နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ඛුද්දක නිකායෙහි,

ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာ

පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාව,

(ဒုတိယော ဘာဂေါ)

(දෙවන කොටස)

၆၈. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

68. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තඥාණ නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၁၁. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏနိဒ္ဒေသေ [Pg.1] တထာဂတဿာတိ ဝစနေ ဥဒ္ဒေသေ သရူပတော အဝိဇ္ဇမာနေပိ ‘‘ဆ ဉာဏာနိ အသာဓာရဏာနိ သာဝကေဟီ’’တိ (ပဋိ. မ. မာတိကာ ၁.၇၃) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘တထာဂတဿာ’’တိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. တသ္မာ ဥဒ္ဒေသေ အတ္ထတော သိဒ္ဓဿ တထာဂတဝစနဿ နိဒ္ဒေသေ ဂဟဏံ ကတံ. သတ္တေ ပဿတီတိ ရူပါဒီသု ဆန္ဒရာဂေန သတ္တတာယ လဂ္ဂတာယ သတ္တာ, တေ သတ္တေ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏေန စက္ခုနာ ပဿတိ ဩလောကေတိ. အပ္ပရဇက္ခေတိ ပညာမယေ အက္ခိမှိ အပ္ပံ ရာဂါဒိရဇော ဧတေသန္တိ အပ္ပရဇက္ခာ, အပ္ပံ ရာဂါဒိရဇော ဧတေသန္တိ ဝါ အပ္ပရဇက္ခာ. တေ အပ္ပရဇက္ခေ. မဟာရဇက္ခေတိ ပညာမယေ အက္ခိမှိ မဟန္တံ ရာဂါဒိရဇော ဧတေသန္တိ မဟာရဇက္ခာ, မဟန္တံ ရာဂါဒိရဇော ဧတေသန္တိ ဝါ မဟာရဇက္ခာ. တိက္ခိန္ဒြိယေ မုဒိန္ဒြိယေတိ တိက္ခာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဧတေသန္တိ တိက္ခိန္ဒြိယာ, မုဒူနိ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဧတေသန္တိ မုဒိန္ဒြိယာ. သွာကာရေ ဒွါကာရေတိ သုန္ဒရာ သဒ္ဓါဒယော အာကာရာ ကောဋ္ဌာသာ ဧတေသန္တိ သွာကာရာ, ကုစ္ဆိတာ ဂရဟိတာ သဒ္ဓါဒယော အာကာရာ ကောဋ္ဌာသာ ဧတေသန္တိ ဒွါကာရာ. သုဝိညာပယေ ဒုဝိညာပယေတိ ယေ ကထိတံ ကာရဏံ သလ္လက္ခေန္တိ သုခေန သက္ကာ ဟောန္တိ ဝိညာပေတုံ, တေ သုဝိညာပယာ, တဗ္ဗိပရီတာ ဒုဝိညာပယာ. အပ္ပေကစ္စေ [Pg.2] ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနောတိ အပိ ဧကေ ပရလောကဉ္စေဝ ရာဂါဒိဝဇ္ဇဉ္စ ဘယတော ပဿန္တေ, ဣမဿ ပန ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ ပရလောကဿေဝ န ဝုတ္တတ္တာ ခန္ဓာဒိလောကေ စ ရာဂါဒိဝဇ္ဇေ စ ပရံ ဗာဠှံ ဘယံ ပဿနသီလာတိ ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနော. တေ ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနေတိ ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. အပ္ပေကစ္စေ န ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနောတိ တဗ္ဗိပရီတေ. လောကောတိ စ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန. ဝဇ္ဇန္တိ စ ဝဇ္ဇနီယဋ္ဌေန. ဧတ္တာဝတာ ဥဒ္ဒေသဿ နိဒ္ဒေသော ကတော ဟောတိ.

111. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තඥාණ නිර්දේශයෙහි "තථාගතස්ස" (තථාගතයන් වහන්සේගේ) යන වචනය මාතෘකා උද්දේශයෙහි සෘජුවම සඳහන් නොවූවද, "ඥාන හයක් ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ නොවේ" යැයි පැවසූ බැවින් "තථාගතස්ස" යන්න පවසන ලද්දක්ම වෙයි. එබැවින් උද්දේශයෙහි අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වූ "තථාගත" යන වචනය නිර්දේශයෙහිදී ගනු ලැබීය. "සත්ත්වයන් දකියි" යනු රූප ආදියෙහි ඡන්දරාගයෙන් ඇලී බැඳී සිටින බැවින් "සත්ත්ව" නම් වන අතර, ඒ සත්ත්වයන් ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තඥාණ නමැති ප්‍රඥා ඇසින් බලන සේක. "අල්ප කෙලෙස් රජස් ඇත්තෝ" යනු ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාමය ඇසෙහි රාගාදී කෙලෙස් රජස් අල්ප වූවෝ යන්නයි. "මහා කෙලෙස් රජස් ඇත්තෝ" යනු ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාමය ඇසෙහි රාගාදී කෙලෙස් රජස් බොහෝ වූවෝ යන්නයි. "තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් හා මෘදු ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෝ" යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් තියුණු වූ හා ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු වූ තැනැත්තන්ය. "යහපත් ආකාර හා අයහපත් ආකාර ඇත්තෝ" යනු යහපත් වූ ශ්‍රද්ධාදී ආකාර කොටස් ඇත්තෝ සහ ලාමක වූ, ගැරහිය යුතු වූ ආකාර කොටස් ඇත්තෝය. "පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැක්කෝ හා අපහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැක්කෝ" යනු පවසන ලද කාරණය වටහා ගැනීමට සමත් බැවින් පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි අය සහ ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අයයි. "ඇතැම් කෙනෙක් පරලොව වරදෙහි භය දක්නා සුලුය" යනු ඇතැම් කෙනෙක් පරලොව පිළිබඳවද රාගාදී වරදෙහිද භය වශයෙන් දක්නා අයයි. මෙම පදයෙහි නිර්දේශයේදී පරලොව පමණක්ම සඳහන් නොවූ බැවින්, ස්කන්ධ ආදී ලෝකයෙහිද රාගාදී වරදෙහිද ඉතා දැඩි භයක් දක්නා ස්වභාව ඇති බැවින් "පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවිනෝ" නම් වේ. ඔවුන් පරලොව වරදෙහි භය දක්නා සුලු අය ලෙස අර්ථ ගත යුතුය. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවෝ භය නොදක්නා සුලු අයයි. විනාශ වන අර්ථයෙන් "ලෝක" නම් වේ. බැහැර කළ යුතු අර්ථයෙන් "වජ්ජ" නම් වේ. මෙපමණකින් උද්දේශයෙහි විස්තර කිරීම (නිර්දේශය) කරන ලදී.

ပုန နိဒ္ဒေသဿ ပဋိနိဒ္ဒေသံ ကရောန္တော အပ္ပရဇက္ခေ မဟာရဇက္ခေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တီသု ရတနေသု ဩကပ္ပနသင်္ခါတာ သဒ္ဓါ အဿ အတ္ထီတိ သဒ္ဓေါ. သော သဒ္ဓါသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော အဿဒ္ဓိယရဇဿ စေဝ အဿဒ္ဓိယမူလကဿ သေသာကုသလရဇဿ စ အပ္ပကတ္တာ အပ္ပရဇက္ခော. နတ္ထိ ဧတဿ သဒ္ဓါတိ အဿဒ္ဓေါ. သော ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ရဇဿ မဟန္တတ္တာ မဟာရဇက္ခော. အာရဒ္ဓံ ဝီရိယမနေနာတိ အာရဒ္ဓဝီရိယော. သော ကောသဇ္ဇရဇဿ စေဝ ကောသဇ္ဇမူလကဿ သေသာကုသလရဇဿ စ အပ္ပကတ္တာ အပ္ပရဇက္ခော. ဟီနဝီရိယတ္တာ ကုစ္ဆိတေန အာကာရေန သီဒတီတိ ကုသီဒေါ, ကုသီဒေါ ဧဝ ကုသီတော. သော ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ရဇဿ မဟန္တတ္တာ မဟာရဇက္ခော. အာရမ္မဏံ ဥပေစ္စ ဌိတာ သတိ အဿာတိ ဥပဋ္ဌိတဿတိ. သော မုဋ္ဌဿစ္စရဇဿ စေဝ မုဋ္ဌဿစ္စမူလကဿ သေသာကုသလရဇဿ စ အပ္ပကတ္တာ အပ္ပရဇက္ခော. မုဋ္ဌာ နဋ္ဌာ သတိ အဿာတိ မုဋ္ဌဿတိ. သော ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ရဇဿ မဟန္တတ္တာ မဟာရဇက္ခော. အပ္ပနာသမာဓိနာ ဥပစာရသမာဓိနာ ဝါ အာရမ္မဏေ သမံ, သမ္မာ ဝါ အာဟိတော ဌိတောတိ သမာဟိတော, သမာဟိတစိတ္တောတိ ဝါ သမာဟိတော. သော ဥဒ္ဓစ္စရဇဿ စေဝ ဥဒ္ဓစ္စမူလကဿ သေသာကုသလရဇဿ စ အပ္ပကတ္တာ အပ္ပရဇက္ခော. န သမာဟိတော အသမာဟိတော. သော ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ရဇဿ မဟန္တတ္တာ မဟာရဇက္ခော. ဥဒယတ္ထဂါမိနီ ပညာ အဿ အတ္ထီတိ ပညဝါ. သော မောဟရဇဿ စေဝ မောဟမူလကဿ သေသာကုသလရဇဿ စ အပ္ပကတ္တာ အပ္ပရဇက္ခော. မောဟမူဠှတ္တာ ဒုဋ္ဌာ ပညာ အဿာတိ ဒုပ္ပညော. သော ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ရဇဿ မဟန္တတ္တာ မဟာရဇက္ခော. သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယောတိ ဗဟုလံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ ဗလဝတိယာ သဒ္ဓါယ သဒ္ဓေါ, တေနေဝ သဒ္ဓိန္ဒြိယေန တိက္ခိန္ဒြိယော. အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော မုဒိန္ဒြိယောတိ ဗဟုလံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန [Pg.3] အဿဒ္ဓိယေန အဿဒ္ဓေါ, အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဒုဗ္ဗလေန သဒ္ဓိန္ဒြိယေန မုဒိန္ဒြိယော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော သွာကာရောတိ တာယ ဧဝ သဒ္ဓါယ သောဘနာကာရော. အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော ဒွါကာရောတိ တေနေဝ အဿဒ္ဓိယေန ဝိရူပါကာရော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သုဝိညာပယောတိ သုခေန ဝိညာပေတုံ သက္ကုဏေယျော. ဒုဝိညာပယောတိ ဒုက္ခေန ဝိညာပေတုံ သက္ကုဏေယျော. ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ပညာသမ္ပန္နဿေဝ သဒ္ဓါဒီနိ သုပရိသုဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ သုပရိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဒိသမ္ပန္နော တံသမ္ပယုတ္တာယ, သုပရိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဒိသမ္ပန္နောပိ ဝါ တပ္ပစ္စယာယ ပညာယ ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝ ဟိ သဒ္ဓါဒယောပိ စတ္တာရော ‘‘ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ’’တိ ဝုတ္တာ.

නැවතත් නිද්දේසය පිළිබඳව ප්‍රති-නිද්දේසය (විස්තරාත්මක විග්‍රහය) කරමින් 'අප්පරජක්ඛේ මහාරජක්ඛේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සද්ධෝ' (ශ්‍රද්ධාවන්තයා) යනු තෙරුවන් කෙරෙහි වූ 'ඕකප්පන' නම් වූ (ප්‍රසාදය පෙරදැරි කරගත්) ශ්‍රද්ධාව යමෙකුට ඇත්ද ඔහුයි. එම ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා, අශ්‍රද්ධාව නමැති රජස ද අශ්‍රද්ධාව මුල් කරගත් සෙසු අකුසල් රජස ද අල්ප බැවින් 'අප්පරජක්ඛ' (අඩු කෙලෙස් රජස් ඇත්තා) නම් වේ. යමෙකුට ශ්‍රද්ධාව නැත්ද ඔහු 'අශ්‍රද්ධාවන්තයා' (අස්සද්ධෝ) නම් වේ. ඔහු ඉහත කී කෙලෙස් රජස බහුල බැවින් 'මහාරජක්ඛ' (වැඩි කෙලෙස් රජස් ඇත්තා) නම් වේ. යමෙකු විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලද්දේ ද ඔහු 'ආරද්ධවීරිය' (වීර්යවන්තයා) නම් වේ. ඔහු අලසකම (කෝසජ්ජ) නමැති රජස ද අලසකම මුල් කරගත් සෙසු අකුසල් රජස ද අල්ප බැවින් 'අප්පරජක්ඛ' නම් වේ. හීන වීර්යය ඇති බැවින් ලාමක ආකාරයකින් (සංසාරයෙහි) ගිලී යන්නේ ද ඔහු 'කුසීතයා' (කුසීදෝ/කුසීතෝ) නම් වේ. ඔහු ඉහත කී රජස අධික බැවින් 'මහාරජක්ඛ' නම් වේ. අරමුණෙහි එළඹ සිටි සිහිය යමෙකුට ඇත්ද ඔහු 'එළඹ සිටි සිහි ඇත්තා' (උපට්ඨිතස්සති) නම් වේ. ඔහු මුට්ඨස්සච්ච (සිහිය මුළාවීම) නමැති රජස ද මුළාව මුල් කරගත් සෙසු අකුසල් රජස ද අල්ප බැවින් 'අප්පරජක්ඛ' නම් වේ. යමෙකුගේ සිහිය මුළා වීද ඔහු 'මුළා වූ සිහි ඇත්තා' (මුට්ඨස්සති) නම් වේ. ඔහු ඉහත කී රජස අධික බැවින් 'මහාරජක්ඛ' නම් වේ. අර්පණා සමාධියෙන් හෝ උපචාර සමාධියෙන් අරමුණෙහි මැනවින් සිත පිහිටුවන ලද්දේ ද ඔහු 'සමාහිත' නම් වේ. නොහොත් සමාහිත සිත් ඇත්තා 'සමාහිත' නම් වේ. ඔහු උද්ධච්චය (නොසන්සුන් බව) නමැති රජස ද එය මුල් කරගත් සෙසු අකුසල් රජස ද අල්ප බැවින් 'අප්පරජක්ඛ' නම් වේ. සමාහිත නොවූයේ 'අසමාහිත' නම් වේ. ඔහු ඉහත කී රජස බහුල බැවින් 'මහාරජක්ඛ' නම් වේ. ඇතිවීම හා නැතිවීම (උදයව්‍යය) දක්නා ප්‍රඥාව යමෙකුට ඇත්ද ඔහු 'ප්‍රඥාවන්තයා' (පඤ්ඤවා) නම් වේ. ඔහු මෝහය නමැති රජස ද මෝහය මුල් කරගත් සෙසු අකුසල් රජස ද අල්ප බැවින් 'අප්පරජක්ඛ' නම් වේ. මෝහයෙන් මුළා වූ බැවින් ලාමක ප්‍රඥාව ඇත්තේ 'දුෂ්ප්‍රඥයා' (දුප්පඤ්ඤෝ) නම් වේ. ඔහු ඉහත කී රජස අධික බැවින් 'මහාරජක්ඛ' නම් වේ. 'ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි' යනු, බහුලව උපදින බලවත් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත බැවින් ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකි; ඒ ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය නිසාම ඔහු 'තික්ඛින්ද්‍රිය' (තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා) නම් වේ. 'අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි' යනු, බහුලව උපදින අශ්‍රද්ධාවෙන් ඔහු අශ්‍රද්ධාවන්තයෙකි; අතරින් පතර උපදින දුබල ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය නිසා ඔහු 'මුදින්ද්‍රිය' (මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා) නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා යහපත් ආකාර ඇත්තෙකි' යනු එම ශ්‍රද්ධාව නිසාම වූ සෝභන ආකාරයයි. 'අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා අයහපත් ආකාර ඇත්තෙකි' යනු එම අශ්‍රද්ධාව නිසාම වූ විරූප ආකාරයයි. සෙසු පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සුවිඤ්ඤාපය' යනු පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි පුද්ගලයායි. 'දුවිඤ්ඤාපය' යනු අපහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි පුද්ගලයායි. 'පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවී' යන්නෙහි, ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත තැනැත්තාටම ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා පිරිසිදු වන බැවින්, ඉතා පිරිසිදු ශ්‍රද්ධාදියෙන් යුක්ත පුද්ගලයා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ද, එසේත් නැතහොත් එම ශ්‍රද්ධාදිය ප්‍රත්‍ය කොට උපන් ප්‍රඥාවෙන් ද පරලොව වරදෙහි බිය දක්නා සුලු වෙයි. එබැවින්ම ශ්‍රද්ධාදී සෙසු සතර දෙනා ද 'පරලොව වරදෙහි බිය දක්නා සුලු' (පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවී) යැයි වදාරන ලදහ.

၁၁၂. ဣဒါနိ ‘‘ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ လောကဉ္စ ဝဇ္ဇဉ္စ ဒဿေတုံ လောကောတိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ခန္ဓာ ဧဝ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ ခန္ဓလောကော. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဝိပတ္တိဘဝလောကောတိ အပါယလောကော. သော ဟိ အနိဋ္ဌဖလတ္တာ ဝိရူပေါ လာဘောတိ ဝိပတ္တိ, ဘဝတီတိ ဘဝေါ, ဝိပတ္တိ ဧဝ ဘဝေါ ဝိပတ္တိဘဝေါ, ဝိပတ္တိဘဝေါ ဧဝ လောကော ဝိပတ္တိဘဝလောကော. ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကောတိ အပါယူပဂံ ကမ္မံ. တဉှိ သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာ ဖလန္တိ သမ္ဘဝေါ, ဝိပတ္တိယာ သမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိသမ္ဘဝေါ, ဝိပတ္တိသမ္ဘဝေါ ဧဝ လောကော ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကော. သမ္ပတ္တိဘဝလောကောတိ သုဂတိလောကော. သော ဟိ ဣဋ္ဌဖလတ္တာ သုန္ဒရော လာဘောတိ သမ္ပတ္တိ, ဘဝတီတိ ဘဝေါ, သမ္ပတ္တိ ဧဝ ဘဝေါ သမ္ပတ္တိဘဝေါ, သမ္ပတ္တိဘဝေါ ဧဝ လောကော သမ္ပတ္တိဘဝလောကော. သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကောတိ သုဂတူပဂံ ကမ္မံ. တဉှိ သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာ ဖလန္တိ သမ္ဘဝေါ, သမ္ပတ္တိယာ သမ္ဘဝေါ သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝေါ, သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝေါ ဧဝ လောကော သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကော. ဧကော လောကောတိအာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

112. දැන් 'පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවී' යන්නෙහි සඳහන් 'ලෝකය' සහ 'වරද' (වජ්ජ) දැක්වීම පිණිස 'ලෝකෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි බිඳී යන අර්ථයෙන් ස්කන්ධයෝම 'ලෝකය' නම් වෙති; එය 'ඛන්ධලෝක' (ස්කන්ධ ලෝකය) වේ. ඉතිරි (ආයතන සහ ධාතු) දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'විපත්තිභව ලෝකය' යනු අපාය ලෝකයයි. එය අනිෂ්ට ඵල ඇති බැවින් අයහපත් ලාභයක් වන බැවින් 'විපත්ති' නම් වේ, හටගන්නා බැවින් 'භව' නම් වේ, විපත්තියම භවය වීම විපත්තිභවයයි, විපත්තිභවයම ලෝකය වීම 'විපත්තිභව ලෝකය' නම් වේ. 'විපත්තිසම්භව ලෝකය' යනු අපායගාමී කර්මයයි. එයින් ඵල හටගන්නා බැවින් 'සම්භව' නම් වේ, විපත්තියට හේතු වීම විපත්තිසම්භවයයි, විපත්තිසම්භවයම ලෝකය වීම 'විපත්තිසම්භව ලෝකය' නම් වේ. 'සම්පත්තිභව ලෝකය' යනු සුගති ලෝකයයි. එය ඉෂ්ට ඵල ඇති බැවින් සුන්දර ලාභයක් වන බැවින් 'සම්පත්ති' නම් වේ, හටගන්නා බැවින් 'භව' නම් වේ, සම්පත්තියම භවය වීම සම්පත්තිභවයයි, සම්පත්තිභවයම ලෝකය වීම 'සම්පත්තිභව ලෝකය' නම් වේ. 'සම්පත්තිසම්භව ලෝකය' යනු සුගතිගාමී කර්මයයි. එයින් ඵල හටගන්නා බැවින් 'සම්භව' නම් වේ, සම්පත්තියට හේතු වීම සම්පත්තිසම්භවයයි, සම්පත්තිසම්භවයම ලෝකය වීම 'සම්පත්තිසම්භව ලෝකය' නම් වේ. 'ඒකෝ ලෝකෝ' යනාදියෙහි අර්ථ පෙර සඳහන් වූ පරිදිම වේ.

ဝဇ္ဇန္တိ နပုံသကဝစနံ အသုကောတိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ကတံ. ကိလေသာတိ ရာဂါဒယော. ဒုစ္စရိတာတိ ပါဏာတိပါတာဒယော. အဘိသင်္ခါရာတိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒယော. ဘဝဂါမိကမ္မာတိ အတ္တနော ဝိပါကဒါနဝသေန ဘဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဘဝဂါမိနော, အဘိသင်္ခါရေသုပိ ဝိပါကဇနကာနေဝ ကမ္မာနိ ဝုတ္တာနိ. ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရနိဒဿနံ. ဣမသ္မိဉ္စ လောကေ ဣမသ္မိဉ္စ ဝဇ္ဇေတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေ [Pg.4] လောကေ စ ဝဇ္ဇေ စ. တိဗ္ဗာ ဘယသညာတိ ဗလဝတီ ဘယသညာ. တိဗ္ဗာတိ ပရသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဘယသညာတိ ဘယသဒ္ဒဿ, လောကဝဇ္ဇဒွယမ္ပိ ဟိ ဘယဝတ္ထုတ္တာ သယဉ္စ သဘယတ္တာ ဘယံ, ဘယမိတိ သညာ ဘယသညာ. ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတီတိ တံ တံ ပဋိစ္စ ဥပေစ္စ ဌိတာ ဟောတိ. သေယျထာပိ ဥက္ခိတ္တာသိကေ ဝဓကေတိ ယထာ နာမ ပဟရိတုံ ဥစ္စာရိတခဂ္ဂေ ပစ္စာမိတ္တေ တိဗ္ဗာ ဘယသညာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, ဧဝမေဝ လောကေ စ ဝဇ္ဇေ စ တိဗ္ဗာ ဘယသညာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ. ဣမေဟိ ပညာသာယ အာကာရေဟီတိ အပ္ပရဇက္ခပဉ္စကာဒီသု ဒသသု ပဉ္စကေသု ဧကေကသ္မိံ ပဉ္စန္နံ ပဉ္စန္နံ အာကာရာနံ ဝသေန ပညာသာယ အာကာရေဟိ. ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. ဇာနာတီတိ တထာဂတော ပညာယ ပဇာနာတိ. ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ ကရောတိ. အညာတီတိ သဗ္ဗာကာရမရိယာဒါဟိ ဇာနာတိ. ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဧကဒေသံ အသေသေတွာ နိရဝသေသဒဿနဝသေန ပညာယ ပဒါလေတီတိ.

'වජ්ජං' යනු නපුංසක ලිංග වචනයකි, එය අසවල් දෙය යැයි විශේෂයෙන් දක්වා නැති බැවින් යොදා ඇත. 'කිලේසා' යනු රාගාදී කෙලෙස්ය. 'දුච්චරිතා' යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී (දස අකුසල්) ය. 'අභිසංඛාරා' යනු පුණ්‍යාභිසංඛාරාදියයි. 'භවගාමිකම්මා' යනු තම විපාක ලබා දීමෙන් භවයට පමුණුවන බැවින් 'භවගාමීහු' නම් වෙති; අභිසංඛාරයන් අතුරින් ද විපාක ජනිත කරන කර්මයන්ම මෙහි දක්වා ඇත. 'ඉති' යන්නෙන් පූර්වෝක්ත ආකාරය දක්වයි. 'ඉමස්මිං ච ලෝකේ ඉමස්මිං ච වජ්ජේ' යනු ඉහත කී ලෝකයෙහි සහ වරදෙහි යන්නයි. 'තිබ්බා භයසඤ්ඤා' යනු බලවත් බිය සංඥාවයි. 'තිබ්බා' යන්නෙන් පර-ශබ්දයෙහි අර්ථය ද, 'භයසඤ්ඤා' යන්නෙන් භය-ශබ්දයෙහි අර්ථය ද වදාරන ලදී. ලෝක හා වජ්ජ යන දෙකම බියට කරුණු වන බැවින් සහ තමන්ම බිය සහිත වන බැවින් 'භය' නම් වේ; 'බිය' යනුවෙන් පවත්නා සංඥාව 'භයසංඥාව' නම් වේ. 'පච්චුපට්ඨිතා හෝති' යනු ඒ ඒ කරුණු ඇසුරු කරමින් එළඹ සිටින්නේය යන්නයි. 'සෙය්‍යථාපි උක්ඛිත්තාසිකේ වධකේ' යනු යම්සේ පහර දීම සඳහා කඩුව එසවූ හතුරෙකු කෙරෙහි බලවත් බිය සංඥාවක් එළඹ සිටී ද, එලෙසම ලෝකයෙහි සහ වරදෙහි ද බලවත් බිය සංඥාව එළඹ සිටින්නේය. 'ඉමේහි පඤ්ඤාසාය ආකාරේහි' යනු අප්පරජක්ඛ පංචකය ආදී දස පංචකයන්හි එක් එකක් තුළ ආකාර පහ බැගින් වූ පනහක් ආකාරයෙනි. 'ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි' යනු ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ආදී පංච ඉන්ද්‍රියයන්ය. 'ජානාති' යනු තථාගතයන් වහන්සේ ප්‍රඥාවෙන් දැනගන්නා සේක. 'පස්සති' යනු දිවැසින් දුටුවාක් මෙන් දක්නා සේක. 'අඤ්ඤාති' යනු සියලු ආකාර සීමාවන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනගන්නා සේක. 'පටිවිජ්ඣති' යනු කොටසක්වත් ඉතිරි නොකර නිශ්ශේෂ වශයෙන් දැකීමේ බලයෙන් ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකිනා සේක.

ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥාන නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆၉. အာသယာနုသယဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

69. ආසයානුසය ඥාන නිද්දේස වර්ණනාව

၁၁၃. အာသယာနုသယဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဣဓ တထာဂတောတိအာဒိ ပဉ္စဓာ ဌပိတော နိဒ္ဒေသော. တတ္ထ အာသယာနုသယာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. စရိတန္တိ ပုဗ္ဗေ ကတံ ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ. အဓိမုတ္တိန္တိ သမ္ပတိ ကုသလေ အကုသလေ ဝါ စိတ္တဝေါသဂ္ဂေါ. ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗေတိ ဘဗ္ဗေ စ အဘဗ္ဗေ စ. အရိယာယ ဇာတိယာ သမ္ဘဝန္တိ ဇာယန္တီတိ ဘဗ္ဗာ. ဝတ္တမာနသမီပေ ဝတ္တမာနဝစနံ. ဘဝိဿန္တိ ဇာယိဿန္တီတိ ဝါ ဘဗ္ဗာ, ဘာဇနဘူတာတိ အတ္ထော. ယေ အရိယမဂ္ဂပဋိဝေဓဿ အနုစ္ဆဝိကာ ဥပနိဿယသမ္ပန္နာ, တေ ဘဗ္ဗာ. ဝုတ္တပဋိပက္ခာ အဘဗ္ဗာ.

113. ආසයානුසය ඥාන නිර්දේශයෙහි මෙහි 'තථාගත' යනාදී වශයෙන් පස් ආකාරයකින් නිර්දේශය දක්වා ඇත. එහි 'ආසය' සහ 'අනුසය' යන්නෙහි අර්ථ කලින් පවසන ලද්දේමය. 'චරිත' යනු පෙර අතීත භවයක කරන ලද කුසල හා අකුසල කර්මයන්ය. 'අධිමුක්ති' යනු වර්තමාන භවයෙහි කුසල් දහම්හි හෝ අකුසල් දහම්හි සිත නැඹුරු කිරීමයි. 'භබ්බාභබ්බ' යනු [නිවන් මඟට] සුදුසු වූ (භව්‍ය) සහ නුසුදුසු වූ (අභව්‍ය) සත්ත්වයන් පිළිබඳවයි. ආර්ය ජාතියෙහි (උතුම් මග ඵලයන්හි) ඉපදීමට සමර්ථ වන බැවින් ඔවුහු 'භව්‍ය' නම් වෙති. මෙය වර්තමානයට සමීප අර්ථයෙන් වර්තමාන කාලයෙන් දක්වා ඇත. නැතහොත් මතු උපදින්නා වූ අර්ථයෙන් ද 'භව්‍ය' නම් වේ, එනම් ධර්මය දැරීමට සුදුසු භාජනයක් බඳු වූ යන අර්ථයයි. යම් සත්ත්ව කෙනෙක් ආර්ය මාර්ග ප්‍රතිවේධයට (අවබෝධයට) සුදුසු වූ, උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වෙත්ද, ඔවුහු 'භව්‍ය' පුද්ගලයෝ වෙති. පවසන ලද ලක්ෂණවලට විරුද්ධ වූවෝ 'අභව්‍ය' පුද්ගලයෝ වෙති.

ကတမော သတ္တာနံ အာသယောတိအာဒိ နိဒ္ဒေသဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော. တတ္ထ သဿတောတိ နိစ္စော. လောကောတိ အတ္တာ. ဣဓ သရီရံယေဝ နဿတိ, အတ္တာ ပန ဣဓ ပရတ္ထ စ သောယေဝါတိ မညန္တိ. သော ဟိ သယံယေဝ အာလောကေတီတိ ကတွာ ‘‘လောကော’’တိ မညန္တိ. အသဿတောတိ အနိစ္စော. အတ္တာ သရီရေနေဝ သဟ နဿတီတိ မညန္တိ. အန္တဝါတိ ပရိတ္တေ ကသိဏေ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံပရိတ္တကသိဏာရမ္မဏံ စိတ္တံ သပရိယန္တော [Pg.5] အတ္တာတိ မညန္တိ. အနန္တဝါတိ န အန္တဝါ အပ္ပမာဏေ ကသိဏေ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံအပ္ပမာဏကသိဏာရမ္မဏံ စိတ္တံ အပရိယန္တော အတ္တာတိ မညန္တိ. တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဇီဝေါ စ သရီရဉ္စ တံယေဝ. ဇီဝေါတိ အတ္တာ, လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန နပုံသကဝစနံ ကတံ. သရီရန္တိ ရာသဋ္ဌေန ခန္ဓပဉ္စကံ. အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ အညော ဇီဝေါ အညံ ခန္ဓပဉ္စကံ. ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ခန္ဓာ ဣဓေဝ ဝိနဿန္တိ, သတ္တော မရဏတော ပရံ ဟောတိ ဝိဇ္ဇတိ န နဿတိ. ‘‘တထာဂတော’’တိ စေတ္ထ သတ္တာဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘တထာဂတောတိ အရဟာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣမေ ‘‘န ဟောတီ’’တိ ပက္ခေ ဒေါသံ ဒိသွာ ဧဝံ ဂဏှန္တိ. န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ခန္ဓာပိ ဣဓေဝ နဿန္တိ, တထာဂတော စ မရဏတော ပရံ န ဟောတိ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ. ဣမေ ‘‘ဟောတီ’’တိ ပက္ခေ ဒေါသံ ဒိသွာ ဧဝံ ဂဏှန္တိ. ဟောတိ စ န စ ဟောတီတိ ဣမေ ဧကေကပက္ခပရိဂ္ဂဟေ ဒေါသံ ဒိသွာ ဥဘယပက္ခံ ဂဏှန္တိ. နေဝ ဟောတိ န န ဟောတီတိ ဣမေ ဥဘယပက္ခပရိဂ္ဂဟေ ဥဘယဒေါသာပတ္တိံ ဒိသွာ ‘‘ဟောတီတိ စ န ဟောတိ, နေဝ ဟောတီတိ စ န ဟောတီ’’တိ အမရာဝိက္ခေပပက္ခံ ဂဏှန္တိ.

'සත්ත්වයන්ගේ ආසය කවරේද' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ පස් ආකාර වූ නිර්දේශයට කළ විස්තරාත්මක ප්‍රති-නිර්දේශයයි. එහි 'සස්සත' යනු නිත්‍ය බවයි. 'ලෝකය' යනු ආත්මයයි. මෙහිදී සිරුර පමණක් විනාශ වන බවත්, ආත්මය මෙලොව හා පරලොව එකම ආකාරයෙන් පවතින බවත් [මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ] සිතති. ආත්මය විසින්ම සියල්ල බලන බැවින් 'ලෝකය' (බලන්නා) යයි ඔවුහු සිතති. 'අසස්සත' යනු අනිත්‍ය බවයි; ආත්මය සිරුර සමඟම විනාශ වන බව ඔවුහු සිතති. 'අන්තවා' යනු කුඩා කසිණ අරමුණක ධ්‍යානය උපදවා, ඒ කුඩා කසිණ අරමුණු කොටගත් සිත සීමා සහිත ආත්මය ලෙස සිතීමයි. 'අනන්තවා' යනු අප්‍රමාණ කසිණයක ධ්‍යානය උපදවා, ඒ අප්‍රමාණ කසිණ අරමුණු කොටගත් සිත කෙළවරක් නැති ආත්මය ලෙස සිතීමයි. 'තං ජීවං තං සරීරං' යනු ජීවය සහ ශරීරය යන දෙකම එකක්ම බවයි. 'ජීව' යනු ආත්මයයි. 'සරීර' යනු ස්කන්ධ පංචකයයි. 'අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං' යනු ජීවය සහ පංචස්කන්ධය වෙනස් වූ දෙකක් බවයි. 'තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු වෙති' යන්නෙහි අර්ථය නම් ස්කන්ධයන් මෙහිම විනාශ වන නමුත් සත්ත්වයා මරණින් මතු පවතින බවයි. මෙහි 'තථාගත' යනු සත්ත්වයාට නමක් බව ඇතැමෙක් පවසති. ඇතැමෙක් 'රහතන් වහන්සේ' ලෙස පවසති. මොවුහු 'මරණින් මතු නැත' යන පක්ෂයෙහි දොස් දැක මෙසේ පිළිගනිති. 'තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු නැත' යනු ස්කන්ධයන් ද මෙහිම නැසෙන බවත්, තථාගතයා මරණින් මතු නැති වන බවත්, සිඳී යන බවත්ය. මොවුහු 'මරණින් මතු ඇත' යන පක්ෂයෙහි දොස් දැක මෙසේ පිළිගනිති. 'වෙති ද නොවෙති ද' යන මොවුහු එක් එක් පක්ෂය පමණක් ගැනීමෙහි දොස් දැක පක්ෂ දෙකම පිළිගනිති. 'වෙති නොවෙති යන්න ද නොවේ' යන මොවුහු පක්ෂ දෙකම ගැනීමෙහි දොස් දැක අමරාවික්ඛේප දෘෂ්ටිය පිළිගනිති.

အယံ ပနေတ္ထ အဋ္ဌကထာနယော – ‘‘သဿတော လောကောတိ ဝါ’’တိအာဒီဟိ ဒသဟာကာရေဟိ ဒိဋ္ဌိပဘေဒေါဝ ဝုတ္တော. တတ္ထ သဿတော လောကောတိ စ ခန္ဓပဉ္စကံ လောကောတိ ဂဟေတွာ ‘‘အယံ လောကော နိစ္စော ဓုဝေါ သဗ္ဗကာလိကော’’တိ ဂဏှန္တဿ သဿတန္တိ ဂဟဏာကာရပ္ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. အသဿတောတိ တမေဝ လောကံ ‘‘ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတီ’’တိ ဂဏှန္တဿ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂဟဏာကာရပ္ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. အန္တဝါတိ ပရိတ္တကသိဏလာဘိနော သုပ္ပမတ္တေ ဝါ သရာဝမတ္တေ ဝါ ကသိဏေ သမာပန္နဿ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တိတရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘လောကော’’တိ စ ကသိဏပရိစ္ဆေဒန္တေန ‘‘အန္တဝါ’’တိ စ ဂဏှန္တဿ ‘‘အန္တဝါ လောကော’’တိ ဂဟဏာကာရပ္ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. သာ သဿတဒိဋ္ဌိပိ ဟောတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိပိ. ဝိပုလကသိဏလာဘိနော ပန တသ္မိံ ကသိဏေ သမာပန္နဿ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တိတရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘လောကော’’တိ စ ကသိဏပရိစ္ဆေဒန္တေန ‘‘န အန္တဝါ’’တိ စ ဂဏှန္တဿ ‘‘အနန္တဝါ လောကော’’တိ ဂဟဏာကာရပ္ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. သာ သဿတဒိဋ္ဌိပိ ဟောတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိပိ. တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဘေဒနဓမ္မဿ သရီရဿေဝ ‘‘ဇီဝ’’န္တိ ဂဟိတတ္တာ ‘‘သရီရေ ဥစ္ဆိဇ္ဇမာနေ ဇီဝမ္ပိ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂဟဏာကာရပ္ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. ဒုတိယပဒေ သရီရတော အညဿ ဇီဝဿ ဂဟိတတ္တာ ‘‘သရီရေ ဥစ္ဆိဇ္ဇမာနေပိ [Pg.6] ဇီဝံ န ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ သဿတဂ္ဂဟဏာကာရပ္ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. ဟောတိ တထာဂတောတိအာဒီသု ‘‘သတ္တော တထာဂတော နာမ, သော ပရံ မရဏာ ဟောတီ’’တိ ဂဏှတော ပဌမာ သဿတဒိဋ္ဌိ. ‘‘န ဟောတီ’’တိ ဂဏှတော ဒုတိယာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ. ‘‘ဟောတိ စ န စ ဟောတီ’’တိ ဂဏှတော တတိယာ ဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ. ‘‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတီ’’တိ ဂဏှတော စတုတ္ထာ အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌီတိ.

මෙහි අටුවා ක්‍රමය මෙසේය - 'ලෝකය ශාස්වතයි' යනාදී වශයෙන් දස ආකාරයකින් දෘෂ්ටි ප්‍රභේදයන්ම පවසන ලදී. එහි 'සස්සත ලෝකය' යනු පංචස්කන්ධය ලෝකය වශයෙන් ගෙන 'මේ ලෝකය නිත්‍යයි, ස්ථිරයි, සදාකාලිකයි' කියා පිළිගන්නා දෘෂ්ටියයි. 'අසස්සත' යනු එම ලෝකයම 'සිඳී යයි, විනාශ වෙයි' කියා ගන්නා උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. 'අන්තවා' යනු කුඩා කසිණ ලාභියෙකු විසින්, සීමිත ප්‍රමාණයේ කසිණයකට සමවැදී එහි පවතින නාම-රූප ධර්මයන් 'ලෝකය' ලෙසත් කසිණ සීමාවෙන් එය 'අන්තවත්' (සීමා සහිත) ලෙසත් ගන්නා දෘෂ්ටියයි. එය ශාස්වත දෘෂ්ටියක් මෙන්ම උච්ඡේද දෘෂ්ටියක් ද විය හැකිය. විපුල කසිණ ලාභියෙකු එම කසිණයෙහි සමවැදී එහි පවතින නාම-රූප ධර්මයන් 'ලෝකය' ලෙසත් කසිණ සීමාවෙන් එය 'අනන්ත' (සීමාවක් නැති) ලෙසත් ගන්නා දෘෂ්ටිය 'අනන්තවා ලෝකෝ' නම් වේ. එය ද ශාස්වත හෝ උච්ඡේද විය හැකිය. 'තං ජීවං තං සරීරං' යනු බිඳෙන ස්වභාව ඇති ශරීරයම 'ජීවය' ලෙස ගත් බැවින් 'ශරීරය බිඳෙන කල ජීවය ද සිඳී යයි' යන උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. දෙවන පදයෙහි ශරීරයට වඩා වෙනස් වූ ජීවයක් ගත් බැවින් 'ශරීරය බිඳුණ ද ජීවය නොසිඳේ' යන ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු වෙති' යනාදියෙහි, 'තථාගත නම් සත්ත්වයෙක් ඇත, ඔහු මරණින් මතු පවතී' යැයි ගැනීම පළමු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'නැත' යැයි ගැනීම දෙවන උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. 'වෙති ද නොවෙති ද' යනු තෙවන ඒකච්චසස්සත (අඩක් සදාකාලික) දෘෂ්ටියයි. 'වෙති නොවෙති යන්න ද නොවේ' යනු සිව්වන අමරාවික්ඛේප දෘෂ්ටියයි.

ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရဒိဋ္ဌိနိဿယနိဒဿနံ. ဘဝဒိဋ္ဌိသန္နိဿိတာ ဝါ သတ္တာ ဟောန္တိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိသန္နိဿိတာ ဝါတိ ဘဝေါ ဝုစ္စတိ သဿတော, သဿတဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနဒိဋ္ဌိ ဘဝဒိဋ္ဌိ, ဘဝေါတိ ဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိဘဝေါ ဝုစ္စတိ ဥစ္ဆေဒေါ, ဥစ္ဆေဒဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနဒိဋ္ဌိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ, ဝိဘဝေါတိ ဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒသဝိဓာ ဒိဋ္ဌိ ဘဝဒိဋ္ဌိ စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ စာတိ ဒွိဓာဝ ဟောတိ. တာသု ဒွီသု ဧကေကံ သန္နိဿိတာ အပဿိတာ အလ္လီနာ သတ္တာ ဟောန္တိ.

'ඉති' යනු පවසන ලද දෘෂ්ටි නිශ්‍රය (ඇසුර) දක්වන වචනයකි. 'භව දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළ හෝ විභව දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළ සත්ත්වයෝ වෙති' යන්නෙහි භව යනු ශාස්වත බවයි. ශාස්වත වශයෙන් උපදින දෘෂ්ටිය භව දෘෂ්ටියයි. විභව යනු උච්ඡේද (සිඳී යාම) බවයි. උච්ඡේද වශයෙන් උපදින දෘෂ්ටිය විභව දෘෂ්ටියයි. පවසන ලද දස වැදෑරුම් දෘෂ්ටි, භව දෘෂ්ටිය සහ විභව දෘෂ්ටිය ලෙස ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදේ. සත්ත්වයෝ ඒ දෙකෙන් එකක් ඇසුරු කරමින්, එයට නැඹුරු වෙමින්, එය වැළඳගනිමින් පසුවෙති.

ဧတေ ဝါ ပန ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မာတိ ဧတ္ထ ‘‘အဂ္ဂိတော ဝါ ဥဒကတော ဝါ မိထုဘေဒါ ဝါ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၂) ဝိယ ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. ဧတေ ဝုတ္တပ္ပကာရေ သဿတုစ္ဆေဒဝသေန ဒွေ ပက္ခေ စ န ဥပဂန္တွာ အနလ္လီယိတွာ ပဟာယာတိ အတ္ထော. ‘‘အနုလောမိကာ ဝါ ခန္တီ’’တိ ဝိကပ္ပတ္ထောဝ. ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသူတိ ဣမေသံ ဇရာမရဏာဒီနံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ, ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ, ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဝါ သမူဟော ဣဒပ္ပစ္စယတာ. လက္ခဏံ ပနေတ္ထ သဒ္ဒသတ္ထတော ပရိယေသိတဗ္ဗံ. တေ တေ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ သဟ သမ္မာ စ ဥပ္ပန္နာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. တဿာ ဣဒပ္ပစ္စယတာယ စ တေသု ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု စ ဓမ္မေသု. အနုလောမိကာတိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အနုလောမတော အနုလောမိကာ. ခန္တီတိ ဉာဏံ. ဉာဏဉှိ ခမနတော ခန္တိ. ပဋိလဒ္ဓါ ဟောတီတိ သတ္တေဟိ အဓိဂတာ ဟောတိ. ဣဒပ္ပစ္စယတာယ ခန္တိယာ ဥစ္ဆေဒတ္တာနုပဂမော ဟောတိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ အာယတ္တဝုတ္တိတ္တာ ပစ္စယာနုပရမဒဿနေန ဖလာနုပရမဒဿနတော. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ခန္တိယာ သဿတတ္တာနုပဂမော ဟောတိ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ နဝနဝါနံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒဒဿနတော. ဧဝမေတေ ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မဒဿနေန န ဥစ္ဆေဒေါ န သဿတောတိ ပဝတ္တံ သမ္မာဒဿနံ ‘‘အနုလောမိကာ ခန္တီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တဒုဘယဒိဋ္ဌိပဋိပက္ခဘူတာ [Pg.7] သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယထာဘူတံ ဝါ ဉာဏန္တိ ယထာဘူတံ ယထာသဘာဝံ နေယျံ. တတ္ထ ပဝတ္တဉာဏမ္ပိ ဝိသယဝေါဟာရေန ‘‘ယထာဘူတဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန သင်္ခါရုပေက္ခာပရိယန္တံ ဝိပဿနာဉာဏံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ဟေဋ္ဌာ ပန ‘‘ယထာဘူတဉာဏဒဿန’’န္တိ ဘယတူပဋ္ဌာနဉာဏံ ဝုတ္တံ. ယထာဘူတံ ဝါ ဉာဏံ သတ္တေဟိ ပဋိလဒ္ဓံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

“මෙම අන්ත දෙකටම නොපැමිණ” යන මෙහිදී, “ගින්නෙන් හෝ ජලයෙන් හෝ අභ්‍යන්තර භේදයෙන් හෝ” යනාදී (දී. නි. 2.152) පාඨයන්හි මෙන් “වා” ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. මින් අදහස් වන්නේ ඉහත සඳහන් කරන ලද ශාස්වත හා උච්ඡේද යන දෘෂ්ටි පක්ෂ දෙකටම නොපැමිණ, ඒවාට ඇලීමක් නොමැතිව, ඒවා අත්හැරීමයි. “අනුලෝමිකා වා ඛන්තී” යන්න විකල්ප අර්ථයකින් යුක්ත වේ. “ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු” යනු මේ ජරා මරණාදියට හේතු වන බැවින් “ඉදප්පච්චයා” නම් වේ. ඉදප්පච්චය යනුම ඉදප්පච්චයතාවයයි. නැතහොත් ඉදප්පච්චය (හේතු) වල සමූහය ඉදප්පච්චයතාවයයි. මෙහි ලක්ෂණය ශබ්ද ශාස්ත්‍රය අනුව සොයා බැලිය යුතුය. ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරු කොට (පටිච්ච) සහසම්බන්ධව මෙන්ම නිවැරදිව උපන් බැවින් “පටිච්චසමුප්පන්න” නම් වේ. එම ඉදප්පච්චයතාවය කෙරෙහි සහ එම පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින දැනුමයි. “අනුලෝමිකා” යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට අනුකූල වන බැවින් අනුලෝමිකා නම් වේ. “ඛන්ති” යනු විදර්ශනා ඥානයයි. සත්‍යය විඳදරා ගන්නා (පිළිගන්නා) බැවින් ඥානය “ඛන්ති” නම් වේ. සත්ත්වයන් විසින් ලබන ලද බැවින් “පටිලද්ධා හෝති” (ලබන ලද්දේ වේ) යයි කියනු ලැබේ. ඉදප්පච්චයතාවය පිළිබඳ ඛන්තිය (විදර්ශනා ඥානය) ඇති කල්හි උච්ඡේද ස්වභාවයට නොපැමිණේ. මක්නිසාද යත්, ප්‍රත්‍ය සමග්‍රතාවයෙහි පවතින ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන් හේතූන්ට යටත්ව පවතින බැවින් හා හේතූන්ගේ නොසිඳී පැවැත්ම දැකීමෙන් ඵලයන්ගේද නොසිඳී පැවැත්ම පෙනෙන බැවිනි. පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති ඛන්තිය (ඥානය) නිසා ශාස්වත ස්වභාවයට නොපැමිණේ. මක්නිසාද යත්, ප්‍රත්‍ය සමග්‍රතාවය තුළ අලුත් අලුත් ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන්ගේ උත්පාදය දක්නා බැවිනි. මෙසේ මෙම අන්ත දෙකටම නොපැමිණ, පටිච්චසමුප්පාද සහ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් දැකීමෙන්, උච්ඡේදයක් හෝ ශාස්වතයක් නොවන පරිදි පවත්නා වූ සම්මා දර්ශනය “අනුලෝමික ඛන්ති” ලෙස දත යුතුය. මෙසේ එම දෘෂ්ටි දෙකටම ප්‍රතිපක්ෂ වූ සම්මා දිට්ඨිය පවසන ලදී. “යථාභූත ඥානය” යනු යථා ස්වභාවයෙන්ම දත යුතු දෙයයි. එහි පවත්නා වූ ඥානයද විෂය වෝහාර වශයෙන් “යථාභූත ඥානය” යයි කියනු ලැබේ. එය සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය දක්වා වූ විදර්ශනා ඥාන සමූහය ලෙස මෙහි අදහස් කෙරේ. මීට පෙර සඳහන් කරන ලද “යථාභූත ඥානදර්ශනය” යන්නෙන් භයතූපට්ඨාන ඥානය පවසන ලදී. සත්ත්වයන් විසින් යථාභූත ඥානය ලබන ලදී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဣဒါနိ ‘‘သဿတော လောကော’’တိအာဒီဟိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရိဘာဝိတံ ‘‘ဧတေ ဝါ ပနာ’’တိအာဒီဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပရိဘာဝိတံ သတ္တသန္တာနံ ဒဿေတွာ ‘‘ကာမံ သေဝန္တညေဝါ’’တိအာဒီဟိ သေသာကုသလေဟိ သေသကုသလေဟိ စ ပရိဘာဝိတံ သတ္တသန္တာနံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ကာမံ သေဝန္တံယေဝ ပုဂ္ဂလံ တထာဂတော ဇာနာတီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. သေဝန္တန္တိ စ အဘိဏှသမုဒါစာရဝသေန သေဝမာနံ. ပုဗ္ဗေ အာသေဝိတဝသေန ကိလေသကာမော ဂရု အဿာတိ ကာမဂရုကော. တထေဝ ကာမော အာသယေ သန္တာနေ အဿာတိ ကာမာသယော. သန္တာနဝသေနေဝ ကာမေ အဓိမုတ္တော လဂ္ဂေါတိ ကာမာဓိမုတ္တော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. နေက္ခမ္မာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ကာမာဒီဟိ စ တီဟိ သေသာကုသလာ, နေက္ခမ္မာဒီဟိ တီဟိ သေသကုသလာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘အယံ သတ္တာနံ အာသယော’’တိ တိဓာ ဝုတ္တံ သန္တာနမေဝ ဒဿေတိ.

දැන් “ලෝකය ශාස්වතය” යනාදී වශයෙන් මිච්ඡා දිට්ඨියෙන් පෝෂණය වූ සත්ත්ව සන්තානයද, “නැතහොත් මොවුන්” යනාදී වශයෙන් සම්මා දිට්ඨියෙන් පෝෂණය වූ සත්ත්ව සන්තානයද දක්වා, “කාමයන්ම සේවනය කරන” යනාදියෙන් ඉතිරි අකුසල් හා ඉතිරි කුසල් වලින් පෝෂණය වූ සත්ත්ව සන්තානය දක්වයි. එහිදී “කාමයන්ම සේවනය කරන පුද්ගලයා තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක” යනුවෙන් යෝජනා කළ යුතුය. “සේවනය කරන” යනු අභිණ්හ සමුදාචාර වශයෙන් (නැවත නැවත හැසිරීම් වශයෙන්) සේවනය කිරීමයි. පෙර පුරුදු කළ බැවින් කෙලෙස් කාමයම බර කොට ගත්තේ “කාමගරුක” නම් වේ. එමෙන්ම කාමය සන්තානයෙහි (ආශයෙහි) පවත්නා බැවින් “කාමාශය” නම් වේ. සන්තානයේදීම කාමයන් කෙරෙහි අධිමුක්ත වූ (ඇලුණු) බැවින් “කාමාධිමුක්ත” නම් වේ. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ. නෙක්ඛම්මාදී පදයන් පෙර සඳහන් කළ අර්ථම ගෙන දෙයි. කාමයන් ආදී ධර්මයන් තුනෙන් ඉතිරි අකුසලයන්ද, නෙක්ඛම්මාදී ධර්මයන් තුනෙන් ඉතිරි කුසලයන්ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. “මෙය සත්ත්වයන්ගේ ආශයයි” යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් ලෙස පැවසූ සන්තානයම දක්වයි.

အယံ ပနေတ္ထ အဋ္ဌကထာနယော – ‘‘ဣတိ ဘဝဒိဋ္ဌိသန္နိဿိတာ ဝါ’’တိ ဧဝံ သဿတဒိဋ္ဌိံ ဝါ သန္နိဿိတာ. သဿတဒိဋ္ဌိ ဟိ ဧတ္ထ ဘဝဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တာ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌီတိ. သဗ္ဗဒိဋ္ဌီနဉှိ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီဟိ သင်္ဂဟိတတ္တာ သဗ္ဗေပိမေ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ သတ္တာ ဣမာဝ ဒွေ ဒိဋ္ဌိယော သန္နိဿိတာ ဟောန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဒွယနိဿိတော ခွာယံ, ကစ္စာန, လောကော ယေဘုယျေန အတ္ထိတဉ္စေဝ နတ္ထိတဉ္စာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅). ဧတ္ထ ဟိ အတ္ထိတာတိ သဿတံ. နတ္ထိတာတိ ဥစ္ဆေဒေါ. အယံ တာဝ ဝဋ္ဋနိဿိတာနံ ပုထုဇ္ဇနာနံ သတ္တာနံ အာသယော. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတာနံ သုဒ္ဓသတ္တာနံ အာသယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတေ ဝါ ပန ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ဧတေ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတေယေဝ. ‘‘ဥဘော အန္တေ’’တိ သဿတုစ္ဆေဒသင်္ခါတေ ဒွေ အန္တေ. ‘‘အနုပဂမ္မာ’’တိ န အလ္လီယိတွာ. ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ဣဒပ္ပစ္စယတာယ စေဝ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မေသု စ. ‘‘အနုလောမိကာ ခန္တီ’’တိ ဝိပဿနာဉာဏံ. ‘‘ယထာဘူတံ ဉာဏ’’န္တိ မဂ္ဂဉာဏံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ စေဝ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မေသု [Pg.8] စ ဧတေ ဥဘော သဿတုစ္ဆေဒအန္တေ အနုပဂန္တွာ ဝိပဿနာ ပဋိလဒ္ဓါ, ယဉ္စ တတော ဥတ္တရိ မဂ္ဂဉာဏံ, အယံ သတ္တာနံ အာသယော. အယံ ဝဋ္ဋနိဿိတာနဉ္စ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတာနဉ္စ သဗ္ဗေသမ္ပိ သတ္တာနံ အာသယော ဣဒံ ဝသနဋ္ဌာနန္တိ. အယံ အာစရိယာနံ သမာနဋ္ဌကထာ.

මෙහි අටුවා ක්‍රමය මෙසේය – “මෙසේ භව දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළා වූ” යනු ශාස්වත දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළා වූ යන්නයි. මෙහිදී ශාස්වත දෘෂ්ටිය “භව දෘෂ්ටිය” ලෙසත්, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය “විභව දෘෂ්ටිය” ලෙසත් හඳුන්වා ඇත. සියලු දෘෂ්ටීන් ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි දෙකෙහි අන්තර්ගත වන බැවින්, දෘෂ්ටිගත වූ සියලු සත්ත්වයෝ මෙම දෘෂ්ටි දෙකම ඇසුරු කරන්නෝ වෙති. “කච්චානය, මෙම ලෝකයා බොහෝ සෙයින් ‘පවතී’ යන ශාස්වතය සහ ‘නොපවතී’ යන උච්ඡේදය යන දෙකම ඇසුරු කරයි” යනුවෙන් පවසන ලද්දේ එබැවිනි (සං. නි. 2.15). මෙහි “පවතී” (අත්ථිතා) යනු ශාස්වතයයි. “නොපවතී” (නත්ථිතා) යනු උච්ඡේදයයි. මෙය පළමුව වෘත්තය (සංසාරය) ඇසුරු කළ පෘථග්ජන සත්ත්වයන්ගේ ආශයයි. දැන් විවෘත්තය (නිවන) ඇසුරු කළ පවිත්‍ර සත්ත්වයන්ගේ ආශය දැක්වීමට “මෙම අන්ත දෙකටම නොපැමිණ” යනාදිය පවසන ලදී. එහි “මෙම” යනු ඒ අන්ත දෙකමය. “අන්ත දෙක” යනු ශාස්වත හා උච්ඡේද ලෙස හඳුන්වන අන්තයන්ය. “නොපැමිණ” යනු ඇලුම් නොකරයි. “ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු” යනු ඉදප්පච්චයතාවයෙහි සහ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි යන්නයි. “අනුලෝමික ඛන්ති” යනු විදර්ශනා ඥානයයි. “යථාභූත ඥානය” යනු මාර්ග ඥානයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ – පටිච්චසමුප්පාදයෙහි සහ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි ශාස්වත හා උච්ඡේද යන අන්ත දෙකටම නොපැමිණ යම් විදර්ශනාවක් ලබන ලද්දේද, ඉන් මත්තෙහි යම් මාර්ග ඥානයක් ලබන ලද්දේද, එය සත්ත්වයන්ගේ ආශයයි. මෙය වෘත්තය ඇසුරු කළ සහ විවෘත්තය ඇසුරු කළ සියලු සත්ත්වයන්ගේ ආශය හෙවත් වාසස්ථානයයි. මෙය ආචාර්යවරුන්ගේ එකඟතාවය ඇති අටුවා විවරණයයි.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ နာမ ဝါသံ ဝိဒ္ဓံသေန္တော ဂစ္ဆတိ, တွံ မဂ္ဂေါ ဝါသောတိ ဝဒေသီ’’တိ? သော ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘တွံ အရိယဝါသဘာဏကော ဟောသိ န ဟောသီ’’တိ? သစေ ‘‘န ဟောမီ’’တိ ဝဒတိ, ‘‘တွံ အဘာဏကတာယ န ဇာနာသီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. သစေ ‘‘ဘာဏကောသ္မီ’’တိ ဝဒတိ, ‘‘သုတ္တံ အာဟရာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. သစေ အာဟရတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ အာဟရတိ, သယံ အာဟရိတဗ္ဗံ ‘‘ဒသယိမေ, ဘိက္ခဝေ, အရိယာဝါသာ, ယဒရိယာ အာဝသိံသု ဝါ အာဝသန္တိ ဝါ အာဝသိဿန္တိ ဝါ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၉). ဧတဉှိ သုတ္တံ မဂ္ဂဿ ဝါသဘာဝံ ဒီပေတိ. တသ္မာ သုကထိတမေဝေတန္တိ. ဣမံ ပန ဘဂဝါ သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနန္တော ဣမေသဉ္စ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဣမေသဉ္စ ဝိပဿနာဉာဏမဂ္ဂဉာဏာနံ အပ္ပဝတ္တိက္ခဏေပိ ဇာနာတိ ဧဝ. တသ္မာယေဝ စ ‘‘ကာမံ သေဝန္တံယေဝ ဇာနာတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ.

විතණ්ඩවාදී ගුරුවරයා පවසනුයේ “මාර්ගය යනු වාසය (ආශය) විනාශ කරමින් යන්නකි, එසේ තිබියදී ඔබ මාර්ගය වාසයක් ලෙස පවසන්නේ කෙසේද?” යන්නයි. ඔහුට මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුය: “ඔබ අරියවාස සූත්‍රය දන්නා අයෙක්ද? නොවේද?” ඉදින් ඔහු “නැත” යයි පවසන්නේ නම්, “ඔබ එම සූත්‍රය නොදන්නා බැවින් මෙය නොදන්නෙහිය” යයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඔහු “මම එය දනිමි” යයි පවසන්නේ නම්, “එසේ නම් එම සූත්‍රය ඉදිරිපත් කරන්න” යයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඔහු එය ඉදිරිපත් කරන්නේ නම් එය යහපත්ය. ඉදිරිපත් නොකරන්නේ නම්, තමාම එය මෙසේ ඉදිරිපත් කළ යුතුය: “මහණෙනි, ආර්යයන් වහන්සේලා යම් දස වැදෑරුම් වාසස්ථානයක විසූවාහුද, වසන්නාහුද, මතු වසන්නීහුද, ඒ මේ ආර්ය වාස දසයකි” (අං. නි. 10.19). මෙම සූත්‍රය මාර්ගයේ වාස ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි. එබැවින් මා පැවසූ එම වචනය මැනවින් පවසන ලද්දකි. සත්ත්වයන්ගේ මෙම ආශය දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මෙම දෘෂ්ටිගතයන්ගේද, මෙම විදර්ශනා ඥාන හා මාර්ග ඥානයන්ගේද නූපදිනා (ප්‍රවෘත්ති නොවන) අවස්ථාවන්හිදී පවා ඒ බව දන්නා සේක. එබැවින්ම “කාමයන්ම සේවනය කරන්නා දන්නා සේක” යනාදිය පවසන ලදී. මෙය අටුවා ක්‍රමයයි.

အနုသယနိဒ္ဒေသေ အနုသယာတိ ကေနဋ္ဌေန အနုသယာ? အနုသယနဋ္ဌေန. ကော ဧသ အနုသယနဋ္ဌော နာမာတိ? အပ္ပဟီနဋ္ဌော. ဧတေ ဟိ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန တဿ တဿ သန္တာနေ အနုသေန္တိ နာမ. တသ္မာ ‘‘အနုသယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အနုသေန္တီတိ အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. အထာပိ သိယာ – အနုသယနဋ္ဌော နာမ အပ္ပဟီနာကာရော, သော စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ န ယုဇ္ဇတိ, တသ္မာ န အနုသယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. တတြိဒံ ပဋိဝစနံ – န အပ္ပဟီနာကာရော, အနုသယောတိ ပန အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ထာမဂတကိလေသော ဝုစ္စတိ. သော စိတ္တသမ္ပယုတ္တော သာရမ္မဏော သပ္ပစ္စယဋ္ဌေန သဟေတုကော ဧကန္တာကုသလော အတီတောပိ ဟောတိ အနာဂတောပိ ပစ္စုပ္ပန္နောပိ, တသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတီတိ. တတြိဒံ ပမာဏံ – ဣဓေဝ တာဝ အဘိသမယကထာယ (ပဋိ. မ. ၃.၂၁) ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နေ ကိလေသေ ပဇဟတီ’’တိ ပုစ္ဆံ ကတွာ အနုသယာနံ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝဿ အတ္ထိတာယ ‘‘ထာမဂတော အနုသယံ ပဇဟတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ မောဟဿ ပဒဘာဇနေ ‘‘အဝိဇ္ဇာနုသယော အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာနံ အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ မောဟော အကုသလမူလံ, အယံ တသ္မိံ သမယေ မောဟော ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၃၉၀) အကုသလစိတ္တေန သဒ္ဓိံ မောဟဿ ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ဝုတ္တော[Pg.9]. ကထာဝတ္ထုသ္မိံ ‘‘အနုသယာ အဗျာကတာ အနုသယာ အဟေတုကာ အနုသယာ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ သဗ္ဗေ ဝါဒါ ပဋိသေဓိတာ. အနုသယယမကေ သတ္တန္နံ မဟာဝါရာနံ အညတရသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေ ‘‘ယဿ ကာမရာဂါနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပဋိဃာနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၃၀၀) ဝုတ္တံ. တသ္မာ ‘‘အနုသေန္တီတိ အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ယံ ဝုတ္တံ, တံ ဣမိနာ တန္တိပ္ပမာဏေန ယုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယမ္ပိ ‘‘စိတ္တသမ္ပယုတ္တော သာရမ္မဏော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ သုဝုတ္တမေဝ. အနုသယော ဟိ နာမေသ ပရိနိပ္ဖန္နော စိတ္တသမ္ပယုတ္တော အကုသလဓမ္မောတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ.

අනුශය නිර්දේශයෙහි, 'අනුශය' යන්න කවර අර්ථයකින් අනුශය නම් වේද? අනුශයන (නැවත නැවතත් පවතින/ලැගුම් ගන්නා) අර්ථයෙනි. මේ අනුශයන අර්ථය නම් කුමක්ද? (මාර්ගයෙන්) ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයයි. මොවුහු වනාහි ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන් ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ සන්තානයෙහි අනුශය (ලැගුම් ගෙන) පවතිති. එබැවින් 'අනුශය' යැයි කියනු ලැබේ. 'අනුශය වෙති' යනු සුදුසු හේතු ලබා උපදින්නාහ යන්න අර්ථයයි. තවද, අනුශය අර්ථය යනු ප්‍රහීණ නොකළ ආකාරය පමණක් නම්, එය උපදී යැයි කීම නුසුදුසුය, එබැවින් අනුශයයෝ නූපදිති යැයි චෝදනාවක් විය හැකිය. ඊට පිළිතුර මෙයයි: අනුශය යනු හුදෙක් ප්‍රහීණ නොකළ ආකාරය පමණක් නොවේ; ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන් පවත්නා වූ, බලවත් වූ ක්ලේශය අනුශය යැයි කියනු ලැබේ. එය සිත හා සම්ප්‍රයුක්තය, අරමුණු සහිතය, ප්‍රත්‍යයන් සහිත බැවින් සහේතුකය, ඒකාන්තයෙන්ම අකුසල්ය. එය අතීත ද, අනාගත ද, වර්තමාන ද වේ. එබැවින් එය උපදී යැයි කීම සුදුසුය. මේ සඳහා ප්‍රමාණය (සාක්ෂිය) නම්: මෙහිම අභිසමය කථාවෙහි 'වර්තමාන ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කරයි' යනුවෙන් ප්‍රශ්න කොට, අනුශයයන්ගේ වර්තමාන ස්වභාවය පවතින බැවින් 'බලවත් වූ අනුශය ප්‍රහීණ කරයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයෙහි මෝහ පදභාජනීයයෙහි 'අවිද්‍යානුශය, අවිද්‍යා පර්යුත්ථානය... මේ එකල්හි මෝහය වේ' යනුවෙන් අකුසල් සිත හා සමඟ මෝහය උපදින බව වදාරන ලදී. කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි 'අනුශයයෝ අව්‍යාකෘතය, අනුශයයෝ අහේතුකය, අනුශයයෝ චිත්ත විප්පයුත්තය' යන සියලු වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. අනුශය යමකයෙහි මහා වාර හත අතුරින් එක්තරා උත්පාද වාරයක 'යමෙකුට කාමරාගානුශය උපදී ද, ඔහුට පටිඝානුශය උපදී' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් 'අනුශය වෙති යනු සුදුසු හේතු ලබා උපදිති' යන්න යම් ප්‍රකාශයක් ද, එය මෙම පාලි සාක්ෂි අනුව යුක්ති සහගත බව දත යුතුය. 'චිත්ත සම්ප්‍රයුක්තය, සාරම්මණ වේ' යනාදී වශයෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එය ද මැනවින් වදාරන ලද්දකි. අනුශය නම් කර්මාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත්, සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අකුසල් ධර්මයකි යන නිගමනයට මෙහිදී පැමිණිය යුතුය.

ကာမရာဂါနုသယောတိအာဒီသု ကာမရာဂေါ စ သော အပ္ပဟီနဋ္ဌေန အနုသယော စာတိ ကာမရာဂါနုသယော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကာမရာဂါနုသယော စေတ္ထ လောဘသဟဂတစိတ္တေသု သဟဇာတဝသေန အာရမ္မဏဝသေန စ မနာပေသု အဝသေသကာမာဝစရဓမ္မေသု အာရမ္မဏဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော လောဘော. ပဋိဃာနုသယော စ ဒေါမနဿသဟဂတစိတ္တေသု သဟဇာတဝသေန အာရမ္မဏဝသေန စ အမနာပေသု အဝသေသကာမာဝစရဓမ္မေသု အာရမ္မဏဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဒေါသော. မာနာနုသယော ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တလောဘသဟဂတစိတ္တေသု သဟဇာတဝသေန အာရမ္မဏဝသေန စ ဒုက္ခဝေဒနာဝဇ္ဇေသု အဝသေသကာမာဝစရဓမ္မေသု ရူပါရူပါဝစရဓမ္မေသု စ အာရမ္မဏဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော မာနော. ဒိဋ္ဌာနုသယော စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တေသု. ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတေ. အဝိဇ္ဇာနုသယော ဒွါဒသသု အကုသလစိတ္တေသု သဟဇာတဝသေန အာရမ္မဏဝသေန စ. တယောပိ အဝသေသတေဘူမကဓမ္မေသု အာရမ္မဏဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာမောဟာ. ဘဝရာဂါနုသယော စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ သဟဇာတဝသေန န ဝုတ္တော, အာရမ္မဏဝသေနေဝ ပန ရူပါရူပါဝစရဓမ္မေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော လောဘော ဝုတ္တော.

කාමරාගානුශය යනාදී පදයන්හි, කාමරාගයම වූ ද ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන් අනුශය වූ ද ධර්මය කාමරාගානුශයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි කාමරාගානුශය යනු ලෝභ සහගත සිත්වල සහජාත වශයෙන් හා අරමුණු වශයෙන් ද, මනාප වූ සෙසු කාමාවචර ධර්මයන්හි අරමුණු වශයෙන් පමණක් ද උපදින්නා වූ ලෝභයයි. පටිඝානුශය යනු දෝමනස්ස සහගත සිත්වල සහජාත වශයෙන් හා අරමුණු වශයෙන් ද, අමනාප වූ සෙසු කාමාවචර ධර්මයන්හි අරමුණු වශයෙන් පමණක් ද උපදින්නා වූ දෝෂයයි. මානානුශය යනු දෘෂ්ටි විප්පයුක්ත ලෝභ සහගත සිත්වල සහජාත වශයෙන් හා අරමුණු වශයෙන් ද, දුක්ඛ වේදනාවෙන් තොර සෙසු කාමාවචර ධර්මයන්හි හා රූපාවචර අරූපාවචර ධර්මයන්හි අරමුණු වශයෙන් පමණක් ද උපදින්නා වූ මානයයි. දිට්ඨානුශය යනු දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිත් සතරෙහි උපදින දෘෂ්ටියයි. විචිකිච්ඡානුශය යනු විචිකිච්ඡා සහගත සිතෙහි පවතින විචිකිච්ඡාවයි. අවිද්‍යානුශය යනු අකුසල් සිත් දොළොසෙහි සහජාත හා අරමුණු වශයෙන් උපදින මෝහයයි. එම දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා හා මෝහ යන අනුශය තුනම ඉතිරි ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්හි අරමුණු වශයෙන් පමණක් ද උපදිති. භවරාගානුශය යනු දෘෂ්ටි විප්පයුක්ත සිත් සතරෙහි උපදින නමුදු, සහජාත වශයෙන් මෙහි වදාරා නැත. එහෙත් රූපාවචර අරූපාවචර ධර්මයන්හි අරමුණු වශයෙන් පමණක් උපදින්නා වූ ලෝභය භවරාගානුශය ලෙස වදාරන ලදී.

၁၁၄. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တာနံ အနုသယာနံ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ယံ လောကေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယံ လောကေ ပိယရူပန္တိ ယံ ဣမသ္မိံ လောကေ ပိယဇာတိကံ ပိယသဘာဝံ. သာတရူပန္တိ သာတဇာတိကံ အဿာဒပဒဋ္ဌာနံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ. ဧတ္ထ သတ္တာနံ ကာမရာဂါနုသယော အနုသေတီတိ ဧတသ္မိံ [Pg.10] ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သတ္တာနံ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ကာမရာဂါနုသယော အနုသေတိ. ‘‘ပိယရူပံ သာတရူပ’’န္တိ စ ဣဓ ကာမာဝစရဓမ္မောယေဝ အဓိပ္ပေတော. ယထာ နာမ ဥဒကေ နိမုဂ္ဂဿ ဟေဋ္ဌာ စ ဥပရိ စ သမန္တာ စ ဥဒကမေဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ရာဂုပ္ပတ္တိ နာမ သတ္တာနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏာ. တထာ အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ ပဋိဃုပ္ပတ္တိ. ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ဓမ္မေသူတိ ဧဝံ ဣမေသု ဒွီသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဓမ္မေသု. အဝိဇ္ဇာနုပတိတာတိ ကာမရာဂပဋိဃသမ္ပယုတ္တာ ဟုတွာ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဝိဇ္ဇာ အနုပတိတာ အနုဂတာ. ဝိစ္ဆေဒံ ကတွာပိ ပါဌော. တဒေကဋ္ဌောတိ တာယ အဝိဇ္ဇာယ သဟဇေကဋ္ဌဝသေန ဧကတော ဌိတော. မာနော စ ဒိဋ္ဌိ စ ဝိစိကိစ္ဆာ စာတိ နဝဝိဓမာနော, ဒွါသဋ္ဌိဝိဓာ ဒိဋ္ဌိ, အဋ္ဌဝတ္ထုကာ ဝိစိကိစ္ဆာ, တဒေကဋ္ဌော မာနော စ တဒေကဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌိ စ တဒေကဋ္ဌာ ဝိစိကိစ္ဆာ စာတိ ယောဇနာ. ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ပဿိတဗ္ဗာ အဝဂန္တဗ္ဗာ. တယော ဧကတော ကတွာ ဗဟုဝစနံ ကတံ. ဘဝရာဂါနုသယော ပနေတ္ထ ကာမရာဂါနုသယေနေဝ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

114. දැන් ඉහත කී අනුශයයන්ගේ අනුශයන ස්ථානය (පවතින ස්ථානය) දැක්වීමට 'යං ලෝකේ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'යං ලෝකේ පියරූපං' යනු මේ ලෝකයෙහි යම් ප්‍රිය ස්වභාවයක් ඇද්ද යන්නයි. 'සාතරූපං' යනු මිහිරි ස්වභාවය ඇති, ආස්වාදයට හේතු වූ, ඉෂ්ට අරමුණයි. 'මෙහි සත්ත්වයන්ගේ කාමරාගානුශය අනුශය වේ' යනු, මේ ඉෂ්ට අරමුණෙහි සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන් පවතින කාමරාගානුශය ලැගුම් ගනී යන්නයි. 'පියරූප සාතරූප' යන පදයෙන් මෙහි කාමාවචර ධර්මයන්ම අදහස් කෙරේ. ජලයෙහි ගිලුණු අයෙකුට යටින් ද උඩින් ද හාත්පසින් ද ජලයම වන්නා සේ, ඉෂ්ට අරමුණෙහි රාගය ඉපදීම සත්ත්වයන්ට නිරන්තරයෙන් හුරු වූ දෙයකි. එමෙන්ම අනිෂ්ට අරමුණෙහි පටිඝය උපදී. මෙසේ මේ ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු දෙකෙහි 'අවිද්‍යානුපතිතා' යනු කාමරාග හා පටිඝ අනුශයයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වී, අරමුණු කිරීමේ වසයෙන් අවිද්‍යාව අනුගමනය කරයි (පිටුපසින් එයි). 'අවිද්‍යානුපතිතා' යනුවෙන් පද වෙන් කිරීමෙන් ද පාඨයක් පවතී. 'තදේකට්ඨෝ' යනු එම අවිද්‍යාව සමඟ සහජාතව එකම ස්ථානයක සිටින බවයි. මානය, දෘෂ්ටිය හා විචිකිච්ඡාව යනු නවවිධ මානය, සැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිය හා අට වැදෑරුම් වස්තු ඇති විචිකිච්ඡාවයි. එම අවිද්‍යාව හා එක්ව පවතින මානය, දෘෂ්ටිය හා විචිකිච්ඡාව දත යුතුය යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය වේ. 'දට්ඨබ්බා' යනු දැකිය යුතුය, දත යුතුය යන්නයි. මේ අනුශය තුන එක්කොට බහුවචනයෙන් දක්වන ලදී. මෙහි භවරාගානුශය කාමරාගානුශය තුළම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

စရိတနိဒ္ဒေသေ တေရသ စေတနာ ပုညာဘိသင်္ခါရော. ဒွါဒသ အပုညာဘိသင်္ခါရော. စတဿော အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော. တတ္ထ ကာမာဝစရော ပရိတ္တဘူမကော. ဣတရော မဟာဘူမကော. တီသုပိ ဝါ ဧတေသု ယော ကောစိ အပ္ပဝိပါကော ပရိတ္တဘူမကော, မဟာဝိပါကော မဟာဘူမကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

චරිත නිර්දේශයෙහි චේතනා දහතුනක් පුණ්‍යාභිසංස්කාර වේ. දොළොසක් අපුණ්‍යාභිසංස්කාර වේ. සතරක් ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර වේ. එහි කාමාවචර වූයේ පරිත්තභූමක (කුඩා භූමි ඇති) නම් වේ. අනෙක් (රූපාවචර හා අරූපාවචර) ධර්ම මහාභූමක නම් වේ. නැතහොත් මේ තුන් වැදෑරුම් සංස්කාරයන්ගෙන් යම් කිසිවක් අල්ප විපාක දෙන්නේ නම් එය පරිත්තභූමක ලෙස ද, මහා විපාක දෙන්නේ නම් එය මහාභූමක ලෙස ද දත යුතුය.

၁၁၅. အဓိမုတ္တိနိဒ္ဒေသေ သန္တီတိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. ဟီနာဓိမုတ္တိကာတိ လာမကဇ္ဈာသယာ. ပဏီတာဓိမုတ္တိကာတိ ကလျာဏဇ္ဈာသယာ. သေဝန္တီတိ နိဿယန္တိ အလ္လီယန္တိ. ဘဇန္တီတိ ဥပသင်္ကမန္တိ. ပယိရုပါသန္တီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပသင်္ကမန္တိ. သစေ ဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ န သီလဝန္တော ဟောန္တိ, အန္တေဝါသိကသဒ္ဓိဝိဟာရိကာ သီလဝန္တော, တေ အတ္တနော အာစရိယုပဇ္ဈာယေပိ န ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော သဒိသေ သာရုပ္ပေ ဘိက္ခူယေဝ ဥပသင်္ကမန္တိ. သစေပိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ သာရုပ္ပာ ဘိက္ခူ, ဣတရေ အသာရုပ္ပာ, တေပိ န အာစရိယုပဇ္ဈာယေ ဥပသင်္ကမန္တိ, အတ္တနော သဒိသေ ဟီနာဓိမုတ္တိကေယေဝ ဥပသင်္ကမန္တိ. ဧဝံ ဥပသင်္ကမနံ ပန န ကေဝလံ ဧတရဟိယေဝ, အတီတာနာဂတေပီတိ ဒဿေတုံ အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနန္တိ အတီတသ္မိံ ကာလေ, အစ္စန္တသံယောဂတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂဝစနံ. သေသံ [Pg.11] ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣဒံ ပန ဒုဿီလာနံ ဒုဿီလသေဝနမေဝ, သီလဝန္တာနံ သီလဝန္တသေဝနမေဝ, ဒုပ္ပညာနံ ဒုပ္ပညသေဝနမေဝ, ပညဝန္တာနံ ပညဝန္တသေဝနမေဝ ကော နိယမေတီတိ? အဇ္ဈာသယဓာတု နိယမေတီတိ.

115. අධිමුක්ති නිර්දේශයෙහි (අදහස් හෝ ලැදියාවන් පිළිබඳ විස්තරයෙහි) 'සන්ති' යනු පවතිති, දක්නට ලැබෙති යන අර්ථයයි. 'හීනාධිමුක්තික' යනු ලාමක වූ හීන අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ය. 'පණීතාධිමුක්තික' යනු කල්‍යාණ වූ උතුම් අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ය. 'සේවන්ති' යනු ඇසුරු කරති, සේවනය කරති. 'භජන්ති' යනු සමීප වෙති. 'පයිරුපාසන්ති' යනු නැවත නැවතත් ඇසුරු කරති. ඉදින් ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් සිල්වත් නොවන්නේ නම්, එහෙත් අතේවාසික හා සද්ධිවිහාරික ශිෂ්‍යයන් සිල්වත් වන්නේ නම්, ඔවුහු තම ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් පවා ඇසුරු කිරීමට නොපැමිණෙති; තමන්ට සමාන වූ, සුදුසු වූ සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලාම සොයා යති. ඉදින් ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් සුදුසු භික්ෂූන් වන අතර, අනෙක් ශිෂ්‍ය පිරිස නුසුදුසු (දුශ්ශීල) අය වන්නේ නම්, ඔවුහු ද ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් ඇසුරු නොකර තමන්ට සමාන වූ හීන අදහස් ඇති පුද්ගලයන්වම ඇසුරු කරති. මෙසේ ඇසුරු කිරීම වර්තමානයට පමණක් සීමා වූවක් නොව, අතීත හා අනාගත කාලයන්හි ද සිදුවන බව දැක්වීම පිණිස 'අතීතම්පි අද්ධානං' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අතීතම්පි අද්ධානං' යනු අතීත කාලයෙහි යන්නයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. "දුශ්ශීලයන්ට දුශ්ශීල ඇසුරම ද, සිල්වතුන්ට සිල්වත් ඇසුරම ද, ප්‍රඥාව හීන අයට එවැනි අයගේ ඇසුරම ද, ප්‍රඥාවන්තයන්ට ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ ඇසුරම ද නියම කරනු ලබන්නේ කුමක් විසින්ද?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්, "අධ්‍යාශය ධාතුව (පුද්ගලයාගේ අභ්‍යන්තර ලැදියාව හෝ ස්වභාවය) විසින් එය නියම කරනු ලබයි" යන්නයි.

ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗနိဒ္ဒေသေ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗေ ပဌမံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗေ ပစ္ဆာ နိဒ္ဒိသိတုံ ဥဒ္ဒေသဿ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ပဌမံ အဘဗ္ဗာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဥဒ္ဒေသေ ပန ဒွန္ဒသမာသေ အစ္စိတဿ စ မန္ဒက္ခရဿ စ ပဒဿ ပုဗ္ဗနိပါတလက္ခဏဝသေန ဘဗ္ဗသဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗံ ပယုတ္တော. ကမ္မာဝရဏေနာတိ ပဉ္စဝိဓေန အာနန္တရိယကမ္မေန. သမန္နာဂတာတိ သမင်္ဂီဘူတာ. ကိလေသာဝရဏေနာတိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ. ဣမာနိ ဒွေ သဂ္ဂမဂ္ဂါနံ အာဝရဏတော အာဝရဏာနိ. ဘိက္ခုနီဒူသကာဒီနိ ကမ္မာနိပိ ကမ္မာဝရဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာနိ. ဝိပါကာဝရဏေနာတိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ. ယသ္မာ ပန ဒုဟေတုကာနမ္ပိ အရိယမဂ္ဂပဋိဝေဓော နတ္ထိ, တသ္မာ ဒုဟေတုကာ ပဋိသန္ဓိပိ ဝိပါကာဝရဏမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အဿဒ္ဓါတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု သဒ္ဓါရဟိတာ. အစ္ဆန္ဒိကာတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒရဟိတာ. ဥတ္တရကုရုကာ မနုဿာ အစ္ဆန္ဒိကဋ္ဌာနံ ပဝိဋ္ဌာ. ဒုပ္ပညာတိ ဘဝင်္ဂပညာယ ပရိဟီနာ. ဘဝင်္ဂပညာယ ပန ပရိပုဏ္ဏာယပိ ယဿ ဘဝင်္ဂံ လောကုတ္တရဿ ပါဒကံ န ဟောတိ, သောပိ ဒုပ္ပညောယေဝ နာမ. အဘဗ္ဗာ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တန္တိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တနိယာမသင်္ခါတံ အရိယမဂ္ဂံ ဩက္ကမိတုံ အဘဗ္ဗာ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ သမ္မာ သဘာဝေါတိ သမ္မတ္တံ, သောယေဝ အနန္တရဖလဒါနေ, သယမေဝ ဝါ အစလဘာဝတော နိယာမော, တံ ဩက္ကမိတုံ ပဝိသိတုံ အဘဗ္ဗာ. န ကမ္မာဝရဏေနာတိအာဒီနိ ဝုတ္တဝိပရိယာယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.

භබ්බාභබ්බ නිර්දේශයෙහි (නිවන් දැකීමට සුදුසු සහ අසුදුසු පුද්ගලයන් පිළිබඳ විස්තරයෙහි) අත්හැරිය යුතු පුද්ගලයන් පළමුව දක්වා, පසුව පිළිගත යුතු පුද්ගලයන් දැක්වීම සඳහා දේශනා අනුපිළිවෙළට අනුව පළමුව 'අභබ්බ' (අසුදුසු) පුද්ගලයන් දක්වන ලදී. එහෙත් මාතෘකාවෙහි ද්වන්ද සමාසයේදී අල්පාක්ෂර හෝ ගෞරවාර්ථවත් පදය පෙරට යෙදීමේ ලක්ෂණය අනුව 'භබ්බ' ශබ්දය මුලින් යොදන ලදී. 'කම්මාවරණ' යනු පඤ්චානන්තර්ය කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. 'සමන්නාගත' යනු එම කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයන්ය. 'කිලේසාවරණ' යනු නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටියයි. මේ කර්ම සහ ක්ලේශ යන දෙක ස්වර්ග හා මෝක්ෂ මාර්ගයන් අවහිර කරන බැවින් 'ආවරණ' නම් වේ. භික්ෂුණී දූෂණය වැනි අකුසල කර්මයන් ද කර්මාවරණයටම ඇතුළත් වේ. 'විපාකාවරණ' යනු අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියයි. ද්විහේතුක පුද්ගලයන්ට ද ආර්ය මාර්ගාවබෝධය කළ නොහැකි බැවින්, ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ද විපාකාවරණයක් ලෙසම දත යුතුය. 'අස්සද්ධා' යනු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවක් නැති අයයි. 'අච්ඡන්දික' යනු කුසල් දහම් කිරීමේ කැමැත්ත (කත්තුකම්‍යතා කුසල ඡන්දය) නැති අයයි. උත්තරකුරු දිවයිනේ වැසියෝ ස්වභාවයෙන්ම කුසල් කිරීමේ ඡන්දය නැති තත්ත්වයට පත්ව සිටිති. 'දුප්පඤ්ඤා' යනු භවාංග ප්‍රඥාවෙන් පිරිහුණු අයයි. යමෙකුගේ භවාංග ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ වුවත්, එම භවාංග සිත ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පාදක කරගත නොහැකි නම්, ඔහු ද දුෂ්ප්‍රාඥයෙකු ලෙසම හැඳින්වේ. 'සම්මත්ත නියාමයට පැමිණීමට අභබ්බ' යනු කුසල ධර්මයන්ගේ නියම ස්වභාවය වූ සම්මත්ත නියාම සංඛ්‍යාත ආර්ය මාර්ගයට පැමිණීමට නුසුදුසු බවයි. ආර්ය මාර්ගය වංක නොවන නිවැරදි ස්වභාවයක් ඇති බැවින් 'සම්මත්ත' නම් වේ. එයම ප්‍රමාදයකින් තොරව ඵල ලබා දෙන බැවින් ද, අචල ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද 'නියාම' නම් වේ. 'න කම්මාවරණේන' යනාදී පාඨයන් ඉහත කී කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් (භබ්බ පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන්) දත යුතුය.

အာသယာနုသယဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආශයානුශය ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၇၀. ယမကပါဋိဟီရဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

70. යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၁၆. ယမကပါဋိဟီရဉာဏနိဒ္ဒေသေ အသာဓာရဏံ သာဝကေဟီတိ သေသာသာဓာရဏဉာဏနိဒ္ဒေသေ အညဝစနေဟိ ဩကာသာဘာဝတော န ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန အညဝစနာဘာဝတော ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥပရိမကာယတောတိ နာဘိယာ ဥဒ္ဓံ သရီရတော. အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတီတိ တေဇောကသိဏာရမ္မဏံ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိဇာလာ ဝုဋ္ဌာတူ’’တိ အာဝဇ္ဇိတွာ ပရိကမ္မံ ကတွာ အနန္တရံ အဘိညာဉာဏေန ‘‘ဥပရိမကာယတော [Pg.12] အဂ္ဂိဇာလာ ဝုဋ္ဌာတူ’’တိ အဓိဋ္ဌိတေ သဟ အဓိဋ္ဌာနာ ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိဇာလာ ဝုဋ္ဌာတိ. သာ ဟိ ဣဓ ရာသဋ္ဌေန ခန္ဓောတိ ဝုတ္တာ. ဟေဋ္ဌိမကာယတောတိ နာဘိတော ဟေဋ္ဌာ သရီရတော. ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီတိ အာပေါကသိဏာရမ္မဏံ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ဝုဋ္ဌာတူ’’တိ အာဝဇ္ဇိတွာ ပရိကမ္မံ ကတွာ အနန္တရံ အဘိညာဉာဏေန ‘‘ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ဝုဋ္ဌာတူ’’တိ အဓိဋ္ဌိတေ သဟ အဓိဋ္ဌာနာ ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ဝုဋ္ဌာတိ. ဥဘယတ္ထာပိ အဗ္ဗောစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ. အဓိဋ္ဌာနဿ အာဝဇ္ဇနဿ စ အန္တရေ ဒွေ ဘဝင်္ဂစိတ္တာနိ ဝတ္တန္တိ. တသ္မာယေဝ ယုဂလာ ဟုတွာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓဥဒကဓာရာ ပဝတ္တန္တိ, အန္တရံ န ပညာယတိ. အညေသံ ပန ဘဝင်္ဂပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ပုရတ္ထိမကာယတောတိ အဘိမုခပဿတော. ပစ္ဆိမကာယတောတိ ပိဋ္ဌိပဿတော. ဒက္ခိဏအက္ခိတော ဝါမအက္ခိတောတိအာဒိ သမာသပါဌောယေဝ, န အညော. ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော ဝါမနာသိကာသောတတောတိ ပါဌော သုန္ဒရော. ရဿံ ကတွာပိ ပဌန္တိ. အံသကူဋတောတိ ဧတ္ထ အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေန ကူဋော ဝိယာတိ ကူဋော, အံသောယေဝ ကူဋော အံသကူဋော. အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟီတိ အင်္ဂုလီဟိ အင်္ဂုလီဟိ. အင်္ဂုလန္တရိကာဟီတိ အင်္ဂုလီနံ အန္တရိကာဟိ. ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဧကေကလောမတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီတိ ဥဘယတ္ထာပိ အာမေဍိတဝစနေန သဗ္ဗလောမာနံ ပရိယာဒိန္နတ္တာ ဧကေကလောမတောဝ အဂ္ဂိက္ခန္ဓဥဒကဓာရာ ယုဂလာ ယုဂလာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လောမကူပတော လောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, လောမကူပတော လောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ‘‘ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ. လောမကူပတော လောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ, လောမကူပတော လောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဧကေကလောမတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီ’’တိ လိခိတံ. တမ္ပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ. ပါဋိဟီရဿ အတိသုခုမတ္တဒီပနတော ပန ပုရိမပါဌောယေဝ သုန္ဒရတရော.

116. යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඤාණ නිර්දේශයෙහි, මෙම ඤාණය ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ නොවන බවත්, සෙසු අසාධාරණ ඤාණ නිර්දේශයන්හි වෙනත් වචනවලින් එම අර්ථය කියැවෙන බැවින් මෙහි වෙනම සඳහන් නොකළ බවත් දත යුතුය. 'ශරීරයේ ඉහළ කොටසින්' යනු නාභියෙන් ඉහළ කොටසයි. 'ගිනි කඳක් පවතියි' යනු තේජෝ කසිණය අරමුණු කරගත් පාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට "ඉහළ ශරීරයෙන් ගිනි දැල් විහිදේවා" යි ආවර්ජනා කොට, පරිකර්ම කර, අනතුරුව අභිඥා ඤාණයෙන් අධිෂ්ඨාන කළ සැණින් එම අධිෂ්ඨාන සිත සමඟම ශරීරයේ ඉහළ කොටසින් ගිනි දැල් විහිදෙයි. එය මෙහිදී රාශි අර්ථයෙන් 'කඳ' (කන්ධ) යැයි කියනු ලැබේ. 'පහළ ශරීරයෙන්' යනු නාභියෙන් පහළ කොටසයි. 'දිය ධාරාවක් විහිදෙයි' යනු ආපෝ කසිණය අරමුණු කොට පාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට "පහළ ශරීරයෙන් දිය ධාරා විහිදේවා" යි ආවර්ජනා කොට, පරිකර්ම කර, අභිඥා ඤාණයෙන් අධිෂ්ඨාන කළ සැණින් පහළ ශරීරයෙන් දිය ධාරා විහිදෙයි. මේ අවස්ථා දෙකෙහිදීම කිසිදු බාධාවකින් තොරව නිරන්තරව ගිනි හා දිය ධාරා පවතින බව කියන ලදී. අධිෂ්ඨාන සිත සහ ආවර්ජනා සිත අතර භවාංග සිත් දෙකක් පවතී. එම හේතුවෙන් ගිනි කඳ හා දිය ධාරාව යුගල වශයෙන් එකවර සිදුවන අතර, ඒ දෙක අතර පරතරයක් නොපෙනේ. ශ්‍රාවකාදී අන්‍යයන්ට මෙවැනි වේගවත් භවාංග පරිච්ඡේදයක් කළ නොහැකිය. 'පෙර දිශාවෙන්' යනු ඉදිරිපසිනි. 'පසු දිශාවෙන්' යනු පිටුපසිනි. 'දකුණු ඇසින්, වම් ඇසින්' යනාදී පාඨයන් සමාස පදයන්මය. 'දකුණු නාස පුටුවෙන්, වම් නාස පුටුවෙන්' යන පාඨය වඩාත් උචිතය. උරහිස (අංසකූට) යන තැන උස්ව පවතින බැවින් කූටයක් බඳු වන නිසා උරහිසම කූටය නම් වේ. 'ඇඟිලිවලින්' යනු එක් එක් ඇඟිලිවලිනි. 'ඇඟිලි අතරින්' යනු ඇඟිලි දෙකක් අතර පරතරයෙනි. 'එක් එක් රෝම කූපයකින්' යන වචනයෙන් අදහස් වන්නේ සියලුම රෝම කූපයන්ගෙන් ගිනි කඳ හා දිය ධාරා යුගල වශයෙන් විහිදෙන බවයි. රෝම කූපයකින් ගිනි හා දිය විහිදෙන බව කී තැන ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඇතැම් පොත්වල පාඨයන්හි සුළු වෙනස්කම් තිබුණ ද, ප්‍රාතිහාර්යයේ ඇති අතිශය සියුම් බව ප්‍රකාශ වන බැවින් මුලින් සඳහන් කළ පාඨයම වඩාත් යහපත් වේ.

ဣဒါနိ ဆန္နံ ဝဏ္ဏာနန္တိ ကော သမ္ဗန္ဓော? ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဥပရိမကာယတော’’တိအာဒီဟိ အနေကေဟိ သရီရာဝယဝါ ဝုတ္တာ. တေန သရီရာဝယဝသမ္ဗန္ဓော ပဝတ္တတီတိ ဝစနသမ္ဗန္ဓေန စ ယမကပါဋိဟီရာဓိကာရေန စ ဆန္နံ ဝဏ္ဏာနံ သရီရာဝယဝဘူတာနံ [Pg.13] ရသ္မိယော ယမကာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာမိဝစနသမ္ဗန္ဓေန စ အဝဿံ ‘‘ရသ္မိယော’’တိ ပါဌသေသော ဣစ္ဆိတဗ္ဗောယေဝ. နီလာနန္တိ ဥမာပုပ္ဖဝဏ္ဏာနံ. ပီတကာနန္တိ ကဏိကာရပုပ္ဖဝဏ္ဏာနံ. လောဟိတကာနန္တိ ဣန္ဒဂေါပကဝဏ္ဏာနံ. ဩဒါတာနန္တိ ဩသဓိတာရကဝဏ္ဏာနံ. မဉ္ဇိဋ္ဌာနန္တိ မန္ဒရတ္တဝဏ္ဏာနံ. ပဘဿရာနန္တိ ပဘာသနပကတိကာနံ ပဘဿရဝဏ္ဏာနံ. ပဘဿရဝဏ္ဏေ ဝိသုံ အဝိဇ္ဇမာနေပိ ဝုတ္တေသု ပဉ္စသု ဝဏ္ဏေသု ယေ ယေ ပဘာ သမုဇ္ဇလာ, တေ တေ ပဘဿရာ. တထာ ဟိ တထာဂတဿ ယမကပါဋိဟီရံ ကရောန္တဿ ယမကပါဋိဟီရဉာဏဗလေနေဝ ကေသမဿူနဉ္စေဝ အက္ခီနဉ္စ နီလဋ္ဌာနေဟိ နီလရသ္မိယော နိက္ခမန္တိ, ယာသံ ဝသေန ဂဂနတလံ အဉ္ဇနစုဏ္ဏသမောကိဏ္ဏံ ဝိယ ဥမာပုပ္ဖနီလုပ္ပလဒလသဉ္ဆန္နံ ဝိယ ဝီတိပတန္တမဏိတာလဝဏ္ဋံ ဝိယ ပသာရိတမေစကပဋံ ဝိယ စ ဟောတိ. ဆဝိတော စေဝ အက္ခီနဉ္စ ပီတကဋ္ဌာနေဟိ ပီတရသ္မိယော နိက္ခမန္တိ, ယာသံ ဝသေန ဒိသာဘာဂါ သုဝဏ္ဏရသနိသိဉ္စမာနာ ဝိယ သုဝဏ္ဏပဋပသာရိတာ ဝိယ ကုင်္ကုမစုဏ္ဏကဏိကာရပုပ္ဖသမ္ပရိကိဏ္ဏာ ဝိယ စ ဝိရောစန္တိ. မံသလောဟိတေဟိ စေဝ အက္ခီနဉ္စ ရတ္တဋ္ဌာနေဟိ လောဟိတရသ္မိယော နိက္ခမန္တိ, ယာသံ ဝသေန ဒိသာဘာဂါ စိနပိဋ္ဌစုဏ္ဏရဉ္ဇိတာ ဝိယ သုပက္ကလာခါရသနိသိဉ္စမာနာ ဝိယ ရတ္တကမ္ဗလပရိက္ခိတ္တာ ဝိယ ဇယသုမနပါလိဘဒ္ဒကဗန္ဓုဇီဝကကုသုမသမ္ပရိကိဏ္ဏာ ဝိယ စ ဝိရောစန္တိ. အဋ္ဌီဟိ စေဝ ဒန္တေဟိ စ အက္ခီနဉ္စ သေတဋ္ဌာနေဟိ ဩဒါတရသ္မိယော နိက္ခမန္တိ, ယာသံ ဝသေန ဒိသာဘာဂါ ရဇတကုဋေဟိ အာသိဉ္စမာနခီရဓာရာသမ္ပရိကိဏ္ဏာ ဝိယ ပသာရိတရဇတပဋ္ဋဝိတာနာ ဝိယ ဝီတိပတန္တရဇတတာလဝဏ္ဋာ ဝိယ ကုန္ဒကုမုဒသိန္ဒုဝါရသုမနမလ္လိကာဒိကုသုမသဉ္ဆန္နာ ဝိယ စ ဝိရောစန္တိ. ဟတ္ထတလပါဒတလာဒီဟိ မန္ဒရတ္တဋ္ဌာနေဟိ မဉ္ဇိဋ္ဌရသ္မိယော နိက္ခမန္တိ, ယာသံ ဝသေန ဒိသာဘာဂါ ပဝါဠဇာလပရိက္ခိတ္တာ ဝိယ ရတ္တကုရဝကကုသုမသမောကိဏ္ဏာ ဝိယ စ ဝိရောစန္တိ. ဥဏ္ဏာနခါဒီဟိ ပဘဿရဋ္ဌာနေဟိ ပဘဿရရသ္မိယော နိက္ခမန္တိ, ယာသံ ဝသေန ဒိသာဘာဂါ ဩသဓိတာရကပုဉ္ဇပုဏ္ဏာ ဝိယ ဝိဇ္ဇုပဋလာဒိပရိပုဏ္ဏာ ဝိယ စ ဝိရောစန္တိ.

