañcāti pañcapañcakānaṃ vasena pañcavīsati dhammā, pañcavīsati atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Pañca ekato katvā vuttavārepi pañcakkhattuṃ pañca pañcavīsati katvā pañcavīsasataṃ dhammā, pañcavīsasataṃ atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Aḍḍhateyyānīti cettha dve satāni ca paññāsañca. Khandhādīsupi eseva nayo. Imināva nayena saccavārapaṭisambhidāvāre ca dhammādigaṇanā veditabbā.

३३-३७. सात बोधिसत्त्वांच्या सूत्रांमध्ये प्रत्येक (बोधिसत्त्वाच्या) समुदय सत्यात चक्षु इत्यादी पाच, आणि nirodhe (निरोध सत्यात) पाच, असे दहा धम्म जाणावे. समुदय सत्यात दर्शन-अर्थ इत्यादी पाच, आणि निरोध सत्यात पाच, असे दहा अर्थ जाणावे. त्यांच्याद्वारे वीस निरुत्ती आणि चाळीस ज्ञाने जाणावीत. सातांना एकत्र करून सांगितलेली गणना सहज समजण्यासारखीच आहे. सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या आधारे सांगितलेल्या प्रतिसंभिदा निर्देशात, प्रत्येक मूळ वारांमध्ये "ज्ञात, दृष्ट, विदित, साक्षात्कृत, प्रज्ञेने स्पर्श केलेले" या पाच शब्दांपैकी प्रत्येकातच चक्षु इत्यादी पाच आणि दर्शन-अर्थ इत्यादी पाच, अशा पाच-पाचच्या समूहाने पंचवीस धम्म आणि पंचवीस अर्थ जाणावे. त्याच्या दुप्पट निरुत्ती आणि त्याच्या दुप्पट ज्ञाने जाणावीत. पाचांना एकत्र करून सांगितलेल्या वारात देखील पाच वेळा पंचवीस-पंचवीस करून एकशे पंचवीस धम्म, एकशे पंचवीस अर्थ, त्याच्या दुप्पट निरुत्ती आणि त्याच्या दुप्पट ज्ञाने जाणावीत. येथे 'अड्ढतेय्यानि' म्हणजे दोनशे पन्नास. स्कंध इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. याच पद्धतीने सच्चवार (सत्य-वार) आणि प्रतिसंभिदा-वारात देखील धम्म इत्यादींची गणना जाणावी.

9. Chabuddhadhammavāravaṇṇanā

९. सहा बुद्धधम्म-वार यांचे वर्णन.

38. Buddhadhammavāre diyaḍḍhasatanti chakkhattuṃ pañcavīsati satañca paññāsañca honti, taddiguṇā niruttiyo taddiguṇāni ñāṇāni. Paṭisambhidādhikaraṇeti paṭisambhidādhikāre. Aḍḍhanavadhammasatānīti paṭhamaṃ vuttesu catūsu saccesu saṭṭhi, catūsu satipaṭṭhānesu saṭṭhi, catūsu sammappadhānesu saṭṭhi, sattabodhisattaveyyākaraṇesu sattati, abhiññaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, khandhaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, puna catūsu ariyasaccesu sataṃ, catūsu paṭisambhidāsu sataṃ, chasu buddhadhammesu diyaḍḍhasatanti evaṃ aṭṭhasatāni ca paññāsañca dhammā honti. Evaṃ atthāpi tattakā eva honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu vīsasataṃ niruttiyo, sattasu veyyākaraṇesu cattārīsasataṃ niruttiyo, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca aḍḍhateyyāni [Pg.221] aḍḍhateyyāni niruttisatāni, ariyasaccesu paṭisambhidāsu ca dve dve niruttisatāni, buddhadhammesu tīṇi niruttisatānīti evaṃ niruttisahassañca sattaniruttisatāni ca honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu cattārīsādhikāni dve dve ñāṇasatāni, sattasu veyyākaraṇesu asītiadhikāni dve ñāṇasatāni, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca pañcapañcañāṇasatāni, saccesu paṭisambhidāsu ca cattāri cattāri ñāṇasatāni, buddhadhammesu cha ñāṇasatānīti evaṃ tīṇi ca ñāṇasahassāni cattāri ca ñāṇasatāni hontīti.

३८. बुद्धधम्म वारात 'दीडशे' (१५०) म्हणजे पंचवीस सहा वेळा करून शंभर आणि पन्नास होतात. त्याच्या दुप्पट (३००) निरुत्ती आणि त्याच्या दुप्पट (६००) ज्ञाने जाणावीत. 'पटिसम्भिदाधिकरणि' म्हणजे पटिसम्भिदाच्या अधिकारात (प्रकरणात). 'साडेआठशे धर्म' (८५०) म्हणजे पहिल्यांदा सांगितलेल्या चार सत्यांमध्ये साठ (६०), चार सतिपट्ठानांमध्ये साठ (६०), चार सम्मप्पधानांमध्ये साठ (६०), सात बोधिसत्त्वांच्या वेय्याकरणांमध्ये सत्तर (७०), अभिञ्ञट्ठ इत्यादी पाच मध्ये सव्वाशे (१२५), खन्धट्ठ इत्यादी पाच मध्ये सव्वाशे (१२५), पुन्हा चार आर्यसत्यांमध्ये शंभर (१००), चार पटिसम्भिदांमध्ये शंभर (१००), सहा बुद्धधम्मांमध्ये दीडशे (१५०) - अशा प्रकारे आठशे आणि पन्नास (८५०) धर्म होतात. याचप्रमाणे अर्थ देखील तितकेच (८५०) होतात. याचप्रमाणे सच्च (सत्य) इत्यादी तीन स्थानांमध्ये प्रत्येकी एकशे वीस (१२०) निरुत्ती, सात वेय्याकरणांमध्ये एकशे चाळीस (१४०) निरुत्ती, अभिञ्ञट्ठ आणि खन्धट्ठ इत्यादींमध्ये प्रत्येकी अडीचशे (२५०) निरुत्ती, आर्यसत्यांमध्ये आणि पटिसम्भिदांमध्ये प्रत्येकी दोनशे (२००) निरुत्ती, बुद्धधम्मांमध्ये तीनशे (३००) निरुत्ती - अशा प्रकारे एक हजार आणि सातशे (१७००) निरुत्ती होतात. याचप्रमाणे सच्च इत्यादी तीन स्थानांमध्ये प्रत्येकी दोनशे चाळीस (२४०) ज्ञाने, सात वेय्याकरणांमध्ये दोनशे ऐंशी (२८०) ज्ञाने, अभिञ्ञट्ठ आणि खन्धट्ठ इत्यादींमध्ये प्रत्येकी पाचशे (५००) ज्ञाने, आर्यसत्यांमध्ये आणि पटिसम्भिदांमध्ये प्रत्येकी चारशे (४००) ज्ञाने, बुद्धधम्मांमध्ये सहाशे (६००) ज्ञाने - अशा प्रकारे तीन हजार आणि चारशे (३४००) ज्ञाने होतात, असे जाणावे.

Paṭisambhidākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिसम्भिदाकथा-वर्णन समाप्त झाले.

7. Dhammacakkakathā

७. धम्मचक्ककथा

1. Saccavāravaṇṇanā

१. सच्चवारवण्णना

39. Puna dhammacakkappavattanasuttantameva pubbaṅgamaṃ katvā kathitāya dhammacakkakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha dukkhavatthukāti ekābhisamayavasena dukkhaṃ vatthu etesanti dukkhavatthukā. Tadeva dukkhaṃ visesetvā saccavatthukātiādimāha. Tattha saccaṃ ārammaṇaṃ upatthambho etesanti saccārammaṇā. Saccaṃ gocaro visayo etesanti saccagocarā. Saccasaṅgahitāti maggasaccena saṅgahitā. Saccapariyāpannāti maggasaccāyattā. Sacce samudāgatāti dukkhaparijānanena dukkhasacce samuppannā. Tathā tattheva ṭhitā patiṭṭhitā ca.

३९. पुन्हा, धम्मचक्कपवत्तन सुत्तालाच अग्रगामी (मुख्य) करून सांगितलेल्या धम्मचक्ककथेमध्ये अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. त्यामध्ये, 'दुक्खवत्थुका' (दुःखवस्तुक) म्हणजे एकाच वेळी अभिसमय करण्याच्या (साक्षात्कार करण्याच्या) दृष्टीने दुःख हे ज्यांचे अधिष्ठान (वस्तू) आहे, ते 'दुक्खवत्थुका' होत. त्याच दुःखाला विशेष करून 'सच्चवत्थुका' (सत्यवस्तुक) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, सत्य हे ज्यांचे आलंबन (आश्रय) आहे, ते 'सच्चारम्मणा' (सत्यालंबन) होत. सत्य हा ज्यांचा गोचर (विषय) आहे, ते 'सच्चगोचरा' (सत्यगोचर) होत. 'सच्चसंगहिता' म्हणजे मग्गसच्चाने (मार्गसत्याने) संग्रहित केलेले. 'सच्चपरियापन्ना' म्हणजे मग्गसच्चाच्या अधीन केलेले. 'सच्चे समुदागता' म्हणजे दुःख-परिज्ञानाने (दुःखाच्या पूर्ण ज्ञानाने) दुःखसत्यामध्ये उत्पन्न झालेले. तसेच, तिथेच स्थित आणि प्रतिष्ठित झालेले.

40. Idāni ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ dhammacakkaṃ niddisitukāmo dhammacakkantiādimāha. Tattha duvidhaṃ dhammacakkaṃ paṭivedhadhammacakkaṃ desanādhammacakkañca. Paṭivedhadhammacakkaṃ bodhipallaṅke, desanādhammacakkaṃ isipatane. Dhammañca pavatteti cakkañcāti paṭivedhadhammacakkaṃ vuttaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti desanādhammacakkaṃ. Kathaṃ? Bhagavā hi bodhipallaṅke nisinno maggakkhaṇe indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammañca pavatteti, soyeva ca dhammo kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkaṃ viyāti [Pg.222] cakkañca. Dhammaṃ pavattentoyeva bhagavā taṃ cakkaṃ pavatteti nāma. Etena dhammoyeva cakkanti kammadhārayasamāsatā vuttā hoti. Isipatane nisinno bhagavā dhammadesanakkhaṇe veneyyasantāne kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkasadisaṃ desanācakkañca pavatteti, veneyyasantāne indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammacakkañca pavatteti. Etena dhammo ca cakkañca dhammacakkanti dvandasamāsatā vuttā hoti. Yasmā pana pavattake sati pavattanā nāma hoti, tasmā sabbatthāpi ‘‘pavattetī’’ti vuttaṃ, pavattanaṭṭhena pana ‘‘cakka’’nti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Dhammena pavattetīti dhammacakkantiādīni desanādhammacakkameva sandhāya vuttānīti veditabbāni.

४०. आता, "भगवंतांनी धम्मचक्र प्रवर्तित केले असता" यामध्ये सांगितलेल्या 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) या शब्दाचे स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा धरून 'धम्मचक्कं' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये धम्मचक्र दोन प्रकारचे आहे: पटिवेध-धम्मचक्र (साक्षात्कार-धम्मचक्र) आणि देसना-धम्मचक्र (देशना-धम्मचक्र). पटिवेध-धम्मचक्र बोधिपल्लंगावर आणि देसना-धम्मचक्र इसिपतन येथे (प्रवर्तित झाले). "धम्माचे प्रवर्तन करतात आणि चक्राचेही" याने पटिवेध-धम्मचक्र सांगितले आहे, आणि "चक्राचे प्रवर्तन करतात आणि धम्माचेही" याने देसना-धम्मचक्र सांगितले आहे. ते कसे? कारण, भगवंत बोधिपल्लंगावर बसलेले असताना, मार्गक्षणी इंद्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग इत्यादी भेदांनी युक्त अशा धम्माचे प्रवर्तन करतात; आणि तोच धम्म क्लेशांरूपी शत्रूचा नाश करण्यासाठी प्रवृत्त होत असल्यामुळे प्रहार करणाऱ्या चक्राप्रमाणे (शस्त्राप्रमाणे) 'चक्र' देखील आहे. धम्माचे प्रवर्तन करत असतानाच भगवंत त्या चक्राचे प्रवर्तन करतात. याने "धम्म हाच चक्र आहे" असा कर्मधारय समास सांगितला गेला आहे. इसिपतन येथे बसलेले भगवंत धम्मदेशनेच्या क्षणी विनेय जनांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) क्लेशांरूपी शत्रूचा नाश करण्यासाठी प्रवृत्त होत असल्यामुळे प्रहार करणाऱ्या चक्रासारख्या देसना-चक्राचे प्रवर्तन करतात, आणि विनेय जनांच्या संतानामध्ये इंद्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग इत्यादी भेदांनी युक्त अशा धम्मचक्राचे प्रवर्तन करतात. याने "धम्म आणि चक्र म्हणजे धम्मचक्र" असा द्वंद्व समास सांगितला गेला आहे. परंतु, प्रवर्तक असल्यावरच प्रवर्तन होते, म्हणून सर्व ठिकाणी "प्रवर्तित करतात" असे म्हटले आहे; आणि प्रवर्तन करण्याच्या अर्थाने "चक्र" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "धम्माद्वारे प्रवर्तित करतात म्हणून धम्मचक्र" इत्यादी शब्द केवळ देसना-धम्मचक्रालाच उद्देशून म्हटले आहेत, असे जाणावे.

Tattha dhammena pavattetīti yathāsabhāvattā dhammena pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhammacariyāya pavattetīti veneyyasantāne dhammatthāya pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhamme ṭhitotiādīhi bhagavato dhammabhūtatā dhammassāmitā ca vuttā hoti. Yathāha – ‘‘so hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato’’ti (ma. ni. 1.203). Tasmā tehi dhammassa cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Ṭhitoti visayībhāvena ṭhito. Patiṭṭhitoti acalabhāvena patiṭṭhito. Vasippattoti issarabhāvaṃ patto. Pāramippattoti koṭippatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Dhamme patiṭṭhāpentotiādīhi veneyyasantānamapekkhitvā vuttehi pana vacanehi dhammassāmitāya ca dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Dhammaṃ sakkarontotihaādīhi dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Yo hi dhammaṃ sakkārādivasena pavatteti, so dhammatthaṃ pavatteti. Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo sukato hoti, evameva naṃ karonto. Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto. Dhammaṃ mānentoti dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto. Dhammaṃ pūjentoti taṃ apadisitvā desanāpaṭipattipūjāya pūjaṃ karonto. Dhammaṃ apacāyamānoti tasseva dhammassa sakkāragarukārehi nīcavuttitaṃ karonto. Dhammaddhajo dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu [Pg.223] ca hutvāti attho. Dhammādhipateyyoti dhammādhipatito āgato bhāvanādhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. Taṃ kho pana dhammacakkaṃ appaṭivattiyanti kenaci nivattetuṃ asakkuṇeyyatāya appaṭihatapavattitā vuttā. Tasmā so dhammo pavattanaṭṭhena cakkanti vuttaṃ hoti.

तेथे 'धम्मेन पवत्तेती' (धम्माद्वारे प्रवर्तित करतो) म्हणजे स्वभावानुसार धम्माद्वारे प्रवर्तित केलेले चक्र म्हणजेच 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) असे म्हटले आहे. 'धम्मचरियाय पवत्तेती' म्हणजे विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) संतानामध्ये धम्मप्राप्तीसाठी प्रवर्तित केलेले चक्र म्हणजेच 'धम्मचक्र' असे म्हटले आहे. 'धम्मे ठितो' (धम्मात स्थित) इत्यादी शब्दांद्वारे भगवंतांची 'धम्मभूतता' (धम्मरूपता) आणि 'धम्मस्वामिता' (धम्माचे स्वामित्व) व्यक्त होते. जसे म्हटले आहे – 'हे आवुसो (मित्रांनो), ते भगवान जाणत असताना जाणतात, पाहत असताना पाहतात; ते चक्षुभूत, ज्ञानभूत, धम्मभूत, ब्रह्मभूत आहेत; ते वक्ता, प्रवर्तता, अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे, अमृताचे (निर्वाणाचे) दाते आणि धम्मस्वामी तथागत आहेत.' म्हणून, त्यांच्याद्वारे 'धम्माचे चक्र' म्हणजेच 'धम्मचक्र' असे म्हटले गेले आहे. 'ठितो' म्हणजे विषयाच्या रूपाने स्थित असलेला. 'पतिट्ठितो' म्हणजे अचल भावाने प्रतिष्ठित असलेला. 'वसिप्पत्तो' म्हणजे वशित्वाला (प्रभुत्वाला) प्राप्त झालेला. 'पारमिप्पत्तो' म्हणजे पारमितेच्या शिखरावर पोहोचलेला. 'वेसारज्जप्पत्तो' म्हणजे वैशारद्याला (निर्भयतेला) प्राप्त झालेला. 'धम्मे पतिट्ठापेन्तो' इत्यादी विनेय जनांच्या संतानाची अपेक्षा करून म्हटलेल्या शब्दांद्वारे धम्मस्वामित्वामुळे आणि धम्मप्राप्तीसाठी असलेले चक्र असे म्हटले आहे. 'धम्मं सक्करोन्तो' इत्यादी शब्दांद्वारे धम्मप्राप्तीसाठी असलेले चक्र असे म्हटले आहे. जो धम्माचा सत्कार इत्यादींद्वारे प्रवर्तन करतो, तो धम्मप्राप्तीसाठी प्रवर्तन करतो. 'धम्मं सक्करोन्तो' म्हणजे ज्याप्रमाणे तो धम्म सुकृत (चांगल्या प्रकारे आचरित) होतो, त्याचप्रमाणे त्याचे आचरण करणे. 'धम्मं गरुं करोन्तो' म्हणजे त्या धम्माविषयी आदर उत्पन्न करून त्याचा गौरव करणे. 'धम्मं मानेन्तो' म्हणजे धम्माला प्रिय आणि आदरणीय मानून विहरण करणे. 'धम्मं पूजेन्तो' म्हणजे त्या धम्माचा निर्देश करून देशना आणि प्रतिपत्तीच्या पूजेने पूजा करणे. 'धम्मं अपचायमानो' म्हणजे त्याच धम्माचा सत्कार आणि आदर करून नम्रतापूर्वक वर्तन करणे. 'धम्मद्धजो धम्मकेतू' म्हणजे त्या धम्माला ध्वजाप्रमाणे पुढे करून आणि केतूप्रमाणे (शिखराप्रमाणे) उंच धरून प्रवृत्त झाल्यामुळे 'धम्मध्वज' आणि 'धम्मकेतू' बनून, असा अर्थ आहे. 'धम्माधिपतेय्यो' म्हणजे धम्माधिपतीपासून आलेला, भावनाधम्माच्या प्रभावानेच सर्व क्रिया करून धम्माधिपती बनलेला. 'तं खो पन धम्मचक्कं अप्पटिवत्तियं' या वाक्याने कोणाकडूनही ते थांबवले न जाण्याच्या शक्यतेमुळे त्याची अप्रतिहत (अखंड) प्रवृत्ती सांगितली आहे. म्हणून, तो धम्म प्रवर्तित होण्याच्या अर्थाने 'चक्र' असे म्हटले गेले आहे.

Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti veneyyasantāne maggasampayuttasaddhindriyuppādanena taṃ saddhindriyaṃ dhammaṃ pavattetīti attho. Eseva nayo sesesupi. Saccāti saccañāṇāni. Vipassanā ca vijjā ca maggañāṇameva. Anuppāde ñāṇanti arahattaphale ñāṇaṃ. Tampi veneyyasantāne pavattetiyeva, nibbānañca paṭivedhaṃ karonto pavattetiyeva nāma.

'सद्धिन्द्रिय' (श्रद्धेचे इंद्रिय) हा धम्म आहे, 'त्या धम्माचे प्रवर्तन करतो' म्हणजे विनेय जनांच्या संतानामध्ये मार्गसंप्रयुक्त श्रद्धेंद्रियाची उत्पत्ती करून त्या श्रद्धेंद्रियरूप धम्माचे प्रवर्तन करतो, असा अर्थ आहे. हाच नियम उर्वरित इंद्रियांनाही लागू होतो. 'सच्चा' म्हणजे सत्यज्ञान. विपश्यना आणि विद्या हे मार्गज्ञानच आहेत. 'अनुप्पादे जाणं' म्हणजे अर्हत्त्वाच्या फळातील ज्ञान. ते देखील विनेय जनांच्या संतानामध्ये प्रवर्तितच केले जाते, आणि निर्वाणाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करत असताना ते प्रवर्तितच केले जाते.

Samudayavārādīsu samudayavatthukā nirodhavatthukā maggavatthukāti visesapadaṃ dassetvā saṅkhittā. Etthāpi vuttasadisaṃ paṭhamaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

समुदयवार इत्यादींमध्ये 'समुदयवस्तुक', 'निरोधवस्तुक', 'मार्गवस्तुक' असे विशेष पद दाखवून संक्षेप केला आहे. येथेही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

2-3. Satipaṭṭhānavārādivaṇṇanā

२-३. सतिपट्ठानवार (स्मृतिप्रस्थान विभाग) इत्यादींचे वर्णन.

41-42. Satipaṭṭhānaiddhipādapubbaṅgamavārāpi maggakkhaṇavasena vuttā. Tepi tattha tattha visesapadaṃ dassetvā saṅkhittāti.

४१-४२. सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) आणि इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) हे ज्यांचे पूर्वगामी आहेत असे वार देखील मार्गक्षणाच्या प्रभावाने सांगितले आहेत. ते देखील त्या त्या ठिकाणी विशेष पद दाखवून संक्षेपाने सांगितले आहेत, असे समजावे.

Dhammacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मचक्ककथा (धम्मचक्र प्रवर्तन कथा) वर्णन समाप्त झाले.

8. Lokuttarakathā

८. लोकोत्तरकथा (लोकोत्तर विषयावरील चर्चा).

Lokuttarakathāvaṇṇanā

लोकोत्तरकथा वर्णन.

43. Idāni lokuttaradhammavatiyā dhammacakkakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha lokuttarapadassa attho niddesavāre āvi bhavissati. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā yathāyogaṃ maggaphalasampayuttā. Te bujjhanaṭṭhena bodhīti evaṃladdhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā. Tesu ārammaṇesu okkantitvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassa asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavasena subhasukhaniccaattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccati. Padahanti [Pg.224] etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ, sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpapavattavirahitato padhānañca hitasukhanipphādakaṭṭhena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vāti sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ, anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti. Tasmā cattāro sammappadhānāti vuccati. Nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhi, tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo. So chandavīriyacittavīmaṃsāvasena catubbidhova hoti. Tasmā cattāro iddhipādāti vuccati. Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ. Tadubhayampi saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena pañcavidhaṃ hoti. Tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti. Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta dhammā bojjhaṅgā, niyyānaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti. Tena vuccati satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti.

४३. आता लोकोत्तर धम्माशी संबंधित असलेल्या धम्मचक्ककथेच्या नंतर सांगितलेल्या लोकोत्तरकथेचे अपूर्व अर्थासह वर्णन केले जात आहे. तेथे 'लोकोत्तर' या पदाचा अर्थ निर्देशवारामध्ये स्पष्ट होईल. 'चार सतिपट्ठान' इत्यादी सदतीस बोधिपक्खिय धम्म (बोधिपाक्षिक धर्म) योग्यतेनुसार मार्ग आणि फळाशी संप्रयुक्त आहेत. ते जाणण्याच्या अर्थाने 'बोधी' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या आर्यमार्गाच्या पक्षात (बाजूने) प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्यांना 'बोधिपक्खिय' असे म्हणतात. 'पक्षात प्रवृत्त असणे' म्हणजे उपकारक भावात स्थित असणे. त्या (काया इत्यादी) आलंबनांमध्ये उतरून, प्रवेश करून उपस्थित राहण्यामुळे 'उपस्थान' (उपट्ट्ठान) म्हटले जाते; स्मृतीचेच उपस्थान म्हणजेच 'सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) होय. काया, वेदना, चित्त आणि धम्म यांमध्ये पूर्वभागात अशुचि, दुःख, अनित्य आणि अनात्म या रूपाने ग्रहण केल्यामुळे आणि नंतर शुचि, सुख, नित्य आणि आत्म या संज्ञांचा प्रहाण (त्याग) करण्याचे कार्य साध्य केल्यामुळे त्याचे चार प्रकार पडतात. म्हणून 'चार सतिपट्ठान' असे म्हटले जाते. ज्याच्याद्वारे प्रयत्न केला जातो ते 'प्रधान' (पधान), श्रेष्ठ प्रयत्न म्हणजे 'सम्मापधान' (सम्यक्प्रधान). किंवा ज्याच्याद्वारे सम्यक् प्रकारे प्रयत्न केला जातो ते 'सम्मापधान' होय. क्लेशांच्या विपरीत प्रवृत्तीपासून मुक्त असल्यामुळे ते सुंदर असते आणि हित व सुख निर्माण करण्याच्या अर्थाने श्रेष्ठ भाव प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे किंवा प्रधान भाव निर्माण करणारे असल्यामुळे ते 'सम्मापधान' होय. हे 'वीर्य' (वीरिया) चेच समानार्थी नाव आहे. हे उत्पन्न झालेल्या आणि उत्पन्न न झालेल्या अकुशल धम्मांचा प्रहाण व अनुत्पत्ती करण्याचे कार्य, तसेच अनुत्पन्न आणि उत्पन्न झालेल्या कुशल धम्मांची उत्पत्ती व स्थिती करण्याचे कार्य साध्य करते, म्हणून ते चार प्रकारचे आहे. म्हणूनच 'चार सम्मापधान' असे म्हटले जाते. निष्पत्तीच्या पर्यायाने सिद्ध होण्याच्या अर्थाने, किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी सिद्ध, समृद्ध आणि उन्नत होतात या पर्यायाने 'इद्धी' (ऋद्धी) म्हटले जाते; तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या, पूर्वगामी भावाने आणि फळरूपाने पूर्वभागाचे कारण असल्यामुळे ऋद्धीचा पाय (आधार) म्हणजेच 'इद्धिपाद' (ऋद्धिपाद) होय. तो छंद, वीर्य, चित्त आणि विमंसा (मीमांसा) च्या भेदाने चार प्रकारचाच असतो. म्हणून 'चार इद्धिपाद' असे म्हटले जाते. अश्रद्धा, आळस, प्रमाद, विक्षेप आणि संमोह यांना पराभूत करत असल्यामुळे, पराभूत करण्याच्या संज्ञेने युक्त अशा अधिपत्य अर्थाने 'इंद्रिय' (इन्द्रिय) म्हटले जाते. अश्रद्धा इत्यादींद्वारे पराभूत न होण्यामुळे, अकंपित राहण्याच्या अर्थाने 'बल' म्हटले जाते. हे दोन्ही (इंद्रिय आणि बल) श्रद्धा, वीर्य, स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या भेदाने पाच प्रकारचे असतात. म्हणून 'पाच इंद्रिये' आणि 'पाच बले' असे म्हटले जाते. सत्य जाणणाऱ्या प्राण्याच्या अंगभूत असल्यामुळे स्मृती इत्यादी सात धर्म 'बोज्झंग' (बोध्यंग) आहेत, आणि संसारातून मुक्त होण्याच्या (निर्याण) अर्थाने सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ मार्ग 'मग्गंग' (मार्गांग) आहेत. म्हणूनच 'सात बोज्झंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग' असे म्हटले जाते.

Iti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Iti imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘yathā paṭipannassa tassa taṃ uppannaṃ, na tathā paṭipajjissāmi, evaṃ me etaṃ nuppajjissatī’’ti tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ, attano samudācārappattamakusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ, imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ, uppannaṃ yathā na parihāyati, evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ. Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo, vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle vīmaṃsiddhipādo. Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācā[Pg.225], micchākammantā, micchājīvā viramaṇakāle sammājīvoti evaṃ nānācittesu labbhanti. Catumaggakkhaṇe pana ekacitte labbhanti, phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti. Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādipahānakiccasādhanavasena ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuccati. Ekameva ca vīriyaṃ anuppannuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti vuccati. Sesesu hāpanavaḍḍhanaṃ natthi.

अशा प्रकारे, हे सदतीस बोधिपक्खिय धम्म पूर्वभागात (मार्गाच्या आधीच्या अवस्थेत) लौकिक विपश्यना चालू असताना – चौदा प्रकारे कायाचे (शरीराचे) ग्रहण करणाऱ्याला कायानुपस्सना सतिपट्ठान होते; नऊ प्रकारे वेदनेचे ग्रहण करणाऱ्याला वेदनानुपस्सना सतिपट्ठान होते; सोळा प्रकारे चित्ताचे ग्रहण करणाऱ्याला चित्तानुपस्सना सतिपट्ठान होते; आणि पाच प्रकारे धम्मांचे ग्रहण करणाऱ्याला धम्मानुपस्सना सतिपट्ठान होते. अशा प्रकारे, या अत्तभावात (आत्मभावात) पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेले, परंतु दुसऱ्याच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेले अकुशल पाहून 'ज्या प्रकारे आचरण केल्यामुळे त्याला ते (अकुशल) उत्पन्न झाले, मी तसे आचरण करणार नाही; अशा प्रकारे मला हे उत्पन्न होणार नाही' अशा विचाराने, त्याच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी) प्रयत्न करण्याच्या वेळी पहिले सम्मप्पधान होते. स्वतःच्या ठिकाणी वारंवार उत्पन्न होणारे अकुशल पाहून त्याच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) प्रयत्न करण्याच्या वेळी दुसरे (सम्मप्पधान होते). या अत्तभावात पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेले ध्यान किंवा विपश्यना उत्पन्न करण्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्याला तिसरे (सम्मप्पधान होते). उत्पन्न झालेले (ध्यान किंवा विपश्यना) जसे नष्ट होणार नाही, अशा प्रकारे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करणाऱ्याला चौथे सम्मप्पधान होते. छंदाला (इच्छेला) मुख्य करून कुशल उत्पन्न करण्याच्या वेळी छंदिद्धिपाद होतो; वीर्य, चित्त आणि विमंसेला मुख्य करून कुशल उत्पन्न करण्याच्या वेळी (अनुक्रमे वीरियिद्धिपाद, चित्तिद्धिपाद आणि) विमंसिद्धिपाद होतो. मिच्छावाचेपासून (मिथ्या वाणीपासून) विरत होण्याच्या वेळी सम्मावाचा होते; मिच्छाकम्मंत (मिथ्या कर्मान्त) आणि मिच्छाआजीव (मिथ्या आजीविका) यांपासून विरत होण्याच्या वेळी (अनुक्रमे सम्माकम्मंत आणि) सम्माआजीव होतो; अशा प्रकारे हे वेगवेगळ्या चित्तांमध्ये प्राप्त होतात. परंतु चार मार्गांच्या क्षणी एकाच चित्तात (हे सर्व) प्राप्त होतात. फलक्षणी मात्र चार सम्मप्पधानांना वगळून उर्वरित तेहतीस प्राप्त होतात. अशा प्रकारे एकाच चित्तात प्राप्त होणाऱ्या या धम्मांमध्ये, निर्वाण हाच जिचा एकमेव आरंभ (आलंबन) आहे अशी एकच 'सति' (स्मृती), काया इत्यादींमध्ये शुभसंज्ञा इत्यादींचे प्रहाण करण्याचे कार्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने 'चार सतिपट्ठान' म्हटली जाते. आणि एकच 'वीर्य' हे अनुत्पन्न व उत्पन्न झालेल्या (अकुशलांच्या) अनुत्पाद इत्यादी कार्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने 'चार सम्मप्पधान' म्हटले जाते. उर्वरित (इद्धिपाद, इन्द्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग या) पाच भागांमध्ये प्रहाण किंवा वृद्धी (असे भेद) नाहीत.

Apica tesu –

शिवाय, त्या (सदतीस बोधिपक्खिय धम्मां)मध्ये –

Nava ekavidhā eko, dvedhātha catupañcadhā;

Aṭṭhadhā navadhā ceva, iti chaddhā bhavanti te.

नऊ (धम्म) एकाच प्रकारचे आहेत, एक (धम्म) दोन प्रकारांनी स्थित आहे, तसेच (एक) चार प्रकारांनी व (एक) पाच प्रकारांनी स्थित आहे; एक आठ प्रकारांनी आणि एक नऊ प्रकारांनी स्थित आहे; अशा प्रकारे ते सहा प्रकारांनी विभागलेले आहेत.

Nava ekavidhāti chando cittaṃ pīti passaddhi upekkhā saṅkappo vācā kammanto ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti, aññakoṭṭhāsaṃ na bhajanti. Eko dvedhāti saddhā indriyabalavasena dvedhā ṭhitā. Atha catupañcadhāti athañño eko catudhā, añño pañcadhā ṭhitoti attho. Tattha samādhi eko indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena catudhā ṭhito, paññā tesaṃ catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca vasena pañcadhā. Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā, eko navadhā ṭhitoti attho. Catusatipaṭṭhānaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā, catusammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti. Evaṃ –

नऊ एकाच प्रकारचे म्हणजे – छंद, चित्त, प्रीती, प्रस्सद्धि (प्रश्रब्धी), उपेक्खा (उपेक्षा), संकल्प, वाचा, कम्मंत (कर्मान्त) आणि आजीव; हे नऊ छंद-ऋद्धिपाद इत्यादींच्या रूपाने एकाच प्रकारचे असतात, ते इतर कोणत्याही वर्गात (भागात) समाविष्ट होत नाहीत. 'एक दोन प्रकारांनी' म्हणजे – श्रद्धा ही इंद्रिय आणि बल यांच्या रूपाने दोन प्रकारांनी स्थित आहे. 'तसेच चार व पाच प्रकारांनी' म्हणजे – दुसरा एक (धम्म) चार प्रकारांनी आणि आणखी एक पाच प्रकारांनी स्थित आहे, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, 'समाधी' हा एकच धम्म इंद्रिय, बल, बोज्झंग (बोध्यंग) आणि मग्गंग (मार्गांग) यांच्या रूपाने चार प्रकारांनी स्थित आहे; आणि 'प्रज्ञा' ही त्या चार (इंद्रिय, बल, बोज्झंग, मग्गंग) आणि ऋद्धिपाद या भागाच्या रूपाने पाच प्रकारांनी स्थित आहे. 'आठ प्रकारांनी आणि नऊ प्रकारांनी' म्हणजे – दुसरा एक (धम्म) आठ प्रकारांनी आणि एक नऊ प्रकारांनी स्थित आहे, असा अर्थ आहे. चार सतिपट्ठान, इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांच्या रूपाने 'सति' (स्मृती) आठ प्रकारांनी स्थित आहे; आणि चार सम्मप्पधान, ऋद्धिपाद, इंद्रिय, बल, बोज्झंग आणि मग्गंग यांच्या रूपाने 'वीर्य' नऊ प्रकारांनी स्थित आहे. अशा प्रकारे –

Cuddaseva asambhinnā, hontete bodhipakkhiyā;

Koṭṭhāsato sattavidhā, sattatiṃsa pabhedato.

हे बोधिपक्खिय धम्म मूळ स्वरूपात (असंमिश्रित रूपाने) केवळ चौदाच आहेत; वर्गांच्या (भागांच्या) दृष्टीने ते सात प्रकारचे आहेत आणि प्रभेदांच्या (विभागांच्या) दृष्टीने सदतीस (३७) आहेत.

Sakiccanipphādanato, sarūpena ca vuttito;

Sabbeva ariyamaggassa, sambhave sambhavanti te.

आपापले कार्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने आणि स्वतःच्या मूळ स्वरूपाने (तत्वतः) सांगितलेले असल्यामुळे, हे सर्व (३७ धम्म) आर्यमार्गाच्या उत्पत्तीच्या वेळी उत्पन्न होतात.

Evaṃ maggaphalasampayutte sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme dassetvā puna te maggaphalesu saṅkhipitvā cattāro ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalānīti āha. Samaṇabhāvo sāmaññaṃ, catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Sāmaññānaṃ phalāni sāmaññaphalāni. Nibbānaṃ pana sabbehi asammissameva. Iti vitthārato sattatiṃsabodhipakkhiyacatumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena chacattālīsa [Pg.226] lokuttaradhammā, tato saṅkhepena catumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena nava lokuttaradhammā, tatopi saṅkhepena maggaphalanibbānānaṃ vasena tayo lokuttaradhammāti veditabbaṃ. Satipaṭṭhānādīnaṃ maggaphalānañca lokuttaratte vutte taṃsampayuttānaṃ phassādīnampi lokuttarattaṃ vuttameva hoti. Padhānadhammavasena pana satipaṭṭhānādayova vuttā. Abhidhamme (dha. sa. 277 ādayo, 505 ādayo) ca lokuttaradhammaniddese maggaphalasampayuttānaṃ phassādīnaṃ lokuttarattaṃ vuttamevāti.

अशा प्रकारे मार्ग आणि फल यांनी युक्त असलेल्या सदतीस बोधिपक्खिय धम्मांना दाखवून, पुन्हा त्यांना मार्ग आणि फलांमध्ये संकुचित (संक्षिप्त) करून 'चार आर्यमार्ग आणि चार सामण्यफळे (श्रामण्यफळे)' असे म्हटले आहे. श्रमणभाव म्हणजे 'सामण्य' (श्रामण्य) होय; हे चार आर्यमार्गांचे नाव आहे. सामण्याचे (श्रामण्याचे) जे फल ते 'सामण्यफळ' (श्रामण्यफळ) होय. परंतु निर्वाण हे सर्वांपासून पूर्णपणे असंमिश्रित (अलिप्त) आहे. अशा प्रकारे विस्ताराने – सदतीस बोधिपक्खिय धम्म, चार मार्ग, चार फल आणि निर्वाण यांच्या रूपाने शेचाळीस (४६) लोकोत्तर धम्म होतात; त्यातून संक्षेपाने – चार मार्ग, चार फल आणि निर्वाण यांच्या रूपाने नऊ लोकोत्तर धम्म होतात; आणि त्याहूनही संक्षेपाने – मार्ग, फल आणि निर्वाण यांच्या रूपाने तीन लोकोत्तर धम्म होतात, असे जाणावे. सतिपट्ठान इत्यादींचे आणि मार्ग-फलांचे लोकोत्तरत्व सांगितले असता, त्यांच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेल्या फस्स (स्पर्श) इत्यादींचेही लोकोत्तरत्व सांगितले गेलेच आहे. परंतु प्रधान धम्मांच्या (मुख्य धम्मांच्या) दृष्टीने केवळ सतिपट्ठान इत्यादींचाच उल्लेख केला आहे. आणि अभिधम्मातही लोकोत्तरधम्मनिद्देशात मार्ग व फलाशी संप्रयुक्त असलेल्या फस्स इत्यादींचे लोकोत्तरत्व सांगितलेच आहे.

Lokaṃ tarantīti lokaṃ atikkamanti. Sabbamidha īdisaṃ vattamānakālavacanaṃ cattāro ariyamagge sandhāya vuttaṃ. Sotāpattimaggo hi apāyalokaṃ tarati, sakadāgāmimaggo kāmāvacaralokekadesaṃ tarati, anāgāmimaggo kāmāvacaralokaṃ tarati, arahattamaggo rūpārūpāvacaralokaṃ tarati. Lokā uttarantīti lokā uggacchanti. Lokatoti ca lokamhāti ca tadeva nissakkavacanaṃ visesetvā dassitaṃ. Lokaṃ samatikkamantīti paṭhamaṃ vuttatthameva. Tattha upasaggatthaṃ anapekkhitvā vuttaṃ, idha saha upasaggatthena vuttaṃ. Lokaṃ samatikkantāti yathāvuttaṃ lokaṃ sammā atikkantā. Sabbamidha īdisaṃ atītakālavacanaṃ phalanibbānāni sandhāya vuttaṃ, sotāpattiphalādīni hi yathāvuttaṃ lokaṃ atikkamitvā ṭhitāni, sadā nibbānaṃ sabbalokaṃ atikkamitvā ṭhitaṃ. Lokena atirekāti lokato adhikabhūtā. Idaṃ sabbepi lokuttaradhamme sandhāya vuttaṃ. Nissarantīti niggacchanti. Nissaṭāti niggatā. Loke na tiṭṭhantītiādīni aṭṭhārasa vacanāni sabbalokuttaresupi yujjanti. Na tiṭṭhantīti loke apariyāpannattā vuttaṃ. Loke na limpantīti khandhasantāne vattamānāpi tasmiṃ na limpantīti attho. Lokena na limpantīti akatapaṭivedhānaṃ kenaci cittena, katapaṭivedhānaṃ akusalena appamattenapi cittena na limpantīti attho. Asaṃlittā anupalittāti upasaggena visesitaṃ.

'लोकं तरन्ति' (लोक ओलांडतात) म्हणजे लोकाचे अतिक्रमण करतात (लोकाच्या पलीकडे जातात). येथे वर्तमानकाळातील अशी सर्व वचने चार आर्यमार्गांना उद्देशून म्हटली आहेत. कारण, सोतापत्तिमार्ग अपायलोकाला ओलांडतो, सकदागामीमार्ग कामावचर लोकाच्या एका भागाला ओलांडतो, अनागामीमार्ग कामावचर लोकाला ओलांडतो आणि अरहत्तमार्ग रूप-अरूप-अवचर लोकाला ओलांडतो. 'लोका उत्तरन्ति' म्हणजे लोकातून वर उठतात (बाहेर पडतात). 'लोकतः' आणि 'लोकम्हा' हे शब्द त्याच अपादान विभक्तीला (निसक्कवचनाला) स्पष्ट करून दाखवतात. 'लोकं समतिक्कमन्ति' याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. तिथे (पहिल्या वाक्यात) उपसर्गाच्या अर्थाची अपेक्षा न करता सांगितले आहे, तर येथे उपसर्गाच्या अर्थासह सांगितले आहे. 'लोकं समतिक्कन्ता' म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे लोकाचे पूर्णपणे अतिक्रमण केलेले (लोकाच्या पलीकडे गेलेले). येथे भूतकाळातील अशी सर्व वचने फल आणि निर्वाण यांना उद्देशून म्हटली आहेत; कारण सोतापत्तिफल इत्यादी वर सांगितल्याप्रमाणे लोकाचे अतिक्रमण करून स्थित आहेत, आणि निर्वाण नेहमी सर्व लोकाचे अतिक्रमण करून स्थित आहे. 'लोकेन अतिरेका' म्हणजे लोकापेक्षा श्रेष्ठ (अधिक) केलेले. हे सर्व लोकोत्तर धम्मांना उद्देशून म्हटले आहे. 'निस्सरन्ति' म्हणजे बाहेर पडतात. 'निस्सटा' म्हणजे बाहेर पडलेले. 'लोके न तिट्ठन्ति' (लोकात राहत नाहीत) इत्यादी अठरा वचने सर्व लोकोत्तर धम्मांच्या बाबतीतही योग्य ठरतात. 'राहत नाहीत' असे म्हटले आहे कारण ते लोकात समाविष्ट (अपरीयापन्न) नाहीत. 'लोके न लिम्पन्ति' (लोकात लिप्त होत नाहीत) म्हणजे स्कंधसंतानामध्ये विद्यमान असूनही ते त्यात लिप्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'लोकेन न लिम्पन्ति' (लोकाद्वारे लिप्त होत नाहीत) म्हणजे ज्यांनी (चार आर्यसत्यांचा) वेध (साक्षात्कार) घेतलेला नाही अशांच्या कोणत्याही चित्ताने, आणि ज्यांनी वेध घेतलेला आहे अशांच्या अकुशल किंवा अगदी सूक्ष्म चित्तानेही ते लिप्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'असंलित्ता' (असंलिप्त) आणि 'अनुपलित्ता' (अनुपलिप्त) हे शब्द उपसर्गाने विशेषित (अधिक स्पष्ट) केलेले आहेत.

Vippamuttāti alittattameva nānābyañjanena visesitaṃ. Ye keci hi yattha yena vā alittā, te tattha tena vā vippamuttā honti. Lokā vippamuttātiādīni tīṇi nissakkavasena vuttāni. Visaññuttāti vippamuttattavisesanaṃ. Ye keci hi yattha yena yato vippamuttā, te tattha [Pg.227] tena tato visaññuttā nāma honti. Lokā sujjhantīti lokamalaṃ dhovitvā lokā sujjhanti. Visujjhantīti tadeva upasaggena visesitaṃ. Vuṭṭhahantīti uṭṭhitā honti. Vivaṭṭantīti nivaṭṭanti. Na sajjantīti na lagganti. Na gayhantīti na gaṇhīyanti. Na bajjhantīti na bādhīyanti. Samucchindantīti appavattiṃ karonti. Yathā ca lokaṃ samucchinnattāti, tatheva ‘‘lokā visuddhattā’’tiādi vuttameva hoti. Paṭippassambhentīti nirodhenti. Apathātiādīni cattāri sabbesupi lokuttaresu yujjanti. Apathāti amaggā. Agatīti appatiṭṭhā. Avisayāti anāyattā. Asādhāraṇāti asamānā. Vamantīti uggilanti. Na paccāvamantīti vuttapaṭipakkhanayena vuttaṃ, vantaṃ puna na adantīti attho. Etena vantassa suvantabhāvo vutto hoti. Anantaradukattayepi eseva nayo. Visīnentīti vikiranti vimuccanti, na bandhantīti attho. Na ussīnentīti na vikiranti na vimuccanti. ‘‘Visinentī’’ti ‘‘na ussinentī’’ti rassaṃ katvā pāṭho sundaro. Vidhūpentīti nibbāpenti. Na saṃdhūpentīti na ujjalanti. Lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhantīti sabbepi lokuttarā dhammā lokaṃ sammā atikkamitvā abhibhavitvā ca tiṭṭhantīti lokuttarā. Sabbehipi imehi yathāvuttehi pakārehi lokuttarānaṃ lokato uttarabhāvo adhikabhāvo ca vutto hotīti.

विप्पमुत्ता (पूर्णपणे मुक्त) हा शब्द 'अलिप्तता' या अर्थालाच वेगवेगळ्या शब्दांनी विशेषित करतो. जे कोणी ज्या लोकात किंवा ज्याच्याद्वारे अलिप्त असतात, ते त्या लोकात किंवा त्याच्यापासून विप्पमुत्त (मुक्त) असतात. 'लोका विप्पमुत्ता' इत्यादी तीन पदे पंचमी विभक्तीच्या अर्थाने (निसक्कवसेन) सांगितली आहेत. 'विसञ्ञुत्ता' (विसंयुक्त) हे विप्पमुत्ततेचेच विशेषण आहे. जे कोणी ज्या लोकात, ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यापासून मुक्त असतात, ते तेथे, त्याच्याद्वारे किंवा त्याच्यापासून 'विसंयुक्त' म्हटले जातात. 'लोका सुज्झन्ति' म्हणजे लोकातील मळ धुवून लोक शुद्ध होतात. 'विसुज्झन्ति' हा तोच शब्द उपसर्गाने विशेषित केला आहे. 'वुट्ठहन्ति' म्हणजे उठलेले (मुक्त झालेले) असतात. 'विवट्टन्ति' म्हणजे निवृत्त होतात. 'न सज्जन्ति' म्हणजे आसक्त होत नाहीत. 'न गय्हन्ति' म्हणजे ग्रहण केले जात नाहीत. 'न बज्झन्ति' म्हणजे बांधले जात नाहीत. 'समुच्छिन्दन्ति' म्हणजे अप्रवृत्ती करतात (अस्तित्व नष्ट करतात). जसे 'लोकाचा समच्छेद केल्यामुळे' असे म्हटले आहे, तसेच 'लोक विशुद्ध झाल्यामुळे' इत्यादी देखील म्हटलेच आहे. 'पटिप्पस्सम्भेन्ति' म्हणजे निरोध करतात. 'अपथा' इत्यादी चार पदे सर्वच लोकोत्तर धर्मांच्या बाबतीत योग्य ठरतात. 'अपथा' म्हणजे अमार्ग. 'अगति' म्हणजे अप्रतिष्ठा (आश्रय नसलेले). 'अविसया' म्हणजे अनायत्त (अधीन नसलेले). 'असाधारणा' म्हणजे असमान. 'वमन्ति' म्हणजे ओकून टाकतात. 'न पच्चावमन्ति' हे उलट देशाने सांगितल्याप्रमाणे आहे, म्हणजेच ओकलेले पुन्हा खात नाहीत असा अर्थ आहे. याने ओकलेल्या गोष्टीचे चांगल्या प्रकारे ओकले जाणे (सुवान्तभाव) सांगितले आहे. त्यानंतरच्या तीन दुकांमध्येही (जोड्यांमध्ये) हाच नियम आहे. 'विसीनेन्ति' म्हणजे विखुरतात, मुक्त होतात, बांधले जात नाहीत असा अर्थ आहे. 'न उस्सीनेन्ति' म्हणजे विखुरत नाहीत, मुक्त होत नाहीत. 'विसीनेन्ति' आणि 'न उस्सीनेन्ति' असा र्‍हस्व करून वाचलेला पाठ चांगला आहे. 'विधूपेन्ति' म्हणजे विझवतात (निर्वाण करतात). 'न संधूपेन्ति' म्हणजे प्रज्वलित होत नाहीत. 'लोकं समतिक्कम्म अभिभुय्य तिट्ठन्ति' म्हणजे सर्वच लोकोत्तर धर्म लोकाचे सम्यक प्रकारे अतिक्रमण करून आणि त्याला अभिभूत करून राहतात, म्हणून त्यांना 'लोकोत्तर' म्हणतात. या सर्व पूर्वोक्त प्रकारांनी लोकोत्तर धर्मांचे लोकापासून श्रेष्ठत्व (उत्तरभाव) आणि अधिकत्व (अधिकभाव) सांगितले आहे, असे जाणावे.

Lokuttarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकोत्तर कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

9. Balakathā

९. बलकथा

Balakathāvaṇṇanā

बलकथा वर्णन

44. Idāni lokuttarakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāvatiyā suttantapubbaṅgamāya balakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ādito suttantavasena pañca balāni dassetvā tadaññānipi balāni dassetukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi balānītiādimāha. Sabbānipi taṃtaṃpaṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balāni nāma honti. Hiribalantiādīsu pāpato hirīyanti etāyāti hirī, lajjāyetaṃ nāmaṃ. Pāpato ottappanti etenāti ottappaṃ, pāpato ubbegassetaṃ nāmaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipati hirī, lokādhipati ottappaṃ[Pg.228]. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ. Sā eva hirī ahirikena na kampatīti hiribalaṃ. Tadeva ottappaṃ anottappena na kampatīti ottappabalaṃ. Appaṭisaṅkhānena na kampatīti paṭisaṅkhānabalaṃ. Upaparikkhaṇapaññāyetaṃ nāmaṃ. Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannabalaṃ bhāvanābalaṃ. Tathāpavattānaṃ catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ. Parisuddhāni sīlādīni anavajjabalaṃ. Cattāri saṅgahavatthūni saṅgahabalaṃ. Saṅgahe balantipi pāṭho. Dukkhamānaṃ adhivāsanaṃ khantibalaṃ. Dhammakathāya paresaṃ tosanaṃ paññattibalaṃ. Adhitassa atthassa adhigamāpanaṃ nijjhattibalaṃ. Kusalesu bahubhāvo issariyabalaṃ. Kusalesu yathāruci patiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānabalaṃ. Hiribalādīnaṃ attho mātikāpadesu byañjanavasena visesato yujjamānaṃ gahetvā vutto. Samathabalaṃ vipassanābalanti balappattā samathavipassanā eva.

४४. आता, लोकोत्तर कथेनंतर सांगितलेल्या, लोकोत्तर कथेची पार्श्वभूमी असलेल्या आणि सुत्तन्ताला अग्रभागी ठेवणाऱ्या बलकथेचे अपूर्व अर्थासह स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यात सुरुवातीला सुत्तन्ताच्या नियमाने पाच बले दाखवून, त्याव्यतिरिक्त इतर बलेही दाखवण्याच्या इच्छेने 'शिवाय अडुसष्ट बले' इत्यादी म्हटले आहे. सर्वच बले आपापल्या विरोधी धर्मांमुळे अकंपित राहण्याच्या अर्थाने 'बले' म्हटली जातात. 'हिरिबल' इत्यादींमध्ये - जिच्याद्वारे पापाची लाज वाटते ती 'हिरि' (लज्जा) होय; हे लज्जेचेच नाव आहे. ज्याच्याद्वारे पापाचे भय वाटते ते 'ओत्तप्प' होय; हे पापापासून वाटणाऱ्या भीतीचे नाव आहे. हिरि ही अध्यात्म-समुत्थान आहे, तर ओत्तप्प हे बहिर्धा-समुत्थान आहे. हिरि ही स्वतःला अधिपती मानणारी आहे, तर ओत्तप्प हे लोकाला अधिपती मानणारे आहे. हिरि ही लज्जास्वभावात स्थित असते, तर ओत्तप्प हे भयस्वभावात स्थित असते. हिरिचे लक्षण आदरयुक्त असणे हे आहे, तर ओत्तप्पचे लक्षण दोषांचे भय आणि भीती पाहणे हे आहे. तीच हिरि जेव्हा अहिरिकामुळे डगमगत नाही, तेव्हा तिला 'हिरिबल' म्हणतात. तसेच तेच ओत्तप्प जेव्हा अनोत्तप्पामुळे डगमगत नाही, तेव्हा त्याला 'ओत्तप्पबल' म्हणतात. अप्रतिसंख्यानामुळे जे डगमगत नाही, ते 'पटिसङ्खानबल' (प्रतिसंख्यान बल) होय. हे सूक्ष्म परीक्षण करणाऱ्या प्रज्ञेचे नाव आहे. वीर्याला प्रमुख करून सात बोज्झंगांची भावना करणाऱ्याला जे बल उत्पन्न होते, ते 'भावनाबल' होय. त्या प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या चार स्कंधांचे हे नाव आहे. परिशुद्ध शील इत्यादी हे 'अनवज्जबल' (अनवद्य बल) होय. चार संग्रहवस्तू हे 'संग्रहबल' होय. 'सङ्गहे बलं' असाही पाठ आढळतो. दुःखांचे सहन करणे हे 'खंतिबल' (क्षांती बल) होय. धम्मकथेने इतरांना संतुष्ट करणे हे 'पञ्ञत्तिबल' (प्रज्ञप्ती बल) होय. शिकलेल्या अर्थाची प्राप्ती करून देणे हे 'निज्झत्तिबल' (निध्याप्ती बल) होय. कुशल धर्मांमध्ये विपुलता असणे हे 'इस्सरियबल' (ऐश्वर्य बल) होय. कुशल धर्मांमध्ये इच्छेनुसार प्रतिष्ठित होणे हे 'अधिट्ठानबल' (अधिष्ठान बल) होय. हिरिबल इत्यादींचा अर्थ मातिकापदांमध्ये शब्दांच्या अर्थानुसार विशेषतः योग्य तोच घेऊन थेरांनी सांगितला आहे. 'समथबल' आणि 'विपस्सनाबल' म्हणजे बलाच्या अवस्थेला पोहोचलेले समथ आणि विपस्सना हेच होत.

Mātikāniddese assaddhiye na kampatīti saddhābalanti mūlabalaṭṭhaṃ vatvā tameva aparehi navahi pariyāyehi visesetvā dassesi. Yo hi dhammo akampiyo balappatto hoti, so sahajāte upatthambheti, attano paṭipakkhe kilese pariyādiyati, paṭivedhassa ādibhūtaṃ sīlaṃ diṭṭhiñca visodheti, cittaṃ ārammaṇe patiṭṭhāpeti, cittaṃ pabhassaraṃ karonto vodāpeti, vasiṃ pāpento visesaṃ adhigamāpeti, tato uttariṃ pāpento uttaripaṭivedhaṃ kāreti, kamena ariyamaggaṃ pāpetvā saccābhisamayaṃ kāreti, phalappattiyā nirodhe patiṭṭhāpeti. Tasmā navadhā balaṭṭho visesito. Esa nayo vīriyabalādīsu catūsu.

मातिका-निद्देसामध्ये 'अश्रद्धेमुळे जे डगमगत नाही ते श्रद्धाबल होय' असे मूळ बलाचे लक्षण सांगून, त्यालाच इतर नऊ पर्यायांनी विशेषित करून दाखवले आहे. जो धर्म अकंपित आणि बलप्राप्त असतो, तो सहजात धर्मांना आधार देतो, आपल्या विरोधी क्लेशांचा क्षय करतो, प्रतिवेधाचे (साक्षात्काराचे) मूळ असलेल्या शील आणि दृष्टीला विशुद्ध करतो, चित्ताला आलंबनावर प्रतिष्ठित करतो, चित्ताला प्रभास्वर करून निर्मळ करतो, वशित्वाला प्राप्त करून विशेष गुणांची प्राप्ती करून देतो, त्याहून उच्च अवस्थेला पोहोचवून उत्तर-प्रतिवेध घडवून आणतो, अनुक्रमाने आर्यमार्गाप्रत पोहोचवून सच्च-अभिसमय घडवून आणतो आणि फलप्राप्तीद्वारे निरोधात प्रतिष्ठित करतो. म्हणून नऊ प्रकारे बलाचा अर्थ विशेषित केला आहे. हाच नियम वीर्यबल इत्यादी चार बलांच्या बाबतीतही जाणावा.

Kāmacchandaṃ hirīyatīti nekkhammayutto yogī nekkhammena kāmacchandato hirīyati. Ottappepi eseva nayo. Etehi sabbākusalehipi hirīyanā ottappanā vuttāyeva honti. Byāpādantiādīnampi imināva nayena attho veditabbo. Paṭisaṅkhātīti asammohavasena ādīnavato upaparikkhati. Bhāvetīti vaḍḍheti. Vajjanti rāgādivajjaṃ. Saṅgaṇhātīti bandhati. Khamatīti tassa yogissa khamati ruccati. Paññāpetīti toseti. Nijjhāpetīti cintāpeti. Vasaṃ vattetīti citte pahu hutvā cittaṃ attano [Pg.229] vasaṃ katvā pavatteti. Adhiṭṭhātīti vidahati. Bhāvanābalādīni sabbānipi nekkhammādīniyeva. Mātikāvaṇṇanāya aññathā vutto, attho pana byañjanavaseneva pākaṭattā idha na vuttoti veditabbaṃ. Samathabalaṃ vipassanābalañca vitthārato niddisitvā avasāne uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca samathabalavipassanābalānaṃ lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ.

'कामच्छंदाची लाज वाटते' म्हणजे नैष्क्रम्ययुक्त योगी नैष्क्रम्याद्वारे कामच्छंदापासून लज्जित होतो. ओत्तप्पच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. या शब्दांद्वारे सर्व अकुशल धर्मांपासून वाटणारी लज्जा आणि भय सांगितलेच गेले आहे. व्यापाद इत्यादींचा अर्थही याच नियमाने जाणावा. 'पटिसङ्खाति' म्हणजे संमोह न होता दोषांच्या दृष्टीने सूक्ष्म विचार करतो. 'भावेति' म्हणजे वाढवतो. 'वज्ज' म्हणजे राग इत्यादी दोष. 'सङ्गव्हाति' म्हणजे बांधतो. 'खमति' म्हणजे त्या योग्याला ते सहन होते, आवडते. 'पञ्ञापेति' म्हणजे संतुष्ट करतो. 'निज्झापेति' म्हणजे विचार करायला लावतो. 'वसं वत्तेति' म्हणजे चित्तावर प्रभुत्व मिळवून, चित्ताला स्वतःच्या अधीन करून प्रवृत्त करतो. 'अधिट्ठाति' म्हणजे प्रस्थापित करतो. भावनाबल इत्यादी सर्व बले नैष्क्रम्य इत्यादीच आहेत. मातिका-वर्णनेमध्ये हे वेगळ्या प्रकारे सांगितले आहे, परंतु शब्दांच्या अर्थावरूनच अर्थ स्पष्ट होत असल्यामुळे येथे तो पुन्हा सांगितला नाही, असे जाणावे. समथबल आणि विपस्सनाबल यांचे सविस्तर निर्देश करून, शेवटी 'उद्धच्च-सहगत क्लेशांमुळे आणि स्कंधांमुळे डगमगत नाही' इत्यादी आणि 'अविद्या-सहगत क्लेशांमुळे आणि स्कंधांमुळे डगमगत नाही' इत्यादी वाक्ये समथबल आणि विपस्सनाबल यांचे लक्षण दाखवण्यासाठीच सांगितली आहेत.

Sekhāsekhabalesu sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekhabalanti sekhapuggalo sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekho, sā sammādiṭṭhi tassa sekhassa balanti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattā asekhabalanti asekhapuggalo tattha sammādiṭṭhiyā sikkhitattā na sikkhatīti asekho, sāyeva sammādiṭṭhi tassa asekhassa balanti asekhabalaṃ. Eseva nayo sammāsaṅkappādīsu. Sammāñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tampi hi lokikampi hontaṃ sekhassa pavattattā sekhabalaṃ, asekhassa pavattattā asekhabalanti vuttaṃ. Sammāvimuttīti aṭṭha maggaṅgāni ṭhapetvā sesā phalasampayuttā dhammā. Keci pana ‘‘ṭhapetvā lokuttaravimuttiṃ avasesā vimuttiyo sammāvimuttī’’ti vadanti. Tassa sekhāsekhabalattaṃ vuttanayameva.

शैक्ष आणि अशैक्ष बलांच्या संदर्भात, 'सम्मादिट्ठिं सिक्खतीति सेक्खबलं' (सम्यक् दृष्टीचा अभ्यास करतो म्हणून शैक्ष बल) म्हणजे शैक्ष पुद्गल (साधक) सम्यक् दृष्टीचा अभ्यास करतो म्हणून त्याला 'शैक्ष' (सेक्ख) म्हणतात. ती सम्यक् दृष्टी त्या शैक्ष पुद्गलाचे बल आहे, म्हणून त्याला 'शैक्ष बल' असे म्हणतात, असा अर्थ आहे. तेथे अभ्यास पूर्ण झाल्यामुळे 'अशैक्ष बल' म्हणजे अशैक्ष पुद्गल (अर्हत) तेथे सम्यक् दृष्टीचा अभ्यास पूर्ण झाल्यामुळे आता अभ्यास करत नाही, म्हणून त्याला 'अशैक्ष' (असेक्ख) म्हणतात. तीच सम्यक् दृष्टी त्या अशैक्ष पुद्गलाचे बल आहे, म्हणून त्याला 'अशैक्ष बल' म्हणतात. हाच नियम सम्यक् संकल्पादींच्या बाबतीतही लागू होतो. 'सम्माञाणं' (सम्यक् ज्ञान) म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय. ते लौकिक असले तरी शैक्ष पुद्गलाच्या ठिकाणी प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'शैक्ष बल' आणि अशैक्ष पुद्गलाच्या ठिकाणी प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'अशैक्ष बल' असे म्हटले आहे. 'सम्माविमुत्ती' (सम्यक् विमुक्ती) म्हणजे अष्टांगिक मार्गाची आठ अंगे वगळून उर्वरित फल-संप्रयुक्त धर्म होत. काही आचार्य मात्र 'लोकोत्तर विमुक्ती वगळून उर्वरित विमुक्ती म्हणजे सम्यक् विमुक्ती होय' असे म्हणतात. त्याचे शैक्ष आणि अशैक्ष बल असणे हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावे।

Khīṇāsavabalesu sabbānipi ñāṇabalāni. Khīṇāsavassa bhikkhunoti karaṇatthe sāmivacanaṃ, khīṇāsavena bhikkhunāti attho. Aniccatoti hutvā abhāvākārena aniccato. Yathābhūtanti yathāsabhāvato. Paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Aniccato sudiṭṭhā dukkhato anattato sudiṭṭhā honti tammūlakattā. Yanti bhāvanapuṃsakavacanaṃ, yena kāraṇenāti vā attho. Āgammāti paṭicca. Paṭijānātīti sampaṭicchati paṭiññaṃ karoti. Aṅgārakāsūpamāti mahābhitāpaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā. Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत अशा अर्हतांच्या) बलांच्या संदर्भात सर्वच ज्ञानबले आहेत. 'खीणासवस्स भिक्खुनो' (क्षीणासव भिक्खूचे) या पदात षष्ठी विभक्ती ही तृतीया विभक्तीच्या (करण अर्थी) अर्थात वापरली आहे, म्हणजेच 'क्षीणासव भिक्खूद्वारे' असा अर्थ आहे. 'अनिच्चतो' (अनित्यतेने) म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे अनित्य रूपाने. 'यथाभूतं' म्हणजे यथास्वभावाने (जसे आहे तसे). 'पञ्ञाय' (प्रज्ञेने) म्हणजे विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने. अनित्यतेने चांगल्या प्रकारे पाहिले असता, दुःख आणि अनात्म रूपानेही चांगल्या प्रकारे पाहिले जाते, कारण ते (दुःख आणि अनात्म दर्शन) अनित्य दर्शनावरच आधारित असते. 'यं' हे क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी रूप आहे, किंवा 'ज्या कारणाने' असा याचा अर्थ आहे. 'आगम्म' म्हणजे आश्रय घेऊन किंवा अवलंबून (प्रतीत्य). 'पटिजानाति' म्हणजे स्वीकार करतो किंवा प्रतिज्ञा करतो. 'अङ्गारकासूपमा' म्हणजे अत्यंत दाहक असल्यामुळे निखाऱ्यांच्या विहिरीशी (कोळशाच्या खाणीशी) तुलना केलेले. 'कामा' म्हणजे वस्तुकाम (भौतिक कामवासना) आणि क्लेशकाम (मानसिक क्लेशकारक वासना) दोन्ही।

Vivekaninnanti phalasamāpattivasena upadhivivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ. Tayo hi vivekā – kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca adhicittamanuyuttānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ, nissaraṇavivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ vā. Pañca hi vivekā – vikkhambhanaviveko tadaṅgaviveko [Pg.230] samucchedaviveko paṭippassaddhiviveko nissaraṇavivekoti. Vivekaninnanti viveke ninnaṃ. Vivekapoṇanti viveke nataṃ. Vivekapabbhāranti vivekasīsabhāraṃ. Dvepi purimasseva vevacanāni. Vivekaṭṭhanti kilesehi vajjitaṃ, dūrībhūtaṃ vā. Nekkhammābhiratanti nibbāne abhirataṃ, pabbajjāya abhirataṃ vā. Byantībhūtanti vigatantībhūtaṃ, ekadesenāpi anallīnaṃ vippamuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. Sabbasoti sabbathā. Āsavaṭṭhāniyehi dhammehīti saṃyogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi kilesadhammehīti attho. Atha vā byantībhūtanti vigatanikantibhūtaṃ, nittaṇhanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Idha dasahi khīṇāsavabalehi khīṇāsavassa lokiyalokuttaro maggo kathito. ‘‘Aniccato sabbe saṅkhārā’’ti dukkhapariññābalaṃ, ‘‘aṅgārakāsūpamā kāmā’’ti samudayapahānabalaṃ, ‘‘vivekaninnaṃ cittaṃ hotī’’ti nirodhasacchikiriyābalaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi sattavidhaṃ maggabhāvanābalantipi vadanti. Dasa iddhibalāni iddhikathāya āvi bhavissanti.

'विवेकनिन्नं' (विवेकप्रवण) म्हणजे फलसमापत्तीच्या प्रभावाने उपधिविवेक नावाच्या निर्वाणाकडे झुकलेले. विवेक तीन प्रकारचे असतात - कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक. कायविवेक म्हणजे समूहापासून दूर राहणाऱ्या आणि नैष्क्रम्यात (संन्यासात) रममाण असणाऱ्यांचा कायिक विवेक होय. चित्तविवेक म्हणजे समाधीचा (अधिचित्ताचा) अभ्यास करणाऱ्यांचा मानसिक विवेक होय. उपधिविवेक म्हणजे उपधिरहित (क्लेशरहित) आणि विसंस्कारित (निर्वाण प्राप्त) पुद्गलांचा विवेक होय, किंवा निस्सरणविवेक नावाच्या निर्वाणाकडे प्रवृत्त असणे होय. विवेक पाच प्रकारचे असतात - विष्कंभन विवेक, तदंग विवेक, समुच्छेद विवेक, प्रतिप्रश्रब्धी विवेक आणि निस्सरण विवेक. 'विवेकनिन्नं' म्हणजे विवेकामध्ये प्रवण असणे. 'विवेकपोणं' म्हणजे विवेकाकडे झुकलेले असणे. 'विवेकपब्भारं' म्हणजे विवेकाकडे कल असणे. हे दोन्ही शब्द पूर्वोक्त शब्दाचेच समानार्थी आहेत. 'विवेकट्ठं' म्हणजे क्लेशांनी विरहित किंवा क्लेशांपासून दूर गेलेले. 'नेक्खम्माभिरतं' म्हणजे निर्वाणात रममाण असणारे किंवा प्रव्रज्येमध्ये (दीक्षेत) रममाण असणारे. 'ब्यन्तीभूतं' म्हणजे पूर्णपणे नष्ट झालेले, अंशतः देखील आसक्त नसलेले, विमुक्त आणि अलिप्त झालेले. 'सब्बसो' म्हणजे सर्व प्रकारे. 'आसवट्ठानियेहि धम्मेहि' म्हणजे संयोगाच्या प्रभावाने आसवांना कारणीभूत असणाऱ्या क्लेशधर्मांपासून, असा अर्थ आहे. अथवा 'ब्यन्तीभूतं' म्हणजे तृष्णा नष्ट झालेले, निष्काम झालेले असा अर्थ आहे. कशापासून? सर्व प्रकारे आसव निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून आणि सर्व त्रिभूमिक धर्मांपासून मुक्त झालेले, असा अर्थ आहे. येथे क्षीणासवाच्या दहा बलांद्वारे क्षीणासवाचा लौकिक आणि लोकोत्तर मार्ग सांगितला आहे. 'अनिच्चतो सब्बे सङ्खारा' हे दुःखपरिज्ञा बल आहे, 'अङ्गारकासूपमा कामा' हे समुदायप्रहाण बल आहे, 'विवेकनिन्नं चित्तं होति' हे निरोधसाक्षात्क्रिया बल आहे, आणि 'चत्तारो सतिपट्ठाना' इत्यादी सात प्रकारचे मार्गभावना बल आहे, असेही आचार्य म्हणतात. दहा ऋद्धिबले ऋद्धिकथेमध्ये स्पष्ट केली जातील।

Tathāgatabalaniddese tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatabalaṃ – kāyabalaṃ ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

तथागतबलनिर्देशामध्ये 'tathāgatabalāni' (तथागतबले) म्हणजे इतरांशी (प्रत्येकबुद्ध किंवा श्रावकांशी) असाधारण असणारी, केवळ तथागतांचीच बले होत. किंवा ज्याप्रमाणे पूर्व बुद्ध भगवंतांची बले पुण्यसंचयाच्या समृद्धीमुळे प्राप्त झाली होती, त्याचप्रमाणे प्राप्त झालेली बले म्हणजे 'तथागतबले' असाही अर्थ आहे. त्या तथागतबलांचे दोन प्रकार आहेत - कायबल आणि ज्ञानबल. त्यापैकी कायबल हे हत्तींच्या कुळांच्या अनुषंगाने समजून घ्यावे. प्राचीन आचार्यांनी म्हटलेच आहे -

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (vibha. aṭṭha. 760;

ma. ni. aṭṭha. 1.148;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22);

“काळावक, गंगेय, पांढर, तांब, पिंगल, गंध, मंगल, हेम, उपोसथ आणि छद्दंत - ही ती दहा (हत्तींची कुळे) होत.”

Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino balaṃ. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa balaṃ. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalahatthino. Yaṃ dasannaṃ maṅgalahatthīnaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ [Pg.231] hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa balaṃ. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthino gaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.

ही दहा हत्तींची कुळे आहेत. त्यापैकी 'काळावक' म्हणजे सामान्य हत्तीचे कुळ समजावे. दहा पुरुषांचे जे कायबल असते, ते एका काळावक हत्तीचे बल असते. दहा काळावक हत्तींचे जे बल असते, ते एका गंगेय हत्तीचे बल असते. दहा गंगेय हत्तींचे जे बल असते, ते एका पांढर हत्तीचे असते. दहा पांढर हत्तींचे जे बल असते, ते एका तांब हत्तीचे असते. दहा तांब हत्तींचे जे बल असते, ते एका पिंगल हत्तीचे असते. दहा पिंगल हत्तींचे जे बल असते, ते एका गंधहत्तीचे असते. दहा गंधहत्तींचे जे बल असते, ते एका मंगलहत्तीचे असते. दहा मंगलहत्तींचे जे बल असते, ते एका हेमवत हत्तीचे असते. दहा हेमवत हत्तींचे जे बल असते, ते एका उपोसथ हत्तीचे असते. दहा उपोसथ हत्तींचे जे बल असते, ते एका छद्दंत हत्तीचे असते. दहा छद्दंत हत्तींचे जे बल असते, ते एका तथागतांचे बल असते. यालाच 'नारायणसंघातबल' असेही म्हणतात. सामान्य हत्तींच्या गणनेनुसार हे बल एक हजार कोटी हत्तींच्या बलासमान आणि पुरुषांच्या गणनेनुसार दहा हजार कोटी पुरुषांच्या बलासमान असते. हे तथागतांचे कायबल होय।

Ñāṇabalaṃ pana idha tāva aññattha ca pāḷiyaṃ āgatameva dasabalañāṇaṃ, majjhime (ma. ni. 1.150) āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānīti evamaññānipi anekāni ñāṇasahassāni. Etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.

ज्ञानबल तर येथे आणि इतर पाळी साहित्यात आलेले दशबल ज्ञानच आहे, जे मज्झिम निकायात आलेले चतुर्वैशारद्य ज्ञान, आठ परिषदांमध्ये अकंपित राहणारे ज्ञान, चार योनींचे परिच्छेदक ज्ञान, पाच गतींचे परिच्छेदक ज्ञान, आणि संयुत्त निकायात आलेली त्र्याहत्तर ज्ञाने, सत्याहत्तर ज्ञाने इत्यादी अनेक हजारो ज्ञाने आहेत. याला 'ज्ञानबल' असे म्हणतात. येथेही ज्ञानबलच अभिप्रेत आहे. कारण ज्ञान हे अकंपित राहण्याच्या अर्थाने आणि आधार देण्याच्या अर्थाने 'बल' म्हटले गेले आहे।

Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānanti, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampīti yena ñāṇena. Idampīti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ, tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sesapadesupi yojanā veditabbā.

‘ठाणञ्च ठाणतो’ म्हणजे कारण आणि कारणावरून. कारण की ज्याच्यावर फळ (परिणाम) अवलंबून असते, उत्पन्न होते आणि टिकून राहते, त्याला ‘स्थान’ (कारण) म्हटले जाते. ते भगवान, जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू आणि प्रत्यय (कारण व साहाय्यक) आहेत, ते ते ‘स्थान’ (कारण) आहे; आणि जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू व प्रत्यय नाहीत, ते ते ‘अस्थान’ (अकारण) आहे, असे जाणत, स्थानाला स्थान म्हणून आणि अस्थानाला अस्थान म्हणून यथाभूत (आहे तसे) जाणतात. ‘यम्पी’ म्हणजे ज्या ज्ञानाने. ‘इदम्पी’ म्हणजे हे स्थानास्थानज्ञान देखील तथागतांचे ‘तथागतबल’ नावाचे बल आहे, असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना (अर्थ लावला जाणे) समजून घ्यावी.

Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ, āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asantasanīyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā [Pg.232] acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; ma. ni. aṭṭha. 1.148).

‘आसभं ठाणं’ म्हणजे श्रेष्ठ स्थान, उत्तम स्थान किंवा ‘आसभ’ म्हणजे पूर्व बुद्ध, त्यांचे स्थान असा अर्थ आहे. शिवाय, शंभर गाईंचा प्रमुख तो ‘उसभ’ (ऋषभ), हजार गाईंचा प्रमुख तो ‘वसभ’ (वृषभ), किंवा शंभर गोठ्यांचा प्रमुख तो ‘उसभ’, हजार गोठ्यांचा प्रमुख तो ‘वसभ’ होय. सर्व गाईंमध्ये श्रेष्ठ, सर्व संकटांना सहन करणारा, पांढरा, प्रसन्न करणारा, मोठा भार वाहणारा, शेकडो विजेच्या कडकडाटानेही न घाबरणारा तो ‘निसभ’ होय. येथे तो ‘उसभ’ म्हणून अभिप्रेत आहे. हा देखील त्याचाच पर्यायवाची शब्द आहे. उसभाचे (ऋषभाचे) ते ‘आसभ’ होय. ‘स्थान’ म्हणजे चार पायांनी पृथ्वीला दाबून अचल उभे राहणे. हे (बुद्धांचे ज्ञान) आसभासारखे (ऋषभासारखे) आहे म्हणून ‘आसभ’ म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे निसभ नावाचा ऋषभ (बैल) ऋषभाच्या बलाने युक्त होऊन चार पायांनी पृथ्वीला दाबून अचलपणे उभा राहतो, त्याचप्रमाणे तथागत देखील दहा तथागतबलांनी युक्त होऊन, चार वैशारद्यरूपी पायांनी आठ परिषदांच्या भूमीला दाबून, देवलोकासहित या जगात कोणत्याही शत्रू किंवा विरोधकाकडून विचलित न होता अचलपणे उभे राहतात. आणि अशा प्रकारे उभे राहून ते त्या आसभ स्थानाचा स्वीकार करतात, त्याच्याप्रत पोहोचतात, त्याचा नकार करत नाहीत, स्वतःमध्ये ते धारण करतात. म्हणून म्हटले आहे – ‘आसभं ठाणं पटिजानाति’ (आसभ स्थानाचा स्वीकार करतात).

Parisāsūti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmānaṃ vasena aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ achambhitanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena (ma. ni. 1.146 ādayo; dī. ni. 1.381 ādayo) dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānaṃ hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti rūpa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.78) nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.

‘परिषदांमध्ये’ म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहपती, श्रमण, चातुमहाराजिका, तावतिंस, मार आणि ब्रह्मा यांच्या अनुषंगाने आठ परिषदांमध्ये. ‘सिंहनाद गर्जतात’ म्हणजे श्रेष्ठ नाद, भयमुक्त नाद गर्जतात, किंवा सिंहाच्या नादासारखा नाद गर्जतात. हा अर्थ ‘सिंहनाद सुत्ता’द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. किंवा ज्याप्रमाणे सहन करण्यामुळे (सहनतो) आणि नष्ट करण्यामुळे (हननतो) सिंहाला ‘सीह’ (सिंह) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे तथागत देखील लोकधर्मांना सहन करण्यामुळे आणि परप्रवादांचे (इतर मतांचे) खंडन करण्यामुळे ‘सिंह’ म्हटले जातात. अशा प्रकारे म्हटलेल्या सिंहाचा नाद म्हणजे ‘सिंहनाद’ होय. त्यात ज्याप्रमाणे सिंह हा सिंहबलाने युक्त होऊन सर्वत्र विशारद (निर्भय) आणि रोमांचरहित (भयमुक्त) होऊन सिंहनाद गर्जतो, त्याचप्रमाणे तथागतरूपी सिंह देखील तथागतबलांनी युक्त होऊन आठ परिषदांमध्ये विशारद व रोमांचरहित होऊन ‘इति रूपं’ (असे रूप आहे) इत्यादी पद्धतीने विविध प्रकारच्या देशनाविलासाने संपन्न असा सिंहनाद गर्जतात. म्हणून म्हटले आहे – ‘परिसासु सीहनादं nदति’ (परिषदांमध्ये सिंहनाद गर्जतात).

Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visuddhaṃ. Cakkasaddo panāyaṃ –

‘ब्रह्मचक्रं पवत्तेति’ (ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात) यामध्ये ‘ब्रह्म’ म्हणजे श्रेष्ठ, उत्तम, विशुद्ध होय. तर ‘चक्र’ हा शब्द -

Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;

Dāne ratanadhammūra, cakkādīsu ca dissati;

Dhammacakke idha mato, tampi dvedhā vibhāvaye.

संपत्ती (समृद्धी), लक्षण, रथाचे अंग (चाक), इरियापथ (चर्या), दान, रत्न, धर्म, चक्र (शस्त्र) इत्यादी अर्थांमध्ये ‘चक्र’ शब्द दिसून येतो. येथे (या संदर्भात) तो ‘धम्मचक्र’ या अर्थाने मानला गेला आहे, त्याचेही दोन प्रकार स्पष्ट करावेत.

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni hontī’’ti (dī. ni. 2.35) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo[Pg.233], cakkaṃ vattaya kosalādhipā’’ti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha uracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162) ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ dhammacakke mato.

‘भिक्खूहो, ही चार चक्रे आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांना...’ इत्यादी वाक्यांमध्ये हा ‘चक्र’ शब्द ‘संपत्ती’ (समृद्धी) या अर्थाने दिसतो. ‘पायांच्या तळव्यांवर चक्रे उत्पन्न झालेली असतात’ येथे ‘लक्षण’ या अर्थाने. ‘भार वाहणाऱ्याच्या पावलांमागे चाक फिरते’ येथे ‘रथाचे अंग’ (चाक) या अर्थाने. ‘चार चक्रे आणि नऊ द्वारे’ येथे ‘इरियापथ’ (चर्या) या अर्थाने. ‘हे कोसलपती! दान देत राहा, उपभोग घेत राहा, प्रमाद करू नका, चक्र चालवत राहा’ येथे ‘दान’ या अर्थाने. ‘दिव्य चक्ररत्न प्रकट झाले’ येथे ‘रत्नचक्र’ या अर्थाने. ‘माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले चक्र’ येथे ‘धम्मचक्र’ या अर्थाने. ‘इच्छेने ग्रस्त असलेल्या पुरुषाच्या डोक्यावर चक्र फिरते’ येथे ‘उरचक्र’ (क्षुरचक्र/तीक्ष्ण चक्र) या अर्थाने. ‘जरी वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण कडा असलेल्या चक्राने...’ येथे ‘प्रहारक चक्र’ (शस्त्र) या अर्थाने. ‘अशनिविचक्र’ (विजेचे चक्र) येथे ‘अशनिमंडल’ (विजेचे मंडल) या अर्थाने. परंतु येथे हा शब्द ‘धम्मचक्र’ या अर्थाने मानला गेला आहे.

Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva bodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkaradasabalato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññattherassa arahattamaggā pavattamānaṃ nāma, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tattha paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.

ते हे धम्मचक्र दोन प्रकारचे असते - पटिवेधज्ञान (प्रतिवेधज्ञान) आणि देसनाज्ञान (देशनाज्ञान). त्यात, प्रज्ञेने प्रदीप्त झालेले, स्वतःसाठी आर्यफळ देणारे ते ‘पटिवेधज्ञान’ होय; आणि करुणेने प्रदीप्त झालेले, श्रावकांसाठी आर्यफळ देणारे ते ‘देसनाज्ञान’ होय. त्यात पटिवेधज्ञान हे ‘उत्पन्न होत असलेले’ (उप्पज्जमानं) आणि ‘उत्पन्न झालेले’ (उप्पन्नं) अशा दोन प्रकारचे असते. ते अभिनिष्क्रमणापासून (गृहत्यागापासून) अर्हत् मार्गापर्यंत ‘उत्पन्न होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी (अर्हत् फळाच्या क्षणी) ‘उत्पन्न झालेले’ म्हटले जाते. किंवा तुषित भवनापासून (तुषित देवलोकापासून) बोधिपल्लंकावर अर्हत् मार्गापर्यंत ‘उत्पन्न होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी ‘उत्पन्न झालेले’ म्हटले जाते. किंवा दीपंकर दशबलांच्या (दीपंकर बुद्धांच्या) काळापासून अर्हत् मार्गापर्यंत ‘उत्पन्न होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी ‘उत्पन्न झालेले’ म्हटले जाते. देसनाज्ञान देखील ‘प्रवर्तित होत असलेले’ (पवत्तमानं) आणि ‘प्रवर्तित झालेले’ (पवत्तं) अशा दोन प्रकारचे असते. ते आयुष्मान आज्ञात कौंडिण्य स्थविरांच्या अर्हत् मार्गापर्यंत ‘प्रवर्तित होत असलेले’ म्हटले जाते, आणि फलक्षणी ‘प्रवर्तित झालेले’ म्हटले जाते. त्यात पटिवेधज्ञान हे लोकोत्तर आहे आणि देसनाज्ञान हे लौकिक आहे. परंतु हे दोन्ही ज्ञान इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) असून केवळ बुद्धांचेच औरस ज्ञान (स्वतःचे मूळ ज्ञान) आहे. म्हणून म्हटले आहे – ‘ब्रह्मचक्रं पवत्तेति’ (ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात).

Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ. Kammaṃ hetu.