දැන් ‘ෂඩ් වර්ණයන්ගේ’ (ඡන්නං වණ්ණානං) යන්නෙහි සම්බන්ධය කුමක්ද? මීට පෙර ‘ශරීරයේ ඉහළ කොටසින්’ යනාදී වචන මගින් විවිධ ශරීර අවයවයන් ගැන පවසන ලදී. ඒ ශරීර අවයවයන් හා ඇති සම්බන්ධතාවය නිසාද, වචන සම්බන්ධය අනුවද, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය ප්‍රකරණය අනුවද, ශරීර අවයවයන්ගෙන් හටගත් ෂඩ් වර්ණ රශ්මි මාලාවන් යුගල වශයෙන් පවතින බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. ෂෂ්ඨී විභක්ති සම්බන්ධය අනුව ‘රශ්මි’ (රශ්මියෝ) යන ඉතිරි පාඨය මෙහි අනිවාර්යයෙන්ම අපේක්ෂා කළ යුත්තකි. ‘නීල’ යනු උමා මලක (නිල් මහනෙල් මලක) වර්ණයයි. ‘පීත’ යනු කිණිහිරිය (කණිකාර) මලක වර්ණයයි. ‘ලෝහිත’ යනු ඉන්ද්‍රගෝපකයන්ගේ (රතු පාට පණුවන්ගේ) වර්ණයයි. ‘ඕදාත’ යනු ඔෂධී තාරකාවේ (ප්‍රබල තාරකාවක) වර්ණයයි. ‘මංජිට්ඨ’ යනු මඳක් රතු පැහැති (මඳ රත්) වර්ණයයි. ‘පභස්සර’ යනු දීප්තිමත් ස්වභාවය ඇති, දිළිසෙන වර්ණයන්ය. ප්‍රභාස්වර වර්ණය කියා වෙන්වූ එකක් නොමැති වුවද, පවසන ලද වර්ණ පහෙහි යම් යම් දීප්තිමත් ආලෝකයන් ඇද්ද, ඒවා ප්‍රභාස්වර ලෙස හැඳින්වේ. එසේම, තථාගතයන් වහන්සේ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය සිදුකරන විට, යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥාන බලයෙන්ම කෙස්, රැවුල් සහ ඇස්වල නිල් පැහැති ස්ථානවලින් නීල රශ්මීන් නික්මෙයි. ඒවායේ බලයෙන් අහස් තලය අඳුන් කුඩුවලින් පිරුණාක් මෙන්ද, උමා මල් සහ නිල් උපුල් පෙතිවලින් වැසුණාක් මෙන්ද, එහා මෙහා වන මිණි තල්වැටක් මෙන්ද, දිගහරින ලද කලු වස්ත්‍රයක් මෙන්ද වෙයි. ශරීරයේ සමෙන් සහ ඇස්වල කහ පැහැති ස්ථානවලින් පීත රශ්මීන් නික්මෙයි. ඒවායේ බලයෙන් දිශාභාගයන් රන් දියරෙන් නහවන්නාක් මෙන්ද, රන් පටවල් දිගහරින්නාක් මෙන්ද, කුංකුම කුඩු සහ කිණිහිරිය මල්වලින් පිරුණාක් මෙන්ද බබළයි. මස් හා ලේවලින්ද, ඇස්වල රතු පැහැති ස්ථානවලින්ද ලෝහිත රශ්මීන් නික්මෙයි. ඒවායේ බලයෙන් දිශාභාගයන් සින්දූර කුඩුවලින් වර්ණවත් කළාක් මෙන්ද, හොඳින් රත් කළ ලාකඩ දියරයෙන් තෙත් කළාක් මෙන්ද, රතු පලසකින් වට කළාක් මෙන්ද, වද මල් සහ බන්දුජීවක මල් ආදියෙන් පිරුණාක් මෙන්ද බබළයි. ඇටවලින්ද, දත්වලින්ද, ඇස්වල සුදු පැහැති ස්ථානවලින්ද ඕදාත රශ්මීන් නික්මෙයි. ඒවායේ බලයෙන් දිශාභාගයන් රිදී කලවලින් වත්කළ කිරි ධාරාවන්ගෙන් පිරුණාක් මෙන්ද, දිගහළ රිදී පට වියන් මෙන්ද, එහා මෙහා වන රිදී තල්වැටවල් මෙන්ද, කුන්ද, කුමුදු, නික සහ මලී ආදී සේසත් මල්වලින් වැසුණාක් මෙන්ද බබළයි. අත්ල, පතුල ආදී මඳක් රතු පැහැති ස්ථානවලින් මංජිෂ්ඨ රශ්මීන් නික්මෙයි. ඒවායේ බලයෙන් දිශාභාගයන් පබළු දැල්වලින් වට කළාක් මෙන්ද, රතු කුරවක මල්වලින් පිරුණාක් මෙන්ද බබළයි. ඌර්ණ රෝම ධාතුව, නිය ආදී ප්‍රභාස්වර ස්ථානවලින් ප්‍රභාස්වර රශ්මීන් නික්මෙයි. ඒවායේ බලයෙන් දිශාභාගයන් ඔෂධී තාරකා රාශියකින් පිරුණාක් මෙන්ද, විදුලි වැල්වලින් පිරුණාක් මෙන්ද බබළයි.

ဘဂဝါ စင်္ကမတီတိအာဒိ ‘‘ဘဂဝတော စ နိမ္မိတာနဉ္စ နာနာဣရိယာပထကရဏံ ယမကပါဋိဟီရေနေဝ ဟောတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ နိမ္မိတာနံ ဣရိယာပထာ ယုဂလာဝ ဟုတွာ ဝတ္တန္တိ. ယဒိ နိမ္မိတာ ဗဟုကာ ဟောန္တိ, ‘‘နိမ္မိတော’’တိအာဒိ ကသ္မာ ဧကဝစနံ ကတန္တိ စေ? နိမ္မိတေသုပိ ဧကေကဿ [Pg.14] နာနာဣရိယာပထဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဗဟုဝစနေန ဟိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗေပိ နိမ္မိတာ သကိံ ဧကေကဣရိယာပထိကာ ဝိယ ဟောန္တိ. ဧကဝစနေန ပန ဝုတ္တေ နိမ္မိတေသု ဧကေကော နာနာဣရိယာပထိကောတိ ဉာယတိ. တသ္မာ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. စူဠပန္ထကတ္ထေရောပိ တာဝ နာနာဣရိယာပထိကဘိက္ခူနံ သဟဿံ မာပေသိ, ကိံ ပန ဘဂဝါ ယမကပါဋိဟီရေ ဗဟူ နိမ္မိတေ န ကရိဿတိ. စူဠပန္ထကတ္ထေရံ မုဉ္စိတွာ အညေသံ သာဝကာနံ ဧကာဝဇ္ဇနေန နာနာဣရိယပထိကာနံ နာနာရူပါနဉ္စ နိမ္မာနံ န ဣဇ္ဈတိ. အနိယမေတွာ ဟိ နိမ္မိတာ ဣဒ္ဓိမတာ သဒိသာဝ ဟောန္တိ. ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဝါ ဘာသိတတုဏှီဘာဝါဒီသု ဝါ ယံ ယံ ဣဒ္ဓိမာ ကရောတိ, တံ တဒေဝ ကရောန္တိ, ဝိသဒိသကရဏံ နာနာကိရိယာကရဏဉ္စ ‘‘ဧတ္တကာ ဤဒိသာ ဟောန္တု, ဧတ္တကာ ဣမံ နာမ ကရောန္တူ’’တိ ဝိသုံ ဝိသုံ အာဝဇ္ဇိတွာ အဓိဋ္ဌာနေန ဣဇ္ဈတိ. တထာဂတဿ ပန ဧကာဝဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနေနေဝ နာနပ္ပကာရနိမ္မာနံ ဣဇ္ဈတိ. ဧဝမေဝ အဂ္ဂိက္ခန္ဓဥဒကဓာရာနိမ္မာနေ စ နာနာဝဏ္ဏနိမ္မာနေ စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဘဂဝါ စင်္ကမတီတိ အာကာသေ ဝါ ပထဝိယံ ဝါ စင်္ကမတိ. နိမ္မိတောတိ ဣဒ္ဓိယာ မာပိတဗုဒ္ဓရူပံ. တိဋ္ဌတိ ဝါတိအာဒီနိပိ အာကာသေ ဝါ ပထဝိယံ ဝါ. ကပ္ပေတီတိ ကရောတိ. ဘဂဝါ တိဋ္ဌတီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්මන් කරති’ යනාදිය වදාළේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සහ නිර්මිත බුදුවරුන්ගේ විවිධ ඉරියව් පැවැත්වීම යමක ප්‍රාතිහාර්යයෙන්ම සිදුවන බව දැක්වීමටයි. එම නිර්මිත බුදුවරුන්ගේ ඉරියව්ද යුගල වශයෙන්ම පවතී. ඉදින් නිර්මිත බුදුවරුන් බොහෝ දෙනෙක් වෙත්නම්, ‘නිර්මිත’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචනයෙන් යෙදුවේ මන්දැයි ඇසහොත්? නිර්මිත බුදුවරුන් අතරින් එක් එක් බුදුවරයාගේ විවිධ ඉරියව් පැවැත්ම දැක්වීමටයි. බහුවචනයෙන් පැවසුවහොත් සියලුම නිර්මිතයන් එකවර එක් ඉරියව්වක පමණක් සිටින්නාක් මෙන් පෙනේ. ඒකවචනයෙන් පැවසූ විට නිර්මිත බුදුවරුන් අතරින් එක් එක් බුදුවරයා විවිධ ඉරියව් සහිත බව හැඟවේ. එබැවින් ඒකවචනයෙන් දක්වන ලදී. චූලපන්ථක හිමියන් පවා එකවර විවිධ ඉරියව් සහිත භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් මවන ලදී, එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක ප්‍රාතිහාර්යයේදී බොහෝ නිර්මිතයන් මවන්නේ නැද්ද? චූලපන්ථක හිමියන් හැර අනෙකුත් ශ්‍රාවකයන්ට එකම ආවර්ජනයකින් විවිධ ඉරියව් සහ විවිධ රූප මැවීම සාර්ථක නොවේ. නියම නොකොට මවන ලද්දේ නම්, ඔවුන් සෘද්ධිවන්තයා හා සමානම වෙති. සිටීම, හිඳීම ආදියේදී හෝ කතා කිරීම, නිහඬව සිටීම ආදියේදී සෘද්ධිවන්තයා යම් යමක් කරයිද, නිර්මිත රූපද එයම කරති. එහෙත් අසමාන ලෙසත් විවිධ ක්‍රියාවන් කරන ලෙසත් ‘මෙපමණ ප්‍රමාණයක් මෙබඳු වෙත්වා, මෙපමණ ප්‍රමාණයක් මෙබඳු ක්‍රියාවක් කරත්වා’ යි වෙන් වෙන් වශයෙන් ආවර්ජනය කොට අධිෂ්ඨානය කිරීමෙන් එය සාර්ථක වේ. තථාගතයන් වහන්සේට නම් එකම ආවර්ජන අධිෂ්ඨානයෙන් විවිධ ආකාරයේ නිර්මාණයන් සිදුකළ හැකිය. ගිනි කඳන් සහ දිය ධාරාවන් මැවීමේදී මෙන්ම විවිධ වර්ණයන් මැවීමේදීද මෙය එසේම බව දත යුතුය. එහි ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්මන් කරති’ යනු අහසේ හෝ පොළොවේ සක්මන් කිරීමයි. ‘නිර්මිත’ යනු සෘද්ධියෙන් මවන ලද බුද්ධ රූපයයි. ‘සිටිති’ යනාදියද අහසේ හෝ පොළොවේය. ‘කප්පේති’ යනු කරයි යන්නයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටිති’ යනාදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය.

ယမကပါဋိဟီရဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥාන නිර්දේශ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၇၁. မဟာကရုဏာဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

71. මහා කරුණා ඥාන නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၁၇. မဟာကရုဏာဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟီတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနေဟိ ဧကူနနဝုတိယာ ပကာရေဟိ. ပဿန္တာနန္တိ ဉာဏစက္ခုနာ စ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ စ ဩလောကေန္တာနံ. ဩက္ကမတီတိ ဩတရတိ ပဝိသတိ. အာဒိတ္တောတိ ဒုက္ခလက္ခဏဝသေန ပီဠာယောဂတော သန္တာပနဋ္ဌေန အာဒီပိတော. ‘‘ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခတဿ စေဝ ဒုက္ခလက္ခဏဝသေန ပီဠိတတ္တာ ဒုက္ခဿ စ ကရုဏာယ မူလဘူတတ္တာ ပဌမံ ဒုက္ခလက္ခဏဝသေန ‘‘အာဒိတ္တော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရာဂါဒီဟိ အာဒိတ္တတံ ပန ဥပရိ ဝက္ခတိ. အထ ဝါ အာဒိတ္တောတိ ရာဂါဒီဟိယေဝ အာဒိတ္တော. ဥပရိ ပန ‘‘တဿ နတ္ထညော ကောစိ နိဗ္ဗာပေတာ’’တိ အတ္ထာပေက္ခနဝသေန ပုန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ[Pg.15]. လောကသန္နိဝါသောတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော, တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန သန္နိဝသန္တိ ဧတ္ထ သတ္တာတိ သန္နိဝါသော, လောကောဝ သန္နိဝါသော လောကသန္နိဝါသော. ဒုက္ခိတံ ခန္ဓသန္တာနံ ဥပါဒါယ သတ္တဝေါဟာရသဗ္ဘာဝတော လောကသန္နိဝါသယောဂတော သတ္တသမူဟောပိ လောကသန္နိဝါသော. သောပိ စ သဟခန္ဓကောယေဝ. ဥယျုတ္တောတိ အနေကေသု ကိစ္စေသု နိစ္စဗျာပါရတာယ ကတယောဂေါ ကတဥဿာဟော, သတတကိစ္စေသု သဥဿုက္ကောတိ အတ္ထော. ဃဋ္ဋနယုတ္တောတိ ဝါ ဥယျုတ္တော. ပယာတောတိ ပဗ္ဗတေယျာ နဒီ ဝိယ အနဝဋ္ဌိတဂမနေန မရဏာယ ယာတုံ အာရဒ္ဓေါ. ကုမ္မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နောတိ ကုစ္ဆိတံ မိစ္ဆာမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော. ဥပရိ ပန ‘‘ဝိပထပက္ခန္ဒော’’တိ နာနာပဒေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ.

117. මහාකරුණාඤාණනිද්දේසයෙහි ‘බොහෝ ආකාරයන්ගෙන්’ යනු දැන් පවසන්නා වූ අසූනවයක් (89) ආකාරයන්ගෙනි. ‘දක්නා වූ’ යනු ඥාන චක්ෂුසින් සහ බුද්ධ චක්ෂුසින් බලන්නා වූ බුදුවරුන් හටයි. ‘බැසගනියි’ යනු අවතරණය වෙයි, පිවිසෙයි. ‘ඇවිලගත්’ යනු දුක්ඛ ලක්ෂණය නිසා පීඩා කිරීම් හා තැවීම් යන අර්ථයෙන් දැවෙන බවයි. "යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි"යි වදාළ හෙයින් ද, සියලු සංඛත ධර්මයන් දුක්ඛ ලක්ෂණයෙන් පීඩිත බැවින් ද, කරුණාවට මූලික හේතුව දුක බැවින් ද, පළමුව දුක්ඛ ලක්ෂණය අනුව ‘ඇවිලගත්’ යැයි පවසන ලද බව දත යුතුය. රාගාදීන්ගෙන් ඇවිලෙන බව මතුෙහි පවසනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් ‘ඇවිලගත්’ යනු රාගාදීන්ගෙන් ම ඇවිලගත් බවයි. මතුෙහි ‘එය නිවීමට අන් කිසිවෙකු නැත’ යන අර්ථය අපේක්ෂාවෙන් නැවත පවසන ලද බව දත යුතුය. ‘ලෝකසන්නිවාස’ යනු බිඳී යන ස්වභාවය ඇති බැවින් පංචස්කන්ධය ලෝකය නමි. තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් මෙහි සත්වයන් වසන බැවින් සන්නිවාස නම් වේ. ලෝකය ම සන්නිවාසය ‘ලෝකසන්නිවාස’ නම් වේ. දුක්ඛිත වූ ස්කන්ධ පරම්පරාව ඇසුරු කරගෙන ‘සත්ව’ යන ව්‍යවහාරය ඇති බැවින් ද, ලෝක සන්නිවාසය හා යෙදෙන බැවින් ද සත්ව සමූහය ද ලෝක සන්නිවාසය නමි. එය ද ස්කන්ධයන් හා සමග ම පවතින්නකි. ‘උයුත්ත’ යනු නොයෙක් කටයුතුවල නිරන්තරයෙන් නිරත වන බැවින් කරන ලද වීර්යය ඇති, නිරන්තර කටයුතුවල උත්සාහවත් වන බවයි. ගැටීමෙන් යුක්ත වූයේ ද ‘උයුත්ත’ නමි. ‘පයාත’ යනු පර්වතයකින් ගලා බස්නා නදියක් මෙන් නොනැවතී ගමන් කිරීමෙන් මරණය කරා යාමට පටන් ගත් සත්වයා ය. ‘කුම්මග්ගපටිපන්න’ යනු පිළිකුල් කටයුතු වූ මිථ්‍යා මාර්ගයට පිළිපන් බවයි. මතුෙහි ‘විපථපක්ඛන්ද’ (වැරදි මගට පැනගත්) ආදී නොයෙක් පදයන්ගෙන් විශේෂ කොට දක්වන ලදී.

ဥပနီယတီတိ ဇရာဝသေန မရဏာယ ဥပနီယတိ ဟရီယတိ. ဇရာ ဟိ ‘‘အာယုနော သံဟာနီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂) ဝုတ္တာ. အဒ္ဓုဝေါတိ န ထိရော, သဒါ တထေဝ န ဟောတိ. ယသ္မာ အဒ္ဓုဝေါ, တသ္မာ ဥပနီယတီတိ ပုရိမဿ ကာရဏဝစနမေတံ. ဧတေန သကာရဏံ ဇရာဒုက္ခံ ဝုတ္တံ. တံ ဇရာဒုက္ခံ ဒိသွာ ဇရာပါရိဇုညရဟိတာပိ ဝိညူ ပဗ္ဗဇန္တိ. အတာဏောတိ တာယိတုံ ရက္ခိတုံ သမတ္ထေန ရဟိတော, အနာရက္ခောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနဘိဿရောတိ အဘိသရိတွာ အဘိဂန္တွာ ဗျာဟရဏေန အဿာသေတုံ သမတ္ထေန ရဟိတော, အသဟာယောတိ ဝါ အတ္ထော. ယသ္မာ အနဘိဿရော, တသ္မာ အတာဏောတိ ပုရိမဿ ကာရဏဝစနမေတံ. ဧတေန သကာရဏံ ပိယဝိပ္ပယောဂဒုက္ခံ ဝုတ္တံ. တံ ပိယဝိပ္ပယောဂဒုက္ခံ ဒိသွာ ဉာတိပါရိဇုညရဟိတာပိ ဝိညူ ပဗ္ဗဇန္တိ. အဿကောတိ သကဘဏ္ဍရဟိတော. သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယန္တိ သကဘဏ္ဍန္တိ သလ္လက္ခိတံ သဗ္ဗံ ပဟာယ လောကေန ဂန္တဗ္ဗံ. ယသ္မာ သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ, တသ္မာ အဿကောတိ ပုရိမဿ ကာရဏဝစနမေတံ. ဧတေန သကာရဏံ မရဏဒုက္ခံ ဝုတ္တံ. တံ ဒိသွာ ဘောဂပါရိဇုညရဟိတာပိ ဝိညူ ပဗ္ဗဇန္တိ. အညတ္ထ ‘‘ကမ္မဿကာ မာဏဝသတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၈၉) ဝုတ္တံ, ဣဓ စ ရဋ္ဌပါလသုတ္တေ စ ‘‘အဿကော လောကော’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၀၅) ဝုတ္တံ, တံ ကထံ ယုဇ္ဇတီတိ စေ? ပဟာယ ဂမနီယံ သန္ဓာယ ‘‘အဿကော’’တိ ဝုတ္တံ, ကမ္မံ ပန န ပဟာယ ဂမနီယံ. တသ္မာ ‘‘ကမ္မဿကာ’’တိ ဝုတ္တံ. ရဋ္ဌပါလသုတ္တေယေဝ စ ဧဝမေတံ ဝုတ္တံ ‘‘တွံ ပန ယထာကမ္မံ ဂမိဿသီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၀၆). ဦနောတိ ပါရိပူရိရဟိတော. အတိတ္တောတိ ဘိယျော ဘိယျော ပတ္ထနာယပိ န သုဟိတော[Pg.16]. ဣဒံ ဦနဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ. တဏှာဒါသောတိ တဏှာယ ဝသေ ဝတ္တနတော တဏှာယ ဒါသဘူတော. ဣဒံ အတိတ္တဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ. ဧတေန ဣစ္ဆာရောဂါပဒေသေန သကာရဏံ ဗျာဓိဒုက္ခံ ဝုတ္တံ. တံ ဗျာဓိဒုက္ခံ ဒိသွာ ဗျာဓိပါရိဇုညရဟိတာပိ ဝိညူ ပဗ္ဗဇန္တိ. အတာယနောတိ ပုတ္တာဒီဟိပိ တာယနဿ အဘာဝတော အတာယနော အနာရက္ခော, အလဗ္ဘနေယျခေမော ဝါ. အလေဏောတိ အလ္လီယိတုံ နိဿိတုံ အနရဟော အလ္လီနာနမ္ပိ စ လေဏကိစ္စာကာရကော. အသရဏောတိ နိဿိတာနံ န ဘယသာရကော န ဘယဝိနာသကော. အသရဏီဘူတောတိ ပုရေ ဥပ္ပတ္တိယာ အတ္တနော အဘာဝေနေဝ အသရဏော, ဥပ္ပတ္တိသမကာလမေဝ အသရဏီဘူတောတိ အတ္ထော.

‘උපනීයති’ යනු ජරාව මගින් මරණය කරා ගෙනයනු ලබන බවයි. ජරාව යනු ආයුෂ පිරිහීම බව වදාරා ඇත. ‘අද්ධුව’ යනු ස්ථිර නොවන, සැමකල්හි එකසේ නොපවතින බවයි. යම් හෙයකින් අස්ථිර ද, එබැවින් මරණය කරා ගෙනයනු ලැබේ යනුවෙන් මෙය පෙර පදයට හේතුව දැක්වීමකි. මෙයින් හේතු සහිත වූ ජරා දුක පවසන ලදී. ඒ ජරා දුක දැක ජරාවෙන් වන පිරිහීමක් නැත්තා වූ ද ප්‍රඥාවන්තයෝ පැවිදි වෙති. ‘අතාණ’ යනු ආරක්ෂා කිරීමට හෝ රැකවරණය දීමට සමතෙකු රහිත වූ, ආරක්ෂාවක් නැති බවයි. ‘අනභිස්සර’ යනු ළඟට පැමිණ අස්වැසීමට සමතෙකු රහිත වූ හෝ සහායකයකු රහිත වූ යන අර්ථයයි. යම් හෙයකින් අධිපතියකු රහිත ද, එබැවින් ආරක්ෂාවක් නැත යනුවෙන් මෙය පෙර පදයට හේතුව දැක්වීමකි. මෙයින් හේතු සහිත වූ ප්‍රියවිප්පයෝග දුක පවසන ලදී. ඒ ප්‍රියවිප්පයෝග දුක දැක නෑයන්ගේ පිරිහීමක් නැත්තා වූ ද ප්‍රඥාවන්තයෝ පැවිදි වෙති. ‘අස්සක’ යනු තමා සතු දෙයක් රහිත බවයි. ‘සබ්බං පහාය ගමනීයං’ යනු තමාගේ කියා සලකුණු කරගත් සියල්ල අතහැර ලෝකයා යා යුතු බවයි. යම් හෙයකින් සියල්ල අතහැර යා යුතු ද, එබැවින් තමා සතු දෙයක් නැත යනුවෙන් මෙය පෙර පදයට හේතුව දැක්වීමකි. මෙයින් හේතු සහිත වූ මරණ දුක පවසන ලදී. එය දැක භෝග පිරිහීමක් නැත්තා වූ ද ප්‍රඥාවන්තයෝ පැවිදි වෙති. වෙනත් තැනක ‘මාණවකය, සත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කරගත්හ’යි වදාළ අතර, මෙහි සහ රට්ඨපාල සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකයා තමා සතු දෙයක් රහිතය’යි වදාළහ. එය කෙසේ ගැළපේ ද? අතහැර යා යුතු දේ අරභයා ‘අස්සක’ යැයි වදාරන ලදී. කර්මය අතහැර යා නොහැක. එබැවින් ‘කම්මස්සක’ යැයි වදාරන ලදී. රට්ඨපාල සූත්‍රයෙහි ම ‘ඔබ කර්මානුරූපව යන්නෙහිය’යි මෙසේ පවසන ලදී. ‘ඌන’ යනු සම්පූර්ණ බවක් නැති වීමයි. ‘අතිත්ත’ යනු වඩ වඩාත් පැතීමෙන් වුව ද සෑහීමකට පත් නොවීමයි. මෙය ඌන බවට හේතුව දැක්වීමකි. ‘තණ්හාදාස’ යනු තෘෂ්ණාවට වසඟව පවතින බැවින් තෘෂ්ණාවේ දාසයකු වීමයි. මෙය සෑහීමකට පත් නොවන බවට හේතුව දැවීමකි. මෙයින් ‘ඉච්ඡා’ නැමැති රෝගය දැක්වීමෙන් හේතු සහිත වූ ව්‍යාධි දුක පවසන ලදී. ඒ ව්‍යාධි දුක දැක රෝග පිරිහීමක් නැත්තා වූ ද ප්‍රඥාවන්තයෝ පැවිදි වෙති. ‘අතායන’ යනු පුත්‍රයන් ආදීන්ගෙන් ද ආරක්ෂාවක් නොලැබෙන බැවින් ආරක්ෂා රහිත වීම හෝ ලබාගත නොහැකි ක්ෂේමයක් ඇති බවයි. ‘අලේණ’ යනු ඇසුරු කිරීමට හෝ පිහිට වීමට නුසුදුසු වූ, ඇසුරු කරන්නන්ට පවා සෙවනක් නොවන බවයි. ‘අසරණ’ යනු ඇසුරු කරන්නන්ගේ බිය දුරු කරන්නෙකු හෝ බිය විනාශ කරන්නෙකු නොවන බවයි. ‘අසරණීභූත’ යනු උපතට පෙර තමා (ලෝකය) නොතිබුණු බැවින් ම අසරණ වූ, උපන් සැණින් ම පිළිසරණක් නොවන බව යන අර්ථයයි.

ဥဒ္ဓတောတိ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥဒ္ဓစ္စဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သတ္တသန္တာနေ စ အကုသလုပ္ပတ္တိဗာဟုလ္လတော အကုသလသမင်္ဂီလောကော တေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဥဒ္ဓတော. အဝူပသန္တောတိ အဝူပသမနလက္ခဏဿ ဥဒ္ဓစ္စဿေဝ ယောဂေန အဝူပသန္တော ဘန္တမိဂပဋိဘာဂေါ. ‘‘ဥပနီယတိ လောကော’’တိအာဒီသု စတူသု စ ‘‘ဥဒ္ဓတော လောကော’’တိ စ ပဉ္စသု ဌာနေသု လောကောတိ အာဂတံ, သေသေသု လောကသန္နိဝါသောတိ. ဥဘယထာပိ လောကောယေဝ. သသလ္လောတိ ပီဠာဇနကတာယ အန္တောတုဒနတာယ ဒုန္နီဟရဏီယတာယ စ သလ္လာတိ သင်္ခံ ဂတေဟိ ရာဂါဒီဟိ သလ္လေဟိ သဟဝတ္တနကော. ဝိဒ္ဓေါတိ မိဂါဒယော ကဒါစိ ပရေဟိ ဝိဒ္ဓါ ဟောန္တိ, အယံ ပန လောကော နိစ္စံ အတ္တနာဝ ဝိဒ္ဓေါ. ပုထုသလ္လေဟီတိ ‘‘သတ္တ သလ္လာနိ – ရာဂသလ္လံ, ဒေါသသလ္လံ, မောဟသလ္လံ, မာနသလ္လံ, ဒိဋ္ဌိသလ္လံ, ကိလေသသလ္လံ, ဒုစ္စရိတသလ္လ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၇၄) ဝုတ္တေဟိ သတ္တဟိ သလ္လေဟိ. တဿာတိ တဿ လောကသန္နိဝါသဿ. သလ္လာနံ ဥဒ္ဓတာတိ တေသံ သလ္လာနံ သတ္တသန္တာနတော ဥဒ္ဓရိတာ ပုဂ္ဂလော. အညတြ မယာတိ မံ ဌပေတွာ. ယေပိ ဘဂဝတော သာဝကာ သလ္လာနိ ဥဒ္ဓရန္တိ, တေသံ ဘဂဝတော ဝစနေနေဝ ဥဒ္ဓရဏတော ဘဂဝါဝ ဥဒ္ဓရတိ နာမ. အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာဝရဏောတိ အဝိဇ္ဇာ ဧဝ သဘာဝဒဿနစ္ဆာဒနေန အန္ဓံ ဝိယ ကရောတီတိ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရော, သောဝ သဘာဝါဝဂမနနိဝါရဏေန အာဝရဏံ ဧတဿာတိ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာဝရဏော. ကိလေသပဉ္ဇရပက္ခိတ္တောတိ ကိလေသာ ဧဝ ကုသလဂမနသန္နိရုဇ္ဈနဋ္ဌေန ပဉ္ဇရောတိ ကိလေသပဉ္ဇရော, အဝိဇ္ဇာပဘဝေ ကိလေသပဉ္ဇရေ ပက္ခိတ္တော ပါတိတော. အာလောကံ ဒဿေတာတိ ပညာလောကံ [Pg.17] ဒဿနသီလော, ပညာလောကဿ ဒဿေတာတိ ဝါ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇံ ဂတော ပဝိဋ္ဌော. န ကေဝလံ အဝိဇ္ဇာယ အာဝရဏမတ္တမေဝ, အထ ခေါ ဂဟနဂတော ဝိယ အဝိဇ္ဇာကောသဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌောတိ ပုရိမတော ဝိသေသော. အဏ္ဍဘူတောတိအာဒယော စ ဝိသေသာယေဝ. အဏ္ဍဘူတောတိ အဏ္ဍေ ဘူတော နိဗ္ဗတ္တော. ယထာ ဟိ အဏ္ဍေ နိဗ္ဗတ္တာ ဧကစ္စေ သတ္တာ ‘‘အဏ္ဍဘူတာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝမယံ လောကော အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘အဏ္ဍဘူတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ပရိယောနဒ္ဓေါတိ တေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသေန သမန္တတော ဩနဒ္ဓေါ ဗဒ္ဓေါ ဝေဌိတော.

"උද්ධතො" යනු, සියලු අකුසලයන්හි උද්ධච්චය (නොසන්සුන් බව) උපදින බැවින් ද, සත්ත්ව සන්තතියෙහි අකුසල් ඉපදීමේ බහුලත්වය නිසා ද, අකුසලයෙන් යුක්ත වූ ලෝකය (සත්වයා) ඒ උද්ධච්චය හේතුවෙන් නොසන්සුන් වූයේ වෙයි. "අවූපසන්තො" යනු, නොසන්සුන් ලක්ෂණය ඇති උද්ධච්චය හා යෙදීම නිසා ම සන්සුන් නොවූ, තැතිගත් මුවෙකු බඳු වූ ස්වභාවයයි. "උපනීයති ලොකො" යනාදී ස්ථාන හතරක ද, "උද්ධතො ලොකො" යන ස්ථානය ද ඇතුළු තැන් පහක "ලොකො" යන පදය යෙදී ඇත. සෙසු තැන්හි "ලොකසන්නිවාසො" (ලෝක සන්නිවාසය) ලෙස යෙදී ඇත. මේ දෙපරිද්දෙන් ම අදහස් වන්නේ ලෝකය ම ය. "සසල්ලො" යනු, පීඩා කරන බැවින් ද, ඇතුළත රිදවන බැවින් ද, ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින් ද 'හුල' (උල) යන නම ලත් රාගාදී කෙලෙස් හුල් සමඟ පවතින බවයි. "විද්ධො" යනු, මුවන් වැනි සතුන් ඇතැම් විට අන්‍යයන් විසින් විදිනු ලැබුව ද, මේ ලෝක සත්වයා නිරන්තරයෙන් තමා විසින් ම විදිනු ලැබූවකි. "පුථුසල්ලෙහි" යනු, මහා නිද්දේසයෙහි දැක්වෙන රාග හුල, දෝස හුල, මෝහ හුල, මාන හුල, දිට්ඨි හුල, කිලෙස හුල සහ දුච්චරිත හුල යන සප්ත හුල් මගිනි. "තස්ස" යනු, එම ලෝක සන්නිවාසයාගේ ය. "සල්ලානං උද්ධතා" යනු, එම හුල් සත්ත්ව සන්තතියෙන් උදුරා දමන පුද්ගලයා ය. "අඤ්ඤත්‍ර මයා" යනු, මා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) හැර වෙනත් අයෙකු නැති බවයි. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ ද එම කෙලෙස් හුල් උදුරා දමත් නම්, එය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ම වචනය නිසා සිදුවන්නක් බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ම එය උදුරා දමන්නේ නම වේ. "අවිජ්ජන්ධකාරාවරණො" යනු, අවිද්‍යාව ම සැබෑ තතු දැකීම වළක්වන බැවින් අන්ධකාරයක් වැනි වන අතර, එය ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමට බාධා පමුණුවන ආවරණයක් බැවින් අවිද්‍යා අන්ධකාර ආවරණය නම් වේ. "කිලෙසපඤ්ජරපක්ඛිත්තො" යනු, කුසල් දහම් කරා යෑම වළක්වන අර්ථයෙන් කෙලෙස් ම කූඩුවක් බඳු වන බැවින් 'කෙලෙස් කූඩුව' නම් වේ. අවිද්‍යාව මුල් කොට ගත් ඒ කෙලෙස් කූඩුවට දමන ලද හෙවත් හෙළන ලද බවයි. "ආලොකං දස්සෙතා" යනු, ප්‍රඥා නැමති ආලෝකය පෙන්වන ස්වභාවයයි; නැතහොත් ප්‍රඥා ආලෝකය පෙන්වන්නා යන අර්ථයයි. "අවිජ්ජාගතො" යනු, අවිද්‍යාවට හෙවත් මෝහයට පැමිණි, ඇතුළු වූ බවයි. හුදෙක් අවිද්‍යාවෙන් ආවරණය වීම පමණක් නොව, ගන වනයකට වැදුණු අයෙකු මෙන් අවිද්‍යා කෝෂය තුළට ම පිවිසි බව මෙහි විශේෂත්වයයි. "අණ්ඩභූතො" යනාදී පද ද විශේෂ අර්ථ දක්වයි. "අණ්ඩභූතො" යනු, බිත්තර කටුවක් තුළ උපන්නාක් වැනි ය. යම් සේ බිත්තර කටුවක් තුළ උපන් සමහර සත්වයෝ 'අණ්ඩභූත' යැයි කියනු ලැබෙත් ද, එලෙස ම මේ ලෝක සත්වයා අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුළ උපන් බැවින් 'අණ්ඩභූත' යැයි කියනු ලැබේ. "පරියොනද්ධො" යනු, ඒ අවිද්‍යා කෝෂයෙන් හාත්පසින් ම වෙළන ලද, බඳින ලද, ඔතන ලද බවයි.

တန္တာကုလကဇာတောတိ တန္တံ ဝိယ အာကုလဘူတော. ယထာ နာမ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ မူသိကစ္ဆိန္နံ ပေသကာရာနံ တန္တံ တဟိံ တဟိံ အာကုလံ ဟောတိ, ဣဒံ အဂ္ဂံ ဣဒံ မူလန္တိ အဂ္ဂေန ဝါ အဂ္ဂံ, မူလေန ဝါ မူလံ သမာနေတုံ ဒုက္ကရံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ သတ္တာ ပစ္စယာကာရေ ခလိတာ အာကုလာ ဗျာကုလာ ဟောန္တိ, န သက္ကောန္တိ ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတုံ. တတ္ထ တန္တံ ပစ္စတ္တပုရိသကာရေ ဌတွာ သက္ကာပိ ဘဝေယျ ဥဇုံ ကာတုံ, ဌပေတွာ ပန ဒွေ ဗောဓိသတ္တေ အညော သတ္တော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ယထာ ပန အာကုလံ တန္တံ ကဉ္ဇိကံ ဒတွာ ကောစ္ဆေန ပဟဋံ တတ္ထ တတ္ထ ကုလကဇာတံ ဟောတိ ဂဏ္ဌိဗဒ္ဓံ, ဧဝမယံ လောကော ပစ္စယေသု ပက္ခလိတွာ ပစ္စယေ ဥဇုံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတဝသေန ကုလကဇာတော ဟောတိ ဂဏ္ဌိဗဒ္ဓေါ. ယေ ဟိ ကေစိ ဒိဋ္ဌိယော နိဿိတာ, သဗ္ဗေ တေ ပစ္စယံ ဥဇုံ ကာတုံ န သက္ကောန္တိယေဝ. ကုလာဂဏ္ဌိကဇာတောတိ ကုလာဂဏ္ဌိကံ ဝိယ ဘူတော. ကုလာဂဏ္ဌိကံ ဝုစ္စတိ ပေသကာရကဉ္ဇိကသုတ္တံ. ‘‘ကုလာ နာမ သကုဏိကာ, တဿာ ကုလာဝကော’’တိပိ ဧကေ. ယထာ တဒုဘယမ္ပိ အာကုလံ အဂ္ဂေန ဝါ အဂ္ဂံ, မူလေန ဝါ မူလံ သမာနေတုံ ဒုက္ကရန္တိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. မုဉ္ဇပဗ္ဗဇဘူတောတိ မုဉ္ဇတိဏံ ဝိယ ပဗ္ဗဇတိဏံ ဝိယ စ ဘူတော မုဉ္ဇတိဏပဗ္ဗဇတိဏသဒိသော ဇာတော. ယထာ တာနိ တိဏာနိ ကောဋ္ဋေတွာ ကောဋ္ဋေတွာ ကတရဇ္ဇု ဇိဏ္ဏကာလေ ကတ္ထစိ ပတိတံ ဂဟေတွာ တေသံ တိဏာနံ ‘‘ဣဒံ အဂ္ဂံ ဣဒံ မူလ’’န္တိ အဂ္ဂေန ဝါ အဂ္ဂံ, မူလေန ဝါ မူလံ သမာနေတုံ ဒုက္ကရံ, တမ္ပိ ပစ္စတ္တပုရိသကာရေ ဌတွာ သက္ကာ ဘဝေယျ ဥဇုံ [Pg.18] ကာတုံ, ဌပေတွာ ပန ဒွေ ဗောဓိသတ္တေ အညော သတ္တော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ဧဝမယံ လောကော ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတဝသေန ဂဏ္ဌိဇာတော ဟုတွာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ.

"තන්තාකුලකජාතො" යනු, නූල් පන්දුවක් මෙන් අවුල් වූ බවයි. යම් සේ වැරදි ලෙස තබන ලද හෝ මීයන් විසින් හපා කන ලද වියන්නන්ගේ නූල් තැනින් තැන අවුල් සහගත වේ ද, එහි අග මෙය ය, මුල මෙය ය කියා අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීමට අපහසු වේ ද, එලෙස ම සත්වයෝ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයෙහි මංමුළා වී, අවුල් වී, වියවුල් වී සිටිති; හේතු-ඵල දහම නිවැරදිව තේරුම් ගැනීමට ඔවුහු අපොහොසත් වෙති. එහිදී (උපමාවේ එන) නූල නම් පුරුෂ වීර්යයෙන් යුතුව නිරවුල් කර ගැනීමට හැකි විය හැකි නමුත්, බෝධිසත්වවරුන් දෙපළ (බුදු හා පසේබුදු බව ලබන උතුමන්) හැර අන් කිසිදු සත්වයෙකුට තම ස්වභාවයෙන් ම පටිච්චසමුප්පාද දහම නිරවුල් කර ගැනීමට සමත්කමක් නැත. තවද, යම් සේ අවුල් වූ නූලකට කැඳ දමා පනාවකින් පීරූ විට තැනින් තැන ගැට ගැසුණු ස්වභාවයක් ගනී ද, එලෙස ම මේ ලෝකය හේතු ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි මංමුළා වී, හේතූන් නිරවුල් කර ගැනීමට නොහැකිව, දුවිසැටක් දෘෂ්ටීන්ගේ වසයෙන් ගැට ගැසුණු අවුල් සහගත බවට පත්වෙයි. යම් තාක් දෘෂ්ටි මත යැපෙන්නෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ලෝ ම හේතු-ඵල දහම නිරවුල්ව දැකීමට අසමත් වෙති. "කුලාගණ්ඨිකජාතො" යනු, රෙදි වියන්නන්ගේ කැඳ පෙඟවූ නූල් බෝලයක් මෙන් වූ ස්වභාවයයි. 'කුලා' යනු කුරුලු වර්ගයකි, ඇයගේ කූඩුව 'කුලාවක' නම් වේ; මෙය කුරුලු කූඩුවක් මෙන් අවුල් වූ බවක් ලෙස ද සමහරු පවසති. ඒ උපමා දෙකෙහි ම අග හා මුල ගලපා ගැනීමට අපහසු වන්නා සේ ම, පෙර කී ක්‍රමයෙන් ම මෙය ද ගලපා ගත යුතු ය. "මුඤ්ජපබ්බජභූතො" යනු, මුඤ්ජ තණ හා පබ්බජ තණ මෙන් වූ ස්වභාවයයි. ඒ තණ වර්ග තළා සාදන ලද ලණුවක් දිරා ගිය කල තැනක වැටී තිබියදී ගෙන, එහි මුල මෙය ය අග මෙය ය කියා වෙන් කර ගැනීමට අපහසු වන්නාක් මෙනි. එය ද පුරුෂ වීර්යයෙන් නිරවුල් කළ හැකි වුව ද, බෝධිසත්වවරුන් දෙපළ හැර අන් සත්වයෙකුට තම ස්වභාවයෙන් ම පටිච්චසමුප්පාදය නිරවුල් කිරීමට නොහැකි ය. එලෙස ම මේ ලෝකය හේතු-ඵල දහම නිරවුල් කර ගැනීමට නොහැකිව, දුවිසැටක් දෘෂ්ටීන් නිසා ගැට ගැසුණු ස්වභාවයට පත්ව, අපාය, දුග්ගති, විනිපාත නම් වූ සංසාරය ඉක්මවා නොයයි.

တတ္ထ အပါယောတိ နိရယော တိရစ္ဆာနယောနိ ပေတ္တိဝိသယော အသုရကာယော. သဗ္ဗေပိ ဟိ တေ ဝဍ္ဎိသင်္ခါတဿ အာယဿ အဘာဝတော ‘‘အပါယော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တထာ ဒုက္ခဿ ဂတိဘာဝတော ဒုဂ္ဂတိ. သုခသမုဿယတော ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတော. ဣတရော ပန –

එහි "අපායො" යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය සහ අසුර කායයි. මේ සියල්ල දියුණුව හෙවත් සැපය (අය) නොමැති බැවින් 'අපාය' නම් වේ. එමෙන්ම දුක් සහිත ගතියක් බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. සැපයෙන් පිරිහී වැටෙන තැනක් බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. අනෙක් පදය නම් -

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတိ’’.

"ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතූන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද අඛණ්ඩව ගලා එන පැවැත්ම 'සංසාරය' යැයි කියනු ලැබේ."

တံ သဗ္ဗမ္ပိ နာတိဝတ္တတိ နာတိက္ကမတိ. အထ ခေါ စုတိတော ပဋိသန္ဓိံ, ပဋိသန္ဓိတော စုတိန္တိ ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ စုတိပဋိသန္ဓိယော ဂဏှမာနော တီသု ဘဝေသု စတူသု ယောနီသု ပဉ္စသု ဂတီသု သတ္တသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု နဝသု သတ္တာဝါသေသု မဟာသမုဒ္ဒေ ဝါတုက္ခိတ္တနာဝါ ဝိယ ယန္တဂေါဏော ဝိယ စ ပရိဗ္ဘမတိယေဝ. အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသသလ္လိတ္တောတိ အဝိဇ္ဇာယေဝ အကုသလုပ္ပာဒနေန ကုသလဇီဝိတနာသနတော ဝိသန္တိ အဝိဇ္ဇာဝိသံ, တဒေဝ သန္တာနဒူသနတော အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသော, တေန အနုသယပရိယုဋ္ဌာနဒုစ္စရိတဘူတေန ဘုသံ လိတ္တော မက္ခိတောတိ အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသသလ္လိတ္တော. ကိလေသကလလီဘူတောတိ အဝိဇ္ဇာဒိမူလကာ ကိလေသာ ဧဝ ဩသီဒနဋ္ဌေန ကလလံ ကဒ္ဒမောတိ ကိလေသကလလံ, တဒဿ အတ္ထီတိ ကိလေသကလလီ, ဧဝံဘူတော. ရာဂဒေါသမောဟဇဋာဇဋိတောတိ လောဘပဋိဃာဝိဇ္ဇာသင်္ခါတာ ရာဂဒေါသမောဟာ ဧဝ ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သံသိဗ္ဗနဋ္ဌေန ဝေဠုဂုမ္ဗာဒီနံ သာခါဇာလသင်္ခါတာ ဇဋာ ဝိယာတိ ဇဋာ, တာယ ရာဂဒေါသမောဟဇဋာယ ဇဋိတော. ယထာ နာမ ဝေဠုဇဋာဒီဟိ ဝေဠုအာဒယော, ဧဝံ တာယ ဇဋာယ အယံ လောကော ဇဋိတော ဝိနဒ္ဓေါ သံသိဗ္ဗိတောတိ အတ္ထော. ဇဋံ ဝိဇဋေတာတိ ဣမံ ဧဝံ တေဓာတုကံ လောကံ ဇဋေတွာ ဌိတံ ဇဋံ ဝိဇဋေတာ သံဆိန္ဒိတာ သမ္ပဒါလယိတာ.

එම මුළු සංසාරයම ඉක්මවා නොයයි, අභිබවා නොයයි. එසේම චුතියෙන් පසු ප්‍රතිසන්ධිය ද, ප්‍රතිසන්ධියෙන් පසු චුතිය ද වශයෙන් නැවත නැවතත් චුති-ප්‍රතිසන්ධීන් ලබන්නා වූ පුද්ගලයා, භව තුනෙහි ද, යෝනි සතරෙහි ද, ගති පහෙහි ද, විඤ්ඤාණට්ඨිති සතෙහි ද, සත්තාවාස නවයෙහි ද, මහා සාගරයෙහි සුළඟින් ගසාගෙන යන නැවක් මෙන් ද, යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනෙකු මෙන් ද ඒකාන්තයෙන් ම සැරිසරයි. 'අවිද්‍යා විෂ දෝෂයෙන් තැවරුණු' යනු අකුසල් ඉපදවීම මගින් කුසල් නමැති ජීවිතය නසන බැවින් අවිද්‍යාව ම විෂක් වන හෙයින් 'අවිද්‍යා විෂ' නම් වේ. එයම සන්තතිය දූෂණය කරන බැවින් 'අවිද්‍යා විෂ දෝෂය' නම් වේ. අනුසය හා පරියුට්ඨාන වශයෙන් පවතින දුශ්චරිත ස්වභාවය ඇති ඒ අවිද්‍යා විෂ දෝෂයෙන් දැඩි ලෙස තැවරුණු හෙයින් 'අවිද්‍යා විෂ දෝෂයෙන් තැවරුණු' නම් වේ. 'කෙලෙස් මඩෙහි ගිලුණු' යනු අවිද්‍යාව මුල් කොට ඇති කෙලෙස් ම යට යන (ගිලෙන) අර්ථයෙන් 'කෙලෙස් මඩ' නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයක් ඇති බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. 'රාග, දෝෂ, මෝහ නමැති පැටලීමෙන් පැටලුණු' යනු ලෝභ, පටිඝ හා අවිද්‍යාව යන රාග, දෝෂ, මෝහයන් ම රූපාදී අරමුණු කෙරෙහි යට සහ උඩ වශයෙන් නැවත නැවත ඉපදීමෙන් වෙළී පවතින අර්ථයෙන් හුණ පඳුරු ආදියේ අතු-රැහැන් සමූහය නමැති පැටලීම වැනි බැවින් 'ජටා' (පැටලීම) නම් වේ. ඒ රාග, දෝෂ, මෝහ නමැති ජටාවෙන් වෙළී සිටියි. යම් සේ හුණ අතු ආදියෙන් හුණ පඳුරු වෙළී පවතී ද, එලෙසම මේ ලෝක සත්වයා ඒ පැටලීමෙන් වෙළී, බැඳී සිටින බව අර්ථයයි. 'පැටලීම ලිහන්නා' යනු මෙසේ තුන් භවයෙහි පැටලී පවතින මේ ජටාව මනාව සිඳලන්නා වූ, මනාව පළා හරින්නා වූ තැනැත්තායි.

တဏှာသံဃာဋပဋိမုက္ကောတိ တဏှာ ဧဝ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တိတော သံဃဋိတဋ္ဌေန သံဃာဋောတိ တဏှာသံဃာဋော, တသ္မိံ တဏှာသံဃာဋေ ပဋိမုက္ကော အနုပဝိဋ္ဌော အန္တောဂတောတိ တဏှာသံဃာဋပဋိမုက္ကော. တဏှာဇာလေန ဩတ္ထဋောတိ [Pg.19] တဏှာ ဧဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန သံသိဗ္ဗနဋ္ဌေန ဇာလန္တိ တဏှာဇာလံ, တေန တဏှာဇာလေန ဩတ္ထဋော သမန္တတော ဆာဒိတော ပလိဝေဌိတော. တဏှာသောတေန ဝုယှတီတိ တဏှာ ဧဝ သံသာရေ အာကဍ္ဎနဋ္ဌေန သောတောတိ တဏှာသောတော, တေန တဏှာသောတေန ဝုယှတိ အာကဍ္ဎီယတိ. တဏှာသညောဇနေန သညုတ္တောတိ တဏှာ ဧဝ လောကံ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇနတော ဗန္ဓနတော သံယောဇနန္တိ တဏှာသံယောဇနံ, တေန တဏှာသံယောဇနေန သညုတ္တော ဗဒ္ဓေါ. တဏှာနုသယေန အနုသဋောတိ တဏှာ ဧဝ အနုသယနဋ္ဌေန အနုသယောတိ တဏှာနုသယော, တေန တဏှာနုသယေန အနုသဋော အနုဂတော ထာမဂတော. တဏှာသန္တာပေန သန္တပ္ပတီတိ တဏှာ ဧဝ ပဝတ္တိကာလေ ဖလကာလေ စ လောကံ သန္တာပေတီတိ သန္တာပေါ, တေန တဏှာသန္တာပေန သန္တပ္ပတိ သန္တာပီယတိ. တဏှာပရိဠာဟေန ပရိဍယှတီတိ တဏှာ ဧဝ ဗလဝဘူတာ ပဝတ္တိကာလေ ဖလကာလေ စ သမန္တတော ဒဟနဋ္ဌေန မဟာပရိဠာဟောတိ တဏှာပရိဠာဟော, တေန တဏှာပရိဠာဟေန ပရိဍယှတိ သမန္တတော ဍဟီယတိ. ဒိဋ္ဌိသံဃာဋာဒယော ဣမိနာဝ နယေန ယောဇေတဗ္ဗာ.

'තණ්හා නමැති වස්ත්‍රයට (සංඝාටයට) ඇතුළත් වූ' යනු තණ්හාව ම නොකඩවා පැවතීමෙන් එක්ව බැඳෙන අර්ථයෙන් 'සංඝාටය' නම් වේ. ඒ තණ්හා සංඝාටයෙහි බැඳුණු, ඇතුළත් වූ තැනැත්තා 'තණ්හා සංඝාට පටිමුක්ක' නම් වේ. 'තණ්හා දැලෙන් වැසුණු' යනු තණ්හාව ම කලින් කී අයුරින් වෙළී පවතින අර්ථයෙන් 'දැල' නම් වේ. ඒ තණ්හා දැලෙන් හාත්පසින් ම වැසුණු, වට කරන ලද, වෙළන ලද බවයි. 'තණ්හා නමැති සැඩ පහරින් ගසාගෙන යයි' යනු තණ්හාව ම සංසාරයෙහි ඇදගන්නා අර්ථයෙන් 'සැඩ පහර' නම් වේ. ඒ තණ්හා සැඩ පහරින් ගසාගෙන යනු ලැබේ, ඇදගනු ලැබේ. 'තණ්හා සංයෝජනයෙන් බැඳුණු' යනු තණ්හාව ම ලෝකයා සංසාර චක්‍රයෙහි බැඳ තබන හෙයින් 'සංයෝජනය' නම් වේ. ඒ තණ්හා සංයෝජනයෙන් බැඳුණු, ඇලුණු බවයි. 'තණ්හා අනුසයෙන් අනුගත වූ' යනු තණ්හාව ම නැවත නැවතත් සිතෙහි නිලීන වී පවතින අර්ථයෙන් 'අනුසය' නම් වේ. ඒ තණ්හා අනුසය අනුගමනය කළ, බලවත් බවට පැමිණි තැනැත්තායි. 'තණ්හා නමැති තැවීමෙන් තැවෙයි' යනු තණ්හාව ම පවතින කාලයෙහි හා විපාක දෙන කාලයෙහි ලෝකයා තවන බැවින් 'සන්තාපය' නම් වේ. ඒ තණ්හා සන්තාපයෙන් පෙළෙන බවයි. 'තණ්හා පරිළාහයෙන් දැවෙයි' යනු බලවත් වූ තණ්හාව ම හාත්පසින් දැවෙන අර්ථයෙන් 'මහා පරිළාහය' නම් වේ. ඒ තණ්හා පරිළාහයෙන් හාත්පසින් දැවෙන බවයි. දිට්ඨි සංඝාට ආදී පදයන් ද මේ අයුරින් ම අර්ථ ගැන්විය යුතුය.

အနုဂတောတိ အနုပဝိဋ္ဌော. အနုသဋောတိ အနုဓာဝိတော. အဘိဘူတောတိ ပီဠိတော. အဗ္ဘာဟတောတိ အဘိအာဟတော အဘိမုခံ ဘုသံ ပဟတော. ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတောတိ ဒုက္ခေ ခန္ဓပဉ္စကေ သုခဝိပလ္လာသေန ပတိဋ္ဌိတော အဘိနိဝိဋ္ဌော.

'අනුගත' යනු ඇතුළු වූ බවයි. 'අනුසත' යනු ලුහුබැඳ ගිය බවයි. 'අභිභූත' යනු පෙළන ලද බවයි. 'අබ්භාහත' යනු ඉදිරියට පැමිණ දැඩි ලෙස පහර දෙන ලද බවයි. 'දුකෙහි පිහිටි' යනු දුක් වූ පඤ්චස්කන්ධයෙහි සැපය යන වැරදි වැටහීමෙන් යුතුව බැසගත් බවයි.

တဏှာယ ဥဍ္ဍိတောတိ တဏှာယ ဥလ္လင်္ဃိတော. စက္ခု ဟိ တဏှာရဇ္ဇုနာ အာဝုနိတွာ ရူပနာဂဒန္တေ ဥဍ္ဍိတံ, သောတာဒီနိ တဏှာရဇ္ဇုနာ အာဝုနိတွာ သဒ္ဒါဒိနာဂဒန္တေသု ဥဍ္ဍိတာနိ. တံသမင်္ဂီလောကောပိ ဥဍ္ဍိတောယေဝ နာမ. ဇရာပါကာရပရိက္ခိတ္တောတိ အနတိက္ကမနီယဋ္ဌေန ပါကာရဘူတာယ ဇရာယ ပရိဝါရိတော. မစ္စုပါသေန ပရိက္ခိတ္တောတိ ဒုမ္မောစနီယဋ္ဌေန ပါသဘူတေန မရဏေန ဗဒ္ဓေါ. မဟာဗန္ဓနဗဒ္ဓေါတိ ဒဠှတ္တာ ဒုစ္ဆေဒတ္တာ စ မဟန္တေဟိ ဗန္ဓနေဟိ ဗဒ္ဓေါ. ရာဂဗန္ဓနေနာတိ ရာဂေါ ဧဝ ဗန္ဓတိ သံသာရတော စလိတုံ န ဒေတီတိ ရာဂဗန္ဓနံ. တေန ရာဂဗန္ဓနေန. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကိလေသဗန္ဓနေနာတိ ဝုတ္တာဝသေသေန ကိလေသဗန္ဓနေန. ဒုစ္စရိတဗန္ဓနေနာတိ တိဝိဓေန. သုစရိတံ ပန ဗန္ဓနမောက္ခဿ ဟေတုဘူတံ ဗန္ဓနမောက္ခဘူတဉ္စ အတ္ထိ. တသ္မာ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

'තණ්හාවෙන් එල්ලා තබන ලද' යනු තණ්හාවෙන් ඔසවන ලද හෝ ඇමුණුනු බවයි. ඇස තණ්හාව නමැති ලණුවෙන් අමුණා රූප නමැති ඇණයේ එල්ලා ඇත. කන ආදිය තණ්හාව නමැති ලණුවෙන් අමුණා ශබ්දාදී ඇණවල එල්ලා ඇත. එවැනි ලෝක සත්වයා ද එල්ලා ඇති (ඇමුණුනු) බව ම කියනු ලැබේ. 'ජරා පවුරෙන් වට වූ' යනු ඉක්මවිය නොහැකි අර්ථයෙන් පවුරක් බඳු වූ ජරාවෙන් වට වූ බවයි. 'මාර මලපතෙන් වට වූ' යනු මිදීමට අපහසු අර්ථයෙන් මලපතක් බඳු වූ මරණයෙන් බැඳුණු බවයි. 'මහා බන්ධනයෙන් බැඳුණු' යනු දැඩි බැවින් හා සිඳලීමට අපහසු බැවින් මහත් වූ බැමිවලින් බැඳුණු බවයි. 'රාග බන්ධනයෙන්' යනු රාගය ම ලෝකයා බැඳ තබයි, සංසාරයෙන් බැහැර වීමට ඉඩ නොදෙයි, එබැවින් රාග බන්ධනය නම් වේ. ඒ රාග බන්ධනයෙන් බැඳුණු බවයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'කෙලෙස් බන්ධනයෙන්' යනු ඉතිරි වූ කෙලෙස් නමැති බැමිවලිනි. 'දුශ්චරිත බන්ධනයෙන්' යනු තෙවැදෑරුම් දුශ්චරිතයෙනි. එහෙත් සුචරිතය වනාහි බන්ධනයෙන් මිදීමට හේතු වන බැවින් එය බන්ධනයක් ලෙස නොගත යුතුය.

ဗန္ဓနံ [Pg.20] မောစေတာတိ တဿ ဗန္ဓနံ မောစေတာ. ဗန္ဓနာ မောစေတာတိပိ ပါဌော, ဗန္ဓနတော တံ မောစေတာတိ အတ္ထော. မဟာသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နောတိ ကုသလသဉ္စာရပီဠနေန မဟာသမ္ဗာဓသင်္ခါတံ ရာဂဒေါသမောဟမာနဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတဂဟနံ ပဋိပန္နော. ဩကာသံ ဒဿေတာတိ လောကိယလောကုတ္တရသမာဓိပညာဩကာသံ ဒဿေတာ. မဟာပလိဗောဓေန ပလိဗုဒ္ဓေါတိ မဟာနိဝါရဏေန နိဝုတော. မဟာလေပေန ဝါ လိတ္တော. ပလိဗောဓောတိ စ ရာဂါဒိသတ္တဝိဓော ဧဝ. ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိပလိဗောဓော’’တိ ဧကေ. ပလိဗောဓံ ဆေတာတိ တံ ပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတာ. မဟာပပါတေတိ ပဉ္စဂတိပပါတေ, ဇာတိဇရာမရဏပပါတေ ဝါ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုရုတ္တရဏဋ္ဌေန ပပါတော. ပပါတာ ဥဒ္ဓတာတိ တမှာ ပပါတတော ဥဒ္ဓရိတာ. မဟာကန္တာရပ္ပဋိပန္နောတိ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏသောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသကန္တာရံ ပဋိပန္နော. သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဒုရတိက္ကမနဋ္ဌေန ကန္တာရော, တံ ကန္တာရံ တာရေတာ. ကန္တာရာ တာရေတာတိ ဝါ ပါဌော. မဟာသံသာရပ္ပဋိပန္နောတိ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ခန္ဓသန္တာနံ ပဋိပန္နော. သံသာရာ မောစေတာတိ သံသာရတော မောစေတာ. သံသာရံ မောစေတာတိ ဝါ ပါဌော. မဟာဝိဒုဂ္ဂေတိ သံသာရဝိဒုဂ္ဂေ. သံသာရောယေဝ ဟိ ဒုဂ္ဂမနဋ္ဌေန ဝိဒုဂ္ဂေါ. သမ္ပရိဝတ္တတီတိ ဘုသံ နိဝတ္တိတွာ စရတိ. မဟာပလိပေတိ မဟန္တေ ကာမကဒ္ဒမေ. ကာမော ဟိ ဩသီဒနဋ္ဌေန ပလိပေါ. ပလိပန္နောတိ လဂ္ဂေါ. မဟာပလိပပလိပန္နောတိပိ ပါဌော.

'බන්ධනය මුදවන්නා' යනු එම සත්වයාගේ බන්ධනය ලිහන්නා යන්නයි. 'බන්ධනා මෝචේතා' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය බන්ධනයෙන් මුදවන්නා යන්නයි. 'මහා සම්බාධයකට පැමිණි' යනු කුසල් පැවැත්මට බාධා කරමින් පෙළන බැවින්, මහා සම්බාධය නම් වූ රාග, දෝෂ, මෝහ ආදී කෙලෙස් හා දුශ්චරිත නමැති ඝන වනයට පැමිණි බවයි. 'අවකාශය පෙන්වන්නා' යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සමාධි ප්‍රඥා නමැති අවකාශය පෙන්වා දිය හැකි කෙනෙකු නැති බවයි. 'මහා පලිබෝධයෙන් වට වූ' යනු මහා නීවරණයන්ගෙන් ආවරණය වූ හෝ මහා ආලේපයන්ගෙන් තැවරුණු බවයි. පලිබෝධය යනු රාගාදී සප්තවිධ ධර්මයන් ම ය. 'තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය පලිබෝධයෝ ය' යනු ඇතැමුන්ගේ මතයයි. 'පලිබෝධය සිඳින්නා' යනු ඒ පලිබෝධයන් සිඳලන්නා වූ කෙනෙකු නැති බවයි. 'මහා ප්‍රපාතයෙහි' යනු පඤ්ච ගති නමැති ප්‍රපාතයෙහි හෝ ජාති, ජරා, මරණ නමැති ප්‍රපාතයෙහි ය. ඒ සියල්ල ම තරණය කිරීමට අපහසු බැවින් ප්‍රපාත නම් වේ. 'ප්‍රපාතයෙන් උඩට ගන්නා' යනු ඒ ප්‍රපාතයෙන් ගොඩගන්නා කෙනෙකු නැති බවයි. 'මහා කාන්තාරයට පැමිණි' යනු ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ ආදී මහා කාන්තාරයට පැමිණි බවයි. ඒ සියල්ල ම ඉක්මවීමට අපහසු බැවින් කාන්තාර නම් වේ, ඒ කාන්තාරයෙන් එතෙර කරන්නා වූ කෙනෙකු නැත. 'මහා සංසාරයට පැමිණි' යනු නොකඩවා පවතින ස්කන්ධ පරම්පරාවට පැමිණි බවයි. 'සංසාරයෙන් මුදවන්නා' යනු සංසාරයෙන් නිදහස් කරන්නා වූ කෙනෙකු නැති බවයි. 'මහා විදුග්ගයෙහි' යනු සංසාරය නමැති දුෂ්කර මාර්ගයෙහි ය. සංසාරය ම ගමන් කිරීමට අපහසු බැවින් 'විදුග්ග' නම් වේ. 'සම්පරිවත්තති' යනු දැඩි ලෙස පෙරළෙමින් හැසිරෙන බවයි. 'මහා පලිපයෙහි' යනු මහා කාම පංකයෙහි (මඩෙහි) ය. කාමය යනු ගිලෙන අර්ථයෙන් 'පලිප' (මඩ වගුර) නම් වේ. 'පලිපන්න' යනු එහි ලැගී සිටින බවයි. බවයි.

အဗ္ဘာဟတောတိ သဗ္ဗောပဒ္ဒဝေဟိ အဗ္ဘာဟတော. ရာဂဂ္ဂိနာတိ ရာဂါဒယောယေဝ အနုဒဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂိ, တေန ရာဂဂ္ဂိနာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဥန္နီတကောတိ ဥဂ္ဂဟေတွာ နီတော, ဇာတိယာ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဇရာဒိဥပဒ္ဒဝါယ နီတောတိ အတ္ထော. က-ကာရော ပနေတ္ထ အနုကမ္ပာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဟညတိ နိစ္စမတာဏောတိ ပရိတ္တာယကေန ရဟိတော သတတံ ပီဠီယတိ. ပတ္တဒဏ္ဍောတိ ရာဇာဒီဟိ လဒ္ဓအာဏော. တက္ကရောတိ စောရော. ဝဇ္ဇဗန္ဓနဗဒ္ဓေါတိ ရာဂါဒိဝဇ္ဇဗန္ဓနေဟိ ဗဒ္ဓေါ. အာဃာတနပစ္စုပဋ္ဌိတောတိ မရဏဓမ္မဂဏ္ဌိကဋ္ဌာနံ ဥပေစ္စ ဌိတော. ကောစိ ဗန္ဓနာ မောစေတာ. ကောစိ ဗန္ဓနံ မောစေတာတိပိ ပါဌော. အနာထောတိ နတ္ထိ ဧတဿ နာထော ဣဿရော, သယံ ဝါ န နာထော န ဣဿရောတိ အနာထော, အသရဏောတိ ဝါ အတ္ထော. ပရမကာပညပ္ပတ္တောတိ ဇရာဒိပဋိဗာဟနေ အပ္ပဟုတာယ အတီဝ ကပဏဘာဝံ ပတ္တော. တာယေတာတိ ရက္ခိတာ. တာယိတာတိ ဝါ ပါဌော သုန္ဒရော[Pg.21]. ဒုက္ခာဘိတုန္နောတိ ဇာတိဒုက္ခာဒီဟိ အနေကေဟိ ဒုက္ခေဟိ အဘိတုန္နော အတိဗျာဓိတော အတိကမ္ပိတော စ. စိရရတ္တံ ပီဠိတောတိ ဒုက္ခေဟေဝ ဒီဃမဒ္ဓါနံ ပီဠိတော ဃဋ္ဋိတော. ဂဓိတောတိ ဂေဓေန ဂိဒ္ဓေါ, အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထေန ဝါ ဂန္ထိတော. နိစ္စံ ပိပါသိတောတိ ပါတုံ ဘုဉ္ဇိတုံ ဣစ္ဆာ ပိပါသာ, သာ တဏှာ ဧဝ, တဏှာပိပါသာယ နိရန္တရံ ပိပါသိတော.

"අබ්භාහතෝ" යනු සියලු උපද්‍රවයන්ගෙන් පහර දෙන ලද්දේ යන අර්ථයයි. "රාගග්ගිනා" යනු රාගය ආදියම නැවත නැවත දවන අර්ථයෙන් ගින්නක් බඳුය, ඒ රාග නැමති ගින්නෙනි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "උන්නීතකෝ" යනු උදුරා ගෙන යන ලද්දේය, එනම් ජාතිය විසින් උදුරාගෙන ජරාදී උපද්‍රවයන් කරා පමුණුවන ලද්දේ යන අර්ථයයි. මෙහි "ක" අකුර අනුකම්පාව පිණිස යෙදුණක් ලෙස දත යුතුය. "හඤ්ඤති නිච්චමතාණෝ" යනු ආරක්ෂකයකුගෙන් තොරව නිරන්තරයෙන් පීඩා විඳින බවයි. "පත්තදණ්ඩෝ" යනු රජු ආදීන්ගෙන් දඬුවම් නියම වූ තැනැත්තායි. "තක්කරෝ" යනු සොරායි. "වජ්ජබන්ධනබද්ධෝ" යනු රාගාදී වැරදි නැමති බැඳීම්වලින් බැඳුණු තැනැත්තායි. "ආඝාතනපච්චුපට්ඨිතෝ" යනු මරණය නැමති වධක ස්ථානයට පැමිණ සිටින්නා වූ තැනැත්තායි. බැඳීම්වලින් මුදවන්නෙක් නැත. "බන්ධනං මෝචේතා" යනු ද පාඨයකි. "අනාථෝ" යනු මොහුට ස්වාමියෙක් හෝ අධිපතියෙක් නැත, නැතහොත් තමා ම තමාට අධිපතියෙක් නොවන බැවින් අනාථ නම් වේ. සරණක් නැති යන අර්ථය ද වේ. "පරමකාපඤ්ඤප්පත්තෝ" යනු ජරාදිය වැළැක්වීමට අපොහොසත් බැවින් අතිශය අසරණ භාවයට පත් වූයේය. "තායේතා" යනු රකින්නා ය. "තායිතා" යන්න වඩාත් උචිත පාඨයයි. "දුක්ඛාභිතුන්නෝ" යනු ජාති දුක්ඛාදී නොයෙක් දුක්වලින් පීඩිත වූ, අතිශයින් තැළුණු සහ සැලුණු බවයි. "චිරරත්තං පීළිතෝ" යනු දුක්වලින් ම බොහෝ කල් පීඩා විඳින ලද බවයි. "ගධිතෝ" යනු තෘෂ්ණාවෙන් ඇලුණු, නැතහොත් අභිජ්ඣා කායගන්ථයෙන් ගැටගැසුණු බවයි. "නිච්චං පිපාසිතෝ" යනු පානය කිරීමට සහ අනුභව කිරීමට ඇති කැමැත්ත පිපාසාවයි, එය තෘෂ්ණාවම වේ. තෘෂ්ණා නැමති පිපාසාවෙන් නිරතුරුව පිපාසිතව සිටියි.

အန္ဓောတိ ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခူတိ သင်္ခံ ဂတာယ ပညာယ အဘာဝတော ကာဏော. ပညာ ဟိ ဓမ္မသဘာဝံ ပဿတိ. အစက္ခုကောတိ တံ ပန အန္ဓတ္တံ န ပစ္ဆာ သမ္ဘူတံ, ပကတိယာ ဧဝ အဝိဇ္ဇမာနစက္ခုကောတိ တမေဝ အန္ဓတ္တံ ဝိသေသေတိ. ဟတနေတ္တောတိ နယနဋ္ဌေန နေတ္တန္တိ သင်္ခံ ဂတာယ ပညာယ အဘာဝတောယေဝ ဝိနဋ္ဌနေတ္တကော. သမဝိသမံ ဒဿေန္တံ အတ္တဘာဝံ နေတီတိ နေတ္တန္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ပညာယ သုဂတိဉ္စ အဂတိဉ္စ နယတိ. ဟတနေတ္တတ္တာယေဝဿ နေတုအဘာဝံ ဒဿေန္တော အပရိဏာယကောတိ အာဟ, အဝိဇ္ဇမာနနေတ္တကောတိ အတ္ထော. အညောပိဿ နေတာ န ဝိဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိပထပက္ခန္ဒောတိ ဝိပရီတော, ဝိသမော ဝါ ပထော ဝိပထော, တံ ဝိပထံ ပက္ခန္ဒော ပဝိဋ္ဌော ပဋိပန္နောတိ ဝိပထပက္ခန္ဒော, မိစ္ဆာပထသင်္ခါတံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပဋိပန္နောတိ အတ္ထော. အဉ္ဇသာပရဒ္ဓေါတိ အဉ္ဇသေ ဥဇုမဂ္ဂသ္မိံ မဇ္ဈိမပဋိပဒါယ အပရဒ္ဓေါ ဝိရဒ္ဓေါ. အရိယပထံ အာနေတာတိ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဥပနေတာ ပဋိပါဒယိတာ. မဟောဃပက္ခန္ဒောတိ ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တံ ဝဋ္ဋသ္မိံ ဩဟနန္တိ ဩသီဒါပေန္တီတိ ဩဃာ, ပကတိဩဃတော မဟန္တာ ဩဃာတိ မဟောဃာ. တေ ကာမောဃော ဘဝေါဃော ဒိဋ္ဌောဃော အဝိဇ္ဇောဃောတိ စတုပ္ပဘေဒါ. တေ မဟောဃေ ပက္ခန္ဒော ပဝိဋ္ဌောတိ မဟောဃပက္ခန္ဒော, သံသာရသင်္ခါတံ မဟောဃံ ဝါ ပက္ခန္ဒောတိ.

"අන්ධෝ" යනු දැකීමේ අර්ථයෙන් 'චක්ඛු' යැයි හැඳින්වෙන ප්‍රඥාව නොමැති බැවින් අන්ධ වූයේ යන අර්ථයයි. ප්‍රඥාව වනාහි ධර්ම ස්වභාවය දකියි. "අචක්ඛුකෝ" යනු ඒ අන්ධ භාවය පසුව හටගත් දෙයක් නොව, ස්වභාවයෙන්ම ඇස් (ප්‍රඥා ඇස) නොමැති බව හඟවමින් ඒ අන්ධ භාවයම විශේෂ කරයි. "හතනෙත්තෝ" යනු මඟ පෙන්වන අර්ථයෙන් 'නෙත්ත' (ඇස) යැයි හැඳින්වෙන ප්‍රඥාව නොමැති වීමෙන්ම විනාශ වූ ඇස් ඇත්තා ය. සම-විසම බව පෙන්වමින් ආත්මභාවය මෙහෙයවන බැවින් එය 'නෙත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රඥාවෙන් සුගතියට ද නිර්වාණයට ද පමුණුවයි. ප්‍රඥා ඇස විනාශ වූ බැවින් මඟ පෙන්වන්නෙකු නොමැති බව පෙන්වීමට "අපරිණායකෝ" යැයි වදාළ සේක, එනම් ඇස් නොමැති බවයි. ඔහුට වෙනත් මඟ පෙන්වන්නෙකු ද නැති බව මෙයින් කියැවේ. "විපථපක්ඛන්දෝ" යනු විපරීත වූ හෝ විසම වූ මාර්ගය 'විපථ' නම් වේ, ඒ වැරදි මඟට බැසගත් තැනැත්තායි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නැමති වැරදි මාර්ගයට පිළිපන් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. "අඤ්ජසාපරද්ධෝ" යනු සෘජු මාර්ගය වූ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් තොර වූ, ඉන් බැහැර වූ තැනැත්තායි. "අරියපථං ආනේතා" යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට පමුණුවන, එය පුහුණු කරවන තැනැත්තායි. "මහෝඝපක්ඛන්දෝ" යනු යමෙකු තුළ ඕඝ ධර්ම පවතී ද, ඔහු සංසාර වට්ටයෙහි ගිල්වා දමන බැවින් ඒවා 'ඕඝ' නම් වේ. ප්‍රකෘති ජල කඳට වඩා විශාල බැවින් 'මහෝඝ' නම් වේ. ඒවා කාමෝඝ, භවෝඝ, දිට්ඨෝඝ සහ අවිජ්ජෝඝ ලෙස සිව්වැදෑරුම් වේ. ඒ මහා ඕඝයන්ට බැසගත් තැනැත්තා 'මහෝඝපක්ඛන්ද' නම් වේ. සංසාරය නැමති මහා ඕඝයට බැසගත් තැනැත්තා යන අර්ථයයි.

၁၁၈. ဣဒါနိ ဧကုတ္တရိကနယော. တတ္ထ ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟီတိ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီဟိ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘ဂူထဂတံ မုတ္တဂတ’’န္တိအာဒီနိ (အ. နိ. ၉.၁၁) ဝိယ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတော ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တမေဝေတန္တိ ဒိဋ္ဌိဂတံ, ဒိဋ္ဌီသု ဂတံ ဣဒံ ဒဿနံ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိအန္တောဂဓတ္တာတိပိ ဒိဋ္ဌိဂတံ. ဒွါသဋ္ဌိတေသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိယောပိ ဟိ သဿတဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီတိ ဒွေဝ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. တသ္မာ သင်္ခေပေန သဗ္ဗာ ဒိဋ္ဌိယော အန္တော ကရောန္တော ‘‘ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိယုဋ္ဌိတောတိ ပရိယုဋ္ဌာနံ ပတ္တော သမုဒါစာရံ ပတ္တော, ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန ကုသလစာရဿ ဂဟဏံ [Pg.22] ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ဒွီဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတာ ဒေဝမနုဿာ ဩလီယန္တိ ဧကေ, အတိဓာဝန္တိ ဧကေ, စက္ခုမန္တော စ ပဿန္တီ’’တိအာဒိ (ဣတိဝု. ၄၉).

118. දැන් ඒකත්තරික ක්‍රමය දක්වනු ලැබේ. එහි "ද්වීහි දිට්ඨිගතේහි" යනු ශාස්වත සහ උච්ඡේද යන දෘෂ්ටීන් දෙකෙනි. එහි දෘෂ්ටියම දිට්ඨිගත නම් වේ, එය 'ගූථගත', 'මුත්තගත' යනාදිය මෙනි. නැතහොත් අවබෝධ කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින් දෘෂ්ටියට පැමිණීම පමණක්ම වන බැවින් දිට්ඨිගත නම් වේ. දෙසැටක් දෘෂ්ටීන්හි අන්තර්ගත වන බැවින් ද මෙය දිට්ඨිගත නම් වේ. දෙසැටක් හෝ තෙසැටක් දෘෂ්ටීන් වුව ද ශාස්වත සහ උච්ඡේද යන දෘෂ්ටීන් දෙකටම ඇතුළත් වේ. එබැවින් සංක්ෂේපයෙන් සියලු දෘෂ්ටීන් ඇතුළත් කරමින් "ද්වීහි දිට්ඨිගතේහි" යැයි වදාරන ලදී. "පරියුට්ඨිතෝ" යනු කෙලෙස්වලින් යටපත් වූ, නිතර නිතර ක්‍රියාත්මක වන ස්වභාවයට පත් වූ, කුසලයට ඉඩ නොදී අකුසලයෙහි ම එල්බ ගත් යන අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, දෘෂ්ටීන් දෙකකින් මර්දනය වූ ඇතැම් දෙවි මිනිස්සු පසුබසින්නාහ, ඇතැම්හු අන්තගාමීව දුවන්නාහ, ප්‍රඥා ඇස ඇත්තෝ දකිත්" යනාදියයි.

တီဟိ ဒုစ္စရိတေဟီတိ တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတေန စတုဗ္ဗိဓဝစီဒုစ္စရိတေန တိဝိဓမနောဒုစ္စရိတေန. ဝိပ္ပဋိပန္နောတိ ဝိရူပံ ပဋိပန္နော, မိစ္ဆာပဋိပန္နောတိ အတ္ထော. ယောဂေဟိ ယုတ္တောတိ ဝဋ္ဋသ္မိံ ယောဇေန္တီတိ ယောဂါ, ဤတိအတ္ထေန ဝါ ယောဂါ, တေဟိ ယောဂေဟိ ယုတ္တော သမပ္ပိတော. စတုယောဂယောဇိတောတိ ကာမယောဂေါ, ဘဝယောဂေါ, ဒိဋ္ဌိယောဂေါ, အဝိဇ္ဇာယောဂေါတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ယောဂေဟိ သကဋသ္မိံ ယောဂေါ ဝိယ ဝဋ္ဋသ္မိံ ယောဇိတော. ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမယောဂေါ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ, ဈာနနိကန္တိ စ, သဿတဒိဋ္ဌိသဟဇာတော ရာဂေါ ဘဝဝသေန ပတ္ထနာ ဘဝယောဂေါ. ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌိယောဂေါ. အဋ္ဌသု ဌာနေသု အညာဏံ အဝိဇ္ဇာယောဂေါ. တေ ဧဝ စတ္တာရော ဗလဝဘူတာ ဩဃာ, ဒုဗ္ဗလဘူတာ ယောဂါ.

"තීහි දුච්චරිතේහි" යනු ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතයෙන්, චතුර්විධ වචී දුශ්චරිතයෙන් සහ ත්‍රිවිධ මනෝ දුශ්චරිතයෙනි. "විප්පටිපන්නෝ" යනු වැරදි ලෙස පිළිපන්, මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදුණු යන අර්ථයයි. "යෝගේහි යුත්තෝ" යනු සංසාර වට්ටයෙහි බැඳ තබන බැවින් 'යෝග' නම් වේ, නැතහොත් උපද්‍රව යන අර්ථයෙන් ද යෝග නම් වේ. ඒ යෝගයන් හා සම්බන්ධ වූ, ඒවායින් පිරිපුන් වූ තැනැත්තායි. "චතුයෝගයෝජිතෝ" යනු කාමයෝග, භවයෝග, දිට්ඨියෝග සහ අවිජ්ජායෝග යන සතර යෝගයන්ගෙන් කරත්තයක බැඳි ගොනෙකු මෙන් සංසාරයෙහි බැඳ තබන ලද්දේය. පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම කාමයෝගයයි. රූප අරූප භවයන්හි ඇති කැමැත්ත, ධ්‍යානයන්ට ඇති ඇල්ම සහ ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ උපදින රාගය භවයෝගයයි. දෙසැටක් දෘෂ්ටීන් දිට්ඨියෝගයයි. අට තැන්හි ඇති නොදැනුම අවිජ්ජායෝගයයි. මේවාම බලවත් වූ විට ඕඝයන් ලෙස ද, දුබල වූ විට යෝගයන් ලෙස ද හැඳින්වේ.

စတူဟိ ဂန္ထေဟီတိ ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တံ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဝဋ္ဋသ္မိံ ဂန္ထေန္တိ ဃဋေန္တီတိ ဂန္ထာ. တေ အဘိဇ္ဈာ ကာယဂန္ထော, ဗျာပါဒေါ ကာယဂန္ထော, သီလဗ္ဗတပရာမာသော ကာယဂန္ထော, ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော ကာယဂန္ထောတိ စတုပ္ပဘေဒါ. အဘိဇ္ဈာယန္တိ ဧတာယ, သယံ ဝါ အဘိဇ္ဈာယတိ, အဘိဇ္ဈာယနမတ္တမေဝ ဝါ ဧသာတိ အဘိဇ္ဈာ, လောဘောယေဝ. နာမကာယံ ဂန္ထေတိ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဝဋ္ဋသ္မိံ ဃဋေတီတိ ကာယဂန္ထော. ဗျာပဇ္ဇတိ တေန စိတ္တံ ပူတိဘာဝံ ဂစ္ဆတိ, ဗျာပါဒယတိ ဝါ ဝိနယာစာရရူပသမ္ပတ္တိဟိတသုခါဒီနီတိ ဗျာပါဒေါ. ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သီလေန သုဒ္ဓိ ဝတေန သုဒ္ဓိ သီလဝတေန သုဒ္ဓီတိ ပရာမသနံ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. သဗ္ဗညုဘာသိတမ္ပိ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘သဿတော လောကော, ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိအာဒိနာ အာကာရေန အဘိနိဝိသတီတိ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော. တေဟိ စတူဟိ ဂန္ထေဟိ ဂန္ထိတော, ဗဒ္ဓေါတိ အတ္ထော.

"චතූහි ගන්ථේහි" යනු යමෙකු තුළ පවතී ද, ඔහු චුති-ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සංසාර වට්ටයෙහි ගැටගසන බැවින් 'ගන්ථ' නම් වේ. ඒවා අභිජ්ඣා කායගන්ථය, ව්‍යාපාද කායගන්ථය, සීලබ්බතපරාමාස කායගන්ථය සහ ඉදංසච්චාභිනිවේස කායගන්ථය ලෙස සිව්වැදෑරුම් වේ. මින් (තෘෂ්ණාවෙන්) අනුන්ගේ දෑ කෙරෙහි ලොබ බඳිති, නැතහොත් තෙමේම ලොබ බඳියි, එසේත් නැතහොත් ලොබ බැඳීම පමණක්ම වන බැවින් අභිජ්ඣා නම් වේ, එය ලෝභයම වේ. නාම කය (සිත) චුති-ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සංසාරයෙහි ගැටගසන බැවින් 'කායගන්ථ' නම් වේ. යමකින් සිත දූෂණය වේ ද, නරක් වේ ද, එසේත් නැතහොත් විනය, ආචාර, රූප සම්පත්, හිතසුව ආදිය විනාශ කරයි ද එය ව්‍යාපාදයයි. මෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සීලයෙන් පිරිසිදු වේ, වතෙන් පිරිසිදු වේ, සීලවෘත දෙකෙන් පිරිසිදු වේ යැයි වැරදි ලෙස අල්ලා ගැනීම සීලබ්බතපරාමාසයයි. සර්වඥයන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය පවා බැහැර කරමින්, "ලෝකය ශාස්වතය, මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය" යනාදී වශයෙන් දැඩිව එල්බ ගැනීම ඉදංසච්චාභිනිවේසයයි. ඒ සිව්වැදෑරුම් ගන්ථයන්ගෙන් ගැටගැසුණු, බැඳුණු යන අර්ථයයි.

စတူဟိ ဥပါဒါနေဟီတိ ဘုသံ အာဒိယန္တိ ဒဠှဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တီတိ ဥပါဒါနာ. တေ ကာမုပါဒါနံ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ အတ္တဝါဒုပါဒါနန္တိ စတုပ္ပဘေဒါ. ဝတ္ထုသင်္ခါတံ ကာမံ ဥပါဒိယတီတိ ကာမုပါဒါနံ, ကာမော စ သော ဥပါဒါနဉ္စာတိပိ [Pg.23] ကာမုပါဒါနံ. ဒိဋ္ဌိ စ သာ ဥပါဒါနဉ္စာတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ, ဒိဋ္ဌိံ ဥပါဒိယတီတိပိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၁၄၇) ဟိ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ ဥပါဒိယတိ. သီလဗ္ဗတံ ဥပါဒိယတီတိ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ, သီလဗ္ဗတဉ္စ တံ ဥပါဒါနဉ္စာတိပိ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ. ဂေါသီလဂေါဝတာဒီနိ ဟိ ဧဝံ ဝိသုဒ္ဓီတိ အဘိနိဝေသတော သယမေဝ ဥပါဒါနာနိ. ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ, ဥပါဒိယန္တိ ဧတေနာတိ ဥပါဒါနံ. ကိံ ဝဒန္တိ, ဥပါဒိယန္တိ ဝါ? အတ္တာနံ. အတ္တနော ဝါဒုပါဒါနံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ, အတ္တဝါဒမတ္တမေဝ ဝါ အတ္တာတိ ဥပါဒိယန္တိ ဧတေနာတိ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ. ဌပေတွာ ဣမာ ဒွေ ဒိဋ္ဌိယော သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌီ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. တေဟိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ. ဥပါဒီယတီတိ ဘုသံ ဂဏှီယတိ. ဥပါဒိယတီတိ ဝါ ပါဌော, လောကော ဥပါဒါနေဟိ တံ တံ အာရမ္မဏံ ဘုသံ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော.

උපාදාන සතර නම්: ඉතා දැඩි ලෙස අල්ලා ගන්නා බැවින් හෝ දැඩි ග්‍රහණයකින් යුක්තව ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් 'උපාදාන' නම් වේ. එම උපාදාන; කාමුපාදානය, දිට්ඨුපාදානය, සීලබ්බතුපාදානය සහ අත්තවාදුපාදානය යනුවෙන් වර්ග හතරකි. වස්තු කාමයන් දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් 'කාමුපාදානය' නම් වේ. තවද, එයම කාමය වන අතර එයම උපාදානයක් වන බැවින් ද 'කාමුපාදානය' නම් වේ. එය දෘෂ්ටියක් ද වන අතර උපාදානයක් ද වන බැවින් 'දිට්ඨුපාදානය' නම් වේ. දෘෂ්ටිය දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් ද 'දිට්ඨුපාදානය' නම් වේ. සැබවින්ම, 'ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකයි' යනාදී දෘෂ්ටීන්හි දී, පෙර ඇති වූ දෘෂ්ටිය පසුකාලීන දෘෂ්ටිය විසින් දැඩිව ග්‍රහණය කර ගනු ලැබේ. ශීලබ්බත (වැරදි වෘත) දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් 'සීලබ්බතුපාදානය' නම් වේ. එම වෘතයම උපාදානයක් ද වන බැවින් 'සීලබ්බතුපාදානය' යැයි කියනු ලැබේ. ගව වෘත, ගව ශීල ආදිය මෙසේ පිරිසිදු බව ලබා දෙන්නේය යන දැඩි විශ්වාසය නිසා ඒවා ස්වභාවයෙන්ම උපාදානයෝ වෙති. මොවුන් මෙයින් (යම් වාදයකින්) ප්‍රකාශ කරත් ද එය වාදයයි. මොවුන් මෙයින් (යම් උපාදානයකින්) දැඩිව ග්‍රහණය කරත් ද එය උපාදානයයි. කුමක් ප්‍රකාශ කරද්ද? කුමක් දැඩිව ග්‍රහණය කරද්ද? 'ආත්මය' ගැනයි. ආත්මය පිළිබඳ වාදය ම උපාදානයක් වන බැවින් 'අත්තවාදුපාදානය' නම් වේ. නොහොත් ආත්මය පිළිබඳ වාද මාත්‍රයක්ම 'ආත්මය' ලෙස ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් එය 'අත්තවාදුපාදානය' නම් වේ. ඉහත කී (සීලබ්බතුපාදාන සහ අත්තවාදුපාදාන යන) දෘෂ්ටි දෙක හැර සෙසු සියලු දෘෂ්ටීන් දිට්ඨුපාදානයට අයත් වේ. එම උපාදාන සතරින්. 'උපාදීයති' යනු දැඩි ලෙස ගනු ලැබේ (ග්‍රහණය කරනු ලැබේ). 'උපාදියති' යනු ද පාඨයකි. ලෝකයා උපාදානයන් මඟින් ඒ ඒ අරමුණු දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කරගනී යන අර්ථයයි.

ပဉ္စဂတိသမာရုဠှောတိ သုကတဒုက္ကဋကာရဏေဟိ ဂမ္မတိ ဥပသင်္ကမီယတီတိ ဂတိ, သဟောကာသကာ ခန္ဓာ. နိရယော တိရစ္ဆာနယောနိ ပေတ္တိဝိသယော မနုဿာ ဒေဝါတိ ဣမာ ပဉ္စ ဂတိယော ဝေါက္ကမနဘာဝေန ဘုသံ အာရုဠှော. ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟီတိ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ ဝတ္ထုကာမကောဋ္ဌာသေဟိ. ရဇ္ဇတီတိ အယောနိသောမနသိကာရံ ပဋိစ္စ ရာဂုပ္ပာဒနေန တေဟိ ရဉ္ဇီယတိ, သာရတ္တော ကရီယတီတိ အတ္ထော. ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟီတိ စိတ္တံ နီဝရန္တိ ပရိယောနန္ဓန္တီတိ နီဝရဏာ. ကာမစ္ဆန္ဒဗျာပါဒထိနမိဒ္ဓဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ. ဩတ္ထဋောတိ ဥပရိတော ပိဟိတော.

'පඤ්චගති සමාරූළ්හ' යනු: කළා වූ කුසල් අකුසල් හේතුවෙන් යම් තැනකට පැමිණෙන්නේ ද, එළඹෙන්නේ ද එය 'ගතිය' නම් වේ. එය අවකාශය (ස්ථානය) සමඟ ඇති ස්කන්ධයන් ය. නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, මනුෂ්‍ය සහ දේව යන මේ පඤ්ච ගතීන් වෙත බැස ගැනීම් වශයෙන් දැඩිව එළඹ සිටින (සමාරූළ්හ) බවයි. 'පඤ්චහි කාමගුණෙහි' යනු රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යනුවෙන් හැඳින්වෙන පස්වැදෑරුම් වස්තු කාම කොට්ඨාසයන් මඟින් ය. 'රජ්ජති' යනු අයෝනිසෝමනසිකාරය නිසා ඇතිවන රාගය හේතුවෙන් එම කාමයන්හි ඇලෙන්නේය, ඉතා තදින් ඇලුණේ වන්නේය යන අර්ථයයි. 'පඤ්චහි නීවරණෙහි' යනු සිත ආවරණය කරන බැවින් හා වට කොට වසා ගන්නා බැවින් 'නීවරණ' නම් වේ. කාමච්ඡන්ද, ව්‍යාපාද, ථීනමිද්ධ, උද්ධච්චකුක්කුච්ච සහ විචිකිච්ඡා යන නීවරණ පහ මඟින් ය. 'ඔත්ථට' යනු මතුපිටින් වැසී ඇති බවයි.

ဆဟိ ဝိဝါဒမူလေဟီတိ ဆဟိ ဝိဝါဒဿ မူလေဟိ. ယထာဟ –

'ඡහි විවාද මූලෙහි' යනු විවාදයන්ට (කලහයන්ට) මුල්වන කරුණු හය මඟින් ය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဆယိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဝါဒမူလာနိ. ကတမာနိ ဆ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကောဓနော ဟောတိ ဥပနာဟီ. ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကောဓနော ဟောတိ ဥပနာဟီ. သော သတ္ထရိပိ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ အပ္ပတိဿော, ဓမ္မေပိ, သံဃေပိ, သိက္ခာယပိ န ပရိပူရကာရီ. ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတ္ထရိ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ အပ္ပတိဿော, ဓမ္မေပိ, သံဃေပိ, သိက္ခာယပိ န ပရိပူရကာရီ, သော သံဃေ ဝိဝါဒံ ဇနေတိ. ယော ဟောတိ ဝိဝါဒေါ ဗဟုဇနာဟိတာယ ဗဟုဇနာသုခါယ ဗဟုနော ဇနဿ အနတ္ထာယ [Pg.24] အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနံ. ဧဝရူပံ စေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဝါဒမူလံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ သမနုပဿေယျာထ, တတြ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, တဿေဝ ပါပကဿ ဝိဝါဒမူလဿ ပဟာနာယ ဝါယမေယျာထ. ဧဝရူပံ စေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဝါဒမူလံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ န သမနုပဿေယျာထ. တတြ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, တဿေဝ ပါပကဿ ဝိဝါဒမူလဿ အာယတိံ အနဝဿဝါယ ပဋိပဇ္ဇေယျာထ. ဧဝမေတဿ ပါပကဿ ဝိဝါဒမူလဿ ပဟာနံ ဟောတိ. ဧဝမေတဿ ပါပကဿ ဝိဝါဒမူလဿ အာယတိံ အနဝဿဝေါ ဟောတိ.

"මහණෙනි, මේ විවාද මූල හයකි. ඒ හය කවරේ ද? මහණෙනි, මෙහි මහණෙක් ක්‍රෝධ කරන්නෙක්, වෛර බඳින්නෙක් වෙයි. මහණෙනි, යම් ඒ මහණෙක් ක්‍රෝධ කරන්නේ, වෛර බඳින්නේ ද, හෙතෙම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ගෞරව නැතිව, යටහත් බව නැතිව වාසය කරයි; ධර්මය කෙරෙහි ද, සංඝයා කෙරෙහි ද, ශික්ෂාවන් කෙරෙහි ද පිළිවෙත් පුරන්නෙකු නොවේ. මහණෙනි, යම් ඒ මහණෙක් ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවව, යටහත් බව නැතිව, ධර්මය, සංඝයා හා ශික්ෂාවන් කෙරෙහි පිළිවෙත් නොපුරන්නේ ද, හෙතෙම සංඝයා අතර විවාද උපදවයි. ඒ විවාදය බොහෝ දෙනාට අහිත පිණිස, බොහෝ දෙනාට අසැප පිණිස, බොහෝ ජනයාට අනර්ථය පිණිස, දෙවි මිනිසුන්ට අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතී. මහණෙනි, ඉදින් තොප මෙබඳු වූ විවාද මූලයක් තමන් තුළ හෝ පිටත (අන්‍යයන් තුළ) හෝ දකින්නේ නම්, මහණෙනි, එහිදී තොප ඒ ලාමක වූ විවාද මූලය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස උත්සාහ කළ යුතුය. මහණෙනි, ඉදින් තොප මෙබඳු විවාද මූලයක් තමන් තුළ හෝ පිටත හෝ නොදකින්නේ නම්, මහණෙනි, එහිදී තොප ඒ ලාමක විවාද මූලය මතු කාලයේ හට නොගැනීම පිණිස පිළිපැදිය යුතුය. මෙලෙස ඒ ලාමක විවාද මූලය ප්‍රහාණය වන්නේය. මෙලෙස ඒ ලාමක විවාද මූලය මතු කාලයෙහි හට නොගැනීම සිදුවේ."