‘कम्मसमादानानां’ (कर्म-समादानांचे) म्हणजे स्वीकार करून केलेल्या कुशल-अकुशल कर्मांचे, किंवा कर्म म्हणजेच कर्म-समादान होय. ‘ठाणसो हेतुसो’ (स्थानावरून आणि हेतूवरून) म्हणजे प्रत्ययावरून (साहाय्यक कारणावरून) आणि हेतूवरून (मुख्य कारणावरून) होय. त्यात गती, उपधी, काल आणि प्रयोग हे विपाकाचे (फळाचे) ‘स्थान’ (साहाय्यक कारण) आहेत, तर कर्म हा ‘हेतू’ (मुख्य कारण) आहे.

Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti.

'सब्बत्थगामिनी' (सर्वत्रगामिनी) म्हणजे सर्व गतींकडे नेणारी आणि गती नसलेल्या (निर्वाणाकडे) नेणारी. 'पटिपदा' (प्रतिपदा) म्हणजे मार्ग. 'यथाभूत जाणतात' म्हणजे अनेक मनुष्यांनी एकाच प्राण्याची हत्या केली असता, 'याची चेतना नरकगामी होईल, याची चेतना तिर्यंचयोनीगामी होईल' अशा प्रकारे एकाच प्राण्याच्या बाबतीत कुशलाकुशल चेतना नावाच्या प्रतिपत्तींचा (आचरणांचा) यथार्थ स्वभाव (विपरीत न करता) जाणतात.

Anekadhātunti [Pg.234] cakkhudhātuādīhi, kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāradhātuṃ. Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati.

'अनेकधातू' म्हणजे चक्षुधातू इत्यादी किंवा कामधातू इत्यादी धातूंच्या अनेकविधतेला. 'नानाधातू' म्हणजे त्याच धातूंच्या भिन्न लक्षणांमुळे विविध प्रकारच्या धातूंना. 'लोक' म्हणजे स्कंध, आयतन आणि धातू रूपी जगाला. 'यथाभूत जाणतात' म्हणजे त्या त्या धातूंचा यथार्थ स्वभाव विपरीत न करता जाणतात (साक्षात्कार करतात).

Nānādhimuttikatanti hīnapaṇītādiadhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ.

'नानाधिमुत्तिकता' म्हणजे हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट) इत्यादी अधिमुक्तींमुळे (कल किंवा श्रद्धा) विविध अधिमुक्ती असण्याच्या भावाला.

Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena bhagavatā dvedhā vuttaṃ. Idhāpi bhagavatā vuttanayeneva vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho.

'परसत्तां' म्हणजे श्रेष्ठ प्राण्यांच्या. 'परपुग्गलां' म्हणजे त्यांच्यापेक्षा इतर हीन प्राण्यांच्या. किंवा हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे असून विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांच्या गरजेनुसार भगवंतांनी दोन प्रकारे सांगितले आहेत. येथेही भगवंतांनी सांगितलेल्या पद्धतीनेच सांगितले आहे. 'इंद्रियपरोपरियत्त' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची प्रगल्भता (परभाव) आणि अप्रगल्भता (अपरभाव), तसेच त्यांची वृद्धी आणि हानी असा अर्थ आहे.

Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti yena kāraṇena jhānādīhi vuṭṭhahanti, taṃ kāraṇaṃ. Taṃ pana ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, nirodhasamāpattito phalasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.

'झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं' म्हणजे प्रथम इत्यादी चार ध्यानांचे, 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी आठ विमोक्षांचे, सवितर्क-सविचार इत्यादी तीन समाधींचे, आणि प्रथम ध्यान समापत्ती इत्यादी नऊ अनुक्रमिक समापत्तींचे. 'संकिलेस' म्हणजे हानीला कारणीभूत असणारे धर्म (हानभागीय धर्म). 'वोदान' म्हणजे विशेषाला कारणीभूत असणारे धर्म (विशेषभागीय धर्म). 'वुट्टाण' म्हणजे ज्या कारणाने ध्यानादींमधून व्युत्थान (बाहेर पडणे) होते, ते कारण. परंतु ते 'व्यवदान (शुद्धी) देखील व्युत्थान आहे, त्या त्या समाधीतून व्युत्थान होणे हे देखील व्युत्थान आहे' असे म्हटले आहे, जे अभ्यस्त ध्यान आणि भवांग-फलसमापत्ती यांच्या संदर्भात आहे. कारण खालचे खालचे अभ्यस्त ध्यान हे वरच्या वरच्या ध्यानाचे जवळचे कारण (पदस्थान) असते, म्हणून 'व्यवदान देखील व्युत्थान आहे' असे म्हटले आहे. भवांगाने सर्व ध्यानांमधून व्युत्थान होते, आणि निरोधसमापत्तीमधून फलसमापत्तीद्वारे व्युत्थान होते. त्याचा संदर्भ घेऊन 'त्या त्या समाधीतून व्युत्थान होणे हे देखील व्युत्थान आहे' असे म्हटले आहे.

Pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇāni heṭṭhā pakāsitāneva.

पूर्वनिवासज्ञान (पुब्बेनिवासज्ञान), दिव्यचक्षुज्ञान (दिब्बचक्खुज्ञान) आणि आस्रवक्षयज्ञान (आसवक्खयज्ञान) हे आधीच स्पष्ट केले गेले आहेत.

Tattha āsavānaṃ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti ettha cetovacanena arahattaphalasampayutto samādhi, paññāvacanena taṃsampayuttā ca paññā vuttā. Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṃ. Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṃ. Iti kho, bhikkhave, rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā [Pg.235] paññāvimuttī’’ti (saṃ. ni. 5.516; 520). Apicettha samathabalaṃ cetovimutti, vipassanābalaṃ paññāvimuttīti veditabbaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti adhikāya paññāya attanāyeva paccakkhaṃ katvā, aparappaccayena ñatvāti attho. Upasampajjāti adhigantvā, nipphādetvā vā. Imesaṃ pana dasannaṃ dasabalañāṇānaṃ vitthāro abhidhamme (vibha. 809 ādayo) vuttanayena veditabbo.

त्यामध्ये 'आसवांचा क्षय' म्हणजे अर्हत् मार्गाने सर्व क्लेशांचा क्षय झाल्यामुळे. 'अनास्रव' म्हणजे आस्रवरहित. 'चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती' यामध्ये 'चेतो' या शब्दाने अर्हत् फलाशी संप्रयुक्त असणारी समाधी, आणि 'प्रज्ञा' या शब्दाने त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारी प्रज्ञा सांगितली आहे. आणि त्यामध्ये समाधी हा रागापासून मुक्त असल्यामुळे 'चेतोविमुक्ती' आणि प्रज्ञा ही अविद्येपासून मुक्त असल्यामुळे 'प्रज्ञाविमुक्ती' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी म्हटलेच आहे— 'भिक्खूहो, जो त्याचा समाधी आहे, ते त्याचे समाधींद्रिय आहे. भिक्खूहो, जी त्याची प्रज्ञा आहे, ते त्याचे प्रज्ञेंद्रिय आहे. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, रागाच्या विरागामुळे चेतोविमुक्ती आणि अविद्येच्या विरागामुळे प्रज्ञाविमुक्ती होते.' शिवाय, येथे शमथ बल म्हणजे चेतोविमुक्ती आणि विपश्यना बल म्हणजे प्रज्ञाविमुक्ती असे जाणावे. 'दिट्ठेव धम्मे' म्हणजे याच जन्मात (अत्तभावात). 'स्वतः अभिज्ञेने प्रत्यक्ष करून' म्हणजे श्रेष्ठ प्रज्ञेने स्वतःच प्रत्यक्ष करून, दुसऱ्यावर विसंबून न राहता जाणून, असा अर्थ आहे. 'उपसंपज्जा' म्हणजे प्राप्त करून किंवा निष्पन्न करून. या दहा दशबलज्ञानांचा विस्तार अभिधम्मात सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावा.

Tattha paravādikathā hoti – dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedoti. Na taṃ tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi, tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammantaravipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca, tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.

त्यामध्ये परवादींचे (इतर मतप्रणालींचे) असे म्हणणे आहे की— 'दशबलज्ञान नावाचे कोणतेही वेगळे ज्ञान नाही, हा सर्वज्ञताज्ञानाचाच एक प्रकार आहे.' ते तसे मानू नये. कारण दशबलज्ञान हे वेगळेच आहे आणि सर्वज्ञताज्ञान हे वेगळे आहे. कारण दशबलज्ञान हे केवळ आपापले कार्यच जाणते, तर सर्वज्ञताज्ञान ते कार्य देखील जाणते आणि त्याव्यतिरिक्त उरलेले देखील जाणते. कारण dasabalañāṇesu (दशबलज्ञानांमध्ये) पहिले ज्ञान केवळ कारण आणि अकारण जाणते, दुसरे केवळ कर्माचा भेद आणि विपाकाचा भेद जाणते, तिसरे केवळ कर्माची मर्यादा (चेतनायुक्त धर्मांची मर्यादा) जाणते, चौथे केवळ धातूंच्या विविधतेचे कारण जाणते, पाचवे केवळ प्राण्यांचे आशय आणि अधिमुक्ती जाणते, सहावे केवळ इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता जाणते, सातवे ध्यानादींसोबत त्यांच्या संक्लेशादींना जाणते, आठवे केवळ पूर्वनिवास-स्कंध-संततीला जाणते, नववे केवळ प्राण्यांची च्युती आणि प्रतिसंधी जाणते, दहावे केवळ सत्यांची मर्यादा जाणते. सर्वज्ञताज्ञान मात्र या ज्ञानांनी जाणण्याजोगे आणि त्याहूनही अधिक जाणते. परंतु ते या सर्वांचे कार्य करत नाही. कारण ते ध्यान बनून समापत्तीत प्रवेश करू शकत नाही, ऋद्धी बनून विविध रूपे धारण करू शकत नाही, आणि मार्ग बनून क्लेशांचा क्षय करू शकत नाही.

Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkāvicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato parāni dve rūpāvacarāni, tato avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevā’’ti vakkhati.

शिवाय परवादीला अशा प्रकारे विचारले पाहिजे— 'हे दशबलज्ञान सवितर्क-सविचार आहे, की अवितर्क-विचारमात्र आहे, की अवितर्क-अविचार आहे? कामावचर आहे, रूपावचर आहे, अरूपावचर आहे, की लौकिक आहे की लोकोत्तर आहे?' जाणणारा परवादी अनुक्रमे असे उत्तर देईल की— 'पहिली सात ज्ञाने सवितर्क-सविचार आहेत.' 'त्यानंतरची दोन ज्ञाने अवितर्क-अविचार आहेत.' 'आस्रवक्षयज्ञान कदाचित सवितर्क-सविचार असू शकते, कदाचित अवितर्क-विचारमात्र असू शकते, कदाचित अवितर्क-अविचार असू शकते.' तसेच तो असेही म्हणेल की— 'अनुक्रमे पहिली सात ज्ञाने कामावचर आहेत, त्यानंतरची दोन रूपावचर आहेत, आणि शेवटी एक लोकोत्तर आहे.' 'परंतु सर्वज्ञताज्ञान हे केवळ सवितर्क-सविचार, कामावचर आणि लौकिकच आहे.'

Evamettha [Pg.236] apubbatthānuvaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukapaṭisandhidassanato. Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantarikakammābhāvadassanato. Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhaadhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattāpi panete sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātivibhāvanaṃ dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni dasa balāni vuttānīti veditabbānīti.

अशा प्रकारे येथे (या दहा बळांच्या ज्ञानामध्ये) अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण जाणून घेऊन, आता ज्या कारणाने तथागत सर्वप्रथमच स्थानास्थान ज्ञानाने विनेय सत्त्वांच्या (उपदेश देण्यास योग्य प्राण्यांच्या) आसवक्षय (अर्हत्त्व) प्राप्त होणे किंवा न होणे याच्या स्थान आणि अस्थान रूप अशा क्लेशावरणाचा अभाव पाहतात; कारण ते लौकिक सम्यग्दृष्टीच्या स्थानाला (कारणाला) पाहतात आणि नियत मिथ्यादृष्टीच्या स्थानाचा अभाव पाहतात. त्यानंतर त्यांच्या कर्मविपाक ज्ञानाने विपाकावरणाचा अभाव पाहतात, कारण ते त्रिहेतुक प्रतिसंधीला पाहतात. सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा ज्ञानाने कर्मावरणाचा अभाव पाहतात, कारण ते आनंतर्य कर्माचा अभाव पाहतात. अशा प्रकारे, आवरण नसलेल्या सत्त्वांना अनेकधातू-नानाधातू ज्ञानाने अनुकूल धम्मदेशना करण्यासाठी चर्याविशेष (चरित्रातील विशेष भेद) पाहतात, कारण ते धातूंच्या विविधतेला पाहतात. त्यानंतर त्यांच्या नानाधिमुत्तिकता ज्ञानाने अधिमुक्तीला (रुचीला) पाहतात, प्रयोगाला (कामराग, व्यापाद इत्यादी प्रयत्नांना) ग्रहण न करताही केवळ अधिमुक्तीच्या वशाने धम्मदेशना करण्यासाठी. अशा प्रकारे ज्यांची अधिमुक्ती पाहिली आहे अशा सत्त्वांना त्यांच्या शक्तीनुसार आणि बळानुसार धम्माचा उपदेश करण्यासाठी इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञानाने इंद्रियांची प्रगती आणि अप्रगती (तीक्ष्णता आणि मृदुता) पाहतात, कारण ते श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता पाहतात. अशा प्रकारे ज्यांच्या इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता पूर्णपणे जाणली आहे, असे ते सत्त्व जर दूर अंतरावर असतील, तर त्यावेळी ध्यान इत्यादी ज्ञानाने ध्यान इत्यादींमध्ये वशित्व मिळवलेले असल्यामुळे विशेष ऋद्धीच्या साहाय्याने वेगाने त्यांच्याजवळ जातात. आणि जवळ जाऊन त्यांच्या पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाने पूर्वजन्मांचे प्रकटीकरण करून, दिव्यचक्षूच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या चेतोपरिय ज्ञानाने (परचित्तज्ञानाने) सध्याच्या काळातील त्यांच्या चित्ताची विशेष अवस्था पाहणारे (भगवान), आसवक्षय ज्ञानाच्या प्रभावाने आसवक्षयाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेमध्ये (मार्गामध्ये) संमोह नष्ट झालेला असल्यामुळे आसवांच्या क्षयासाठी धम्माचा उपदेश करतात. म्हणून या अनुक्रमाने ही दहा बळे सांगितली आहेत, असे जाणावे.

45. Idāni sabbabalāni lakkhaṇato niddisitukāmo kenaṭṭhena saddhābalantiādinā nayena pucchaṃ katvā assaddhiye akampiyaṭṭhenātiādinā nayena vissajjanaṃ akāsi. Tattha hirīyatītiādi puggalādhiṭṭhānā desanā. Bhāvanābalādīsu adhiṭṭhānabalapariyantesu ‘‘tatthā’’ti ca, ‘‘tenā’’ti ca, ‘‘ta’’nti ca nekkhammādikameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Tena cittaṃ ekagganti tena samādhinā cittaṃ ekaggaṃ hotīti vuttaṃ hoti. Tattha jāteti tattha samathe sampayogavasena jāte, tasmiṃ vā vipassanārammaṇaṃ hutvā jāte. Tattha sikkhatīti tattha sekhabale sekho sikkhatīti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattāti tattha asekhabale asekhassa sikkhitattā asekhabalaṃ. Tena āsavā khīṇāti tena lokiyalokuttarena ñāṇena āsavā khīṇāti taṃ ñāṇaṃ khīṇāsavabalaṃ[Pg.237]. Lokiyenāpi hi ñāṇena āsavā khīṇā nāma vipassanāya abhāve lokuttaramaggābhāvato. Evaṃ khīṇāsavassa balanti khīṇāsavabalaṃ. Tassa ijjhatīti iddhibalanti tassa iddhimato ijjhatīti iddhiyeva balaṃ iddhibalaṃ. Appameyyaṭṭhenāti yasmā sāvakā ṭhānāṭṭhānādīni ekadesena jānanti, sabbākārena pajānanaṃyeva sandhāya ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi tīsu vijjāsu ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti na vuttaṃ, aññattha pana vuttattā tāsupi vuttameva hoti. Aññatthāti sesesu sattasu ñāṇabalesu ca abhidhamme (vibha. 760) ca dasasupi balesu. Indriyaparopariyattañāṇaṃ pana sabbathāpi sāvakehi asādhāraṇameva. Tasmā dasapi balāni sāvakehi asādhāraṇānīti. Adhimattaṭṭhena atuliyaṭṭhena appameyyāni, tasmāyeva ca ‘‘appameyyaṭṭhena tathāgatabala’’nti vuttanti.

४५. आता सर्व बळांचे लक्षणांच्या द्वारे निर्देश करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'कोणत्या अर्थाने श्रद्धा बळ आहे?' इत्यादी पद्धतीने प्रश्न विचारून 'अश्रद्धेमध्ये कंपित न होण्याच्या अर्थाने' इत्यादी पद्धतीने उत्तर दिले आहे. त्या उत्तरामध्ये 'लज्जा वाटते' इत्यादी उपदेश पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीला उद्देशून केलेली) देशना आहे. भावना बळापासून सुरू करून अधिष्ठान बळापर्यंतच्या पदांमध्ये 'तेथे', 'त्याच्याद्वारे' आणि 'त्याला' हे शब्द नैष्क्रम्य इत्यादींनाच उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे. 'त्याच्याद्वारे चित्त एकाग्र होते' म्हणजे त्या समाधीच्या द्वारे चित्त एकाग्र होते, असे म्हटले आहे. 'तेथे उत्पन्न झालेले' म्हणजे त्या शमथामध्ये संप्रयोग वशाने (सहयोगाने) उत्पन्न झालेले, किंवा त्या शमथामध्ये जे विपश्यनेचे आलंबन बनून उत्पन्न झाले आहे ते. 'तेथे शिकतो' म्हणजे त्या शैक्ष बळामध्ये शैक्ष (साधक) अभ्यास करतो, म्हणून त्याला 'शैक्ष बळ' म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'तेथे शिकलेले असल्यामुळे' म्हणजे त्या अशैक्ष बळामध्ये अशैक्षाने (अर्हताने) अभ्यास पूर्ण केलेला असल्यामुळे त्याला 'अशैक्ष बळ' म्हणतात. 'त्याच्याद्वारे आसव नष्ट झाले' म्हणजे त्या लौकिक आणि लोकोत्तर ज्ञानाने आसव नष्ट झाले, म्हणून त्या ज्ञानाला 'क्षीणासव बळ' म्हणतात. कारण लौकिक ज्ञानाने देखील आसव नष्ट होतात, कारण विपश्यनेच्या अभावी लोकोत्तर मार्गाचा अभाव असतो. अशा प्रकारे क्षीणासवाचे (अर्हताचे) बळ म्हणजे 'क्षीणासव बळ' होय. 'त्याचे सिद्ध होते म्हणून ऋद्धी बळ' म्हणजे त्या ऋद्धीमान व्यक्तीचे कार्य सिद्ध होते, म्हणून ऋद्धी हेच बळ आहे, त्याला 'ऋद्धी बळ' म्हणतात. 'अप्रमेय अर्थाने' म्हणजे ज्या कारणाने श्रावक स्थानास्थान इत्यादींना अंशतः जाणतात, परंतु सर्व प्रकारे जाणण्यालाच उद्देशून 'यथाभूत जाणतात' असे म्हटले आहे. जरी तीन विद्यांच्या निर्देशामध्ये 'यथाभूत जाणतात' असे स्पष्टपणे म्हटले नसले, तरी इतर ठिकाणी सांगितलेले असल्यामुळे त्या विद्यांमध्येही ते म्हटलेलेच आहे असे समजावे. 'इतर ठिकाणी' म्हणजे उर्वरित सात ज्ञानबळांमध्ये आणि अभिधम्मातील दहाही बळांमध्ये. परंतु इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान हे सर्व प्रकारे श्रावकांसाठी असाधारणच आहे. म्हणून दहाही बळे श्रावकांसाठी असाधारण आहेत. अतिशय श्रेष्ठ अर्थाने आणि अतुलनीय अर्थाने ती 'अप्रमेय' आहेत, आणि म्हणूनच 'अप्रमेय अर्थाने तथागत बळ' असे म्हटले आहे, असे जाणावे.

Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

बळकथा-वर्णन समाप्त झाले.

10. Suññakathā

१०. शून्यकथा.

Suññakathāvaṇṇanā

शून्यकथा-वर्णन.

46. Idāni lokuttarabalapariyosānāya balakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarasuññatāpariyosānāya suttantapubbaṅgamāya suññatākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva athāti vacanopādāne nipāto. Etena āyasmātiādivacanassa upādānaṃ kataṃ hoti. Khoti padapūraṇatthe nipāto. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evañca gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.

४६. आता लोकोत्तर बळाने समाप्त होणाऱ्या बळकथेच्या नंतर सांगितलेल्या, लोकोत्तर शून्यतेने समाप्त होणाऱ्या, सुत्तांत-पूर्वगामी शून्यकथेमध्ये अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. सुत्तांतामध्ये प्रथम 'अथ' हा शब्द दुसऱ्या वचनाला ग्रहण करणारा (जोडणारा) निपात आहे. या 'अथ' या निपाताने 'आयुष्मान' इत्यादी वचनांचे ग्रहण केले गेले आहे. 'खो' हा शब्द पादपूरण (वाक्य पूर्ण करण्याच्या) अर्थातील निपात आहे. 'जिथे भगवान होते, तिथे गेले' यामध्ये अधिकरण अर्थामध्ये तृतीया विभक्तीचा (करणवचनाचा) प्रयोग केला आहे. म्हणून 'जिथे भगवान होते, तिथे गेले' असा येथे अर्थ समजावा. किंवा ज्या कारणाने देव आणि मनुष्यांनी भगवंतांकडे गेले पाहिजे, त्याच कारणाने ते गेले, असा येथे अर्थ समजावा. आणि कोणत्या कारणाने भगवंतांकडे गेले पाहिजे? विविध प्रकारच्या विशेष गुणांची प्राप्ती करण्याच्या इच्छेने, जसे मधुर फळांचा उपभोग घेण्याच्या इच्छेने पक्ष्यांचे थवे नेहमी फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाकडे जातात, त्याप्रमाणे. त्या कारणाने ते गेले, असा येथे अर्थ समजावा. 'उपसंक्रमी' (गेले) म्हणजे 'गेले' असा अर्थ आहे. 'उपसंक्रमित्वा' (जाऊन) हा शब्द जाण्याच्या क्रियेची समाप्ती दर्शवणारा आहे. किंवा अशा प्रकारे गेलेला मनुष्य त्या स्थानाहून अधिक जवळ असलेल्या, भगवंतांच्या समीप म्हटल्या जाणाऱ्या ठिकाणी गेला, असाही अर्थ होतो.

Abhivādetvāti [Pg.238] pañcapatiṭṭhitena vanditvā. Idāni yenaṭṭhena loke aggapuggalassa upaṭṭhānaṃ āgato, taṃ pucchitukāmo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantanti ca bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā pariharantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdīti nisajjaṃ kappesi. Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhānīyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti, ayañca thero tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.

'अभिवादेत्वा' (अभिवादन करून) म्हणजे पंचप्रतिष्ठित (गुडघे, हात आणि कपाळ जमिनीला टेकवून पाच अंगांनी) वंदन करून. आता ज्या हेतूने जगातील सर्वश्रेष्ठ पुरुषाच्या (भगवंतांच्या) सेवेमध्ये आले आहेत, तो प्रश्न विचारण्याची इच्छा असणारे (आनंद थेर) दहा नखांच्या एकत्र येण्याने प्रकाशमान झालेली अंजली (हात जोडून) डोक्यावर ठेवून एका बाजूला बसले. 'एकमंतं' (एका बाजूला) हा शब्द भाववाचक नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, जसे 'चंद्र आणि सूर्य विषम गतीने फिरतात' इत्यादी वाक्यांमध्ये आहे. म्हणून ज्या प्रकारे बसल्याने 'एका बाजूला बसला आहे' असे म्हटले जाते, त्या प्रकारे ते बसले, असा येथे अर्थ समजावा. किंवा हे अधिकरण अर्थामध्ये द्वितीया विभक्तीचे (उपयोगवचन) रूप आहे. 'निसीदी' (बसले) म्हणजे त्यांनी आसन ग्रहण केले. कारण ज्ञानी देव आणि मनुष्य आदरणीय व्यक्तींच्या जवळ जाऊन बसण्याच्या कौशल्यामुळे एका बाजूला बसतात, आणि हे (आनंद) थेर त्यांच्यापैकीच एक होते, म्हणून ते एका बाजूला बसले।

Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatappadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti. Etadavocāti etaṃ avoca.

पण, 'कसा बसलेला मनुष्य एका बाजूला (योग्य ठिकाणी) बसलेला असतो?' सहा बसण्याचे दोष (निसज्जदोष) वर्ज्य करून बसलेला मनुष्य एका बाजूला बसलेला असतो. ते दोष खालीलप्रमाणे आहेत – अतिशय दूर (अतिदूर), अतिशय जवळ (अच्चासन्न), वाऱ्याच्या वरच्या दिशेला (उपरिवात), उंच जागेवर (उन्नतप्पदेस), अगदी समोर (अतिसम्मुख) आणि अगदी मागे (अतिपच्छा). कारण, जर अतिशय दूर बसलेल्या व्यक्तीशी बोलण्याची इच्छा असेल, तर मोठ्या आवाजात बोलावे लागते. अतिशय जवळ बसल्यास शरीराचा स्पर्श किंवा धक्का लागतो. वाऱ्याच्या वरच्या दिशेला बसल्यास शरीराच्या गंधाने (दुर्गंधीने) त्रास होतो. उंच जागेवर बसल्यास अनादर प्रकट होतो. अगदी समोर बसलेल्या व्यक्तीला पाहण्याची इच्छा असल्यास, डोळ्याला डोळा भिडवून पाहावे लागते. अगदी मागे बसलेल्या व्यक्तीला पाहण्याची इच्छा असल्यास, मान ताणून पाहावे लागते. म्हणून, या (आयुष्यमान आनंदांनी) सुद्धा हे सहा बसण्याचे दोष वर्ज्य करून आसन ग्रहण केले. म्हणूनच 'एकमन्तं निसीदि' (एका बाजूला बसले) असे म्हटले आहे. 'एतदवोच' म्हणजे हे म्हणाले.

Suñño loko suñño lokoti, bhante, vuccatīti imasmiṃ sāsane paṭipannehi tehi tehi bhikkhūhi ‘‘suñño loko suñño loko’’ti kathīyatīti attho. Tahiṃ tahiṃ tādisānaṃ vacanānaṃ bahukattā tesaṃ sabbesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ āmeḍitavacanaṃ kataṃ. Evañhi vutte sabbāni tāni vacanāni saṅgahitāni honti. Kittāvatāti kittakena parimāṇena. Nu-iti saṃsayatthe nipāto. Suññaṃ attena vā attaniyena vāti ‘‘kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ lokaparikappitena attanā ca attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ. Sabbaṃ cakkhādi lokiyaṃ dhammajātaṃ, taṃyeva lujjanapalujjanaṭṭhena loko nāma. Yasmā ca attā ca ettha natthi, attaniyañca ettha natthi, tasmā suñño lokoti vuccatīti attho. Lokuttaropi ca [Pg.239] dhammo attattaniyehi suñño eva, pucchānurūpena pana lokiyova dhammo vutto. Suññoti ca dhammo natthīti vuttaṃ na hoti, tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti. Loke ca ‘‘suññaṃ gharaṃ, suñño ghaṭo’’ti vutte gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo vutto na hoti, tasmiṃ ghare ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti. Bhagavatā ca ‘‘iti yañhi kho tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ samanupassati. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santaṃ idamatthīti pajānātī’’ti ayameva attho vutto. Tathā ñāyaganthe ca saddaganthe ca ayameva attho. Iti imasmiṃ suttante anattalakkhaṇameva kathitaṃ.

'भन्ते, शून्य लोक, शून्य लोक असे म्हटले जाते' याचा अर्थ असा की, या शासनात (धम्मात) आचरण करणाऱ्या त्या-त्या भिक्खूंद्वारे 'शून्य लोक, शून्य लोक' असे म्हटले जाते. त्या-त्या सूत्तांमध्ये अशा प्रकारच्या वचनांची विपुलता असल्यामुळे, त्या सर्वांचा संग्रह करण्यासाठी द्विरुक्ती (आमेळितवचन) केली आहे. असे म्हटले असता, ती सर्व वचने संग्रहित होतात. 'कित्तावता' म्हणजे किती प्रमाणात (किंवा मर्यादेने). 'नु' हा संशयार्थक निपात आहे. 'आत्मा किंवा आत्मीय (आत्म्याशी संबंधित गोष्टी) यांनी शून्य' म्हणजे 'कर्ता, भोक्ता, स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवणारा' अशा प्रकारे लोकांनी कल्पिलेल्या आत्म्यापासून शून्य आहे, आणि आत्म्याचा अभाव असल्यामुळेच आत्म्याच्या मालकीच्या परिष्कारांपासून (साधनांपासून) देखील शून्य आहे. डोळे इत्यादी सर्व लौकिक धर्मसमूह, नष्ट होण्याच्या आणि विखुरण्याच्या (लुज्जन-पलुज्जन) स्वभावामुळेच 'लोक' या नावाने ओळखले जातात. आणि ज्याअर्थी यात आत्माही नाही आणि आत्मीयही नाही, म्हणून याला 'शून्य लोक' म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. लोकोत्तर धर्म देखील आत्मा आणि आत्मीय यांनी शून्यच आहे, परंतु प्रश्नाच्या अनुरूप केवळ लौकिक धर्माचाच उल्लेख केला आहे. 'शून्य' म्हणजे धर्म अस्तित्वात नाही असे म्हटले जात नाही, तर त्या धर्मामध्ये आत्मा आणि आत्मीय रूपी साराचा अभाव आहे, असे म्हटले जाते. आणि व्यवहारात जेव्हा 'शून्य घर' किंवा 'शून्य घडा' असे म्हटले जाते, तेव्हा घर किंवा घड्याचा अभाव सांगितलेला नसतो, तर त्या घरात किंवा घड्यात इतर गोष्टींचा (उदा. माणसांचा किंवा पाण्याचा) अभाव सांगितलेला असतो. आणि भगवंतांनी देखील 'अशा प्रकारे जे काही तिथे नसते, त्याने ते शून्य आहे असे पाहतो. परंतु जे तिथे शिल्लक असते, ते अस्तित्वात आहे म्हणून हे आहे असे जाणतो' या शब्दांत हाच अर्थ सांगितला आहे. तसेच न्यायग्रंथात आणि शब्दग्रंथात (व्याकरण ग्रंथात) देखील हाच अर्थ आहे. अशा प्रकारे या सूत्तात केवळ अनत्तलक्षण (अनात्म लक्षण) च सांगितले आहे.

47. Suttantaniddese suññasuññantiādīni pañcavīsati mātikāpadāni suññasambandhena uddisitvā tesaṃ niddeso kato. Tattha mātikāya tāva suññasaṅkhātaṃ suññaṃ, na aññena upapadena visesitanti suññasuññaṃ. Asukanti aniddiṭṭhattā cettha suññattameva vā apekkhitvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Evaṃ sesesupi. Saṅkhāroyeva sesasaṅkhārehi suññoti saṅkhārasuññaṃ. Jarābhaṅgavasena virūpo pariṇāmo vipariṇāmo, tena vipariṇāmena suññaṃ vipariṇāmasuññaṃ. Aggañca taṃ attattaniyehi, sabbasaṅkhārehi vā suññañcāti aggasuññaṃ. Lakkhaṇameva sesalakkhaṇehi suññanti lakkhaṇasuññaṃ. Nekkhammādinā vikkhambhanena suññaṃ. Vikkhambhanasuññaṃ. Tadaṅgasuññādīsupi catūsu eseva nayo. Ajjhattañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti ajjhattasuññaṃ. Bahiddhā ca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti bahiddhāsuññaṃ. Tadubhayaṃ attattaniyādīhi suññanti dubhatosuññaṃ. Samāno bhāgo etassāti sabhāgaṃ, sabhāgañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti sabhāgasuññaṃ, sadisasuññanti attho. Vigataṃ sabhāgaṃ visabhāgaṃ, visabhāgañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti visabhāgasuññaṃ, visadisasuññanti attho. Kesuci potthakesu sabhāgasuññaṃ visabhāgasuññaṃ nissaraṇasuññānantaraṃ likhitaṃ. Nekkhammādiesanā kāmacchandādinā suññāti esanāsuññaṃ. Pariggahasuññādīsu tīsupi eseva nayo. Ekārammaṇe patiṭṭhitattā nānārammaṇavikkhepābhāvato ekattañca taṃ nānattena suññañcāti ekattasuññaṃ. Tabbiparītena nānattañca [Pg.240] taṃ ekattena suññañcāti nānattasuññaṃ. Nekkhammādikhanti kāmacchandādinā suññāti khantisuññaṃ. Adhiṭṭhānasuññe pariyogāhanasuññe ca eseva nayo. Pariyogahanasuññantipi pāṭho. Sampajānassāti sampajaññena samannāgatassa parinibbāyantassa arahato. Pavattapariyādānanti anupādāparinibbānaṃ. Sabbasuññatānanti sabbasuññānaṃ. Paramatthasuññanti sabbasaṅkhārābhāvato uttamatthabhūtaṃ suññaṃ.

४७. सूत्तन्तनिद्देस मध्ये 'शून्यशून्य' इत्यादी पंचवीस मातृकापदे (मातिकापदानि) शून्याच्या संबंधाने निर्दिष्ट करून त्यांचे स्पष्टीकरण (निद्देस) केले आहे. त्यात मातृकेमध्ये प्रथम, शून्य म्हणून ओळखले जाणारे शून्य, जे इतर कोणत्याही उपपदाने विशेषित केलेले नाही, त्याला 'शून्यशून्य' (सुञ्ञसुञ्ञ) म्हणतात. येथे 'अमुक एक' असा निर्देश न केल्यामुळे किंवा केवळ शून्यतेचीच अपेक्षा धरल्यामुळे नपुंसकलिंगी रूप वापरले आहे. उर्वरित पदांमध्येही असेच समजावे. संस्कारच इतर उर्वरित संस्कारांपासून शून्य आहेत, म्हणून ते 'संस्कारशून्य' (सङ्खारसुञ्ञ) होय. जरा आणि भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने होणारा विकृत बदल म्हणजे विपरिणाम होय; त्या विपरिणामाने शून्य असणे म्हणजे 'विपरिणामशून्य' (विपरिणामसुञ्ञ) होय. जे श्रेष्ठ (अग्ग - निर्वाण) आहे आणि जे आत्मा-आत्मीय किंवा सर्व संस्कारांपासून शून्य आहे, ते 'अग्रशून्य' (अग्गसुञ्ञ) होय. एक लक्षण इतर लक्षणांपासून शून्य असणे म्हणजे 'लक्षणशून्य' (लक्खणसुञ्ञ) होय. नेक्खम्म (नैष्काम्य) इत्यादींच्या विक्खम्भन (दडपून टाकणे) प्रक्रियेने शून्य असणे म्हणजे 'विक्खम्भनशून्य' (विक्खम्भनसुञ्ञ) होय. तदङ्गशून्य इत्यादी उर्वरित चार पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. जे अध्यात्म (अज्झत्त - आंतरिक) आहे आणि जे आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य आहे, ते 'अध्यात्मशून्य' (अज्झत्तसुञ्ञ) होय. जे बाह्य (बहिद्धा) आहे आणि जे आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य आहे, ते 'बाह्यशून्य' (बहिद्धासुञ्ञ) होय. ते दोन्ही (आंतरिक व बाह्य) आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'दुभतोशून्य' (दुभतोसुञ्ञ - दोन्ही बाजूने शून्य) होय. ज्याचा भाग समान आहे ते सभाग होय; आणि ते सभाग असून आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'सभागशून्य' (सभागसुञ्ञ) होय, ज्याचा अर्थ 'सदृशशून्य' असा आहे. समान भाग निघून गेलेला तो विसभाग होय; आणि तो विसभाग असून आत्मा-आत्मीय इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'विसभागशून्य' (विसभागसुञ्ञ) होय, ज्याचा अर्थ 'विसदृशशून्य' असा आहे. काही पुस्तकांमध्ये 'सभागशून्य' आणि 'विसभागशून्य' हे शब्द 'निस्सरणशून्य' या शब्दानंतर लिहिलेले आढळतात. नेक्खम्म इत्यादी एषणा (शोध) कामच्छंद इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'एषणाशून्य' (एसनासुञ्ञ) होय. परिग्रहशून्य इत्यादी तीन पदांमध्येही हाच नियम आहे. एकाच आलंबनावर (आरामण) प्रतिष्ठित असल्यामुळे आणि विविध आलंबनांमध्ये विखुरले न गेल्यामुळे जे एकत्व आहे, आणि जे नानात्वापासून शून्य आहे, ते 'एकत्वशून्य' (एकत्तसुञ्ञ) होय. त्याच्या उलट, जे नानात्व आहे आणि जे एकत्वापासून शून्य आहे, ते 'नानात्वशून्य' (नानात्तसुञ्ञ) होय. नेक्खम्म इत्यादी क्षंती (सहनशीलता/स्वीकृती) कामच्छंद इत्यादींपासून शून्य असणे म्हणजे 'क्षंतीशून्य' (खन्तिसुञ्ञ) होय. अधिष्ठानशून्य आणि परियोगाहनशून्य यांमध्येही हाच नियम आहे. 'परियोगहनसुञ्ञं' असाही पाठ आढळतो. 'सम्पजानस्स' म्हणजे संप्रजन्याने (प्रज्ञेने) युक्त असलेल्या, परिनिर्वाण प्राप्त करणाऱ्या अरहंतांचे. 'पवत्तपरियादानं' म्हणजे अनुपादापरिनिर्वाण (उपादानरहित परिनिर्वाण). 'सब्बसुञ्ञतानं' म्हणजे सर्व शून्यांचे. 'परमत्थसुञ्ञं' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या अभावामुळे परमार्थभूत (सर्वोच्च अर्थ असलेले) शून्य होय.

48. Mātikāniddese niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci niccassa abhāvato niccena ca suññaṃ. Dhuvena vāti vijjamānakālepi paccayāyattavuttitāya thirassa kassaci abhāvato dhuvena ca suññaṃ. Sassatena vāti abbocchinnassa sabbakāle vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena ca suññaṃ. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena avipariṇāmapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena ca suññaṃ. Suttante attasuññatāya eva vuttāyapi niccasuññatañca sukhasuññatañca dassetuṃ idha niccena vātiādīnipi vuttāni. Aniccasseva hi pīḷāyogena dukkhattā niccasuññatāya vuttāya sukhasuññatāpi vuttāva hoti. Rūpādayo panettha cha visayā, cakkhuviññāṇādīni cha viññāṇāni, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajā vedanādayo cha vedanā cha saṅkhittāti veditabbaṃ.

४८. मातृका निर्देशात, 'नित्यतेने' (निच्चेन वा) म्हणजे भंगाचा (नाशाचा) अतिक्रम करून टिकून राहणाऱ्या कोणत्याही नित्य गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे, ते नित्यतेने शून्य आहे. 'ध्रुवतेने' (धुवेन वा) म्हणजे अस्तित्वात असतानाही प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असल्यामुळे, कोणत्याही स्थिर गोष्टीचा अभाव असल्याने ते ध्रुवतेने शून्य आहे. 'शाश्वततेने' (सस्सतेन वा) म्हणजे अखंडपणे सर्व काळात अस्तित्वात राहणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे, ते शाश्वततेने शून्य आहे. 'अविपरिणामधर्माने' (अविपरिणामधम्मेन वा) म्हणजे जरा आणि भंगाच्या प्रभावाने न बदलणारा स्वभाव असलेल्या कोणत्याही गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे, ते अविपरिणामधर्माने शून्य आहे. सूत्तात केवळ आत्मशून्यतेचाच उल्लेख केला असला, तरी नित्यशून्यता आणि सुखशून्यता दर्शवण्यासाठी येथे 'नित्यतेने' इत्यादी शब्द देखील वापरले आहेत. कारण जे अनित्य आहे, तेच पीडायुक्त (त्रासदायक) असल्यामुळे दुःख रूप असते; म्हणून नित्यशून्यता सांगितली असता सुखशून्यता देखील सांगितलीच जाते. येथे रूप इत्यादी सहा विषय, चक्षुविज्ञान इत्यादी सहा विज्ञाने, चक्षुसंस्पर्श इत्यादी सहा स्पर्श, आणि चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदना इत्यादी सहा वेदना संक्षेपाने (थोडक्यात) सांगितल्या आहेत, असे जाणावे.

Puññābhisaṅkhārotiādīsu punāti attano kārakaṃ, pūreti cassa ajjhāsayaṃ, pujjañca bhavaṃ nibbattetīti puññaṃ, abhisaṅkharoti vipākaṃ kaṭattārūpañcāti abhisaṅkhāro, puññaṃ abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro. Puññapaṭipakkhato apuññaṃ abhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro. Na iñjaṃ aneñjaṃ, aneñjaṃ bhavaṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Puññābhisaṅkhāro dānasīlabhāvanāvasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, bhāvanāvaseneva pavattā pañca rūpāvacarakusalacetanāti terasa cetanā honti, apuññābhisaṅkhāro pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā, āneñjābhisaṅkhāro bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacaracetanāti tayopi saṅkhārā ekūnatiṃsa cetanā honti. Kāyasaṅkhārotiādīsu kāyato vā pavatto, kāyassa vā saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Vacīsaṅkhāracittasaṅkhāresupi eseva nayo. Ayaṃ tiko [Pg.241] kammāyūhanakkhaṇe puññābhisaṅkhārādīnaṃ dvārato pavattidassanatthaṃ vutto. Kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā hi kāyadvārato pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, dvādasa akusalacetanā, abhiññācetanā cāti ekavīsati cetanā kāyasaṅkhāro nāma, tā eva ca vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārato pavattā vacīsaṅkhāro nāma, manodvāre pavattā pana sabbāpi ekūnatiṃsa cetanā cittasaṅkhāro nāma. Atītā saṅkhārātiādīsu sabbepi saṅkhatadhammā sakakkhaṇaṃ patvā niruddhā atītā saṅkhārā, sakakkhaṇaṃ appattā anāgatā saṅkhārā, sakakkhaṇaṃ pattā paccuppannā saṅkhārāti.

पुण्याभिसंस्कार इत्यादींमध्ये, स्वतःच्या कारकाला (म्हणजे स्वतःच्या आश्रयभूत रूपाला) पवित्र किंवा आनंदित करते आणि त्या पुद्गलाची इच्छित आकांक्षा पूर्ण करते, तसेच पूजनीय अशा अस्तित्वाला (भवाला) उत्पन्न करते, म्हणून ते 'पुण्य' होय. विपाक आणि कतत्ता-रूपाला (कर्मज रूपाला) अभिसंस्कृत (उत्पन्न) करते, म्हणून तो 'अभिसंस्कार' होय. पुण्यच जो अभिसंस्कार आहे, तो 'पुण्याभिसंस्कार' होय. पुण्याच्या विरोधी असल्यामुळे अपुण्य (अकुशल) हाच जो अभिसंस्कार आहे, तो 'अपुण्याभिसंस्कार' होय. जे कंपित होत नाही ते 'आनेञ्ज' (अकंपित) होय; अकंपित अशा अस्तित्वाला (भवाला) अभिसंस्कृत करते, म्हणून तो 'आनेञ्जाभिसंस्कार' होय. पुण्याभिसंस्कार म्हणजे दान, शील आणि भावना यांच्याद्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या आठ कामावचर कुशल चेतना आणि केवळ भावनेच्या द्वारेच प्रवृत्त होणाऱ्या पाच रूपावचर कुशल चेतना, अशा एकूण तेरा चेतना होत. अपुण्याभिसंस्कार म्हणजे प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या बारा अकुशल चेतना होत. आनेञ्जाभिसंस्कार म्हणजे केवळ भावनेच्या द्वारेच प्रवृत्त होणाऱ्या चार अरूपावचर चेतना होत. अशा प्रकारे हे तिन्ही संस्कार मिळून एकूण एकोणतीस चेतना होतात. 'कायसंस्कार' इत्यादींमध्ये, कायद्वारातून प्रवृत्त होणारा किंवा कायेचा (शरीराचा) जो संस्कार आहे, तो 'कायसंस्कार' होय. वचीसंस्कार (वाणीचा संस्कार) आणि चित्तसंस्कार यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. हा त्रिक कर्माच्या संचय करण्याच्या क्षणी पुण्याभिसंस्कार इत्यादींची द्वारांच्या द्वारे प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी सांगितला आहे. कारण, कायविज्ञप्तीला समुत्थापित करून कायद्वारातून प्रवृत्त होणाऱ्या आठ कामावचर कुशल चेतना, बारा अकुशल चेतना आणि अभिज्ञा चेतना, अशा एकूण एकवीस चेतनांना 'कायसंस्कार' असे म्हणतात. आणि त्याच चेतना जेव्हा वचीविज्ञप्तीला समुत्थापित करून वचीद्वारातून प्रवृत्त होतात, तेव्हा त्यांना 'वचीसंस्कार' असे म्हणतात. परंतु, मनोध्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या सर्व एकोणतीस चेतनांना 'चित्तसंस्कार' असे म्हणतात. 'अतीत संस्कार' इत्यादींमध्ये, सर्वच संस्कृत धर्म जे आपल्या स्वतःच्या क्षणाला प्राप्त होऊन निरुद्ध झाले आहेत, ते 'अतीत संस्कार' होत; जे आपल्या स्वतःच्या क्षणाला प्राप्त झाले नाहीत, ते 'अनागत संस्कार' होत; आणि जे आपल्या स्वतःच्या क्षणाला प्राप्त झाले आहेत, ते 'प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) संस्कार' होत, असे जाणावे.

Vipariṇāmasuññe paccuppannaṃ dassetvā tassa tassa vipariṇāmo sukhena vattuṃ sakkāti paṭhamaṃ paccuppannadhammā dassitā. Tattha jātaṃ rūpanti paccuppannaṃ rūpaṃ. Sabhāvena suññanti ettha sayaṃ bhāvo sabhāvo, sayameva uppādoti attho. Sato vā bhāvo sabhāvo, attatoyeva uppādoti attho. Paccayāyattavuttittā paccayaṃ vinā sayameva bhāvo, attato eva vā bhāvo etasmiṃ natthīti sabhāvena suññaṃ, sayameva bhāvena, attato eva vā bhāvena suññanti vuttaṃ hoti. Atha vā sakassa bhāvo sabhāvo. Pathavīdhātuādīsu hi anekesu rūpārūpadhammesu ekeko dhammo paraṃ upādāya sako nāma. Bhāvoti ca dhammapariyāyavacanametaṃ. Ekassa ca dhammassa añño bhāvasaṅkhāto dhammo natthi, tasmā sakassa aññena bhāvena suññaṃ, sako aññena bhāvena suññoti attho. Tena ekassa dhammassa ekasabhāvatā vuttā hoti. Atha vā sabhāvena suññanti suññasabhāveneva suññaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Suññasuññatāya eva suññaṃ, na aññāhi pariyāyasuññatāhi suññanti vuttaṃ hoti.

विपरिणामशून्यतेमध्ये प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) धर्माला दाखवून, त्या त्या प्रत्युत्पन्न धर्माचा विपरिणाम (बदल किंवा नाश) सहजतेने सांगता येऊ शकतो, म्हणून सर्वप्रथम प्रत्युत्पन्न धर्म दाखवले आहेत. त्यामध्ये 'जातं रूपं' म्हणजे प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) रूप होय. 'स्वभावाने शून्य' यामध्ये 'स्वयं भाव' म्हणजे 'स्वभाव' होय, याचा अर्थ 'स्वतःहूनच उत्पन्न होणे' असा आहे. किंवा विद्यमान असण्याचा भाव म्हणजे 'स्वभाव' होय, याचा अर्थ 'स्वतःच्या आत्मभावातूनच उत्पन्न होणे' असा आहे. प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे, कारणांशिवाय स्वतःहूनच उत्पन्न होणे किंवा केवळ स्वतःच्या आत्मभावातूनच उत्पन्न होणे यात अस्तित्वात नाही, म्हणून ते 'स्वभावाने शून्य' आहे; म्हणजेच स्वतःहून उत्पन्न होण्याच्या भावाने किंवा केवळ स्वतःच्या आत्मभावाने शून्य आहे, असे म्हटले आहे. अथवा, स्वतःचा जो भाव तो 'स्वभाव' होय. कारण, पृथ्वीधातू इत्यादी अनेक रूप आणि अरूप धर्मांमध्ये प्रत्येक धर्म दुसऱ्याच्या अपेक्षेने 'स्वतःचा' (सक) म्हटला जातो. आणि 'भाव' हा 'धर्म' या शब्दाचाच एक पर्याय आहे. आणि एका धर्माचा 'भाव' नावाचा दुसरा कोणताही धर्म नसतो, म्हणून स्वतःचा धर्म इतर भावाने शून्य असतो, म्हणजेच स्वतःचा धर्म इतर भावाने शून्य आहे, असा अर्थ आहे. यावरून एका धर्माचा एकच स्वभाव असणे (एकस्वभावता) सांगितले आहे. अथवा, 'स्वभावाने शून्य' म्हणजे शून्य स्वभावानेच शून्य असणे होय. याचा काय अभिप्राय आहे? मुख्य शून्यतेनेच (शून्यशून्यतेनेच) शून्य आहे, इतर पर्याय-शून्यतेने शून्य नाही, असा याचा अर्थ आहे.

Sace pana keci vadeyyuṃ ‘‘sako bhāvo sabhāvo, tena sabhāvena suñña’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhāvoti dhammo, so paraṃ upādāya sapadena visesito sabhāvo nāma hoti. Dhammassa kassaci avijjamānattā ‘‘jātaṃ rūpaṃ sabhāvena suñña’’nti rūpassa avijjamānatā vuttā hotīti. Evaṃ sati ‘‘jātaṃ rūpa’’ntivacanena virujjhati. Na hi uppādarahitaṃ jātaṃ nāma hoti. Nibbānañhi uppādarahitaṃ, taṃ jātaṃ nāma na [Pg.242] hoti, jātijarāmaraṇāni ca uppādarahitāni jātāni nāma na honti. Tenevettha ‘‘jātā jāti sabhāvena suññā, jātaṃ jarāmaraṇaṃ sabhāvena suñña’’nti evaṃ anuddharitvā bhavameva avasānaṃ katvā niddiṭṭhaṃ. Yadi uppādarahitassāpi ‘‘jāta’’ntivacanaṃ yujjeyya, ‘‘jātā jāti, jātaṃ jarāmaraṇa’’nti vattabbaṃ bhaveyya. Yasmā uppādarahitesu jātijarāmaraṇesu ‘‘jāta’’ntivacanaṃ na vuttaṃ, tasmā ‘‘sabhāvena suññaṃ avijjamāna’’nti vacanaṃ avijjamānassa uppādarahitattā ‘‘jāta’’ntivacanena virujjhati. Avijjamānassa ca ‘‘suñña’’ntivacanaṃ heṭṭhā vuttena lokavacanena ca bhagavato vacanena ca ñāyasaddaganthavacanena ca virujjhati, anekāhi ca yuttīhi virujjhati, tasmā taṃ vacanaṃ kacavaramiva chaḍḍitabbaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ atthīti vadāmi. Yaṃ, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ natthīti vadāmi. Kiñca, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ atthīti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ atthīti vadāmī’’tiādīhi (saṃ. ni. 3.94) anekehi buddhavacanappamāṇehi anekāhi ca yuttīhi dhammā sakakkhaṇe vijjamānā evāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

पण जर काही आचार्य असे म्हणतील की, 'स्वतःचा जो भाव तो स्वभाव, आणि त्या स्वभावाने ते शून्य आहे.' याचा काय अर्थ होतो? 'भाव' म्हणजे धर्म; तो दुसऱ्याच्या अपेक्षेने 'स्व' (स) या पदाने विशेषित होऊन 'स्वभाव' या नावाने ओळखला जातो. कोणत्याही धर्माचे (क्षणत्रयाच्या दृष्टीने) अस्तित्व नसल्यामुळे, 'उत्पन्न झालेले रूप स्वभावाने शून्य आहे' या वचनाद्वारे रूपाचे अस्तित्व नसणे (अविद्यमानता) सांगितले आहे, असे जर ते म्हणतील, तर असे मानल्यास, 'उत्पन्न झालेले रूप' (जातं रूपं) या वचनाशी विरोध निर्माण होतो. कारण, उत्पत्तीने रहित (उत्पादक्षण नसलेले) असलेले कधीही 'उत्पन्न' (जात) म्हटले जाऊ शकत नाही. कारण, निर्वाण हे उत्पत्तीने रहित आहे, म्हणून ते 'उत्पन्न' (जात) म्हटले जात नाही; आणि जाती, जरा, मरण हे देखील उत्पत्तीने रहित असल्यामुळे 'उत्पन्न' म्हटले जात नाहीत. म्हणूनच, येथे 'उत्पन्न झालेली जाती स्वभावाने शून्य आहे, उत्पन्न झालेले जरा-मरण स्वभावाने शून्य आहे' असे न सांगता, केवळ 'भव' (अस्तित्व) हाच शेवटचा शब्द करून निर्देश केला आहे. जर उत्पत्तीने रहित असलेल्यासाठीही 'उत्पन्न' (जात) हा शब्द योग्य ठरला असता, तर 'उत्पन्न झालेली जाती, उत्पन्न झालेले जरा-मरण' असे म्हणावे लागले असते. ज्याअर्थी उत्पत्तीने रहित असलेल्या जाती, जरा आणि मरणाच्या बाबतीत 'उत्पन्न' हा शब्द वापरला गेला नाही, त्याअर्थी 'स्वभावाने शून्य म्हणजे अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेले)' हे (काही आचार्यांचे) वचन, अविद्यमान गोष्टी नेहमीच उत्पत्तीने रहित असल्यामुळे, 'उत्पन्न' या शब्दाशी विसंगत ठरते. आणि अविद्यमान गोष्टीला 'शून्य' म्हणणे हे वर उल्लेखिलेल्या लोकवचनाशी (उदा. शून्य घर, शून्य घट), भगवंतांच्या वचनाशी (चूळसुञ्ञत सुत्तातील वचनाशी), न्याय व व्याकरण ग्रंथांतील वचनांशी आणि अनेक युक्तींशी (तर्कांशी) विसंगत ठरते. म्हणून, ते वचन कचऱ्यासारखे टाकून देण्यायोग्य आहे. 'भिक्खूहो, जगात पंडितांनी जे आहे असे मानले आहे, त्याला मी देखील आहे असेच म्हणतो. भिक्खूहो, जगात पंडितांनी जे नाही असे मानले आहे, त्याला मी देखील नाही असेच म्हणतो. आणि भिक्खूहो, जगात पंडितांनी जे आहे असे मानले आहे, ज्याला मी आहे म्हणतो, ते काय आहे? भिक्खूहो, रूप हे अनित्य, दुःख आणि विपरिणामधर्मी आहे, ज्याला जगात पंडितांनी आहे असे मानले आहे, त्याला मी देखील आहे असेच म्हणतो' इत्यादी अनेक बुद्धवचनांच्या प्रमाणांवरून आणि अनेक युक्तींवरून, धर्म हे आपापल्या क्षणी विद्यमान (अस्तित्वात) असतातच, या निर्णयाप्रत येथे पोहोचले पाहिजे.

Vigataṃ rūpanti uppajjitvā bhaṅgaṃ patvā niruddhaṃ atītaṃ rūpaṃ. Vipariṇatañceva suññañcāti jarābhaṅgavasena virūpaṃ pariṇāmaṃ pattañca vattamānasseva vipariṇāmasabbhāvato atītassa vipariṇāmābhāvato tena vipariṇāmena suññañcāti attho. Jātā vedanātiādīsupi eseva nayo. Jātijarāmaraṇaṃ pana anipphannattā sakabhāvena anupalabbhanīyato idha na yujjati, tasmā ‘‘jātā jāti, jātaṃ jarāmaraṇa’’ntiādike dve naye pahāya bhavādikameva nayaṃ pariyosānaṃ katvā ṭhapitaṃ.

'विगतं रूपं' (विगत रूप) म्हणजे जे उत्पन्न होऊन, भंगाला (नाशाला) प्राप्त होऊन निरुद्ध झाले आहे, ते अतीत (भूतकाळातील) रूप होय. 'विपरिणत आणि शून्य' म्हणजे जरा आणि भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने विरूपतेला किंवा विनाशाला प्राप्त झालेले. कारण, केवळ वर्तमान रूपाचाच विपरिणाम (बदल किंवा नाश) होणे शक्य असल्यामुळे आणि अतीत रूपाचा विपरिणाम होणे शक्य नसल्यामुळे, त्या विपरिणामाने ते शून्य आहे, असा अर्थ आहे. 'जाता वेदना' (उत्पन्न झालेली वेदना) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु, जाती, जरा आणि मरण हे अनिष्पन्न (प्रत्ययांद्वारे न घडवलेले) असल्यामुळे आणि स्वतःच्या स्वभावाने उपलब्ध होत नसल्यामुळे येथे योग्य ठरत नाही. म्हणूनच, 'उत्पन्न झालेली जाती, उत्पन्न झालेले जरा-मरण' इत्यादी दोन पद्धती सोडून देऊन, केवळ 'भव' इत्यादी पद्धतीलाच शेवटची पद्धत मानून येथे प्रस्थापित केले आहे.

Agganti agge bhavaṃ. Seṭṭhanti ativiya pasaṃsanīyaṃ. Visiṭṭhanti atisayabhūtaṃ. Viseṭṭhantipi pāṭho. Tidhāpi pasatthaṃ nibbānaṃ sammāpaṭipadāya paṭipajjitabbato padaṃ nāma. Yadidanti yaṃ idaṃ. Idāni vattabbaṃ nibbānaṃ nidasseti. Yasmā nibbānaṃ āgamma sabbasaṅkhārānaṃ samatho hoti, khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhikāmaguṇūpadhisaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ paṭinissaggo hoti, taṇhānaṃ khayo virāgo nirodho ca hoti, tasmā sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo [Pg.243] taṇhakkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Nibbānanti sabhāvalakkhaṇena nigamitaṃ.

‘अग्गं’ (अग्र) म्हणजे शिखरावर असणारे. ‘सेट्ठं’ (श्रेष्ठ) म्हणजे अत्यंत प्रशंसनीय. ‘विसिट्ठं’ (विशिष्ट) म्हणजे अतिशय उत्कृष्ट. ‘विसेट्ठं’ असाही पाठ आढळतो. तिन्ही प्रकारे प्रशंसित असलेले निर्वाण सम्यक् प्रतिपदेने (योग्य आचरणाने) प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला ‘पद’ असे म्हणतात. ‘यदिदं’ म्हणजे ‘जे हे’. आता सांगण्यात येणाऱ्या निर्वाणाचा हा निर्देश करते. ज्याअर्थी निर्वाणाचा आश्रय घेऊन सर्व संस्कारांचा शम (शांती) होतो; स्कंध-उपाधी, क्लेश-उपाधी, अभिसंस्कार-उपाधी आणि कामगुण-उपाधी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उपाधींचा त्याग (प्रतिनिसर्ग) होतो; आणि तृष्णेचा क्षय, विराग व निरोध होतो, म्हणून त्याला ‘सर्वसंस्कारशम’, ‘सर्वोपधीप्रतिनिसर्ग’, ‘तृष्णाक्षय’, ‘विराग’ आणि ‘निरोध’ असे म्हटले जाते. ‘निर्वाण’ हे त्याच्या स्वभाव-लक्षणाने (तृष्णाक्षय इत्यादी स्वभावाने) निष्कर्ष काढलेले पद आहे.

Lakkhaṇesu hi ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246) vuttaṃ. Paṇḍitehi bālassa bāloti sallakkhaṇato tividhaṃ bālalakkhaṇaṃ. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) vuttaṃ. Paṇḍitehi paṇḍitassa paṇḍitoti sallakkhaṇato tividhaṃ paṇḍitalakkhaṇaṃ.

लक्षणांच्या बाबतीत असे म्हटले आहे की— “भिक्खूहो, मूर्खाची (बालकाची) ही तीन मूर्ख-लक्षणे, मूर्ख-निमित्ते आणि मूर्ख-आचरणे आहेत. कोणती तीन? येथे, भिक्खूहो, मूर्ख माणूस वाईट विचार करणारा (दुश्चिंतितचिंती), वाईट बोलणारा (दुभाषितभाषी) आणि वाईट कर्मे करणारा (दुष्कृतकर्मकारी) असतो. भिक्खूहो, हीच मूर्खाची तीन मूर्ख-लक्षणे, मूर्ख-निमित्ते आणि मूर्ख-आचरणे आहेत.” पंडितांद्वारे मूर्खाला ‘हा मूर्ख आहे’ असे ओळखण्याच्या लक्षणांमुळे हे त्रिविध ‘मूर्ख-लक्षण’ आहे. तसेच— “भिक्खूहो, पंडिताची ही तीन पंडित-लक्षणे, पंडित-निमित्ते आणि पंडित-आचरणे आहेत. कोणती तीन? येथे, भिक्खूहो, पंडित माणूस चांगला विचार करणारा (सुचिंतितचिंती), चांगले बोलणारा (सुभाषितभाषी) आणि चांगली कर्मे करणारा (सुकृतकर्मकारी) असतो. भिक्खूहो, हीच पंडिताची तीन पंडित-लक्षणे, पंडित-निमित्ते आणि पंडित-आचरणे आहेत” असे म्हटले आहे. पंडितांद्वारे पंडिताला ‘हा पंडित आहे’ असे ओळखण्याच्या लक्षणांमुळे हे त्रिविध ‘पंडित-लक्षण’ आहे.

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.47-48) vuttaṃ. Uppādo eva saṅkhatamiti lakkhaṇanti saṅkhatalakkhaṇaṃ. Evamitaradvayepi attho veditabbo. Iminā uppādakkhaṇe sesadvinnaṃ, ṭhitikkhaṇe sesadvinnaṃ, bhaṅgakkhaṇe ca sesadvinnaṃ abhāvo dassito. Yaṃ panettha peyyālamukhena jātiyā ca jarāmaraṇassa ca uppādādilakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ vipariṇāmasuññatāya jātijarāmaraṇāni hitvā bhavapariyosānasseva nayassa vacanena ca uppādādīnaṃ uppādādiavacanasamayena ca virujjhati. Lakkhaṇasote patitattā pana sotapatitaṃ katvā likhitanti veditabbaṃ. Yathā ca abhidhamme (dha. sa. 562-565) ahetukavipākamanodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ saṅgahavāre labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasote patitvā gatanti na uddhaṭanti vuttaṃ, evamidhāpi sotapatitatā veditabbā. Atha vā jātijarāmaraṇavantānaṃ saṅkhārānaṃ uppādādayo ‘‘jātijarāmaraṇaṃ aniccato’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.73; 2.4) viya tesaṃ viya katvā vuttanti veditabbaṃ.

“भिक्खूहो, संस्कृताची (संस्कारित धर्मांची) ही तीन संस्कृत-लक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पाद (उत्पत्ती) दिसून येतो, व्यय (नाश) दिसून येतो, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव (बदल) दिसून येतो. भिक्खूहो, हीच संस्कृताची तीन संस्कृत-लक्षणे आहेत” असे म्हटले आहे. उत्पाद हाच ‘हे संस्कृत आहे’ असे ओळखण्याचे लक्षण असल्यामुळे त्याला ‘संस्कृत-लक्षण’ म्हणतात. याचप्रमाणे इतर दोन (व्यय आणि स्थितीचा अन्यथाभाव) बाबतीतही अर्थ समजून घ्यावा. याद्वारे उत्पादक्षणी उर्वरित दोन क्षणांचा अभाव, स्थितिक्षणी उर्वरित दोन क्षणांचा अभाव, आणि भंगक्षणी उर्वरित दोन क्षणांचा अभाव दर्शविला आहे. येथे संक्षेपाने (पेय्यालद्वारे) जाती आणि जरामरणाचे जे उत्पादादी लक्षण सांगितले आहे, ते विपरिणामशून्यतेच्या निर्देशात जाती आणि जरामरणाचा त्याग करून केवळ ‘भव’ पर्यंतच्या पद्धतीचे प्रतिपादन केल्यामुळे आणि उत्पादादींचे उत्पादादी रूपाने न सांगण्याच्या सिद्धांताशी विसंगत ठरते. परंतु, लक्षणांच्या प्रवाहात (देशना-प्रवाहात) समाविष्ट असल्यामुळे, त्याला प्रवाहात आलेले मानून लिहिले गेले आहे, असे समजावे. आणि ज्याप्रमाणे अभिधम्मात अहेतुक विपाक मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातूंच्या संग्रहवारात प्राप्त होणारे ध्यान-अंग पंचविज्ञान प्रवाहात समाविष्ट झाल्यामुळे ‘वगळले नाही’ असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही प्रवाहात समाविष्ट असणे (सोतापतितता) समजून घ्यावे. किंवा, जाती-जरा-मरण असलेल्या संस्कारांचे उत्पादादी क्षण हे “जाती-जरा-मरण हे अनित्य आहे” इत्यादी पाठांप्रमाणेच त्यांच्या उत्पादादी क्षणांसारखे मानून सांगितले आहे, असे समजावे.

Nekkhammena [Pg.244] kāmacchando vikkhambhito ceva suñño cāti kāmacchando nekkhammena vikkhambhito ceva nekkhammassa tattha abhāvato teneva vikkhambhanasaṅkhātena nekkhammena suñño ca. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Tadaṅgappahānasamucchedappahānesupi cettha tadaṅgavasena ca samucchedavasena ca pahīnaṃ dūrīkatameva hotīti iminā dūrīkaraṇaṭṭhena vikkhambhanaṃ vuttaṃ.

“नैष्क्रम्याने कामच्छंद विक्खंभित (दबलेला) आणि शून्य होतो” याचा अर्थ असा की, कामच्छंद नैष्क्रम्याद्वारे (ध्यानाद्वारे) विक्खंभित केला जातो आणि त्या कामच्छंदात नैष्क्रम्याचा अभाव असल्यामुळे, त्या विक्खंभन नावाच्या नैष्क्रम्यापासून तो शून्यही असतो. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना करावी. आणि येथे तदंगप्रहाण आणि समुच्छेदप्रहाणामध्येही, तदंग रूपाने आणि समुच्छेद रूपाने जे प्रहीण (नष्ट) झाले आहे ते दूरच केले गेले आहे, या दूर करण्याच्या अर्थाने ‘विक्खंभन’ असे म्हटले आहे.

Nekkhammena kāmacchando tadaṅgasuññoti nekkhammena pahīno kāmacchando tena nekkhammasaṅkhātena aṅgena suñño. Atha vā yo koci kāmacchando nekkhammassa tattha abhāvato nekkhammena tena aṅgena suñño. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Tassa tassa aṅgassa tattha tattha abhāvamatteneva cettha upacārappanājhānavasena ca vipassanāvasena ca tadaṅgasuññatā niddiṭṭhā. Pahānadīpakassa vacanassa abhāvena pana vivaṭṭanānupassanaṃyeva pariyosānaṃ katvā vipassanā niddiṭṭhā, cattāro maggā na niddiṭṭhā. Nekkhammena kāmacchando samucchinno ceva suñño cātiādīsu vikkhambhane vuttanayeneva attho veditabbo. Tadaṅgavikkhambhanavasena pahīnānipi cettha samudācārābhāvato samucchinnāni nāma hontīti iminā pariyāyena samucchedo vutto, taṃtaṃsamucchedakiccasādhanavasena vā maggasampayuttanekkhammādivasena vuttantipi veditabbaṃ. Paṭippassaddhinissaraṇasuññesu ca idha vuttanayeneva attho veditabbo. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapahānesu panettha paṭippassaddhimattattaṃ nissaṭamattattañca gahetvā vuttaṃ. Pañcasupi etesu suññesu nekkhammādīniyeva vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇanāmena vuttāni. Ajjhattanti ajjhattabhūtaṃ. Bahiddhāti bahiddhābhūtaṃ. Dubhatosuññanti ubhayasuññaṃ. Paccattādīsupi hi to-itivacanaṃ hotiyeva.

“नैष्क्रम्याने कामच्छंद तदंगशून्य होतो” याचा अर्थ असा की, नैष्क्रम्याद्वारे प्रहीण झालेला कामच्छंद त्या नैष्क्रम्य नावाच्या अंगाने शून्य असतो. किंवा, कोणताही कामच्छंद, त्यात नैष्क्रम्याचा अभाव असल्यामुळे, त्या नैष्क्रम्य नावाच्या अंगाने शून्य असतो. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना करावी. त्या त्या अंगाचा त्या त्या कामच्छंद इत्यादींमध्ये केवळ अभाव असल्यामुळेच येथे उपचारध्यान व अप्पणाध्यान आणि विपश्यनेच्या प्रभावाने ‘तदंगशून्यता’ दर्शविली आहे. परंतु, प्रहाण दर्शविणाऱ्या शब्दाच्या अभावामुळे विवर्तन-अनुपश्यनेलाच अंतिम सीमा मानून विपश्यना दर्शविली आहे, चार मार्ग दर्शविलेले नाहीत. “नैष्क्रम्याने कामच्छंद समुच्छिन्न आणि शून्य होतो” इत्यादींमध्ये विक्खंभनाच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. येथे तदंग आणि विक्खंभन रूपाने प्रहीण झालेले क्लेश देखील पुन्हा उत्पन्न न झाल्यामुळे ‘समुच्छिन्न’ (पूर्णपणे नष्ट झालेले) म्हटले जातात, या पद्धतीने समुच्छेद सांगितला आहे; किंवा त्या त्या समुच्छेदकार्याला साध्य करण्याच्या प्रभावाने किंवा मार्गाशी संप्रयुक्त असलेल्या नैष्क्रम्य इत्यादींच्या प्रभावाने ते सांगितले आहे, असेही समजावे. प्रतिप्रस्रब्धी (शांती) आणि niस्सरण (मुक्ती) शून्यांच्या बाबतीतही येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. येथे तदंग, विक्खंभन आणि समुच्छेद प्रहाणांमध्ये केवळ शांत होणे (प्रतिप्रस्रब्धी-मात्रता) आणि केवळ मुक्त होणे (निस्सरण-मात्रता) गृहीत धरून सांगितले आहे. या पाचही शून्यांमध्ये नैष्क्रम्य इत्यादींनाच विक्खंभन, तदंग, समुच्छेद, प्रतिप्रस्रब्धी आणि निस्सरण या नावांनी सांगितले आहे. ‘अज्झत्तं’ (अध्यात्म) म्हणजे अध्यात्मभूत (अंतर्गत असलेले चक्षु इत्यादी). ‘बहिद्धा’ (बाह्य) म्हणजे बाह्यभूत (बाहर असलेले रूपादी विषय). ‘दुभतोसुञ्ञं’ (दोन्हीकडून शून्य) म्हणजे दोन्हीकडून (अध्यात्म आणि बाह्य दोन्ही रूपांनी किंवा आत्मा आणि आत्मीय दोन्ही रूपांनी) शून्य असणे. कारण ‘पच्चत्तं’ इत्यादी शब्दांमध्येही ‘तो’ प्रत्यय लागतोच.

Cha ajjhattikāyatanādīni chaajjhattikāyatanādīnaṃ bhāvena sabhāgāni. Parehi visabhāgāni. Viññāṇakāyātiādīsu cettha kāyavacanena viññāṇādīniyeva vuttāni. Nekkhammesanādīsu nekkhammādīniyeva tadatthikehi viññūhi esīyantīti esanā. Atha vā pubbabhāge nekkhammādīnaṃ esanāpi kāmacchandādīhi suññā, kiṃ pana nekkhammādīnītipi vuttaṃ hoti? Pariggahādīsu nekkhammādīniyeva pubbabhāge esitāni aparabhāge pariggayhantīti [Pg.245] pariggahoti, pariggahitāni pattivasena paṭilabbhantīti paṭilābhoti, paṭiladdhāni ñāṇavasena paṭivijjhīyantīti paṭivedhoti ca vuttāni. Ekattasuññañca nānattasuññañca sakiṃyeva pucchitvā ekattasuññaṃ vissajjetvā nānattasuññaṃ avissajjetvāva sakiṃ nigamanaṃ kataṃ. Kasmā na vissajjitanti ce? Vuttapariyāyenevettha yojanā ñāyatīti na vissajjitanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha yojanā – nekkhammaṃ ekattaṃ, kāmacchando nānattaṃ, kāmacchando nānattaṃ, nekkhammekattena suññanti. Evaṃ sesesupi yojanā veditabbā.

सहा आध्यात्मिक आयतने (अज्झत्तिक आयतने) सहा आध्यात्मिक आयतनांच्या स्वभावाने सभाग (समान) आहेत. इतरांपेक्षा (बाह्य आयतने, विज्ञानकाय इत्यादींपेक्षा) ती विसभाग (भिन्न) आहेत. आणि येथे 'विज्ञानकाय' इत्यादींमध्ये 'काय' या शब्दाने विज्ञानादींनाच म्हटले गेले आहे. 'नेक्खम्मेसना' (नैष्कर्म्य-एषणा) इत्यादींमध्ये, नेक्खम्माची (नैष्कर्म्याची) इच्छा करणाऱ्या विद्वानांद्वारे ते शोधले जाते म्हणून त्याला 'एषणा' (शोधणे) म्हणतात. अथवा, पूर्वभागात नेक्खम्मादींचा शोध देखील कामच्छंदादींपासून शून्य असतो, म्हणून 'नेक्खम्मादी शून्य आहेत' असे म्हटले जाते. 'परिग्रह' इत्यादींमध्ये, पूर्वभागात नेक्खम्मादींनाच शोधले जाते आणि नंतरच्या भागात ते स्वीकारले (धारण केले) जातात म्हणून त्याला 'परिग्रह' म्हणतात. स्वीकारलेले ध्यान प्राप्तीच्या द्वारे लाभले जाते म्हणून त्याला 'प्रतिलाभ' म्हणतात. प्राप्त झालेले ध्यान ज्ञानाच्या द्वारे प्रतिवेध केले (जाणले) जाते म्हणून त्याला 'प्रतिवेध' असे म्हटले गेले आहे. एकत्वशून्य आणि नानात्वशून्य या दोन्हीबद्दल एकदाच विचारून, एकत्वशून्याचे उत्तर देऊन, नानात्वशून्याचे उत्तर न देताच एकदाच निष्कर्ष काढला आहे. 'उत्तर का दिले नाही?' असे विचारल्यास, येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच योजना (संबंध) समजली जाते, म्हणून उत्तर दिले नाही असे समजावे. येथे ही योजना आहे – नेक्खम्म हे एकत्व आहे, कामच्छंद हे नानात्व आहे; कामच्छंद हे नानात्व नेक्खम्म-एकत्वाने शून्य आहे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना समजावी.

Khantiādīsu nekkhammādīniyeva khamanato ruccanato khantīti, rocitāniyeva pavisitvā tiṭṭhanato adhiṭṭhānanti, pavisitvā ṭhitānaṃ yathārucimeva sevanato pariyogāhananti ca vuttāni. Idha sampajānotiādiko paramatthasuññaniddeso parinibbānañāṇaniddese vaṇṇitoyeva.

'खन्ति' (सहनशीलता) इत्यादींमध्ये, नेक्खम्मादींनाच सहन करण्याच्या व आवडण्याच्या अर्थाने 'खन्ति' असे म्हटले आहे. आवडलेल्या ध्यानादींमध्येच प्रवेश करून स्थिर राहण्याच्या अर्थाने 'अधिष्ठान' असे म्हटले आहे. प्रवेश करून स्थिर झालेल्या ध्यानादींचे आपल्या आवडीनुसार सेवन करण्याच्या अर्थाने 'परियोगाहन' (अवगाहन) असे म्हटले आहे. येथे 'संपजानो' (संप्रजन्ययुक्त) इत्यादींनी सुरू होणारा परमार्थशून्य निर्देश हा परिनिर्वाणज्ञान निर्देशामध्ये आधीच वर्णित केला आहे.

Imesu ca sabbesu suññesu saṅkhārasuññaṃ vipariṇāmasuññaṃ lakkhaṇasuññañca yathāvuttānaṃ dhammānaṃ aññamaññaasammissatādassanatthaṃ. Yattha pana akusalapakkhikānaṃ kusalapakkhikena suññatā vuttā, tena akusale ādīnavadassanatthaṃ. Yattha pana kusalapakkhikānaṃ akusalapakkhikena suññatā vuttā, tena kusale ānisaṃsadassanatthaṃ. Yattha attattaniyādīhi suññatā vuttā, taṃ sabbasaṅkhāresu nibbidājananatthaṃ. Aggasuññaṃ paramatthasuññañca nibbāne ussāhajananatthaṃ vuttanti veditabbaṃ.

आणि या सर्व शून्यांमध्ये, संस्कारशून्य (संखारशून्य), विपरिणामशून्य आणि लक्षणशून्य हे आधी सांगितलेल्या धर्मांचे परस्परांशी अमिश्रितत्व (असंमिश्रता) दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु जेथे अकुशलपक्षातील धर्मांची कुशलपक्षातील धर्मांपासून शून्यता सांगितली आहे, ते अकुशलातील आदीनव (दोष) दर्शवण्यासाठी आहे. जेथे कुशलपक्षातील धर्मांची अकुशलपक्षातील धर्मांपासून शून्यता सांगितली आहे, ते कुशलातील आनिसंस (फायदे) दर्शवण्यासाठी आहे. जेथे आत्मा आणि आत्मीय इत्यादींपासून शून्यता सांगितली आहे, ते सर्व संस्कारांमध्ये निब्बिदा (वैराग्य) उत्पन्न करण्यासाठी आहे. अग्रशून्य आणि परमार्थशून्य हे निर्वाणामध्ये उत्साह उत्पन्न करण्यासाठी सांगितले आहे, असे समजावे.

Tesu aggasuññañca paramatthasuññañcāti dve suññāni atthato ekameva nibbānaṃ aggaparamatthavasena saupādisesaanupādisesavasena ca dvidhā katvā vuttaṃ. Tāni dve attattaniyasuññato saṅkhārasuññato ca sabhāgāni. ‘‘Suññasuññaṃ ajjhattasuññaṃ bahiddhāsuññaṃ dubhatosuññaṃ sabhāgasuññaṃ visabhāgasuñña’’nti imāni cha suññāni suññasuññameva hoti. Ajjhattādibhedato pana chadhā vuttāni. Tāni cha ca attattaniyādisuññato sabhāgāni. Saṅkhāravipariṇāmalakkhaṇasuññāni, vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇasuññāni, esanāpariggahapaṭilābhapaṭivedhasuññāni, ekattanānattasuññāni, khantiadhiṭṭhānapariyogāhanasuññāni cāti sattarasa suññāni attani avijjamānehi tehi tehi dhammehi suññattā avijjamānānaṃ vasena visuṃ visuṃ vuttāni. Saṅkhāravipariṇāmalakkhaṇasuññāni pana [Pg.246] itarena itarena asammissavasena sabhāgāni, vikkhambhanādīni pañca kusalapakkhena suññattā sabhāgāni, esanādīni cattāri, khantiādīni ca tīṇi akusalapakkhena suññattā sabhāgāni, ekattanānattasuññāni aññamaññapaṭipakkhavasena sabhāgāni.

त्या शून्यांमध्ये, अग्रशून्य आणि परमार्थशून्य ही दोन शून्ये अर्थतः एकच असलेल्या निर्वाणाला अग्र-परमार्थ रूपाने आणि सउपादिशेष-अनुपादिशेष रूपाने दोन प्रकारे विभागून सांगितली आहेत. ती दोन्ही आत्मा-आत्मीय शून्यामुळे आणि संस्कारशून्यामुळे सभाग (समान) आहेत. 'शून्यशून्य, आध्यात्मिकशून्य, बाह्यशून्य, उभयतोशून्य, सभागशून्य, विसभागशून्य' ही सहा शून्ये शून्यशून्यच आहेत. परंतु आध्यात्मिक इत्यादी भेदांमुळे ती सहा प्रकारे सांगितले आहे. आणि ती सहाही आत्मा-आत्मीय इत्यादी शून्यामुळे सभाग आहेत. संस्कारशून्य, विपरिणामशून्य, लक्षणशून्य; विक्खम्भनशून्य, तदंगशून्य, समुच्छेदशून्य, प्रतिप्रश्रब्धिशून्य, निस्सरणशून्य; एषणाशून्य, परिग्रहशून्य, प्रतिलाभशून्य, प्रतिवेधशून्य; एकत्वशून्य, नानात्वशून्य; आणि क्षमाशून्य, अधिष्ठानशून्य, अवगाहनशून्य – ही सतरा शून्ये स्वतःमध्ये नसलेल्या त्या त्या धर्मांच्या शून्यतेमुळे, अविद्यमान धर्मांच्या आधारे स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत. परंतु संस्कार, विपरिणाम आणि लक्षण शून्ये परस्परांशी अमिश्रित असल्यामुळे सभाग आहेत. विक्खम्भनादी पाच शून्ये कुशलपक्षाने शून्य असल्यामुळे सभाग आहेत. एषणादी चार आणि क्षमादी तीन शून्ये अकुशलपक्षाने शून्य असल्यामुळे सभाग आहेत. एकत्व आणि नानात्व शून्ये परस्परांच्या प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळे सभाग आहेत.

Sabbe dhammā samāsena, tidhā dvedhā tathekadhā;

Suññāti suññatthavidū, vaṇṇayantīdha sāsane.

संक्षेपाने सर्व धर्म तीन प्रकारे, दोन प्रकारे आणि त्याचप्रमाणे एका प्रकारे शून्य आहेत, असे या बुद्धशासनात शून्याचा अर्थ जाणणारे विद्वान वर्णन करतात.

Kathaṃ? Sabbe tāva lokiyā dhammā dhuvasubhasukhaattavirahitattā dhuvasubhasukhaattasuññā. Maggaphaladhammā dhuvasukhattavirahitattā dhuvasukhattasuññā. Aniccattāyeva sukhena suññā. Anāsavattā na subhena suññā. Nibbānadhammo attasseva abhāvato attasuñño. Lokiyalokuttarā pana sabbepi saṅkhatā dhammā sattassa kassaci abhāvato sattasuññā. Asaṅkhato nibbānadhammo tesaṃ saṅkhārānampi abhāvato saṅkhārasuñño. Saṅkhatāsaṅkhatā pana sabbepi dhammā attasaṅkhātassa puggalassa abhāvato attasuññāti.

कसे? प्रथम तर, सर्व लौकिक धर्म हे ध्रुव (नित्य), शुभ, सुख आणि आत्मा यांनी रहित असल्यामुळे ध्रुव-शुभ-सुख-आत्मा शून्य आहेत. मार्ग आणि फल धर्म हे ध्रुव, सुख आणि आत्मा यांनी रहित असल्यामुळे ध्रुव-सुख-आत्मा शून्य आहेत. अनित्यतेमुळेच ते सुखाने शून्य आहेत. अनास्रव (आसवरहित) असल्यामुळे ते शुभाने शून्य नाहीत. निर्वाण धर्म हा आत्म्याचाच अभाव असल्यामुळे आत्मशून्य आहे. परंतु लौकिक आणि लोकोत्तर असे सर्वच संस्कृत धर्म कोणत्याही सत्त्वाच्या (प्राण्याच्या) अभावामुळे सत्त्वशून्य आहेत. असंस्कृत निर्वाण धर्म हा त्या संस्कारांच्याही अभावामुळे संस्कारशून्य आहे. परंतु संस्कृत आणि असंस्कृत असे सर्वच धर्म 'आत्मा' नावाच्या पुद्गलाच्या अभावामुळे आत्मशून्य आहेत.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaaṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नामक पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथेतील

Suññakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

शून्यकथा वर्णन समाप्त झाले.

Yuganaddhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

युगनद्धवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

Niṭṭhitā ca majjhimavaggassa apubbatthānuvaṇṇanā.

आणि मज्झिमवग्गचे अपूर्वार्थ-अनुवर्णन समाप्त झाले.

(3) Paññāvaggo

(३) पञ्ञावग्ग (प्रज्ञावर्ग)

1. Mahāpaññākathā

१. महापञ्ञाकथा (महाप्रज्ञाकथा)

Mahāpaññākathāvaṇṇanā

महापञ्ञाकथा वर्णन (महाप्रज्ञाकथा वर्णन)

1. Idāni [Pg.247] visesato paññāpadaṭṭhānabhūtāya suññakathāya anantaraṃ kathitāya paññākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ādito tāva sattasu anupassanāsu ekekamūlakā satta paññā pucchāpubbaṅgamaṃ katvā niddiṭṭhā, puna sattānupassanāmūlakā ekekuttaramūlakā ca tisso paññā pucchaṃ akatvāva niddiṭṭhā, evamādito dasapaññāpāripūrī niddiṭṭhā. Tattha aniccānupassanā tāva yasmā aniccato diṭṭhesu saṅkhāresu ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti dukkhato ca ‘‘yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti anattato ca javati, tasmā sā bhāvitā bahulīkatā javanapaññaṃ paripūreti. Sā hi sakavisayesu javatīti javanā, javanā ca sā paññā cāti javanapaññā. Dukkhānupassanā samādhindriyanissitattā balavatī hutvā paṇidhiṃ nibbijjhati padāleti, tasmā nibbedhikapaññaṃ paripūreti. Sā hi nibbijjhatīti nibbedhikā, nibbedhikā ca sā paññā cāti nibbedhikapaññā. Anattānupassanā suññatādassanena vuddhippattiyā mahattappattattā mahāpaññaṃ paripūreti. Sā hi vuddhippattattā mahatī ca sā paññā cāti mahāpaññā. Nibbidānupassanā yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanāya balappattāvatthattā sabbasaṅkhāresu nibbindanasamatthā hutvā tikkhā hoti, tasmā tikkhapaññaṃ paripūreti. Virāgānupassanāpi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā sabbasaṅkhārehi virajjanasamatthā hutvā vipulā hoti, tasmā vipulapaññaṃ paripūreti.

१. आता, विशेषतः प्रज्ञेचे जवळचे कारण (पदस्थान) असलेल्या शून्यताकथेच्या नंतर सांगितलेल्या प्रज्ञाकथेचे अपूर्व अर्थाचे वर्णन केले जात आहे. त्यामध्ये सुरुवातीला तर सात अनुपश्यनांमध्ये प्रत्येकी एक मूळ असलेल्या सात प्रज्ञा प्रश्नोत्तराच्या रूपाने निर्दिष्ट केल्या आहेत. पुन्हा, सात अनुपश्यना मूळ असलेल्या आणि प्रत्येकी एक अधिक मूळ असलेल्या तीन प्रज्ञा प्रश्न न विचारताच निर्दिष्ट केल्या आहेत. अशा प्रकारे सुरुवातीपासून दहा प्रज्ञांची परिपूर्णता निर्दिष्ट केली आहे. त्यामध्ये अनित्यानुपश्यना तर ज्या कारणाने संस्कारांना अनित्य रूपाने पाहिले असता, 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे' अशा प्रकारे दुःख रूपाने आणि 'जे दुःख आहे, ते अनात्मा आहे' अशा प्रकारे अनात्म रूपाने प्रवृत्त होते (धावते), म्हणून ती भावित आणि बहुलीकृत (वारंवार अभ्यासलेली) केलेली (अनित्यानुपश्यना) जवनप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण ती आपल्या विषयांमध्ये वेगाने धावते म्हणून 'जवन' आहे, आणि ती जवनही आहे आणि प्रज्ञाही आहे म्हणून 'जवनप्रज्ञा' होय. दुःखानुपश्यना समाधीन्द्रियावर आश्रित असल्यामुळे बलवान होऊन प्रणिधीला (तृष्णेला) भेदून टाकते, विदीर्ण करते; म्हणून ती निर्वेधिकप्रज्ञेला (भेदक प्रज्ञेला) परिपूर्ण करते. कारण ती भेदून टाकते म्हणून 'निर्वेधिका' आहे, आणि ती निर्वेधिकाही आहे आणि प्रज्ञाही आहे म्हणून 'निर्वेधिकप्रज्ञा' होय. अनात्मानुपश्यना शून्यतादर्शनाने वृद्धीला प्राप्त झाल्यामुळे आणि मोठेपणाला प्राप्त झाल्यामुळे महाप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण ती वृद्धीला प्राप्त झाल्यामुळे महान आहे आणि ती प्रज्ञाही आहे म्हणून 'महाप्रज्ञा' होय. निर्विदानुपश्यना ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनामुळे (अभ्यासामुळे) बलप्राप्त अवस्थेची असल्यामुळे सर्व संस्कारांविषयी कंटाळा (निर्वेद) उत्पन्न करण्यास समर्थ होऊन तीक्ष्ण असते, म्हणून ती तीक्ष्णप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. विरागानुपश्यना सुद्धा ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनाने बलप्राप्त झालेल्यांच्या अधिक वृद्ध अवस्थेची असल्यामुळे सर्व संस्कारांपासून विरक्त होण्यास समर्थ होऊन विपुल (विस्तीर्ण) असते, म्हणून ती विपुलप्रज्ञेला परिपूर्ण करते.

Nirodhānupassanāpi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā vayalakkhaṇavasena sabbasaṅkhārānaṃ nirodhadassanasamatthā hutvā gambhīrā hoti, tasmā gambhīrapaññaṃ paripūreti. Nirodho hi uttānapaññehi alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīro, tasmiṃ gambhīre gādhappattā paññāpi gambhīrā. Paṭinissaggānupassanāpi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā vayalakkhaṇavasena sabbasaṅkhārapaṭinissajjanasamatthā hutvā asāmantā hoti, vuddhipariyantappattattā chahi paññāhi dūre hotīti attho. Tasmā [Pg.248] sayaṃ asāmantattā asāmantapaññaṃ paripūreti. Sā hi heṭṭhimapaññāhi dūrattā asāmantā, asamīpā vā paññāti asāmantapaññā. Paṇḍiccaṃ paripūrentīti paṇḍitabhāvaṃ paripūrenti. Yasmā yathāvuttā satta paññā paripuṇṇā bhāvetvā paṇḍitalakkhaṇappatto sikhappattavuṭṭhānagāminivipassanāsaṅkhātehi saṅkhārupekkhānulomagotrabhuñāṇehi paṇḍito hutvā paṇḍiccena samannāgato hoti, tasmā ‘‘paṇḍiccaṃ paripūrentī’’ti vuttaṃ.

निरोधानुपश्यना सुद्धा ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनाने बलप्राप्त झालेल्यांच्या अधिक वृद्ध अवस्थेची असल्यामुळे, व्यय-लक्षणाच्या द्वारे सर्व संस्कारांचा निरोध पाहण्यास समर्थ होऊन गंभीर असते, म्हणून ती गंभीरप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण निरोध हा उथळ प्रज्ञा असलेल्यांना प्राप्त न होणारा आश्रय असल्यामुळे गंभीर आहे, आणि त्या गंभीर निरोधामध्ये खोलवर पोहोचलेली प्रज्ञा सुद्धा गंभीर असते. प्रतिनिसर्गानुपश्यना सुद्धा ज्या कारणाने तिन्ही अनुपश्यनांच्या पूर्वीच्या सेवनाने बलप्राप्त झालेल्यांच्या अधिक वृद्ध अवस्थेची असल्यामुळे, व्यय-लक्षणाच्या द्वारे सर्व संस्कारांचा त्याग करण्यास समर्थ होऊन 'असामन्ता' (असाधारण/दूर असलेली) असते; वृद्धीच्या सीमेला प्राप्त झाल्यामुळे ती सहा प्रज्ञांपासून दूर असते, असा अर्थ आहे. म्हणून ती स्वतः असामन्त (असाधारण) असल्यामुळे असामन्तप्रज्ञेला परिपूर्ण करते. कारण ती खालच्या प्रज्ञांपासून दूर असल्यामुळे 'असामन्ता' आहे, किंवा जी जवळ नसलेली प्रज्ञा आहे ती 'असामन्तप्रज्ञा' होय. 'पांडित्याला परिपूर्ण करतात' म्हणजे पंडितभावाला परिपूर्ण करतात. ज्या कारणाने वर सांगितलेल्या सात प्रज्ञांना परिपूर्ण रूपाने भावित करून पंडिताच्या लक्षणाला प्राप्त झालेला साधक, शिखरेला पोहोचलेल्या वुट्ठानगामिनी विपश्यना संज्ञक अशा संस्कारोपेक्षाज्ञान, अनुलोमज्ञान आणि गोत्रभूज्ञानांच्या द्वारे पंडित होऊन पांडित्याने युक्त होतो, म्हणून 'पांडित्याला परिपूर्ण करतात' असे म्हटले आहे.

Aṭṭha paññāti paṇḍiccasaṅkhātāya paññāya saha sabbā aṭṭha paññā. Puthupaññaṃ paripūrentīti yasmā tena paṇḍiccena samannāgato hutvā so paṇḍito gotrabhuñāṇānantaraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā lokuttarabhāvappattiyā lokiyato puthubhūtattā visuṃbhūtattā puthupaññātisaṅkhātaṃ maggaphalapaññaṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘aṭṭha paññā puthupaññaṃ paripūrentī’’ti vuttaṃ.

'आठ प्रज्ञा' म्हणजे पांडित्य संज्ञक प्रज्ञेसह सर्व आठ प्रज्ञा. 'पृथुप्रज्ञेला परिपूर्ण करतात' कारण त्या पांडित्याने युक्त होऊन तो पंडित गोत्रभूज्ञानानंतर निर्वाणाला आलंबन करून लोकोत्तर भावाला प्राप्त झाल्यामुळे, लौकिकापेक्षा पृथक् (विस्तीर्ण) आणि भिन्न झाल्यामुळे 'पृथुप्रज्ञा' संज्ञक मार्ग-फल प्रज्ञेला प्राप्त करतो, म्हणून 'आठ प्रज्ञा पृथुप्रज्ञेला परिपूर्ण करतात' असे म्हटले आहे.

Imā nava paññātiādīsu tasseva kamena adhigatamaggaphalassa ariyapuggalassa paṇītalokuttaradhammopayogena paṇītacittasantānattā pahaṭṭhākāreneva ca pavattamānacittasantānassa phalānantaraṃ otiṇṇabhavaṅgato vuṭṭhitassa maggapaccavekkhaṇā, tato ca bhavaṅgaṃ otaritvā vuṭṭhitassa phalapaccavekkhaṇā, imināva nayena pahīnakilesapaccavekkhaṇā, avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā, nibbānapaccavekkhaṇāti pañca paccavekkhaṇā pavattanti. Tāsu paccavekkhaṇāsu maggapaccavekkhaṇā phalapaccavekkhaṇā ca paṭibhānapaṭisambhidā hoti. Kathaṃ? ‘‘Yaṃkiñci paccayasambhūtaṃ nibbānaṃ bhāsitattho vipāko kiriyāti ime pañca dhammā attho’’ti abhidhamme pāḷiṃ anugantvā tadaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Nibbānassa ca atthattā tadārammaṇaṃ maggaphalañāṇaṃ ‘‘atthesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718; paṭi. ma. 1.110) vacanato atthapaṭisambhidā hoti. Tassa atthapaṭisambhidābhūtassa maggaphalañāṇassa paccavekkhaṇañāṇaṃ ‘‘ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti vacanato paṭibhānapaṭisambhidā hoti. Sā ca paccavekkhaṇapaññā hāsākārena pavattamānacittasantānassa hāsapaññā nāma hoti. Tasmā nava paññā hāsapaññaṃ paripūrentīti ca hāsapaññā paṭibhānapaṭisambhidāti ca vuttaṃ. Sabbappakārāpi paññā tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā pakārena dhamme jānātīti paññā.

'या नऊ प्रज्ञा' इत्यादींमध्ये, अनुक्रमाने मार्ग आणि फल प्राप्त केलेल्या त्याच आर्य पुद्गलाच्या, प्रणीत लोकोत्तर धर्माच्या प्रयोगामुळे प्रणीत चित्तसंतती असल्यामुळे आणि प्रफुल्लित रूपानेच प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तसंतती असलेल्या, फलानंतर भवांगामध्ये उतरून त्यातून उठलेल्या (त्याच आर्य पुद्गलाची) मार्ग-प्रत्यवेक्षणा होते; आणि त्यानंतर भवांगामध्ये उतरून उठलेल्याची फल-प्रत्यवेक्षणा होते; याच पद्धतीने प्रहीण क्लेशांची प्रत्यवेक्षणा, अवशिष्ट क्लेशांची प्रत्यवेक्षणा आणि निर्वाणाची प्रत्यवेक्षणा अशा पाच प्रत्यवेक्षणा प्रवृत्त होतात. त्या प्रत्यवेक्षणांमध्ये मार्ग-प्रत्यवेक्षणा आणि फल-प्रत्यवेक्षणा ही प्रतिभान-प्रतिसंविदा असते. कसे? 'जे काही प्रत्ययोत्पन्न आहे, निर्वाण, भाषित अर्थ, विपाक आणि क्रिया हे पाच धर्म अर्थ आहेत' असे अभिधम्मातील पाळीचे अनुसरण करून त्याच्या अट्ठकथेत म्हटले आहे. आणि निर्वाण हा 'अर्थ' असल्यामुळे, त्याला आलंबन करणारे मार्ग-फल ज्ञान हे 'अर्थांमधील ज्ञान ही अर्थ-प्रतिसंविदा होय' या वचनानुसार अर्थ-प्रतिसंविदा असते. त्या अर्थ-प्रतिसंविदा रूप असलेल्या मार्ग-फल ज्ञानाचे जे प्रत्यवेक्षण ज्ञान आहे, ते 'ज्ञानांमधील ज्ञान ही प्रतिभान-प्रतिसंविदा होय' या वचनानुसार प्रतिभान-प्रतिसंविदा असते. आणि ती प्रत्यवेक्षणा प्रज्ञा आनंदी रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तसंततीची असल्यामुळे तिला 'हासप्रज्ञा' (हास्यप्रज्ञा) असे म्हणतात. म्हणून 'नऊ प्रज्ञा हासप्रज्ञेला परिपूर्ण करतात' आणि 'हासप्रज्ञा ही प्रतिभान-प्रतिसंविदा आहे' असे म्हटले आहे. सर्व प्रकारची प्रज्ञा सुद्धा त्या त्या अर्थाला स्पष्ट करणे या संज्ञेने प्रज्ञापित करण्याच्या अर्थामुळे 'प्रज्ञा' होय, किंवा त्या त्या प्रकारे धर्मांना जाणते म्हणून 'प्रज्ञा' होय.

Tassāti [Pg.249] tassa vuttappakārassa ariyapuggalassa. Karaṇatthe sāmivacanaṃ. Atthavavatthānatoti yathāvuttassa pañcavidhassa atthassa vavatthāpanavasena. Vuttampi cetaṃ samaṇakaraṇīyakathāyaṃ ‘‘hetuphalaṃ nibbānaṃ vacanattho atha vipākaṃ kiriyāti atthe pañca pabhede paṭhamantapabhedagataṃ ñāṇa’’nti. Adhigatā hotīti paṭiladdhā hoti. Sāyeva paṭilābhasacchikiriyāya sacchikatā. Paṭilābhaphasseneva phassitā paññāya. Dhammavavatthānatoti ‘‘yo koci phalanibbattako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti ime pañca dhammā dhammo’’ti abhidhamme pāḷiyānusārena vuttānaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ vavatthāpanavasena. Vuttampi cetaṃ samaṇakaraṇīyakathāyaṃ ‘‘hetu ariyamaggo vacanaṃ kusalañca akusalañcāti dhamme pañca pabhede dutiyantapabhedagataṃ ñāṇa’’nti. Niruttivavatthānatoti tesaṃ tesaṃ atthadhammānaṃ anurūpaniruttīnaṃ vavatthāpanavasena. Paṭibhānavavatthānatoti paṭibhānasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ paṭisambhidāñāṇānaṃ vavatthāpanavasena. Tassimāti nigamanavacanametaṃ.

"Tassāti" म्हणजे "त्या पूर्वोक्त आर्यपुद्गलाचे". येथे करण अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती आहे. "Atthavavatthānatoti" म्हणजे पूर्वोक्त पाच प्रकारच्या अर्थांच्या निश्चितीकरणाने. श्रमणकरणीय कथेमध्ये हे देखील म्हटले आहे – "हेतू, फल, निर्वाण, वचनार्थ आणि विपाक किंवा क्रिया अशा पाच प्रकारच्या अर्थांमध्ये पहिल्या प्रकारच्या भेदाला प्राप्त झालेले ज्ञान." "Adhigatā hotīti" म्हणजे प्राप्त झाली आहे. तीच (अत्थपटिसम्भिदा) प्राप्ती आणि साक्षात्काराने साक्षात्कृत केली आहे. प्राप्तीच्या स्पर्शानेच प्रज्ञेद्वारे स्पर्शली गेली आहे. "Dhammavavatthānatoti" म्हणजे "जो कोणी फल उत्पन्न करणारा हेतू, आर्यमार्ग, भाषित (वचन), कुशल आणि अकुशल हे पाच धर्म 'धम्म' आहेत" असे अभिधम्मात पाळीच्या अनुषंगाने सांगितलेल्या पाच धर्मांच्या निश्चितीकरणाने. श्रमणकरणीय कथेमध्ये हे देखील म्हटले आहे – "हेतू, आर्यमार्ग, वचन, कुशल आणि अकुशल अशा पाच प्रकारच्या धर्मांमध्ये दुसऱ्या प्रकारच्या भेदाला प्राप्त झालेले ज्ञान." "Niruttivavatthānatoti" म्हणजे त्या त्या अर्थ आणि धर्मांच्या अनुरूप निरुक्तींच्या (भाषेच्या/शब्दांच्या) निश्चितीकरणाने. "Paṭibhānavavatthānatoti" म्हणजे प्रतिभान संज्ञक तीन प्रतिसंभिदा ज्ञानांच्या निश्चितीकरणाने. "Tassimā" हे निगमन वचन (निष्कर्ष वाक्य) आहे.

2. Evaṃ sabbasaṅgāhakavasena anupassanānaṃ visesaṃ dassetvā idāni vatthubhedavasena dassento rūpe aniccānupassanātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Puna rūpādīsuyeva atītānāgatapaccuppannavasena javanapaññaṃ dassetukāmo kevalaṃ rūpādivasena ca atītānāgatapaccuppannarūpādivasena ca pucchaṃ katvā pucchākameneva vissajjanaṃ akāsi. Tattha suddharūpādivissajjanesu paṭhamaṃ niddiṭṭhā eva paññā atītānāgatapaccuppannamūlakesu sabbavissajjanesu tesu atītādīsu javanavasena javanapaññāti niddiṭṭhā.

२. अशा प्रकारे सर्वसंग्राहक रूपाने अनुपश्यनांचा विशेष दाखवून, आता वस्तूच्या भेदाने (आलंबन भेदाने) दाखवताना "रूपात अनित्यानुपश्यना" इत्यादी म्हणाले. ते खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या अर्थाचेच आहे. पुन्हा रूप इत्यादींमध्येच अतीत, अनागत आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) रूपाने जवनप्रज्ञा (तीव्र प्रज्ञा) दाखवण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी केवळ रूप इत्यादींच्या रूपाने आणि अतीत-अनागत-प्रत्युत्पन्न रूप इत्यादींच्या रूपाने प्रश्न विचारून, प्रश्नाच्या क्रमानेच उत्तर दिले. त्यामध्ये केवळ रूप इत्यादींच्या उत्तरांमध्ये जी पहिली प्रज्ञा निर्दिष्ट केली आहे, तीच अतीत, अनागत आणि प्रत्युत्पन्न मूळ असलेल्या सर्व उत्तरांमध्ये त्या अतीत इत्यादींमध्ये जवन रूपाने 'जवनप्रज्ञा' म्हणून निर्दिष्ट केली आहे.

3. Puna anekasuttantapubbaṅgamaṃ paññāpabhedaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva suttante uddisi. Tattha sappurisasaṃsevoti heṭṭhā vuttappakārānaṃ sappurisānaṃ bhajanaṃ. Saddhammassavananti tesaṃ sappurisānaṃ santike sīlādipaṭipattidīpakassa saddhammavacanassa savanaṃ. Yonisomanasikāroti sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhaṇavasena upāyena manasikāro. Dhammānudhammapaṭipattīti lokuttaradhamme anugatassa sīlādipaṭipadādhammassa paṭipajjanaṃ. Paññāpaṭilābhāya [Pg.250] paññāvuddhiyā paññāvepullāya paññābāhullāyāti imāni cattāri paññāvasena bhāvavacanāni. Sesāni dvādasa puggalavasena bhāvavacanāni.

३. पुन्हा अनेक सूत्रांच्या पूर्वगामी प्रज्ञाभेदाला दाखवण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी प्रथम सूत्रांचा निर्देश केला. त्यामध्ये "sappurisasaṃsevo" (सत्पुरुष संसेव) म्हणजे खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या प्रकारच्या सत्पुरुषांची संगती करणे. "Saddhammassavanaṃ" (सद्धम्मश्रवण) म्हणजे त्या सत्पुरुषांच्या जवळ शील इत्यादी प्रतिपत्तीला प्रकाशित करणाऱ्या सद्धम्म वचनांचे श्रवण करणे. "Yonisomanasikāro" (योनिशो मनसिकार) म्हणजे ऐकलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करण्याच्या रूपाने योग्य उपायाने मनात चिंतन करणे. "Dhammānudhammapaṭipatti" (धम्मानुधम्मप्रतिपत्ती) म्हणजे लोकोत्तर धर्माला अनुसरून असलेल्या शील इत्यादी प्रतिपत्ती धर्माचे आचरण करणे. "Paññāpaṭilābhāya, paññāvuddhiyā, paññāvepullāya, paññābāhullāya" हे चार प्रज्ञेच्या दृष्टीने भाववाचक शब्द आहेत. उर्वरित बारा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने भाववाचक शब्द आहेत.

1. Soḷasapaññāniddesavaṇṇanā

१. सोळा प्रज्ञांच्या निर्देशनाची वर्णना (सोळसपण्हा-निद्देस-वण्णना).

4. Suttantaniddese channaṃ abhiññāñāṇānanti iddhividhadibbasotacetopariyapubbenivāsadibbacakkhuāsavānaṃ khayañāṇānaṃ. Tesattatīnaṃ ñāṇānanti ñāṇakathāya niddiṭṭhānaṃ sāvakasādhāraṇānaṃ ñāṇānaṃ. Sattasattatīnaṃ ñāṇānanti ettha –

४. सूत्रनिर्देशामध्ये "channaṃ abhiññāñāṇānaṃ" (सहा अभिज्ञा ज्ञानांचे) म्हणजे ऋद्धिविध, दिव्यश्रोत, चेतोपरिय, पूर्वेनिवास, दिव्यचक्षू आणि आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान. "Tesattatīnaṃ ñāṇānaṃ" (त्र्याहत्तर ज्ञानांचे) म्हणजे ज्ञानकथेमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या श्रावक-साधारण ज्ञानांचे. "Sattasattatīnaṃ ñāṇānaṃ" (सत्त्याहत्तर ज्ञानांचे) यामध्ये –

‘‘Sattasattari vo, bhikkhave, ñāṇavatthūni desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmīti. Katamāni, bhikkhave, sattasattari ñāṇavatthūni? Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jātīti ñāṇaṃ…pe… upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṃ… taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ… vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṃ… phassapaccayā vedanāti ñāṇaṃ… saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṃ… nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṃ… viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṃ… saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṃ… avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Imāni vuccanti, bhikkhave, sattasattari ñāṇavatthūnī’’ti (saṃ. ni. 2.34) –

"भिक्खूहो, मी तुम्हांला सत्त्याहत्तर ज्ञानवस्तू उपदेशीन. ते नीट ऐका, मनात चांगल्या प्रकारे धारण करा, मी बोलेन." "भिक्खूहो, सत्त्याहत्तर ज्ञानवस्तू कोणत्या आहेत?" "जातीमुळे (जन्मामुळे) जरामरण होते, हे ज्ञान; जाती नसताना जरामरण नसते, हे ज्ञान. अतीत काळातही जातीमुळे जरामरण होते, हे ज्ञान; जाती नसताना जरामरण नसते, हे ज्ञान. अनागत (भविष्य) काळातही जातीमुळे जरामरण होईल, हे ज्ञान; जाती नसताना जरामरण असणार नाही, हे ज्ञान. आणि त्याचे जे हे धम्मस्थितीज्ञान आहे, ते देखील क्षयधर्म, वयधर्म, विरागधर्म आणि निरोधधर्म आहे, हे ज्ञान. भवामुळे जात (जन्म) होते, हे ज्ञान... पे... उपादानामुळे भव होतो, हे ज्ञान... तृष्णेमुळे उपादान होते, हे ज्ञान... वेदनेमुळे तृष्णा होते, हे ज्ञान... स्पर्शामुळे वेदना होते, हे ज्ञान... षडायतनामुळे स्पर्श होतो, हे ज्ञान... नामरूपामुळे षडायतन होते, हे ज्ञान... विज्ञानामुळे नामरूप होते, हे ज्ञान... संस्कारांमुळे विज्ञान होते, हे ज्ञान... अविद्येमुळे संस्कार होतात, हे ज्ञान; अविद्या नसताना संस्कार नसतात, हे ज्ञान. अतीत काळातही अविद्येमुळे संस्कार होते, हे ज्ञान; अविद्या नसताना संस्कार नव्हते, हे ज्ञान. अनागत काळातही अविद्येमुळे संस्कार होतील, हे ज्ञान; अविद्या नसताना संस्कार असणार नाहीत, हे ज्ञान. आणि त्याचे जे हे धम्मस्थितीज्ञान आहे, ते देखील क्षयधर्म, वयधर्म, विरागधर्म आणि nirodhadhamma (निरोधधर्म) आहे, हे ज्ञान. भिक्खूहो, यांना सत्त्याहत्तर ज्ञानवस्तू असे म्हणतात." (संयुत्त निकाय २.३४) –

Evaṃ [Pg.251] bhagavatā nidānavagge vuttāni sattasattati ñāṇāni. ‘‘Jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.33) iminā nayena ekādasasu aṅgesu cattāri cattāri katvā vuttāni catucattārīsa ñāṇavatthūni pana idha na gahitāni. Ubhayattha ca ñāṇāniyeva hitasukhassa vatthūnīti ñāṇavatthūni. Lābhotiādīsu lābhoyeva upasaggena visesetvā paṭilābhoti vutto. Puna tasseva atthavivaraṇavasena patti sampattīti vuttaṃ. Phassanāti adhigamavasena phusanā. Sacchikiriyāti paṭilābhasacchikiriyā. Upasampadāti nipphādanā.

अशा प्रकारे भगवंतांनी निदानवर्गात सत्त्याहत्तर ज्ञाने सांगितली आहेत. "जरामरणाचे ज्ञान, जरामरण-समुदयाचे ज्ञान, जरामरण-निरोधाचे ज्ञान, जरामरण-निरोधगामी प्रतिपदेचे ज्ञान" या पद्धतीने अकरा अंगांमध्ये चार-चार करून सांगितलेल्या चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू मात्र येथे ग्रहण केल्या नाहीत. दोन्ही ठिकाणी ज्ञानेच हित आणि सुखाचे कारण (वस्तू) असल्याने त्यांना 'ज्ञानवस्तू' म्हणतात. 'Lābho' (लाभ) इत्यादी शब्दांमध्ये 'लाभ' या शब्दालाच उपसर्गाने विशेषित करून 'प्रतिलाभ' (paṭilābha) असे म्हटले आहे. पुन्हा त्याच शब्दाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'प्राप्ती' (patti) आणि 'संपत्ती' (sampatti) असे म्हटले आहे. 'Phassanā' (स्पर्शना) म्हणजे अधिगम (प्राप्ती) च्या रूपाने स्पर्श करणे. 'Sacchikiriyā' (साक्षात्क्रिया) म्हणजे प्रतिलाभ-साक्षात्क्रिया (प्राप्तीचा साक्षात्कार). 'Upasampadā' म्हणजे निष्पादन (पूर्ण करणे).

Sattannañca sekkhānanti tisso sikkhā sikkhantīti sekkhasaññitānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ. Puthujjanakalyāṇakassa cāti nibbānagāminiyā paṭipadāya yuttattā sundaraṭṭhena kalyāṇasaññitassa puthujjanassa. Vaḍḍhitaṃ vaḍḍhanaṃ etāyāti vaḍḍhitavaḍḍhanā. Yathāvuttānaṃ aṭṭhannampi paññānaṃ vasena visesato ca arahato paññāvasena paññāvuddhiyā. Tathā paññāvepullāya. Mahante atthe pariggaṇhātītiādīsu paṭisambhidappatto ariyasāvako atthādayo ārammaṇakaraṇena pariggaṇhāti. Sabbāpi mahāpaññā ariyasāvakānaṃyeva. Tassā ca paññāya visayā heṭṭhā vuttatthā eva.

"सत्तन्नं च सेक्खानं" (सात शैक्षांचे) म्हणजे जे तीन शिक्षांचे ग्रहण करतात (शिकतात), अशा सोतापत्तिमग्गठ्ठ (स्रोतापत्ती मार्गस्थ) इत्यादी सात शैक्ष संज्ञक व्यक्तींचे होय. "पुथुज्जनकल्याणकस्स च" (आणि कल्याणक पृथग्जनाचे) म्हणजे निर्वाणाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेने (मार्गाने) युक्त असल्यामुळे, सुंदर अर्थाने 'कल्याणक' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पृथग्जनाचे होय. "वड्ढितं वड्ढनं एतायाति वड्ढितवड्ढना" (ज्याद्वारे वाढलेली वाढ होते ती 'वर्धितवर्धना' होय). वर उल्लेखिलेल्या आठही जणांच्या प्रज्ञेच्या द्वारे आणि विशेषतः अरहंताच्या प्रज्ञेच्या द्वारे प्रज्ञेच्या वृद्धीसाठी. तसेच प्रज्ञेच्या विपुलतेसाठी (विस्तारासाठी). "महंते अत्थे परिग्गण्हाति" (मोठ्या अर्थांचे ग्रहण करतो) इत्यादींमध्ये, पटिसम्भिदा (प्रतिसंभिदा) प्राप्त झालेले आर्यश्रावक अर्थ इत्यादींना आलंबन (विषय) करून त्यांचे ग्रहण करतात. सर्व प्रकारची महाप्रज्ञा केवळ आर्यश्रावकांचीच असते. आणि त्या प्रज्ञेचे विषय खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहेत.

Puthunānākhandhesūtiādīsu nānāsaddo puthusaddassa atthavacanaṃ. Ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññāti tesu tathāvuttesu khandhādīsu ñāṇaṃ pavattatīti katvā taṃ ñāṇaṃ puthupaññā nāmāti attho. Nānāpaṭiccasamuppādesūti paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ vasena paccayabahuttā vuttaṃ. Nānāsuññatamanupalabbhesūti upalabbhanaṃ upalabbho, gahaṇanti attho. Na upalabbho anupalabbho, anupalabbhānaṃ bahuttā bahuvacanena anupalabbhā, pañcavīsatisuññatāvasena vā nānāsuññatāsu attattaniyādīnaṃ anupalabbhā nānāsuññatānupalabbhā, tesu. ‘‘Nānāsuññatānupalabbhesū’’ti vattabbe ‘‘adukkhamasukhā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 2) viya ma-kāro padasandhivasena vutto. Imā pañca paññā kalyāṇaputhujjanehi sādhāraṇā, nānāatthādīsu paññā ariyānaṃyeva. Puthujjanasādhāraṇe dhammeti lokiyadhamme. Iminā avasānapariyāyena [Pg.252] lokiyato puthubhūtanibbānārammaṇattā puthubhūtā visuṃbhūtā paññāti puthupaññā nāmāti vuttaṃ hoti.

"पुथुनानाखन्धेसु" (विविध आणि अनेक स्कंधांमध्ये) इत्यादींमध्ये 'नाना' हा शब्द 'पुथु' शब्दाचा अर्थ दर्शवणारा आहे. "प्रज्ञा प्रवृत्त होते म्हणून पृथुप्रज्ञा" म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या स्कंध इत्यादींमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, म्हणून त्या ज्ञानाला 'पृथुप्रज्ञा' (विस्तीर्ण प्रज्ञा) असे म्हणतात, हा अर्थ आहे. "नानापटिच्चसमुप्पादेसु" (विविध प्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये) हे प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांच्या द्वारे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) बहुत्वामुळे बहुवचनात सांगितले आहे. "नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसु" यामध्ये 'उपलब्भन' म्हणजे 'उपलब्ध' (ग्रहण करणे), असा अर्थ आहे. जे उपलब्ध नाही ते 'अनुपलब्ध' (ग्रहण न होणारे) होय. अनुपलब्धांच्या बहुत्वामुळे बहुवचनात 'अनुपलब्धा' असे म्हटले आहे. किंवा पंचवीस प्रकारच्या शून्यतेच्या द्वारे विविध शून्यतांमध्ये आत्मा आणि आत्मीय (माझेपणा) इत्यादी उपलब्ध होत नाहीत म्हणून 'नानासुञ्ञतानुपलब्ध' असे म्हणतात. "नानासुञ्ञतानुपलब्भेसु" असे म्हणावयाचे असताना "अदुक्खमसुखा" इत्यादींप्रमाणे 'म' हा वर्ण पदसंधीमुळे जोडला गेला आहे. या पाच प्रज्ञा कल्याणक पृथग्जनांशी साधारण (समान) आहेत, तर विविध अर्थ इत्यादींमधील प्रज्ञा केवळ आर्यांचीच असते. "पृथग्जनसाधारण धर्म" म्हणजे लौकिक धर्म. या अंतिम पर्यायाने (स्पष्टीकरणाने), लौकिक धर्मापासून पृथक (वेगळे) असलेल्या निर्वाणाला आलंबन केल्यामुळे, जी पृथक व विशिष्ट झालेली प्रज्ञा आहे, तिला 'पृथुप्रज्ञा' असे म्हणतात, असा अर्थ होतो.

Vipulapaññā mahāpaññānayena veditabbā. Yathāvutte dhamme pariggaṇhantassa guṇamahantatāya tesaṃ dhammānaṃ pariggāhikāya ca paññāya mahantatā, tesaṃ dhammānaṃ sayameva mahantattā uḷārattā dhammānañca paññāya ca vipulatā veditabbā. Gambhīrapaññā puthupaññānayena veditabbā. Te ca dhammā te ca anupalabbhā sā ca paññā pakatijanena alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīrā.

विपुलप्रज्ञा ही महाप्रज्ञेच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी. वर सांगितलेल्या धर्मांचे ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तीसाठी, गुणांच्या मोठेपणामुळे त्या धर्मांचे ग्रहण करणाऱ्या प्रज्ञेचे मोठेपण आणि त्या धर्मांच्या स्वतःच्याच मोठेपणामुळे व उदारतेमुळे (विस्तीर्णतेमुळे) त्या धर्मांची आणि प्रज्ञेची विपुलता समजून घ्यावी. गंभीरप्रज्ञा ही पृथुप्रज्ञेच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी. ते धर्म, ते अनुपलब्ध धर्म आणि ती प्रज्ञा सामान्य माणसाला (प्राकृत मनुष्याला) आधार किंवा स्थान न मिळण्याजोगी असल्यामुळे 'गंभीर' (खोल) आहेत.

Yassa puggalassāti ariyapuggalasseva. Añño kocīti puthujjano. Abhisambhavitunti sampāpuṇituṃ. Anabhisambhavanīyoti sampāpuṇituṃ asakkuṇeyyo. Aññehīti puthujjaneheva. Aṭṭhamakassāti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya gaṇiyamāne aṭṭhamabhūtassa sotāpattimaggaṭṭhassa. Dūreti vippakaṭṭhe. Vidūreti visesena vippakaṭṭhe. Suvidūreti suṭṭhu visesena vippakaṭṭhe. Na santiketi na samīpe. Na sāmantāti na samīpabhāge. Imāni dve paṭisedhasahitāni vacanāni dūrabhāvasseva niyamanāni. Upādāyāti paṭicca. Sotāpannassāti sotāpattiphalaṭṭhassa. Eteneva taṃtaṃmaggapaññā taṃtaṃphalapaññāya dūreti vuttaṃ hoti. Paccekasambuddhoti upasaggena visesitaṃ. Itaradvayaṃ pana suddhameva āgataṃ.

"यस्स पुग्गलस्स" (ज्या पुद्गलाचे/व्यक्तीचे) म्हणजे केवळ आर्य पुद्गलाचेच. "अञ्ञो कोची" (इतर कोणीही) म्हणजे पृथग्जन. "अभिसम्भवितुं" म्हणजे प्राप्त करण्यासाठी. "अनभिसम्भवनीयो" म्हणजे प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला. "अञ्ञेहि" (इतरांद्वारे) म्हणजे केवळ पृथग्जनांद्वारेच. "अट्ठमकस्स" (आठव्याचे) म्हणजे अरहंतफलस्थ व्यक्तीपासून मोजणी सुरू केली असता आठवा असणाऱ्या, स्रोतापत्ती मार्गस्थ व्यक्तीचे. "दूरे" म्हणजे दूर (विप्रकृष्ट). "विदूरे" म्हणजे विशेष रूपाने दूर. "सुविदूरे" म्हणजे अत्यंत विशेष रूपाने दूर. "न संतिके" म्हणजे जवळ नाही. "न सामंता" म्हणजे समीप भागात नाही. हे दोन निषेधयुक्त शब्द दूर असण्याच्या भावालाच निश्चित करतात. "उपादाय" म्हणजे अवलंबून (प्रतीत्य). "सोतापन्नस्स" (स्रोतापन्नाचे) म्हणजे स्रोतापत्ती फलस्थ व्यक्तीचे. यावरूनच त्या त्या मार्गाची प्रज्ञा ही त्या त्या फलाच्या प्रज्ञेपासून दूर असते, असे म्हटले आहे. "पच्चेकसंबुद्धो" (प्रत्येकसंबुद्ध) हा शब्द उपसर्गाने वैशिष्ट्यपूर्ण केला आहे. परंतु इतर दोन शब्द (तथागत आणि अरहंत) मात्र शुद्ध (उपसर्गविरहित) स्वरूपातच आले आहेत.

5. ‘‘Paccekabuddhassa sadevakassa ca lokassa paññā tathāgatassa paññāya dūre’’tiādīni vatvā tameva dūraṭṭhaṃ anekappakārato dassetukāmo paññāpabhedakusalotiādimāha. Tattha paññāpabhedakusaloti attano anantavikappe paññāpabhede cheko. Pabhinnañāṇoti anantappabhedapattañāṇo. Etena paññāpabhedakusalattepi sati tāsaṃ paññānaṃ anantabhedattaṃ dasseti. Adhigatapaṭisambhidoti paṭiladdhaaggacatupaṭisambhidāñāṇo. Catuvesārajjappattoti cattāri visāradabhāvasaṅkhātāni ñāṇāni patto. Yathāha –

५. "प्रत्येकबुद्धाची आणि देवलोकासह सर्व जगाची प्रज्ञा तथागताच्या प्रज्ञेपासून दूर आहे" इत्यादी सांगून, तोच दूर असण्याचा भाव अनेक प्रकारे दर्शवण्याची इच्छा धरून "प्रज्ञाप्रभेदकुशल" (प्रज्ञेच्या विभागांमध्ये कुशल) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "प्रज्ञाप्रभेदकुशल" म्हणजे स्वतःच्या अनंत प्रकारच्या प्रज्ञेच्या विभागांमध्ये चतुर (कुशल). "प्रभिन्नज्ञान" म्हणजे अनंत विभागांना प्राप्त झालेले ज्ञान असलेला. यावरून प्रज्ञेच्या विभागांमध्ये कुशलत्व असतानाही, त्या प्रज्ञांचे अनंत प्रकारत्व दर्शवले जाते. "अधिगतप्रतिसंभिदा" म्हणजे श्रेष्ठ अशा चार प्रतिसंभिदा ज्ञानांना प्राप्त झालेले. "चतुवैशारद्यप्राप्त" म्हणजे वैशारद्य (निर्भयता) संज्ञक चार ज्ञानांना प्राप्त झालेले. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ‘ime dhammā anabhisambuddhā’ti, tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā [Pg.253] māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi, etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. Khīṇāsavassa te paṭijānato ‘ime āsavā aparikkhīṇā’ti, ‘ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti, ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti, tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi, etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmī’’ti (a. ni. 4.8; ma. ni. 1.150).

"स्वतःला 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणवून घेणाऱ्या तुमच्या बाबतीत 'हे धर्म तुम्हाला पूर्णपणे समजलेले नाहीत' असे म्हणून, याविषयी मला कोणी श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा जगातील इतर कोणीही सकारण (युक्तियुक्तपणे) आक्षेप घेईल, असे कोणतेही कारण (निमित्त), हे भिक्षूंनो, मला दिसत नाही. हे भिक्षूंनो, असे कोणतेही कारण दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त (सुरक्षित), अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त (निर्भय) होऊन विहरतो. स्वतःला 'क्षीणासव' (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत असा) म्हणवून घेणाऱ्या तुमच्या बाबतीत 'हे आसव तुमचे नष्ट झालेले नाहीत' असे म्हणून, किंवा 'जे अंतरायिक (अडथळा आणणारे) धर्म सांगितले आहेत, त्यांचे सेवन करणाऱ्याला ते अडथळा आणण्यास समर्थ नाहीत' असे म्हणून, किंवा 'ज्या हेतूसाठी तुम्ही धर्म उपदेशिला आहे, तो धर्म त्याचे आचरण करणाऱ्याला दुःखाच्या पूर्ण नाशाकडे (मुक्तीकडे) घेऊन जात नाही' असे म्हणून, याविषयी मला कोणी श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा जगातील इतर कोणीही सकारण आक्षेप घेईल, असे कोणतेही कारण, हे भिक्षूंनो, मला दिसत नाही. हे भिक्षूंनो, असे कोणतेही कारण दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त, अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त होऊन विहरतो."

Dasabalabaladhārīti dasa balāni etesanti dasabalā, dasabalānaṃ balāni dasabalabalāni, tāni dasabalabalāni dhārayatīti dasabalabaladhārī, dasabalañāṇabaladhārīti attho. Etehi tīhi vacanehi anantappabhedānaṃ neyyānaṃ pabhedamukhamattaṃ dassitaṃ. Soyeva paññāpayogavasena abhimaṅgalasammataṭṭhena purisāsabho. Asantāsaṭṭhena purisasīho. Mahantaṭṭhena purisanāgo. Pajānanaṭṭhena purisājañño. Lokakiccadhuravahanaṭṭhena purisadhorayho.

"दशबलबलधारी" म्हणजे ज्यांच्याकडे दहा बळे आहेत ते 'दशबल' (बुद्ध) होत. दशबलांची बळे म्हणजे 'दशबल-बळे' (बुद्धांचे कायिक व ज्ञान बल). त्या दशबल-बळांना जे धारण करतात ते 'दशबलबलधारी' होत, म्हणजेच 'दशबल-ज्ञानबलधारी' असा अर्थ आहे. या तीन शब्दांद्वारे अनंत प्रकारच्या ज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) गोष्टींच्या केवळ विभागांचे मुख (प्रवेशद्वार) दर्शवले आहे. तेच (भगवान बुद्ध) प्रज्ञेच्या प्रयोगामुळे, अत्यंत मंगल मानल्या जाण्याच्या अर्थाने 'पुरिसासभ' (पुरुषर्षभ - पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ वृषभ) आहेत. भयहीनतेच्या अर्थाने 'पुरिससीह' (पुरुषसिंह) आहेत. मोठेपणाच्या अर्थाने 'पुरिसनाग' (पुरुषनाग - पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ हत्ती) आहेत. विशेष ज्ञानाच्या अर्थाने 'पुरिसाजञ्ञ' (पुरुषाजनेय - पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ अश्व) आहेत. आणि लोककल्याणाच्या कर्तव्याची धुरा वाहण्याच्या अर्थाने 'पुरिसधोरय्ह' (पुरुषधौरेय - पुरुषांमध्ये धुरा वाहणारे श्रेष्ठ) आहेत.

Atha tejādikaṃ anantañāṇato laddhaṃ guṇavisesaṃ dassetukāmo tesaṃ tejādīnaṃ anantañāṇamūlakabhāvaṃ dassento anantañāṇoti vatvā anantatejotiādimāha. Tattha anantañāṇoti gaṇanavasena ca pabhāvavasena ca antavirahitañāṇo. Anantatejoti veneyyasantāne mohatamavidhamanena anantañāṇatejo. Anantayasoti paññāguṇeheva lokattayavitthatānantakittighoso. Aḍḍhoti paññādhanasamiddhiyā samiddho. Mahaddhanoti paññādhanavaḍḍhattepi pabhāvamahattena mahantaṃ paññādhanamassāti mahaddhano. Mahādhanotipi pāṭho. Dhanavāti pasaṃsitabbapaññādhanavattā niccayuttapaññādhanavattā atisayabhūtapaññādhanavattā dhanavā. Etesupi hi tīsu atthesu idaṃ vacanaṃ saddavidū icchanti.

त्यानंतर, अनंत ज्ञानाद्वारे प्राप्त झालेल्या तेज इत्यादी गुणविशेषांना प्रकट करण्याची इच्छा असणारे (भगवान), त्या तेज इत्यादी गुणांचे मूळ अनंत ज्ञानच आहे हे दर्शविताना 'अनंतनाण' (अनंतज्ञानी) असे म्हणून 'अनंततेज' (अनंततेजस्वी) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, 'अनंतनाण' म्हणजे संख्येच्या दृष्टीने आणि प्रभावाच्या दृष्टीने अंत नसलेले (असीम) ज्ञान असणारे. 'अनंततेज' म्हणजे विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) चित्तसंततीमधील मोहरूपी अंधकाराचा नाश करणाऱ्या अनंत ज्ञानरूपी प्रकाशाने युक्त असणारे. 'अनंतयस' म्हणजे केवळ प्रज्ञागुणांमुळेच तिन्ही लोकांत पसरलेली अनंत कीर्ती असणारे. 'अड्ढ' म्हणजे प्रज्ञारूपी धनाच्या समृद्धीने समृद्ध असणारे. 'महद्धन' म्हणजे प्रज्ञारूपी धनाचा विस्तार झालेला असतानाही, प्रभावाच्या मोठेपणामुळे ज्यांच्याकडे महान प्रज्ञारूपी धन आहे, ते 'महद्धन' होत. 'महाधन' असाही पाठ आढळतो. 'धनवा' म्हणजे प्रशंसनीय प्रज्ञारूपी धनाने युक्त असल्यामुळे, सदैव प्रज्ञारूपी धनाने युक्त असल्यामुळे आणि अतिशय श्रेष्ठ अशा प्रज्ञारूपी धनाने युक्त असल्यामुळे 'धनवान' असणारे. व्याकरणतज्ज्ञ या तिन्ही अर्थांमध्ये या शब्दाचा प्रयोग स्वीकारतात.

Evaṃ [Pg.254] paññāguṇena bhagavato attasampattisiddhiṃ dassetvā puna paññāguṇeneva lokahitasampattisiddhiṃ dassento netātiādimāha. Tattha veneyye saṃsārasaṅkhātabhayaṭṭhānato nibbānasaṅkhātakhemaṭṭhānaṃ netā. Tattha nayanakāle eva saṃvaravinayapahānavinayavasena veneyye vinetā. Dhammadesanākāle eva saṃsayacchedanena anunetā. Saṃsayaṃ chinditvā paññāpetabbaṃ atthaṃ paññāpetā. Tathā paññāpitānaṃ nicchayakaraṇena nijjhāpetā. Tathā nijjhāyitassa atthassa paṭipattipayojanavasena pekkhetā. Tathāpaṭipanne paṭipattiphalena pasādetā. So hi bhagavāti ettha hi-kāro anantaraṃ vuttassa atthassa kāraṇopadese nipāto. Anuppannassa maggassa uppādetāti sakasantāne na uppannapubbassa chaasādhāraṇañāṇahetubhūtassa ariyamaggassa bodhimūle lokahitatthaṃ sakasantāne uppādetā. Asañjātassa maggassa sañjanetāti veneyyasantāne asañjātapubbassa sāvakapāramiñāṇahetubhūtassa ariyamaggassa dhammacakkappavattanato pabhuti yāvajjakālā veneyyasantāne sañjanetā. Sāvakaveneyyānampi hi santāne bhagavato vuttavacaneneva ariyamaggassa sañjananato bhagavā sañjanetā nāma hoti. Anakkhātassa maggassa akkhātāti aṭṭhadhammasamannāgatānaṃ buddhabhāvāya katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ buddhabhāvāya byākaraṇaṃ datvā anakkhātapubbassa pāramitāmaggassa, ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākaraṇamatteneva vā bodhimūle uppajjitabbassa ariyamaggassa akkhātā. Ayaṃ nayo paccekabodhisattabyākaraṇepi labbhatiyeva.

अशा प्रकारे प्रज्ञागुणाने भगवंतांच्या आत्मसंपत्तीची सिद्धी दर्शवून, पुन्हा प्रज्ञागुणानेच लोकहित-संपत्तीची सिद्धी दर्शविताना 'नेता' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, विनेय जनांना संसार नावाच्या भयकारक स्थानातून निर्वाण नावाच्या क्षेमकारक (सुरक्षित) स्थानाकडे नेणारे ते 'नेता' होत. तेथे (निर्वाणाकडे) नेण्याच्या काळातच संवर-विनय आणि प्रहाण-विनयाच्या द्वारे विनेय जनांना विनीत करणारे ते 'विनेता' होत. धम्मोपदेशाच्या वेळीच संशयाचे निरसन करून त्यांना अनुकूल करून घेणारे ते 'अनुनेता' होत. संशय दूर करून प्रज्ञापित (स्पष्ट) करावयाच्या अर्थाचे प्रज्ञापन करणारे ते 'प्रज्ञापेता' होत. तसेच, प्रज्ञापित केलेल्या अर्थाचा निश्चय करून देऊन त्याचे चिंतन करायला लावणारे ते 'निज्झापेता' होत. तसेच, चिंतन केलेल्या अर्थाला प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) प्रयोजनानुसार पाहायला लावणारे ते 'पेक्खेता' होत. तसेच, आचरण करणाऱ्यांना प्रतिपत्तीच्या फलाने प्रसन्न करणारे ते 'पसादेता' होत. 'सो हि भगवा' यामध्ये 'हि' हा शब्द आधी सांगितलेल्या अर्थाचे कारण दर्शविणारा निपात आहे. 'अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता' (उत्पन्न न झालेल्या मार्गाला उत्पन्न करणारे) म्हणजे स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेल्या आणि सहा असाधारण ज्ञानांचे कारण असणाऱ्या आर्यमार्गाला बोधिवृक्षाच्या मुळाशी लोककल्याणासाठी स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न करणारे. 'असंजातस्स मग्गस्स संजनेता' (उत्पन्न न झालेल्या मार्गाला उत्पन्न करणारे) म्हणजे विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्ये पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेल्या आणि श्रावक-पारमी ज्ञानाचे कारण असणाऱ्या आर्यमार्गाला, धम्मचक्कपवत्तनापासून (धम्मचक्रप्रवर्तनापासून) घेऊन आजतागायत विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न करणारे. कारण श्रावक विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्येही भगवंतांच्या उपदेशवचनांमुळेच आर्यमार्ग उत्पन्न होत असल्यामुळे भगवंतांना 'संजनेता' (उत्पन्न करणारे) म्हटले जाते. 'अनक्खातस्स मग्गस्स अक्खाता' (न सांगितलेल्या मार्गाचे आख्यान करणारे) म्हणजे आठ गुणांनी युक्त असणाऱ्या आणि बुद्धत्वासाठी संकल्प केलेल्या बोधिसत्त्वांना बुद्धत्वाचे व्याकरण (भविष्यवाणी) देऊन, पूर्वी न सांगितलेल्या पारमी-मार्गाचे किंवा "हा बुद्ध होईल" अशा केवळ व्याकरणानेच बोधिवृक्षाच्या मुळाशी उत्पन्न होणाऱ्या आर्यमार्गाचे आख्यान करणारे (सांगणारे). हाच नियम प्रत्येकबोधिसत्त्वांच्या व्याकरणाच्या (भविष्यवाणीच्या) बाबतीतही लागू होतो.

Maggaññūti paccavekkhaṇāvasena attanā uppāditaariyamaggassa ñātā. Maggavidūti veneyyasantāne janetabbassa ariyamaggassa kusalo. Maggakovidoti bodhisattānaṃ akkhātabbamagge vicakkhaṇo. Atha vā abhisambodhipaṭipattimaggaññū, paccekabodhipaṭipattimaggavidū, sāvakabodhipaṭipattimaggakovido. Atha vā ‘‘etena maggena ataṃsu pubbe, tarissantiyeva taranti ogha’’nti (saṃ. ni. 5.409) vacanato yathāyogaṃ atītānāgatapaccuppannabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ maggavasena ca suññatānimittaappaṇihitamaggavasena ca ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyapuggalānaṃ maggavasena ca yathākkamenatthayojanaṃ karonti. Maggānugāmī ca panāti bhagavatā gatamaggānugāmino hutvā[Pg.255]. Ettha ca-saddo hetuatthe nipāto. Etena ca bhagavato magguppādanādiguṇādhigamāya hetu vutto hoti. Pana-saddo katatthe nipāto. Tena bhagavatā katamaggakaraṇaṃ vuttaṃ hoti. Pacchā samannāgatāti paṭhamaṃ gatassa bhagavato pacchāgatasīlādiguṇena samannāgatā. Iti thero ‘‘anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādīhi yasmā sabbepi bhagavato sīlādayo guṇā arahattamaggameva nissāya āgatā, tasmā arahattamaggameva nissāya guṇaṃ kathesi.

'मग्गञ्ञू' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या द्वारे स्वतः उत्पन्न केलेल्या आर्यमार्गाला जाणणारे. 'मग्गविदू' म्हणजे विनेय जनांच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न करावयाच्या आर्यमार्गाच्या बाबतीत कुशल असणारे. 'मग्गकोविदो' म्हणजे बोधिसत्त्वांना सांगावयाच्या मार्गाच्या बाबतीत विशेष निपुण असणारे. अथवा, अभिसंबोधीच्या प्रतिपत्तीचा मार्ग जाणणारे 'मग्गञ्ञू', प्रत्येकबोधीच्या प्रतिपत्तीचा मार्ग जाणणारे 'मग्गविदू' आणि श्रावकबोधीच्या प्रतिपत्तीचा मार्ग जाणणारे 'मग्गकोविदो' होत. अथवा, "या मार्गाने पूर्वीचे लोक पार गेले, भविष्यात पार जातील आणि आताही ओघ (संसारप्रवाह) पार करत आहेत" या वचनानुसार, यथायोग्य रीतीने भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावक यांच्या मार्गाच्या द्वारे, आणि शून्यता, अनिमित्त व अप्रणिहित मार्गाच्या द्वारे, तसेच उग्घटितञ्ञू, विपञ्चितञ्ञू आणि नेय्य पुद्गलांच्या मार्गाच्या द्वारे यथाक्रमाने आचार्य अर्थाची योजना करतात. 'मग्गानुगामी च पन' म्हणजे भगवंतांनी आचरलेल्या मार्गाचे अनुगमन करणारे होऊन. येथे 'च' हा शब्द हेतूच्या अर्थातील निपात आहे. या 'च' शब्दाने भगवंतांच्या मार्ग-उत्पादन इत्यादी गुणांच्या प्राप्तीचा हेतू सांगितला गेला आहे. 'पन' हा शब्द 'कृत' (केलेल्या) अर्थातील निपात आहे. त्याद्वारे भगवंतांनी केलेल्या मार्ग-भावनेचा (मार्ग आचरणाचा) निर्देश होतो. 'पच्छा समन्नागता' म्हणजे प्रथम गेलेल्या (मार्ग शोधणाऱ्या) भगवंतांच्या मागे जाऊन, नंतर प्राप्त झालेल्या शील इत्यादी गुणांनी युक्त असणारे. अशा प्रकारे स्थविरांनी "अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता" इत्यादी वचनांद्वारे, ज्या अर्थी भगवंतांचे शील इत्यादी सर्व गुण अर्हत्-मार्गाचाच आश्रय घेऊन प्राप्त झाले आहेत, त्या अर्थी अर्हत्-मार्गाचाच आश्रय घेऊन गुणांचे वर्णन केले आहे.

Jānaṃ jānātīti jānitabbaṃ jānāti, sabbaññutāya yaṃkiñci paññāya jānitabbaṃ nāma atthi, taṃ sabbaṃ pañcaneyyapathabhūtaṃ paññāya jānātīti attho. Passaṃ passatīti passitabbaṃ passati, sabbadassāvitāya taṃyeva neyyapathaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya karonto paññācakkhunā passatīti attho. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana yathāsabhāvaṃ gaṇhanto jānanto jānātiyeva, passanto passatiyeva. Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Viditatādiatthena ñāṇabhūto. Aviparītasabhāvaṭṭhena vā pariyattidhammapavattanato hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti vā dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto. Ñāṇaṃ viya bhūtoti ñāṇabhūto. Dhammo viya bhūtoti dhammabhūto. Brahmā viya bhūtoti brahmabhūto. Svāyaṃ dhammassa vacanato, vattanato vā vattā. Nānappakārehi vacanato, vattanato vā pavattā. Atthaṃ nīharitvā nīharitvā nayanato atthassa ninnetā. Amatādhigamāya paṭipattidesanato, amatappakāsanāya vā dhammadesanāya amatassa adhigamāpanato amatassa dātā. Lokuttaradhammassa uppāditattā veneyyānurūpena yathāsukhaṃ lokuttaradhammassa dānena ca, dhammesu ca issaroti dhammassāmī. Tathāgatapadaṃ heṭṭhā vuttatthaṃ.

'जानं जानाति' (जाणताना जाणतात) म्हणजे जाणून घेण्यायोग्य गोष्टीला जाणतात. सर्वज्ञतेमुळे प्रज्ञेने जे काही जाणून घेण्यासारखे आहे, त्या पाच प्रकारच्या ज्ञेय मार्गांमधील (नेय्यपथ) सर्व गोष्टींना प्रज्ञेने जाणतात, असा अर्थ आहे. 'पस्सं पस्सति' (पाहताना पाहतात) म्हणजे पाहण्यायोग्य गोष्टीला पाहतात. सर्वदर्शी असल्यामुळे, त्याच पाच प्रकारच्या ज्ञेय मार्गांना जणू डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पाहत असल्याप्रमाणे प्रज्ञाचक्षूने पाहतात, असा अर्थ आहे. अथवा जसा एखादा सामान्य माणूस विपरीत (चुकीचे) ग्रहण केल्यामुळे जाणत असूनही खरोखर जाणत नाही, पाहत असूनही खरोखर पाहत नाही, तसे भगवंतांच्या बाबतीत होत नाही. परंतु भगवान यथास्वभाव (गोष्टी जशा आहेत तशा) ग्रहण करत असल्यामुळे, जाणताना खरोखर जाणतातच आणि पाहताना खरोखर पाहतातच. ते भगवान (सत्याच्या) दर्शनाचे नेतृत्व करत असल्याच्या अर्थाने 'चक्षुभूत' (डोळ्यांसारखे) आहेत. सर्व काही ज्ञात करून देण्याच्या अर्थाने 'ज्ञानभूत' आहेत. अथवा अविपरीत (यथार्थ) स्वभावाच्या अर्थाने, किंवा परियत्ति-धम्माचे प्रवर्तन करण्यासाठी मनात चिंतन करून वाणीने उच्चारलेल्या धम्ममय स्वरूपात असल्यामुळे ते 'धम्मभूत' आहेत. श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने ते 'ब्रह्मभूत' आहेत. अथवा चक्षूंसारखे बनले म्हणून 'चक्षुभूत'. ज्ञानासारखे बनले म्हणून 'ज्ञानभूत'. धम्मासारखे बनले म्हणून 'धम्मभूत'. ब्रह्मासारखे (श्रेष्ठ) बनले म्हणून 'ब्रह्मभूत'. ते भगवान धम्माचे वचन किंवा प्रवचन करत असल्यामुळे 'वक्ता' होत. विविध प्रकारे धम्माचे वचन किंवा प्रवचन करत असल्यामुळे 'प्रवक्ता' होत. अर्थाला पुन्हा पुन्हा बाहेर काढून (स्पष्ट करून) नेणारे असल्यामुळे ते अर्थाचे 'निन्नेता' (मार्गदर्शक) होत. अमृताच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसाठी प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) उपदेश करत असल्यामुळे, किंवा अमृत प्रकाशित करणाऱ्या धम्मोपदेशाद्वारे अमृताची प्राप्ती करून देत असल्यामुळे ते 'अमृतदाता' होत. लोकोत्तर धम्माची उत्पत्ती केल्यामुळे, विनेय जनांच्या योग्यतेनुसार सुखपूर्वक लोकोत्तर धम्माचे दान करत असल्यामुळे आणि धम्मावर त्यांचे स्वामित्व असल्यामुळे ते 'धम्मस्वामी' होत. 'तथागत' या पदाचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Idāni ‘‘jānaṃ jānātī’’tiādīhi vuttaṃ guṇaṃ sabbaññutāya visesetvā dassetukāmo sabbaññutaṃ sādhento natthītiādimāha. Evaṃbhūtassa hi tassa bhagavato pāramitāpuññabalappabhāvanipphannena arahattamaggañāṇena sabbadhammesu savāsanassa sammohassa vihatattā asacchikataṃ nāma natthi. Asammohato sabbadhammānaṃ ñātattā aññātaṃ nāma natthi. Tatheva [Pg.256] ca sabbadhammānaṃ cakkhunā viya ñāṇacakkhunā diṭṭhattā adiṭṭhaṃ nāma natthi. Ñāṇena pana pattattā aviditaṃ nāma natthi. Asammohasacchikiriyāya sacchikatattā asacchikataṃ nāma natthi. Asammohapaññāya phuṭṭhattā paññāya aphassitaṃ nāma natthi. Paccuppannanti paccuppannaṃ kālaṃ vā dhammaṃ vā. Upādāyāti ādāya, antokatvāti attho. ‘‘Upādāyā’’ti vacaneneva kālavinimuttaṃ nibbānampi gahitameva hoti. ‘‘Atītā’’divacanāni ca ‘‘natthī’’tiādivacaneneva ghaṭīyanti, ‘‘sabbe’’tiādivacanena vā. Sabbe dhammāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatadhammapariyādānaṃ. Sabbākārenāti sabbadhammesu ekekasseva dhammassa aniccākārādisabbākārapariyādānaṃ. Ñāṇamukheti ñāṇābhimukhe. Āpāthaṃ āgacchantīti osaraṇaṃ upenti. ‘‘Jānitabba’’ntipadaṃ ‘‘neyya’’ntipadassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ.

आता, 'जाणणारा जाणतो' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या गुणाला सर्वज्ञतेने विशेष करून दाखविण्याची इच्छा असणारे (भगवान), सर्वज्ञता सिद्ध करत 'नाही' इत्यादी (वाक्य) म्हणाले. कारण अशा प्रकारच्या त्या भगवंतांच्या, पारमिता व पुण्याच्या बलाच्या प्रभावाने निष्पन्न झालेल्या अर्हत्त्वमार्गज्ञानाने सर्व धर्मांमधील वासनेसह संमोहाचा (अज्ञानाचा) नाश केला असल्यामुळे, साक्षात्कृत न केलेले (प्रत्यक्ष न केलेले) असे काहीही नाही. संमोहरहितपणे सर्व धर्मांना जाणल्यामुळे, अज्ञात (न जाणलेले) असे काहीही नाही. आणि त्याचप्रमाणे, सर्व धर्मांना चर्मचक्षूने पाहिल्याप्रमाणे ज्ञानचक्षूने पाहिले असल्यामुळे, अदृष्ट (न पाहिलेले) असे काहीही नाही. ज्ञानाने प्राप्त केले असल्यामुळे, अविदित (न समजलेले) असे काहीही नाही. संमोहरहित साक्षात्काराने साक्षात्कृत केले असल्यामुळे, असाक्षात्कृत असे काहीही नाही. संमोहरहित प्रज्ञेने स्पर्श केला असल्यामुळे, प्रज्ञेने स्पर्श न केलेले असे काहीही नाही. 'पच्चुप्पन्नं' (वर्तमान) म्हणजे वर्तमान काळ किंवा वर्तमान धर्म. 'उपादाय' म्हणजे ग्रहण करून, अंतर्भूत करून असा अर्थ आहे. 'उपादाय' या शब्दानेच कालविमुक्त निर्वाण देखील गृहीत धरले जाते. 'अतीत' इत्यादी शब्द 'नाही' इत्यादी शब्दांशीच जोडले जातात, किंवा 'सब्बे' (सर्व) इत्यादी शब्दांशी. 'सब्बे धम्मा' म्हणजे सर्व संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांचे संपूर्ण ग्रहण. 'सब्बाकारेण' म्हणजे सर्व धर्मांमधील प्रत्येक धर्माचे अनित्यता इत्यादी सर्व आकारांनी संपूर्ण ग्रहण करणे. 'ज्ञानमुखे' म्हणजे ज्ञानाच्या संमुख. 'आपाथं आगच्छन्ति' म्हणजे प्रवेश करतात (ज्ञानाच्या कक्षेत येतात). 'जानितब्बं' हे पद 'नेय्यं' या पदाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी सांगितले आहे।

Attattho vātiādīsu vā-saddo samuccayattho. Attatthoti attano attho. Paratthoti paresaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ attho. Ubhayatthoti attano ca paresañcāti sakiṃyeva ubhinnaṃ attho. Diṭṭhadhammikoti diṭṭhadhamme niyutto, diṭṭhadhammappayojano vā attho. Samparāye niyutto, samparāyappayojano vā samparāyiko. Uttānotiādīsu vohāravasena vattabbo sukhapatiṭṭhattā uttāno. Vohāraṃ atikkamitvā vattabbo suññatāpaṭisaṃyutto dukkhapatiṭṭhattā gambhīro. Lokuttaro accantatirokkhattā gūḷho. Aniccatādiko ghanādīhi paṭicchannattā paṭicchanno. Appacuravohārena vattabbo yathārutaṃ aggahetvā adhippāyassa netabbattā neyyo. Pacuravohārena vattabbo vacanamattena adhippāyassa nītattā nīto. Suparisuddhasīlasamādhivipassanattho tadaṅgavikkhambhanavasena vajjavirahitattā anavajjo. Kilesasamucchedanato ariyamaggattho nikkileso. Kilesapaṭippassaddhattā ariyaphalattho vodāno. Saṅkhatāsaṅkhatesu aggadhammattā nibbānaṃ paramattho. Parivattatīti buddhañāṇassa visayabhāvato abahibhūtattā antobuddhañāṇe byāpitvā vā samantā vā āliṅgitvā vā visesena vā vattati.

'अत्तत्थो वा' इत्यादींमध्ये 'वा' हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. 'अत्तत्थो' म्हणजे स्वतःचे हित (कल्याण). 'परत्थो' म्हणजे इतरांचे, तिन्ही लोकांचे हित. 'उभयत्थो' म्हणजे स्वतःचे आणि इतरांचे, अशा दोन्ही प्रकारचा एकाच वेळी असणारा हितसंबंध. 'दिट्ठधम्मिको' म्हणजे या जन्माशी संबंधित असलेला, किंवा या जन्मात उपयोगी पडणारा हितसंबंध. परलोकाशी संबंधित असलेला, किंवा परलोकात उपयोगी पडणारा हितसंबंध म्हणजे 'साम्परायिको'. 'उत्तानो' इत्यादींमध्ये, व्यवहाराच्या आधारे सांगण्याजोगा, सहजपणे ज्ञानाचा विषय बनणारा अर्थ म्हणजे 'उत्तान' (स्पष्ट). व्यवहाराचे उल्लंघन करून सांगण्याजोगा, शून्यतेशी संबंधित असलेला, कठीणतेने ज्ञानाचा विषय बनणारा अर्थ म्हणजे 'गंभीर'. लोकोत्तर असलेला, अत्यंत परोक्ष (पलीकडचा) असल्यामुळे 'गूढ'. अनित्यता इत्यादी, घन (स्थूलता) इत्यादींनी झाकलेले असल्यामुळे 'प्रच्छन्न' (झाकलेले). अल्प व्यवहाराने सांगण्याजोगा, केवळ शब्दांवरून न समजता अभिप्रायावरून समजून घेण्याजोगा अर्थ म्हणजे 'नेय्य' (नेय्यार्थ). विपुल व्यवहाराने सांगण्याजोगा, केवळ शब्दांच्या उच्चारानेच अभिप्राय स्पष्ट होत असल्यामुळे 'नीत' (नीतार्थ). अत्यंत शुद्ध शील, समाधी आणि विपश्यनेचा अर्थ, तदंग-प्रहाण व विष्कंभन-प्रहाणाच्या द्वारे दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे 'अनवद्य' (दोषरहित). क्लेशांचा समूळ उच्छेद करत असल्यामुळे, आर्यमार्गाचा अर्थ 'निष्क्लेश'. क्लेश शांत झाले असल्यामुळे, आर्यफलाचा अर्थ 'वोदान' (अत्यंत शुद्ध). संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये सर्वश्रेष्ठ धर्म असल्यामुळे निर्वाण हा 'परमार्थ' होय. 'परिवत्तति' म्हणजे बुद्धज्ञानाचा विषय असल्यामुळे, त्यापासून बाहेर नसून बुद्धज्ञानाच्या आतच व्यापून, सर्व बाजूंनी आलिंगन देऊन किंवा विशेष रूपाने राहतो।

Sabbaṃ kāyakammantiādīhi bhagavato ñāṇamayataṃ dasseti. Ñāṇānuparivattatīti ñāṇaṃ anuparivattati, ñāṇavirahitaṃ na hotīti attho. Appaṭihatanti nirāvaraṇataṃ dasseti. Puna sabbaññutaṃ upamāya sādhetukāmo [Pg.257] yāvatakantiādimāha. Tattha jānitabbanti neyyaṃ, neyyapariyanto neyyāvasānamassa atthīti neyyapariyantikaṃ. Asabbaññūnaṃ pana neyyāvasānameva natthi. Ñāṇapariyantikepi eseva nayo. Purimayamake vuttatthameva iminā yamakena visesetvā dasseti, tatiyayamakena paṭisedhavasena niyamitvā dasseti. Ettha ca neyyaṃ ñāṇassa pathattā neyyapatho. Aññamaññapariyantaṭṭhāyinoti neyyañca ñāṇañca khepetvā ṭhānato aññamaññassa pariyante ṭhānasīlā. Āvajjanappaṭibaddhāti manodvārāvajjanāyattā, āvajjitānantarameva jānātīti attho. Ākaṅkhappaṭibaddhāti ruciāyattā, āvajjanānantaraṃ javanañāṇena jānātīti attho. Itarāni dve padāni imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ yathākkamena atthappakāsanatthaṃ vuttāni. Buddho āsayaṃ jānātītiādīni ñāṇakathāyaṃ vaṇṇitāni. Mahāniddese pana ‘‘bhagavā āsayaṃ jānātī’’ti (mahāni. 69) āgataṃ. Tattha ‘‘buddhassa bhagavato’’ti (mahāni. 69) āgataṭṭhāne ca idha katthaci ‘‘buddhassā’’ti āgataṃ.

'सब्बं कायकम्मं' (सर्व कायकर्म) इत्यादींद्वारे भगवंतांचे (सर्व कर्म) ज्ञानमय असल्याचे दाखवितात. 'ज्ञानानुपरिवत्तति' म्हणजे ज्ञानाच्या मागे चालणारे (ज्ञानानुसार असणारे), ज्ञानाशिवाय नसणारे असा अर्थ आहे. 'अप्पतिहतं' (अप्रतिहत) म्हणजे अनावरणता (अडथळारहित असणे) दाखवितात. पुन्हा सर्वज्ञता उपमेने सिद्ध करण्याची इच्छा असणारे (भगवान) 'यावतकं' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, जाणण्यायोग्य ते 'नेय्य' (ज्ञेय) होय; ज्ञेयाची मर्यादा किंवा ज्ञेयाचा अंत ज्याला आहे ते 'नेय्यपरियन्तिकं' (ज्ञेयमर्यादित) होय. परंतु जे सर्वज्ञ नाहीत, त्यांच्यासाठी ज्ञेयाचा अंतच नाही. 'ज्ञानपरियन्तिक' यामध्ये देखील हाच नियम आहे. पहिल्या यमकात सांगितलेलाच अर्थ या (दुसऱ्या) यमकाने विशेष करून दाखवितात, आणि तिसऱ्या यमकाने निषेधाच्या (नकाराच्या) द्वारे मर्यादित करून दाखवितात. आणि येथे ज्ञेय हे ज्ञानाचा मार्ग (विषय) असल्यामुळे 'नेय्यपथ' होय. 'अञ्ञमञ्ञपरियन्तट्ठायिनो' म्हणजे ज्ञेय आणि ज्ञान संपवून (पूर्ण करून) राहिल्यामुळे, एकमेकांच्या मर्यादेवर राहण्याचा स्वभाव असणारे. 'आवर्ज्जनप्रतिबद्ध' म्हणजे मनोद्वारावर्ज्जनाच्या अधीन असणारे; आवर्ज्जन केल्याबरोबर लगेचच जाणतात असा अर्थ आहे. 'आकांक्षप्रतिबद्ध' म्हणजे इच्छेच्या अधीन असणारे; आवर्ज्जन केल्याबरोबर लगेचच जवनज्ञानाने जाणतात असा अर्थ आहे. इतर दोन पदे या दोन पदांच्या अनुक्रमे अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी सांगितली आहेत. 'बुद्ध आशय जाणतात' इत्यादी पदे ज्ञानकथेमध्ये वर्णिली आहेत. परंतु महानिद्देसामध्ये 'भगवान आशय जाणतात' असे आले आहे. तेथे 'बुद्धस्य भगवतो' असे आलेल्या ठिकाणी येथे काही ठिकाणी 'बुद्धस्य' असे आले आहे।

Antamasoti uparimantena. Timitimiṅgalanti ettha timi nāma ekā macchajāti, timiṃ gilituṃ samatthā tato mahantasarīrā timiṅgalā nāma ekā macchajāti, timiṅgalampi gilituṃ samatthā pañcayojanasatikasarīrā timitimiṅgalā nāma ekā macchajāti. Idha jātiggahaṇena ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Garuḷaṃ venateyyanti ettha garuḷoti jātivasena nāmaṃ, venateyyoti gottavasena. Padeseti ekadese. Sāriputtasamāti sabbabuddhānaṃ dhammasenāpatitthere gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Sesasāvakā hi paññāya dhammasenāpatittherena samā nāma natthi. Yathāha – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189). Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ –

'अन्तमसो' म्हणजे वरच्या मर्यादेने. 'तिमीतिमिंगल' यामध्ये 'तिमी' नावाची एक माशाची जात आहे; तिमी माशाला गिळण्यास समर्थ आणि त्यापेक्षा मोठे शरीर असणारी 'तिमिंगल' नावाची एक माशाची जात आहे; आणि तिमिंगल माशालाही गिळण्यास समर्थ व पाचशे योजन मोठे शरीर असणारी 'तिमीतिमिंगल' नावाची एक माशाची जात आहे. येथे जातीचे ग्रहण केल्यामुळे एकवचन केले आहे, असे समजावे. 'गरुळं वेनतेय्यं' यामध्ये 'गरुळ' हे जातीच्या आधारे पडलेले नाव आहे, आणि 'वेनतेय्य' हे गोत्राच्या आधारे. 'पदेसे' म्हणजे एका भागात. 'सारिपुत्तसमा' म्हणजे सर्व बुद्धांच्या धम्मसेनापती स्थविरांना गृहीत धरून म्हटले आहे, असे समजावे. कारण इतर श्रावक प्रज्ञेच्या बाबतीत धम्मसेनापती स्थविरांच्या समान नाहीत. जसे म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, माझ्या महाप्रज्ञावान श्रावक भिक्खूंमध्ये हा सारिपुत्त सर्वश्रेष्ठ आहे.' आणि अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे -

‘‘Lokanāthaṃ ṭhapetvāna, ye caññe santi pāṇino;

Paññāya sāriputtassa, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti. (visuddhi. 1.171);

"लोकनाथांना (बुद्धांना) वगळून, इतर जे कोणी प्राणी आहेत, ते सारिपुत्तांच्या प्रज्ञेच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेच्या बरोबरीचे देखील नाहीत."

Pharitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ pāpuṇitvā ṭhānato tesaṃ paññaṃ pharitvā byāpitvā tiṭṭhati. Atighaṃsitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ atikkamitvā tesaṃ avisayabhūtampi sabbaṃ neyyaṃ ghaṃsitvā [Pg.258] bhañjitvā tiṭṭhati. Mahāniddese pana (mahāni. 69) ‘‘abhibhavitvā’’ti pāṭho, madditvātipi attho. Yepi tetiādīhi evaṃ pharitvā atighaṃsitvā ṭhānassa paccakkhakāraṇaṃ dasseti. Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhume atthantare paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti ñātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatānīti vālavedhī viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigamanāni attano paññāgamanena bhindantā viya carantīti attho. Atha vā ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīsu (a. ni. 9.11) viya paññā eva paññāgatāni, diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni.

‘फरित्वा’ (व्यापून) म्हणजे बुद्धज्ञान सर्व देव आणि मनुष्यांच्या प्रज्ञेला व्यापून किंवा प्राप्त करून राहते. ‘अतिघंसित्वा’ (अतिक्रमण करून) म्हणजे बुद्धज्ञान सर्व देव आणि मनुष्यांच्या प्रज्ञेचे अतिक्रमण करून, त्यांच्या कक्षेबाहेर असलेल्या सर्व ज्ञेय धर्मांना भेदून किंवा मर्दन करून राहते. महानिद्देसामध्ये मात्र ‘अभिभवित्वा’ (पराभूत करून) असा पाठ आहे, ज्याचा अर्थ ‘मर्दन करून’ असाही होतो. ‘येपि ते’ इत्यादी शब्दांद्वारे अशा प्रकारे व्यापून आणि अतिक्रमण करून राहण्याचे प्रत्यक्ष प्रमाण दाखवले आहे. तेथे ‘पंडिता’ म्हणजे प्रज्ञेने युक्त असलेले. ‘निपुणा’ म्हणजे सूक्ष्म व तीक्ष्ण बुद्धी असलेले, जे सूक्ष्म अर्थांचे आकलन करण्यास समर्थ असतात. ‘कतपरप्पवादा’ म्हणजे ज्यांनी इतरांचे वाद (परप्रवाद) जाणून घेतले आहेत आणि इतरांसोबत वादविवादाचा सराव केला आहे. ‘वालवेधिरूपा’ म्हणजे केसाचा वेध घेणाऱ्या (वालवेधी) धनुर्धरांसारखे. ‘वोभिन्दन्ता मञ्ञे चरन्ति पञ्ञागतेन दिट्ठिगतानीति’ याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे वालवेधी धनुर्धर केसाचा वेध घेतो, त्याचप्रमाणे ते आपल्या प्रज्ञा-ज्ञानाने इतरांच्या सूक्ष्म दृष्टींचे (मतांचे) खंडन करत फिरतात. किंवा ‘गूथगतं मुत्तगतं’ इत्यादी सूत्रांप्रमाणे प्रज्ञा म्हणजेच ‘प्रज्ञागत’ आणि दृष्टी म्हणजेच ‘दृष्टीगत’ होय।

Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti dvipadampi tipadampi catuppadampi pucchaṃ racayitvā. Tesaṃ pañhānaṃ atibahukattā sabbasaṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. Gūḷhāni ca paṭicchannāni atthajātānīti pāṭhaseso. Tesaṃ tathā vinayaṃ disvā ‘‘attanā abhisaṅkhatapañhaṃ pucchatū’’ti evaṃ bhagavatā adhippetattā pañhaṃ pucchanti. Aññesaṃ pana pucchāya okāsameva adatvā bhagavā upasaṅkamantānaṃ dhammaṃ deseti. Yathāha –

‘पञ्हं अभिसङ्खरित्वा’ (प्रश्न तयार करून) म्हणजे दोन पदांचे, तीन पदांचे किंवा चार पदांचे प्रश्न रचून. त्या प्रश्नांच्या अतिशय विपुलतेमुळे, सर्वांचा संग्रह करण्यासाठी हा शब्द दोनदा वापरला आहे. ‘गुप्त आणि झाकलेले अर्थ’ हा उर्वरित पाठ समजावा. त्यांचे अशा प्रकारे दमन (किंवा विनीत भाव) पाहून, ‘त्यांनी स्वतः तयार केलेले प्रश्न विचारावेत’ अशी भगवंतांची इच्छा असल्यामुळे ते प्रश्न विचारतात. परंतु इतरांना प्रश्न विचारण्याची संधी न देताच, भगवंत त्यांच्याकडे येणाऱ्यांना धम्म उपदेश करतात. जसे म्हटले आहे –

‘‘Te pañhaṃ abhisaṅkharonti ‘imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, sace no samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākarissati, evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma. Evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati, evaṃpissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā’ti. Te yena samaṇo gotamo, tenupasaṅkamanti, te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanti, kutossa vādaṃ āropessanti? Aññadatthu samaṇasseva gotamassa sāvakā sampajjantī’’ti (ma. ni. 1.289).

‘ते प्रश्न तयार करतात की, “आम्ही श्रमण गोतमांकडे जाऊन हा प्रश्न विचारू. जर श्रमण गोतमांना असा प्रश्न विचारल्यावर त्यांनी असे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्यावर आक्षेप घेऊ. आणि जर त्यांनी तसे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्यावर तसा आक्षेप घेऊ.” ते जेथे श्रमण गोतम आहेत तेथे जातात. श्रमण गोतम त्यांना धम्मकथेने संदर्शित करतात (धम्माचे दर्शन घडवतात), समादपित करतात (धम्मात प्रवृत्त करतात), समुत्तेजित करतात (उत्साहित करतात) आणि संप्रहंसित करतात (आनंदित करतात). श्रमण गोतमांद्वारे धम्मकथेने संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहंसित झालेले ते श्रमण गोतमांना प्रश्न विचारतच नाहीत, मग त्यांच्यावर आक्षेप घेण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, ते श्रमण गोतमांचेच श्रावक बनतात.’

Kasmā pañhaṃ na pucchantīti ce? Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi. Tato passati ‘‘ime paṇḍitā gūḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā’’ti. So tehi apuṭṭhoyeva [Pg.259] ‘‘pañhapucchāya ettakā dosā, vissajjane ettakā, atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya, vissajjento evaṃ vissajjeyyā’’ti iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā vidaṃseti. Te paṇḍitā ‘‘seyyā vata no, ye mayaṃ ime pañhe na pucchimha. Sacepi mayaṃ puccheyyāma, appatiṭṭhite no katvā samaṇo gotamo khipeyyā’’ti attamanā bhavanti. Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti. Mettāya ca pharaṇena dasabalesu mahājanassa cittaṃ pasīdati. Buddhā nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti. Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti – evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitunti attano pasannabhāveneva pañhaṃ na pucchantīti.

ते प्रश्न का विचारत नाहीत? भगवंत परिषदेच्या मध्यभागी धम्म उपदेश करताना परिषदेचा आशय (अभिप्राय) पाहतात. त्यानंतर ते पाहतात की, ‘हे पंडित गुप्त व रहस्यमय प्रश्न आपल्या कमरेच्या पाकिटातील मौल्यवान वस्तूंसारखे लपवून घेऊन आले आहेत.’ त्यांनी न विचारताच भगवंत पाहतात की, ‘प्रश्न विचारण्यात एवढे दोष आहेत, उत्तर देण्यात एवढे दोष आहेत, अर्थ, पद आणि अक्षरांमध्ये एवढे दोष आहेत. हा प्रश्न विचारणाऱ्याने असा विचारला पाहिजे आणि उत्तर देणाऱ्याने असे उत्तर दिले पाहिजे.’ अशा प्रकारे ते कमरेच्या पाकिटातील मौल्यवान वस्तूंसारखे आणलेले प्रश्न धम्मकथेच्या दरम्यान समाविष्ट करून स्पष्ट करतात. ते पंडित विचार करतात, ‘खरोखरच आमचे कल्याण झाले की आम्ही हे प्रश्न विचारले नाहीत. जर आम्ही विचारले असते, तर श्रमण गोतमांनी आम्हाला निरुत्तर करून फेकून दिले असते (पराभूत केले असते).’ असे म्हणून ते संतुष्ट होतात. शिवाय, बुद्ध जेव्हा धम्म उपदेश करतात, तेव्हा ते परिषदेला मैत्रीने व्यापून टाकतात. मैत्रीच्या या व्याप्तीमुळे दशबलांच्या (बुद्धांच्या) प्रति महाजनांचे चित्त प्रसन्न होते. बुद्ध हे रूपसंपन्न, दर्शनसंपन्न, मधुर स्वराचे, मृदू जिव्हेचे आणि सुंदर दंतपंक्ती असलेले असतात. ते जणू अमृताने हृदय सिंचन करत असल्यासारखा धम्म उपदेश करतात. तेथे, त्यांच्या मैत्रीच्या व्याप्तीमुळे प्रसन्न चित्त झालेल्या त्या महाजनांना असे वाटते की – ‘अशा प्रकारची संशयरहित, अमोघ आणि नैर्याणिक (मुक्ती देणारी) कथा सांगणाऱ्या भगवंतांशी आम्ही विरोध करू शकणार नाही.’ अशा प्रकारे स्वतःच्या प्रसन्नतेमुळेच ते प्रश्न विचारत नाहीत.