‘‘ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု မက္ခီ ဟောတိ ပဠာသီ. ဣဿုကီ ဟောတိ မစ္ဆရီ. သဌော ဟောတိ မာယာဝီ. ပါပိစ္ဆော ဟောတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ ဟောတိ အာဓာနဂ္ဂါဟီ ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ. ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ ဟောတိ အာဓာနဂ္ဂါဟီ ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ, သော သတ္ထရိပိ…ပေ… အာယတိံ အနဝဿဝေါ ဟောတီ’’တိ (ပရိ. ၂၇၂; အ. နိ. ၆.၃၆).

"මහණෙනි, නැවත ද මහණෙක් ගුණ මකන්නෙක් (මක්ඛී), තමා හා අන්‍යයන් සමාන කොට සිතන්නෙක් (පලාසී) වෙයි. ඊර්ෂ්‍යා කරන්නෙක්, මසුරු කරන්නෙක් වෙයි. කෛරාටිකයෙක්, මායාවියෙක් (රවටන්නෙක්) වෙයි. ලාමක ආශාවන් ඇත්තෙක්, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙක් වෙයි. තමාගේ ම දෘෂ්ටිය දැඩිව ගන්නා වූ, එයම තදින් අල්ලා ගත්තා වූ, එය අත්හැරීමට අපහසු වූවෙක් වෙයි. මහණෙනි, යම් ඒ මහණෙක් තමාගේ ම දෘෂ්ටිය දැඩිව ගන්නේ, තදින් අල්ලා ගන්නේ, අත්හැරීමට අපහසු වන්නේ ද, හෙතෙම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ද... (පෙ)... මතු කාලයෙහි හට නොගැනීම සිදුවේ."

တတ္ထ ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏေန ကောဓေန သမန္နာဂတော. ဥပနာဟီတိ ဝေရအပ္ပဋိနိဿဇ္ဇနလက္ခဏေန ဥပနာဟေန သမန္နာဂတော. အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ကထံ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတီတိ? ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၄၅၁ အာဒယော) ဝိယ ဒွီသု ဘိက္ခူသု ဝိဝါဒံ အာပန္နေသု တသ္မိံ ဝိဟာရေ တေသံ အန္တေဝါသိကာ ဝိဝဒန္တိ, တေသံ ဩဝါဒံ ဂဏှန္တော ဘိက္ခုနိသံဃော ဝိဝဒတိ, တတော တေသံ ဥပဋ္ဌာကာပိ ဝိဝဒန္တိ. အထ မနုဿာနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. ဓမ္မဝါဒီနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဓမ္မဝါဒိနိယော ဟောန္တိ အဓမ္မဝါဒီနံ အဓမ္မဝါဒိနိယော. တတော အာရက္ခဒေဝတာနံ မိတ္တာ ဘုမ္မဋ္ဌဒေဝတာ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. ဓမ္မဝါဒီဟိ ပန အဓမ္မဝါဒိနောဝ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ. တတော ယံ ဗဟုကေဟိ ဂဟိတံ, သဗ္ဗံ တံ သစ္စန္တိ ဓမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဗဟုတရာဝ အဓမ္မံ ဂဏှန္တိ. တေ အဓမ္မံ ပုရက္ခတွာ ဝိဟရန္တာ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဝါတိ [Pg.25] တုမှာကံ အဗ္ဘန္တရပရိသာယ ဝါ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါတိ ပရေသံ ပရိသာယ ဝါ. မက္ခီတိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခဏလက္ခဏေန မက္ခေန သမန္နာဂတော. ပဠာသီတိ ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော. ဣဿုကီတိ ပရေသံ သက္ကာရာဒိဣဿာယနလက္ခဏာယ ဣဿာယ သမန္နာဂတော. မစ္ဆရီတိ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီဟိ ပဉ္စဟိ မစ္ဆရိယေဟိ သမန္နာဂတော. သဌောတိ ကေရာဋိကော. မာယာဝီတိ ကတပါပပဋိစ္ဆာဒကော. ပါပိစ္ဆောတိ အသန္တသမ္ဘာဝနိစ္ဆကော ဒုဿီလော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ နတ္ထိကဝါဒီ အဟေတုကဝါဒီ အကိရိယဝါဒီ. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီတိ သယံ ဒိဋ္ဌိမေဝ ပရာမသတိ. အာဓာနဂ္ဂါဟီတိ ဒဠှဂ္ဂါဟီ. ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီတိ န သက္ကာ ဟောတိ ဂဟိတံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ. ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘တတ္ထ ကတမာနိ ဆ ဝိဝါဒမူလာနိ? ကောဓော မက္ခော ဣဿာ သာဌေယျံ ပါပိစ္ဆတာ သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသိတာ, ဣမာနိ ဆ ဝိဝါဒမူလာနီ’’တိ (ဝိဘ. ၉၄၄) ပဓာနဝသေန ဧကေကောယေဝ ဓမ္မော ဝုတ္တော.

එහි 'කෝධනෝ' යනු කිපෙන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'උපනාහී' යනු වෛරය අත් නොහරින ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ උපනාහයෙන් (බද්ධ වෛරයෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'අහිතාය දුක්ඛාය දේවමනුස්සානං' යනු භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය කෙසේ නම් දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිසත් දුක පිණිසත් පවතින්නේ ද? කොසම්බක ඛන්ධකයෙහි මෙන් භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු විවාදයට පත් වූ කල්හි, එම විහාරයෙහි ඔවුන්ගේ අතේවාසිකයෝ (ශිෂ්‍යයෝ) විවාද කරති. ඔවුන්ගේ අවවාදය පිළිගන්නා වූ භික්ෂුණී සංඝයා ද විවාද කරති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ උපස්ථායකයෝ ද විවාද කරති. එකල්හි මිනිසුන්ගේ ආරක්ක දේවතාවෝ ද දෙකොටසකට බෙදෙති. ධර්මවාදී භික්ෂූන්ගේ ආරක්ක දේවතාවෝ ධර්මවාදී වෙති; අධර්මවාදී භික්ෂූන්ගේ ආරක්ක දේවතාවෝ අධර්මවාදී වෙති. ඉන්පසු එම ආරක්ක දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර වූ භූමාටු දේවතාවෝ ද භේද වෙති. මෙසේ පිළිවෙළින් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර අනෙක් සියලු දෙවි මිනිස්සු දෙකොටසකට බෙදෙති. තවද ධර්මවාදීන්ට වඩා අධර්මවාදීහු ම බොහෝ වෙති. එවිට බොහෝ දෙනෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද්දක් වේ ද එය සත්‍යය යැයි සලකා ධර්මය අත්හැර බොහෝ දෙනා අධර්මය ම වැළඳ ගනිති. ඔවුහු අධර්මය පෙරදැරි කරගෙන වසන්නාහු අපායයන්හි උපදිති. මෙසේ භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය දෙවිමිනිසුන්ගේ අහිත පිණිසත් දුක පිණිසත් පවතින්නේ ය. 'අජ්ඣත්තං වා' යනු ඔබගේ අභ්‍යන්තර පිරිසෙහි හෝ වේ. 'බහිද්ධා වා' යනු අන්‍යයන්ගේ පිරිසෙහි හෝ වේ. 'මක්ඛී' යනු අනුන්ගේ ගුණ මැකීමේ ලක්ෂණය ඇති මක්ඛයෙන් (ගුණමකු බවින්) යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'පලාසී' යනු අනුන් හා කරට කර සිටීමේ (තරඟ කිරීමේ) ලක්ෂණය ඇති පලාසයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'ඉස්සුකී' යනු අනුන්ගේ ලාභ සත්කාරාදියෙහි ඉවසීමට නොහැකි ලක්ෂණය ඇති ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'මච්ඡරී' යනු ආවාස මසුරුකම ආදී පංචවිධ මසුරුකම්වලින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'සඨෝ' යනු කෛරාටික වූ තැනැත්තා ය. 'මායාවී' යනු තමා කළ පාපයන් සඟවන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'පාපිච්ඡෝ' යනු තමා තුළ නැති ගුණ ඇති බව පෙන්වීමට කැමති වූ දුශ්ශීල තැනැත්තා ය. 'මිච්ඡාදිට්ඨී' යනු නත්ථික වාදය, අහේතුක වාදය හෝ අකිරිය වාදය ගන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'සන්දිට්ඨිපරාමාසී' යනු තමාගේ ම දෘෂ්ටිය දැඩිව ගත් තැනැත්තා ය. 'ආධානග්ගාහී' යනු දැඩිව අල්ලා ගන්නා වූ සුළු තැනැත්තා ය. 'දුප්පටිනිස්සග්ගී' යනු ගත් වැරදි දෘෂ්ටිය අත්හැරවීමට අපහසු තැනැත්තා ය. ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි

ဆဟိ တဏှာကာယေဟီတိ ‘‘ရူပတဏှာ, သဒ္ဒတဏှာ, ဂန္ဓတဏှာ, ရသတဏှာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ, ဓမ္မတဏှာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၄၄) ဝုတ္တာဟိ ဆဟိ တဏှာဟိ. တတ္ထ ယသ္မာ ဧကေကာယေဝ တဏှာ အနေကဝိသယတ္တာ ဧကေကသ္မိမ္ပိ ဝိသယေ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိတော အနေကာ ဟောန္တိ, တသ္မာ သမူဟဋ္ဌေန ကာယသဒ္ဒေန ယောဇေတွာ တဏှာကာယာတိ ဝုတ္တံ. တဏှာကာယာတိ ဝုတ္တေပိ တဏှာ ဧဝ. ရဇ္ဇတီတိ သယံ အာရမ္မဏေ ရဇ္ဇတိ, သာရတ္တော ဟောတိ.

තණ්හා කාය හය යනු: රූප තණ්හාව, ශබ්ද තණ්හාව, ගන්ධ තණ්හාව, රස තණ්හාව, ස්පර්ශ තණ්හාව සහ ධර්ම තණ්හාව යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයේ (විභංග 944) සඳහන් වන තණ්හාවන් සයයි. එහිදී එක් එක් තණ්හාවන් බොහෝ අරමුණු ඇති බැවින් ද, එක් එක් අරමුණෙහි නැවත නැවත උපදින බැවින් ද බොහෝ වේ. එබැවින් සමූහ යන අර්ථය ඇති 'කාය' යන වචනය සමඟ එක් කොට 'තණ්හාකාය' යැයි පවසන ලදී. තණ්හාකාය යැයි පැවසුවද එය තණ්හාවම වේ. 'ඇලෙයි' (රජ්ජති) යනු තමා අරමුණෙහි ඇලෙයි, දැඩි සේ ඇලුනේ වෙයි යන්නයි.

ဆဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟီတိ သဗ္ဗာသဝသုတ္တေ ဝုတ္တေဟိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

දෘෂ්ටිගත හය යනු සබ්බාසව සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන දෘෂ්ටීන්ය. එහි මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘တဿ ဧဝံ အယောနိသော မနသိကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘အတ္ထိ မေ အတ္တာ’တိ ဝါ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘နတ္ထိ မေ အတ္တာ’တိ ဝါ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သဉ္ဇာနာမီ’တိ ဝါ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘အတ္တနာဝ အနတ္တာနံ သဉ္ဇာနာမီ’တိ ဝါ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘အနတ္တနာဝ အတ္တာနံ သဉ္ဇာနာမီ’တိ ဝါ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အထ ဝါ ပနဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဟောတိ ‘ယော မေ အယံ အတ္တာ ဝဒေါ ဝေဒေယျော [Pg.26] တတြ တတြ ကလျာဏပါပကာနံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတိ, သော စ ခေါ ပန မေ အယံ အတ္တာ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉).

“මෙසේ අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදෙන එම පුද්ගලයාට දෘෂ්ටි හය අතුරින් එක්තරා දෘෂ්ටියක් උපදී. 'මට ආත්මයක් ඇතැ'යි සැබෑ ලෙස හා ස්ථිර ලෙස ඔහුට දෘෂ්ටියක් උපදී. 'මට ආත්මයක් නැතැ'යි සැබෑ ලෙස හා ස්ථිර ලෙස ඔහුට දෘෂ්ටියක් උපදී. 'ආත්මයෙන්ම ආත්මය හඳුනාගනිමි'යි සැබෑ ලෙස හා ස්ථිර ලෙස ඔහුට දෘෂ්ටියක් උපදී. 'ආත්මයෙන්ම අනාත්මය හඳුනාගනිමි'යි සැබෑ ලෙස හා ස්ථිර ලෙස ඔහුට දෘෂ්ටියක් උපදී. 'අනාත්මයෙන්ම ආත්මය හඳුනාගනිමි'යි සැබෑ ලෙස හා ස්ථිර ලෙස ඔහුට දෘෂ්ටියක් උපදී. නැතහොත් ඔහුට මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇති වේ: 'කතා කරන, විඳින, ඒ ඒ තැන කුසල් අකුසල් කර්මයන්ගේ විපාක විඳින මගේ මේ ආත්මය වනාහි නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, සදාකාලික වූ, විපරිණාමයට පත් නොවන ස්වභාවයක් ඇත්තකි. එය මහා මේරු පර්වතය හා සාගරය මෙන් සදාකාලිකව එසේම පවතිනු ඇත' වශයෙනි.”

တတ္ထ အတ္ထိ မေ အတ္တာတိ သဿတဒိဋ္ဌိ သဗ္ဗကာလေသု အတ္တနော အတ္ထိတံ ဂဏှာတိ. သစ္စတော ထေတတောတိ ဘူတတော စ ထိရတော စ, ‘‘ဣဒံ သစ္စ’’န္တိ သုဋ္ဌု ဒဠှဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နတ္ထိ မေ အတ္တာတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သတော သတ္တဿ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘဝဂ္ဂဟဏတော. အထ ဝါ ပုရိမာပိ တီသု ကာလေသု အတ္ထီတိ ဂဟဏတော သဿတဒိဋ္ဌိ, ပစ္စုပ္ပန္နမေဝ အတ္ထီတိ ဂဏှန္တီ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ, ပစ္ဆိမာပိ အတီတာနာဂတေသု နတ္ထီတိ ဂဟဏတော ‘‘ဘဿန္တာ အာဟုတိယော’’တိ ဂဟိတဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝိယ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ. အတီတေ ဧဝ နတ္ထီတိ ဂဏှန္တီ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နကဿ ဝိယ သဿတဒိဋ္ဌိ. အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သဉ္ဇာနာမီတိ သညာက္ခန္ဓသီသေန ခန္ဓေ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ သညာယ အဝသေသက္ခန္ဓေ သဉ္ဇာနတော ဣမိနာ အတ္တနာ ဣမံ အတ္တာနံ သဉ္ဇာနာမီတိ ဟောတိ. အတ္တနာဝ အနတ္တာနန္တိ သညာက္ခန္ဓံယေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ, ဣတရေ စတ္တာရောပိ အနတ္တာတိ ဂဟေတွာ သညာယ တေ သဉ္ဇာနတော ဧဝံ ဟောတိ. အနတ္တနာဝ အတ္တာနန္တိ သညာက္ခန္ဓံ အနတ္တာတိ ဂဟေတွာ, ဣတရေ စတ္တာရောပိ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ သညာယ တေ သဉ္ဇာနတော ဧဝံ ဟောတိ. သဗ္ဗာပိ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယောဝ. ဝဒေါ ဝေဒေယျောတိအာဒယော ပန သဿတဒိဋ္ဌိယာ ဧဝ အဘိနိဝေသာကာရာ. တတ္ထ ဝဒတီတိ ဝဒေါ, ဝစီကမ္မဿ ကာရကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝေဒယတီတိ ဝေဒေယျော, ဇာနာတိ အနုဘဝတိ စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိံ ဝေဒေတီတိ? တတြ တတြ ကလျာဏပါပကာနံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတိ. တတြ တတြာတိ တေသု တေသု ယောနိဂတိဌိတိနိဝါသနိကာယေသု အာရမ္မဏေသု ဝါ. နိစ္စောတိ ဥပ္ပာဒဝယရဟိတော. ဓုဝေါတိ ထိရော သာရဘူတော. သဿတောတိ သဗ္ဗကာလိကော. အဝိပရိဏာမဓမ္မောတိ အတ္တနော ပကတိဘာဝံ အဝိဇဟနဓမ္မော, ကကဏ္ဋကော ဝိယ နာနပ္ပကာရတံ နာပဇ္ဇတိ. သဿတိသမန္တိ စန္ဒသူရိယသမုဒ္ဒမဟာပထဝီပဗ္ဗတာ လောကဝေါဟာရေန သဿတိယောတိ ဝုစ္စန္တိ. သဿတီဟိ သမံ သဿတိသမံ. ယာဝ သဿတိယော တိဋ္ဌန္တိ, တာဝ တထေဝ ဌဿတီတိ ဂဏှတော ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဟောတိ.

එහි ‘මට ආත්මයක් ඇත’ යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. එය සෑම කල්හිම ආත්මයක් පවතින බව පිළිගනියි. ‘සැබෑ ලෙසම, ස්ථිර ලෙසම’ යනු සත්‍ය වූ හා ස්ථිර වූ ස්වභාවයෙන් යුක්තව, ‘මෙය සත්‍යය’ යැයි ඉතා දැඩි ලෙස පිළිගැනීම යන්නයි. ‘මට ආත්මයක් නැත’ යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. එය පවතින සත්ත්වයා ඒ ඒ භවයන්හිදී විනාශ වන බව (නැවත නූපදින බව) පිළිගැනීම නිසා ඇති වන්නකි. එසේත් නැත්නම්, පෙර සඳහන් කළ ‘මට ආත්මයක් ඇත’ යන්න කාලත්‍රයෙහිම ආත්මය පවතින බව පිළිගැනීම නිසා ශාස්වත දෘෂ්ටිය වේ. වර්තමානයෙහි පමණක් ස්කන්ධයන් පවතින බව පිළිගැනීම උච්ඡේද දෘෂ්ටිය වේ. පසුකාලීන මතිමතාන්තරවල අතීත හා අනාගත කාලයන්හි ආත්මයක් නැතැයි පිළිගැනීම නිසා ‘පූජා ද්‍රව්‍යයන් අළු වී යයි’ යනුවෙන් ගත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් මෙන් එය උච්ඡේද දෘෂ්ටියකි. අතීතයෙහි පමණක් ආත්මය නැතැයි පිළිගැනීම නිසා අධිච්චසමුප්පන්නක දෘෂ්ටිය මෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටියකි. ‘ආත්මයෙන්ම ආත්මය හඳුනමි’ යනු සංඥා ස්කන්ධය ප්‍රමුඛ කොට ගෙන ස්කන්ධයන් ආත්මය ලෙස ගෙන, එම සංඥාවෙන් සෙසු ස්කන්ධයන් හඳුනා ගැනීමෙන් ‘මෙම ආත්මය මගින් මෙම ආත්මය හඳුනා ගනිමි’ යන දෘෂ්ටිය ඇති වීමයි. ‘ආත්මයෙන්ම අනාත්මය හඳුනමි’ යනු සංඥා ස්කන්ධයම ආත්මය ලෙස ගෙන, සෙසු ස්කන්ධ සතරම අනාත්ම ලෙස ගෙන සංඥාවෙන් ඒවා හඳුනා ගැනීමයි. ‘අනාත්මයෙන්ම ආත්මය හඳුනමි’ යනු සංඥා ස්කන්ධය අනාත්ම ලෙස ගෙන, සෙසු ස්කන්ධ සතරම ආත්ම ලෙස ගෙන සංඥාවෙන් ඒවා හඳුනා ගැනීමයි. මේ සියල්ල ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටිහුමය. ‘කථා කරන්නා, විඳින්නා’ යනාදිය ශාස්වත දෘෂ්ටියෙහිම බැසගත් ආකාරයන්ය. එහි ‘වදො’ (කථා කරන්නා) යනු වාග් කර්මය කරන්නා යන්නයි. ‘වේදෙය්‍යො’ (විඳින්නා) යනු දැනගන්නා හා අනුභව කරන්නා යන්නයි. ‘මොනවා විඳින්නේද?’ යත්: ඒ ඒ තැන්හි කුසල අකුසල කර්මයන්ගේ විපාක විඳියි. ‘ඒ ඒ තැන්හි’ යනු ඒ ඒ යෝනි, ගති, ස්ථිති හා සත්ත්ව නිකායයන්හි හෝ අරමුණුවලදීය. ‘නිත්‍ය’ යනු උප්පාද හා වය (ඉපදීම හා විනාශය) රහිත වූවකි. ‘ස්ථිර’ යනු සාර වූ, නොවෙනස් වන දෙයකි. ‘ශාස්වත’ යනු සෑම කල්හි පවතින්නා වූ දෙයකි. ‘අවිපරිණාමධම්ම’ යනු ස්වකීය ස්වභාවය අත් නොහරින, කටුස්සකු මෙන් නොයෙක් ආකාරයට වෙනස් නොවන ස්වභාවයයි. ‘සස්සතිසමං’ යනු ලෝක සම්මුතියට අනුව සඳ, හිරු, මහා සාගරය, මහා පෘථිවිය හා පර්වත ශාස්වත (සදාකාලික) යැයි කියනු ලැබේ. ඒවාට සමාන බව ‘සස්සතිසම’ නම් වේ. ‘යම්තාක් එම ශාස්වත වස්තූන් පවතින්නේද, ඒ තාක් ආත්මය එලෙසම පවතියි’ යනුවෙන් ගන්නා තැනැත්තාට එවැනි දෘෂ්ටියක් ඇති වේ.

ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ [Pg.27] ပန ‘‘တတြ တတြ ဒီဃရတ္တံ ကလျာဏပါပကာနံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပစ္စနုဘောတိ, န သော ဇာတော နာဟောသိ, န သော ဇာတော န ဘဝိဿတိ, နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မောတိ ဝါ ပနဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဝိဘ. ၉၄၈) ဆ ဒိဋ္ဌီ ဧဝံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ.

එහෙත් ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි “ඒ ඒ තැන්හි දීර්ඝ කාලයක් කුසල අකුසල කර්ම විපාක අනුභව කරයි, ඔහු නූපන්නේය, (පෙර) නොවූයේය, ඔහු නූපන්නේය, (මතු) නොවන්නේය, ඔහු නිත්‍යය, ස්ථිරය, ශාස්වතය, නොවෙනස් වන ස්වභාව ඇත්තෙකි” යනුවෙන් සත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ දෘෂ්ටියක් ඇති වේ යැයි දෘෂ්ටි හය මෙසේ විශේෂ කොට දක්වා ඇත.

တတ္ထ န သော ဇာတော နာဟောသီတိ သော အတ္တာ အဇာတိဓမ္မတော န ဇာတော နာမ, သဒါ ဝိဇ္ဇမာနောယေဝါတိ အတ္ထော. တေနေဝ အတီတေ နာဟောသိ, အနာဂတေ န ဘဝိဿတိ. ယော ဟိ ဇာတော, သော အဟောသိ. ယော စ ဇာယိဿတိ, သော ဘဝိဿတီတိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ န သော ဇာတော နာဟောသီတိ သော သဒါ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အတီတေပိ န ဇာတု န အဟောသိ, အနာဂတေပိ န ဇာတု န ဘဝိဿတိ. အနုသယာ ဝုတ္တတ္ထာ.

එහි ‘ඔහු නූපන්නේය, නොවූයේය’ යනු එම ආත්මය ඉපදෙන ස්වභාවයක් නැති බැවින් ‘නොඋපන්නේ’ නම් වේ, සැමදා පවතින්නේමය යන්න අර්ථයයි. එහෙයින්ම අතීතයෙහි නොවීය, අනාගතයෙහි නොවන්නේය (යැයි කියනු ලැබේ). යමෙක් උපන්නේ නම් ඔහු ‘වූයේය’ යැයි ද, යමෙක් උපදින්නේ නම් ඔහු ‘වන්නේය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එසේත් නැත්නම්, ‘ඔහු නූපන්නේය, නොවූයේය’ යනු ඔහු සැමදා පවතින බැවින් අතීතයෙහි ද කිසිසේත් නොවූයේ නොවේ (වූයේමය), අනාගතයෙහි ද කිසිසේත් නොවන්නේ නොවේ (වන්නේමය). අනුශයයන් පිළිබඳ අර්ථ පෙර පවසන ලදී.

သတ္တဟိ သညောဇနေဟီတိ သတ္တကနိပါတေ ဝုတ္တေဟိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

‘සංයෝජන සතකින්’ යනු අංගුත්තර නිකායේ සත්තක නිපාතයෙහි වදාරන ලද සංයෝජනයන්ගෙනි. එහි මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘သတ္တိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သံယောဇနာနိ. ကတမာနိ သတ္တ? အနုနယသံယောဇနံ, ပဋိဃသံယောဇနံ, ဒိဋ္ဌိသံယောဇနံ, ဝိစိကိစ္ဆာသံယောဇနံ, မာနသံယောဇနံ, ဘဝရာဂသံယောဇနံ, အဝိဇ္ဇာသံယောဇနံ. ဣမာနိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တ သံယောဇနာနီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၈).

“මහණෙනි, මේ සංයෝජන සතකි. ඒ සත කවරේද? අනුනය සංයෝජනය, පටිඝ සංයෝජනය, දිට්ඨි සංයෝජනය, විචිකිච්ඡා සංයෝජනය, මාන සංයෝජනය, භවරාග සංයෝජනය, අවිජ්ජා සංයෝජනය යන මේවායි. මහණෙනි, මේ වනාහි සංයෝජන සතයි.”

တတ္ထ အနုနယသံယောဇနန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနံ. သဗ္ဗာနေဝေတာနိ ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနာနိ.

එහි ‘අනුනය සංයෝජනය’ යනු කාමරාග සංයෝජනයයි. මේ සියල්ලම සත්ත්වයා සසර බැඳ තබන අර්ථයෙන් ‘සංයෝජන’ නම් වේ.

သတ္တဟိ မာနေဟီတိ ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တေဟိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

‘මානයන් සතකින්’ යනු ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි වදාරන ලද මානයන්ගෙනි. එහි මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘မာနော, အတိမာနော, မာနာတိမာနော, ဩမာနော, အဓိမာနော, အသ္မိမာနော, မိစ္ဆာမာနော’’တိ (ဝိဘ. ၉၅၀).

“මානය, අතිමානය, මානාතිමානය, ඕමානය, අධිමානය, අස්මිමානය, මිච්ඡාමානය යනුවෙනි.”

တတ္ထ မာနောတိ သေယျာဒိဝသေန ပုဂ္ဂလံ အနာမသိတွာ ဇာတိအာဒီသု ဝတ္ထုဝသေနေဝ ဥန္နတိ. အတိမာနောတိ ဇာတိအာဒီဟိ ‘‘မယာ သဒိသော နတ္ထီ’’တိ အတိက္ကမိတွာ ဥန္နတိ. မာနာတိမာနောတိ ‘‘အယံ ပုဗ္ဗေ မယာ သဒိသော, ဣဒါနိ အဟံ သေဋ္ဌော, အယံ ဟီနတရော’’တိ ဥပ္ပန္နမာနော. ဩမာနောတိ ဇာတိအာဒီဟိ အတ္တာနံ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ပဝတ္တမာနော, ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောယေဝ. အဓိမာနောတိ အနဓိဂတေယေဝ စတုသစ္စဓမ္မေ အဓိဂတောတိ မာနော. အယံ ပန အဓိမာနော ပရိသုဒ္ဓသီလဿ ကမ္မဋ္ဌာနေ အပ္ပမတ္တဿ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန ဝိတိဏ္ဏကင်္ခဿ တိလက္ခဏံ [Pg.28] အာရောပေတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န အညေသံ. အသ္မိမာနောတိ ရူပါဒီသု ခန္ဓေသု အသ္မီတိ မာနော, ‘‘အဟံ ရူပ’’န္တိအာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မိစ္ဆာမာနောတိ ပါပကေန ကမ္မာယတနာဒိနာ ဥပ္ပန္နမာနော.

එහි ‘මානය’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ආදී වශයෙන් පුද්ගලයා සසඳා නොබලා ජාතිය ආදියෙහි වස්තු ස්වභාවයෙන්ම ඇති වන උඩඟුකමයි. ‘අතිමානය’ යනු ජාතිය ආදියෙන් “මට සමාන කෙනෙක් නැත” යනුවෙන් අන් අය ඉක්මවා යන උඩඟුකමයි. ‘මානාතිමානය’ යනු “මොහු පෙර මට සමානව සිටියේය, දැන් මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, මොහු පහත්ය” යනුවෙන් ඇති වන මානයයි. ‘ඕමානය’ යනු ජාතිය ආදියෙන් තමා පහත් කොට සලකා ඇති වන “මම පහත් වෙමි” යන මානයමයි. ‘අධිමානය’ යනු අවබෝධ නොකළා වූ සතර සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කළෙමි යැයි සිතන මානයයි. මේ අධිමානය වනාහි පිරිසිදු සීලයක් ඇති, කර්මස්ථානයෙහි අප්‍රමාදීව නාමරූප පිරිසිඳ දැක, ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහයෙන් සැක දුරු කොට, තිලක්කුණු ආරෝපණය කරමින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරන්නා වූ විදර්ශනා වඩන පෘථග්ජනයාට ඇති වන්නකි; අන් අයට ඇති නොවේ. ‘අස්මිමානය’ යනු රූප ආදී ස්කන්ධයන්හි “මම වෙමි” යනුවෙන් ඇති වන මානයයි. “මම රූපය වෙමි” යනාදී වශයෙන් ඇති වන මානය යන්න මෙහි අදහසයි. ‘මිච්ඡාමානය’ යනු පවිටු කර්මයන් හෝ පහත් වෘත්තීන් ආදිය නිසා ඇති වන මානයයි.

လောကဓမ္မာ ဝုတ္တတ္ထာ. သမ္ပရိဝတ္တတီတိ လောကဓမ္မေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ လာဘာဒီသု စတူသု အနုရောဓဝသေန, အလာဘာဒီသု စတူသု ပဋိဝိရောဓဝသေန ဘုသံ နိဝတ္တတိ, ပကတိဘာဝံ ဇဟာတီတိ အတ္ထော. မိစ္ဆတ္တာပိ ဝုတ္တတ္ထာ. နိယျာတောတိ ဂတော ပက္ခန္ဒော, အဘိဘူတောတိ အတ္ထော.

අටලෝ දහමේ අර්ථ පවසන ලදී. ‘සම්පරිවත්තති’ යනු හේතු භූත වූ ලෝක ධර්මයන් නිසා ලාභාදී සතරෙහිදී ඇලීමෙන් ද, අලාභාදී සතරෙහිදී ගැටීමෙන් ද බෙහෙවින් පෙරළීමයි, තමාගේ ස්වභාවික තත්ත්වය අත්හැරීමයි යන්න අර්ථයයි. අට මිථ්‍යාත්වයන්ගේ අර්ථ ද පවසන ලදී. ‘නිය්‍යාතො’ යනු ගිය හෝ බැසගත් යන්නයි, ‘අභිභූතො’ යනු මඩනා ලද යන්න අර්ථයයි.

အဋ္ဌဟိ ပုရိသဒေါသေဟီတိ အဋ္ဌကနိပါတေ ဥပမာဟိ သဟ, ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ ဥပမံ ဝိနာ ဝုတ္တေဟိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

‘පුරුෂ දෝෂ අටකින්’ යනු අට්ඨක නිපාතයෙහි උපමාවන් සමග ද, ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි උපමාවන් රහිතව ද වදාරන ලද දෝෂයන්ගෙනි. එහි මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ကတမေ အဋ္ဌ ပုရိသဒေါသာ? ဣဓ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ‘န သရာမိ န သရာမီ’တိ အဿတိယာဝ နိဗ္ဗေဌေတိ. အယံ ပဌမော ပုရိသဒေါသော.

“පුරුෂ දෝෂ අට කවරේද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂූහු එක් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් විසින් ඇවතකින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි ‘මට මතක නැත, මට මතක නැත’ යැයි පවසමින් සිහිය නැති බවක් අඟවා ඇවතින් නිදහස් වීමට උත්සාහ කරයි. මෙය පළමු වන පුරුෂ දෝෂයයි.

‘‘ပုန စပရံ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော စောဒကံယေဝ ပဋိပ္ဖရတိ ‘ကိံ နု ခေါ တုယှံ ဗာလဿ အဗျတ္တဿ ဘဏိတေန, တွမ္ပိ နာမ မံ ဘဏိတဗ္ဗံ မညသီ’တိ? အယံ ဒုတိယော ပုရိသဒေါသော.

නැවත ද, භික්ෂූහු එක් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් විසින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි චෝදනා කරන්නාටම පෙරළා මෙසේ දොස් පවරයි: ‘අඥාන වූ, අදක්ෂ වූ තොපගේ කීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? තෝ ද මට උපදෙස් දිය යුතු යැයි සිතන්නෙහිද?’ යනුවෙන් ප්‍රතිචෝදනා කරයි. මෙය දෙවන පුරුෂ දෝෂයයි.”

‘‘ပုန စပရံ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော စောဒကံယေဝ ပစ္စာရောပေတိ ‘တွမ္ပိ ခေါသိ ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပန္နော, တွံ တာဝ ပဌမံ ပဋိကရောဟီ’တိ. အယံ တတိယော ပုရိသဒေါသော.

‘‘නැවතත් මහණෙනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඇවතකින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, චෝදනා කරන්නාටම පෙරළා චෝදනා කරමින් මෙසේ පවසයි: ‘ඔබත් මෙබඳු නම් ඇති ඇවතකට පැමිණ සිටින්නෙහිය, පළමුව ඔබම එය පිළියම් කරගන්න’ කියායි. මෙය තුන්වන පුරුෂ දෝෂයයි.

‘‘ပုန စပရံ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော အညေနညံ ပဋိစရတိ, ဗဟိဒ္ဓါ ကထံ အပနာမေတိ, ကောပဉ္စ ဒေါသဉ္စ အပ္ပစ္စယဉ္စ ပါတုကရောတိ. အယံ စတုတ္ထော ပုရိသဒေါသော.

‘‘නැවතත් මහණෙනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඇවතකින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, කරුණු මගහරිමින් අදාළ නොවන දේ පවසයි, කතාව පිටතට යොමු කරයි, කෝපය ද ද්වේෂය ද අප්‍රසාදය ද පහළ කරයි. මෙය හතරවන පුරුෂ දෝෂයයි.

‘‘ပုန စပရံ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော သံဃမဇ္ဈေ ဗာဟာဝိက္ခေပကံ ဘဏတိ. အယံ ပဉ္စမော ပုရိသဒေါသော.

‘‘නැවතත් මහණෙනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඇවතකින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, සංඝයා මැද දෑත් වීසි කරමින් (අභිනයෙන්) කතා කරයි. මෙය පස්වන පුරුෂ දෝෂයයි.

‘‘ပုန [Pg.29] စပရံ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော အနာဒိယိတွာ သံဃံ အနာဒိယိတွာ စောဒကံ သာပတ္တိကောဝ ယေန ကာမံ ပက္ကမတိ. အယံ ဆဋ္ဌော ပုရိသဒေါသော.

‘‘නැවතත් මහණෙනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඇවතකින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, සංඝයා ද නොතකා, චෝදනා කරන්නා ද නොතකා, ඇවත සහිතවම තමන් කැමති තැනකට යයි. මෙය හයවන පුරුෂ දෝෂයයි.

‘‘ပုန စပရံ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ‘နေဝါဟံ အာပန္နောမှိ, န ပနာဟံ အနာပန္နောမှီ’တိ သော တုဏှီဘူတော သံဃံ ဝိဟေသေတိ. အယံ သတ္တမော ပုရိသဒေါသော.

‘‘නැවතත් මහණෙනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඇවතකින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, ‘මම ඇවතට පැමිණියෙත් නොවෙමි, මම ඇවතට නොපැමිණියෙත් නොවෙමි’ යැයි පවසා, නිශ්ශබ්දව සිටිමින් සංඝයා වෙහෙසට පත් කරයි. මෙය හත්වන පුරුෂ දෝෂයයි.

‘‘ပုန စပရံ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အာပတ္တိယာ စောဒေန္တိ. သော ဘိက္ခု ဘိက္ခူဟိ အာပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ဧဝမာဟ – ‘ကိံ နု ခေါ တုမှေ အာယသ္မန္တော အတိဗာဠှံ မယိ ဗျာဝဋာ? ဣဒါနာဟံ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တိဿာမီ’တိ. သော သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တိတွာ ဧဝမာဟ ‘ဣဒါနိ ခေါ တုမှေ အာယသ္မန္တော အတ္တမနာ ဟောထာ’တိ. အယံ အဋ္ဌမော ပုရိသဒေါသော. ဣမေ အဋ္ဌ ပုရိသဒေါသာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၅၇; အ. နိ. ၈.၁၄).

‘‘නැවතත් මහණෙනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් භික්ෂුවකට ඇවතකින් චෝදනා කරති. ඒ භික්ෂුව භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඇවතකින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි මෙසේ පවසයි – ‘ආයුෂ්මතුනි, ඇයි ඔබලා මා ගැන මේ තරම් දැඩිව සොයා බලන්නේ? මම දැන් ශික්ෂාව අත්හැර ගිහි බවට පත්වෙමි’ කියායි. ඔහු ශික්ෂාව අත්හැර ගිහි බවට පත්ව මෙසේ පවසයි: ‘ආයුෂ්මතුනි, දැන් ඉතින් ඔබලා සතුටු වන්න’ කියායි. මෙය අටවන පුරුෂ දෝෂයයි. මේවා අටක් වූ පුරුෂ දෝෂයෝය.’’ (විභංග. 957; අං. නි. 8.14).

တတ္ထ ပုရိသဒေါသာတိ ပုရိသာနံ ဒေါသာ, တေ ပန ပုရိသသန္တာနံ ဒူသေန္တီတိ ဒေါသာ. န သရာမိ န သရာမီတိ ‘‘မယာ ဧတဿ ကမ္မဿ ကတဋ္ဌာနံ နဿရာမိ န သလ္လက္ခေမီ’’တိ ဧဝံ အဿတိဘာဝေန နိဗ္ဗေဌေတိ မောစေတိ. စောဒကံယေဝ ပဋိပ္ဖရတီတိ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဖရတိ, ပဋိအာဏိဘာဝေန တိဋ္ဌတိ. ကိံ နု ခေါ တုယှန္တိ တုယှံ ဗာလဿ အဗျတ္တဿ ဘဏိတေန နာမ ကိံ, ယော တွံ နေဝ ဝတ္ထုံ, န အာပတ္တိံ, န စောဒနံ ဇာနာသီတိ ဒီပေတိ. တွမ္ပိ နာမ ဧဝံ ကိဉ္စိ အဇာနန္တော ဘဏိတဗ္ဗံ မညသီတိ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. ပစ္စာရောပေတီတိ ‘‘တွမ္ပိ ခေါသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တော ပတိအာရောပေတိ. ပဋိကရောဟီတိ ဒေသနာဂါမိနိံ ဒေသေဟိ, ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိတော ဝုဋ္ဌာဟိ, တတော သုဒ္ဓန္တေ ပတိဋ္ဌိတော အညံ စောဒေဿသီတိ ဒီပေတိ. အညေနညံ ပဋိစရတီတိ အညေန ကာရဏေန, ဝစနေန ဝါ အညံ ကာရဏံ, ဝစနံ ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတိ. ‘‘အာပတ္တိံ အာပန္နောသီ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘ကော အာပန္နော, ကိံ အာပန္နော, ကိသ္မိံ အာပန္နော, ကထံ အာပန္နော, ကံ ဘဏထ, ကိံ ဘဏထာ’’တိ ဘဏတိ. ‘‘ဧဝရူပံ ကိဉ္စိ တယာ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တေ [Pg.30] ‘‘န သုဏာမီ’’တိ သောတံ ဥပနေတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ကထံ အပနာမေတီတိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပန္နောသီ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ပါဋလိပုတ္တံ ဂတောမှီ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘န တဝ ပါဋလိပုတ္တဂမနံ ပုစ္ဆာမာ’’တိ ဝုတ္တေ တတော ရာဇဂဟံ ဂတောမှီတိ. ‘‘ရာဇဂဟံ ဝါ ယာဟိ ဗြာဟ္မဏဂေဟံ ဝါ, အာပတ္တိံ အာပန္နောသီ’’တိ. ‘‘တတ္ထ မေ သူကရမံသံ လဒ္ဓ’’န္တိအာဒီနိ ဝဒန္တော ကထံ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခိပတိ. ကောပန္တိ ကုပိတဘာဝံ, ဒေါသန္တိ ဒုဋ္ဌဘာဝံ. ဥဘယမ္ပေတံ ကောဓဿေဝ နာမံ. အပ္ပစ္စယန္တိ အသန္တုဋ္ဌာကာရံ, ဒေါမနဿဿေတံ နာမံ. ပါတုကရောတီတိ ဒဿေတိ ပကာသေတိ. ဗာဟာဝိက္ခေပကံ ဘဏတီတိ ဗာဟံ ဝိက္ခိပိတွာ ဝိက္ခိပိတွာ အလဇ္ဇိဝစနံ ဝဒတိ. အနာဒိယိတွာတိ စိတ္တီကာရေန အဂ္ဂဟေတွာ အဝဇာနိတွာ, အနာဒရော ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဝိဟေသေတီတိ ဝိဟေဌေတိ ဗာဓတိ. အတိဗာဠှန္တိ အတိဒဠှံ အတိပ္ပမာဏံ. မယိ ဗျာဝဋာတိ မယိ ဗျာပါရံ အာပန္နာ. ဟီနာယာဝတ္တိတွာတိ ဟီနဿ ဂိဟိဘာဝဿ အတ္ထာယ အာဝတ္တိတွာ, ဂိဟီ ဟုတွာတိ အတ္ထော. အတ္တမနာ ဟောထာတိ တုဋ္ဌစိတ္တာ ဟောထ, ‘‘မယာ လဘိတဗ္ဗံ လဘထ, မယာ ဝသိတဗ္ဗဋ္ဌာနေ ဝသထ, ဖာသုဝိဟာရော ဝေါ မယာ ကတော’’တိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. ဒုဿတီတိ ဒုဋ္ဌော ဟောတိ.

එහි 'පුරිසදෝසා' යනු පුද්ගලයන්ගේ දෝෂයන්ය; ඒවා පුද්ගල සන්තානය දූෂණය කරන බැවින් 'දෝෂ' නම් වේ. 'මතක නැත මතක නැත' යනු "මම මේ ක්‍රියාව කළ ස්ථානය හෝ අවස්ථාව සිහිපත් නොකරමි, මතකයට නංවාගත නොහැකිය" යන්නයි; මෙසේ සිහිය නැති බවක් අඟවමින් චෝදනාවෙන් නිදහස් වීමට උත්සාහ කරයි. 'චෝදකයාටම පෙරළා පහර දෙයි' යනු විරුද්ධ වී ඔහුටම චෝදනා මුඛයෙන් සිටීමයි. "මෝඩයෙකු වූ, විනයෙහි අදක්ෂයෙකු වූ ඔබේ කතාවෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ඔබ වස්තුවවත්, ඇවතවත්, චෝදනාවවත් නොදන්නෙහිය" යන්න මෙයින් දැක්වේ. "ඔබ වැනි කිසිවක් නොදන්නා අයෙකු අනුන්ට උපදෙස් දිය යුතු යැයි සිතන්නේද?" යැයි පවසමින් මැඩපවත්වයි. 'පච්චාරෝපේති' යනු "ඔබත් මෙබඳු ඇවතකට පැමිණ සිටින්නෙහිය" ආදී වශයෙන් පවසමින් පෙරළා චෝදනා කිරීමයි. 'පිළියම් කරනු' යනු දේශනාගාමිනී ඇවත දේශනා කරනු, වුට්ඨානගාමිනී ඇවතින් නැගී සිටිනු, ඉන්පසු පිරිසිදු භාවයට පත්ව අනුන්ට චෝදනා කරනු යන්නයි. 'අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරති' යනු එක් කරුණක් හෝ වචනයක් තවත් කරුණකින් හෝ වචනයකින් වසා දැමීමයි. "ඇවතකට පැමිණියේද" යැයි ඇසූ විට "කවුද පැමිණියේ, මොනවාටද පැමිණියේ, කුමන කරුණක් නිසාද, කෙසේද, කාටද ඔය කියන්නේ, මොනවාද ඔය කියන්නේ" යැයි පවසයි. "ඔබ මෙබඳු දෙයක් දුටුවෙහිද" යැයි ඇසූ විට "මට ඇසෙන්නේ නැත" යැයි කන යොමු කරයි. 'කතාව පිටතට යොමු කරයි' යනු "මෙබඳු ඇවතකට පැමිණියේද" යැයි ඇසූ විට "මම පාටලීපුත්‍රයට ගියෙමි" යැයි පවසා, නැවත "අපි ඔබ පාටලීපුත්‍රයට ගිය බවක් නොඇසුවෙමු" යැයි කී විට "මම රජගහ නුවරට ගියෙමි" යැයි කීමයි. "රජගහ නුවරට හෝ බ්‍රාහ්මණ ගෙදරකට හෝ යන්න, ඔබ ඇවතට පැමිණියෙහිය" යැයි කී විට "එහිදී මට ඌරු මස් ලැබුණි" ආදී වශයෙන් පවසමින් කතාව පිටතට විසි කරයි. 'කෝපය' යනු කිපුණු බවයි, 'දෝෂය' යනු දූෂිත වූ බවයි. මේ දෙකම ක්‍රෝධයට නම් වේ. 'අප්පච්චය' යනු අසතුටු ආකාරයයි, එය දොම්නසට නමකි. 'පළ කරයි' යනු පෙන්වයි, ප්‍රකාශ කරයි. 'දෑත් වීසි කරමින් කතා කරයි' යනු දෑත් ඔසවමින් අලජ්ජී පුද්ගලයන්ගේ හෝ ලජ්ජා නැති අයගේ වචන පැවසීමයි. 'නොතකා' යනු ගෞරවයෙන් පිළි නොගෙන, අවඥා කරමින්, අනාදර සහිතව යන්නයි. 'වෙහෙසට පත් කරයි' යනු පීඩා කරයි, බාධා කරයි. 'අතිබාළ්හං' යනු ඉතා තදින්, ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන්නයි. 'මා කෙරෙහි උනන්දු වෙති' යනු මා කෙරෙහි ව්‍යාපාරයක (උනන්දුවක) යෙදී සිටිති යන්නයි. 'ගිහි බවට පත්ව' යනු පහත් වූ ගිහිභාවය සඳහා හැරී ගොස්, ගිහියෙකු වී යන්නයි. 'සතුටු වන්න' යනු සතුටු සිතින් සිටින්න, "මා ලැබිය යුතු පිරිකර ඔබලා ලබාගන්න, මා සිටි තැන ඔබලා ඉන්න, ඔබලාට පහසුවෙන් විසීමට මා කටයුතු සැලසුවේය" යන අදහසින් පවසයි. 'දූෂිත වේ' යනු නරක් වූයේ වෙයි.

နဝဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟီတိ သတ္တေသု ဥပ္ပတ္တိဝသေနေဝ ကထိတာနိ. ယထာဟ –

'නව ආඝාත වස්තූන්' යනු සත්වයන් කෙරෙහි (ද්වේෂය) උපදින ආකාරය අනුවම දේශනා කරන ලදී. ඒ මෙසේය:

‘‘နဝယိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, အာဃာတဝတ္ထူနိ. ကတမာနိ နဝ? ‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’တိ အာဃာတံ ဗန္ဓတိ, ‘အနတ္ထံ မေ စရတီ’တိ အာဃာတံ ဗန္ဓတိ, ‘အနတ္ထံ မေ စရိဿတီ’တိ အာဃာတံ ဗန္ဓတိ, ‘ပိယဿ မေ မနာပဿ အနတ္ထံ အစရိ, အနတ္ထံ စရတိ, အနတ္ထံ စရိဿတီ’တိ အာဃာတံ ဗန္ဓတိ, ‘အပ္ပိယဿ မေ အမနာပဿ အတ္ထံ အစရိ, အတ္ထံ စရတိ, အတ္ထံ စရိဿတီ’တိ အာဃာတံ ဗန္ဓတိ. ဣမာနိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, နဝ အာဃာတဝတ္ထူနီ’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၉).

‘‘මහණෙනි, මේ ආඝාත වස්තූන් නවයකි. ඒ නවය කවරේද? ‘මොහු මට අහිතක් කළේය’ කියා වෛර බඳියි, ‘මොහු මට අහිතක් කරයි’ කියා වෛර බඳියි, ‘මොහු මට අහිතක් කරනු ඇත’ කියා වෛර බඳියි. ‘මාගේ ප්‍රිය මනාප තැනැත්තාට අහිතක් කළේය, අහිතක් කරයි, අහිතක් කරනු ඇත’ කියා වෛර බඳියි. ‘මාගේ අප්‍රිය අමනාප තැනැත්තාට හිතක් (යහපතක්) කළේය, හිතක් කරයි, හිතක් කරනු ඇත’ කියා වෛර බඳියි. මහණෙනි, මේවා නව ආඝාත වස්තූන්ය.’’ (අං. නි. 9.29).

တတ္ထ အာဃာတဝတ္ထူနီတိ အာဃာတကာရဏာနိ. အာဃာတန္တိ စေတ္ထ ကောပေါ, သောယေဝ ဥပရူပရိ ကောပဿ ဝတ္ထုတ္တာ အာဃာတဝတ္ထု. အာဃာတံ ဗန္ဓတီတိ ကောပံ ဗန္ဓတိ ကရောတိ ဥပ္ပာဒေတိ. ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတိ. ပိယဿ မေ မနာပဿ အတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတိ. အပ္ပိယဿ မေ အမနာပဿ အနတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န [Pg.31] စရိဿတီ’’တိ (မဟာနိ. ၈၅; ဝိဘ. ၉၆၀; ဓ. သ. ၁၀၆၆) နိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာနိ အပရာနိပိ နဝ အာဃာတဝတ္ထူနိ ဣမေဟေဝ နဝဟိ သင်္ဂဟိတာနိ. အာဃာတိတောတိ ဃဋ္ဋိတော.

එහි 'ආඝාත වස්තූන්' යනු වෛර බැඳීමට හේතු වන කරුණුයි. මෙහි 'ආඝාත' යනු කෝපයයි. එයම නැවත නැවත උපදින කෝපයට හේතු වන බැවින් 'ආඝාත වස්තු' නම් වේ. 'වෛර බඳියි' යනු කෝපය බඳියි, කරයි, උපදවයි යන්නයි. "මට යහපතක් නොකළේය, නොකරයි, නොකරනු ඇත. මාගේ ප්‍රිය මනාප තැනැත්තාට යහපතක් නොකළේය, නොකරයි, නොකරනු ඇත. මාගේ අප්‍රිය අමනාප තැනැත්තාට අයහපතක් (අහිතක්) නොකළේය, නොකරයි, නොකරනු ඇත" යනුවෙන් නිද්දේස පාලියෙහි වදාල අනෙක් නව ආඝාත වස්තූන් ද මෙහිම ඇතුළත් වේ. 'ආඝාතිත' යනු ගැටුණු (පෑහුණු) බවයි.

နဝဝိဓမာနေဟီတိ ကတမေ နဝဝိဓမာနာ? သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော, သေယျဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ မာနော, သေယျဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနော. သဒိသဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော, သဒိသဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ မာနော, သဒိသဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနော. ဟီနဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော, ဟီနဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ မာနော, ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနော. ဣမေ နဝဝိဓမာနာ (ဝိဘ. ၉၆၂).

නව වැදෑරුම් මානයන් යනු කවරේද? 1. උසස් තැනැත්තාට වඩා මම උසස් වෙමියි යන මානය, 2. උසස් තැනැත්තා හා මම සමාන වෙමියි යන මානය, 3. උසස් තැනැත්තාට වඩා මම පහත් වෙමියි යන මානය. 4. සමාන තැනැත්තාට වඩා මම උසස් වෙමියි යන මානය, 5. සමාන තැනැත්තා හා මම සමාන වෙමියි යන මානය, 6. සමාන තැනැත්තාට වඩා මම පහත් වෙමියි යන මානය. 7. පහත් තැනැත්තාට වඩා මම උසස් වෙමියි යන මානය, 8. පහත් තැනැත්තා හා මම සමාන වෙමියි යන මානය, 9. පහත් තැනැත්තාට වඩා මම පහත් වෙමියි යන මානය. මොහු නව වැදෑරුම් මානයෝ වෙති.

ဧတ္ထ ပန သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော ရာဇူနဉ္စေဝ ပဗ္ဗဇိတာနဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ရာဇာ ဟိ ‘‘ရဋ္ဌေန ဝါ ဓနေန ဝါ ဝါဟနေဟိ ဝါ ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ, ပဗ္ဗဇိတောပိ ‘‘သီလဓုတင်္ဂါဒီဟိ ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ.

මෙහිදී, උසස් තැනැත්තාට වඩා මම උසස් වෙමියි යන මානය රජවරුන්ට හා පැවිද්දන්ට ඇති වේ. රජෙක් වනාහි 'රාජ්‍යයෙන් හෝ ධනයෙන් හෝ හස්ති අස්ව වාහනාදියෙන් මා හා සමාන කවරෙක් ඇද්දැ'යි මෙබඳු මානයක් ඇති කර ගනී. පැවිද්දා ද 'සීල ගුණ හෝ ධුතාංග ගුණ ආදියෙන් මා හා සමාන කවරෙක් ඇද්දැ'යි මෙබඳු මානයක් ඇති කර ගනී.

သေယျဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ မာနောပိ ဧတေသံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ရာဇာ ဟိ ‘‘ရဋ္ဌေန ဝါ ဓနေန ဝါ ဝါဟနေဟိ ဝါ အညရာဇူဟိ သဒ္ဓိံ မယှံ ကိံ နာနာကရဏ’’န္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ, ပဗ္ဗဇိတောပိ ‘‘သီလဓုတင်္ဂါဒီဟိ အညေန ဘိက္ခုနာ မယှံ ကိံ နာနာကရဏ’’န္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ.

උසස් තැනැත්තා හා මම සමාන වෙමියි යන මානය ද ඔවුන්ටම ඇති වේ. රජෙක් 'රාජ්‍යයෙන් හෝ ධනයෙන් හෝ වාහනාදියෙන් අන්‍ය රජවරුන් හා මා අතර ඇති වෙනස කිමෙක්දැ'යි මෙබඳු මානයක් ඇති කර ගනී. පැවිද්දා ද 'සීලාදී ගුණයන්ගෙන් අන්‍ය භික්ෂූන් හා මා අතර ඇති වෙනස කිමෙක්දැ'යි මෙබඳු මානයක් ඇති කර ගනී.

သေယျဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောပိ ဧတေသံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဿ ဟိ ရညော ရဋ္ဌံ ဝါ ဓနံ ဝါ ဝါဟနာဒီနိ ဝါ နာတိသမ္ပန္နာနိ ဟောန္တိ, သော ‘‘မယှံ ရာဇာတိ ဝေါဟာရသုခမတ္တကမေဝ, ကိံ ရာဇာ နာမ အဟ’’န္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ, ပဗ္ဗဇိတောပိ အပ္ပလာဘသက္ကာရော ‘‘အဟံ ဓမ္မကထိကော ဗဟုဿုတော မဟာထေရောတိ ကထာမတ္တမေဝ, ကိံ ဓမ္မကထိကော နာမာဟံ, ကိံ ဗဟုဿုတော နာမာဟံ, ကိံ မဟာထေရော နာမာဟံ, ယဿ မေ လာဘသက္ကာရော နတ္ထီ’’တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ.

උසස් තැනැත්තාට වඩා මම පහත් වෙමියි යන මානය ද ඔවුන්ටම ඇති වේ. යම් රජෙකුට රාජ්‍යය, ධනය හෝ වාහනාදිය එතරම්ම සම්පූර්ණ නැද්ද, හෙතෙම 'මගේ රජකම නාම මාත්‍රයක් පමණි, මම කුමන රජෙක්ද' කියා මෙබඳු හීන මානයක් ඇති කර ගනී. පැවිද්දා ද අල්ප ලාභ සත්කාර ඇත්තෙක් නම් 'මම ධර්මකථිකයෙකි, බහුශ්‍රැතයෙකි, මහා ස්ථවිරයෙකි යනු වචනයක් පමණි. ලාභ සත්කාර නැති මම කුමන ධර්මකථිකයෙක්ද, කුමන බහුශ්‍රැතයෙක්ද, කුමන මහා ස්ථවිරයෙක්ද' කියා මෙබඳු මානයක් ඇති කර ගනී.

သဒိသဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနာဒယော အမစ္စာဒီနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အမစ္စော ဝါ ဟိ ရဋ္ဌိယော ဝါ ‘‘ဘောဂယာနဝါဟနာဒီဟိ ကော မယာ သဒိသော အညော ရာဇပုရိသော အတ္ထီ’’တိ ဝါ, ‘‘မယှံ အညေဟိ သဒ္ဓိံ ကိံ နာနာကရဏ’’န္တိ ဝါ, ‘‘အမစ္စောတိ နာမမေဝ မယှံ, ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ မေ နတ္ထိ, ကိံ အမစ္စော နာမာဟ’’န္တိ ဝါ ဧတံ မာနံ ကရောတိ.

සමාන තැනැත්තාට වඩා මම උසස් වෙමි යන මානය ආදිය ඇමතිවරුන් ආදීන්ට ඇති වේ. ඇමතියෙකු හෝ රට පාලනය කරන අයෙකු 'සම්පත්, වාහනාදියෙන් මා හා සමාන අන්‍ය රාජ පුරුෂයෙක් ඇද්දැ'යි කියා හෝ 'අන්‍යන් හා මා අතර ඇති වෙනස කිමෙක්ද' කියා හෝ 'ඇමති කියා නමක් පමණි, මට කෑම බීම ඇඳුම් පැළඳුම් පවා හරි හැටි නැත, මම කුමන ඇමතියෙක්ද' කියා හෝ මෙබඳු මානයන් ඇති කර ගනී.

ဟီနဿ [Pg.32] သေယျောဟမသ္မီတိ မာနာဒယော ဒါသာဒီနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒါသော ဟိ ‘‘မာတိတော ဝါ ပိတိတော ဝါ ကော မယာ သဒိသော အညော ဒါသော နာမ အတ္ထိ, အညေ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တာ ကုစ္ဆိဟေတု ဒါသာ နာမ ဇာတာ, အဟံ ပန ပဝေဏိအာဂတတ္တာ သေယျော’’တိ ဝါ, ‘‘ပဝေဏိအာဂတဘာဝေန ဥဘတောသုဒ္ဓိကဒါသတ္တေန အသုကဒါသေန နာမ သဒ္ဓိံ မယှံ ကိံ နာနာကရဏ’’န္တိ ဝါ, ‘‘ကုစ္ဆိဝသေနာဟံ ဒါသဗျံ ဥပဂတော, မာတာပိတုကောဋိယာ ပန မေ ဒါသဋ္ဌာနံ နတ္ထိ, ကိံ ဒါသော နာမ အဟ’’န္တိ ဝါ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ယထာ စ ဒါသော, ဧဝံ ပုက္ကုသစဏ္ဍာလာဒယောပိ ဧတံ မာနံ ကရောန္တိယေဝ. ဧတ္ထ စ သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ ဥပ္ပန္နမာနောဝ ယာထာဝမာနော, ဣတရေ ဒွေ အယာထာဝမာနာ. တထာ သဒိသဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ ဥပ္ပန္နမာနောဝ ယာထာဝမာနော, ဣတရေ ဒွေ အယာထာဝမာနာ. တတ္ထ ယာထာဝမာနာ အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈာ, အယာထာဝမာနာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝဇ္ဈာတိ.

පහත් තැනැත්තාට වඩා මම උසස් වෙමි යන මානය ආදිය දාසයන් (සේවකයන්) ආදීන්ට ඇති වේ. දාසයෙකු 'මවගේ පැත්තෙන් හෝ පියාගේ පැත්තෙන් මා හා සමාන අන්‍ය දාසයෙක් කවරෙක්ද? අන්‍යයන් ජීවත් විය නොහැකිව කුසගින්න නිසා දාසයන් වී ඇත. මම වනාහි පරම්පරාවෙන් ආ දාසයෙකු බැවින් උසස් වෙමි'යි කියා හෝ 'පරම්පරාවෙන් ආ බැවින් හා දෙමව්පියන් දෙපාර්ශවයෙන්ම පිරිසිදු දාස භාවයක් ඇති බැවින් අසවල් දාසයා හා මා අතර ඇති වෙනස කිමෙක්ද' කියා හෝ 'මම කුසගින්න නිසා දාස භාවයට පත් වීමි, මව්පිය පරම්පරාවෙන් මට දාසකමක් නැත, මම සැබෑ දාසයෙක් නොවෙමි'යි කියා හෝ මෙබඳු මානයක් ඇති කර ගනී. දාසයා මෙන්ම, පක්කුස හා චණ්ඩාල ආදීහු ද මෙබඳු මානයන් ඇති කර ගනිති. මෙහිදී උසස් තැනැත්තාට වඩා මම උසස් වෙමියි ඇති වන මානයම යථාර්ථ මානයයි, සෙසු දෙක අයථාර්ථ මානයන්ය. එසේම සමාන තැනැත්තා හා සමාන වෙමියි සහ පහත් තැනැත්තාට වඩා පහත් වෙමියි ඇති වන මානයන් යථාර්ථ මානයන් වන අතර සෙසු ඒවා අයථාර්ථ මානයන් වේ. එහිදී යථාර්ථ මානයන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වන අතර, අයථාර්ථ මානයන් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වන බව දත යුතුය.

တဏှာမူလကာ ဝုတ္တာယေဝ. ရဇ္ဇတီတိ န ကေဝလံ ရာဂေနေဝ ရဇ္ဇတိ, အထ ခေါ တဏှာမူလကာနံ ပရိယေသနာဒီနမ္ပိ သမ္ဘဝတော တဏှာမူလကေဟိ သဗ္ဗေဟိ အကုသလဓမ္မေဟိ ရဇ္ဇတိ, ယုဇ္ဇတိ ဗဇ္ဈတီတိ အဓိပ္ပာယော.

තණ්හාව මුල් කොට ගත් ධර්මයන් (තණ්හාමූලක ධර්ම) කලින් පවසන ලදී. 'ඇලෙයි' යනු හුදෙක් රාගයෙන් පමණක් ඇලීම නොවේ. තණ්හාව මුල් කොට ගත් සෙවීම් (පර්යේෂණ) ආදිය ද සිදු වන බැවින්, තණ්හාව මුල් වූ සියලු අකුසල ධර්මයන්ගෙන් ඇලෙයි, යෙදෙයි, බැඳෙයි යනු මෙහි අදහසයි.

ဒသဟိ ကိလေသဝတ္ထူဟီတိ ကတမာနိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ? လောဘော, ဒေါသော, မောဟော, မာနော, ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, ထိနံ, ဥဒ္ဓစ္စံ, အဟိရိကံ, အနောတ္တပ္ပန္တိ ဣမာနိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ (ဝိဘ. ၉၆၆).

දස කෙලෙස් වස්තූන් යනු කවරේද? ලෝභය, ද්වේෂය, මෝහය, මානය, දෘෂ්ටිය, විචිකිච්ඡාව, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සහ අනොත්තප්පය යන මොහු දස කෙලෙස් වස්තූහු (විභංග 966) වෙති.

တတ္ထ ကိလေသာ ဧဝ ကိလေသဝတ္ထူနိ, ဝသန္တိ ဝါ ဧတ္ထ အခီဏာသဝါ သတ္တာ လောဘာဒီသု ပတိဋ္ဌိတတ္တာတိ ဝတ္ထူနိ, ကိလေသာ စ တေ တပ္ပတိဋ္ဌာနံ သတ္တာနံ ဝတ္ထူနိ စာတိ ကိလေသဝတ္ထူနိ. ယသ္မာ စေတ္ထ အနန္တရပစ္စယာဒိဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ ကိလေသာ ဝသန္တိ ဧဝ နာမ, တသ္မာ ကိလေသာနံ ဝတ္ထူနီတိပိ ကိလေသဝတ္ထူနိ. လုဗ္ဘန္တိ တေန, သယံ ဝါ လုဗ္ဘတိ, လုဗ္ဘနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ လောဘော. ဒုဿန္တိ တေန, သယံ ဝါ ဒုဿတိ, ဒုဿနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ ဒေါသော. မုယှန္တိ တေန, သယံ ဝါ မုယှတိ, မုယှနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ မောဟော. မညတီတိ မာနော. ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝုတ္တတ္ထာဝ. န ဟိရီယတီတိ အဟိရိကော, တဿ ဘာဝေါ အဟိရိကံ. န [Pg.33] ဩတ္တပ္ပတီတိ အနောတ္တပ္ပီ, တဿ ဘာဝေါ အနောတ္တပ္ပံ. တေသု အဟိရိကံ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ အဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏံ, အနောတ္တပ္ပံ တေဟေဝ အသာရဇ္ဇနလက္ခဏံ, ကိလိဿတီတိ ဥပတာပီယတိ ဝိဗာဓီယတိ.

එහි කෙලෙස්ම ‘කෙලෙස් වස්තූහු’ (කෙලෙස්වලට පදනම) වෙති. එසේ නැතහොත් ක්ෂීණාස්‍රව නොවූ (කෙලෙස් සහිත) සත්වයෝ ලෝභය ආදියෙහි පිහිටා සිටින බැවින් මේවා වස්තූහු නම් වෙති. කෙලෙස්ද වන ඒ ධර්මයන් කෙලෙස්වල පිහිටි සත්වයන්ට වස්තූහු (පදනම්) වන බැවින් ‘කෙලෙස් වස්තූහු’ යැයි කියනු ලැබේ. තවද අනන්තර ප්‍රත්‍ය ආදිය වශයෙන් උපදින පසුපස කෙලෙස් මෙහි වාසය කරන බැවින්ද කෙලෙස්වලට වස්තූහු (පිහිටන තැන්) යන අර්ථයෙන් ‘කෙලෙස් වස්තූහු’ නම් වේ. එයින් ඇලෙන්නේද, තමාම ඇලෙන්නේද, නැතහොත් ඇලීම පමණක්මද යන අර්ථයෙන් ‘ලෝභය’ නම් වේ. එයින් දූෂණය වන්නේද, තමාම දූෂණය වන්නේද, නැතහොත් දූෂණය වීම පමණක්මද යන අර්ථයෙන් ‘දෝෂය’ නම් වේ. එයින් මුළා වන්නේද, තමාම මුළා වන්නේද, නැතහොත් මුළා වීම පමණක්මද යන අර්ථයෙන් ‘මෝහය’ නම් වේ. මානයෙන් සිතන බැවින් ‘මානය’ නම් වේ. දෘෂ්ටි ආදියෙහි අර්ථ පෙර කියන ලද පරිදිමය. පව් කිරීමට ලැජ්ජා නොවන බැවින් ‘අහිරික’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘අහිරිකය’ (අහිරික්‍යය) යි. පව් කිරීමට බිය නොවන බැවින් ‘අනොත්තප්පී’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘අනොත්තප්පය’ (අනොත්‍රප්පය) යි. ඒ දෙක අතුරින් අහිරිකය යනු කාය දුශ්චරිතාදියට පිළිකුල් නොකිරීමේ ලක්ෂණයයි. අනොත්තප්පය යනු ඒවාටම බිය නොවන (නොකම්පා වන) ලක්ෂණයයි. ‘කිලෙස්සති’ යනු තැවෙන, පෙළෙන යන අර්ථයයි.

ဒသဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟီတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေဟိ နဝဟိ စ ‘‘အဋ္ဌာနေ ဝါ ပနာဃာတော ဇာယတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၆) ဝုတ္တေန စာတိ ဒသဟိ. အနတ္ထံ မေ အစရီတိအာဒီနိပိ ဟိ အဝိကပ္ပေတွာ ခါဏုကဏ္ဋကာဒိမှိပိ အဋ္ဌာနေ အာဃာတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

දස වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන්ගෙන් යනු පෙර කියන ලද නව වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන්ගෙන් සහ (ධම්මසංගණී පාළියෙහි) ‘අස්ථානයෙහි (අවස්ථා නොවන තැන) ද ක්‍රෝධය උපදියි’ යනුවෙන් දැක්වෙන ආඝාත වස්තුවද සමඟ දසයකි. ‘මට අනර්ථයක් කළේය’ යනාදී වශයෙන් විමසා බැලීමක් නොකර, ගල් මුල් කටු ආදී අස්ථානයන්හි පවා ක්‍රෝධය උපදියි.

ဒသဟိ အကုသလကမ္မပထေဟီတိ ကတမေ ဒသ အကုသလကမ္မပထာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၆၀)? ပါဏာတိပါတော, အဒိန္နာဒါနံ, ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော, မုသာဝါဒေါ, ပိသုဏာ ဝါစာ, ဖရုသာ ဝါစာ, သမ္ဖပ္ပလာပေါ, အဘိဇ္ဈာ, ဗျာပါဒေါ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. ဣမေ ဒသ အကုသလကမ္မပထာ. တတ္ထ အကုသလကမ္မာနိ စ တာနိ ပထာ စ ဒုဂ္ဂတိယာတိ အကုသလကမ္မပထာ. သမန္နာဂတောတိ သမင်္ဂီဘူတော.

දස අකුසල කර්ම පථයන්ගෙන් යනු, එම දස අකුසල කර්ම පථ කවරේද? ප්‍රාණාතිපාතය, අදින්නාදානය, කාමේසුමිච්ඡාචාරය, මුසාවාදය, පිසුණාවාචාව, පරුෂාවාචාව, සම්ඵප්පලාපය, අභිජ්ඣාව, ව්‍යාපාදය සහ මිච්ඡාදිට්ඨිය යන මේවායි. එහි අකුසල කර්ම වන බැවින්ද, දුගතියට යන මං (පථ) වන බැවින්ද ඒවා ‘අකුසල කර්ම පථ’ නම් වේ. ‘සමන්නාගත’ යනු සම්පූර්ණ වූ හෙවත් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි.

ဒသဟိ သညောဇနေဟီတိ ကတမာနိ ဒသ သံယောဇနာနိ (ဓ. သ. ၁၁၁၈)? ကာမရာဂသံယောဇနံ, ပဋိဃသံယောဇနံ, မာနသံယောဇနံ, ဒိဋ္ဌိသံယောဇနံ, ဝိစိကိစ္ဆာသံယောဇနံ, သီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇနံ, ဘဝရာဂသံယောဇနံ, ဣဿာသံယောဇနံ, မစ္ဆရိယသံယောဇနံ, အဝိဇ္ဇာသံယောဇနံ, ဣမာနိ ဒသ သံယောဇနာနိ. မိစ္ဆတ္တာ ဝုတ္တာယေဝ.

දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ගෙන් යනු, ඒ දස සංයෝජනයෝ කවරේද? කාමරාග සංයෝජනය, පටිඝ සංයෝජනය, මාන සංයෝජනය, දිට්ඨි සංයෝජනය, විචිකිච්ඡා සංයෝජනය, සීලබ්බතපරාමාස සංයෝජනය, භවරාග සංයෝජනය, ඉස්සා සංයෝජනය, මච්ඡරිය සංයෝජනය සහ අවිජ්ජා සංයෝජනය යන මේ දස සංයෝජනයෝයි. මිථ්‍යාත්ව ධර්මයන් ගැන කලින් පවසන ලදී.

ဒသဝတ္ထုကာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာတိ ကတမာ ဒသဝတ္ထုကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (ဝိဘ. ၉၇၁)? နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ, နတ္ထိ ဟုတံ, နတ္ထိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော, နတ္ထိ အယံ လောကော, နတ္ထိ ပရော လောကော, နတ္ထိ မာတာ, နတ္ထိ ပိတာ, နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ, နတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာပဋိပန္နာ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တိ. အယံ ဒသဝတ္ထုကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ.

දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යනු, ඒ දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය කවරේද? දානයෙහි විපාක නැත, මහා යාගයන්හි විපාක නැත, පිදිය යුත්තන් පිදීමෙහි (තෑගි දීමෙහි) විපාක නැත, යහපත් හෝ අයහපත් කර්මයන්ගේ ඵලයක් හෝ විපාකයක් නැත, මෙලොවක් නැත, පරලොවක් නැත, මවට කරන උපස්ථානයෙහි විපාක නැත, පියාට කරන උපස්ථානයෙහි විපාක නැත, ඕපපාතික සත්වයෝ නැත, ලෝකයෙහි මැනවින් පිළිපන්, මැනවින් ගමන් කළ, මෙලොවත් පරලොවත් තමාම විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පවසන මහණ බමුණෝ නැත යන්නයි. මෙය දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි.

တတ္ထ ဒသဝတ္ထုကာတိ ဒသ ဝတ္ထူနိ ဧတိဿာတိ ဒသဝတ္ထုကာ. နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဒိန္နံ နာမ အတ္ထိ, သက္ကာ ကဿစိ ကိဉ္စိ ဒါတုန္တိ ဇာနာတိ. ဒိန္နဿ ပန ဖလံ ဝိပါကော နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. နတ္ထိ ယိဋ္ဌန္တိ ယိဋ္ဌံ ဝုစ္စတိ မဟာယာဂေါ, တံ ယဇိတုံ သက္ကာတိ ဇာနာတိ. ယိဋ္ဌဿ ပန ဖလံ ဝိပါကော နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. ဟုတန္တိ အာဟုနပါဟုနမင်္ဂလကိရိယာ, တံ ကာတုံ သက္ကာတိ ဇာနာတိ. တဿ ပန [Pg.34] ဖလံ ဝိပါကော နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. သုကတဒုက္ကဋာနန္တိ ဧတ္ထ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ သုကတကမ္မာနိ နာမ, ဒသ အကုသလကမ္မပထာ ဒုက္ကဋကမ္မာနိ နာမ. တေသံ အတ္ထိဘာဝံ ဇာနာတိ. ဖလံ ဝိပါကော ပန နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. နတ္ထိ အယံ လောကောတိ ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. နတ္ထိ ပရော လောကောတိ ဣဓလောကေ ဌိတော ပရလောကံ နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. နတ္ထိ မာတာ နတ္ထိ ပိတာတိ မာတာပိတူနံ အတ္ထိဘာဝံ ဇာနာတိ. တေသု ကတပ္ပစ္စယေန ကောစိ ဖလံ ဝိပါကော နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာပဋိပန္နာတိ အနုလောမပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ ဓမ္မိကသမဏဗြာဟ္မဏာ လောကသ္မိံ နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ. ယေ ဣမဉ္စ လောကံ…ပေ… ပဝေဒေန္တီတိ ဣမဉ္စ ပရဉ္စ လောကံ အတ္တနာဝ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဉတွာ ပဝေဒနသမတ္ထော သဗ္ဗညူ ဗုဒ္ဓေါ နတ္ထီတိ ဂဏှာတိ.

එහි ‘දස වස්තුක’ යනු මෙම දෘෂ්ටියට කරුණු දසයක් ඇති බැවිනි. ‘දානයක් නැත’ යනු දීමක් ඇති බවත් යමෙකුට යමක් දිය හැකි බවත් ඔහු දනී. එහෙත් දානයෙහි ඵලයක් හෝ විපාකයක් නැතැයි පිළිගනී. ‘යාගයක් නැත’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මහා යාගයයි. එය කළ හැකි බව දන්නා නමුත් එහි ඵල විපාක නැතැයි පිළිගනී. ‘පිදීමක් නැත’ යනු ආහුන, පාහුන හා මංගල ක්‍රියාවන්ය. ඒවා කළ හැකි බව දැන සිටියත් එහි ඵල විපාක නැතැයි පිළිගනී. ‘සුකත දුක්කට’ යන්නෙහි කුසල කර්ම පථ දසය සුකත කර්ම වන අතර අකුසල කර්ම පථ දසය දුක්කට කර්ම වේ. ඒවා ඇති බව දන්නා නමුත් ඵල විපාක නැතැයි පිළිගනී. ‘මෙලොව නැත’ යනු පරලොව සිටින තැනැත්තාට මෙලොවක් නැතැයි ගැනීමයි. ‘පරලොව නැත’ යනු මෙලොව සිටින තැනැත්තාට පරලොවක් නැතැයි ගැනීමයි. ‘මව නැත, පියා නැත’ යනු මව්පියන් සිටින බව දන්නා නමුත් ඔවුන්ට සැලකීමෙන් ලැබෙන ඵල විපාකයක් නැතැයි ගැනීමයි. ‘ඕපපාතික සත්වයෝ නැත’ යනු චුත වන හා උපදින සත්වයෝ නැතැයි ගැනීමයි. ‘සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා’ යනු අනුලෝම ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත ධාර්මික මහණ බමුණන් ලෝකයෙහි නැතැයි ගැනීමයි. ‘යම් කෙනෙක් මෙලොවත්... පවසත්ද’ යනු මෙලොවත් පරලොවත් තමාම විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන ප්‍රකාශ කිරීමට සමර්ථ වූ සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් නැතැයි ගැනීමයි.

အန္တဂ္ဂါဟိကာယ ဒိဋ္ဌိယာတိ ‘‘သဿတော လောကော’’တိအာဒိကံ ဧကေကံ အန္တံ ဘာဂံ ဂဏှာတီတိ အန္တဂ္ဂါဟိကာ. အထ ဝါ အန္တဿ ဂါဟော အန္တဂ္ဂါဟော, အန္တဂ္ဂါဟော အဿာ အတ္ထီတိ အန္တဂ္ဂါဟိကာ. တာယ အန္တဂ္ဂါဟိကာယ. သာ ပန ဝုတ္တာယေဝ.

අන්තග්ගාහික දෘෂ්ටියෙන් යනු ‘ලෝකය ශාස්වතය’ යනාදී වශයෙන් එක් එක් අන්තයක් (පැත්තක්) ග්‍රහණය කරන බැවින් අන්තග්ගාහිකා නම් වේ. එසේ නැතහොත් අන්තයක් ගැනීම ‘අන්තග්ගාහ’ වන අතර, එවැනි ගැනීමක් ඇති බැවින් ‘අන්තග්ගාහිකා’ නම් වේ. එම දෘෂ්ටිය ගැන කලින් පවසන ලදී.

အဋ္ဌသတတဏှာပပဉ္စသတေဟီတိ အဋ္ဌုတ္တရံ သတံ အဋ္ဌသတံ. သံသာရေ ပပဉ္စေတိ စိရံ ဝသာပေတီတိ ပပဉ္စော, တဏှာ ဧဝ ပပဉ္စော တဏှာပပဉ္စော, အာရမ္မဏဘေဒေန ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေန စ တဏှာနံ ဗဟုကတ္တာ ဗဟုဝစနံ ကတွာ တဏှာပပဉ္စာနံ သတံ တဏှာပပဉ္စသတံ. တေန ‘‘တဏှာပပဉ္စသတေနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝစနဝိပလ္လာသဝသေန ‘‘တဏှာပပဉ္စသတေဟီ’’တိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. အဋ္ဌသတန္တိ သင်္ခါတေန တဏှာပပဉ္စသတေနာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဋ္ဌ အဗ္ဗောဟာရိကာနိ ကတွာ သတမေဝ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ ပန တဏှာဝိစရိတာနီတိ အာဂတံ. ယထာဟ –

‘අටසියයක් තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයන්ගෙන්’ යනු අටක් අධික වූ සියය හෙවත් එක්සිය අටකි. සංසාරයෙහි ප්‍රපංච කරන (ප්‍රමාද කරන) බැවින් හෝ බොහෝ කල් වාසය කරවන බැවින් ‘ප්‍රපංච’ නම් වේ. තෘෂ්ණාවම ප්‍රපංච වන බැවින් ‘තෘෂ්ණා ප්‍රපංච’ නම් වේ. අරමුණු භේදයෙන් සහ නැවත නැවත ඉපදීමෙන් තෘෂ්ණාවන් බොහෝ වන බැවින් බහුවචනයෙන් යොදා, තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයන්ගේ සියය ‘තෘෂ්ණා ප්‍රපංච ශත’ නම් වේ. එහිදී ‘තෘෂ්ණා ප්‍රපංච ශතයෙන්’ (ඒකවචනයෙන්) කිව යුතු වුවත් වචන විපල්ලාසය (වචන පෙරළීම) නිසා ‘තෘෂ්ණා ප්‍රපංච ශතයන්ගෙන්’ (බහුවචනයෙන්) ලෙස දක්වා ඇත. මෙහි අර්ථය එක්සිය අටක් ලෙස ගිණිය යුතු තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයන් යන්නයි. අටක් වූ අල්ප දේ බැහැර කොට සියය පමණක් ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි ‘තෘෂ්ණා විචරිත’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. එය මෙසේ දැක්වේ -

‘‘အဋ္ဌာရသ တဏှာဝိစရိတာနိ အဇ္ဈတ္တိကဿ ဥပါဒါယ, အဋ္ဌာရသ တဏှာဝိစရိတာနိ ဗာဟိရဿ ဥပါဒါယ, တဒေကဇ္ဈံ အဘိသညုဟိတွာ အဘိသင်္ခိပိတွာ ဆတ္တိံသ တဏှာဝိစရိတာနိ ဟောန္တိ. ဣတိ အတီတာနိ ဆတ္တိံသ တဏှာဝိစရိတာနိ, အနာဂတာနိ ဆတ္တိံသ တဏှာဝိစရိတာနိ, ပစ္စုပ္ပန္နာနိ ဆတ္တိံသ တဏှာဝိစရိတာနိ တဒေကဇ္ဈံ [Pg.35] အဘိသညုဟိတွာ အဘိသင်္ခိပိတွာ အဋ္ဌတဏှာဝိစရိတသတံ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၄၂).

‘ආධ්‍යාත්මික (පඤ්චස්කන්ධය) ඇසුරු කොට පවත්නා තෘෂ්ණා විචරිත දහඅටක්ද, බාහිර (පඤ්චස්කන්ධය) ඇසුරු කොට පවත්නා තෘෂ්ණා විචරිත දහඅටක්ද වශයෙන් එක් කළ විට තෘෂ්ණා විචරිත තිස් හයක් වේ. මෙලෙස අතීත වූ තෘෂ්ණා විචරිත තිස් හයද, අනාගත වූ තෘෂ්ණා විචරිත තිස් හයද, වර්තමාන වූ තෘෂ්ණා විචරිත තිස් හයද යන සියල්ල එක් කොට සංක්ෂිප්ත කළ විට තෘෂ්ණා විචරිත එකසිය අටක් වේ.’

တဏှာပပဉ္စာယေဝ ပနေတ္ထ တဏှာဝိစရိတာနီတိ ဝုတ္တာ. တဏှာသမုဒါစာရာ တဏှာပဝတ္တိယောတိ အတ္ထော. အဇ္ဈတ္တိကဿ ဥပါဒါယာတိ အဇ္ဈတ္တိကံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဥပါဒါယ. ဣဒဉှိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ. ဝိတ္ထာရော ပနဿ တဿ နိဒ္ဒေသေ (ဝိဘ. ၉၇၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန အပရော နယော – ရူပါရမ္မဏာယေဝ ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာတိ တိဿော တဏှာ ဟောန္တိ, တထာ သဒ္ဒါဒိအာရမ္မဏာတိ ဆသု အာရမ္မဏေသု အဋ္ဌာရသ တဏှာ ဟောန္တိ, အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ အဋ္ဌာရသ, ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ အဋ္ဌာရသာတိ ဆတ္တိံသ ဟောန္တိ. တာ ဧဝ အတီတာရမ္မဏာ ဆတ္တိံသ, အနာဂတာရမ္မဏာ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ ဆတ္တိံသာတိ အဋ္ဌတဏှာဝိစရိတသတံ ဟောတိ. ပပဉ္စိတောတိ အာရမ္မဏေ, သံသာရေ ဝါ ပပဉ္စိတော စိရဝါသိတော.

මෙහි ‘තණ්හාවිචරිත’ යනු තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයන්ට ම යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය තෘෂ්ණාවෙහි හැසිරීම හෙවත් තෘෂ්ණාවෙහි පැවැත්ම යන්නයි. ‘අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය’ යනු ආධ්‍යාත්මික පංචස්කන්ධය ඇසුරු කොට ගෙන යන්නයි. මෙහි ‘අජ්ඣත්තිකස්ස’ යනු ද්විතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමී (ෂෂ්ඨී) විභක්ති පදයකි. එහි විස්තරය විභංග පාළියෙහි (විභ. 973) දක්වා ඇති ක්‍රමයට ම දත යුතු ය. මේ එහි ඇති වෙනත් ක්‍රමයකි – රූපාරම්මණයේ ම කාම තණ්හා, භව තණ්හා, විභව තණ්හා වශයෙන් තෘෂ්ණා තුනකි. එසේ ම ශබ්දාදී ආරම්මණ සයෙහි (එක් එකකට තුන බැගින්) තෘෂ්ණා දහඅටකි. ආධ්‍යාත්මික ආරම්මණ දහඅටක් හා බාහිර ආරම්මණ දහඅටක් වශයෙන් (18+18) තිස් හයක් වේ. ඒ තිස් හය ම අතීත ආරම්මණ තිස් හයක්, අනාගත ආරම්මණ තිස් හයක් සහ වර්තමාන ආරම්මණ තිස් හයක් වශයෙන් තෘෂ්ණා විචරිත එකසිය අටක් (108) වේ. ‘පපඤ්චිත’ යනු ආරම්මණයෙහි හෝ සංසාරයෙහි දීර්ඝ කාලයක් වාසය කරවන ලද්දේ යන අර්ථයයි.

ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိဂတေဟီတိ ‘‘ကတမာနိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝေယျာကရဏေ ဝုတ္တာနိ ဘဂဝတာ? စတ္တာရော သဿတဝါဒါ, စတ္တာရော ဧကစ္စသဿတဝါဒါ, စတ္တာရော အန္တာနန္တိကာ, စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ, ဒွေ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ, သောဠသ သညီဝါဒါ, အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ, အဋ္ဌ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ, သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ, ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ဣမာနိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝေယျာကရဏေ ဝုတ္တာနိ ဘဂဝတာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၇၇). ဝိတ္ထာရော ပနေတ္ထ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතේහි’ යන්නෙහි අර්ථය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර දේශනාවෙහි වදාරන ලද සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිගතයන් කවරේ ද? ශාස්වත වාද හතරකි, ඒකච්ච ශාස්වත වාද හතරකි, අන්තනන්තික වාද හතරකි, අමරාවික්ඛේපික වාද හතරකි, අධිච්ච සමුප්පන්නික වාද දෙකකි, සඤ්ඤී වාද දහසයකි, අසඤ්ඤී වාද අටකි, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වාද අටකි, උච්ඡේද වාද සතකි, දිට්ඨධම්ම නිබ්බාන වාද පහකි. මෙසේ මේ සැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටිගතයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර දේශනාවෙහි වදාරන ලදහ” යන්නයි. මෙහි විස්තරය බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද පරිදි ම දත යුතු ය.

အဟဉ္စမှိ တိဏ္ဏောတိ အဟဉ္စ စတုရောဃံ, သံသာရသမုဒ္ဒံ ဝါ တိဏ္ဏော အမှိ ဘဝါမိ. မုတ္တောတိ ရာဂါဒိဗန္ဓနေဟိ မုတ္တော. ဒန္တောတိ နိဗ္ဗိသေဝနော နိပ္ပရိပ္ဖန္ဒော. သန္တောတိ သီတီဘူတော. အဿတ္ထောတိ နိဗ္ဗာနဒဿနေ လဒ္ဓဿာသော. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ပဟောမီတိ သမတ္ထောမှိ. ခေါဣတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ပရေ စ ပရိနိဗ္ဗာပေတုန္တိ ဧတ္ထ ပရေ စ-သဒ္ဒေါ ‘‘ပရေ စ တာရေတု’’န္တိအာဒီဟိပိ ယောဇေတဗ္ဗောတိ.

‘අහඤ්චම්හි තිණ්ණෝ’ යනු මම ද සතර ඕඝයන්ගෙන් හෙවත් සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වූයේ වෙමි. ‘මුත්තෝ’ යනු රාගාදී බන්ධනයන්ගෙන් මිදුණේ වෙමි. ‘දන්තෝ’ යනු කෙලෙස්වල සැලීමක් නොමැතිව දමනය වූයේ වෙමි. ‘සන්තෝ’ යනු නිවුණු සිත් ඇත්තේ වෙමි. ‘අස්සත්ථෝ’ යනු නිවන දැකීමෙන් සැනසීමක් ලද්දේ වෙමි. ‘පරිනිබ්බුතෝ’ යනු ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවුණේ වෙමි. ‘පහෝමි’ යනු සමර්ථ (හැකියාව ඇත්තේ) වෙමි. ‘ඛෝ’ යනු ඒකාන්ත අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. ‘පරේ ච පරිනිබ්බාපේතුං’ යන්නෙහි ‘පරේ ච’ යන පදය “අන්‍යයන් ද එතෙර කරවනු පිණිස” යනාදී වශයෙන් ද සම්බන්ධ කළ යුතු ය.

မဟာကရုဏာဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාකරුණා ඥාන නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇၂-၇၃. သဗ္ဗညုတညာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

72-73. සර්වඥතා ඥාන නිද්දේස වර්ණනාව

၁၁၉. သဗ္ဗညုတညာဏနိဒ္ဒေသေ [Pg.36] ကတမံ တထာဂတဿ သဗ္ဗညုတညာဏန္တိ ပုစ္ဆိတွာ တေန သမဂတိကတ္တာ တေနေဝ သဟ အနာဝရဏဉာဏံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. န ဟိ အနာဝရဏဉာဏံ ဓမ္မတော ဝိသုံ အတ္ထိ, ဧကမေဝ ဟေတံ ဉာဏံ အာကာရဘေဒတော ဒွေဓာ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယသဒ္ဓါဗလာဒီနိ ဝိယ. သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ဟိ နတ္ထိ ဧတဿ အာဝရဏန္တိ, ကေနစိ ဓမ္မေန, ပုဂ္ဂလေန ဝါ အာဝရဏံ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အနာဝရဏန္တိ ဝုစ္စတိ အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓတ္တာ သဗ္ဗဓမ္မာနံ. အညေ ပန အာဝဇ္ဇိတွာပိ န ဇာနန္တိ. ကေစိ ပနာဟု ‘‘မနောဝိညာဏံ ဝိယ သဗ္ဗာရမ္မဏိကတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏံ. တံယေဝ ဉာဏံ ဣန္ဒဝဇိရံ ဝိယ ဝိသယေသု အပ္ပဋိဟတတ္တာ အနာဝရဏဉာဏံ. အနုပုဗ္ဗသဗ္ဗညုတာပဋိက္ခေပေါ သဗ္ဗညုတညာဏံ, သကိံသဗ္ဗညုတာပဋိက္ခေပေါ အနာဝရဏဉာဏံ, ဘဂဝါ သဗ္ဗညုတညာဏပဋိလာဘေနပိ သဗ္ဗညူတိ ဝုစ္စတိ, န စ အနုပုဗ္ဗသဗ္ဗညူ. အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘေနပိ သဗ္ဗညူတိ ဝုစ္စတိ, န စ သကိံသဗ္ဗညူ’’တိ.

119. සර්වඥතාඥාන නිර්දේශයෙහි, තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වඥතාඥානය යනු කුමක්දැයි විමසා, එම සර්වඥතාඥානය හා සමාන ගමන් (පැවැත්ම) ඇති බැවින් එම සර්වඥතාඥානය සමඟම අනාවරණඥානය දක්වන ලදී. සැබවින්ම අනාවරණඥානය යනු ස්වභාව ධර්මයක් වශයෙන් සර්වඥතාඥානයෙන් වෙන්ව පවතින්නක් නොවේ; ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය සහ ශ්‍රද්ධා බලය මෙන්, මෙය එකම ඥානයක් වුවද ක්‍රියාකාරිත්වයේ වෙනස (ආකාර භේදය) අනුව දෙවැදෑරුම් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සැබවින්ම සර්වඥතාඥානයට කිසිදු ධර්මයකින් හෝ පුද්ගලයෙකුගෙන් බාධාවක් (ආවරණයක්) කළ නොහැකි බැවින් එය 'අනාවරණ' යැයි කියනු ලැබේ. එය සියලු ධර්මයන් ආවර්ජනය කිරීම හා බැඳී පවතින බැවිනි. අන්‍යයෝ (බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර අන් අය) ආවර්ජනය කළද (සර්වඥතාඥානය මෙන්) නොදනිති. සමහර ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: 'මනෝ විඤ්ඤාණය මෙන් සියලු අරමුණු ගන්නා බැවින් එය සර්වඥතාඥානය නම් වේ. එම ඥානයම සක්දෙවිඳුගේ වජ්‍රායුධය මෙන් අරමුණු විෂයෙහි පීඩාවක් නොමැති බැවින් අනාවරණඥානය නම් වේ. අනුපූර්වයෙන් සර්වඥ බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සර්වඥතාඥානයයි; එකවර (සකිං) සර්වඥ බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම අනාවරණඥානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතාඥානය ලැබීම නිසා ද සර්වඥ යැයි කියනු ලැබේ, එහෙත් අනුපූර්ව සර්වඥයෙකු ලෙස නොවෙයි; අනාවරණඥානය ලැබීම නිසා ද සර්වඥ යැයි කියනු ලැබේ, එහෙත් එක්වරක් පමණක් සියල්ල දැන අත්හිටින සර්වඥයෙකු ලෙස නොවෙයි.'

သဗ္ဗံ သင်္ခတမသင်္ခတံ အနဝသေသံ ဇာနာတီတိ ဧတ္ထ သဗ္ဗန္တိ ဇာတိဝသေန သဗ္ဗဓမ္မာနံ နိဿေသပရိယာဒါနံ. အနဝသေသန္တိ ဧကေကဿေဝ ဓမ္မဿ သဗ္ဗာကာရဝသေန နိဿေသပရိယာဒါနံ. သင်္ခတမသင်္ခတန္တိ ဒွိဓာ ပဘေဒဒဿနံ. သင်္ခတဉှိ ဧကော ပဘေဒေါ, အသင်္ခတံ ဧကော ပဘေဒေါ. ပစ္စယေဟိ သင်္ဂမ္မ ကတန္တိ သင်္ခတံ. ခန္ဓပဉ္စကံ. တထာ န သင်္ခတန္တိ အသင်္ခတံ. နိဗ္ဗာနံ. သင်္ခတံ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တာဒီဟိ အာကာရေဟိ အနဝသေသံ ဇာနာတိ, အသင်္ခတံ သုညတာနိမိတ္တအပ္ပဏိဟိတာဒီဟိ အာကာရေဟိ အနဝသေသံ ဇာနာတိ. နတ္ထိ ဧတဿ သင်္ခတဿ အသင်္ခတဿ စ အဝသေသောတိ အနဝသေသံ. သင်္ခတံ အသင်္ခတဉ္စ. အနေကဘေဒါပိ ပညတ္တိ ပစ္စယေဟိ အကတတ္တာ အသင်္ခတပက္ခံ ဘဇတိ. သဗ္ဗညုတညာဏဉှိ သဗ္ဗာပိ ပညတ္တိယော အနေကဘေဒတော ဇာနာတိ. အထ ဝါ သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗဓမ္မဂ္ဂဟဏံ. အနဝသေသန္တိ နိပ္ပဒေသဂ္ဂဟဏံ. တတ္ထ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ တတ္ထ တသ္မိံ အနဝသေသေ သင်္ခတာသင်္ခတေ နိဿင်္ဂတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ တဒေဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ အနာဝရဏဉာဏံ နာမာတိ အတ္ထော.

'සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් අවශේෂයක් නොමැතිව දනී' යන මෙහි 'සියල්ල' (සබ්බං) යන්නෙන් ජාති වශයෙන් (කුසලාදී වශයෙන්) සියලු ධර්මයන් සහමුලින්ම ඇතුළත් කිරීම අදහස් වේ. 'අවශේෂයක් නොමැතිව' (අනවසෙසං) යන්නෙන් එක් එක් ධර්මයෙහි සියලු ආකාරයන් සහමුලින්ම නිම කිරීම අදහස් වේ. 'සංඛත හා අසංඛත' යන්නෙන් දෙවැදෑරුම් ප්‍රභේදය පෙන්වා දෙයි. සැබවින්ම සංඛතය යනු එක් ප්‍රභේදයකි, අසංඛතය යනු තවත් ප්‍රභේදයකි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව හටගන්නා බැවින් 'සංඛත' නම් වේ, එනම් පංචස්කන්ධයයි. එසේම (ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්) හට නොගන්නා බැවින් 'අසංඛත' නම් වේ, එනම් නිවනයි. සංඛත ධර්මය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ආදී ආකාරවලින් අවශේෂයක් නොමැතිව දනී; අසංඛත ධර්මය ශුන්‍යතා, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත ආදී ආකාරවලින් අවශේෂයක් නොමැතිව දනී. එම සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන්හි ඉතිරි වූ යමක් නොමැති බැවින් 'අනවසෙසං' යැයි කියනු ලැබේ. නොයෙක් ප්‍රභේද ඇති ප්‍රඥප්තිය ද ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිර්මාණය නොවූ බැවින් අසංඛත පක්ෂයට අයත් වේ. සර්වඥතාඥානය සියලු ප්‍රඥප්තීන් ද නොයෙක් ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුතුව දනී. එසේත් නැතිනම් 'සබ්බං' යනු සියලු ධර්මයන් ගැනීමයි, 'අනවසෙසං' යනු කිසිදු කොටසක් ඉතිරි නොකොට සම්පූර්ණයෙන් ගැනීමයි. එහි 'ආවරණයක් නැත' යනු එම සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන්හි ඇලීමක් නොමැති බැවින් සර්වඥතාඥානයට කිසිදු බාධාවක් නැති බවයි. එම සර්වඥතාඥානයම 'අනාවරණඥානය' නමින් ද හඳුන්වන බව මෙහි අර්ථයයි.