Kathitā visajjitā cāti evaṃ tumhe pucchathāti pucchitapañhānaṃ uccāraṇena te pañhā bhagavatā kathitā eva honti. Yathā ca te visajjetabbā, tathā visajjitā eva honti. Niddiṭṭhakāraṇāti iminā kāraṇena iminā hetunā evaṃ hotīti evaṃ sahetukaṃ katvā visajjanena bhagavatā niddiṭṭhakāraṇā eva honti te pañhā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjantīti te khattiyapaṇḍitādayo bhagavato pañhavisajjaneneva bhagavato samīpe khittakā pādakhittakā sampajjanti, sāvakā vā sampajjanti upāsakā vāti attho, sāvakasampattiṃ vā pāpuṇanti upāsakasampattiṃ vāti vuttaṃ hoti. Athāti anantaratthe, tesaṃ upakkhittakasampattisamanantaramevāti attho. Tatthāti tasmiṃ ṭhāne, tasmiṃ adhikāre vā. Atirocatīti ativiya joteti pakāsati. Yadidaṃ paññāyāti yāyaṃ bhagavato paññā, tāya paññāya bhagavāva atirocatīti attho. Itisaddo kāraṇatthe, iminā kāraṇena aggo asāmantapaññoti attho.

‘कथित आणि विसर्जित’ म्हणजे ‘तुम्ही असे विचारा’ असे म्हणून विचारलेल्या प्रश्नांच्या उच्चारणाने ते प्रश्न भगवंतांद्वारे कथितच (सांगितलेलेच) असतात. आणि ज्या प्रकारे त्यांचे निरसन करायचे असते, त्या प्रकारे ते विसर्जित (निरसित) केलेलेच असतात. ‘निर्दिष्टकारणा’ म्हणजे ‘या कारणाने, या हेतूने असे होते’ अशा प्रकारे सहेतुक निरसन केल्यामुळे भगवंतांद्वारे ते प्रश्न स्पष्ट कारणांसह सोडवलेलेच असतात. ‘ते भगवंतांच्या चरणी समर्पित होतात’ म्हणजे ते क्षत्रिय पंडित इत्यादी भगवंतांच्या प्रश्न-निरसनामुळेच भगवंतांच्या समीप येतात, त्यांच्या चरणी लीन होतात, त्यांचे श्रावक किंवा उपासक बनतात असा अर्थ आहे; म्हणजेच ते श्रावक-संपत्ती किंवा उपासक-संपत्ती प्राप्त करतात, असे म्हटले आहे. ‘अथ’ हा शब्द आनंतर्य (लगेचच घडणाऱ्या गोष्टीच्या) अर्थात आहे; म्हणजे त्यांच्या समर्पित होण्याच्या लगेचच नंतर असा अर्थ आहे. ‘तेथे’ म्हणजे त्या ठिकाणी किंवा त्या विषयात. ‘अतिरोचती’ म्हणजे अत्यंत प्रकाशित होणे किंवा शोभून दिसणे. ‘जी ही भगवंतांची प्रज्ञा आहे’ – त्या प्रज्ञेमुळे भगवंतच अत्यंत शोभून दिसतात, असा अर्थ आहे. ‘इति’ हा शब्द कारणाच्या अर्थात आहे; या कारणाने ‘असामंतप्रज्ञ’ (ज्यांच्या प्रज्ञेला मर्यादा नाही असे बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत, असा अर्थ आहे।

6. Rāgaṃ abhibhuyyatīti bhūripaññāti sā sā maggapaññā attanā vajjhaṃ rāgaṃ abhibhuyyati abhibhavati maddatīti bhūripaññā. Bhūrīti hi phuṭaṭṭho visadattho[Pg.260]. Yā ca phuṭā, sā paṭipakkhaṃ abhibhavati na aphuṭā, tasmā bhūripaññāya abhibhavanattho vutto. Abhibhavitāti sā sā phalapaññā taṃ taṃ rāgaṃ abhibhavitavatī madditavatīti bhūripaññā. Abhibhavatāti vā pāṭho. Sesesupi eseva nayo. Rāgādīsu pana rajjanalakkhaṇo rāgo. Dussanalakkhaṇo doso. Muyhanalakkhaṇo moho. Kujjhanalakkhaṇo kodho. Upanandhanalakkhaṇo upanāho. Pubbakālaṃ kodho, aparakālaṃ upanāho. Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā. Attano sampattinigūhaṇalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Attanā katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Mattabhāvalakkhaṇo mado. Pañcasu kāmaguṇesu cittavosaggalakkhaṇo pamādo.

६. भूरिप्रज्ञा म्हणजे जी रागाचा पराभव करते. ती ती मार्गप्रज्ञा (मग्गपञ्ञा) स्वतःद्वारे वध करण्यायोग्य रागाचा पराभव करते, दमन करते, चिरडते म्हणून तिला 'भूरिप्रज्ञा' म्हणतात. 'भूरि' म्हणजे विस्तृत किंवा स्पष्ट अर्थ होय. जी प्रज्ञा विस्तृत असते, ती प्रतिपक्षाचा (विरोधी क्लेशांचा) पराभव करते, जी विस्तृत नसते ती नाही; म्हणून भूरिप्रज्ञेचा अर्थ 'पराभव करणे' असा सांगितला आहे. 'अभिभवितार' (पराभव करणारी) म्हणजे ती ती फलप्रज्ञा (फलपञ्ञा) ज्या त्या रागाचा पराभव करणारी, दमन करणारी आहे म्हणून 'भूरिप्रज्ञा' होय. किंवा 'अभिभवता' असाही पाठ आहे. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. रागादी क्लेशांमध्ये - आसक्त होण्याचे लक्षण असलेला तो 'राग' होय. द्वेष करण्याचे (दूषित करण्याचे) लक्षण असलेला तो 'द्वेष' होय. मोहित होण्याचे (भ्रमित होण्याचे) लक्षण असलेला तो 'मोह' होय. क्रुद्ध होण्याचे लक्षण असलेला तो 'क्रोध' होय. वैर बांधण्याचे लक्षण असलेला तो 'उपनाह' (वैरभाव) होय. सुरुवातीच्या काळातील राग म्हणजे क्रोध, आणि नंतरच्या काळातील तो उपनाह होय. दुसऱ्यांच्या गुणांचे माखण (गुण नाकारणे) हे लक्षण असलेला तो 'मक्ख' (कृतघ्नता) होय. बरोबरी करण्याचा प्रयत्न करणे हे लक्षण असलेला तो 'पळास' (चढाओढ) होय. दुसऱ्यांच्या संपत्तीचा हेवा करणे हे लक्षण असलेली ती 'ईर्ष्या' होय. स्वतःची संपत्ती लपवून ठेवण्याचे लक्षण असलेले ते 'मच्छरिय' (कृपणता) होय. स्वतः केलेल्या पापाला लपवण्याचे लक्षण असलेली ती 'माया' (कपट) होय. स्वतःमध्ये नसलेले गुण प्रकट करण्याचे लक्षण असलेले ते 'साठेय्य' (धूर्तपणा) होय. चित्ताचा ताठरपणा हे लक्षण असलेला तो 'थंभ' (ताठरता) होय. अधिक करण्याची प्रवृत्ती (अतिरेक) हे लक्षण असलेला तो 'सारंभ' होय. उन्नत होण्याचे (स्वतःला श्रेष्ठ मानण्याचे) लक्षण असलेला तो 'मान' (अहंकार) होय. अत्यंत उन्नत होण्याचे लक्षण असलेला तो 'अतिमान' होय. मत्त होण्याचे लक्षण असलेला तो 'मद' होय. पाच कामगुणांमध्ये चित्त सोडून देणे (दुर्लक्ष करणे) हे लक्षण असलेला तो 'प्रमाद' होय.

Rāgo ari, taṃ ariṃ maddanipaññātiādīhi kiṃ vuttaṃ hoti? Rāgādiko kileso cittasantāne bhūto arīti bhū-ari, padasandhivasena a-kāra lopaṃ katvā bhūrīti vutto. Tassa bhūrissa maddanī paññā bhūrimaddanipaññāti vattabbe maddani sadda lopaṃ katvā ‘‘bhūripaññā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Taṃ ariṃ maddanīti ca tesaṃ arīnaṃ maddanīti padacchedo kātabbo. Pathavīsamāyāti vitthatavipulaṭṭheneva pathavīsamāya. Vitthatāyāti pajānitabbe visaye patthaṭāya, na ekadese vattamānāya. Vipulāyāti oḷārikabhūtāya. Mahāniddese pana ‘‘vipulāya vitthatāyā’’ti (mahāni. 27) āgataṃ. Samannāgatoti puggalo. Itisaddo kāraṇatthe, iminā kāraṇena puggalassa bhūripaññāya samannāgatattā tassa paññā bhūripaññā nāmāti bhūte atthe ramatīti attho. Bhūripaññassa paññā bhūripaññapaññāti vattabbe ekassa paññāsaddassa lopaṃ katvā ‘‘bhūripaññā’’ti vuttaṃ. Bhūrisamā paññāti vā bhūripaññā. Apicāti aññapariyāyadassanatthaṃ vuttaṃ. Paññāyametanti paññāya etaṃ. Adhivacananti adhikavacanaṃ. Bhūrīti bhūte atthe ramatīti bhūri. Medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā [Pg.261] medhā. Pariṇāyikāti yassuppajjati, taṃ sattaṃ hitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe ca parinetīti pariṇāyikā. Imeheva aññānipi paññāpariyāyavacanāni vuttāni honti.

राग हा शत्रू आहे, त्या शत्रूचे दमन करणारी प्रज्ञा इत्यादींद्वारे काय सांगितले आहे? रागादी क्लेश हे चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न झालेले शत्रू (अरि) आहेत, म्हणून 'भू-अरि'. पदसंधीमुळे 'अ' काराचा लोप करून 'भूरि' असे म्हटले आहे. त्या 'भूरि' (शत्रू) चे दमन करणारी प्रज्ञा म्हणजे 'भूरिमद्दनीप्रज्ञा' असे म्हणण्याऐवजी 'मद्दनी' शब्दाचा लोप करून 'भूरिप्रज्ञा' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'त्या शत्रूचे दमन करणारी' आणि 'त्या शत्रूंचे दमन करणारी' असा पदच्छेद करावा. 'पृथ्वीसमा' म्हणजे विस्तृत व विशाल अर्थाने पृथ्वीसारखी असणारी. 'विस्तृत' म्हणजे जाणण्यायोग्य विषयांमध्ये पसरलेली, केवळ एका भागात राहणारी नव्हे. 'विपुल' म्हणजे विशाल झालेली. महानिद्देसामध्ये मात्र 'विपुलाय वित्थताय' (विपुल आणि विस्तृत) असे आले आहे. 'समन्नागतो' म्हणजे तो पुद्गल (व्यक्ती). 'इति' हा शब्द कारणाचे दर्शक आहे. या कारणाने, पुद्गल भूरिप्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे त्याची प्रज्ञा 'भूरिप्रज्ञा' नावाचे सत्य अर्थामध्ये रममाण होते, असा अर्थ आहे. 'भूरिप्रज्ञ' व्यक्तीची प्रज्ञा म्हणजे 'भूरिप्रज्ञाप्रज्ञा' असे म्हणण्याऐवजी एका 'प्रज्ञा' शब्दाचा लोप करून 'भूरिप्रज्ञा' असे म्हटले आहे. किंवा पृथ्वीसारखी असणारी प्रज्ञा म्हणजे 'भूरिप्रज्ञा'. 'अपि च' हे दुसऱ्या पर्यायाचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. 'प्रज्ञायमेतं' म्हणजे 'प्रज्ञाय एतं' (प्रज्ञेचे हे). 'अधिवचन' म्हणजे अधिक (विशेष) संज्ञा. 'भूरि' म्हणजे जे सत्य अर्थामध्ये रमते ते 'भूरि'. 'मेधा' म्हणजे जशी वीज पर्वताचा नाश करते, तशी क्लेशांचा नाश करते म्हणून 'मेधा'; किंवा शीघ्र ग्रहण व धारण करण्याच्या अर्थाने 'मेधा'. 'परिणायिका' म्हणजे ज्याच्यामध्ये ती उत्पन्न होते, त्या प्राण्याला हिताच्या आचरणात, संप्रयुक्त धर्मांमध्ये आणि यथार्थ लक्षणांच्या भेदनात घेऊन जाते म्हणून 'परिणायिका'. या शब्दांद्वारे प्रज्ञेचे इतरही पर्यायवाची शब्द सांगितले आहेत.

Paññābāhullanti paññā bahulā assāti paññābahulo, tassa bhāvo paññābāhullaṃ. Tañca bahulaṃ pavattamānā paññā eva. Idhekaccotiādīsu puthujjanakalyāṇako vā ariyo vā. Paññā garukā assāti paññāgaruko. Paññā caritaṃ pavattaṃ assāti paññācarito. Paññā āsayo assāti paññāsayo. Paññāya adhimuttoti paññādhimutto. Paññā eva dhajabhūtā assāti paññādhajo. Paññā eva ketubhūtā assāti paññāketu. Paññā eva adhipati paññādhipati, paññādhipatito āgatattā paññādhipateyyo. Dhammasabhāvavicinanaṃ bahulamassāti vicayabahulo. Nānappakārena dhammasabhāvavicinanaṃ bahulamassāti pavicayabahulo. Paññāya ogāhetvā tassa tassa dhammassa khāyanaṃ pākaṭakaraṇaṃ okkhāyanaṃ, okkhāyanaṃ bahulamassāti okkhāyanabahulo. Paññāya tassa tassa dhammassa sammā pekkhaṇā sampekkhā, sampekkhāya ayanaṃ pavattanaṃ sampekkhāyanaṃ, sampekkhāyanaṃ dhammo pakati assāti sampekkhāyanadhammo. Taṃ taṃ dhammaṃ vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā viharatīti vibhūtavihārī, vibhūto vihāro vā assa atthīti vibhūtavihārī. Sā paññā caritaṃ, garukā, bahulā assāti taccarito taggaruko tabbahulo. Tassaṃ paññāyaṃ ninno, poṇo, pabbhāro, adhimuttoti tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto. Sā paññā adhipati tadadhipati, tato āgato tadadhipateyyo. ‘‘Paññāgaruko’’tiādīni ‘‘kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti ayaṃ puggalo kāmagaruko’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.113) viya purimajātito pabhuti vuttāni. ‘‘Taccarito’’tiādīni imissā jātiyā vuttāni.

प्रज्ञाबाहुल्य म्हणजे ज्याची प्रज्ञा विपुल आहे तो 'प्रज्ञाबहुल', आणि त्याचा भाव म्हणजे 'प्रज्ञाबाहुल्य'. आणि ते बाहुल्य म्हणजे प्रवृत्त होणारी प्रज्ञाच होय. 'इधेकच्चो' (येथे कोणी एक) इत्यादींमध्ये कल्याणकारी पृथग्जन किंवा आर्य पुद्गल अभिप्रेत आहे. ज्याच्यासाठी प्रज्ञा आदरणीय आहे तो 'प्रज्ञागरुक'. ज्याचे आचरण प्रज्ञेनुसार चालते तो 'प्रज्ञाचरित'. ज्याचा आश्रय प्रज्ञा आहे तो 'प्रज्ञाशय'. प्रज्ञेमध्ये जो अधिमुक्त आहे तो 'प्रज्ञाधिमुक्त'. प्रज्ञाच ज्याची ध्वजा आहे तो 'प्रज्ञाध्वज'. प्रज्ञाच ज्याचा केतू (शिखर) आहे तो 'प्रज्ञाकेतू'. प्रज्ञाच जिचा अधिपती आहे ती 'प्रज्ञाधिपती', आणि प्रज्ञाधिपतीच्या प्रभावाने (निर्वाणाकडे) आल्यामुळे तो 'प्रज्ञाधिपतेय्य'. धर्मांच्या स्वभावाचे चिंतन ज्याच्याकडे विपुल आहे तो 'विचयबहुल'. विविध प्रकारे धर्मांच्या स्वभावाचे चिंतन ज्याच्याकडे विपुल आहे तो 'प्रविचयबहुल'. प्रज्ञेने प्रवेश करून त्या त्या धर्माला स्पष्ट करणे म्हणजे 'ओक्खायन' (स्पष्टीकरण), आणि हे स्पष्टीकरण ज्याच्याकडे विपुल आहे तो 'ओक्खायनबहुल'. प्रज्ञेने त्या त्या धर्माचे सम्यक दर्शन घेणे म्हणजे 'संपेक्खा' (सम्यक प्रेक्षण), आणि संपेक्खेचे प्रवृत्त होणे म्हणजे 'संपेक्खायन', आणि संपेक्खायन हाच ज्याचा स्वभाव आहे तो 'संपेक्खायनधर्मी'. त्या त्या धर्माला स्पष्ट व प्रकट करून जो विहरतो तो 'विभूतविहारी', किंवा ज्याचा विहार स्पष्ट आहे तो 'विभूतविहारी'. ती प्रज्ञा ज्याचे आचरण, आदरणीय आणि विपुल आहे तो 'तच्चरित', 'तद्गरुक', 'तद्बहुल'. त्या प्रज्ञेकडे जो कललेला (निन्न), झुकलेला (पोण), प्रवृत्त (पब्भार) आणि अधिमुक्त आहे तो 'तन्निन्न', 'तप्पोण', 'तप्पब्भार', 'तदधिमुक्त'. ती प्रज्ञा अधिपती आहे म्हणून 'तदधिपती', आणि त्याद्वारे आल्यामुळे 'तदधिपतेय्य'. 'प्रज्ञागरुक' इत्यादी शब्द, 'हा पुद्गल केवळ कामाचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतो, तो कामगरुक आहे' इत्यादींप्रमाणे पूर्वजन्मापासूनचे प्रवृत्त झालेले सांगितले आहेत. 'तच्चरित' इत्यादी शब्द या जन्माच्या संदर्भात सांगितले आहेत.

Sīghapaññā ca lahupaññā ca hāsapaññā ca javanapaññā ca lokiyalokuttaramissakā. Khippaṭṭhena sīghapaññā. Lahukaṭṭhena lahupaññā. Hāsabahulaṭṭhena hāsapaññā. Vipassanūpagasaṅkhāresu ca visaṅkhāre ca javanaṭṭhena javanapaññā. Sīghaṃ sīghanti bahunnaṃ sīlādīnaṃ saṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. Sīlānīti cārittavārittavasena paññattāni pātimokkhasaṃvarasīlāni. Indriyasaṃvaranti [Pg.262] cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ rāgapaṭighappavesaṃ akatvā satikavāṭena vāraṇaṃ thakanaṃ. Bhojane mattaññutanti paccavekkhitaparibhogavasena bhojane pamāṇaññubhāvaṃ. Jāgariyānuyoganti divasassa tīsu koṭṭhāsesu, rattiyā paṭhamapacchimakoṭṭhāsesu ca jāgarati na niddāyati, samaṇadhammameva ca karotīti jāgaro, jāgarassa bhāvo, kammaṃ vā jāgariyaṃ, jāgariyassa anuyogo jāgariyānuyogo. Taṃ jāgariyānuyogaṃ. Sīlakkhandhanti sekkhaṃ asekkhaṃ vā sīlakkhandhaṃ. Evamitarepi khandhā veditabbā. Paññākkhandhanti maggapaññañca sekkhāsekkhānaṃ lokiyapaññañca. Vimuttikkhandhanti phalavimuttiṃ. Vimuttiñāṇadassanakkhandhanti paccavekkhaṇañāṇaṃ.

शीघ्रप्रज्ञा, लघुप्रज्ञा, हासप्रज्ञा आणि जवनप्रज्ञा या लौकिक व लोकोत्तर मिश्रित आहेत. शीघ्रतेच्या अर्थाने (लवकर जाणण्याच्या अर्थाने) 'शीघ्रप्रज्ञा' होय. हलकेपणाच्या अर्थाने (अडथळा नसण्याच्या अर्थाने) 'लघुप्रज्ञा' होय. हास्य किंवा प्रसन्नतेच्या विपुलतेच्या अर्थाने 'हासप्रज्ञा' होय. विपश्यनेला उपयुक्त अशा संस्कारांमध्ये आणि विसंस्कारात (निर्वाणात) वेगाने गमन करण्याच्या (जाणण्याच्या) अर्थाने 'जवनप्रज्ञा' होय. 'शीघ्रं शीघ्रं' (लवकर लवकर) हे अनेक शील इत्यादींचा संग्रह करण्यासाठी दोनदा म्हटले आहे. 'शील' म्हणजे चारित्र आणि वारित्र (करण्यायोग्य आणि न करण्यायोग्य) च्या नियमांनुसार प्रज्ञप्त केलेले प्रातिमोक्षसंवर शील होय. 'इंद्रियसंवर' म्हणजे चक्षु इत्यादी सहा इंद्रियांमध्ये राग आणि प्रतिघाचा प्रवेश न होऊ देता स्मृतीरूपी कवाडाने (दाराने) अडवणे किंवा बंद करणे होय. 'भोजनात मात्राज्ञता' म्हणजे प्रत्यवेक्षण करून (विचारपूर्वक) उपभोग घेण्याच्या पद्धतीने भोजनात प्रमाणाची (मर्यादेची) जाणीव असणे होय. 'जागरियानुयोग' (जागृततेचा अभ्यास) म्हणजे दिवसाच्या तीन भागांत आणि रात्रीच्या पहिल्या व शेवटच्या भागात जागृत राहणे, न झोपणे आणि श्रमणधर्माचेच आचरण करणे होय; म्हणून तो 'जागर' (जागृत) होय. जागृत व्यक्तीचा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'जागरिय' (जागृतता) होय. त्या जागृततेचा अनुयोग (सतत अभ्यास) म्हणजे 'जागरियानुयोग' होय. त्या जागरियानुयोगाला. 'शीलस्कंध' म्हणजे शैक्ष किंवा अशैक्ष शीलस्कंध होय. याचप्रमाणे इतर स्कंधही जाणावेत. 'प्रज्ञास्कंध' म्हणजे मार्गप्रज्ञा आणि शैक्ष व अशैक्षांची लौकिक प्रज्ञा होय. 'विमुक्तिस्कंध' म्हणजे फलविमुक्ती होय. 'विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंध' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय.

Hāsabahuloti mūlapadaṃ. Vedabahuloti tassā eva pītiyā sampayuttasomanassavedanāvasena niddesapadaṃ. Tuṭṭhibahuloti nātibalavapītiyā tuṭṭhākāravasena. Pāmojjabahuloti balavapītiyā pamuditabhāvavasena.

'हासबहुलो' हे मूळ पद आहे. 'वेदबहुलो' हे त्याच प्रीतीने युक्त असलेल्या सौमनस्य वेदनेच्या स्वरूपातील निर्देशपद (स्पष्टीकरण देणारे पद) आहे. 'तुट्ठिबहुलो' हे फार तीव्र नसलेल्या प्रीतीच्या संतोषाच्या आकाराने (स्वरूपाने) स्पष्ट करणारे पद आहे. 'पामोज्जबहुलो' हे तीव्र प्रीतीच्या प्रमुदित भावाच्या स्वरूपातील निर्देशपद आहे.

7. Yaṃ kiñci rūpantiādi sammasanañāṇaniddese vuttatthaṃ. Tulayitvāti kalāpasammasanavasena tuletvā. Tīrayitvāti udayabbayānupassanāvasena tīrayitvā. Vibhāvayitvāti bhaṅgānupassanādivasena pākaṭaṃ katvā. Vibhūtaṃ katvāti saṅkhārupekkhānulomavasena phuṭaṃ katvā. Tikkhapaññā lokuttarā eva. Uppannanti samathavipassanāvasena vikkhambhanatadaṅgavasena pahīnampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, taṃ idha adhippetaṃ. Nādhivāsetīti santānaṃ āropetvā na vāseti. Pajahatīti samucchedavasena pajahati. Vinodetīti khipati. Byantīkarotīti vigatantaṃ karoti. Anabhāvaṃ gametīti anu abhāvaṃ gameti, vipassanānukkamena ariyamaggaṃ patvā samucchedavaseneva abhāvaṃ gamayatīti attho. Ettha ca kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. ‘‘Ime sattā marantū’’ti paresaṃ maraṇapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. ‘‘Ime sattā vihiṃsīyantū’’ti paresaṃ vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme.

७. 'यं किञ्चि रूपं' (जे काही रूप आहे) इत्यादींचे वर्णन संमसनज्ञान निर्देशात (समसनज्ञाननिद्देसे) सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहे. 'तुलयित्वा' म्हणजे कलापसंमसन (समूहाचे परीक्षण) करण्याच्या पद्धतीने तुलना करून. 'तीरयित्वा' म्हणजे उदयव्ययानुपश्यनेच्या (उत्पत्ती आणि विनाश पाहण्याच्या) पद्धतीने निर्णय करून. 'विभावयित्वा' म्हणजे भंगानुपश्यना इत्यादींच्या द्वारे स्पष्ट करून. 'विभूतं कत्वा' म्हणजे संस्कारोपेक्षा आणि अनुलोम ज्ञानाच्या द्वारे स्पष्ट (अनुभूत) करून. 'तीक्ष्णप्रज्ञा' ही केवळ लोकोत्तरच असते. 'उत्पन्नं' (उत्पन्न झालेले) म्हणजे शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे, विष्कंभन आणि तदंग प्रहाणाच्या द्वारे नष्ट केलेले असले तरी, आर्यमार्गाने समूळ नष्ट न केल्यामुळे पुन्हा उत्पन्न होण्याचा स्वभाव न ओलांडल्याने त्याला 'असमूहत-उत्पन्न' (पूर्णपणे नष्ट न झालेले पण उत्पन्न होणारे) म्हटले जाते; ते येथे अभिप्रेत आहे. 'नाधिवासेति' म्हणजे चित्तसंततीत स्थान देऊन राहू देत नाही. 'पजहति' म्हणजे समुच्छेद प्रहाणाने त्याग करतो. 'विनोदेति' म्हणजे फेकून देतो (नष्ट करतो). 'ब्यन्तीकरोति' म्हणजे अंत करतो (नाहीसे करतो). 'अनभावं गमेति' म्हणजे मागाहून अभावाला प्राप्त करून देतो; विपश्यनेच्या क्रमाने आर्यमार्गाला प्राप्त करून केवळ समुच्छेदाच्या द्वारेच अभावाला प्राप्त करून देतो, असा अर्थ आहे. येथे 'कामप्रतिसंयुक्त वितर्क' म्हणजे 'कामवितर्क' होय. 'हे प्राणी मरोत' असा इतरांच्या मरणाशी संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे 'व्यापादवितर्क' होय. 'हे प्राणी पीडित होवोत' असा इतरांच्या पीडेशी (हिंसेशी) संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे 'विहिंसावितर्क' होय. 'पापके' म्हणजे हीन (वाईट). 'अकुसले धम्मे' म्हणजे अकुशलतेमुळे (मोहामुळे) उत्पन्न झालेले धर्म होय.

Nibbedhikapaññāti nibbidābahulassa puggalassa uppannamaggapaññā eva. Ubbegabahuloti ñāṇabhayavasena bhayabahulo. Uttāsabahuloti balavabhayabahulo[Pg.263]. Idaṃ purimasseva atthavivaraṇaṃ. Ukkaṇṭhanabahuloti saṅkhārato uddhaṃ visaṅkhārābhimukhatāya ukkaṇṭhanabahulo. Anabhiratibahuloti ukkaṇṭhanavaseneva abhiratiabhāvaṃ dīpeti. Idānipi tamatthaṃ dvīhi vacanehi vivarati. Tattha bahimukhoti saṅkhārato bahibhūtanibbānābhimukho. Na ramatīti nābhiramati. Anibbiddhapubbanti anamatagge saṃsāre antaṃ pāpetvā anibbiddhapubbaṃ. Appadālitapubbanti tasseva atthavacanaṃ, antakaraṇeneva apadālitapubbanti attho. Lobhakkhandhanti lobharāsiṃ, lobhakoṭṭhāsaṃ vā. Imāhi soḷasahi paññāhi samannāgatoti ukkaṭṭhaparicchedena arahāyeva vutto. Upari ‘‘eko sekkhapaṭisambhidappatto’’ti (paṭi. ma. 3.8) vuttattā sotāpannasakadāgāmianāgāminopi labbhantiyeva.

'निर्वेधिकप्रज्ञा' म्हणजे निर्वेदाची (वैराग्याची) बहुलता असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) उत्पन्न झालेली मार्गप्रज्ञाच होय. 'उद्वेगबहुलो' म्हणजे ज्ञानभयाच्या (भयज्ञानाच्या) प्रभावाने भयबहुल (अतिशय घाबरलेला) असलेला. 'उत्त्रासबहुलो' म्हणजे तीव्र भयबहुल असलेला. हे आधीच्याच पदाचे अर्थविवरण (स्पष्टीकरण) आहे. 'उत्कंठनाबहुलो' म्हणजे संस्कारांच्या पलीकडे विसंस्काराकडे (निर्वाणाकडे) अभिमुख असल्यामुळे उत्कंठा बाळगणारा. 'अनभिरतिबहुलो' म्हणजे उत्कंठेच्या प्रभावानेच अभिरतीचा अभाव (आसक्ती नसणे) दर्शवतो. आताही तोच अर्थ दोन शब्दांनी स्पष्ट केला जातो. त्यात 'बहीमुखो' (बहिर्मुख) म्हणजे संस्कारांच्या बाहेरील निर्वाणाकडे अभिमुख असलेला. 'न रमति' म्हणजे रमत नाही (आनंद मानत नाही). 'अनिर्विद्धपूर्व' म्हणजे अनादी संसाराचा अंत करून पूर्वी कधीही न भेदलेले. 'अप्रदालितपूर्व' हा त्याचाच अर्थ सांगणारा शब्द आहे; अंत करण्याच्या द्वारेच पूर्वी कधीही न नष्ट केलेले, असा अर्थ आहे. 'लोभस्कंध' म्हणजे लोभाचा समूह किंवा लोभाचा भाग होय. 'या सोळा प्रज्ञांनी युक्त असलेला' हे उत्कृष्ट मर्यादेने केवळ अर्हंतालाच उद्देशून म्हटले आहे. पुढे 'एक शैक्ष प्रतिसंभिदाप्राप्त' असे म्हटल्यामुळे स्रोतापन्न, सकृदागामी आणि अनागामी देखील यात समाविष्ट होतातच.

2. Puggalavisesaniddesavaṇṇanā

२. पुद्गलविशेषनिर्देशवर्णना (पुद्गलविशेषनिर्देशाचे स्पष्टीकरण).

8. Dve puggalātiādīhi paṭisambhidappattapuggalavisesapaṭipāṭiṃ dasseti. Tattha pubbayogoti atītajātīsu paṭisambhidappattihetubhūto puññapayogo. Tenāti tena pubbayogakāraṇena. Evaṃ sesesupi. Atireko hotīti atiritto hoti, atirekayogato vā ‘‘atireko’’ti vutto. Adhiko hotīti aggo hoti. Viseso hotīti visiṭṭho hoti, visesayogato vā viseso. Ñāṇaṃ pabhijjatīti paṭisambhidāñāṇappabhedaṃ pāpuṇāti.

८. 'द्वे पुग्गला' (दोन पुद्गल) इत्यादींच्या द्वारे प्रतिसंभिदा प्राप्त पुद्गलांच्या विशेषांचा क्रम दर्शवला आहे. त्यात 'पूर्वयोग' म्हणजे भूतकाळातील जन्मांमध्ये प्रतिसंभिदा प्राप्तीचे कारण असलेला पुण्यप्रयोग (कुशल कर्माचा अभ्यास) होय. 'तेन' (त्याच्याद्वारे) म्हणजे त्या पूर्वयोगाच्या कारणामुळे. उर्वरित पदांमध्येही असेच जाणावे. 'अतिरेको होति' म्हणजे अतिरिक्त होतो, किंवा अतिरेक प्रयोगामुळे 'अतिरेक' असे म्हटले आहे. 'अधिको होति' म्हणजे श्रेष्ठ (अग्र) होतो. 'विसेसो होति' म्हणजे विशिष्ट होतो, किंवा विशेष प्रयोगामुळे 'विशेष' म्हटला आहे. 'ज्ञानं प्रभिज्जति' म्हणजे प्रतिसंभिदा ज्ञानाच्या प्रभेदाला (विभागाला) प्राप्त होतो.

Bahussutoti buddhavacanavasena. Desanābahuloti dhammadesanāvasena. Garūpanissitoti paññāya adhikaṃ garuṃ upanissito. Vihārabahuloti vipassanāvihārabahulo, phalasamāpattivihārabahulo vā. Paccavekkhaṇābahuloti vipassanāvihāre sati vipassanāpaccavekkhaṇābahulo, phalasamāpattivihāre sati phalasamāpattipaccavekkhaṇābahulo. Sekhapaṭisambhidappattoti sekho hutvā paṭisambhidappatto. Evaṃ asekhapaṭisambhidappatto. Sāvakapāramippattoti ettha mahāpaññānaṃ aggassa mahāsāvakassa sattasaṭṭhiyā sāvakañāṇānaṃ pāragamanaṃ pāramī, sāvakassa pāramī sāvakapāramī, taṃ sāvakapāramiṃ pattoti sāvakapāramippatto. Sāvakapāramitāppattoti vā pāṭho. Sattasaṭṭhiyā [Pg.264] sāvakañāṇānaṃ pālako pūrako ca so mahāsāvako paramo, tassa paramassa ayaṃ sattasaṭṭhibhedā ñāṇakiriyā paramassa bhāvo, kammaṃ vāti pāramī, tassa sāvakassa pāramī sāvakapāramī, taṃ pattoti sāvakapāramippatto. Sāvakapāramippattoti mahāmoggallānattherādiko yo koci sāvako. Sāvakapāramippattasāvakato atirekassa aññassa sāvakassa abhāvā eko paccekasambuddhoti āha. Puna paññāpabhedakusalotiādīhi vuttatthameva nigametvā dassesīti. Ñāṇakathāya yebhuyyena anekāni ñāṇāni niddiṭṭhāni. Paññākathāya yebhuyyena ekāpi paññā nānākāravasena nānākatvā vuttāti ayaṃ viseso.

‘बहुश्रुत’ म्हणजे बुद्धवचनाच्या दृष्टीने बहुश्रुत असणारा. ‘देशनाबहुल’ म्हणजे धम्मदेशनेच्या दृष्टीने बहुल उपदेश करणारा. ‘गुरूपाश्रित’ (गरूपनिस्सित) म्हणजे प्रज्ञेच्या दृष्टीने श्रेष्ठ गुरूचा आश्रय घेतलेला. ‘विहारबहुल’ म्हणजे विपश्यना विहारात किंवा फलसमापत्ती विहारात बहुल राहणारा. ‘प्रत्यवेक्षणबहुल’ म्हणजे विपश्यना विहार असताना विपश्यना प्रत्यवेक्षण बहुल असणारा, आणि फलसमापत्ती विहार असताना फलसमापत्ती प्रत्यवेक्षण बहुल असणारा. ‘शैक्षप्रतिसंभिदाप्राप्त’ म्हणजे शैक्ष (सेख) होऊन प्रतिसंभिदेला प्राप्त झालेला. याचप्रमाणे ‘अशैक्षप्रतिसंभिदाप्राप्त’ समजावा. ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ या संदर्भात - महाप्रज्ञावंतांमध्ये श्रेष्ठ अशा महाश्रावकाच्या सदुसष्ट (६७) श्रावकज्ञानांच्या पार जाण्याला ‘पारमी’ म्हणतात. श्रावकाची पारमी म्हणजे ‘श्रावकपारमी’, त्या श्रावकपारमीला प्राप्त झालेला तो ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ होय. किंवा ‘श्रावकपारमिताप्राप्त’ असाही पाठ आहे. सदुसष्ट श्रावकज्ञानांचे पालन करणारा आणि पूर्ण करणारा तो महाश्रावक ‘परम’ (श्रेष्ठ) होय. त्या परम श्रावकाची ही सदुसष्ट प्रकारची ज्ञानक्रिया, किंवा त्या परमीभूत श्रावकाचा भाव किंवा कर्म म्हणजे ‘पारमी’ होय. त्या श्रावकाची पारमी म्हणजे ‘श्रावकपारमी’, तिला प्राप्त झालेला तो ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ होय. ‘श्रावकपारमीप्राप्त’ म्हणजे महामोग्गल्लान थेर इत्यादींसारखा कोणताही श्रावक. श्रावकपारमी प्राप्त झालेल्या श्रावकापेक्षा अधिक श्रेष्ठ दुसरा कोणताही श्रावक नसल्यामुळे, ‘एक प्रत्येकबुद्ध’ असे म्हटले आहे. पुन्हा ‘प्रज्ञाप्रभेदकुशल’ इत्यादी शब्दांनी आधी सांगितलेलाच अर्थ संक्षेपाने स्पष्ट करून दाखवला आहे. ज्ञानकथेमध्ये बहुतांश करून अनेक ज्ञानांचे निर्देश केले आहेत. प्रज्ञाकथेमध्ये बहुतांश करून एकाच प्रज्ञेला विविध प्रकारांनी भिन्न-भिन्न करून सांगितले आहे, हा या दोन्हीमधील फरक (विशेष) आहे।

Mahāpaññākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

महाप्रज्ञाकथा-वर्णन समाप्त झाले।

2. Iddhikathā

२. इद्धिकथा (ऋद्धिकथा)

Iddhikathāvaṇṇanā

इद्धिकथा-वर्णन

9. Idāni paññākathāya anantaraṃ paññānubhāvaṃ dassentena kathitāya iddhikathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha pucchāsu tāva kā iddhīti sabhāvapucchā. Kati iddhiyoti pabhedapucchā. Kati bhūmiyoti sambhārapucchā. Kati pādāti patiṭṭhapucchā. Kati padānīti āsannakāraṇapucchā. Kati mūlānīti ādikāraṇapucchā. Visajjanesu ijjhanaṭṭhena iddhīti nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti attho. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). ‘‘Nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’ntiādi (paṭi. ma. 3.32). Aparo nayo – ijjhanaṭṭhena iddhi, upāyasampadāyetaṃ adhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho, citto gahapati, sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati ‘anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti. Ijjhissati hi sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352). Aparo nayo – etāya sattā ijjhantīti iddhi. Ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti.

९. आता प्रज्ञाकथेनंतर प्रज्ञेचा प्रभाव (सामर्थ्य) दर्शवण्यासाठी सांगितलेल्या इद्धिकथेचे (ऋद्धिकथेचे) अपूर्व अर्थासह स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्यातील प्रश्नांमध्ये - प्रथम ‘इद्धि (ऋद्धी) म्हणजे काय?’ हा स्वभावप्रश्न (सद्भाव विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘इद्धि किती प्रकारच्या आहेत?’ हा प्रभेदप्रश्न (प्रकार विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘भूमी किती आहेत?’ हा संभारप्रश्न (साधनसामग्री विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘पाद (पाया) किती आहेत?’ हा प्रतिष्ठाप्रश्न (आधार विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘पदे किती आहेत?’ हा आसन्नकारणप्रश्न (जवळचे कारण विचारणारा प्रश्न) आहे. ‘मुळे (मूळ कारणे) किती आहेत?’ हा आदिकारणप्रश्न (मूळ कारण विचारणारा प्रश्न) आहे. उत्तरांमध्ये - ‘सिद्ध होण्याच्या अर्थाने इद्धि’ म्हणजे निष्पत्तीच्या (पूर्णत्वाच्या) अर्थाने आणि प्राप्तीच्या अर्थाने असा अर्थ आहे. कारण जे निष्पन्न होते आणि प्राप्त होते, त्याला ‘सिद्ध होते’ (इज्झति) असे म्हणतात. जसे म्हटले आहे - “कामाची (इच्छेची) इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीची ती इच्छा पूर्ण होते (समिज्झति).” (सुत्तनिपात ७७२). “नैष्क्रम्य सिद्ध होते म्हणून ती ‘इद्धि’ आहे, आणि ती (प्रतिकूल गोष्टींचे) निवारण करते म्हणून ते ‘पातिहारिय’ (प्रातिहार्य) आहे” इत्यादी (पटिसम्भिदामग्ग ३.३२). दुसरा प्रकार - सिद्ध होण्याच्या अर्थाने ‘इद्धि’ हा उपायसंपत्तीचा (योग्य साधनांच्या परिपूर्णतेचा) वाचक शब्द आहे. कारण उपायसंपत्तीनेच इच्छित फळाची उत्पत्ती होऊन कार्य सिद्ध होते. जसे म्हटले आहे - “हे चित्त गृहपती! हा (पुरुष) शीलवान व कल्याणधर्मी आहे. जर तो ‘भविष्यात मी चक्रवर्ती राजा व्हावे’ अशी आकांक्षा करील, तर शीलवानाची ती मनोआकांक्षा त्याच्या शीलविशुद्धीमुळे नक्कीच सिद्ध (पूर्ण) होईल.” (संयुत्तनिकाय ४.३५२). दुसरा प्रकार - ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध (सिद्ध) होतात ती ‘इद्धि’ होय. ‘सिद्ध होतात’ म्हणजे ते समृद्ध, वृद्धिंगत आणि श्रेष्ठ दशेला प्राप्त होतात, असा याचा अर्थ आहे।

10. Dasasu iddhīsu adhiṭṭhānavasena nipphannattā adhiṭṭhānā iddhi. Pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbanā iddhi. Sarīrabbhantare aññassa [Pg.265] manomayassa sarīrassa nipphattivasena pavattattā manomayā iddhi. Ñāṇappavattito pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā ñāṇānubhāvanibbatto viseso ñāṇavipphārā iddhi. Samādhito pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā samathānubhāvanibbatto viseso samādhivipphārā iddhi. Cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhi. Kammavipākavasena jāto viseso kammavipākajā iddhi. Pubbe katapuññassa jāto viseso puññavato iddhi. Vijjāya jāto viseso vijjāmayā iddhi. Tena tena sammāpayogena tassa tassa kammassa ijjhanaṃ tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi.

१०. दहा इद्धिंमध्ये (ऋद्धींमध्ये) - अधिष्ठानाच्या (दृढ संकल्पाच्या) बळावर निष्पन्न होत असल्यामुळे ती ‘अधिष्ठान इद्धि’ होय. आपले मूळ रूप सोडून विविध रूपे धारण करण्याच्या (विकार) रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे ती ‘विकुब्बन इद्धि’ (विकुर्वण ऋद्धी) होय. शरीराच्या आत दुसऱ्या मनोमय शरीराची निर्मिती करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे ती ‘मनोमय इद्धि’ होय. ज्ञान प्रवृत्त होण्यापूर्वी, नंतर किंवा त्याच क्षणी ज्ञानाच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘ज्ञानविस्फार इद्धि’ होय. समाधीच्या पूर्वी, नंतर किंवा त्याच क्षणी शमथाच्या (एकाग्रतेच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘समाधिविस्फार इद्धि’ होय. चित्तावर पूर्ण ताबा मिळवलेल्या केवळ आर्यांच्याच (अरिहंतांच्याच) ठिकाणी संभवत असल्यामुळे ती ‘आर्य इद्धि’ होय. कर्मविपाकाच्या (कर्माच्या फळाच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘कर्मविपाकज इद्धि’ होय. पूर्वी केलेल्या पुण्याच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘पुण्यवान इद्धि’ (पुण्यवंताची ऋद्धी) होय. विद्येच्या (मंत्र किंवा तंत्राच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा विशेष म्हणजे ‘विद्यामय इद्धि’ होय. त्या त्या सम्यक प्रयोगामुळे (प्रयत्नामुळे) त्या त्या कर्माची सिद्धी होणे, म्हणजेच त्या त्या सम्यक प्रयोगाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) सिद्ध होण्याच्या अर्थाने ती ‘इद्धि’ होय।

Iddhiyā catasso bhūmiyoti avisesetvā vuttepi yathālābhavasena adhiṭṭhānavikubbanamanomayiddhiyā eva bhūmiyo, na sesānaṃ. Vivekajā bhūmīti vivekato vā viveke vā jātā vivekajā bhūmi. Pītisukhabhūmīti pītisukhayuttā bhūmi. Upekkhāsukhabhūmīti tatramajjhattupekkhāya ca sukhena ca yuttā bhūmi. Adukkhamasukhābhūmīti adukkhamasukhavedanāyuttā bhūmi. Tesu paṭhamadutiyāni jhānāni pītipharaṇatā, tīṇi jhānāni sukhapharaṇatā, catutthajjhānaṃ cetopharaṇatā. Ettha ca purimāni tīṇi jhānāni yasmā pītipharaṇena ca sukhapharaṇena ca sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā lahumudukammaññakāyo hutvā iddhiṃ pāpuṇāti, tasmā iminā pariyāyena iddhilābhāya saṃvattanato sambhārabhūmiyoti veditabbāni. Catutthajjhānaṃ pana iddhilābhāya pakatibhūmiyeva. Iddhilābhāyāti attano santāne pātubhāvavasena iddhīnaṃ lābhāya. Iddhipaṭilābhāyāti parihīnānaṃ vā iddhīnaṃ vīriyārambhavasena puna lābhāya, upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Iddhivikubbanatāyāti iddhiyā vividhakaraṇabhāvāya. Iddhivisavitāyāti vividhaṃ visesaṃ savati janeti pavattetīti visavī, vividhaṃ savanaṃ vā assa atthīti visavī, tassa bhāvo visavitā. Tassā visavitāya, iddhiyā vividhavisesapavattanabhāvāyāti attho. Iddhivasībhāvāyāti iddhiyā issarabhāvāya. Iddhivesārajjāyāti iddhivisāradabhāvāya. Iddhipādā ñāṇakathāyaṃ vuttatthā.

‘इद्धिच्या चार भूमी आहेत’ असे सामान्यपणे (विशेष न करता) म्हटले असले, तरी प्राप्तीच्या योग्यतेनुसार (यथालाभ) त्या केवळ अधिष्ठान, विकुब्बन आणि मनोमय इद्धिच्याच भूमी आहेत, इतरांच्या नाहीत. ‘विवेकज भूमी’ म्हणजे विवेकापासून (नीवरणादी क्लेशांच्या अभावापासून) किंवा विवेकात उत्पन्न झालेली ती ‘विवेकज भूमी’ (पहिले ध्यान) होय. ‘प्रीतिसुख भूमी’ म्हणजे प्रीती आणि सुखाने युक्त असलेली भूमी (दुसरे ध्यान) होय. ‘उपेक्षासुख भूमी’ म्हणजे तत्रमज्झत्तुपेक्षा (तटस्थता) आणि सुखाने युक्त असलेली भूमी (तिसरे ध्यान) होय. ‘अदुःखअसुख भूमी’ म्हणजे अदुःख-असुख वेदनेने (उपेक्षा वेदनेने) युक्त असलेली भूमी (चौथे ध्यान) होय. त्यांमध्ये पहिले व दुसरे ध्यान म्हणजे ‘प्रीतिस्फुरणता’ (प्रीतीचे पसरणे) होय, पहिले तीन ध्यान म्हणजे ‘सुखस्फुरणता’ (सुखाचे पसरणे) होय, आणि चौथे ध्यान म्हणजे ‘चेतोस्फुरणता’ (चित्ताचे पसरणे) होय. आणि येथे, पूर्वोक्त तीन ध्यानांमध्ये ज्या अर्थी प्रीतिस्फुरणाने आणि सुखस्फुरणाने सुखसंज्ञा व लघुसंज्ञा (हलकेपणाची जाणीव) प्राप्त करून, शरीर हलके, मृदू आणि कर्मक्षम (कार्यक्षम) बनवून साधक इद्धीला प्राप्त करतो, त्या अर्थी या पर्यायाने (पद्धतीने) इद्धिप्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे त्यांना ‘संभारभूमी’ (साधनभूमी) समजावे. परंतु चौथे ध्यान हे इद्धिप्राप्तीसाठी ‘प्रकृतीभूमी’ (मुख्य भूमी) च आहे. ‘इद्धिप्राप्तीसाठी’ म्हणजे स्वतःच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) प्रकट होण्याच्या रूपाने इद्धि प्राप्त करण्यासाठी. ‘इद्धिप्रतिलाभासाठी’ म्हणजे नष्ट झालेल्या इद्धि पुन्हा वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करून प्राप्त करण्यासाठी; किंवा ‘प्रति’ या उपसर्गाच्या प्रभावाने शब्दाची व्याप्ती वाढवली आहे. ‘इद्धिविकुब्बनतेसाठी’ म्हणजे इद्धिच्या विविध प्रकारच्या रूपांतरासाठी. ‘इद्धिविसवितेसाठी’ म्हणजे विविध प्रकारच्या विशेषांना जी प्रसवते, उत्पन्न करते किंवा प्रवृत्त करते ती ‘विसवी’ होय; किंवा जिच्यामध्ये विविध प्रकारचे प्रसरण (उत्पत्ती) असते ती ‘विसवी’ होय, तिचा भाव म्हणजे ‘विसविता’ होय. त्या विसवितेसाठी, म्हणजेच इद्धिच्या विविध विशेषांना प्रवृत्त करण्याच्या भावासाठी, असा अर्थ आहे. ‘इद्धिवशीभावासाठी’ म्हणजे इद्धिवर पूर्ण नियंत्रण (ऐश्वर्य) मिळवण्यासाठी. ‘इद्धिवैशारद्यासाठी’ म्हणजे इद्धिमध्ये विशारद (कुशल) होण्यासाठी. ‘इद्धिपाद’ हे ज्ञानकथेमध्ये सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहेत।

Chandaṃ [Pg.266] ce bhikkhu nissāyāti yadi bhikkhu chandaṃ nissāya chandaṃ adhipatiṃ karitvā. Labhati samādhinti samādhiṃ paṭilabhati nibbatteti. Sesesupi eseva nayo. Tattha chandavīriyacittavīmaṃsā cattāri padāni, taṃsampayuttā cattāro samādhī cattāri padānīti evaṃ aṭṭha padāni. Yasmā pana iddhimuppādetukāmatāchando samādhinā ekato niyuttova iddhilābhāya saṃvattati, tathā vīriyādayo, tasmā imāni aṭṭha padāni vuttānīti veditabbāni.

जर भिक्खू छंदाचा आश्रय घेऊन, छंदाला अधिपती करून समाधी प्राप्त करतो (छन्दं चे भिक्खु निस्सायाति यदि भिक्खु छन्दं निस्साय छन्दं अधिपतं करित्वा), समाधी प्राप्त करतो किंवा उत्पन्न करतो (लभति समाधिन्ति समाधिं पटिलभति निब्बत्तेति). उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नय (नियम) समजावा. त्यामध्ये छंद, वीर्य, चित्त आणि विमंसा ही चार पदे आहेत, आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चार समाधी ही चार पदे, अशा प्रकारे एकूण आठ पदे होतात. परंतु, ज्याअर्थी ऋद्धी उत्पन्न करण्याची इच्छा असणारा छंद समाधीशी एकत्र जोडला जाऊनच ऋद्धी प्राप्त करण्यासाठी कारणीभूत ठरतो, आणि त्याचप्रमाणे वीर्य इत्यादी देखील कारणीभूत ठरतात, म्हणून ही आठ पदे सांगितली आहेत असे जाणावे.

Yaṃ taṃ bhagavatā abhiññā uppādetukāmassa yogino kattabbayogavidhiṃ dassentena ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte’’ti (dī. ni. 1.238) cittassa āneñjaṃ vuttaṃ, taṃ thero soḷasadhā dassento soḷasamūlānītiādimāha. Tattha anonatanti kosajjavasena anonataṃ, asallīnanti attho. Anunnatanti uddhaccavasena uddhaṃ na āruḷhaṃ, anuddhatanti attho. Anabhinatanti lobhavasena na abhinataṃ, anallīnanti attho. Abhikāmatāya nataṃ abhinatanti, idaṃ tādisaṃ na hotīti vuttaṃ hoti. Rāgeti saṅkhāravatthukena lobhena. Anapanatanti dosavasena na apanataṃ, na ghaṭṭananti attho. ‘‘Nataṃ natī’’ti atthato ekaṃ. Apagatanatanti apanataṃ, idaṃ tādisaṃ na hotīti vuttaṃ hoti. Anissitanti anattato diṭṭhattā diṭṭhivasena ‘‘attā’’ti vā ‘‘attaniya’’nti vā kiñci na nissitaṃ. Appaṭibaddhanti paccupakārāsāvasena nappaṭibaddhaṃ. Chandarāgeti sattavatthukena lobhena. Vippamuttanti vikkhambhanavimuttivasena kāmarāgato vippamuttaṃ. Atha vā pañcavimuttivasena kāmarāgato vippamuttaṃ. Atha vā pañcavimuttivasena tato tato paṭipakkhato vippamuttaṃ. Idaṃ puthujjanasekhāsekhānampi abhiññāya uppādanato nirodhasamāpattiñāṇe ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti (paṭi. ma. 1.84) vuttanayena ukkaṭṭhaparicchedena vuttaṃ, yathālābhavasena pana gahetabbaṃ. Kāmarāgeti methunarāgena. Visaññuttanti vikkhambhanato sesakilesehi visaṃyuttaṃ, ukkaṭṭhanayena samucchedato vā vippayuttaṃ. Kileseti sesakilesena. Vimariyādikatanti vikkhambhitabbamariyādavasena vigatakilesamariyādaṃ kataṃ, tena tena [Pg.267] maggena pahātabbamariyādavasena vā vigatakilesamariyādaṃ kataṃ. Kilesamariyādeti tena tena pahīnena kilesamariyādena. Liṅgavipallāso cettha daṭṭhabbo. Ekattagatanti ekārammaṇagataṃ. Nānattakilesehīti nānārammaṇe pavattamānehi kilesehi. Idaṃ ārammaṇamapekkhitvā vuttaṃ, ‘‘anonata’’ntiādi pana kilese eva apekkhitvā. Obhāsagatanti paññāya visadappavattivasena paññobhāsaṃ gataṃ. Avijjandhakāreti balavaavijjāya. Catasso ca bhūmiyo soḷasa ca mūlāni iddhiyā pubbabhāgavasena vuttāni, cattāro ca pādā aṭṭha ca padāni pubbabhāgavasena ca sampayogavasena ca vuttānīti.

अभिज्ञा उत्पन्न करण्याची इच्छा असणाऱ्या योग्यासाठी कर्तव्य असलेल्या योगाची पद्धत दाखवताना भगवंतांनी 'तो अशा प्रकारे समाहित चित्त असताना, परिशुद्ध, पर्योदात, अनंगण (दोषरहित), विगत-उपक्किलेस (उपक्लेशरहित), मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर आणि आनिंज्यप्राप्त (अकंपित)' असे चित्ताचे जे आनिंज्यत्व सांगितले आहे, ते थेरांनी सोळा प्रकारे दाखवून देण्यासाठी 'सोळसमूलानि' (सोळा मुळे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'अनोणत' म्हणजे आळसामुळे न वाकलेले, म्हणजेच संकुचित न झालेले (असंलीन) असा अर्थ आहे. 'अनुन्नत' म्हणजे उद्धच्चामुळे (औद्धत्यामुळे) वर न चढलेले, म्हणजेच विचलित न झालेले (अनुद्धत) असा अर्थ आहे. 'अनभिनत' म्हणजे लोभामुळे समोर न झुकलेले, म्हणजेच आसक्त न झालेले (अनल्लीन) असा अर्थ आहे. इच्छेमुळे झुकणे याला 'अभिनत' म्हणतात; हे चित्त तशा प्रकारचे नसते, असे म्हटले आहे. 'राग' म्हणजे संस्कारांना आलंबन बनवणारा लोभ. 'अनपनत' म्हणजे द्वेषामुळे दूर न गेलेले, म्हणजेच आघात न पावलेले असा अर्थ आहे. 'नत' आणि 'नति' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. झुकणे निघून गेले आहे ज्यातून ते 'अपनत' होय; हे चित्त तशा प्रकारचे नसते, असे म्हटले आहे. 'अनिस्सित' (अनिश्रित) म्हणजे अनात्मभावाने पाहिले गेल्यामुळे, दृष्टीच्या प्रभावाने 'हा आत्मा आहे' किंवा 'हे आत्म्याचे आहे' अशा कोणत्याही गोष्टीचा आश्रय न घेतलेले. 'अप्रतिबद्ध' म्हणजे प्रत्युपकाराच्या आशेने न बांधलेले. 'छंदराग' म्हणजे प्राण्यांना आलंबन बनवणारा लोभ. 'विप्रमुक्त' म्हणजे विष्कंभन-विमुक्तीच्या द्वारे कामरागापासून मुक्त झालेले, किंवा पाच प्रकारच्या विमुक्तीच्या द्वारे त्या त्या विरोधी क्लेशांपासून मुक्त झालेले. हे पृथग्जन, शैक्ष आणि अशैक्ष यांना देखील अभिज्ञा उत्पन्न होत असल्यामुळे, निरोध-समापत्तीच्या ज्ञानात 'सोळा ज्ञानचर्यांच्या द्वारे' या सांगितलेल्या पद्धतीने उत्कृष्ट मर्यादेने म्हटले आहे, परंतु ते जसे प्राप्त होईल त्याप्रमाणे ग्रहण करावे. 'कामराग' म्हणजे मैथुनराग. 'विसंयुक्त' म्हणजे विष्कंभनामुळे उर्वरित क्लेशांपासून विमुक्त झालेले, किंवा उत्कृष्ट पद्धतीने समुच्छेदाच्या द्वारे विप्रयुक्त झालेले. 'क्लेश' म्हणजे उर्वरित क्लेश. 'विमर्यादीकृत' म्हणजे विष्कंभित करावयाच्या मर्यादेच्या द्वारे क्लेशांची मर्यादा नष्ट केलेले, किंवा त्या त्या मार्गाने प्रहाण करावयाच्या मर्यादेच्या द्वारे क्लेशांची मर्यादा नष्ट केलेले. 'क्लेशमर्यादा' म्हणजे त्या त्या प्रहीण झालेल्या क्लेशांच्या मर्यादेने. येथे लिंगविपर्यास समजावा. 'एकत्वगत' म्हणजे एकाच आलंबनावर स्थिर झालेले. 'नानात्वक्लेश' म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांवर प्रवृत्त होणारे क्लेश. हे आलंबनाला अनुसरून म्हटले आहे, तर 'अनोणत' इत्यादी पदे क्लेशांनाच अनुसरून म्हटली आहेत. 'अवभासगत' म्हणजे प्रज्ञेच्या निर्मळ प्रवृत्तीमुळे प्रज्ञा-प्रकाशाला प्राप्त झालेले. 'अविद्या-अंधकार' म्हणजे प्रबळ अविद्या. चार भूमी आणि सोळा मुळे ही ऋद्धीच्या पूर्वभागाच्या अपेक्षेने सांगितली आहेत, आणि चार पाद व आठ पदे ही पूर्वभागाच्या अपेक्षेने तसेच संप्रयोगाच्या अपेक्षेने सांगितली आहेत.

10. Evaṃ iddhiyā bhūmipādapadamūlabhūte dhamme dassetvā idāni tā iddhiyo dassento katamā adhiṭṭhānā iddhītiādimāha. Tattha uddesapadānaṃ attho iddhividhañāṇaniddese vuttoyeva. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Tena sabbapakāravasena iddhividhakārakassa aññattha abhāvaṃ dīpeti. Imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ niddeso heṭṭhā vuttattho. Teneva ca iddhiyā bhūmipādapadamūlabhūtehi dhammehi samannāgato visuddhimagge (visuddhi. 2.365-366) vuttehi cuddasahi pannarasahi vā ākārehi paridamitacittatā ca chandādiekekādhipatisamāpajjanavasena āvajjanādivasībhāvavasena ca mudukammaññakatacittatā ca vuttā hoti. Balavapubbayogasampanno pubbayogasampattiyā arahattapaṭilābheneva paṭiladdhābhiññādiguṇo bhikkhu bhūmiādīhi dhammehi samannāgato hotīti katvā sopi vuttova hoti.

१०. अशा प्रकारे ऋद्धीचे भूमी, पाद, पद आणि मूळ असणारे धर्म दाखवून, आता त्या ऋद्धींचे प्रदर्शन करताना 'कतमा अधिष्ठाना ऋद्धी' (अधिष्ठान ऋद्धी कोणती?) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, उद्देशपदांचा अर्थ 'ऋद्धिविधज्ञान-निर्देशात' सांगितलेलाच आहे. 'इध भिक्खू' म्हणजे या शासनातील भिक्खू. त्याद्वारे, सर्व प्रकारे ऋद्धीचे प्रकार करणाऱ्याचा इतरत्र अभाव असल्याचे दर्शवले आहे. या दोन्ही पदांचा निर्देश खाली सांगितलेल्या अर्थाचाच आहे. आणि त्याचमुळे, ऋद्धीचे भूमी, पाद, पद आणि मूळ असणाऱ्या धर्मांनी युक्त होऊन, विशुद्धिमार्गात सांगितलेल्या चौदा किंवा पंधरा आकारांनी चित्ताचे दमन केले असणे, आणि छंद इत्यादींपैकी एकेकाला अधिपती करून समापत्तीत प्रवेश करण्याच्या द्वारे तसेच आवर्जन इत्यादी वशीभावाच्या द्वारे चित्त मृदू व कर्मण्य बनवले असणे, हे सांगितले गेले आहे. प्रबळ पूर्वयोगाने युक्त असलेला भिक्खू, पूर्वयोगाच्या समृद्धीमुळे अर्हत्त्व प्राप्त होताच अभिज्ञा इत्यादी गुणांनी युक्त होतो आणि भूमी इत्यादी धर्मांनी समन्वित होतो; हे लक्षात घेऊन तो देखील येथे सांगितला गेला आहे असे समजावे.

Bahukaṃ āvajjatīti pathavīkasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace sataṃ icchati, ‘‘sataṃ homi, sataṃ homī’’ti parikammakaraṇavasena āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti evaṃ parikammaṃ katvā abhiññāñāṇena adhiṭṭhāti. Ettha parikammaṃ katvā puna pādakajjhānasamāpajjanaṃ na vuttaṃ. Kiñcāpi na vuttaṃ, atha kho aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.386) ‘‘āvajjatīti parikammavaseneva vuttaṃ, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti abhiññāñāṇavasena vuttaṃ, tasmā bahukaṃ āvajjati, tato tesaṃ parikammacittānaṃ avasāne samāpajjati, samāpattito vuṭṭhahitvā puna ‘bahuko [Pg.268] homī’ti āvajjitvā tato paraṃ pavattānaṃ tiṇṇaṃ catunnaṃ vā pubbabhāgacittānaṃ anantarā uppannena sanniṭṭhāpanavasena adhiṭṭhānanti laddhanāmena ekeneva abhiññāñāṇena adhiṭṭhātīti evamettha attho daṭṭhabbo’’ti vuttattā evameva daṭṭhabbaṃ. Yathā ‘‘bhuñjitvā sayatī’’ti vutte pānīyaṃ apivitvā hatthadhovanādīni akatvā bhuttānantarameva sayatīti attho na hotīti antarā santesupi aññesu kiccesu ‘‘bhutvā sayatī’’ti vuccati, evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Paṭhamaṃ pādakajjhānasamāpajjanampi hi pāḷiyaṃ avuttamevāti. Tena pana adhiṭṭhānañāṇena saheva sataṃ hoti. Sahassepi satasahassepi eseva nayo. Sace evaṃ na ijjhati, puna parikammaṃ katvā dutiyampi samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyañhi ‘‘ekavāraṃ dvivāraṃ samāpajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ, parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassārammaṇāni vā. Tāni ca kho vaṇṇavasena, na paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi tatheva satārammaṇaṃ vā sahassārammaṇaṃ vā. Taṃ pubbe vuttaappanācittamiva gotrabhuanantaraṃ ekameva uppajjati rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ.

‘अनेकांचे आवर्जन करतो’ (बहुकं आवज्जति) म्हणजे पृथ्वीकसिण हेच आलंबन असलेले आणि अभिज्ञाचे पादक (पायाभूत) असलेले चतुर्थ ध्यान समापन्न होऊन (त्यातून) उठल्यावर, जर शंभर (रूपे बनवण्याची) इच्छा असेल, तर ‘मी शंभर व्हावे, मी शंभर व्हावे’ अशा प्रकारे परिकर्म करण्याच्या हेतूने आवर्जन करतो. ‘आवर्जन करून ज्ञानाने अधिष्ठान करतो’ म्हणजे अशा प्रकारे परिकर्म करून अभिज्ञाज्ञानाने अधिष्ठान करतो. येथे परिकर्म करून पुन्हा पादकध्यानात समापन्न होणे सांगितले नाही. जरी ते सांगितले नसले, तरी अट्ठकथेत (विसुद्धिमग्ग २.३८६) असे म्हटले आहे की— ‘आवर्जन करतो’ हे केवळ परिकर्माच्या सामर्थ्यानेच म्हटले आहे, ‘आवर्जन करून ज्ञानाने अधिष्ठान करतो’ हे अभिज्ञाज्ञानाच्या सामर्थ्याने म्हटले आहे. म्हणून तो अनेकांचे आवर्जन करतो, त्यानंतर त्या परिकर्मचित्तांच्या शेवटी (पादकध्यानात) समापन्न होतो, समापत्तीतून उठून पुन्हा ‘मी अनेक व्हावे’ असे आवर्जन करून, त्यानंतर उत्पन्न होणाऱ्या तीन किंवा चार पूर्वभागचित्तांनंतर लगेचच उत्पन्न होणाऱ्या, निश्चय करण्याच्या सामर्थ्यामुळे ‘अधिष्ठान’ असे नाव मिळालेल्या एकाच अभिज्ञाज्ञानाने अधिष्ठान करतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. म्हणून हे याच प्रकारे समजले पाहिजे. ज्याप्रमाणे ‘जेवून झोपतो’ असे म्हटले असता, पाणी न पिता, हात न धुता जेवल्याबरोबर लगेचच झोपतो असा अर्थ होत नाही, तर मध्ये इतर कामे केली जात असली तरीही ‘जेवून झोपतो’ असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही समजले पाहिजे. कारण पहिल्यांदा पादकध्यानात समापन्न होणे देखील पाळीमध्ये (मूळ पाठात) सांगितले गेलेले नाही. परंतु त्या अधिष्ठानज्ञानाबरोबरच शंभर (रूपे) होतात. हजार किंवा एक लाखाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. जर अशा प्रकारे सिद्ध झाले नाही, तर पुन्हा परिकर्म करून, दुसऱ्यांदाही समापन्न होऊन, त्यातून उठून अधिष्ठान करावे. कारण संयुत्त-अट्ठकथेत ‘एकदा किंवा दोनदा समापन्न होणे योग्य आहे’ असे म्हटले आहे. तेथे पादकध्यानचित्त हे निमित्त-आलंबन असणारे असते, आणि परिकर्मचित्ते ही शंभर आलंबन असणारी किंवा हजार आलंबन असणारी असतात. आणि ती आलंबने वर्णाच्या (रूपाच्या) स्वरूपात असतात, प्रज्ञप्तीच्या स्वरूपात नव्हे. अधिष्ठानचित्त देखील त्याचप्रमाणे शंभर आलंबन असणारे किंवा हजार आलंबन असणारे असते. ते पूर्वी सांगितलेल्या अर्पणाचित्ताप्रमाणे गोत्रभूनंतर लगेचच रूपावचर चतुर्थ ध्यानाचे एकच चित्त उत्पन्न होते.

Yathāyasmā cūḷapanthako ekopi hutvā bahudhā hotīti bahudhābhāvassa kāyasakkhidassanatthaṃ vuttaṃ. Vattamānavacanaṃ panettha therassa tathākaraṇapakatikattā tassa dharamānakālattā ca katanti veditabbaṃ. Eko hotīti vārepi eseva nayo.

‘ज्याप्रमाणे आयुष्यमान चूळपन्थक एक असूनही अनेक होतात’ हे अनेक रूपे धारण करण्याचे प्रत्यक्ष दर्शन (कायसाक्षी) घडवण्यासाठी म्हटले आहे. येथे वर्तमानकाळाचा प्रयोग केला आहे, कारण त्या थेरांचा तसे करण्याचा स्वभाव था आणि त्यांच्या हयातीच्या काळात हे घडले होते, असे समजावे. ‘एक होतो’ या प्रसंगीही हाच नियम आहे.

Tatridaṃ vatthu (visuddhi. 2.386) – te dve bhātaro kira therā panthe jātattā ‘‘panthakā’’ti nāmaṃ labhiṃsu. Tesu jeṭṭho mahāpanthako pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. So arahā hutvā cūḷapanthakaṃ pabbājetvā –

याविषयी ही कथा आहे (विसुद्धिमग्ग २.३८६)— ते दोन्ही बंधू थेर वाटेत जन्मल्यामुळे त्यांना ‘पन्थक’ हे नाव मिळाले होते. त्यांच्यामध्ये ज्येष्ठ असलेले महापन्थक प्रव्रजित होऊन प्रतिसंभिदांसह अर्हत्त्वाला प्राप्त झाले. ते अर्हत झाल्यावर त्यांनी चूळपन्थकाला प्रव्रजित केले आणि—

‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ;

Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (a. ni. 5.195;

saṃ. ni. 1.123) –

“ज्याप्रमाणे सकाळी उमललेले, सुगंधी तांबडे कमळ सुगंधाने युक्त असते, त्याप्रमाणे आकाशात तळपणाऱ्या सूर्यासारखे देदीप्यमान आणि प्रकाशमान असणाऱ्या अंगीरसाला (भगवंतांना) पाहा.”

Imaṃ [Pg.269] gāthaṃ adāsi. So taṃ catūhi māsehi paguṇaṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ thero ‘‘abhabbo tvaṃ imasmiṃ sāsane, nikkhama ito’’ti āha. Tasmiñca kāle thero bhattuddesako hoti. Jīvako komārabhacco bahuṃ mālāgandhavilepanaṃ ādāya attano ambavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā dasabalaṃ vanditvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘sve, bhante, buddhappamukhāni pañca bhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Theropi ‘‘ṭhapetvā cūḷapanthakaṃ sesānaṃ adhivāsemī’’ti āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako bhiyyoso mattāya domanassappatto hutvā punadivase pātova vihārā nikkhamitvā sāsane sāpekkhatāya vihāradvārakoṭṭhake rodamāno aṭṭhāsi.

ही गाथा (त्याला पाठांतरासाठी) दिली. तो चार महिन्यांतही ती पाठ करू शकला नाही. तेव्हा थेर त्याला म्हणाले, “तू या शासनात प्रगती करण्यास अयोग्य आहेस, येथून निघून जा.” त्या वेळी थेर भोजन-व्यवस्थापक (भत्तउद्देशक) होते. जीवक कौमारभृत्य याने पुष्कळ पुष्पमाला, गंध आणि विलेपन घेऊन आपल्या आम्रवनात जाऊन शास्त्यांची पूजा केली, धम्म ऐकला आणि दशबलांना वंदन करून थेरांकडे जाऊन म्हटले, “भन्ते, उद्या बुद्धप्रमुख पाचशे भिक्खूंना घेऊन आमच्या घरी भिक्षा ग्रहण करावी.” थेर देखील म्हणाले, “चूळपन्थकाला वगळून इतर सर्वांचे निमंत्रण मी स्वीकारतो.” ते ऐकून चूळपन्थक अत्यंत दुःखी झाले आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळीच विहारातून बाहेर पडून, शासनाविषयी आस्था असल्यामुळे विहाराच्या प्रवेशद्वारापाशी रडत उभे राहिले.

Bhagavā tassa upanissayaṃ disvā taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kasmā rodasī’’ti āha. So taṃ pavattiṃ ācikkhi. Bhagavā ‘‘na sajjhāyaṃ kātuṃ asakkonto mama sāsane abhabbo nāma hoti, mā soci, panthakā’’ti cakkacittatalena pāṇinā tassa sīsaṃ parāmasitvā taṃ bāhāyaṃ gahetvā vihāraṃ pavisitvā gandhakuṭipamukhe nisīdāpetvā iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘imaṃ pilotikaṃ ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti hatthena parimajjanto nisīda, panthakā’’ti vatvā tassa pilotikakhaṇḍaṃ datvā kāle ārocite bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Tassa taṃ pilotikakhaṇḍaṃ tathāparimajjantassa kiliṭṭhaṃ hutvā kamena kāḷavaṇṇaṃ ahosi. So ‘‘idaṃ parisuddhaṃ pilotikakhaṇḍaṃ, natthettha doso, attabhāvaṃ nissāya panāyaṃ doso’’ti saññaṃ paṭilabhitvā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhesi. Athassa bhagavā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā obhāsagāthā abhāsi –

भगवंतांनी त्यांची पात्रता (उपनिषय) पाहून त्यांच्याजवळ जाऊन विचारले, “तू का रडत आहेस?” त्यांनी ती सर्व हकीकत सांगितली. भगवंत म्हणाले, “गाथा पाठ न करू शकणारा माझ्या शासनात अयोग्य ठरत नाही. पन्थक, शोक करू नकोस.” असे म्हणून चक्रांकित तळहात असलेल्या आपल्या हाताने त्यांच्या डोक्यावरून हात फिरवला, त्यांचा हात धरून विहारात प्रवेश केला आणि गंधकुटीच्या समोर त्यांना बसवून, ऋद्धीने निर्माण केलेला एक स्वच्छ कपड्याचा तुकडा त्यांना दिला आणि म्हणाले, “पन्थक, या कपड्याच्या तुकड्याला ‘रजोहरण, रजोहरण’ (धूळ साफ करणारे) असे म्हणत हाताने घासून घेत बस.” त्यानंतर भोजनाची वेळ झाल्याचे कळविल्यावर भगवंत भिक्खू संघासह जीवकाच्या घरी गेले आणि मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यांनी तो कपड्याचा तुकडा तशा प्रकारे घासल्यामुळे तो मळकट होऊन हळूहळू काळा पडला. ते पाहून त्यांना जाणीव झाली की, “हा कपड्याचा तुकडा तर अत्यंत स्वच्छ होता, यात काही दोष नव्हता. परंतु माझ्या शरीराच्या संपर्कामुळे हा मळकट झाला आहे.” अशी जाणीव प्राप्त करून त्यांनी पाच स्कंधांवर ज्ञान केंद्रित केले आणि विक्षेप दूर करून विपश्यना वाढवली. तेव्हा भगवंतांनी प्रकाशकिरण सोडून, त्यांच्या समोरच बसल्यासारखे प्रकट होऊन या प्रकाश-गाथा म्हटल्या—

‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane.

“राग (आसक्ती) हाच मळ (रज) आहे, धुळीला मळ म्हटले जात नाही. ‘रज’ हे रागाचेच दुसरे नाव आहे. या मळाचा त्याग करून भिक्खू त्या मळरहित (बुद्धांच्या) शासनात विहार करतात.”

‘‘Doso…pe… sāsane.

“द्वेष हाच मळ (रज) आहे, धुळीला मळ म्हटले जात नाही. ‘रज’ हे द्वेषाचेच दुसरे नाव आहे. या मळाचा त्याग करून भिक्खू त्या मळरहित (बुद्धांच्या) शासनात विहार करतात.”

‘‘Moho [Pg.270] rajo na ca pana reṇu vuccati, mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane. (mahāni. 209);

“मोह हाच मळ (रज) आहे, धुळीला मळ म्हटले जात नाही. ‘रज’ हे मोहाचेच दुसरे नाव आहे. या मळाचा त्याग करून भिक्खू त्या मळरहित (बुद्धांच्या) शासनात विहार करतात.”

‘‘Adhicetaso appamajjato, munino monapathesu sikkhato;

Sokā na bhavanti tādino, upasantassa sadā satīmato’’ti. (udā. 37);

“उच्च चित्त असणाऱ्या, अप्रमादी, मौनपथात (मुनिधम्मात) साधना करणाऱ्या, सदैव शांत आणि स्मृतिमान असणाऱ्या अशा तादी (समतायुक्त) मुनीला कधीही शोक होत नाही.”

Gāthāpariyosāne thero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. So manomayajjhānalābhī hutvā eko hutvā bahudhā, bahudhā hutvā eko bhavituṃ samattho ahosi. Arahattamaggenevassa tīṇi piṭakāni cha ca abhiññā āgamiṃsu.

गाथेच्या समाप्तीला थेर प्रतिसंभिदांसह अर्हत्त्वाला प्राप्त झाले. ते मनोमय ध्यान प्राप्त करणारे होऊन, एक असून अनेक रूपे धारण करण्यास आणि अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक होण्यास समर्थ झाले. अर्हत्त्वमार्गाच्या प्राप्तीमुळेच त्यांना तिन्ही पिटक आणि सहा अभिज्ञा प्राप्त झाल्या.

Jīvakopi kho dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi. Satthā pattaṃ hatthena pidahitvā ‘‘kiṃ bhante’’ti puṭṭho ‘‘vihāre eko bhikkhu atthi, jīvakā’’ti āha. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha ayyaṃ gahetvā sīghaṃ ehī’’ti. Cūḷapanthakatthero tassa purisassa pure āgamanāyeva bhātaraṃ attano pattavisesaṃ ñāpetukāmo bhikkhusahassaṃ nimminitvā ekampi ekena asadisaṃ, ekassāpi ca cīvaravicāraṇādisāmaṇakakammaṃ aññena asadisaṃ akāsi. Puriso gantvā vihāre bahū bhikkhū disvā paccāgantvā ‘‘bahū, bhante, vihāre bhikkhū, pakkositabbaṃ ayyaṃ na passāmī’’ti jīvakassa kathesi. Jīvako satthāraṃ pucchitvā tassa nāmaṃ vatvā puna taṃ pesesi. So gantvā ‘‘cūḷapanthako nāma kataro bhante’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ cūḷapanthako, ahaṃ cūḷapanthako’’ti sakiṃyeva mukhasahassaṃ kathesi. So puna gantvā ‘‘sabbepi kira cūḷapanthakā, ahaṃ pakkositabbaṃ na jānāmī’’ti āha. Jīvako paṭividdhasaccatāya ‘‘iddhimā bhikkhū’’ti nayato aññāsi. Bhagavā āha – ‘‘gaccha, yaṃ paṭhamaṃ passasi, taṃ cīvarakaṇṇe gahetvā satthā taṃ āmantetīti vatvā ānehī’’ti. So gantvā tathā akāsi. Tāvadeva sabbepi nimmitā antaradhāyiṃsu. Thero taṃ uyyojetvā mukhadhovanādisarīrakiccaṃ niṭṭhapetvā paṭhamataraṃ gantvā paññattāsane [Pg.271] nisīdi. Tasmiṃ khaṇe satthā dakkhiṇodakaṃ gaṇhitvā bhattakiccaṃ katvā cūḷapanthakatthereneva bhattānumodanaṃ dhammakathaṃ kathāpesi. Thero dīghamajjhimāgamappamāṇaṃ dhammakathaṃ kathesīti.

जीवकाने देखील दशबलांना (बुद्धांना) दान देण्याचे पाणी (दक्षिणोदक) अर्पण केले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) आपल्या हाताने पात्र झाकले. "भंते, काय झाले?" असे विचारले असता, त्यांनी "जीवका, विहारात एक भिक्खू आहे," असे सांगितले. त्याने (जीवकाने) एका माणसाला पाठवले, "जा, आर्यांना घेऊन लवकर ये." चुळपंथक स्थविरांनी त्या माणसाच्या येण्यापूर्वीच, आपल्या भावाला स्वतःचे विशेष सामर्थ्य दाखवण्याच्या इच्छेने, एक हजार भिक्खू निर्माण केले; त्यातील एकही भिक्खू दुसऱ्यासारखा नव्हता आणि प्रत्येकाचे चीवर नीट करणे इत्यादी श्रमणकर्म देखील दुसऱ्यापेक्षा वेगळे होते. तो माणूस तिथे गेला आणि विहारात अनेक भिक्खू पाहून परत आला व जीवकाला म्हणाला, "भंते, विहारात अनेक भिक्खू आहेत, ज्या आर्यांना आमंत्रित करायचे आहे, त्यांना मी पाहू शकत नाही." जीवकाने शास्त्यांना विचारून त्यांचे (चुळपंथक हे) नाव घेऊन त्या माणसाला पुन्हा पाठवले. त्याने जाऊन विचारले, "भंते, चुळपंथक नावाचे कोण आहेत?" "मी चुळपंथक आहे, मी चुळपंथक आहे," असे एकाच वेळी हजार मुखांनी म्हटले. तो पुन्हा परत गेला आणि म्हणाला, "तिथे सर्वच जण चुळपंथक आहेत असे म्हणतात, मला समजत नाही की कोणाला आमंत्रित करावे." जीवकाने सत्य जाणलेले असल्यामुळे (चतुरार्यसत्य जाणल्यामुळे) तर्क केला की, "हे ऋद्धीमान भिक्खू आहेत." भगवान म्हणाले, "जा, जो तुला सर्वात आधी दिसेल, त्याला चीवराच्या टोकाला धरून 'शास्ते तुम्हाला बोलवत आहेत' असे सांगून घेऊन ये." त्याने जाऊन तसेच केले. त्याच क्षणी सर्व निर्मित भिक्खू अंतर्धान पावले. स्थविरांनी त्या माणसाला निरोप दिला आणि मुखप्रक्षालन इत्यादी शरीरकृत्ये आटोपून सर्वात आधी जाऊन मांडलेल्या आसनावर ते बसले. त्या क्षणी शास्त्यांनी दक्षिणोदक ग्रहण करून भोजनकृत्य पूर्ण केले आणि चुळपंथक स्थविरांकडूनच भोजनानुमोदनाची धर्मकथा सांगवून घेतली. स्थविरांनी दीघ आणि मज्झिम निकायाच्या प्रमाणाची (दीर्घ) धर्मकथा सांगितली. ही कथा आहे.

Aññe bhikkhū adhiṭṭhānena manomayaṃ kāyaṃ abhinimminitvā tayo vā cattāro vā abhinimminanti, bahuke ekasadiseyeva ca katvā nimminanti ekavidhameva kammaṃ kurumāne. Cūḷapanthakatthero pana ekāvajjaneneva bhikkhusahassaṃ māpesi. Dvepi jane na ekasadise akāsi, na ekavidhaṃ kammaṃ kurumāne. Tasmā manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ aggo nāma jāto. Aññe pana bahū aniyametvā nimmitā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu ca bhāsitatuṇhībhāvādīsu ca yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānāvaṇṇaṃ kātukāmo hoti keci paṭhamavaye keci majjhimavaye keci pacchimavaye, tathā dīghakese upaḍḍhamuṇḍe muṇḍe missakakese upaḍḍharattacīvare paṇḍukacīvare padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhāpucchanapañhāvisajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ, adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva hontīti. Eseva nayo bahudhāpi hutvā eko hotītiādīsu.

इतर भिक्खू अधिष्ठानाने (अभिज्ञा ज्ञानाने) मनोमय काया निर्माण करून तीन किंवा चार रूपे निर्माण करतात, किंवा एकाच प्रकारचे काम करणारे आणि अगदी एकमेकांसारखे दिसणारे अनेक भिक्खू निर्माण करतात. परंतु चुळपंथक स्थविरांनी एकाच आवर्तनाने (अधिष्ठान चित्ताने) एक हजार भिक्खू निर्माण केले. त्यांनी दोन व्यक्तींना देखील एकमेकांसारखे बनवले नाही, किंवा ते एकच काम करत असलेले देखील बनवले नाही. म्हणूनच, मनोमय काया निर्माण करणाऱ्यांमध्ये ते सर्वश्रेष्ठ ठरले. इतर भिक्खू जेव्हा विशिष्ट रूप निश्चित न करता अनेक रूपे निर्माण करतात, तेव्हा ती निर्मित रूपे त्या ऋद्धीमान भिक्खूसारखीच असतात. उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये आणि बोलणे, मौन राहणे इत्यादींमध्ये तो ऋद्धीमान भिक्खू जे जे करतो, ते तेच ती निर्मित रूपे देखील करतात. परंतु जर त्याला विविध रूपांचे भिक्खू निर्माण करायचे असतील—काही तरुण वयातील, काही मध्यम वयातील, काही वृद्ध वयातील; तसेच लांब केस केलेले, अर्धे मुंडण केलेले, पूर्ण मुंडण केलेले, मिश्र केस केलेले, अर्धे लाल चीवर परिधान केलेले, पिवळसर चीवर परिधान केलेले; पदरचनांचे वाचन करणारे, धर्मकथा सांगणारे, मधुर स्वरात गायन करणारे, प्रश्न विचारणारे, प्रश्नांची उत्तरे देणारे, रंग उकळणारे, चीवर शिवणारे, चीवर धुणारे इत्यादी कामे करणारे आणि इतरही विविध प्रकारचे भिक्खू निर्माण करण्याची इच्छा असेल, तर त्याने पादक ध्यानातून उठून "एवढे भिक्खू तरुण वयाचे होवोत" इत्यादी प्रकारे परिकर्म (पूर्वसिद्धता) करून, पुन्हा ध्यानात समापन्न होऊन व त्यातून उठून अधिष्ठान करावे. अधिष्ठान चित्तासोबतच ते भिक्खू इच्छिलेल्या विविध रूपांचेच होतात. "अनेक होऊन एक होणे" इत्यादी बाबतीतही हाच नियम समजावा.

Ayaṃ pana viseso – pakatiyā bahukoti nimmitakālabbhantare nimmitapakatiyā bahuko. Iminā ca bhikkhunā evaṃ bahubhāvaṃ nimminitvā puna ‘‘ekova hutvā caṅkamissāmi, sajjhāyaṃ karissāmi, pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vā, ‘‘ayaṃ vihāro appabhikkhuko, sace keci āgamissanti ‘kuto ime ettakā ekasadisā bhikkhū, addhā therassa esa ānubhāvo’ti maṃ jānissantī’’ti appicchatāya vā antarāva ‘‘eko homī’’ti icchantena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃyeva eko hoti. Evaṃ akaronto pana yathāparicchinnakālavasena sayameva eko hoti.

परंतु यात हा विशेष आहे—"स्वभावाने अनेक" म्हणजे निर्माण केलेल्या कालावधीत निर्मित रूपांच्या स्वभावाने अनेक असणे. आणि त्या भिक्खूने अशा प्रकारे अनेक रूपे निर्माण करून, पुन्हा "मी एकटाच होऊन चक्रमण करेन, सज्झाय (पाठ) करेन, प्रश्न विचारीन" असा विचार करून, किंवा अल्पेच्छतेमुळे "हा विहार कमी भिक्खू असलेला आहे; जर काही आगंतुक आले तर 'एवढे एकाच सारखे भिक्खू कुठून आले? नक्कीच हा या स्थविरांचा प्रभाव आहे' असे म्हणून मला ओळखतील" असा विचार करून, दरम्यानच्या काळात "मी एकटाच व्हावे" अशी इच्छा धरून, पादक ध्यानात समापन्न होऊन व त्यातून उठून "मी एकटाच व्हावे" असे परिकर्म करावे, आणि पुन्हा समापन्न होऊन व उठून "मी एकटाच व्हावे" असे अधिष्ठान करावे. अधिष्ठान चित्तासोबतच तो एकटा होतो. परंतु असे न केल्यास, निश्चित केलेल्या कालावधीनुसार तो स्वतःच एकटा होतो.

11. Āvibhāvanti padaṃ [Pg.272] nikkhipitvā kenaci anāvaṭaṃ hotīti vuttattā kenaci anāvaṭapadena āvibhāvapadassa pākaṭabhāvattho vutto. ‘‘Hotī’’ti padena ‘‘karotī’’ti pāṭhaseso vutto hoti. Pākaṭaṃ hontañhi āvibhāve kate hoti. Kenaci anāvaṭanti kuṭṭādinā yena kenaci anāvaṭaṃ āvaraṇavirahitaṃ. Appaṭicchannanti uparito acchāditaṃ. Tadeva anāvaṭattā vivaṭaṃ. Appaṭicchannattā pākaṭaṃ. Tirobhāvanti antaritabhāvaṃ karoti. Āvaṭaṃyeva tena āvaraṇena pihitaṃ. Paṭicchannaṃyeva tena paṭicchādanena paṭikujjitaṃ.

११. 'आविभाव' (प्रकट होणे) हा शब्द बाजूला ठेवून 'कोणाकडूनही न अडवलेले असणे' (केनचि अना वटं होति) असे म्हटल्यामुळे, 'कोणाकडूनही न अडवलेले' या पदाने 'आविभाव' या पदाचा 'प्रकट भाव' (स्पष्ट असणे) हा अर्थ व्यक्त होतो. 'होति' (होते) या पदाने 'करोति' (करतो) हा उर्वरित पाठ सूचित होतो. कारण प्रकट केल्यावरच ते स्पष्ट होते. 'कोणाकडूनही न अडवलेले' म्हणजे भिंत इत्यादी कोणत्याही गोष्टीने न अडवलेले, आवरणरहित. 'अपटिच्छन्न' म्हणजे वरून न झाकलेले. तेच आवरणरहित असल्यामुळे 'विवृत' (उघडे) म्हटले जाते आणि न झाकलेले असल्यामुळे 'प्रकट' (स्पष्ट) म्हटले जाते. 'तिरोभाव' म्हणजे अंतर्धान पावणे (आडून राहणे). 'आवट' म्हणजे त्या भिंत इत्यादी आवरणाने बंद केलेले. 'पटिच्छन्न' म्हणजे त्या आच्छादनाने (गवत, पाने इत्यादींनी) झाकलेले.

Ākāsakasiṇasamāpattiyāti paricchedākāsakasiṇe uppāditāya catutthajjhānasamāpattiyā. Lābhīti lābho assa atthīti lābhī. Aparikkhitteti kenaci samantato aparikkhitte padese. Idha ākāsakasiṇasseva vuttattā tattha bhāvitameva jhānaṃ ākāsakaraṇassa paccayo hoti, na aññanti daṭṭhabbaṃ. Upariāpokasiṇādīsupi tadārammaṇameva jhānaṃ daṭṭhabbaṃ, na aññaṃ. Pathaviṃ āvajjati, udakaṃ āvajjati, ākāsaṃ āvajjatīti pakatipathavīudakaākāse āvajjati. Antalikkheti tassa ākāsassa pathavito dūrākāsabhāvaṃ dīpeti.

'आकासकसिणसमापत्तिया' म्हणजे परिच्छेद आकाश कसिणामध्ये उत्पन्न झालेल्या चौथ्या ध्यानाच्या समापत्तीने. 'लाभी' म्हणजे ज्याला हा लाभ प्राप्त झाला आहे तो. 'अपरीक्खित्ते' म्हणजे सर्व बाजूंनी कशानेही न वेढलेल्या ठिकाणी. येथे केवळ आकाश कसिणाचाच उल्लेख असल्यामुळे, त्यातच भावना केलेले ध्यान हे आकाश निर्माण करण्याचे कारण (प्रत्यय) होते, इतर कोणतेही नाही, असे समजावे. पुढे आप-कसिण (जल-कसिण) इत्यादींमध्ये देखील त्याच आलंबनाचे ध्यान समजावे, इतर कोणतेही नाही. 'पृथ्वीचे आवर्तन करतो, पाण्याचे आवर्तन करतो, आकाशाचे आवर्तन करतो' म्हणजे तो नैसर्गिक पृथ्वी, पाणी आणि आकाशाचे आवर्तन (चिंतन) करतो. 'अंतरीक्षात' हे त्या निर्माण केलेल्या आकाशाचे नैसर्गिक पृथ्वीपासून दूर असलेले आकाशत्व दर्शवते.

12. Candimasūriyaparimajjane kasiṇaniyamaṃ akatvā ‘‘iddhimā cetovasippatto’’ti avisesena vuttattā natthettha kasiṇasamāpattiniyamoti veditabbaṃ. Nisinnako vā nipannako vāti nisinno vā nipanno vā. Imeheva itarairiyāpathadvayampi vuttameva hoti. Hatthapāse hotūti hatthasamīpe hotu. Hatthapasse hotūtipi pāṭho. Idaṃ tathā kātukāmassa vasena vuttaṃ. Ayaṃ pana tattha gantvāpi hatthaṃ vaḍḍhetvāpi āmasati. Āmasatīti īsakaṃ phusati. Parāmasatīti bāḷhaṃ phusati. Parimajjatīti samantato phusati. Rūpagatanti hatthapāse ṭhitarūpameva.

१२. चंद्र आणि सूर्य यांना स्पर्श करण्याच्या (कुरवाळण्याच्या) बाबतीत कसिणाचा नियम न करता, 'ऋद्धिमान चित्तावर वश मिळवलेला असतो' (इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो) असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे, येथे कसिण-समापत्तीचा कोणताही नियम नाही, असे जाणावे. 'निसिन्नको वा निपन्नको वा' (बसलेला किंवा निजलेला) म्हणजे बसलेला किंवा निजलेला. या दोन इतर इरियापथांचे (आसनस्थितींचे) देखील येथे वर्णन केले आहे. 'हत्थपासे होतु' (हाताच्या जवळ असो) म्हणजे हाताच्या जवळ असो. 'हत्थपस्से होतु' (हाताच्या कुशीत असो) असाही पाठ आढळतो. हे त्याप्रमाणे करण्याची इच्छा असलेल्या व्यक्तीच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु, हा (ऋद्धिमान भिक्खू) तेथे जाऊन किंवा आपला हात पसरून स्पर्श करतो. 'आमशति' म्हणजे हळूच स्पर्श करतो. 'परामशति' म्हणजे घट्ट (किंवा जोराने) स्पर्श करतो. 'परिमज्जति' म्हणजे सर्व बाजूंनी स्पर्श करतो. 'रूपगतं' म्हणजे हाताच्या जवळ असलेले रूपच होय.

Dūrepi santike adhiṭṭhātīti pādakajjhānato vuṭṭhāya dūre devalokaṃ vā brahmalokaṃ vā āvajjati ‘‘santike hotū’’ti. Āvajjitvā parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ñāṇena adhiṭṭhāti ‘‘santike hotū’’ti. Santike hoti. Esa nayo sesapadesupi. Brahmalokaṃ [Pg.273] pana gantukāmassa dūrassa santikakaraṇaṃ vatvā brahmalokagamanassa anupakārampi imāya iddhiyā ijjhamānavisesaṃ dassento santikepītiādimāha. Tattha na kevalaṃ thokakaraṇabahukaraṇameva, ‘‘amadhuraṃ madhura’’ntiādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ sabbaṃ iddhimato ijjhati. Aparo nayo – dūrepi santike adhiṭṭhātīti dūre brahmalokaṃ vā manussalokassa santike adhiṭṭhāti. Santikepi dūre adhiṭṭhātīti santike manussalokaṃ vā dūre brahmaloke adhiṭṭhāti. Bahukampi thokaṃ adhiṭṭhātīti sace brahmāno bahū sannipatitā honti, mahāattabhāvattā dassanūpacāraṃ savanūpacāraṃ pajahanti, dassanūpacāre ca savanūpacāre ca ekajjhaṃ saṅkhipitvā bahukampi thokanti adhiṭṭhāti. Thokampi bahukaṃ adhiṭṭhātīti sace mahāparivārena gantukāmo hoti, ekakattā thokaṃ attānaṃ bahukaṃ adhiṭṭhahitvā mahāparivāro gacchatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Evaṃ sati catubbidhampi taṃ brahmalokagamane upakāro hoti.

'दूरचे देखील जवळ अधिष्ठान करतो' (दूरेपि सन्तिके अधिट्ठाति) म्हणजे पादक ध्यानातून उठून, दूर असलेल्या देवलोकाचे किंवा ब्रह्मलोकाचे 'जवळ असो' असे आवर्जन (चिंतन) करतो. आवर्जन करून, परिकर्म करून, पुन्हा समापत्तीत प्रवेश करून व त्यातून उठून ज्ञानाने 'जवळ असो' असे अधिष्ठान करतो. मग ते जवळ होते. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु, ब्रह्मलोकात जाण्याची इच्छा असलेल्या व्यक्तीसाठी दूरच्या ठिकाणाला जवळ करणे हे सांगितले आहे. जरी ते ब्रह्मलोकात जाण्यासाठी थेट उपकारक नसले, तरी या ऋद्धीच्या यशाचा विशेष प्रभाव दाखवण्यासाठी 'संतिकेपि' (जवळचे देखील) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे केवळ थोड्याचे पुष्कळ करणे किंवा पुष्कळाचे थोडे करणे एवढेच नाही, तर 'कडू (अमधुर) वस्तूला गोड (मधुर) करणे' इत्यादींमध्ये देखील तो ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, ते सर्व त्या ऋद्धिमान व्यक्तीसाठी सिद्ध होते. दुसरा प्रकार (नय) असा आहे - 'दूरचे देखील जवळ अधिष्ठान करतो' म्हणजे दूर असलेल्या ब्रह्मलोकाला मनुष्यलोकाच्या जवळ अधिष्ठान करतो. 'जवळचे देखील दूर अधिष्ठान करतो' म्हणजे जवळ असलेल्या मनुष्यलोकाला दूर असलेल्या ब्रह्मलोकात अधिष्ठान करतो. 'पुष्कळ असलेल्याला थोडे अधिष्ठान करतो' म्हणजे जर अनेक ब्रह्मा एकत्र आले असतील, तर त्यांच्या विशाल शरीरामुळे ते दर्शनाची सीमा (दस्सनूपचार) आणि श्रवणाची सीमा (सवनूपचार) सोडून जातात. तेव्हा दर्शनाच्या सीमेत आणि श्रवणाच्या सीमेत त्यांना एकाच ठिकाणी संकुचित करून, 'पुष्कळ असूनही थोडे असो' असे अधिष्ठान करतो. 'थोड्याला देखील पुष्कळ अधिष्ठान करतो' म्हणजे जर त्याला मोठ्या परिवारासह जाण्याची इच्छा असेल, तर तो एकटाच असल्याने आपल्या थोड्या (एकट्या) शरीराला पुष्कळ शरीरांमध्ये अधिष्ठान करतो आणि मोठ्या परिवारासह जातो. अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा. असे असताना, हे चारही प्रकार ब्रह्मलोकात जाण्यासाठी उपकारक ठरतात.

Dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passatīti idha ṭhito ālokaṃ vaḍḍhetvā yassa brahmuno rūpaṃ daṭṭhukāmo, dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Idheva ṭhito dibbāya sotadhātuyā tassa brahmuno bhāsamānassa saddaṃ suṇāti. Cetopariyañāṇena tassa brahmuno cittaṃ pajānāti. Dissamānenāti cakkhunā pekkhiyamānena. Kāyavasena cittaṃ pariṇāmetīti rūpakāyassa vasena cittaṃ pariṇāmeti. Pādakajjhānacittaṃ gahetvā kāye āropeti, kāyānugatikaṃ karoti dandhagamanaṃ. Kāyagamanañhi dandhaṃ hoti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ, sanniṭṭhāpetīti attho. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvāti pādakajjhānārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā pavisitvā phusitvā pāpuṇitvā. Sukhasaññā ca nāma upekkhāsampayuttasaññā. Upekkhā hi santaṃ sukhanti vuttā, sāyeva saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādipaccanīkehi ca vimuttattā lahusaññātipi veditabbā. Taṃ okkantassa panassa karajakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vātakkhittatūlapicunā viya sallahukena dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati, pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati, ākāse pathavīkasiṇavaseneva [Pg.274] pade pade padumaṃ nimminitvā padume padume padaṃ nikkhipanto padasā gacchati. Sace icchati, vāyokasiṇavasena vātaṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatāva ettha pamāṇaṃ. Sati hi gantukāmatāya evaṃkatacittādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegakkhittova so jiyāvegakkhitto saro viya dissamāno gacchati.

'दिव्य चक्षूने त्या ब्रह्माचे रूप पाहतो' (दिब्बेन चक्खुना तस्स ब्रम्हुनो रूपं पस्सति) म्हणजे येथे (मनुष्यलोकात) राहूनच प्रकाशाचा (आलोक कसिणाचा) विस्तार करून, ज्या ब्रह्माचे रूप पाहण्याची इच्छा असते, दिव्य चक्षूने त्या ब्रह्माचे रूप पाहतो. येथेच राहून दिव्य श्रोतधातूने (दिव्य कानाने) बोलत असलेल्या त्या ब्रह्माचा आवाज ऐकतो. चेतोपरियज्ञानाने (परचित्तज्ञानाने) त्या ब्रह्माचे चित्त जाणतो. 'दिसणाऱ्या' (दिस्समानेन) म्हणजे चक्षूने पाहिले जाणाऱ्या. 'कायाच्या वशाने चित्त वळवतो' (कायवसेन चित्तं परिणामेति) म्हणजे रूपकायाच्या वशाने चित्त वळवतो. पादक ध्यानाचे चित्त घेऊन ते कायेवर (शरीरावर) लादतो, आणि कायेचे अनुकरण करणारे मंद गमन करतो. कारण कायेचे गमन (शरीराची गती) मंद असते. 'अधिष्ठान करतो' (अधिट्ठाति) हा त्याच शब्दाचा (परिणामेति चा) समानार्थी शब्द आहे, त्याचा अर्थ 'दृढपणे स्थापित करतो' असा आहे. 'सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा यामध्ये उतरून' (सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमित्वा) म्हणजे पादक ध्यानाचा आलंबन असलेल्या ऋद्धिचित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञेमध्ये उतरून, प्रवेश करून, स्पर्श करून, प्राप्त करून. सुखसंज्ञा म्हणजे उपेक्षासंप्रयुक्त संज्ञा (चौथ्या ध्यानातील उपेक्षेशी युक्त असलेली संज्ञा) होय. कारण उपेक्षेला 'शांत सुख' म्हटले आहे. तीच संज्ञा नीवरणांपासून आणि वितर्क इत्यादी विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे तिला 'लघुसंज्ञा' (हलकी संज्ञा) असेही जाणावे. त्यात उतरलेल्या व्यक्तीचे भौतिक शरीर (करजकाय) देखील कापसाच्या पुंजक्यासारखे अत्यंत हलके होते. तो अशा प्रकारे, वाऱ्याने उडवलेल्या कापसाच्या पुंजक्यासारख्या हलक्या आणि दृश्यमान शरीराने ब्रह्मलोकात जातो. आणि अशा प्रकारे जात असताना, जर त्याची इच्छा असेल, तर तो पृथ्वीकसिणाच्या बळाने आकाशात मार्ग निर्माण करून पायी चालत जातो. जर त्याची इच्छा असेल, तर तो आकाशात पृथ्वीकसिणाच्या बळानेच पावलापावलावर कमळ निर्माण करून, प्रत्येक कमळावर पाऊल ठेवत पायी चालत जातो. जर त्याची इच्छा असेल, तर तो वायूकसिणाच्या बळाने वायूचे अधिष्ठान करून, कापसाच्या पुंजक्याप्रमाणे वाऱ्याच्या साहाय्याने जातो. परंतु, येथे जाण्याची इच्छा असणे हेच प्रमाण (मुख्य कारण) आहे. कारण जाण्याची इच्छा असताना, अशा प्रकारे चित्ताचे अधिष्ठान केलेला आणि अधिष्ठानाच्या वेगाने फेकलेला तो योगी, धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाप्रमाणे दृश्यमान शरीराने जातो.

Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetīti karajakāyaṃ gahetvā pādakajjhānacitte āropeti, cittānugatikaṃ karoti sīghagamanaṃ. Cittagamanañhi sīghaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvāti rūpakāyārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana cittagamanameva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassādhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati? Udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti vutte ‘‘tīsupi khaṇesu gacchatī’’ti thero āha. Kiṃ pana so sayaṃ gacchati, nimmitaṃ pesetīti? Yathāruci karoti. Idha panassa sayaṃ gamanameva āgataṃ.

'चित्ताच्या वशाने काया वळवतो' (चित्तवसेन कायं परिणामेति) म्हणजे भौतिक शरीर (करजकाय) घेऊन ते पादक ध्यानाच्या चित्तावर लादतो, आणि चित्ताचे अनुकरण करणारे जलद गमन करतो. कारण चित्ताचे गमन (चित्ताची गती) जलद असते. 'सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा यामध्ये उतरून' (सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमित्वा) म्हणजे रूपकायाचा आलंबन असलेल्या ऋद्धिचित्तासोबत उत्पन्न झालेली सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. परंतु, हे केवळ चित्ताचे गमन (चित्ताच्या गतीने जाणे) आहे. अशा प्रकारे अदृश्य शरीराने जात असताना, हा योगी त्या अधिष्ठान चित्ताच्या उत्पादक्षणी (उत्पत्तीच्या क्षणी) जातो का? की स्थितीक्षणी किंवा भंगक्षणी? असा प्रश्न विचारला असता, 'तीन्ही क्षणांमध्ये जातो' असे स्थेरांनी म्हटले आहे. 'परंतु, तो स्वतः जातो की आपल्या निर्मित रूपाला पाठवतो?' तो आपल्या इच्छेनुसार करतो. परंतु येथे त्याचे स्वतः जाणेच अभिप्रेत आहे.

Manomayanti adhiṭṭhānamanena nimmitattā manomayaṃ. Sabbaṅgapaccaṅganti sabbaaṅgapaccaṅgavantaṃ. Ahīnindriyanti idaṃ cakkhusotādīnaṃ saṇṭhānavasena vuttaṃ, nimmitarūpe pana pasādo nāma natthi. Sace so iddhimā caṅkamati, nimmitopi tattha caṅkamatītiādi sabbaṃ sāvakanimmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Buddhanimmitā pana yaṃ yaṃ bhagavā karoti, taṃ tampi karonti, bhagavato cittavasena aññampi karontīti. Dhūmāyati pajjalatīti tejokasiṇavasena. Dhammaṃ bhāsatītiādīni tīṇi aniyametvā vuttāni. Santiṭṭhatīti saṅgamma tiṭṭhati. Sallapatīti saṅgamma lapati. Sākacchaṃ samāpajjatīti aññamaññassa uttarapaccuttaradānavasena saṃkathaṃ karoti. Ettha ca yaṃ so iddhimā idheva ṭhito dibbena cakkhunā rūpaṃ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇāti, cetopariyañāṇena cittaṃ pajānāti, yampi so idheva ṭhito tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati, yampissa ‘‘dūrepi santike adhiṭṭhātī’’tiādikaṃ adhiṭṭhānaṃ, yampi so dissamānena vā adissamānena vā kāyena brahmalokaṃ gacchati, ettāvatā na kāyena [Pg.275] vasaṃ vatteti. Yañca kho ‘‘so tassa brahmuno purato rūpiṃ abhinimminātī’’tiādinā nayena vuttavidhānaṃ āpajjati, ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti nāma. Sesaṃ pana kāyena vasavattanāya pubbabhāgadassanatthaṃ vuttanti. Ayaṃ tāva adhiṭṭhānā iddhi.

‘मनोमय’ म्हणजे अधिष्ठान चित्ताने (अभिज्ञा चित्ताने) निर्माण केल्यामुळे ते ‘मनोमय’ होय. ‘सर्वअंगप्रत्यंग’ म्हणजे सर्व अंग-प्रत्यंगांनी युक्त असणे. ‘अहीनेंद्रिय’ (इंद्रियांनी उणे नसलेले) हे चक्षू, श्रोत्र इत्यादींच्या आकाराच्या संदर्भात म्हटले आहे; परंतु निर्माण केलेल्या रूपात (निर्मित रूपामध्ये) ‘प्रसाद’ (संवेदनशील इंद्रिय रूप) नावाचे काही नसते. ‘जर तो ऋद्धिवान चंक्रमण करतो, तर निर्मित रूपही तेथे चंक्रमण करते’ इत्यादी सर्व श्रावकाने निर्माण केलेल्या (श्रावक-निर्मित) रूपाच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु, बुद्धांनी निर्माण केलेले रूप (बुद्ध-निर्मित रूप) भगवान जे जे करतात, ते तेच करते, आणि भगवंतांच्या चित्ताच्या इच्छेनुसार इतर क्रियाही करते. ‘धूर निघणे’ आणि ‘प्रज्वलित होणे’ हे तेजोकसिणाच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘धम्माचा उपदेश करणे’ इत्यादी तीन गोष्टी कसिणाचा नियम न करता सांगितल्या आहेत. ‘एकत्र उभे राहणे’ म्हणजे एकत्र येऊन उभे राहणे. ‘संभाषण करणे’ म्हणजे एकत्र येऊन बोलणे. ‘साकच्छा करणे’ म्हणजे एकमेकांना प्रश्न-उत्तरांच्या देवाणघेवाणीद्वारे संवाद करणे. आणि येथे, तो ऋद्धिवान याच मनुष्यलोकात राहून दिव्य चक्षूने जे रूप पाहतो, दिव्य श्रोतधातूने जो शब्द ऐकतो, चेतोपरियज्ञानाने जे चित्त जाणतो; तसेच तो येथेच राहून त्या ब्रह्मासोबत एकत्र उभा राहतो, संभाषण करतो, साकच्छा करतो; आणि त्याचे ‘दूर किंवा जवळ अधिष्ठान करणे’ इत्यादी जे अधिष्ठान आहे; आणि तो दृश्य किंवा अदृश्य शरीराने ब्रह्मलोकात जातो, एवढ्यावरूनच ‘शरीरावर नियंत्रण ठेवणे’ होत नाही. परंतु, ‘तो त्या ब्रह्माच्या समोर रूप निर्माण करतो’ इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले विधान जेव्हा तो करतो, तेव्हा त्याला खरोखर ‘शरीराने वश करणे’ (शरीरावर नियंत्रण ठेवणे) असे म्हणतात. उर्वरित भाग शरीराच्या नियंत्रणाची पूर्वतयारी दर्शवण्यासाठी सांगितला आहे. ही झाली ‘अधिष्ठान ऋद्धी’.

13. Vikubbaniddhiniddese sikhissa bhagavato sāvakanidassanaṃ vikubbaniddhiyā kāyasakkhipuggaladassanatthaṃ vuttaṃ. Tampi dassento paṭhamaṃ tāva brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesīti ativiya acchariyaabbhutabhūtaṃ sahassilokadhātuyā saddasavanaṃ adhiṭṭhāniddhiṃ dassesi. Idāni tassa vatthussa paridīpanatthamidaṃ vuccati – imasmā hi kappā ekatiṃse kappe sikhī bhagavā anantarajātiyā tusitapurato cavitvā aruṇavatīnagare aruṇavato rañño pabhāvatiyā nāma mahesiyā kucchismiṃ nibbattitvā paripakkañāṇo mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā pavattavaradhammacakko aruṇavatiṃ nissāya viharanto ekadivasaṃ pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā mahābhikkhusaṅghaparivāro ‘‘aruṇavatiṃ piṇḍāya pavisissāmī’’ti nikkhamitvā vihāradvārakoṭṭhakasamīpe ṭhito abhibhuṃ nāma aggasāvakaṃ āmantesi – ‘‘atippago kho, bhikkhu, aruṇavatiṃ piṇḍāya pavisituṃ. Yena aññataro brahmaloko tenupasaṅkamissāmā’’ti. Yathāha –

१३. विकुब्बन ऋद्धीच्या निर्देशात, शिखी भगवंतांच्या श्रावकाचे (अभिभू नावाच्या श्रावकाचे) उदाहरण हे विकुब्बन ऋद्धीचा प्रत्यक्ष साक्षीदार (कायसाक्षी) असलेला पुद्गल दर्शवण्यासाठी दिले आहे. ते दर्शवताना, सर्वप्रथम ‘ब्रह्मलोकात राहून हजार लोकधातूंना आपल्या आवाजाने अवगत केले’ या अत्यंत आश्चर्यकारक आणि अद्भुत अशा हजार लोकधातूंमध्ये आवाज ऐकवण्याच्या अधिष्ठान ऋद्धीला दाखवले. आता त्या कथेचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी हे म्हटले जाते - या कल्पापासून ३१ व्या कल्पामध्ये, शिखी भगवान आपल्या पूर्वजन्मात तुषित लोकांतून च्युत होऊन, अरुणवती नगरात अरुणवान राजाची पभावती नावाच्या राणीच्या कुशीत जन्मले. ज्ञान परिपक्व झाल्यावर त्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले आणि बोधिमंडळावर सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त करून श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित केले. अरुणवती नगराचा आश्रय घेऊन विहार करत असताना, एके दिवशी पहाटेच शारीरिक विधी आटोपून, महाभिक्षुसंघाने परिवेष्टित होऊन, ‘मी अरुणवती नगरात पिंडाचारासाठी प्रवेश करीन’ असा विचार करून विहारातून बाहेर पडले. विहाराच्या मुख्य द्वाराजवळ उभे राहून त्यांनी ‘अभिभू’ नावाच्या आपल्या अग्रश्रावकाला आमंत्रित केले - ‘भिक्षू, अरुणवती नगरात पिंडाचारासाठी प्रवेश करणे फारच लवकर होईल. चला, आपण एखाद्या ब्रह्मलोकात जाऊ या.’ जसे म्हटले आहे -

‘‘Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘āyāma, brāhmaṇa, yena aññataro brahmaloko, tenupasaṅkamissāma yāva bhattassa kālo bhavissatī’ti. ‘Evaṃ bhante’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paccassosi. Atha kho, bhikkhave, sikhī ca bhagavā abhibhū ca bhikkhu yena aññataro brahmaloko, tenupasaṅkamiṃsū’’ti (saṃ. ni. 1.185).

“त्यानंतर, भिक्षूंनो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्षूला आमंत्रित केले - ‘ये ब्राह्मणा, आपण एखाद्या ब्रह्मलोकात जाऊ या, जोपर्यंत भोजनाची वेळ होत नाही.’ ‘तसेच असो, भंते!’ असे म्हणून, भिक्षूंनो, अभिभू भिक्षूने अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या वचनाचा आदरपूर्वक स्वीकार केला. त्यानंतर, भिक्षूंनो, शिखी भगवान आणि अभिभू भिक्षू ज्या ठिकाणी एक ब्रह्मलोक होता, तिथे गेले.”

Tattha mahābrahmā sammāsambuddhaṃ disvā attamano paccuggamanaṃ katvā brahmāsanaṃ paññāpetvā adāsi. Therassāpi anucchavikaṃ āsanaṃ paññāpayiṃsu. Nisīdi bhagavā paññatte āsane, theropi attano pattāsane nisīdi. Mahābrahmāpi dasabalaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tenāha – atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi [Pg.276] – ‘‘paṭibhātu, brāhmaṇa, taṃ brahmuno ca brahmaparisāya ca brahmapārisajjānañca dhammī kathā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissuṇitvā brahmuno ca brahmaparisāya ca brahmapārisajjānañca dhammakathaṃ kathesi. There dhammakathaṃ kathente brahmāno ujjhāyiṃsu ‘‘cirassañca mayaṃ satthu brahmalokāgamanaṃ labhimhā, ayañca bhikkhu ṭhapetvā satthāraṃ sayaṃ dhammakathaṃ ārabhī’’ti. Satthā tesaṃ anattamanabhāvaṃ ñatvā abhibhuṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ujjhāyanti kho te, brāhmaṇa, brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca. Tena hi, tvaṃ brāhmaṇa, bhiyyoso mattāya saṃvejehī’’ti. Thero satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ katvā sahassilokadhātuṃ sarena viññāpento –

तेथे महाब्रह्मदेवाने सम्यक्संबुद्धांना पाहून आनंदित होऊन त्याचे स्वागत केले आणि ब्रह्मासन मांडून दिले. स्थविरांसाठी देखील योग्य आसन मांडले. भगवान मांडलेल्या आसनावर बसले, आणि स्थवीर देखील स्वतःसाठी योग्य असलेल्या आसनावर बसले. महाब्रह्मदेव देखील दशबलांना वंदन करून एका बाजूला बसला. म्हणूनच म्हटले आहे - त्यानंतर, भिक्षूंनो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्षूला आमंत्रित केले - ‘हे ब्राह्मणा, तू ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसेवकांना धम्मकथा ऐकव.’ ‘तसेच असो, भंते!’ असे म्हणून, भिक्षूंनो, अभिभू भिक्षूने अर्हत सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन करून ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसेवकांना धम्मकथा सांगितली. स्थवीर धम्मकथा सांगत असताना, ब्रह्मदेव असंतुष्ट झाले - ‘बऱ्याच काळानंतर आम्हाला शास्त्यांचे ब्रह्मलोकात आगमन लाभले आहे, आणि हा भिक्षू शास्त्यांना बाजूला ठेवून स्वतःच धम्मकथा सांगू लागला आहे!’ शास्त्यांनी त्यांचे असमाधान जाणून अभिभू भिक्षूला असे म्हटले - ‘हे ब्राह्मणा, ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसेवक तुझी निंदा करत आहेत. म्हणून, हे ब्राह्मणा, तू त्यांना अधिक प्रमाणात संवेगित कर.’ स्थविरांनी शास्त्यांच्या वचनाचा स्वीकार करून, अनेक प्रकारच्या ऋद्धी-विकुब्बना करून, हजार लोकधातूंना आपल्या आवाजाने अवगत करत -

‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

“आरंभ करा, निष्क्रमण करा, बुद्धशासनात युक्त व्हा. मृत्यूच्या सेनेचा नाश करा, ज्याप्रमाणे हत्ती लव्हाळ्याची झोपडी नष्ट करतो.

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (a. ni. 1.185) –

जो या धम्म-विनयात अप्रमत्त राहून विहार करेल, तो जन्म-संसाराचा त्याग करून दुःखाचा अंत करेल.”

Imaṃ gāthādvayaṃ abhāsi.

या दोन गाथा म्हटल्या.

Kiṃ pana katvā thero sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesīti? Nīlakasiṇaṃ tāva samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena cakkavāḷasahasse sabbattha andhakāraṃ phari. Tato ‘‘kimidaṃ andhakāra’’nti sattānaṃ ābhoge uppanne ālokakasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ālokaṃ dassesi. ‘‘Kiṃ āloko aya’’nti vicinantānaṃ attānaṃ dassesi. Cakkavāḷasahasse ca devamanussā añjaliṃ paggaṇhitvā theraṃyeva namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero ‘‘mahājano mayhaṃ dhammaṃ desentassa saddaṃ suṇātū’’ti imā gāthā abhāsi. Sabbe osaṭāya parisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentassa viya saddaṃ assosuṃ. Atthopi tesaṃ pākaṭo ahosi. Taṃ viññāpanaṃ sandhāya ‘‘sarena viññāpesī’’ti vuttaṃ. Tena kataṃ anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ sandhāya puna so dissamānenapītiādi vuttaṃ. Tattha dhammaṃ desesīti paṭhamaṃ vuttappakāraṃ [Pg.277] iddhivikubbanaṃ dassento dhammaṃ desesi, tato yathāvuttakkamena dve gāthā bhāsanto sarena viññāpesīti veditabbaṃ. Dissamānenapi kāyenātiādīsu ca itthaṃbhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, evaṃbhūtakāyo hutvāti attho.

पण थेरांनी काय करून हजार लोकधातूंना आपल्या स्वराने (आवाजाने) अवगत केले (जाणवून दिले)? प्रथम नील-कसिण समाधीत प्रवेश करून, त्यातून उठून, अभिज्ञा-ज्ञानाने हजार चक्रवाळांमध्ये सर्वत्र अंधार पसरवला. त्यानंतर "हा अंधार काय आहे?" असा प्राण्यांच्या मनात विचार उत्पन्न झाल्यावर, आलोक-कसिण समाधीत प्रवेश करून, त्यातून उठून प्रकाश दाखवला. "हा प्रकाश कोणाचा आहे?" असा शोध घेणाऱ्यांना स्वतःचे दर्शन दिले. आणि हजार चक्रवाळांतील देव व मानवांनी हात जोडून केवळ थेरांनाच नमस्कार करत उभे राहिले. थेरांनी "लोकसमुदाय माझ्या धम्मदेशनेचा आवाज ऐकोत" असा विचार करून या गाथा म्हटल्या. सर्वांनी, जणू काही धम्मदेशना करणाऱ्या व्यक्तीच्या अगदी जवळ परिषदेच्या मध्यभागी बसून ऐकत असल्यासारखा आवाज ऐकला. त्यांना त्याचा अर्थही स्पष्ट झाला. त्या अवगत करण्याला उद्देशून "स्वराने अवगत केले" असे म्हटले आहे. त्यांनी केलेल्या अनेक प्रकारच्या ऋद्धि-विकुब्बनाला उद्देशून पुन्हा "तो दृश्यमान शरीराने सुद्धा" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "धम्मदेशना केली" म्हणजे आधी सांगितलेल्या प्रकारे ऋद्धि-विकुब्बन दाखवून धम्मदेशना केली, त्यानंतर यथाक्रम दोन गाथा म्हणत स्वराने अवगत केले, असे जाणावे. "दृश्यमान शरीराने सुद्धा" इत्यादींमध्ये 'इत्थंभूतलक्षण' अर्थी तृतीया विभक्ती आहे, 'अशा प्रकारचा शरीरधारी होऊन' असा याचा अर्थ आहे.

Idāni taṃ vatthuṃ dassetvā aññassāpi iddhimato vikubbaniddhikaraṇavidhānaṃ dassento so pakativaṇṇaṃ vijahitvātiādimāha. Tattha soti heṭṭhā vuttavidhānena mudukammaññakatacitto so iddhimā bhikkhu. Sace vikubbaniddhiṃ kātukāmo hoti, attano pakativaṇṇaṃ pakatisaṇṭhānaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti. Kathaṃ? Pathavīkasiṇārammaṇābhiññāpādakacatutthajjhānato vuṭṭhāya ‘‘evarūpo kumārako homī’’ti nimminitabbaṃ kumārakavaṇṇaṃ āvajjitvā kataparikammāvasāne puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘evarūpo nāma kumārako homī’’ti abhiññāñāṇena adhiṭṭhāti, saha adhiṭṭhānena kumārako hotīti. Visuddhimagge (visuddhi. 1.100) kasiṇaniddese ‘‘pathavīkasiṇavasena ekopi hutvā bahudhā hotītiādibhāvo…pe… evamādīni ijjhantī’’ti vacanena idha pathavīkasiṇārammaṇaṃ pādakajjhānaṃ yujjati. Tattheva pana abhiññāniddese vikubbaniddhiyā ‘‘pathavīkasiṇādīsu aññatarārammaṇato abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāyā’’ti vuttaṃ, tattheva (visuddhi. 2.398) ca ‘‘attano kumārakavaṇṇo āvajjitabbo’’ti vuttaṃ, taṃ nāgādinimmāne na yujjati viya. Nāgavaṇṇādinimmānepi eseva nayo.

आता ती कथा दाखवून, इतरही ऋद्धिमान व्यक्तीच्या विकुब्बन-ऋद्धि करण्याच्या विधीचे वर्णन करताना "तो आपले मूळ रूप सोडून" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "तो" म्हणजे वर सांगितलेल्या विधीनुसार ज्यांचे चित्त मृदू आणि कर्मक्षम झाले आहे असा तो ऋद्धिमान भिक्खू. जर तो विकुब्बन-ऋद्धि करण्याची इच्छा बाळगतो, तर तो आपले मूळ रूप व मूळ आकार सोडून बालकाचे रूप दाखवतो. कसे? पृथ्वी-कसिण आलंबन असलेल्या अभिज्ञा-पादक चतुर्थ ध्यानातून उठून, "मी अशा रूपाचा बालक व्हावे" अशा निर्माण करावयाच्या बालरूपाचे चिंतन करून, परिकर्म पूर्ण झाल्यावर पुन्हा समाधीत प्रवेश करून व उठून, "मी अशा रूपाचा बालक व्हावे" असे अभिज्ञा-ज्ञानाने अधिष्ठान करतो, आणि अधिष्ठानासोबतच तो बालक बनतो. विसुद्धिमग्गात कसिणनिर्देशात "पृथ्वी-कसिणाच्या प्रभावाने एक असूनही अनेक होतो... इत्यादी... अशा गोष्टी साध्य होतात" या वचनानुसार येथे पृथ्वी-कसिण आलंबन असलेले पादक-ध्यान योग्य ठरते. परंतु तेथेच अभिज्ञानिर्देशात विकुब्बन-ऋद्धीच्या संदर्भात "पृथ्वी-कसिण इत्यादींपैकी कोणत्याही एका आलंबनातून अभिज्ञा-पादक ध्यानातून उठून" असे म्हटले आहे, आणि तेथेच "स्वतःच्या बालरूपाचे चिंतन करावे" असे म्हटले आहे, जे नाग इत्यादींच्या निर्मितीमध्ये योग्य वाटत नाही. नाग-रूपादींच्या निर्मितीमध्येही हाच नियम लागू होतो.

Tattha nāgavaṇṇanti sappasaṇṭhānaṃ. Supaṇṇavaṇṇanti garuḷasaṇṭhānaṃ. Indavaṇṇanti sakkasaṇṭhānaṃ. Devavaṇṇanti sesadevasaṇṭhānaṃ. Samuddavaṇṇaṃ pana āpokasiṇavasena ijjhati. Pattinti padātiṃ. Vividhampi senābyūhanti hatthiādīnaṃ vasena anekavihitaṃ senāsamūhaṃ. Visuddhimagge pana ‘‘hatthimpi dassetītiādi panettha bahiddhāpi hatthiādidassanavasena vuttaṃ. Tattha ‘hatthī homī’ti anadhiṭṭhahitvā ‘hatthī hotū’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Assādīsupi eseva nayo’’ti vuttaṃ, taṃ ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā’’ti vuttamūlapadena ca vikubbaniddhibhāvena ca virujjhati. Pāḷiyaṃ vuttakkamena hi pakativaṇṇaṃ avijahitvā adhiṭṭhānavasena aññassa dassanaṃ adhiṭṭhāniddhi nāma, pakativaṇṇaṃ vijahitvā adhiṭṭhānavasena attano aññathādassanaṃ vikubbaniddhi nāma.

तेथे 'नाग-वर्ण' म्हणजे सर्पाचा आकार. 'सुपण्ण-वर्ण' म्हणजे गरुडाचा आकार. 'इंद्र-वर्ण' म्हणजे शक्राचा (इंद्राचा) आकार. 'देव-वर्ण' म्हणजे इतर देवांचा आकार. समुद्र-रूप मात्र आपो-कसिणाच्या (जल-कसिणाच्या) प्रभावाने साध्य होते. 'पत्ति' म्हणजे पायदळ सैनिक. 'विविध सेनाब्यूह' म्हणजे हत्ती इत्यादींच्या स्वरूपातील अनेक प्रकारचा सैन्यसमूह. परंतु विसुद्धिमग्गात "हत्ती देखील दाखवतो इत्यादी, येथे बाह्यतः हत्ती इत्यादी दाखवण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. तेथे 'मी हत्ती व्हावे' असे अधिष्ठान न करता 'हत्ती निर्माण होवो' असे अधिष्ठान करावे. घोडे इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे" असे म्हटले आहे, ते "मूळ रूप सोडून" या मूळ पदाशी आणि विकुब्बन-ऋद्धीच्या स्वरूपाशी विसंगत ठरते. कारण पाळीमध्ये सांगितलेल्या क्रमानुसार, मूळ रूप न सोडता अधिष्ठानाच्या बळावर दुसऱ्याचे दर्शन घडवणे म्हणजे 'अधिष्ठान-ऋद्धी' होय, आणि मूळ रूप सोडून अधिष्ठानाच्या बळावर स्वतःला दुसऱ्या रूपात दाखवणे म्हणजे 'विकुब्बन-ऋद्धी' होय.

14. Manomayiddhiñāṇaniddese [Pg.278] imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātītiādīsu iddhimā bhikkhu manomayiddhiṃ kātukāmo ākāsakasiṇārammaṇapādakajjhānato vuṭṭhāya attano rūpakāyaṃ tāva āvajjitvā vuttanayeneva ‘‘susiro hotū’’ti adhiṭṭhāti, susiro hoti. Atha tassa abbhantare pathavīkasiṇavasena aññaṃ kāyaṃ āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, tassa abbhantare añño kāyo hoti. So taṃ mukhato abbūhitvā bahi ṭhapeti. Idāni tamatthaṃ upamāhi pakāsento seyyathāpītiādimāha. Tattha muñjamhāti muñjatiṇamhā. Īsikaṃ pavāheyyāti kaḷīraṃ luñceyya. Kosiyāti kosakato. Karaṇḍāti karaṇḍāya, purāṇatacakañcukatoti attho. Tattha ca uddhareyyāti cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīraṃ nikkaḍḍhanapayogasaṅkhātena thāmena, sarīraṃ khādayamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchanto imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ pajahāti.

१४. मनोमय-ऋद्धिज्ञान निर्देशात "या शरीरातून दुसरे शरीर निर्माण करतो" इत्यादींमध्ये, मनोमय-ऋद्धि करण्याची इच्छा असलेला ऋद्धिमान भिक्खू आकाश-कसिण आलंबन असलेल्या पादक ध्यानातून उठून, आधी स्वतःच्या रूपकायाचे चिंतन करून, सांगितलेल्या पद्धतीनेच "हे शरीर पोकळ होवो" असे अधिष्ठान करतो, आणि ते पोकळ होते. त्यानंतर त्याच्या आत पृथ्वी-कसिणाच्या प्रभावाने दुसऱ्या शरीराचे चिंतन करून, परिकर्म करून, सांगितलेल्या पद्धतीनेच अधिष्ठान करतो, तेव्हा त्याच्या आत दुसरे शरीर तयार होते. तो त्याला मुखातून बाहेर काढून बाहेर ठेवतो. आता हाच अर्थ उपमांद्वारे स्पष्ट करताना "जसे की" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'मुंज' म्हणजे मुंज नावाच्या गवतापासून. 'ईसिका बाहेर काढावी' म्हणजे त्याचा अंकुर उपटून काढावा. 'कोशातून' म्हणजे तलवारीच्या म्यानातून. 'करंडातून' म्हणजे करंडीतून, किंवा जुन्या कातडीच्या आवरणातून (कातीतून) असा अर्थ आहे. आणि तेथे 'बाहेर काढावे' म्हणजे केवळ चित्तानेच त्याचे बाहेर काढणे जाणावे. कारण हा सर्प आपल्या जातीत स्थित राहून, लाकडाच्या फटीचा किंवा झाडाच्या फटीचा आश्रय घेऊन, कातडीतून शरीर बाहेर काढण्याच्या प्रयत्नरूप शक्तीने, जणू काही शरीर खाजवत असल्यासारखा, जुन्या कातडीचा तिरस्कार करत या चार कारणांमुळे स्वतःहूनच आपली कात टाकतो.

Ettha ca yathā īsikādayo muñjādīhi sadisā honti, evamidaṃ manomayaṃ rūpaṃ iddhimatā sabbākārehi sadisameva hotīti dassanatthaṃ imā upamā vuttāti. ‘‘Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkamī’’ti (theragā. 901) ettha abhiññāmanena katakāyo manomayakāyo nāma. ‘‘Aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapajjatī’’ti (cūḷava. 333) ettha jhānamanena nibbittitakāyo tena manena katattā manomayakāyo nāma. Idha pana abhiññāmanena uppāditakāyo tena manena katattā manomayakāyo nāma. Evaṃ sati adhiṭṭhāniddhiyā vikubbaniddhiyā ca kato manomayakāyo nāma hotīti ce? Hotiyeva. Idha pana tāsaṃ visuṃ visuṃ visesena visesetvā adhiṭṭhāniddhi vikubbaniddhīti ca vuttattā abbhantarato nimmānameva manomayiddhi nāma.

आणि येथे ज्याप्रमाणे काडी इत्यादी मुंज गवतासारखेच असतात, त्याचप्रमाणे हे मनोमय रूप ऋद्धिमान भिक्खूच्या सर्व आकारांनी अगदी सारखेच असते, हे दाखवण्यासाठी या उपमा दिल्या आहेत, असे जाणावे. "मनोमय शरीराने, ऋद्धीने जवळ गेला" येथे अभिज्ञा-चित्ताने बनवलेले शरीर म्हणजे 'मनोमय काय' होय. "एका विशिष्ट मनोमय शरीरात उत्पन्न होतो" येथे ध्यान-चित्ताने निर्माण झालेले शरीर त्या चित्ताने बनवलेले असल्यामुळे 'मनोमय काय' म्हटले जाते. परंतु येथे अभिज्ञा-चित्ताने उत्पन्न केलेले शरीर त्या चित्ताने बनवलेले असल्यामुळे 'मनोमय काय' म्हटले जाते. असे असल्यास, अधिष्ठान-ऋद्धीने आणि विकुब्बन-ऋद्धीने बनवलेले शरीर देखील 'मनोमय काय' ठरते का? होय, ठरतेच. परंतु येथे त्यांना वेगवेगळे विशेष रूपाने वर्गीकृत करून 'अधिष्ठान-ऋद्धी' आणि 'विकुब्बन-ऋद्धी' असे म्हटले असल्यामुळे, शरीराच्या आतूनच निर्माण करणे यालाच 'मनोमय-ऋद्धी' म्हटले जाते.

15. Ñāṇavipphāriddhiniddese ñāṇassa vipphāro vego assā atthīti ñāṇavipphārā. Ettha ca sattaanupassanāvaseneva iddhiṃ dassetvā sesā yāva arahattamaggā saṅkhittāti veditabbā.

१५. ज्ञानविप्फार-ऋद्धि निर्देशात, ज्या ऋद्धीमध्ये ज्ञानाचा विप्फार म्हणजे वेग (प्रवाह) असतो, ती 'ज्ञानविप्फार-ऋद्धी' होय. आणि येथे सात अनुपश्यनांच्या द्वारेच ऋद्धी दाखवून, उर्वरित अर्हत्-मार्गापर्यंतच्या सर्व गोष्टी संक्षेपाने सांगितल्या आहेत, असे जाणावे.

Āyasmato [Pg.279] bākulassa ñāṇavipphārā iddhītiādīsu bākulatthero tāva dvīsu kulesu vaḍḍhitattā evaṃladdhanāmo pubbabuddhesu katādhikāro puññasampadāya sampanno thero. So hi mahāsampattiṃ anubhavamāno devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ dasabalassa nibbattito puretarameva kosambiyaṃ seṭṭhikule nibbatti. Taṃ jātakāle maṅgalatthāya mahāparivārena yamunaṃ netvā saparivārā dhātī nimujjanummujjanavasena kīḷāpentī nhāpeti. Eko mahāmaccho ‘‘bhakkho me aya’’nti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato. Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā. Mahāmaccho taṃ gili. Puññavā satto sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya na kiñci dukkhaṃ pāpuṇi. Maccho dārakassa tejena tattakaṃ phālaṃ gilitvā viya dayhamāno vegena tiṃsayojanaṃ gantvā bārāṇasivāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi. So dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato. Macchabandhā taṃ sakalameva antarakājena ādāya ‘‘sahassena demā’’ti nagare carantā asītikoṭidhanassa aputtakassa seṭṭhissa gharadvāraṃ gantvā seṭṭhibhariyāya ekena kahāpaṇena adaṃsu. Sā taṃ sayameva phalake ṭhapetvā piṭṭhito phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā ‘‘macchakucchiyaṃ me putto laddho’’ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikaṃ upagacchi. Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakaṃ ādāya rañño santikaṃ ānetvā tamatthaṃ ārocesi. Rājā ‘‘puññavā dārako, posehi na’’nti āha. Itarampi seṭṭhikulaṃ taṃ pavattiṃ sutvā tattha gantvā ‘‘amhākaṃ putto’’ti taṃ dārakaṃ gaṇhituṃ vivadi. Ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā ‘‘dvinnampi aputtakaṃ kātuṃ na sakkā, dvinnampi dāyādo hotū’’ti āha. Tato paṭṭhāya dvepi kulāni lābhaggayasaggappattāni ahesuṃ. Tassa dvīhi kulehi vaḍḍhitattā ‘‘bākulakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tassa viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu tayo tayo pāsāde kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhapesuṃ. Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasi. Tahiṃ ekasmiṃ nagare cattāro māse vuṭṭhassa saṅghāṭanāvāsu maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ nāṭakehi saddhiṃ āropetvā mahāsampattiṃ anubhavamānaṃ dvīhi māsehi itaraṃ nagaraṃ upaḍḍhapathaṃ nenti. Itaranagaravāsino nāṭakāpi ‘‘dvīhi māsehi upaḍḍhapathaṃ āgato bhavissatī’’ti tatheva [Pg.280] paccuggantvā dvīhi māsehi attano nagaraṃ ānenti. Itaranāṭakā majjhe nivattitvā attano nagarameva gacchanti. Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaranagaraṃ gacchati. Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni.

आयुष्मान बाकुल यांच्या 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' इत्यादींच्या संदर्भात, बाकुल थेर हे दोन कुळांमध्ये वाढविले गेल्यामुळे असे नाव मिळालेले, पूर्वीच्या बुद्धांच्या काळात पुण्यकर्म केलेले (अधिकार प्राप्त केलेले) आणि पुण्यसंपदेने संपन्न असे थेर होते. ते महासंपत्तीचा उपभोग घेत देव आणि मनुष्यांमध्ये संसार करत असताना, आमच्या दशबलांच्या (बुद्धांच्या) जन्माच्या आधीच कोसाम्बी येथील एका श्रेष्ठिकुळात जन्माला आले. त्यांच्या जन्माच्या वेळी, मङ्गलासाठी मोठ्या परिवारासह त्यांना यमुना नदीवर नेऊन, दायांनी पाण्यात बुडवून व वर काढून खेळवत त्यांना स्नान घातले. एका मोठ्या माशाने 'हा माझा भक्ष्य आहे' असे समजून तोंड उघडून तो जवळ आला. दाया त्या बालकाला सोडून पळून गेल्या. त्या मोठ्या माशाने त्याला गिळले. परंतु पुण्यवान प्राणी (बाकुल बालक) शयनगृहात प्रवेश करून निजल्याप्रमाणे कोणत्याही दुःखाला प्राप्त झाला नाही. तो मासा बालकाच्या तेजामुळे नांगराचा तापलेला फाळ गिळल्याप्रमाणे जळू लागला आणि वेगाने तीस योजने जाऊन वाराणसीतील एका कोळ्याच्या जाळ्यात अडकला. तो मासा बालकाच्या तेजामुळे जाळ्यातून बाहेर काढताच मृत झाला. कोळ्यांनी त्या संपूर्ण माशाला कावडीच्या मध्यभागी ठेवून घेऊन, 'आम्ही हा एक हजार (कहापण) मध्ये देऊ' असे म्हणत नगरात फिरत असताना, ऐंशी कोटी संपत्ती असलेल्या एका अपत्यहीन श्रेष्ठिच्या घराच्या दाराशी जाऊन श्रेष्ठिच्या पत्नीला तो मासा एका कहापणाला विकला. तिने स्वतः तो मासा पाटावर ठेवून पाठीमागून कापला असता, माशाच्या पोटात सुवर्णवर्णाचा बालक पाहून, 'माशाच्या पोटात मला मुलगा मिळाला!' असा आनंदाचा चित्कार केला आणि बालकाला घेऊन ती आपल्या पतीकडे गेली. श्रेष्ठिने तात्काळ दवंडी पिटवून, बालकाला घेऊन राजाकडे जाऊन ती सर्व हकीकत सांगितली. राजाने म्हटले, 'हा बालक भाग्यवान आहे, याचे पालनपोषण करा.' दुसऱ्या श्रेष्ठिकुळानेही ही बातमी ऐकून तेथे जाऊन, 'हा आमचा मुलगा आहे' असे म्हणून त्या बालकाला घेण्यासाठी वाद घातला. दोन्ही कुळे राजकुलात गेली. राजा म्हणाला, 'दोघांनाही अपत्यहीन करणे शक्य नाही, म्हणून हा दोघांचाही वारसदार होईल.' त्या वेळेपासून दोन्ही कुळे परम लाभ आणि यशाला प्राप्त झाली. दोन कुळांमध्ये वाढविले गेल्यामुळे त्यांनी त्याचे नाव 'बाकुल कुमार' असे ठेवले. तो समजदार झाल्यावर त्याच्यासाठी दोन्ही नगरांमध्ये तीन-तीन प्रासाद बांधून नर्तकींची व्यवस्था केली. तो प्रत्येक नगरात चार-चार महिने राहत असे. एका नगरात चार महिने राहिल्यानंतर, जोडलेल्या नौकांवर मंडप तयार करून, त्यात त्याला नर्तकींसह बसवून, महासंपत्तीचा उपभोग घेत दोन महिन्यांत अर्ध्या वाटेपर्यंत दुसऱ्या नगराकडे घेऊन जात असत. दुसऱ्या नगरातील रहिवासी आणि नर्तकही 'ते दोन महिन्यांत अर्ध्या वाटेवर आले असतील' असा विचार करून, तेथेच सामोरे जाऊन दोन महिन्यांत त्यांना आपल्या नगरात घेऊन येत असत. इतर नर्तक मध्यभागातून परत फिरून आपापल्या नगरात जात असत. तेथे चार महिने राहून त्याच पद्धतीने पुन्हा दुसऱ्या नगरात जात असत. अशा प्रकारे संपत्तीचा उपभोग घेत त्यांची ऐंशी वर्षे पूर्ण झाली।

Tasmiṃ samaye amhākaṃ bodhisatto sabbaññutaṃ pāpuṇitvā pavattavaradhammacakko anukkamena cārikaṃ caranto kosambiṃ pāpuṇi. ‘‘Bārāṇasi’’nti majjhimabhāṇakā. Bākulaseṭṭhipi kho ‘‘dasabalo āgato’’ti sutvā bahuṃ gandhamālaṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So sattāhameva puthujjano hutvā aṭṭhame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Athassa dvīsu nagaresu paricitamātugāmā attano kulagharāni āgantvā tattheva vasamānā cīvarāni karitvā pahiṇiṃsu. Thero ekaṃ aḍḍhamāsaṃ kosambivāsīhi pahitaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ bārāṇasivāsīhīti eteneva niyāmena dvīsu nagaresu yaṃ yaṃ uttamaṃ, taṃ taṃ therasseva āharīyati. Pabbajitassāpissa sukheneva asīti vassāni agamaṃsu. Ubhayatthāpissa muhuttamattampi appamattakopi ābādho na uppannapubbo. So pacchime kāle bākulasuttaṃ (ma. ni. 3.209 ādayo) kathetvā parinibbāyīti. Evaṃ macchakucchiyaṃ arogabhāvo āyasmato bākulassa pacchimabhavikassa tena attabhāvena paṭilabhitabbaarahattañāṇānubhāvena nibbattattā ñāṇavipphārā iddhi nāma. Sucaritakammaphalappattassa paṭisambhidāñāṇassa ānubhāvenātipi vadanti.

त्या वेळी आमचे बोधिसत्व सर्वज्ञता प्राप्त करून, श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित करून, अनुक्रमाने चारिका करत कोसाम्बीला पोहोचले. मज्झिमभाणक म्हणतात की ते 'वाराणसीला' पोहोचले. बाकुल श्रेष्ठिंनीही 'दशबल आले आहेत' हे ऐकून पुष्कळ गंध आणि पुष्पमाला घेऊन शास्त्यांच्या जवळ जाऊन, धम्मकथा ऐकून श्रद्धा प्राप्त केली आणि प्रवज्जा घेतली. ते केवळ सात दिवसच पृथग्जन राहिले आणि आठव्या दिवशी अरुणोदयाच्या वेळी प्रतिसंभिदांसह अरहंतपदाला प्राप्त झाले. त्यानंतर, दोन्ही नगरांतील त्यांच्या परिचयाच्या स्त्रिया आपल्या कुटुंबाच्या घरी येऊन, तेथेच राहत असताना त्यांनी चीवरे तयार करून पाठवली. थेर अर्धा महिना कोसाम्बीवासीयांनी पाठवलेले चीवर वापरत असत आणि अर्धा महिना वाराणसीवासीयांनी पाठवलेले चीवर वापरत असत. अशा प्रकारे याच नियमाने दोन्ही नगरांमध्ये जे जे काही उत्तम असे, ते ते थेरांसाठीच आणले जात असे. प्रव्रजित झाल्यावरही त्यांची ऐंशी वर्षे सुखानेच व्यतीत झाली. त्यांना दोन्ही अवस्थांमध्ये क्षणभरही किंवा अगदी थोडासाही आजार कधीही झाला नव्हता. त्यांनी शेवटच्या काळात बाकुल सुत्त सांगून परिनिर्वाण प्राप्त केले. ही त्यांची कथा आहे. अशा प्रकारे माशाच्या पोटात असतानाही निरोगी राहणे, हे पश्चिमभविक (ज्यांचा हा अंतिम जन्म आहे अशा) आयुष्मान बाकुल यांच्या त्या आत्मभावाने (शरीराने) प्राप्त करावयाच्या अरहंतत्व-ज्ञान-अनुभावामुळे उत्पन्न झाल्याने याला 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' असे म्हणतात. तसेच, सुचरित कर्माच्या फळामुळे प्राप्त झालेल्या प्रतिसंभिदा ज्ञानाच्या अनुभावामुळे उत्पन्न झाल्याने याला 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' म्हणतात, असेही काही जण म्हणतात।

Saṃkiccattheropi (visuddhi. 2.373) pubbe katapuñño dhammasenāpatittherassa upaṭṭhākassa sāvatthiyaṃ aḍḍhakulassa dhītu kucchismiṃ nibbatti. Sā tasmiṃ kucchigate ekena byādhinā taṃ khaṇaṃyeva kālamakāsi, tassā sarīre jhāpiyamāne ṭhapetvā gabbhamaṃsaṃ sesamaṃsaṃ jhāpayi. Athassā gabbhamaṃsaṃ citakato otāretvā dvīsu tīsu ṭhānesu sūlehi vijjhiṃsu. Sūlakoṭi dārakassa akkhikoṭiṃ phusi. Evaṃ gabbhamaṃsaṃ vijjhitvā aṅgārarāsimhi pakkhipitvā aṅgāreheva paṭicchādetvā pakkamiṃsu. Gabbhamaṃsaṃ jhāyi, aṅgāramatthake pana suvaṇṇabimbasadiso dārako padumagabbhe nipanno viya ahosi. Pacchimabhavikasattassa hi sinerunā otthariyamānassāpi arahattaṃ appatvā jīvitakkhayo [Pg.281] nāma natthi. Punadivase ‘‘citakaṃ nibbāpessāmā’’ti āgatā tathā nipannaṃ dārakaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā dārakaṃ ādāya nagaraṃ gantvā nemittake pucchiṃsu. Nemittakā ‘‘sace ayaṃ dārako agāraṃ ajjhāvasissati, yāva sattamā kulaparivaṭṭā ñātakā duggatā bhavissanti. Sace pabbajissati, pañcahi samaṇasatehi parivuto carissatī’’ti āhaṃsu. Ayyakā taṃ dārakaṃ vaḍḍhesi. Ñātakāpi vaḍḍhitakāle ‘‘amhākaṃ ayyassa santike pabbājessāmā’’ti posayiṃsu. So sattavassikakāle ‘‘tava kucchiyā vasanakāle mātā te kālamakāsi, tassā sarīre jhāpiyamānepi tvaṃ na jhāyī’’ti kumārakānaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira evarūpā bhayā mutto, kiṃ me gharāvāsena pabbajissāmī’’ti ñātakānaṃ ārocesi. Te ‘‘sādhu, tātā’’ti taṃ dhammasenāpatittherassa santikaṃ netvā ‘‘bhante, imaṃ pabbājethā’’ti adaṃsu. Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Paripuṇṇavasso ca upasampadaṃ labhitvā dasavasso hutvā pañcasatabhikkhuparivāro vicarīti. Evaṃ vuttanayeneva dārucitakāya arogabhāvo āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi nāma.

संकिच्च थेर सुद्धा पूर्वी केलेल्या पुण्याचा प्रभाव म्हणून, धम्मसेनापती थेरांच्या (सारिपुत्तांच्या) उपस्थायकाच्या श्रावस्ती येथील एका श्रीमंत कुळातील कन्येच्या कुशीत (गर्भात) उत्पन्न झाले. ती माता तो गर्भात असतानाच एकाएकी आजाराने त्याच क्षणी मरण पावली. तिच्या शरीराचे दहन केले जात असताना, गर्भाचे मांस सोडून बाकीचे सर्व मांस जळून गेले. नंतर तिच्या गर्भाच्या मांसाला चितेवरून खाली उतरवून दोन किंवा तीन ठिकाणी सुळांनी टोचले. सुळाचे टोक त्या बालकाच्या डोळ्याच्या कोपऱ्याला लागले. अशा प्रकारे गर्भाच्या मांसाला टोचून कोळशाच्या ढिगाऱ्यात टाकले आणि कोळशानेच झाकून ते निघून गेले. गर्भाचे मांस जळाले, परंतु कोळशाच्या ढिगाऱ्यावर सोन्याच्या मूर्तीसारखा तो बालक कमळाच्या गर्भात निजल्यासारखा राहिला. कारण अंतिम जन्मातील सत्त्वाचा (प्राण्याचा), जरी त्याच्यावर मेरू पर्वत कोसळला तरी, अर्हतपद प्राप्त केल्याशिवाय मृत्यू होत नाही. दुसऱ्या दिवशी 'चिता शांत करूया' म्हणून आलेल्या लोकांनी त्या बालकाला तशा अवस्थेत निजलेले पाहून आश्चर्यचकित व विस्मित होऊन, त्या बालकाला घेऊन नगरात गेले आणि भविष्यवेत्त्यांना विचारले. भविष्यवेत्ते म्हणाले, 'जर हा बालक गृहस्थाश्रमात राहील, तर सातव्या पिढीपर्यंत त्याचे नातेवाईक दरिद्री होतील. जर तो प्रव्रजित होईल, तर पाचशे श्रमणांनी वेढलेला होऊन फिरेल.' आजीने त्या बालकाचे संगोपन केले. नातेवाईकांनीही तो मोठा झाल्यावर 'आपण याला आपल्या स्वामींच्या (सारिपुत्त थेरांच्या) जवळ प्रव्रजित करू' असा विचार करून त्याचे पालनपोषण केले. तो सात वर्षांचा असताना, 'तू गर्भात असताना तुझ्या आईचा मृत्यू झाला, तिच्या शरीराचे दहन होत असतानाही तू जळाला नाहीस,' हे इतर मुलांचे बोलणे ऐकून, 'मी अशा भयापासून मुक्त झालो आहे, तर मला गृहस्थाश्रमाची काय गरज? मी प्रव्रजित होईन,' असे त्याने आपल्या नातेवाईकांना सांगितले. त्यांनी 'फार छान, बाळा!' असे म्हणून त्याला धम्मसेनापती थेरांच्या जवळ नेले आणि 'भंते, याला प्रव्रजित करा,' असे सांगून सोपवले. थेरांनी त्याला त्वचपंचक कर्मस्थान देऊन प्रव्रजित केले. त्याने वस्तऱ्याच्या धारेवरच (मुंडण पूर्ण होता होताच) प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त केले. आणि वय पूर्ण झाल्यावर उपसंपदा मिळवून, दहा वर्षांचा (दहा वर्षांचा वर्षावास पूर्ण केलेला थेर) झाल्यावर पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह तो विहरत असे. अशा प्रकारे, सांगितलेल्या पद्धतीनेच लाकडाच्या चितेवर आयुष्मान संकिच्चांचे निरोगी राहणे ही 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' होय।

Bhūtapālattheropi (visuddhi. 2.373) pubbahetusampanno. Tassa pitā rājagahe daliddamanusso. So taṃ dārakaṃ gahetvā dārūnaṃ atthāya sakaṭena aṭaviṃ gantvā dārubhāraṃ katvā sāyaṃ nagaradvārasamīpaṃ patto. Athassa goṇā yugaṃ ossajitvā nagaraṃ pavisiṃsu. So sakaṭamūle puttakaṃ nisīdāpetvā goṇānaṃ anupadaṃ gacchanto nagarameva pāvisi. Tassa anikkhantasseva dvāraṃ pidahi. Dārako sakalarattiṃ sakaṭassa heṭṭhā nipajjitvā niddaṃ okkami. Rājagahaṃ pakatiyāpi amanussabahulaṃ, idaṃ pana susānasamīpaṭṭhānaṃ. Na ca koci yakkho tassa pacchimabhavikassa dārakassa upaddavaṃ kātumasakkhi. So aparena samayena pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇitvā bhūtapālatthero nāma ahosīti. Evaṃ vāḷayakkhānucaritepi padese vuttanayeneva arogabhāvo āyasmato bhūtapālassa ñāṇavipphārā iddhi nāma.

भूतपाल थेर सुद्धा पूर्वहेतूने (पूर्वीच्या पुण्याने) संपन्न होते. त्यांचे वडील राजगृह येथे एक गरीब माणूस होते. ते त्या बालकाला घेऊन लाकडासाठी गाडीने जंगलात गेले आणि लाकडाचा भारा घेऊन संध्याकाळी नगराच्या वेशीजवळ पोहोचले. नंतर त्यांचे बैल जू सोडून नगरात निघून गेले. त्यांनी गाडीजवळ मुलाला बसवले आणि बैलांच्या पाऊलखुणांचा मागोवा घेत ते नगरातच गेले. ते बाहेर येण्यापूर्वीच नगराचे द्वार बंद झाले. तो बालक रात्रभर गाडीच्या खाली झोपून गाढ निद्रेत गेला. राजगृह हे स्वभावतःच अमानुषांनी (यक्ष-राक्षसांनी) भरलेले होते, आणि ही जागा तर स्मशानाच्या जवळ होती. परंतु कोणताही यक्ष त्या अंतिम जन्मातील बालकाला उपद्रव करू शकला नाही. तो नंतरच्या काळात प्रव्रजित होऊन आणि अर्हतपद प्राप्त करून 'भूतपाल थेर' या नावाने प्रसिद्ध झाला. अशा प्रकारे, हिंस्र यक्षांनी वावरलेल्या प्रदेशातही सांगितलेल्या पद्धतीनेच आयुष्मान भूतपालांचे निरोगी राहणे ही 'ज्ञानविस्फार ऋद्धी' होय।

16. Samādhivipphāriddhiniddese [Pg.282] āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhītiādīsu āyasmato sāriputtassa mahāmoggallānattherena saddhiṃ kapotakandarāyaṃ viharato juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi ajjhokāse nisinnassa eko duṭṭhayakkho sahāyakena yakkhena vāriyamānopi sīse pahāraṃ adāsi. Yassa meghassa viya gajjato saddo ahosi, thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appetvā nisinno hoti. Athassa tena pahārena na koci ābādho ahosi. Ayaṃ tassa āyasmato samādhivipphārā iddhi. Yathāha –

१६. समाधिविस्फार ऋद्धीच्या निर्देशात 'आयुष्मान सारिपुत्तांची समाधिविस्फार ऋद्धी' इत्यादी वाक्यांमध्ये – आयुष्मान सारिपुत्त हे महामोग्गल्लान थेरांसोबत कपोतकंदरा येथे विहरत असताना, चांदण्या रात्री नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने उघड्या जागेत बसलेले असताना, एका दुष्ट यक्षाने आपल्या सोबती यक्षाने अडवले असूनही त्यांच्या डोक्यावर प्रहार केला. ज्या प्रहाराचा आवाज ढगांच्या गडगडाटासारखा मोठा होता. थेर (सारिपुत्त) त्या प्रहाराच्या वेळी समापत्तीमध्ये लीन होऊन बसले होते. त्यामुळे त्या प्रहाराने त्यांना कोणतीही इजा झाली नाही. ही त्या आयुषमानांची 'समाधिविस्फार ऋद्धी' होय. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Evaṃ me sutaṃ (udā. 34) – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahāmoggallāno kapotakandarāyaṃ viharanti. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi abbhokāse nisinno hoti aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā.

«असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहरत होते. त्या वेळी आयुष्मान सारिपुत्त आणि आयुष्मान महामोग्गल्लान कपोतकंदरा येथे विहरत होते. त्या वेळी आयुष्मान सारिपुत्त चांदण्या रात्री नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने उघड्या जागेत एका विशिष्ट समाधीमध्ये लीन होऊन बसले होते.»

‘‘Tena kho pana samayena dve yakkhā sahāyakā uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchanti kenacideva karaṇīyena. Addasaṃsu kho te yakkhā āyasmantaṃ sāriputtaṃ juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi abbhokāse nisinnaṃ, disvāna eko yakkho dutiyaṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘paṭibhāti maṃ, samma, imassa samaṇassa sīse pahāraṃ dātu’nti. Evaṃ vutte so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma, mā samaṇaṃ āsādesi, uḷāro so, samma, samaṇo mahiddhiko mahānubhāvo’ti.

«त्या वेळी दोन सोबती यक्ष काही कामानिमित्त उत्तर दिशेकडून दक्षिण दिशेकडे जात होते. त्या यक्षांनी आयुष्मान सारिपुत्तांना चांदण्या रात्री नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने उघड्या जागेत बसलेले पाहिले. पाहून एका यक्षाने दुसऱ्या यक्षाला असे म्हटले – 'मित्रा, मला या श्रमणाच्या डोक्यावर प्रहार करावासा वाटतो आहे.' असे म्हटल्यावर त्या यक्षाने त्या यक्षाला म्हटले – 'नको मित्रा! श्रमणावर प्रहार करू नकोस. मित्रा, ते श्रमण महान, महाऋद्धिवान आणि महाप्रतापी आहेत.'»

‘‘Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘paṭibhāti maṃ, samma, imassa samaṇassa sīse pahāraṃ dātu’nti. Tatiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma, mā samaṇaṃ āsādesi, uḷāro so, samma, samaṇo mahiddhiko mahānubhāvo’ti.

«दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही त्या यक्षाने त्या यक्षाला म्हटले – 'मित्रा, मला या श्रमणाच्या डोक्यावर प्रहार करावासा वाटतो आहे.' तिसऱ्यांदाही त्या यक्षाने त्या यक्षाला म्हटले – 'नको मित्रा! श्रमणावर प्रहार करू नकोस. मित्रा, ते श्रमण महान, महाऋद्धिवान आणि महाप्रतापी आहेत.'»

‘‘Atha [Pg.283] kho so yakkho taṃ yakkhaṃ anādiyitvā āyasmato sāriputtassa sīse pahāraṃ adāsi. Tāva mahāpahāro ahosi, api tena pahārena sattaratanaṃ vā aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ vā nāgaṃ osāreyya, mahantaṃ vā pabbatakūṭaṃ padāleyya. Atha ca pana so yakkho ‘dayhāmi dayhāmī’ti tattheva mahānirayaṃ apatāsi.

«त्यानंतर त्या यक्षाने त्या यक्षाच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करून आयुष्मान सारिपुत्तांच्या डोक्यावर प्रहार केला. तो प्रहार इतका मोठा होता की, त्या प्रहाराने सात हात किंवा साडेसात हात उंचीचा हत्ती देखील जमिनीवर कोसळला असता किंवा एखादे मोठे पर्वतशिखर फुटून तुकडे झाले असते. परंतु, तो यक्ष 'मी जळत आहे, मी जळत आहे!' असे ओरडत त्याच ठिकाणी महानरकात कोसळला.»

‘‘Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tena yakkhena āyasmato sāriputtassa sīse pahāraṃ dīyamānaṃ, disvā yena āyasmā sāriputto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘kacci te, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci na kiñci dukkha’nti. ‘Khamanīyaṃ me, āvuso moggallāna, yāpanīyaṃ me, āvuso moggallāna, api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’nti.

आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी मानवी दृष्टीपलीकडच्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी त्या यक्षाला आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या डोक्यावर प्रहार करताना पाहिले. ते पाहून ते आयुष्यमान सारिपुत्तांकडे गेले आणि आयुष्यमान सारिपुत्तांना म्हणाले – 'हे मित्र सारिपुत्त, तुम्हाला बरे वाटत आहे ना? तुमचे शरीर सुसह्य आहे ना? तुम्हाला काही त्रास तर होत नाही ना?' (सारिपुत्त म्हणाले) 'हे मित्र मोग्गल्लान, मला बरे वाटत आहे, हे मित्र मोग्गल्लान, माझे शरीर सुसह्य आहे, परंतु माझे डोके थोडे दुखत आहे.'

‘‘Acchariyaṃ, āvuso sāriputta, abbhutaṃ, āvuso sāriputta, yāva mahiddhiko āyasmā sāriputto mahānubhāvo. Idha te, āvuso sāriputta, aññataro yakkho sīse pahāraṃ adāsi. Tāva mahā pahāro ahosi, api tena pahārena sattaratanaṃ vā aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ vā nāgaṃ osāreyya, mahantaṃ vā pabbatakūṭaṃ padāleyya. Atha ca panāyasmā sāriputto evamāha – ‘khamanīyaṃ me, āvuso moggallāna, yāpanīyaṃ me, āvuso moggallāna, api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’nti.

आश्चर्य आहे, मित्र सारिपुत्त! अद्भुत आहे, मित्र सारिपुत्त! आयुष्यमान सारिपुत्त किती ऋद्धिवान आणि महानुभाव आहेत! येथे एका यक्षाने तुमच्या डोक्यावर प्रहार केला. तो प्रहार इतका मोठा होता की, त्याने सात किंवा साडेसात हात उंचीचा हत्तीही जमिनीत गाडला गेला असता किंवा एखादे मोठे पर्वतशिखरही दुभंगले असते. तरीही आयुष्यमान सारिपुत्त असे म्हणतात – 'हे मित्र मोग्गल्लान, मला बरे वाटत आहे, माझे शरीर सुसह्य आहे, परंतु माझे डोके थोडे दुखत आहे.'

‘‘Acchariyaṃ, āvuso moggallāna, abbhutaṃ, āvuso moggallāna, yāva mahiddhiko āyasmā mahāmoggallāno mahānubhāvo, yatra hi nāma yakkhampi passissati, mayaṃ panetarahi paṃsupisācakampi na passāmāti.

आश्चर्य आहे, मित्र मोग्गल्लान! अद्भुत आहे, मित्र मोग्गल्लान! आयुष्यमान महामोग्गल्लान किती ऋद्धिवान आणि महानुभाव आहेत, की ते यक्षालाही पाहू शकतात! परंतु आम्ही तर आता एका साध्या धूळ-पिशाचालाही (पांसुपिसाचकालाही) पाहू शकत नाही.

‘‘Assosi [Pg.284] kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṃ ubhinnaṃ mahānāgānaṃ imaṃ evarūpaṃ kathāsallāpaṃ.

भगवंतांनी मानवी श्रवणशक्तीच्या पलीकडच्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोतधातूने त्या दोन्ही महानागांचे (महान अर्हतांचे) हे अशा प्रकारचे संभाषण ऐकले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kopanīye na kuppati;

Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessatī’’ti. (udā. 34);

ज्याचे चित्त पर्वतासारखे स्थिर आहे, जे कधीही डळमळीत होत नाही; जे राग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींपासून अलिप्त आहे आणि क्रोध उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींवर क्रोधीत होत नाही; ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित (विकसित) झाले आहे, त्याला दुःख कोठून स्पर्श करणार?

Ettha ca ‘‘kuto taṃ dukkhamessatī’’ti bhagavatā vuttavacanena ‘‘tena pahārena na koci ābādho ahosī’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ ativiya sameti. Tasmā ‘‘apica me sīsaṃ thokaṃ dukkha’’nti vacanena dukkhavedanā na hoti, sīsassa pana akammaññabhāvaṃ sandhāya ‘‘dukkha’’nti vuttaṃ. Lokepi hi akicchena pariharituṃ sakkuṇeyyo sukhasīlo, kicchena pariharituṃ sakkuṇeyyo dukkhasīloti vuccati. Tampi kho akammaññataṃ samāpattito vuṭṭhitasamayattā ahosīti veditabbo. Samāpattiappitasamaye hi tampi na bhaveyyāti. ‘‘Etarahi paṃsupisācakampi na passāmā’’ti daṭṭhuṃ asamatthatāya na vuttaṃ, abhiññāsu byāpārābhāvena vuttaṃ. Thero kira ‘‘pacchimā janatā pothujjanikāya iddhiyā sārasaññā māhesu’’nti pacchimaṃ janataṃ anukampamāno yebhuyyena iddhiṃ na valañjesi. Theragāthāya ca –

येथे 'त्याला दुःख कोठून स्पर्श करणार?' या भगवंतांच्या वचनाशी 'त्या प्रहाराने कोणतीही इजा झाली नाही' हे अट्ठकथेचे वचन अत्यंत सुसंगत आहे. म्हणूनच, 'माझे डोके थोडे दुखत आहे' या वचनाने प्रत्यक्ष दुःखद वेदना अभिप्रेत नाही, तर डोक्याच्या अकार्यक्षमतेचा (तात्पुरत्या असमर्थतेचा) संदर्भ देऊन 'दुःख' असे म्हटले आहे. कारण जगातही, ज्याचा सांभाळ विनासायास करता येतो त्याला 'सुखशील' म्हटले जाते आणि ज्याचा सांभाळ कष्टाने करावा लागतो त्याला 'दुःखशील' म्हटले जाते. ती अकार्यक्षमता देखील समापत्तीमधून नुकतेच उठल्यामुळे झाली होती, असे समजावे. कारण समापत्तीमध्ये मग्न असताना तर ती देखील नसती. 'आम्ही आता धूळ-पिशाचालाही पाहू शकत नाही' हे पाहण्यास असमर्थ असल्यामुळे म्हटलेले नाही, तर अभिज्ञांमध्ये रस किंवा व्यापार नसल्यामुळे म्हटले आहे. स्थविरांनी भावी पिढीवर अनुकंपा करून, 'भावी पिढीने ऋद्धीलाच (चमत्कारालाच) सार मानू नये' या विचाराने बहुतांश वेळा ऋद्धीचा वापर केला नाही. आणि थेरगाथेमध्ये देखील –

‘‘Neva pubbenivāsāya, napi dibbassa cakkhuno;

Cetopariyāya iddhiyā, cutiyā upapattiyā;

Sotadhātuvisuddhiyā, paṇidhi me na vijjatī’’ti. (theragā. 996) –

'माझ्या मनात पूर्वजन्मांचे स्मरण करण्यासाठी, दिव्य चक्षूंसाठी, परचित्तज्ञानासाठी, ऋद्धीसाठी, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी किंवा दिव्य श्रोतधातूच्या शुद्धीसाठी कोणतीही आकांक्षा (प्रणिधी) नाही.'

Therena sayameva abhiññāsu patthanābhāvo vutto. Thero pana sattasaṭṭhiyā sāvakapāramīñāṇesu pāramippattoti.

अशा प्रकारे स्थविरांनी स्वतःच अभिज्ञांविषयीच्या आकांक्षेचा अभाव व्यक्त केला आहे. परंतु स्थवीर हे सदुसष्ट श्रावक-पारमी ज्ञानांमध्ये पारंगत (पारमीप्राप्त) होते.

Sañjīvattheraṃ pana kakusandhassa bhagavato dutiyaaggasāvakaṃ nirodhasamāpannaṃ ‘‘kālaṅkato’’ti sallakkhetvā gopālakādayo tiṇakaṭṭhādīni saṃkaḍḍhitvā aggiṃ adaṃsu. Therassa cīvare aṃsumattampi na jhāyittha. Ayamassāyasmato anupubbasamāpattivasena pavattasamathānubhāvanibbattattā samādhivipphārā iddhi. Yathāha –

ककुसंध भगवंतांचे दुसरे अग्रश्रावक आयुष्यमान संजीव थेर हे निरोध-समापत्तीमध्ये मग्न असताना, ते मृत झाले आहेत असे समजून गोपाळ इत्यादींनी गवत, लाकडे इत्यादी गोळा करून त्यांना आग लावली. परंतु स्थविरांच्या चीवराचा एक धागाही जळाला नाही. आयुष्यमान संजीवांची ही ऋद्धी, अनुक्रमिक समापत्तीच्या द्वारे प्रवृत्त झालेल्या शमथ प्रभावामुळे उत्पन्न झालेली 'समाधिविस्फार ऋद्धी' होती. जसे म्हटले आहे –

‘‘Tena [Pg.285] kho pana, pāpima, samayena kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno hoti. Kakusandhassa kho pana, pāpima, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Yāvatā pana, pāpima, kakusandhassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa sāvakā. Tesu na ca koci āyasmatā vidhurena samasamo hoti yadidaṃ dhammadesanāya. Iminā kho etaṃ, pāpima, pariyāyena āyasmato vidhurassa vidhuroteva samaññā udapādi. Āyasmā pana, pāpima, sañjīvo araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi appakasireneva saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjati.

'हे पापी मार! त्या काळी ककुसंध नावाचे भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध लोकात उत्पन्न झाले होते. हे पापी! ककुसंध भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे 'विधुर' आणि 'संजीव' नावाचे अग्र आणि उत्तम श्रावकयुगल होते. हे पापी! ककुसंध भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे जेवढे श्रावक होते, त्यांपैकी धम्मदेशना करण्याच्या बाबतीत आयुष्यमान विधुरांच्या समान कोणीही नव्हते. हे पापी! याच कारणामुळे आयुष्यमान विधुरांना 'विधुर' (अतुलनीय) हे नाव मिळाले. हे पापी! आयुष्यमान संजीव मात्र अरण्यात गेलेले असताना, वृक्षाच्या मुळाशी गेलेले असताना किंवा शून्य घरात गेलेले असताना, अगदी सहजपणे संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्ती प्राप्त करत असत.'