၁၂၀. ဣဒါနိ [Pg.37] အနေကဝိသယဘေဒတော ဒဿေတုံ အတီတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ကာလဘေဒတော ဒဿိတံ, စက္ခု စေဝ ရူပါ စာတိအာဒိ ဝတ္ထာရမ္မဏဘေဒတော. ဧဝံ တံ သဗ္ဗန္တိ တေသံ စက္ခုရူပါနံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. ဧဝံ သေသေသု. ယာဝတာတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. အနိစ္စဋ္ဌန္တိအာဒိ သာမညလက္ခဏဘေဒတော ဒဿိတံ. အနိစ္စဋ္ဌန္တိ စ အနိစ္စာကာရံ. ပစ္စတ္တတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂဝစနံ. ဧသ နယော ဧဒိသေသု. ရူပဿာတိအာဒိ ခန္ဓဘေဒတော ဒဿိတံ. စက္ခုဿ…ပေ… ဇရာမရဏဿာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပေယျာလနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အဘိညာယာတိအာဒီသု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဉာဏာနေဝ. အဘိညဋ္ဌန္တိ အဘိဇာနနသဘာဝံ. ဧသ နယော ဧဒိသေသု. ခန္ဓာနံ ခန္ဓဋ္ဌန္တိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုသလေ ဓမ္မေတိအာဒိ ကုသလတ္တိကဝသေန ဘေဒေါ. ကာမာဝစရေ ဓမ္မေတိအာဒိ စတုဘူမကဝသေန. ဥဘယတ္ထာပိ ‘‘သဗ္ဗေ ဇာနာတီ’’တိ ဗဟုဝစနပါဌော သုန္ဒရော. ဧကဝစနသောတေ ပတိတတ္တာ ပန ပေါတ္ထကေသု ဧကဝစနေန လိခိတံ. ဒုက္ခဿာတိအာဒိ စုဒ္ဒသန္နံ ဗုဒ္ဓဉာဏာနံ ဝိသယဘေဒေါ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တေ ဉာဏန္တိအာဒီနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ ဝတွာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ စေ? ဝုစ္စမာနဿ သဗ္ဗညုတညာဏတ္တာ. ဝိသယဘေဒတော ဟိ သဗ္ဗညုတညာဏေ ဝုစ္စမာနေ တံ ဉာဏံ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ, သဗ္ဗညုတညာဏံ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဝိသယော ဟောတိယေဝ.

120. දැන් නොයෙක් අරමුණු (විෂය) භේදයන් පෙන්වීම සඳහා 'අතීතං' (අතීතය) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අතීත, අනාගත, වර්තමාන' යනුවෙන් කාල භේදය පෙන්වා ඇත; 'ඇස හා රූප' යනාදියෙන් වස්තු හා අරමුණු භේදය පෙන්වා ඇත. 'ඒ සියල්ල' යනු එම ඇස හා රූප ආදිය අවශේෂයක් නොමැතිව සම්පූර්ණයෙන් ගැනීමයි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. 'යාවතා' යනු ද සම්පූර්ණයෙන් අවශේෂයක් නොමැතිව ගැනීමයි. 'අනිච්චට්ඨං' (අනිත්‍ය අර්ථය) යනාදියෙන් සාමාන්‍ය ලක්ෂණ භේදය පෙන්වා ඇත. 'අනිච්චට්ඨං' යනු අනිත්‍ය ස්වභාවයම වේ. මෙවැනි තැන්හි කර්ම විභක්තිය (උපයෝග වචනය) ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'රූපස්ස' යනාදියෙන් ස්කන්ධ භේදය පෙන්වා ඇත. 'ඇස... (පෙ) ... ජරා මරණය' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ පෙර සඳහන් කළ පෙයියාල ක්‍රමයට ගලපාගත යුතුය. 'අභිඤ්ඤාය' (විශේෂ දැනුම පිණිස) යනාදියෙහි දැක්වෙන්නේ පෙර සඳහන් කරන ලද ඥානයන්මය. 'අභිඤ්ඤට්ඨං' යනු විශේෂයෙන් දැනගන්නා ස්වභාවයයි. මෙවැනි සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. ස්කන්ධයන්ගේ 'ස්කන්ධ අර්ථය' යනාදිය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'කුසල ධර්මයන්හි' යනාදිය කුසල ත්‍රිකය අනුව ඇති වන භේදයයි. 'කාමාවචර ධර්මයන්හි' යනාදිය භූමි හතර අනුව පවත්නා භේදයයි. මෙම ස්ථාන දෙකේදීම 'සබ්බේ ජානාති' (සියල්ල දනී) යන බහු වචන පාඨය යහපත්ය. එහෙත් (විභක්ති) ඒක වචන ස්වරූපයෙන් ගලා ආ බැවින් පොත්පත්වල ඒක වචනයෙන් ලියා ඇත. 'දුක්ඛස්ස' යනාදිය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ තුදුස් ඥානයන්ගේ අරමුණු භේදයයි. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය ආදී ඥාන හතර පවසා සර්වඥතාඥානය නොකීවේ මන්දැයි විමසන්නේ නම්, එය ඉදිරියට කියනු ලබන සර්වඥතාඥානයටම ඇතුළත් වන බැවිනි. අරමුණු භේදය අනුව සර්වඥතාඥානය පවසන විට, 'සියල්ල දනී' යනුවෙන් අරමුණු (අරම්මණික) වශයෙන් වදාරන බැවින්, එය වෙනමම ඥානයක් ලෙස පවසා නොමැත. එහෙත් සර්වඥතාඥානය සර්වඥතාඥානයටම විෂය අරමුණක් වන්නේය.

ပုန ကာဠကာရာမသုတ္တန္တာဒီသု (အ. နိ. ၄.၂၄) ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗညုတညာဏဘူမိံ ဒဿေန္တော ယာဝတာ သဒေဝကဿ လောကဿာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကဿ. သဟ မာရေန သမာရကဿ. သဟ ဗြဟ္မုနာ သဗြဟ္မကဿ လောကဿ. သဟ သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ. သဟ ဒေဝမနုဿေဟိ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ. ပဇာတတ္တာ ပဇာတိ သတ္တလောကဿ ပရိယာယဝစနမေတံ. တတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ, သမာရကဝစနေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ, သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ, သဿမဏဗြာဟ္မဏိဝစနေန သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကပစ္စာမိတ္တသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏံ သမိတပါပဗာဟိတပါပသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စ, ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ, သဒေဝမနုဿဝစနေန သမ္မုတိဒေဝသေသမနုဿဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝမေတ္ထ တီဟိ ပဒေဟိ ဩကာသလောကော, ဒွီဟိ ပဇာဝသေန သတ္တလောကော ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

නැවතත් කාලකාරාම සූත්‍රය ආදියෙහි පවසා ඇති ක්‍රමයට සර්වඥතාඥානයෙහි විෂය භූමිය පෙන්වමින් 'යාවතා සදේවකස්ස ලෝකස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි දෙවියන් සමඟ වූයේ 'සදේවක' ලෝකයයි. මාරයා සමඟ වූයේ 'සමාරක' ලෝකයයි. බ්‍රහ්මයා සමඟ වූයේ 'සබ්‍රහ්මක' ලෝකයයි. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සමඟ වූයේ 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණිය' පජාවයි. දෙවි මිනිසුන් සමඟ වූයේ 'සදේවමනුස්සාය' පජාවයි. (කර්මයෙන් හෝ උපතින්) හටගත් බැවින් එය 'පජා' නම් වේ. මෙය සත්ව ලෝකය සඳහා වූ පර්යාය වචනයකි. එහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් පස් වැදෑරුම් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක ද, 'සමාරක' යන වචනයෙන් හයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මක' යන වචනයෙන් බ්‍රහ්ම කායික ආදී බ්‍රහ්ම ලෝක ද, 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණ' වචනයෙන් ශාසනයේ සතුරන් වන හා මිතුරන් වන ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මෙන්ම පව් නිවා දැමූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද දත යුතුය. 'පජා' වචනයෙන් සත්ව ලෝකය ද, 'සදේවමනුස්ස' වචනයෙන් සම්මුති දෙවියන් (රජවරුන්) සහ සෙසු මිනිසුන් ද ගැනෙන බව දත යුතුය. මෙසේ මෙහි පද තුනකින් ඕකාශ ලෝකය ද, පද දෙකකින් සත්ව ලෝකය ද ගැනෙන බව දත යුතුය.

အပရော [Pg.38] နယော – သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရလောကော ဂဟိတော, သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကော, သဗြဟ္မကဂ္ဂဟဏေန ရူပါဝစရဗြဟ္မလောကော, သဿမဏဗြာဟ္မဏာဒိဂ္ဂဟဏေန စတုပရိသဝသေန, သမ္မုတိဒေဝေဟိ ဝါ သဟ မနုဿလောကော, အဝသေသသတ္တလောကော ဝါ.

අනෙක් ක්‍රමයක් නම්: 'සදේවක' යන්නෙන් අරූපාවචර ලෝකය ද, 'සමාරක' යන්නෙන් සය වැදෑරුම් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මක' යන්නෙන් රූපාවචර බ්‍රහ්ම ලෝකය ද, 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණ' යනාදියෙන් සිව්වනක් පිරිස සමඟ හෝ සම්මුති දෙවියන් සමඟ වූ මනුෂ්‍ය ලෝකය සහ සෙසු සත්ව ලෝකය ද ගැනෙන බවයි.

အပိစေတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော သဗ္ဗဿပိ လောကဿ ဒိဋ္ဌာဒိဇာနနဘာဝံ သာဓေတိ. တတော ယေသံ သိယာ ‘‘မာရော မဟာနုဘာဝေါ ဆကာမာဝစရိဿရော ဝသဝတ္တီ, ကိံ တဿာပိ ဒိဋ္ဌာဒိံ ဇာနာတီ’’တိ, တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော ‘‘သမာရကဿာ’’တိ အာဟ. ယေသံ ပန သိယာ ‘‘ဗြဟ္မာ မဟာနုဘာဝေါ ဧကင်္ဂုလိယာ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠသဟဿေ အာလောကံ ဖရတိ, ဒွီဟိ…ပေ… ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အာလောကံ ဖရတိ, အနုတ္တရဉ္စ ဈာနသမာပတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေတိ, ကိံ တဿာပိ ဒိဋ္ဌာဒိံ ဇာနာတီ’’တိ, တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော ‘‘သဗြဟ္မကဿာ’’တိ အာဟ. တတော ယေသံ သိယာ ‘‘ပုထူ သမဏဗြာဟ္မဏာ သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကာ, ကိံ တေသမ္ပိ ဒိဋ္ဌာဒိံ ဇာနာတီ’’တိ, တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ဥက္ကဋ္ဌာနံ ဒိဋ္ဌာဒိဇာနနဘာဝံ ပကာသေတွာ အထ သမ္မုတိဒေဝေ အဝသေသမနုဿေ စ ဥပါဒါယ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သေသသတ္တလောကဿ ဒိဋ္ဌာဒိဇာနနဘာဝံ ပကာသေတိ. အယမေတ္ထ အနုသန္ဓိက္ကမော. ပေါရာဏာ ပနာဟု – သဒေဝကဿာတိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကဿ. သမာရကဿာတိ မာရေန သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကဿ. သဗြဟ္မကဿာတိ ဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကဿ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိဘဝူပဂေ သတ္တေ တီဟာကာရေဟိ တီသု ပဒေသု ပက္ခိပိတွာ ပုန ဒွီဟာကာရေဟိ ပရိယာဒါတုံ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယာတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ တေန တေန အာကာရေန တေဓာတုကမေဝ ပရိယာဒိန္နံ ဟောတီတိ.

තවද, මෙහිදී 'සදේවක' (දෙවියන් සහිත) යන වචනය මගින් උත්කෘෂ්ට සීමාවන් වශයෙන් මුළු සත්ව ලෝකයේම දෘෂ්ටාදී කරුණු (දුටු ඇසූ දෑ ආදිය) දන්නා බව තහවුරු කරයි. ඉන්පසු, යමෙකුට "මාරයා වනාහී මහා ආනුභාව සම්පන්නය, සදෙව් ලොවට අධිපති වූවෙකි, සියල්ලන් තමාගේ වසඟයෙහි තබාගන්නෙකි. උන්වහන්සේ ඒ මාරයාගේ පවා දෘෂ්ටාදී කරුණු දන්නා සේක් ද?" යන සැකය ඇති වන්නේ නම්, එම සැකය දුරු කිරීම පිණිස "සමාරකස්ස" (මාරයා සහිත ලෝකය) යැයි වදාළ සේක. තවද, යමෙකුට "බ්‍රහ්මයා මහා ආනුභාව සම්පන්නය, එක් ඇඟිල්ලකින් එක් සක්වළ දහසක් ආලෝකවත් කරයි... දස ඇඟිල්ලෙන් සක්වළ දස දහසක් ආලෝකවත් කරයි, නිරුත්තර වූ ධ්‍යාන සමාපත්ති සැප විඳියි. උන්වහන්සේ ඒ බ්‍රහ්මයාගේ පවා දෘෂ්ටාදී කරුණු දන්නා සේක් ද?" යන සැකය ඇති වන්නේ නම්, එය නැසීම පිණිස "සබ්‍රහ්මකස්ස" (බ්‍රහ්මයන් සහිත ලෝකය) යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු, "ශාසනයට සතුරු වූ නොයෙක් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙති, ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටාදී කරුණුත් උන්වහන්සේ දන්නා සේක් ද?" යන සැකය ඇති වන්නන්ගේ එම සැකය දුරු කිරීමට "සශ්‍රමණබ්‍රාහ්මණී පජාය" (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහිත ප්‍රජාව) යැයි වදාළ සේක. මෙසේ උත්කෘෂ්ට සත්වයන්ගේ දෘෂ්ටාදී කරුණු දන්නා බව ප්‍රකාශ කොට, පසුව සම්මුති දේවයන් (රජවරුන්) හා සෙසු මනුෂ්‍යයන් ද ඇතුළුව උත්කෘෂ්ට සීමාවන් වශයෙන් සෙසු සත්ව ලෝකයාගේ දෘෂ්ටාදී කරුණු දන්නා බව ප්‍රකාශ කරයි. මෙහි අනුසන්ධි ක්‍රමය මෙයයි. පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: 'සදේවකස්ස' යනු දෙවියන් සමඟ සෙසු ලෝකයා ය. 'සමාරකස්ස' යනු මාරයා සමඟ සෙසු ලෝකයා ය. 'සබ්‍රහ්මකස්ස' යනු බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෙසු ලෝකයා ය. මෙසේ තුන් භවයට අයත් සියලු සත්වයන් ආකාර තුනකින් පද තුනකට ඇතුළත් කොට, නැවත ආකාර දෙකකින් සියල්ල ඇතුළත් කරනු පිණිස 'සශ්‍රමණබ්‍රාහ්මණී පජාය සදේවමනුස්සාය' යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ පද පහකින් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ත්‍රෛධාතුක ලෝකයම පිරිසිඳ ගන්නා ලදී.

ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ. သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ. မုတန္တိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော ဂန္ဓာယတနံ, ရသာယတနံ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ. ဝိညာတန္တိ သုခဒုက္ခာဒိဓမ္မာရမ္မဏံ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ ဣမိနာ ဧတံ ဒဿေတိ – ယံ အပရိမာနာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ [Pg.39] သဒေဝကဿ လောကဿ ‘‘နီလံ ပီတ’’န္တိအာဒိ (ဓ. သ. ၆၁၉) ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ရူပါရမ္မဏံ ဒိသွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတောတိ တံ သဗ္ဗံ တထာဂတဿ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဇာနာတိ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ‘‘ဘေရိသဒ္ဒေါ, မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိ သဒ္ဒါရမ္မဏံ သောတဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘မူလဂန္ဓော တစဂန္ဓော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၆၂၄-၆၂၇) ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဃာနဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘မူလရသော, ခန္ဓရသော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၆၂၈-၆၃၁) ရသာရမ္မဏံ ဇိဝှာဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘ကက္ခဠံ, မုဒုက’’န္တိအာဒိ (ဓ. သ. ၆၄၇-၆၅၀) ပထဝီဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘေဒံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ကာယဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဖုသိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတောတိ တံ သဗ္ဗံ တထာဂတဿ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဇာနာတိ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ သုခဒုက္ခာဒိဘေဒံ ဓမ္မာရမ္မဏံ မနောဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိဇာနိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတောတိ တံ သဗ္ဗံ တထာဂတဿ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဇာနာတိ. ဣမဿ ပန မဟာဇနဿ ပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. အပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. သဗ္ဗံ တထာဂတဿ သဗ္ဗညုတညာဏေန အပ္ပတ္တံ နာမ နတ္ထီတိ.

'දිට්ඨ' යනු රූපායතනයයි. 'සුත' යනු සද්දායතනයයි. 'මුත' යනු ඉන්ද්‍රියන් වෙත පැමිණ ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් ගන්ධායතනය, රසායතනය හා ඵොට්ඨබ්බායතනයයි. 'විඤ්ඤාත' යනු සැප දුක් ආදී වූ ධර්ම අරමුණුයි. 'පත්ත' යනු සොයා හෝ නොසොයා හෝ ලබාගත් දෙයයි. 'පරියේසිත' යනු ලැබුණු හෝ නොලැබුණු හෝ සොයන ලද දෙයයි. 'අනුවිචරිතං මනසා' යනු සිතින් නැවත නැවත හැසිරුණු (කල්පනා කළ) දෙයයි. "සියල්ල දන්නේය" යන්නෙන් මෙය දක්වයි: අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි දෙවියන් සහිත වූ මේ සත්ව ලෝකයාට යම් රූපාරම්මණයක් (නිල්, කහ ආදී වශයෙන්) චක්ඛුද්වාරයෙහි හමු වේ ද, "මේ සත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු රූපාරම්මණයක් දැක සතුටු විය, කණගාටු විය හෝ මධ්‍යස්ථ විය" යන මේ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය දැන ගනියි. එසේම අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි සත්වයන්ගේ සෝතද්වාරයට පැමිණෙන බෙර හඬ, මෘදංග හඬ ආදී ශබ්දාරම්මණ ද; ඝාණද්වාරයට පැමිණෙන මුල් සුවඳ, පොතු සුවඳ ආදී ගන්ධාරම්මණ ද; ජිව්හාද්වාරයට පැමිණෙන මුල් රස, කඳේ රස ආදී රසාරම්මණ ද; කායද්වාරයට පැමිණෙන තද, මෘදු ආදී පඨවි-තේජෝ-වායෝ ධාතු භේදයෙන් යුත් ඵොට්ඨබ්බාරම්මණ ද "මේ සත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු ඵොට්ඨබ්බාරම්මණයක් ස්පර්ශ කොට සතුටු විය, කණගාටු විය හෝ මධ්‍යස්ථ විය" යන මේ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය දැන ගනියි. එමෙන්ම අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි සත්වයන්ගේ මනෝද්වාරයට පැමිණෙන සැප-දුක් ආදී විවිධ ධර්මාරම්මණ ද "මේ සත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු ධර්මාරම්මණයක් දැනගෙන සතුටු විය, කණගාටු විය හෝ මධ්‍යස්ථ විය" යන මේ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය දැන ගනියි. මේ සාමාන්‍ය ජනයාට වනාහී සොයා බලා ලබාගත නොහැකි වූ දේ ද ඇත, සොයා බලා ලබාගත් දේ ද ඇත. නොසොයා ලබාගත නොහැකි දේ මෙන්ම නොසොයාම ලබාගත් දේ ද ඇත. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයට හසු නොවූ (නොලැබුණු) කිසිම අරමුණක් නැත.

၁၂၁. ပုန အပရေန ပရိယာယေန သဗ္ဗညုတညာဏဘာဝသာဓနတ္ထံ န တဿာတိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စီတိ တဿ တထာဂတဿ ဣဓ ဣမသ္မိံ တေဓာတုကေ လောကေ, ဣမသ္မိံ ပစ္စုပ္ပန္နကာလေ ဝါ ပညာစက္ခုနာ အဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမ ကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ န အတ္ထိ န သံဝိဇ္ဇတိ. အတ္ထီတိ ဣဒံ ဝတ္တမာနကာလိကံ အာချာတပဒံ. ဣမိနာ ပစ္စုပ္ပန္နကာလိကဿ သဗ္ဗဓမ္မဿ ဉာတဘာဝံ ဒဿေတိ. ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ပနေတ္ထ ဒ-ကာရော သံယုတ္တော. အထော အဝိညာတန္တိ ဧတ္ထ အထောဣတိ ဝစနောပါဒါနေ နိပါတော. အဝိညာတန္တိ အတီတကာလိကံ အဝိညာတံ နာမ ကိဉ္စိ ဓမ္မဇာတံ. နာဟောသီတိ ပါဌသေသော. အဗျယဘူတဿ အတ္ထိသဒ္ဒဿ ဂဟဏေ ပါဌသေသံ ဝိနာပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ. ဣမိနာ အတီတကာလိကဿ သဗ္ဗဓမ္မဿ ဉာတဘာဝံ ဒဿေတိ[Pg.40]. အဇာနိတဗ္ဗန္တိ အနာဂတကာလိကံ အဇာနိတဗ္ဗံ နာမ ဓမ္မဇာတံ န ဘဝိဿတိ, နတ္ထိ ဝါ. ဣမိနာ အနာဂတကာလိကဿ သဗ္ဗဓမ္မဿ ဉာတဘာဝံ ဒဿေတိ. ဇာနနကိရိယာဝိသေသနမတ္တမေဝ ဝါ ဧတ္ထ အ-ကာရော. သဗ္ဗံ အဘိညာသိ ယဒတ္ထိ နေယျန္တိ ဧတ္ထ ယံ တေကာလိကံ ဝါ ကာလဝိမုတ္တံ ဝါ နေယျံ ဇာနိတဗ္ဗံ ကိဉ္စိ ဓမ္မဇာတံ အတ္ထိ, တံ သဗ္ဗံ တထာဂတော အဘိညာသိ အဓိကေန သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဧတ္ထ အတ္ထိသဒ္ဒေန တေကာလိကဿ ကာလဝိမုတ္တဿ စ ဂဟဏာ အတ္ထိ-သဒ္ဒေါ အဗျယဘူတောယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာဂတော တေန သမန္တစက္ခူတိ ကာလဝသေန ဩကာသဝသေန စ နိပ္ပဒေသတ္တာ သမန္တာ သဗ္ဗတော ပဝတ္တံ ဉာဏစက္ခု အဿာတိ သမန္တစက္ခု. တေန ယထာဝုတ္တေန ကာရဏေန တထာဂတော သမန္တစက္ခု, သဗ္ဗညူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမိဿာ ဂါထာယ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ သာဓိတံ.

121. නැවතත් වෙනත් ක්‍රමයකින් සර්වඥතා ඥානය තහවුරු කරනු පිණිස "න තස්ස" යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි "න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි" යනු: ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මේ ත්‍රෛධාතුක ලෝකයෙහි (මෙලොව) හෝ මේ වර්තමාන කාලයෙහි ප්‍රඥා චක්ෂුසින් නොදුටු ඉතා කුඩා වූ හෝ කිසිදු අරමුණක් නැත්තේමය. "අත්ථි" යන වර්තමාන කාලීන ආඛ්‍යාත පදයෙන් වර්තමාන කාලයට අයත් සියලු ධර්මයන් දන්නා බව පෙන්වයි. ගාථා බන්ධනයේ රිද්මය පිණිස මෙහි 'ද' කාරය සංයුක්ත විය. "අථෝ අවිඤ්ඤාතං" යන්නෙහි 'අථෝ' යනු වෙනත් වාක්‍යයක් සම්බන්ධ කරන නිපාතයකි. 'අවිඤ්ඤාතං' යන්නෙන් අතීත කාලයට අයත් නොදන්නා ලද කිසිදු ධර්මයක් නැති බව අදහස් වේ. (මෙහි 'න අහෝසි' යන්න ශේෂව පවතී). 'අත්ථි' යන්න නිපාතයක් ලෙස ගත් කල, එය කාලත්‍රයටම පොදු බැවින් අතීත කාලයට අයත් සියලු ධර්මයන් දන්නා බව ද පෙන්වයි. "අජානිතබ්බං" යන්නෙන් අනාගත කාලයෙහි නොදැනගත යුතු (නොදන්නා) කිසිදු ධර්මයක් අනාගතයෙහි නොවන්නේය, නොමැත්තේය යන්න දක්වයි. මෙයින් අනාගත කාලයට අයත් සියලු ධර්මයන් දන්නා බව පෙන්වයි. එසේම මෙහි 'අ' කාරය දැන ගැනීමේ ක්‍රියාව විශේෂ කිරීමක් පමණක් ලෙස ද ගත හැකිය. "සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යං" යනු: කාලත්‍රයට අයත් වූ හෝ කාලයෙන් මිදුණු යම්තාක් දැනගත යුතු (ඥෙය) ධර්ම සමූහයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ අතිශය උතුම් වූ සර්වඥතා ඥානයෙන් අවබෝධ කළ සේක, පිරිසිඳ දත් සේක. මෙහි 'යදත්ථි' යන පදයෙහි 'අත්ථි' යන්න නිපාතයක් ලෙස ගෙන කාලත්‍රයටම අයත් හා කාලයෙන් මිදුණු සියලු අරමුණු ග්‍රහණය කරන බව දත යුතුය. කාලය හා අවකාශය අතින් සීමාවක් නොමැති බැවින් සියලු අයුරින් පවතින ඥාන චක්ෂුස උන්වහන්සේට ඇති හෙයින් උන්වහන්සේ "සමන්තචක්ඛු" නම් වන සේක. ඉහත කී කරුණු නිසා තථාගතයන් වහන්සේ සමන්තචක්ඛු මෙන්ම සර්වඥ ද වන සේක යන්න මෙහි අදහසයි. මෙම ගාථාව මගින් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනා ක්‍රමයෙන් සර්වඥතා ඥානය තහවුරු කරන ලදී.

ပုန ဗုဒ္ဓဉာဏာနံ ဝိသယဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏံ ဒဿေတုကာမော သမန္တစက္ခူတိ ကေနဋ္ဌေန သမန္တစက္ခူတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂါထာယ သမန္တစက္ခူတိ ဝုတ္တပဒေ ယံ တံ သမန္တစက္ခု, တံ ကေနဋ္ဌေန သမန္တစက္ခူတိ အတ္ထော. အတ္ထော ပနဿ ယာဝတာ ဒုက္ခဿ ဒုက္ခဋ္ဌောတိအာဒီဟိ ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ. သဗ္ဗညုတညာဏဉှိ သမန္တစက္ခု. ယထာဟ – ‘‘သမန္တစက္ခု ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတညာဏ’’န္တိ (စူဠနိ. ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၂). တသ္မိံ သဗ္ဗညုတညာဏဋ္ဌေ ဝုတ္တေ သမန္တစက္ခုဋ္ဌော ဝုတ္တောယေဝ ဟောတီတိ. ဗုဒ္ဓဿေဝ ဉာဏာနီတိ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ. ဒုက္ခေ ဉာဏာဒီနိပိ ဟိ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿေဝ ဘဂဝတော ပဝတ္တန္တိ, ဣတရေသံ ပန ဧကဒေသမတ္တေနေဝ ပဝတ္တန္တိ. သာဝကသာဓာရဏာနီတိ ပန ဧကဒေသေနာပိ အတ္ထိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗော ဉာတောတိ သဗ္ဗော ဉာဏေန ဉာတော. အညာတော ဒုက္ခဋ္ဌော နတ္ထီတိ ဝုတ္တမေဝ အတ္ထံ ပဋိသေဓေန ဝိဘာဝေတိ. သဗ္ဗော ဒိဋ္ဌောတိ န ကေဝလံ ဉာတမတ္တောယေဝ, အထ ခေါ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌော ဝိယ ကတော. သဗ္ဗော ဝိဒိတောတိ န ကေဝလံ ဒိဋ္ဌမတ္တောယေဝ, အထ ခေါ ပါကဋော. သဗ္ဗော သစ္ဆိကတောတိ န ကေဝလံ ဝိဒိတောယေဝ, အထ ခေါ တတ္ထ ဉာဏပဋိလာဘဝသေန ပစ္စက္ခီကတော. သဗ္ဗော ဖဿိတောတိ န ကေဝလံ သစ္ဆိကတောယေဝ, အထ ခေါ ပုနပ္ပုနံ ယထာရုစိ သမုဒါစာရဝသေန ဖုဋ္ဌောတိ. အထ ဝါ ဉာတော သဘာဝလက္ခဏဝသေန. ဒိဋ္ဌော သာမညလက္ခဏဝသေန. ဝိဒိတော ရသဝသေန. သစ္ဆိကတော ပစ္စုပဋ္ဌာနဝသေန[Pg.41]. ဖဿိတော ပဒဋ္ဌာနဝသေန. အထ ဝါ ဉာတော ဉာဏုပ္ပာဒဝသေန. ဒိဋ္ဌော စက္ခုပ္ပာဒဝသေန. ဝိဒိတော ပညုပ္ပာဒဝသေန. သစ္ဆိကတော ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒဝသေန. ဖဿိတော အာလောကုပ္ပာဒဝသေန. ‘‘ယာဝတာ ဒုက္ခဿ ဒုက္ခဋ္ဌော, သဗ္ဗော ဒိဋ္ဌော, အဒိဋ္ဌော ဒုက္ခဋ္ဌော နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ နယေန စ ‘‘ယာဝတာ သဒေဝကဿ လောကဿ…ပေ… အနုဝိစရိတံ မနသာ, သဗ္ဗံ ဉာတံ, အညာတံ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ နယေန စ ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဌမံ ဝုတ္တဂါထာ နိဂမနဝသေန ပုန ဝုတ္တာ. တံနိဂမနေယေဝ ဟိ ကတေ ဉာဏနိဂမနမ္ပိ ကတမေဝ ဟောတီတိ.

නැවතත් බුද්ධ ඥානයන්ගේ විෂය පරාසය අනුව සර්වඥතාඥානය දැක්වීමට කැමති මහා තෙරුන් වහන්සේ 'සමන්තචක්ඛු' (සර්වසම්පූර්ණ ඇස) යන්නෙන් කුමන අර්ථයක් අදහස් වේද යනාදිය වදාළහ. එහි ගාථාවේ 'සමන්තචක්ඛු' යනුවෙන් දක්වන ලද පදයේ, ඒ යම් සර්වඥතාඥානයක් ඇද්ද, එය කවර අර්ථයකින් සමන්තචක්ඛු නම් වේද යන්න මෙහි අදහසයි. එහි අර්ථය නම් 'දුක්ඛයාගේ දුක්ඛ අර්ථය පවතින තාක්' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද දේම වෙයි. සර්වඥතාඥානය යනුම සමන්තචක්ඛු වේ. 'සමන්තචක්ඛු යනු සර්වඥතාඥානයට නමකි' යන්න ඒ බව සනාථ කරයි. එම සර්වඥතාඥාන අර්ථය පැවසූ විට සමන්තචක්ඛු අර්ථයද පවසන ලද්දේම වෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාටම පමණක් උරුම වූ ඥාන බැවින් ඒවා 'බුද්ධ ඥාන' නම් වේ. දුක්ඛාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ ඥානය ආදිය පවා සකල ආකාරයෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පමණක් පවතී, අනෙක් අයට (ශ්‍රාවකයන්ට) පවතින්නේ එහි එක් කොටසක් පමණි. 'ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ වේ' යැයි පවසා ඇත්තේ එක් දේශයක් (කොටසක්) වශයෙන් පවතින බැවිනි. 'සියල්ල දන්නා ලදී' යනු සියල්ල ඥානයෙන් දන්නා ලද බවයි. 'නොදන්නා ලද දුක්ඛ අර්ථයක් නැත' යන්නෙන් කලින් පවසන ලද අර්ථයම ප්‍රතිෂේධ මුඛයෙන් (නැත යන අර්ථයෙන්) පැහැදිලි කරයි. 'සියල්ල දක්නා ලදී' යනු හුදෙක් දැනගැනීම පමණක් නොව, ඇසින් දුටුවාක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමයි. 'සියල්ල අවබෝධ කරන ලදී' යනු හුදෙක් දැකීම පමණක් නොව, එය ප්‍රකට කර ගැනීමයි. 'සියල්ල සාක්ෂාත් කරන ලදී' යනු හුදෙක් අවබෝධයම නොව, එහි ඥාන ප්‍රතිලාභය ලැබීමෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගැනීමයි. 'සියල්ල ස්පර්ශ කරන ලදී' යනු හුදෙක් සාක්ෂාත් කිරීම පමණක් නොව, කැමති පරිදි නැවත නැවත භාවිත කිරීමෙන් (සමුදාචාර වශයෙන්) අත්විඳීමයි. එසේත් නැතිනම් ස්වභාව ලක්ෂණ වශයෙන් දන්නා ලදී. සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් දක්නා ලදී. රස (කෘත්‍ය) වශයෙන් අවබෝධ කරන ලදී. පච්චුපට්ඨාන (වැටහෙන ආකාරය) වශයෙන් සාක්ෂාත් කරන ලදී. පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වශයෙන් ස්පර්ශ කරන ලදී. තවද ඥාන උත්පාද වශයෙන් දන්නා ලදී. චක්ඛු උත්පාද වශයෙන් දක්නා ලදී. ප්‍රඥා උත්පාද වශයෙන් අවබෝධ කරන ලදී. විද්‍යා උත්පාද වශයෙන් සාක්ෂාත් කරන ලදී. ආලෝක උත්පාද වශයෙන් ස්පර්ශ කරන ලදී. 'දුක්ඛයාගේ දුක්ඛ අර්ථය යම් තාක්ද, ඒ සියල්ල දක්නා ලදී, නොදක්නා ලද දුක්ඛ අර්ථයක් නැත' යනාදී ක්‍රමයෙන්ද, 'දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාගේ යම් තාක්...පෙ... මනසින් විමසන ලදද, ඒ සියල්ල දන්නා ලදී, නොදන්නා දෙයක් නැත' යනාදී ක්‍රමයෙන්ද මෙහි විස්තරය තේරුම් ගත යුතුය. පළමුව වදාරන ලද 'න තස්ස' යන ගාථාව නිගමනය වශයෙන් නැවත වදාරන ලදී. එම ගාථාව නිගමනය කිරීමෙන්ම සර්වඥතාඥාන සහ අනාවරණඥාන නිගමනයද කරන ලද්දේම වන බව දත යුතුය.

သဗ္ဗညုတညာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සර්වඥතාඥාන නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි,

ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඥානකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ဒိဋ္ဌိကထာ

2. 2. දිට්ඨිකථා

၁. အဿာဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

1. 1. අස්සාදදිට්ඨි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၂၂. ဣဒါနိ ဉာဏကထာနန္တရံ ကထိတာယ ဒိဋ္ဌိကထာယ အနုပုဗ္ဗအနုဝဏ္ဏနာ အနုပ္ပတ္တာ. အယဉှိ ဒိဋ္ဌိကထာ ဉာဏကထာယ ကတဉာဏပရိစယဿ သမဓိဂတသမ္မာဒိဋ္ဌိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမလဝိသောဓနာ သုကရာ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ စ သုပရိသုဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဉာဏကထာနန္တရံ ကထိတာ. တတ္ထ ကာ ဒိဋ္ဌီတိအာဒိကာ ပုစ္ဆာ. ကာ ဒိဋ္ဌီတိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိအာဒိကံ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနံ. ကထံ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိအာဒိကော ဝိဿဇ္ဇိတဝိဿဇ္ဇနဿ ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသော, သဗ္ဗာဝ တာ ဒိဋ္ဌိယော အဿာဒဒိဋ္ဌိယောတိအာဒိကာ ဒိဋ္ဌိသုတ္တသံသန္ဒနာတိ ဧဝမိမေ စတ္တာရော ပရိစ္ဆေဒါ. တတ္ထ ပုစ္ဆာပရိစ္ဆေဒေ တာဝ ကာ ဒိဋ္ဌီတိ ဓမ္မပုစ္ဆာ, သဘာဝပုစ္ဆာ. ကတိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနီတိ ဟေတုပုစ္ဆာ ပစ္စယပုစ္ဆာ, ကိတ္တကာနိ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ကတိ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနီတိ သမုဒါစာရပုစ္ဆာ ဝိကာရပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဟိ သမုဒါစာရဝသေန စိတ္တံ ပရိယောနန္ဓန္တိယော ဥဋ္ဌဟန္တီတိ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနိ [Pg.42] နာမ ဟောန္တိ. ကတိ ဒိဋ္ဌိယောတိ ဒိဋ္ဌီနံ သင်္ခါပုစ္ဆာ ဂဏနာပုစ္ဆာ. ကတိ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသာတိ ဝတ္ထုပ္ပဘေဒဝသေန အာရမ္မဏနာနတ္တဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပဘေဒပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဟိ တံ တံ ဝတ္ထုံ တံ တံ အာရမ္မဏံ အဘိနိဝိသန္တိ ပရာမသန္တီတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ကတမော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃာတောတိ ဒိဋ္ဌီနံ ပဋိပက္ခပုစ္ဆာ ပဟာနူပါယပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိကာရဏာနိ ဟိ ခန္ဓာဒီနိ ဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတေန တာသံ ကာရဏာနိ န ဟောန္တီတိ တာနိ စ ကာရဏာနိ သမုဂ္ဃာတိတာနိ နာမ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ သမ္မာ ဘုသံ ဟညန္တိ ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃာတောတိ ဝုစ္စတိ.

122. දැන් ඥානකථාවට අනතුරුව දේශනා කරන ලද දිට්ඨිකථාව පිළිබඳ අනුපිළිවෙල විවරණය පැමිණ තිබේ. මෙම දිට්ඨිකථාව ඥානකථාව මගින් ඥාන පරිචය ඇති කරගත්, සම්මා දිට්ඨිය මැනවින් අවබෝධ කරගත් පුද්ගලයාට මිච්ඡා දිට්ඨි නමැති කිලුට දුරු කිරීම පහසු කරන බැවින්ද, සම්මා දිට්ඨිය මැනවින් පිරිසිදු කරන බැවින්ද ඥානකථාවට පසුව වදාරන ලදී. එහි 'කා දිට්ඨි' (දෘෂ්ටිය යනු කුමක්ද) යනාදිය ප්‍රශ්න වෙයි. 'කා දිට්ඨි' යන ප්‍රශ්නයට 'අභිනිවෙසපරාමාසෝ දිට්ඨි' යනු පිළිතුරයි. 'කථං අභිනිවෙසපරාමාසෝ දිට්ඨි' යනාදිය පිළිතුරෙහි විස්තරාත්මක විග්‍රහයයි. 'සබ්බා ව තා දිට්ඨියෝ අස්සාදදිට්ඨියෝ' යනාදිය දෘෂ්ටි සූත්‍ර හා සැසඳීමයි. මෙසේ මෙහි පරිච්ඡේද හතරකි. එහි ප්‍රශ්න පරිච්ඡේදයෙහි මුලින්ම 'කා දිට්ඨි' යනු ධර්ම පෘච්ඡාවකි, ස්වභාව පෘච්ඡාවකි. 'කති දිට්ඨිට්ඨානානි' (දෘෂ්ටිස්ථාන කීයක් තිබේද) යනු හේතු පෘච්ඡාවකි, ප්‍රත්‍ය පෘච්ඡාවකි; දෘෂ්ටීන් ඇති වීමට හේතු කොපමණද යන්න එහි අර්ථයයි. 'කති දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි' යනු සමුදාචාර පෘච්ඡාවකි, විකාර පෘච්ඡාවකි. දෘෂ්ටීන්ම නිරන්තරයෙන් හටගනිමින් සිත වෙළා ගන්නා බැවින් ඒවා 'දිට්ඨිපරියුට්ඨාන' නම් වේ. 'කති දිට්ඨියෝ' යනු දෘෂ්ටීන්ගේ සංඛ්‍යාව පිළිබඳ පෘච්ඡාවකි. 'කති දිට්ඨාභිනිවෙසා' යනු වස්තු ප්‍රභේදයන්ගේ සහ අරමුණු වල නානත්වය අනුව දෘෂ්ටි ප්‍රභේදයන් පිළිබඳ පෘච්ඡාවයි. දෘෂ්ටීන්ම ඒ ඒ වස්තුව සහ ඒ ඒ අරමුණ වැරදි ලෙස දැඩිව ගන්නා බැවින් ඒවා 'දිට්ඨිපරාමාස' නම් වේ. 'කතමෝ දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතෝ' යනු දෘෂ්ටීන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂය සහ ප්‍රහාණය කිරීමේ ක්‍රමය පිළිබඳ පෘච්ඡාවයි. දෘෂ්ටි වලට හේතු වන ස්කන්ධ ආදිය දෘෂ්ටි මුලින් උපුටා දැමීමෙන් පසු දෘෂ්ටීන් ඇති කිරීමට හේතු නොවේ, එවිට එම හේතු සාධකයන් මුලිනුපුටා දැමුවා නම් වේ. එබැවින් යමකින් දෘෂ්ටිස්ථානයන් මැනවින් සහ සම්පූර්ණයෙන් නසනු ලබන්නේද, එය 'දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාත' (දෘෂ්ටිස්ථාන මුලිනුපුටා දැමීම) යැයි කියනු ලැබේ.

ဣဒါနိ ဧတာသံ ဆန္နံ ပုစ္ဆာနံ ကာ ဒိဋ္ဌီတိအာဒီနိ ဆ ဝိဿဇ္ဇနာနိ. တတ္ထ ကာ ဒိဋ္ဌီတိ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗပုစ္ဆာ. အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိ ဝိဿဇ္ဇနံ. သာ ပန အနိစ္စာဒိကေ ဝတ္ထုသ္မိံ နိစ္စာဒိဝသေန အဘိနိဝိသတိ ပတိဋ္ဌဟတိ ဒဠှံ ဂဏှာတီတိ အဘိနိဝေသော. အနိစ္စာဒိအာကာရံ အတိက္ကမိတွာ နိစ္စန္တိအာဒိဝသေန ဝတ္တမာနော ပရတော အာမသတိ ဂဏှာတီတိ ပရာမာသော. အထ ဝါ နိစ္စန္တိအာဒိကံ ပရံ ဥတ္တမံ သစ္စန္တိ အာမသတိ ဂဏှာတီတိ ပရာမာသော, အဘိနိဝေသော စ သော ပရာမာသော စာတိ အဘိနိဝေသပရာမာသော. ဧဝံပကာရော ဒိဋ္ဌီတိ ကိစ္စတော ဒိဋ္ဌိသဘာဝံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တီဏိ သတန္တိ တီဏိ သတာနိ, ဝစနဝိပလ္လာသော ကတော. ကတမော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃာတောတိ ပုစ္ဆံ အနုဒ္ဓရိတွာဝ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃာတောတိ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ.

දැන් මෙම ප්‍රශ්න හයට අදාළ පිළිතුරු හය මෙසේය. එහි 'කා දිට්ඨි' යනු පිළිතුරු දිය යුතු ප්‍රශ්නයයි. 'අභිනිවෙසපරාමාසෝ දිට්ඨි' යනු පිළිතුරයි. එය අනිත්‍ය වූ වස්තුවන් කෙරෙහි නිත්‍ය ආදී වශයෙන් දැඩිව බැසගන්නා බැවින් 'අභිනිවෙස' නම් වේ. අනිත්‍ය ආදී ස්වභාවය ඉක්මවා නිත්‍ය යැයි පවසමින් වැරදි ලෙස ගන්නා බැවින් 'පරාමාස' නම් වේ. එසේත් නැතිනම් නිත්‍ය ආදී වූ වැරදි අදහස 'මෙයම සත්‍යය' කියා උතුම් කොට සලකා ගන්නා බැවින් 'පරාමාස' නම් වේ. එය දැඩිව ගැනීමක් (අභිනිවෙස) මෙන්ම වැරදි ලෙස පිරිමැදීමක් (පරාමාස) වන බැවින් 'අභිනිවෙසපරාමාස' නම් වේ. මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තේ දෘෂ්ටියයි කියා කෘත්‍යය (කාර්යය) අනුව දෘෂ්ටියේ ස්වභාවය පැහැදිලි කරයි. 'තීණි සතං' යනු තුන්සියයක් (තීණි සතානි) යන්නයි, මෙහි වචන විපර්යාසයක් කර ඇත. 'කතමෝ දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතෝ' යන ප්‍රශ්නය නැවත නොගෙනම, 'සෝතාපත්ති මාර්ගය දෘෂ්ටිස්ථාන සමුග්ඝාතය වේ' යන පිළිතුර දක්වන ලදී.

၁၂၃. ဣဒါနိ ကထံ အဘိနိဝေသပရာမာသောတိအာဒိ ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသော. တတ္ထ ရူပန္တိ ဥပယောဂဝစနံ. ရူပံ အဘိနိဝေသပရာမာသောတိ သမ္ဗန္ဓော. ရူပန္တိ စေတ္ထ ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော ကသိဏရူပဉ္စ. ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌိ, ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌိ, ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတန္တိ သာမညဝစနံ. တေနေဝ ‘‘ဝေဒနံ ဧတံ မမ, သင်္ခါရေ ဧတံ မမာ’’တိ နပုံသကဝစနံ ဧကဝစနဉ္စ ကတံ. ဧသောတိ ပန ဝတ္တဗ္ဗမပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂေကဝစနံ ကတံ. ဧတံ မမာတိ တဏှာမညနာမူလိကာ ဒိဋ္ဌိ. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနမညနာမူလိကာ ဒိဋ္ဌိ. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိမညနာ ဧဝ. ကေစိ ပန ‘‘ဧတံ မမာတိ မမံကာရကပ္ပနာ, ဧသောဟမသ္မီတိ အဟံကာရကပ္ပနာ, ဧသော မေ အတ္တာတိ [Pg.43] အဟံကာရမမံကာရကပ္ပိတော အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ, တထာ ယထာက္ကမေနေဝ တဏှာမူလနိဝေသော မာနပဂ္ဂါဟော, တဏှာမူလနိဝိဋ္ဌော မာနပဂ္ဂဟိတော, အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ, သင်္ခါရာနံ ဒုက္ခလက္ခဏာဒဿနံ, သင်္ခါရာနံ အနိစ္စလက္ခဏာဒဿနံ, သင်္ခါရာနံ တိလက္ခဏာဒဿနဟေတုကော အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ, ဒုက္ခေ အသုဘေ စ သုခံ သုဘန္တိ ဝိပလ္လာသဂတဿ, အနိစ္စေ နိစ္စန္တိ ဝိပလ္လာသဂတဿ, စတုဗ္ဗိဓဝိပလ္လာသဂတဿ စ အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏဿ အာကာရကပ္ပနာ, ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ အနာဂတပဋိလာဘကပ္ပနာ, ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ကပ္ပနိဿိတဿ အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ, နန္ဒိယာ အတီတမနွာဂမေတိ, နန္ဒိယာ အနာဂတံ ပဋိကင်္ခတိ, ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု သံဟီရတိ အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ, ပုဗ္ဗန္တေ အညာဏဟေတုကာ ဒိဋ္ဌိ, အပရန္တေ အညာဏဟေတုကာ ဒိဋ္ဌိ, ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု အညာဏဟေတုကော အတ္တာဘိနိဝေသော’’တိ စ ဧတေသံ တိဏ္ဏံ ဝစနာနံ အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ.

123. දැන් 'කථං අභිනිවේසපරාමාසෝ' යනාදී වශයෙන් විස්තරාත්මක විග්‍රහය වෙයි. එහි 'රූපං' යන්න උපයෝග වචනයකි (ද්විතීයා විභක්තියකි). 'රූපය පිළිබඳ අභිනිවේස පරාමාසය' යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි 'රූපය' යන්නෙන් රූපූපදානක්ඛන්ධය සහ කසිණ රූපය ද අදහස් වේ. 'මෙය මගේය' (එතං මම) යන අභිනිවේස පරාමාසය දෘෂ්ටියකි, 'මම මෙය වෙමි' (එසෝහමස්මි) යන අභිනිවේස පරාමාසය දෘෂ්ටියකි, 'මෙය මගේ ආත්මයයි' (එසෝ මේ අත්තා) යන අභිනිවේස පරාමාසය දෘෂ්ටියකි යනුවෙන් එක් එක් පදයක් පාසා සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'එතං' යනු සාමාන්‍ය වචනයකි (ලිංග තුනටම පොදු වචනයකි). එබැවින් 'වේදනාව මෙය මගේය, සංස්කාර මෙය මගේය' යනුවෙන් නපුංසක ලිංග ඒක වචනයෙන් දක්වන ලදී. 'එසෝ' යන්න ඉදිරියට කියවෙන 'අයං' හෝ 'අත්තා' යන පදයන්ට අනුව පුරුෂ ලිංග ඒක වචනයෙන් යොදන ලදී. 'මෙය මගේය' යනු තණ්හා මඤ්ඤනාව මුල් කරගත් දෘෂ්ටියකි. 'මම මෙය වෙමි' යනු මාන මඤ්ඤනාව මුල් කරගත් දෘෂ්ටියකි. 'මෙය මගේ ආත්මයයි' යනු දෘෂ්ටි මඤ්ඤනාවම වෙයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් මෙසේ ද අර්ථ වර්ණනා කරති: 'මෙය මගේය' යනු මමංකාර කල්පනාවයි, 'මම මෙය වෙමි' යනු අහංකාර කල්පනාවයි, 'මෙය මගේ ආත්මයයි' යනු අහංකාර හා මමංකාරයෙන් කල්පිත වූ ආත්ම අභිනිවේසයයි. එමෙන්ම පිළිවෙළින් තණ්හා මූලික අභිනිවේසය, මානයෙන් ගත් අල්ලා ගැනීම (මානපග්ගාහ), තණ්හා මූලිකව පිහිටි මානයෙන් ඔසවා තබන ලද ආත්ම අභිනිවේසය ලෙස ද, සංස්කාරයන්ගේ දුක්ඛ ලක්ෂණය නොදැකීම, සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය ලක්ෂණය නොදැකීම සහ සංස්කාරයන්ගේ ත්‍රිලක්ෂණය නොදැකීම හේතු කොට ගත් ආත්ම අභිනිවේසය ලෙස ද, දුකෙහි හා අශුභයෙහි සැපය හා ශුභය යන විපල්ලාසයට පත් වූ තැනැත්තාගේ ද, අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය යන විපල්ලාසයට පත් වූ තැනැත්තාගේ ද, සිව්වැදෑරුම් විපල්ලාසයට පත් වූ තැනැත්තාගේ ආත්ම අභිනිවේසය ලෙස ද, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් ආකාර වශයෙන් කල්පනා කිරීම ද, දිබ්බචක්ඛු ඥානයෙන් අනාගතයෙහි ලැබීමක් ලෙස කල්පනා කිරීම ද, පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත වශයෙන් ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන්හි දෘෂ්ටි නිශ්‍රිත වූවන්ගේ ආත්ම අභිනිවේසය ලෙස ද, තණ්හාවෙන් අතීතය ලුහුබැඳීම, තණ්හාවෙන් අනාගතය ප්‍රාර්ථනා කිරීම, වර්තමාන ධර්මයන්හි තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් ඇලීම ආත්ම අභිනිවේසය ලෙස ද, පූර්වාන්තයෙහි (අතීතයෙහි) අඥානකම හේතු කොට ගත් දෘෂ්ටිය, අපරාන්තයෙහි (අනාගතයෙහි) අඥානකම හේතු කොට ගත් දෘෂ්ටිය, පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන්හි අඥානකම මුල් කරගත් ආත්ම අභිනිවේසය ලෙස ද මෙම වචන තුනෙහි අර්ථ වර්ණනා කරති.

ဒိဋ္ဌိယော ပနေတ္ထ ပဌမံ ပဉ္စက္ခန္ဓဝတ္ထုကာ. တတော ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနဝိညာဏ- ကာယသမ္ဖဿကာယဝေဒနာကာယသညာကာယစေတနာကာယတဏှာကာယဝိတက္ကဝိစာရဓာတုဒသကသိဏ- ဒွတ္တိံသာကာရဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိယော ဝုတ္တာ. ဒွတ္တိံသာကာရေသု စ ယတ္ထ ဝိသုံ အဘိနိဝေသော န ယုဇ္ဇတိ, တတ္ထ သကလသရီရာဘိနိဝေသဝသေနေဝ ဝိသုံ အဘိနိဝေသော ဝိယ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတော ဒွါဒသာယတနအဋ္ဌာရသဓာတုဧကူနဝီသတိဣန္ဒြိယဝသေန ယောဇနာ ကတာ. တီဏိ ဧကန္တလောကုတ္တရိန္ဒြိယာနိ န ယောဇိတာနိ. န ဟိ လောကုတ္တရဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. သဗ္ဗတ္ထာပိ စ လောကိယလောကုတ္တရမိဿေသု ဓမ္မေသု လောကုတ္တရေ ဌပေတွာ လောကိယာ ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗာ. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပဉ္စ န ဂဟေတဗ္ဗမေဝ. တတော တေဓာတုကဝသေန နဝဝိဓဘဝဝသေန ဈာနဗြဟ္မဝိဟာရသမာပတ္တိဝသေန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂဝသေန စ ယောဇနာ ကတာ. ဇာတိဇရာမရဏာနံ ဝိသုံ ဂဟဏေ ပရိဟာရော ဝုတ္တနယော ဧဝ. သဗ္ဗာနိ စေတာနိ ရူပါဒိကာနိ ဇရာမရဏန္တာနိ အဋ္ဌနဝုတိသတံ ပဒါနိ ဘဝန္တိ.

මෙහි දෘෂ්ටි පිළිබඳව පළමුව පංචස්කන්ධය වස්තු කොට ඇති දෘෂ්ටි දක්වන ලදී. ඉන්පසු සවැදෑරුම් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන, විඤ්ඤාණකාය, සම්ඵස්සකාය, වේදනාකාය, සඤ්ඤාකාය, චේතනාකාය, තණ්හාකාය, විතක්ක, විචාර, ධාතු, දස කසිණ සහ දෙතිස් ආකාර (කුණප) වස්තු කොට ගත් දෘෂ්ටි පවසන ලදී. දෙතිස් ආකාරයන්හි යම් තැනක වෙන් වෙන් වශයෙන් අභිනිවේසය නොගැලපේ ද, එහි මුළු ශරීරයම අභිනිවේස කිරීම් වශයෙන් වෙන් වෙන්ව අභිනිවේස කරන්නාක් මෙන් කළ බව දත යුතුය. ඉන්පසු දොළොස් ආයතන, දහඅට ධාතු සහ දහනවයක් වූ ඉන්ද්‍රියයන් වශයෙන් යෝජනා කරන ලදී. ඒකාන්තයෙන්ම ලෝකෝත්තර වූ ඉන්ද්‍රියයන් තුන මෙහි යොදා නැත. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් වස්තු කොට ගත් දෘෂ්ටි හට නොගන්නා බැවිනි. සෑම තැනකදීම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ධර්මයන්හි ලෝකෝත්තර කොටස ඉවත් කර ලෞකික ධර්මයන්ම ගත යුතුය. අනින්ද්‍රියබද්ධ රූපය ද දෘෂ්ටියට වස්තු නොවන බැවින් නොගත යුතුය. ඉන්පසු තෛධාතුක වශයෙන් ද, නවවැදෑරුම් භව වශයෙන් ද, ධ්‍යාන, බ්‍රහ්මවිහාර, සමප්පත්ති වශයෙන් ද, පටිච්චසමුප්පාද අංග වශයෙන් ද යෝජනා කරන ලදී. ජාති, ජරා, මරණ වෙන් වෙන්ව ගැනීම පිළිබඳ පිළිතුර පෙර කී පරිදිම වේ. රූපයේ සිට ජරා-මරණ දක්වා වූ මේ සියලු පද එකසිය අනූ අටක් (198) වෙයි.

၁၂၄. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေသု ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ဝီသတိဝတ္ထုကာယပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံယေဝ ဝတ္ထုတ္တာ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အတ္တာနံ သမနုပဿမာနာ သမနုပဿန္တိ, သဗ္ဗေ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသုယေဝ [Pg.44] သမနုပဿန္တိ, ဧတေသံ ဝါ အညတရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၄၇) ဝုတ္တတ္တာ စ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. အဝိဇ္ဇာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အဝိဇ္ဇာယ အန္ဓီကတာနံ ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ယာယံ, ဘန္တေ, ဒိဋ္ဌိ ‘အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’တိ, အယံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဒိဋ္ဌိ ကိံ ပဋိစ္စ ပညာယတီတိ? မဟတီ ခေါ ဧသာ, ကစ္စာန, ဓာတု, ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာဓာတု. ဟီနံ, ကစ္စာန, ဓာတုံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟီနာ သညာ ဟီနာ ဒိဋ္ဌီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၉၇) ဝစနတော စ အဝိဇ္ဇာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. ဖဿောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ တေန ဖဿေန ဖုဋ္ဌဿ ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ယေ တေ, ဘိက္ခဝေ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနော ပုဗ္ဗန္တံ အာရဗ္ဘ အနေကဝိဟိတာနိ အဓိဝုတ္တိပဒါနိ အဘိဝဒန္တိ, တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၂၃) ဝစနတော စ ဖဿော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. သညာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အာကာရမတ္တဂ္ဂဟဏေန အယာထာဝသဘာဝဂါဟဟေတုတ္တာ သညာယ –

124. දෘෂ්ටිස්ථානයන්හි ස්කන්ධයන් ද දෘෂ්ටිස්ථාන වෙති. විසි වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨියට පංචස්කන්ධයම වස්තුවන බැවින් ද, 'මහණෙනි, යම් මහණෙක් හෝ බමුණෙක් හෝ තමන් පිළිබඳව යම් ආත්මයක් දකිත් නම්, ඒ සියල්ලෝ මේ පංච උපාදානස්කන්ධයන්ම හෝ එයින් එක්තරා ස්කන්ධයක් හෝ දකිති' යන්න වදාළ බැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයෝ දෘෂ්ටීන්ට හේතු වෙති. අවිද්‍යාව ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි. අවිද්‍යාවෙන් අන්ධ වූවන්ට දෘෂ්ටි හටගන්නා බැවින් ද, 'ස්වාමීනී, සම්මාසම්බුදු නොවූවන් කෙරෙහි සම්මාසම්බුදුවරු යන යම් දෘෂ්ටියක් වේ ද, ස්වාමීනී, මේ දෘෂ්ටිය කුමක් නිසා පෙනේ ද? කච්චානය, අවිද්‍යා ධාතුව නම් වූ මේ ධාතුව ඉතා මහත්ය. කච්චානය, හීන වූ ධාතුව නිසා හීන වූ සඤ්ඤාව හා හීන වූ දෘෂ්ටිය උපදී' යන වචනය නිසා ද අවිද්‍යාව දෘෂ්ටීන්ට හේතුවෙයි. ඵස්සය ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි. ඒ ඵස්සයෙන් ස්පර්ශ වූ තැනැත්තාට දෘෂ්ටි හටගන්නා බැවින් ද, 'මහණෙනි, යම් ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ පූර්වාන්තය කල්පනා කරන, පූර්වාන්තය අනුව ගිය දෘෂ්ටි ඇතිව පූර්වාන්තය අරමුණු කරගෙන නොයෙක් ආකාර වූ දෘෂ්ටි කථාවන් පවසත් ද, එය ද ඵස්සය ප්‍රත්‍ය කොට ඇත්තේය' යන වචනය නිසා ද ඵස්සය දෘෂ්ටීන්ට හේතුවෙයි. ආකාර පමණක් ගැනීමෙන් යථාර්ථ ස්වභාවය වැරදියට වටහා ගැනීමට හේතු වන බැවින් සඤ්ඤාව ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි.

‘‘ယာနိ စ တီဏိ ယာနိ စ သဋ္ဌိ, သမဏပ္ပဝါဒသိတာနိ ဘူရိပည;

သညက္ခရသညနိဿိတာနိ, ဩသရဏာနိ ဝိနေယျ ဩဃတမဂါ’’တိ. (သု. နိ. ၅၄၃) –

'මහා ප්‍රඥාවන්තයණි, ශ්‍රමණයන්ගේ වාදයන් ඇසුරු කළ යම් ඒ දෘෂ්ටි තුනක් සහ සැටක් (63) වේ ද, සඤ්ඤාව හා අකුරු (පද) නිසා හටගත් ඒ සඤ්ඤාවන් නිසා ඇති වූ දෘෂ්ටි නමැති බැසගැනීම් දුරු කොට තැනැත්තා ඕඝයන් හා අඳුර ඉක්මවා ගියේය.'

ဝစနတော ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိ (သု. နိ. ၈၈၀; မဟာနိ. ၁၀၉) ဝစနတော စ သညာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော –

'පපංච සංඛ්‍යාවෝ සඤ්ඤාව නිදාන කොට ඇත්තාහ' යන වචනය නිසා ද සඤ්ඤාව දෘෂ්ටීන්ට හේතුවෙයි. ආකාර වශයෙන් පරිවිතර්ක කිරීමෙන් දෘෂ්ටි හටගන්නා බැවින් විතර්කය ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි.

‘‘နဟေဝ သစ္စာနိ ဗဟူနိ နာနာ, အညတြ သညာယ နိစ္စာနိ လောကေ;

တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ, သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ. (သု. နိ. ၈၉၂) –

'ලෝකයෙහි සඤ්ඤාවෙන් බැහැර වූ නානාවිධ වූ හෝ නිත්‍ය වූ හෝ බොහෝ සත්‍යයෝ නොවෙති. දෘෂ්ටීන් කෙරෙහි තර්කය කල්පනා කොට (නිර්මාණය කොට), සත්‍යය සහ මුසාව යැයි ධර්ම දෙකක් පවසති.'

ဝစနတော စ ဝိတက္ကော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အယောနိသော မနသိကာရဿ အကုသလာနံ အသာဓာရဏဟေတုတ္တာ ‘‘တဿေဝံ အယောနိသော မနသိကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉) ဝစနတော စ အယောနိသော မနသိကာရော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ[Pg.45]. ပါပမိတ္တောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ပါပမိတ္တဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေန ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ဗာဟိရံ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂန္တိ ကရိတွာ န အညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ မဟတော အနတ္ထာယ သံဝတ္တတိ. ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ပါပမိတ္တတာ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၁၀) ဝစနတော စ ပါပမိတ္တော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. ပရတောပိ ဃောသော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ဒုရက္ခာတဓမ္မဿဝနေန ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, ဟေတူ ဒွေ ပစ္စယာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယ ပရတော စ ဃောသော အယောနိသော စ မနသိကာရော’’တိ (အ. နိ. ၂.၁၂၆) ဝစနတော စ ပရတော ဃောသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဋိသညုတ္တကထာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ.

දේශනාවට අනුව විතර්කය දෘෂ්ටීන්ගේ හේතුවකි. 'අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි' යනු, අයෝනිසෝ මනසිකාරය සියලු අකුසලයන්ට අසාධාරණ හේතුවක් වන බැවිනි. 'මෙසේ අයෝනිසෝ මනසිකාරය කරන්නා වූ ඔහුට දෘෂ්ටි සය අතුරින් එක්තරා දෘෂ්ටියක් උපදී' යන දේශනාව නිසා ද අයෝනිසෝ මනසිකාරය දෘෂ්ටීන්ගේ හේතුව වේ. 'පාප මිත්‍රයා ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි' යනු, පාප මිත්‍රයාගේ දෘෂ්ටිය අනුගමනය කිරීමෙන් දෘෂ්ටිය උපදින බැවිනි. 'මහණෙනි, යම් කරුණක් මෙසේ මහත් අවැඩ පිණිස පවතී ද, එබඳු වූ අන් එකදු කරුණක්වත් මම නොදකිමි; මහණෙනි, ඒ නම් පාපමිත්‍රතාවයි' යන දේශනාව නිසා ද පාප මිත්‍රයා දෘෂ්ටීන්ගේ හේතුව වේ. 'පරතෝඝෝෂය (අන්‍යයන්ගෙන් ඇසෙන හඬ) ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි' යනු, වැරදි ලෙස දේශනා කරන ලද ධර්මය ඇසීමෙන් දෘෂ්ටිය උපදින බැවිනි. 'මහණෙනි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ඉපදීම පිණිස මේ හේතු දෙකක් හා ප්‍රත්‍ය දෙකක් වෙති; එනම් පරතෝඝෝෂය හා අයෝනිසෝ මනසිකාරයයි' යන දේශනාව නිසා ද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකුගෙන් ලැබෙන මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා සම්බන්ධ කතාව (පරතෝඝෝෂය) දෘෂ්ටීන්ගේ හේතුව වේ.

ဣဒါနိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရန္တော ခန္ဓာ ဟေတု ခန္ဓာ ပစ္စယောတိအာဒိမာဟ. ခန္ဓာ ဧဝ ဒိဋ္ဌီနံ ဥပါဒါယ, ဇနကဟေတု စေဝ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော စာတိ အတ္ထော. သမုဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ သမုဋ္ဌဟန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ, ကာရဏန္တိ အတ္ထော. တေန သမုဋ္ဌာနဋ္ဌေန, ဒိဋ္ဌိကာရဏဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

දැන් 'දිට්ඨිට්ඨාන' යන පදයේ අර්ථය විවරණය කරමින් 'ස්කන්ධයෝ හේතු වෙති, ස්කන්ධයෝ ප්‍රත්‍ය වෙති' යනාදිය වදාළ සේක. දෘෂ්ටීන්ගේ ඉපදීම සඳහා ස්කන්ධයෝම ජනක හේතුව ද උපස්ථම්භක ප්‍රත්‍යය ද වෙති යනු අර්ථයයි. 'සමුට්ඨානට්ඨෙන' යනු, මෙයින් (ස්කන්ධ ආදියෙන්) දෘෂ්ටීහු හටගන්නා හෙයින් හෝ උපදින හෙයින් 'සමුට්ඨානය' නම් වේ, හේතුව යනු අර්ථයයි. ඒ සමුට්ඨාන අර්ථයෙන්, එනම් දෘෂ්ටියට හේතු වන ස්වභාවයෙන් යනු අර්ථයයි.

၁၂၅. ဣဒါနိ ကိစ္စဘေဒေန ဒိဋ္ဌိဘေဒံ ဒဿေန္တော ကတမာနိ အဋ္ဌာရသ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယာ ဒိဋ္ဌီတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာနံ အဋ္ဌာရသန္နံ ပဒါနံ သာဓာရဏံ မူလပဒံ. ယာ ဒိဋ္ဌိ, တဒေဝ ဒိဋ္ဌိဂတံ, ယာ ဒိဋ္ဌိ, တဒေဝ ဒိဋ္ဌိဂဟနန္တိ သဗ္ဗေဟိ သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော. အယာထာဝဒဿနဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိ, တဒေဝ ဒိဋ္ဌီသု ဂတံ ဒဿနံ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိအန္တောဂဓတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဂတံ. ဟေဋ္ဌာပိဿ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ဒွိန္နံ အန္တာနံ ဧကန္တဂတတ္တာပိ ဒိဋ္ဌိဂတံ. သာ ဧဝ ဒိဋ္ဌိ ဒုရတိက္ကမနဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိဂဟနံ တိဏဂဟနဝနဂဟနပဗ္ဗတဂဟနာနိ ဝိယ. သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိကန္တာရံ စောရကန္တာရဝါဠကန္တာရနိရုဒကကန္တာရဒုဗ္ဘိက္ခကန္တာရာ ဝိယ. ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ‘‘ဒိဋ္ဌိကန္တာရော’’တိ သကလိင်္ဂေနေဝ အာဂတံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ပဋိလောမဋ္ဌေန စ ဒိဋ္ဌိဝိသူကံ. မိစ္ဆာဒဿနဉှိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သမ္မာဒဿနံ ဝိနိဝိဇ္ဈတိ စေဝ ဝိလောမေတိ စ. ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ (ဓ. သ. ၃၉၂, ၁၁၀၅) ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိသူကာယိက’’န္တိ အာဂတံ. ကဒါစိ သဿတဿ, ကဒါစိ ဥစ္ဆေဒဿ ဂဟဏတော ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ဖန္ဒိတန္တိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ. ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဟိ ဧကသ္မိံ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ, ကဒါစိ သဿတံ အနုဿရတိ, ကဒါစိ ဥစ္ဆေဒံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ အနတ္ထေ သံယောဇေတီတိ ဒိဋ္ဌိသညောဇနံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ အန္တောတုဒနဋ္ဌေန ဒုန္နီဟရဏီယဋ္ဌေန စ သလ္လန္တိ ဒိဋ္ဌိသလ္လံ[Pg.46]. ဒိဋ္ဌိယေဝ ပီဠာကရဏဋ္ဌေန သမ္ဗာဓောတိ ဒိဋ္ဌိသမ္ဗာဓော. ဒိဋ္ဌိယေဝ မောက္ခာဝရဏဋ္ဌေန ပလိဗောဓောတိ ဒိဋ္ဌိပလိဗောဓော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒုမ္မောစနီယဋ္ဌေန ဗန္ဓနန္တိ ဒိဋ္ဌိဗန္ဓနံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒုရုတ္တရဋ္ဌေန ပပါတောတိ ဒိဋ္ဌိပပါတော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ထာမဂတဋ္ဌေန အနုသယောတိ ဒိဋ္ဌာနုသယော. ဒိဋ္ဌိယေဝ အတ္တာနံ သန္တာပေတီတိ ဒိဋ္ဌိသန္တာပေါ. ဒိဋ္ဌိယေဝ အတ္တာနံ အနုဒဟတီတိ ဒိဋ္ဌိပရိဠာဟော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ကိလေသကာယံ ဂန္ထေတီတိ ဒိဋ္ဌိဂန္ထော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဘုသံ အာဒိယတီတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ‘‘သစ္စ’’န္တိအာဒိဝသေန အဘိနိဝိသတီတိ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဣဒံ ပရန္တိ အာမသတိ, ပရတော ဝါ အာမသတီတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသော.

125. දැන් කෘත්‍ය භේදයෙන් දෘෂ්ටි ප්‍රභේද දක්වමින් 'කවරක් වූ අටළොස් දෘෂ්ටි පරියුට්ඨානයෝද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යා දිට්ඨි' යනු දැන් කියනු ලබන අටළොස් පදයන්ටම පොදු වූ මූල පදයයි. 'යම් දෘෂ්ටියක් වේද, එයම දෘෂ්ටිගතය', 'යම් දෘෂ්ටියක් වේද, එයම දෘෂ්ටි ගහනය' යනාදී වශයෙන් සියල්ල සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. සත්‍යය නොවන පරිදි දකින අර්ථයෙන් 'දෘෂ්ටිය' නම් වේ. එයම සැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටීන්ගේ ඇතුළත් වූ දැකීමක් බැවින් 'දෘෂ්ටිගත' නම් වේ. මෙහි අර්ථය මීට පෙර ද පවසන ලදී. (ශාශ්වත හා උච්ඡේද යන) අන්ත දෙකින් එක් අන්තයකට පැමිණි බැවින් ද 'දෘෂ්ටිගත' නම් වේ. එම දෘෂ්ටියම ඉක්මවීමට අපහසු බැවින් තණ පඳුරක්, වනයක් හෝ පර්වත ගහනයක් මෙන් 'දෘෂ්ටි ගහන' නම් වේ. සැක සහිත හා භයානක අර්ථයෙන් සොරුන් සිටින, වන සතුන් සිටින, ජලය රහිත හෝ දුර්භික්ෂ පවතින කාන්තාරයක් මෙන් 'දෘෂ්ටි කාන්තාර' නම් වේ. ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයෙහි මෙය ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් 'දිට්ඨිකන්තාරෝ' ලෙස පැමිණ ඇත. සම්මා දෘෂ්ටිය විනිවිද යන අර්ථයෙන් හා එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වන අර්ථයෙන් 'දෘෂ්ටි විසූක' නම් වේ. මිථ්‍යා දර්ශනය උපදින කල්හි එය සම්මා දර්ශනය විනිවිද යයි, එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ද වෙයි. ධම්මසංගණීහි මෙය 'දිට්ඨිවිසූකායික' ලෙස පැමිණ ඇත. ඇතැම් විට ශාශ්වත අගය ද ඇතැම් විට උච්ඡේද අගය ද ගැනීමෙන් දෘෂ්ටිය විරූපී ලෙස සැලෙන බැවින් 'දෘෂ්ටි විප්ඵන්දිත' නම් වේ. දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයා එක් මතයක පිහිටීමට නොහැකිව ඇතැම් විට ශාශ්වතය ද ඇතැම් විට උච්ඡේදය ද සිහි කරයි. දෘෂ්ටියම අවැඩෙහි බැඳ තබන බැවින් 'දෘෂ්ටි සංයෝජන' නම් වේ. දෘෂ්ටියම ඇතුළත රිදවන බැවින් හා ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින් 'දෘෂ්ටි සල්ල' (හුලක්) නම් වේ. දෘෂ්ටියම පීඩා කරන බැවින් 'දෘෂ්ටි සම්බාධ' නම් වේ. දෘෂ්ටියම මෝක්ෂය වළක්වන බැවින් 'දෘෂ්ටි පලිබෝධ' නම් වේ. දෘෂ්ටියම මිදීමට අපහසු බැවින් 'දෘෂ්ටි බන්ධන' නම් වේ. දෘෂ්ටියම ගොඩ ඒමට අපහසු බැවින් 'දෘෂ්ටි ප්‍රපාත' නම් වේ. දෘෂ්ටියම තදින් පිහිටා ඇති බැවින් 'දෘෂ්ටි අනුශය' නම් වේ. දෘෂ්ටියම තමන්ව තවවන බැවින් 'දෘෂ්ටි සන්තාප' නම් වේ. දෘෂ්ටියම තමන්ව පුලුස්සන බැවින් 'දෘෂ්ටි පරිළාහ' නම් වේ. දෘෂ්ටියම කෙලෙස් කය ගැටගසන බැවින් 'දෘෂ්ටි ගන්ථ' නම් වේ. දෘෂ්ටියම තදින් අල්ලා ගන්නා බැවින් 'දෘෂ්ටි උපාදාන' නම් වේ. දෘෂ්ටියම 'මෙය සත්‍යය' යනාදී වශයෙන් දැඩිව ගන්නා බැවින් 'දෘෂ්ටි අභිනිවේශ' නම් වේ. දෘෂ්ටියම 'මෙය උතුම්' යැයි පිරිමදින හෙයින් හෝ වැරදි ලෙස පිරිමදින (ගන්නා) හෙයින් 'දෘෂ්ටි පරාමාස' නම් වේ.

၁၂၆. ဣဒါနိ ရာသိဝသေန သောဠသ ဒိဋ္ဌိယော ဥဒ္ဒိသန္တော ကတမာ သောဠသ ဒိဋ္ဌိယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုခသောမနဿသင်္ခါတေ အဿာဒေ ဒိဋ္ဌိ အဿာဒဒိဋ္ဌိ. အတ္တာနံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ. နတ္ထီတိ ပဝတ္တတ္တာ ဝိပရီတာ ဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. သတိ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ, သန္တီ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. ကာယောတိ စေတ္ထ ခန္ဓပဉ္စကံ, ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတော သက္ကာယော ဝတ္ထု ပတိဋ္ဌာ ဧတိဿာတိ သက္ကာယဝတ္ထုကာ. သဿတန္တိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဥစ္ဆေဒေါတိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ. သဿတာဒိအန္တံ ဂဏှာတီတိ အန္တဂ္ဂါဟိကာ, အန္တဂ္ဂါဟော ဝါ အဿာ အတ္ထီတိ အန္တဂ္ဂါဟိကာ. အတီတသင်္ခါတံ ပုဗ္ဗန္တံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ. အနာဂတသင်္ခါတံ အပရန္တံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ. အနတ္ထေ သံယောဇေတီတိ သညောဇနိကာ. အဟင်္ကာရဝသေန အဟန္တိ ဥပ္ပန္နေန မာနေန ဒိဋ္ဌိယာ မူလဘူတေန ဝိနိဗန္ဓာ ဃဋိတာ ဥပ္ပာဒိတာ ဒိဋ္ဌိ အဟန္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာ ဒိဋ္ဌိ. တထာ မမင်္ကာရဝသေန မမန္တိ ဥပ္ပန္နေန မာနေန ဝိနိဗန္ဓာ ဒိဋ္ဌိ မမန္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာ ဒိဋ္ဌိ. အတ္တနော ဝဒနံ ကထနံ အတ္တဝါဒေါ, တေန ပဋိသညုတ္တာ ဗဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌိ အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. အတ္တာနံ လောကောတိ ဝဒနံ ကထနံ လောကဝါဒေါ, တေန ပဋိသညုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. ဘဝေါ ဝုစ္စတိ သဿတံ, သဿတဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဒိဋ္ဌိ ဘဝဒိဋ္ဌိ. ဝိဘဝေါ ဝုစ္စတိ ဥစ္ဆေဒေါ, ဥစ္ဆေဒဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဒိဋ္ဌိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ.

126. දැන් රාශි වශයෙන් දෘෂ්ටි සොළොසක් දක්වමින් 'කවරක් වූ සොළොස් දෘෂ්ටිහුද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි සැපය හා සෝමනස්සය සංඛ්‍යාත අස්සාදයෙහි පවතින දෘෂ්ටිය 'අස්සාද දෘෂ්ටිය' නම් වේ. ආත්මය අනුගමනය කරන දෘෂ්ටිය 'අත්තානු දෘෂ්ටිය' නම් වේ. (අකුසල විපාක) 'නැත' යනුවෙන් පවතින බැවින් විපරීත වූ දෘෂ්ටිය 'මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය' නම් වේ. පංච උපාදානස්කන්ධය පවතින කල්හි ඇති වන දෘෂ්ටිය 'සක්කාය දෘෂ්ටිය' නම් වේ. මෙහි 'කාය' යනු පංචස්කන්ධයයි; පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත සක්කාය මේ දෘෂ්ටියට අරමුණ හා පිහිට වන බැවින් එය 'සක්කාය වත්ථුකා' නම් වේ. 'සදාකාලිකයි' යනුවෙන් පවතින දෘෂ්ටිය 'ශාශ්වත දෘෂ්ටිය' වේ. 'විනාශ වේ' යනුවෙන් පවතින දෘෂ්ටිය 'උච්ඡේද දෘෂ්ටිය' වේ. ශාශ්වත ආදී අන්තයක් ගන්නා බැවින් හෝ අන්තයක් ගැනීම මෙහි පවතින බැවින් 'අන්තග්ගාහික' නම් වේ. අතීත සංඛ්‍යාත පූර්ව අන්තය අනුගමනය කරන දෘෂ්ටිය 'පුබ්බන්තානු දෘෂ්ටිය' නම් වේ. අනාගත සංඛ්‍යාත අපර අන්තය අනුගමනය කරන දෘෂ්ටිය 'අපරන්තානු දෘෂ්ටිය' නම් වේ. අවැඩෙහි බැඳ තබන බැවින් 'සංයෝජනික' නම් වේ. අහංකාරය හේතුවෙන් 'මම' යැයි උපන් මානය දෘෂ්ටියට මූල හේතුව වී එයින් බැඳුණු හටගත් දෘෂ්ටිය 'අහන්ති මාන විනිබන්ධ දෘෂ්ටිය' නම් වේ. එමෙන්ම මමංකාරය හේතුවෙන් 'මගේ' යැයි උපන් මානයෙන් බැඳුණු දෘෂ්ටිය 'මමන්ති මාන විනිබන්ධ දෘෂ්ටිය' නම් වේ. තමන් ගැන පැවසීම 'අත්තවාද' නම් වේ; එයට සම්බන්ධ වූ දෘෂ්ටිය 'අත්තවාද පටිසංයුත්ත දෘෂ්ටිය' නම් වේ. තමන් ලෝකය යැයි පැවසීම 'ලෝකවාද' නම් වේ; එයට සම්බන්ධ වූ දෘෂ්ටිය 'ලෝකවාද පටිසංයුත්ත දෘෂ්ටිය' නම් වේ. ශාශ්වතය 'භව' යැයි කියනු ලැබේ, ශාශ්වත වශයෙන් උපදින දෘෂ්ටිය 'භව දෘෂ්ටිය' නම් වේ. උච්ඡේදය 'විභව' යැයි කියනු ලැබේ, උච්ඡේද වශයෙන් උපදින දෘෂ්ටිය 'විභව දෘෂ්ටිය' නම් වේ.

၁၂၇-၁၂၈. ဣဒါနိ တီဏိ သတံ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသေ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ကတမေ တီဏိ သတံ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသာတိ ပုစ္ဆိတွာ တေ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဝိသုံ ဝိသုံ အဘိနိဝေသဝိဿဇ္ဇနေနေဝ တေ ဝိဿဇ္ဇေတုကာမော အဿာဒဒိဋ္ဌိယာ, ကတိဟာကာရေဟိ [Pg.47] အဘိနိဝေသော ဟောတီတိအာဒိနာ နယေန သောဠသန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အဘိနိဝေသာကာရဂဏနံ ပုစ္ဆိတွာ ပုန အဿာဒဒိဋ္ဌိယာ ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟိ အဘိနိဝေသော ဟောတီတိ တာသံ သောဠသန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အဘိနိဝေသာကာရဂဏနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန တာနိ ဂဏနာနိ ဝိဿဇ္ဇေန္တော အဿာဒဒိဋ္ဌိယာ ကတမေဟိ ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟိ အဘိနိဝေသော ဟောတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရူပံ ပဋိစ္စာတိ ရူပက္ခန္ဓံ ပဋိစ္စ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿန္တိ ‘‘အယံ မေ ကာယော ဤဒိသော’’တိ ရူပသမ္ပဒံ နိဿာယ ဂေဟသိတံ ရာဂသမ္ပယုတ္တံ သုခံ သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေနဋ္ဌေန သုခဉ္စ သောမနဿဉ္စ. တံယေဝ ရူပဿ အဿာဒေါတိ ရူပနိဿယော အဿာဒေါ. တဉှိ သုခံ တဏှာဝသေန အဿာဒီယတိ ဥပဘုဉ္ဇီယတီတိ အဿာဒေါ. အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိ သော အဿာဒေါ သဿတောတိ ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿတီတိ ဝါ သဿတံ ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇမာနံ ဝါ အတ္တာနံ သုခိတံ ကရောတီတိ ဝါ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဟောတိ. တသ္မာ ယာ စ ဒိဋ္ဌိ ယော စ အဿာဒေါတိ အဿာဒဿ ဒိဋ္ဌိဘာဝါဘာဝေပိ အဿာဒံ ဝိနာ သာ ဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ကတွာ ဥဘယမ္ပိ သမုစ္စိတံ. အဿာဒဒိဋ္ဌီတိ အဿာဒေ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

127-128. දැන් තුන්සියයක් වූ දෘෂ්ටි අභිනිවේශයන් (දැඩිව ගැනීම්) පෙන්වනු කැමති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “කවරේ ද ඒ තුන්සියයක් වූ දෘෂ්ටි අභිනිවේශයෝ?” යැයි විමසා, ඒවා එකවර විසඳන්නේ නැතිව, එකින් එක අභිනිවේශයන් විසඳන ආකාරයෙන් ම විසඳනු පිණිස, “අස්සාද දෘෂ්ටියෙහි කී ආකාරයකින් අභිනිවේශය වේ ද?” යනාදී වශයෙන් දෘෂ්ටි දහසයේ අභිනිවේශ ආකාර ගණන විමසා, නැවත අස්සාද දෘෂ්ටියෙහි ආකාර තිස් පහකින් අභිනිවේශය වන බව පවසා, ඒ දෘෂ්ටි දහසයේ අභිනිවේශ ආකාර සංඛ්‍යාවන් විස්තර කරමින් “අස්සාද දෘෂ්ටියෙහි කවර තිස්පස් ආකාරයකින් අභිනිවේශය වේ ද?” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘රූපං පටිච්ච’ යනු රූපස්කන්ධය ඇසුරු කොට ගෙන ය. ‘උප්පජ්ජති සුඛං සෝමනස්සං’ යනු “මාගේ මේ කය මෙබඳු ය” යනාදී වශයෙන් රූප සම්පත්තිය නිසා උපදින්නා වූ පංච කාමයන් ඇසුරු කළ, රාගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සැපය සහ සෝමනස්සය උපදියි යන්නයි. යට කියන ලද අර්ථයෙන් සැපය සහ සෝමනස්සය ම දත යුතු ය. ‘රූපස්ස අස්සාදෝ’ යනු රූපය ඇසුරු කළ ආස්වාදයයි. සැබවින් ම ඒ සැපය තෘෂ්ණා වශයෙන් ආස්වාදය කරන බැවින්, අනුභව කරන බැවින් ‘ආස්වාදය’ නම් වේ. ‘අභිනිවේසපරාමාසෝ දිට්ඨි’ යනු එම ආස්වාදය “ශාස්වතය” කියා හෝ “උච්ඡේද වේ” කියා හෝ “ශාස්වත වූ හෝ උච්ඡේද වන්නා වූ හෝ ආත්මය සතුටු කරයි” කියා හෝ වැරදි ලෙස ගැනීම සහ පරාමාර්ශය (පැටලීම) ය. එබැවින් “යම් දෘෂ්ටියක් හා යම් ආස්වාදයක් වේ ද” යැයි වදාළේ, ආස්වාදය දෘෂ්ටියක් නොවුණ ද, ආස්වාදය රහිතව ඒ දෘෂ්ටිය ඇති නොවන බැවින්, ඒ දෙක ම එක් කොට දක්වන ලදී. ‘අස්සාද දිට්ඨි’ යනු ආස්වාදයෙහි පවත්නා දෘෂ්ටිය යන්න වදාරන ලද්දේ වෙයි.

ဣဒါနိ နာနာသုတ္တေဟိ သံသန္ဒေတွာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဉ္စ ဂရဟိတုကာမော အဿာဒဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝိနာသကမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဒိဋ္ဌိယာ ဝိပတ္တိ. ဒိဋ္ဌိဝိပန္နောတိ ဝိပန္နာ ဝိနဋ္ဌာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အဿာတိ ဒိဋ္ဌိဝိပန္နော, ဝိပန္နဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဝါ ဝိပန္နော ဝိနဋ္ဌောတိ ဒိဋ္ဌိဝိပန္နော. န သေဝိတဗ္ဗော ဥပသင်္ကမနေန. န ဘဇိတဗ္ဗော စိတ္တေန. န ပယိရုပါသိတဗ္ဗော ဥပသင်္ကမိတွာ နိသီဒနေန. တံ ကိဿ ဟေတူတိ ‘‘တံ သေဝနာဒိကံ ကေန ကာရဏေန န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ တဿ ကာရဏပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာတိ ကာရဏဝိဿဇ္ဇနံ. ယသ္မာ အဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒိဋ္ဌိ ပါပိကာ, တသ္မာ တံ သေဝနာဒိကံ န ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိယာ ရာဂေါတိ ‘‘သုန္ဒရာ မေ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ဒိဋ္ဌိံ အာရဗ္ဘ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပဇ္ဇနရာဂေါ. ဒိဋ္ဌိရာဂရတ္တောတိ တေန ဒိဋ္ဌိရာဂေန ရင်္ဂေန ရတ္တံ ဝတ္ထံ ဝိယ ရတ္တော. န မဟပ္ဖလန္တိ ဝိပါကဖလေန. န မဟာနိသံသန္တိ နိဿန္ဒဖလေန.

දැන් විවිධ සූත්‍රයන් හා සසඳා බලා, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද මිථ්‍යා දෘෂ්ටික පුද්ගලයා ද ගර්හාවට ලක් කරනු කැමති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ “අස්සාද දිට්ඨි මිච්ඡා දිට්ඨි” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘දිට්ඨිවිපත්ති’ යනු සම්මා දිට්ඨිය විනාශ කරන්නා වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත දෘෂ්ටියෙහි පිරිහීමයි. ‘දිට්ඨිවිපන්නෝ’ යනු යමෙකුට සම්මා දෘෂ්ටිය පිරිහී ගියේ ද හෙවත් විනාශ වූයේ ද, ඔහු දෘෂ්ටි විපන්නයා ය. ‘විපන්න දිට්ඨි’ (පිරිහුණු දෘෂ්ටි ඇත්තා) යන්න මෙහි අදහසයි. එසේත් නැතිනම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා පිරිහුණු පුද්ගලයා ‘දිට්ඨිවිපන්න’ නම් වේ. ඔහු වෙත එළඹීමෙන් (සමීප වීමෙන්) සේවනය නොකළ යුතු ය. සිතින් මිත්‍ර නොවිය යුතු ය. එළඹ වාඩි වී සිටීමෙන් උපස්ථාන නොකළ යුතු ය. ‘තං කිස්ස හේතු’ යනු ඒ සේවනය නොකිරීමට හේතුව කුමක් ද? යන අර්ථයෙන් කළ විමසීමකි. ‘දිට්ඨි හිස්ස පාපිකා’ යනු ඔහුගේ දෘෂ්ටිය ලාමක (පවිටු) වන බැවිනි යන හේතුවයි. ‘යම් හෙයකින් ඒ පුද්ගලයාගේ දෘෂ්ටිය පාපිෂ්ඨ ද, එහෙයින් ඔහු සේවනය නොකළ යුතු ය’ යනු මෙහි අදහසයි. ‘දිට්ඨියා රාගෝ’ යනු “මාගේ දෘෂ්ටිය යහපත් ය” කියා තමාගේ දෘෂ්ටිය අරමුණු කොට දෘෂ්ටියෙහි උපදින්නා වූ රාගයයි. ‘දිට්ඨිරාගරත්තෝ’ යනු ඒ දෘෂ්ටි රාගය නැමති සායමෙන් පෙඟුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් ඇලුණු තැනැත්තා ය. ‘න මහප්ඵලං’ යනු විපාක ඵල වශයෙන් මහත් ඵල නැති බව ය. ‘න මහානිසංසං’ යනු ආනිසංස ඵල වශයෙන් මහත් ආනිසංස නැති බව ය.

ပုရိသပုဂ္ဂလဿာတိ ပုရိသသင်္ခါတဿ ပုဂ္ဂလဿ. လောကိယဝေါဟာရေန ဟိ ပုရိ ဝုစ္စတိ သရီရံ, တသ္မိံ ပုရိသ္မိံ သေတိ ပဝတ္တတီတိ ပုရိသော, ပုံ ဝုစ္စတိ [Pg.48] နိရယော, တံ ပုံ ဂလတိ ဂစ္ဆတီတိ ပုဂ္ဂလော. ယေဘုယျေန ဟိ သတ္တာ သုဂတိတော စုတာ ဒုဂ္ဂတိယံယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ တံ န မဟပ္ဖလတ္တံ ကေန ကာရဏေန ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာတိ ယသ္မာ အဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒိဋ္ဌိ ပါပိကာ, တသ္မာ န မဟပ္ဖလံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒွေဝ ဂတိယောတိ ပဉ္စသု ဂတီသု ဒွေဝ ဂတိယော. ဝိပဇ္ဇမာနာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရယော. သမ္ပဇ္ဇမာနာယ တိရစ္ဆာနယောနိ. ယဉ္စေဝ ကာယကမ္မန္တိ သကလိင်္ဂဓာရဏပဋိပဒါနုယောဂအဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မာဒိ ကာယကမ္မံ. ယဉ္စ ဝစီကမ္မန္တိ သကသမယပရိယာပုဏနသဇ္ဈာယနဒေသနာသမာဒပနာဒိ ဝစီကမ္မံ. ယဉ္စ မနောကမ္မန္တိ ဣဓလောကစိန္တာပဋိသံယုတ္တဉ္စ ပရလောကစိန္တာပဋိသံယုတ္တဉ္စ ကတာကတစိန္တာပဋိသံယုတ္တဉ္စ မနောကမ္မံ. တိဏကဋ္ဌဓညဗီဇေသု သတ္တဒိဋ္ဌိဿ ဒါနာနုပ္ပဒါနပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု စ ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ. ယထာဒိဋ္ဌီတိ ယာ အယံ ဒိဋ္ဌိ, တဿာနုရူပံ. သမတ္တန္တိ ပရိပုဏ္ဏံ. သမာဒိန္နန္တိ ဂဟိတံ.

පුරිසපුග්ගලයා යනු පුරුෂයෙකු යයි හඳුන්වන පුද්ගලයාටයි. ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුව ශරීරයට 'පුරි' යයි කියනු ලැබේ, ඒ පුරයෙහි (ශරීරයෙහි) වසන බැවින් හෝ පවතින බැවින් 'පුරුෂ' නම් වේ. නිරය 'පුං' යයි කියනු ලැබේ, ඒ නිරයට වැටෙන බැවින් 'පුද්ගල' නම් වේ. බොහෝ විට සත්ත්වයෝ සුගතියෙන් චුතව දුගතියෙහිම උපදිති. එයට හේතුව කුමක්ද? එනම් එය මහත් ඵල නොලැබීමට හේතුව කුමක්ද යන්නයි. 'ඔහුගේ දෘෂ්ටිය ලාමක හෙයින්' යනු, ඒ පුද්ගලයාගේ දෘෂ්ටිය ලාමක වන බැවින් එය මහත් ඵල නොවේ යනු අර්ථයයි. 'දෙගතියක්' යනු ගති පස අතුරින් ගති දෙකකි. දෘෂ්ටිය වැරදි වූ කල්හි නිරයෙහි උපදී. දෘෂ්ටිය සම්පූර්ණ වූ කල්හි (වැරදි පිළිවෙත්හි නිරත වීමෙන්) තිරිසන් යෝනියෙහි උපදී. 'යම් කාය කර්මයක් වේද' යනු තම ලිංගය දැරීම (ස්ත්‍රී/පුරුෂ ස්වරූපය), පිළිවෙත් පිරීම, වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම, ඇඳිලි බැඳීම ආදී කාය කර්මයන්ය. 'යම් වාග් කර්මයක් වේද' යනු තම සමයෙහි (ධර්මයෙහි) ඉගෙනීම, සජ්ඣායනා කිරීම, දේශනා කිරීම, සමාදන් කරවීම ආදී වාග් කර්මයන්ය. 'යම් මනෝ කර්මයක් වේද' යනු මෙලොව පිළිබඳ චින්තනය, පරලොව පිළිබඳ චින්තනය සහ කළ නොකළ දේ පිළිබඳ චින්තනය හා සම්බන්ධ මනෝ කර්මයන්ය. තණ, දර, ධාන්‍ය හා බීජ කෙරෙහි සත්ත්ව දෘෂ්ටිය ඇති තැනැත්තාගේ දීම, දීමේ යෙදීම, පිළිගැනීම හා පරිභෝජනය කිරීමේදී පවතින කාය, වාග් හා මනෝ කර්මයන්ය. 'යථා දෘෂ්ටිය' යනු යම් මේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ඇත්ද, එයට අනුකූලවයි. 'සමත්ත' යනු පරිපූර්ණයි. 'සමාදින්න' යනු ගන්නා ලද්දයි.

အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တံ – တဒေတံ ယထာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတကာယကမ္မံ, ဒိဋ္ဌိသဟဇာတကာယကမ္မံ, ဒိဋ္ဌာနုလောမိကကာယကမ္မန္တိ တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘ပါဏံ ဟနတော အဒိန္နံ အာဒိယတော မိစ္ဆာစရတော နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော’’တိ ယံ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကဿ သတော ပါဏာတိပါတအဒိန္နာဒါနမိစ္ဆာစာရသင်္ခါတံ ကာယကမ္မံ, ဣဒံ ယထာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတကာယကမ္မံ နာမ. ‘‘ပါဏံ ဟနတော အဒိန္နံ အာဒိယတော မိစ္ဆာစရတော နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော’’တိ ယံ ဣမာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဣမိနာ ဒဿနေန သဟဇာတံ ကာယကမ္မံ, ဣဒံ ဒိဋ္ဌိသဟဇာတကာယကမ္မံ နာမ. တဒေဝ ပန သမတ္တံ သမာဒိန္နံ ဂဟိတံ ပရာမဋ္ဌံ ဒိဋ္ဌာနုလောမိကကာယကမ္မံ နာမ. ဝစီကမ္မမနောကမ္မေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ ပန မုသာ ဘဏတော ပိသုဏံ ဘဏတော ဖရုသံ ဘဏတော သမ္ဖံ ပလပတော အဘိဇ္ဈာလုနော ဗျာပန္နစိတ္တဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ သတော နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမောတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. လိင်္ဂဓာရဏာဒိပရိယာပုဏနာဒိလောကစိန္တာဒိဝသေန ဝုတ္တနယော စေတ္ထ သုန္ဒရော.