‘‘Bhūtapubbaṃ, pāpima, āyasmā sañjīvo aññatarasmiṃ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno nisinno hoti. Addasaṃsu kho, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṃ sañjīvaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṃ samāpannaṃ, disvāna tesaṃ etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, ayaṃ samaṇo nisinnako kālaṅkato, handa naṃ dahāmā’ti.

'हे पापी मार! पूर्वीची गोष्ट आहे, आयुष्यमान संजीव एका वृक्षाच्या मुळाशी संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये मग्न होऊन बसले होते. हे पापी! गोपाळ, मेंढपाळ, शेतकरी आणि वाटसरूंनी आयुष्यमान संजीवांना वृक्षाच्या मुळाशी संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये मग्न असलेले पाहिले. त्यांना पाहून त्यांच्या मनात असा विचार आला – 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! हे श्रमण बसलेल्या अवस्थेतच मृत झाले आहेत. चला, आपण यांना जाळून टाकूया.'

‘‘Atha kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino tiṇañca kaṭṭhañca gomayañca saṃkaḍḍhitvā āyasmato sañjīvassa kāye upacinitvā aggiṃ datvā pakkamiṃsu. Atha kho, pāpima, āyasmā sañjīvo tassā rattiyā accayena tāya samāpattiyā vuṭṭhahitvā cīvarāni papphoṭetvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Addasaṃsu kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṃ sañjīvaṃ piṇḍāya carantaṃ, disvāna nesaṃ etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, ayaṃ samaṇo nisinnakova kālaṅkato, svāyaṃ paṭisañjīvito’ti. Iminā kho evaṃ, pāpima, pariyāyena āyasmato sañjīvassa sañjīvoteva samaññā udapādī’’ti (ma. ni. 1.507).

'हे पापी मार! मग त्या गोपाळांनी, मेंढपाळांनी, शेतकऱ्यांनी आणि वाटसरूंनी गवत, लाकडे आणि शेण गोळा केले, आयुष्यमान संजीवांच्या शरीरावर रचले, त्याला आग लावली आणि ते निघून गेले. हे पापी! त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर आयुष्यमान संजीव त्या समापत्तीमधून उठले, त्यांनी आपली चीवरे झटकली, पूर्वाह्नकाळी चीवरे परिधान केली आणि पात्र-चीवर घेऊन ते गावात पिंडपातासाठी गेले. हे पापी! त्या गोपाळांनी, मेंढपाळांनी, शेतकऱ्यांनी आणि वाटसरूंनी आयुष्यमान संजीवांना भिक्षेसाठी फिरताना पाहिले. त्यांना पाहून त्यांच्या मनात असा विचार आला – 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! हे श्रमण बसलेल्या अवस्थेतच मृत झाले होते, ते पुन्हा जिवंत झाले आहेत!' हे पापी! याच कारणामुळे आयुष्यमान संजीवांना 'संजीव' हे नाव मिळाले.'

Khāṇukoṇḍaññatthero [Pg.286] pana pakatiyāva samāpattibahulo, so aññatarasmiṃ araññe rattiṃ samāpattiṃ appetvā nisīdi, pañcasatā corā bhaṇḍakaṃ thenetvā gacchantā ‘‘idāni amhākaṃ anupadaṃ gacchantā natthī’’ti vissamitukāmā bhaṇḍakaṃ oropayamānā ‘‘khāṇuko aya’’nti maññamānā therasseva upari sabbabhaṇḍakāni ṭhapesuṃ. Tesaṃ vissamitvā gacchantānaṃ paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassa gahaṇakāle kālaparicchedavasena thero vuṭṭhāsi. Te therassa calanākāraṃ disvā bhītā viraviṃsu. Thero ‘‘mā bhāyatha, upāsakā, bhikkhu aha’’nti āha. Te āgantvā vanditvā theragatena pasādena pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tato pabhuti ca thero khāṇukoṇḍaññatthero nāma ahosi. Ayamettha pañcahi bhaṇḍakasatehi ajjhotthaṭassa tassāyasmato ābādhābhāvo samādhivipphārā iddhi.

खाणुककोण्डञ्ञ थेर हे स्वभावतःच वारंवार समापत्तीमध्ये (ध्यानात) मग्न असणारे होते. त्यांनी एका अरण्यात रात्रीच्या वेळी समापत्तीमध्ये प्रवेश करून ध्यानस्थ बसले. पाचशे चोरांनी चोरीचे सामान घेऊन जात असताना, "आता आपल्या पावलांवर पाऊल ठेवून मागावर येणारे कोणी नाही" असा विचार केला. विश्रांती घेण्याच्या इच्छेने त्यांनी आपले सामान खाली उतरवले आणि "हा झाडाचा बुंधा आहे" असे समजून थेरांच्या अंगावरच सर्व सामान ठेवले. विश्रांती घेऊन जात असताना, सर्वात आधी ठेवलेले सामान उचलण्याच्या वेळी, वेळेच्या मर्यादेनुसार (समाधीचा काळ संपल्यामुळे) थेर समाधीतून उठले. थेरांच्या शरीराची हालचाल पाहून ते चोर घाबरले आणि ओरडू लागले. थेर म्हणाले, "उपासकांनो, घाबरू नका, मी एक भिक्खू आहे." त्यांनी जवळ येऊन वंदन केले आणि थेरांबद्दल वाटलेल्या आदरामुळे प्रवज्जा घेतली आणि प्रतिसंभिदांसह अरहंतपद प्राप्त केले. तेव्हापासून त्या थेरांचे नाव 'खाणुककोण्डञ्ञ थेर' असे पडले. या प्रसंगात, पाचशे सामानाच्या गाठोड्यांनी दाबले गेले असूनही त्या आयुष्यमान थेरांना कोणतीही इजा न होणे, याला 'समाधिविस्फार इद्धी' असे म्हणतात.

Uttarā (a. ni. aṭṭha. 1.1.262) pana upāsikā rājagahe mahādhanassa puṇṇassa seṭṭhino dhītā, kumārikakāleyeva saddhiṃ mātāpitūhi sotāpattiphalaṃ pattā, sā vayappattā rājagahaseṭṭhino mahatā nibandhena tassa puttassa micchādiṭṭhikassa dinnā. Sā buddhadassanāya dhammassavanāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ okāsaṃ alabhamānā upaddutā hutvā tasmiṃyeva nagare sirimaṃ nāma gaṇikaṃ pakkosāpetvā okāsakaraṇatthameva pitu gharāva ānītāni pañcadasakahāpaṇasahassāni tassā datvā ‘‘ime kahāpaṇe gahetvā imaṃ aḍḍhamāsaṃ seṭṭhiputtaṃ paricarāhī’’ti taṃ sāmikassa appetvā sayaṃ uposathaṅgāni adhiṭṭhāya ‘‘imaṃ aḍḍhamāsaṃ buddhadassanādīni labhissāmī’’ti tuṭṭhamānasā yāva pavāraṇāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantāpetvā aḍḍhamāsaṃ mahādānaṃ adāsi, pacchābhattaṃ mahānase khajjabhojjādīni saṃvidahāpeti. Tassā sāmiko ‘‘sve pavāraṇā’’ti sirimāya saha vātapāne ṭhatvā bahi olokento taṃ tathāvicarantiṃ sedakilinnaṃ chārikāya okiṇṇaṃ aṅgāramasimakkhitaṃ disvā ‘‘attano sampattiṃ abhuñjitvā kusalaṃ nāma karoti bālā’’ti hasi. Uttarāpi taṃ oloketvā ‘‘samparāyatthaṃ kusalaṃ na karoti bālo’’ti hasi.

उत्तरा उपासिका ही राजगृहातील महाधनी पुण्ण श्रेष्ठीची मुलगी होती. तिने तिच्या कुमारिकावस्थेतच आपल्या मातापित्यांसह सोतापत्तिफल प्राप्त केले होते. ती उपवर झाल्यावर, राजगृहातील एका श्रेष्ठीच्या पुत्राशी, जो मिथ्यादृष्टी होता, मोठ्या आग्रहामुळे तिचा विवाह करून देण्यात आला. तिला बुद्धदर्शन घेण्याची, धम्म ऐकण्याची आणि बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान देण्याची संधी मिळत नसल्यामुळे ती स्वतःला पीडित समजू लागली. तिने त्याच नगरातील 'सिरिमा' नावाच्या गणिकेला बोलावून घेतले. स्वतःसाठी संधी निर्माण करण्यासाठी तिने आपल्या वडिलांच्या घरातून आणलेले पंधरा हजार कहापण सिरिमाला दिले आणि म्हटले, "हे कहापण घे आणि या पंधरवड्यात श्रेष्ठीपुत्राची सेवा कर." असे सांगून तिने सिरिमाला आपल्या पतीच्या स्वाधीन केले आणि स्वतः उपोसथाचे नियम धारण केले. "या पंधरवड्यात मला बुद्धदर्शन इत्यादी लाभतील" या विचाराने अत्यंत आनंदी मनाने तिने पवारणा दिवसापर्यंत बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला आमंत्रित केले आणि पंधरावडाभर महादान दिले. जेवणानंतर ती स्वयंपाकघरात खाण्यापिण्याचे पदार्थ आणि इतर अन्नपदार्थ तयार करून घेत असे. पवारणेच्या आदल्या दिवशी तिचा पती सिरिमासोबत खिडकीत उभा राहून बाहेर पाहत होता. त्याने उत्तराला घामाने डबडबलेली, अंगावर राख उडालेली आणि कोळशाच्या काजळीने माखलेली अशा अवस्थेत इकडेतिकडे काम करताना पाहिले आणि तो हसला, "ही मूर्ख स्त्री स्वतःच्या वैभवाचा उपभोग न घेता कुशल कर्म करत आहे!" उत्तरानेही त्याच्याकडे पाहिले आणि ती हसली, "हा मूर्ख माणूस परलोकासाठी कुशल कर्म करत नाही!"

Sirimā [Pg.287] ubhinnampi taṃ kiriyaṃ disvā ‘‘ahaṃ gharasāminī’’ti maññamānā issāpakatā uttarāya kujjhitvā ‘‘dukkhaṃ uppādessāmī’’ti pāsādā otarati. Uttarā taṃ ñatvā pīṭhake nisīditvā taṃ mettena cittena phari. Sirimā pāsādā oruyha mahānasaṃ pavisitvā pūvapacanato uḷuṅkapūraṃ pakkuthitaṃ sappiṃ gahetvā tassā matthake okiri. Taṃ paduminipaṇṇe sītūdakaṃ viya vinivaṭṭetvā agamāsi. Dāsiyo sirimaṃ hatthehi pādehi pothetvā bhūmiyaṃ pātesuṃ. Uttarā mettājhānato vuṭṭhāya dāsiyo vāresi. Sirimā uttaraṃ khamāpesi. Uttarā ‘‘sve satthu purato khamāpehī’’ti vatvā tāya kāyaveyyāvaṭikaṃ yācitāya byañjanasampādanaṃ ācikkhi. Sā taṃ sampādetvā attano parivārā pañcasatā gaṇikāyo sasaṅghaṃ satthāraṃ parivisitvā ‘‘khamāpanasahāyikā hothā’’ti vatvā punadivase tathā tāhi gaṇikāhi saddhiṃ satthu bhattakiccāvasāne satthāraṃ vanditvā ‘‘ahaṃ bhagavā uttarāya aparajjhiṃ, khamatu me uttarā’’ti āha. Satthā ‘‘khama, uttare’’ti vatvā ‘‘khamāmi, bhagavā’’ti vutte ‘‘akkodhena jine kodha’’ntiādikaṃ (dha. pa. 223) dhammaṃ desesi. Uttarā puretarameva sāmikañca sassusasure ca satthu santike upanesi. Desanāvasāne te ca tayo janā, sabbā ca gaṇikāyo sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsūti. Evaṃ uttarāya upāsikāya pakkuthitasappinā pīḷābhāvo samādhivipphārā iddhi.

सिरिमाने त्या दोघांचेही ते हसणे पाहिले आणि "मीच या घराची मालकीण आहे" असे स्वतःला समजून, मत्सराने ग्रासलेली ती उत्तरावर संतापली. "मी हिला दुःख देईन" असा विचार करून ती महालातून खाली उतरली. उत्तराने तिचा हेतू ओळखून एका पाटावर बसून तिच्यावर मैत्रीभावाचा वर्षाव केला. सिरिमा महालातून खाली उतरून स्वयंपाकघरात गेली आणि मालपुवे तळण्याच्या कढईतून एक पळीभर उकळते तूप घेऊन तिने उत्तराच्या डोक्यावर ओतले. ते तूप कमळाच्या पानावरील थंड पाण्याप्रमाणे घसरून खाली गेले. दासींनी सिरिमाला हातपायांनी मारहाण करून जमिनीवर पाडले. उत्तरा मैत्रीध्यानातून उठली आणि तिने दासींना रोखले. सिरिमाने उत्तराची क्षमा मागितली. उत्तरा म्हणाली, "उद्या शास्त्यांच्या समोर क्षमा माग." जेव्हा सिरिमाने काही शारीरिक सेवा करण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा उत्तराने तिला भाजी-व्यंजने तयार करण्यास सांगितले. तिने ते अन्न तयार केले आणि आपल्या पाचशे गणिकांच्या परिवारासह संघासहित शास्त्यांची सेवा केली. तिने त्यांना सांगितले, "माझ्या क्षमायाचनेत तुम्ही माझ्या सोबती व्हा." दुसऱ्या दिवशी, शास्त्यांचे भोजन संपल्यावर, तिने त्या गणिकांसह शास्त्यांना वंदन केले आणि म्हटले, "हे भगवंत! मी उत्तराचा अपराध केला आहे, उत्तराने मला क्षमा करावी." शास्त्यांनी "उत्तरा, क्षमा कर" असे म्हटले. उत्तराने "भगवंत, मी क्षमा करते" असे म्हटल्यावर, भगवंतांनी "अक्रोधेने जिने क्रोधं..." इत्यादी धम्म उपदेश केला. उत्तराने आधीच आपले पती आणि सासू-सासरे यांना शास्त्यांच्या सन्मुख आणले होते. उपदेशाच्या शेवटी, ते तिन्ही लोक आणि सर्व गणिका सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाल्या. अशा प्रकारे, उत्तरा उपासिकेला उकळत्या तुपाने कोणतीही इजा न होणे, ही 'समाधिविस्फार इद्धी' होय.

Sāmāvatī upāsikā nāma kosambiyaṃ udenassa rañño aggamahesī. Tassa hi rañño pañcasatapañcasataitthiparivārā tisso aggamahesiyo ahesuṃ. Tāsaṃ sāmāvatī bhaddiyanagare bhaddiyaseṭṭhino dhītā. Pitari kālaṅkate pitu sahāyakassa kosambiyaṃ ghositaseṭṭhino ghare pañcasataitthiparivāravaḍḍhitaṃ vayappattaṃ rājā disvā sañjātasineho saparivāramattano gharaṃ netvā abhisekaṭṭhānaṃ adāsi. Caṇḍapajjotassa rañño dhītā vāsuladattā nāma ekā mahesī. Māgaṇḍiyabrāhmaṇassa dhītā bhagavato pādaparicārikaṃ katvā pitarā diyyamānā –

सामावती उपासिका ही कोसम्बी येथील राजा उदेनाची पट्टराणी होती. त्या राजाला प्रत्येकी पाचशे स्त्रियांचा परिवार असलेल्या तीन पट्टराण्या होत्या. त्यांपैकी सामावती ही भद्दिय नगरातील भद्दिय श्रेष्ठीची मुलगी होती. तिच्या वडिलांचे देहावसान झाल्यावर, कोसम्बी येथील तिच्या वडिलांचे मित्र घोसित श्रेष्ठी यांच्या घरी पाचशे स्त्रियांच्या परिवारात ती लहानाची मोठी झाली. ती उपवर झाल्यावर राजाने तिला पाहिले आणि तिच्यावर अत्यंत प्रेम जडल्यामुळे, तिला तिच्या परिवारासह आपल्या महालात नेऊन पट्टराणी पदावर अभिषिक्त केले. चण्डपज्जोत राजाची मुलगी 'वासुलदत्ता' नावाची दुसरी एक पट्टराणी होती. तिसरी पट्टराणी मागण्डीय ब्राह्मणाची मुलगी होती, जिच्या वडिलांनी तिला भगवंतांची सेवा करण्यासाठी देण्याचे ठरवले होते, परंतु भगवंतांनी -

‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca, nāhosi chando api methunasmiṃ;

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (su. ni. 841) –

"तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रगा (राग) यांना पाहूनही माझ्या मनात मैथुनाची इच्छा झाली नाही; मग मूत्र आणि विष्ठेने भरलेल्या या शरीराची काय कथा? मी याला पायाने स्पर्श करण्याचीही इच्छा करत नाही."

Bhagavatā [Pg.288] bhāsitaṃ gāthaṃ sutvā bhagavati āghātaṃ bandhi. Tassā mātāpitaro māgaṇḍiyasuttadesanāvasāne anāgāmiphalaṃ patvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tassā cūḷapitā māgaṇḍiyo taṃ kosambiṃ netvā rañño adāsi. Sā rañño ekā mahesī.

भगवंतांनी म्हटलेली ही गाथा ऐकून तिने भगवंतांबद्दल मनात आकस धरला. तिच्या मातापित्यांनी 'मागण्डीय सुत्त' उपदेशाच्या शेवटी अनागामी फल प्राप्त केले आणि प्रवज्जा घेऊन अरहंतपद मिळवले. तिच्या चुलत्याने मागण्डीयाने तिला कोसम्बी येथे नेऊन राजाला दिले. ती राजाची एक पट्टराणी झाली।

Atha kho ghositaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti tayo seṭṭhino loke tathāgatuppādaṃ sutvā jetavanaṃ satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ patvā aḍḍhamāsaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthu kosambigamanaṃ āyācitvā kosambiṃ gantvā ghositārāmo kukkuṭārāmo pāvārikārāmoti tayo janā tayo ārāme kārāpetvā anupubbena tattha āgataṃ satthāraṃ paṭipāṭiyā ekekasmiṃ divase ekekasmiṃ vihāre vasāpetvā ekeko sasaṅghassa bhagavato mahādānamadāsi. Athekadivasaṃ tesaṃ upaṭṭhāko sumano nāma mālākāro seṭṭhino āyācitvā sasaṅghaṃ satthāraṃ bhojetuṃ attano ghare nisīdāpesi. Tasmiṃ khaṇe sāmāvatiyā paricārikā khujjuttarā nāma dāsī aṭṭha kahāpaṇe gahetvā tassa gharaṃ agamāsi. So ‘‘sasaṅghassa tāva satthuno parivesanasahāyā hohī’’ti āha. Sā tathā katvā satthu bhattakiccāvasāne dhammadesanaṃ sutvā sotāpannā hutvā aññadā cattāro kahāpaṇe attano ādiyantī adinnaṃ ādiyituṃ abhabbattā aṭṭhahi kahāpaṇehi pupphāni ādāya sāmāvatiyā upanāmesi. Tāya pupphānaṃ bahubhāvakāraṇaṃ puṭṭhā musā bhaṇituṃ abhabbattā yathāsabhāvaṃ āha. ‘‘Ajja kasmā na gaṇhī’’ti vuttā ‘‘sammāsambuddhassa dhammaṃ sutvā amataṃ sacchākāsi’’nti āha. ‘‘Amma uttare, taṃ dhammaṃ amhākampi kathehī’’ti. ‘‘Tena hi maṃ nhāpetvā suddhaṃ vatthayugaṃ datvā ucce āsane nisīdāpetvā sabbā nīcāsanesu nisīdathā’’ti āha. Tā sabbāpi tathā kariṃsu. Sā sekhapaṭisambhidappattā ariyasāvikā ekaṃ vatthaṃ nivāsetvā ekaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā bījaniṃ gahetvā tāsaṃ dhammaṃ desesi. Sāmāvatī ca pañcasatā ca itthiyo sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Tā sabbāpi khujjuttaraṃ vanditvā ‘‘amma, ajjato paṭṭhāya veyyāvaccaṃ akatvā amhākaṃ mātuṭṭhāne ācariyaṭṭhāne ca ṭhatvā satthārā [Pg.289] desitadesitaṃ dhammaṃ sutvā amhākaṃ kathehī’’ti āhaṃsu. Sā tathā karontī aparabhāge tipiṭakadharā hutvā satthārā bahussutānaṃ upāsikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapitā aggaṭṭhānaṃ labhi. Sāmāvatimissikā buddhassa dassanaṃ pihenti, dasabale antaravīthiṃ paṭipanne vātapānesu appahontesu bhittiṃ bhinditvā satthāraṃ olokenti, vandanapūjanañca karonti.

त्यानंतर, घोसित श्रेष्ठी, कुक्कुट श्रेष्ठी आणि पावारिक श्रेष्ठी या तिन्ही श्रेष्ठींनी जगात तथागतांचा जन्म झाल्याचे ऐकून जेतवनात शास्त्यांच्या सन्निध जाऊन, धम्म ऐकून आणि स्रोतापत्ती फल प्राप्त करून पंधरवडाभर बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला महादान दिले. शास्त्यांना कोसम्बी येथे येण्याची विनंती करून ते कोसम्बीला परत गेले. त्या तिन्ही श्रेष्ठींनी अनुक्रमे घोसिताराम, कुक्कुटाराम आणि पावारिकाराम हे तीन आराम (विहार) बांधले आणि अनुक्रमाने तेथे आलेल्या शास्त्यांना एकेका दिवशी एकेका विहारात निवास करायला लावून, प्रत्येकाने भिक्खू संघासह भगवंतांना महादान दिले. त्यानंतर एका दिवशी, त्यांचा सेवक असलेला सुमन नावाचा माळी श्रेष्ठींची परवानगी घेऊन, भिक्खू संघासह शास्त्यांना भोजन देण्यासाठी त्यांना आपल्या घरी घेऊन गेला. त्याच वेळी, सामावतीची दासी असलेली खुज्जुत्तरा नावाची सेविका आठ कहापण घेऊन त्याच्या घरी आली. तो म्हणाला, 'तू आधी भिक्खू संघासह शास्त्यांना भोजन वाढण्यात मदत कर.' तिने तसेच केले आणि शास्त्यांचे भोजन आटोपल्यावर धम्मदेशना ऐकून ती स्रोतापन्न झाली. एरवी ती स्वतःसाठी चार कहापण ठेवून घेत असे, परंतु आता न दिलेली वस्तू घेण्यास ती असमर्थ झाल्यामुळे, तिने सर्व आठ कहापणांची फुले खरेदी केली आणि सामावतीला आणून दिली. तिने फुलांच्या विपुलतेचे कारण विचारले असता, असत्य बोलण्यास असमर्थ असल्यामुळे तिने खरी परिस्थिती सांगितली. 'आज तू पैसे का चोरले नाहीस?' असे विचारले असता, ती म्हणाली, 'मी सम्यक्संबुद्धांचा धम्म ऐकून अमृताचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार केला आहे.' 'हे आई उत्तरे, तो धम्म आम्हालाही सांग.' 'तसे असेल तर मला स्नान घालून, स्वच्छ वस्त्रजोडी देऊन, उच्च आसनावर बसवा आणि तुम्ही सर्वजणी खालच्या आसनांवर बसा,' असे ती म्हणाली. त्या सर्वांनी तसेच केले. त्या शैक्ष्य-प्रतिसंभिदा प्राप्त आर्यश्राविकेने एक वस्त्र परिधान केले, दुसरे वस्त्र खांद्यावर पांघरले आणि हातात पंखा घेऊन त्यांना धम्मदेशना दिली. सामावती आणि तिच्या पाचशे स्त्रियांनी स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले. त्या सर्वांनी खुज्जुत्तरेला वंदन केले आणि म्हटले, 'आई, आजपासून तू घरची कामे न करता आमच्यासाठी आईच्या आणि आचार्यांच्या स्थानी राहा आणि शास्त्यांनी उपदेशिलेला धम्म ऐकून आम्हाला सांगत जा.' तिने तसेच केले आणि नंतरच्या काळात ती त्रिपिटकधारी झाली. शास्त्यांनी तिला बहुश्रुत उपासिकांमध्ये अग्रस्थानी नियुक्त केले आणि तिने ते अग्रस्थान मिळवले. सामावती आणि इतर स्त्रियांना बुद्धांचे दर्शन घेण्याची तीव्र इच्छा होती. जेव्हा दशबल मुख्य रस्त्यावरून जात असत, तेव्हा खिडक्या पुरेशा नसल्यामुळे त्या भिंतीला छिद्र पाडून शास्त्यांचे दर्शन घेत असत आणि त्यांना वंदन व पूजा करत असत.

Māgaṇḍiyā tattha gatā tāni chiddāni disvā tattha kāraṇaṃ pucchantī satthu āgatabhāvaṃ ñatvā bhagavati āghātena tāsampi kujjhitvā ‘‘mahārāja, sāmāvatimissikānaṃ bahiddhā patthanā atthi, bhittiṃ bhinditvā samaṇaṃ gotamaṃ olokenti, katipāhena taṃ māressantī’’ti rājānaṃ āha. Rājā chiddāni disvāpi tassā vacanaṃ na saddahi, uddhacchiddakavātapānāni kārāpesi. Puna māgaṇḍiyā rājānaṃ tāsu bhinditukāmā aṭṭha sajīvakukkuṭe āharāpetvā ‘‘mahārāja, tāsaṃ vīmaṃsanatthaṃ ime kukkuṭe māretvā ‘mamatthāya pacāhī’ti pesehī’’ti āha. Rājā tathā pesesi. Tāya ‘‘pāṇātipātaṃ na karomā’’ti vutte puna ‘‘tassa samaṇassa gotamassa pacitvā pesehī’’ti āha. Raññā tathā pesite māgaṇḍiyā aṭṭha māritakukkuṭe tathā vatvā pesesi. Sāmāvatī pacitvā dasabalassa pāhesi. Māgaṇḍiyā tenapi rājānaṃ kopetuṃ nāsakkhi.

मागंदिया तेथे गेली असता तिने ती छिद्रे पाहिली. तिने त्याचे कारण विचारले आणि शास्त्यांच्या आगमनाची बातमी समजली. भगवंतांबद्दल असलेल्या द्वेषामुळे आणि त्या स्त्रियांवर संतापून ती राजाला म्हणाली, 'महाराज, सामावती आणि इतर स्त्रियांचे बाहेर संबंध आहेत. त्या भिंतीला छिद्र पाडून श्रमण गोतमांना पाहतात. काही दिवसांत त्या आपला घात करतील.' राजाने ती छिद्रे पाहूनही तिच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवला नाही, उलट त्याने वरच्या बाजूला खिडक्या बनवून घेतल्या. त्यानंतर मागंदियाने राजाच्या मनात त्यांच्याविषयी फूट पाडण्याच्या इच्छेने आठ जिवंत कोंबडे मागवले आणि म्हणाली, 'महाराज, उनकी परीक्षा घेण्यासाठी हे कोंबडे मारून माझ्यासाठी शिजवून पाठवा असा निरोप देऊन पाठवा.' राजाने तसा निरोप पाठवला. त्यांनी 'आम्ही प्राणातिपात करत नाही,' असे सांगितले. तेव्हा मागंदिया पुन्हा म्हणाली, 'त्या श्रमण गोतमासाठी शिजवून पाठवायला सांगा.' राजाने तसा निरोप पाठवल्यावर, मागंदियाने आठ मारलेले कोंबडे तसे सांगून पाठवले. सामावतीने ते शिजवून दशबलांकडे पाठवले. मागंदिया या उपायानेही राजाला क्रोधीत करू शकली नाही.

Rājā pana tīsu mahesīsu ekekissā vasanaṭṭhāne satta satta divasāni vasati. Rājā attano gamanaṭṭhānaṃ hatthikantavīṇaṃ ādāya gacchati. Māgaṇḍiyā rañño sāmāvatiyā pāsādagamanakāle dāṭhā agadena dhovāpetvā veḷupabbe pakkhipāpetvā ekaṃ kaṇhasappapotakaṃ āharāpetvā antovīṇāya pakkhipitvā mālāguḷakena chiddaṃ pidahi. Taṃ rañño tattha gatakāle aparāparaṃ vicarantī viya hutvā vīṇāchiddato mālāguḷakaṃ apanesi. Sappo nikkhamitvā passasanto phaṇaṃ katvā sayanapiṭṭhe nipajji. Sā āha – ‘‘dhī sappo’’ti mahāsaddamakāsi. Rājā sappaṃ disvā kujjhi. Sāmāvatī rañño kuddhabhāvaṃ ñatvā pañcannaṃ itthisatānaṃ saññamadāsi ‘‘ajja odhisakamettāpharaṇena rājānaṃ pharathā’’ti. Sayampi tathā akāsi. Rājā sahassathāmadhanuṃ ādāya jiyaṃ poṭhetvā sāmāvatiṃ [Pg.290] dhure katvā sabbā tā itthiyo paṭipāṭiyā ṭhapāpetvā visapītaṃ khurappaṃ sannayhitvā dhanuṃ pūretvā aṭṭhāsi. Khurappaṃ neva khipituṃ, na oropituṃ sakkoti, gattehi sedā muccanti, sarīraṃ vedhati, mukhato kheḷo patati, gaṇhitabbagahaṇaṃ na passati, atha naṃ sāmāvatī ‘‘kiṃ, mahārāja, kilamasī’’ti āha. ‘‘Āma, devi, kilamāmi, avassayo me hohī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, khurappaṃ pathavīmukhaṃ karohī’’ti. Rājā tathā akāsi. Sā ‘‘rañño hatthato khurappaṃ muccatū’’ti adhiṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe khurappaṃ mucci. Rājā taṃkhaṇaññeva udake nimujjitvā allavattho allakeso sāmāvatiyā pādesu nipatitvā ‘‘khama, devi, mayhaṃ –

राजा आपल्या तीन मुख्य राण्यांपैकी एकेकीच्या महालात सात-सात दिवस राहत असे. राजा आपल्या प्रवासाच्या ठिकाणी हत्थिकांत नावाची वीणा घेऊन जात असे. जेव्हा राजा सामावतीच्या महालात जाणार होता, तेव्हा मागंदियाने एका विषारी काळ्या सापाच्या पिल्लाचे दात औषधाने घासून त्याला बांबूच्या नळीत कोंडले. तिने तो साप वीणेच्या आत घातला आणि फुलांच्या गुच्छाने वीणेचे छिद्र बंद केले. राजा तेथे गेल्यावर, ती इकडेतिकडे फिरण्याचे नाटक करत वीणेच्या छिद्रातून तो फुलांचा गुच्छ काढून बाजूला केला. साप बाहेर पडला आणि फुत्कार टाकत फणा काढून पलंगावर बसला. ती ओरडली, 'शी! साप!' असा तिने मोठा आरडाओरडा केला. राजाने साप पाहून सामावतीवर तीव्र संताप केला. सामावतीने राजाचा संताप ओळखून आपल्या पाचशे स्त्रियांना सूचना दिली, 'आज राजावर असीम मैत्रीभावनेचा वर्षाव करा.' तिने स्वतःही तसेच केले. राजाने हजार माणसांच्या ताकदीचे धनुष्य घेतले, त्याची दोरी ओढली आणि सामावतीला समोर उभे करून, इतर सर्व स्त्रियांना एका रांगेत उभे केले. त्याने विषारी बाण धनुष्याला लावला आणि धनुष्य ताणून तो उभा राहिला. परंतु तो बाण सोडू शकत नव्हता आणि धनुष्य खालीही उतरवू शकत नव्हता. त्याच्या शरीरातून घाम सुटू लागला, त्याचे शरीर थरथर कापू लागले, तोंडातून लाळ गळू लागली आणि त्याला काहीच सुचेनासे झाले. तेव्हा सामावतीने त्याला विचारले, 'महाराज, काय झाले? आपण थकलात का?' 'होय देवी, मी खूप थकलो आहे. तूच माझा आश्रय हो,' असे राजा म्हणाला. 'ठीक आहे महाराज, बाणाचे टोक जमिनीकडे करा,' असे सामावती म्हणाली. राजाने तसेच केले. तिने संकल्प केला, 'राजाच्या हातातून बाण सुटू दे.' त्याच क्षणी बाण सुटला. राजाने त्याच क्षणी पाण्यात बुडी मारल्यासारखे ओल्या वस्त्रांनी आणि ओल्या केसांनी सामावतीच्या पायांवर डोके ठेवले आणि म्हणाला, 'देवी, मला क्षमा कर—

‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;

Sāmāvatī maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’’ti. – āha;

‘मी अत्यंत संभ्रमित झालो आहे, व्याकुळ झालो आहे. मला सर्व दिशा अंधकारमय वाटत आहेत. हे सामावती, माझे रक्षण कर आणि तूच माझा आश्रय हो!’ असे तो म्हणाला.

Sāmāvatī –

सामावती म्हणाली –

‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, yamahaṃ saraṇaṃ gatā;

Saraṇaṃ gaccha taṃ buddhaṃ, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –

‘आपण मला शरण येऊ नका. मी ज्या बुद्धांना शरण गेले आहे, त्या बुद्धांनाच आपण शरण जा. आणि आपण माझे रक्षक व्हा.’

Āha. Rājā ‘‘tena hi taṃ saraṇaṃ gacchāmi satthārañca, varañca te dammī’’ti āha. Sā ‘‘varo gahito hotu, mahārājā’’ti āha. Rājā satthāraṃ upasaṅkamitvā saraṇaṃ gantvā nimantetvā buddhappamukhassa saṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā ‘‘sāmāvatiṃ varaṃ gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Sādhu, mahārāja, imaṃ me varaṃ dehi, satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ idhāgacchatu, dhammaṃ sossāmī’’ti āha. Rājā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nibaddhaṃ idhāgacchatha, sāmāvatimissikā ‘dhammaṃ sossāmā’ti vadantī’’ti āha. Satthā ‘‘mahārāja, buddhānaṃ nāma ekaṭṭhānaṃ nibaddhaṃ gantuṃ na vaṭṭati, mahājanopi paccāsīsatī’’ti āha. ‘‘Tena hi, bhante, bhikkhū āṇāpethā’’ti. Satthā ānandattheraṃ āṇāpesi. Thero pañca bhikkhusatāni ādāya nibaddhaṃ rājakulaṃ gacchati. Tāpi devīpamukhā itthiyo theraṃ bhojetvā dhammaṃ suṇiṃsu. Sāmāvatiñca satthā mettāvihārīnaṃ upāsikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti. Evaṃ rañño khurappaṃ muñcituṃ avisahanabhāvo sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhīti[Pg.291]. Ettha ca aveccappasādena vā okappanapasādena vā ratanattayasaraṇagamanena vā ratanattayaṃ upāsatīti upāsikāti vuccatīti.

तो म्हणाला. राजा म्हणाला, "जर असे असेल, तर मी तुम्हाला आणि शास्त्यांना शरण जातो, आणि मी तुम्हाला वर देतो." ती म्हणाली, "महाराज, वर स्वीकारला गेला आहे." राजाने शास्त्यांकडे जाऊन, शरण जाऊन, त्यांना निमंत्रित करून, बुद्धप्रमुख संघाला सात दिवस महादान दिले आणि म्हटले, "सामावती, वर मागून घे." ती म्हणाली, "उत्तम महाराज, मला हा वर द्या की शास्ते पाचशे भिक्खूंसह येथे यावेत, मी धम्म ऐकेन." राजाने शास्त्यांना वंदन करून म्हटले, "भंते, पाचशे भिक्खूंसह नियमितपणे येथे यावे, सामावतीसह सर्व स्त्रिया 'आम्ही धम्म ऐकू' असे म्हणतात." शास्ते म्हणाले, "महाराज, बुद्धांचे एकाच ठिकाणी नियमितपणे जाणे योग्य नाही, इतर बहुजनही (बुद्धांच्या आगमनाची) प्रतीक्षा करतात." राजा म्हणाला, "तर मग भंते, भिक्खूंना आज्ञा द्यावी." शास्त्यांनी आनंद थेरांना आज्ञा दिली. थेर पाचशे भिक्खूंना घेऊन नियमितपणे राजकुलात जाऊ लागले. देवी (सामावती) प्रमुख असलेल्या त्या स्त्रियांनीही थेरांना भोजन देऊन धम्म ऐकला. आणि शास्त्यांनी सामावतीला मैत्रीविहारी उपासिकांमध्ये अग्रस्थानी प्रस्थापित केले. अशा प्रकारे, राजाचा बाण सुटण्यास असमर्थ असणे, हा सामावती उपासिकेचा समाधी-विस्फार नावाचा ऋद्धीचा प्रभाव होता, असे जाणावे. आणि येथे, 'अवेच्चप्पसाद' (अढळ श्रद्धा) किंवा 'ओकप्पनप्रसाद' (दृढ विश्वास) किंवा 'रतनत्तयसरणगमन' (त्रिरत्न शरणगमन) याद्वारे जी त्रिरत्नाची उपासना करते, तिला 'उपासिका' असे म्हटले जाते.

17. Ariyiddhiniddese ariyā iddhīti cetovasippattānaṃ khīṇāsavaariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccatīti. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane khīṇāsavo bhikkhu. Aniṭṭhe vatthusminti ārammaṇapakatiyā amanāpe vatthusmiṃ satte vā saṅkhāre vā. Mettāya vā pharatīti satto ce hoti, mettābhāvanāya pharati. Dhātuto vā upasaṃharatīti saṅkhāro ce hoti, ‘‘dhātumatta’’nti dhātumanasikāraṃ upasaṃharati. Sattepi dhātūpasaṃhāro vaṭṭati. Asubhāya vā pharatīti satto ce, asubhabhāvanāya pharati. Aniccato vā upasaṃharatīti saṅkhāro ce, ‘‘anicca’’nti manasikāraṃ upasaṃharati. Tadubhayanti taṃ ubhayaṃ. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako. Satoti sativepullappattattā. Sampajānoti paññāya sampajānakārittā. Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamettha attho’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1352). Atha vā cakkhunā karaṇabhūtena rūpaṃ disvāti attho. Neva sumano hotīti gehasitasomanassapaṭikkhepo, na kiriyabhūtāya somanassavedanāya. Na dummanoti sabbadomanassapaṭikkhepo. Upekkhako viharatīti iṭṭhāniṭṭhārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya upekkhako viharati. Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo.

१७. आर्यऋद्धीच्या निर्देशात 'आर्य ऋद्धी' म्हणजे चित्तावर वशित्व मिळवलेल्या क्षीणास्र आर्य पुद्गलांमध्येच ती संभवत असल्यामुळे, तिला 'आर्य ऋद्धी' असे म्हटले जाते. येथे 'भिक्खू' म्हणजे या शासनातील क्षीणास्र भिक्खू होय. 'अनिष्ट वस्तूमध्ये' म्हणजे आलंबन स्वभावाने अप्रिय अशा वस्तूमध्ये, प्राण्यामध्ये किंवा संस्कारामध्ये. 'मैत्रीने व्याप्त करतो' म्हणजे जर तो प्राणी असेल, तर मैत्रीभावनेने व्याप्त करतो. 'किंवा धातूच्या रूपाने उपसंहार करतो' म्हणजे जर तो संस्कार असेल, तर "केवळ धातूच आहे" असा धातूमनसिकार उपसंहृत करतो. प्राण्यांच्या बाबतीतही धातूचा उपसंहार करणे योग्य ठरते. 'किंवा अशुभाने व्याप्त करतो' म्हणजे जर प्राणी असेल, तर अशुभभावनेने व्याप्त करतो. 'किंवा अनित्यतेने उपसंहार करतो' म्हणजे जर संस्कार असेल, तर "अनित्य" असा मनसिकार उपसंहृत करतो. 'ते दोन्ही' म्हणजे ते दोन्ही (प्रतिकूल आणि अनुकूल आलंबन). 'उपेक्षक' म्हणजे छळंगुपेक्षेने (षडंग-उपेक्षेने) युक्त असलेला उपेक्षक. 'स्मृतिमान' म्हणजे स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे. 'संप्रजन्ययुक्त' म्हणजे प्रज्ञेने सम्यक जाणणारा असल्यामुळे. 'डोळ्याने रूप पाहून' म्हणजे कारणाच्या दृष्टीने 'चक्षू' अशी संज्ञा मिळालेल्या, रूप पाहण्यास समर्थ असलेल्या चक्षुविज्ञानाने रूप पाहून. परंतु प्राचीन आचार्य म्हणतात - "चक्षू रूप पाहत नाही कारण तो अचित्तक (चेतनारहित) आहे; चित्त पाहत नाही कारण ते अचक्षुक (डोळारहित) आहे; परंतु द्वार आणि आलंबन यांच्या संघर्षाने प्रसादाश्रित चित्ताद्वारे पाहणे घडते. ही चर्चा 'धनुष्याने वेध घेतो' इत्यादी व्यवहाराप्रमाणे ससंभारकथा (साधनांसह बोलणे) आहे. म्हणून चक्षुविज्ञानाने रूप पाहून, हाच येथे अर्थ आहे." किंवा कारणभूत चक्षूने रूप पाहून, असा अर्थ आहे. 'आनंदी होत नाही' म्हणजे गृहश्रित सौमनस्याचा निषेध आहे, क्रियाभूत सौमनस्य वेदनेचा नाही. 'दुःखी होत नाही' म्हणजे सर्व प्रकारच्या दौर्मनस्याचा निषेध आहे. 'उपेक्षक होऊन विहरतो' म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांच्या संपर्कात आपली शुद्ध नैसर्गिक स्थिती न सोडण्याच्या स्वरूपात सहा द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या, 'छळंगुपेक्षा' असे नाव मिळालेल्या तत्रमज्झत्तुपेक्षेने उपेक्षक होऊन विहरतो. 'कानाने शब्द ऐकून' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

18. Kammavipākajiddhiniddese sabbesaṃ pakkhīnanti sabbesaṃ pakkhijātānaṃ jhānābhiññā vināyeva ākāsena gamanaṃ. Tathā sabbesaṃ devānaṃ ākāsagamanaṃ dassanādīni ca. Ekaccānaṃ manussānanti paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ. Ekaccānaṃ vinipātikānanti piyaṅkaramātā punabbasumātā phussamittā [Pg.292] dhammaguttātievamādīnaṃ sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikānaṃ aññesañca petānaṃ nāgasupaṇṇānañca ākāsagamanādikaṃ kammavipākajā iddhi.

१८. कर्मविपाकज ऋद्धीच्या निर्देशात 'सर्व पक्ष्यांचे' म्हणजे सर्व पक्षीजातींचे ध्यान आणि अभिज्ञा यांच्याशिवायच आकाशातून गमन करणे होय. तसेच सर्व देवांचे आकाशातून गमन करणे आणि (भिंतीच्या पलीकडचे) पाहणे इत्यादी होय. 'काही मनुष्यांचे' म्हणजे प्रथम कल्पामधील मनुष्यांचे (आकाशगमन इत्यादी). 'काही विनिपातिकांचे' म्हणजे प्रियंकरमाता यक्षिणी, पुनब्बसुमाता यक्षिणी, फुस्समित्ता यक्षिणी, धम्मगुत्ता यक्षिणी इत्यादी, ज्या सुखाच्या आश्रय असलेल्या शरीरापासून च्युत झाल्यामुळे विनिपातिक (पतित) झाल्या आहेत, अशा यक्षिणींचे, तसेच इतर प्रेतांचे, नाग आणि गरुडांचे आकाशगमन इत्यादी ही 'कर्मविपाकज ऋद्धी' आहे.

Puññavato iddhiniddese rājāti dhammena paresaṃ rañjanato rājā. Ratanacakkaṃ vattetīti cakkavattī. Vehāsaṃ gacchatīti accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ. Caturaṅginiyāti hatthiassarathapattisaṅkhātacatuaṅgavatiyā. Senāti tesaṃ samūhamattameva. Antamasoti heṭṭhimantato. Assabandhā nāma assānaṃ rakkhakā. Gopurisā nāma gunnaṃ rakkhakā. Upādāyāti avissajjetvā. Evaṃ tesaṃ vehāsagamanañca puññavato iddhīti attho.

पुण्यवानाच्या ऋद्धीच्या निर्देशात 'राजा' म्हणजे धम्माद्वारे इतरांचे (प्रजेचे) रंजन करतो म्हणून राजा. 'रत्नचक्र फिरवतो' म्हणून 'चक्रवर्ती'. 'आकाशात जातो' हे अत्यंतसंयोग अर्थातील द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. 'चतुरंगिणी' म्हणजे हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा चार अंगांनी युक्त असलेली. 'सेना' म्हणजे केवळ त्यांचा समूह होय. 'अगदी खालच्या पातळीपर्यंत' म्हणजे कनिष्ठ मर्यादेने. 'अश्वबंध' म्हणजे घोड्यांचे रक्षक. 'गोपुरुष' म्हणजे गाईंचे रक्षक. 'त्यांना न सोडता' म्हणजे सोबत घेऊन. अशा प्रकारे त्यांचे आकाशातून गमन करणे ही 'पुण्यवानाची ऋद्धी' आहे, असा अर्थ आहे.

Jotikassa gahapatissa puññavato iddhīti jotiko nāma pubbe paccekabuddhesu katādhikāro rājagahanagare seṭṭhi. Tassa kira jātadivase sakalanagare sabbāvudhāni jaliṃsu, sabbesaṃ kāyāruḷhāni ābharaṇānipi pajjalitāni viya obhāsaṃ muñciṃsu, nagaraṃ ekapajjotaṃ ahosi. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa ekajotibhūtattā jotikoti nāmaṃ kariṃsu. Athassa vayappattakāle gehakaraṇatthāya bhūmitale sodhiyamāne sakko devarājā āgantvā soḷasakarīsamatte ṭhāne pathaviṃ bhinditvā sattaratanamayaṃ sattabhūmikaṃ pāsādaṃ uṭṭhāpesi, pāsādaṃ parikkhipitvā sattaratanamaye sattadvārakoṭṭhakayutte sattapākāre uṭṭhāpesi, pākārapariyante catusaṭṭhi kapparukkhe uṭṭhāpesi, pāsādassa catūsu kaṇṇesu yojanikatigāvutikadvigāvutikaekagāvutikā catasso nidhikumbhiyo uṭṭhāpesi. Pāsādassa catūsu kaṇṇesu taruṇatālakkhandhappamāṇā catasso suvaṇṇamayā ucchuyaṭṭhiyo nibbattiṃsu. Tāsaṃ maṇimayāni pattāni suvaṇṇamayāni pabbāni ahesuṃ. Sattasu dvārakoṭṭhakesu ekekasmiṃ ekadviticatupañcachasattayakkhasahassaparivārā satta yakkhā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu.

जोतिक गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी म्हणजे: जोतिक नावाचा पूर्वीच्या जन्मात प्रत्येकबुद्धांच्या चरणी पुण्यकर्म केलेला राजगृह नगरातील एक श्रेष्ठ व्यापारी होता. असे म्हणतात की, त्याच्या जन्माच्या दिवशी संपूर्ण नगरातील सर्व शस्त्रे चमकू लागली, सर्वांच्या अंगावरील दागिने पेटल्यासारखे प्रकाश सोडू लागले आणि संपूर्ण नगर एकाच प्रकाशाने उजळून निघाले. त्यानंतर त्याच्या नामकरण संस्काराच्या दिवशी, संपूर्ण नगर प्रकाशमान झाल्यामुळे त्याचे नाव 'जोतिक' असे ठेवण्यात आले. पुढे तो तरुण झाल्यावर, घर बांधण्यासाठी जमीन साफ केली जात असताना, देवराज शक्राने येऊन सोळा करीस एवढ्या जागेत पृथ्वी भेदून सात रत्नांनी युक्त असा सात मजली प्रासाद निर्माण केला. प्रासादाभोवती सात रत्नांनी बनवलेले, सात प्रवेशद्वारांनी युक्त असे सात कोट उभारले. कोटाच्या कडेला चौसष्ट कल्पवृक्ष निर्माण केले. प्रासादाच्या चार कोपऱ्यांमध्ये अनुक्रमे एक योजन, तीन गावुत, दोन गावुत आणि एक गावुत आकाराचे चार निधीकुंभ निर्माण केले. प्रासादाच्या चार कोपऱ्यांमध्ये तरुण ताडाच्या झाडाच्या खोडाच्या आकाराचे सोन्याचे चार ऊस उगवले. त्यांची पाने मण्यांची आणि पेरे सोन्याची होती. सात प्रवेशद्वारांवर प्रत्येकी अनुक्रमे एक हजार, दोन हजार, तीन हजार, चार हजार, पाच हजार, सहा हजार आणि सात हजार यक्षांच्या परिवारासह सात यक्ष रक्षण करत होते.

Bimbisāramahārājā pāsādādīnaṃ uṭṭhānaṃ sutvā seṭṭhichattaṃ pahiṇi. So jotikaseṭṭhīti sakalajambudīpe pākaṭo hutvā uttarakuruto devatāhi ānetvā sirigabbhe nisīdāpitāya ekañca taṇḍulanāḷiṃ tayo ca jotipāsāṇe gahetvā āgatāya bhariyāya saddhiṃ tasmiṃ pāsāde mahāsampattiṃ anubhavanto vasi. Tesaṃ yāvajīvaṃ tāya ekataṇḍulanāḷiyā [Pg.293] bhattaṃ pahosi. Sace kira te sakaṭasatampi taṇḍulānaṃ pūretukāmā honti, sā taṇḍulanāḷiyeva hutvā tiṭṭhati. Bhattapacanakāle taṇḍule ukkhaliyaṃ pakkhipitvā tesaṃ pāsāṇānaṃ upari ṭhapenti. Pāsāṇā tāvadeva pajjalitvā bhatte pakkamatte nibbāyanti. Teneva saññāṇena bhattassa pakkabhāvaṃ jānanti. Sūpeyyādipacanakālepi eseva nayo. Evaṃ tesaṃ jotipāsāṇehi āhāro paccati, maṇiālokena vasanti. Aggissa vā dīpassa vā obhāsameva na jāniṃsu. Jotikassa kira evarūpā sampattīti sakalajambudīpe pākaṭo ahosi. Mahājano yānādīhi dassanatthāya āgacchati. Jotikaseṭṭhi āgatāgatānaṃ uttarakurutaṇḍulānaṃ bhattaṃ dāpeti, ‘‘kapparukkhehi vatthābharaṇāni gaṇhantū’’ti āṇāpeti, ‘‘gāvutikanidhikumbhiyā mukhaṃ vivarāpetvā yāpanamattaṃ gaṇhantū’’ti āṇāpeti. Sakalajambudīpavāsikesu dhanaṃ gahetvā gacchantesu nidhikumbhiyā aṅgulamattampi ūnaṃ nāhosīti ayamassa puññavato iddhi.

बिंबिसार महाराजांनी महालादींच्या निर्मितीबद्दल ऐकून श्रेष्ठीचे छत्र पाठवले. तो 'जोतिक श्रेष्ठी' म्हणून संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाला. उत्तरकुरुतून देवतेने आणून श्रीगर्भात (वैभवशाली कक्षात) बसवलेल्या आपल्या पत्नीसह, जी एक मापटं तांदूळ आणि तीन ज्योती-पाषाण (तेजस्वी दगड) घेऊन आली होती, तो त्या महालात महासंपत्तीचा उपभोग घेत राहिला. त्यांना आयुष्यभर त्या एकाच मापट्या तांदळाने भात पुरेसा झाला. जर खरोखरच त्यांना शंभर गाड्याही तांदळाने भरायच्या असतील, तरीही तेवढाच तांदूळ त्या मापट्यात शिल्लक राहायचा. भात शिजवण्याच्या वेळी तांदूळ भांड्यात टाकून ते त्या दगडांवर ठेवत असत. दगड लगेचच प्रज्वलित होत आणि भात शिजताच विझून जात. त्याच संकेताने त्यांना भात शिजल्याचे समजत असे. वरण-भाजी इत्यादी शिजवतानाही हाच नियम होता. अशा प्रकारे त्या ज्योती-पाषाणांच्या साहाय्याने त्यांचे अन्न शिजत असे आणि ते मण्यांच्या प्रकाशात राहत असत. त्यांनी अग्नीचा किंवा दिव्याचा प्रकाश कधी पाहिलाच नाही. "जोतिकाची अशी संपत्ती आहे" अशी संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्धी झाली. लोक वाहनांनी ते पाहण्यासाठी येत असत. जोतिक श्रेष्ठी आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला उत्तरकुरुच्या तांदळाचा भात जेवू घालत असे. "कल्पवृक्षांपासून वस्त्रे व अलंकार घ्यावे," अशी तो आज्ञा देत असे. "एक गावुत आकाराच्या निधी-कुंभाचे (ठेव्याच्या घागरीचे) तोंड उघडून आपल्या उपजीविकेपुरते धन घ्यावे," अशी तो आज्ञा देत असे. संपूर्ण जंबुद्विपातील लोकांनी धन घेऊन गेले तरीही त्या निधी-कुंभातील धन बोटभरही कमी झाले नाही. ही त्या पुण्यवानाची ऋद्धी होती.

Jaṭilassa gahapatissa puññavato iddhīti jaṭilo nāma kassapassa bhagavato dhātucetiye katādhikāro takkasilāyaṃ seṭṭhi. Tassa kira mātā bārāṇasiyaṃ seṭṭhidhītā abhirūpā ahosi. Taṃ pannarasasoḷasavassuddesikakāle ārakkhanatthāya sattabhūmikassa pāsādassa uparitale vāsayiṃsu. Taṃ ekadivasaṃ vātapānaṃ vivaritvā bahi olokiyamānaṃ ākāsena gacchanto vijjādharo disvā uppannasineho vātapānena pavisitvā tāya saddhiṃ santhavamakāsi. Sā tena gabbhaṃ gaṇhi. Atha naṃ dāsī disvā ‘‘amma, kiṃ ida’’nti vatvā ‘‘hotu, kassaci mā ācikkhī’’ti vuttā bhayena tuṇhī ahosi. Sāpi dasame māse puttaṃ vijāyitvā navabhājanaṃ āharāpetvā tattha taṃ dārakaṃ nipajjāpetvā taṃ bhājanaṃ pidahitvā upari pupphadāmāni ṭhapetvā ‘‘imaṃ sīsena ukkhipitvā gantvā gaṅgāya vissajjehi, ‘kiṃ ida’nti ca puṭṭhā ‘ayyāya me balikamma’nti vadeyyāsī’’ti dāsiṃ āṇāpesi. Sā tathā akāsi. Heṭṭhāgaṅgāyapi dve itthiyo nhāyamānā taṃ bhājanaṃ udakena āhariyamānaṃ disvā ekā ‘‘mayhetaṃ bhājana’’nti āha. Ekā ‘‘yaṃ etassa anto, taṃ mayha’’nti vatvā bhājane sampatte taṃ ādāya thale ṭhapetvā vivaritvā [Pg.294] dārakaṃ disvā ekā ‘‘mama bhājana’’nti vuttattā ‘‘dārako mameva hotī’’ti āha. Ekā ‘‘yaṃ bhājanassa anto, taṃ mamā’’ti vuttattā ‘‘mama dārako’’ti āha. Tā vivadamānā vinicchayaṃ gantvā amaccesu vinicchituṃ asakkontesu rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā tāsaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘tvaṃ dārakaṃ gaṇha, tvaṃ bhājana’’nti āha. Yāya pana dārako laddho, sā mahākaccāyanattherassa upaṭṭhāyikā hoti. Sā taṃ dārakaṃ ‘‘therassa santike pabbājessāmī’’ti posesi. Tassa jātadivase gabbhamalassa dhovitvā anapanītattā kesā jaṭitā hutvā aṭṭhaṃsu. Tenassa jaṭiloteva nāmaṃ akaṃsu.

जटिल गृहपतीच्या पुण्य-ऋद्धीविषयी: जटिल नावाचा गृहपती हा कश्यप भगवंतांच्या धातू-चेतियावर (स्तूपावर) पुण्यकर्म केलेला तक्षशिलेतील एक श्रेष्ठी होता. असे ऐकिवात आहे की, त्याची आई वाराणसीतील एका श्रेष्ठीची अत्यंत रूपवान कन्या होती. ती पंधरा-सोळा वर्षांची झाली असता, तिच्या संरक्षणासाठी तिला सात मजली महालाच्या वरच्या मजल्यावर ठेवण्यात आले होते. एके दिवशी खिडकी उघडून बाहेर पाहत असलेल्या तिला आकाशातून जाणाऱ्या एका विद्याधराने पाहिले. तिच्यावर प्रेम जडल्यामुळे त्याने खिडकीतून आत प्रवेश केला आणि तिच्याशी संबंध प्रस्थापित केला. त्यामुळे ती गरोदर राहिली. नंतर दासीने तिची ही अवस्था पाहून, "बाई, हे काय आहे?" असे विचारले. तेव्हा "असू दे, कोणालाही सांगू नकोस," असे सांगितल्यावर ती दासी भीतीने गप्प राहिली. तिनेही दहाव्या महिन्यात मुलाला जन्म दिला. तिने एक नवीन भांडे मागवून घेतले, त्यात त्या बालकाला निजवले, ते भांडे झाकले आणि त्यावर फुलांचे हार ठेवून दासीला आज्ञा दिली: "हे डोक्यावर घेऊन जा आणि गंगेत सोडून दे. जर कोणी विचारले की 'हे काय आहे?', तर 'माझ्या मालकिणीचा हा बळी-पूजा विधी आहे' असे सांग." तिने तसेच केले. गंगेच्या खालच्या प्रवाहात स्नान करणाऱ्या दोन स्त्रियांनी पाण्यात वाहून येणारे ते भांडे पाहिले. त्यातील एक म्हणाली, "हे भांडे माझे आहे." दुसरी म्हणाली, "याच्या आत जे काही असेल, ते माझे." असे म्हणून भांडे जवळ आल्यावर त्यांनी ते घेतले, जमिनीवर ठेवले आणि उघडून पाहिले असता त्यात बालक दिसले. तेव्हा पहिली म्हणाली, "मी 'माझे भांडे' असे म्हटल्यामुळे हा बालक माझाच आहे." दुसरी म्हणाली, "मी 'भांड्याच्या आत जे आहे ते माझे' असे म्हटल्यामुळे हा माझा बालक आहे." त्या भांडत भांडत न्यायसभेत गेल्या. अमात्यांना निर्णय देणे शक्य न झाल्यामुळे त्या राजाकडे गेल्या. राजाने त्यांचे म्हणणे ऐकून निर्णय दिला, "तू बालक घे आणि तू भांडे घे." ज्या स्त्रीला बालक मिळाले, ती महाकात्यायन स्थविरांची उपासिका होती. ती त्या बालकाला "मी थेरांच्या सन्निध प्रव्रजित करीन," असा विचार करून त्याचे संगोपन करू लागली. त्याच्या जन्माच्या दिवशी गर्भातील मळ धुऊन न काढल्यामुळे त्याचे केस जटांसारखे गुंतागुंतीचे झाले होते. त्यामुळे त्यांनी त्याचे नाव 'जटिल' असेच ठेवले.

Tassa padasā vicaraṇakāle thero taṃ gehaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā theraṃ nisīdāpetvā āhāramadāsi. Thero dārakaṃ disvā ‘‘upāsike, dārako te laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, imāhaṃ tumhākaṃ santike pabbājessanti posesi’’nti āha. Thero ‘‘sādhū’’ti taṃ ādāya gacchanto ‘‘atthi nu kho imassa gihisampattiṃ anubhavituṃ puññakamma’’nti olokento ‘‘mahāpuñño satto mahāsampattiṃ anubhavissati, daharo eva ca tāva, ñāṇampi tāvassa paripākaṃ na gacchatī’’ti cintetvā taṃ ādāya takkasilāyaṃ ekassa upaṭṭhākassa gehaṃ agamāsi. So theraṃ vanditvā ṭhito dārakaṃ disvā ‘‘dārako, bhante, laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, upāsaka, pabbajissati, daharo tāva tava santike hotū’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti taṃ puttaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggi. Tassa pana gehe dvādasa vassāni bhaṇḍakaṃ ussannaṃ hoti. So gāmantaraṃ gacchanto sabbampi taṃ bhaṇḍakaṃ āpaṇaṃ āharitvā tassa tassa bhaṇḍakassa mūlaṃ ācikkhitvā ‘‘idañcidañca ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā dadeyyāsī’’ti vatvā pakkāmi.

तो पायांनी चालू लागला तेव्हा थेर पिंडाचारासाठी त्याच्या घरी आले. उपासिकेने थेरांना बसवून भोजन दिले. थेरांनी बालकाला पाहून विचारले, "उपासिके, तुला मुलगा मिळाला का?" "होय, भंते! मी याला आपल्या सन्निध प्रव्रजित करण्यासाठीच याच्या संगोपनाची काळजी घेत आहे," असे ती म्हणाली. थेर "उत्तम" असे म्हणून त्याला घेऊन गेले. "या बालकाकडे गृहस्थजीवनातील संपत्तीचा उपभोग घेण्यासाठी काही पुण्यकर्म आहे का?" असा विचार करत असताना, "हा महापुण्यवान जीव आहे, हा महासंपत्तीचा उपभोग घेईल. परंतु हा अजून खूप लहान आहे आणि त्याची बुद्धी अजून परिपक्व झालेली नाही," असा विचार करून, त्याला घेऊन ते तक्षशिलेतील एका उपासकाच्या घरी गेले. तो उपासक थेरांना वंदन करून उभा राहिला आणि बालकाला पाहून विचारले, "भंते, आपल्याला बालक मिळाला का?" "होय, उपासका! हा प्रव्रजित होईल, पण तोपर्यंत हा लहान असल्यामुळे तुझ्याकडेच राहू दे." त्याने "ठीक आहे, भंते" असे म्हणून त्याला पुत्राच्या स्थानी मानून त्याचे संगोपन केले. त्याच्या घरी बारा वर्षांपर्यंत व्यापारिक वस्तूंचा साठा खूप वाढला. तो दुसऱ्या गावी जात असताना, त्याने तो सर्व माल दुकानात आणला आणि प्रत्येक वस्तूची किंमत सांगून, "हे आणि हे एवढ्या किमतीला विकून पैसे घे," असे सांगून तो निघून गेला.

Taṃ divasaṃ nagarapariggāhikā devatā antamaso jīrakamaricamattakenāpi atthike tasseva āpaṇābhimukhe kariṃsu. So dvādasa vassāni ussannabhaṇḍakaṃ ekadivaseneva vikkiṇi. Kuṭumbiko āgantvā āpaṇe kiñci adisvā ‘‘sabbaṃ te, tāta, bhaṇḍakaṃ nāsita’’nti āha. ‘‘Na nāsitaṃ, tāta, sabbaṃ tumhehi vuttanayena vikkiṇitaṃ, idaṃ asukassa mūlaṃ, idaṃ asukassa [Pg.295] mūla’’nti sabbamūlaṃ tasseva appesi. Kuṭumbiko pasīditvā ‘‘anaggho puriso yattha katthaci jīvituṃ samattho’’ti attano vayappattaṃ dhītaraṃ tassa datvā ‘‘gehamassa karothā’’ti purise āṇāpetvā niṭṭhite gehe ‘‘gacchatha tumhe, attano gehe vasathā’’ti āha. Athassa gehapavisanakāle ekena pādena ummāre akkantamatte gehassa pacchimabhāge bhūmiṭṭhāne asītihattho suvaṇṇapabbato uṭṭhahi. Rājā kira jaṭilassa gehe bhūmiṃ bhinditvā suvaṇṇapabbato uṭṭhitoti sutvā tassa seṭṭhichattaṃ pesesi. So jaṭilaseṭṭhi nāma ahosīti ayamassa puññavato iddhi.

त्या दिवशी नगररक्षक देवतांनी अगदी जिरे आणि मिरी एवढ्याशा वस्तूचीही इच्छा असणाऱ्या लोकांना त्याच्याच दुकानाच्या दिशेने वळवले. त्याने बारा वर्षांपासून साठवून ठेवलेला प्रचंड माल एकाच दिवसात विकला. तो कुटुंबिक परत आला आणि दुकानात काहीही न पाहिल्याने तो म्हणाला, “बाळा, तू सर्व माल नष्ट केलास की काय?” तो म्हणाला, “नष्ट नाही केला, बाबा. तुम्ही सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व विकले गेले आहे. हे अमुक वस्तूचे मूल्य, हे तमुक वस्तूचे मूल्य,” असे सांगून त्याने सर्व रक्कम त्याला सोपवली. कुटुंबिक प्रसन्न झाला आणि विचार करू लागला, “हा अमूल्य पुरुष आहे, हा कुठेही जगण्यास समर्थ आहे.” त्याने आपल्या विवाहयोग्य कन्येचा विवाह त्याच्याशी लावून दिला आणि माणसांना आज्ञा दिली, “याच्यासाठी घर बांधा.” घर पूर्ण झाल्यावर तो म्हणाला, “तुम्ही जा आणि आपल्या स्वतःच्या घरात राहा.” नंतर, त्याच्या घरात प्रवेश करताना, त्याने उंबरठ्यावर फक्त एक पाऊल ठेवले मात्र, घराच्या मागील बाजूस जमिनीतून ऐंशी हात उंच सोन्याचा पर्वत प्रकट झाला. राजाने ऐकले की जटिलाच्या घरात जमीन फाडून सोन्याचा पर्वत प्रकट झाला आहे, तेव्हा त्याने त्याला श्रेष्ठीछत्र पाठवले. तो 'जटिल श्रेष्ठी' या नावाने प्रसिद्ध झाला. ही त्या पुण्यवानाची ऋद्धी होती.

Meṇḍakassa seṭṭhissa puññavato iddhīti (mahāva. 296) meṇḍako nāma vipassimhi bhagavati katādhikāro magadharaṭṭhe bhaddiyanagare seṭṭhi. Tassa kira pacchimagehe aṭṭhakarīsamatte ṭhāne hatthiassausabhappamāṇā suvaṇṇameṇḍakā pathaviṃ bhinditvā piṭṭhiyā piṭṭhiṃ paharamānā uṭṭhahiṃsu, tesaṃ mukhesu pañcavaṇṇānaṃ suttānaṃ geṇḍukā pakkhittā honti. Sappitelamadhuphāṇitādīhi ca vatthacchādanahiraññasuvaṇṇādīhi ca atthe sati tesaṃ mukhato geṇḍukaṃ apanenti. Ekassapi meṇḍakassa mukhato sakalajambudīpavāsīnaṃ pahonakaṃ sappitelamadhuphāṇitavatthacchādanahiraññasuvaṇṇaṃ nikkhamati. Tato paṭṭhāyesa meṇḍakaseṭṭhīti paññāyīti ayamassa puññavato iddhi.

“मेंडक श्रेष्ठीची पुण्यवान ऋद्धी” म्हणजे: मेंडक नावाचा श्रेष्ठी विपस्सी भगवंतांच्या चरणी पुण्यकर्म केलेला, मगध देशातील भद्दिय नगरात राहणारा श्रेष्ठी होता. त्याच्या घराच्या मागच्या बाजूला सुमारे आठ करीस जागेत हत्ती, घोडे आणि बैलांच्या आकाराचे सोन्याचे मेंढे जमीन फाडून, पाठीला पाठ घासून उभे राहिले. त्यांच्या तोंडात पाच रंगांच्या सुतांचे गोळे ठेवलेले होते. तूप, तेल, मध, गूळ इत्यादींची आणि वस्त्र, अलंकार, चांदी, सोने इत्यादींची गरज भासल्यास त्यांच्या तोंडातून तो सुताचा गोळा काढला जात असे. एकाच मेंढ्याच्या तोंडातून संपूर्ण जंबुद्विपातील रहिवाशांना पुरेल एवढे तूप, तेल, मध, गूळ, वस्त्र, चांदी आणि सोने बाहेर पडत असे. तेव्हापासून तो 'मेंडक श्रेष्ठी' म्हणून प्रसिद्ध झाला. ही त्या पुण्यवानाची ऋद्धी होती.

Ghositassa gahapatissa puññavato iddhīti ghosito (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261) nāma paccekasambuddhe katādhikāro sakkaraṭṭhe kosambiyaṃ seṭṭhi. So kira devalokato cavitvā kosambiyaṃ nagarasobhiniyā kucchismiṃ nibbatti. Sā taṃ vijātadivase suppe sayāpetvā saṅkārakūṭe chaḍḍāpesi. Dārakaṃ kākasunakhā parivāretvā nisīdiṃsu. Eko puriso taṃ disvāva puttasaññaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi. Tadā kosambikaseṭṭhi purohitaṃ disvā ‘‘kiṃ, ācariya, ajja te tithikaraṇanakkhattādayo olokitā’’ti pucchitvā ‘‘āma, mahāseṭṭhī’’ti vutte ‘‘janapadassa kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. ‘‘Imasmiṃ nagare ajja jātadārako jeṭṭhaseṭṭhi bhavissatī’’ti āha. Tadā seṭṭhino bhariyā garugabbhā [Pg.296] hoti, tasmā so sīghaṃ gehaṃ pesesi ‘‘gaccha, jānāhi naṃ vijātā vā, na vā’’ti. ‘‘Na vijātā’’ti sutvā gehaṃ gantvā kāḷiṃ nāma dāsiṃ pakkositvā sahassaṃ datvā ‘‘gaccha, imasmiṃ nagare upadhāretvā ajja jātadārakaṃ gaṇhitvā ehī’’ti āha. Sā upadhārentī taṃ gehaṃ gantvā taṃ dārakaṃ taṃ divasaṃ jātaṃ ñatvā sahassaṃ datvā ānetvā seṭṭhino dassesi. Seṭṭhi ‘‘sace me dhītā jāyissati, tāya naṃ saddhiṃ nivāsetvā seṭṭhiṭṭhānassa sāmikaṃ karissāmi. Sace putto jāyissati, ghātessāmi na’’nti cintetvā taṃ gehe vaḍḍhāpesi.

“घोषित गृहपतीची पुण्यवान ऋद्धी” म्हणजे: घोषित नावाचा श्रेष्ठी प्रत्येकबुद्धांच्या चरणी पुण्यकर्म केलेला, सक्क देशातील कोसांबी येथे राहणारा श्रेष्ठी होता. तो देवलोकातून च्युत होऊन कोसांबी येथील एका नगरशोभिनीच्या गर्भात जन्माला आला. तिने त्याच्या जन्माच्या दिवशी त्याला एका सुपात निजवून कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर फेकून दिले. त्या बालकाला कावळे आणि कुत्र्यांनी वेढून घेतले होते. एका माणसाने त्याला पाहिले आणि त्याच्या मनात पुत्रप्रेम निर्माण झाले, “मला मुलगा मिळाला!” असे म्हणून त्याने त्याला घरी नेले. त्याच वेळी कोसांबीच्या श्रेष्ठीने पुरोहिताला पाहून विचारले, “आचार्य, आज तुम्ही तिथी, करण, नक्षत्र इत्यादींचे निरीक्षण केले आहे का?” “होय, महाश्रेष्ठी,” असे उत्तर मिळाल्यावर त्याने विचारले, “या जनपदाचे काय होईल?” पुरोहिताने सांगितले, “या नगरात आज जन्मलेला बालक मुख्य श्रेष्ठी होईल.” त्यावेळी श्रेष्ठीची पत्नी पूर्ण गरोदर होती, म्हणून त्याने ताबडतोब घरी निरोप पाठवला, “जा, शोध घे की तिने बाळाला जन्म दिला आहे की नाही.” “अजून जन्म दिला नाही,” हे ऐकून त्याने घरी जाऊन 'काळी' नावाच्या दासीला बोलावले आणि तिला एक हजार मुद्रा देऊन सांगितले, “जा, या नगरात शोध घे आणि आज जन्मलेल्या बालकाला विकत घेऊन ये.” ती शोध घेत त्या घरी गेली आणि तो बालक त्याच दिवशी जन्मल्याचे जाणून, एक हजार मुद्रा देऊन त्याला घेऊन आली व श्रेष्ठीला दाखवले. श्रेष्ठीने विचार केला, “जर मला मुलगी झाली, तर मी तिचा विवाह याच्याशी करून याला श्रेष्ठी पदाचा स्वामी बनवीन. पण जर मुलगा झाला, तर मी याला मारून टाकीन.” असा विचार करून त्याने त्याला घरात वाढवले.

Athassa bhariyā katipāhaccayena puttaṃ vijāyi. Seṭṭhi ‘‘imasmiṃ asati mama putto seṭṭhiṭṭhānaṃ labhissati. Idāneva naṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti kāḷiṃ āmantetvā ‘‘gaccha je, vajato gunnaṃ nikkhamanavelāya vajadvāramajjhe imaṃ tiriyaṃ nipajjāpehi, gāviyo naṃ madditvā māressanti, madditāmadditabhāvaṃ panassa ñatvā ehī’’ti āha. Sā gantvā gopālakena vajadvāre vivaṭamatteyeva taṃ tathā nipajjāpesi. Gogaṇajeṭṭhako usabho aññasmiṃ kāle sabbapacchā nikkhamantopi taṃdivasaṃ sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā dārakaṃ catunnaṃ pādānaṃ antare katvā aṭṭhāsi. Anekasatā gāvo usabhassa dve passāni ghaṃsantiyo nikkhamiṃsu. Gopālakopi ‘‘ayaṃ usabho pubbe sabbapacchā nikkhamati, ajja pana paṭhamaṃ nikkhamitvā dvāramajjhe niccalova ṭhito, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā gantvā tassa heṭṭhā nipannaṃ dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi.

त्यानंतर काही दिवसांनी त्याच्या पत्नीने मुलाला जन्म दिला. श्रेष्ठीने विचार केला, “हा नसला तरच माझ्या मुलाला श्रेष्ठीचे पद मिळेल. म्हणून आताच याला मारून टाकणे योग्य होईल.” त्याने काळीला बोलावून सांगितले, “जा पोरी, गोठ्यातून गाई बाहेर पडण्याच्या वेळी गोठ्याच्या दरवाजाच्या मध्यभागी याला आडवे निजवून ठेव. गाई याला तुडवून मारून टाकतील. त्याला तुडवले गेले की नाही, हे पाहून परत ये.” तिने जाऊन, गोपाळाने गोठ्याचा दरवाजा उघडताच, त्या बालकाला तिथे तसेच आडवे निजवले. इतर वेळी सर्व गाईंच्या मागे बाहेर पडणारा गोठ्यातील मुख्य वळू त्या दिवशी सर्वात आधी बाहेर पडला आणि त्या बालकाला आपल्या चार पायांच्या मध्ये घेऊन उभा राहिला. शेकडो गाई त्या वळूच्या दोन्ही बाजूंना घासून बाहेर पडल्या. गोपाळानेही विचार केला, “हा वळू एरवी सर्वात शेवटी बाहेर पडतो, पण आज सर्वात आधी बाहेर पडून दरवाजाच्या मध्यभागी अगदी निश्चल उभा राहिला आहे, हे काय असावे?” त्याने जवळ जाऊन त्याच्या खाली निजलेल्या बालकाला पाहिले. त्याच्या मनात पुत्रप्रेम दाटून आले आणि “मला मुलगा मिळाला!” असे म्हणून त्याने त्याला घरी नेले.

Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘gaccha, naṃ puna imaṃ sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā puna ānetvā adāsi. Atha naṃ seṭṭhi āha – ‘‘amma kāḷi, imasmiṃ nagare pañcasakaṭasatāni paccūsakāle uṭṭhāya vāṇijjāya gacchanti, tvaṃ imaṃ netvā cakkamagge nipajjāpehi, goṇā vā naṃ maddissanti, cakkaṃ vā chindissati, pavattiñcassa ñatvā āgaccheyyāsī’’ti. Sā gantvā cakkamagge nipajjāpesi. Sākaṭikajeṭṭhako purato ahosi. Athassa goṇā taṃ ṭhānaṃ patvā dhuraṃ chaḍḍesuṃ, punappunaṃ āropetvā pājiyamānāpi purato na gacchiṃsu. Evaṃ tassa tehi saddhiṃ vāyamantasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. So ‘‘kiṃ nāma goṇā kariṃsū’’ti maggaṃ olokento dārakaṃ disvā ‘‘bhāriyaṃ vata [Pg.297] kamma’’nti cintetvā ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhamānaso taṃ gehaṃ nesi.

काळीने परत जाऊन, श्रेष्ठीने विचारल्यावर घडलेला सर्व वृत्तांत सांगितला. “जा, पुन्हा एक हजार मुद्रा देऊन त्याला घेऊन ये,” असे श्रेष्ठीने सांगितल्यावर तिने पुन्हा त्याला आणून दिले. नंतर श्रेष्ठी तिला म्हणाला, “हे काळी, या नगरात पहाटेच्या वेळी पाचशे बैलगाड्या व्यापारासाठी निघतात. तू याला घेऊन जा आणि बैलगाडीच्या चाकांच्या मार्गावर निजवून ठेव. बैल तरी याला तुडवतील किंवा चाक तरी याच्यावरून जाऊन याला चिरडेल. त्याचा काय समाचार होतो ते पाहून परत ये.” तिने जाऊन त्याला बैलगाडीच्या चाकांच्या मार्गावर निजवून ठेवले. बैलगाडीवाल्यांचा प्रमुख सर्वात पुढे होता. तेव्हा त्याच्या बैलांनी त्या ठिकाणी पोहोचताच जू टाकून दिला. वारंवार जू ठेवून बैलांना हाकले तरी ते पुढे जाईनात. अशा प्रकारे त्याच्या बैलांशी चाललेल्या संघर्षातच पहाट झाली. “बैलांनी हे काय केले आहे?” असे म्हणून त्याने रस्त्याकडे पाहिले असता त्याला तो बालक दिसला. “किती भयंकर कर्म हे!” असा विचार करून “मला मुलगा मिळाला!” अशा आनंदी मनाने त्याने त्याला आपल्या घरी नेले.

Kāḷīpi gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ seṭṭhi āha – ‘‘idāni naṃ āmakasusānaṃ netvā gacchantare nipajjāpehi, tattha sunakhādīhi khādito, amanussena vā pahaṭo marissati, matāmatabhāvañcassa jānitvā āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā tattha nipajjāpetvā ekamante aṭṭhāsi. Taṃ sunakhādayo vā amanusso vā upasaṅkamituṃ nāsakkhiṃsu. Atheko ajapālo ajā gocaraṃ nento susānapassena gacchati. Ekā ajā paṇṇāni khādamānā gacchantaraṃ pavisitvā dārakaṃ disvā jaṇṇukehi ṭhatvā dārakassa thanaṃ adāsi. Ajapālakena ‘‘he he’’ti sadde katepi na nikkhami. So ‘‘yaṭṭhiyā naṃ paharitvā nīharissāmī’’ti gacchantaraṃ paviṭṭho jaṇṇukehi ṭhatvā dārakaṃ khīraṃ pāyantiṃ disvā dārake puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti ādāya pakkāmi.

काळीनेही जाऊन श्रेष्ठीने विचारले असता ती सर्व हकीकत सांगितली. "जा, पुन्हा एक हजार कार्षापण देऊन त्याला घेऊन ये," असे सांगितल्यावर तिने तसेच केले. नंतर श्रेष्ठी तिला म्हणाला: "आता याला स्मशानात घेऊन जा आणि झाडीझुडपांच्या मध्ये निजवून ठेव. तिथे कुत्रे इत्यादी प्राण्यांनी खाल्ल्यामुळे किंवा अमानुषाने मारल्यामुळे तो मरेल. तो मेला आहे की जिवंत आहे हे पाहून तू परत ये." तिने त्याला तिथे नेऊन निजवले आणि ती एका बाजूला उभी राहिली. कुत्रे इत्यादी प्राणी किंवा अमानुष त्याच्याजवळ जाण्यास धजावले नाहीत. तेव्हा एक मेंढपाळ शेळ्यांना चरण्यासाठी घेऊन जात असताना स्मशानाच्या बाजूने चालला होता. एक शेळी पाने खात खात झाडीझुडपांमध्ये शिरली आणि त्या बालकाला पाहून गुडघ्यांवर बसून तिने बालकाला आपले दूध पाजले. मेंढपाळाने "हे! हे!" असा आवाज केला तरी ती बाहेर आली नाही. "मी तिला काठीने मारून बाहेर काढतो," असा विचार करून तो झाडीझुडपांमध्ये शिरला. तिथे गुडघ्यांवर बसून बालकाला दूध पाजणाऱ्या शेळीला पाहून, त्याच्या मनात त्या बालकाबद्दल पुत्रप्रेम निर्माण झाले. "मला मुलगा मिळाला!" असे म्हणून तो त्याला घेऊन निघून गेला.

Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Aya naṃ seṭṭhi āha – ‘‘amma, imaṃ ādāya corapapātapabbataṃ abhiruhitvā papāte khipa, pabbatakucchiyaṃ paṭihaññamāno khaṇḍākhaṇḍiko hutvā bhūmiyaṃ patissati, matāmatabhāvañcassa ñatvā āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ tathā netvā pabbatamatthake ṭhatvā khipi. Taṃ kho pana pabbatakucchiṃ nissāya mahāveḷugumbo pabbatānusāreneva vaḍḍhi, tassa matthakaṃ ghanajāto jiñjukagumbo avatthari. Dārako patanto kojave viya tasmiṃ pati. Taṃ divasañca naḷakārajeṭṭhakassa veṇubali patto hoti. So puttena saddhiṃ gantvā taṃ veḷugumbaṃ chindituṃ ārabhi. Tasmiṃ calite dārako saddamakāsi. So dārakasaddo viyāti ekena passena abhiruhitvā taṃ disvā ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhacitto ādāya gato. Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi.

काळीने परत जाऊन, श्रेष्ठीने विचारले असता ती हकीकत सांगितली. 'जा, त्याला पुन्हा एक हजार (नाणी) देऊन घेऊन ये,' असे श्रेष्ठीने म्हटले असता तिने त्याप्रमाणे केले. त्यानंतर श्रेष्ठी तिला म्हणाला, 'बाई, याला घेऊन चोरप्रपात पर्वतावर चढ आणि कड्यावरून खाली फेकून दे. पर्वताच्या दरीत आदळत त्याचे तुकडे-तुकडे होऊन तो जमिनीवर पडेल. तो मेला की जिवंत आहे, हे निश्चित करून मगच परत ये.' तिने त्याला त्याप्रमाणे नेले आणि पर्वताच्या शिखरावर उभे राहून खाली फेकून दिले. परंतु, त्या पर्वताच्या दरीचा आश्रय घेऊन एक मोठे बांबूचे बेट पर्वताच्या कडेनेच वाढले होते. त्याच्या वरच्या भागावर दाट वाढलेले गुंजचे झुडूप पसरले होते. तो बालक खाली पडत असताना जणू काही मऊ गालीच्यावरच पडावा, तसा त्या झुडुपावर पडला. त्याच दिवशी वेताचे काम करणाऱ्यांच्या प्रमुखाला बांबूचा कर देण्याची वेळ आली होती. तो आपल्या पुत्रासह तिथे गेला आणि ते बांबूचे बेट तोडू लागला. ते झुडूप हलले असता बालकाने रडण्याचा आवाज केला. 'हा तर बालकाचा आवाज वाटतो,' असे म्हणून तो एका बाजूने वर चढला आणि त्याला पाहून, 'मला मुलगा मिळाला!' अशा आनंदी मनाने त्याला घेऊन निघून गेला. काळीने परत जाऊन, श्रेष्ठीने विचारले असता ती हकीकत सांगितली. 'जा, त्याला पुन्हा एक हजार देऊन घेऊन ये,' असे म्हटले असता तिने त्याप्रमाणे केले.

Seṭṭhino idañcidañca karontasseva dārako vaḍḍhito. Mahāghosavacanattā cassa ghositoteva nāmaṃ ahosi. So seṭṭhino akkhimhi [Pg.298] kaṇṭako viya khāyi, ujukaṃ oloketumpi na visahi. Athassa maraṇūpāyaṃ cintento attano kumbhakārassa santikaṃ gantvā tassa ‘‘kadā āvāpaṃ ālimpessasī’’ti pucchitvā ‘‘sve’’ti vutte ‘‘tena hi idaṃ sahassaṃ gaṇhitvā mamekaṃ kammaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Kiṃ sāmī’’ti? ‘‘Eko me avajātaputto atthi, taṃ tava santikaṃ pesissāmi, atha naṃ gabbhaṃ pavesetvā tiṇhāya vāsiyā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā cāṭiyaṃ pakkhipitvā āvāpe paveseyyāsīti. Idaṃ te sahassaṃ saccakārasadisaṃ, uttariṃ pana te kattabbayuttakaṃ pacchā karissāmī’’ti. Kumbhakāro ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

श्रेष्ठीने त्याला मारण्यासाठी हे आणि ते (विविध प्रयत्न) करत असतानाच तो बालक मोठा झाला. त्याचा आवाज खूप मोठा व गंभीर असल्यामुळे त्याचे नाव 'घोषित' असेच पडले. तो श्रेष्ठीच्या डोळ्यात काट्यासारखा सलत होता, तो त्याच्याकडे सरळ पाहूही शकत नव्हता. त्यानंतर त्याच्या मृत्यूचा उपाय शोधत असताना, श्रेष्ठी आपल्या कुंभाराकडे गेला आणि त्याला विचारले, 'तू कुंभारकाम करण्याची भट्टी कधी पेटवणार आहेस?' कुंभाराने 'उद्या' असे उत्तर दिले असता, श्रेष्ठी म्हणाला, 'तर मग हे एक हजार (नाणी) घे आणि माझे एक काम कर.' कुंभाराने विचारले, 'काय काम, मालक?' श्रेष्ठी म्हणाला, 'माझा एक कुलहीन (अधम) मुलगा आहे, त्याला मी तुझ्याकडे पाठवीन. तो आल्यावर त्याला आत नेऊन, धारदार शस्त्राने त्याचे तुकडे-तुकडे कर, ते एका मातीच्या भांड्यात भर आणि भट्टीत टाकून दे. हे एक हजार नाणी तुझ्यासाठी बयाणा (विसार) म्हणून आहेत, यापेक्षा अधिक जे काही देणे योग्य असेल ते मी तुला नंतर देईन.' कुंभाराने 'ठीक आहे' असे म्हणून ते मान्य केले.

Seṭṭhi punadivase ghositaṃ pakkositvā ‘‘hiyyo mayā kumbhakāro ekaṃ kammaṃ āṇatto, ehi, tvaṃ tāta, tassa santikaṃ gantvā evaṃ vadehi ‘hiyyo kira me pitarā āṇattaṃ kammaṃ nipphādehī’’’ti pahiṇi. So ‘‘sādhū’’ti agamāsi. Taṃ tattha gacchantaṃ itaro seṭṭhino putto dārakehi saddhiṃ guḷakakīḷaṃ kīḷanto disvā pakkositvā ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitvā pitu sāsanaṃ gahetvā ‘‘kumbhakārassa santika’’nti vutte ‘‘ahaṃ tattha gamissāmi, ime maṃ dārakā bahulakkhaṃ jiniṃsu, taṃ me paṭijinitvā dehī’’ti āha. ‘‘Ahaṃ pitu bhāyāmī’’ti. ‘‘Mā bhāyi, bhātika, ahaṃ taṃ sāsanaṃ harissāmī’’ti. ‘‘Bahūhi jito yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva me lakkhaṃ paṭijināhī’’ti. Ghosito kira guḷakakīḷāyaṃ cheko, tena naṃ evaṃ nibandhi. Sopi taṃ ‘‘tena hi gantvā kumbhakāraṃ vadehi ‘pitarā kira me hiyyo ekaṃ kammaṃ āṇattaṃ, taṃ nipphādehī’’’ti uyyojesi. So tassa santikaṃ gantvā tathā avaca. Atha naṃ kumbhakāro seṭṭhinā vuttaniyāmena māretvā āvāpe khipi. Ghositopi divasabhāgaṃ kīḷitvā sāyanhasamayeva gehaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tāta, na gatosī’’ti vutte attano agatakāraṇañca kaniṭṭhassa gatakāraṇañca ārocesi. Seṭṭhi ‘‘dhī dhī’’ti mahāviravaṃ viravitvā sakalasarīre pakkuthitalohito viya hutvā ‘‘ambho kumbhakāra, mā nāsayi, mā nāsayī’’ti bāhā paggayha kandanto tassa santikaṃ agamāsi. Kumbhakāro taṃ tathā āgacchantaṃ disvā ‘‘sāmi, mā saddaṃ kari, kammaṃ nipphanna’’nti āha. So pabbatena viya mahantena sokena avatthaṭo hutvā anappakaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedesi.

दुसऱ्या दिवशी श्रेष्ठीने घोषितला बोलावून सांगितले, 'बाळा, काल मी कुंभाराला एक काम सांगितले होते. तू त्याच्याकडे जा आणि त्याला सांग की, "माझ्या वडिलांनी काल जे काम सांगितले होते, ते पूर्ण करा."' घोषित 'ठीक आहे' असे म्हणून निघाला. तो जात असताना, श्रेष्ठीच्या दुसऱ्या (स्वतःच्या) मुलाने त्याला इतर मुलांसोबत गोट्या खेळताना पाहिले. त्याने घोषितला बोलावून विचारले, 'तू कुठे चालला आहेस?' घोषितने वडिलांचा निरोप सांगून, 'मी कुंभाराकडे जात आहे,' असे म्हटले. तेव्हा तो मुलगा म्हणाला, 'तिथे मी जातो. या मुलांनी मला खेळात खूप हरवले आहे, तू माझ्या वतीने खेळून मला ते परत जिंकून दे.' घोषित म्हणाला, 'मला वडिलांची भीती वाटते.' तो म्हणाला, 'घाबरू नकोस, भावा! मी तो निरोप घेऊन जाईन. मी अनेकांकडून हरलो आहे, जोपर्यंत मी परत येत नाही, तोपर्यंत तू माझ्यासाठी खेळ जिंकून दे.' घोषित गोट्यांच्या खेळात अत्यंत कुशल होता, म्हणून त्याने त्याला अशा प्रकारे आग्रहाने थांबवून ठेवले. घोषितनेही त्याला सांगितले, 'तर मग तू कुंभाराकडे जा आणि त्याला सांग की, "माझ्या वडिलांनी काल जे काम सांगितले होते, ते पूर्ण करा."' असे सांगून त्याने त्याला पाठवले. तो कुंभाराकडे गेला आणि त्याने त्याप्रमाणे सांगितले. त्यानंतर कुंभाराने श्रेष्ठीने सांगितल्याप्रमाणे त्याला मारून भट्टीत टाकून दिले. घोषितनेही दिवसभर खेळून संध्याकाळच्या वेळी घरी प्रवेश केला. श्रेष्ठीने त्याला विचारले, 'बाळा, तू गेला नव्हतास का?' तेव्हा घोषितने आपले न जाण्याचे कारण आणि धाकट्या भावाच्या जाण्याचे कारण सांगितले. हे ऐकताच श्रेष्ठी 'धिक्कार असो! धिक्कार असो!' असा मोठा आक्रोश करू लागला. जणू काही त्याच्या संपूर्ण शरीरातील रक्त उकळू लागले होते. 'अरे कुंभारा, माझा घात करू नकोस, माझा घात करू नकोस!' असे ओरडत, हात वर करून रडत-आक्रोश करत तो कुंभाराकडे धावला. कुंभाराने त्याला त्या अवस्थेत येताना पाहून म्हटले, 'मालक, ओरडू नका, काम पूर्ण झाले आहे.' हे ऐकून जणू काही पर्वताखाली दाबला जावा, तसा तो प्रचंड शोकाने ग्रासला गेला आणि त्याने अत्यंत तीव्र दुःख अनुभवले.

Evaṃ [Pg.299] santepi pana seṭṭhi taṃ ujukaṃ oloketuṃ na sakkoti. ‘‘Kinti naṃ māreyya’’nti cintento ‘‘mama gāmasate āyuttakassa santikaṃ pesetvā mārāpessāmī’’ti upāyaṃ disvā ‘‘ayaṃ me avajātaputto, imaṃ māretvā vaccakūpe khipatu, evañca kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti tassa paṇṇaṃ likhitvā ‘‘tāta ghosita, amhākaṃ gāmasate āyuttako atthi, imaṃ paṇṇaṃ haritvā tassa dehī’’ti vatvā paṇṇaṃ tassa dussante bandhi. So pana akkharasamayaṃ na jānāti. Daharakālato paṭṭhāya hi taṃ mārāpentova seṭṭhi māretuṃ nāsakkhi, kiṃ akkharasamayaṃ sikkhāpessati. So attano maraṇapaṇṇameva dussante bandhitvā nikkhamanto āha – ‘‘pātheyyaṃ me, tāta, natthī’’ti. ‘‘Pātheyyena kammaṃ natthi, antarāmagge asukagāme nāma mama sahāyako seṭṭhi atthi, tassa ghare pātarāsaṃ katvā purato gacchā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhanto taṃ gāmaṃ patvā seṭṭhigharaṃ pucchitvā gantvā seṭṭhijāyaṃ passi. ‘‘Kuto āgatosī’’ti ca vutte ‘‘antonagarato’’ti āha. ‘‘Kassa puttosī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ sahāyaseṭṭhino, ammā’’ti. ‘‘Tvaṃsi ghosito nāmā’’ti? ‘‘Āma, ammā’’ti. Tassā saha dassaneneva tasmiṃ puttasineho uppajji. Seṭṭhino panekā dhītā atthi pannarasasoḷasavassuddesikā abhirūpā pāsādikā, taṃ rakkhituṃ ekameva pesanakārikaṃ dāsiṃ datvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe vasāpenti. Seṭṭhidhītā tasmiṃ khaṇe taṃ dāsiṃ antarāpaṇaṃ pesesi. Atha naṃ seṭṭhijāyā disvā ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitvā ‘‘ayyadhītāya pesanenā’’ti vutte ‘‘ito tāva ehi, tiṭṭhatu pesanaṃ, puttassa me pīṭhakaṃ attharitvā udakaṃ āharitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhitvā sayanaṃ attharitvā dehi, pacchā pesanaṃ karissasī’’ti āha. Sā tathā akāsi.

तरीही तो श्रेष्ठी त्याला (घोसिताला) सरळ पाहू शकत नव्हता. 'याला कसे मारता येईल?' असा विचार करत असताना, 'माझ्या शंभर गावांच्या कारभाऱ्याकडे याला पाठवून मारून टाकीन,' असा उपाय शोधून त्याने पत्र लिहिले: 'हा माझा अवजात पुत्र आहे. याला मारून शौचकूपात फेकून द्यावे. आणि असे केल्यावर मी मामाच्या बाबतीत जे काही करणे योग्य आहे ते पाहीन.' त्याने ते पत्र लिहिले आणि 'बाळ घोसिता, आमच्या शंभर गावांमध्ये एक कारभारी आहे. हे पत्र घेऊन जा आणि त्याला दे,' असे सांगून ते पत्र त्याच्या वस्त्राच्या टोकाला बांधले. परंतु, त्याला अक्षरज्ञान नव्हते. लहानपणापासूनच त्याला मारण्याचा प्रयत्न करणारा तो श्रेष्ठी त्याला मारू शकला नाही, मग तो त्याला अक्षरज्ञान काय शिकवणार? तो स्वतःच्याच मृत्यूचे पत्र वस्त्राच्या टोकाला बांधून निघताना म्हणाला, 'बाबा, माझ्याकडे प्रवासाची शिदोरी नाही.' श्रेष्ठी म्हणाला, 'शिदोरीची काही गरज नाही. वाटेत अमुक नावाच्या गावात माझा एक मित्र श्रेष्ठी राहतो. त्याच्या घरी सकाळची न्याहारी करून पुढे जा.' तो 'ठीक आहे' असे म्हणून वडिलांना वंदन करून निघाला. त्या गावात पोहोचून, श्रेष्ठीचे घर विचारून तो तिथे गेला आणि त्याने श्रेष्ठीच्या पत्नीला पाहिले. तिने विचारले, 'तू कुठून आला आहेस?' तेव्हा तो म्हणाला, 'नगरातून.' 'तू कोणाचा मुलगा आहेस?' 'तुमचे मित्र असलेल्या श्रेष्ठीचा मुलगा आहे, आई.' 'तूच तो घोषित आहेस का?' 'होय, आई.' तिला पाहताच क्षणी त्याच्याबद्दल पुत्रासारखे प्रेम उत्पन्न झाले. त्या श्रेष्ठीला पंधरा-सोळा वर्षांची एक अत्यंत रूपवान आणि प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची मुलगी होती. तिच्या रक्षणासाठी केवळ एकच दासी देऊन तिला सात मजली प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावरील मुख्य कक्षात ठेवले होते. त्या वेळी श्रेष्ठीच्या कन्येने त्या दासीला बाजारात पाठवले. तेव्हा श्रेष्ठीच्या पत्नीने तिला पाहून विचारले, 'कुठे चालली आहेस?' तिने सांगितले, 'मालकिणीच्या मुलीच्या कामासाठी चालले आहे.' तेव्हा ती म्हणाली, 'आधी इकडे ये, ते काम राहू दे. माझ्या मुलासाठी आसन घाल, पाणी आणून त्याचे पाय धुवून दे, तेल लाव आणि बिछाना तयार करून दे. नंतर ते काम कर.' तिने तसेच केले.

Atha naṃ cirenāgataṃ seṭṭhidhītā santajjesi. Atha naṃ sā āha – ‘‘mā me kujjhi, seṭṭhiputto ghosito āgato, tassa idañcidañca katvā tattha gantvā āgatāmhī’’ti. Seṭṭhidhītāya ‘‘seṭṭhiputto ghosito’’ti nāmaṃ sutvāva pubbasannivāsavasena pemaṃ chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhitaṃ. Atha naṃ pucchi ‘‘kuhiṃ so ammā’’ti? ‘‘Sayane nipanno niddāyatī’’ti[Pg.300]. ‘‘Atthi panassa hatthe kiñcī’’ti? ‘‘Dussante paṇṇaṃ atthī’’ti. Sā ‘‘kiṃ paṇṇaṃ nu kho eta’’nti tasmiṃ niddāyante mātāpitūnaṃ aññavihitatāya apassantānaṃ otaritvā tassa santikaṃ gantvā taṃ paṇṇaṃ mocetvā ādāya attano gabbhaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya vātapānaṃ vivaritvā akkharasamaye kusalatāya taṃ paṇṇaṃ vācetvā ‘‘aho vata bālo attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā vicarati, sace mayā na diṭṭhaṃ assa, natthi tassa jīvita’’nti. Taṃ paṇṇaṃ phāletvā nāsetvā seṭṭhissa vacanena aparaṃ paṇṇaṃ likhi – ‘‘ayaṃ mama putto ghosito nāma, gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā imassa janapadaseṭṭhino dhītarā saddhiṃ maṅgalaṃ katvā attano vasanagāmassa majjhe dvibhūmikaṃ gehaṃ kāretvā pākāraparikkhepena ceva purisaguttīhi ca susaṃvihitārakkhaṃ karotu, mayhaṃ idañcidañca mayā katanti sāsanaṃ pesetu. Evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti likhitvā ca paṇṇaṃ saṅgharitvā dussanteyevassa bandhi.

त्यानंतर खूप वेळाने आलेल्या त्या दासीला श्रेष्ठीच्या कन्येने रागावले. तेव्हा ती दासी तिला म्हणाली, 'माझ्यावर रागवू नकोस. श्रेष्ठीपुत्र घोषित आला आहे. त्याचे हे आणि ते (सर्व आदरातिथ्य) करून मग तिथे जाऊन आले आहे.' श्रेष्ठीच्या कन्येने 'श्रेष्ठीपुत्र घोषित' हे नाव ऐकताच, पूर्वजन्माच्या संबंधामुळे तिच्या मनात त्वचा इत्यादी भेदून थेट हाडांच्या मज्जेपर्यंत पोहोचणारे प्रेम निर्माण झाले. मग तिने विचारले, 'तो कुठे आहे, आई?' 'तो बिछान्यावर पडून झोपला आहे.' 'पण त्याच्या हातात काही आहे का?' 'त्याच्या वस्त्राच्या टोकाला एक पत्र बांधलेले आहे.' 'हे कसले पत्र असावे?' असा विचार करून, तो झोपलेला असताना आणि आई-वडील इतर कामात व्यस्त असल्यामुळे पाहत नसताना, ती खाली उतरली. त्याच्याजवळ जाऊन तिने ते पत्र सोडवले, ते घेऊन आपल्या खोलीत गेली, दरवाजा बंद केला, खिडकी उघडली आणि अक्षरज्ञानात कुशल असल्यामुळे तिने ते पत्र वाचले. 'अरेरे! हा मूर्ख स्वतःच्याच मृत्यूचे पत्र वस्त्राच्या टोकाला बांधून फिरत आहे. जर मी हे पाहिले नसते, तर याचे प्राण वाचले नसते.' तिने ते पत्र फाडून नष्ट केले आणि श्रेष्ठीच्या नावाने दुसरे पत्र लिहिले: 'हा माझा घोषित नावाचा मुलगा आहे. शंभर गावांमधून नजराणा मागवून घेऊन, या प्रांतातील श्रेष्ठीच्या कन्येसोबत त्याचा विवाह लावून द्यावा. त्याच्या राहण्याच्या गावाच्या मध्यभागी एक दुमजली घर बांधून, त्याला तटबंदीने वेढलेले आणि रक्षकांद्वारे सुरक्षित करावे. आणि मला 'मी हे आणि हे केले आहे' असा निरोप पाठवावा. असे केल्यावर मी मामाच्या बाबतीत जे काही करणे योग्य आहे ते पाहीन.' असे लिहून तिने ते पत्र गुंडाळले आणि त्याच्याच वस्त्राच्या टोकाला बांधून दिले.

So divasabhāgaṃ niddāyitvā uṭṭhāya bhuñjitvā pakkāmi, punadivase pātova taṃ gāmaṃ gantvā āyuttakaṃ gāmakiccaṃ karontameva passi. So taṃ disvā ‘‘kiṃ tātā’’ti pucchitvā ‘‘pitarā me tumhākaṃ paṇṇaṃ pesita’’nti vutte paṇṇaṃ gahetvā vācetvā tuṭṭhamānaso ‘‘passatha, bho, mama sāmino mayi sinehaṃ katvā jeṭṭhaputtassa maṅgalaṃ karotū’’ti mama santikaṃ pahiṇi. ‘‘Sīghaṃ dāruādīni āharathā’’ti gahapatike āṇāpetvā gāmamajjhe vuttappakāraṃ gehaṃ kārāpetvā gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā janapadaseṭṭhino dhītaraṃ ānetvā maṅgalaṃ katvā seṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘idañcidañca mayā kata’’nti.

तो दिवसभर झोपून उठला, जेवला आणि तिथून निघाला. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच त्या गावी पोहोचून त्याने कारभाऱ्याला गावाचे काम करत असतानाच पाहिले. त्याने त्याला पाहून विचारले, 'काय काम आहे, बाळा?' तेव्हा घोषित म्हणाला, 'माझ्या वडिलांनी तुमच्यासाठी हे पत्र पाठवले आहे.' पत्र घेऊन आणि ते वाचून तो अत्यंत आनंदी झाला आणि म्हणाला, 'अहो, पहा! माझ्या स्वामींचे माझ्यावर किती प्रेम आहे! त्यांनी आपल्या ज्येष्ठ पुत्राचा विवाह करून देण्यासाठी माझ्याकडे पत्र पाठवले आहे.' 'लवकर लाकूड इत्यादी साहित्य घेऊन या,' अशी गृहस्थांना आज्ञा देऊन, गावाच्या मध्यभागी सांगितल्याप्रमाणे घर बांधले. शंभर गावांमधून नजराणा मागवला, प्रांतातील श्रेष्ठीच्या कन्येला आणून विवाह लावून दिला आणि कोसंबीच्या श्रेष्ठीला निरोप पाठवला की, 'मी हे आणि हे सर्व केले आहे.'

Taṃ sutvā seṭṭhino ‘‘yaṃ kāremi, taṃ na hoti. Yaṃ na kāremi, taṃ hotī’’ti mahantaṃ domanassaṃ uppajji. Puttasokena saddhiṃ so soko ekato hutvā kucchidāhaṃ uppādetvā atisāraṃ janesi. Seṭṭhidhītāpi ‘‘sace koci seṭṭhino santikā āgacchati, mama akathetvā seṭṭhiputtassa paṭhamataraṃ mā kathethā’’ti āṇāpesi. Seṭṭhipi kho ‘‘na dāni duṭṭhaputtaṃ mama sāpateyyassa sāmikaṃ karissāmī’’ti cintetvā ekaṃ āyuttakaṃ āha – ‘‘mātula, puttaṃ me daṭṭhukāmomhi, ekaṃ pādamūlikaṃ pesetvā [Pg.301] ekaṃ paṇṇaṃ likhitvā pesetvā mama puttaṃ pakkosāpehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṇṇaṃ datvā ekaṃ purisaṃ pesesi. Seṭṭhidhītā seṭṭhissa balavagilānakāle ghositakumāraṃ ādāya agamāsi. Seṭṭhi kālamakāsi. Rājā pitari kālaṅkate pitarā bhuttabhogaṃ datvā sabbasatena seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. Ghositaseṭṭhi nāma hutvā mahāsampattiyaṃ ṭhito seṭṭhidhītāya kāḷiyā vacanena ādito paṭṭhāya sattasu ṭhānesu attano maraṇamuttabhāvaṃ ñatvā devasikaṃ satasahassaṃ vissajjetvā dānaṃ paṭṭhapesīti. Evamassa sattasu ṭhānesu arogabhāvo puññavato iddhi. Tattha gahanti gehaṃ vuccati, gahe pati gahapati. Mahāsālakule adhipatissetaṃ nāmaṃ. Kesuci potthakesu ghositānantaraṃ meṇḍako likhito.

ते ऐकून श्रेष्ठीला, 'मी जे करू इच्छितो ते होत नाही, आणि जे मी करू इच्छित नाही तेच होते,' असा मोठा मनस्ताप झाला. पुत्रशोकासोबतच या शोकाची भर पडल्यामुळे त्याच्या पोटात तीव्र जळजळ निर्माण झाली आणि त्याला अतिसाराचा (जुलाबाचा) विकार जडला. श्रेष्ठीच्या कन्येने (घोषितच्या पत्नीने) अशी आज्ञा दिली की, 'जर श्रेष्ठीच्या (वडिलांच्या) कडून कोणी आले, तर मला न सांगता आधी श्रेष्ठीपुत्राला (घोषितला) सांगू नका.' श्रेष्ठीनेही विचार केला, 'आता मी या दुष्ट पुत्राला (घोषितला) माझ्या संपत्तीचा मालक करणार नाही.' असा विचार करून त्याने आपल्या एका कारभाऱ्याला सांगितले, 'मामा, मला माझ्या पुत्राला पाहायचे आहे. एका सेवकाला पाठवून, पत्र लिहून माझ्या पुत्राला बोलावून घे.' त्याने 'ठीक आहे' म्हणून पत्र देऊन एका माणसाला पाठवले. श्रेष्ठी अत्यंत आजारी असताना, श्रेष्ठीच्या कन्येने घोषित कुमाराला सोबत घेऊन तिथे प्रवेश केला. त्यानंतर श्रेष्ठी मरण पावला. वडिलांच्या मृत्यूनंतर राजाने, वडिलांनी उपभोगलेली सर्व संपत्ती घोषितला दिली आणि सर्व प्रकारच्या शंभर हत्ती-घोड्यांच्या लवाजम्यासह त्याला 'श्रेष्ठी' पद बहाल केले. तो 'घोषित श्रेष्ठी' या नावाने प्रसिद्ध होऊन मोठ्या वैभवात राहू लागला. श्रेष्ठीच्या कन्येच्या (पत्नीच्या) आणि काळी दासीच्या सांगण्यावरून, सुरुवातीपासून सात प्रसंगांत आपली मृत्यूपासून कशी सुटका झाली हे जाणून, त्याने दररोज एक लाख नाणी खर्च करून दानधर्म सुरू केला. अशा प्रकारे सात प्रसंगांत त्याचे सुरक्षित राहणे, हा त्या पुण्यवानाचा प्रभाव (ऋद्धी) होता. त्यामध्ये 'गह' म्हणजे घर असे म्हटले जाते, आणि घराचा स्वामी तो 'गृहपती'. महाशाल कुळातील प्रमुखाचे हे नाव आहे. काही ग्रंथांमध्ये घोषितच्या कथेनंतर मेण्डक श्रेष्ठीची कथा लिहिलेली आढळते.

Pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhīti ettha puññiddhi pañcannaṃ mahāpuññānaṃ daṭṭhabbāti attho. Pañca mahāpuññā nāma meṇḍakaseṭṭhi, tassa bhariyā candapadumā, putto dhanañcayaseṭṭhi, suṇisā sumanadevī, doso puṇṇo nāmāti ime pañca janā paccekasambuddhe katādhikārā. Tesu meṇḍakaseṭṭhi aḍḍhaterasāni koṭṭhasatāni sodhāpetvā sīsaṃ nhāto dvāre nisīditvā uddhaṃ ulloketi, ākāsato rattasālidhārā opatitvā sabbakoṭṭhe pūreti. Tassa bhariyā taṇḍulaṃ ekanāḷimattaṃ gahetvā bhattaṃ pacāpetvā ekasmiṃ sūpabyañjanake sūpaṃ kāretvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā dvārakoṭṭhake paññattāsane nisīditvā ‘‘sabbe bhattena atthikā āgacchantū’’ti ghosāpetvā pakkosāpetvā suvaṇṇakaṭacchuṃ ādāya āgatāgatānaṃ upanītabhājanāni pūretvā deti, sakaladivasampi dentiyā kaṭacchunā sakiṃ gahitaṭṭhānamattameva paññāyati. Tassa putto sīsaṃ nhāto sahassatthavikaṃ ādāya ‘‘kahāpaṇehi atthikā āgacchantū’’ti ghosāpetvā āgatāgatānaṃ gahitabhājanāni pūretvā deti. Thavikāya kahāpaṇasahassameva hoti. Tassa suṇisā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā catudoṇikaṃ vīhipiṭakaṃ ādāya āsane nisinnā ‘‘bījabhattena atthikā āgacchantū’’ti ghosāpetvā āgatāgatānaṃ gahitabhājanāni pūretvā deti, piṭakaṃ yathāpūritameva hoti. Tassa dāso sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito suvaṇṇayuge [Pg.302] suvaṇṇayottehi goṇe yojetvā suvaṇṇapatodayaṭṭhiṃ ādāya goṇānaṃ gandhapañcaṅgulikāni datvā visāṇesu suvaṇṇakosake paṭimuñcitvā khettaṃ gantvā pājeti, ito tisso, ito tisso, majjhe ekāti satta sītāyo bhijjitvā gacchanti. Jambudīpavāsino bhattabījahiraññasuvaṇṇādīsu yathārucitaṃ seṭṭhigehatoyeva gaṇhiṃsu. Anukkamena pana bhaddiyanagaraṃ anuppatte bhagavati bhagavato dhammadesanāya pañca mahāpuññā ca dhanañcayaseṭṭhissa dhītā visākhā ca sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Ayaṃ pana nesaṃ pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhi. Saṅkhepena pana paripākagate puññasambhāre ijjhanakaviseso puññavato iddhi.

पाच महापुण्यवानांच्या बाबतीत 'पुण्यवानाची ऋद्धी' (पुञ्ञवतो इद्धि) या वाक्याचा अर्थ पाच महापुण्यवानांची ऋद्धी असा जाणावा. पाच महापुण्यवान म्हणजे: मेंडक श्रेष्ठी, त्यांची पत्नी चंदपदुमा, मुलगा धनंजय श्रेष्ठी, सून सुमनदेवी आणि पुण्ण नावाचा दास. या पाचही जणांनी प्रत्येकबुद्धांच्या चरणी पुण्यकर्म (कृत-अधिकार) केले होते. त्यांच्यामध्ये मेंडक श्रेष्ठीने साडेतेराशे कोठारे स्वच्छ करून घेऊन, शिरस्नान करून, कोठाराच्या दारापाशी बसून वर आकाशाकडे पाहिले. तेव्हा आकाशातून लाल तांदळाची (रक्तशाली) वृष्टी होऊन सर्व कोठारे भरून गेली. त्यांच्या पत्नीने एक नाळी (माप) प्रमाणे तांदूळ घेऊन, भात शिजवून, एकाच भांड्यात आमटी (सूप) बनवून, सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, प्रवेशद्वारावरील मांडलेल्या आसनावर बसून, 'ज्यांना अन्नाची गरज आहे त्यांनी यावे' अशी घोषणा करून लोकांना बोलावले आणि सोन्याची पळी घेऊन येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या आणलेल्या पात्रांमध्ये भरभरून दिले. दिवसभर अन्नदान करत असतानाही, पळीने एकदा घेतलेल्या जागेएवढाच भाग दिसत असे. त्यांच्या मुलाने शिरस्नान करून, हजार कहापण मावणारी पिशवी घेऊन, 'ज्यांना कहापणांची गरज आहे त्यांनी यावे' अशी घोषणा करून येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या आणलेल्या पात्रांमध्ये भरून दिले. तरीही पिशवीत हजार कहापण शिल्लकच राहत असत. त्यांच्या सुनेने सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, चार द्रोण मावणारी धान्याची टोपली घेऊन आसनावर बसून, 'ज्यांना बियाणे किंवा अन्नाची गरज आहे त्यांनी यावे' अशी घोषणा करून येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या आणलेल्या पात्रांमध्ये भरून दिले. टोपली जशीच्या तशी भरलेलीच राहत असे. त्यांच्या दासाने सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, सोन्याच्या जूवर सोन्याच्या दोऱ्यांनी बैलांना जुंपून, सोन्याची पराणी हातात घेऊन, बैलांना गंधाचे पंचअंगुली छापे लावून, त्यांच्या शिंगांवर सोन्याचे टोप चढवून शेतात जाऊन नांगरणी केली. तेव्हा इकडून तीन, तिकडून तीन आणि मध्ये एक अशा सात नांगराच्या रेषा पडत गेल्या. जंबूद्वीपातील रहिवासी अन्न, बियाणे, चांदी, सोने इत्यादी गोष्टी आपल्या आवडीनुसार श्रेष्ठीच्या घरातूनच घेऊन जात असत. अनुक्रमाने जेव्हा भगवान भद्दिय नगरात आले, तेव्हा भगवंतांच्या धम्मदेशनेने पाच महापुण्यवान आणि धनंजय श्रेष्ठीची मुलगी विशाखा यांनी स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले. ही त्या पाच महापुण्यवानांची 'पुण्यवानाची ऋद्धी' होय. थोडक्यात सांगायचे तर, पुण्यसंभार परिपक्व झाल्यावर जी विशिष्ट समृद्धी प्राप्त होते, तिला 'पुण्यवानाची ऋद्धी' म्हणतात.

Vijjāmayiddhiniddese ijjhanākāraṃ gandhārivijjaṃ vā upacārasiddhaṃ patthitasiddhaṃ aññaṃ vā vijjaṃ dhārentīti vijjādharā. Vijjaṃ parijappetvāti yathopacāraṃ vijjaṃ mukhena parivattetvā. Sesaṃ vuttatthamevāti.

विद्यामय ऋद्धीच्या निर्देशात सिद्धीचा प्रकार असणारी गांधारी विद्या किंवा उपचाराने (औषधादी प्रयोगाने) सिद्ध होणारी, इच्छेनुसार सिद्ध होणारी किंवा इतर विद्या जे धारण करतात, त्यांना 'विद्याधर' म्हणतात. 'विज्जं परिजप्पेत्वा' (विद्येचा जप करून) म्हणजे योग्य विधीनुसार मुखाने विद्येचे आवर्तन (पठण) करून. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच समजावा.

Sammāpayogiddhiniddese ijjhanākāramattaṃ pucchitvā aññassa visesassa abhāvato ‘‘katamā’’ti apucchitvā pakāramattameva pucchantena ‘‘katha’’nti pucchā katā, tatheva ‘‘eva’’nti nigamanaṃ kataṃ. Ettha ca paṭipattisaṅkhātasseva sammāpayogassa dīpanavasena purimapāḷisadisāva pāḷi āgatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakaṭabyūhādikaraṇavasena yaṃkiñci saṃvidahanaṃ yaṃkiñci sippakammaṃ yaṃkiñci vejjakammaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ uggahaṇaṃ tiṇṇaṃ piṭakānaṃ uggahaṇaṃ, antamaso kasanavapanādīni upādāya taṃ taṃ kammaṃ katvā nibbattaviseso tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti āgatāti.

सम्यक्-प्रयोग ऋद्धीच्या निर्देशात केवळ सिद्धीच्या प्रकाराविषयी विचारल्यामुळे, इतर कोणताही विशेष नसल्याने, 'कोणती?' (कतमा) असे न विचारता, केवळ प्रकार विचारण्याच्या उद्देशाने 'कशी?' (कथं) असा प्रश्न विचारला आहे, आणि त्याचप्रमाणे 'अशी' (एवं) असा निष्कर्ष काढला आहे. येथे प्रतिपत्ती (आचरण) नावाच्या सम्यक्-प्रयोगाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी पूर्वीच्या पाळीप्रमाणेच पाळी आली आहे. परंतु अट्ठकथेत (टीकेत) शकटव्यूह (गाड्यांची मांडणी) इत्यादी करण्याच्या संदर्भाने, कोणतेही नियोजन, कोणतेही शिल्पकाम, कोणतेही वैद्यकीय काम, तीन वेदांचे अध्ययन, तीन पिटकांचे (त्रिपिटकाचे) अध्ययन, अगदी नांगरणी, पेरणी इत्यादी कामांपासून सुरुवात करून, ते ते काम करून जी विशिष्ट निष्पत्ती होते, ती त्या त्या ठिकाणी सम्यक्-प्रयोगाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) सिद्ध होण्याच्या अर्थाने 'ऋद्धी' होय, असे आले आहे.

Iddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ऋद्धिकथा-वर्णन समाप्त झाले.

3. Abhisamayakathā

३. अभिसमयकथा

Abhisamayakathāvaṇṇanā

अभिसमयकथा-वर्णन

19.

१९.

Idāni iddhikathānantaraṃ paramiddhibhūtaṃ abhisamayaṃ dassentena kathitāya abhisamayakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha abhisamayoti saccānaṃ abhimukhena samāgamo, paṭivedhoti attho. Kena [Pg.303] abhisametīti kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Evaṃ mahatthiyo kho, bhikkhave, dhammābhisamayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.74) suttapadesu yo so abhisamayoti vutto, tasmiṃ abhisamaye vattamāne abhisametā puggalo kena dhammena saccāni abhisameti, abhimukho hutvā samāgacchati, paṭivijjhatīti vuttaṃ hotīti. Ayaṃ tāva codakassa pucchā. Cittena abhisametīti cittaṃ vinā abhisamayābhāvato tathā vissajjanaṃ. Hañcītiādi puna codanā. Hañci yadīti attho. ‘‘Cittenā’’ti vuttattā tena hi aññāṇī abhisametīti āha. Na aññāṇī abhisametīti cittamatteneva abhisamayābhāvato paṭikkhepo. Ñāṇena abhisametīti paṭiññā. Puna hañcītiādi ‘‘ñāṇenā’’ti vuttattā aññāṇī acittakoti codanā. Na acittako abhisametīti acittakassa abhisamayābhāvato paṭikkhepo. Cittena cātiādi paṭiññā. Puna hañcītiādi sabbacittañāṇasādhāraṇavasena codanā. Sesacodanāvissajjanesupi eseva nayo.

आता, ऋद्धिकथेनंतर परम ऋद्धिरूप असलेल्या अभिसमयाचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या या अभिसमयकथेचे अपूर्व अर्थाचे अनुवर्णन (स्पष्टीकरण) केले जात आहे. तेथे 'अभिसमय' म्हणजे सत्याचा प्रत्यक्ष सामना (मिलाफ) किंवा 'प्रतिवेध' (पूर्ण ज्ञान/साक्षात्कार) असा अर्थ आहे. 'कशाने अभिसमय करतो?' याचा काय अर्थ आहे? 'भिक्खूहो, अशा प्रकारे हा धम्माभिसमय महान अर्थ देणारा (कल्याणकारी) आहे' इत्यादी सुत्तपदांमध्ये जो 'अभिसमय' म्हटला आहे, त्या अभिसमयाच्या वेळी अभिसमय करणारा पुद्गल (व्यक्ती) कोणत्या धम्माने सत्याचा अभिसमय करतो, सत्याच्या सन्मुख होऊन त्याचा मिलाफ करतो किंवा त्याचा प्रतिवेध करतो, असे विचारले आहे. हा तर आक्षेपकाचा (चोदकाचा) प्रश्न आहे. 'चित्ताने अभिसमय करतो' हे उत्तर आहे, कारण चित्ताशिवाय अभिसमय होऊ शकत नाही, म्हणून असे उत्तर दिले आहे. 'हञ्चि' (जर) इत्यादी पुन्हा आक्षेप आहे. 'हञ्चि' म्हणजे 'जर'. 'चित्ताने' असे म्हटल्यामुळे, 'तर मग अज्ञानी (ज्ञानरहित) व्यक्ती सुद्धा अभिसमय करेल' असे तो म्हणतो. 'अज्ञानी अभिसमय करत नाही' असे म्हणून केवळ चित्तानेच अभिसमय होत नसल्यामुळे त्याचा निषेध केला आहे. 'ज्ञानाने अभिसमय करतो' ही प्रतिज्ञा (स्वीकृती) आहे. पुन्हा 'हञ्चि' इत्यादी आक्षेप 'ज्ञानाने' असे म्हटल्यामुळे 'अज्ञानी हा अचित्तक (चित्तरहित) असतो का?' असा आहे. 'अचित्तक अभिसमय करत नाही' कारण चित्तरहित व्यक्तीला अभिसमय होऊ शकत नाही, म्हणून हा निषेध आहे. 'चित्ताने आणि...' इत्यादी प्रतिज्ञा आहे. पुन्हा 'हञ्चि' इत्यादी आक्षेप सर्व चित्त आणि ज्ञानाच्या सामायिकतेच्या (साधारणतेच्या) आधारावर आहे. उर्वरित आक्षेप आणि उत्तरांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

Parato pana kammassakatacittena ca ñāṇena cāti kammassakā sattāti evaṃ kammassakatāya pavattacittena ca ñāṇena ca. Saccānulomikacittena ca ñāṇena cāti saccapaṭivedhassa anukūlattā saccānulomikasaṅkhātena vipassanāsampayuttacittena ca vipassanāñāṇena ca. Kathanti yathā abhisamayo hoti, tathā kathetukamyatā pucchā. Uppādādhipateyyanti yasmā cittassa uppāde asati cetasikānaṃ uppādo natthi. Ārammaṇaggahaṇañhi cittaṃ tena saha uppajjamānā cetasikā kathaṃ ārammaṇe aggahite uppajjissanti. Abhidhammepi cittuppādeneva cetasikā vibhattā, tasmā maggañāṇassa uppāde adhipatibhūtaṃ cittanti attho. Ñāṇassāti maggañāṇassa. Hetu paccayo cāti janako ca upatthambhako ca. Taṃsampayuttanti tena ñāṇena sampayuttaṃ. Nirodhagocaranti nibbānārammaṇaṃ. Dassanādhipateyyanti sesānaṃ dassanakiccābhāvā nibbānadassane adhipatibhūtaṃ. Cittassāti maggasampayuttacittassa. Taṃsampayuttanti tena cittena sampayuttaṃ.

परंतु पुढे, 'कर्मस्वकीय चित्ताने आणि ज्ञानाने' म्हणजे 'प्राणी हे स्वतःच्या कर्माचे मालक आहेत' अशा प्रकारे कर्मस्वकीयतेने प्रवृत्त झालेल्या चित्ताने आणि ज्ञानाने. 'सत्यानुलोमिक चित्ताने आणि ज्ञानाने' म्हणजे सत्यप्रतिवेधाला (सत्याच्या साक्षात्काराला) अनुकूल असल्यामुळे 'सत्यानुलोमिक' म्हटलेल्या विपश्यना-संप्रयुक्त चित्ताने आणि विपश्यना ज्ञानाने. 'कसे?' हा प्रश्न अभिसमय कसा होतो हे सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला आहे. 'उत्पादाधिपत्य' कारण चित्ताचा उत्पाद (उत्पत्ती) नसताना चैतसिकांचा उत्पाद होत नाही. चित्त हे आलंबन (विषय) ग्रहण करणारे आहे; चित्ताने आलंबन ग्रहण केले नाही तर त्यासोबत उत्पन्न होणारे चैतसिक कसे उत्पन्न होतील? अभिधम्मातही चित्तोत्पादानेच चैतसिकांचे वर्गीकरण केले आहे, म्हणून मार्गज्ञानाच्या उत्पत्तीमध्ये चित्त हे अधिपती (मुख्य) आहे, असा अर्थ आहे. 'ज्ञानाचे' म्हणजे मार्गज्ञानाचे. 'हेतू आणि प्रत्यय' म्हणजे जनक (उत्पन्न करणारा) आणि उपस्तंभक (आधार देणारा) दोन्ही आहे. 'त्याच्याशी संप्रयुक्त' म्हणजे त्या ज्ञानाशी संप्रयुक्त (युक्त असलेले चित्त). 'निरोधगोचर' म्हणजे निर्वाण हेच ज्याचे आलंबन आहे. 'दर्शनाधिपत्य' म्हणजे इतरांना (इतर चैतसिकांना) दर्शनकृत्य (निर्वाण पाहण्याचे कार्य) नसल्यामुळे निर्वाणदर्शनात ते अधिपती (मुख्य) आहे. 'चित्ताचे' म्हणजे मार्गसंप्रयुक्त चित्ताचे. 'त्याच्याशी संप्रयुक्त' म्हणजे त्या चित्ताशी संप्रयुक्त असलेले ज्ञान.

20.

२०.

Yasmā etampi pariyāyaṃ, na kevalaṃ cittañāṇehiyeva abhisamayo, atha kho sabbepi maggasampayuttacittacetasikā dhammā saccābhisamayakiccasādhanavasena [Pg.304] abhisamayo nāma honti, tasmā tampi pariyāyaṃ dassetukāmo kiṃ nu ettakoyeva abhisamayoti pucchitvā na hīti taṃ vacanaṃ paṭikkhipitvā lokuttaramaggakkhaṇetiādimāha. Dassanābhisamayoti dassanabhūto abhisamayo. Esa nayo sesesupi. Saccāti saccañāṇāni. Maggañāṇameva nibbānānupassanaṭṭhena vipassanā. Vimokkhoti maggavimokkho. Vijjāti maggañāṇameva. Vimuttīti samucchedavimutti. Nibbānaṃ abhisamīyatīti abhisamayo, sesā abhisamenti etehīti abhisamayā.

ज्याअर्थी हा देखील एक पर्याय (प्रकार) आहे, केवळ चित्त आणि ज्ञानानेच अभिसमय होत नाही, तर मार्गसंप्रयुक्त सर्व चित्त आणि चैतसिक धर्म सत्याभिसमयाचे कृत्य साध्य करण्याच्या दृष्टीने 'अभिसमय' म्हटले जातात, म्हणून तो पर्याय देखील दाखविण्याच्या इच्छेने 'काय एवढाच अभिसमय आहे का?' असा प्रश्न विचारून, 'नाही' असे म्हणून त्या विधानाचा निषेध करून 'लोकोत्तर मार्गक्षणात...' इत्यादी म्हटले आहे. 'दर्शनाभिसमय' म्हणजे दर्शनरूप (साक्षात्काररूप) झालेला अभिसमय. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'सत्य' म्हणजे सत्यज्ञाने. मार्गज्ञानच निर्वाणाचे अनुदर्शन (अवलोकन) करत असल्यामुळे 'विपश्यना' आहे. 'विमोक्ष' म्हणजे मार्गविमोक्ष. 'विद्या' म्हणजे मार्गज्ञानच. 'विमुक्ती' म्हणजे समुच्छेदविमुक्ती. निर्वाणाचा अभिसमय (साक्षात्कार) केला जातो म्हणून तो 'अभिसमय' आहे, आणि उर्वरित (समताभिसमय इत्यादी) ज्यांच्याद्वारे पुद्गल अभिसमय करतात, म्हणून ते 'अभिसमय' आहेत.

21.

२१.

Puna maggaphalavasena abhisamayaṃ bhinditvā dassetuṃ kiṃ nūtiādimāha. Phalakkhaṇe panettha yasmā samucchedanaṭṭhena khaye ñāṇaṃ na labbhati, tasmā paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇanti vuttaṃ. Sesaṃ pana yathānurūpaṃ veditabbanti. Idāni yasmā kilesappahāne sati abhisamayo hoti, abhisamaye ca sati kilesappahānaṃ hoti, tasmā codanāpubbaṅgamaṃ kilesappahānaṃ dassetukāmo yvāyantiādimāha. Tattha yvāyanti yo ayaṃ maggaṭṭho ariyapuggalo. Evamādikāni panettha cattāri vacanāni codakassa pucchā. Puna atīte kilese pajahatīti idaṃ codanāya okāsadānatthaṃ vissajjanaṃ. Khīṇanti bhaṅgavasena khīṇaṃ. Niruddhanti santānavasena punappunaṃ anuppattiyā niruddhaṃ. Vigatanti vattamānakkhaṇato apagataṃ. Vigametīti apagamayati. Atthaṅgatanti abhāvaṃ gataṃ. Atthaṅgametīti abhāvaṃ gamayati. Tattha dosaṃ dassetvā na atīte kilese pajahatīti paṭikkhittaṃ. Anāgatacodanāya ajātanti jātiṃ appattaṃ. Anibbattanti sabhāvaṃ appattaṃ. Anuppannanti uppādato pabhuti uddhaṃ na paṭipannaṃ. Apātubhūtanti paccuppannabhāvena cittassa apātubhūtaṃ. Atītānāgate pajahato pahātabbānaṃ natthitāya aphalo vāyāmo āpajjatīti tadubhayampi paṭikkhittaṃ. Ratto rāgaṃ pajahatīti vattamānena rāgena ratto tameva rāgaṃ pajahati. Vattamānakilesesupi eseva nayo. Thāmagatoti thirasabhāvaṃ gato. Kaṇhasukkāti akusalā ca kusalā ca dhammā yuganaddhā samameva vattantīti āpajjatīti attho. Saṃkilesikāti evaṃ saṃkilesānaṃ sampayuttabhāve sati saṃkilese niyuttā maggabhāvanā hotīti āpajjatīti attho. Evaṃ paccuppanne pajahato vāyāmena saddhiṃ pahātabbānaṃ [Pg.305] atthitāya saṃkilesikā ca maggabhāvanā hoti, vāyāmo ca aphalo hoti. Na hi paccuppannānaṃ kilesānaṃ cittavippayuttatā nāma atthīti.

पुन्हा मार्ग आणि फलाच्या भेदाने अभिसमय विभागून दाखविण्यासाठी 'काय बरे' (किं नु) इत्यादी म्हटले आहे. येथे फलक्षणात समुच्छेद (नष्ट करणे) या अर्थाने 'क्षयज्ञान' मिळत नाही, म्हणून प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे) या अर्थाने 'अनुत्पाद ज्ञान' असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग योग्यतेनुसार समजून घ्यावा. आता, ज्याअर्थी क्लेशप्रहाण (क्लेशांचा नाश) झाल्यावर अभिसमय होतो आणि अभिसमय झाल्यावर क्लेशप्रहाण होते, म्हणून आक्षेपाने सुरू होणारे क्लेशप्रहाण दाखविण्याच्या इच्छेने 'जो हा' (य्वार्यं) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'य्वार्यं' म्हणजे 'जो हा मार्गस्थ आर्यपुद्गल आहे'. येथे 'या प्रकारे' इत्यादी चार वाक्ये आक्षेपकाचे प्रश्न आहेत. पुन्हा 'अतीत (भूतकाळातील) क्लेशांचा त्याग करतो' हे वाक्य आक्षेपाला वाव देण्यासाठी दिलेले उत्तर आहे. 'क्षीण' म्हणजे भंगाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने क्षीण झालेले. 'निरुद्ध' म्हणजे संतानाच्या (प्रवाहाच्या) प्रभावाने पुन्हा उत्पन्न न होण्याद्वारे निरुद्ध झालेले. 'विगत' म्हणजे वर्तमान क्षणातून निघून गेलेले. 'विगमेति' म्हणजे दूर करतो. 'अस्तंगत' म्हणजे अभावाला प्राप्त झालेले. 'अस्तंगमेति' म्हणजे अभावाला पोहोचवतो. तेथे दोष दाखवून 'अतीत क्लेशांचा त्याग करत नाही' असे म्हणून त्याचा निषेध केला आहे. अनागत (भविष्यातील) क्लेशांच्या आक्षेपात 'अजात' म्हणजे उत्पत्तीला प्राप्त न झालेले. 'अनिर्वृत्त' म्हणजे स्वभावाला प्राप्त न झालेले. 'अनुत्पन्न' म्हणजे उत्पादापासून पुढे प्रवृत्त न झालेले. 'अप्रादुर्भूत' म्हणजे वर्तमान भावाने चित्तात प्रकट न झालेले. अतीत आणि अनागत क्लेशांचा त्याग करणाऱ्यासाठी, त्याग करण्याजोगे क्लेश अस्तित्वात नसल्यामुळे, मार्गप्रयत्न (व्यायाम) निष्फळ ठरेल, असा दोष प्राप्त होतो; म्हणून त्या दोन्हीचा निषेध केला आहे. 'रक्त (रागाने युक्त असलेला) रागाचा त्याग करतो' म्हणजे वर्तमान रागाने युक्त असलेला मनुष्य त्याच रागाचा त्याग करतो. वर्तमान क्लेशांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'स्थामगत' म्हणजे स्थिर स्वभावाला प्राप्त झालेला. 'कृष्ण-शुक्ल' म्हणजे अकुशल आणि कुशल धर्म युगबद्ध (एकत्र जोडलेले) होऊन एकाच वेळी प्रवृत्त होतात, असा दोष प्राप्त होतो, हा अर्थ आहे. 'संक्लेशिक' म्हणजे अशा प्रकारे संक्लेशांशी संप्रयुक्त भाव असताना, संक्लेशांमध्ये युक्त असलेली मार्गभावना होते, असा दोष प्राप्त होतो, हा अर्थ आहे. अशा प्रकारे वर्तमान क्लेशांचा त्याग करणाऱ्यासाठी, प्रयत्नासोबतच त्याग करण्याजोग्या क्लेशांचे अस्तित्व असल्यामुळे, मार्गभावना संक्लेशिक (मलीन) होईल आणि प्रयत्न निष्फळ ठरेल. कारण वर्तमान क्लेशांची चित्तविप्रयुक्तता (चित्तापासून वेगळे असणे) कधीही असू शकत नाही.

Na hīti catudhā vuttassa vacanassa paṭikkhepo. Atthīti paṭijānanaṃ. Yathā kathaṃ viyāti atthibhāvassa udāharaṇadassanatthaṃ pucchā. Yathā atthi, taṃ kena pakārena viya atthi, kiṃ viya atthīti attho. Seyyathāpīti yathā nāma. Taruṇarukkhoti phaladāyakabhāvadīpanatthaṃ taruṇaggahaṇaṃ. Ajātaphaloti phaladāyakattepi sati phalaggahaṇato purekālaggahaṇaṃ. Tamenanti taṃ rukkhaṃ. Enanti nipātamattaṃ, taṃ etanti vā attho. Mūlaṃ chindeyyāti mūlato chindeyya. Ajātaphalāti ajātāni phalāni. Evamevanti evaṃ evaṃ. Uppādo pavattaṃ nimittaṃ āyūhanāti catūhipi paccuppannakhandhasantānameva vuttaṃ. Yasmiñhi khandhasantāne yaṃ yaṃ maggañāṇaṃ uppajjati, tena tena maggañāṇena pahātabbānaṃ kilesānaṃ taṃ khandhasantānaṃ abījaṃ hoti, tassa abījabhūtattā tappaccayā te te kilesā anuppannā eva na uppajjanti. Ādīnavaṃ disvāti aniccādito ādīnavaṃ disvā. Anuppādotiādīhi catūhi nibbānameva vuttaṃ. Cittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttaṃ cittaṃ pakkhandati. Hetunirodhā dukkhanirodhoti kilesānaṃ bījabhūtassa santānassa anuppādanirodhā anāgatakkhandhabhūtassa dukkhassa hetubhūtānaṃ kilesānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃ dukkhassa hetubhūtakilesānaṃ anuppādanirodhā dukkhassa anuppādanirodho hoti. Evaṃ kilesappahānayuttisabbhāvato eva atthi maggabhāvanātiādimāha. Aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.832) pana ‘‘etena kiṃ dīpitaṃ hoti? Bhūmiladdhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dīpitaṃ hoti. Bhūmiladdhā pana kiṃ atītā anāgatā, udāhu paccuppannāti? Bhūmiladdhuppannāyeva nāmā’’ti vatvā kathitakilesappahānassa vitthārakathā sutamayañāṇakathāya maggasaccaniddesavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbā, idha pana maggañāṇena pahātabbā kilesāyeva adhippetāti.

"नाही" (न हि) हा शब्द चार प्रकारे सांगितलेल्या विधानाचा (वचनाचा) निषेध (प्रतिक्षेप) आहे. "आहे" (अत्थि) हे विधान स्वीकारणे (प्रतिज्ञा) आहे. "कशा प्रकारे" (यथा कथं विय) हा प्रश्न अस्तित्वाचे (अत्थिभाव) उदाहरण दाखवण्यासाठी विचारला आहे. जसे ते अस्तित्वात आहे, ते कोणत्या प्रकारे अस्तित्वात आहे, कशासारखे अस्तित्वात आहे, असा याचा अर्थ आहे. "सेय्यथापि" म्हणजे जसे की (यथा नाम). "तरुण रुक्खो" (तरुण वृक्ष) यामध्ये फळ देण्याच्या क्षमतेचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "तरुण" हा शब्द घेतला आहे. "अजातफलो" (ज्याला अजून फळे आलेली नाहीत) म्हणजे फळ देण्याची क्षमता असली तरी, फळ येण्यापूर्वीच्या काळाचा निर्देश आहे. "तमेनं" म्हणजे त्या वृक्षाला (तं रुक्खं). "एनं" हा केवळ एक निपात आहे, किंवा "त्याला" (तं एतं) असा याचा अर्थ समजावा. "मूळ कापून टाकावे" (मूलं छिन्देय्य) म्हणजे मुळापासून कापून टाकावे. "अजातफला" म्हणजे अजून न आलेली फळे. "एवमेवं" म्हणजे अशाच प्रकारे. "उत्पाद" (उप्पादो), "प्रवृत्ती" (पवत्तं), "निमित्त" (निमित्तं) आणि "आयुहन" (आयूहना) या चारही शब्दांनी केवळ वर्तमानकालीन स्कंध-संतानाचाच (पच्चुप्पन्नखन्धसन्तान) निर्देश केला आहे. कारण ज्या स्कंध-संतानामध्ये जे जे मार्गज्ञान (मग्गञाण) उत्पन्न होते, त्या त्या मार्गज्ञानाने नष्ट करावयाच्या क्लेशांसाठी ते स्कंध-संतान "अबीज" (बीज नसलेले) बनते. ते अबीज झाल्यामुळे, त्या कारणाने ते ते अनुत्पन्न क्लेश पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत. "आदीनव (दोष) पाहून" (आदीनवं दिस्वा) म्हणजे अनित्यता इत्यादींद्वारे दोष पाहून. "अनुत्पाद" (अनुप्पादो) इत्यादी चार शब्दांनी केवळ निर्वाणाचाच (निब्बान) निर्देश केला आहे. "चित्त झेप घेते" (चित्तं पक्खन्दति) म्हणजे मार्ग-संप्रयुक्त चित्त (निर्वाणाकडे) झेप घेते. "हेतूच्या निरोधाने दुःखाचा निरोध होतो" म्हणजे क्लेशांचे बीज असलेल्या संतानाचा अनुत्पाद-निरोध (पुन्हा उत्पन्न न होणारा निरोध) झाल्यामुळे, अनागत (भविष्यातील) स्कंधरूप दुःखाचे हेतू असलेल्या क्लेशांचा अनुत्पाद-निरोध होतो. अशा प्रकारे, दुःखाचे हेतू असलेल्या क्लेशांच्या अनुत्पाद-निरोधामुळे दुःखाचा अनुत्पाद-निरोध होतो. अशा प्रकारे, क्लेश-प्रहाणाची (क्लेशांचा त्याग करण्याची) युक्ती योग्य ठरत असल्यामुळेच "अत्थि मग्गभावना" (मार्गभावना आहे) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (विशुद्धिमग्ग २.८३२) "याद्वारे काय स्पष्ट होते? भूमी प्राप्त झालेल्या (भूमिलद्ध) क्लेशांचे प्रहाण स्पष्ट होते. भूमी प्राप्त झालेले क्लेश कोणते? अतीत (भूतकाळातील), अनागत (भविष्यातील) की वर्तमानकालीन?" असे विचारून, "भूमी प्राप्त होऊन उत्पन्न झालेलेच" असे सांगून, क्लेश-प्रहाणाची जी सविस्तर चर्चा केली आहे, ती 'सुतमयज्ञानकथा' मधील 'मार्गसत्यनिर्देशवर्णना' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी. परंतु येथे (या अभिसमयकथेमध्ये) मार्गज्ञानाने नष्ट करावयाचे क्लेशच अभिप्रेत आहेत.

Abhisamayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिसमयकथा-वर्णना समाप्त झाली.

4. Vivekakathā

४. विवेककथा

Vivekakathāvaṇṇanā

विवेककथा-वर्णना

22. Idāni [Pg.306] pahānāvasānāya abhisamayakathāya anantaraṃ pahānākāraṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya vivekakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva ye kecīti anavasesapariyādānaṃ. Balakaraṇīyāti ūrubalena bāhubalena kattabbā. Kammantāti dhāvanalaṅghanakasanavapanādīni kammāni. Karīyantīti balavantehi karīyanti. Sīlaṃ nissāyāti catupārisuddhisīlaṃ nissayaṃ katvā. Bhāvetīti bhinnasīlassa bhāvanābhāvato idha pana lokiyalokuttarā maggabhāvanā adhippetāti. Vivekanissitanti tadaṅgavivekaṃ samucchedavivekaṃ nissaraṇavivekaṃ nissitaṃ. Vivekoti vivittatā. Ayañhi ariyamaggabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakkhaṇe kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ bhāveti. Esa nayo virāganissitādīsu. Vivekoyeva hi virajjanaṭṭhena virāgo, nirodhaṭṭhena nirodho, vosajjanaṭṭhena vosaggo. Atha vā kilesehi vivittattā viveko, kilesehi virattattā virāgo, kilesānaṃ niruddhattā nirodho, kilesānañca pariccattattā vissaṭṭhattā, nibbānecattassa ca vissaṭṭhattā vosaggo. Vosaggo pana duvidho pariccāgavosaggo ca pakkhandanavosaggo ca. Tattha pariccāgavosaggoti vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavosaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ sammādiṭṭhiādīsu ekeko dhammo yathāvuttena pakārena kilese ca pariccajati, nibbānañca pakkhandati. Vosaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vosaggatthaṃ pariṇāmitaṃ pariṇataṃ, paripaccitaṃ paripakkañcāti vuttaṃ hoti. Ayampi ariyamaggabhāvanānuyutto bhikkhu yathā sammādiṭṭhiādīsu ekeko dhammo kilesapariccāgavosaggatthañca nibbānapakkhandanavosaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāveti.

२२. आता, प्रहाण (त्याग) हाच जिचा शेवट आहे अशा अभिसमयकथेनंतर, प्रहाणाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी सांगितलेल्या आणि सुत्ताला अग्रभागी ठेवणाऱ्या 'विवेककथे' मधील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. त्या विवेककथेतील सुत्तामध्ये प्रथम 'ये केचि' (जे कोणी) हा शब्द संपूर्णपणे सर्व समाविष्ट करण्यासाठी (अविशेष ग्रहण) वापरला आहे. 'बलकरणीय' म्हणजे मांडीच्या बळाने किंवा हाताच्या (बाहूच्या) बळाने करावयाची कामे. 'कम्मन्त' (कर्मान्त/उद्योग) म्हणजे धावणे, उडी मारणे, नांगरणे, पेरणे इत्यादी कामे. 'केली जातात' (करीयन्ति) म्हणजे बलवान लोकांद्वारे केली जातात. 'शीलाचा आश्रय घेऊन' (सीलं निस्साय) म्हणजे चतुपारिसुद्धिशीलाचा आश्रय घेऊन. 'भावना करतो' (भावेति) कारण शीलभ्रष्ट व्यक्तीला भावना करता येत नाही; परंतु येथे लौकिक आणि लोकोत्तर मार्गभावना अभिप्रेत आहे, असे समजावे. 'विवेकनिश्रित' (विवेकनिस्सित) म्हणजे तदंग-विवेक, समुच्छेद-विवेक आणि निस्सरण-विवेक यांचा आश्रय घेतलेले. 'विवेक' म्हणजे विविक्तता (एकांतता/अलिप्तता). कारण आर्यमार्गाच्या भावनेमध्ये मग्न असलेला हा योगी विपश्यनेच्या क्षणी (विपस्सनाक्खणे) कार्याच्या दृष्टीने तदंग-विवेकनिश्रित, आशियाच्या (अध्यवसायाच्या) दृष्टीने निस्सरण-विवेकनिश्रित; आणि मार्गाच्या क्षणी (मग्गक्खणे) कार्याच्या दृष्टीने समुच्छेद-विवेकनिश्रित आणि आलंबनाच्या (आरम्मण) दृष्टीने niस्सरण-विवेकनिश्रित (सम्यक्-दृष्टी इत्यादींची) भावना करतो. हाच नियम 'विरागनिश्रित' इत्यादी (इतर तीन पदांच्या) बाबतीतही लागू होतो. कारण विवेक हाच वैराग्य अर्थाने 'विराग', निरोध अर्थाने 'निरोध' आणि त्याग (वोसग्ग) अर्थाने 'वोसग्ग' (व्युत्सर्ग) म्हटला जातो. अथवा, क्लेशांपासून विविक्त (अलिप्त) असल्यामुळे 'विवेक', क्लेशांपासून विरक्त असल्यामुळे 'विराग', क्लेशांचा निरोध झाल्यामुळे 'निरोध', आणि क्लेशांचा परित्याग व विसर्जन केल्यामुळे तसेच निर्वाणामध्ये चित्ताचे विसर्जन केल्यामुळे 'वोसग्ग' (व्युत्सर्ग) म्हटला जातो. 'वोसग्ग' (व्युत्सर्ग) चे दोन प्रकार आहेत: परित्याग-व्युत्सर्ग (परिच्चागवोसग्ग) आणि प्रस्कंदन-व्युत्सर्ग (पक्खन्दनवोसग्ग). त्यापैकी, परित्याग-व्युत्सर्ग म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी तदंग रूपाने आणि मार्गाच्या क्षणी समुच्छेद रूपाने क्लेशांचा त्याग करणे होय. प्रस्कंदन-व्युत्सर्ग म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी निर्वाणाकडे झुकल्यामुळे आणि मार्गाच्या क्षणी निर्वाणाला आलंबन (विषय) बनवल्यामुळे निर्वाणामध्ये प्रवेश करणे (झेप घेणे) होय. हे दोन्हीही प्रकार लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित असलेल्या या अर्थवर्णनेच्या पद्धतीमध्ये योग्य ठरतात. कारण सम्यक्-दृष्टी इत्यादींपैकी प्रत्येक धर्म वर सांगितलेल्या पद्धतीने क्लेशांचा परित्याग करतो आणि निर्वाणामध्ये प्रवेश करतो. 'वोसग्गपरिणामिं' (व्युत्सर्ग-परिणामी) या संपूर्ण विधानाने व्युत्सर्ग अर्थासाठी वळवलेले (परिणामित), वळलेले (परिणत), परिपक्व केलेले (परिपच्चित) आणि परिपक्व झालेले (परिपक्क) असे सम्यक्-दृष्टी इत्यादींची भावना करतो, असे म्हटले आहे. आर्यमार्गाच्या भावनेमध्ये मग्न असलेला हा भिक्खू, सम्यक्-दृष्टी इत्यादींपैकी प्रत्येक धर्म क्लेश-परित्याग-व्युत्सर्ग आणि निर्वाण-प्रस्कंदन-व्युत्सर्ग या दोन्ही अर्थांसाठी जसा परिपक्व होतो आणि जसा परिपक्व झाला आहे, तशा प्रकारे त्याची भावना करतो.

23. Bījagāmabhūtagāmāti [Pg.307] ettha mūlabījaṃ khandhabījaṃ aggabījaṃ phaḷubījaṃ bījabījanti (pāci. 91) pañcavidhaṃ bījaṃ, bījagāmo nāma bījasamūhoti attho. Tadeva pana sampannanīlaṅkurapātubhāvato paṭṭhāya bhūtagāmo nāma, bhūtānaṃ jātānaṃ nibbattamūlanīlaṅkurānaṃ samūhoti attho. Devatāpariggahe sati nīlaṅkurakālato pabhuti hotīti tesaṃ devatāsaṅkhātānaṃ bhūtānaṃ gāmotipi bhūtagāmoti vadanti. Vuddhinti aṅkurādivasena. Viruḷhinti khandhādivasena. Vepullanti pupphādivasena. Dhammesu pana vuddhinti apubbadhammappavattivasena. Viruḷinti sakiccakaraṇasādhanavasena. Vepullanti kiccanipphattivasena vipulabhāvanti attho. Vipulattantipi pāṭho. Atha vā etāni tīṇi padāni sīlasamādhipaññāhipi yojenti.

२३. 'बीजगाम-भूतगाम' यामध्ये मूळ-बीज (मूलबीज), स्कंध-बीज (खन्धबीज), अग्र-बीज (अग्गबीज), पेर-बीज (फळुबीज) आणि बीज-बीज (बीजबीज) असे पाच प्रकारचे बीज असते. 'बीजगाम' म्हणजे बीजांचा समूह, असा याचा अर्थ आहे. परंतु तेच बीज जेव्हा हिरवेगार अंकुर फुटून समृद्ध होते, तेव्हापासून त्याला 'भूतगाम' म्हणतात; म्हणजेच उत्पन्न झालेल्या आणि मूळ धरलेल्या हिरव्या अंकुरांचा समूह, असा याचा अर्थ आहे. हिरवे अंकुर फुटल्याच्या काळापासून देवतेने त्याचे रक्षण केले असता, त्या देवता संज्ञक भूतांचा (प्राण्यांचा) निवास (ग्राम) असल्यामुळेही त्याला 'भूतगाम' म्हणतात, असे म्हणतात. 'वृद्धी' (वुद्धि) म्हणजे अंकुर इत्यादींच्या रूपाने वाढणे. 'विरूळ्ही' (विरूळ्हि) म्हणजे खोड (स्कंध) इत्यादींच्या रूपाने विस्तारणे. 'वेपुल्ल' (वैपुल्य) म्हणजे फुले इत्यादींच्या रूपाने समृद्ध होणे. परंतु धर्मांच्या (मार्गांगांच्या) बाबतीत 'वृद्धी' म्हणजे नवीन धर्मांच्या उत्पत्तीच्या रूपाने वाढणे. 'विरूळ्ही' म्हणजे स्वतःचे कार्य (मार्गकृत्य) पूर्ण करण्याच्या रूपाने विस्तारणे. 'वेपुल्ल' म्हणजे कार्य पूर्ण झाल्यामुळे विपुलता प्राप्त होणे, असा याचा अर्थ आहे. 'विपुलत्तं' असाही पाठ आढळतो. अथवा, या तीन पदांचा संबंध शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्याशीही जोडला जातो.

Maggaṅganiddesavaṇṇanā

मार्गांगनिर्देश-वर्णना

24. Suttantaniddese sammādiṭṭhiyāti sāmivacanaṃ. Jhānavipassanāmaggaphalanibbānesu lokiyaviratisampayuttacitte ca yathāyogaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca vattamānāya sammādiṭṭhiyā sāmaññalakkhaṇato ekībhūtāya sammādiṭṭhiyā. Vikkhambhanavivekoti vikkhambhanavasena dūrīkaraṇavasena viveko. Kesaṃ? Nīvaraṇānaṃ. Tassa paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvayatotiādi vikkhambhanavasena paṭhamajjhānameva vuttaṃ. Tasmiṃ vutte sesajjhānānipi vuttāneva honti. Jhānesupi sammādiṭṭhiyā vijjamānattā sammādiṭṭhiyā viveko nāma hoti. Tadaṅgavivekoti tena tena vipassanāñāṇaṅgena viveko. Diṭṭhigatānanti diṭṭhivivekassa dukkarattā padhānattā ca diṭṭhivivekova vutto. Tasmiṃ vutte niccasaññādivivekopi vuttova hoti. Nibbedhabhāgiyaṃ samādhinti vipassanāsampayuttasamādhiṃ. Samucchedavivekoti kilesānaṃ samucchedena viveko. Lokuttaraṃ khayagāmimagganti khayasaṅkhātanibbānagāmilokuttaramaggaṃ. Paṭippassaddhivivekoti kilesānaṃ paṭippassaddhiyā viveko. Nissaraṇavivekoti sabbasaṅkhatanissaraṇabhūto saṅkhāraviveko. Chandajāto hotīti pubbabhāge jātadhammachando hoti. Saddhādhimuttoti pubbabhāgeyeva saddhāya adhimutto hoti. Cittañcassa svādhiṭṭhitanti pubbabhāgeyeva cittañca assa yogissa suadhiṭṭhitaṃ suṭṭhu patiṭṭhitaṃ hoti. Iti chando saddhā [Pg.308] cittanti ime tayo dhammā pubbabhāge uppannavivekānaṃ upanissayattā nissayā nāma. Keci pana ‘‘cittañcassa svādhiṭṭhitanti samādhi vutto’’ti vadanti. Virāgādīsupi eseva nayo.

२४. सुत्तन्तनिद्देसात 'सम्मादिट्ठिया' (सम्यक् दृष्टीचे) हे षष्ठीचे वचन आहे. ध्यान, विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण यांमध्ये, तसेच लौकिक विरतीशी संप्रयुक्त चित्तामध्ये, योग्यतेनुसार संप्रयोगामुळे आणि आलंबनामुळे विद्यमान असणाऱ्या सम्यक् दृष्टीच्या सामान्य लक्षणाने एकीभूत झालेल्या सम्यक् दृष्टीचे (हे षष्ठीचे वचन आहे). 'विक्खम्भनविवेक' म्हणजे विक्खम्भन (दडपून टाकणे) च्या द्वारे किंवा दूर करण्याच्या द्वारे विवेक (अलिप्तता) होय. कोणाचा? नीवरणांचा. 'त्या प्रथम ध्यानाची भावना करणाऱ्याचा' इत्यादी वाक्यात विक्खम्भन (दडपून टाकण्याच्या) पद्धतीने केवळ प्रथम ध्यानाचाच उल्लेख केला आहे. ते सांगितले असता उर्वरित ध्यानांचेही कथन केल्यासारखेच होते. ध्यानांमध्येही सम्यक् दृष्टी विद्यमान असल्यामुळे सम्यक् दृष्टीचा विवेक होतो. 'तदङ्गविवेक' म्हणजे त्या त्या विपश्यना ज्ञान-अंगाने होणारा विवेक होय. 'दिट्ठिगतानं' (दृष्टीगतांचा) म्हणजे दृष्टी-विवेकाचे दुष्करत्व (कठीण असणे) आणि प्रधानत्व (मुख्य असणे) यामुळे केवळ दृष्टी-विवेकच सांगितला आहे. तो सांगितले असता नित्यसंज्ञा इत्यादींचा विवेकही सांगितल्यासारखाच होतो. 'निब्बेधभागियं समाधिं' म्हणजे विपश्यना-संप्रयुक्त समाधी होय. 'समुच्छेदविवेक' म्हणजे क्लेशांच्या समुच्छेदाने (पूर्ण उच्छेदनाने) होणारा विवेक होय. 'लोकुत्तरं खयगामिमग्गं' म्हणजे क्षय नावाच्या निर्वाणाकडे नेणारा लोकोत्तर मार्ग होय. 'पटिप्पस्सद्धिविवेक' म्हणजे क्लेशांच्या प्रतिप्रश्रब्धीने (शांत होण्याने) होणारा विवेक होय. 'निस्सरणविवेक' म्हणजे सर्व संस्कृत धर्मांतून निस्सरण (मुक्तता) रूप असलेला संस्कार-विवेक होय. 'छन्दजातो होति' म्हणजे पूर्वभागात (सुरुवातीच्या अवस्थेत) उत्पन्न झालेला धम्मछंद (धर्माची आवड) होय. 'सद्धाधिमुत्तो' म्हणजे पूर्वभागातच श्रद्धेने अधिमुक्त (युक्त) झालेला होय. 'चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं' म्हणजे पूर्वभागातच त्या योगी पुरुषाचे चित्त सुप्रतिष्ठित (चांगल्या प्रकारे स्थिर) झालेले असते. अशा प्रकारे छंद, श्रद्धा आणि चित्त हे तीन धर्म पूर्वभागात उत्पन्न झालेल्या विवेकांचे उपनिषय (प्रबळ कारण) असल्यामुळे 'निश्रय' (आश्रय) म्हटले जातात. काही आचार्य मात्र 'चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितं याने समाधी सांगितली आहे' असे म्हणतात. विराग इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

Nirodhavāre pana nirodhasaddato aññaṃ pariyāyavacanaṃ dassentena amatā dhātūti vuttaṃ, sesesu nirodho nibbānanti ubhayatthāpi nibbānameva. Dvādasa nissayāti chandasaddhācittāniyeva vivekādīsu catūsu ekekasmiṃ tayo tayo katvā dvādasa nissayā honti.

निरोधवारामध्ये (निरोध विभागात) मात्र 'निरोध' शब्दाव्यतिरिक्त दुसरा पर्याय शब्द दाखवताना 'अमृता धातू' (अमत धातु) असे म्हटले आहे. उर्वरित वारांमध्ये 'निरोध म्हणजे निर्वाण' असे म्हटले आहे; दोन्ही ठिकाणी निर्वाणाचाच निर्देश आहे. 'द्वादश निश्रय' (बारा आश्रय) म्हणजे छंद, श्रद्धा आणि चित्त हेच विवेक इत्यादी चार वारांपैकी प्रत्येकात तीन-तीन मिळून बारा निश्रय होतात.

25. Sammāsaṅkappavāyāmasatisamādhīnampi imināva nayena atthayojanā veditabbā. Sammāvācākammantā jīvānaṃ pana jhānakkhaṇe vipassanākkhaṇe ca abhāvā jhānavipassanānaṃ pubbabhāgaparabhāgavasena vattamānā viratiyo jhānavipassanā sannissitā katvā vuttāti veditabbaṃ. Nīvaraṇānaṃ diṭṭhigatānañca vivekavirāganirodhapaṭinissaggā tathā pavattamānānaṃ viratīnaṃ vivekādayo nāmāti veditabbaṃ. Yathā aṭṭhakanipāte ‘‘tato, tvaṃ bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkaṃ savicārampi bhāveyyāsi, avitakkavicāramattampi bhāveyyāsi, avitakkaṃ avicārampi bhāveyyāsi, sappītikampi bhāveyyāsi, nippītikampi bhāveyyāsi, sātasahagatampi bhāveyyāsi, upekkhāsahagatampi bhāveyyāsī’’ti (a. ni. 8.63) mettādayo kāyānupassanādayo ca niyakajjhattamūlasamādhivasena catukkapañcakajjhānikā viya vuttā, evamidhāpi pubbabhāgaparabhāgavasena viratiyo vuttāti veditabbaṃ. Byañjanacchāyamattaṃ gahetvā na bhagavā abbhācikkhitabbo. Gambhīrañhi buddhavacanaṃ, ācariye payirupāsitvā adhippāyato gahetabbaṃ.

२५. सम्यक् संकल्प, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी यांचीही याच पद्धतीने अर्थयोजना समजावी. परंतु सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव हे ध्यानक्षणी आणि विपश्यनाक्षणी नसतात; म्हणून ध्यान व विपश्यनेच्या पूर्वभाग आणि परभागानुसार प्रवृत्त होणाऱ्या विरतींना ध्यान-विपश्यनेवर आश्रित करून सांगितले आहे, असे समजावे. नीवरणांचा आणि दृष्टीगतांचा विवेक, विराग, nirodha (निरोध) आणि प्रतिनिसर्ग हा त्याच प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या विरतींचा विवेक इत्यादी होय, असे समजावे. ज्याप्रमाणे अङ्गत्तरनिकायच्या अट्ठकनिपातात 'त्यानंतर, हे भिक्खू, तू या सवितर्क-सविचार समाधीची भावना करावी, अवितर्क-विचारमात्र समाधीची भावना करावी, अवितर्क-अविचार समाधीची भावना करावी, सप्रीतिक समाधीची भावना करावी, निष्प्रीतिक समाधीची भावना करावी, सातसहगत (सुखयुक्त) समाधीची भावना करावी, उपेक्षासहगत समाधीची भावना करावी' असे सांगून मैत्री इत्यादी आणि कायानुपश्यना इत्यादींना स्वतःच्या अध्यात्म-मूलक समाधीच्या द्वारे चतुष्क आणि पंचक ध्यानयुक्त असल्यासारखे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही पूर्वभाग आणि परभागानुसार विरती सांगितल्या आहेत, असे समजावे. केवळ व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) बाह्य छायेला (अर्थाला) धरून भगवंतांवर खोटा आरोप करू नये. कारण बुद्धवचन अत्यंत गंभीर आहे, आचार्यांच्या जवळ जाऊन त्यांच्या अभिप्रायानुसार ते ग्रहण केले पाहिजे.

26-27. Bojjhaṅgabalaindriyavāresupi imināva nayena attho veditabboti.

२६-२७. बोज्झङ्ग (बोध्यंग), बल आणि इंद्रिय वारांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजावा.

Vivekakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विवेककथा-वर्णन समाप्त झाले.

5. Cariyākathā

५. चरियाकथा (चर्याकथा)

Cariyākathāvaṇṇanā

चरियाकथा-वर्णन

28-29. Idāni vivekakathānantaraṃ paramavivekabhūtassa nissaraṇavivekasaṅkhātassa nibbānassa sacchikaraṇīyassa sacchikiriyopāyadassanatthaṃ, tathā [Pg.309] sacchikatanirodhassa lokahitasukhakiriyākaraṇadassanatthañca indriyakathāya niddiṭṭhāpi cariyākathā puna kathitā. Tassā atthavaṇṇanā indriyakathāya kathitāyevāti.

२८-२९. आता विवेककथेनंतर, परम विवेक स्वरूप असलेल्या, निस्सरण-विवेक नावाच्या आणि साक्षात्करणीय अशा निर्वाणाचा साक्षात्काराचा उपाय दाखवण्यासाठी, तसेच ज्यांनी निरोधाचा साक्षात्कार केला आहे अशा व्यक्तींच्या लोकहित आणि सुखकारक कृतींचे दर्शन घडवण्यासाठी, इंद्रियकथेत सांगितलेली चरियाकथा पुन्हा सांगितली आहे. तिचे अर्थवर्णन इंद्रियकथेत सांगितल्याप्रमाणेच आहे, असे समजावे.

Cariyākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

चरियाकथा-वर्णन समाप्त झाले.

6. Pāṭihāriyakathā

६. पाटिहारियकथा (प्रातिहार्यकथा)

Pāṭihāriyakathāvaṇṇanā

पाटिहारियकथा-वर्णन

30. Idāni lokatthacariyāpariyosānāya cariyākathāya anantaraṃ lokatthānusāsanapariyosānaṃ pāṭihāriyaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya pāṭihāriyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva pāṭihāriyānīti paccanīkapaṭiharaṇavasena pāṭihāriyāni. Iddhipāṭihāriyanti ijjhanavasena iddhi, paṭiharaṇavasena pāṭihāriyaṃ, iddhiyeva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ. Itaresu pana ādissanavasena ādesanaṃ, anusāsanavasena anusāsanī. Sesaṃ vuttanayameva.

३०. आता लोकहितचर्येने समाप्त होणाऱ्या चरियाकथेनंतर, लोकहितकारक अनुशासनाने समाप्त होणारे पाटिहारिय (प्रातिहार्य) दाखवणाऱ्या, सुत्तन्त-प्रधान अशा पाटिहारियकथेचे अपूर्व अर्थवर्णन केले जात आहे. त्यामध्ये सुत्तन्तात प्रथम 'पाटिहारियानि' म्हणजे विरोधी पक्षाचे (किंवा विरोधी धर्मांचे) परिहरण (दूर) करण्याच्या अर्थाने 'पाटिहारिय' म्हटले आहे. 'इद्धिपाटिहारिय' (ऋद्धिप्रातिहार्य) म्हणजे समृद्ध होण्याच्या (सिद्धीच्या) अर्थाने 'इद्धि' (ऋद्धी) आणि परिहरण करण्याच्या अर्थाने 'पाटिहारिय'; इद्धि हेच पाटिहारिय म्हणजे 'इद्धिपाटिहारिय' होय. इतर दोन प्रकारांमध्ये मात्र, आदेशन (मनाचे जाणणे) करण्याच्या अर्थाने 'आदेशना' आणि अनुशासन (उपदेश) करण्याच्या अर्थाने 'अनुशासनी' म्हटले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

Idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko poso. Iddhipāṭihāriyaniddeso heṭṭhā vuttatthoyeva. Nimittena ādisatīti āgatanimittena vā gatanimittena vā ṭhitanimittena vā katheti. Evampi te manoti evampi tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisampayutto vā. Api-saddo sampiṇḍanattho. Itthampi te manoti somanassitādito ekekavidhepi citte nānappakāraparidīpanaṃ. Itipi te cittanti itipi tava cittaṃ, imañca imañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. Bahuṃ cepi ādisatīti cittato aññaṃ vā idañca idañca nāma ahosi bhavati bhavissatīti bahukampi katheti. Tatheva taṃ hoti, no aññathāti taṃ sabbampi yathā yathā kathitaṃ, tatheva hoti, aññathā na hoti.

‘इध’ म्हणजे या लोकात. ‘एकच्चो’ म्हणजे एक मनुष्य. इद्धिपाटिहारियाचा निर्देश खाली सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहे. ‘निमित्تهन आदिसति’ म्हणजे येण्याच्या निमित्ताने, जाण्याच्या निमित्ताने किंवा थांबण्याच्या निमित्ताने सांगतो. ‘एवम्पि ते मनो’ म्हणजे अशा प्रकारे देखील तुझे मन सोमनस्ययुक्त (आनंदी) किंवा दोमनस्ययुक्त (दुःखी) किंवा कामवितर्क इत्यादींनी युक्त आहे. ‘अपि’ हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. ‘इत्थम्पि ते मनो’ म्हणजे सोमनस्ययुक्त इत्यादी प्रत्येक प्रकारच्या चित्तामध्ये विविध प्रकारांचे प्रकटीकरण करणारा शब्द आहे. ‘इतिपि ते चित्तं’ म्हणजे अशा प्रकारे देखील तुझे चित्त या आणि या विषयाचे चिंतन करत प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. ‘बहुं चेपि आदिसति’ म्हणजे चित्ताव्यतिरिक्त इतर गोष्टींचेही, जसे की 'हे आणि हे नाव झाले, होत आहे किंवा होईल' असे पुष्कळ काही सांगतो. ‘तथेव तं होति, नो अञ्ञथा’ म्हणजे ते सर्व जसे जसे सांगितले आहे, तसेच होते, अन्यथा (वेगळे) होत नाही.

Na heva kho nimittena ādisatīti nimittaṃ jānantopi kevalaṃ nimitteneva na katheti. Apicāti aparapariyāyadassanaṃ. Manussānanti cittaṃ jānanakamanussānaṃ. Amanussānanti sāvitānaṃ vā assāvitānaṃ vā yakkhapisācādīnaṃ. Devatānanti cātumahārājikādīnaṃ. Saddaṃ sutvāti aññassa [Pg.310] cittaṃ ñatvā kathentānaṃ saddaṃ suṇitvā. Panāti nipāto puna ārambhe. Vitakkayatoti yaṃ vā taṃ vā vitakkena vitakkentassa. Vicārayatoti vitakkasampayutteneva vicārena vicārentassa. Vitakkavipphārasaddaṃ sutvāti vitakkavegavasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttappamattādīnaṃ kūjanasaddaṃ sutvā. Yaṃ vitakkayato so saddo uppanno, tassa vasena ‘‘evampi te mano’’tiādīni ādisati.

‘केवळ निमित्तानेच निर्देश करत नाही’ (न हेव खो निमित्तेन आदिसती) याचा अर्थ असा की, निमित्त (हालचाल किंवा चिन्ह) जाणत असूनही केवळ निमित्तानेच तो सांगत नाही. ‘अपि च’ हा शब्द दुसरा पर्याय दर्शवण्यासाठी आहे. ‘मनुष्यांच्या’ (मनुस्सानं) म्हणजे दुसऱ्यांचे चित्त जाणणाऱ्या मनुष्यांच्या. ‘अमनुष्यांच्या’ (अमनुस्सानं) म्हणजे शरीरात प्रवेश केलेल्या किंवा न केलेल्या यक्ष, पिशाच इत्यादींच्या. ‘देवतांच्या’ (देवतानं) म्हणजे चातुर्महाराजिक इत्यादी देवतांच्या. ‘शब्द ऐकून’ (सद्दं सुत्वा) म्हणजे दुसऱ्याचे चित्त जाणून बोलणाऱ्यांचा आवाज ऐकून. ‘पन’ हा निपात पुन्हा आरंभ करण्याच्या अर्थात आहे. ‘वितर्क करणाऱ्याच्या’ (वितक्कयतो) म्हणजे काही ना काही विचाराने विचार करणाऱ्याच्या. ‘विचार करणाऱ्याच्या’ (विचारयतो) म्हणजे वितर्काशी संप्रयुक्त अशा विचाराने चिंतन करणाऱ्याच्या. ‘वितर्काच्या प्रसाराचा शब्द ऐकून’ (वितक्कविप्फारसद्दं सुत्वा) म्हणजे वितर्काच्या वेगाने उत्पन्न झालेल्या, झोपलेल्या किंवा गाफील असलेल्या लोकांच्या बडबडण्याचा किंवा कुंथण्याचा आवाज ऐकून. ज्या विषयाचा विचार करताना तो शब्द उत्पन्न झाला, त्याच्या आधारे 'तुझे मन असे आहे' इत्यादी प्रकारे तो निर्देश करतो.