අටුවාවෙහි පවසන ලද්දේ - එය යථා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටි කාය කර්මය, දෘෂ්ටිය සමඟ උපන් කාය කර්මය සහ දෘෂ්ටියට අනුකූල කාය කර්මය යයි තෙවදෑරුම් වන බවයි. එහි 'සත්ත්වයන් මරන්නාට, අනුන් සතු දෑ ගන්නාට, කාමයෙහි වරදවා හැසිරෙන්නාට එයින් වන පාපයක් නැත, පාපයේ පැමිණීමක් නැත' යයි මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇති පුද්ගලයාගේ යම් ප්‍රාණාතිපාත, අදත්තාදාන, කාමිච්ඡාචාර සංඛ්‍යාත කාය කර්මයක් වේද, මෙය 'යථා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටි කාය කර්මය' නම් වේ. 'සත්ත්වයන් මරන්නාට... පාපයක් නැත' යනාදී වශයෙන් වූ මේ දෘෂ්ටිය හා මේ දර්ශනය සමඟ උපන් යම් කාය කර්මයක් ඇත්ද, මෙය 'දෘෂ්ටි සහජාත කාය කර්මය' නම් වේ. එයම පරිපූර්ණව, සමාදන්ව, ගනු ලැබූ, වැරදි ලෙස ස්පර්ශ කරන ලද්දේ 'දෘෂ්ටි අනුලෝමික කාය කර්මය' නම් වේ. වාග් කර්ම හා මනෝ කර්මයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී බොරු කියන්නාට, කේලාම් කියන්නාට, පරුෂ වචන කියන්නාට, හිස් වචන දොඩන්නාට, දැඩි ලෝභ ඇති, ව්‍යාපාද සිත් ඇති මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට එයින් වන පාපයක් නැත, පාපයේ පැමිණීමක් නැතැයි යෙදුම කටයුතුයි. ලිංගය දැරීම ආදිය ඉගෙනීම ආදී ලෝක චින්තන වශයෙන් කියන ලද ක්‍රමය මෙහිදී යෝග්‍ය වේ.

စေတနာဒီသု ဒိဋ္ဌိသဟဇာတာ စေတနာ စေတနာ နာမ. ဒိဋ္ဌိသဟဇာတာ ပတ္ထနာ ပတ္ထနာ နာမ. စေတနာပတ္ထနာနံ ဝသေန စိတ္တဋ္ဌပနာ ပဏိဓိ နာမ. တေဟိ ပန စေတနာဒီဟိ သမ္ပယုတ္တာ ဖဿာဒယော သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဓမ္မာ [Pg.49] သင်္ခါရာ နာမ. အနိဋ္ဌာယာတိအာဒီဟိ ဒုက္ခမေဝ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခဉှိ သုခကာမေဟိ သတ္တေဟိ န ဧသိတတ္တာ အနိဋ္ဌံ. အပ္ပိယတ္တာ အကန္တံ. မနဿ အဝဍ္ဎနတော, မနသိ အဝိသပ္ပနတော စ အမနာပံ. အာယတိံ အဘဒ္ဒတာယ အဟိတံ. ပီဠနတော ဒုက္ခန္တိ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ တံ ဧဝံ သံဝတ္တနံ ကေန ကာရဏေန ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိဿ ကာရဏံ ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာတိ. ယသ္မာ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒိဋ္ဌိ ပါပိကာ လာမကာ, တသ္မာ ဧဝံ သံဝတ္တတီတိ အတ္ထော. အလ္လာယ ပထဝိယာ နိက္ခိတ္တန္တိ ဥဒကေန တိန္တာယ ဘူမိယာ ရောပိတံ. ပထဝီရသံ အာပေါရသန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ပထဝိယာ စ သမ္ပဒံ အာပဿ စ သမ္ပဒံ. ဗီဇနိက္ခိတ္တဋ္ဌာနေ ဟိ န သဗ္ဗာ ပထဝီ န သဗ္ဗော အာပေါ စ ဗီဇံ ဖလံ ဂဏှာပေတိ. ယော ပန တေသံ ပဒေသော ဗီဇံ ဖုသတိ, သောယေဝ ဗီဇံ ဖလံ ဂဏှာပေတိ. တသ္မာ ဗီဇပေါသနာယ ပစ္စယဘူတောယေဝ သော ပဒေသော ပထဝီရသော အာပေါရသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ရသသဒ္ဒဿ ဟိ သမ္ပတ္တိ စ အတ္ထော. ယထာဟ ‘‘ကိစ္စသမ္ပတ္တိအတ္ထေန ရသော နာမ ပဝုစ္စတီ’’တိ. လောကေ စ ‘‘သုရသော ဂန္ဓဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တေ သုသမ္ပန္နော ဂန္ဓဗ္ဗောတိ အတ္ထော ဉာယတိ. ဥပါဒိယတီတိ ဂဏှာတိ. ယော ဟိ ပဒေသော ပစ္စယော ဟောတိ, တံ ပစ္စယံ လဘမာနံ ဗီဇံ တံ ဂဏှာတိ နာမ. သဗ္ဗံ တန္တိ သဗ္ဗံ တံ ရသဇာတံ. တိတ္တကတ္တာယာတိ သော ပထဝီရသော အာပေါရသော စ အတိတ္တကော သမာနောပိ တိတ္တကံ ဗီဇံ နိဿာယ နိမ္ဗရုက္ခာဒီနံ တေသံ ဖလာနဉ္စ တိတ္တကဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. ကဋုကတ္တာယာတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ.

චේතනා ආදී ධර්මයන් අතුරින් දෘෂ්ටිය සමඟ උපන් චේතනාව 'චේතනා' නමි. දෘෂ්ටිය සමඟ උපන් ප්‍රාර්ථනාව (තණ්හාව) 'ප්‍රාර්ථනා' නමි. චේතනාව සහ ප්‍රාර්ථනාව හේතුවෙන් සිත අරමුණෙහි පිහිටුවීම 'ප්‍රණිධි' නමි. ඒ චේතනා ආදිය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ, සංස්කාර ස්කන්ධයට අයත් ඵස්ස ආදී ධර්මයන් 'සංස්කාර' නමි. 'අනිට්ඨ' (අප්‍රිය) යනාදී වචනවලින් දුක ම පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, සැප කැමති සත්ත්වයන් විසින් නොපැතිය යුතු (නොසෙවිය යුතු) බැවින් දුක 'අනිට්ඨ' වේ. ප්‍රිය නොවන බැවින් 'අකාන්ත' වේ. සිත නොපිනවන බැවින් සහ සිත ප්‍රබෝධමත් නොකරන බැවින් 'අමනාප' වේ. මතු කාලයෙහි යහපතක් නොසලසන බැවින් 'අහිත' වේ. පෙළන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'දුක්ඛ' නමි. 'එය කිනම් හේතුවකින් ද' යන්නෙන්, එම අනිෂ්ට වූ ලැබීම කිනම් කරුණක් නිසා සිදු වේ ද යන්න අදහස් වේ. දැන් එයට හේතුව පවසන්නේ 'ඔහුගේ දෘෂ්ටිය ලාමක ය' යනුවෙනි. යම් හෙයකින් ඒ පුද්ගලයාගේ දෘෂ්ටිය ලාමක ද, ඒ හේතුවෙන් මෙලෙස (අනිෂ්ට ලෙස) සිදු වන බව අර්ථයයි. 'තෙත පොළොවෙහි වැපිරූ' යනු ජලයෙන් තෙත් වූ භූමියෙහි රෝපණය කරන ලද යන්නයි. 'පෘථිවි රසය හා ආපෝ රසය' යනු ඒ ඒ ස්ථානයෙහි පවතින පෘථිවි ධාතුවේ සාරවත් බව සහ ආපෝ ධාතුවේ සාරවත් බවයි. බීජය වැපිරූ ස්ථානයෙහි මුළු පොළොවම හෝ මුළු ජලයම බීජයට ඵල ලබා නොදෙයි. එම පසෙහි හෝ ජලයෙහි යම් කොටසක් බීජයෙහි ස්පර්ශ වේ ද, ඒ කොටස ම බීජයට ඵල ලබා දෙයි. එබැවින් බීජය පෝෂණය කිරීමට ප්‍රත්‍ය වන ඒ කොටස පමණක් 'පෘථිවි රසය' හෝ 'ආපෝ රසය' ලෙස දත යුතුය. 'රස' ශබ්දයෙන් 'සම්පත්තිය' (කෘත්‍යය සම්පූර්ණ වීම) ද අදහස් වේ. 'කෘත්‍යය සම්පූර්ණ වීම යන අර්ථයෙන් රසය යැයි කියනු ලැබේ' යැයි පවසා ඇත්තේ එබැවිනි. ලෝකයෙහි ද 'සුරස ගාන්ධර්වයා' යැයි කී විට මනාව (ශිල්පයෙහි) පරතෙරට පත් ගාන්ධර්වයා යන අර්ථය ගැනේ. 'උපාදියති' යනු ලබා ගනියි යන්නයි. යම් කොටසක් ප්‍රත්‍ය වේ ද, ඒ ප්‍රත්‍යය ලබා ගන්නා බීජය එය ග්‍රහණය කරයි (ගනියි) යැයි කියනු ලැබේ. 'සබ්බං තං' යනු ඒ සියලු පෘථිවි රස සමූහයයි. 'තිත්ත බව පිණිස' යනු ඒ පෘථිවි රසය හා ආපෝ රසය තිත්ත නොවුණ ද, තිත්ත බීජයක් ඇසුරු කිරීම නිසා කොහොඹ ගස් ආදියේ සහ ඒවායේ ඵලයන්හි තිත්ත බව ඇති වීමට හේතු වේ. 'කටුක බව පිණිස' යන්න කලින් කී පදයට ම (තිත්ත බවට) සමාන පදයකි.

‘‘ဝဏ္ဏဂန္ဓရသူပေတော, အမ္ဗောယံ အဟုဝါ ပုရေ;

တမေဝ ပူဇံ လဘမာနော, ကေနမ္ဗော ကဋုကပ္ဖလော’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၇၁) –

වර්ණයෙන්, සුවඳින් හා රසයෙන් යුක්ත වූ මේ අඹ ගස පෙර කලෙක තිබුණි. එබඳු ම සත්කාර ලබද්දී, මේ අඹ ගස තිත්ත ඵල ඇති වූයේ කුමක් හෙයින් ද?

အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိယ ဟိ ဣဓာပိ တိတ္တကမေဝ အပ္ပိယဋ္ဌေန ကဋုကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အသာတတ္တာယာတိ အမဓုရဘာဝါယ. အသာဒုတ္တာယာတိပိ ပါဌော, အသာဒုဘာဝါယာတိ အတ္ထော. သာဒူတိ ဟိ မဓုရံ. ဗီဇံ ဟိဿာတိ အဿ နိမ္ဗာဒိကဿ ဗီဇံ. ဧဝမေဝန္တိ ဧဝံ ဧဝံ. ယသ္မာ သုခါ ဝေဒနာ ပရမော အဿာဒေါ, တသ္မာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဒုက္ခဝေဒနာဝသေန အာဒီနဝေါ ဒဿိတောတိ. ပုန အဋ္ဌာရသဘေဒေန ဒိဋ္ဌိယာ အာဒီနဝံ ဒဿေတုံ အဿာဒဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဣမေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ အာကာရေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တဿ သညောဂေါတိ ဒိဋ္ဌိယာ ဧဝ သံသာရေ ဗန္ဓနံ ဒဿေတိ.

වෙනත් ස්ථානයන්හි මෙන්ම මෙහි ද 'කටුක' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අප්‍රිය අර්ථයෙන් තිත්ත බව ම බව දත යුතුය. 'අසාතත්තාය' යනු මිහිරි නොවන බව පිණිස යන්නයි. 'අසාදුත්තාය' කියා ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය 'අසාදු භාවය' (නොහොඳ බව) යන්නයි. 'සාදු' යනු මධුර (මිහිරි) බවයි. 'බීජං හිස්ස' යනු ඒ කොහොඹ ආදියේ බීජයයි. 'එවමේවං' යනු මෙලෙස ම යන්නයි. යම් හෙයකින් සැප වේදනාව උතුම් ආශ්වාදය වේ ද, එහෙයින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි ආදීනවය දුක් වේදනා වශයෙන් දක්වන ලදී. නැවත දෘෂ්ටියෙහි ආදීනවය දහඅට ආකාරයකින් දැක්වීම සඳහා 'අස්සාද දිට්ඨි මිච්ඡා දිට්ඨි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි අර්ථය කලින් විස්තර කරන ලද පරිදි ම වේ. මේ ආකාර දහඅටෙන් පරියුට්ඨාන වූ සිතෙහි 'සංයෝගය' යන්නෙන් දෘෂ්ටිය නිසා ම සසරෙහි බැඳීම පෙන්නුම් කරයි.

၁၂၉. ယသ္မာ [Pg.50] ပန ဒိဋ္ဌိဘူတာနိပိ သညောဇနာနိ အတ္ထိ အဒိဋ္ဌိဘူတာနိပိ, တသ္မာ တံ ပဘေဒံ ဒဿေန္တော အတ္ထိ သညောဇနာနိ စေဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ကာမရာဂသညောဇနဿေဝ အနုနယသညောဇနန္တိ အာဂတဋ္ဌာနမ္ပိ အတ္ထိ, တသ္မာ အနုနယသညောဇနန္တိ ဝုတ္တံ. ကာမရာဂဘာဝံ အပ္ပတွာ ပဝတ္တံ လောဘံ သန္ဓာယ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသခန္ဓာယတနာဒိမူလကေသုပိ ဝါရေသု ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေဒနာပရမတ္တာ စ အဿာဒဿ ဝေဒနာပရိယောသာနာ ဧဝ ဒေသနာ ကတာ. သညာဒယော န ဂဟိတာ. ဣမေဟိ ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟီတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာဒီနိ ပဉ္စ ဆက္ကာနိ စာတိ ဣမာနိ ပဉ္စတိံသ ဝတ္ထူနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နအဿာဒါရမ္မဏဝသေန ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟိ.

129. මක්නිසාද යත්, දෘෂ්ටි ස්වරූප වූ සංයෝජන මෙන්ම දෘෂ්ටි නොවන සංයෝජන ද පවතින බැවින්, ඒ ප්‍රභේදය දැක්වීමට 'අත්ථි සඤ්ඤෝජනානි චේව' යනාදිය පවසන ලදී. එහි කාමරාග සංයෝජනයට ම 'අනුනය සංයෝජනය' යැයි යෙදුණු තැන් පවතින බැවින්, 'අනුනය සංයෝජනය' යැයි කියන ලදී. කාමරාගී තත්ත්වයට පත් නොවී පවතින ලෝභය අරමුණු කරගෙන මෙය පවසන ලදැයි දත යුතුය. සෙසු ස්කන්ධ, ආයතන ආදිය මුල් කරගත් වාරයන්හි දී ද මේ ක්‍රමයෙන් ම අර්ථය දත යුතුය. ආශ්වාදය වේදනාව කෙළවර කොට පවතින බැවින්, දේශනාව වේදනාව අවසානයට ඇති වන සේ කරන ලදී. සංඥා ආදිය මෙහිලා නොගන්නා ලදී. 'මේ තිස්පස් ආකාරයකින්' යනු පංචස්කන්ධය, ආධ්‍යාත්මික ආයතන ආදී පංචක හයක් (සය වැදෑරුම් කාණ්ඩ පහක්) යන මේ කරුණු තිස්පහ ඇසුරු කොට ඇති වූ ආශ්වාද අරමුණු වශයෙන් පවතින තිස්පස් ආකාරයයි.

အဿာဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආශ්වාද දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව නිම විය.

၂. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

2. ආත්ම දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၃၀. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိယံ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနောတိ အာဂမာဓိဂမာဘာဝါ ဉေယျော အဿုတဝါ ဣတိ. ယဿ ဟိ ခန္ဓဓာတုအာယတနသစ္စပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝိနိစ္ဆယဝိရဟိတတ္တာ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိပဋိသေဓကရော နေဝ အာဂမော, ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂန္တဗ္ဗဿ အနဓိဂတတ္တာ န စ အဓိဂမော အတ္ထိ, သော အာဂမာဓိဂမာနံ အဘာဝါ ဉေယျော အဿုတဝါ ဣတိ. သုတန္တိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနာဂမော စ သုတဖလတ္တာ ဟေတုဝေါဟာရဝသေန အဓိဂမော စ, တံ သုတံ အဿ အတ္ထီတိ သုတဝါ, န သုတဝါ အဿုတဝါ. သွာယံ –

130. ආත්ම දෘෂ්ටිය සම්බන්ධව 'අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා' යනු ආගම (පර්යාප්තිය) හා අධිගමය (ප්‍රතිවේධය) නොමැති බැවින් 'අශ්‍රැතවත්' යැයි දත යුතුය. යමෙකුට ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, සත්‍ය, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද, සතිපට්ඨාන ආදිය පිළිබඳ ඉගෙනීම (උද්ග්‍රහණය), ප්‍රශ්න කිරීම හා විනිශ්චය කිරීම නොමැති බැවින් ආත්ම දෘෂ්ටිය වළක්වන පර්යාප්තියක් (ආගමයක්) නැද්ද, පිළිවෙතින් අවබෝධ කරගත යුතු අධිගමයක් ලබා නොමැති බැවින් ඔහු අධිගමයක් ද නැති අයෙකි. මෙලෙස ආගම හා අධිගම දෙකම නොමැති බැවින් ඔහු 'අශ්‍රැතවත්' යැයි දත යුතුය. 'ශ්‍රැත' යනු බුද්ධ වචනය නැමැති පර්යාප්තියයි. ඉගෙනීමේ ඵලයක් ලෙස ලැබෙන බැවින් 'හේතුව' (ඇසීම) යන නාමය 'ඵලය' (අධිගමය) සඳහා යෙදීමෙන් අධිගමය ද 'ශ්‍රැත' නමි. ඒ ශ්‍රැතය යමෙකුට ඇත්නම් ඔහු 'ශ්‍රැතවත්' වේ. එබඳු ශ්‍රැතයක් නැති තැනැත්තා 'අශ්‍රැතවත්' වේ. ඔහු මෙසේ ය:

ပုထူနံ ဇနနာဒီဟိ, ကာရဏေဟိ ပုထုဇ္ဇနော;

ပုထုဇ္ဇနန္တောဂဓတ္တာ, ပုထုဝါယံ ဇနော ဣတိ.

බොහෝ කෙලෙසුන් උපදවන බැවින් ද, බොහෝ ජනයා අතරට අයත් වන බැවින් ද, ආර්යයන්ගෙන් වෙන්ව සිටින බැවින් ද ඔහු 'පෘථග්ජන' නම් වේ.

သော ဟိ ပုထူနံ နာနပ္ပကာရာနံ ကိလေသာဒီနံ ဇနနာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ပုထုဇ္ဇနော. ယထာဟ – ‘‘ပုထု ကိလေသေ ဇနေန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု အဝိဟတသက္ကာယဒိဋ္ဌိကာတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု သဗ္ဗဂတီဟိ အဝုဋ္ဌိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု နာနာဘိသင်္ခါရေ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု နာနာဩဃေဟိ ဝုယှန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု [Pg.51] နာနာသန္တာပေဟိ သန္တပ္ပေန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု နာနာပရိဠာဟေဟိ ပရိဒယှန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ရတ္တာ ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ မုစ္ဆိတာ အဇ္ဈောသန္နာ လဂ္ဂါ လဂ္ဂိတာ ပလိဗုဒ္ဓါတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ အာဝုတာ နိဝုတာ ဩဝုတာ ပိဟိတာ ပဋိစ္ဆန္နာ ပဋိကုဇ္ဇိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ’’တိ (မဟာနိ. ၉၄). ပုထူနံ ဝါ ဂဏနပထမတီတာနံ အရိယဓမ္မပရမ္မုခါနံ နီစဓမ္မသမုဒါစာရာနံ ဇနာနံ အန္တောဂဓတ္တာပိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု ဝါ အယံ, ဝိသုံယေဝ သင်္ခံ ဂတော ဝိသံသဋ္ဌော သီလသုတာဒိဂုဏယုတ္တေဟိ အရိယေဟိ ဇနောတိပိ ပုထုဇ္ဇနော. ဧဝမေတေဟိ ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ယေ တေ –

ඔහු නන් වැදෑරුම් වූ බොහෝ කෙලෙස් උපදවන හෙයින් 'පෘථග්ජන' නමි. පවසා ඇති පරිදි: 'බොහෝ කෙලෙස් උපදවන බැවින් පෘථග්ජන නමි; සක්කාය දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ නොකළ බොහෝ දෙනා බැවින් පෘථග්ජන නමි; බොහෝ ශාස්තෘවරුන්ගේ මුහුණු බලන බැවින් පෘථග්ජන නමි; සියලු ගතිවලින් තවමත් නික්මී නැති බොහෝ දෙනා බැවින් පෘථග්ජන නමි; විවිධ අභිසංස්කාරයන් රැස් කරන බැවින් පෘථග්ජන නමි; විවිධ ඕඝයන්හි ගසාගෙන යන බැවින් පෘථග්ජන නමි; විවිධ සන්තාපයන්ගෙන් තැවෙන බැවින් පෘථග්ජන නමි; විවිධ පරිළාහයන්ගෙන් දැවෙන බැවින් පෘථග්ජන නමි; පංච කාම ගුණයන්හි ඇලුණු, ගිජු වූ, බැඳුණු බොහෝ දෙනා බැවින් පෘථග්ජන නමි; පංච නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු, අවහිර වූ, වට කරන ලද බොහෝ දෙනා බැවින් පෘථග්ජන නමි.' එසේම ගණන් කළ නොහැකි තරම් වූ, ආර්ය ධර්මයට පිටුපෑ, හීන ධර්මයන්හි හැසිරෙන ජනයා අතරට අයත් වන බැවින් ද පෘථග්ජන නමි. එසේත් නැතිනම්, සීල ශ්‍රැත ආදී ගුණයෙන් යුතු ආර්යයන්ගෙන් වෙන්ව සිටින බැවින් ද ඔහු පෘථග්ජන නමි. මෙලෙස මේ 'අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජන' යන පද දෙකෙන්:

‘‘ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ, ဗုဒ္ဓေနာဒိစ္စဗန္ဓုနာ;

အန္ဓော ပုထုဇ္ဇနော ဧကော, ကလျာဏေကော ပုထုဇ္ဇနော’’တိ. –

ආදිච්චබන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලදී. එනම් 'අන්ධ පෘථග්ජනයා' සහ 'කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා' යන දෙදෙනා ය.

ဒွေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ, တေသု အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලද අතර, ඒ අතරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ 'අන්ධ පෘථග්ජනයා' බව දත යුතුය.

အရိယာနံ အဒဿာဝီတိအာဒီသု အရိယာတိ အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ စ ဣရိယနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန အရဏီယတော ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ ဗုဒ္ဓသာဝကာ စ ဝုစ္စန္တိ, ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ဝါ ဣဓ အရိယာ. ယထာဟ – ‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ…ပေ… တထာဂတော အရိယောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၈).

'අරියෝ' (ආර්යයෝ) යන්නෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, අහිතකර මඟ (අනය) නොයන බැවින් ද, හිතකර මඟ (අය) යන බැවින් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් පිදිය යුතු බැවින් ද, බුදුරජාණන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා හඳුන්වනු ලැබෙති. එසේත් නැතිනම් මෙහිදී 'ආර්යයෝ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලාම පමණි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත: "මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි... පෙ... තථාගතයන් වහන්සේ 'ආර්ය' යැයි කියනු ලැබේ."

သပ္ပုရိသာတိ ဧတ္ထ ပန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ တထာဂတသာဝကာ စ ‘‘သပ္ပုရိသာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ လောကုတ္တရဂုဏယောဂေန သောဘနာ ပုရိသာတိ သပ္ပုရိသာ. သဗ္ဗေယေဝ ဝါ ဧတေ ဒွေဓာပိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါပိ ဟိ အရိယာ စ သပ္ပုရိသာ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓသာဝကာပိ. ယထာဟ –

'සප්පුරිසා' (සත්පුරුෂයෝ) යන්නෙන් මෙහිදී පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඔවුහු ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ශෝභන වූ පුරුෂයෝ (සත්පුරුෂයෝ) වෙති. එසේත් නැතිනම් මේ සියලු දෙනාම ආකාර දෙකකින්ම හඳුන්වනු ලැබෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේලා මෙන්ම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ ද ආර්යයෝ මෙන්ම සත්පුරුෂයෝ ද වෙති. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော, ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတိ;

ဒုခိတဿ သက္ကစ္စ ကရောတိ ကိစ္စံ, တထာဝိဓံ သပ္ပုရိသံ ဝဒန္တီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၈);

"යමෙක් කෙළෙහි ගුණ දන්නේ වේ ද, කළ ගුණ දක්වන්නේ (ප්‍රතිෝපකාර කරන්නේ) වේ ද, නුවණැති (ධීර) වේ ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙක් වේ ද, දැඩි භක්තියක් (විශ්වාසයක්) ඇත්තේ වේ ද, දුකට පත් අය වෙනුවෙන් මනා කොට උපකාර කෙරේ ද, එවැනි තැනැත්තා සත්පුරුෂයෙකැයි පවසති."

ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော’’တိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝုတ္တော, ‘‘ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စာ’’တိ ဗုဒ္ဓသာဝကော, ‘‘ဒုခိတဿ သက္ကစ္စ ကရောတိ ကိစ္စ’’န္တိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ. ဣဒါနိ ယော တေသံ အရိယာနံ အဒဿနသီလော[Pg.52], န စ ဒဿနေ သာဓုကာရီ, သော ‘‘အရိယာနံ အဒဿာဝီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ စက္ခုနာ အဒဿာဝီ ဉာဏေန အဒဿာဝီတိ ဒုဝိဓော. တေသု ဉာဏေန အဒဿာဝီ ဣဓာဓိပ္ပေတော. မံသစက္ခုနာ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ အရိယာ ဒိဋ္ဌာပိ အဒိဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ တေသံ စက္ခူနံ ဝဏ္ဏမတ္တဂဟဏတော န အရိယဘာဝဂေါစရတော. သောဏသိင်္ဂါလာဒယောပိ ဟိ စက္ခုနာ အရိယေ ပဿန္တိ, န စ တေ အရိယာနံ ဒဿာဝိနော, တသ္မာ စက္ခုနာ ဒဿနံ န ဒဿနံ, ဉာဏေန ဒဿနမေဝ ဒဿနံ. ယထာဟ – ‘‘ကိံ တေ, ဝက္ကလိ, ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန, ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ, သော မံ ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၇). တသ္မာ စက္ခုနာ ပဿန္တောပိ ဉာဏေန အရိယေဟိ ဒိဋ္ဌံ အနိစ္စာဒိလက္ခဏံ အပဿန္တော အရိယာဓိဂတဉ္စ ဓမ္မံ အနဓိဂစ္ဆန္တော အရိယကရဓမ္မာနံ အရိယဘာဝဿ စ အဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘အရိယာနံ အဒဿာဝီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි 'කෙළෙහි ගුණ දන්නා ධීර' තැනැත්තා ලෙස පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද, 'කල්‍යාණ මිත්‍ර දැඩි භක්තිමත්' තැනැත්තා ලෙස බුද්ධ ශ්‍රාවකයා ද, 'දුකට පත් අය වෙනුවෙන් මනා කොට උපකාර කරන්නා' ලෙස සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද වදාරන ලදහ. මෙහිදී යම් අයෙකුට එම ආර්යයන් වහන්සේලා දැකීමේ පුරුද්දක් නැති නම්, දැකීමෙහි ලා මනා හික්මීමක් නැති නම්, ඔහු 'ආර්යයන් නොදකින්නා' ලෙස දත යුතුය. එම දැකීම ඇසින් දැකීම සහ ප්‍රඥාවෙන් දැකීම යනුවෙන් දෙපරිදි වේ. මෙහිදී අදහස් කෙරෙන්නේ ප්‍රඥාවෙන් දැකීමයි. මස් ඇසින් හෝ දිව්‍ය ඇසින් ආර්යයන් දුටුවත්, ඔවුන්ගේ වර්ණ මාත්‍රය (ශරීර වර්ණය හා හැඩය) පමණක් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් එය ආර්ය භාවය නමැති අරමුණ දැකීමක් නොවේ. බල්ලන් සහ හිවලුන් වැනි සතුන් ද ඇසින් ආර්යයන් දකින නමුත් ඔවුන් ආර්යයන් දකින්නෝ නොවෙති. එබැවින් ඇසින් දැකීම නියම දැකීම නොවේ; ප්‍රඥාවෙන් දැකීමම දැකීමයි. 'වක්කලී, මේ කුණු කය දැකීමෙන් ඔබට ඇති ඵලය කුමක්ද? වක්කලී, යමෙක් ධර්මය දකී ද ඔහු මා දකී' යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි. ඒ අනුව ඇසින් දුටුවත්, ආර්යයන් දුටු අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ ප්‍රඥාවෙන් නොදක්නා, ආර්යයන් අවබෝධ කළ ධර්මය අවබෝධ නොකරන බැවින් ද, ආර්ය බව ඇති කරන ධර්මයන් හා ආර්ය භාවය නොදක්නා බැවින් ද ඔහු 'ආර්යයන් නොදකින්නා' ලෙස දත යුතුය.

အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါတိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ အရိယဓမ္မေ အကုသလော. အရိယဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထ ပန –

'ආර්ය ධර්මයෙහි අදක්ෂයා' යනු සතිපට්ඨාන ආදී ප්‍රභේද සහිත ආර්ය ධර්මයෙහි කුසලතාවක් නැති තැනැත්තා ය. 'ආර්ය ධර්මයෙහි නොවිනීත වූ' යන්නෙහි මෙසේ අර්ථ දත යුතුය:

ဒုဝိဓော ဝိနယော နာမ, ဧကမေကေတ္ထ ပဉ္စဓာ;

အဘာဝတော တဿ အယံ, ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတိ.

විනය යනු දෙවදෑරුම් වේ. එහි එකින් එකක් පස් ආකාර වේ. එම පස් ආකාර විනයෙහි අභාවය (නැතිකම) නිසා මොහු 'නොවිනීත' යැයි කියනු ලැබේ.

အယဉှိ သံဝရဝိနယော ပဟာနဝိနယောတိ ဒုဝိဓော ဝိနယော. ဧတ္ထ စ ဒုဝိဓေပိ ဝိနယေ ဧကမေကော ဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတိ. သံဝရဝိနယောပိ ဟိ သီလသံဝရော, သတိသံဝရော, ဉာဏသံဝရော, ခန္တိသံဝရော, ဝီရိယသံဝရောတိ ပဉ္စဝိဓော. ပဟာနဝိနယောပိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ, နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓော.

එනම් සංවර විනය සහ ප්‍රහාණ විනය යනුවෙන් විනය දෙවැදෑරුම් ය. මේ එක් එක් විනය පස් ආකාරයකට බෙදේ. සංවර විනය යනු ශීල සංවරය, සති සංවරය, ඥාන සංවරය, ක්ෂාන්ති සංවරය සහ වීර්ය සංවරය යි. ප්‍රහාණ විනය යනු තදංග ප්‍රහාණය, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය සහ නිස්සරණ ප්‍රහාණය යි.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) အယံ သီလသံဝရော. ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၃; မ. နိ. ၁.၂၉၅; သံ. နိ. ၄.၂၃၉; အ. နိ. ၃.၁၆) အယံ သတိသံဝရော.

එහි 'යමෙක් මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වේ ද' යන්න ශීල සංවරය යි. 'ඇස නමැති ඉන්ද්‍රිය ආරක්ෂා කරයි, ඇසේ සංවරයට පැමිණෙයි' යන්න සති සංවරය යි.

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ, (အဇိတာတိ ဘဂဝါ)သတိ တေသံ နိဝါရဏံ;

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ, ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၁;

စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄) –

"අජිතය, ලෝකයෙහි යම් කෙලෙස් සැඩපහරවල් (සෝත) වෙත් ද, සිහිය (සති) ඔවුන්ගේ වැළැක්වීමයි. එම සැඩපහරවල් සංවර කිරීම මම පවසමි. ඔවුහු ප්‍රඥාවෙන් පියනු ලබති (නතර කරනු ලබති)."

အယံ [Pg.53] ဉာဏသံဝရော. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) အယံ ခန္တိသံဝရော. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၆; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) အယံ ဝီရိယသံဝရော. သဗ္ဗောပိ စာယံ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ဝိနေတဗ္ဗာနဉ္စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သံဝရဏတော ‘‘သံဝရော’’, ဝိနယနတော ‘‘ဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တာဝ သံဝရဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙය ඥාන සංවරය යි. "සීතල, උෂ්ණ ආදිය ඉවසන සුලු වෙයි" යන්න ක්ෂාන්ති සංවරය යි. "උපන් කාම විතර්කාදිය ඉවසන්නේ නැත" යන්න වීර්ය සංවරය යි. මේ සියලුම සංවරයන්, ඒ ඒ ඉන්ද්‍රියයන්ට අදාළව සංවර විය යුතු වූ ද හික්මවිය යුතු වූ ද කාය දුශ්චරිතාදිය සංවර කරන බැවින් 'සංවරය' කියා ද, හික්මවන බැවින් 'විනය' කියා ද කියනු ලැබේ. මෙසේ සංවර විනය පස් ආකාරයකට බෙදෙන බව දත යුතුය.

တထာ ယံ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဝိပဿနာဉာဏေသု ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒီပါလောကေန ဝိယ တမဿ တေန တေန ဝိပဿနာဉာဏေန တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ, သေယျထိဒံ – နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ, ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ, ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဂါဟဿ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ, ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ, ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ, ဘယဒဿနေန သဘယေ အဘယသညာယ, အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနေန အဘိရတိသညာယ, မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုဉ္စိတုကမျတာယ, ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ, အနုလောမဉာဏေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ နိဗ္ဗာနေ စ ပဋိလောမဘာဝဿ, ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂါဟဿ ပဟာနံ, ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ.

එමෙන්ම, නාමරූප පරිච්ඡේද ආදී විපස්සනා ඥානයන්හිදී, පහන් ආලෝකයෙන් අන්ධකාරය දුරු කරන්නාක් මෙන්, ඒ ඒ විපස්සනා ඥානයෙන් ඒ ඒ අනර්ථයන් ප්‍රතිපක්ෂ භාවයෙන් බැහැර කිරීම තදංග ප්‍රහාණය නම්‍ වේ. එනම්: නාමරූප පිරිසිඳ දැකීමෙන් සක්කාය දිට්ඨිය ද, ප්‍රත්‍යය පිරිසිඳ දැකීමෙන් අහේතුක හා විෂම හේතු දෘෂ්ටි ද, සැක දුරු කිරීමෙන් විචිකිච්ඡාව ද, කලාප සම්මසනයෙන් 'මම, මගේ' යන ග්‍රහණය ද, මාර්ගය හා අමාර්ගය වෙන්කොට දැකීමෙන් අමාර්ගයෙහි මාර්ගය යන සංඥාව ද, උදය දැකීමෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද, වය (විනාශය) දැකීමෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටිය ද, බිය දැකීමෙන් බිය රහිත තැන බිය යන සංඥාව ද, ආදීනව දැකීමෙන් ආශ්වාද සංඥාව ද, කළකිරීම් අනුපස්සනාවෙන් ඇල්ම (අභිරති) සංඥාව ද, මිදීමට කැමති ඥානයෙන් නොමිදීමේ කැමැත්ත ද, උපේක්ෂා ඥානයෙන් උපේක්ෂා නොවන බව ද, අනුලෝම ඥානයෙන් පටිච්ඡසමුප්පාදය හා නිවන කෙරෙහි ඇති ප්‍රතිලෝම බව ද, ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් සංස්කාර නිමිති ග්‍රහණය කිරීම ද බැහැර කිරීමයි. මෙය තදංග ප්‍රහාණය නම් වේ.

ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေန ဝိယ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ, ဣဒံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇; ဝိဘ. ၆၂၈) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိကဿ ကိလေသဂ္ဂဏဿ အစ္စန္တအပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ပဟာနံ, ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ, ဣဒံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ဣဒံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စေတံ ပဟာနံ ယသ္မာ စာဂဋ္ဌေန ပဟာနံ, ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယော, တသ္မာ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံတံပဟာနဝတော ဝါ တဿ တဿ ဝိနယဿ သမ္ဘဝတောပေတံ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပဟာနဝိနယောပိ ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

තවද, උපචාර හා අප්පනා යන ප්‍රභේද සහිත සමාධියෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම වැළැක්වීම නිසා, කළයකින් පහර දුන් විට දිය මතුපිට ඇති සෙවල ඉවත්ව යන්නාක් මෙන්, ඒ ඒ නීවරණ ආදී ධර්මයන්ගේ යම් ප්‍රහාණයක් වේද, මෙය 'වික්ඛම්භන ප්‍රහාණය' නම් වේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් වැඩීම නිසා, ඒ ඒ මාර්ගය ලැබූ තැනැත්තාගේ සන්තානයෙහි 'දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද, සමුදය පක්ෂයට අයත් ක්ලේශ සමූහයාගේ සැබවින් ම නැවත නූපදනා ස්වභාවයෙන් යුත් යම් ප්‍රහාණයක් වේද, මෙය 'සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය' නම් වේ. තවද, ඵල ක්ෂණයෙහි ක්ලේශයන්ගේ යම් සංසිඳීමක් වේද, මෙය 'පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය' නම් වේ. සියලු සංස්කෘත ධර්මයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින්, ප්‍රහීණ කරන ලද සියලු සංස්කෘත ධර්මයන් ඇති යම් නිවනක් වේද, මෙය 'නිස්සරණ ප්‍රහාණය' නම් වේ. මේ සියලු ප්‍රහාණයන් ම අත්හැරීමේ අර්ථයෙන් 'ප්‍රහාණය' යැයි ද, විනයනය කිරීමේ (හික්මවීමේ) අර්ථයෙන් 'විනය' යැයි ද කියනු ලබන බැවින් 'ප්‍රහාණ විනය' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ඒ ඒ ප්‍රහාණයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාට ඒ ඒ විනය ඇතිවන බැවින් ද මෙය 'ප්‍රහාණ විනය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ප්‍රහාණ විනය ද පස් වැදෑරුම් ලෙස බෙදෙන බව දත යුතුය.

ဧဝမယံ [Pg.54] သင်္ခေပတော ဒုဝိဓော, ပဘေဒတော စ ဒသဝိဓော ဝိနယော ဘိန္နသံဝရတ္တာ ပဟာတဗ္ဗဿ စ အပ္ပဟီနတ္တာ ယသ္မာ ဧတဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ နတ္ထိ, တသ္မာ အဘာဝတော တဿ အယံ ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဧသ နယော သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထာပိ. နိန္နာနာကာရဏဉှိ ဧတံ အတ္ထတော. ယထာဟ – ‘‘ယေဝ တေ အရိယာ, တေဝ တေ သပ္ပုရိသာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသာ, တေဝ တေ အရိယာ. ယောဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော, သောဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော. ယောဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော, သောဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော. ယေဝ တေ အရိယဝိနယာ, တေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ, တေဝ တေ အရိယဝိနယာ. အရိယေတိ ဝါ သပ္ပုရိသေတိ ဝါ, အရိယဓမ္မေတိ ဝါ သပ္ပုရိသဓမ္မေတိ ဝါ, အရိယဝိနယေတိ ဝါ သပ္ပုရိသဝိနယေတိ ဝါ ဧသေသေ ဧကေ ဧကဋ္ဌေ သမေ သမဘာဂေ တဇ္ဇာတေ တညေဝါ’’တိ.

මෙසේ සැකෙවින් දෙවැදෑරුම් වූ ද, ප්‍රභේද වශයෙන් දසවැදෑරුම් වූ ද මේ විනය, සංවරය බිඳී පවත්නා බැවින් සහ ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් යම් අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයෙකු තුළ නැති ද, එබැවින් එම විනයෙහි අභාවය නිසා ඔහු 'අවිනීත' යැයි කියනු ලැබේ. 'සත්පුරුෂයන් නොදක්නා, සත්පුරුෂ ධර්මයෙහි අදක්ෂ, සත්පුරුෂ ධර්මයෙහි අවිනීත' යන මෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මන්දයත්, මේ සියල්ල අර්ථය අතින් එක හා සමාන බැවිනි. එය මෙසේ වදාරන ලදී - 'යම් කෙනෙක් ආර්යයෝ ද, ඔවුහු ම සත්පුරුෂයෝ වෙති. යම් කෙනෙක් සත්පුරුෂයෝ ද, ඔවුහු ම ආර්යයෝ වෙති. යම් ආර්ය ධර්මයක් වේද, එය ම සත්පුරුෂ ධර්මයයි. යම් සත්පුරුෂ ධර්මයක් වේද, එය ම ආර්ය ධර්මයයි. යම් ආර්ය විනයක් වේද, එය ම සත්පුරුෂ විනයයි. යම් සත්පුරුෂ විනයක් වේද, එය ම ආර්ය විනයයි. ආර්ය කියා හෝ සත්පුරුෂ කියා හෝ, ආර්ය ධර්ම කියා හෝ සත්පුරුෂ ධර්ම කියා හෝ, ආර්ය විනය කියා හෝ සත්පුරුෂ විනය කියා හෝ කියනු ලබන මේ සියලු පදයන් එකම අර්ථය දෙන, එකම ස්වභාවය ඇති, සමාන වූ දේ ම වේ' යනුයි.

ကသ္မာ ပန ထေရော အတ္တာနုဒိဋ္ဌိယာ ကတမေဟိ ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ အဘိနိဝေသော ဟောတီတိ ပုစ္ဆိတွာ တံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ‘‘ဣဓ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဧဝံ ပုထုဇ္ဇနံ နိဒ္ဒိသီတိ? ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ တံ အတ္ထံ အာဝိကာတုံ ပဌမံ ပုထုဇ္ဇနံ နိဒ္ဒိသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහෙත්, මහා තේරුන් වහන්සේ 'ආත්ම දෘෂ්ටිය කවර විසි ආකාරයකින් අභිනිවේශ වේද?' යැයි විමසා, එයට පිළිතුරු නොදී ම 'මෙහි අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා' යැයි මෙසේ පළමුව පෘථග්ජනයා ගැන සඳහන් කළේ මන්ද? පුද්ගලයා මූලික කොට කළ දේශනාව මගින් එම ආත්ම දෘෂ්ටියෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා පළමුව පෘථග්ජනයා නිර්දේශ කළ බව දත යුතුය.

၁၃၁. ဧဝံ ပုထုဇ္ဇနံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ အဘိနိဝေသုဒ္ဒေသံ ဒဿေန္တော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ရူပက္ခန္ဓံ ကသိဏရူပဉ္စ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဒိဋ္ဌိပဿနာယ သမနုပဿတိ. နိဒ္ဒေသေ ပနဿ ရူပက္ခန္ဓေ အဘိနိဝေသော ပဉ္စက္ခန္ဓာဓိကာရတ္တာ ပါကဋောတိ တံ အဝတွာ ကသိဏရူပမေဝ ‘‘ရူပ’’န္တိ သာမညဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တံ အတ္တာနံ ရူပဝန္တံ သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တသ္မိံ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တံ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ.

131. මෙසේ පෘථග්ජනයා නිර්දේශ කොට, දැන් අභිනිවේශයන්ගේ උද්දේශය දක්වමින් 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේය' යනු රූපස්කන්ධය ද කසිණ රූපය ද 'ආත්මය' යැයි දෘෂ්ටි දර්ශනයෙන් යුතුව මැනවින් දක්නේය යන්නයි. විස්තර කිරීමේදී, රූපස්කන්ධයෙහි අභිනිවේශය (බැස ගැනීම) පංචස්කන්ධය පිළිබඳ වූ අධිකාරය නිසා පැහැදිලි බැවින්, එය වෙන් කොට නොකියා කසිණ රූපය ම 'රූපය' යැයි සාමාන්‍ය වචනයෙන් වදාළ බව දත යුතුය. 'රූපය ඇති ආත්මයක් ලෙස' යනු අරූපය (නාමස්කන්ධ හතර) 'ආත්මය' යැයි ගෙන, එම ආත්මය රූපය ඇත්තක් ලෙස දක්නේය යන්නයි. 'ආත්මයෙහි රූපය' යනු අරූපය ම 'ආත්මය' යැයි ගෙන, එම ආත්මයෙහි රූපය පවතින බව දක්නේය යන්නයි. 'රූපයෙහි ආත්මය' යනු අරූපය ම 'ආත්මය' යැයි ගෙන, එම ආත්මය රූපයෙහි පවතින බව දක්නේය යන්නයි.

တတ္ထ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ သုဒ္ဓရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ကထိတံ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ, ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သညံ, သင်္ခါရေ, ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣမေသု သတ္တသု ဌာနေသု အရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ကထိတံ. ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနန္တိ ဧဝံ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ [Pg.55] ဝသေန ဒွါဒသသု ဌာနေသု ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော. တာ ပန ဝီသတိပိ ဒိဋ္ဌိယော မဂ္ဂါဝရဏာ, န သဂ္ဂါဝရဏာ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝဇ္ဈာ.

එහි 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේය' යන්නෙන් හුදු රූපය ම 'ආත්මය' ලෙස වදාරන ලදී. 'රූපය ඇති ආත්මයක් ලෙස, ආත්මයෙහි රූපය, රූපයෙහි ආත්මය, වේදනාව ආත්මය ලෙස දක්නේය, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දක්නේය' යන මේ ස්ථාන හතෙහි අරූපය 'ආත්මය' ලෙස වදාරන ලදී. 'වේදනාව ඇති ආත්මයක් ලෙස, ආත්මයෙහි වේදනාව, වේදනාවෙහි ආත්මය' යන මෙසේ ස්කන්ධ සතරෙහි තුන බැගින් වූ ක්‍රමයෙන් ස්ථාන දොළොසකදී රූප හා අරූප මිශ්‍ර වූ ආත්මයක් ගැන වදාරන ලදී. ඒ විසි වැදෑරුම් දෘෂ්ටිහු ම මාර්ගාවරණ (මාර්ගඵල ලැබීමට බාධා කරන) වෙති, ස්වර්ගාවරණ (ස්වර්ගගාමී වීමට බාධා කරන) නොවෙති. ඒවා සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතුය.

ဣဒါနိ တံ နိဒ္ဒိသန္တော ကထံ ရူပန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပထဝီကသိဏန္တိ ပထဝီမဏ္ဍလံ နိဿာယ ဥပ္ပာဒိတံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တသင်္ခါတံ သကလဖရဏဝသေန ပထဝီကသိဏံ. အဟန္တိ အတ္တာနမေဝ သန္ဓာယ ဂဏှာတိ. အတ္တန္တိ အတ္တာနံ. အဒွယန္တိ ဧကမေဝ. တေလပ္ပဒီပဿာတိ တေလယုတ္တဿ ပဒီပဿ. ဈာယတောတိ ဇလတော. ယာ အစ္စိ, သော ဝဏ္ဏောတိအာဒိ အစ္စိံ မုဉ္စိတွာ ဝဏ္ဏဿ အဘာဝတော ဝုတ္တံ. ယာ စ ဒိဋ္ဌိ ယဉ္စ ဝတ္ထူတိ တဒုဘယံ ဧကတော ကတွာ ရူပဝတ္ထုကာ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော.

දැන් එය විස්තර කරමින් 'කතං රූපං' (රූපය කෙසේද?) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පඨවි කසිණය' යනු පඨවි මණ්ඩලය ඇසුරු කොට උපදවන ලද, පටිභාග නිමිත්ත යැයි කියනු ලබන, සම්පූර්ණයෙන් පැතිර පවත්නා පඨවි කසිණයයි. 'මම' යැයි කියනුයේ තමා ගැන ම අදහස් කරමිනි. 'ආත්මය' යනු තමා ය. 'අද්වය' යනු එකක් ම වීමයි. 'තෙල් පහනක' යනු තෙල් සහිත වූ පහනක ය. 'දැල්වෙන' යනු දීප්තිමත් වන යන්නයි. 'යම් දැල්ලක් වේද, එය ම වර්ණයයි' යනාදිය වදාළේ දැල්ලෙන් තොරව වර්ණයක් නොමැති බැවිනි. 'යම් දෘෂ්ටියක් හා යම් වස්තුවක් වේද' යනු ඒ දෙකම එකට ගෙන රූපය වස්තුව කොට ඇති ආත්ම දෘෂ්ටිය කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

အာပေါကသိဏာဒီနိ အာပါဒီနိ နိဿာယ ဥပ္ပာဒိတကသိဏနိမိတ္တာနေဝ. ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏံ ပန ရူပဇ္ဈာနဿ အာရမ္မဏံ ဟောန္တမ္ပိ အာကာသကသိဏန္တိ ဝုစ္စမာနေ အရူပဇ္ဈာနာရမ္မဏေန ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေန သံကိဏ္ဏံ ဟောတီတိ န ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပါဓိကာရတ္တာ ဝိညာဏကသိဏံ န ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ. ဣဓေကစ္စော ဝေဒနံ သညံ သင်္ခါရေ ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ စတ္တာရော ခန္ဓေ အဘိန္ဒိတွာ ဧကတော ဂဟဏဝသေန ဝုတ္တံ. သော ဟိ စိတ္တစေတသိကာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ကရဏေ အသမတ္ထတ္တာ သဗ္ဗေ ဧကတော ကတွာ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဏှာတိ. ဣမိနာ ရူပေန ရူပဝါတိ ဧတ္ထ သရီရရူပမ္ပိ ကသိဏရူပမ္ပိ လဗ္ဘတိ. ဆာယာသမ္ပန္နောတိ ဆာယာယ သမ္ပန္နော အဝိရဠော. တမေနာတိ ဧတ္ထ ဧန-သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ, တမေတန္တိ ဝါ အတ္ထော. ဆာယာဝါတိ ဝိဇ္ဇမာနစ္ဆာယော. ရူပံ အတ္တာတိ အဂ္ဂဟိတေပိ ရူပံ အမုဉ္စိတွာ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပန္နတ္တာ ရူပဝတ္ထုကာတိ ဝုတ္တံ.

ආපෝ කසිණ ආදිය ද ජලාදිය ඇසුරු කොට උපදවන ලද කසිණ නිමිත්තෝ ම ය. එහෙත් පරිච්ඡින්න ආකාශ කසිණය රූපාවචර ධ්‍යානයන්ට අරමුණු වුවද, 'ආකාශ කසිණය' යැයි පැවසූ විට එය අරූපාවචර ධ්‍යානයට අරමුණු වන කසිණුග්ඝාටිම ආකාශය හා මිශ්‍ර වන බැවින් මෙහි නොගන්නා ලද බව දත යුතුය. රූපය පිළිබඳ අධිකාරය පවත්නා බැවින් විඤ්ඤාණ කසිණය ද නොගත යුතු ම ය. මෙහි ඇතැමෙක් වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දක්නේය යනු ස්කන්ධ සතර වෙන් නොකොට එකට ගෙන වදාළ දෙයකි. ඔහු චිත්ත චෛතසිකයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් තේරුම් ගැනීමට අසමත් බැවින් සියල්ල එකට එක් කොට 'ආත්මය' යැයි ගනියි. 'මේ රූපයෙන් රූපවත් වේ' යන මෙහි ශරීර රූපය මෙන්ම කසිණ රූපය ද අඩංගු වේ. 'සෙවණින් යුක්ත' යනු ඝන පත්‍ර ඇති බැවින් නොවිසුරුණු සෙවණක් ඇති වෘක්ෂයකි. 'තමේනං' යන මෙහි 'එන' යනු නිපාතයකි, 'එය' යන අර්ථය දෙයි. 'සෙවණ ඇති' යනු පවතින සෙවණක් ඇති යන්නයි. රූපය ආත්මය ලෙස නොගත්ත ද, රූපය අත්නොහැර දෘෂ්ටිය උපදින බැවින් 'රූපය වස්තුව කොට ඇත්තේ' යැයි කියන ලදී.

အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတီတိ သရီရရူပဿ ကသိဏရူပဿ စ စိတ္တနိဿိတတ္တာ တသ္မိံ အရူပသမုဒါယေ အတ္တနိ တံ ရူပံ သမနုပဿတိ. အယံ ဂန္ဓောတိ ဃာယိတဂန္ဓံ အာဟ. ဣမသ္မိံ ပုပ္ဖေတိ ပုပ္ဖနိဿိတတ္တာ ဂန္ဓဿ ဧဝမာဟ.

ආත්මයෙහි රූපය දක්නේය යනු ශරීර රූපය ද කසිණ රූපය ද සිත ඇසුරු කර පවත්නා බැවින්, අරූප සමූහය සංඛ්‍යාත වූ ඒ ආත්මය තුළ එම රූපය දක්නේය යන්නයි. 'මේ සුවඳය' යනු ආඝ්‍රාණය කරන ලද ගන්ධය ගැන කියන ලද්දකි. 'මේ මලෙහි' යනු ගන්ධය මල ඇසුරු කොට පවත්නා බැවින් එසේ කියන ලදී.

ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတီတိ ယတ္ထ ရူပံ ဂစ္ဆတိ, တတ္ထ စိတ္တံ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ရူပနိဿိတံ စိတ္တံ ဂဟေတွာ တံ အရူပသမုဒါယံ အတ္တာနံ တသ္မိံ ရူပေ သမနုပဿတိ. ဩဠာရိကတ္တာ ရူပဿ ဩဠာရိကာဓာရံ ကရဏ္ဍကမာဟ.

"රූපයෙහි ආත්මය දකියි" යනු යම් තැනකට රූපය (ශරීරය) යන්නේ ද, එතැනට සිත ද යයි. එබැවින් රූපය ඇසුරු කළ සිත (නාමස්කන්ධ හතර) ගෙන, එම ආත්මය එම රූපයෙහි ඇතැයි පිරිසිඳ දකියි. රූපය රළු බැවින්, රළු ආධාරකයක් වූ කරඬුවක් (පෙට්ටියක්) උපමා කොට වදාළ සේක.

၁၃၂. ဣဓေကစ္စော [Pg.56] စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနန္တိအာဒီသု ဝိသုံ ဝိသုံ ဝေဒနာယ ဒိဋ္ဌိဂဟဏေ အသတိပိ ဝေဒနာတိ ဧကဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတေ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ အန္တောဂဓတ္တာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သော ဟိ အနုဘဝနဝသေန ဝေဒနာယ ဩဠာရိကတ္တာ ဝေဒနံယေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဏှာတိ. သညံ သင်္ခါရေ ဝိညာဏံ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ သညာဒယော အရူပဓမ္မေ ရူပဉ္စ ဧကတော ကတွာ ‘‘အတ္တာ’’တိ သမနုပဿတိ. ဥမ္မတ္တကော ဝိယ ဟိ ပုထုဇ္ဇနော ယထာ ယထာ ဥပဋ္ဌာတိ, တထာ တထာ ဂဏှာတိ.

132. "මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් චක්ඛුසම්ඵස්සයෙන් හටගත් වේදනාව..." යනාදී තැන්වලදී, එක් එක් වේදනාවන් පිළිබඳව වෙන වෙනම දෘෂ්ටි ගැනීම් සඳහන් නොවුණද, 'වේදනාව' යැයි එකක් ලෙස ගැනීමෙන් සියලු වේදනාවන් (සැප, දුක්, උපේක්ෂා) එහි ඇතුළත් වන බැවින්, ඒවා වෙන වෙනම ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. එබැවින් වෙන වෙනම යෙදීම කළ යුතු බව දත යුතුය. ඒ පුද්ගලයා අනුභව කිරීමේ ස්වභාවය නිසා වේදනාව ප්‍රකට බැවින් වේදනාවම 'ආත්මය' යැයි ගනියි. සංඥා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ සහ රූප යන අරූප ධර්මයන් හා රූපය එක් කොට 'ආත්මය' යැයි දකියි. උමතු වූවෙකු මෙන් පෘථග්ජනයා යම් යම් අයුරින් සිතට වැටහේ ද, ඒ ඒ අයුරින් ආත්මය ලෙස ගනියි.

၁၃၃. စက္ခုသမ္ဖဿဇံ သညန္တိအာဒီသု သဉ္ဇာနနဝသေန သညာယ ပါကဋတ္တာ သညံ ‘‘အတ္တာ’တိ ဂဏှာတိ. သေသံ ဝေဒနာယ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

133. "චක්ඛුසම්ඵස්සයෙන් හටගත් සංඥාව" යනාදී තැන්වලදී, හඳුනාගැනීමේ ස්වභාවය නිසා සංඥාව ප්‍රකට බැවින් සංඥාව 'ආත්මය' යැයි ගනියි. සෙසු කරුණු වේදනාව සම්බන්ධයෙන් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၁၃၄. စက္ခုသမ္ဖဿဇံ စေတနန္တိအာဒီသု သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသု စေတနာယ ပဓာနတ္တာ ပါကဋတ္တာ စ စေတနာ ဧဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. တာယ ဣတရေပိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ. သော ပန စေတသိကဘာဝဝသေန ပါကဋတ္တာ စေတနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဏှာတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

134. "චක්ඛුසම්ඵස්සයෙන් හටගත් චේතනාව" යනාදී තැන්වලදී, සංඛාරස්කන්ධයට අයත් ධර්මයන් අතරින් චේතනාව ප්‍රධාන හා ප්‍රකට බැවින් චේතනාවම දක්වන ලදී. එයින් සෙසු චෛතසිකයන් ද දක්වන ලද්දේ වෙයි. ඔහු චෛතසික ස්වභාවයෙන් ප්‍රකට බැවින් චේතනාව 'ආත්මය' යැයි ගනියි. සෙසු කරුණු පෙර කී ක්‍රමයම වේ.

၁၃၅. စက္ခုဝိညာဏန္တိအာဒီသု ဝိဇာနနဝသေန စိတ္တဿ ပါကဋတ္တာ စိတ္တံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဏှာတိ. သေသမေတ္ထာပိ ဝုတ္တနယမေဝ.

135. "චක්ඛු විඤ්ඤාණය" යනාදී තැන්වලදී, දැනගැනීමේ ස්වභාවය නිසා සිත ප්‍රකට බැවින් සිත 'ආත්මය' යැයි ගනියි. මෙහි ද සෙසු කරුණු පෙර කී පරිදිම වේ.

အတ္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අත්තානුදිට්ඨි නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

3. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၃၆. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာယေဝ. အယံ ပန အပရော နယော – နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကတ္တာ ဒါနဖလံ ပဋိက္ခိပတိ. နတ္ထိ ယိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထ ယိဋ္ဌန္တိ ခုဒ္ဒကယညော. ဟုတန္တိ မဟာယညော. ဒွိန္နမ္ပိ ဖလံ ပဋိက္ခိပတိ. နတ္ထိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကောတိ ဒါနဖလဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ သီလာဒီနံ ပုညကမ္မာနံ, ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပါပကမ္မာနံ ဖလံ ပဋိက္ခိပတိ. နတ္ထိ အယံ လောကောတိ ပုရေ ကတေန ကမ္မုနာ. နတ္ထိ ပရော လောကောတိ ဣဓ ကတေန ကမ္မုနာ. နတ္ထိ မာတာ, နတ္ထိ ပိတာတိ တေသု ကတကမ္မာနံ ဖလံ ပဋိက္ခိပတိ. နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ ကမ္မဟေတုကံ ဥပပတ္တိံ ပဋိက္ခိပတိ. နတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ…ပေ… ပဝေဒေန္တီတိ ဣဓလောကပရလောကေ ပဿိတုံ အဘိညာပဋိလာဘာယ ပဋိပဒံ ပဋိက္ခိပတိ. ဣဓ ပါဠိယံ ပန နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဝတ္ထူတိ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဝုစ္စမာနံ ဒါနံ, တဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထူတိ အတ္ထော[Pg.57]. ဧဝံဝါဒေါ မိစ္ဆာတိ ဧဝံ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဝါဒေါ ဝစနံ မိစ္ဆာ ဝိပရီတောတိ အတ္ထော.

136. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය යන්නෙහි අර්ථය පෙර පවසන ලදී. මෙය වෙනත් ක්‍රමයකි - "දුන් දෙයෙහි විපාක නැත" (නත්ථි දින්නං) යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටිකයෙකු වන බැවින් දානයේ ඵලය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. "පිදූ දෙයෙහි විපාක නැත" (නත්ථි යිට්ඨං) යන්නෙහි 'යිට්ඨං' යනු කුඩා පූජාවයි. 'හුතං' යනු මහා පූජාවයි. මේ දෙකෙහිම ඵලය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. "හොඳ නරක කර්මයන්ගේ ඵල විපාක නැත" යනු දාන ඵලය ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින් ශීලාදී පින්කම්වල මෙන්ම ප්‍රාණාඝාතාදී පව්කම්වල ද ඵලය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. "මෙලොවක් නැත" යනු පෙර කළ කර්මයෙන් හටගත් ලොවක් නැති බවයි. "පරලොවක් නැත" යනු මෙහි කළ කර්මයෙන් හටගන්නා පරලොවක් නැති බවයි. "මවක් නැත, පියෙක් නැත" යනු ඔවුන් කෙරෙහි කළ කර්මයන්ගේ ඵලය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. "ඕපපාතික සත්ත්වයෝ නැත" යනු කර්මය හේතු කොට ගෙන සිදුවන උප්පත්තිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. "මෙලොව පරලොව දැකීම සඳහා අභිඥා ලැබීමට පිළිපන් මහණ බමුණෝ නැත" යනු ඒ සඳහා වූ පිළිවෙත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. තවද මෙහි පාලියෙහි "දුන් දෙයෙහි විපාක නැත" යන යෙදුමෙන් අදහස් වන්නේ, දානය එම දෘෂ්ටියට වස්තුව වන බවයි. "මෙවැනි වාදය මිථ්‍යාවකි" යනු දුන් දෙයෙහි විපාක නැත යන මෙවැනි වචනය වැරදි බවයි.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. သက္ကာယဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

4. සක්කාය දිට්ඨි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၃၇. သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပန အတ္တာနုဒိဋ္ဌိယေဝ, အညတ္ထ အာဂတပရိယာယဝစနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

137. සක්කාය දිට්ඨිය යනු අත්තානු දිට්ඨියම වේ. එය අන් තැනක සඳහන් පර්යාය වචනයක් දැක්වීම පිණිස මෙහි පවසන ලදැයි දත යුතුය.

သက္ကာယဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සක්කාය දිට්ඨි නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. သဿတဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

5. ශාස්වත දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၃၈. သက္ကာယဝတ္ထုကာယ သဿတဒိဋ္ဌိယာတိ ကမ္မဓာရယသမာသော. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိအာဒီနံ ပန္နရသန္နံ ဝစနာနံ အန္တေ သမနုပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော, ပါဌော ဝါ. အညထာ ဟိ န ဃဋီယတီတိ. ဧဝံ ‘‘ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ သမနုပဿတီ’’တိ ဧကမေဝ ဒဿေတွာ သေသာ စုဒ္ဒသ သံခိတ္တာ.

138. "සක්කායවත්ථුකාය සස්සතදිට්ඨියා" යනු කර්මධාරය සමාසයකි. "රූපය ඇති ආත්මය හෝ..." යනාදී වාක්‍ය පහළොවෙහි අගට "දකියි" යන පදය සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේ නොවුවහොත් අර්ථය නොගැලපේ. මෙසේ "රූපය ඇති ආත්මය දකියි" යන එක් උදාහරණයක් දක්වා සෙසු දාහතර සංක්ෂේප කරන ලදී.

သဿတဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ශාස්වත දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

6. උච්ඡේද දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၃၉. သက္ကာယဝတ္ထုကာယ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ဧဝံ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဧကမေဝ ဒဿေတွာ သေသာ စတဿော သံခိတ္တာ.

139. සක්කාය වස්තුව කොට ඇති උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි "රූපය ආත්මය ලෙස දකියි" යන්න එකක් පමණක් දක්වා සෙසු හතර සංක්ෂේප කරන ලදී.

ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උච්ඡේද දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. အန္တဂ္ဂါဟိကာဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

7. අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၄၀. အန္တဂ္ဂါဟိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ ပဌမဝါရေ အာကာရပုစ္ဆာ. ဒုတိယေ အာကာရဂဟဏံ. တတိယေ အာကာရဝိဿဇ္ဇနံ. တတ္ထ လောကောတိ အတ္တာ. သော အန္တောတိ အညမညပဋိပက္ခေသု သဿတုစ္ဆေဒန္တေသု သဿတဂ္ဂါဟေ သဿတန္တော, အသဿတဂ္ဂါဟေ ဥစ္ဆေဒန္တော. ပရိတ္တံ ဩကာသန္တိ သုပ္ပမတ္တံ ဝါ သရာဝမတ္တံ ဝါ ခုဒ္ဒကံ ဌာနံ. နီလကတော ဖရတီတိ နီလန္တိ အာရမ္မဏံ ကရောတိ. အယံ လောကောတိ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပရိဝဋုမောတိ သမန္တတော ပရိစ္ဆေဒဝါ. အန္တသညီတိ အန္တဝါတိသညီ. အန္တော အဿ အတ္ထီတိ အန္တောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယံ ဖရတီတိ ယံ ကသိဏရူပံ ဖရတိ. တံ ဝတ္ထု စေဝ လောကော စာတိ တံ ကသိဏရူပံ အာရမ္မဏဉ္စေဝ အာလောကိယဋ္ဌေန လောကော စ. ယေန ဖရတီတိ ယေန စိတ္တေန ဖရတိ. သော အတ္တာ စေဝ လောကော စာတိ အတ္တာနမပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂံ ကတံ, တံ စိတ္တံ အတ္တာ စေဝ အာလောကနဋ္ဌေန လောကော စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အန္တဝါတိ အန္တော. ဩကာသကတော ဖရတီတိ အာလောကကသိဏဝသေန တေဇောကသိဏဝသေန [Pg.58] ဩဒါတကသိဏဝသေန ဝါ ဩဘာသောတိ ဖရတိ. နီလာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ပဘဿရကသိဏာနံယေဝ ဂဟိတတ္တာ ပထဝီအာပေါဝါယောကသိဏဝသေန အတ္တာဘိနိဝေသော န ဟောတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

140. අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටියෙහි පළමු වාරයේදී ආකාරය විමසීම ද, දෙවැන්නේදී ආකාරය ගැනීම ද, තුන්වැන්නේදී ආකාරය විසඳීම ද වේ. එහි 'ලෝකය' යනු ආත්මයයි. 'අන්තය' යනු එකිනෙකට පටහැනි වූ ශාස්වත සහ උච්ඡේද අන්තයන් අතරින්, ශාස්වත දෘෂ්ටියෙහි ශාස්වත අන්තය සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි උච්ඡේද අන්තයයි. 'පරිත්තං ඕකාසං' (කුඩා ඉඩක්) යනු කුල්ලක ප්‍රමාණය හෝ සරාවක (තැටියක) ප්‍රමාණය වූ කුඩා ස්ථානයකි. 'නීලකතෝ ඵරති' යනු නිල් පැහැය අරමුණු කරයි. 'අයං ලෝකෝ' යනු ආත්මය අරමුණු කර පවසන ලද්දකි. 'පරිවටුමෝ' යනු අවටින් සීමා සහිත වූවකි. 'අන්තසඤ්ඤී' යනු කෙළවරක් ඇතැයි සංඥාව ඇති බවයි. එම ආත්මයට අන්තයක් ඇති බැවින් 'අන්තෝ' (අන්තය) යැයි ගත යුතුය. යම් කසිණ රූපයක් පතුරුවයි ද, එම කසිණය අරමුණ මෙන්ම බලන බැවින් 'ලෝකය' ද වේ. යම් සිතකින් පතුරුවයි ද, එම සිත ආත්මය අපේක්ෂාවෙන් පුරුෂ ලිංගයෙන් (සෝ) දක්වා ඇත. එම සිත ආත්මය මෙන්ම කසිණය බලන බැවින් 'ලෝකය' ද වේ යැයි පවසන ලදී. 'අන්තවා' යනු කෙළවරක් ඇති බවයි. 'ඕකාසකතෝ ඵරති' යනු ආලෝක, තේජෝ හෝ ඕදාත කසිණ මඟින් ආලෝකය පතුරුවන බවයි. නිල් ආදී වූ දීප්තිමත් කසිණ පහක් පමණක් ගෙන ඇති බැවින්, පඨවි, ආපෝ, වායෝ කසිණ මඟින් ආත්මය කෙරෙහි ඇලීමක් ඇති නොවන බව දත යුතුය.

ဝိပုလံ ဩကာသန္တိ ခလမဏ္ဍလမတ္တာဒိဝသေန မဟန္တံ ဌာနံ. အနန္တဝါတိ ဝုဒ္ဓအနန္တဝါ. အပရိယန္တောတိ ဝုဒ္ဓအပရိယန္တော. အနန္တသညီတိ အနန္တောတိသညီ. တံ ဇီဝန္တိ သော ဇီဝေါ. လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော. ဇီဝေါတိ စ အတ္တာ ဧဝ. ရူပါဒီနိ ပဉ္စပိ ပရိဝဋုမဋ္ဌေန သရီရံ. ဇီဝံ န သရီရန္တိ အတ္တသင်္ခါတော ဇီဝေါ ရူပသင်္ခါတံ သရီရံ န ဟောတိ. ဧသ နယော ဝေဒနာဒီသု. တထာဂတောတိ သတ္တော. အရဟန္တိ ဧကေ. ပရံ မရဏာတိ မရဏတော ဥဒ္ဓံ, ပရလောကေတိ အတ္ထော. ရူပံ ဣဓေဝ မရဏဓမ္မန္တိ အတ္တနော ပါကဋက္ခန္ဓသီသေန ပဉ္စက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏံ, တံ ဣမသ္မိံယေဝ လောကေ နဿနပကတိကန္တိ အတ္ထော. သေသက္ခန္ဓေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကာယဿ ဘေဒါတိ ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတဿ ကာယဿ ဘေဒတော ပရံ. ဣမိနာ ဝစနေန ‘‘ပရံ မရဏာ’’တိ ဧတဿ ဥဒ္ဒေသဿ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဟောတိပီတိအာဒီသု ဟောတီတိ မူလပဒံ. စတူသုပိ အပိ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. တိဋ္ဌတီတိ သဿတတ္တာ တိဋ္ဌတိ, န စဝတီတိ အတ္ထော. ‘‘ဟောတီ’’တိ ပဒဿ ဝါ အတ္ထဝိသေသနတ္ထံ ‘‘တိဋ္ဌတီ’’တိ ပဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇယောနိပဝေသဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, နိဗ္ဗတ္တတီတိ သံသေဒဇဩပပါတိကယောနိပဝေသဝသေန နိဗ္ဗတ္တတိ နာမာတိ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ပဗန္ဓာဘာဝဝသေန. ဝိနဿတီတိ ဘင်္ဂဝသေန. န ဟောတိ ပရံ မရဏာတိ ပုရိမပဒါနံ အတ္ထဝိဝရဏံ, စုတိတော ဥဒ္ဓံ န ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဟောတိ စ န စ ဟောတီတိ ဧကစ္စသဿတိကာနံ ဒိဋ္ဌိ, ဧကေန ပရိယာယေန ဟောတိ, ဧကေန ပရိယာယေန န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဇီဝဘာဝေန ဟောတိ, ပုဗ္ဗဇီဝဿ အဘာဝေန န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နေဝ ဟောတိ န န ဟောတီတိ အမရာဝိက္ခေပိကာနံ ဒိဋ္ဌိ, ဟောတီတိ စ နေဝ ဟောတိ, န ဟောတီတိ စ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အနုဝါဒဘယာ မုသာဝါဒဘယာ စ မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ စ ပုဗ္ဗဝုတ္တနယဿ ပဋိက္ခေပမတ္တံ ကရောတိ. ဣမေဟိ ပညာသာယ အာကာရေဟီတိ ယထာဝုတ္တာနံ ဒသန္နံ ပဉ္စကာနံ ဝသေန ပညာသာယ အာကာရေဟီတိ.

'විපුල අවකාශය' යනු කමතක ප්‍රමාණය ආදී වශයෙන් වූ විශාල ස්ථානයයි. 'අනන්ත වූ' යනු ප්‍රසාරණය වීමෙන් කෙළවරක් නැති වූ යන්නයි. 'අපරියන්ත වූ' යනු වැඩීමෙන් සීමාවක් නැති වූ යන්නයි. 'අනන්ත සංඥී' යනු කෙළවරක් නැති බවට ඇති කරගන්නා සංඥාවයි. 'ඒ ජීවය' යනු ඒ ආත්මයයි. මෙහි ලිංග විපර්යාසයක් කර ඇත. 'ජීවය' යනු ආත්මයටම නමකි. රූපය ආදී පංචස්කන්ධයම හතර දිගින් වට වූ යන අර්ථයෙන් 'ශරීරය' නම් වේ. 'ජීවය ශරීරය නොවේ' යනු ආත්මය යයි කියනු ලබන ජීවය, රූපය යයි කියනු ලබන ශරීරය නොවන බවයි. වේදනා ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'තථාගත' යනු සත්ත්වයායි. සමහර ආචාර්යවරු රහතන් වහන්සේ යයි පවසති. 'මරණින් මතු' යනු මරණයෙන් පසුව පරලොවදී යන අර්ථයයි. 'රූපය මෙහිදීම මරණ ධර්මතාවට පත් වේ' යනු තමා පිළිබඳ පැහැදිලි වූ ස්කන්ධයන් මුල් කරගෙන පංචස්කන්ධයම ගැනීමයි; එය මේ ලෝකයේදීම විනාශ වන ස්වභාවය ඇත්තේය යන අර්ථයයි. සෙසු නාම ස්කන්ධයන් හතරෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'කායස්ස භේදං' යනු පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ශරීරයේ බිඳී යාමෙන් පසුවයි. මේ වචනයෙන් 'මරණින් මතු' යන උද්‍දේස පදයේ අර්ථය පවසන ලදී. 'පවතියි ද' ආදී පදවල 'පවතියි' යනු මූල පදයයි. හතර තැනකම ඇති 'අපි' ශබ්දය සමුච්චය අර්ථය ලබා දෙයි. 'තිබෙයි' යනු ශාස්වත බැවින් පවතියි, චුත නොවේ යන අර්ථයයි. නැතහොත් 'හෝති' යන පදයේ විශේෂ අර්ථයක් දැක්වීම පිණිස 'තිට්ඨති' යන පදය යොදා ඇති බව දත යුතුය. 'උපදියි' යනු අණ්ඩජ හෝ ජලාබුජ යෝනිවලට ඇතුළත් වීමෙන් උපත ලැබීමයි. 'නිපදියි' යනු සංසේදජ හෝ ඕපපාතික යෝනිවලට ඇතුළත් වීමෙන් උපත ලැබීමයි යනුවෙන් අර්ථ යෝජනා දත යුතුය. 'උච්ඡේද වේ' යනු පරම්පරාව සිඳී යාමෙනි. 'විනාශ වේ' යනු භංග (බිඳී යාම) වශයෙනි. 'මරණින් මතු නැත' යනු කලින් පදවල අර්ථ විවරණයයි, එනම් චුතියෙන් පසු නැති බවයි. 'පවතියි ද පවතින්නේ ද නැත' යනු ඒකච්චශාස්වතවාදීන්ගේ දෘෂ්ටියයි; එක් ක්‍රමයකින් පවතියි, තවත් ක්‍රමයකින් නොපවතියි යන අර්ථයයි. ජීව භාවයෙන් පවතියි, පෙර ජීවයේ අභාවයෙන් නොපවතියි යන්න මෙහි අදහසයි. 'පවතින්නේ ද නොවේ, නොපවතින්නේ ද නොවේ' යනු අමරාවික්ඛේපිකයන්ගේ දෘෂ්ටියයි. පවතිනවාත් නොවේ, නොපවතිනවාත් නොවේ යන අර්ථයයි. චෝදනාවට ඇති බියෙන් ද, මුසාවාදයට ඇති බියෙන් ද, මඳ නුවණැති බැවින් හා මුලාවට පත් බැවින් ද පෙර කියන ලද ක්‍රම දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පමණක් මොවුන් කරයි. 'මේ පණස් ආකාරයකින්' යනු කලින් පවසන ලද දස වැදෑරුම් පංචකයන්ගේ වශයෙන් පණස් ආකාරයෙනි.

အန္တဂ္ဂါဟိကာဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අන්තග්ගාහික දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

8. පුබ්බන්තානු දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව

၁၄၁. ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာနုဒိဋ္ဌီသု [Pg.59] သဿတံ ဝဒန္တီတိ သဿတဝါဒါ. အထ ဝါ ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ, ဒိဋ္ဌိဂတဿေတံ အဓိဝစနံ. သဿတန္တိ ဝါဒေါပိ သဿတယောဂေန သဿတော, သဿတော ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ သဿတဝါဒါ. တထာ ဧကစ္စံ သဿတန္တိ ဝါဒေါ ဧကစ္စသဿတော, သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဧကစ္စသဿတိကာ. တထာ အန္တဝါ, အနန္တဝါ, အန္တဝါ စ အနန္တဝါ စ, နေဝန္တဝါ နာနန္တဝါတိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ အန္တာနန္တော, သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ အန္တာနန္တိကာ. န မရတီတိ အမရာ. ကာ သာ? ‘‘ဧဝမ္ပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၆၂-၆၃) နယေန ပရိယန္တရဟိတဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စေဝ ဝါစာ စ. ဝိဝိဓော ခေပေါ ဝိက္ခေပေါ, အမရာယ ဒိဋ္ဌိယာ, ဝါစာယ ဝါ ဝိက္ခေပေါ အမရာဝိက္ခေပေါ, သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ အမရာဝိက္ခေပိကာ. အပရော နယော – အမရာ နာမ မစ္ဆဇာတိ, သာ ဥမ္မုဇ္ဇနနိမုဇ္ဇနာဒိဝသေန ဥဒကေ သန္ဓာဝမာနာ ဂဟေတုံ န သက္ကာ ဟောတိ, ဧဝမေဝံ အယမ္ပိ ဝါဒေါ ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ, ဂါဟံ န ဥပဂစ္ဆတီတိ အမရာဝိက္ခေပေါတိ ဝုစ္စတိ, သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ အမရာဝိက္ခေပိကာ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နောတိ အကာရဏသမုပ္ပန္နော အတ္တာ စ လောကော စာတိ ဒဿနံ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နံ, တံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ.

141. පූර්වාන්ත සහ අපරාන්තය ඇසුරු කළ දෘෂ්ටීන් අතර, 'ශාශ්වතය' (සියල්ල සදාකාලිකය) යයි පවසන හෙයින් ඔවුහු ශාශ්වතවාදීහු නම් වෙති. එසේ නැතහොත්, මෙම දෘෂ්ටියෙන් (යමක්) පවසන බැවින් එය වාදයක් නම් වේ, මෙය මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට නමකි. 'ශාශ්වතය' යන වාදය ද ශාශ්වත දෘෂ්ටිය හා යෙදීමෙන් ශාශ්වත නම් වේ, එවැනි ශාශ්වත වාදයක් ඇත්තෝ ශාශ්වතවාදීහු වෙති. එලෙසම ඇතැම් දේ ශාශ්වතය යන වාදය ඒකච්චශාශ්වතවාදයයි, එය ඇත්තෝ ඒකච්චශාශ්වතවාදීහු (එකදේ ශාශ්වතවාදීහු) වෙති. එලෙසම (ලෝකය) අන්තයක් ඇත්තේය, අන්තයක් නැත්තේය, අන්තයක් ඇත්තේ ද නැත්තේ ද වේ, අන්තයක් ඇත්තේත් නොවේ අන්තයක් නැත්තේත් නොවේ යයි පවත්නා වාදය අන්තානන්ත වාදයයි, එය ඇත්තෝ අන්තානන්තිකයෝ වෙති. නොමැරෙන බැවින් 'අමරා' නම් වේ. එය කුමක්ද? 'මට මෙසේද නොවේ' යනාදී වශයෙන් කෙළවරක් නැති දෘෂ්ටිකයාගේ දෘෂ්ටිය සහ වචනයයි. විවිධ වූ ප්‍රක්ෂේපණය (විසි කිරීම/මඟ හැරීම) වික්ඛේපයයි, අමරා නම් වූ දෘෂ්ටියෙන් හෝ වචනයෙන් මඟ හැරීම අමරාවික්ඛේපයයි, එය ඇත්තෝ අමරාවික්ඛේපිකයෝ වෙති. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - අමරා යනු එක්තරා මත්ස්‍ය විශේෂයකි, එම මත්ස්‍යයා දිය මතුපිට මතුවීම හා කිමිදීම ආදිය නිසා ජලයෙහි වේගයෙන් යන කල අල්ලා ගැනීමට නොහැකිය, එමෙන්ම මෙම වාදය ද මෙහාටත් එහාටත් දුවයි, දැඩි ලෙස ග්‍රහණයකට හසු නොවේ, එබැවින් 'අමරාවික්ඛේපය' යයි කියනු ලැබේ, එය ඇත්තෝ අමරාවික්ඛේපිකයෝ වෙති. 'අධිච්චසමුප්පන්න' යනු ආත්මය හා ලෝකය හේතුවක් නොමැතිව හටගත්තේය යන දර්ශනයයි, එය ඇත්තෝ අධිච්චසමුප්පන්නිකයෝ වෙති.

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පූර්වාන්ත දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၉. အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

9. අපරාන්තානුදෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၄၂. သညိံ ဝဒန္တီတိ သညီဝါဒါ. အသညိံ ဝဒန္တီတိ အသညီဝါဒါ. နေဝသညီနာသညိံ ဝဒန္တီတိ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ. အထ ဝါ သညီတိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ သညီဝါဒေါ, သော ယေသံ အတ္ထီတိ တေ သညီဝါဒါ, တထာ အသညီဝါဒါ, နေဝသညီနာသညီဝါဒါ စ. ဥစ္ဆေဒံ ဝဒန္တီတိ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ. ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ပစ္စက္ခဓမ္မော, တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓအတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိဗ္ဗာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ, ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဒုက္ခဝူပသမောတိ အတ္ထော, တံ ဝဒန္တီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဝိတ္ထာရိယမာနေ သာဋ္ဌကထံ သကလံ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တံ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ အတိပပဉ္စော ဟောတီတိ န ဝိတ္ထာရိတော. တဒတ္ထိကေဟိ တံ အပေက္ခိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော.

142. (මරණින් මතු) සඤ්ඤාව (හඳුනා ගැනීම) ඇතැයි පවසන බැවින් සඤ්ඤීවාදීහු නම් වෙති. සඤ්ඤාව නැතැයි පවසන බැවින් අසඤ්ඤීවාදීහු නම් වෙති. සඤ්ඤාවක් ඇත්තේත් නැත්තේත් නොවේ යයි පවසන බැවින් නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදීහු නම් වෙති. එසේ නැතහොත් 'සඤ්ඤී' යයි පවත්නා වාදය සඤ්ඤීවාදයයි, එය යමෙකුට ඇත්ද ඔවුහු සඤ්ඤීවාදීහු වෙති, අසඤ්ඤීවාදීන් හා නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදීන් පිළිබඳව ද එලෙසම දත යුතුය. (සත්වයාගේ) විනාශය පවසන බැවින් උච්ඡේදවාදීහු නම් වෙති. 'දෘෂ්ටධර්ම' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ශරීරයයි, ඒ ඒ භවයන්හි ලැබූ ආත්මභාවයට මෙය නමකි. දෘෂ්ටධර්මයෙහි නිවන (සැනසීම) දෘෂ්ටධර්මනිබ්බානයයි, මේ ලැබූ ආත්මභාවයෙහිම දුක් සංසිඳීම යන අර්ථයයි, එය පවසන බැවින් දෘෂ්ටධර්මනිබ්බානවාදීහු නම් වෙති. මේ අර්ථය විස්තර කරන්නේ නම් අටුවාව ද සහිතව සම්පූර්ණ බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයම කිව යුතුය. එසේ කළහොත් අතිශය විස්තරාත්මක (ප්‍රපඤ්ච) වන බැවින් විස්තර නොකරන ලදී. ඒ පිළිබඳ කැමැත්තෝ එය (බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය) බලා තේරුම් ගත යුතුය.

အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අපරාන්තානුදෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၁၀-၁၂. သညောဇနိကာဒိဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

10-12. සංයෝජනිකාදි දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၄၃. ယသ္မာ [Pg.60] သညောဇနိကာ ဒိဋ္ဌိ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိသာဓာရဏာ, တသ္မာ တဿာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိသညောဇနတ္တာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိသာဓာရဏော အတ္ထော နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနေဝ.

143. යම් හෙයකින් සංයෝජන ඇති කරන දෘෂ්ටිය සියලු දෘෂ්ටීන්ට පොදු වේද, එබැවින් ඇය සියලු දෘෂ්ටීන්ගේ සංයෝජන භාවය නිසා සියලු දෘෂ්ටීන්ට පොදු වූ අර්ථය නිර්දේශ කරන ලදී. එය යට දැක්වූ දෘෂ්ටි පරියුට්ඨානයන්ම වේ.

၁၄၄. မာနဝိနိဗန္ဓဒိဋ္ဌီသု စက္ခု အဟန္တိ အဘိနိဝေသပရာမာသောတိ မာနပုဗ္ဗကော အဘိနိဝေသပရာမာသော. န ဟိ ဒိဋ္ဌိ မာနသမ္ပယုတ္တာ ဟောတိ. တေနေဝ စ မာနဝိနိဗန္ဓာတိ ဝုတ္တံ, မာနပဋိဗန္ဓာ မာနမူလကာတိ အတ္ထော.

144. මානය හා බැඳුණු දෘෂ්ටීන්හි 'ඇස මම වෙමි' යන අභිනිවේශ පරාමාසය (වැරදි ලෙස ගැනීම) මානය මුල් කොටගත් අභිනිවේශ පරාමාසයකි. දෘෂ්ටිය කිසිවිටකත් මානය හා සම්ප්‍රයුක්ත (එක්ව) නොපවතියි. එබැවින් 'මාන විනිබන්ධ' (මානය හා බැඳුණු) යයි කියන ලදී. මානය හා සම්බන්ධ වූ, මානය මුල් කොටගත් දෘෂ්ටිය යනු එහි අර්ථයයි.

၁၄၅. စက္ခု မမန္တိ အဘိနိဝေသပရာမာသောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ ပန ‘‘မမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘မမ’’န္တိ အနုနာသိကာဂမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘အဟ’’န္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာယ ရူပါဒီနိပိ အဇ္ဈတ္တိကာနေဝ. န ဟိ ကသိဏရူပံ ဝိနာ ဗာဟိရာနိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဂဏှာတိ. ‘‘မမ’’န္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာယ ပန ဗာဟိရာနိပိ လဗ္ဘန္တိ. ဗာဟိရာနိပိ ဟိ ‘‘မမ’’န္တိ ဂဏှာတိ. ယသ္မာ ပန ဒုက္ခာ ဝေဒနာ အနိဋ္ဌတ္တာ မာနဝတ္ထု န ဟောတိ, တသ္မာ ဆ ဝေဒနာ တာသံ မူလပစ္စယာ ဆ ဖဿာ စ န ဂဟိတာ. သညာဒယော ပန ဣဓ ပစ္ဆိန္နတ္တာ န ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

145. 'ඇස මගේය' යන අභිනිවේශ පරාමාසයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහි 'මම' (මගේ) යයි කිව යුතු තැන 'මමං' (mamanti) යනුවෙන් අනුනාසිකාගමයක් (නිග්ගහීතය) ඇති බව දත යුතුය. 'මම වෙමි' (අහං) යන මාන විනිබන්ධ දෘෂ්ටියෙහි රූප ආදිය ද ආධ්‍යාත්මික දේවල්මය. කසිණ රූපය හැර බාහිර දේ 'මම වෙමි' යයි ග්‍රහණය නොකරයි. 'මගේය' (මම) යන මාන විනිබන්ධයෙහි දී බාහිර දේ ද ලැබිය හැකිය. බාහිර දේ ද 'මගේය' යයි ග්‍රහණය කරයි. යම් හෙයකින් දුක් වේදනාව අනිෂ්ට (අකමැති) බැවින් එය මානයට අරමුණක් නොවේද, එබැවින් වේදනා හය හා ඒවාට මුල් වන ප්‍රත්‍ය වූ ස්පර්ශ හය මෙහි ගනු නොලැබීය. සඤ්ඤා ආදිය මෙහි පාළි පාඨයෙහි වෙන් වී ඇති බැවින් ගනු නොලැබූ බව දත යුතුය.

သံယောဇနိကာဒိဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංයෝජනිකාදි දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၁၃. အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

13. ආත්මවාදය හා සම්බන්ධ වූ දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၄၆. အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိယေဝ. အတ္တာတိ ဝါဒေန ပဋိသံယုတ္တတ္တာ ပုန ဧဝံ ဝုတ္တာ.

146. ආත්ම දෘෂ්ටිය ම 'ආත්මවාදය හා සම්බන්ධ දෘෂ්ටිය' නම් වේ. 'ආත්මය' යන වාදය හා සම්බන්ධ බැවින් නැවතත් මෙලෙස කියන ලදී.

အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආත්මවාදය හා සම්බන්ධ දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමවුණි.

၁၄. လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

14. ලෝකවාදය හා සම්බන්ධ දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව

၁၄၇. အတ္တာ စ လောကော စာတိ သော ဧဝ အတ္တာ စ အာလောကနဋ္ဌေန လောကော စာတိ အတ္ထော. သဿတောတိ သဿတဝါဒါနံ ဒိဋ္ဌိ. အသဿတောတိ ဥစ္ဆေဒဝါဒါနံ. သဿတော စ အသဿတော စာတိ ဧကစ္စသဿတိကာနံ. နေဝ သဿတော နာသဿတောတိ အမရာဝိက္ခေပိကာနံ. အန္တဝါတိ ပရိတ္တကသိဏလာဘီနံ တက္ကိကာနဉ္စ နိဂဏ္ဌာဇီဝိကာနဉ္စ. အထ ဝါ ဥစ္ဆေဒဝါဒိနော ‘‘သတ္တော ဇာတိယာ ပုဗ္ဗန္တဝါ, မရဏေန အပရန္တဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ ‘‘သတ္တော ဇာတိယာ ပုဗ္ဗန္တဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. အနန္တဝါတိ အပ္ပမာဏကသိဏလာဘီနံ. သဿတဝါဒိနော ပန ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာ နတ္ထိ, တေန အနန္တဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ ‘‘အပရန္တေန အနန္တဝါ’’တိ ဝဒန္တိ.

147. 'ආත්මය හා ලෝකය' යනු එම රූපස්කන්ධයම ආත්මය ද වන අතර බැලිය යුතු යන අර්ථයෙන් ලෝකය ද වේ යන්නයි. 'ශාස්වතය' යනු ශාස්වතවාදීන්ගේ දෘෂ්ටියයි. 'අශාස්වතය' යනු උච්ඡේදවාදීන්ගේ දෘෂ්ටියයි. 'ශාස්වත ද වේ අශාස්වත ද වේ' යනු ඒකච්චශාස්වතවාදීන්ගේ දෘෂ්ටියයි. 'ශාස්වත ද නොවේ අශාස්වත ද නොවේ' යනු අමරාවික්ඛේපිකයන්ගේ දෘෂ්ටියයි. 'අන්තවත් (කෙළවරක් ඇති)' යනු කුඩා කසිණ ලැබූවන්ගේ ද තර්ක කරන්නන්ගේ ද නිඝණ්ඨයන්ගේ හා ආජීවකයන්ගේ ද දෘෂ්ටියයි. නැතහොත් උච්ඡේදවාදීහු "සත්ත්වයා උපතින් පූර්ව අන්තයක් ඇති අතර මරණයෙන් අපර අන්තයක් ඇත්තේය" යි පවසති. අධිච්චසමුප්පන්නිකයෝ "සත්ත්වයා උපතින් පූර්ව අන්තයක් ඇත්තේය" යි පවසති. 'අනන්තවත් (කෙළවරක් නැති)' යනු අප්‍රමාණ කසිණ ලැබූවන්ගේ දෘෂ්ටියයි. ශාස්වතවාදීහු වනාහි "පූර්ව හා අපර අන්ත නැත, එබැවින් අනන්තවත් ය" යි පවසති. අධිච්චසමුප්පන්නිකයෝ "අපර අන්තයෙන් අනන්තවත් ය" යි පවසති.

အန္တဝါ [Pg.61] စ အနန္တဝါ စာတိ ဥဒ္ဓမဓော အဝဍ္ဎိတွာ တိရိယံ ဝဍ္ဎိတကသိဏာနံ. နေဝ အန္တဝါ န အနန္တဝါတိ အမရာဝိက္ခေပိကာနံ.

'අන්තවත් ද අනන්තවත් ද වේ' යනු උඩ හා යට වර්ධනය නොකර තිරස්ව වර්ධනය කරන ලද කසිණ ඇත්තවුන්ගේ දෘෂ්ටියයි. 'අන්තවත් ද නොවේ අනන්තවත් ද නොවේ' යනු අමරාවික්ඛේපිකයන්ගේ දෘෂ්ටියයි.

လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකවාදය හා සම්බන්ධ දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමවුණි.

၁၅-၁၆. ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

15-16. භව-විභව දෘෂ්ටි නිර්දේශයේ වර්ණනාව

၁၄၈. ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌီနံ ယထာဝုတ္တဒိဋ္ဌိတော ဝိသုံ အဘိနိဝေသာဘာဝတော ဝိသုံ နိဒ္ဒေသံ အကတွာ ယထာဝုတ္တဒိဋ္ဌီနံယေဝ ဝသေန ‘‘ဩလီယနံ အတိဓာဝန’’န္တိ ဧကေကံ အာကာရံ နိဒ္ဒိသိတုံ ပုစ္ဆံ အကတွာ စ ဩလီယနာဘိနိဝေသော ဘဝဒိဋ္ဌိ, အတိဓာဝနာဘိနိဝေသော ဝိဘဝဒိဋ္ဌီတိ အာဟ. တတ္ထ ‘‘ဘဝနိရောဓာယ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၄၉) ဝုတ္တဩလီယနာဘိနိဝေသော, သဿတသညာယ နိဗ္ဗာနတော သင်္ကောစနာဘိနိဝေသောတိ အတ္ထော. ‘‘ဘဝေနေဝ ခေါ ပနေကေ အဋ္ဋီယမာနာ ဟရာယမာနာ ဇိဂုစ္ဆမာနာ ဝိဘဝံ အဘိနန္ဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တအတိဓာဝနာဘိနိဝေသော, ဥစ္ဆေဒသညာယ နိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါတိက္ကမနာဘိနိဝေသောတိ အတ္ထော.

148. භව හා විභව දෘෂ්ටි සඳහා කලින් කියන ලද දෘෂ්ටිවලින් බැහැරව වෙනම අභිනිවේශයක් (දැඩිව ගැනීමක්) නොමැති බැවින්, වෙනම නිර්දේශයක් නොකර කලින් කියන ලද දෘෂ්ටි මගින්ම 'හැකුළීම' හා 'ඉක්මවා දිවීම' යන එක් එක් ආකාරය දැක්වීම පිණිස ප්‍රශ්න නොකර "හැකුළෙන ස්වභාවයෙන් යුත් අභිනිවේශය භව දෘෂ්ටියයි, ඉක්මවා දුවන ස්වභාවයෙන් යුත් අභිනිවේශය විභව දෘෂ්ටියයි" යැයි වදාළ සේක. එහි "භව නිරෝධය පිණිස ධර්මය දේශනා කරන කල්හි සිත ඒ දෙසට නොපැමිණෙයි" යන්නෙන් කියැවුණු හැකුළෙන අභිනිවේශය නම් ශාස්වත සංඥාව නිසා නිවන කෙරෙහි ඇති වන පසුබෑමේ අභිනිවේශය යන්න අර්ථයයි. "ඇතැම් කෙනෙක් භවය නිසාම පීඩාවට පත්ව, ලැජ්ජාවට පත්ව, පිළිකුලට පත්ව විභවය (භවය නැති වීම) සතුටින් පිළිගනිති" යන්නෙන් කියැවුණු ඉක්මවා දුවන අභිනිවේශය නම් උච්ඡේද සංඥාව නිසා නිරෝධගාමී ප්‍රතිපදාව ඉක්මවා යාමේ අභිනිවේශය යන්න අර්ථයයි.

ဣဒါနိ တာဝ ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော သဗ္ဗဒိဋ္ဌီသု ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ အဿာဒဒိဋ္ဌိယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ အဿာဒဒိဋ္ဌိကာ သဿတံ ဝါ ဥစ္ဆေဒံ ဝါ နိဿာယ ‘‘နတ္ထိ ကာမေသု ဒေါသော’’တိ ဂဏှန္တိ, တသ္မာ ပဉ္စတိံသာကာရာပိ အဿာဒဒိဋ္ဌိယော သိယာ ဘဝဒိဋ္ဌိယော, သိယာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယောတိ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ယသ္မာ ဧကေကာပိ ဒိဋ္ဌိယော သဿတဂ္ဂါဟဝသေန ဘဝဒိဋ္ဌိယော ဘဝေယျုံ, ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟဝသေန ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော ဘဝေယျုန္တိ အတ္ထော. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိယာ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ပဉ္စသု ရူပါဒိတော အတ္တနော အနညတ္တာ တေသု ဥစ္ဆိန္နေသု အတ္တာ ဥစ္ဆိန္နောတိ ဂဟဏတော ပဉ္စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယောတိ ဝုတ္တံ. သေသေသု ပဉ္စဒသသု ဌာနေသု ရူပါဒိတော အတ္တနော အညတ္တာ တေသု ဥစ္ဆိန္နေသုပိ ‘‘အတ္တာ သဿတောတိ ဂဟဏတော ပန္နရသ ဘဝဒိဋ္ဌိယောတိ ဝုတ္တံ.