Avitakkaṃ avicāraṃ samādhinti vitakkavicārakkhobhavirahitasantacittassāpi jānanasamatthataṃ dassentena vuttaṃ, sesacittajānane pana vattabbameva natthi. Cetasā ceto paricca pajānātīti cetopariyañāṇalābhī. Bhototi bhavantassa. Manosaṅkhārā paṇihitāti cittasaṅkhārā ṭhapitā. Amukaṃ nāma vitakkaṃ vitakkayissatīti kusalādivitakkaṃ vitakkayissati pavattayissatīti pajānāti. Pajānanto ca āgamanena jānāti, pubbabhāgena jānāti, antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti. Āgamanena jānāti nāma kasiṇaparikammakāleyeva ‘‘yenākārenesa kasiṇabhāvanaṃ āraddho paṭhamajjhānaṃ vā dutiyādijjhānaṃ vā aṭṭha samāpattiyo vā uppādessatī’’ti jānāti. Pubbabhāgena jānāti nāma paṭhamavipassanāya āraddhāya evaṃ jānāti, ‘‘yenākārenesa vipassanaṃ āraddho sotāpattimaggaṃ vā uppādessati…pe… arahattamaggaṃ vā uppādessatī’’ti jānāti. Antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti nāma ‘‘yenākārena imassa manosaṅkhārā ṭhapitā, imassa nāma cittassa anantarā imaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessati, ito vuṭṭhitassa etassa hānabhāgiyo vā samādhi bhavissati, ṭhitibhāgiyo vā visesabhāgiyo vā nibbedhabhāgiyo vā, abhiññāyo vā uppādessatī’’ti jānāti. Bahuṃ cepi ādisatīti cetopariyañāṇassa cittacetasikānaṃyeva ārammaṇakaraṇato sarāgādisoḷasapabhedavaseneva bahuṃ cepi katheti, na aññavasenāti veditabbaṃ. Tatheva taṃ hotīti idaṃ ekaṃsena tatheva hoti. Cetopariyañāṇavasena ñātañhi aññathābhāvī nāma natthi.

‘अवितर्क अविचार समाधी’ (अवितक्कं अविचारं समाधिं) हे वितर्क आणि विचारांच्या क्षोभापासून रहित असलेल्या शांत चित्ताची देखील (चित्त) जाणण्याची क्षमता दर्शवण्यासाठी स्थविरांनी म्हटले आहे. इतर चित्त जाणण्याबाबत तर काही सांगण्याची गरजच नाही. ‘चित्ताने चित्त जाणून जाणतो’ (चेतसा चेतो परिच्च पजानाति) म्हणजे चेतोपरियज्ञान प्राप्त केलेला पुरुष आपल्या चित्ताने दुसऱ्याच्या चित्ताला जाणून घेतो. ‘भोतो’ म्हणजे आपल्या (भवंताच्या). ‘मनोसंस्कार प्रस्थापित झाले आहेत’ (मनोसङ्खारा पणिहिता) म्हणजे चित्त आणि चैतसिक प्रस्थापित झाले आहेत. ‘अमुक नावाचा वितर्क करेल’ (अमुकं नाम वितक्कं वितक्कयिस्सति) म्हणजे कुशल इत्यादी वितर्क करेल, प्रवृत्त करेल, असे जाणतो. आणि जाणणारा पुरुष आगमनाने जाणतो, पूर्वभागाने जाणतो, समापत्तीच्या आत चित्त पाहून जाणतो. ‘आगमनाने जाणतो’ म्हणजे कसिण परिकर्माच्या वेळीच 'ज्या प्रकारे याने कसिण भावनेचा आरंभ केला आहे, त्या प्रकारे हा प्रथम ध्यान किंवा द्वितीय ध्यान किंवा आठ समापत्ती उत्पन्न करेल' असे जाणतो. ‘पूर्वभागाने जाणतो’ म्हणजे प्रथम विपश्यनेचा आरंभ केल्यावर असे जाणतो की, 'ज्या प्रकारे याने विपश्यनेचा आरंभ केला आहे, त्या प्रकारे हा स्रोतापत्ती मार्ग उत्पन्न करेल... पे... अर्हत् मार्ग उत्पन्न करेल.' ‘समापत्तीच्या आत चित्त पाहून जाणतो’ म्हणजे 'ज्या प्रकारे याचे मनोसंस्कार प्रस्थापित झाले आहेत, या चित्तानंतर हा अमुक नावाचा वितर्क करेल, या समापत्तीतून उठल्यावर याला हानभागीय (ऱ्हास पावणारी) समाधी किंवा स्थितीभागीय किंवा विशेषभागीय किंवा निर्वेधभागीय समाधी प्राप्त होईल, किंवा अभिज्ञा उत्पन्न करेल' असे जाणतो. ‘पुष्कळ जरी निर्देश करतो’ (बहुं चेपि आदिसति) म्हणजे चेतोपरियज्ञानाचे चित्त आणि चैतसिकांनाच आलंबन बनवण्यामुळे, सरागादी सोळा प्रकारांच्या आधारेच पुष्कळ सांगतो, इतर विषयांच्या आधारे नाही, असे समजावे. ‘ते तसेच होते’ (तथेव तं होति) म्हणजे हे निश्चितपणे तसेच होते. चेतोपरियज्ञानाने जाणलेले कधीही अन्यथा (वेगळे) होत नाही.

Evaṃ vitakkethāti evaṃ nekkhammavitakkādayo pavattentā vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha[Pg.311]. Evaṃ manasi karothāti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. Mā evaṃ manasākatthāti evaṃ niccantiādinā nayena mā manasi akattha. Idaṃ pajahathāti idaṃ pañcakāmaguṇarāgādiṃ pajahatha. Idaṃ upasampajja viharathāti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha.

‘असा विचार करा’ (एवं वितक्केथ) म्हणजे असे नैष्क्रम्य-वितर्क इत्यादी प्रवृत्त करत विचार करा. ‘असा विचार करू नका’ (मा एवं वितक्कयित्थ) म्हणजे काम-वितर्क इत्यादी प्रवृत्त करत विचार करू नका. ‘असे मनसिकार करा’ (एवं मनसि करोथ) म्हणजे केवळ अनित्यसंज्ञा किंवा दुःखसंज्ञा इत्यादींपैकी एकाचा मनसिकार करा. ‘असे मनात आणू नका’ (मा एवं मनसाकत्थ) म्हणजे 'नित्य' इत्यादी पद्धतीने मनसिकार करू नका. ‘याचा त्याग करा’ (इदं पजहथ) म्हणजे या पंचकामगुणराग इत्यादींचा त्याग करा. ‘हे प्राप्त करून विहरा’ (इदं उपसम्पज्ज विहरथ) म्हणजे चार मार्ग आणि फळ अशा प्रकारच्या या लोकोत्तर धर्मालाच प्राप्त करून, निष्पन्न करून विहरा.

31. Idāni iddhipāṭihāriye aparaṃ pariyāyaṃ visesena dassento nekkhammaṃ ijjhatīti iddhītiādimāha. Tattha kāmacchandaṃ paṭiharatīti attano paṭipakkhabhūtaṃ kāmacchandaṃ paṭibalaṃ hutvā harati pajahatīti tadeva nekkhammaṃ pāṭihāriyaṃ nāmāti attho. Ye tena nekkhammena samannāgatāti evaṃ kāmacchandapaṭihārakena tena nekkhammena ye puggalā paṭilābhavasena samannāgatā. Visuddhacittāti kāmacchandābhāvato visuddhacittā. Anāvilasaṅkappāti kāmasaṅkappena anālulitanekkhammasaṅkappā. Iti ādesanāpāṭihāriyanti paracittakusalena vā aññena vā sammāsambuddhena vā buddhasāvakehi vā evaṃ ādesanā pāṭihāriyanti attho. Atha vā iti evaṃ ādisanaṃ ādesanāpāṭihāriyanti ādesanasaddo pāṭhasesaṃ katvā payujjitabbo. Evaṃ āsevitabbanti iminā ca pakārena iminā ca pakārena ādito sevitabbaṃ. Sesattayepi eseva nayo. Tadanudhammatā sati upaṭṭhapetabbāti tassa nekkhammassa anukūlabhūtā sati bhusaṃ ṭhapetabbā. Iti anusāsanīpāṭihāriyanti ettha ādesanāpāṭihāriyayojanāya viya yojanā kātabbā. Abyāpādādīsupi eseva nayo. Pāṭho pana jhānādīni saṅkhipitvā ante arahattamaggameva dassetvā likhito. Tattha catūsupi maggesu ‘‘evaṃ āsevitabbo’’tiādi ekacittakkhaṇikattā maggassa pubbabhāgavasena vuttanti veditabbaṃ. Maggassa hi pubbabhāgabhūtāya lokiyamaggasaṅkhātāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya magguppādanatthaṃ āsevanādīsu katesu tāya uppanno maggopi āsevito bhāvito bahulīkato nāma hotīti veditabbaṃ. Sabbatthikavādācariyā pana ‘‘ekekamaggo soḷasakkhaṇiko’’ti vadanti. Tadanudhammatāsatiupaṭṭhāpanaṃ pana pubbabhāge yujjatiyevāti.

३१. आता ऋद्धिप्रातिहार्यामध्ये दुसरा पर्याय विशेष रूपाने दर्शवण्यासाठी 'नैष्क्रम्य सिद्ध होते म्हणून ती ऋद्धी आहे' (नेक्खम्मं इज्झतीति इद्धी) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'कामच्छंदाचे निवारण करते' (कामच्छन्दं पटिहरती) म्हणजे आपल्या प्रतिपक्ष असलेल्या कामच्छंदाला समर्थ होऊन दूर करते, त्याग करते, म्हणून ते नैष्क्रम्यच 'प्रातिहार्य' नावाचे आहे, असा अर्थ आहे. ‘जे त्या नैष्क्रम्याने युक्त आहेत’ (ये तेन नेक्खम्मेन समन्नागता) म्हणजे अशा कामच्छंदाचे निवारण करणाऱ्या नैष्क्रम्याला प्राप्त झाल्यामुळे जे पुद्गल (व्यक्ती) युक्त आहेत. ‘विशुद्धचित्त’ (विसुद्धचित्ता) म्हणजे कामच्छंदाच्या अभावामुळे विशुद्ध चित्त असलेले. ‘अनाविलसंकल्प’ (अनाविलसङ्कप्पा) म्हणजे कामसंकल्पाने विचलित न झालेला नैष्क्रम्यसंकल्प असलेले. ‘हे आदेशनाप्रातिहार्य आहे’ (इति आदेसनापाटिहारियं) म्हणजे परचित्त जाणण्यात कुशल असलेल्या किंवा इतर सम्यक्संबुद्धांनी किंवा बुद्धश्रावकांनी अशा प्रकारे केलेले आदेशनाप्रातिहार्य होय, असा अर्थ आहे. किंवा अशा प्रकारे निर्देश करणे म्हणजे 'आदेशनाप्रातिहार्य' यात 'आदेशना' शब्द उर्वरित पाठाशी जोडून वापरावा. ‘असे सेवन करावे’ (एवं आसेवितब्बं) म्हणजे या प्रकारे आणि त्या प्रकारे सुरुवातीपासून सेवन करावे. उर्वरित तिन्हींमध्येही हाच नियम आहे. ‘त्याच्या अनुकूल धर्माची स्मृती प्रस्थापित करावी’ (तदनुधम्मता सति उपट्ठपेतब्बा) म्हणजे त्या नैष्क्रम्याला अनुकूल असलेली स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करावी. ‘हे अनुशासनीप्रातिहार्य आहे’ (इति अनुसासनीपाटिहारियं) यात आदेशनाप्रातिहार्याच्या योजनेप्रमाणेच योजना करावी. अव्यापाद इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. पाठ तर ध्यान इत्यादींचा संक्षेप करून शेवटी अर्हत् मार्गालाच दर्शवून लिहिला आहे. त्यात चारही मार्गांमध्ये 'असे सेवन करावे' इत्यादी जे म्हटले आहे, ते मार्गाच्या क्षणिकत्वामुळे (एकचित्तक्षणिकत्वामुळे) पूर्वभागाच्या आधारे म्हटले आहे, असे समजावे. कारण मार्गाचा पूर्वभाग असलेल्या, लौकिक मार्ग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आणि वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी) विपश्यनेद्वारे मार्ग उत्पन्न करण्यासाठी जेव्हा सेवनादी केले जाते, तेव्हा तिच्याद्वारे उत्पन्न झालेला मार्ग देखील सेवित, भावित आणि बहुलीकृत होतो, असे समजावे. परंतु सर्वास्तिवादी आचार्य म्हणतात की, 'प्रत्येक मार्ग सोळा क्षणांचा असतो.' त्याच्या अनुकूल धर्माची स्मृती प्रस्थापित करणे पूर्वभागात योग्यच आहे.

32. Puna nekkhammaṃ ijjhatīti iddhītiādīni ‘‘iddhipāṭihāriya’’ntipadassa kammadhārayasamāsattadīpanatthaṃ vuttāni. Suttante vuttesu tīsu iddhipāṭihāriyasseva samāsatte vutte sesānaṃ dvinnampi vuttova hotīti imasmiṃ [Pg.312] pariyāye mūlabhūtassa iddhipāṭihāriyasseva samāsattho vuttoti veditabbanti.

३२. पुन्हा 'नैष्क्रम्य सिद्ध होते म्हणून ती ऋद्धी आहे' (नेक्खम्मं इज्झतीति इद्धी) इत्यादी शब्द 'ऋद्धिप्रातिहार्य' (इद्धिपाटिहारियं) या पदाचा कर्मधारय समास दर्शवण्यासाठी म्हटले आहेत. सूत्रांमध्ये सांगितलेल्या तीन प्रातिहार्यांपैकी केवळ ऋद्धिप्रातिहार्याचाच समास सांगितला असता, उर्वरित दोन्ही प्रातिहार्यांचाही समास सांगितल्यासारखाच होतो. म्हणून या पर्यायात मूळ असलेल्या केवळ ऋद्धिप्रातिहार्याचाच समासार्थ सांगितला आहे, असे समजावे.

Pāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रातिहार्यकथावर्णन समाप्त झाले.

7. Samasīsakathā

७. समसीसकथा

Samasīsakathāvaṇṇanā

समसीसकथावर्णन

33. Idāni pāṭihāriyakathānantaraṃ ādipāṭihāriyabhūtassa iddhipāṭihāriyasaṅgahitassa samasīsibhāvassa iddhipāṭihāriyabhāvadīpanatthaṃ ñāṇakathāya niddiṭṭhāpi samasīsakathā iddhipāṭihāriyasambandhena puna kathitā. Tassā atthavaṇṇanā tattha kathitāyevāti.

३३. आता, प्रातिहार्यकथेनंतर, जे पहिले प्रातिहार्य आहे अशा, ऋद्धिप्रातिहार्यात समाविष्ट असलेल्या समशीसी भावाचे (समशीर्षी अवस्था) ऋद्धिप्रातिहार्यत्व स्पष्ट करण्यासाठी, ज्ञानकथेत आधीच सांगितलेली असूनही 'समसीसकथा' (समशीर्षकथा) ऋद्धिप्रातिहार्याच्या संबंधाने पुन्हा सांगितली आहे. तिचे अर्थ-वर्णन तेथे (ज्ञानकथेत) सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Samasīsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

समसीसकथा-वर्णन समाप्त झाले.

8. Satipaṭṭhānakathā

८. सतिपट्ठानकथा

Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā

सतिपट्ठानकथा-वर्णन

34. Idāni samasīsakathānantaraṃ attanā vuttassa iddhipāṭihāriyassa sādhake satta anupassanāvisese dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya satipaṭṭhānakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva cattāroti gaṇanaparicchedo, tena na tato heṭṭhā, na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti. Imeti niddisitabbanidassanaṃ. Bhikkhaveti dhammapaṭiggāhakapuggalālapanaṃ. Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.408) hi satigocaro ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vutto. Tassattho – patiṭṭhāti tasminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti.

३४. आता, समसीसकथानंतर, स्वतः सांगितलेल्या ऋद्धिप्रातिहार्याला सिद्ध करणाऱ्या सात प्रकारच्या विशिष्ट अनुपश्यना दाखवून देणाऱ्या, सुत्तांवर आधारित अशा सतिपट्ठानकथेचे अपूर्व अर्थ-वर्णन केले जात आहे. त्यामध्ये प्रथम सुत्तात 'चत्तारो' (चार) हा संख्यावाचक शब्द आहे, त्याद्वारे सतिपट्ठानांची संख्या चारपेक्षा कमी नाही आणि जास्तही नाही, अशी मर्यादा दर्शविली आहे. 'इमे' (हे) हा शब्द निर्देश करण्यायोग्य गोष्टी दर्शवितो. 'भिक्खवे' (भिक्खूहो) हे धम्म ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तींना केलेले संबोधन आहे. 'सतिपट्ठान' चे तीन अर्थ होतात: सतीचा (स्मृतीचा) गोचर (विषय) देखील सतिपट्ठान आहे; तीन प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांच्या बाबतीत शास्त्यांचे (बुद्धांचे) राग आणि अनुनय (द्वेष आणि आसक्ती) यांपासून मुक्त असणे देखील सतिपट्ठान आहे; आणि केवळ 'सती' (स्मृती) देखील सतिपट्ठान आहे. कारण 'भिक्खूहो, मी चार सतिपट्ठानांचा उदय आणि अस्त उपदेशीन' इत्यादी वचनांमध्ये सतीचा गोचर (विषय) याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्याच्यामध्ये ती प्रतिष्ठित होते, ते 'पट्ठान' (प्रतिष्ठान) होय. काय प्रतिष्ठित होते? सती (स्मृती). सतीचे प्रतिष्ठान म्हणजेच 'सतिपट्ठान' होय.

‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.304, 311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato [Pg.313] paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabbatoti? Satiyā. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (ma. ni. 3.147) pana satiyeva ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā vattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena upaṭṭhānaṃ. Iti sati ca sā upaṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidha adhippetaṃ. Yadi evaṃ kasmā satipaṭṭhānāti bahuvacanaṃ katanti? Satibahuttā. Ārammaṇabhedena hi bahukā tā satiyoti.

‘तीन सतिपट्ठान आहेत, ज्यांचे आर्य सेवन करतात, आणि ज्यांचे सेवन करत शास्ते संघाला उपदेश करण्यास पात्र ठरतात’ या वचनात, three प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांच्या बाबतीत शास्त्यांचे राग आणि अनुनय (द्वेष आणि आसक्ती) ओलांडून जाणे (त्यांच्यापासून मुक्त असणे) याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - प्रस्थापित करण्यायोग्य असल्यामुळे ते 'पट्ठान' (प्रस्थान/प्रवर्तन) होय, म्हणजेच प्रवृत्त करण्यायोग्य असा अर्थ आहे. कशाद्वारे प्रस्थापित करायचे? सतीद्वारे (स्मृतीद्वारे). सतीद्वारे प्रस्थापित करणे म्हणजेच 'सतिपट्ठान' होय. 'चार सतिपट्ठानांची भावना केली असता, त्यांचा वारंवार सराव केला असता, ते सात बोज्झंगांना परिपूर्ण करतात' इत्यादी वचनांमध्ये केवळ सतीलाच 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - जी प्रतिष्ठित होते ती 'पट्ठान' होय, म्हणजेच जी (आलंबनात) प्रवेश करून, झेप घेऊन प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे. केवळ सतीच पट्ठान आहे, म्हणून ते 'सतिपट्ठान' होय. अथवा, स्मरण करण्याच्या अर्थाने 'सती' आणि उपस्थित राहण्याच्या अर्थाने 'उपस्थान' (उपट्ठान). अशा प्रकारे जी सती आहे आणि उपस्थानही आहे, ती 'सतिपट्ठान' होय. येथे हाच (तिसरा) अर्थ अभिप्रेत आहे. जर असे आहे, तर 'सतिपट्ठान' असे अनेकवचन का केले आहे? सतीच्या अनेकत्वामुळे (स्मृतीच्या विविधतेमुळे). कारण आलंबनाच्या (विषयाच्या) भेदाने त्या सती अनेक प्रकारच्या असतात, असे जाणावे.

Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhikkhūti saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. Sesapadānaṃ atthavaṇṇanā panettha sutamayañāṇakathāya maggasaccaniddesavaṇṇanāyaṃ vuttāyevāti.

'कोणते चार?' (कतमे चत्तारो) हा प्रश्न सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न (कथेतुकाम्यतापुच्छा) आहे. 'इथे' (इध) म्हणजे या शासनात (बुद्धांच्या शासनात). 'भिक्खू' (भिक्षू) म्हणजे जो संसारात भय पाहतो तो भिक्षू होय. उर्वरित पदांचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) येथे 'सुतमयज्ञानकथा' मधील 'मार्गसत्यनिर्देशवर्णना' मध्ये सांगितल्याप्रमाणेच समजावे.

Kasmā pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti? Veneyyahitattā. Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvedhā dvedhā pavattesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa sukhumaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Diṭṭhicaritassāpi mandassa nātippabhedagataṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa atippabhedagataṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṃ. Vipassanāyānikassapi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṃ tatiyaṃ, tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṃ catutthaṃ. Iti cattārova vuttā anūnā anadhikāti.

परंतु भगवंतांनी चारच सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) का सांगितले आहेत, कमीही नाही आणि जास्तही नाही? विनेय (उपदेश देण्यास योग्य अशा व्यक्तींच्या) हितासाठी. कारण, तृष्णाचरित (तृष्णा-स्वभाव), दृष्टीचरित (दृष्टी-स्वभाव), समथयानिक (शमथ-मार्गी) आणि विपस्सनायानिक (विपश्यना-मार्गी) लोकांमध्ये मंद आणि तीक्ष्ण अशा दोन-दोन प्रकारांच्या प्रवृत्तीनुसार: मंद तृष्णाचरित व्यक्तीसाठी स्थूल 'कायानुपस्सना सतिपट्ठान' हा विशुद्धीचा मार्ग (विशुद्धिमार्ग) आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या व्यक्तीसाठी सूक्ष्म 'वेदनानुपस्सना सतिपट्ठान' आहे. दृष्टीचरित व्यक्तींमध्येही, मंद बुद्धीच्या व्यक्तीसाठी फारसे भेद नसलेले 'चित्तानुपस्सना सतिपट्ठान' हा विशुद्धीचा मार्ग आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या व्यक्तीसाठी अत्यंत विस्तृत भेद असलेले 'धम्मानुपस्सना सतिपट्ठान' आहे. तसेच, मंद बुद्धीच्या समथयानिक व्यक्तीसाठी विनासायास प्राप्त होणारे निमित्त असलेले पहिले सतिपट्ठान (कायानुपस्सना) हा विशुद्धीचा मार्ग आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या समथयानिक व्यक्तीसाठी स्थूल आलंबनावर चित्त स्थिर न राहिल्यामुळे दुसरे सतिपट्ठान (वेदनानुपस्सना) हा मार्ग आहे. मंद बुद्धीच्या विपस्सनायानिक व्यक्तीसाठीही फारसे भेद नसलेले आलंबन असलेले तिसरे सतिपट्ठान (चित्तानुपस्सना) हा विशुद्धीचा मार्ग आहे, तर तीक्ष्ण बुद्धीच्या विपस्सनायानिक व्यक्तीसाठी अत्यंत विस्तृत भेद असलेले आलंबन असलेले चौथे सतिपट्ठान (धम्मानुपस्सना) हा मार्ग आहे. म्हणूनच चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत, कमीही नाही आणि जास्तही नाही, असे समजावे.

Subhasukhaniccaattavipallāsappahānatthaṃ vā. Kāyo hi asubho, tattha ca subhavipallāsavipallatthā sattā. Tesaṃ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Sukhaṃ niccaṃ attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā, cittaṃ aniccaṃ, dhammā anattā, tesu ca sukhaniccaattavipallāsavipallatthā sattā. Tesaṃ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṃ vipallāsānaṃ pahānatthaṃ sesāni tīṇi vuttānīti [Pg.314] evaṃ subhasukhaniccaattavipallāsappahānatthaṃ vā cattārova vuttā. Na kevalañca vipallāsappahānatthameva, caturoghayogāsavaganthaupādānaagatippahānatthampi catubbidhāhārapariññatthampi cattārova vuttāti veditabbaṃ.

अथवा शुभ (सुंदर), सुख, नित्य आणि आत्मा या विपर्यासांचे (विपल्लास - चुकीच्या समजुतींचे) प्रहाण करण्यासाठी (नष्ट करण्यासाठी) चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत. कारण शरीर हे अशुचि (अशुभ) आहे, परंतु प्राणी त्यात शुभ-विपर्यासाने मोहित झालेले असतात. त्यांना त्या शरीरात अशुचिभावाचे दर्शन घडवून त्या विपर्यासाचे प्रहाण करण्यासाठी पहिले सतिपट्ठान (कायानुपस्सना) सांगितले आहे. वेदना इत्यादींना सुख, नित्य आणि आत्मा असे गृहीत धरले तरी वेदना ही दुःखकारक आहे, चित्त अनित्य आहे आणि धर्म (मानसिक अवस्था) अनात्मा आहेत; परंतु प्राणी त्यांच्याविषयी सुख, नित्य आणि आत्म-विपर्यासाने मोहित झालेले असतात. त्यांना त्यामध्ये दुःख इत्यादी भावांचे दर्शन घडवून त्या विपर्यासांचे प्रहाण करण्यासाठी उर्वरित तीन सतिपट्ठान सांगितले आहेत. अशा प्रकारे शुभ, सुख, नित्य आणि आत्म-विपर्यासाच्या प्रहाणासाठी चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत. केवळ विपर्यासांच्या प्रहाणासाठीच नव्हे, तर चार ओघ (पूर), योग (बंधने), आसव (आसव), गंथ (ग्रंथी), उपादान (आसक्ती) आणि अगती (चुकीचे मार्ग) यांच्या प्रहाणासाठी तसेच चार प्रकारच्या आहारांच्या परिज्ञानासाठी (पूर्ण आकलनासाठी) देखील चारच सतिपट्ठान सांगितले आहेत, असे समजावे.

35. (Ka) suttantaniddese pathavīkāyanti imasmiṃ rūpakāye pathavīdhātu. Sakalasarīre pana pathavīdhātūnaṃ bahukattā sabbapathavīdhātusaṅgahatthaṃ samūhatthena kāyaggahaṇaṃ kataṃ. Āpokāyādīsupi eseva nayo. Kesakāyādīnampi bahukattā kesakāyādigahaṇaṃ kataṃ. Vakkādīni pana paricchinnattā kāyaggahaṇaṃ nārahantīti tesaṃ gahaṇaṃ na katanti veditabbaṃ.

३५. (क) सुत्तन्त निर्देशामध्ये 'पठवीकाय' (पृथ्वी-काय) म्हणजे या रूपकायातील (भौतिक शरीरातील) पृथ्वीधातू होय. संपूर्ण शरीरात पृथ्वीधातूचे प्राचुर्य (पुष्कळता) असल्यामुळे, सर्व पृथ्वीधातूंचा संग्रह करण्यासाठी समूह या अर्थाने 'काय' हा शब्द वापरला गेला आहे. 'आपोकाय' (जल-काय) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. केस इत्यादींच्या बहुसंख्येमुळे 'केसकाय' (केश-काय) इत्यादी संज्ञा वापरल्या गेल्या आहेत. परंतु प्लीहा (वक्क - किडनी/प्लीहा) इत्यादी अवयव मर्यादित (परिच्छिन्न) असल्यामुळे त्यांना 'काय' ही संज्ञा देणे योग्य नाही, म्हणून त्यांचा तसा उल्लेख केलेला नाही, असे समजावे.

(Kha) sukhaṃ vedanantiādīsu sukhaṃ vedananti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ. Tathā dukkhaṃ vedanaṃ. Adukkhamasukhaṃ vedananti pana cetasikameva upekkhāvedanaṃ. Sāmisaṃ sukhaṃ vedananti cha gehasitasomanassavedanā. Nirāmisaṃ sukhaṃ vedananti cha nekkhammasitasomanassavedanā. Sāmisaṃ dukkhaṃ vedananti cha gehasitadomanassavedanā. Nirāmisaṃ dukkhaṃ vedananti cha nekkhammasitadomanassavedanā. Sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedananti cha gehasitaupekkhāvedanā. Nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedananti cha nekkhammasitaupekkhāvedanā.

(ख) 'सुखं वेदनं' इत्यादींमध्ये, 'सुखं वेदनं' म्हणजे शारीरिक किंवा मानसिक सुखद वेदना होय. त्याचप्रमाणे 'दुःखं वेदनं' (दुःखद वेदना) समजावी. 'अदुक्खमसुखं वेदनं' (अदुःख-असुख वेदना) म्हणजे केवळ मानसिक उपेक्षा वेदना (तटस्थ वेदना) होय. 'सामिसं सुखं वेदनं' (सामिष सुखद वेदना) म्हणजे गृहजीवनावर आधारित (गेहसित) सहा सोमनस्य वेदना (आनंददायी वेदना) होत. 'निरामिसं सुखं वेदनं' (निरामिष सुखद वेदना) म्हणजे नैष्क्रम्यावर आधारित (नेक्खम्मसित - संन्यास किंवा ध्यानावर आधारित) सहा सोमनस्य वेदना होत. 'सामिसं दुःखं वेदनं' (सामिष दुःखद वेदना) म्हणजे गृहजीवनावर आधारित सहा दोमनस्य वेदना (खिन्नता वेदना) होत. 'निरामिसं दुःखं वेदनं' (निरामिष दुःखद वेदना) म्हणजे नैष्क्रम्यावर आधारित सहा दोमनस्य वेदना होत. 'सामिसं अदुक्खमसुखं वेदनं' (सामिष अदुःख-असुख वेदना) म्हणजे गृहजीवनावर आधारित सहा उपेक्षा वेदना होत. 'निरामिसं अदुक्खमसुखं वेदनं' (निरामिष अदुःख-असुख वेदना) म्हणजे नैष्क्रम्यावर आधारित सहा उपेक्षा वेदना होत.

(Ga) sarāgaṃ cittantiādīni ñāṇakathāyaṃ vuttatthāni.

(ग) 'सरागं चित्तं' (रागासहित चित्त) इत्यादी पदांचे अर्थ 'ज्ञानकथा' (ञाणकथा) मध्ये स्पष्ट केले गेले आहेत.

(Gha) tadavasese dhammeti tehi kāyavedanācittehi avasese tebhūmakadhamme. Sabbattha tena ñāṇenāti tena sattavidhena anupassanāñāṇena. Yāni panettha antarantarā avuttatthāni, tāni heṭṭhā tattha tattha vuttatthānevāti.

(घ) 'तदवसेसे धम्मे' (त्या उर्वरित धर्मांमध्ये) म्हणजे त्या काय, वेदना आणि चित्त यांच्याव्यतिरिक्त उर्वरित त्रिभूमिक धर्म (तेभूमकधम्म) होत. सर्व ठिकाणी 'तेन ज्ञानेन' (त्या ज्ञानाने) म्हणजे त्या सात प्रकारच्या अनुपस्सना ज्ञानाने (अनुपश्यना ज्ञानाने) होय. येथे मध्ये-मध्ये ज्या पदांचे अर्थ स्पष्ट केलेले नाहीत, त्यांचे अर्थ खाली (किंवा पूर्वी) त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेलेच आहेत, असे समजावे.

Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सतिपट्ठानकथा-वर्णना (स्मृतिप्रस्थानकथा-वर्णना) समाप्त झाली.

9. Vipassanākathā

९. विपस्सनाकथा (विपश्यनाकथा)

Vipassanākathāvaṇṇanā

विपस्सनाकथा-वर्णना (विपश्यनाकथा-वर्णना)

36. Idāni vipassanāpaṭisaṃyuttāya satipaṭṭhānakathāya anantaraṃ vipassanāpabhedaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya vipassanākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva soiti sabbanāmattā yo [Pg.315] vā so vā sabbopi saṅgahito hoti. Vatāti ekaṃsatthe nipāto. Kañci saṅkhāranti appamattakampi saṅkhāraṃ. Anulomikāya khantiyāti ettha vipassanāñāṇameva lokuttaramaggaṃ anulometīti anulomikaṃ, tadeva khantimapekkhitvā anulomikā. Sabbasaṅkhārā tassa aniccato dukkhato anattato khamanti ruccantīti khanti. Sā mudukā majjhimā tikkhāti tividhā. Kalāpasammasanādikā udayabbayañāṇapariyosānā mudukānulomikā khanti. Bhaṅgānupassanādikā saṅkhārupekkhāñāṇapariyosānā majjhimānulomikā khanti. Anulomañāṇaṃ tikkhānulomikā khanti. Samannāgatoti upeto. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yathāvuttaṃ etaṃ ṭhānaṃ etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Sammattaniyāmanti ettha ‘‘hitasukhāvaho me bhavissatī’’ti evaṃ āsīsato tatheva sambhavato asubhādīsu ca asubhantiādiaviparītappavattisabbhāvato ca sammā sabhāvoti sammatto, anantaraphaladānāya arahattuppattiyā ca niyāmabhūtattā niyāmo, nicchayoti attho. Sammatto ca so niyāmo cāti sammattaniyāmo. Ko so? Lokuttaramaggo, visesato pana sotāpattimaggo. Tena hi magganiyāmena niyatattā ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ti (pārā. 21; dī. ni. 1.373) vuttaṃ. Taṃ sammattaniyāmaṃ okkamissati pavisissatīti etaṃ aṭṭhānanti attho. Gotrabhuno pana maggassa āvajjanaṭṭhāniyattā taṃ anādiyitvā anulomikakhantiyā anantaraṃ sammattaniyāmokkamanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu gotrabhu vivaṭṭanānupassanā hotīti anulomikakhantiyā eva saṅgahitā hoti. Catūsupi suttantesu imināva nayena attho veditabbo. Etehi anulomikakhantisammattaniyāmacatuariyaphalavasena ca cha dhammāti chakkanipāte (a. ni. 6.98, 101) cattāro suttantā vuttā. Kaṇhapakkhasukkapakkhadvayavasena hi cattāro suttantāva hontīti.

३६. आता, विपश्यनेशी संबंधित सतिपट्ठान कथेच्या नंतर, विपश्यनेचे प्रकार दर्शविणाऱ्या आणि सुत्ताच्या आधारे सुरू होणाऱ्या विपश्यना कथेतील अपूर्व अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. तेथे सुत्तामध्ये प्रथम 'सो' (तो) हा शब्द सर्वनाम असल्यामुळे, जो कोणी किंवा तो कोणी, अशा सर्वच व्यक्तींचा (गृहस्थ व भिक्खूंचा) त्यात समावेश होतो. 'वत' हा शब्द निश्चित अर्थामध्ये वापरलेला निपात आहे. 'कंचि संखारा' म्हणजे अगदी थोड्या प्रमाणात असलेला संस्कार देखील. 'अनुलोमिकाय खन्तिया' यामध्ये विपश्यनाज्ञानच लोकोत्तर मार्गाला अनुकूल करते म्हणून ते 'अनुलोमिक' (अनुकूल) आहे; आणि तेच ज्ञान क्षंतीची (रुचीची) अपेक्षा ठेवून 'अनुलोमिका' म्हटले जाते. त्या योग्याला सर्व संस्कार अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने सहन होतात किंवा आवडतात, म्हणून ती 'खन्ति' (क्षंती/रुची) होय. ती (विपश्यनारूप क्षंती) मृदू, मध्यम आणि तीक्ष्ण अशी तीन प्रकारची आहे. कलाप संमसन ज्ञानापासून सुरू होऊन उदयव्यय ज्ञानापर्यंत समाप्त होणारी विपश्यना ही 'मृदू अनुलोमिका क्षंती' होय. भंगानुपश्यना ज्ञानापासून सुरू होऊन संस्कारोपेक्षा ज्ञानापर्यंत समाप्त होणारी विपश्यना ही 'मध्यम अनुलोमिका क्षंती' होय. अनुलोम ज्ञान हे 'तीक्ष्ण अनुलोमिका क्षंती' होय. 'समन्नागतो' म्हणजे (या तीन प्रकारच्या विपश्यनांपैकी एकाने) युक्त असलेला. 'नेतं ठानं विज्जति' म्हणजे वर सांगितलेले हे स्थान किंवा हे कारण संभवत नाही. 'सम्मत्तनियामं' यामध्ये, 'हे माझ्यासाठी हित आणि सुख वाहून आणणारे होईल' अशी आकांक्षा करणाऱ्या व्यक्तीसाठी तशाच प्रकारे संभवत असल्यामुळे, आणि अशुभादींमध्ये 'अशुभ' इत्यादी यथार्थ (विपरीतरहित) प्रवृत्तीचा सद्भाव असल्यामुळे, जो सम्यक स्वभाव आहे तो 'सम्मत्त' (सम्यक्त्व) होय. आपल्या लगतच्या नंतरच्या क्षणी फल देण्यासाठी आणि अर्हत्त्व प्राप्तीसाठी नियत (निश्चित) असल्यामुळे तो 'नियाम' (नियम किंवा निश्चय) होय, असा अर्थ आहे. तो सम्यक्त्व देखील आहे आणि नियम देखील आहे, म्हणून तो 'सम्मत्तनियाम' (सम्यक्त्व-नियाम) होय. तो कोणता आहे? तो लोकोत्तर मार्ग आहे, विशेषतः सोतापत्ति मार्ग. कारण, त्या मार्ग-नियमाने नियत (निश्चित) झाल्यामुळेच 'नियत, संबोधीपरायण' असे म्हटले आहे. त्या सम्यक्त्व-नियमामध्ये प्रवेश करेल (अवतरण करेल), हे असंभव (अस्थान) आहे, असा अर्थ आहे. परंतु गोत्रभू ज्ञान हे मार्गाच्या आवर्जन (प्रवेश) स्थानी असल्यामुळे, त्याचा स्वतंत्रपणे विचार न करता, अनुलोमिका क्षंतीच्या लगेचच नंतर सम्यक्त्व-नियमामध्ये प्रवेश होतो, असे सांगितले आहे, हे समजावे. अथवा, अठरा महाविपश्यनांमध्ये गोत्रभू हे 'विवर्तनानुपश्यना' असल्यामुळे, ते अनुलोमिका क्षंतीमध्येच समाविष्ट होते. चारही सुत्तांमध्ये याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. या अनुलोमिका क्षंती, सम्यक्त्व-नियाम आणि चार आर्यफलांच्या द्वारे 'सहा धर्म' होतात, म्हणून अंगुत्तरनिकायच्या छक्कनिपातामध्ये हे चार सुत्त सांगितले आहेत. कारण, कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्ष या दोन्ही पक्षांच्या द्वारे चारच सुत्ते होतात, असे समजावे.

37. Katihākārehītiādike pucchāpubbaṅgame suttantaniddese pañcakkhandhe aniccatotiādīsu nāmarūpañca nāmarūpassa paccaye ca pariggahetvā kalāpasammasanavasena āraddhavipassako yogāvacaro pañcasu khandhesu ekekaṃ khandhaṃ aniccantikatāya ādiantavatāya ca aniccato passati[Pg.316]. Uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya kilesāsucipaggharaṇatāya uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya ca sallato. Vigarahaṇīyatāya avaḍḍhiāvahanatāya aghavatthutāya ca aghato. Aseribhāvajanakatāya ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi lujjanapalujjanatāya palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito. Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato sabbūpaddavavatthutāya ca upaddavato. Sabbabhayānaṃ ākaratāya ca dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. Anekehi anatthehi anubaddhatāya dosūpasaṭṭhatāya upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lobhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto. Sabbāvatthanipātitāya thirabhāvassa ca abhāvatāya addhuvato. Atāyanatāya ceva alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato, appakattā vā. Appakampi hi loke tucchanti vuccati. Sāminivāsivedakakārakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato. Sayañca asāmikabhāvāditāya anattato. Pavattidukkhatāya dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato. Atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo. Kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ, khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya vadhakato. Vigatabhavatāya vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. Hetupaccayehi [Pg.317] abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. Jātijarābyādhimaraṇapakatitāya jātijarābyādhimaraṇadhammato. Sokaparidevaupāyāsahetutāya sokaparidevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesikadhammato passati. Sabbesu ca imesu ‘‘passatī’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo.

३७. 'किती आकारांनी (प्रकारांनी)?' इत्यादी प्रश्नाने सुरू होणाऱ्या सुत्त-निर्देशामध्ये, पाच स्कंधांना 'अनित्य' इत्यादी रूपाने पाहण्याबाबत, नाम-रूपाला आणि नाम-रूपाच्या प्रत्ययांना (कारणांना) ग्रहण करून, कलाप संमसन (समूहाने परीक्षण करणे) च्या द्वारे विपश्यना सुरू केलेला योगाचार (साधक) पाच स्कंधांपैकी प्रत्येक स्कंधाला क्षणभंगुरतेमुळे आणि आदि-अंत असल्यामुळे 'अनित्य' रूपाने पाहतो. उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) द्वारे पीडित असल्यामुळे आणि दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'दुःख' रूपाने पाहतो. प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) आधारावर टिकून राहत असल्यामुळे आणि रोगाचे मूळ असल्यामुळे 'रोग' रूपाने पाहतो. दुःखरुपी सुळाशी युक्त असल्यामुळे, क्लेशांच्या अशुद्धीचा स्राव करत असल्यामुळे, आणि उत्पाद, जरा व भंगाच्या द्वारे फुगलेला, पिकलेला व फुटलेला असल्यामुळे 'गळू' रूपाने पाहतो. पीडा उत्पन्न करत असल्यामुळे, आतून टोचत असल्यामुळे आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे 'शल्य' (काटा) रूपाने पाहतो. निंदनीय असल्यामुळे, अकल्याण आणत असल्यामुळे आणि दुःखाचे स्थान असल्यामुळे 'अघ' (दुःख) रूपाने पाहतो. स्वतःच्या इच्छेनुसार राहू न देणारे असल्यामुळे आणि आबाधाचे (आजाराचे) निकटचे कारण असल्यामुळे 'आबाध' रूपाने पाहतो. वशामध्ये नसून आज्ञेत राहत नसल्यामुळे 'पर' (परका) रूपाने पाहतो. व्याधी, जरा आणि मरणाने नष्ट होत असल्यामुळे 'पलोक' (नाशवंत) रूपाने पाहतो. अनेक संकटांना आणत असल्यामुळे 'ईती' (उपद्रव) रूपाने पाहतो. अज्ञात अशाच विपुल अनर्थांना आणत असल्यामुळे आणि सर्व उपद्रवांचे स्थान असल्यामुळे 'उपद्रव' रूपाने पाहतो. सर्व भयांची खाण असल्यामुळे आणि दुःखोपशम नावाच्या परम आश्वासाच्या (निर्वाणाच्या) विरुद्ध असल्यामुळे 'भय' रूपाने पाहतो. अनेक अनर्थांनी पाठलाग केलेला असल्यामुळे, दोषांनी ग्रासलेला असल्यामुळे आणि उपसर्गाप्रमाणे (महामारीप्रमाणे) सहन करण्यास अयोग्य असल्यामुळे 'उपसर्ग' रूपाने पाहतो. व्याधी, जरा, मरण आणि लोभादी लोकधर्मांनी अत्यंत कंपित होत असल्यामुळे 'चल' (चंचल) रूपाने पाहतो. बाह्य प्रयत्नाने आणि स्वतःच्या स्वभावानेच भंग पावण्याचा स्वभाव असल्यामुळे 'प्रभंगु' (भंग पावणारे) रूपाने पाहतो. सर्व अवस्थांमध्ये कोसळणारे असल्यामुळे आणि स्थिर भावाचा अभाव असल्यामुळे 'अध्रुव' (अस्थिर) रूपाने पाहतो. रक्षण न करू शकत असल्यामुळे आणि कधीही न मिळणाऱ्या क्षेमतेमुळे 'अत्राण' (रक्षक नसलेले) रूपाने पाहतो. आश्रय घेण्यास अयोग्य असल्यामुळे आणि आश्रय घेतलेल्यांचेही रक्षण करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे 'अलेण' (आश्रय नसलेले) रूपाने पाहतो. आश्रित असलेल्यांचे भय नष्ट करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे 'अशरण' (शरण नसलेले) रूपाने पाहतो. अज्ञानांनी कल्पिलेल्या ध्रुव, शुभ, सुख आणि आत्मभावापासून रिक्त असल्यामुळे 'रिक्त' (रिकामे) रूपाने पाहतो. रिक्त असल्यामुळेच 'तुच्छ' (असार) रूपाने पाहतो, किंवा क्षणभंगुर (अल्प) असल्यामुळे. कारण लोकात अल्प गोष्टीलाही 'तुच्छ' म्हटले जाते. स्वामी (मालक), रहिवासी, वेदन करणारा (भोक्ता), कर्ता आणि अधिष्ठाता (नियंता) यांनी विरहित असल्यामुळे 'शून्य' रूपाने पाहतो. आणि स्वतः मालक नसणे इत्यादी भावांमुळे 'अनात्म' रूपाने पाहतो. प्रवृत्तीच्या दुःखमयतेमुळे आणि दुःखाच्या दोषांमुळे 'आदीनव' (दोषयुक्त) रूपाने पाहतो. अथवा, 'आदीन' (अत्यंत दीन/अनाथ) होऊन जे प्रवृत्त होते ते 'आदीनव' होय. हा अनाथ (दीन) मनुष्याचा वाचक शब्द आहे; आणि स्कंध देखील अनाथच आहेत, म्हणून अनाथासारखे असल्यामुळे 'आदीनव' रूपाने पाहतो. जरा आणि मरण अशा दोन प्रकारे बदलण्याचा स्वभाव असल्यामुळे 'विपरिणामधर्मी' (बदलणाऱ्या स्वभावाचे) रूपाने पाहतो. दुर्बल असल्यामुळे आणि अभाडाप्रमाणे (असार लाकडाप्रमाणे) सुखाचा नाश करणारे असल्यामुळे 'असारक' (असार) रूपाने पाहतो. दुःखाचे कारण असल्यामुळे 'अघमूळ' (दुःखाचे मूळ) रूपाने पाहतो. मित्राच्या मुखातील शत्रूप्रमाणे विश्वासघात करणारे असल्यामुळे 'वधक' (घातक) रूपाने पाहतो. समृद्धीचा नाश करणारे असल्यामुळे आणि विभव (विनाश) उत्पन्न करणारे असल्यामुळे 'विभव' रूपाने पाहतो. आसवांचे निकटचे कारण असल्यामुळे 'सास्रव' (आसवांसह असलेले) रूपाने पाहतो. हेतू आणि प्रत्ययांनी (कारणांनी) संस्कारित असल्यामुळे 'संस्कृत' (संखत) रूपाने पाहतो. मृत्यूमार आणि क्लेशमार यांचे आमिष असल्यामुळे 'मारामिष' (माराचे आमिष) रूपाने पाहतो. जाती (जन्म), जरा, व्याधी आणि मरण स्वभावाचे असल्यामुळे 'जाती-जरा-व्याधी-मरणधर्मी' रूपाने पाहतो. शोक, परिदेव (क्रंदन) आणि उपायास (अतिशय दुःख) यांचे कारण असल्यामुळे 'शोक-परिदेव-उपायासधर्मी' रूपाने पाहतो. तृष्णा, दृष्टी, दुश्चरित आणि संक्लेशांचा विषय असल्यामुळे 'संक्लेशिकधर्मी' रूपाने पाहतो. आणि या सर्व पदांमध्ये 'पश्यति' (पाहतो) हा उर्वरित पाठ जोडलेला समजावा.

38. Pañcakkhandheti samūhato vuttepi ekekakhandhavasena atthavaṇṇanā kalāpasammasanañāṇaniddese visuṃ visuṃ āgatattā pariyosāne ca visuṃ visuṃ khandhānaṃ vasena anupassanānaṃ gaṇitattā samūhe pavattavacanānaṃ avayavepi pavattisambhavato ca katāti veditabbā, visuṃ visuṃ pavattasammasanānaṃ ekato saṅkhipitvā vacanavasena vā ‘‘pañcakkhandhe’’ti vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhātī’’ti (visuddhi. 2.783) aṭṭhakathāvacanasabbhāvato vā pañcannaṃ khandhānaṃ ekato sammasanaṃ vā yujjatiyevāti. Pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passantotiādīnavañāṇaniddese vuttanayena vipassanākāle santipadañāṇavasena niccaṃ nibbānanti passanto. Sammattaniyāmaṃ okkamatīti maggakkhaṇe okkamati, phalakkhaṇe pana okkanto nāma hoti. Eseva nayo sabbesupi niyāmokkamanapariyāyesu. Ārogyanti ārogyabhūtaṃ. Visallanti sallavirahitaṃ. Eseva nayo īdisesu. Anābādhanti ābādhavirahitaṃ, ābādhapaṭipakkhabhūtaṃ vā. Esa nayo īdisesu. Aparappaccayanti aññapaccayavirahitaṃ. Upassaggatoti ca anupassagganti ca keci saṃyogaṃ katvā paṭhanti. Paramasuññanti sabbasaṅkhārasuññattā uttamattā ca paramasuññaṃ. Paramatthanti saṅkhatāsaṅkhatānaṃ aggabhūtattā uttamatthaṃ. Liṅgavipallāsavasena napuṃsakavacanaṃ. Nibbānassa ca suññattā anattattā ca imasmiṃ dvaye paṭilomapariyāyo na vutto. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Nirāmisanti āmisavirahitaṃ. Ajātanti jātivirahitattā anuppannaṃ. Amatanti bhaṅgābhāvato maraṇavirahitaṃ. Maraṇampi hi napuṃsakabhāvavacanavasena ‘‘mata’’nti vuccati.

३८. पाच स्कंध असे समूहाने म्हटले गेले असले तरी, 'कलापसंमसनज्ञाननिर्देशात' एकेका स्कंधाच्या द्वारे अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णना) वेगवेगळ्या प्रकारे आले असल्यामुळे आणि शेवटी वेगवेगळ्या स्कंधांच्या द्वारे अनुपासनांची गणना केली असल्यामुळे, तसेच समूहासाठी वापरलेले शब्द त्यांच्या अवयवांवरही (भागांवरही) लागू होणे शक्य असल्यामुळे, ही अर्थवर्णना केली गेली आहे असे समजावे. किंवा वेगवेगळ्या चालणाऱ्या संमसन (मनन) ज्ञानांना एकत्र संकुचित करून बोलण्याच्या उद्देशाने 'पाच स्कंध' असे म्हटले आहे, असे समजावे. किंवा 'एकाच प्रहाराने (एकदमच) पाच स्कंधांमधून उठतो (मुक्त होतो)' या अट्ठकथा वचनाच्या अस्तित्वामुळे पाच स्कंधांचे एकत्र संमसन (मनन) करणे योग्यच आहे, असे समजावे. 'पाच स्कंधांचा निरोध म्हणजे नित्य निर्वाण आहे' असे पाहणारा, आदीनवज्ञाननिर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीने विपश्यनेच्या वेळी शांतिपदज्ञानाच्या द्वारे निर्वाणाला 'नित्य' म्हणून पाहणारा होय. 'सम्यक्त्व-नियामात (योग्य मार्गात) प्रवेश करतो' म्हणजे मार्गाच्या क्षणी प्रवेश करतो, आणि फळाच्या क्षणी तो 'प्रविष्ट झालेला' असतो. हाच नियम सर्व नियाम-प्रवेशाच्या पर्यायांमध्ये लागू होतो. 'आरोग्य' म्हणजे निरोगी अवस्था. 'विसल्ल' (शल्यविरहित) म्हणजे शल्यापासून (रागादी शल्यांपासून) मुक्त. अशा प्रकारच्या शब्दांमध्ये हाच नियम समजावा. 'अनाबाध' म्हणजे बाधविरहित (पीडारहित) किंवा बाधेच्या (आजाराच्या) विरुद्ध असलेले. अशा शब्दांमध्ये हाच नियम आहे. 'अपरप्रत्यय' म्हणजे इतर प्रत्ययांनी (कारणांनी) रहित (दुसऱ्यावर अवलंबून नसलेले). काही आचार्य 'उपसर्गता' आणि 'अनुपसर्ग' असा संयोग करून वाचतात. 'परमशून्य' म्हणजे सर्व संस्कारांपासून शून्य असल्यामुळे आणि उत्तम असल्यामुळे 'परमशून्य' (निर्वाण) होय. 'परमार्थ' म्हणजे संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे उत्तम अर्थ (ध्येय) होय. लिंगविपर्यासामुळे येथे नपुंसकलिंगी वचन वापरले आहे. निर्वाणाच्या शून्यतेमुळे आणि अनात्मतेमुळे या दोन्हीमध्ये प्रतिलोम पर्याय सांगितलेला नाही. 'अनास्रव' म्हणजे आस्रवांपासून रहित. 'निरामिष' म्हणजे आमिषापासून (क्लेशादी आमिषांपासून) रहित. 'अजात' म्हणजे जातीपासून (जन्मापासून) रहित असल्यामुळे उत्पन्न न झालेले. 'अमृत' म्हणजे भंगाचा (नाशाचा) अभाव असल्यामुळे मरणापासून रहित. कारण मरणाला देखील नपुंसकलिंगी शब्दाच्या प्रयोगामुळे 'मृत' असे म्हटले जाते.

39. Evamimāya paṭipāṭiyā vuttāsu ākārabhedabhinnāsu cattālīsāya anupassanāsu sabhāvasaṅgahavasena tīsuyeva anupassanāsu ekasaṅgahaṃ [Pg.318] karonto aniccatoti aniccānupassanātiādimāha. Tāsu yathānurūpaṃ aniccadukkhānattatte yojanā kātabbā. Avasāne panetā visuṃ visuṃ gaṇanavasena dassitā. Gaṇanāsu ca gaṇanapaṭipāṭivasena paṭhamaṃ anattānupassanā gaṇitā. Tattha pañcavīsatīti ‘‘parato rittato tucchato suññato anattato’’ti ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā pañcasu khandhesu pañcavīsati anattānupassanā. Paññāsāti ‘‘aniccato palokato calato pabhaṅguto addhuvato vipariṇāmadhammato asārakato vibhavato saṅkhatato maraṇadhammato’’ti ekekasmiṃ khandhe dasa dasa katvā pañcasu khandhesu paññāsaṃ aniccānupassanā. Sataṃ pañcavīsati cevāti sesā ‘‘dukkhato rogato’’tiādayo ekekasmiṃ khandhe pañcavīsati pañcavīsati katvā pañcasu khandhesu pañcavīsatisataṃ dukkhānupassanā. Yāni dukkhe pavuccareti yā anupassanā dukkhe khandhapañcake gaṇanavasena pavuccanti, tā sataṃ pañcavīsati cevāti sambandho veditabbo. ‘‘Yānī’’ti cettha liṅgavipallāso daṭṭhabboti.

३९. अशा प्रकारे, या क्रमाने सांगितलेल्या आणि विविध आकारांनी (प्रकारांनी) भिन्न असलेल्या चाळीस अनुपासनांमध्ये, स्वभावाच्या संग्रहाच्या (वर्गीकरणाच्या) आधारे केवळ तीनच अनुपासनांमध्ये एकत्र संग्रह करताना 'अनित्यतेने अनित्यानुपासना' इत्यादी म्हटले आहे. त्या अनुपासनांमध्ये योग्यतेनुसार अनित्य, दुःख आणि अनात्म यांमध्ये योजना (संबंध) जोडली पाहिजे. परंतु शेवटी या वेगवेगळ्या गणनेच्या द्वारे दाखवल्या आहेत. आणि गणनांमध्ये गणनेच्या क्रमानुसार सर्वप्रथम 'अनात्मानुपासना' मोजली गेली आहे. त्यामध्ये 'पंचवीस' म्हणजे 'परतः (परके म्हणून), रिक्ततः (रिकामे म्हणून), तुच्छतः (तुच्छ म्हणून), शून्यतः (शून्य म्हणून), अनात्मतः (अनात्म म्हणून)' असे एकेका स्कंधात पाच-पाच करून पाच स्कंधांमध्ये पंचवीस अनात्मानुपासना होतात. 'पन्नास' म्हणजे 'अनित्यतः, प्रलोकतः (नाशवंत म्हणून), चलतः (चंचल म्हणून), प्रभंगुतः (भंग पावणारे म्हणून), अध्रुवतः (अस्थिर म्हणून), विपरिणामधम्मतः (बदलणाऱ्या स्वभावाचे म्हणून), असारकतः (सार नसलेले म्हणून), विभवतः (विनाश पावणारे म्हणून), संस्कृततः (संस्कारित म्हणून), मरणधम्मतः (मरणशील म्हणून)' असे एकेका स्कंधात दहा-दहा करून पाच स्कंधांमध्ये पन्नास अनित्यानुपासना होतात. 'आणि एकशे पंचवीस' म्हणजे उरलेल्या 'दुःखतः, रोगतः' इत्यादींना एकेका स्कंधात पंचवीस-पंचवीस करून पाच स्कंधांमध्ये एकशे पंचवीस दुःखानुपासना होतात. 'यानी दुःखे पवुच्चरे' म्हणजे ज्या अनुपासना दुःखरूप पाच स्कंधांमध्ये गणनेच्या द्वारे सांगितल्या जातात, त्यांचा संबंध 'एकशे पंचवीस' याच्याशी आहे असे समजावे. आणि येथे 'यानि' या शब्दात लिंगविपर्यास (व्याकरणिक लिंगाचा बदल) झाला आहे असे पाहावे.

Vipassanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विपश्यना कथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

10. Mātikākathā

१०. मातिका कथा

Mātikākathāvaṇṇanā

मातिका कथा अर्थवर्णना

40. Idāni mahāthero vipassanākathānantaraṃ sakale paṭisambhidāmagge niddiṭṭhe samathavipassanāmagganibbānadhamme ākāranānattavasena nānāpariyāyehi thometukāmo nicchātotiādīni ekūnavīsati mātikāpadāni uddisitvā tesaṃ niddesavasena mātikākathaṃ nāma kathesi. Tassā ayaṃ apubbatthānuvaṇṇanā. Mātikāya tāva nicchātoti amilāto. Sabbepi hi kilesā pīḷāyogato milātā, rāgopi tāva nirantarappavatto sarīraṃ dahati, kiṃ panaññe kilesā. ‘‘Tayome, bhikkhave, aggī rāgaggi dosaggi mohaggī’’ti (itivu. 93; dī. ni. 3.305) pana kilesanāyakā tayo eva kilesā vuttā, taṃsampayuttāpi pana dahantiyeva. Evaṃ chātakilesābhāvato nicchāto. Ko so? Vimokkhasambandhena vimokkhoti daṭṭhabbo. Muccatīti mokkho. Vimuccatīti vimokkhoti [Pg.319] attho. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Vijjāvimuttīti vijjāyeva vimutti. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Jhānavimokkhoti jhānameva vimokkho. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Sesāni ekekānevāti evaṃ ekūnavīsati mātikāpadāni.

४०. आता महास्थविरांनी विपश्यना कथेनंतर संपूर्ण पटिसंभिदामग्गात निर्दिष्ट केलेल्या शमथ, विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण धर्मांची विविध आकारांच्या (प्रकारांच्या) द्वारे वेगवेगळ्या पर्यायांनी (पद्धतींनी) प्रशंसा करण्याची इच्छा धरून 'निच्छात' (तृष्णारहित) इत्यादी एकोणीस मातिका-पदांचा (मातृका-पदांचा) संक्षेपाने उल्लेख करून त्यांच्या विस्ताराच्या (निर्देशाच्या) द्वारे 'मातिका कथा' सांगितली. तिची ही अपूर्व अर्थवर्णना खालीलप्रमाणे आहे. मातिका मध्ये सर्वप्रथम 'निच्छात' म्हणजे ग्लानी नसलेला (मलिन न झालेला). कारण सर्वच क्लेश पीडा देण्याच्या स्वभावामुळे ग्लानी आणणारे (मलिन करणारे) असतात. अगदी राग (आसक्ती) देखील निरंतर प्रवृत्त होऊन शरीराला जाळतो, मग इतर क्लेशांबद्दल काय सांगावे! परंतु 'हे भिक्खूहो, हे तीन अग्नी आहेत - रागाग्नी, द्वेषाग्नी आणि मोहाग्नी' असे क्लेशांचे नायक असलेले तीनच क्लेश सांगितले आहेत, आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेले धर्म देखील जाळतातच. अशा प्रकारे, जाळणाऱ्या (भूक लागलेल्या) क्लेशांच्या अभावामुळे तो 'निच्छात' (तृष्णारहित) आहे. तो कोण आहे? विमोक्षाशी संबंध असल्यामुळे तो 'विमोक्ष' आहे असे समजावे. जो मुक्त करतो तो 'मोक्ष' आणि जो विशेष रूपाने मुक्त करतो तो 'विमोक्ष' असा अर्थ आहे. हे एक मातिका-पद आहे. 'विद्याविमुक्ती' म्हणजे विद्याच विमुक्ती होय. हे एक मातिका-पद आहे. 'ध्यानविमोक्ष' म्हणजे ध्यानच विमोक्ष होय. हे एक मातिका-पद आहे. उरलेली पदे एकेकच आहेत, अशा प्रकारे एकोणीस मातिका-पदे होतात.

41. Nekkhammena kāmacchandato nicchātoti nekkhammena kāmacchandato apetattā kāmacchandato nikkileso yogī. Tena paṭiladdhaṃ nekkhammampi nicchāto nikkileso vimokkho. Evaṃ sesesupi. Nekkhammena kāmacchandato muccatīti vimokkhoti nekkhammena kāmacchandato yogī muccatīti taṃ nekkhammaṃ vimokkhoti attho. Evaṃ sesesupi. Vijjatīti vijjāti sabhāvato vijjati atthi upalabbhatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā sabhāvajānanatthaṃ paṭipannehi yogīhi sabhāvaṃ vedīyati jānīyatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā visesalābhatthaṃ paṭipannehi yogīhi vedīyati paṭilābhīyatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā attanā vinditabbaṃ bhūmiṃ vindati labhatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā sabhāvadassanahetuttā sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā nāmāti attho. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti yathāvutto dhammo yathāvuttenatthena vijjamāno yathāvuttato muccati, yathāvuttato muccamāno yathāvuttenatthena vijjatīti vijjāvimutti nāmāti attho.

४१. 'नैष्क्रम्याने कामच्छंदापासून निच्छात (मुक्त)' म्हणजे नैष्क्रम्याद्वारे कामच्छंदापासून दूर गेल्यामुळे कामच्छंदाच्या क्लेशापासून रहित झालेला योगी होय. त्याने प्राप्त केलेले नैष्क्रम्य देखील 'निच्छात' (तृष्णारहित) आणि निष्क्लेश असा 'विमोक्ष' आहे. इतर पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'नैष्क्रम्याने कामच्छंदापासून मुक्त होतो म्हणून विमोक्ष' म्हणजे नैष्क्रम्याद्वारे कामच्छंदापासून योगी मुक्त होतो, म्हणून ते नैष्क्रम्य 'विमोक्ष' आहे असा अर्थ आहे. इतर पदांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. 'विद्यते (विद्यमान आहे) म्हणून विद्या' म्हणजे स्वभावाने जी विद्यमान आहे, अस्तित्वात आहे, उपलब्ध होते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, स्वभावाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) असलेल्या योग्यांद्वारे ज्या स्वभावाचे संवेदन केले जाते, जाणने जाते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, विशेष लाभ (मार्ग-फल) मिळवण्यासाठी प्रतिपन्न असलेल्या योग्यांद्वारे जी प्राप्त केली जाते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, स्वतः प्राप्त करण्यायोग्य भूमीला (अवस्था किंवा आळंबनाला) जी प्राप्त करते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. किंवा, स्वभाव-दर्शनाचे कारण असल्यामुळे जी स्वभावाला प्रकट (विदित) करते, ती 'विद्या' होय असा अर्थ आहे. 'जाणत असताना मुक्त होतो, आणि मुक्त होत असताना जाणतो' म्हणजे वर सांगितलेला धर्म वर सांगितलेल्या अर्थाने विद्यमान असताना वर सांगितलेल्या (कामच्छंदादी) क्लेशांपासून मुक्त होतो, आणि वर सांगितलेल्या क्लेशांपासून मुक्त होत असताना वर सांगितलेल्या अर्थाने विद्यमान असतो, म्हणून त्याला 'विद्याविमुक्ती' असे म्हणतात, असा अर्थ आहे.

Kāmacchandaṃ saṃvaraṭṭhenāti kāmacchandanivāraṇaṭṭhena taṃ nekkhammaṃ sīlavisuddhi nāmāti attho. Taṃyeva avikkhepahetuttā avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi. Dassanahetuttā dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Sesesupi eseva nayo. Paṭippassambhetīti nekkhammādinā kāmacchandādikaṃ yogāvacaro paṭippassambhetīti nekkhammādiko dhammo passaddhi nāmāti attho. Pahīnattāti tena tena pahānena pahīnattā. Ñātaṭṭhena ñāṇanti jhānapaccavekkhaṇāvasena vipassanāvasena maggapaccavekkhaṇāvasena ñātaṭṭhena nekkhammādikaṃ ñāṇaṃ nāmāti attho. Diṭṭhattā dassananti etthāpi eseva nayo. Visujjhatīti yogī, nekkhammādikā visuddhi.

कामच्छंदाचा संवर करण्याच्या अर्थाने म्हणजे कामच्छंद नीवरणाचा निरोध करण्याच्या अर्थाने ते नैष्क्रम्य 'शीलविशुद्धी' नावाचे आहे, असा अर्थ आहे. तेच (नैष्क्रम्य) विक्षेप न होण्याच्या कारणाने, अविक्षेप अर्थाने 'चित्तविशुद्धी' आहे. दर्शनाचे कारण असल्यामुळे, दर्शन अर्थाने 'दृष्टिविशुद्धी' आहे. इतरांमध्येही हाच नियम आहे. 'शांत करतो' म्हणजे योगावाचर नैष्क्रम्य इत्यादींद्वारे कामच्छंद इत्यादींना शांत करतो, म्हणून नैष्क्रम्य इत्यादी धर्म 'प्रश्रब्धी' नावाचे आहेत, असा अर्थ आहे. 'प्रहीण झाल्यामुळे' म्हणजे त्या त्या प्रहाणाने प्रहीण झाल्यामुळे. 'ज्ञात अर्थाने ज्ञान' म्हणजे ध्यान-प्रत्यवेक्षणेच्या द्वारे, विपश्यनेच्या द्वारे आणि मार्ग-प्रत्यवेक्षणेच्या द्वारे ज्ञात झालेल्या अर्थाने नैष्क्रम्य इत्यादी विषयांचे जे ज्ञान होते, त्याला 'ज्ञान' म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'दृष्ट झाल्याने दर्शन' यातही हाच नियम आहे. 'विशुद्ध होतो' म्हणजे योगी विशुद्ध होतो, आणि नैष्क्रम्य इत्यादी ही 'विशुद्धी' आहे.

Nekkhammaniddese [Pg.320] nekkhammaṃ alobhattā kāmarāgato nissaṭanti nissaraṇaṃ. Tato nikkhantanti nekkhammaṃ. ‘‘Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti vuccamāne āruppavisesassa adissanato visesassa dassanatthaṃ aññattha vuttapāṭhakkameneva yadidaṃ āruppanti vuttaṃ. Tañca āruppaṃ rūpato nikkhantattā nekkhammaṃ nāmāti adhikāravaseneva vuttaṃ hoti. Bhūtanti uppādasamāyogadīpanaṃ. Saṅkhatanti paccayabalavisesadassanaṃ. Paṭiccasamuppannanti paccayasamāyogepi paccayānaṃ abyāpārabhāvadassanaṃ. Nirodho tassa nekkhammanti nibbānaṃ tato saṅkhatato nikkhantattā tassa saṅkhatassa nekkhammaṃ nāma. Āruppassa ca nirodhassa ca gahaṇaṃ aññattha pāṭhe vuttakkameneva kataṃ. ‘‘Kāmacchandassa nekkhammaṃ nekkhamma’’nti vuccamāne punaruttaṃ hoti. Nekkhammavacaneneva ca tassa nekkhammasiddhīti taṃ avatvā sesanekkhammameva vuttaṃ. Taṃ ujukameva. Nissaraṇaniddesepi imināva nayena attho veditabbo. Nissaraṇīyā dhātuyo panettha ujukameva nekkhammanti vuttaṃ. Pavivekoti pavivittabhāvo nekkhammādikoyeva. Vosajjatīti yogī, nekkhammādayo vosaggo. Nekkhammaṃ pavattento yogī nekkhammena caratīti vuccati. Taṃ pana nekkhammaṃ cariyā. Esa nayo sesesupi. Jhānavimokkhaniddese vattabbaṃ vimokkhakathāyaṃ vuttaṃ. Kevalaṃ tattha ‘‘jānātīti jhānavimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.217) vuttaṃ, idha pana ‘‘jānātīti, jhāyatī’’ti puggalādhiṭṭhānāva desanā katāti ayaṃ viseso.

नैष्क्रम्य-निर्देशात नैष्क्रम्य हे अलोभ असल्यामुळे कामरागापासून मुक्त आहे, म्हणून ते 'निस्सरण' (मुक्ती) आहे. त्यापासून बाहेर पडलेले असल्यामुळे ते 'नैष्क्रम्य' आहे. 'रूपांचे हे निस्सरण आहे, जे हे नैष्क्रम्य आहे' असे म्हटले असता, अरूप विशेषाचे दर्शन होत नसल्यामुळे, विशेष दर्शवण्यासाठी इतर ठिकाणी सांगितलेल्या पाठाच्या क्रमानेच 'जे हे अरूप आहे' असे म्हटले आहे. आणि ते अरूप ध्यानाचे चार प्रकार रूपापासून बाहेर पडलेले असल्यामुळे 'नैष्क्रम्य' नावाचे आहे, असे प्रकरणाच्या प्रभावानेच म्हटले गेले आहे. 'भूत' म्हणजे उत्पाद-क्षणी युक्त असलेल्या धर्मांचे प्रकटीकरण करणारे. 'संस्कृत' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) शक्तीचा विशेष दर्शवणारे. 'प्रतीत्यसमुत्पन्न' म्हणजे प्रत्ययांच्या संयोगातही प्रत्ययांचा व्यापाररहित भाव दर्शवणारे. 'निरोध हे त्याचे नैष्क्रम्य आहे' म्हणजे निर्वाण हे त्या संस्कृत धर्मापासून बाहेर पडलेले असल्यामुळे त्या संस्कृत धर्माचे 'नैष्क्रम्य' नावाचे आहे. अरूप आणि निरोध यांचे ग्रहण इतर पाठात सांगितलेल्या क्रमानेच केले आहे. 'कामच्छंदाचे नैष्क्रम्य हे नैष्क्रम्य आहे' असे म्हटले असता पुनरुक्ती होईल. आणि 'नैष्क्रम्य' या शब्दानेच त्या अलोभ नावाच्या नैष्क्रम्याची सिद्धी होत असल्यामुळे, ते न सांगता केवळ उर्वरित नैष्क्रम्यच सांगितले आहे. ते सरळच समजून घ्यावे. निस्सरण-निर्देशातही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. परंतु येथे निस्सरणीय धातू हे सरळच 'नैष्क्रम्य' आहेत, असे म्हटले आहे. 'प्रविवेक' म्हणजे अलिप्तता, जी नैष्क्रम्य इत्यादीच आहे. 'उत्सर्ग करतो' म्हणजे योगी त्यागतो, आणि नैष्क्रम्य इत्यादी हा 'उत्सर्ग' आहे. नैष्क्रम्य प्रवृत्त करणारा योगी 'नैष्क्रम्याने आचरण करतो' असे म्हटले जाते. आणि ते नैष्क्रम्य म्हणजे 'चर्या' होय. हाच नियम इतरांमध्येही आहे. ध्यान-विमोक्ष निर्देशात जे सांगायचे आहे, ते विमोक्ष-कथेत सांगितले आहे. केवळ तेथे 'जाणतो म्हणून ध्यान-विमोक्ष' असे म्हटले आहे, परंतु येथे 'जाणतो, ध्यान करतो' अशी पुद्गलाधिष्ठान देशनाच केली आहे, हाच विशेष फरक आहे.

42. Bhāvanādhiṭṭhānajīvitaniddese ca puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Dhammato pana bhāvanā nāma nekkhammādayova. Adhiṭṭhānaṃ nāma nekkhammādivasena patiṭṭhāpitacittameva. Jīvitaṃ nāma nekkhammādivasena patiṭṭhāpitacittassa sammāājīvo nāma. Ko so sammāājīvo nāma? Micchājīvā virati, dhammena samena paccayapariyesanavāyāmo ca. Tattha samaṃ jīvatīti samaṃ jīvitaṃ jīvati, bhāvanapuṃsakavacanaṃ vā, samena jīvatīti vuttaṃ hoti. No visamanti ‘‘samaṃ jīvatī’’ti vuttasseva atthassa paṭisedhavasena avadhāraṇaṃ kataṃ. Sammā jīvatīti ākāranidassanaṃ. No micchāti tasseva niyamanaṃ. Visuddhaṃ jīvatīti sabhāvavisuddhiyā visuddhaṃ jīvitaṃ jīvati. No kiliṭṭhanti tasseva niyamanaṃ. Yaññadevātiādīhi yathāvuttānaṃ [Pg.321] tissannaṃ sampadānaṃ ānisaṃsaṃ dasseti. Tattha yaññadevāti yaṃ yaṃ eva. Khattiyaparisanti khattiyānaṃ sannipātaṃ. So hi samantato sīdanti ettha akatabuddhinoti parisāti vuccati. Eseva nayo itarattaye. Khattiyādīnaṃyeva āgamanasampattiyā ñāṇasampattiyā ca samannāgatattā tāsaṃyeva catassannaṃ gahaṇaṃ, na suddaparisāya. Visāradoti tīhi sampadāhi sampanno vigatasārajjo, nibbhayoti attho. Amaṅkubhūtoti asaṅkucito na nittejabhūto. Taṃ kissa hetūti taṃ visāradattaṃ kena hetunā kena kāraṇena hotīti ceti attho. Idāni tathā hīti tassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā evaṃ tisampadāsampanno, tasmā ‘‘visārado hotī’’ti visāradabhāvassa kāraṇaṃ dassetvā niṭṭhapesīti.

४२. भावना-अधिष्ठान-जीवित निर्देशातही पुद्गलाधिष्ठान देशना केली आहे. परंतु धर्मतः 'भावना' म्हणजे नैष्क्रम्य इत्यादीच होय. 'अधिष्ठान' म्हणजे नैष्क्रम्य इत्यादींच्या द्वारे सुप्रतिष्ठित केलेले चित्तच होय. 'जीवित' म्हणजे नैष्क्रम्य इत्यादींच्या द्वारे सुप्रतिष्ठित चित्त असलेल्या व्यक्तीचा 'सम्यक् आजीव' होय. तो सम्यक् आजीव कोणता? मिथ्या आजीविकेपासून विरती आणि धर्माने व समतेने प्रत्ययांची (जीवनावश्यक वस्तूंची) शोध घेण्याचा प्रयत्न करणे. तेथे 'समं जीवति' म्हणजे सम जीवन जगतो, किंवा हे क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी रूप आहे, म्हणजे समतेने जगतो, असे म्हटले आहे. 'नो विषमं' याद्वारे 'समं जीवति' या सांगितलेल्या अर्थाचाच निषेध करून दृढीकरण केले आहे. 'सम्यक् जीवति' हे पद्धतीचे निदर्शन आहे. 'नो मिथ्या' हे त्याचेच नियमन आहे. 'विशुद्धं जीवति' म्हणजे स्वभावतः शुद्ध असलेले विशुद्ध जीवन जगतो. 'नो क्लिष्टं' हे त्याचेच नियमन आहे. 'यञ्ञदेव' इत्यादी शब्दांद्वारे वर सांगितलेल्या तीन संपत्तींचे फायदे दर्शवले आहेत. तेथे 'यञ्ञदेव' म्हणजे जे जे काही. 'क्षत्रिय परिषद' म्हणजे क्षत्रियांचा समूह. कारण येथे असंस्कृत लोक सर्व बाजूंनी संकोचून बसतात, म्हणून याला 'परिषद' म्हणतात. हाच नियम इतर तिन्हींमध्येही आहे. क्षत्रिय इत्यादींच्याच आगम-संपत्तीने आणि ज्ञान-संपत्तीने युक्त असल्यामुळे त्या चार परिषदांचेच ग्रहण केले आहे, शूद्र परिषदेचे नाही. 'विशारद' म्हणजे तीन संपत्तींनी युक्त असलेला, संकोच नसलेला, निर्भय असलेला, असा अर्थ आहे. 'अमंकूभूत' म्हणजे असंकुचित, निस्तेज न झालेला. 'ते कशामुळे?' म्हणजे ते विशारदत्व कोणत्या हेतूने, कोणत्या कारणाने होते, असा अर्थ आहे. आता 'तथा हि' हे त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. ज्याअर्थी तो अशा प्रकारे तीन संपत्तींनी संपन्न असतो, त्याअर्थी तो 'विशारद होतो', असे विशारदत्वाचे कारण दर्शवून समाप्त करतात.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

सद्धम्मप्पकासिनी नावाच्या पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथेतील

Mātikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मातिकाकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Paññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रज्ञावर्ग-वर्णन समाप्त झाले.

Niṭṭhitā cūḷavaggassa apubbatthānuvaṇṇanā.

चूलवर्गाचे अपूर्व-अर्थ-अनुवर्णन समाप्त झाले.

Ettāvatā ca tivaggasaṅgahitassa

आणि एवढ्याने, three वर्गांमध्ये समाविष्ट असलेल्या

Samatiṃsakathāpaṭimaṇḍitassa paṭisambhidāmaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā hotīti.

तीस कथांनी सुशोभित असलेल्या पटिसम्भिदामग्गाचे अर्थ-वर्णन समाप्त झाले आहे.

Nigamanakathā

निगमनकथा (उपसंहार)

Mahāvaggo [Pg.322] majjhimo ca, cūḷavaggo ca nāmato;

Tayo vaggā idha vuttā, pamāṇapaṭipāṭiyā.

महावर्ग, मज्झिमवर्ग आणि चूलवर्ग या नावांचे तीन वर्ग येथे प्रमाणाच्या क्रमाने सांगितले आहेत.

Vagge vagge dasa dasa, kathā yā tā udīritā;

Uddānagāthā sabbāsaṃ, imā tāsaṃ yathākkamaṃ.

प्रत्येक वर्गात दहा-दहा कथा सांगितल्या आहेत. त्या सर्वांची उद्दानगाथा क्रमाने खालीलप्रमाणे आहे:

Ñāṇaṃ diṭṭhi ānāpānaṃ, indriyaṃ vimokkhapañcamaṃ;

Gati kammaṃ vipallāso, maggo maṇḍoti tā dasa.

ज्ञान, दृष्टी, आनापान, इंद्रिय आणि पाचवी विमोक्ष; गती, कर्म, विपरितपणा, मार्ग आणि मंड या त्या दहा (कथा महावर्गात आहेत).

Yuganaddhasaccabojjhaṅgā, mettā virāgapañcamā;

Paṭisambhidā dhammacakkaṃ, lokuttarabalasuññatā.

युगनद्ध, सच्च, बोज्झंग, मेत्ता आणि पाचवी विराग; पटिसम्भिदा, धम्मचक्क, लोकोत्तर बल आणि सुञ्ञता (या दहा कथा मज्झिमवर्गात आहेत).

Paññā iddhi abhisamayo, viveko cariyapañcamo;

Pāṭihīraṃ samasīsa-sati vipassanamātikā.

प्रज्ञा, इद्धी, अभिसमय, विवेक आणि पाचवी चर्या; पाटिहीर, समसीस, सती आणि विपश्यना-मातिका (या दहा कथा चूलवर्गात आहेत).

Yo so sugatasutānaṃ, adhipatibhūtena bhūtahitaratinā;

Therena thiraguṇavatā, vutto paṭisambhidāmaggo.

सुगत-पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, प्राण्यांच्या हितामध्ये रममाण असलेल्या आणि स्थिर गुणांनी युक्त असलेल्या ज्या थेरांनी हा पटिसम्भिदामग्ग सांगितला आहे,

Tassatthavaṇṇanā yā, pubbaṭṭhakathānayaṃ tathā yuttiṃ;

Nissāya mayāraddhā, niṭṭhānamupāgatā esā.

त्याची जी अर्थ-वर्णना पूर्व अट्ठकथांच्या पद्धतीचा आणि युक्तीचा आश्रय घेऊन माझ्याद्वारे सुरू केली गेली होती, ती आता समाप्तीस पोहोचली आहे.

Yaṃ taṃ uttaramantī, mantiguṇayuto yuto ca saddhāya;

Kārayi mahāvihāre, pariveṇamanekasādhuguṇaṃ.

मंत्र्यांच्या गुणांनी युक्त आणि श्रद्धेने संपन्न असलेल्या ज्या 'उत्तरमंती' नावाच्या अमात्याने महाविहारात अनेक चांगल्या गुणांनी युक्त अशा ज्या परिवेणाची निर्मिती केली होती,

Therenettha nivasatā, samāpitāyaṃ mahābhidhānena;

Tatiye vasse cutito, moggallānassa bhūpatino.

तेथे निवास करणाऱ्या 'महानाम' नावाच्या थेरांनी, मोग्गल्लान राजाच्या मृत्यूनंतरच्या तिसऱ्या वर्षी ही अट्ठकथा पूर्ण केली.

Samayaṃ anulomentī, therānaṃ theravādadīpānaṃ;

Niṭṭhaṃ gatā yathāyaṃ, aṭṭhakathā lokahitajananī.

थेरवादाचे दीप असलेल्या थेरांच्या सिद्धांताशी सुसंगत असलेली आणि जगाचे हित करणारी ही अट्ठकथा अशा प्रकारे समाप्त झाली.

Dhammaṃ anulomentā, attahitaṃ parahitañca sādhentā;

Niṭṭhaṃ gacchantu tathā, manorathā sabbasattānaṃ.

त्याचप्रमाणे, सर्व प्राण्यांचे मनोरथ धम्माला अनुकूल असणारे, स्वतःचे हित आणि परहित साध्य करणारे होऊन पूर्णत्वास जावोत.

Saddhammapakāsiniyā, aṭṭhakathāyettha gaṇitakusalehi;

Gaṇitā tu bhāṇavārā, viññeyyā aṭṭhapaññāsa.

या 'सद्धम्मप्पकासिनी' अट्ठकथेमध्ये, गणना करण्यात कुशल असलेल्यांनी मोजलेले भाणवार अठ्ठावन्न आहेत असे जाणावे.

Ānuṭṭhubhena [Pg.323] assā, chandobandhena gaṇiyamānā tu;

Cuddasasahassasaṅkhā, gāthāyo pañca ca satāni.

तसेच, अनुष्टुभ् छंदाच्या रचनेनुसार मोजल्यास, यातील गाथांची संख्या चौदा हजार पाचशे होते.

Sāsanaciraṭṭhitatthaṃ, lokahitatthañca sādarena mayā;

Puññaṃ imaṃ racayatā, yaṃ pattamanappakaṃ vipulaṃ.

बुद्ध शासनाच्या दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी आणि जगाच्या कल्याणासाठी, ही अट्ठकथा आदरपूर्वक रचताना माझ्याद्वारे जे अमर्याद व विपुल पुण्य प्राप्त केले गेले आहे,

Puññena tena loko, saddhammarasāyanaṃ dasabalassa;

Upabhuñjitvā vimalaṃ, pappotu sukhaṃ sukhenevāti.

त्या पुण्याच्या प्रभावाने, या जगाने दशबलांच्या सद्धम्मरूपी रसायनाचा आस्वाद घेऊन, निर्मळ सुखाला सहजतेनेच प्राप्त करावे.

Saddhammappakāsinī nāma

'सद्धम्मप्पकासिनी' नावाची

Paṭisambhidāmaggappakaraṇassa aṭṭhakathā niṭṭhitā.

पटिसम्भिदामग्ग प्रकरणाची अट्ठकथा समाप्त झाली.