දැන් භව හා විභව දෘෂ්ටි සියලු දෘෂ්ටි සමඟ ගළපා දැක්වීම පිණිස 'ආස්වාද දෘෂ්ටිය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි ආස්වාද දෘෂ්ටිකයෝ ශාස්වතය හෝ උච්ඡේදය හෝ ඇසුරු කොට "කාමයන්හි දෝෂයක් නැත" යි ගන්නා බැවින් තිස්පස් ආකාර වූ ද ආස්වාද දෘෂ්ටි, භව දෘෂ්ටි හෝ විභව දෘෂ්ටි විය හැකිය යැයි කියන ලදී. එහි එක් එක් දෘෂ්ටියක් වුව ද ශාස්වත වශයෙන් ගැනීමෙන් භව දෘෂ්ටිය ද, උච්ඡේද වශයෙන් ගැනීමෙන් විභව දෘෂ්ටිය ද විය හැකිය යන්න අර්ථයයි. ආත්ම දෘෂ්ටියේදී 'රූපය ආත්මය ලෙස දකියි, වේදනාව... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දකියි' යන කරුණු පහේදී, රූපය ආදියෙන් ආත්මය අනන්‍ය (වෙනස් නොවන) බව නිසා ඒවා විනාශ වූ කල්හි ආත්මය ද විනාශ වේ යැයි ගැනීම හේතුවෙන් 'පංච විභව දෘෂ්ටි' යැයි කියන ලදී. ඉතිරි කරුණු පහළොවේදී රූපය ආදියට වඩා ආත්මය අන්‍ය බැවින් ඒවා විනාශ වුව ද "ආත්මය ශාස්වත වේ" යැයි ගැනීම නිසා 'පහළොස් භව දෘෂ්ටි' යැයි කියන ලදී.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ‘‘သဗ္ဗာဝ တာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော’’တိ ဥစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တတ္တာ အန္တဝါနန္တဝါဒိဋ္ဌီသု ပရိတ္တာရမ္မဏအပ္ပမာဏာရမ္မဏဈာနလာဘိနော ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပဓာတုယာ စဝိတွာ သတ္တေ အညတ္ထ ဥပပန္နေ ပဿိတွာ ဘဝဒိဋ္ဌိံ အပဿိတွာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိံ ဂဏှန္တိ. တသ္မာ တတ္ထ သိယာ ဘဝဒိဋ္ဌိယော, သိယာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယောတိ [Pg.62] ဝုတ္တံ. ဟောတိ စ န စ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဟောတိ စာတိ ဘဝဒိဋ္ဌိ, န စ ဟောတီတိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ. နေဝ ဟောတိ န န ဟောတီတိ ဧတ္ထ နေဝ ဟောတီတိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ, န န ဟောတီတိ ဘဝဒိဋ္ဌိ. တသ္မာ တတ္ထ ‘‘သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ.

මිත්‍යා දෘෂ්ටියේදී "ඒ සියල්ල විභව දෘෂ්ටීන්ය" යනු උච්ඡේද වශයෙන් පවතින බැවිනි. අන්තවන්ත-අනන්තවන්ත දෘෂ්ටිවලදී කුඩා අරමුණු හා අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති ධ්‍යාන ලැබූවෝ දිවැසින් රූප ධාතුවෙන් චුත වී වෙනත් තැනක උපන් සත්ත්වයන් දැක භව දෘෂ්ටිය ද, නොදැක විභව දෘෂ්ටිය ද ගනිති. එබැවින් එහි 'භව දෘෂ්ටි විය හැකිය, විභව දෘෂ්ටි විය හැකිය' යැයි කියන ලදී. 'වෙයි ද නොවෙයි ද' යන මෙහි 'වෙයි' යනු භව දෘෂ්ටියයි, 'නොවෙයි' යනු විභව දෘෂ්ටියයි. 'නොවෙයි ද නොවෙන්නේ ද නොවෙයි' යන මෙහි 'නොවෙයි' යනු විභව දෘෂ්ටියයි, 'නොවෙන්නේ නොවෙයි' යනු භව දෘෂ්ටියයි. එබැවින් එහි 'විය හැකිය' (සියා) යැයි කියන ලදී.

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိယာ ဧကစ္စသဿတိကာ သဿတဉ္စ ပညပေန္တိ, အသဿတဉ္စ ပညပေန္တိ. တသ္မာ သာ ဘဝဒိဋ္ဌိ စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ စ ဟောတိ. စတ္တာရော အန္တာနန္တိကာ အန္တာနန္တံ အတ္တာနံ ပညပေန္တိ. တသ္မာ သာ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသဒိသာ ဘဝဒိဋ္ဌိ စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ စ. စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ ဘဝဒိဋ္ဌိံ ဝါ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိံ ဝါ နိဿာယ ဝါစာဝိက္ခေပံ အာပဇ္ဇန္တိ, အဝသေသာ ပန ဘဝဒိဋ္ဌိယောဝ. တသ္မာ တေ တေ သန္ဓာယ ‘‘သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိယာ သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော, အဝသေသာ ဘဝဒိဋ္ဌိယော. တသ္မာ တေ တေ သန္ဓာယ ‘‘သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သညောဇနိကဒိဋ္ဌိယာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန ‘‘သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဟန္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာယ ဒိဋ္ဌိယာ စက္ခာဒီနံ အဟန္တိ ဂဟိတတ္တာ တေသံ ဝိနာသေ အတ္တာ ဝိနဋ္ဌော ဟောတီတိ သဗ္ဗာဝ တာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယောတိ ဝုတ္တံ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိယော ဝိယ မမန္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာယ ဒိဋ္ဌိယာ စက္ခာဒိတော အတ္တနော အညတ္တာ တေသံ ဝိနာသေပိ အတ္တာ န ဝိနဿတီတိ သဗ္ဗာဝ တာ ဘဝဒိဋ္ဌိယောတိ ဝုတ္တံ. လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၄၇) နယေန ဝုတ္တတ္တာ ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိ ပါကဋာယေဝ. ဧတ္တာဝတာ အဿာဒဒိဋ္ဌာဒိကာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိပရိယောသာနာ သောဠသ ဒိဋ္ဌိယော တီဏိသတဉ္စ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ စ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ စ အတ္တဝါဒပဋိသညုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ စ အတ္ထတော ဧကာ ပရိယာယေန တိဝိဓာ ဝုတ္တာ. သညောဇနိကာ ပန ဒိဋ္ဌိ အဝတ္ထာဘေဒေန သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ.

පූර්වාන්තානුදෘෂ්ටියේදී ඒකච්චශාස්වතවාදීහු ශාස්වතය ද පනවති, අශාස්වතය ද පනවති. එබැවින් එය භව දෘෂ්ටිය ද විභව දෘෂ්ටිය ද වෙයි. අන්තානන්තික හතර දෙනා අන්තවත් හෝ අනන්තවත් ලෙස ආත්මය පනවති. එබැවින් එය ආත්ම දෘෂ්ටිය හා සමාන වූ භව දෘෂ්ටිය ද විභව දෘෂ්ටිය ද වේ. අමරාවික්ඛේපික හතර දෙනා භව දෘෂ්ටිය හෝ විභව දෘෂ්ටිය හෝ ඇසුරු කොට වචනයෙන් වික්ෂේපයට පැමිණෙති, ඉතිරි අය වනාහි භව දෘෂ්ටීන්මය. එබැවින් ඒ ඒ කරුණු අනුව 'විය හැකිය' යැයි කියන ලදී. අපරාන්තානුදෘෂ්ටියේදී උච්ඡේදවාද හත විභව දෘෂ්ටීන් වන අතර ඉතිරි ඒවා භව දෘෂ්ටීන් වේ. එබැවින් ඒ ඒ කරුණු අනුව 'විය හැකිය' යැයි කියන ලදී. සංයෝජනික දෘෂ්ටිය සම්බන්ධයෙන් සියලු දෘෂ්ටිවල අනුසාරයෙන් 'විය හැකිය' යැයි කියන ලදී. 'මම' යන මානය හා බැඳුණු දෘෂ්ටියේදී ඇස ආදිය 'මම' යැයි ගත් බැවින් ඒවා විනාශ වූ කල්හි ආත්මය විනාශ වේ යැයි සියල්ලම විභව දෘෂ්ටි ලෙස කියන ලදී. ආත්ම දෘෂ්ටියේ මෙන් 'මාගේ' යන මානය හා බැඳුණු දෘෂ්ටියේදී ඇස ආදියට වඩා ආත්මය අන්‍ය බැවින් ඒවා විනාශ වුව ද ආත්මය විනාශ නොවේ යැයි සියල්ලම භව දෘෂ්ටි ලෙස කියන ලදී. ලෝකවාදය හා සම්බන්ධ දෘෂ්ටියේදී "ශාස්වත වූ ආත්මය හා ලෝකය" යනාදි ක්‍රමයෙන් වදාළ බැවින් භව-විභව දෘෂ්ටි පැහැදිලිව පෙනේ. මෙපමණකින් ආස්වාද දෘෂ්ටිය ආදී කොට විභව දෘෂ්ටිය අවසාන කොට ඇති දෘෂ්ටි දහසය සහ දෘෂ්ටි අභිනිවේශ තුන්සියය නිර්දේශ කරන ලදී. ආත්ම දෘෂ්ටිය, සක්කාය දෘෂ්ටිය හා ආත්මවාදය හා සම්බන්ධ දෘෂ්ටිය අර්ථයෙන් එකක් වන අතර ක්‍රමවේදය අනුව තුන් ආකාරයකින් දක්වා ඇත. සංයෝජනික දෘෂ්ටිය වනාහි අවස්ථාවන්ගේ වෙනස අනුව සියලු දෘෂ්ටීන් වේ.

ဣဒါနိ သဗ္ဗာဝ တာ ဒိဋ္ဌိယော အဿာဒဒိဋ္ဌိယောတိအာဒိ အညေန ပရိယာယေန ယထာယောဂံ ဒိဋ္ဌိသံသန္ဒနာ. တတ္ထ သဗ္ဗာဝ တာ ဒိဋ္ဌိယောတိ ယထာဝုတ္တာ အနဝသေသာ ဒိဋ္ဌိယော. ဒိဋ္ဌိရာဂရတ္တတ္တာ တဏှာဿာဒနိဿိတတ္တာ စ အဿာဒဒိဋ္ဌိယော, အတ္တသိနေဟာနုဂတတ္တာ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိယော, ဝိပရီတဒဿနတ္တာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော, ခန္ဓဝတ္ထုကတ္တာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယော, ဧကေကဿ အန္တဿ ဂဟိတတ္တာ အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌိယော, အနတ္ထသံယောဇနိကတ္တာ သညောဇနိကာ ဒိဋ္ဌိယော, အတ္တဝါဒေန ယုတ္တတ္တာ အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တာ [Pg.63] ဒိဋ္ဌိယောတိ ဣမာ သတ္တ ဒိဋ္ဌိယော သဗ္ဗဒိဋ္ဌိသင်္ဂါဟိကာ, သေသာ ပန နဝ ဒိဋ္ဌိယော န သဗ္ဗဒိဋ္ဌိသင်္ဂါဟိကာ.

දැන්, ＂ඒ සියලුම දෘෂ්ටීහු අස්සාද දෘෂ්ටීහුය＂ යනාදී වශයෙන් වෙනත් ආකාරයකින් සුදුසු පරිදි දෘෂ්ටීන් සැසඳීමක් සිදු කෙරේ. එහි ＂සියලුම දෘෂ්ටීන්＂ යනු කලින් සඳහන් කළ කිසිවක් ඉතිරි නොවන පරිදි සියලුම දෘෂ්ටීන්ය. දෘෂ්ටි කෙරෙහි ඇති රාගයෙන් ඇලුණු බැවින් සහ තණ්හාව නමැති ආශ්වාදය (අස්සාද) ඇසුරු කළ බැවින් ＂අස්සාද දෘෂ්ටි＂ ද, තමා කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස අනුව යන බැවින් ＂අත්තානුදිට්ඨි＂ ද, විකෘති ලෙස දැකීම නිසා ＂මිච්ඡා දිට්ඨි＂ ද, පංචස්කන්ධය වස්තුව කොට පවතින බැවින් ＂සක්කාය දිට්ඨි＂ ද, එක් එක් අන්තයක් ගත් බැවින් ＂අන්තග්ගාහික දිට්ඨි＂ ද, අනර්ථයක් සමඟ බැඳෙන බැවින් ＂සංයෝජනික දිට්ඨි＂ ද, ආත්ම වාදය සමඟ යෙදුණු බැවින් ＂අත්තවාදපටිසංයුත්ත දිට්ඨි＂ ද ලෙස හැඳින්වේ. මෙම දෘෂ්ටි හත සියලුම දෘෂ්ටීන් ඇතුළත් කර ගනී; ඉතිරි නව දෘෂ්ටීන් සියලුම දෘෂ්ටීන් ඇතුළත් කර නොගනී.

ဣဒါနိ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တာ သဗ္ဗာဝ တာ ဒိဋ္ဌိယော ဒွီသုယေဝ ဒိဋ္ဌီသု သင်္ခိပိတွာ သတ္တာနံ ဒိဋ္ဌိဒွယနိဿယံ ဒဿေန္တော ဘဝဉ္စ ဒိဋ္ဌိန္တိဂါထမာဟ. သဗ္ဗာပိ ဟိ တာ ဒိဋ္ဌိယော ဘဝဒိဋ္ဌီ ဝါ ဟောန္တိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌီ ဝါ. ဘဝဉ္စ ဒိဋ္ဌိံ ဝိဘဝဉ္စ ဒိဋ္ဌိန္တိ ဧတ္ထ ပန စ-သဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌိမေဝ သမုစ္စိနောတိ, န နိဿယံ. န ဟိ ဧကော ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိဒွယံ နိဿယတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣတိ ဘဝဒိဋ္ဌိသန္နိဿိတာ ဝါ သတ္တာ ဟောန္တိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိသန္နိဿိတာ ဝါ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃). တက္ကိကာတိ တက္ကေန ဝဒန္တီတိ တက္ကိကာ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ သဘာဝပဋိဝေဓပညာယ အဘာဝါ ကေဝလံ တက္ကေန ဝတ္တန္တိ. ယေပိ စ ဈာနလာဘိနော အဘိညာလာဘိနော ဝါ ဒိဋ္ဌိံ ဂဏှန္တိ, တေပိ တက္ကေတွာ ဂဟဏတော တက္ကိကာ ဧဝ. နိဿိတာသေတိ နိဿိတာတိ အတ္ထော. ဧကမေဝ ပဒံ, ‘‘သေ’’တိ နိပါတမတ္တံ ဝါ. တေသံ နိရောဓမှိ န ဟတ္ထိ ဉာဏန္တိ ဒိဋ္ဌိနိဿယဿ ကာရဏဝစနမေတံ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ယသ္မာ တေသံ ဉာဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ ဧတံ ဒိဋ္ဌိဒွယံ နိဿိတာတိ အတ္ထော. ‘‘န ဟိ အတ္ထိ ဉာဏ’’န္တိ ဧတ္ထ ဟိ-ကာရော ကာရဏောပဒေသေ နိပါတော. ယတ္ထာယံ လောကော ဝိပရီတသညီတိ ယတ္ထ သုခေ နိရောဓမှိ အယံ သဒေဝကော လောကော ‘‘ဒုက္ခ’’မိတိ ဝိပရီတသညီ ဟောတိ, တသ္မိံ နိရောဓမှိ န ဟတ္ထိ ဉာဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဒုက္ခမိတိ ဝိပရီတသညိတာယ ဣဒံ သုတ္တံ –

දැන් විස්තරාත්මකව කියන ලද ඒ සියලු දෘෂ්ටීන් භව දෘෂ්ටිය හා විභව දෘෂ්ටිය යන දෘෂ්ටි දෙකකට සංක්ෂිප්ත කරමින්, සත්ත්වයන්ගේ දෘෂ්ටි ද්වයයේ ඇසුර පෙන්වීම පිණිස ＂භවඤ්ච දිට්ඨිං＂ යන ගාථාව වදාළ සේක. මන්දයත්, ඒ සියලු දෘෂ්ටීන් භව දෘෂ්ටියක් හෝ විභව දෘෂ්ටියක් හෝ වන බැවිනි. ＂භවඤ්ච දිට්ඨිං විභවඤ්ච දිට්ඨිං＂ යන්නෙහි ＂ච＂ ශබ්දයෙන් දෘෂ්ටියම පමණක් සමුච්චය කරයි, ඇසුර (නිස්සය) නොවේ. මන්දයත්, එක් පුද්ගලයෙකු එකවර භව සහ විභව යන දෘෂ්ටි දෙකම ඇසුරු නොකරන බැවිනි. එය මෙසේ වදාරන ලදී: ＂සත්ත්වයෝ භව දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළාහු හෝ විභව දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළාහු වෙති＂. 'තක්කිකා' යනු තර්කයෙන් කතා කරන්නන්ය. ඒ දෘෂ්ටිගතිකයන්ට ස්වභාවය විනිවිද දකින ප්‍රඥාව නොමැති බැවින් හුදෙක් තර්කයෙන්ම පවතිති. යම් ධ්‍යානලාභීහු හෝ අභිඥාලභීහු දෘෂ්ටියක් ගනිත් ද, ඔවුහු ද තර්ක කොට ගන්නා බැවින් ＂තක්කිකා＂ ම වෙති. ＂නිස්සිතාසේ＂ යනු ඇසුරු කළහ යන අර්ථයයි. එය එක් පදයකි, ＂සේ＂ යනු නිපාතයක් පමණි. ＂tesaṃ nirodhamhi na hatthi ñāṇaṃ＂ (ඔවුන්ට ඒ නිරෝධයෙහි ඥානයක් නැත) යනු දෘෂ්ටි ඇසුරු කිරීමට හේතුව පවසන වචනයකි. සක්කාය දෘෂ්ටිය නිරුද්ධ වන නිවනෙහි යම් හෙයකින් ඔවුන්ට ඥානයක් නොමැති ද, එබැවින් ඔවුහු මෙම දෘෂ්ටි දෙක ඇසුරු කරති. ＂Na hi atthi ñāṇaṃ＂ යන්නෙහි ＂හි＂ අකුර හේතුව පෙන්වන නිපාතයකි. ＂යත්ථායං ලෝකෝ විපරීතසඤ්ඤී＂ යනු දෙවියන් සහිත මේ ලෝකය යම් නිවන් සැපයකදී ＂දුකක්＂ යැයි විකෘති සංඥාවක් ඇති කර ගනී ද, ඒ නිවනෙහි ඔවුන්ට ඥානයක් නැත යන සම්බන්ධයයි. දුකක් යැයි ඇති කර ගන්නා ඒ විකෘති සංඥාව පිළිබඳව මේ සූත්‍රය වදාළ සේක -

‘‘ရူပါ သဒ္ဒါ ရသာ ဂန္ဓာ, ဖဿာ ဓမ္မာ စ ကေဝလာ;

ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ စ, ယာဝတတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ.

＂රූප, ශබ්ද, රස, ගන්ධ, ස්පර්ශ සහ ධර්ම යන සියල්ල ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ දෙයක් පවතින තාක් පවතී යැයි ලෝකයා පවසයි.＂

‘‘သဒေဝကဿ လောကဿ, ဧတေ ဝေါ သုခသမ္မတာ;

ယတ္ထ စေတေ နိရုဇ္ဈန္တိ, တံ နေသံ ဒုက္ခသမ္မတံ.

＂දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් මේවා සැප යැයි සම්මත කරගෙන ඇත; මේවා යම් තැනක නිරුද්ධ වේ ද, එය ඔවුන්ට දුකක් ලෙස සම්මත වේ.＂

‘‘သုခန္တိ ဒိဋ္ဌမရိယေဟိ, သက္ကာယဿုပရောဓနံ;

ပစ္စနီကမိဒံ ဟောတိ, သဗ္ဗလောကေန ပဿတံ.

＂ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් පංච උපාදානස්කන්ධයාගේ (සක්කාය) නිරුද්ධ වීම සැපයක් ලෙස දකින ලදී; මෙය ලෝකයා දකින ආකාරයට හාත්පසින්ම විරුද්ධ වූවකි.＂

‘‘ယံ ပရေ သုခတော အာဟု, တဒရိယာ အာဟု ဒုက္ခတော;

ယံ ပရေ ဒုက္ခတော အာဟု, တဒရိယာ သုခတော ဝိဒူ.

＂අන්‍යයන් යමක් සැපයැයි කියද්ද, ආර්යයෝ එය දුකක් යැයි කියති. අන්‍යයන් යමක් දුක යැයි කියද්ද, ආර්යයෝ එය සැපයක් ලෙස දනිති.＂

‘‘ပဿ ဓမ္မံ ဒုရာဇာနံ, သမ္ပမူဠှေတ္ထဝိဒ္ဒသု;

နိဝုတာနံ တမော ဟောတိ, အန္ဓကာရော အပဿတံ.

＂අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු වූ ධර්මය බලන්න, මෙහිදී අනුවණයෝ මංමුළා වෙති. අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු, ප්‍රඥා ඇසක් නැති අයට එය අන්ධකාරයකි.＂

‘‘သတဉ္စ [Pg.64] ဝိဝဋံ ဟောတိ, အာလောကော ပဿတာမိဝ;

သန္တိကေ န ဝိဇာနန္တိ, မဂါ ဓမ္မဿကောဝိဒါ.

＂සත්පුරුෂයන්ට (ආර්යයන්ට) එය විවෘත වූ ආලෝකයක් වැන්න; ධර්මයෙහි අදක්ෂ වූ සත්ත්වයෝ තමන් සමීපයෙහිම ඇති නිවන පවා නොදකිති.＂

‘‘ဘဝရာဂပရေတေဟိ, ဘဝသောတာနုသာရိဘိ;

မာရဓေယျာနုပန္နေဟိ, နာယံ ဓမ္မော သုသမ္ဗုဓော.

＂භවය කෙරෙහි ඇති රාගයෙන් මැඩුණු, භව නමැති සැඩ පහරේ ගසාගෙන යන, මාරයාගේ විෂයයට හසු වූ සත්ත්වයන්ට මේ නිවන් දහම මනාව අවබෝධ නොවේ.＂

‘‘ကော နု အညတြ အရိယေဘိ, ပဒံ သမ္ဗုဒ္ဓုမရဟတိ;

ယံ ပဒံ သမ္မဒညာယ, ပရိနိဗ္ဗန္တိ အနာသဝါ’’တိ. (သု. နိ. ၇၆၄-၇၇၁);

＂ආර්යයන් වහන්සේලා හැර වෙන කවරෙක් නම්, යම් නිවනක් මනාව දැනගෙන ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොරව පිරිනිවන් පාන්නාහු ද, මනාව අවබෝධ කර ගත් ඒ නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට සුදුසු වේ ද?＂

၁၄၉. ဣဒါနိ သဗ္ဗာသံ ဒိဋ္ဌီနံ ဒိဋ္ဌိဒွယဘာဝံ ဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတကဉ္စ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ သုတ္တတော ဒဿေတုကာမော, ဒွီဟိ ဘိက္ခဝေတိ သုတ္တံ အာဟရိ. တတ္ထ ဒေဝါတိ ဗြဟ္မာနောပိ ဝုစ္စန္တိ. ဩလီယန္တီတိ သင်္ကုစန္တိ. အတိဓာဝန္တီတိ အတိက္ကမိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. စက္ခုမန္တောတိ ပညဝန္တော. စ-သဒ္ဒေါ အတိရေကတ္ထော. ဘဝါရာမာတိ ဘဝေါ အာရာမော အဘိရမဋ္ဌာနံ ဧတေသန္တိ ဘဝါရာမာ. ဘဝရတာတိ ဘဝေ အဘိရတာ. ဘဝသမ္မုဒိတာတိ ဘဝေန သန္တုဋ္ဌာ. ဒေသိယမာနေတိ တထာဂတေန ဝါ တထာဂတသာဝကေန ဝါ ဒေသိယမာနေ. န ပက္ခန္ဒတီတိ ဓမ္မဒေသနံ ဝါ ဘဝနိရောဓံ ဝါ န ပဝိသတိ. န ပသီဒတီတိ တတ္ထ ပသာဒံ န ပါပုဏာတိ. န သန္တိဋ္ဌတီတိ တတ္ထ န ပတိဋ္ဌာတိ. နာဓိမုစ္စတီတိ တတ္ထ ဃနဘာဝံ န ပါပုဏာတိ. ဧတ္တာဝတာ သဿတဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ.

149. දැන් සියලු දෘෂ්ටීන්ගේ භව-විභව දෘෂ්ටි දෙකට ඇතුළත් වන බවත්, දෘෂ්ටීන් මුලිනුපුටා දමන සම්‍යක් දෘෂ්ටියත් සූත්‍ර මඟින් පෙන්වීමට කැමති මහා තෙරුන් වහන්සේ ＂මහණෙනි, දෙකක් නිසා...＂ යන සූත්‍රය ගෙන ආහ. එහි 'දේවා' යන්නෙන් බ්‍රහ්මයෝ ද කියනු ලැබෙති. 'ඔලීයන්ති' යනු හැකිලෙති. 'අතිධාවන්ති' යනු ඉක්මවා යති. 'චක්ඛුමන්තෝ' යනු ප්‍රඥාවන්තයෝ ය. 'ච' ශබ්දය අතිරේක අර්ථයක යෙදේ. 'භවාරාමා' යනු භවය කෙරෙහි ඇලුණු ස්වභාවය ඇත්තෝය. 'භවරතා' යනු භවයෙහි ඉතා ඇලුණු අයයි. 'භවසම්මුදිතා' යනු භවයෙන් සතුටු වන්නෝය. 'දේසියමානේ' යනු තථාගතයන් වහන්සේ හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු විසින් දේශනා කරන කල්හිය. 'න පක්ඛන්දති' යනු ධර්ම දේශනාවට හෝ භව නිරෝධයට ඇතුළත් නොවීමයි. 'න පසීදති' යනු එහි පැහැදීමක් ඇති කර නොගැනීමයි. 'න සන්තිට්ඨති' යනු එහි නොපිහිටීමයි. 'නාධිමුච්චති' යනු එහි තදින් බැස නොගැනීමයි. මෙපමණකින් ශාස්වත දෘෂ්ටිය පවසන ලදී.

အဋ္ဋီယမာနာတိ ဒုက္ခံ ပါပုဏမာနာ. ဟရာယမာနာတိ လဇ္ဇံ ပါပုဏမာနာ. ဇိဂုစ္ဆမာနာတိ ဇိဂုစ္ဆံ ပါပုဏမာနာ. ဝိဘဝံ အဘိနန္ဒန္တီတိ ဥစ္ဆေဒံ ပဋိစ္စ တုဿန္တိ, ဥစ္ဆေဒံ ပတ္ထယန္တီတိ ဝါ အတ္ထော. ကိရာတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ဘောတိ အာလပနမေတံ. သန္တန္တိ နိဗ္ဗုတံ. ပဏီတန္တိ ဒုက္ခာဘာဝတော ပဏီတံ, ပဓာနဘာဝံ နီတန္တိ ဝါ ပဏီတံ. ယာထာဝန္တိ ယထာသဘာဝံ. ဧတ္တာဝတာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ.

＂අට්ඨීයමානා＂ යනු දුකට පත්වීමයි. ＂හරායමානා＂ යනු ලජ්ජාවට පත්වීමයි. ＂ජිගුච්ඡමානා＂ යනු පිළිකුල් කිරීමයි. ＂විභවං අභිනන්දන්ති＂ යනු භවය සිඳී යාම (උච්ඡේදය) නිසා සතුටු වීමයි, නැතහොත් උච්ඡේදය ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. ＂කිර＂ යනු අසා දැනගත් අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ＂භෝ＂ යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ＂සන්තං＂ යනු නිවුණු බවයි. ＂පණීතං＂ යනු දුකක් නැති බැවින් හෝ උතුම් බවට පැමිණි බැවින් ප්‍රණීත නම් වේ. ＂යාථාවං＂ යනු ස්වභාවයට අනුකූලව යන්නයි. මෙපමණකින් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය පවසන ලදී.

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ဘူတန္တိ ဟေတုတော သဉ္ဇာတံ ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတံ ဒုက္ခံ. ဘူတတော ပဿတီတိ ဣဒံ ဘူတံ ဒုက္ခန္တိ ပဿတိ. နိဗ္ဗိဒါယာတိ ဝိပဿနတ္ထာယ. ဝိရာဂါယာတိ အရိယမဂ္ဂတ္ထာယ. နိရောဓာယာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ. ပဋိပန္နော ဟောတီတိ တဒနုရူပံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဧဝံ ပဿန္တီတိ ဣမိနာ ပကာရေန ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယဉာဏေန, ပဋိဝေဓကာလေ လောကုတ္တရဉာဏေန ပဿန္တိ. ဧတ္တာဝတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ.

＂ඉධ＂ යනු මේ ශාසනයෙහි ය. ＂භූතං＂ යනු හේතූන් නිසා හටගත් පංචස්කන්ධ නමැති දුකයි. ＂භූතතෝ පස්සති＂ යනු මේ දුක දුකක් ලෙසම දකියි යන්නයි. ＂නිබ්බිදාය＂ යනු විදර්ශනාව පිණිසයි. ＂විරාගාය＂ යනු ආර්ය මාර්ගය පිණිසයි. ＂නිරෝධාය＂ යනු නිවන පිණිසයි. ＂පටිපන්නෝ හෝති＂ යනු එයට අනුකූල වූ ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වෙයි යන්නයි. ＂ඒවං පස්සන්ති＂ යනු මෙසේ පූර්ව භාගයෙහි ලෞකික ඥානයෙන් ද, අවබෝධ කරන අවස්ථාවෙහි ලෝකෝත්තර ඥානයෙන් ද දකිති යන්නයි. මෙපමණකින් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය පවසන ලදී.

ဣဒါနိ [Pg.65] ဒွီဟိ ဂါထာဟိ တဿာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အာနိသံသံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ယော ဘူတံ ဘူတတော ဒိသွာတိ ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန အဘိသမေတွာတိ အတ္ထော. ဘူတဿ စ အတိက္ကမန္တိ နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန အဘိသမေတွာတိ အတ္ထော. ယထာဘူတေဓိမုစ္စတီတိ မဂ္ဂဘာဝနာဘိသမယဝသေန ယထာသဘာဝေ နိရောဓေ ‘‘ဧတံ သန္တံ, ဧတံ ပဏီတ’’န္တိ အဓိမုစ္စတိ. ဘဝတဏှာ ပရိက္ခယာတိ သမုဒယဿ ပဟာနေနာတိ အတ္ထော. အသတိပိ စေတ္ထ သစ္စာနံ နာနာဘိသမယတ္တေ ‘‘ဒိသွာ’’တိ ပုဗ္ဗကာလိကဝစနံ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဝေါဟာရဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ ပုဗ္ဗံ ပဿိတွာ ပစ္ဆာ အဓိမုစ္စတိ. စတုသစ္စာဘိသမယော သမာနကာလမေဝ ဟောတိ. သမာနကာလေပိ ဝါ ပုဗ္ဗကာလိကာနိ ပဒါနိ ဘဝန္တီတိ န ဒေါသော. သ ဝေတိ ဧကံသေန သော အရဟံ. ဘူတပရိညာတောတိ ဒုက္ခံ ပရိညာတဝါ. ဝီတတဏှောတိ ဝိဂတတဏှော. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စ မဟန္တေ စ ဘဝေ. ဝုဒ္ဓိအတ္ထေပိ ဟိ အ-ကာရဿ သမ္ဘဝတော အဘဝေါတိ မဟာဘဝေါ. သော ပန ခုဒ္ဒကမဟန္တဘာဝေါ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ဘဝေတိ သဿတေ. အဘဝေတိ ဥစ္ဆေဒေ. တဒုဘယေပိ ဒိဋ္ဌိရာဂါဘာဝေန ဝီတတဏှော. ဘူတဿ ဝိဘဝါတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမုစ္ဆေဒါ. နာဂစ္ဆတိ ပုနဗ္ဘဝန္တိ အရဟတော ပရိနိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တံ.

දැන් ගාථා දෙකකින් එම සම්මා දිට්ඨියෙහි ආනිසංස දක්වයි. එහි ‘යමෙක් සත්‍යය සත්‍යය ලෙස දැක’ යනු පිරිඥා අභිසමය මගින් පංච උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනගෙන යන අර්ථයයි. ‘සත්‍යයට පැමිණියාහු’ යනු සච්ඡිකිරියා අභිසමය මගින් නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කරගෙන යන අර්ථයයි. ‘තත්ත්වාකාරයෙන් අධිෂ්ඨාන කරයි’ යනු මාර්ග භාවනා අභිසමයෙහි බලයෙන් යථා ස්වභාවය වූ නිවනෙහි ‘මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය’ යැයි සිත පිහිටුවා ගැනීමයි. ‘භව තණ්හාව ක්ෂය වීමෙන්’ යනු සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් යන අර්ථයයි. මෙහි සත්‍යයන් අවබෝධ කිරීමේදී විවිධ කාලයන්හි අභිසමය වීමක් (එකිනෙක වෙන්ව දැකීමක්) නැති වුවද, ‘දැක’ යන පූර්ව කාල ක්‍රියා වචනය පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සමඟ ලෝක සම්මුති ව්‍යවහාරය අනුව වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, පළමුව (දුක්ඛ සත්‍යය) දැක පසුව (නිරෝධ සත්‍යය) අධිෂ්ඨාන කරන්නේ නැත. සිවුසස් අවබෝධය එකම මොහොතක සිදුවේ. එසේත් නැතිනම්, සමාන කාලීන ක්‍රියාවන්හිදී පවා පූර්ව කාලීන පද යෙදෙන බැවින් එහි දෝෂයක් නැත. ‘ඔහු දන්නේය’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම ඒ රහතන් වහන්සේය. ‘සත්‍යය පිරිසිඳ දත් බැවින්’ යනු දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දත් තැනැත්තාය. ‘වීතතණ්හ’ යනු පහ වූ තණ්හාව ඇති තැනැත්තාය. ‘භවාභව’ යනු කුඩා හා මහත් භවයන්හි ය. ‘අ’ අක්ෂරය වර්ධන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින් ‘අභව’ යනු මහා භවයයි. එම කුඩා හා මහත් භව ස්වභාවය සසඳා බලා දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ‘භව’ යනු ශාශ්වත දෘෂ්ටියයි, ‘අභව’ යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. ඒ දෘෂ්ටි දෙකෙහිම පවතින රාගය නැති බැවින් ‘වීතතණ්හ’ නම් වේ. ‘සත්‍යයේ විභවය’ යනු වට දුක්ඛය සහමුලින් සිඳී යාමයි. ‘නැවත භවයකට නොපැමිණෙයි’ යන්නෙන් රහතන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑම වදාරන ලදී.

၁၅၀. တယော ပုဂ္ဂလာတိအာဒိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဂရဟဏတ္ထံ သမ္မာဒိဋ္ဌိကပသံသနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိရူပဘာဝံ ပန္နာ ဂတာ ဒိဋ္ဌိ ဧတေသန္တိ ဝိပန္နဒိဋ္ဌီ. သုန္ဒရဘာဝံ ပန္နာ ဂတာ ဒိဋ္ဌိ ဧတေသန္တိ သမ္ပန္နဒိဋ္ဌီ. တိတ္ထိယောတိ တိတ္ထံ ဝုစ္စတိ ဒိဋ္ဌိ, တံ ပဋိပန္နတ္တာ တိတ္ထေ သာဓု, တိတ္ထံ ယဿ အတ္ထီတိ ဝါ တိတ္ထိယော. ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတော. တိတ္ထိယသာဝကောတိ တေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိမာပန္နော ဂဟဋ္ဌော. ယော စ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ တဒုဘယဘာဝံ အနုပဂန္တွာ ယာယ ကာယစိ ဒိဋ္ဌိယာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော.

150. ‘පුද්ගලයෝ තිදෙනෙක්’ යනාදිය වදාරන ලද්දේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ට ගර්හා කිරීමටත් සම්මා දෘෂ්ටිකයන්ට ප්‍රශංසා කිරීමටත් ය. එහි විකෘති ස්වභාවයට පත් වූ දෘෂ්ටියක් ඇත්තෝ ‘විපන්න දිට්ඨි’ නම් වෙති. යහපත් ස්වභාවයට පත් වූ දෘෂ්ටියක් ඇත්තෝ ‘සම්පන්න දිට්ඨි’ නම් වෙති. ‘තිත්ථිය’ යනු දෘෂ්ටියට ‘තිත්ථ’ (තොටුපළ) යැයි කියනු ලැබේ, එය පිළිපදින බැවින් ද, තොටුපළෙහි (දෘෂ්ටියෙහි) ඇලී සිටින බැවින් ද, නැතහොත් යමෙකුට එවැනි දෘෂ්ටියක් ඇද්ද ඔහු තිත්ථිය නම් වේ. මොහු ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූවෙකි. ‘තිත්ථිය සාවක’ යනු ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිය අනුගමනය කරන ගිහියාය. ‘යමෙක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙක් වේද’ යනු ඒ දෙපිරිසටම ඇතුළත් නොවී යම්කිසි දෘෂ්ටියකින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වූ තැනැත්තාය.

တထာဂတောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတော. တထာဂတသာဝကောတိ မဂ္ဂပ္ပတ္တော ဖလပ္ပတ္တော စ. ယော စ သမ္မာဒိဋ္ဌိကောတိ တဒုဘယဝိနိမုတ္တော လောကိယသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိကော.

‘තථාගත’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද මෙහිම ඇතුළත් වෙති. ‘තථාගත සාවක’ යනු මාර්ගයට පත් වූ සහ ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාය. ‘යමෙක් සම්මා දෘෂ්ටිකයෙක් වේද’ යනු ඒ දෙපිරිසෙන්ම නිදහස් වූ, ලෞකික සම්මා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත සම්මා දෘෂ්ටික පුද්ගලයාය.

ဂါထာသု ကောဓနောတိ ယော အဘိဏှံ ကုဇ္ဈတိ, သော. ဥပနာဟီတိ တမေဝ ကောဓံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥပနန္ဓနသီလော. ပါပမက္ခီတိ လာမကဘူတမက္ခဝါ. မာယာဝီတိ ကတပါပပဋိစ္ဆာဒနဝါ. ဝသလောတိ ဟီနဇစ္စော. ဝိသုဒ္ဓေါတိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ [Pg.66] ဝိသုဒ္ဓေါ. သုဒ္ဓတံ ဂတောတိ မဂ္ဂဖလသင်္ခါတံ သုဒ္ဓဘာဝံ ဂတော. မေဓာဝီတိ ပညဝါ. ဣမာယ ဂါထာယ လောကုတ္တရသမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ဧဝ ထောမိတော.

ගාථාවන්හි ‘කෝධන’ යනු නිතර කෝප වන්නාය. ‘උපනාහී’ යනු එම කෝපයම වර්ධනය කරගෙන වෛර බඳින ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාය. ‘පාපමක්ඛී’ යනු ලාමක වූ ගුණමකු ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාය. ‘මායාවී’ යනු කළ පව් සඟවන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාය. ‘වසල’ යනු හීන ජාතිකයාය. ‘විසුද්ධ’ යනු ඥානදර්ශන විශුද්ධියෙන් පිරිසිදු වූ තැනැත්තාය. ‘ශුද්ධත්වයට පත් වූ’ යනු මාර්ග ඵල සංඛ්‍යාත ශුද්ධ භාවයට පත් වූ තැනැත්තාය. ‘මේධාවී’ යනු ප්‍රඥාවන්තයාය. මෙම ගාථාවෙන් ලෝකෝත්තර සම්මා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූවන්වම පසසන ලදී.

ဝိပန္နဒိဋ္ဌိယော သမ္ပန္နဒိဋ္ဌိယောတိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရံ ပဟာယ ဓမ္မမေဝ ဂရဟန္တော ထောမေန္တော စ အာဟ. ဧတံ မမာတိ တဏှာမညနဝသေန ဒိဋ္ဌိ. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနမညနမူလိကာ ဒိဋ္ဌိ. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိမညနမေဝ.

‘විපන්න දිට්ඨියෝ සම්පන්න දිට්ඨියෝ’ යනුවෙන් පුද්ගල ව්‍යවහාරය අතහැර ධර්මයන්ටම ගර්හා කරමින් හා ප්‍රශංසා කරමින් වදාරන ලදී. ‘මෙය මාගේය’ යනු තණ්හා මානයන්ගේ වශයෙන් පවතින දෘෂ්ටියයි. ‘මම මෙය වෙමි’ යනු මානය මුල් කරගත් දෘෂ්ටියයි. ‘මෙය මාගේ ආත්මයයි’ යනු දෘෂ්ටි වශයෙන් සිතීමමය.

ဧတံ မမာတိ ကာ ဒိဋ္ဌီတိအာဒီဟိ တိဿန္နံ ဝိပန္နဒိဋ္ဌီနံ ဝိဘာဂဉ္စ ဂဏနဉ္စ ကာလသင်္ဂဟဉ္စ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ. တတ္ထ ကာ ဒိဋ္ဌီတိ အနေကာသု ဒိဋ္ဌီသု ကတမာ ဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော. ကတမန္တာနုဂ္ဂဟိတာတိ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တသင်္ခါတကာလဒွယေ ကတမေန ကာလေန အနုဂ္ဂဟိတာ, အနုဗဒ္ဓါတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ ပရာမသန္တော ‘‘ဧတံ မမ အဟောသိ, ဧဝံ မမ အဟောသိ, ဧတ္တကံ မမ အဟောသီ’’တိ အတီတံ ဝတ္ထုံ အပဒိသိတွာ ပရာမသတိ, တသ္မာ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ဟောတိ. ပုဗ္ဗန္တာနုဂ္ဂဟိတာ စ တာ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. ယသ္မာ ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိ ပရာမသန္တော ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ တပေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ ဧသောသ္မိ ဝိသုဇ္ဈိဿာမီ’’တိ အနာဂတဖလံ ဥပါဒါယ ပရာမသတိ, တသ္မာ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ဟောတိ. အပရန္တာနုဂ္ဂဟိတာ စ တာ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. ယသ္မာ ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ပရာမသန္တော အတီတာနာဂတံ ဥပါဒိန္နသန္တတိံ ဥပါဒါယ ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ပရာမသတိ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝသေန စ ပရာမသတိ, တသ္မာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတိ. ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာနုဂ္ဂဟိတာ စ တာ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. ယသ္မာ ပန သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပမုခါယေဝ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတေနေဝ စ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပမုခေန ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနီတိ ဝုတ္တာ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပမုခေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိဒွါရေန ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပမုခါနီတိ ပါဌော သုန္ဒရတရော. သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပမုခါ အာဒိ ဧတေသန္တိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပမုခါနိ. ကာနိ တာနိ? ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ.

‘මෙය මාගේය යනු කවර දෘෂ්ටියක්ද’ යනාදී ප්‍රශ්නවලින් විපන්න දෘෂ්ටි තුනෙහි බෙදීම, ගණන සහ කාලය පිළිබඳ සංග්‍රහය විමසා පිළිතුරු වදාරන ලදී. එහි ‘කවර දෘෂ්ටියක්ද’ යනු නොයෙක් දෘෂ්ටි අතරින් කිනම් දෘෂ්ටියක්ද යන අර්ථයයි. ‘කවර කාලයකින් අනුගමනය කරන්නේද’ යනු පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත සංඛ්‍යාත කාල දෙකෙන් කිනම් කාලයකින් බැඳී පවතින්නේද යන අර්ථයයි. යම් හෙයකින් ‘මෙය මාගේය’ යැයි ග්‍රහණය කරන තැනැත්තා ‘මෙය මාගේ විය, මෙසේ මාගේ විය, මෙපමණ කලක් මාගේ විය’ යනුවෙන් අතීත වස්තුවක් අරමුණු කර ග්‍රහණය කරන බැවින් එය පූර්වාන්ත දෘෂ්ටියක් වේ. එම දෘෂ්ටි පූර්වාන්තය අනුගමනය කරන්නාහු වෙති. යම් හෙයකින් ‘මම මෙය වෙමි’ යැයි ග්‍රහණය කරන තැනැත්තා ‘මම මේ සීලයෙන් හෝ වතින් හෝ තපසින් හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් යුක්ත වෙමි, මම පිරිසිදු වන්නෙමි’ යැයි අනාගත ඵලය අරමුණු කරගෙන ග්‍රහණය කරන බැවින් එය අපරාන්ත දෘෂ්ටියක් වේ. එම දෘෂ්ටි අපරාන්තය අනුගමනය කරන්නාහු වෙති. යම් හෙයකින් ‘මෙය මාගේ ආත්මයයි’ යැයි ග්‍රහණය කරන තැනැත්තා අතීත හා අනාගත වූ උපාදින්න සන්තතිය අරමුණු කරගෙන ‘මෙය මාගේ ආත්මයයි’ ග්‍රහණය කරන බැවින් සහ සක්කාය දිට්ඨි වශයෙන් ග්‍රහණය කරන බැවින් එය සක්කාය දිට්ඨිය වේ. එම දෘෂ්ටි පූර්වාන්ත අපරාන්ත දෙකම අනුගමනය කරන්නාහු වෙති. සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රමුඛ කොට ඇති බැවින් දෘෂ්ටි හැට දෙකක් වෙති, සක්කාය දිට්ඨිය සහමුලින් උදුරා දැමීමෙන් දෘෂ්ටි හැට දෙකම ප්‍රහාණය වන බැවින්, ‘සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රමුඛ වූ දෘෂ්ටිගත හැට දෙක’ යැයි වදාරන ලදී. සක්කාය දිට්ඨිය මුල් කොට ඇති බැවින් දෘෂ්ටි හැට දෙකක් වෙති යන්න එහි අර්ථයයි. ‘සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛානි’ යන පාඨය වඩාත් යහපත්ය. සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රමුඛ වූයේ හෝ මුල වූයේ මොවුන්ටද ඔවුහු සක්කාය දිට්ඨි ප්‍රමුඛයෝ වෙති. ඒ කවුරුන්ද? ඒ දෘෂ්ටිගත හැට දෙකයි.

‘‘ကာ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ဝီသတိဝတ္ထုကာ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ, ဝီသတိဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌီတိ ဝိဿဇ္ဇနံ. ‘‘ကတိ ဒိဋ္ဌိယော’’တိ ပုစ္ဆာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပမုခါနိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနီတိ ဝိဿဇ္ဇနံ. သာယေဝ ပန သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ [Pg.67] ဝစနသာမညေန အတ္တာနုဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တာ. တဿာ ဝုတ္တာယ အတ္တဝါဒပဋိသညုတ္တာ ဒိဋ္ဌိပိ ဝုတ္တာယေဝ ဟောတိ.

‘කවර දෘෂ්ටියක්ද’ යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් විසි වැදෑරුම් වස්තු ඇති ආත්මානුදෘෂ්ටිය හෙවත් විසි වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨිය වදාරන ලදී. ‘දෘෂ්ටි කීයද’ යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රමුඛ කොට ඇති දෘෂ්ටිගත හැට දෙක වදාරන ලදී. එම සක්කාය දිට්ඨියම ‘මෙය මාගේ ආත්මයයි’ යන සාමාන්‍ය වචනයෙන් ආත්මානුදෘෂ්ටිය යැයි කියනු ලැබේ. එය වදාළ විට ආත්ම වාදයට සම්බන්ධ සියලු දෘෂ්ටි වදාරන ලද්දේම වේ.

၁၅၁. ယေ ကေစိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိသုတ္တာဟရဏံ သမ္ပန္နဒိဋ္ဌိပုဂ္ဂလသမ္ဗန္ဓေန သမ္ပန္နဒိဋ္ဌိပုဂ္ဂလဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ကတံ. တတ္ထ နိဋ္ဌံ ဂတာတိ မဂ္ဂဉာဏဝသေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ နိစ္ဆယံ ဂတာ, နိဗ္ဗေမတိကာတိ အတ္ထော. နိဋ္ဌာဂတာတိ ပါဌော သမာသပဒံ ဟောတိ, အတ္ထော ပန သောယေဝ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နာတိ ဒိဋ္ဌိယာ သုန္ဒရဘာဝံ ဂတာ. ဣဓ နိဋ္ဌာတိ ဣမိဿာ ကာမဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာနံ. ဣဓ ဝိဟာယ နိဋ္ဌာတိ ဣမံ ကာမဘဝံ ဝိဇဟိတွာ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မလောကေ ပရိနိဗ္ဗာနံ. သတ္တက္ခတ္တုပရမဿာတိ သတ္တက္ခတ္တုံပရမာ သတ္တဝါရပရမာ ဘဝူပပတ္တိ အတ္တဘာဝဂ္ဂဟဏံ အဿ, တတော ပရံ အဋ္ဌမံ ဘဝံ နာဒိယတီတိ သတ္တက္ခတ္တုပရမော. တဿ သတ္တက္ခတ္တုပရမဿ သောတာပန္နဿ. ကောလံကောလဿာတိ ကုလတော ကုလံ ဂစ္ဆတီတိ ကောလံကောလော. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယတော ဟိ ပဋ္ဌာယ နီစေ ကုလေ ဥပပတ္တိ နာမ နတ္ထိ, မဟာဘောဂကုလေသုယေဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အတ္ထော. တဿ ကောလံကောလဿ သောတာပန္နဿ. ဧကဗီဇိဿာတိ ခန္ဓဗီဇံ နာမ ကထိတံ. ယဿ ဟိ သောတာပန္နဿ ဧကံယေဝ ခန္ဓဗီဇံ အတ္ထိ, ဧကံ အတ္တဘာဝဂ္ဂဟဏံ, သော ဧကဗီဇီ နာမ. တဿ ဧကဗီဇိဿ သောတာပန္နဿ. ဘဂဝတာ ဂဟိတနာမဝသေနေဝေတာနိ ဧတေသံ နာမာနိ. ဧတ္တကဉှိ ဌာနံ ဂတော သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ ဟောတိ, ဧတ္တကံ ကောလံကောလော, ဧတ္တကံ ဧကဗီဇီတိ ဘဂဝတာ ဧတေသံ နာမံ ဂဟိတံ. ဘဂဝါ ဟိ ‘‘အယံ ဧတ္တကံ ဌာနံ ဂမိဿတိ, အယံ ဧတ္တကံ ဌာနံ ဂမိဿတီ’’တိ ဉတွာ တေသံ တာနိ တာနိ နာမာနိ အဂ္ဂဟေသိ. မုဒုပညော ဟိ သောတာပန္နော သတ္တ ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တေန္တော သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ, မဇ္ဈိမပညော ပရံ ဆဋ္ဌံ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တော ကောလံကောလော နာမ, တိက္ခပညော ဧကံ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တော ဧကဗီဇီ နာမ. တံ ပနေတံ တေသံ မုဒုမဇ္ဈိမတိက္ခပညတံ ပုဗ္ဗဟေတု နိယမေတိ. ဣမေ တယောပိ သောတာပန္နာ ကာမဘဝဝသေန ဝုတ္တာ, ရူပါရူပဘဝေ ပန ဗဟုကာပိ ပဋိသန္ဓိယော ဂဏှန္တိ. သကဒါဂါမိဿာတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန သကိံ ကာမဘဝံ အာဂစ္ဆတီတိ သကဒါဂါမီ. တဿ သကဒါဂါမိဿ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အရဟာတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အရဟာ. အရဟန္တိပိ ပါဌော. ဣဓ နိဋ္ဌာတိ ကာမဘဝံ [Pg.68] သံသရန္တေယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ရူပါရူပဘဝေ ဥပ္ပန္နာ ပန အရိယာ ကာမဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ.

151. "මහණෙනි, යම්කිසි..." යනාදී වශයෙන් මෙම සූත්‍රය ගෙන එන ලද්දේ සම්පන්න දෘෂ්ඨිය (සම්මා දිට්ඨිය) ඇති පුද්ගලයාට සම්බන්ධ කරමින් එම සම්පන්න දෘෂ්ඨි ඇති පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රභේද දැක්වීම සඳහාය. එහි "නිෂ්ඨාවට පත් වූ" (niṭṭhaṃ gatā) යන්නෙහි අර්ථය නම් මාර්ග ඥානයෙහි බලයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය යන තීරණයට පැමිණි, සැක රහිත වූ යන්නයි. "නිෂ්ඨාවට පැමිණි" (niṭṭhāgatā) යනු ද තවත් පාඨයක් වන අතර එහි අර්ථය ද එයම වේ. "දෘෂ්ඨි සම්පන්න" යනු දෘෂ්ඨියෙහි යහපත් බවට (සම්මා දිට්ඨියට) පැමිණි අයයි. "මෙහි නිෂ්ඨාව" යනු මේ කාම ධාතුවෙහි පිරිනිවන් පෑමයි. "මෙහි හැර දමා නිෂ්ඨාව" යනු මේ කාම භවය අත්හැර ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයේ පිරිනිවන් පෑමයි. "සත්තක්ඛත්තුපරම" යනු උපරිම වශයෙන් සත් වතාවක් භවයන්හි ඉපදීම හෙවත් ආත්මභාවයන් ලබා ගැනීම ඇති සෝවාන් පුද්ගලයාය. අටවැනි භවයක් ඔහු ලබා නොගන්නා බැවින් ඔහු සත්තක්ඛත්තුපරම නම් වේ. "කෝලංකෝල" යනු කුලයෙන් කුලයට යන්නා යන්නයි. සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කළ තැන් සිට පහත් කුලයක ඉපදීමක් ඔවුන්ට නැත; ඔවුන් උපදින්නේ මහා භෝග ඇති උසස් කුලවලම පමණි. "ඒකබීජී" යනු ස්කන්ධ බීජය (ප්‍රතිසන්ධි ස්කන්ධය) ගැන කියවේ. යම් සෝවාන් පුද්ගලයෙකුට එක් ප්‍රතිසන්ධි ස්කන්ධ බීජයක් හෙවත් එක් ආත්මභාවයක් ලබා ගැනීමක් පමණක් ඉතිරිව ඇත්නම් ඔහු ඒකබීජී නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම පුද්ගලයන් තිදෙනාට මෙම නම් තබන ලද්දේ ඔවුන් මතු ලබන භවයන් ප්‍රමාණය අනුවය. මෘදු ප්‍රඥාව ඇති සෝවාන් පුද්ගලයා භව හතක් උපදින බැවින් සත්තක්ඛත්තුපරම නම් වේ. මධ්‍යම ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා හයවැනි භවය දක්වා උපදින බැවින් කෝලංකෝල නම් වන අතර, තියුණු ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා එක් භවයක පමණක් උපදින බැවින් ඒකබීජී නම් වේ. මෙම ප්‍රඥාවේ මෘදු, මධ්‍යම සහ තියුණු බව පූර්ව හේතූන් මත තීරණය වේ. මෙම සෝවාන් පුද්ගලයන් තිදෙනාම කාම භවය සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාළ අතර, රූප සහ අරූප භවයන්හි නම් බොහෝ වාරයක් ප්‍රතිසන්ධිය ලබති. "සකෘදාගාමී" යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් එක් වරක් පමණක් කාම භවයට පැමිණෙන බැවින් සකෘදාගාමී නම් වේ. "මේ ආත්මයේදීම රහත් වූ" යනු මේ ආත්ම භවයේදීම රහත් වන බවයි. "මෙහි නිෂ්ඨාව" යනු කාම භවයෙහි සැරිසරන්නන් පිළිබඳවම කරන ලද ප්‍රකාශයකි. රූප සහ අරූප භවයන්හි උපන් ආර්යයන් නැවත කාම භවයෙහි නූපදින අතර එහිදීම පිරිනිවන් පාති.

အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿာတိ အာယုဝေမဇ္ဈဿ အန္တရာယေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယနတော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. သော ပန ဥပ္ပန္နသမနန္တရာ ပရိနိဗ္ဗာယီ, အာယုဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီ, အာယုဝေမဇ္ဈံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ တိဝိဓော ဟောတိ. တဿ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ အနာဂါမိနော. ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿာတိ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ဝါ ကာလကိရိယံ ဥပဂန္တွာ ဝါ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ အနာဂါမိနော. အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿာတိ အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ အကတွာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယနဓမ္မဿ အနာဂါမိနော. သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿာတိ သသင်္ခါရေန ဒုက္ခေန ကသိရေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ ကတွာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယနဓမ္မဿ အနာဂါမိနော. ဥဒ္ဓံသောတဿ အကနိဋ္ဌဂါမိနောတိ ဥဒ္ဓံဝါဟိဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတံ ဝါတိ ဥဒ္ဓံသောတော, ဥဒ္ဓံ ဝါ ဂန္တွာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓမဿ မဂ္ဂသောတန္တိ ဥဒ္ဓံသောတော, အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ. တဿ ဥဒ္ဓံသောတဿ အကနိဋ္ဌဂါမိနော အနာဂါမိဿ. အယံ ပန အနာဂါမီ စတုပ္ပဘေဒေါ – ယော အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဗြဟ္မလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဟေဋ္ဌာ တယော ဗြဟ္မလောကေ သောဓေတွာ သုဒဿီဗြဟ္မလောကေ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဣတော အကနိဋ္ဌမေဝ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဗြဟ္မလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမာတိ. ဣမေ ပဉ္စ အနာဂါမိနော သုဒ္ဓါဝါသံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ. အနာဂါမိနော ပန ရူပရာဂါရူပရာဂါနံ အပ္ပဟီနတ္တာ အာကင်္ခမာနာ သေသရူပါရူပဘဝေသုပိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. သုဒ္ဓါဝါသေ နိဗ္ဗတ္တာ ပန အညတ္ထ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ. အဝေစ္စပ္ပသန္နာတိ အရိယမဂ္ဂဝသေန ဇာနိတွာ ဗုဇ္ဈိတွာ အစလပ္ပသာဒေန ပသန္နာ. သောတာပန္နာတိ အရိယမဂ္ဂသောတံ အာပန္နာ. ဣမိနာ သဗ္ဗေပိ အရိယဖလဋ္ဌာ ပုဂ္ဂလာ ဂဟိတာတိ.

"අන්තරාපරිනිබ්බායී" යනු ආයු කාලයේ මැද භාගයට පැමිණීමට පෙර, කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමෙන් පිරිනිවන් පාන බැවින් අන්තරාපරිනිබ්බායී නම් වේ. ඔහු ප්‍රතිසන්ධිය ලැබූ සැණින් පිරිනිවන් පාන්නා, ආයු මැදට නොපැමිණ පිරිනිවන් පාන්නා සහ ආයු මැදට පැමිණ පිරිනිවන් පාන්නා යැයි තෙවදෑරුම් වේ. "උපහච්චපරිනිබ්බායී" යනු ආයු කාලයේ මැද භාගය ඉක්මවා හෝ මරණයට ආසන්නව කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමෙන් පිරිනිවන් පාන අනාගාමී පුද්ගලයාය. "අසංඛාරපරිනිබ්බායී" යනු අධික උත්සාහයකින් තොරව පහසුවෙන් කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමට සමත් ස්වභාවය ඇති අනාගාමී පුද්ගලයාය. "සසංඛාරපරිනිබ්බායී" යනු දුක සේ, මහත් ආයාසයකින් හා උත්සාහයකින් යුතුව කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමට සමත් අනාගාමී පුද්ගලයාය. "උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී" යනු ඉහළට ගලා යන තණ්හා සෝතය හෝ වෘත්ත සෝතය ඇති බැවින් උද්ධංසෝත නම් වේ. එසේම ඉහළට ගොස් ලබාගත යුතු මාර්ග සෝතය ඇති බැවින් ද උද්ධංසෝත නම් වන අතර, අකනිට්ඨ භවයට යන බැවින් අකනිට්ඨගාමී නම් වේ. මෙම අනාගාමී පුද්ගලයා සිව් ආකාර වේ: අවිහ භවයේ සිට ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝක හතරම පිළිවෙළින් පසු කර අකනිට්ඨයට ගොස් පිරිනිවන් පාන්නා 'උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී' නම් වේ. යට බ්‍රහ්ම ලෝක තුන පසු කර සුදස්සී බ්‍රහ්ම ලෝකයේ සිට පිරිනිවන් පාන්නා 'උද්ධංසෝත' වන අතර ඔහු 'අකනිට්ඨගාමී' නොවේ. මෙතැනින් කෙළින්ම අකනිට්ඨයට ගොස් පිරිනිවන් පාන්නා 'අකනිට්ඨගාමී' වන අතර 'උද්ධංසෝත' නොවේ. මෙතැනින් ගොස් යට බ්‍රහ්ම ලෝක හතරෙන් ඕනෑම තැනක පිරිනිවන් පාන්නා උද්ධංසෝත හෝ අකනිට්ඨගාමී හෝ නොවේ. මෙම පස් ආකාර අනාගාමී පුද්ගලයන් ශුද්ධාවාස භවයන් මුල් කරගෙන වදාරන ලදී. එසේ වුවද රූප රාග සහ අරූප රාග ප්‍රහීණය නොකළ අනාගාමීහු කැමති නම් සෙසු රූප සහ අරූප භවයන්හි ද උපදිති. එහෙත් ශුද්ධාවාස භවයන්හි උපන් අය වෙනත් තැනක නූපදිති. "අචල ප්‍රසාදයෙන් පැහැදුණු" යනු ආර්ය මාර්ගය තුළින් අවබෝධ කරගෙන නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන් යුතුව පැහැදුණු අයයි. "සෝවාන්" යනු ආර්ය මාර්ගය නමැති ප්‍රවාහයට ඇතුළත් වූවෝය. මෙයින් ඵලස්ථ ආර්ය පුද්ගලයන් සියලු දෙනාම ගනු ලැබෙති.

ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භව සහ විභව දෘෂ්ඨි පිළිබඳ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි;

ဒိဋ္ဌိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දිට්ඨිකථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. အာနာပါနဿတိကထာ

3. ආනාපානස්සති කථාව

၁. ဂဏနဝါရဝဏ္ဏနာ

1. ගණනාවාර වර්ණනාව

၁၅၂. ဣဒါနိ [Pg.69] ဒိဋ္ဌိကထာနန္တရံ ကထိတာယ အာနာပါနဿတိကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ အနုပ္ပတ္တာ. အယဉှိ အာနာပါနဿတိကထာ ဒိဋ္ဌိကထာယ သုဝိဒိတဒိဋ္ဌာဒီနဝဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမလဝိသောဓနေန သုဝိသုဒ္ဓစိတ္တဿ ယထာဘူတာဝဗောဓာယ သမာဓိဘာဝနာ သုကရာ ဟောတိ, သဗ္ဗသမာဓိဘာဝနာသု စ သဗ္ဗသဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ဗောဓိမူလေ ဣမိနာဝ သမာဓိနာ သမာဟိတစိတ္တာနံ ယထာဘူတာဝဗောဓတော အယမေဝ သမာဓိဘာဝနာ ပဓာနာတိ စ ဒိဋ္ဌိကထာနန္တရံ ကထိတာ. တတ္ထ သောဠသဝတ္ထုကံ အာနာပါနဿတိသမာဓိံ ဘာဝယတော သမဓိကာနိ ဒွေ ဉာဏသတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဉာဏဂဏနုဒ္ဒေသော, အဋ္ဌ ပရိပန္ထေ ဉာဏာနီတိအာဒိ ဉာဏဂဏနနိဒ္ဒေသော, ကတမာနိ အဋ္ဌ ပရိပန္ထေ ဉာဏာနီတိအာဒိ. ဣမာနိ ဧကဝီသတိ ဝိမုတ္တိသုခေ ဉာဏာနီတိပရိယန္တံ သဗ္ဗဉာဏာနံ ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသော, အန္တေ သောဠသဝတ္ထုကံ အာနာပါနဿတိသမာဓိံ ဘာဝယတောတိအာဒိ နိဂမနန္တိ ဧဝံ တာဝ ပါဠိဝဝတ္ထာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

152. දැන් දිට්ඨිකථා (දෘෂ්ටි කථාවට) පසුව දේශනා කරන ලද ආනාපානස්සතිකථාවෙහි (ආනාපානසති කථාවෙහි) පෙර සඳහන් නොවූ අර්ථයන් විවරණය කිරීමේ අවස්ථාව පැමිණ ඇත. සැබවින්ම මෙම ආනාපානසති කථාව දිට්ඨිකථාවට පසුව දේශනා කරන ලද්දේ, දෘෂ්ටියෙහි (මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි) ආදීනව මැනවින් හඳුනාගෙන, මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නැමති කිලුට දුරු කිරීමෙන් මැනවින් පිරිසිදු වූ සිත් ඇති තැනැත්තාට තත්ත්වාකාරයෙන් (යථාභූතව) අවබෝධ කරගැනීම පිණිස සමාධි භාවනාව පහසු වන බැවිනි. තවද සියලු සමාධි භාවනාවන් අතරින්, සියලු සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා බෝධි මූලයේදී මෙම සමාධියෙන්ම සමාහිත සිත් ඇතිව තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධය ලැබූ නිසා, මෙම සමාධි භාවනාවම ප්‍රධාන වන බැවින් මෙය දෘෂ්ටි කථාවට පසුව දේශනා කරන ලදී. එහිදී 'වස්තු දහසයකින් යුත් ආනාපානසති සමාධිය වඩන්නාට දෙසිය විස්සකට (220) වඩා වැඩි ඥානයෝ උපදිති' යනු ඥාන සංඛ්‍යාව උද්දේශයයි (හැඳින්වීමයි). 'අෂ්ට පරිපන්ථයන්හි ඥානයෝ' යනාදිය ඥාන සංඛ්‍යා නිර්දේශයයි. 'අෂ්ට පරිපන්ථ ඥානයෝ කවරේද?' යනාදී වූ 'විමුක්ති සුඛයෙහි වූ මෙම විසිඑක් ඥානයෝය' යන්න දක්වා වූ කොටස සියලු ඥානයන්ගේ විස්තරාත්මක නිර්දේශයයි. අවසානයෙහි 'වස්තු දහසයකින් යුත් ආනාපානසති සමාධිය වඩන්නාට...' යනාදිය නිගමනයයි. මෙසේ පළමුව පාලි පෙළෙහි බෙදීම් (පාලි වවස්ථානය) දත යුතුය.

တတ္ထ ဂဏနုဒ္ဒေသေ ဂဏနဝါရေ တာဝ သောဠသဝတ္ထုကန္တိ ဒီဃံ ရဿံ သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရန္တိ ကာယာနုပဿနာစတုက္ကံ, ပီတိပဋိသံဝေဒီ သုခပဋိသံဝေဒီ စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒီ ပဿမ္ဘယံ စိတ္တသင်္ခါရန္တိ ဝေဒနာနုပဿနာစတုက္ကံ, စိတ္တပဋိသံဝေဒီ အဘိပ္ပမောဒယံ စိတ္တံ သမာဒဟံ စိတ္တံ ဝိမောစယံ စိတ္တန္တိ စိတ္တာနုပဿနာစတုက္ကံ, အနိစ္စာနုပဿီ ဝိရာဂါနုပဿီ နိရောဓာနုပဿီ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ဓမ္မာနုပဿနာစတုက္ကန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန သောဠသ ဝတ္ထူနိ ပတိဋ္ဌာ အာရမ္မဏာနိ အဿာတိ သောဠသဝတ္ထုကော. တံ သောဠသဝတ္ထုကံ. သမာသဝသေန ပနေတ္ထ ဝိဘတ္တိလောပေါ ကတော. အာနန္တိ အဗ္ဘန္တရံ ပဝိသနဝါတော. အပါနန္တိ ဗဟိနိက္ခမနဝါတော. ကေစိ ပန ဝိပရိယာယေန ဝဒန္တိ. အပါနဉှိ အပေတံ အာနတောတိ အပါနန္တိ ဝုစ္စတိ, နိဒ္ဒေသေ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၀) ပန နာ-ကာရဿ ဒီဃတ္တမဇ္ဈုပေက္ခိတွာ အာပါနန္တိ. တသ္မိံ အာနာပါနေ သတိ အာနာပါနဿတိ, အဿာသပဿာသပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. အာနာပါနဿတိယာ ယုတ္တော [Pg.70] သမာဓိ, အာနာပါနဿတိယံ ဝါ သမာဓိ အာနာပါနဿတိသမာဓိ. ဘာဝယတောတိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ဘာဝေန္တဿ. သမဓိကာနီတိ သဟ အဓိကေန ဝတ္တန္တီတိ သမဓိကာနိ, သာတိရေကာနီတိ အတ္ထော. မ-ကာရော ပနေတ္ထ ပဒသန္ဓိကရော. ကေစိ ပန ‘‘သံအဓိကာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဒွေ ဉာဏသတာနိယေဝ အဓိကာနီတိ အာပဇ္ဇတိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ. ဣမာနိ ဟိ ဝီသတိအဓိကာနိ ဒွေ ဉာဏသတာနိ ဟောန္တီတိ.

එහි ඥාන සංඛ්‍යා උද්දේශයෙහි වූ ගණන වාරයේදී, පළමුව 'සෝළසවත්ථුකං' (වස්තු දහසයකින් යුක්ත) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: දීර්ඝ, රස්ස (කෙටි), මුළු කය පිළිබඳව දැනෙන (සබ්බකාය පටිසංවේදී), කාය සංස්කාරයන් සංසිඳවන (පස්සම්භයං කායසංඛාරං) යන කායානුපස්සනා චතුෂ්කය ද; ප්‍රීතිය දැනෙන (පීති පටිසංවේදී), සැපය දැනෙන (සුඛ පටිසංවේදී), චිත්ත සංස්කාරයන් දැනෙන (චිත්තසංඛාර පටිසංවේදී), චිත්ත සංස්කාරයන් සංසිඳවන (පස්සම්භයං චිත්තසංඛාරං) යන වේදනානුපස්සනා චතුෂ්කය ද; සිත ගැන දැනෙන (චිත්ත පටිසංවේදී), සිත සතුටු කරන (අභිප්පමෝදයං චිත්තං), සිත සමාහිත කරන (සමාදහං චිත්තං), සිත මුදාහරින (විමෝචයං චිත්තං) යන චිත්තානුපස්සනා චතුෂ්කය ද; අනිත්‍යය අනුව බලන (අනිච්චානුපස්සී), විරාගය අනුව බලන (විරාගානුපස්සී), නිරෝධය අනුව බලන (නිරෝධානුපස්සී), ප්‍රතිනිස්සර්ගය (අත්හැරීම) අනුව බලන (පටිනිස්සග්ගානුපස්සී) යන ධම්මානුපස්සනා චතුෂ්කය ද යන මෙම චතුෂ්ක හතරේ වශයෙන් වස්තු දහසයක් (පිහිටන අරමුණු දහසයක්) පවතින බැවින් මෙය 'සෝළසවත්ථුක' නම් වේ. 'ආන' යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි. 'අපාන' යනු පිටතට නික්මෙන වාතයයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් මෙහි විපර්යාසයක් පවසති. 'ආන' හෙවත් ඇතුළට එන වාතයෙන් වෙන්ව පවතින බැවින් 'අපාන' යැයි කියනු ලැබේ. නිර්දේශයෙහි 'නා' අක්ෂරය දීර්ඝ කිරීම සලකා 'ආපාන' ලෙසද දැක්වේ. ඒ ආනාපානයෙහි පවතින සිහිය ආනාපානසතියයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අරමුණු කරගත් සිහියට මෙය නමකි. ආනාපානසතියෙන් යුත් සමාධිය හෝ ආනාපානසතියෙහි වූ සමාධිය ආනාපානසති සමාධියයි. 'භාවයතෝ' යනු නිබ්බේධභාගිය (කෙලෙස් විනිවිද යන) සමාධිය වඩන්නාට යන්නයි. 'සමධිකානි' යනු අධික වූ සංඛ්‍යාවන් (ඉතිරි කොටස) සමඟ පවතින බැවින් සමධික නම් වේ, එනම් දෙසිය විස්සකට වඩා වැඩි (සතිරේක) යන්න අර්ථයයි. මෙහි 'ම' කාරය පද සන්ධිය පිණිස යෙදී ඇත. ඇතැම්හු මෙය 'සංඅධිකානි' ලෙස පවසති. එසේ වුවහොත් දෙසියයක් වූ ඥානයන් පමණක් වැඩි බවට අර්ථ ලැබේ, එය නොගැලපේ. මේවා දෙසිය විස්සක් වූ ඥානයන් බව දත යුතුය.

ပရိပန္ထေ ဉာဏာနီတိ ပရိပန္ထံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တဉာဏာနိ. တထာ ဥပကာရေ ဥပက္ကိလေသေ ဉာဏာနိ. ဝေါဒါနေ ဉာဏာနီတိ ဝေါဒါယတိ, တေန စိတ္တံ ပရိသုဒ္ဓံ ဟောတီတိ ဝေါဒါနံ. ကိံ တံ? ဉာဏံ. ‘‘ဝေါဒါနဉာဏာနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သုတမယေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. မာတိကာ ၁.၁; ပဋိ. မ. ၁.၁) ဝိယ ‘‘ဝေါဒါနေ ဉာဏာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. သတော သမ္ပဇာနော ဟုတွာ ကရောတီတိ သတောကာရီ, တဿ သတောကာရိဿ ဉာဏာနိ. နိဗ္ဗိဒါဉာဏာနီတိ နိဗ္ဗိဒါဘူတာနိ ဉာဏာနိ. နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏာနီတိ နိဗ္ဗိဒါယ အနုကူလာနိ ဉာဏာနိ. နိဗ္ဗိဒါနုလောမိဉာဏာနီတိပိ ပါဌော, နိဗ္ဗိဒါနုလောမော ဧတေသံ အတ္ထီတိ နိဗ္ဗိဒါနုလောမီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏာနီတိ နိဗ္ဗိဒါယ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယံ ဉာဏာနိ. ဝိမုတ္တိသုခေ ဉာဏာနီတိ ဝိမုတ္တိသုခေန သမ္ပယုတ္တာနိ ဉာဏာနိ.

'පරිපන්ථයන්හි ඥානයෝ' යනු කාමච්ඡන්දය ආදී වූ බාධකයන් (පරිපන්ථයන්) අරමුණු කරගෙන උපන් ඥානයෝයි. එමෙන්ම උපකාර ධර්මයන්හි හා උපක්ලේශයන්හි පවතින ඥානයෝයි. 'වෝදානයෙහි (පිරිසිදු වීමෙහි) ඥානයෝ' යනු එමඟින් සිත පිරිසිදු වන බැවින් වෝදානය නම් වේ. ඒ කුමක්ද? එය ඥානයයි. 'වෝදාන ඥානයෝ' යැයි පැවසිය යුතු තැන, 'සුතමයේ ඥානං' යනාදියෙහි මෙන් 'වෝදානයෙහි ඥානයෝ' යැයි පවසා ඇත. සිහි ඇතිව ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන බැවින් 'සතෝකාරී' නම් වේ, එම සතෝකාරී පුද්ගලයාගේ ඥානයෝය. 'නිබ්බිදා ඥානයෝ' යනු කලකිරීම් ස්වරූපී වූ ඥානයෝයි. 'නිබ්බිදානුලෝම ඥානයෝ' යනු නිබ්බිදාවට (කලකිරීමට) අනුකූල වූ ඥානයෝයි. 'නිබ්බිදානුලෝමී ඥානයෝ' ලෙස ද පාඨයක් පවතී, නිබ්බිදාවට අනුලෝම වූ ස්වභාවය පවතින බැවින් එය 'නිබ්බිදානුලෝමී' නම් වේ. 'නිබ්බිදා පටිප්පස්සද්ධි ඥානයෝ' යනු නිබ්බිදාව සංසිඳීමෙහි පවතින ඥානයෝයි. 'විමුක්ති සුඛයෙහි ඥානයෝ' යනු විමුක්ති සුඛය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානයෝයි.

ကတမာနိ အဋ္ဌာတိအာဒီဟိ ပရိပန္ထဥပကာရာနံ ပဋိပက္ခဝိပက္ခယုဂလတ္တာ တေသု ဉာဏာနိ သဟေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. ကာမစ္ဆန္ဒနေက္ခမ္မာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနိ. ဥပကာရန္တိ စ လိင်္ဂဝိပလ္လာသဝသေန နပုံသကဝစနံ ကတံ. သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တာဝသေသာ ယေ ကေစိ အကုသလာ ဓမ္မာ. တထာ သဗ္ဗေပိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ကုသလာ ဓမ္မာ. ‘‘ပရိပန္ထော ဥပကာရ’’န္တိ စ တံ တဒေဝ အပေက္ခိတွာ ဧကဝစနံ ကတံ. ဧတ္ထ စ ပရိပန္ထေ ဉာဏာနိ စ ဥပကာရေ ဉာဏာနိ စ ပုစ္ဆိတွာ တေသံ အာရမ္မဏာနေဝ ဝိဿဇ္ဇိတွာ တေဟေဝ တာနိ ဝိဿဇ္ဇိတာနိ ဟောန္တီတိ တဒါရမ္မဏာနိ ဉာဏာနိ နိဂမေတွာ ဒဿေသိ. ဥပက္ကိလေသေ ဉာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

'කවර අටක්ද' යනාදියෙන් පරිපන්ථ (බාධක) හා උපකාර ධර්මයන් එකිනෙකට ප්‍රතිපක්ෂ හා විරුද්ධ යුගලයන් වන බැවින්, එම ඥානයන් ඒවා සමඟම නිර්දේශ කර ඇත. කාමච්ඡන්ද, නෙක්ඛම්ම ආදී පදයන්හි අර්ථ පෙර සඳහන් කරන ලදී. ලිංග විපර්යාසයක් ලෙස 'උපකාරං' යන්න නපුංසක ලිංගයෙන් යොදා ඇත. 'සබ්බේපි අකුසලා ධම්මා' යනු ඉහත කී දේවලින් ඉතිරි වූ යම් අකුසල ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද ඒ සියල්ලයි. එමෙන්ම සියලු නිබ්බේධභාගිය කුසල ධර්මයෝ ද එසේමය. 'පරිපන්ථෝ උපකාරං' යන්නෙහි ඒ ඒ කරුණු සලකා ඒක වචනය යොදා ඇත. මෙහි පරිපන්ථ ඥානයන් හා උපකාර ඥානයන් පිළිබඳව විමසා, ඒවායේ අරමුණු වූ කාමච්ඡන්ද, නෙක්ඛම්ම ආදියෙන්ම පිළිතුරු දී ඇති බැවින්, එම අරමුණු සහිත ඥානයන් නිගමනය කර පෙන්වන ලදී. උපක්ලේශ ඥානයන් ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဂဏနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගණන වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. သောဠသဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

2. ෂෝඩශ (දහසයක් වූ) ඥාන නිර්දේශ වර්ණනාවයි.

၁၅၃. သောဠသဟိ [Pg.71] အာကာရေဟီတိ ဥဘယပက္ခဝသေန ဝုတ္တေဟိ သောဠသဟိ ဉာဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ဥဒုစိတံ စိတ္တံ သမုဒုစိတန္တိ ဥပစာရဘူမိယံ စိတ္တံ ဥဒ္ဓံ ဥစိတံ, သမ္မာ ဥဒ္ဓံ ဥစိတံ, ဥပရူပရိ ကတပရိစယံ သမ္မာ ဥပရူပရိ ကတပရိစယန္တိ အတ္ထော. ဥဒုဇိတံ စိတ္တံ သမုဒုဇိတန္တိပိ ပါဌော. ဥပရိဘာဝါယ ဇိတံ, ဥပရိဘာဝကရေဟိ ဝါ ဉာဏေဟိ ဇိတံ ဥဒုဇိတံ. သမုဒုဇိတန္တိ သမာ ဥပရိဘာဝါယ, ဥပရိဘာဝကရေဟိ ဝါ ဉာဏေဟိ ဇိတံ. သမာတိ စေတ္ထ ဝိသမဘာဝပဋိက္ခေပေါ. ဣမသ္မိံ ပါဌေ ဥ, ဒု-ဣတိ ဒွေ ဒွေ ဥပသဂ္ဂါ ဟောန္တိ. ဥရူဇိတံ စိတ္တံ သမ္မာရူဇိတန္တိပိ ပါဌော. ဧတ္ထာပိ ဇိတတ္ထောယေဝ. ဥရူ အရူတိ ဣဒံ ပန နိပါတမတ္တမေဝါတိ ဝဒန္တိ. ဝီဏောပမဋ္ဌကထာယ တဇ္ဇိတံ သုတဇ္ဇိတန္တိ စ အတ္ထော ဝုတ္တော, သော ဣဓ န ယုဇ္ဇတိ. ဧကတ္တေ သန္တိဋ္ဌတီတိ ဥပစာရဘူမိယံ တာဝ နာနာရမ္မဏဝိက္ခေပါဘာဝေန ဧကတ္တေ ပတိဋ္ဌာတိ. နိယျာနာဝရဏဋ္ဌေန နီဝရဏာတိ ဧတ္ထ အရတိပိ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ အာဝရဏဋ္ဌေန နီဝရဏာတိ ဝုတ္တာ. နိယျာနာဝရဏဋ္ဌေနာတိ နိယျာနာနံ အာဂမနမဂ္ဂပိဒဟနဋ္ဌေန. နိယျာနဝါရဏဋ္ဌေနာတိပိ ပါဌော, နိယျာနာနံ ပဋိက္ခေပနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. နေက္ခမ္မံ အရိယာနံ နိယျာနန္တိ မဂ္ဂဋ္ဌာနံ အရိယာနံ နိယျာနသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဟေတုတ္တာ ဖလူပစာရေန အရိယာနံ နိယျာနံ. တေန စ ဟေတုဘူတေန မဂ္ဂက္ခဏေ အရိယာ နိယျန္တိ နိဂစ္ဆန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘နိယျာနန္တိ မဂ္ဂေါ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣဓ ဥပစာရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ မဂ္ဂက္ခဏေ စ အာလောကသညာယ သဗ္ဗကုသလဓမ္မာနဉ္စ အဘာဝါ တံ န ယုဇ္ဇတိ. နိဝုတတ္တာတိ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ. နပ္ပဇာနာတီတိ ပုဂ္ဂလဝသေန ဝုတ္တံ.

153. 'ආකාර දහසයකින්' යනු උපකාරී වන පක්ෂය සහ බාධා පමුණුවන පක්ෂය යන උභය පක්ෂය මගින් ප්‍රකාශිත ඥාන කොටස් දහසය මගිනි. 'උදුචිතං චිත්තං සමුදුචිතං' යනු උපචාර භූමියෙහි සිත ඉහළට වඩවන ලද, මැනවින් ඉහළට වඩවන ලද, නැවත නැවතත් පුහුණු කරන ලද, මැනවින් නැවත නැවතත් පුහුණු කරන ලද යන අර්ථයයි. 'උදුජිතං චිත්තං සමුදුජිතං' යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. එහි අර්ථය නම් උසස් තත්ත්වයක් ඇති කර ගැනීම සඳහා ජය ගන්නා ලද, එසේත් නැතිනම් උසස් බව ඇති කරන ඥානයන් මගින් ජය ගන්නා ලද සිත 'උදුජිත' නම් වේ යන්නයි. 'සමුදුජිත' යනු මැනවින් උසස් බව සඳහා ජය ගන්නා ලද සිතයි. 'සමා' යන්නෙන් මෙහි අසමාන බව හෝ විෂම බව බැහැර කිරීම අදහස් වේ. මෙම පාඨයෙහි 'උ' සහ 'දු' යන උපසර්ග දෙක බැගින් පවතී. 'උරූජිතං චිත්තං සම්මාරූජිතං' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇති අතර එහි ද අර්ථය ජය ගැනීම ම වේ. 'උරූ' සහ 'අරූ' යන්න නිපාත මාත්‍රයක් පමණක් බව ඇතැම්හු පවසති. වීණෝපම සූත්‍ර අටුවාවෙහි 'තජ්ජිතං සුතජ්ජිතං' යනුවෙන් අර්ථයක් දක්වා ඇතත්, එය මෙහි නොගැලපේ. 'එකග්ගතාවයෙහි පිහිටයි' යනු උපචාර භූමියෙහිදී විවිධ අරමුණු වලට සිත වික්ෂේප නොවීම හේතුවෙන් සිත එකඟව පිහිටන බවයි. 'නික්මීමට බාධා කරන අර්ථයෙන් නීවරණ' යන්නෙහිදී අරතිය ද ඇතුළුව සියලු අකුසල ධර්මයන් ආවරණය කරන අර්ථයෙන් නීවරණ ලෙස හඳුන්වයි. 'නික්මීමට බාධා කිරීම' යනු නික්මීම වූ ආර්ය මාර්ගයට පැමිණෙන මග අවහිර කිරීමයි. ඇතැම් තැනක 'නිය්‍යානවීරණට්ඨේන' ලෙස ද පාඨයක් ඇති අතර එහි අර්ථය නික්මීම බැහැර කරන අර්ථයයි. 'නෙක්ඛම්මය ආර්යයන්ගේ නික්මීමයි' යනු මාර්ගස්ථ ආර්යයන්ගේ නික්මීම යැයි කියනු ලබන ආර්ය මාර්ගයට හේතු වන බැවින්, ඵල උපචාර වශයෙන් එය 'ආර්යයන්ගේ නික්මීම' ලෙස හැඳින්වේ. ඒ හේතුව නිසා මාර්ග ක්ෂණයේදී ආර්යයෝ කෙලෙස්වලින් නික්මෙති. ඇතැම්හු 'නික්මීම යනු මාර්ගයයි' පවසති. එහෙත් මෙහි උපචාර ධ්‍යානය අදහස් කරන බැවින් සහ මාර්ග ක්ෂණයේදී ආලෝක සඤ්ඤාව හා සියලු කුසල් දහම් නොපවතින බැවින් එම මතය නොගැලපේ. 'ආවරණය වූ බැවින්' යනු වැසුණු බැවින් යන්නයි. 'ප්‍රජානනය නොකරයි' යන්න පුද්ගලයා මුල් කරගෙන පවසන ලද්දකි.

ဝိသုဒ္ဓစိတ္တဿာတိ ဥပစာရဘူမိယံယေဝ. ခဏိကသမောဓာနာတိ စိတ္တက္ခဏေ စိတ္တက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ခဏော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ခဏိကာ, ဥပက္ကိလေသာ, ခဏိကာနံ သမောဓာနော သမာဂမော ပဗန္ဓော ခဏိကသမောဓာနော. တသ္မာ ခဏိကသမောဓာနာ, ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပက္ကိလေသာ ခဏိကပ္ပဗန္ဓဝသေန ခဏိကပရမ္ပရာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န ဧကစိတ္တက္ခဏဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'විශුද්ධ චිත්තය ඇති' යනු උපචාර භූමියෙහිම පවතින සිතයි. 'ක්ෂණික සමෝධාන' යනු චිත්තක්ෂණයක් පාසා උපදින බැවින් ක්ෂණය මොවුන්ට ඇත යන අර්ථයෙන් ක්ෂණික වූ උපක්ලේශයන්ගේ එක්වීම, හමුවීම හෝ අඛණ්ඩ පැවැත්මයි. එබැවින් ක්ෂණික සමෝධානය නිසා උපදින්නා වූ උපක්ලේශයෝ ක්ෂණික පරම්පරා වශයෙන් උපදිති මිස, එකම චිත්තක්ෂණයක් තුළ උපදින්නේ නැති බව මෙයින් අදහස් වේ.

သောဠသဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දහසය වැදෑරුම් ඥාන නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ဥပက္ကိလေသဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

3. උපක්ලේශ ඥාන නිර්දේශ වර්ණනාව.

ပဌမစ္ဆက္ကံ

පළමු ෂට්කය.

၁၅၄. ပဌမစ္ဆက္ကေ [Pg.72] အဿာသာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနန္တိ အဗ္ဘန္တရပဝိသနဝါတဿ နာသိကဂ္ဂံ ဝါ မုခနိမိတ္တံ ဝါ အာဒိ, ဟဒယံ မဇ္ဈံ, နာဘိ ပရိယောသာနံ. တံ တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ သတိယာ အနုဂစ္ဆတော ယောဂိဿ ဌာနနာနတ္တာနုဂမနေန စိတ္တံ အဇ္ဈတ္တံ ဝိက္ခေပံ ဂစ္ဆတိ, တံ အဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပဂတံ စိတ္တံ ဧကတ္တေ အသဏ္ဌဟနတော သမာဓိဿ ပရိပန္ထော. ပဿာသာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနန္တိ ဗဟိနိက္ခမနဝါတဿ နာဘိ အာဒိ, ဟဒယံ မဇ္ဈံ, နာသိကဂ္ဂံ ဝါ မုခနိမိတ္တံ ဝါ ဗဟိအာကာသော ဝါ ပရိယောသာနံ. ယောဇနာ ပနေတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဿာသပဋိကင်္ခနာ နိကန္တိတဏှာစရိယာတိ ‘‘နာသိကာဝါတာယတ္တမိဒံ ကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ သလ္လက္ခေတွာ ဩဠာရိကောဠာရိကဿ အဿာသဿ ပတ္ထနာသင်္ခါတာ နိကာမနာ ဧဝ တဏှာပဝတ္တိ. တဏှာပဝတ္တိယာ သတိ ဧကတ္တေ အသဏ္ဌဟနတော သမာဓိဿ ပရိပန္ထော. ပဿာသပဋိကင်္ခနာ နိကန္တီတိ ပုန အဿာသပုဗ္ဗကဿ ပဿာသဿ ပတ္ထနာသင်္ခါတာ နိကန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဿာသေနာဘိတုန္နဿာတိ အတိဒီဃံ အတိရဿံ ဝါ အဿာသံ ကရောန္တဿ အဿာသမူလကဿ ကာယစိတ္တကိလမထဿ သဗ္ဘာဝတော တေန အဿာသေန ဝိဒ္ဓဿ ပီဠိတဿ. ပဿာသပဋိလာဘေ မုစ္ဆနာတိ အဿာသေန ပီဠိတတ္တာယေဝ ပဿာသေ အဿာဒသညိနော ပဿာသံ ပတ္ထယတော တသ္မိံ ပဿာသပဋိလာဘေ ရဇ္ဇနာ. ပဿာသမူလကေပိ ဧသေဝ နယော.

154. පළමු ෂට්කයෙහි 'ආශ්වාසයේ මුල, මැද සහ අග' යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතය නාසාග්‍රය හෝ මුව නිමිත්ත (උඩුතොල) අසල ස්පර්ශ වන තැන මුලයි, හෘදය මධ්‍යයයි, නාභිය අවසානයයි. සිහියෙන් යුතුව එම මුල, මැද, අග අනුව යන යෝගියාගේ සිත විවිධ ස්ථානයන් කරා ලුහුබැඳීම නිසා අධ්‍යාත්මික අරමුණු කෙරෙහි වික්ෂේපයට (විසිරීමට) පත් වේ. එසේ අධ්‍යාත්මික වික්ෂේපයට පත් වූ සිත එකඟතාවයක නොපිහිටන බැවින් එය සමාධියට බාධාවකි. 'ප්‍රශ්වාසයේ මුල, මැද සහ අග' යනු පිටතට යන වාතයේ නාභිය මුලයි, හෘදය මධ්‍යයයි, නාසාග්‍රය හෝ මුව නිමිත්ත හෝ පිටත අවකාශය අවසානයයි. මෙහි විග්‍රහය ද කලින් පවසන ලද ආකාරයටම දත යුතුය. 'ආශ්වාසය අපේක්ෂා කිරීම, තණ්හාව පැවතීම' යනු 'මෙම කමටහන නාසයෙන් එන වාතය මත රඳා පවතී' යැයි සලකා රළු වූ ආශ්වාසය ප්‍රාර්ථනා කිරීම නම් වූ තණ්හාවේ පැවැත්මයි. තණ්හාව පවතින විට සිත එකඟතාවයෙහි නොපිහිටන බැවින් එය සමාධියට බාධාවකි. 'ප්‍රශ්වාසය අපේක්ෂා කිරීම' යනු නැවතත් ආශ්වාසයට පෙර පවතින ප්‍රශ්වාසය ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදිම යොදාගත යුතුය. 'ආශ්වාසයෙන් පෙළෙන' යනු ඉතා දිගු හෝ ඉතා කෙටි ආශ්වාස කරන විට ඇති වන කායික හා මානසික ක්ලාන්තය නිසා පීඩාවට පත් වූ පුද්ගලයායි. 'ප්‍රශ්වාසය ලැබීමේදී මුළා වීම (ඇලීම)' යනු ආශ්වාසයෙන් පීඩිත වූ බැවින් ප්‍රශ්වාසය ප්‍රාර්ථනා කරන පුද්ගලයාට එය ලැබුණු විට ඇති වන ඇලීමයි. ප්‍රශ්වාසය මුල් කරගෙන ඇති වන පීඩාවෙහිදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ အနုဝဏ္ဏနတ္ထံ ဝုတ္တေသု ဂါထာဗန္ဓေသု အနုဂစ္ဆနာတိ အနုဂစ္ဆမာနာ. သတီတိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပဟေတုဘူတာ သတိ. ဝိက္ခိပတိ အနေန စိတ္တန္တိ ဝိက္ခေပေါ. ကော သော? အဿာသော. အဇ္ဈတ္တံ ဝိက္ခေပေါ အဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပေါ, တဿ အာကင်္ခနာ အဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပါကင်္ခနာ, အသမ္မာမနသိကာရဝသေန အဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပကဿ အဿာသဿ အာကင်္ခနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေနေဝ နယေန ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပပတ္ထနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေဟီတိ ယေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ. ဝိက္ခိပ္ပမာနဿာတိ ဝိက္ခိပိယမာနဿ ဝိက္ခေပံ အာပါဒိယမာနဿ. နော စ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ စိတ္တံ အဿာသပဿာသာရမ္မဏေ စ နာဓိမုစ္စတိ, ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ စ န ဝိမုစ္စတိ. စိတ္တံ နော စ ဝိမုစ္စတိ ပရပတ္တိယာ စ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိမောက္ခံ အပ္ပဇာနန္တာတိ သော ဝါ အညော ဝါ အာရမ္မဏာဓိမုတ္တိဝိမောက္ခဉ္စ [Pg.73] ပစ္စနီကဝိမုတ္တိဝိမောက္ခဉ္စ ဧဝံ အပ္ပဇာနန္တာ. ပရပတ္တိယာတိ ပရပစ္စယံ ပရသဒ္ဒဟနံ အရဟန္တိ, န အတ္တပစ္စက္ခံ ဉာဏန္တိ ‘‘ပရပစ္စယိကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ပရပတ္တိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္ထော ပန သောယေဝ.

පවසන ලද අර්ථයම තවදුරටත් පැහැදිලි කිරීමට වදාරන ලද ගාථාවල 'අනුගච්ඡනා' යනු අනුව යන්නා වූ සිතයි. 'සති' යනු අධ්‍යාත්මික හා බාහිර වික්ෂේපයන්ට හේතු වන්නා වූ සිහියයි. සිත මෙයින් විසිරෙන බැවින් එය වික්ෂේපය නම් වේ. එය කුමක්ද? එය ආශ්වාසයයි. 'අධ්‍යාත්ම වික්ෂේපය' යනු නාසාග්‍රය ආදී අභ්‍යන්තර අරමුණු කෙරෙහි සිත විසිරීමයි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා එවැනි විසිරීමක් ඇති කරන ආශ්වාසය කෙරෙහි ඇති වන ආශාව මෙයින් අදහස් වේ. බාහිර වික්ෂේප ප්‍රාර්ථනාව ද මෙලෙසම දත යුතුය. 'යේහි' යනු යම් උපක්ලේශයන් මගින්ද යන්නයි. 'වික්ඛිප්පමානස්ස' යනු සිත විසිරීමට පත් වූ පුද්ගලයාගේ යන්නයි. 'නො ද සිත මිදෙයි' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණු කෙරෙහි සිත මැනවින් නොපිහිටන අතරම, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් ද සිත නිදහස් නොවේ. සිත කෙලෙස්වලින් නොමිදෙන අතර අනුන්ගේ ඇදහීම මතම යැපෙන්නන් බවට පත් වේ. 'විමොක්ඛය නොදන්නාහු' යනු එම යෝගියා හෝ වෙනත් අයෙකු අරමුණෙහි දැඩිව පිහිටීම නම් වූ විමොක්ඛය හෝ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදීම නම් වූ විමොක්ඛය යන දෙකම නොදන්නා බවයි. 'පරපත්තියා' යනු අනුන්ගේ ප්‍රත්‍යය හෝ අනුන්ගේ ඇදහීම මතම යැපීමයි. තමාට පසක් වූ ඥානයක් ඔවුන්ට නැත. එබැවින් 'පරපච්චයිකා' (අනුන් මත යැපෙන්නෝ) යැයි කිව යුතු තැනට 'පරපත්තියා' යැයි යොදා ඇත. අර්ථය නම් කලින් කී එකමයි.

ဒုတိယစ္ဆက္ကံ

දෙවන ෂට්කය.

၁၅၅. ဒုတိယစ္ဆက္ကေ နိမိတ္တန္တိ အဿာသပဿာသာနံ ဖုသနဋ္ဌာနံ. အဿာသပဿာသာ ဟိ ဒီဃနာသိကဿ နာသာပုဋံ ဃဋ္ဋေန္တာ ပဝတ္တန္တိ, ရဿနာသိကဿ ဥတ္တရောဋ္ဌံ. ယဒိ ဟိ အယံ ယောဂီ တံ နိမိတ္တမေဝ အာဝဇ္ဇတိ, တဿ နိမိတ္တမေဝ အာဝဇ္ဇမာနဿ အဿာသေ စိတ္တံ ဝိကမ္ပတိ, န ပတိဋ္ဌာတီတိ အတ္ထော. တဿ တသ္မိံ စိတ္တေ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ သမာဓိဿ အဘာဝတော တံ ဝိကမ္ပနံ သမာဓိဿ ပရိပန္ထော. ယဒိ အဿာသမေဝ အာဝဇ္ဇတိ, တဿ စိတ္တံ အဗ္ဘန္တရပဝေသနဝသေန ဝိက္ခေပံ အာဝဟတိ, နိမိတ္တေ န ပတိဋ္ဌာတိ, တသ္မာ နိမိတ္တေ ဝိကမ္ပတိ. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဂါထာသု ဝိက္ခိပ္ပတေတိ ဝိက္ခိပီယတိ ဝိက္ခေပံ အာပါဒီယတိ.

155. දෙවන ෂට්කයෙහි 'නිමිත්ත' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය ස්පර්ශ වන ස්ථානයයි. දිගු නාසයක් ඇති පුද්ගලයෙකුට නාස් පුඩුවල වැදෙමින් වාතය ගලා යයි, කෙටි නාසයක් ඇති පුද්ගලයෙකුට උඩුතොලෙහි වැදෙමින් පවතී. යම් හෙයකින් යෝගියෙකු එම නිමිත්ත ගැනම පමණක් මෙනෙහි කරයි නම්, එවිට සිත කම්පනය වේ, නොපිහිටයි. සිත එසේ නොපිහිටන විට සමාධියක් ඇති නොවන බැවින් එම කම්පනය සමාධියට බාධාවකි. එසේම යම් හෙයකින් ආශ්වාසය ගැනම පමණක් මෙනෙහි කරයි නම්, සිත වාතය සමග ශරීරය තුළට පිවිසීම නිසා විසිරීමට (වික්ෂේපයට) පත් වේ. එවිට නිමිත්තෙහි සිත නොපිහිටන බැවින් නිමිත්ත කෙරෙහි සිත සැලේ. මෙම ක්‍රමයටම සෙසු කරුණුවලදී ද අර්ථ සම්බන්ධය දත යුතුය. ගාථාවල එන 'වික්ඛිප්පතේ' යනු විසිරෙයි හෝ වික්ෂේපයට පත් කරනු ලබයි යන්නයි.

တတိယစ္ဆက္ကံ

තුන්වන ෂට්කය.

၁၅၆. တတိယစ္ဆက္ကေ အတီတာနုဓာဝနံ စိတ္တန္တိ ဖုသနဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ဂတံ အဿာသံ ဝါ ပဿာသံ ဝါ အနုဂစ္ဆမာနံ စိတ္တံ. ဝိက္ခေပါနုပတိတန္တိ ဝိက္ခေပေန အနုဂတံ, ဝိက္ခေပံ ဝါ သယံ အနုပတိတံ အနုဂတံ. အနာဂတပဋိကင်္ခနံ စိတ္တန္တိ ဖုသနဋ္ဌာနံ အပ္ပတ္တံ အဿာသံ ဝါ ပဿာသံ ဝါ ပဋိကင်္ခမာနံ ပစ္စာသီသမာနံ စိတ္တံ. ဝိကမ္ပိတန္တိ တသ္မိံ အပ္ပတိဋ္ဌာနေနေဝ ဝိက္ခေပေန ဝိကမ္ပိတံ. လီနန္တိ အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟိ သင်္ကုစိတံ. ကောသဇ္ဇာနုပတိတန္တိ ကုသီတဘာဝါနုဂတံ. အတိပဂ္ဂဟိတန္တိ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟိ အတိဥဿာဟိတံ. ဥဒ္ဓစ္စာနုပတိတန္တိ ဝိက္ခေပါနုဂတံ. အဘိနတန္တိ အဿာဒဝတ္ထူသု ဘုသံ နတံ အလ္လီနံ. အပနတန္တိ နိရဿာဒဝတ္ထူသု ပတိဟတံ, တတော အပဂတံ ဝါ, အပဂတနတံ ဝါ, န တတော အပဂတန္တိ အတ္ထော. ရာဂါနုပတိတန္တိ ဧတ္ထ အဿာသပဿာသနိမိတ္တံ မနသိကရောတော ဥပ္ပန္နပီတိသုခေ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဟသိတလပိတကီဠိတဝတ္ထူသု ဝါ ရာဂေါ အနုပတတိ. ဗျာပါဒါနုပတိတန္တိ ဧတ္ထ မနသိကာရေ နိရဿာဒဂတစိတ္တဿ ဥပ္ပန္နဒေါမနဿဝသေန ဝါ ပုဗ္ဗေ သမုဒါစိဏ္ဏေသု အာဃာတဝတ္ထူသု ဝါ ဗျာပါဒေါ အနုပတတိ. ဂါထာသု န သမာဓိယတီတိ န သမာဟိတံ ဟောတိ. အဓိစိတ္တန္တိ စိတ္တသီသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော အဓိကော သမာဓိ.

156. තෙවන සයකෙහි (tatiyacchakke), "අතීතානුධාවන සිත" යනු ස්පර්ශස්ථානය (නාසිකාග්‍රය හෝ උඩුතොල) ඉක්මවා ගිය ආශ්වාසය හෝ ප්‍රශ්වාසය පසුපස හඹා යන සිතයි. "වික්ඛේපානුපතිත" යනු වික්ෂේපයෙන් (විසිරුණු බවින්) යුක්ත වූ, එසේත් නැත්නම් වික්ෂේපය කරා තමාම අනුගත වූ සිතයි. "අනාගතපටිකංඛන සිත" යනු ස්පර්ශස්ථානයට තවමත් නොපැමිණි ආශ්වාසය හෝ ප්‍රශ්වාසය අපේක්ෂා කරන සිතයි. "විකම්පිත" යනු එම ස්පර්ශස්ථානයෙහි නොපිහිටීම නිසාම වික්ෂේපයෙන් සැලුණු සිතයි. "ලීන" යනු ඉතා ලිහිල් වූ වීර්යය ආදිය හේතුවෙන් හැකිළුණු සිතයි. "කෝසජ්ජානුපතිත" යනු කුසීත භවයට (අලස බවට) අනුගත වූ සිතයි. "අතිපග්ගහිත" යනු ඉතා තදින් ආරම්භ කළ වීර්යය ආදිය නිසා අධික ලෙස වෙහෙසට පත් වූ සිතයි. "උද්ධච්චානුපතිත" යනු වික්ෂේපයට අනුගත වූ සිතයි. "අභිනත" යනු ආස්වාද වස්තූන් කෙරෙහි බෙහෙවින් නැඹුරු වූ හෝ ඇලුණු සිතයි. "අපනත" යනු ආස්වාද රහිත වස්තූන් කෙරෙහි ගැටුණු හෙවත් එයින් ඉවත් වූ සිතයි; එයින් ඉවත් නොවූයේ නැත යන අර්ථයයි. "රාගානුපතිත" යන්නෙහි අර්ථය නම්, මෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත මෙනෙහි කරන්නාහට උපදින්නා වූ පීති සුඛයෙහි හෝ අතීතයෙහි සිනාසුණු, කථා කළ, ක්‍රීඩා කළ වස්තූන් කෙරෙහි රාගය අනුගත වීමයි. "බ්‍යාපාදානුපතිත" යන්නෙහි අර්ථය නම්, මෙහි මෙනෙහි කිරීමේදී ආස්වාද රහිත සිතැත්තාට උපදින්නා වූ දෝමනස්සය නිසා හෝ අතීතයෙහි පුරුදු කළා වූ ආඝාත වස්තූන් (තරහවට කරුණු) කෙරෙහි ව්‍යාපාදය අනුගත වීමයි. ගාථාවන්හි "න සමාධියති" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සිත සමාහිත නොවන බවයි. "අධිචිත්ත" යනු සිත ප්‍රධාන කොට දක්වන ලද උසස් සමාධියයි.

၁၅၇. ဧတ္တာဝတာ [Pg.74] တီဟိ ဆက္ကေဟိ အဋ္ဌာရသ ဥပက္ကိလေသေ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ တေသံ ဥပက္ကိလေသာနံ သမာဓိဿ ပရိပန္ထဘာဝသာဓနေန အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော ပုန အဿာသာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ သာရဒ္ဓါ စ ဟောန္တီတိ ဝိက္ခေပသမုဋ္ဌာနရူပါနံ ဝသေန ရူပကာယောပိ, ဝိက္ခေပသန္တတိဝသေန စိတ္တမ္ပိ မဟတာ ခေါဘေန ခုဘိတာ သဒရထာ စ ဟောန္တိ. တတော မန္ဒတရေန ဣဉ္ဇိတာ ကမ္ပိတာ, တတော မန္ဒတရေန ဖန္ဒိတာ စလိတာ ဟောန္တိ. ဗလဝါပိ မဇ္ဈိမောပိ မန္ဒောပိ ခေါဘော ဟောတိယေဝ, န သက္ကာ ခေါဘေန န ဘဝိတုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တံ ဝိကမ္ပိတတ္တာတိ စိတ္တဿ ဝိကမ္ပိတတ္တာ. ဂါထာသု ပရိပုဏ္ဏာ အဘာဝိတာတိ ယထာ ပရိပုဏ္ဏာ ဟောတိ, တထာ အဘာဝိတာ. ဣဉ္ဇိတောတိ ကမ္ပိတော. ဖန္ဒိတောတိ မန္ဒကမ္ပိတော. ဟေဋ္ဌာ နီဝရဏာနံ အနန္တရတ္တာ ‘‘ဣမေဟိ စ ပန နီဝရဏေဟီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၃) အစ္စန္တသမီပနိဒဿနဝစနံ ကတံ. ဣဓ ပန နိဂမနေ နီဝရဏာနံ သန္တရတ္တာ တေဟိ စ ပန နီဝရဏေဟီတိ ပရမ္မုခနိဒဿနဝစနံ ကတံ.

157. මෙතෙක් සයකවල් තුනකින් උපක්කිලේශ (කෙලෙස්) දහඅටක් දක්වා, දැන් එම උපක්කිලේශයන් සමාධියට බාධාවක් වන ආකාරය පෙන්වා දෙමින් ඒවායේ ආදීනව දැක්වීම පිණිස නැවතත් "ආශ්වාසයේ ආදිය, මධ්‍යය හා පර්යන්තය" යනාදිය වදාළහ. එහි "කය ද සිත ද දැඩි වෙයි" යනු වික්ෂේපයෙන් හටගන්නා රූපයන්ගේ බලපෑමෙන් රූප කාය ද, වික්ෂේපයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම නිසා සිත ද මහත් වූ කැළඹීමෙන් කැළඹී පීඩාවට පත් වන බවයි. එයට වඩා මද වූ කැළඹීමෙන් සැලෙයි (iñjitā), එයටත් වඩා මද වූ කැළඹීමෙන් වෙවුලයි (phanditā). බලවත් වූ ද, මධ්‍යම වූ ද, මද වූ ද යන මේ සියලු කැළඹීම් පවතියි; කැළඹීමක් ඇති නොවී තිබිය නොහැකි බව මෙයින් අදහස් වේ. "සිත සැලුණු බැවින්" යනු සිතේ ඇති වූ එම කම්පිත බව නිසාය. ගාථාවන්හි "පිරිපුන්ව නොවඩන ලද්දේ" යනු යම් සේ පිරිපුන් වන්නේ ද, ඒ අයුරින් නොවඩන ලද්දේ යන්නයි. "ඉඤ්ජිත" යනු කම්පිත වූ බවයි. "ඵන්දිත" යනු මද වශයෙන් සැලුණු බවයි. මින් පෙර (පටිසම්භිදාමග්ගයේ මුල් කොටසෙහි) නීවරණයන්ගේ අනන්තර භාවය (ඉතා සමීප බව) නිසා "මේ නීවරණයන්ගෙන්" යැයි අත්‍යන්ත සමීප බව දක්වන වචන භාවිතා කරන ලදී. මෙහි නිගමනයේ දී නීවරණයන් අතර පරතරය ඇති බැවින් "ඒ නීවරණයන්ගෙන්" යැයි වක්‍ර ලෙස දක්වන වචන භාවිතා කරන ලදී.

ဥပက္ကိလေသဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපක්කිලේශ ඥාන නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ဝေါဒါနဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

4. වෝදාන ඥාන නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၅၈. ဝေါဒါနေ ဉာဏာနီတိ ဝိသုဒ္ဓဉာဏာနိ. တံ ဝိဝဇ္ဇယိတွာတိ ယံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ အတီတာနုဓာဝနံ စိတ္တံ ဝိက္ခေပါနုပတိတံ, တံ ဝိဝဇ္ဇယိတွာတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧကဋ္ဌာနေ သမာဒဟတီတိ အဿာသပဿာသာနံ ဖုသနဋ္ဌာနေ သမံ အာဒဟတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. တတ္ထေဝ အဓိမောစေတီတိ ဧကဋ္ဌာနေတိ ဝုတ္တေ အဿာသပဿာသာနံ ဖုသနဋ္ဌာနေယေဝ သန္နိဋ္ဌပေတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကရောတိ. ပဂ္ဂဏှိတွာတိ ဓမ္မဝိစယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ပဂ္ဂဟေတွာ. ဝိနိဂ္ဂဏှိတွာတိ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ဝိနိဂ္ဂဏှိတွာ. ‘‘သတိန္ဒြိယဝီရိယိန္ဒြိယေဟိ ပဂ္ဂဟေတွာ, သတိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယေဟိ ဝိနိဂ္ဂဟေတွာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. သမ္ပဇာနော ဟုတွာတိ အသုဘဘာဝနာဒီဟိ. ပုန သမ္ပဇာနော ဟုတွာတိ မေတ္တာဘာဝနာဒီဟိ. ယေန ရာဂေန အနုပတိတံ, ယေန ဗျာပါဒေန အနုပတိတံ, တံ ပဇဟတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တံ စိတ္တံ ဤဒိသန္တိ သမ္ပဇာနန္တော တပ္ပဋိပက္ခေန ရာဂံ [Pg.75] ပဇဟတိ, ဗျာပါဒံ ပဇဟတီတိ ဝါ အတ္ထော. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ပရိယောဒါတန္တိ ပဘဿရံ. ဧကတ္တဂတံ ဟောတီတိ တံ တံ ဝိသေသံ ပတ္တဿ တံ တံ ဧကတ္တံ ဂတံ ဟောတိ.

158. "වෝදානයෙහි ඥානයන්" යනු විශුද්ධ වූ ඥානයන්ය. "එය දුරු කොට" යනු කලින් පවසන ලද අතීතානුධාවන සිත සහ වික්ඛේපානුපතිත සිත දුරු කරමින් යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. "එක් ස්ථානයක සමාහිත කරයි" යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ස්පර්ශස්ථානයෙහි (නාසිකාග්‍රයෙහි හෝ උඩුතොලෙහි) මනාව තැන්පත් කිරීමයි. "එහිම අධිමොක්ඛය කරයි" යනු එක් ස්ථානයක යැයි පැවසූ පරිදි, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම සිත ස්ථිරව පිහිටුවීමයි. "පග්ගණ්හිත්වා" (ප්‍රග්‍රහණය කොට) යනු ධම්මවිචය, පීති යන සම්බොජ්ඣංගයන් වැඩීමෙන් සිත ඔසවා තැබීමයි. "විනිග්ගණ්හිත්වා" (විනිග්‍රහණය කොට) යනු පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන් වැඩීමෙන් සිත සංවර කර ගැනීමයි. "සතින්ද්‍රිය හා වීරියින්ද්‍රිය මගින් ඔසවා තබා, සතින්ද්‍රිය හා සමාධින්ද්‍රිය මගින් සංවර කර ගන්නේ" යැයි ද පවසති. "සම්පජාන වූයේ" යනු අසුභ භාවනා ආදියෙනි. නැවත "සම්පජාන වූයේ" යනු මෙත්තා භාවනා ආදියෙනි. යම් රාගයකින් හෝ ව්‍යාපාදයකින් සිත අනුගත වූයේ ද, එය ප්‍රහීණ කරයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඒ සිත මෙබඳු යැයි මනාව දැනගන්නා වූ යෝගී තෙමේ, එම රාගයට හා ව්‍යාපාදයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අසුභ භාවනාව හා මෙත්තා භාවනාව ආදියෙන් ඒවා ප්‍රහීණ කරයි යනු අර්ථයයි. "පරිශුද්ධ" යනු උපක්කිලේශ රහිත බවයි. "පරියෝදාත" යනු ප්‍රභාස්වර වූ හෙවත් පිවිතුරු බවයි. "ඒකත්තගත වේ" යනු ඒ ඒ විශේෂ අවස්ථාවන්ට පත් වූ උත්තමයා හට ඒ ඒ ඒකත්වයට පත් වූ සිත ඇති වන බවයි.

ကတမေ တေ ဧကတ္တာတိ ဣဓ ယုဇ္ဇမာနာယုဇ္ဇမာနေပိ ဧကတ္တေ ဧကတော ကတွာ ပုစ္ဆတိ. ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တန္တိ ဒါနဝတ္ထုသင်္ခါတဿ ဒါနဿ ဥပသဂ္ဂေါ ဝေါသဇ္ဇနံ ဒါနူပသဂ္ဂေါ, ဒါနဝတ္ထုပရိစ္စာဂစေတနာ. တဿ ဥပဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပဂန္တွာ ဌာနံ ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနံ, တဒေဝ ဧကတ္တံ, တေန ဝါ ဧကတ္တံ ဧကဂ္ဂဘာဝေါ ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တံ. ဒါနဝေါသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တန္တိ ပါဌော သုန္ဒရတရော, သော ဧဝတ္ထော. ဧတေန ပဒုဒ္ဓါရဝသေန စာဂါနုဿတိသမာဓိ ဝုတ္တော. ပဒုဒ္ဓါရဝသေန ဝုတ္တောပိ စေသ ဣတရေသံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဧကတ္တာနံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတိ, တသ္မာ ဣဓ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ဝဒန္တိ. ဝိသာခါပိ ဟိ မဟာဥပါသိကာ အာဟ – ‘‘ဣဓ, ဘန္တေ, ဒိသာသု ဝဿံဝုဋ္ဌာ ဘိက္ခူ သာဝတ္ထိံ အာဂစ္ဆိဿန္တိ ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ, တေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿန္တိ ‘ဣတ္ထန္နာမော, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ကာလင်္ကတော, တဿ ကာ ဂတိ, ကော အဘိသမ္ပရာယော’တိ? တံ ဘဂဝါ ဗျာကရိဿတိ သောတာပတ္တိဖလေ ဝါ သကဒါဂါမိဖလေ ဝါ အနာဂါမိဖလေ ဝါ အရဟတ္တေ ဝါ. တျာဟံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမိ ‘အာဂတပုဗ္ဗာ နု ခေါ, ဘန္တေ, တေန အယျေန သာဝတ္ထီ’တိ? သစေ မေ ဝက္ခန္တိ ‘အာဂတပုဗ္ဗာ တေန ဘိက္ခုနာ သာဝတ္ထီ’တိ. နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂစ္ဆိဿာမိ နိဿံသယံ ပရိဘုတ္တံ တေန အယျေန ဝဿိကသာဋိကာ ဝါ အာဂန္တုကဘတ္တံ ဝါ ဂမိကဘတ္တံ ဝါ ဂိလာနဘတ္တံ ဝါ ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ္တံ ဝါ ဂိလာနဘေသဇ္ဇံ ဝါ ဓုဝယာဂု ဝါတိ. တဿာ မေ တဒနုဿရန္တိယာ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယိဿတိ, ပမုဒိတာယ ပီတိ ဇာယိဿတိ, ပီတိမနာယ ကာယော ပဿမ္ဘိဿတိ, ပဿဒ္ဓကာယာ သုခံ ဝေဒယိဿာမိ, သုခိနိယာ စိတ္တံ သမာဓိယိဿတိ, သာ မေ ဘဝိဿတိ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဗလဘာဝနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာ’’တိ (မဟာဝ. ၃၅၁). အထ ဝါ ဧကတ္တေသု ပဌမံ ဥပစာရသမာဓိဝသေန ဝုတ္တံ, ဒုတိယံ အပ္ပနာသမာဓိဝသေန, တတိယံ ဝိပဿနာဝသေန, စတုတ္ထံ မဂ္ဂဖလဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမထဿ နိမိတ္တံ သမထနိမိတ္တံ. ဝယော ဘင်္ဂေါ ဧဝ လက္ခဏံ ဝယလက္ခဏံ. နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ. သေသမေတေသု တီသု ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

මෙම 'ඒකත්වයෝ කවරහුද' යන්නෙහිදී, යෝග්‍ය වූ හෝ අයෝග්‍ය වූ ඒකත්ව ධර්මයන් එක් කොට විමසනු ලැබේ. 'දානූපසග්ගුපට්ඨාන ඒකත්ත' යනු දාන වස්තුවක් අත්හැරීමේ චේතනාවයි. එම ත්‍යාග චේතනාව අරමුණු කිරීමේ බලයෙන් සිතේ ඇතිවන ඒකාග්‍ර බව හෝ සමාධිය මෙයින් අදහස් කෙරේ. මෙහි 'දානවෝසග්ගුපට්ඨාන ඒකත්ත' යන පාඨය වඩාත් යෝග්‍ය වන අතර එහි අර්ථයද මෙයම වේ. මෙයින් පද උද්ධාරණ වශයෙන් 'චාගානුස්සති සමාධිය' ප්‍රකාශ වේ. මෙය අනෙක් ඒකත්ව ධර්මයන්ටද උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් මෙහිදී දක්වන ලදී. විශාඛා මහා උපාසිකාවද මෙසේ පැවසුවාය: 'ස්වාමීනි, දිශාවන්හි වස් වැස නිම කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට සැවැත් නුවරට වඩිනු ඇත. උන්වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, අසවල් භික්ෂුව කළුරිය කළා, උන්වහන්සේගේ ගතිය කුමක්ද, පරලොව කුමක්දැයි" විමසනු ඇත. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී හෝ අරහත් ඵලය වශයෙන් ප්‍රකාශ කරනු ඇත. එවිට මම එම භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, ඒ ආර්යයන් වහන්සේ මීට පෙර සැවැත් නුවරට වැඩම කර තිබේදැයි" විමසන්නෙමි. උන්වහන්සේලා "එසේය" කියා පැවසුවහොත්, ඒ ආර්යයන් වහන්සේ මගේ වැසි සළු, ආගන්තුක බත්, ගමික බත්, ගිලන් බත්, ගිලනුන්ට උපස්ථායක බත්, ගිලන් බෙහෙත් හෝ නිබද්ධ කැඳ වළඳා ඇති බවට මම නිසැකවම තීරණය කරමි. එය සිහිපත් කරන මට ප්‍රමෝදය ඇති වෙයි, ප්‍රමෝදයට පත් මට ප්‍රීතිය ඇති වෙයි, ප්‍රීතිමත් සිතැති මගේ කය සංසිඳෙයි, සංසිඳුණු කයැති මම සැපයක් විඳින්නෙමි, සැපවත් වූ මාගේ සිත සමාධිගත වෙයි. එය මට ඉන්ද්‍රිය භාවනාවක්, බල භාවනාවක් හා බොජ්ඣංග භාවනාවක් වනු ඇත." එසේත් නැතිනම්, මෙම ඒකත්වයන් අතර පළමුවැන්න උපචාර සමාධි වශයෙන්ද, දෙවැන්න අප්පනා සමාධි වශයෙන්ද, තුන්වැන්න විදර්ශනා වශයෙන්ද, සිව්වැන්න මාර්ග ඵල වශයෙන්ද දත යුතුය. සමථයේ අරමුණ සමථ නිමිත්තයි. වය හෙවත් විනාශයම ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ වයලක්ෂණයයි. නිරෝධය යනු නිවනයි. ඉතිරි කොටස් පෙර කී ක්‍රමයටම ගළපා ගත යුතුය.

စာဂါဓိမုတ္တာနန္တိ [Pg.76] ဒါနေ အဓိမုတ္တာနံ. အဓိစိတ္တန္တိ ဝိပဿနာပါဒကသမာဓိ. ဝိပဿကာနန္တိ ဘင်္ဂါနုပဿနတော ပဋ္ဌာယ တီဟိ အနုပဿနာဟိ သင်္ခါရေ ဝိပဿန္တာနံ. အရိယပုဂ္ဂလာနန္တိ အဋ္ဌန္နံ. ဒုတိယာဒီနိ တီဏိ ဧကတ္တာနိ အာနာပါနဿတိဝသေန သေသကမ္မဋ္ဌာနဝသေန စ ယုဇ္ဇန္တိ. စတူဟိ ဌာနေဟီတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ. သမာဓိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနံ ဝသေန ‘‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒဉ္စေဝ ဟောတိ ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတဉ္စ ဉာဏေန စ သမ္ပဟံသိတ’’န္တိ ဥဒ္ဒေသပဒါနိ. ‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ ကော အာဒီ’’တိအာဒီနိ တေသံ ဥဒ္ဒေသပဒါနံ ဝိတ္ထာရေတုကမျတာပုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမာနိ နိဒ္ဒေသပဒါနိ. တတ္ထ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒန္တိ ပဋိပဒါ ဧဝ နီဝရဏမလဝိသောဓနတော ဝိသုဒ္ဓိ, တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိံ ပက္ခန္ဒံ ပဝိဋ္ဌံ. ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတန္တိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ဗြူဟိတံ ဝဍ္ဎိတံ. ဉာဏေန စ သမ္ပဟံသိတန္တိ ပရိယောဒါပကေန ဉာဏေန သမ္ပဟံသိတံ ပရိယောဒါပိတံ ဝိသောဓိတံ. ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ နာမ သသမ္ဘာရိကော ဥပစာရော, ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ နာမ အပ္ပနာ, သမ္ပဟံသနာ နာမ ပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဧဝမေကေ ဝဏ္ဏယန္တိ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒဉ္စေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ အန္တောအပ္ပနာယမေဝ အာဂမနဝသေန ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ, တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ, ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိဘာဝသာဓနေန ပရိယောဒါပကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန သမ္ပဟံသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? ယသ္မိဉှိ ဝါရေ အပ္ပနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ ယော နီဝရဏသင်္ခါတော ကိလေသဂဏော တဿ ဈာနဿ ပရိပန္ထော, တတော စိတ္တံ ဝိသုဇ္ဈတိ, ဝိသုဒ္ဓတ္တာ အာဝရဏဝိရဟိတံ ဟုတွာ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ. မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ နာမ သမပ္ပဝတ္တော အပ္ပနာသမာဓိယေဝ. တဒနန္တရံ ပန ပုရိမစိတ္တံ ဧကသန္တတိပရိဏာမနယေန တထတ္တံ ဥပဂစ္ဆမာနံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ နာမ. ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာ တထတ္တုပဂမနေန တတ္ထ ပက္ခန္ဒတိ နာမ. ဧဝံ တာဝ ပုရိမစိတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနာကာရနိပ္ဖာဒိကာ ပဌမဿ ဈာနဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေယေဝ အာဂမနဝသေန ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဝိသုဒ္ဓဿ ပန တဿ ပုန ဝိသောဓေတဗ္ဗာဘာဝတော ဝိသောဓနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. သမထဘာဝူပဂမနေန သမထပဋိပန္နဿ ပုန သမာဒါနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော သမထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. သမထပဋိပန္နဘာဝတော ဧဝ စဿ ကိလေသသံသဂ္ဂံ ပဟာယ ဧကတ္တေန ဥပဋ္ဌိတဿ ပုန ဧကတ္တုပဋ္ဌာနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော ဧကတ္တုပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. ဧဝံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'චාගාධිමුත්තානං' යනු දානයෙහි හෝ ත්‍යාගයෙහි අධිමුක්ත වූවන් කෙරෙහිය. 'අධිචිත්ත' යනු විදර්ශනාවට පදනම් වන අප්පනා සමාධියයි. 'විපස්සකානං' යනු භංගානුපස්සනාවේ සිට අනුපස්සනා තුනෙන් සංස්කාරයන් විදර්ශනා කරන්නන් කෙරෙහිය. 'අරියපුග්ගලානං' යනු අෂ්ට ආර්ය පුද්ගලයන් කෙරෙහිය. දෙවන ඒකත්වයේ සිට ඉතිරි තුන ආනාපානසතිය හා සෙසු කර්මස්ථාන මඟින් සිදුවිය හැකිය. 'ස්ථාන හතරකින්' යනු කරුණු හතරකින්ය. සමාධි, විදර්ශනා, මාර්ග හා ඵල යන වශයෙන් පවතින 'සිත ඒකත්වයට පත්වීම, ප්‍රතිපදා විසුද්ධියට පිවිසීම, උපේක්ෂාවෙන් වැඩීම හා ඥානයෙන් ප්‍රමෝදයට පත්වීම' යන මේවා උද්දේශ පද වේ. 'පළමු ධ්‍යානයේ ආරම්භය කුමක්ද' යනාදිය ඒවා විස්තර කිරීමට අසන ලද ප්‍රශ්න පූර්වංගම වූ නිද්දේස පද වේ. එහි 'ප්‍රතිපදා විසුද්ධියට පිවිසීම' යනු නීවරණ මලයන් පිරිසිදු කරන බැවින් ප්‍රතිපදාවම විශුද්ධියක් වන අතර, එම විශුද්ධියට පිවිසීමයි. 'උපේක්ෂාවෙන් වැඩීම' යනු තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවෙන් වැඩීමයි. 'ඥානයෙන් ප්‍රමෝදයට පත්වීම' යනු පිරිසිදු කරන ඥානයෙන් ප්‍රමෝදයට පත් වීම හෙවත් පිරිසිදු කිරීමයි. ප්‍රතිපදා විසුද්ධිය යනු උපකරණ සහිත වූ උපචාර සමාධිය බවත්, උපේක්ෂාවෙන් වැඩීම යනු අප්පනාව බවත්, ප්‍රමෝදයට පත්වීම යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය බවත් ඇතැම්හු පවසති. නමුත් 'සිත ඒකත්වයට පත්ව ප්‍රතිපදා විසුද්ධියට පිවිසෙයි' යනාදී වශයෙන් වදාල බැවින්, අප්පනාව තුළදීම පැමිණෙන ආකාරය අනුව ප්‍රතිපදා විසුද්ධියද, තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවේ කෘත්‍යය අනුව උපේක්ෂාවෙන් වැඩීමද, ධර්මයන්ගේ එකිනෙකා අතික්‍රමණය නොකිරීම ආදිය සාධනය කරන ඥානයෙහි කෘත්‍යය සිද්ධ වීමෙන් ප්‍රමෝදයට පත්වීමද දත යුතුය. ඒ කෙසේද? යම් කලක අප්පනාව උපදීද, එකල්හි ධ්‍යානයට බාධාවක් වූ නීවරණ සංඛ්‍යාත ක්ලේශ සමූහයෙන් සිත පිරිසිදු වෙයි. පිරිසිදු වූ බැවින් ආවරණ රහිතව මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට (අප්පනා සමාධියට) පැමිණෙයි. මධ්‍යම සමථ නිමිත්ත යනු මැනවින් පවත්නා අප්පනා සමාධියමයි. එයට අනතුරුව පෙර සිත (ගෝත්‍රභූ සිත) එක් සන්තානයක පරිණාමය වන ආකාරයෙන් එම තත්ත්වයට පත්වෙමින් මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පැමිණෙයි. මෙසේ පැමිණෙන බැවින් එහි 'පිවිසෙයි' (පක්ඛන්දති) යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මුලින්ම උපදින ධ්‍යාන සිතේ උප්පාද ක්ෂණයේදීම ගෝත්‍රභූ සිතේ බලයෙන් ප්‍රතිපදා විසුද්ධිය ඇතිවන බව දත යුතුය. මෙසේ පිරිසිදු වූ සිත නැවත පිරිසිදු කිරීමට දෙයක් නැති බැවින් පිරිසිදු කිරීමෙහි වෙහෙස නොවී එම පිරිසිදු සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි. සමාධියට පැමිණි බැවින් ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්වී ඒකත්වයෙන් පිහිටි සිත කෙරෙහි නැවත උත්සාහ නොකර ඒකත්වයෙන් පිහිටීම කෙරෙහි උපේක්ෂාවෙන් පසුවේ. මෙසේ තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවේ කෘත්‍යය වශයෙන් උපේක්ෂාවෙන් වැඩීම දත යුතුය.

ယေ [Pg.77] ပနေတေ ဧဝံ ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတေ တတ္ထ ဇာတာ သမာဓိပညာသင်္ခါတာ ယုဂနဒ္ဓဓမ္မာ အညမညံ အနတိဝတ္တမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ, ယာနိ စ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိရသေန ဧကရသာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တာနိ, ယံ စေသ တဒုပဂံ တေသံ အနတိဝတ္တနဧကရသဘာဝါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ဝီရိယံ ဝါဟယတိ, ယာ စဿ တသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တာ အာသေဝနာ, သဗ္ဗေပိ တေ အာကာရာ ယသ္မာ ဉာဏေန သံကိလေသဝေါဒါနေသု တံ တံ အာဒီနဝဉ္စ အာနိသံသဉ္စ ဒိသွာ တထာ တထာ သမ္ပဟံသိတတ္တာ ဝိသောဓိတတ္တာ ပရိယောဒါပိတတ္တာ နိပ္ဖန္နာ, တသ္မာ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိဘာဝသာဓနေန ပရိယောဒါပကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန သမ္ပဟံသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မာ ဥပေက္ခာဝသေန ဉာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ, ယထာဟ – ‘‘တထာပဂ္ဂဟိတံ စိတ္တံ သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ, ဥပေက္ခာဝသေန ပညာဝသေန ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ. ဥပေက္ခာဝသေန နာနတ္တကိလေသေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ, ဝိမောက္ခဝသေန ပညာဝသေန ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ. ဝိမုတ္တတ္တာ တေ ဓမ္မာ ဧကရသာ ဟောန္တိ, ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၀၁). တသ္မာ ဉာဏကိစ္စဘူတာ သမ္ပဟံသနာ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တာ.

නැවතත්, මෙසේ උපේක්ෂාවෙන් වර්ධනය කරන ලද ඒ සමාහිත සිතෙහි උපන්, සමාධිය හා ප්‍රඥාව යනුවෙන් හැඳින්වෙන, එකිනෙකා අභිබවා නොයමින් පවත්නා වූ යම් යුගනද්ධ ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, විවිධ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් විමුක්ති රසයෙන් ඒකරසව පවත්නා වූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයෝ යම් කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අභිබවා නොයන ඒකරස ස්වභාවයට අනුකූල වන පරිදි යම් වීර්යයක් ඔහු පවත්වයි ද, එම මොහොතේ ඔහු තුළ පවත්නා වූ යම් ආසේවනයක් (නිරන්තර පුහුණුවක්) ඇත් ද, ඒ සියලුම ආකාරයන් ඥානයෙන් යුතුව කෙලෙස් සහ පිරිසිදු බවෙහි ආදීනව හා ආනිසංස දැක, ඒ ඒ ආකාරයෙන් සතුටු කරන ලද, පිරිසිදු කරන ලද, හාත්පසින්ම ප්‍රභාස්වර කරන ලද බැවින් නිපන් වූවෝ වෙති. එබැවින් ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අභිබවා නොයන බව ආදී ස්වභාවයන් සාධනය කරන්නා වූ, පිරිසිදු කරන්නා වූ ඥානයේ කෘත්‍ය සිද්ධිය වශයෙන් 'සම්පහංසනා' (මැනවින් සතුටු කිරීම) යැයි කියනු ලැබේ. එහි උපේක්ෂාව හේතුවෙන් ඥානය ප්‍රකට වෙයි. ඒ බව මෙසේ දක්වන ලදී - 'මෙසේ වීර්යයෙන් ප්‍රගෘහිත සිත මැනවින් උපේක්ෂාවෙන් බලයි, උපේක්ෂා බලයෙන් හා ප්‍රඥා බලයෙන් ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වෙයි. උපේක්ෂා බලයෙන් විවිධ කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මිදෙයි, විමෝක්ෂ බලයෙන් හා ප්‍රඥා බලයෙන් ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වෙයි. මිදුණු බැවින් ඒ ධර්මයන් ඒකරස වෙති, ඒකරස අර්ථයෙන් භාවනාව වෙයි'. එබැවින් ඥාන කෘත්‍යයක් වූ සම්පහංසනය අවසානය යැයි කියන ලදී.

ဧဝံ တိဝတ္တဂတန္တိအာဒီနိ တဿေဝ စိတ္တဿ ထောမနဝစနာနိ. တတ္ထ ဧဝံ တိဝတ္တဂတန္တိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တေန ဝိဓိနာ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒနဥပေက္ခာနုဗြူဟနာဉာဏသမ္ပဟံသနာဝသေန တိဝိဓဘာဝံ ဂတံ. ဝိတက္ကသမ္ပန္နန္တိ ကိလေသက္ခောဘဝိရဟိတတ္တာ ဝိတက္ကေန သုန္ဒရဘာဝံ ပန္နံ ဂတံ. စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္နန္တိ တသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ နိရန္တရပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတေန အဓိဋ္ဌာနေန သမ္ပန္နံ အနူနံ. ယထာ အဓိဋ္ဌာနဝသိယံ အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဈာနပ္ပဝတ္တိ, တထာ ဣဓာပိ စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနန္တိ စိတ္တေကဂ္ဂတာပိ ယုဇ္ဇတိ. တေန ဟိ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာတိ, န ဧတ္ထ ဝိက္ခိပတီတိ. ‘‘သမာဓိသမ္ပန္န’’န္တိ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. အထ ဝါ သမာဓိဿေဝ ဈာနသင်္ဂဟိတတ္တာ စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္နန္တိ ဈာနင်္ဂပဉ္စကဝသေန ဝုတ္တံ. သမာဓိသမ္ပန္နန္တိ ဣန္ဒြိယသင်္ဂဟိတတ္တာ ဣန္ဒြိယပဉ္စကဝသေန, ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီသု ပန အလဗ္ဘမာနာနိ ပဒါနိ ပဟာယ လဗ္ဘမာနကဝသေန ပီတိသမ္ပန္နန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

'මෙසේ ත්‍රිවිධ ස්වභාවයට පැමිණි' යනාදී වචන එම අප්පනා සිතටම කෙරෙන ප්‍රශංසා වචන වේ. එහි 'එවං තිවත්තගතං' යනු, මෙසේ කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් ප්‍රතිපදා විශුද්ධියට පැමිණීම, උපේක්ෂාවෙන් වැඩීම සහ ඥානයෙන් සතුටු කිරීම යන කරුණු තුනෙන් ත්‍රිවිධ ස්වභාවයට පැමිණි බවයි. 'විතක්කසම්පන්නං' යනු කෙලෙස් කැලඹීම්වලින් තොර බැවින් විතර්කය හේතුවෙන් යහපත් ස්වභාවයට පැමිණි බවයි. 'චිත්තස්ස අධිට්ඨානසම්පන්නං' යනු එම අරමුණෙහිම සිත අඛණ්ඩව පැවතීම නම් වූ අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ, අඩුවක් නැති බවයි. අධිෂ්ඨාන වශීභාවයෙහි ධ්‍යාන සිතේ පැවැත්ම 'අධිෂ්ඨාන' යැයි කියනු ලබන්නා සේම, මෙහිදී ද සිතේ අධිෂ්ඨානය යන්න චිත්ත ඒකාග්‍රතාවට ද ගැළපේ. මක්නිසාද යත්, එයින් සිත එකම අරමුණක අධිෂ්ඨානය කරයි, එහි විසිර නොයයි. එසේ වුවද 'සමාධිසම්පන්නං' යැයි වෙන් කොට දක්වා ඇති බැවින් කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම මෙය තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත් සමාධියම ධ්‍යාන පහට ඇතුළත් බැවින් 'චිත්තස්ස අධිට්ඨානසම්පන්නං' යනු ධ්‍යාන අංග පහේ වශයෙන් කියන ලදී. 'සමාධිසම්පන්නං' යනු ඉන්ද්‍රියයන්ට ඇතුළත් වන බැවින් ඉන්ද්‍රිය පහේ වශයෙන් කියන ලදී. දෙවන ධ්‍යානය ආදියේදී නොලැබෙන අංග අත්හැර, ලැබෙන අංගයන්ගේ වශයෙන් 'පීතිසම්පන්නං' යනාදිය කියන ලදී.

အနိစ္စာနုပဿနာဒီသု အဋ္ဌာရသသု မဟာဝိပဿနာသု ဝိတက္ကာဒယော ပရိပုဏ္ဏာယေဝ တာသံ ကာမာဝစရတ္တာ. ဧတာသု စ အပ္ပနာယ အဘာဝတော ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိအာဒယော ခဏိကသမာဓိဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာ. စတူသု မဂ္ဂေသု [Pg.78] ပဌမဇ္ဈာနိကဝသေန ဝိတက္ကာဒီနံ လဗ္ဘနတော လဗ္ဘမာနကဝသေနေဝ ဝိတက္ကာဒယော ပရိပုဏ္ဏာ ဝုတ္တာ. ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒီသု ဟိ မဂ္ဂေသု ဝိတက္ကာဒယော ဈာနေသု ဝိယ ပရိဟာယန္တီတိ. ဧတ္တာဝတာ တေရသ ဝေါဒါနဉာဏာနိ ဝိတ္ထာရတော နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ. ကထံ? ဧကဋ္ဌာနေ သမာဒဟနေန တတ္ထေဝ အဓိမုစ္စနေန ကောသဇ္ဇပ္ပဇဟနေန ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဇဟနေန ရာဂပ္ပဇဟနေန ဗျာပါဒပ္ပဇဟနေန သမ္ပယုတ္တာနိ ဆ ဉာဏာနိ, စတူဟိ ဧကတ္တေဟိ သမ္ပယုတ္တာနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ, ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာနုဗြူဟနာသမ္ပဟံသနာဟိ သမ္ပယုတ္တာနိ တီဏိ ဉာဏာနီတိ ဧဝံ တေရသ ဉာဏာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ.

අනිච්චානුපස්සනාව ආදී වූ දහඅටක් මහා විපස්සනාවන්හි ඒවා කාමාවචර බැවින් විතර්ක ආදිය සම්පූර්ණයෙන්ම පවතී. එම විපස්සනාවන්හි අප්පනාවන් නොමැති බැවින් ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය ආදිය ක්ෂණික සමාධි වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මාර්ග සතරේදී ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් විතර්ක ආදිය ලැබෙන බැවින්, ලැබෙන අංගයන්ගේ වශයෙන්ම විතර්ක ආදිය සම්පූර්ණ යැයි කියන ලදී. දෙවන ධ්‍යාන ආදී මාර්ගයන්හිදී ලෞකික ධ්‍යානයන්හි මෙන් විතර්ක ආදිය පිරිහී යයි. මේ තාක් පිරිසිදු කරන (වොදාන) ඥාන දහතුනක් විස්තර වශයෙන් දක්වන ලදී. ඒ කෙසේද? එකම ස්ථානයක මැනවින් පිහිටුවීම, එහිම සිත යොමු කිරීම, අලස බව දුරු කිරීම, උද්ධච්චය දුරු කිරීම, රාගය දුරු කිරීම සහ ව්‍යාපාදය දුරු කිරීම සමඟ යෙදුණු ඥාන හයක් ද, ඒකත්වයෝ සතරක් සමඟ යෙදුණු ඥාන සතරක් ද, ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය, උපේක්ෂානුබ්‍රූහනය සහ සම්පහංසනය සමඟ යෙදුණු ඥාන තුනක් ද වශයෙන් ඥාන දහතුනක් දක්වන ලදී.

၁၅၉. ဧဝံ သန္တေပိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာဝသေန တေသံ နိပ္ဖတ္တိံ ဒဿေတုကာမော တာနိ ဉာဏာနိ အနိဂမေတွာဝ နိမိတ္တံ အဿာသပဿာသာတိအာဒိနာ နယေန စောဒနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာဝိဓိံ ဒဿေတွာ အန္တေ တာနိ ဉာဏာနိ နိဂမေတွာ ဒဿေသိ. တတ္ထ နိမိတ္တံ ဝုတ္တမေဝ. အနာရမ္မဏာမေကစိတ္တဿာတိ အနာရမ္မဏာ ဧကစိတ္တဿ. မ-ကာရော ပနေတ္ထ ပဒသန္ဓိကရော. အနာရမ္မဏမေကစိတ္တဿာတိပိ ပါဌော, ဧကဿ စိတ္တဿ အာရမ္မဏံ န ဘဝန္တီတိ အတ္ထော. တယော ဓမ္မေတိ နိမိတ္တာဒယော တယော ဓမ္မေ. ဘာဝနာတိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ. ကထန္တိ ပဌမံ ဝုတ္တာယ စောဒနာဂါထာယ အနန္တရံ ဝုတ္တာယ ပရိဟာရဂါထာယ အတ္ထံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. န စိမေတိ န စ ဣမေ. န စမေတိပိ ပါဌော, သောယေဝ ပဒစ္ဆေဒေါ. ကထံ န စ အဝိဒိတာ ဟောန္တိ, ကထံ န စ စိတ္တံ ဝိက္ခေပံ ဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ ကထံ သဒ္ဒေါ သေသေဟိ ပဉ္စဟိ ယောဇေတဗ္ဗော. ပဓာနဉ္စ ပညာယတီတိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာရမ္ဘကံ ဝီရိယံ သန္ဒိဿတိ. ဝီရိယဉှိ ပဒဟန္တိ တေနာတိ ပဓာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ပယောဂဉ္စ သာဓေတီတိ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘကံ ဈာနဉ္စ ယောဂီ နိပ္ဖာဒေတိ. ဈာနဉှိ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနာယ ပယုဉ္ဇီယတီတိ ပယောဂေါတိ ဝုတ္တံ. ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ သံယောဇနပ္ပဟာနကရံ မဂ္ဂဉ္စ ပဋိလဘတိ. မဂ္ဂေါ ဟိ သမထဝိပဿနာနံ အာနိသံသတ္တာ ဝိသေသောတိ ဝုတ္တော. ဝိသေသဿ စ ပမုခဘူတတ္တာ စ-ကာရေန သမုစ္စယော န ကတော.

159. මෙසේ වුවද, ආනාපානසති සමාධි භාවනා වශයෙන් ඒවායේ නිපැදීම පෙන්වනු පිණිස, එම ඥානයන් නිගමනය නොකොටම 'නිමිත්ත, ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස' යනාදී ක්‍රමයෙන් විමසීම පූර්වංගම වූ ආනාපානසති සමාධි භාවනා විධිය දක්වා, අවසානයෙහි එම ඥානයන් නිගමනය කොට පෙන්වීය. එහි 'නිමිත්ත' යන්න කලින් පවසන ලද්දකි. 'අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස' යනු එක් සිතකට අරමුණක් නොවන බවයි. මෙහි 'ම' කාරය පද සන්ධිය සඳහා යෙදුණකි. 'ආරම්මණමෙකචිත්තස්ස' යනු ද පාඨයකි, එවිට අර්ථය එක් සිතක අරමුණ නොවේ යන්නයි. 'තයෝ ධම්මේ' යනු නිමිත්ත ආදී ධර්ම තුනයි. 'භාවනා' යනු ආනාපානසති සමාධි භාවනාවයි. 'කථං' යනු පළමුව කියන ලද විමසන ගාථාවට පසුව කියන ලද පිළිතුරු ගාථාවේ අර්ථය පැවසීමට ඇති කැමැත්තෙන් කරන ලද ප්‍රශ්නයයි. 'න චිමේ' යනු 'න ච ඉමේ' යන්නයි. 'න චමේති' යනු ද පාඨයකි, එහි පද බෙදීම ද එයමය. කෙසේ නම් නොදන්නා ලද්දේ නොවේද, කෙසේ නම් සිත වික්ෂිප්ත නොවන්නේද යනාදී වශයෙන් 'කථං' යන්න ඉතිරි පද පහ සමඟ ද යෙදිය යුතුය. 'පධානං ච පඤ්ඤායති' යනු ආනාපානසති සමාධි භාවනාව ආරම්භ කරන්නා වූ වීර්යය පෙනෙයි යන්නයි. වීර්යයෙන් වෑයම් කරන බැවින් එය 'පධාන' යැයි කියනු ලැබේ. 'පයෝගං ච සාධේති' යනු යෝගී පුද්ගලයා නීවරණ යටපත් කරන ධ්‍යානය උපදවයි යන්නයි. නීවරණ යටපත් කිරීම සඳහා ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන බැවින් එය 'පයෝග' යැයි කියන ලදී. 'විසේසමධිගච්ඡති' යනු සංයෝජන ප්‍රහාණය කරන මාර්ගය ලබා ගැනීමයි. සමථ විපස්සනාවන්ගේ ආනිසංසය බැවින් මාර්ගය 'විශේෂය' යැයි කියන ලදී. මාර්ගය ප්‍රමුඛ වූ බැවින් 'ච' කාරයෙන් එය අනෙක් ඒවා සමඟ එකට එක් කිරීමක් නොකරන ලදී.

ဣဒါနိ တံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေန္တော သေယျထာပိ ရုက္ခောတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ယထာ နာမ ကကစေန ဖာလနတ္ထံ ဝါသိယာ တစ္ဆိတွာ ရုက္ခော ဖာလနကာလေ နိစ္စလဘာဝတ္ထံ သမေ ဘူမိပဒေသေ ပယောဂက္ခမံ ကတွာ ဌပိတော. ကကစေနာတိ ဟတ္ထကကစေန. အာဂတေတိ ရုက္ခံ [Pg.79] ဖုသိတွာ အတ္တနော သမီပဘာဂံ အာဂတေ. ဂတေတိ ရုက္ခံ ဖုသိတွာ ပရဘာဂံ ဂတေ. ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. န အဝိဒိတာ ဟောန္တီတိ ရုက္ခေ ကကစဒန္တေဟိ ဖုဋ္ဌံ ပုရိသေန ပေက္ခမာနံ ဌာနံ အပ္ပတွာ တေသံ အာဂမနဂမနာဘာဝတော သဗ္ဗေပိ ကကစဒန္တာ ဝိဒိတာဝ ဟောန္တိ. ပဓာနန္တိ ရုက္ခစ္ဆေဒနဝီရိယံ. ပယောဂန္တိ ရုက္ခစ္ဆေဒနကိရိယံ. ‘‘ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီ’’တိ ဝစနံ ဥပမာယ နတ္ထိ. ဥပနိဗန္ဓနာ နိမိတ္တန္တိ ဥပနိဗန္ဓနာယ သတိယာ နိမိတ္တဘူတံ ကာရဏဘူတံ နာသိကဂ္ဂံ ဝါ မုခနိမိတ္တံ ဝါ. ဥပနိဗန္ဓတိ ဧတာယ အာရမ္မဏေ စိတ္တန္တိ ဥပနိဗန္ဓနာ နာမ သတိ. နာသိကဂ္ဂေ ဝါတိ ဒီဃနာသိကော နာသိကဂ္ဂေ. မုခနိမိတ္တေ ဝါတိ ရဿနာသိကော ဥတ္တရောဋ္ဌေ. ဥတ္တရောဋ္ဌော ဟိ မုခေ သတိယာ နိမိတ္တန္တိ မုခနိမိတ္တန္တိ ဝုတ္တော. အာဂတေတိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနတော အဗ္ဘန္တရံ အာဂတေ. ဂတေတိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဂတေ. န အဝိဒိတာ ဟောန္တီတိ ဖုသနဋ္ဌာနံ အပ္ပတွာ အဿာသပဿာသာနံ အာဂမနဂမနာဘာဝတော သဗ္ဗေပိ တေ ဝိဒိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. ကမ္မနိယံ ဟောတီတိ ယေန ဝီရိယေန ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ကမ္မနိယံ ဘာဝနာကမ္မက္ခမံ ဘာဝနာကမ္မယောဂ္ဂံ ဟောတိ. ဣဒံ ဝီရိယံ ပဓာနံ နာမာတိ ဖလေန ကာရဏံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပက္ကိလေသာ ပဟီယန္တီတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန နီဝရဏာနိ ပဟီယန္တိ. ဝိတက္ကာ ဝူပသမ္မန္တီတိ နာနာရမ္မဏစာရိနော အနဝဋ္ဌိတာ ဝိတက္ကာ ဥပသမံ ဂစ္ဆန္တိ. ယေန ဈာနေန ဥပက္ကိလေသာ ပဟီယန္တိ, ဝိတက္ကာ ဝူပသမ္မန္တိ. အယံ ပယောဂေါတိ ပယောဂမပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂနိဒ္ဒေသော ကတော. သညောဇနာ ပဟီယန္တီတိ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာ သညောဇနာ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန ပဟီယန္တိ. အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တီတိ ပဟီနာနံ ပုန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မကတ္တာ ဝိဂတော ဥပ္ပာဒန္တော ဝါ ဝယန္တော ဝါ ဧတေသန္တိ ဗျန္တာ, ပုဗ္ဗေ အဗျန္တာ ဗျန္တာ ဟောန္တီတိ ဗျန္တီဟောန္တိ, ဝိနဿန္တီတိ အတ္ထော. သညောဇနပ္ပဟာနံ အနုသယပ္ပဟာနေန ဟောတိ, န အညထာတိ ဒဿနတ္ထံ အနုသယပ္ပဟာနမာဟ. ယေန မဂ္ဂေန သညောဇနာ ပဟီယန္တိ အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တိ, အယံ ဝိသေသောတိ အတ္ထော. စတုတ္ထစတုက္ကေ အရိယမဂ္ဂဿာပိ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဣဓ အရိယမဂ္ဂေါ ဝုတ္တော. ဧကစိတ္တဿ အာရမ္မဏဒွယာဘာဝဿ အဝုတ္တေပိ သိဒ္ဓတ္တာ တံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဧဝံ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ဧကစိတ္တဿ အာရမ္မဏာ န ဟောန္တီတိ နိဂမနံ ကတံ.

දැන් ඒ විමසන ලද කරුණ උපමාවකින් තහවුරු කරමින් "සෙය්‍යථාපි රුක්ඛෝ" (යම් සේ වෘක්ෂයක්ද) යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - යම් සේ කියතකින් ඉරීම පිණිස වෑයෙන් තලා සකස් කළ වෘක්ෂයක් (දැව කොටයක්) ඉරන කල්හි නොසැලෙන ලෙස සමතලා භූමි භාගයක එම කටයුත්තට සුදුසු පරිදි තබන ලද්දේ වෙයි. "කකචේන" යනු අත් කියතෙනි. "ආගතේ" යනු වෘක්ෂයේ ස්පර්ශ වෙමින් තමා දෙසට පැමිණි කියත් දත්ය. "ගතේ" යනු වෘක්ෂයේ ස්පර්ශ වෙමින් ඉවතට ගිය කියත් දත්ය. "වා" ශබ්දය මෙහිදී අර්ථයන් එක් කිරීමේ අර්ථය (සමුච්චයාර්ථය) දෙයි. "න අවිදිතා හොන්ති" යනු වෘක්ෂයෙහි කියත් දත් ස්පර්ශ වන ආකාරය දෙස බලා සිටින පුරුෂයාට, ඒ දත් එම ස්ථානයට නොපැමිණ ඒවායේ ඒම හෝ යෑම සිදු නොවන බැවින්, සියලු කියත් දත් ඔහුට මැනවින් වැටහෙන්නේය යන්නයි. "පධාන" යනු වෘක්ෂය කැපීමේ වීර්යයයි. "පයෝග" යනු වෘක්ෂය කැපීමේ ක්‍රියාවයි. "විසේසමධිගච්ඡති" යන වචනය උපමාවෙහි අඩංගු නොවේ. "උපනිබන්ධනා නිමිත්ත" යනු සිත බැඳ තබා ගන්නා වූ සතියට (සිහියට) නිමිත්ත වූ හෙවත් හේතුව වූ නාසිකාග්‍රය (නාසා පුඩු කෙළවර) හෝ උඩු තොල ප්‍රදේශයයි. මෙයින් අරමුණෙහි සිත බැඳ තබන බැවින් සතිය "උපනිබන්ධනා" නම් වේ. "නාසිකග්ගේ වා" යනු දිගු නාසයක් ඇති තැනැත්තාට නාසා පුඩු කෙළවරයි. "මුඛනිමිත්තේ වා" යනු කෙටි නාසයක් ඇති තැනැත්තාට උඩු තොලයි. මුඛයෙහි පවත්නා සතියට නිමිත්ත වන බැවින් උඩු තොල "මුඛනිමිත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. "ආගතේ" යනු ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් ඇතුළට පැමිණි ආශ්වාස වාතයයි. "ගතේ" යනු ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් පිටතට ගිය ප්‍රශ්වාස වාතයයි. "න අවිදිතා හොන්ති" යනු ස්පර්ශ වන ස්ථානයට නොපැමිණ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පැමිණීම හෝ යෑම සිදු නොවන බැවින් ඒ සියල්ලම ඔහුට දැනෙන්නේමය. "කම්මනියං හෝති" යනු යම් වීර්යයකින් කයත් සිතත් භාවනා කර්මයට සුදුසු හා දක්ෂ බවට පත්වේ ද එයයි. මේ වීර්යය "පධාන" නම් වන බව ඵලය මගින් හේතුව දැක්වීමෙන් කියන ලදී. "උපක්කිලේසා පහීයන්ති" යනු විෂ්කම්භණ ප්‍රහාණයෙන් නීවරණයන් ප්‍රහීණ වීමයි. "විතක්කා වූපසම්මන්ති" යනු විවිධ අරමුණුවල හැසිරෙන, අස්ථිර වූ විතර්කයන් සන්සිඳීමට පත්වීමයි. යම් ධ්‍යානයකින් උපක්ලේශයන් ප්‍රහීණ වේ ද, විතර්කයන් සන්සිඳේ ද මෙය "පයෝග" (ප්‍රයෝගය) නම් වේ. මෙහි "අයං පයෝගෝ" යන්න පුල්ලිංගයෙන් දක්වන ලදී. "සංයෝජනා පහීයන්ති" යනු ඒ ඒ මාර්ගයන් මගින් ප්‍රහීණ කළ යුතු සංයෝජනයන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් දුරු වීමයි. "අනුසයා බ්‍යන්තී හොන්ති" යනු ප්‍රහීණ වූ අනුසයන් නැවත නූපදින ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින්, ඒවායේ හටගැනීම හෝ විනාශය පහව ගිය බැවින් "බ්‍යන්ත" (නිමාවූ) නම් වේ. පෙර නිම නොවූ අනුසයන් මාර්ගය වැඩීමේදී නිමාවට පත්වන බැවින් "බ්‍යන්තීහොන්ති" හෙවත් විනාශ වේ යන අර්ථයයි. සංයෝජන ප්‍රහාණය සිදුවන්නේ අනුසය ප්‍රහාණයෙන් බවත්, අන්‍ය ආකාරයකින් සිදු නොවන බවත් දැක්වීම පිණිස අනුසය ප්‍රහාණය වදාළ සේක. යම් මාර්ගයකින් සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ වේ ද අනුසයන් නිමාවට පත් වේ ද, එය "විශේෂය" යන්න මෙහි අර්ථයයි. සිව්වන චතුෂ්කයෙහි ආර්ය මාර්ගය ගැන ද සඳහන් වන බැවින් මෙහි ආර්ය මාර්ගය වදාරන ලදී. එක් සිතකට අරමුණු දෙකක් නොමැති බව විශේෂයෙන් ප්‍රකාශ නොකළ ද එය සිද්ධ වන කරුණක් බැවින්, එය එලෙසම ගෙන මේ ධර්ම තුන එක් සිතක අරමුණු නොවේ යැයි නිගමනය කරන ලදී.

၁၆၀. ဣဒါနိ တံ ဘာဝနာသိဒ္ဓိသာဓကံ ယောဂါဝစရံ ထုနန္တော အာနာပါနဿတိ ယဿာတိ ဂါထံ ဝတွာ တဿာ နိဒ္ဒေသမာဟ. တတ္ထ အာနာပါနဿတိယော [Pg.80] ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ, တထာ ပရိပုဏ္ဏာ သုဘာဝိတာ အနုပုဗ္ဗံ ပရိစိတာ ယဿ အတ္ထိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. သော ဣမံ လောကံ ပဘာသေတိ. ကိံ ဝိယ? အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ ယထာ အဗ္ဘာဒီဟိ မုတ္တော စန္ဒိမာ ဣမံ ဩကာသလောကံ ပဘာသေတိ, တထာ သော ယောဂါဝစရော ဣမံ ခန္ဓာဒိလောကံ ပဘာသေတီတိ ဂါထာယ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ’’တိ စ ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ မဟိကာဒီနမ္ပိ ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒလောပေါ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂါထာနိဒ္ဒေသေ နော ပဿာသော နော အဿာသောတိ သော သောယေဝ အတ္ထော ပဋိသေဓေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော. ဥပဋ္ဌာနံ သတီတိ အသမ္မုဿနတာယ တမေဝ အဿာသံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ သတိ နာမာတိ အတ္ထော. တထာ ပဿာသံ. ဧတ္တာဝတာ အာနာပါနေသု သတိ အာနာပါနဿတီတိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ.

160. දැන් ඒ භාවනා සිද්ධිය සලසා ගන්නා වූ යෝගාවචරයාට ප්‍රශංසා කරමින් "ආනාපානස්සති යස්ස" යන ගාථාව වදාරා එහි අර්ථ විස්තරය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි යම් යෝගියෙකුට බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ආකාරයටම ආනාපානසතිය පරිපූර්ණව, මැනවින් වඩන ලදුව, අනුපිළිවෙළින් ප්‍රගුණ කර ඇද්ද, ඔහු මේ (සංස්කාර) ලෝකය බබළවයි. ඒ කෙසේ ද? වලාකුළුවලින් මිදුණු සඳ මඬල මෙනි. යම් සේ වලාකුළු ආදියෙන් මිදුණු සඳ මේ අවකාශ ලෝකය බබළවයි ද, එසේම ඒ යෝගාවචරයා මේ ස්කන්ධ ආදී ලෝකය බබළවයි යනුවෙන් ගාථාවෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය. "අබ්භා මුත්තෝව චන්දිමා" යන පදයෙහි විස්තරයේ දී මීදුම ආදිය ද දක්වා ඇති බැවින් මෙහි "ආදි" ශබ්දය ලොප් වී ඇති බව දත යුතුය. ගාථාවෙහි විස්තරයේ "නො ප්‍රශ්වාසය, නො ආශ්වාසය" යන්නෙන් කලින් කී අර්ථයම ප්‍රතිෂේධ අර්ථයෙන් විශේෂ කොට දක්වන ලදී. "උපට්ඨානං සති" යනු මුළා නොවන බව නිසා ඒ ආශ්වාසය වෙතටම ගොස් පිහිටීම "සතිය" නම් වේ යන අර්ථයයි. ප්‍රශ්වාසයෙහි ද එසේමය. මෙපමණකින් ආනාපාන විෂයයෙහි පවත්නා සතිය "ආනාපානසති" යනුවෙන් අර්ථ දක්වන ලදී.

ဣဒါနိ သတိဝသေနေဝ ‘‘ယဿာ’’တိ ဝုတ္တံ ပုဂ္ဂလံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ယော အဿသတိ, တဿုပဋ္ဌာတိ. ယော ပဿသတိ, တဿုပဋ္ဌာတီတိ ဝုတ္တံ. ယော အဿသတိ, တဿ သတိ အဿာသံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌတိ. ယော ပဿသတိ, တဿ သတိ ပဿာသံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော. ပရိပုဏ္ဏာတိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂပရမ္ပရာယ အရဟတ္တမဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ ပရိပုဏ္ဏာ. တေယေဝ ဟိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဓမ္မေ သန္ဓာယ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေနာတိအာဒိမာဟ. တေ ဟိ ဓမ္မာ ဣမိနာ ယောဂိနာ ပရိဂ္ဂယှမာနတ္တာ ပရိဂ္ဂဟာ, တေန ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေန ပရိပုဏ္ဏာ. တတ္ထ သဗ္ဗေသံ စိတ္တစေတသိကာနံ အညမညပရိဝါရတ္တာ ပရိဝါရဋ္ဌေန ပရိပုဏ္ဏာ. ဘာဝနာပါရိပူရိဝသေန ပရိပူရဋ္ဌေန ပရိပုဏ္ဏာ. စတဿော ဘာဝနာတိအာဒီနိ သုဘာဝိတာတိ ဝုတ္တပဒဿ အတ္ထဝသေန ဝုတ္တာနိ. စတဿော ဘာဝနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယေဝ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ဝတ္ထုသဒိသာ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ ဥပစိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ သုကတာ. ယတ္ထ ယတ္ထ အာကင်္ခတီတိ ယေသု ယေသု ဈာနေသု ယာသု ယာသု ဝိပဿနာသု သစေ ဣစ္ဆတိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသု တေသု ဈာနေသု တာသု တာသု ဝိပဿနာသု. ဝသိပ္ပတ္တောတိ ဝသီဘာဝံ ဗဟုဘာဝံ ပတ္တော. ဗလပ္ပတ္တောတိ သမထဝိပဿနာဗလပ္ပတ္တော. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တောတိ ဝိသာရဒဘာဝံ ပဋုဘာဝံ ပတ္တော. တေ ဓမ္မာတိ သမထဝိပဿနာ ဓမ္မာ. အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓါတိ အာဝဇ္ဇနာယတ္တာ, အာဝဇ္ဇိတမတ္တေယေဝ တဿ သန္တာနေန, ဉာဏေန ဝါ သမ္ပယောဂံ ဂစ္ဆန္တီတိ [Pg.81] အတ္ထော. အာကင်္ခပဋိဗဒ္ဓါတိ ရုစိအာယတ္တာ, ရောစိတမတ္တေယေဝ ဝုတ္တနယေန သမ္ပယောဂံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. မနသိကာရော ပနေတ္ထ အာဝဇ္ဇနာယ စိတ္တုပ္ပာဒေါ. အာကင်္ခနာယ ဝေဝစနဝသေန အတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ဝုတ္တော. တေန ဝုစ္စတိ ယာနီကတာတိ ဧဝံ ကတတ္တာယေဝ တေ ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

දැන් සතිය පදනම් කරගෙනම "යස්ස" (යමෙකුගේ) යැයි වදාළ පුද්ගලයා දැක්වීමට කැමතිව "යමෙක් ආශ්වාස කරයි ද ඔහුට එය එළඹ සිටියි, යමෙක් ප්‍රශ්වාස කරයි ද ඔහුට එය එළඹ සිටියි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. යමෙක් ආශ්වාස කරයි ද ඔහුගේ සතිය ආශ්වාසය වෙතට ගොස් පවතියි, යමෙක් ප්‍රශ්වාස කරයි ද ඔහුගේ සතිය ප්‍රශ්වාසය වෙතට ගොස් පවතියි යන අර්ථයයි. "පරිපුණ්ණා" යනු ධ්‍යාන, විදර්ශනා සහ මාර්ග පරම්පරාවෙන් අරහත් මාර්ගයට පැමිණීමෙන් පරිපූර්ණ වූ යන අර්ථයයි. ඒ ධ්‍යාන, විදර්ශනා හා මාර්ග ධර්මයන්ම අරමුණු කොට "පරිග්ගහට්ඨේන" (පිරිසිඳ දැනගැනීමේ අර්ථයෙන්) යනාදිය වදාළ සේක. ඒ ධර්මයන් මේ යෝගියා විසින් පිරිසිඳ ගන්නා (ග්‍රහණය කරන) බැවින් "පරිග්ගහ" නම් වේ. එම පිරිසිඳ ගැනීමේ අර්ථයෙන් ඒවා පරිපූර්ණ වේ. එහි සියලු චිත්ත චෛතසිකයන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිරිවර වන බැවින් පිරිවර අර්ථයෙන් පරිපූර්ණ වේ. භාවනා පරිපූර්ණත්වයේ බලයෙන් ද පරිපූර්ණ වේ. "චතස්සෝ භාවනා" (භාවනා සතර) යනාදිය "සුභාවිතා" (මැනවින් වඩන ලද) යන පදයෙහි අර්ථ වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ භාවනා සතර කලින් දක්වන ලද ඒවාමය. "යානිකතා" යනු යෙදූ රථයක් හා සමානව සකස් කරන ලද යන අර්ථයයි. "වත්ථුකතා" යනු පිහිටන අර්ථයෙන් පදනමක් මෙන් කරන ලද බවයි. "අනුට්ඨිතා" යනු මැනවින් එළඹ සිටි බවයි. "පරිචිතා" යනු හාත්පසින් වඩන ලද බවයි. "සුසමාරද්ධා" යනු මැනවින් ආරම්භ කළ හෙවත් මැනවින් කරන ලද බවයි. "යත්ථ යත්ථ ආකංඛති" යනු යම් යම් ධ්‍යානයන්හි හෝ විදර්ශනාවන්හි යම් හෙයකින් කැමති වේ ද යන්නයි. "තත්ථ තත්ථ" යනු ඒ ඒ ධ්‍යානයන්හි හා ඒ ඒ විදර්ශනාවන්හි යන්නයි. "වසිප්පත්තෝ" යනු වසීභාවයට හෙවත් බහුල බවට පැමිණි තැනැත්තායි. "බලප්පත්තෝ" යනු සමථ විදර්ශනා බලයට පැමිණි තැනැත්තායි. "වේසාරජ්ජප්පත්තෝ" යනු විශාරද බවට හෙවත් තියුණු බවට පැමිණි තැනැත්තායි. "තේ ධම්මා" යනු ඒ සමථ විදර්ශනා ධර්මයන්ය. "ආවජ්ජනපටිබද්ධා" යනු ආවර්ජනය මත පදනම් වූ, මෙනෙහි කළ මාත්‍රයෙන්ම ඔහුගේ සන්තානයෙහි හෝ ඥානයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත වන බවයි. "ආකංඛපටිබද්ධා" යනු කැමැත්ත මත පදනම් වූ, කැමති වූ මාත්‍රයෙන්ම පෙර කී පරිදි සම්ප්‍රයුක්ත වන බවයි. මෙහි "මනසිකාරෝ" යන්න ආවර්ජනයට ද, "චිත්තුප්පාදෝ" යන්න කැමැත්තට ද පර්යාය වචන වශයෙන් අර්ථ විවරණය පිණිස දක්වන ලදී. එබැවින් "යානිකතා" යැයි කියනු ලැබේ - මෙසේ කළ බැවින් ඒ ධර්මයන් යෙදූ රථයක් හා සමානව සකස් කරන ලද බව කියන ලදී.

ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ သောဠသသု ဝတ္ထူသု ဧကေကသ္မိံ. သွာဓိဋ္ဌိတန္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ. သူပဋ္ဌိတာတိ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတာ. သမ္ပယုတ္တစိတ္တသတီနံ သဟေဝ သကသကကိစ္စကရဏတော အနုလောမပဋိလောမဝသေန ယောဇေတွာ တေ ဒွေ ဓမ္မာ ဒဿိတာ. တေန ဝုစ္စတိ ဝတ္ထုကတာတိ ဧဝံ ဘူတတ္တာယေဝ ကတပတိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယေန ယေန စိတ္တံ အဘိနီဟရတီတိ ပုဗ္ဗပ္ပဝတ္တိတော အပနေတွာ ယတ္ထ ယတ္ထ ဘာဝနာဝိသေသေ စိတ္တံ ဥပနေတိ. တေန တေန သတိ အနုပရိဝတ္တတီတိ တသ္မိံ တသ္မိံယေဝ ဘာဝနာဝိသေသေ သတိ အနုကူလာ ဟုတွာ ပုဗ္ဗပ္ပဝတ္တိတော နိဝတ္တိတွာ ပဝတ္တတိ. ‘‘ယေန, တေနာ’’တိ စေတ္ထ ‘‘ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီ’’တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၅.၁; သု. နိ. မင်္ဂလသုတ္တ) ဝိယ ဘုမ္မတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုစ္စတိ အနုဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ ကရဏတောယေဝ တံ တံ ဘာဝနံ အနုဂန္တွာ ဌိတာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာနာပါနဿတိယာ သတိပဓာနတ္တာ ဝတ္ထုကတာနုဋ္ဌိတပဒေသု သတိယာ သဟ ယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘යම් යම් වස්තුවක’ යනු (ආනාපානසති) වස්තූන් දහසය අතුරින් එක එකක් පාසා වේ. ‘ස්වාධිට්ඨිතං’ යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද යන්නයි. ‘සූපට්ඨිතා’ යනු මැනවින් එළඹ සිටි යන්නයි. සම්ප්‍රයුක්ත වූ චිත්තය හා සිහිය එක්ව තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන් සිදු කරන බැවින් ද, අනුලෝම හා ප්‍රතිලෝම වශයෙන් යෙදෙන බැවින් ද ඒ ධර්ම දෙක දක්වන ලදී. එම නිසා ‘වත්ථුකතා’ යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ වීම නිසා ම කරන ලද පිහිටීමක් ඇත්තේ වේ යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ‘යම් යම් ලෙසකින් සිත මෙහෙයවයි ද’ යනු පෙර පැවති අරමුණෙන් හෝ සිතින් ඉවත් කොට යම් යම් භාවනා විශේෂයක් කෙරෙහි සිත යොමු කරයි ද යන්නයි. ‘ඒ ඒ ලෙසින් සිහිය අනුගතව පවතියි’ යනු ඒ ඒ භාවනා විශේෂයන්හි ම සිහිය අනුකූල වී, පෙර පැවති තත්ත්වයෙන් මිදී පවතියි යන්නයි. මෙහි ‘යෙන, තෙන’ යන පදයන්හි ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටි සේක් ද එතැනට එළඹියේ ය’ යනාදී තැන්හි මෙන් සප්තමී විභක්ති අර්ථය (භුම්මත්ථ) දත යුතුය. එම නිසා ‘අනුට්ඨිතා’ යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ කිරීම නිසා ම ඒ ඒ භාවනාවන් අනුගමනය කොට පිහිටා තිබේ යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ආනාපානසතියේදී සිහිය ප්‍රධාන වන බැවින් ‘වත්ථුකතා’ හා ‘අනුට්ඨිතා’ යන පදයන්හි සිහිය සමඟ යෙදීම (යෝජනාව) කරන ලදැයි දත යුතුය.

ယသ္မာ ပန ပရိပုဏ္ဏာယေဝ ပရိစိတာ ဟောန္တိ ဝဍ္ဎိတာ လဒ္ဓါသေဝနာ, တသ္မာ ‘‘ပရိပုဏ္ဏာ’’တိပဒေ ဝုတ္တာ တယော အတ္ထာ ‘‘ပရိစိတာ’’တိပဒေပိ ဝုတ္တာ, စတုတ္ထော ဝိသေသတ္ထောပိ ဝုတ္တော. တတ္ထ သတိယာ ပရိဂ္ဂဏှန္တောတိ သမ္ပယုတ္တာယ, ပုဗ္ဗဘာဂါယ ဝါ သတိယာ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ယောဂီ. ဇိနာတိ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန လာမကေ ကိလေသေ ဇိနာတိ အဘိဘဝတိ. အယဉ္စ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဓမ္မဒေသနာ. ဓမ္မေသု ဟိ ဇိနန္တေသု တံဓမ္မသမင်္ဂီပုဂ္ဂလောပိ ဇိနာတိ နာမ. တေ စ ဓမ္မာ သတိံ အဝိဟာယ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ ဇိနိတုမာရဒ္ဓါ ဇိတာတိ ဝုစ္စန္တိ ယထာ ‘‘ဘုဉ္ဇိတုမာရဒ္ဓေါ ဘုတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ. လက္ခဏံ ပနေတ္ထ သဒ္ဒသတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘ပရိဇိတာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဇ-ကာရဿ စ-ကာရံ ကတွာ ‘‘ပရိစိတာ’’တိ [Pg.82] ဝုတ္တံ, ယထာ သမ္မာ ဂဒေါ အဿာတိ သုဂတောတိ အတ္ထဝိကပ္ပေ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရော နိရုတ္တိလက္ခဏေန ကတော, ဧဝမိဓာပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ပရိစိတာတိ ပဒံ ကတ္တုသာဓနံ, ပုရိမာနိ တီဏိ ကမ္မသာဓနာနိ.

පිරිපුන් (පරිපුණ්ණ) වූ ධර්මයන් ම පුරුදු කරන ලද්දේ (පරිචිත), වර්ධනය කරන ලද්දේ හා ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබූවක් ද වන බැවින්, ‘පරිපුණ්ණා’ යන පදයේ පැවසූ අර්ථ තුනම ‘පරිචිතා’ යන පදයෙහි ද කියැවේ. සිව්වන විශේෂ අර්ථය ද පවසන ලදී. එහි ‘සිහියෙන් පිරිසිඳ දක්නේ’ යනු සම්ප්‍රයුක්ත වූ හෝ පූර්වභාගික වූ හෝ සිහියෙන් පිරිසිඳ දැක්ක යුතු (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) අරමුණු පිරිසිඳ දක්නා වූ යෝගාවචරයා ය. ‘පාපී අකුසල ධර්මයන් ජය ගනී’ යනු සමච්ඡේද වශයෙන් ලාමක ක්ලේශයන් ජය ගනියි, යටපත් කරයි යන්නයි. මෙය පුද්ගලාධිෂ්ඨාන ධර්ම දේශනාවකි. ධර්මයන් ජය ගන්නා කල්හි එම ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත පුද්ගලයා ද ‘ජය ගනී’ යයි කියනු ලැබේ. ඒ ධර්මයන් ද සිහිය අත් නොහැර තම පැවැත්මේ ක්ෂණයෙහි ම ජය ගැනීම ආරම්භ කළ බැවින් ‘ජය ගන්නා ලදී’ (ජිත) යයි කියනු ලැබේ. එය ‘අනුභව කිරීමට ආරම්භ කළ තැනැත්තා අනුභව කළේ ය’ යයි කියන්නාක් වැනි ය. මෙහි ලක්ෂණය ශබ්ද ශාස්ත්‍රය (ව්‍යාකරණය) අනුව දත යුතුය. මෙසේ වුව ද ‘පරිජිතා’ යයි කිව යුත්තට ‘ජ’ කාරය වෙනුවට ‘ච’ කාරය යොදා ‘පරිචිතා’ යයි පවසන ලදී. එය ‘සම්මා ගදෝ අස්සාති සුගතෝ’ (මැනවින් වචන ඇති බැවින් සුගත නම් වේ) යන අර්ථ විකල්පයේදී ‘ද’ කාරයට ‘ත’ කාරය නිරුක්ති ලක්ෂණයෙන් යෙදෙන්නාක් මෙනි. මෙහි ද එලෙස ම දත යුතුය. මෙම අර්ථ විකල්පයේදී ‘පරිචිතා’ යනු කර්තෘ සාධන පදයකි. පෙර පද තුන කර්ම සාධන වේ.

စတ္တာရော သုသမာရဒ္ဓါတိ စတ္တာရော သုသမာရဒ္ဓတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အတ္ထသဒ္ဒဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သုသမာရဒ္ဓါတိ ပဒဿ အတ္ထာပိ ဟိ ဣဓ သုသမာရဒ္ဓါတိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, သုသမာရဒ္ဓဓမ္မာ ဝါ. စတုရတ္ထဘေဒတော စတ္တာရောတိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ဓမ္မဘေဒတော. ယသ္မာ ပန သုဘာဝိတာယေဝ သုသမာရဒ္ဓါ ဟောန္တိ, န အညေ, တသ္မာ တယော ဘာဝနတ္ထာ ဣဓာပိ ဝုတ္တာ. အာသေဝနတ္ထောပိ တီသု ဝုတ္တေသု ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ, တသ္မာ တံ အဝတွာ တပ္ပစ္စနီကာနံ သုသမူဟတတ္ထော ဝုတ္တော. ပစ္စနီကသမုဂ္ဃာတေန ဟိ အာရဒ္ဓပရိယောသာနံ ပညာယတိ, တေန သုသမာရဒ္ဓဿ သိခါပ္ပတ္တော အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. တတ္ထ တပ္ပစ္စနီကာနန္တိ တေသံ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂါနံ ပဋိပက္ခဘူတာနံ. ကိလေသာနန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ နိစ္စသညာဒိသမ္ပယုတ္တာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနဉ္စ. သုသမူဟတတ္တာတိ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒဝသေန သုဋ္ဌု သမူဟတတ္တာ နာသိတတ္တာ. ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘သုသမုဂ္ဃာတတ္တာ’’တိ လိခန္တိ, တံ န သုန္ဒရံ.

‘සතරක් මැනවින් ආරම්භ කරන ලද්දකි’ යනු සතරක් වූ මැනවින් ආරම්භ කරන ලද අර්ථයන් යන්නයි. මෙහි ‘අත්ථ’ ශබ්දය ලොප් වී ඇති බව දත යුතුය. ‘සුසමාරද්ධ’ යන පදයේ අර්ථයන් ම මෙහි ‘සුසමාරද්ධ’ ලෙස දක්වා ඇති බව හෝ මැනවින් ආරම්භ කළ සමථ විපස්සනා ධර්මයන් සතරක් වූ අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් දක්වා ඇති බව හෝ දත යුතුය. ධර්ම ප්‍රභේදයන්ගෙන් නොවේ. මැනවින් වඩන ලද (සුභාවිත) ධර්මයන් ම ‘සුසමාරද්ධ’ වන බැවින්, වෙනත් ඒවා නොවන බැවින්, භාවනා අර්ථ තුනක් මෙහි ද පවසන ලදී. ආසේවන අර්ථය ද පෙර අර්ථ තුනෙහි ම අන්තර්ගත වන බැවින් එය වෙන් කොට නොකියා, ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මැනවින් උදුරා දැමීමේ අර්ථය (සුසමූහතත්ථ) පවසන ලදී. ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් උදුරා දැමීමෙන් ආරම්භ කළ වීරියෙහි අවසානය පෙනේ. එයින් මැනවින් ආරම්භ කළ වීරිය මුදුන්පත් වූ අර්ථය පවසන ලදී. එහි ‘ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ’ යනු ඒ ඒ ධ්‍යාන, විපස්සනා හා මාර්ගයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ක්ලේශයන්ගේ යන්නයි. ‘ක්ලේශයන්ගේ’ යනු කාමච්ඡන්ද ආදිය ද, නිත්‍ය සංඥා ආදියෙන් සම්ප්‍රයුක්ත සක්කාය දිට්ඨි ආදිය ද වේ. ‘මැනවින් උදුරා දමන ලද බැවින්’ යනු විෂ්කම්භන, තදංග හා සමච්ඡේද වශයෙන් මැනවින් බැහැර කරන ලද හෝ විනාශ කරන ලද බැවිනි. ඇතැම් පොත්වල ‘සුසමුග්ඝාතත්තා’ කියා ලියනු ලැබේ, එය නිවැරදි නොවේ.

၁၆၁. ပုန တဿေဝ ပဒဿ အညမ္ပိ အတ္ထဝိကပ္ပံ ဒဿေန္တော သုသမန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထ ဇာတာတိ တသ္မိံ သိခါပ္ပတ္တဘာဝနာဝိသေသေ ဇာတာ. အနဝဇ္ဇာတိ ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝါနုပဂမနေန ကိလေသဒေါသဝိရဟိတာ. ကုသလာတိ ဇာတိဝသေန ကုသလာ. ဗောဓိပက္ခိယာတိ ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန ဗောဓီတိ လဒ္ဓနာမဿ အရိယဿ ပက္ခေ ဘဝတ္တာ ဗောဓိပက္ခိယာ. ပက္ခေ ဘဝတ္တာတိ ဟိ ဥပကာရဘာဝေ ဌိတတ္တာ. တေ စ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၅; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၂; မိ. ပ. ၅.၄.၁) သတ္တတိံသ ဓမ္မာ. ဣဒံ သမန္တိ ဣဒံ မဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မဇာတံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ သမေတိ ဝိနာသေတီတိ သမံ နာမ. နိရောဓော နိဗ္ဗာနန္တိ ဒုက္ခနိရောဓတ္တာ နိရောဓော, ဝါနသင်္ခါတာယ တဏှာယ အဘာဝါ နိဗ္ဗာနံ. ဣဒံ သုသမန္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗသင်္ခတဝိသမာပဂတတ္တာ သုဋ္ဌု သမန္တိ သုသမံ နာမ. ဉာတန္တိ ဗောဓိပက္ခိယသင်္ခါတံ သမံ အသမ္မောဟတော [Pg.83] ဉာဏေန ဉာတံ, နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ သုသမံ အာရမ္မဏတော ဉာဏေန ဉာတံ. တဒေဝ ဒွယံ တေနေဝ စက္ခုနာ ဝိယ ဒိဋ္ဌံ. ဝိဒိတန္တိ တဒေဝ ဒွယံ သန္တာနေ ဥပ္ပာဒနေန အာရမ္မဏကရဏေန စ ပဋိလဒ္ဓံ. ဉာတံ ဝိယ ပညာယ သစ္ဆိကတံ ဖဿိတဉ္စ. ‘‘အသလ္လီနံ အသမ္မုဋ္ဌာ အသာရဒ္ဓေါ ဧကဂ္ဂ’’န္တိ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပဒဿ အတ္ထပ္ပကာသနံ. တတ္ထ အာရဒ္ဓန္တိ ပဋ္ဌပိတံ. အသလ္လီနန္တိ အသင်္ကုစိတံ. ဥပဋ္ဌိတာတိ ဥပဂန္တွာ ဌိတာ. အသမ္မုဋ္ဌာတိ အဝိနဋ္ဌာ. ပဿဒ္ဓေါတိ နိဗ္ဗုတော. အသာရဒ္ဓေါတိ နိဒ္ဒရထော. သမာဟိတန္တိ သမံ ဌပိတံ. ဧကဂ္ဂန္တိ အဝိက္ခိတ္တံ.

161. නැවතත් එම පදයේ ම වෙනත් අර්ථ විකල්පයක් දක්වමින් ‘සුසමං’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘එහි උපන්’ යනු ඒ මුදුන්පත් වූ භාවනා විශේෂයෙහි උපන් යන්නයි. ‘නිවැරදි’ (අනවජ්ජ) යනු ක්ලේශයන්ට අරමුණු නොවන බැවින් ක්ලේශ දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි. ‘කුසල’ යනු ජාති වශයෙන් කුසල වූ ධර්මයන් ය. ‘බෝධිපාක්ෂික’ යනු අවබෝධ කරගන්නා අර්ථයෙන් ‘බෝධි’ නම් වූ ආර්ය මාර්ගයට පක්ෂ වූ හෙවත් උපකාරී වූ බැවින් බෝධිපාක්ෂික නම් වේ. ඒ ධර්මයන් නම් සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්මප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග හා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ය. ‘මේ ශාන්ත වූවකි’ (ඉදං සමං) යනු මාර්ග ක්ෂණයෙහි පවතින මේ ධර්ම සමූහය සමච්ඡේද වශයෙන් ක්ලේශයන් සන්සිඳුවන, විනාශ කරන බැවින් ‘සම’ නම් වේ. ‘නිරෝධය නිවන’ යනු දුක් නැති කරන බැවින් නිරෝධය ද, ‘වාන’ නම් වූ තෘෂ්ණාව නැති බැවින් නිර්වාණය ද වේ. ‘මේ මැනවින් ශාන්ත වූවකි’ (ඉදං සුසමං) යනු මේ නිවන සියලු සංස්කාරයන්ගේ විෂම බවින් තොර බැවින් ‘සුසම’ නම් වේ. ‘දන්නා ලද්දකි’ (ඤාතං) යනු බෝධිපාක්ෂික සංඛ්‍යාත ‘සම’ ධර්මය මෝහයෙන් තොරව ඥානයෙන් දන්නා ලද බවයි. නිර්වාණ සංඛ්‍යාත ‘සුසම’ ධර්මය අරමුණු වශයෙන් ඥානයෙන් දන්නා ලද බවයි. ඒ ධර්ම යුගලය ම ඇසින් දකින්නාක් මෙන් (ඥාන) චක්ෂුසින් දකින ලදී. ‘අවබෝධ කරන ලද්දකි’ (විදිතං) යනු ඒ ධර්ම දෙක සන්තානයෙහි උපදවා ගැනීමෙන් හා අරමුණු කිරීමෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දකි. දන්නා ලද දෙයක් මෙන් ප්‍රඥාවෙන් සාක්ෂාත් කරන ලද්දකි, ස්පර්ශ කරන ලද්දකි. ‘අසල්ලීනං, අසම්මුට්ඨා, අසාරද්ධෝ, ඒකග්ගං’ යන පද පෙර පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන පද වේ. එහි ‘ආරද්ධං’ යනු පවත්වන ලද්දකි. ‘අසල්ලීනං’ යනු නොකුළුණු බව (හැකුළුණු බවින් තොර බව) ය. ‘උපට්ඨිතා’ යනු එළඹ සිටි බවයි. ‘අසම්මුට්ඨා’ යනු මුළා නොවීම හෙවත් විනාශ නොවීමයි. ‘පස්සද්ධෝ’ යනු නිවුණු බවයි. ‘අසාරද්ධෝ’ යනු දාහයෙන් තොර බවයි. ‘සමාහිතං’ යනු මැනවින් (සමව) පිහිටුවන ලද්දකි. ‘ඒකග්ගං’ යනු විසිරී නොගිය බවයි.

‘‘စတ္တာရော သုသမာရဒ္ဓါ’’တိအာဒိ သကလဿ သုသမာရဒ္ဓဝစနဿ မူလတ္ထော. ‘‘အတ္ထိ သမ’’န္တိအာဒိ ပန သုသမဝစနဿ, ‘‘ဉာတ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓဝစနဿ ဝိကပ္ပတ္ထာ. တတ္ထာယံ ပဒတ္ထသံသန္ဒနာ – ‘‘သမာ စ သုသမာ စ သမသုသမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဒေသသရူပေကသေသံ ကတွာ ‘‘သုသမာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တာ ယထာ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ နာမရူပဉ္စ နာမရူပန္တိ. ‘‘ဣဒံ သမံ, ဣဒံ သုသမ’’န္တိ ပန အနညာပေက္ခံ ကတွာ နပုံသကဝစနံ ကတံ. ယသ္မာ ပန ဉာတမ္ပိ ဒိဋ္ဌန္တိ ဝုစ္စတိ, ဒိဋ္ဌဉ္စ အာရဒ္ဓဉ္စ အတ္ထတော ဧကံ. ဝိဒိတသစ္ဆိကတဖဿိတာနိ ပန ဉာတဝေဝစနာနိ, တသ္မာ ဉာတန္တိ အာရဒ္ဓတ္ထောယေဝ ဝုတ္တော ဟောတိ.

"සතරක් මැනවින් ආරම්භ කරන ලද්දෝය" (චත්තාරෝ සුසමාරද්ධා) යනාදී පාඨය සමස්ත "සුසමාරද්ධ" යන වචනයෙහි මූලික අර්ථයයි. "අත්ථි සමං" යනාදිය "සුසම" යන පදයෙහි විකල්ප අර්ථයන් වන අතර, "ඤාතං" යනාදිය "ආරද්ධ" යන පදයෙහි විකල්ප අර්ථයන් වේ. එහි පද අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: "සම සහ සුසම යන දෙකම සම-සුසම" යැයි කිය යුතු තැන, එක් කොටසක් පමණක් ඉතිරි කර (ඒකශේෂ කිරීමෙන්) "සුසමා" යනුවෙන් පමණක් පවසන ලදී. එය හරියට නාම සහ රූප යන දෙකම එක්වී "නාමරූප" යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නාක් මෙනි. "මෙය සමය, මෙය සුසමය" යනුවෙන් අන්‍ය දෙයක් අපේක්ෂා නොකොට (ස්වාධීන කොට) නපුංසක ලිංග වචනයෙන් යොදන ලදී. යම් හෙයකින් "ඤාත" (දන්නා ලද) යන්න "දිට්ඨ" (දකින ලද) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ ද, එම "දිට්ඨ" පදය අර්ථය අතින් "ආරද්ධ" (අරඹන ලද) පදය හා සමාන වේ. "විදිත", "සච්ඡිකත", "ඵස්සිත" යන පද "ඤාත" යන පදයෙහිම පර්යාය වචන වේ. එබැවින් "ඤාත" යන පදයෙන් "ආරද්ධ" යන අර්ථයම පවසන ලදී.

အာရဒ္ဓံ ဟောတိ ဝီရိယံ အသလ္လီနန္တိ အယံ ပန အာရဒ္ဓဝစနဿ ဥဇုကတ္ထောယေဝ. ဥပဋ္ဌိတာ သတီတိအာဒီနိ ပန သမ္ပယုတ္တဝီရိယဿ ဥပကာရကဓမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ, န အာရဒ္ဓဝစနဿ အတ္ထဒဿနတ္ထံ. ပုရိမေန အတ္ထေန သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါတိ သုသမာရဒ္ဓါ စ, ဣမိနာ အတ္ထေန သုသမာ အာရဒ္ဓါတိ သုသမာရဒ္ဓါ စ ဧကသေသေ ကတေ ‘‘သုသမာရဒ္ဓါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣမမတ္ထံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘တေန ဝုစ္စတိ သုသမာရဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ.

"වීර්යය අරඹන ලදී, පසු නොබසින ලදී" යන්න "ආරද්ධ" යන වචනයෙහි සෘජු අර්ථයම වේ. "සතිය එළඹ සිටියේය" යනාදී පාඨයන් දක්වන ලද්දේ සම්ප්‍රයුක්ත වීර්යයට උපකාර වන ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා මිස, "ආරද්ධ" යන වචනයේ අර්ථය දැක්වීම සඳහා නොවේ. කලින් දැක්වූ අර්ථයෙන් මැනවින් පුහුණු කරන ලද බැවින් "සුසමාරද්ධා" නම් වන අතර, මේ අර්ථයෙන් යහපත් ලෙස ආරම්භ කරන ලද බැවින් ද "සුසමාරද්ධා" නම් වේ. මෙම අර්ථ දෙකම එක් කොට (ඒකශේෂ කිරීමෙන්) "සුසමාරද්ධා" යනුවෙන් පවසනු ලැබේ. මෙම අර්ථය ගෙන "එබැවින් සුසමාරද්ධා යැයි කියනු ලැබේ" යැයි වදාරන ලදී.

အနုပုဗ္ဗန္တိ ယထာနုက္ကမေနာတိ အတ္ထော, ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ အနူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒီဃံ အဿာသဝသေနာတိ ဒီဃန္တိ ဝုတ္တအဿာသဝသေန. ပုရိမာ ပုရိမာတိ ပုရိမာ ပုရိမာ သတိ. ဧတေန ပုဗ္ဗန္တိပဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာတိ သတိယေဝ. ဧတေန အနူတိပဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ဥဘယေန ပုဗ္ဗဉ္စ အနု စ ပရိစိတာတိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ဥပရိ သောဠသ ဝတ္ထူနိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝစနတော ဣဓ သင်္ခိပိတွာ ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’’တိ အန္တိမမေဝ ဒဿိတံ. ယသ္မာ သိခါပ္ပတ္တဘာဝနဿ သဗ္ဗာပိ အာနာပါနဿတိယော [Pg.84] ပုနပ္ပုနံ ယထာရုစိ ပဝတ္တနတော အနုပရိစိတာပိ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အညမညံ ပရိစိတာ စေဝ ဟောန္တိ အနုပရိစိတာ စာ’’တိ.

"අනුපුබ්බං" යනු අනුපිළිවෙළින් යන අර්ථයයි. පෙර පෙර ඇති වූ දෙයට අනුකූලව (පසුපසින්) පැමිණෙන බැවින් "අනු" යැයි කියනු ලැබේ. "දීඝං අස්සාසවසෙන" යනු දීර්ඝ යැයි කියනු ලබන ආශ්වාසය පදනම් කරගෙනයි. "පුරිමා පුරිමා" යනු පෙර පෙර ඇති වූ සිහියයි. මෙයින් "පුබ්බන්ත" පදයෙහි අර්ථය කියැවේ. "පච්ඡිමා පච්ඡිමා" යනු ද සිහියමයි. මෙයින් "අනු" පදයෙහි අර්ථය කියැවේ. මේ දෙකෙන්ම පෙර සහ පසු වශයෙන් පුරුදු කරන ලද යන අර්ථය කියැවේ. මතු දහසයක් වූ කරුණු විස්තර කෙරෙන බැවින්, මෙහිදී සංක්ෂිප්ත කර අවසාන කරුණ වන "පටිනිස්සග්ගානුපස්සී" යන්න පමණක් දක්වන ලදී. මන්ද යත්, භාවනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට පත් වූ තැනැත්තාට සියලු ආනාපානසති කොටස් නැවත නැවතත් රුචි පරිදි පවතින බැවින් ඒවා නිරන්තරයෙන් පුරුදු කරන ලද (අනුපරිචිත) ද වේ. එබැවින් "එකිනෙකට පුරුදු කරන ලද සහ නිරන්තරයෙන් පුරුදු කරන ලද ද වෙති" යයි කියන ලදී.

ယထတ္ထာတိ ယထာသဘာဝတ္ထာ. အတ္တဒမထတ္ထောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ အတ္တနော နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထော. သမထတ္ထောတိ သီတိဘာဝတ္ထော. ပရိနိဗ္ဗာပနတ္ထောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန. အဘိညတ္ထောတိ သဗ္ဗဓမ္မဝသေန. ပရိညတ္ထာဒယော မဂ္ဂဉာဏကိစ္စဝသေန. သစ္စာဘိသမယတ္ထော စတုန္နံ သစ္စာနံ ဧကပဋိဝေဓဒဿနဝသေန. နိရောဓေ ပတိဋ္ဌာပကတ္ထော အာရမ္မဏကရဏဝသေန.

"යථාත්ථා" යනු යථා ස්වභාවික අර්ථයන්ය. "අත්තදමථත්ථො" යනු අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයේදී තමාගේ වැරදි හැසිරීම්වලින් මිදී සංසිඳීමේ අර්ථයයි. "සමථත්ථො" යනු නිවී ගිය (සීතල වූ) බවෙහි අර්ථයයි. "පරිනිබ්බාපනත්ථො" යනු කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් ලබන අර්ථයයි. "අභිඤ්ඤත්ථො" යනු සියලු ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පවතින අර්ථයයි. "පරිඤ්ඤත්ථ" ආදිය මාර්ග ඥානයෙහි කෘත්‍යයන් වශයෙන් දත යුතුය. "සච්චාභිසමයත්ථො" යනු සතර සත්‍යයන් එකවර අවබෝධ කිරීම හා දැකීම යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. "නිරෝධෙ පතිට්ඨාපකත්ථො" යනු (නිරෝධය) අරමුණු කිරීමේ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

ဗုဒ္ဓေါတိပဒဿ အဘာဝေပိ ဗုဒ္ဓေနာတိပဒေ ယော သော ဗုဒ္ဓေါ, တံ နိဒ္ဒိသိတုကာမေန ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ. သယမ္ဘူတိ ဥပဒေသံ ဝိနာ သယမေဝ ဘူတော. အနာစရိယကောတိ သယမ္ဘူပဒဿ အတ္ထဝိဝရဏံ. ယော ဟိ အာစရိယံ ဝိနာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, သော သယမ္ဘူ နာမ ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသူတိအာဒိ အနာစရိယကဘာဝဿ အတ္ထပ္ပကာသနံ. အနနုဿုတေသူတိ အာစရိယံ အနနုဿုတေသု. သာမန္တိ သယမေဝ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈီတိ ဘုသံ သမ္မာ ပဋိဝိဇ္ဈိ. တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏီတိ တေသု စ သစ္စေသု သဗ္ဗညုဘာဝံ ပါပုဏိ. ယထာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ သဗ္ဗညုနော ဟောန္တိ, တထာ သစ္စာနံ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗညုတံ ပတ္တောတိပိ ပါဌော. ဗလေသု စ ဝသီဘာဝန္တိ ဒသသု စ တထာဂတဗလေသု ဣဿရဘာဝံ ပါပုဏိ. ယော သော ဧဝံ ဘူတော, သော ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏနိမိတ္တာနုတ္တရဝိမောက္ခာဓိဂမပရိဘာဝိတံ ခန္ဓသန္တာနံ ဥပါဒါယ ပဏ္ဏတ္တိကော, သဗ္ဗညုတပဒဋ္ဌာနံ ဝါ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓိမုပါဒါယ ပဏ္ဏတ္တိကော သတ္တဝိသေသော ဗုဒ္ဓေါ. ဧတ္တာဝတာ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ ကတာ ဟောတိ.

"බුද්ධො" යන පදය (මුල් ගාථාවෙහි) කෙලින්ම නොමැති වුවද, "බුද්ධෙන" යන පදයෙහි යම් බුදු කෙනෙකු අන්තර්ගත වේ ද, උන්වහන්සේවම හඳුන්වා දීම සඳහා "බුද්ධො" යැයි පවසන ලදී. "සයම්භූ" යනු අන්‍ය උපදේශයකින් තොරව තමන් වහන්සේම (බුද්ධත්වයට) පත් වූ බවයි. "අනාචරියකො" යන පදය "සයම්භූ" පදයෙහි අර්ථය විවරණය කරයි. යමෙක් ගුරුවරයෙකු නොමැතිව සත්‍යයන් අවබෝධ කරගන්නේ ද, ඔහු "සයම්භූ" නම් වේ. "පෙර නොඇසූ දහම්හි" යනාදිය ගුරුවරයෙකු නොමැති බව දැක්වීමේ අර්ථයයි. "අනනුස්සුතේසු" යනු ගුරුවරයෙකුගෙන් අසා නොතිබීමයි. "සාමං" යනු තමන් වහන්සේම යන්නයි. "අභිසම්බුජ්ඣි" යනු ඉතා මැනවින් නිවැරදිව අවබෝධ කළහ යන්නයි. "එහි සර්වඥතා ඥානයට පැමිණියහ" යනු ඒ සත්‍යයන් විෂයෙහි සර්වඥ භාවයට පැමිණීමයි. සත්‍යයන් අවබෝධ කරන පිරිස් යම් සේ සර්වඥ වෙත් ද, එලෙසම සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් මෙසේ කියන ලදී. "සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො" කියා ද පාඨයක් පවතී. "බලයන්හි වසීභාවය" යනු දස තථාගත බලයන්හි ආධිපත්‍යයට පැමිණීමයි. යමෙක් මෙබඳු වූයේ ද, උන්වහන්සේ "බුද්ධ" යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී සියලු ධර්මයන්හි අප්‍රතිහත ඥානය නිමිති කොට ඇති අනුත්තර විමොක්ෂාවබෝධයෙන් යුක්ත වූ ස්කන්ධ සන්තානය ඇසුරු කොට කරන ලද පညප්තියක් වූ හෝ සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුව වූ සත්‍යාවබෝධය ඇසුරු කොට කරන ලද පညප්තියක් වූ සත්ව විශේෂයා "බුද්ධ" නම් වේ. මෙතෙකින් අර්ථ වශයෙන් බුද්ධ යන පදය පැහැදිලි කරන ලදී.

၁၆၂. ဣဒါနိ ဗျဉ္ဇနတော ဝိဘာဝေန္တော ဗုဒ္ဓေါတိ ကေနဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ လောကေ အဝဂန္တာ အဝဂတောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ပဏ္ဏသောသာ ဝါတာ ပဏ္ဏသုသာတိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ. သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မဗုဇ္ဈနသမတ္ထာယ ဗုဒ္ဓိယာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဉာဏစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနညနေယျတာယ [Pg.85] ဗုဒ္ဓေါတိ အညေန အဗောဓနီယတော သယမေဝ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိသဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ နာနာဂုဏဝိသဝနတော ပဒုမမိဝ ဝိကသနဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါတိအာဒီဟိ ဆဟိ ပရိယာယေဟိ စိတ္တသင်္ကောစကရဓမ္မပ္ပဟာနေန နိဒ္ဒက္ခယဝိဗုဒ္ဓေါ ပုရိသော ဝိယ သဗ္ဗကိလေသနိဒ္ဒက္ခယဝိဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သင်္ခါ သင်္ခါတန္တိ အတ္ထတော ဧကတ္တာ သင်္ခါတေနာတိ ဝစနဿ ကောဋ္ဌာသေနာတိ အတ္ထော. တဏှာလေပဒိဋ္ဌိလေပါဘာဝေန နိရုပလေပသင်္ခါတေန. သဝါသနာနံ သဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ဧကန္တဝစနေန ဝိသေသေတွာ ဧကန္တဝီတရာဂေါတိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ရာဂဒေါသမောဟာဝသေသေဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိက္ကိလေသော. ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါတိ ဂမနတ္ထာနံ ဓာတူနံ ဗုဇ္ဈနတ္ထတ္တာ ဗုဇ္ဈနတ္ထာပိ ဓာတုယော ဂမနတ္ထာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧကာယနမဂ္ဂေါတိ စေတ္ထ –

162. දැන් අක්ෂර (ව්‍යඤ්ජන) වශයෙන් පැහැදිලි කරමින් "බුද්ධ යනු කිනම් අර්ථයකින් බුද්ධ ද?" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ලෝකයෙහි ගමන් කරන්නා වූ හෝ දන්නා වූ තැනැත්තාට "අවගත" යැයි කියන්නාක් මෙන්, සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් "බුද්ධ" නම් වේ. කොළ වියළන්නා වූ සුළඟට "පණ්ණසුස" යැයි කියන්නාක් මෙන්, සත්ව ප්‍රජාව අවබෝධ කරවන බැවින් "බුද්ධ" නම් වේ. සර්වඥතා ඥානයෙන් බුද්ධ යනු සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමර්ථ වූ ඥානය හේතුවෙන් බුද්ධ නම් වන බවයි. සියල්ල දක්නා සුලු බැවින් බුද්ධ යනු සියලු ධර්මයන් ඥාන චක්ෂුසින් දුටු බැවින් බුද්ධ නම් වන බවයි. අන්‍යයන් විසින් අවබෝධ කරවිය නොහැකි බැවින් බුද්ධ යනු තමන් වහන්සේම අවබෝධ කළ හෙයින් බුද්ධ නම් වන බවයි. විකසිත වන බැවින් බුද්ධ යනු නානා ගුණයන් පතළ වීමෙන් පියුමක් මෙන් විකසිත වීමේ අර්ථයෙන් බුද්ධ නම් වන බවයි. ක්ෂීණාස්‍රව යන සංඛ්‍යාවට අයත් බැවින් බුද්ධ යනාදී පර්යායයන් හයකින්, සිත හැකිලීමට පත් කරන ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන්, නින්දෙන් අවදි වූ පුරුෂයෙකු මෙන් සියලු කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදුණු බැවින් බුද්ධ යැයි කියන ලදී. "සංඛා" සහ "සංඛාත" යනු අර්ථයෙන් එකම වන බැවින් "සංඛාතේන" යන්නෙහි අර්ථය "කොටසක් වශයෙන්" යන්නයි. තෘෂ්ණා ලේප සහ දිට්ඨි ලේප නොමැති බැවින් කෙලෙස් තැවරීමක් නැති (නිරුපලේප) යනුවෙන් හැඳින්වේ. වාසනා සහිත සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් "ඒකාන්තයෙන්ම වීතරාගී" යනාදිය විශේෂ කොට පවසන ලදී. "ඒකාන්තයෙන්ම නික්කේලෙස" යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගේ ඉතිරි වීමක් නොමැතිව සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බවයි. "ඒකායන මාර්ගයට ගිය බැවින් බුද්ධ" යනු ගමන් කිරීම යන අර්ථය ඇති ධාතූන් අවබෝධ කිරීම යන අර්ථය ද දෙන බැවින්, ගමන් කිරීමේ අර්ථය ඇති ධාතූහු අවබෝධ කිරීමේ අර්ථය ද වෙති. එබැවින් ඒකායන මාර්ගයට ගිය (අවබෝධ කළ) බැවින් බුද්ධ යැයි කියන ලදී. මෙහි ඒකායන මාර්ගය යනු –

‘‘မဂ္ဂေါ ပန္ထော ပထော ပဇ္ဇော, အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနံ;

နာဝါ ဥတ္တရသေတု စ, ကုလ္လော စ ဘိသိ သင်္ကမော’’တိ. (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၁) –

"මග්ග, පන්ථ, පථ, පජ්ජ, අඤ්ජස, වටුම, අයන, නාවා, උත්තරසේතු, කුල්ල, භිසි, සංකම" යනු ඒකායන මාර්ගයට සමාන පද වේ.

မဂ္ဂဿ ဗဟူသု နာမေသု အယနနာမေန ဝုတ္တော. တသ္မာ ဧကမဂ္ဂဘူတော မဂ္ဂေါ, န ဒွေဓာပထဘူတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဧကေန အယိတဗ္ဗော မဂ္ဂေါတိ ဧကာယနမဂ္ဂေါ. ဧကေနာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ ပဝိဝေကေန စိတ္တေန. အယိတဗ္ဗောတိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗော. အယန္တိ ဝါ ဧတေနာတိ အယနော, သံသာရတော နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ဧကေသံ အယနော ဧကာယနော. ဧကေတိ သေဋ္ဌာ, သဗ္ဗသတ္တသေဋ္ဌာ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, တသ္မာ ဧကာယနမဂ္ဂေါတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အယနဘူတော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယတီတိ ဝါ အယနော, ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဧကသ္မိံ အယနော မဂ္ဂေါတိ ဧကာယနမဂ္ဂေါ, ဧကသ္မိံယေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပဝတ္တမာနော မဂ္ဂေါ, န အညတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပိ စ ဧကံ အယတီတိ ဧကာယနော, ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာမုခဘာဝနာနယပ္ပဝတ္တောပိ အပရဘာဂေ ဧကံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တသ္မာ ဧကာယနမဂ္ဂေါတိ ဧကနိဗ္ဗာနဂမနမဂ္ဂေါတိ အတ္ထော. ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါတိ န ပရေဟိ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါ, ကိံ ပန သယမေဝ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓိ ဗုဒ္ဓံ [Pg.86] ဗောဓောတိ ပရိယာယဝစနမေတံ. တတ္ထ ယထာ နီလရတ္တဂုဏယောဂါ နီလော ပဋော ရတ္တော ပဋောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓဂုဏယောဂါ ဗုဒ္ဓေါတိ ဉာပေတုံ ဝုတ္တံ.

මාර්ගයට ඇති බොහෝ නම් අතරින් 'අයන' යන නමින් මෙහි කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙය එක් මාවතක් වූ මාර්ගයකි, දෙමංසලක් වූ මාර්ගයක් නොවේ යන්න අර්ථයයි. නැතහොත්, හුදෙකලා වූ (එක් වූ) සිතින් යා යුතු මාර්ගය බැවින් 'ඒකායන මාර්ගය' නම් වේ. 'එක් වූ' යනු සමූහයා සමඟ එක්වීම අතහැර හුදෙකලා වූ (විවේකී) සිතින් යන්නයි. 'යා යුතු' යනු අනුගමනය කළ යුතු යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, මෙයින් (නිවනට) යන බැවින් 'අයන' නම් වේ. සසරින් නිවනට යති යන්න අර්ථයයි. ශ්‍රේෂ්ඨයන්ගේ ගමන 'ඒකායන' නම් වේ. 'ඒක' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූවෝ ය, සියලු සත්ත්වයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සම්මා සම්බුදුවරු ය. එබැවින් ඒකායන මාර්ගය යනු සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ ගමන් මාර්ගය යැයි කියනු ලැබේ. ගමන් කරන බැවින් 'අයන' නම් වේ, එනම් ගමන් කරයි, පවතියි යන්නයි. එකම (බුද්ධ ශාසනයෙහි) පවතින මාර්ගය බැවින් 'ඒකායන මාර්ගය' නම් වේ. අපගේ බුද්ධ ශාසනයෙහි පමණක් පවතින මාර්ගය මිස අන්‍ය ශාසනයන්හි නොපවතින මාර්ගය යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. තවද, එකම නිවන කරා යන බැවින් 'ඒකායන' නම් වේ. පූර්ව භාගයෙහි විවිධ භාවනා ක්‍රම ඔස්සේ පැවතියද, පසුව එකම නිවන කරා ම යන බැවින් 'ඒකායන මාර්ගය' යනු එකම නිවන කරා යන මාර්ගය යන අර්ථයයි. තනිවම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් 'බුද්ධ' නම් වන සේක. අන්‍යයන් විසින් උගන්වන ලද බැවින් බුද්ධ නම් වූවා නොවේ, තමන් වහන්සේ විසින් ම අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගත් බැවින් 'බුද්ධ' නම් වන සේක. අවිද්‍යාව දුරු කර ප්‍රඥාව ලැබූ බැවින් 'බුද්ධ' නම් වේ. 'බුද්ධි', 'බුද්ධ', 'බෝධ' යනු පර්යාය වචන වේ. එහිදී නිල් හෝ රතු පැහැය හා යෙදීමෙන් නිල් වස්ත්‍රය, රතු වස්ත්‍රය යැයි කියන්නාක් මෙන්, බුද්ධ ගුණය හා යෙදීමෙන් 'බුද්ධ' යැයි හඳුන්වන බව දැන්වීමට මෙය කියන ලදී.

တတော ပရံ ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမန္တိအာဒိ ‘‘အတ္ထမနုဂတာ အယံ ပညတ္တီ’’တိ ဉာပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မိတ္တာ သဟာယာ. အမစ္စာ ဘစ္စာ. ဉာတီ ပိတုပက္ခိကာ. သာလောဟိတာ မာတုပက္ခိကာ. သမဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတာ. ဗြာဟ္မဏာ ဘောဝါဒိနော, သမိတပါပဗာဟိတပါပါ ဝါ. ဒေဝတာ သက္ကာဒယော ဗြဟ္မာနော စ. ဝိမောက္ခန္တိကန္တိ ဝိမောက္ခော အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, ဝိမောက္ခဿ အန္တော အရဟတ္တဖလံ, တသ္မိံ ဝိမောက္ခန္တေ ဘဝံ ဝိမောက္ခန္တိကံ နာမ. သဗ္ဗညုဘာဝေါ ဟိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သိဇ္ဈတိ, အရဟတ္တဖလောဒယေ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ သဗ္ဗညုဘာဝေါ ဝိမောက္ခန္တေ ဘဝေါ ဟောတိ. တံ နေမိတ္တိကမ္ပိ နာမံ ဝိမောက္ခန္တေ ဘဝံ နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာန’’န္တိ. ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာတိ မဟာဗောဓိရုက္ခမူလေ ယထာဝုတ္တက္ခဏေ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘေန သဟ. သစ္ဆိကာ ပညတ္တီတိ အရဟတ္တဖလသစ္ဆိကိရိယာယ, သဗ္ဗဓမ္မသစ္ဆိကိရိယာယ ဝါ ဇာတာ ပညတ္တိ. ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါတိ ယာ အယံ ဗုဒ္ဓေါတိ ပညတ္တိ, အယံ ဗျဉ္ဇနတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ.

ඉන්පසු 'බුද්ධ යන මෙය නාමයක් නොවේ' ආදී වශයෙන් දක්වන ලද්දේ, මෙය අර්ථයට අනුකූල වූ පැනවීමක් (ප්‍රඥප්තියක්) බව දැන්වීමටයි. එහි 'මිත්තා' යනු යහළුවන්ය. 'අමච්චා' යනු සේවකයන්ය. 'ඤාතී' යනු පිය පක්ෂයේ නෑයන්ය. 'සාලෝහිතා' යනු මව් පක්ෂයේ නෑයන්ය. 'සමණා' යනු පැවිදි වූවන්ය. 'බ්‍රාහ්මණා' යනු භෝ-වාදීන් හෝ පව් සන්සිඳවූ/පව් බැහැර කළ අයයි. 'දේවතා' යනු ශක්‍ර ආදීන් සහ බ්‍රහ්මයන්ය. 'විමොක්ඛන්තික' යනු විමොක්ඛය නම් වූ අරිහත් මාර්ගයයි, විමොක්ඛයේ කෙළවර අරිහත් ඵලයයි. ඒ අරිහත් ඵලයෙහි වූ නාමය 'විමොක්ඛන්තික' නම් වේ. මක්නිසාද යත්, සර්වඥ භාවය අරිහත් මාර්ගයෙන් සිදු වන අතර අරිහත් ඵලය ලැබීමේදී සම්පූර්ණ වේ. එබැවින් සර්වඥ භාවය විමොක්ඛය අවසානයේ උපදී. එම ගුණය මුල් කොට ගත් නාමය ද විමොක්ඛය අවසානයේ උපදින්නකි. එබැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාට මෙය විමොක්ඛාන්තික නාමයකි' යැයි කියන ලදී. 'බෝ මුලදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ' යනු මහා බෝධි වෘක්ෂ මූලයේදී ඉහත කී ක්ෂණයෙහි සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ යන්නයි. 'සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති' යනු අරිහත් ඵලය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් හෝ සියලු ධර්මයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් ඇති වූ ප්‍රඥප්තියයි. 'යදිදං බුද්ධෝ' යනු 'බුද්ධ' යන යම් ප්‍රඥප්තියක් ඇද්ද, මෙය වචනාර්ථය අනුව බුද්ධ යන පදයේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමකි.

‘‘ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ’’တိဂါထာပါဒဿ ပန ဣမိနာ ပဒဘာဇနီယေ ဝုတ္တတ္ထေန အယံ သံသန္ဒနာ – အာနာပါနဿတိယော စ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ, ယေန ပကာရေန ဒေသိတာ. ယထာသဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာ ဒသ ယထတ္ထာ စ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ, ယေန ပကာရေန ဒေသိတာတိ ပကာရတ္ထဿ စ ယထာသဒ္ဒဿ, သဘာဝတ္ထဿ စ ယထာသဒ္ဒဿ သရူပေကသေသဝသေန ဧကသေသံ ကတွာ ‘‘ယထာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဒဘာဇနီယေ ပနဿ ယထတ္ထေသု ဧကေကဿ ယောဇနာဝသေန ‘‘ဒေသိတော’’တိ ဧကဝစနံ ကတံ.

'යථා බුද්ධේන දේසිතා' යන ගාථා පාදයට, පද විභාගයෙහි (පදභාජනීයෙහි) දැක්වූ අර්ථය අනුව මෙම සැසඳීම කළ යුතුය - එනම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ආනාපානසතිය යම් ආකාරයකින් දේශනා කළ සේක් ද, ඒ ආකාරයයි. 'යථා' ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ වූ දස වැදෑරුම් යථා අර්ථයන් සහ බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ ආකාරය යන ප්‍රකාර අර්ථයත්, ස්වභාව අර්ථයත් ඇති 'යථා' ශබ්ද දෙකෙන් ඒකශේෂ ක්‍රමයට එක් පදයක් ඉතිරි කර 'යථා' කියා පවසන ලද බව දත යුතුය. පද විභාගයෙහිදී එහි එක් එක් අර්ථයන්ට ගැලපෙන සේ 'දේසිතෝ' කියා ඒක වචනයෙන් යොදන ලදී.

‘‘သောတိ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ဟောတိ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အာဒိပဒေပိ ယဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါတိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. လောကတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ပဘာသေတီတိ အတ္တနော ဉာဏဿ ပါကဋံ ကရောတီတိ အတ္ထော[Pg.87]. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာတိ သာဝကပါရမိဉာဏေနပိ ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝေန. ဩဘာသေတီတိ ကာမာဝစရဘူတံ လောကံ. ဘာသေတီတိ ရူပါဝစရဘူတံ လောကံ. ပဘာသေတီတိ အရူပါဝစရဘူတံ လောကံ.

'ඔහු ගිහියෙකු හෝ පැවිද්දෙකු හෝ වෙයි' යනුවෙන් පද විභාගයෙහි පැවසූ බැවින්, මුල් පදයෙහි ද 'යම් ගිහියෙකුගේ හෝ පැවිද්දෙකුගේ' යැයි කියන ලද්දේම වෙයි. ලෝක යන පදයේ අර්ථය පවසන ලද්දේමය. 'පභාසේති' යනු තමන්ගේ ඥානය ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. 'අභිසම්බුද්ධත්තා' යනු ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙන් පවා අවබෝධ කළ බැවිනි. 'ඔභාසේති' යනු කාමාවචර ලෝකයයි. 'භාසේති' යනු රූපාවචර ලෝකයයි. 'පභාසේති' යනු අරූපාවචර ලෝකය ප්‍රභාමත් කිරීමයි.

အရိယဉာဏန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ. မဟိကာ မုတ္တောတိ မဟိကာယ မုတ္တော. မဟိကာတိ နီဟာရော ဝုစ္စတိ. မဟိယာ မုတ္တောတိပိ ပါဌော. ဓူမရဇာ မုတ္တောတိ ဓူမတော စ ရဇတော စ မုတ္တော. ရာဟုဂဟဏာ ဝိပ္ပမုတ္တောတိ ရာဟုနော စန္ဒဿ အာသန္နုပက္ကိလေသတ္တာ ဒွီဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. ဘာသတေ ဣတိ သဩဘာသဋ္ဌေန. တပတေ ဣတိ သတေဇဋ္ဌေန. ဝိရောစတေ ဣတိ ရုစိရဋ္ဌေန. ဧဝမေဝန္တိ ဧဝံ ဧဝံ. ယသ္မာ ပန စန္ဒောပိ သယံ ဘာသန္တော တပန္တော ဝိရောစန္တော ဣမံ ဩကာသလောကံ ဩဘာသေတိ, ဘိက္ခု စ ပညာယ ဘာသန္တော တပန္တော ဝိရောစန္တော ဣမံ ခန္ဓာဒိလောကံ ပညာယ ဩဘာသေတိ, တသ္မာ ဥဘယတြာပိ ‘‘ဘာသေတီ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဘာသတေ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ဝုတ္တေ ဟေတုအတ္ထောပိ ဝုတ္တော ဟောတိ. အတိဝိသဒတရာဘသူရိယောပမံ အဂ္ဂဟေတွာ ကသ္မာ စန္ဒောပမာ ဂဟိတာတိ စေ? သဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟဝူပသမေန သန္တဿ ဘိက္ခုနော သန္တဂုဏယုတ္တစန္ဒောပမာ အနုစ္ဆဝိကာတိ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ အာနာပါနဿတိဘာဝနာသိဒ္ဓိသာဓကံ ယောဂါဝစရံ ထုနိတွာ ဣမာနိ တေရသ ဝေါဒါနေ ဉာဏာနီတိ တာနိ ဉာဏာနိ နိဂမေတွာ ဒဿေတီတိ.

'ආර්ය ඥානය' යනු අරිහත් මාර්ග ඥානයයි. 'මහිකා මුත්තෝ' යනු මීදුමෙන් මිදුණු යන්නයි. 'මහිකා' යනු මීදුමට නමකි. 'මහියා මුත්තෝ' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'ධූමරජා මුත්තෝ' යනු දුමෙන් හා දූවිල්ලෙන් මිදුණු යන්නයි. 'රාහුගහණා විප්පමුත්තෝ' යනු රාහු අසුරයා විසින් චන්ද්‍රයාට පමුණුවන ආසන්න උපක්ලේශයක් බැවින් උපසර්ග දෙකකින් (වි-ප්‍ර) විශේෂ කොට දක්වන ලදී. 'භාසතේ' යනු තමාගේ ආලෝකයෙන් බැබළෙන බැවිනි. 'තපතේ' යනු තමාගේ තේජසින් බැබළෙන බැවිනි. 'විරෝචතේ' යනු දැකුම්කලු බවින් බැබළෙන බැවිනි. 'එවමේවං' යනු එලෙසින්ම යන්නයි. මක්නිසාද යත්, චන්ද්‍රයා තනිවම බබළමින්, තැපෙමින්, විරාජමාන වෙමින් මේ ආකාශ ලෝකය ආලෝකවත් කරන්නාක් මෙන්, භික්ෂුව ද ප්‍රඥාවෙන් බබළමින්, තැපෙමින්, විරාජමාන වෙමින් මේ ස්කන්ධ ලෝකය ප්‍රඥාවෙන් ආලෝකවත් කරයි. එබැවින් අවස්ථා දෙකේදීම 'භාසේති' යැයි නොකියා 'භාසතේ' යනුවෙන් ම පවසන ලදී. මෙසේ කී විට හේතු අර්ථය ද කියන ලද්දේ වෙයි. ඉතා පැහැදිලි ආලෝකය ඇති සූර්යයාගේ උපමාව නොගෙන චන්ද්‍ර උපමාව ගත්තේ ඇයිද යත්, සියලු කෙලෙස් දැවිලි සන්සිඳීමෙන් ශාන්ත වූ භික්ෂුවට, ශාන්ත ගුණයෙන් යුත් චන්ද්‍ර උපමාව ම උචිත බැවින් එය ගන්නා ලද බව දත යුතුය. මෙසේ ආනාපානසති භාවනාව සාර්ථක කරගත් යෝගාවචරයාට ප්‍රශංසා කොට, 'මේ වෝදාන ඥාන දහතුනයි' කියා එම ඥානයන් නිගමනය කර දක්වයි.

ဝေါဒါနဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වෝදාන ඥාන නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. သတောကာရိဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

5. සතෝකාරී ඥාන නිද්දේස වර්ණනාව

၁၆၃. သတောကာရိဉာဏနိဒ္ဒေသေ မာတိကာယံ ဣဓ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဘိက္ခု. အယဉှိ ဧတ္ထ ဣဓ-သဒ္ဒေါ သဗ္ဗပ္ပကာရအာနာပါနဿတိသမာဓိနိဗ္ဗတ္တကဿ ပုဂ္ဂလဿ သန္နိဿယဘူတသာသနပရိဒီပနော, အညသာသနဿ တထာဘာဝပဋိသေဓနော စ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော…ပေ… သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဘိ အညေဟီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉; အ. နိ. ၄.၂၄၁).

163. සතෝකාරී ඥාන නිද්දේසයෙහි මාතෘකාවෙහි එන 'ඉධ භික්ඛු' යනු මෙම ශාසනයෙහි භික්ෂුවයි. මෙහි ඇති 'ඉධ' යන ශබ්දය සියලු ආකාරයෙන් ආනාපානසති සමාධිය උපදවන පුද්ගලයාට පිහිට වන බුද්ධ ශාසනය පෙන්වා දෙන්නකි, අන්‍ය ශාසනයන්හි එබඳු බවක් නොමැති බව පවසන්නකි. මේ බව මෙසේ පවසා ඇත: 'මහණෙනි, මෙහිම (මෙම ශාසනයෙහිම) ශ්‍රමණයා ඇත... අන්‍ය වාදයන් ශ්‍රමණයන්ගෙන් ශුන්‍යය'.

အရညဂတော ဝါ ရုက္ခမူလဂတော ဝါ သုညာဂါရဂတော ဝါတိ ဣဒမဿ အာနာပါနဿတိသမာဓိ ဘာဝနာနုရူပသေနာသနပရိဂ္ဂဟပရိဒီပနံ. ဣမဿ [Pg.88] ဟိ ဘိက္ခုနော ဒီဃရတ္တံ ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု အနုဝိသဋံ စိတ္တံ အာနာပါနဿတိသမာဓိအာရမ္မဏံ အဘိရုဟိတုံ န ဣစ္ဆတိ, ကူဋဂေါဏယုတ္တရထော ဝိယ ဥပ္ပထမေဝ ဓာဝတိ. တသ္မာ သေယျထာပိ နာမ ဂေါပေါ ကူဋဓေနုယာ သဗ္ဗံ ခီရံ ပိဝိတွာ ဝဍ္ဎိတံ ကူဋဝစ္ဆံ ဒမေတုကာမော ဓေနုတော အပနေတွာ ဧကမန္တေ မဟန္တံ ထမ္ဘံ နိခဏိတွာ တတ္ထ ယောတ္တေန ဗန္ဓေယျ, အထဿ သော ဝစ္ဆော ဣတော စိတော စ ဝိပ္ဖန္ဒိတွာ ပလာယိတုံ အသက္ကောန္တော တမေဝ ထမ္ဘံ ဥပနိသီဒေယျ ဝါ ဥပနိပဇ္ဇေယျ ဝါ, ဧဝမေဝ ဣမိနာပိ ဘိက္ခုနာ ဒီဃရတ္တံ ရူပါရမ္မဏာဒိရသပါနဝဍ္ဎိတံ ဒုဋ္ဌစိတ္တံ ဒမေတုကာမေန ရူပါဒိအာရမ္မဏတော အပနေတွာ အရညံ ဝါ ရုက္ခမူလံ ဝါ သုညာဂါရံ ဝါ ပဝေသေတွာ တတ္ထ အဿာသပဿာသထမ္ဘေ သတိယောတ္တေန ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧဝမဿ တံ စိတ္တံ ဣတော စိတော စ ဝိပ္ဖန္ဒိတွာပိ ပုဗ္ဗေ အာစိဏ္ဏာရမ္မဏံ အလဘမာနံ သတိယောတ္တံ ဆိန္ဒိတွာ ပလာယိတုံ အသက္ကောန္တံ တမေဝါရမ္မဏံ ဥပစာရပ္ပနာဝသေန ဥပနိသီဒတိ စေဝ ဥပနိပဇ္ဇတိ စ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘වනයට ගිය හෝ, රුක්මුලකට ගිය හෝ, ශුන්‍යාගාරයකට ගිය හෝ’ යනු මේ භික්ෂුවට ආනාපානසති සමාධි භාවනාවට අනුරූප සෙනසුන් පිරිසිඳ ගැනීම දක්වන පදයකි. දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ රූප ආදී අරමුණු වල විසිරී ගිය මේ භික්ෂුවගේ සිත ආනාපානසති සමාධි අරමුණට නැඟීමට (එහි පිහිටීමට) අකමැති වෙයි. එය නොමඟ දුවන දුෂ්ට ගොනුන් යෙදූ රථයක් වැනිය. එබැවින්, යම් සේ ගොපල්ලෙකු දුෂ්ට දෙනකගේ කිරි බී හැදී වැඩුණු දඩබ්බර වස්සෙකු හික්මවනු කැමැත්තේ, ඒ වස්සා දෙනගෙන් වෙන් කර, එක් පැත්තක මහත් කණුවක් සිටුවා එහි ලණුවකින් බඳින්නේය. එවිට ඒ වස්සා මෙහාටත් එහාටත් දඟලා පලා යාමට නොහැකිව ඒ කණුව අසලම හිඳ ගන්නේය හෝ නිදා ගන්නේය. එලෙසින්ම, දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ රූපාදී අරමුණු නමැති රස පානයෙන් වැඩුණු මේ දඩබ්බර සිත හික්මවනු කැමති භික්ෂුව විසින් ද සිත රූපාදී අරමුණු වලින් ඉවත් කොට, වනයට හෝ රුක්මුලකට හෝ ශුන්‍යාගාරයකට වැදී, එහිදී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නමැති කණුවෙහි සිහිය නමැති ලණුවෙන් සිත බැඳ තැබිය යුතුය. එවිට ඔහුගේ ඒ සිත එහා මෙහා විසිරී ගියත්, පෙර පුරුදු අරමුණු නොලැබෙන බැවින් ද, සිහිය නමැති ලණුව කඩා පලා යාමට නොහැකි බැවින් ද, උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහිම රැඳෙයි, එහිම වෙසෙයි. ඒ බව පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ වදාළහ.

‘‘ယထာ ထမ္ဘေ နိဗန္ဓေယျ, ဝစ္ဆံ ဒမံ နရော ဣဓ;

ဗန္ဓေယျေဝံ သကံ စိတ္တံ, သတိယာရမ္မဏေ ဒဠှ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၁၇;

ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၆၅;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၄;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၇) –

“යම් සේ ගොපල්ලෙකු හික්මවිය යුතු වස්සෙකු කණුවක බඳින්නේ ද, එසේම මෙහි යෝගී පුද්ගලයා තමාගේ සිත සිහිය නමැති අරමුණෙහි (ආනාපානසතියෙහි) දැඩි කොට බැඳ තැබිය යුතුය.”

ဧဝမဿ တံ သေနာသနံ ဘာဝနာနုရူပံ ဟောတိ. အထ ဝါ ယသ္မာ ဣဒံ ကမ္မဋ္ဌာနပ္ပဘေဒေ မုဒ္ဓဘူတံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ဝိသေသာဓိဂမဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရပဒဋ္ဌာနံ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဣတ္ထိပုရိသဟတ္ထိအဿာဒိသဒ္ဒသမာကုလံ ဂါမန္တံ အပရိစ္စဇိတွာ န သုကရံ ဘာဝေတုံ သဒ္ဒကဏ္ဋကတ္တာ ဈာနဿ. အဂါမကေ ပန အရညေ သုကရံ ယောဂါဝစရေန ဣဒံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အာနာပါနစတုက္ကဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ. တသ္မာ တဿ အနုရူပံ သေနာသနံ ဥပဒိသန္တော ဘဂဝါ ‘‘အရညဂတော ဝါ’’တိအာဒိမာဟ, တထေဝ ထေရော.

මෙසේ ඒ සෙනසුන ඔහුට භාවනාවට අනුරූප වෙයි. එසේම යම් හෙයකින් කර්මස්ථාන ප්‍රභේද අතර මුදුන් මල්කඩ බඳු වූ, සියලු බුදු-පසේබුදු-මහ රහතන් වහන්සේලාගේ විශේෂ අධිගමයන්ට හා දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණයට හේතු වූ මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය, ස්ත්‍රී, පුරුෂ, ඇතා, අශ්වයා ආදීන්ගේ ශබ්දවලින් ගහණ වූ ගම්මානයක සිට වැඩීම පහසු නැත. මන්දයත්, ශබ්දය ධ්‍යානයට කටුවක් බඳු හෙයිනි. ජනාවාස නොවන වනයක නම් යෝගාවචරයාට මේ කර්මස්ථානය මැනවින් ගෙන ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානය උපදවාගෙන, එයම පාදක කරගෙන සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කොට අග්‍රඵලය වූ රහත් බවට පැමිණීම පහසුය. එබැවින් ඔහුට අනුරූප සෙනසුන් පෙන්වා දෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරණ්‍යගතෝ වා’ යනාදිය වදාළ සේක. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ ද එසේම වදාළහ.

ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစရိယော ဝိယ ဟိ ဘဂဝါ, သော ယထာ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစရိယော နဂရဘူမိံ ပဿိတွာ သုဋ္ဌု ဥပပရိက္ခိတွာ ‘‘ဧတ္ထ နဂရံ မာပေထာ’’တိ ဥပဒိသတိ, သောတ္ထိနာ စ နဂရေ နိဋ္ဌိတေ ရာဇကုလတော မဟာသက္ကာရံ လဘတိ, ဧဝမေဝံ ယောဂါဝစရဿ အနုရူပံ သေနာသနံ ဥပပရိက္ခိတွာ ‘‘ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥပဒိသတိ, တတော တတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုတ္တေန ယောဂိနာ ကမေန [Pg.89] အရဟတ္တေ ပတ္တေ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါ’’တိ မဟန္တံ သက္ကာရံ လဘတိ. အယံ ပန ဘိက္ခု ‘‘ဒီပိသဒိသော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ဟိ မဟာဒီပိရာဇာ အရညေ တိဏဂဟနံ ဝါ ဝနဂဟနံ ဝါ ပဗ္ဗတဂဟနံ ဝါ နိဿာယ နိလီယိတွာ ဝနမဟိံသဂေါကဏ္ဏသူကရာဒယော မိဂေ ဂဏှာတိ, ဧဝမေဝံ အယံ အရညာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုဉ္ဇန္တော ဘိက္ခု ယထာက္ကမေန သောတာပတ္တိသကဒါဂါမိအနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂေ စေဝ အရိယဖလာနိ စ ဂဏှာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වාස්තුවිද්‍යා ඇදුරෙකු වැනිය. ඒ වාස්තුවිද්‍යා ඇදුරා නගරයක් තැනීමට සුදුසු භූමිය දැක, මැනවින් පරීක්ෂා කොට, ‘මෙහි නගරය ඉදිකරන්න’ යැයි උපදෙස් දී, නගරය සාර්ථකව නිම වූ පසු රජකුලයෙන් මහත් පුදසත්කාර ලබන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද යෝගාවචරයාට අනුරූප සෙනසුන පරීක්ෂා කොට ‘මෙහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදිය යුතුය’ යි උපදෙස් දෙන සේක. ඉන්පසු එහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදුණු යෝගියා පිළිවෙළින් රහත් බවට පත් වූ විට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධයහ’ යි පවසා උන්වහන්සේට මහත් පූජා සත්කාර කරයි. තවද මේ භික්ෂුව ‘දිවියෙකු (ව්‍යාඝ්‍රයෙකු) වැනි’ යැයි කියනු ලැබේ. මන්දයත්, මහා ව්‍යාඝ්‍ර රාජයෙක් වනයෙහි තණ පඳුරු, වනය හෝ පර්වත නිම්න ඇසුරු කොට සැඟවී සිටිමින් වල් මීහරකුන්, ගෝනුන්, ඌරන් වැනි මෘගයන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන්, වනයෙහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන මේ භික්ෂුව ද පිළිවෙළින් සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ අර්හත් මාර්ගයන් ද උතුම් වූ අරිය ඵලයන් ද ලබා ගන්නා බව දත යුතුය. ඒ බව පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ වදාළහ.

‘‘ယထာပိ ဒီပိကော နာမ, နိလီယိတွာ ဂဏှတေ မိဂေ;

တထေဝါယံ ဗုဒ္ဓပုတ္တော, ယုတ္တယောဂေါ ဝိပဿကော;

အရညံ ပဝိသိတွာန, ဂဏှာတိ ဖလမုတ္တမ’’န္တိ. (မိ. ပ. ၆.၁.၅);

“යම් සේ දිවියෙකු සැඟවී සිටිමින් මෘගයන් අල්ලා ගන්නේ ද, එසේම වීර්යවන්ත විදර්ශක බුද්ධ පුත්‍රයා වනයට පිවිස උතුම් වූ රහත් ඵලය ලබා ගනී.”

တေနဿ ပရက္ကမဇဝယောဂ္ဂဘူမိံ အရညသေနာသနံ ဒဿေန္တော ‘‘အရညဂတော ဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

එබැවින් ඔහුට වීර්යය වැඩීමට සුදුසු භූමියක් වූ වනසෙනසුන පෙන්වා දෙමින් ‘අරණ්‍යගතෝ වා’ යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ အရညဂတောတိ ဥပရိ ဝုတ္တလက္ခဏံ ယံကိဉ္စိ ပဝိဝေကသုခံ အရညံ ဂတော. ရုက္ခမူလဂတောတိ ရုက္ခသမီပံ ဂတော. သုညာဂါရဂတောတိ သုညံ ဝိဝိတ္တောကာသံ ဂတော. ဧတ္ထ စ ဌပေတွာ အရညဉ္စ ရုက္ခမူလဉ္စ အဝသေသသတ္တဝိဓသေနာသနံ ဂတောပိ ‘‘သုညာဂါရဂတော’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. နဝဝိဓဉှိ သေနာသနံ. ယထာဟ – ‘‘သော ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ ဘဇတိ အရညံ ရုက္ခမူလံ ပဗ္ဗတံ ကန္ဒရံ ဂိရိဂုဟံ သုသာနံ ဝနပတ္ထံ အဗ္ဘောကာသံ ပလာလပုဉ္ဇ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၀၈). ဧဝမဿ ဥတုတ္တယာနုကူလံ ဓာတုစရိယာနုကူလဉ္စ အာနာပါနဿတိဘာဝနာနုရူပံ သေနာသနံ ဥပဒိသိတွာ အလီနာနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကံ သန္တမိရိယာပထံ ဥပဒိသန္တော နိသီဒတီတိ အာဟ. အထဿ နိသဇ္ဇာယ ဒဠှဘာဝံ အဿာသပဿာသာနံ ပဝတ္တနသမတ္ထတံ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟူပါယဉ္စ ဒဿေန္တော ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပလ္လင်္ကန္တိ သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသနံ. အာဘုဇိတွာတိ ဗန္ဓိတွာ. ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယာတိ ဥပရိမသရီရံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ အဋ္ဌာရသ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒေတွာ. ဧဝဉှိ နိသိန္နဿ ဓမ္မမံသနှာရူနိ န ပဏမန္တိ. အထဿ ယာ တေသံ ပဏမနပစ္စယာ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာသု အနုပ္ပဇ္ဇမာနာသု စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပရိပတတိ, ဝုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဥပဂစ္ဆတိ.

එහි ‘අරණ්‍යගතෝ’ යනු මතු දැක්වෙන ලක්ෂණ ඇති, විවේක සුවය දෙන යම්කිසි වනයකට ගිය බවයි. ‘රුක්ඛමූලගතෝ’ යනු ගසක් සමීපයට ගිය බවයි. ‘සුඤ්ඤාගාරගතෝ’ යනු හිස් වූ විවේකී ස්ථානයකට ගිය බවයි. මෙහිදී වනය හා රුක්මුල හැරුණු විට ඉතිරි සත් වැදෑරුම් සෙනසුන් වලට ගිය භික්ෂුව ද ‘සුඤ්ඤාගාරගත’ යැයි පැවසිය හැකිය. මන්ද සෙනසුන් නව වැදෑරුම් වන බැවිනි. එය විභංග ප්‍රකරණයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘ඔහු විවේකී සෙනසුනක් ඇසුරු කරයි; එනම් වනය, රුක්මුල, පර්වතය, කඳුරැල්ල, ගිරිගුහාව, සොහොන, වනපෙත, එළිමහන, පිදුරු ගොඩ යනාදියයි’. මෙසේ ඔහුට සෘතු තුනට අනුකූල වූ ද, ධාතු චර්යාවන්ට අනුකූල වූ ද, ආනාපානසති භාවනාවට ගැලපෙන සෙනසුන පෙන්වා දී, අලස බවින් හා නොසන්සුන් බවින් තොර වූ ශාන්ත ඉරියව්ව පෙන්වා දෙමින් ‘නිසීදති’ (හිඳගනියි) යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු ඔහුගේ හිඳගැනීමේ ස්ථාවර බව ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පැවැත්වීමේ හැකියාව ද, අරමුණ ග්‍රහණය කරගන්නා ක්‍රමය ද පෙන්වා දෙමින් ‘පල්ලංකං ආභුජිත්වා’ (පළක් බැඳ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පල්ලංක’ යනු දෙපැත්තෙන් කලවා මැනවින් බැඳ හිඳගැනීමයි. ‘ආභුජිත්වා’ යනු පළක් බැඳගැනීමයි. ‘උජුං කායං පණිධාය’ යනු කයේ උඩු කොටස ඍජුව තබාගෙන, පිටකොන්දේ කටු දහඅට එකිනෙක මනාව සම්බන්ධ වන සේ තබා ගැනීමයි. මෙසේ හිඳගත් විට සම, මස් හා නහර පීඩාවට පත් නොවේ. එවිට ඒ පටක තෙරපීම නිසා මොහොතින් මොහොත ඇති විය හැකි වේදනාවන් හට නොගනී. ඒ වේදනා හට නොගන්නා විට සිත ඒකාග්‍ර වෙයි, කර්මස්ථානය ගිලිහී නොයයි, භාවනාව දියුණුවට හා වර්ධනයට පත් වෙයි.

ပရိမုခံ [Pg.90] သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံ သတိံ ဌပယိတွာ. သော သတောဝ အဿသတိ သတော ပဿသတီတိ သော ဘိက္ခု ဧဝံ နိသီဒိတွာ ဧဝဉ္စ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ တံ သတိံ အဝိဇဟန္တော သတော ဧဝ အဿသတိ သတော ပဿသတိ, သတောကာရီ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’ යනු කර්මස්ථානය දෙසට සිහිය යොමු කොට තබා ගැනීමයි. ‘සෝ සතෝව අස්සසති සතෝ පස්සසති’ යනු ඒ භික්ෂුව එලෙස වාඩි වී, එලෙස සිහිය පිහිටුවාගෙන, ඒ සිහිය අත්නොහැර සිහියෙන් යුතුවම ආශ්වාස කරයි, සිහියෙන් යුතුවම ප්‍රශ්වාස කරයි, එනම් සිහියෙන් ක්‍රියා කරන්නෙකු වෙයි යන්නයි.

ဣဒါနိ ယေဟိ ပကာရေဟိ သတောကာရီ ဟောတိ, တေ ပကာရေ ဒဿေတုံ ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တောတိ ဒီဃံ ဝါ အဿာသံ ပဝတ္တယန္တော. တထာ ရဿံ. ယာ ပန နေသံ ဒီဃရဿတာ, သာ ကာလဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကဒါစိ ဟိ မနုဿာ ဟတ္ထိအဟိအာဒယော ဝိယ ကာလဝသေန ဒီဃံ အဿသန္တိ စ ပဿသန္တိ စ, ကဒါစိ သုနခသသာဒယော ဝိယ ရဿံ. အညထာ ဟိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာ အဿာသပဿာသာ ဒီဃရဿာ နာမ န ဟောန္တိ. တသ္မာ တေ ဒီဃံ ကာလံ ပဝိသန္တာ စ နိက္ခမန္တာ စ ဒီဃာ, ရဿံ ကာလံ ပဝိသန္တာ စ နိက္ခမန္တာ စ ရဿာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတြာယံ ဘိက္ခု ဥပရိ ဝုတ္တေဟိ နဝဟာကာရေဟိ ဒီဃံ အဿသန္တော စ ပဿသန္တော စ ဒီဃံ အဿသာမိ, ပဿသာမီတိ ပဇာနာတိ, တထာ ရဿံ.

දැන් යම් ක්‍රමවලින් සිහියෙන් යුක්තව කටයුතු කරන්නේ වේ ද, ඒ ක්‍රම දැක්වීම සඳහා "දීඝං වා අස්සසන්තෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "දීඝං වා අස්සසන්තෝ" යනු දීර්ඝ වූ ආශ්වාසය පවත්වන්නා වූ යන්නයි. ප්‍රශ්වාසය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. ඔවුන්ගේ යම් දීර්ඝ හෝ කෙටි බවක් ඇද්ද, එය කාලය අනුව තේරුම් ගත යුතුය. ඇතැම් විට මිනිසුන් ඇතින්නන් හා සර්පයන් මෙන් දීර්ඝ කාලයක් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරති. ඇතැම් විට සුනඛයන් හා හාවුන් මෙන් කෙටි කාලයක් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරති. එසේ නොමැති නම් සියුම් වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස දීර්ඝ හෝ කෙටි යැයි කිව නොහැකිය. එබැවින් දීර්ඝ කාලයක් ඇතුළු වන හා පිටවන ඒවා දීර්ඝ ලෙස ද, කෙටි කාලයක් ඇතුළු වන හා පිටවන ඒවා කෙටි ලෙස ද තේරුම් ගත යුතුය. එහිදී මේ භික්ෂුව ඉහත සඳහන් කරන ලද ආකාර නවයකින් දීර්ඝව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමින් "දීර්ඝව ආශ්වාස කරමි, දීර්ඝව ප්‍රශ්වාස කරමි" යි දැනගනී. කෙටි ඒවා ද එලෙසමය.

ဧဝံ ပဇာနတော စ –

මෙසේ දැනගන්නා වූ භික්ෂුවට -

‘‘ဒီဃော ရဿော စ အဿာသော, ပဿာသောပိ စ တာဒိသော;

စတ္တာရော ဝဏ္ဏာ ဝတ္တန္တိ, နာသိကဂ္ဂေဝ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၁၉;

ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၆၅);

"දීර්ඝ හා කෙටි වූ ආශ්වාසය ද, ප්‍රශ්වාසය ද එබඳුමය. මේ ආකාර සතර භික්ෂුවගේ නාසිකාග්‍රයෙහි (නාස් පුඩු අග) පවතින්නේය."

နဝန္နဉ္စဿ အာကာရာနံ ဧကေနာကာရေန ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ အဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ. သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီတိ သကလဿ အဿာသကာယဿာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ဝိဒိတံ ကရောန္တော ပါကဋံ ကရောန္တော အဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ. သကလဿ ပဿာသကာယဿာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ဝိဒိတံ ကရောန္တော ပါကဋံ ကရောန္တော ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ. ဧဝံ ဝိဒိတံ ကရောန္တော ပါကဋံ ကရောန္တော ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန အဿသတိ စေဝ ပဿသတိ စ. တသ္မာ ‘‘အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီ’’တိ [Pg.91] ဝုစ္စတိ. ဧကဿ ဟိ ဘိက္ခုနော စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဝိသဋေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၁၉; ပါရာ. ၂.၁၆၅) အဿာသကာယေ, ပဿာသကာယေ ဝါ အာဒိ ပါကဋော ဟောတိ, န မဇ္ဈပရိယောသာနံ. သော အာဒိမေဝ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, မဇ္ဈပရိယောသာနေ ကိလမတိ. ဧကဿ မဇ္ဈံ ပါကဋံ ဟောတိ, န အာဒိပရိယောသာနံ. သော မဇ္ဈမေဝ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, အာဒိပရိယောသာနေ ကိလမတိ. ဧကဿ ပရိယောသာနံ ပါကဋံ ဟောတိ, န အာဒိမဇ္ဈံ. သော ပရိယောသာနံယေဝ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, အာဒိမဇ္ဈေ ကိလမတိ. ဧကဿ သဗ္ဗံ ပါကဋံ ဟောတိ, သော သဗ္ဗမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, န ကတ္ထစိ ကိလမတိ. တာဒိသေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ’’တိအာဒိ.

ඔහුගේ ආකාර නවයෙන් එක් ආකාරයකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව සම්පූර්ණ වන බව තේරුම් ගත යුතුය. "සබ්බකායපටිසංවේදී අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති" (සියලු ආශ්වාස කය පිළිබඳ අවබෝධයෙන් යුක්තව ආශ්වාස කරමියි හික්මෙයි). "සබ්බකායපටිසංවේදී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති" යනු මුළු ආශ්වාස කයෙහිම මුල, මැද සහ අග පැහැදිලි කර ගනිමින් ආශ්වාස කරමියි හික්මෙයි. මුළු ප්‍රශ්වාස කයෙහි මුල, මැද සහ අග පැහැදිලි කර ගනිමින් ප්‍රශ්වාස කරමියි හික්මෙයි. මෙසේ ප්‍රකට කර ගනිමින් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් ආශ්වාස ද කරයි, ප්‍රශ්වාස ද කරයි. එබැවින් "ආශ්වාස කරමියි, ප්‍රශ්වාස කරමියි හික්මෙයි" යැයි කියනු ලැබේ. එක් භික්ෂුවකට අතිශය සියුම් වූ ආශ්වාස කයෙහි හෝ ප්‍රශ්වාස කයෙහි මුල ප්‍රකට වෙයි, මැද හා අග ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට මුල පමණක් ග්‍රහණය කර ගත හැකි අතර මැද හා අග පිළිබඳව වෙහෙසට පත් වෙයි. එක් අයෙකුට මැද ප්‍රකට වන අතර මුල හා අග ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට මැද පමණක් ග්‍රහණය කර ගත හැකි අතර මුල හා අග පිළිබඳව වෙහෙසට පත් වෙයි. එක් අයෙකුට අග ප්‍රකට වන අතර මුල හා මැද ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට අග පමණක් ග්‍රහණය කර ගත හැකි අතර මුල හා මැද පිළිබඳව වෙහෙසට පත් වෙයි. තවත් අයෙකුට සියල්ල (මුල, මැද, අග) ප්‍රකට වෙයි. ඔහුට සියල්ල ග්‍රහණය කර ගත හැකි අතර කිසිදු තැනකදී වෙහෙසට පත් නොවේ. එවැනි අයෙකු විය යුතු බව දක්වමින් "සබ්බකායපටිසංවේදී" යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ သိက္ခတီတိ ဧဝံ ဃဋတိ ဝါယမတိ. ယော ဝါ တထာဘူတဿ သံဝရော, အယမေတ္ထ အဓိသီလသိက္ခာ. ယော တထာဘူတဿ သမာဓိ, အယံ အဓိစိတ္တသိက္ခာ. ယာ တထာဘူတဿ ပညာ, အယံ အဓိပညာသိက္ခာတိ ဣမာ တိဿော သိက္ခာယော တသ္မိံ အာရမ္မဏေ တာယ သတိယာ တေန မနသိကာရေန သိက္ခတိ အာသေဝတိ ဘာဝေတိ ဗဟုလီကရောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ ယသ္မာ ပုရိမနယေန ကေဝလံ အဿသိတဗ္ဗံ ပဿသိတဗ္ဗမေဝ စ, န အညံ ကိဉ္စိ ကာတဗ္ဗံ, ဣတော ပဋ္ဌာယ ပန ဉာဏုပ္ပာဒနာဒီသု ယောဂေါ ကရဏီယော. တသ္မာ တတ္ထ ‘‘အဿသာမီတိ ပဇာနာတိ ပဿသာမီတိ ပဇာနာတိ’’စ္စေဝ ဝတ္တမာနကာလဝသေန ပါဠိံ ဝတွာ ဣတော ပဋ္ဌာယ ကတ္တဗ္ဗဿ ဉာဏုပ္ပာဒနာဒိနော အာ-ကာရဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ အဿသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန အနာဂတကာလဝသေန ပါဠိ အာရောပိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි "සික්ඛති" (හික්මෙයි) යනු මෙසේ උත්සාහ කරයි, වෙර වඩයි යන්නයි. එවැනි වූවෙකුගේ යම් සංවරයක් වේ ද එය අධිසීල ශික්ෂාවයි. එවැනි වූවෙකුගේ යම් සමාධියක් වේ ද එය අධිචිත්ත ශික්ෂාවයි. එවැනි වූවෙකුගේ යම් ප්‍රඥාවක් වේ ද එය අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවයි. මෙසේ මෙම ශික්ෂා තුන එම අරමුණෙහි ලා එම සිහියෙන් හා එම මනසිකාරයෙන් යුක්තව පුහුණු කරයි, ආසේවනය කරයි, වඩයි, බහුලව සිදු කරයි. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. එහි පෙර ක්‍රමයෙහි හුදෙක් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීම පමණක් කළ යුතුව තිබූ බැවින් ද, වෙනත් කිසිවක් කළ යුතු නොවූ බැවින් ද, මෙතැන් සිට ඥානය උපදවා ගැනීම ආදියෙහි යෙදිය යුතු බැවින් ද, එහි "ආශ්වාස කරමියි දැනගනී, ප්‍රශ්වාස කරමියි දැනගනී" යනුවෙන් වර්තමාන කාලය උපයෝගී කරගෙන පාළිය වදාරා, මෙතැන් සිට කළ යුතු ඥානය උපදවා ගැනීම් ආදී ක්‍රම දැක්වීම පිණිස "සියලු කය පිළිවිඳිමින් ආශ්වාස කරමියි" යනාදී වශයෙන් අනාගත කාලය ඇසුරින් පාළිය තබන ලද බව තේරුම් ගත යුතුය.

ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ…ပေ… သိက္ခတီတိ ဩဠာရိကံ အဿာသပဿာသသင်္ခါတံ ကာယသင်္ခါရံ ပဿမ္ဘေန္တော ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တော နိရောဓေန္တော ဝူပသမေန္တော အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ.

"පස්සම්භයං කායසංඛාරං... සික්ඛති" යනු රළු වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සංඛ්‍යාත කායසංස්කාරයන් සන්සිඳුවමින්, නැවත නැවත සන්සිඳුවමින්, නිරුද්ධ කරමින්, ව්‍යුපසමනය කරමින් ආශ්වාස කරමි ප්‍රශ්වාස කරමියි හික්මෙයි.

တတြေဝံ ဩဠာရိကသုခုမတာ စ ပဿဒ္ဓိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗေ အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ကာယော စ စိတ္တဉ္စ သဒရထာ ဟောန္တိ ဩဠာရိကာ. ကာယစိတ္တာနံ ဩဠာရိကတ္တေ အဝူပသန္တေ အဿာသပဿာသာပိ ဩဠာရိကာ ဟောန္တိ, ဗလဝတရာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ, နာသိကာ နပ္ပဟောတိ, မုခေန အဿသန္တောပိ ပဿသန္တောပိ တိဋ္ဌတိ. ယဒါ ပနဿ ကာယောပိ [Pg.92] စိတ္တမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တိ, တဒါ တေ သန္တာ ဟောန္တိ ဝူပသန္တာ. တေသု ဝူပသန္တေသု အဿာသပဿာသာ သုခုမာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ, ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, နတ္ထီ’’တိ ဝိစေတဗ္ဗာကာရပ္ပတ္တာ ဟောန္တိ. သေယျထာပိ ပုရိသဿ ဓာဝိတွာ ပဗ္ဗတာ ဝါ ဩရောဟိတွာ မဟာဘာရံ ဝါ သီသတော ဩရောပေတွာ ဌိတဿ ဩဠာရိကာ အဿာသပဿာသာ ဟောန္တိ, နာသိကာ နပ္ပဟောတိ, မုခေန အဿသန္တောပိ ပဿသန္တောပိ တိဋ္ဌတိ. ယဒါ ပနေသ တံ ပရိဿမံ ဝိနောဒေတွာ နှတွာ စ ပိဝိတွာ စ အလ္လသာဋကံ ဟဒယေ ကတွာ သီတာယ ဆာယာယ နိပန္နော ဟောတိ, အထဿ တေ အဿာသပဿာသာ သုခုမာ ဟောန္တိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, နတ္ထီ’’တိ ဝိစေတဗ္ဗာကာရပ္ပတ္တာ, ဧဝမေဝံ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အပရိဂ္ဂဟိတကာလေတိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. တထာ ဟိဿ ပုဗ္ဗေ အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ‘‘ဩဠာရိကောဠာရိကေ ကာယသင်္ခါရေ ပဿမ္ဘေမီ’’တိ အာဘောဂသမန္နာဟာရမနသိကာရော နတ္ထိ, ပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ပန အတ္ထိ. တေနဿ အပရိဂ္ဂဟိတကာလတော ပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ကာယသင်္ခါရော သုခုမော ဟောတိ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

එහි රළු හා සියුම් බව මෙන්ම සන්සිඳීම මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය - මෙම භික්ෂුවට පෙර කමටහන් ග්‍රහණය නොකළ කාලයෙහි කය හා සිත පීඩා සහිතව රළු වේ. කය හා සිතේ රළු බව නොසන්සිඳුණු කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ද රළු වෙයි. ඒවා බලවත් ලෙස පවතින අතර නාසයෙන් පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින් කටින් ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීමට සිදු වෙයි. යම් කලෙක ඔහුගේ කය හා සිත ග්‍රහණය කරගනු ලැබේද, එවිට ඒවා ශාන්ත වෙයි, සන්සිඳෙයි. ඒවා සන්සිඳුණු කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සියුම්ව පවතී. ඒවා "ඇද්ද නැද්ද" කියා විමසා බැලිය යුතු තත්ත්වයට පත් වෙයි. යම් සේ දුව ගොස් හෝ කන්දකින් බැස හෝ මහා බරක් හිසින් බිම තබා සිටින පුරුෂයෙකුට රළු වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී ද, නාසයෙන් පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින් කටින් ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරයි ද, එසේම යම් කලෙක ඔහු ඒ විඩාව දුරු කර, ස්නානය කොට, පැන් පානය කොට, තෙත රෙද්දක් පපුව මත තබාගෙන සිසිල් සෙවණක වැතිර සිටින විට ඔහුගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සියුම් වී "ඇද්ද නැද්ද" යන මට්ටමට පත් වේ ද, එසේම මෙම භික්ෂුවගේ කමටහන් ග්‍රහණය නොකළ කාලය පිළිබඳව ද විස්තර කර තේරුම් ගත යුතුය. සැබවින්ම ඔහුට පෙර කමටහන් ග්‍රහණය නොකළ කාලයේ "රළු වූ කායසංස්කාරයන් සන්සිඳුවමි" යන ආභෝග, සමන්නාහාර, මනසිකාර නැත. නමුත් කමටහන් ග්‍රහණය කළ කාලයේදී ඒවා ඇත. එබැවින් කමටහන් ග්‍රහණය නොකළ කාලයට වඩා ග්‍රහණය කළ කාලයේදී කායසංස්කාර සියුම් වෙයි. එහෙයින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ වදාළහ -

‘‘သာရဒ္ဓေ ကာယေ စိတ္တေ စ, အဓိမတ္တံ ပဝတ္တတိ;

အသာရဒ္ဓမှိ ကာယမှိ, သုခုမံ သမ္ပဝတ္တတီ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၂၀;

ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၆၅);

"කය හා සිත පීඩාකාරී වූ විට (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය) අධික ලෙස පවතී. කය පීඩා රහිත වූ විට එය සියුම්ව පවතී."

ပရိဂ္ဂဟေပိ ဩဠာရိကော, ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေ သုခုမော. တသ္မိမ္ပိ ဩဠာရိကော, ပဌမဇ္ဈာနေ သုခုမော. ပဌမဇ္ဈာနေ စ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရေ စ ဩဠာရိကော, ဒုတိယဇ္ဈာနေ သုခုမော. ဒုတိယဇ္ဈာနေ စ တတိယဇ္ဈာနူပစာရေ စ ဩဠာရိကော, တတိယဇ္ဈာနေ သုခုမော. တတိယဇ္ဈာနေ စ စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေ စ ဩဠာရိကော, စတုတ္ထဇ္ဈာနေ အတိသုခုမော အပ္ပဝတ္တိမေဝ ပါပုဏာတိ. ဣဒံ တာဝ ဒီဃဘာဏကသံယုတ္တဘာဏကာနံ မတံ.

කමටහන් ග්‍රහණය කරන අවස්ථාවේදී ද රළු වේ, ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී සියුම් වේ. එහිදී ද රළු වේ, ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී සියුම් වේ. ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී හා ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වේ, ද්විතීය ධ්‍යානයේදී සියුම් වේ. ද්විතීය ධ්‍යානයේදී හා තෘතීය ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වේ, තෘතීය ධ්‍යානයේදී සියුම් වේ. තෘතීය ධ්‍යානයේදී හා චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වේ, චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී අතිශයින්ම සියුම් වී නොපැවැත්මටම පත් වෙයි. මෙය දීඝභාණක හා සංයුත්තභාණක ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ මතයයි.

မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေ ဩဠာရိကော, ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရေ သုခုမော’’တိ ဧဝံ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနတော ဥပရူပရိဇ္ဈာနူပစာရေပိ သုခုမတရံ ဣစ္ဆန္တိ. သဗ္ဗေသံယေဝ ပန မတေန အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ပဝတ္တကာယသင်္ခါရော ပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, ပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ပဝတ္တကာယသင်္ခါရော ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေ…ပေ… စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေ ပဝတ္တကာယသင်္ခါရော စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. အယံ တာဝ သမထေ နယော.

මජ්ඣිමභාණක (මධ්‍යම නිකාය භාණක) ස්වාමීන් වහන්සේලා පවසන්නේ, "ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී (කායසංඛාරය) ඕළාරික වන අතර, ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයේදී එය සූක්ෂ්ම වේ" යනුවෙනි. මෙලෙසින් පහළ පහළ ධ්‍යානයන්ට වඩා ඉහළ ඉහළ ධ්‍යාන උපචාරයන්හිදී පවා එය වඩාත් සූක්ෂ්ම වන බව උන්වහන්සේලා පිළිගනිති. එහෙත් සියලුම ආචාර්යවරුන්ගේ මතයට අනුව, කර්මස්ථානය පිරිසිඳ නොගත් කාලයෙහි පවත්නා කායසංඛාරය, පිරිසිඳ ගන්නා කාලයෙහි සංසිඳෙයි. පිරිසිඳ ගන්නා කාලයෙහි පවත්නා කායසංඛාරය ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයෙහිදී ද... පෙ... සිව්වන ධ්‍යාන උපචාරයෙහිදී පවත්නා කායසංඛාරය සිව්වන ධ්‍යානයෙහිදී සංසිඳෙයි. මෙය තාක් සමථයෙහි ක්‍රමයයි.

ဝိပဿနာယံ [Pg.93] ပန အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ပဝတ္တကာယသင်္ခါရော ဩဠာရိကော, မဟာဘူတပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော. သောပိ ဩဠာရိကော, ဥပါဒါရူပပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော. သောပိ ဩဠာရိကော, သကလရူပပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော. သောပိ ဩဠာရိကော, အရူပပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော. သောပိ ဩဠာရိကော, ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော. သောပိ ဩဠာရိကော, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော. သောပိ ဩဠာရိကော, သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနေ သုခုမော. သောပိ ဩဠာရိကော, လက္ခဏာရမ္မဏိက ဝိပဿနာယ သုခုမော. သောပိ ဒုဗ္ဗလဝိပဿနာယ ဩဠာရိကော, ဗလဝဝိပဿနာယ သုခုမော. တတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမေန ပစ္ဆိမေန ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမေတ္ထ ဩဠာရိကသုခုမတာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ တာဝေတ္ထ ကာယာနုပဿနာဝသေန ဝုတ္တဿ ပဌမစတုက္ကဿ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ.

විදර්ශනාවෙහිදී ද පිරිසිඳ නොගත් කාලයෙහි පවත්නා කායසංඛාරය ඕළාරික වන අතර, මහාභූත රූප පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි සූක්ෂ්ම වේ. එය ද ඕළාරික වන අතර, උපාදාය රූප පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි සූක්ෂ්ම වේ. එය ද ඕළාරික වන අතර, සියලු රූපයන් පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි සූක්ෂ්ම වේ. එය ද ඕළාරික වන අතර, අරූප (නාම) ධර්මයන් පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි සූක්ෂ්ම වේ. එය ද ඕළාරික වන අතර, රූප-අරූප දෙකම පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි සූක්ෂ්ම වේ. එය ද ඕළාරික වන අතර, ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි සූක්ෂ්ම වේ. එය ද ඕළාරික වන අතර, සප්‍රත්‍ය නාම-රූපයන් දැකීමේදී සූක්ෂ්ම වේ. එය ද ඕළාරික වන අතර, ලක්ෂණත්‍රය අරමුණු කරන විදර්ශනාවෙහිදී සූක්ෂ්ම වේ. එය ද දුබල විදර්ශනාවෙහිදී ඕළාරික වන අතර, බලවත් විදර්ශනාවෙහිදී සූක්ෂ්ම වේ. එහිදී පෙර සමථ ක්‍රමයෙහි කී පරිදිම, පෙර පෙර අවස්ථාවන්ට සාපේක්ෂව පසු පසු අවස්ථාවන්හිදී සංසිඳීම දත යුතුය. මෙසේ මෙහි ඕළාරික-සූක්ෂ්ම බව හා සංසිඳීම දත යුතුය. මෙය තාක් මෙහි කායානුපස්සනා වශයෙන් වදාල ප්‍රථම චතුෂ්කයෙහි අනුපූර්ව පද වර්ණනාවයි.

ယသ္မာ ပနေတ္ထ ဣဒမေဝ စတုက္ကံ အာဒိကမ္မိကဿ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တံ, ဣတရာနိ ပန တီဏိ စတုက္ကာနိ ဧတ္ထ ပတ္တဇ္ဈာနဿ ဝေဒနာစိတ္တဓမ္မာနုပဿနာဝသေန, တသ္မာ ဣမံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတွာ အာနာပါနစတုက္ကဇ္ဈာနပဒဋ္ဌာနာယ ဝိပဿနာယ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုကာမေန အာဒိကမ္မိကေန ကုလပုတ္တေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေန သီလပရိသောဓနာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ကတွာ သတ္တင်္ဂသမန္နာဂတဿ အာစရိယဿ သန္တိကေ ပဉ္စသန္ဓိကံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ. တတြိမေ ပဉ္စ သန္ဓယော ဥဂ္ဂဟော ပရိပုစ္ဆာ ဥပဋ္ဌာနံ အပ္ပနာ လက္ခဏန္တိ. တတ္ထ ဥဂ္ဂဟော နာမ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥဂ္ဂဏှနံ. ပရိပုစ္ဆာ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ပရိပုစ္ဆနံ. ဥပဋ္ဌာနံ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥပဋ္ဌာနံ. အပ္ပနာ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အပ္ပနာ. လက္ခဏံ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနဿ လက္ခဏံ, ‘‘ဧဝံ လက္ခဏမိဒံ ကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ကမ္မဋ္ဌာနသဘာဝူပဓာရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

මෙහි මෙම ප්‍රථම චතුෂ්කයම ආදිකම්මික (ආධුනික) යෝගාවචරයා සඳහා කර්මස්ථාන වශයෙන් වදාරන ලද බැවින් ද, ඉතිරි චතුෂ්ක තුන මෙහි ධ්‍යාන ලැබූවන් සඳහා වේදනා, චිත්ත සහ ධම්මානුපස්සනා වශයෙන් වදාරන ලද බැවින් ද; එබැවින් මෙම කර්මස්ථානය වඩා වඩාත් දියුණු කොට, ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානය පදනම් කරගත් විදර්ශනාවෙන් සිවුපිළිසිඹියාපත් අර්හත් භාවයට පැමිණෙනු කැමති ආධුනික කුලපුත්‍රයා විසින්, විසුද්ධිමග්ගයෙහි වදාල ක්‍රමයට සීල පාරිශුද්ධිය ආදී සියලු කටයුතු නිමවා, සප්ත අංගයන්ගෙන් සමන්නාගත ආචාර්යවරයෙකු වෙතින් පංච සන්ධික කර්මස්ථානය උගත යුතුය. එහි මෙම පංච සන්ධි නම්: උග්ගහ (ඉගෙනීම), පරිපුච්ඡා (විමසීම), උපට්ඨාන (වැටහීම), අප්පනා (පිහිටුවීම) සහ ලක්ඛණ (ලක්ෂණ දැන ගැනීම) යන මේවාය. එහි 'උග්ගහ' නම් කර්මස්ථානය ඉගෙනීමයි. 'පරිපුච්ඡා' නම් කර්මස්ථානය ගැන විමසා බැලීමයි. 'උපට්ඨාන' නම් කර්මස්ථානය (ප්‍රතිභාග නිමිත්ත) වැටහීමයි. 'අප්පනා' නම් කර්මස්ථානයෙහි සිත පිහිටුවීමයි. 'ලක්ඛණ' නම් කර්මස්ථානයේ ලක්ෂණයි. "මෙම කර්මස්ථානය මෙබඳු ලක්ෂණ ඇත්තකි" යි කර්මස්ථානයේ ස්වභාවය වටහා ගැනීම ලක්ඛණ නමි.

ဧဝံ ပဉ္စသန္ဓိကံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဏှန္တော အတ္တနာပိ န ကိလမတိ, အာစရိယမ္ပိ န ဝိဟေသေတိ. တသ္မာ ထောကံ ဥဒ္ဒိသာပေတွာ ဗဟုံ ကာလံ သဇ္ဈာယိတွာ ဧဝံ ပဉ္စသန္ဓိကံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာစရိယဿ သန္တိကေ ဝါ အညတ္ထ ဝါ အဋ္ဌာရသ ဒေါသယုတ္တေ ဝိဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတေ သေနာသနေ ဝသန္တေန ဥပစ္ဆိန္နခုဒ္ဒကပလိဗောဓေန ကတဘတ္တကိစ္စေန ဘတ္တသမ္မဒံ ပဋိဝိနောဒေတွာ သုခနိသိန္နေန ရတနတ္တယဂုဏာနုဿရဏေန စိတ္တံ သမ္ပဟံသေတွာ အာစရိယုဂ္ဂဟတော [Pg.94] ဧကပဒမ္ပိ အပရိဟာပေန္တေန ဣဒံ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. တတြာယံ မနသိကာရဝိဓိ –

මෙලෙස පංච සන්ධික කර්මස්ථානය උගන්නා තැනැත්තා තමා ද වෙහෙසට පත් නොවන අතර, ආචාර්යවරයා ද වෙහෙසට පත් නොකරයි. එබැවින් ස්වල්පයක් උගන්වා ගෙන බොහෝ කාලයක් සජ්ඣායනා කොට, මෙසේ පංච සන්ධික කර්මස්ථානය උගෙන, ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි හෝ වෙනත් ස්ථානයක හෝ අටළොස් දෝෂයෙන් යුත් විහාරයන් දුරු කොට, පංච අංගයකින් සමන්නාගත සේනාසනයක වසමින්, කුඩා වූ පරිබෝධයන් සිඳ දමා, ආහාර අනුභවය අවසන් කොට, බතෙහි ක්ලාන්තය දුරු කර, සුවසේ හිඳ, තෙරුවන් ගුණ සිහි කිරීමෙන් සිත ප්‍රබෝධමත් කරවාගෙන, ආචාර්යවරයාගෙන් උගත් කර්මස්ථානයෙන් එක පදයක් හෝ පිරිහෙන්නට නොදී, මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. එහිදී මෙනෙහි කළ යුතු පිළිවෙළ මෙසේය –

‘‘ဂဏနာ အနုဗန္ဓနာ, ဖုသနာ ဌပနာ သလ္လက္ခဏာ;

ဝိဝဋ္ဋနာ ပါရိသုဒ္ဓိ, တေသဉ္စ ပဋိပဿနာ’’တိ.

"ගණනා (ගණන් කිරීම), අනුබන්ධනා (අනුගමනය කිරීම), ඵුසනා (ස්පර්ශය), ඨපනා (අප්පනාව), සල්ලක්ඛණා (විදර්ශනාව), විවට්ටනා (මාර්ගය), පාරිසුද්ධි (ඵලය) සහ ඒවා පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (පටිපස්සනා) යනුයි."

တတ္ထ ဂဏနာတိ ဂဏနာယေဝ. အနုဗန္ဓနာတိ အနုဂမနာ. ဖုသနာတိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနံ. ဌပနာတိ အပ္ပနာ. သလ္လက္ခဏာတိ ဝိပဿနာ. ဝိဝဋ္ဋနာတိ မဂ္ဂေါ. ပါရိသုဒ္ဓီတိ ဖလံ. တေသဉ္စ ပဋိပဿနာတိ ပစ္စဝေက္ခဏာ. တတ္ထ ဣမိနာ အာဒိကမ္မိကေန ကုလပုတ္တေန ပဌမံ ဂဏနာယ ဣဒံ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. ဂဏေန္တေန ပန ပဉ္စန္နံ ဟေဋ္ဌာ န ဌပေတဗ္ဗံ, ဒသန္နံ ဥပရိ န နေတဗ္ဗံ, အန္တရာ ခဏ္ဍံ န ဒဿေတဗ္ဗံ. ပဉ္စန္နံ ဟေဋ္ဌာ ဌပေန္တဿ ဟိ သမ္ဗာဓေ ဩကာသေ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝိပ္ဖန္ဒတိ သမ္ဗာဓေ ဝဇေ သန္နိရုဒ္ဓဂေါဂဏော ဝိယ. ဒသန္နံ ဥပရိ နေန္တဿ ဂဏနနိဿိတောဝ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဟောတိ. အန္တရာ ခဏ္ဍံ ဒဿေန္တဿ ‘‘သိခါပ္ပတ္တံ နု ခေါ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ, နော’’တိ စိတ္တံ ဝိကမ္ပတိ, တသ္မာ ဧတေ ဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ ဂဏေတဗ္ဗံ.

එහි 'ගණනා' යනු ගණන් කිරීමම වේ. 'අනුබන්ධනා' යනු අනුගමනය කිරීමයි. 'ඵුසනා' යනු හුස්ම ස්පර්ශ වන ස්ථානයයි. 'ඨපනා' යනු අප්පනාවයි. 'සල්ලක්ඛණා' යනු විදර්ශනාවයි. 'විවට්ටනා' යනු මාර්ගයයි. 'පාරිසුද්ධි' යනු ඵලයයි. ඒ පිළිබඳ 'පටිපස්සනා' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමයි. එහිදී මෙම ආධුනික කුලපුත්‍රයා විසින් පළමුව ගණන් කිරීම් වශයෙන් මෙම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණන් කිරීමේදී පහකට වඩා අඩු නොකළ යුතුය, දහයට වඩා වැඩි නොකළ යුතුය, අතරමගදී කඩ නොකළ යුතුය. පහකට වඩා අඩුවෙන් ගණන් කරන තැනැත්තාගේ සිත පටු ස්ථානයක කොටු වූ ගව රංචුවක් මෙන් කැළඹීමට පත් වෙයි. දහයට වඩා වැඩියෙන් ගණන් කරන තැනැත්තාගේ සිත ගණන් කිරීම කෙරෙහිම පමණක් යොමු වෙයි. අතරමගදී කඩ කරන තැනැත්තාගේ සිත, "මගේ කර්මස්ථානය මුදුන් පත්වී ද නැද්ද?" යනුවෙන් කම්පනයට පත් වෙයි. එබැවින් මෙම දෝෂයන් දුරු කොට ගණන් කළ යුතුය.

ဂဏေန္တေန စ ပဌမံ ဒန္ဓဂဏနာယ ဓညမာပကဂဏနာယ ဂဏေတဗ္ဗံ. ဓညမာပကော ဟိ နာဠိံ ပူရေတွာ ‘‘ဧက’’န္တိ ဝတွာ ဩကိရတိ, ပုန ပူရေန္တော ကိဉ္စိ ကစဝရံ ဒိသွာ ဆဍ္ဍေန္တော ‘‘ဧကံ ဧက’’န္တိ ဝဒတိ. ဧသေဝ နယော ဒွေ ဒွေတိအာဒီသု. ဧဝမေဝံ ဣမိနာပိ အဿာသပဿာသေသု ယော ဥပဋ္ဌာတိ, တံ ဂဟေတွာ ‘‘ဧကံ ဧက’’န္တိအာဒိံ ကတွာ ယာဝ ‘‘ဒသ ဒသာ’’တိ ပဝတ္တမာနံ ပဝတ္တမာနံ ဥပလက္ခေတွာဝ ဂဏေတဗ္ဗံ. တဿ ဧဝံ ဂဏယတော နိက္ခမန္တာ စ ပဝိသန္တာ စ အဿာသပဿာသာ ပါကဋာ ဟောန္တိ.

ගණන් කිරීමේදී පළමුව ධාන්‍ය මනින්නෙකුගේ ගණන් කිරීම මෙන් සෙමින් ගණන් කළ යුතුය. ධාන්‍ය මනින්නා නැළියක් පුරවා "එකයි" කියා හලයි, නැවත පුරවන විට යම් කසළක් දුටුවහොත් එය ඉවත් කරමින් "එකයි එකයි" කියා පවසයි. දෙකයි දෙකයි ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය. එමෙන්ම මෙම යෝගාවචරයා ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අතරින් යමක් ප්‍රකට වේ ද, එය ගෙන "එකයි එකයි" ආදී වශයෙන් දහය දක්වාම පවතින ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් වෙන් වෙන්ව හඳුනා ගනිමින්ම ගණන් කළ යුතුය. මෙසේ ගණන් කරන ඔහුට පිටතට යන හා ඇතුළට එන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පැහැදිලිව ප්‍රකට වෙයි.

အထာနေန တံ ဒန္ဓဂဏနံ ဓညမာပကဂဏနံ ပဟာယ သီဃဂဏနာယ ဂေါပါလကဂဏနာယ ဂဏေတဗ္ဗံ. ဆေကော ဟိ ဂေါပါလကော သက္ခရာဒယော ဥစ္ဆင်္ဂေန ဂဟေတွာ ရဇ္ဇုဒဏ္ဍဟတ္ထော ပါတောဝ ဝဇံ ဂန္တွာ ဂါဝေါ ပိဋ္ဌိယံ ပဟရိတွာ ပလိဃတ္ထမ္ဘမတ္ထကေ နိသိန္နော ဒွါရံ ပတ္တံ ပတ္တံယေဝ ဂါဝံ ‘‘ဧကော ဒွေ’’တိ သက္ခရံ ခိပိတွာ ခိပိတွာ ဂဏေတိ. တိယာမရတ္တိံ သမ္ဗာဓေ ဩကာသေ ဒုက္ခံ ဝုတ္ထဂေါဂဏော နိက္ခမန္တော အညမညံ ဥပနိဃံသန္တော ဝေဂေန ဝေဂေန ပုဉ္ဇပုဉ္ဇော ဟုတွာ နိက္ခမတိ. သော ဝေဂေန ဝေဂေန ‘‘တီဏိ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဒသာ’’တိ ဂဏေတိယေဝ, ဧဝမဿာပိ ပုရိမနယေန ဂဏယတော [Pg.95] အဿာသပဿာသာ ပါကဋာ ဟုတွာ သီဃံ သီဃံ ပုနပ္ပုနံ သဉ္စရန္တိ. တတော တေန ‘‘ပုနပ္ပုနံ သဉ္စရန္တီ’’တိ ဉတွာ အန္တော စ ဗဟိ စ အဂ္ဂဟေတွာ ဒွါရပ္ပတ္တံ ဒွါရပ္ပတ္တံယေဝ ဂဟေတွာ ‘‘ဧကော ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ပဉ္စ, ဧကော ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဆ, ဧကော ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဆ သတ္တ…ပေ… အဋ္ဌ နဝ ဒသာ’’တိ သီဃံ သီဃံ ဂဏေတဗ္ဗမေဝ. ဂဏနာပဋိဗဒ္ဓေ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဂဏနဗလေနေဝ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ အရိတ္တုပတ္ထမ္ဘနဝသေန စဏ္ဍသောတေ နာဝါဌပနမိဝ.

ඉන්පසු ඒ යෝගී පුද්ගලයා විසින් ධාන්‍ය මනින්නෙකුගේ ගණනය කිරීම බඳු වූ ඒ මන්දගාමී ගණනය කිරීම අත්හැර, ගොපල්ලෙකුගේ ගණනය කිරීම බඳු වූ වේගවත් ගණනය කිරීමෙන් ගණන් කළ යුතුය. දක්ෂ ගොපල්ලෙකු බොරළු ආදිය මඩියක දමාගෙන, කෙවිටක් අතැතිව උදෑසනම ගාලට ගොස්, ගවයන්ගේ පිටට තට්ටු කරමින් ගාලේ දොරටු කණුව මත හිඳ, දොරටුවට පැමිණෙන සෑම ගවයෙකුම ‘එක, දෙක’ යනාදී වශයෙන් පවසා බොරළු කැට දමමින් ගණන් කරයි. රාත්‍රී තුන් යාමය පුරා පටු ස්ථානයක දුකසේ සිටි ගව සමූහය පිටතට එන විට එකිනෙකා තෙරපෙමින් ඉතා වේගයෙන් රංචු වශයෙන් පිටතට එති. ඔහු ඉතා වේගයෙන් ‘තුන, හතර, පහ, දහය’ යනාදී වශයෙන් ගණන් කරයි. එමෙන්ම, පෙර ක්‍රමයට ගණන් කරන්නා වූ මේ යෝගියාටද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ප්‍රකට වී වේගයෙන් නැවත නැවතත් ගලා යයි. එවිට ඔහු ‘නැවත නැවතත් ගලා යයි’ කියා දැන, ඇතුළත හෝ පිටත අල්ලා නොගෙන නාසිකාග්‍රයට පැමිණෙන පැමිණෙන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ම ගෙන ‘එක, දෙක, තුන, හතර, පහ... අට, නවය, දහය’ යනාදී වශයෙන් ඉතා වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුම වේ. ගණනය කිරීම් සහිත කර්මස්ථානයෙහි ගණනය කිරීමේ බලයෙන්ම සිත එකඟ වේ. එය හරියට සැඩ පහරක් ඇති තැනක රිටක් ආධාරයෙන් ඔරුවක් නතර කර තැබීමක් මෙනි.

တဿေဝံ သီဃံ သီဃံ ဂဏယတော ကမ္မဋ္ဌာနံ နိရန္တရံ ပဝတ္တံ ဝိယ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. အထ ‘‘နိရန္တရံ ပဝတ္တတီ’’တိ ဉတွာ အန္တော စ ဗဟိ စ ဝါတံ အပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဂေန ဝေဂေန ဂဏေတဗ္ဗံ. အန္တောပဝိသနဝါတေန ဟိ သဒ္ဓိံ စိတ္တံ ပဝေသယတော အဗ္ဘန္တရံ ဝါတဗ္ဘာဟတံ မေဒပူရိတံ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိနိက္ခမနဝါတေန သဒ္ဓိံ စိတ္တံ နီဟရတော ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌောကာသေ ပန သတိံ ဌပေတွာ ဘာဝေန္တဿေဝ ဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အန္တော စ ဗဟိ စ ဝါတံ အပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဂေန ဝေဂေန ဂဏေတဗ္ဗ’’န္တိ.

මෙසේ වේගයෙන් ගණන් කරන්නා වූ ඒ යෝගියාට කර්මස්ථානය නොකඩවා පවතින්නාක් මෙන් වැටහේ. එවිට ‘නොකඩවා පවතී’ යැයි දැන ඇතුළතට යන හෝ පිටතට එන වාතය අනුව නොගොස් පෙර පරිදිම වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය. මන්ද, ඇතුළට යන වාතය සමඟ සිත ඇතුළට යවන්නාට ඇතුළත වාතයෙන් පහර කෑවාක් මෙන් හෝ තෙල්වලින් පිරී ගියාක් මෙන් දැනේ. පිටතට එන වාතය සමඟ සිත පිටතට යවන්නාගේ සිත බාහිර නානාප්‍රකාර අරමුණු වල විසිරී යයි. වාතය ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම සිහිය පිහිටුවා වඩන්නාටම භාවනාව සමෘද්ධිමත් වේ. ඒ නිසා, “ඇතුළත හා පිටත වාතය අනුව නොගොස් පෙර ක්‍රමයටම වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය” යි පවසන ලදී.

ကီဝစိရံ ပနေတံ ဂဏေတဗ္ဗန္တိ? ယာဝ ဝိနာ ဂဏနာယ အဿာသပဿာသာရမ္မဏေ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ. ဗဟိ ဝိသဋဝိတက္ကဝိစ္ဆေဒံ ကတွာ အဿာသပဿာသာရမ္မဏေ သတိ သဏ္ဌာပနတ္ထံယေဝ ဟိ ဂဏနာတိ.

කොපමණ කාලයක් මෙය ගණන් කළ යුතුද? ගණනය කිරීමකින් තොරව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහි සිහිය මැනවින් පිහිටන තෙක් ගණන් කළ යුතුය. බාහිරව විසිරී යන විතර්කයන් සිඳ දමා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහිම සිහිය පිහිටුවා ගැනීම සඳහාම ගණනය කිරීම කරනු ලැබේ.

ဧဝံ ဂဏနာယ မနသိ ကတွာ အနုဗန္ဓနာယ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. အနုဗန္ဓနာ နာမ ဂဏနံ ပဋိသံဟရိတွာ သတိယာ နိရန္တရံ အဿာသပဿာသာနံ အနုဂမနံ. တဉ္စ ခေါ န အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနာနုဂမနဝသေန. အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနာနိ တဿာနုဂမနေ အာဒီနဝါ စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယေဝ.

මෙසේ ගණනය කිරීමෙන් මෙනෙහි කර, අනතුරුව ‘අනුබන්ධනය’ (අනුගමනය කිරීම) මඟින් මෙනෙහි කළ යුතුය. අනුබන්ධනය යනු ගණන් කිරීම අතහැර සිහියෙන් යුතුව නොකඩවා ගලා යන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අනුව යාමයි. එය ද ආදි, මධ්‍ය, පර්යන්ත (මුල, මැද, අග) අනුව යාමෙන් නොකළ යුතුය. මුල, මැද, අග අනුගමනය කිරීමේ ඇති දෝෂයන් කලින්ම දක්වා ඇත.

တသ္မာ အနုဗန္ဓနာယ မနသိကရောန္တေန န အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနဝသေန မနသိ ကာတဗ္ဗံ, အပိစ ခေါ ဖုသနာဝသေန စ ဌပနာဝသေန စ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. ဂဏနာနုဗန္ဓနာဝသေန ဝိယ ဟိ ဖုသနာဌပနာဝသေန ဝိသုံ မနသိကာရော နတ္ထိ, ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ပန ဂဏေန္တော ဂဏနာယ စ ဖုသနာယ စ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထေဝ ဂဏနံ ပဋိသံဟရိတွာ တေ သတိယာ အနုဗန္ဓန္တော, အပ္ပနာဝသေန စ စိတ္တံ ဌပေန္တော ‘‘အနုဗန္ဓနာယ စ ဖုသနာယ စ ဌပနာယ စ မနသိ [Pg.96] ကရောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သွာယမတ္ထော အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တပင်္ဂုဠဒေါဝါရိကောပမာဟိ ဣဓေဝ ပါဠိယံ ဝုတ္တကကစူပမာယ စ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එබැවින් අනුබන්ධනයෙන් මෙනෙහි කරන්නා විසින් මුල, මැද, අග වශයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතු අතර, ස්පර්ශ වන ස්ථානය (ඵුසනා) සහ සිත පිහිටුවීම (ඨපනා) යන ආකාරවලින් මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණනය කිරීම හා අනුබන්ධනය මෙන් නොව, ඵුසනා හා ඨපනා වශයෙන් වෙන් වෙන්ව මෙනෙහි කිරීමක් නැත. ස්පර්ශ වන ස්ථානයේදීම ගණන් කරන්නා ගණනය කිරීමෙන් මෙන්ම ස්පර්ශය මඟින්ද මෙනෙහි කරයි. එහිදීම ගණන් කිරීම අත්හැර සිහියෙන් ඒවා අනුගමනය කරන්නා ද, අර්පණා වශයෙන් සිත පිහිටුවන්නා ද ‘අනුබන්ධනා, ඵුසනා හා ඨපනා’ යන තුනෙන්ම මෙනෙහි කරතියි කියනු ලැබේ. එම අර්ථය අටුවාවල දැක්වෙන කොර මිනිසාගේ උපමාවෙන් ද, දොරටුපාලකයාගේ උපමාවෙන් ද, මෙහිම පාලි පාඨයෙහි දැක්වෙන කියතේ උපමාවෙන් ද දත යුතුය.

တတြာယံ ပင်္ဂုဠောပမာ – သေယျထာပိ ပင်္ဂုဠော ဒေါလာယ ကီဠတံ မာတာပုတ္တာနံ ဒေါလံ ခိပိတွာ တတ္ထေဝ ဒေါလာထမ္ဘမူလေ နိသိန္နော ကမေန အာဂစ္ဆန္တဿ စ ဂစ္ဆန္တဿ စ ဒေါလာဖလကဿ ဥဘော ကောဋိယော မဇ္ဈဉ္စ ပဿတိ, န စ ဥဘောကောဋိမဇ္ဈာနံ ဒဿနတ္ထံ ဗျာဝဋော ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဘိက္ခု သတိဝသေန ဥပနိဗန္ဓနတ္ထမ္ဘမူလေ ဌတွာ အဿာသပဿာသဒေါလံ ခိပိတွာ တတ္ထေဝ နိမိတ္တေ သတိယာ နိသီဒန္တော ကမေန အာဂစ္ဆန္တာနဉ္စ ဂစ္ဆန္တာနဉ္စ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေ အဿာသပဿာသာနံ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ သတိယာ အနုဂစ္ဆန္တော တတ္ထေဝ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၂၅) စိတ္တံ ဌပေတွာ ပဿတိ, န စ တေသံ ဒဿနတ္ထံ ဗျာဝဋော ဟောတိ. အယံ ပင်္ဂုဠောပမာ.

එහි කොර මිනිසාගේ උපමාව මෙසේය: යම්සේ කොර මිනිසෙක් ඔන්චිල්ලාවක ක්‍රීඩා කරන මවකගේ සහ පුතෙකුගේ ඔන්චිල්ලාව පද්දා, ඒ ඔන්චිල්ලා කණුව මුලම හිඳගෙන පිළිවෙළින් එන්නා වූ ද යන්නා වූ ද ඔන්චිල්ලා ලෑල්ලේ දෙකෙළවර සහ මැද දෙස බලයි ද, එහෙත් ඔහු දෙකෙළවර හා මැද බැලීමට වෙහෙසෙන්නේ නැත ද, එමෙන්ම භික්ෂුව ද සිහිය නමැති රඳවන කණුව මුල සිට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නමැති ඔන්චිල්ලාව පදවා, ඒ නිමිත්තෙහිම සිහියෙන් යුතුව හිඳිමින්, පිළිවෙළින් එන්නා වූ ද යන්නා වූ ද ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරමින් එහිම සිත පිහිටුවා බලයි. ඔහු ඒවා බැලීමට වෙහෙසෙන්නේ නැත. මෙය කොර මිනිසාගේ උපමාවයි.

အယံ ပန ဒေါဝါရိကောပမာ – သေယျထာပိ ဒေါဝါရိကော နဂရဿ အန္တော စ ဗဟိ စ ပုရိသေ ‘‘ကော တွံ, ကုတော ဝါ အာဂတော, ကုဟိံ ဝါ ဂစ္ဆသိ, ကိံ ဝါ တေ ဟတ္ထေ’’တိ န ဝီမံသတိ. န ဟိ တဿ တေ ဘာရာ, ဒွါရပ္ပတ္တံ ဒွါရပ္ပတ္တံယေဝ ပန ဝီမံသတိ, ဧဝမေဝ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အန္တောပဝိဋ္ဌဝါတာ စ ဗဟိနိက္ခန္တဝါတာ စ န ဘာရာ ဟောန္တိ, ဒွါရပ္ပတ္တာ ဒွါရပ္ပတ္တာယေဝ ဘာရာတိ အယံ ဒေါဝါရိကောပမာ.

මෙය දොරටුපාලකයාගේ උපමාවයි: යම්සේ දොරටුපාලකයෙක් නගරය ඇතුළත හා පිටත සිටින මිනිසුන්ගෙන් ‘තෝ කවුද? කොහේ සිට ආවේද? කොහේ යන්නේද? උඹේ අතේ මොනවාද?’ කියා ප්‍රශ්න නොකරයි ද, මන්ද ඔවුන් පරීක්ෂා කිරීම ඔහුගේ වගකීමක් නොවන බැවිනි. ඔහු පරීක්ෂා කරන්නේ දොරටුවට පැමිණෙන අයව පමණි. එමෙන්ම, මෙම භික්ෂුවට ද ඇතුළට ගිය වාතය හා පිටතට ගිය වාතය ගැන සොයා බැලීම වගකීමක් නොවේ. දොරටුවට (නාස් පුඩු අසලට) පැමිණෙන වාතයම පමණක් ඔහුගේ වගකීම වේ. මෙය දොරටුපාලකයාගේ උපමාවයි.

ကကစူပမာ ပန ‘‘နိမိတ္တံ အဿာသပဿာသာ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၉) နယေန ဣဓ ဝုတ္တာယေဝ. ဣဓ ပနဿ အာဂတာဂတဝသေန အမနသိကာရမတ္တမေဝ ပယောဇနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

කියතේ උපමාව ද ‘නිමිත්ත ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයයි’ යන ආදී වශයෙන් මෙහි පාලි පාඨයෙහිම දක්වා ඇත. මෙහිදී වාතය ඒම හා යෑම ගැන මෙනෙහි නොකර, ස්පර්ශ වන තැන පමණක් මෙනෙහි කිරීම ප්‍රයෝජනවත් බව දත යුතුය.

ဣဒံ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောတော ကဿစိ န စိရေနေဝ နိမိတ္တဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အဝသေသဈာနင်္ဂပဋိမဏ္ဍိတာ အပ္ပနာသင်္ခါတာ ဌပနာ စ သမ္ပဇ္ဇတိ. ကဿစိ ပန ဂဏနာဝသေနေဝ မနသိကာရကာလတော ပဘုတိ ယထာ သာရဒ္ဓကာယဿ မဉ္စေ ဝါ ပီဌေ ဝါ နိသီဒတော မဉ္စပီဌံ ဩနမတိ ဝိကူဇတိ, ပစ္စတ္ထရဏံ ဝလိံ ဂဏှာတိ, အသာရဒ္ဓကာယဿ ပန နိသီဒတော နေဝ မဉ္စပီဌံ ဩနမတိ န ဝိကူဇတိ, န ပစ္စတ္ထရဏံ ဝလိံ ဂဏှာတိ, တူလပိစုပူရိတံ ဝိယ မဉ္စပီဌံ ဟောတိ[Pg.97]. ကသ္မာ? ယသ္မာ အသာရဒ္ဓေါ ကာယော လဟုကော ဟောတိ, ဧဝမေဝံ ဂဏနာဝသေန မနသိကာရကာလတော ပဘုတိ အနုက္ကမတော ဩဠာရိကအဿာသပဿာသနိရောဓဝသေန ကာယဒရထေ ဝူပသန္တေ ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ လဟုကံ ဟောတိ, သရီရံ အာကာသေ လင်္ဃနာကာရပ္ပတ္တံ ဝိယ ဟောတိ.

මෙම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන යම් අයෙකුට නොබෝ කලකින්ම නිමිත්ත උපදී. සෙසු ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් යුත් අර්පණා සංඛ්‍යාත ඨපනාව ද සම්පූර්ණ වේ. යම් අයෙකුට ගණනය කිරීමේ සිටම මෙනෙහි කරන විට, පීඩාකාරී කයක් ඇති අයෙකු ඇඳක හෝ පුටුවක හිඳින විට ඇඳ පුටු නැවෙන්නාක් මෙන් ද, ශබ්ද වන්නාක් මෙන් ද, ඇතිරිලි රැලි වැටෙන්නාක් මෙන් ද දැනේ. එහෙත් පීඩාකාරී බවක් නැති කයක් ඇති අයෙකු හිඳින විට ඇඳ පුටු නැමෙන්නේ හෝ ශබ්ද වන්නේ නැත, ඇතිරිලි රැලි වැටෙන්නේ ද නැත. එවිට ඇඳ පුටු පුළුන් පිරවූවාක් මෙන් දැනේ. එයට හේතුව තැවුලක් නැති කය සැහැල්ලු බැවිනි. එමෙන්ම, ගණනය කිරීමේ සිට ක්‍රමයෙන් මෙනෙහි කරන විට රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වීමෙන් කායික පීඩාවන් සංසිඳී යයි. එවිට කයත් සිතත් සැහැල්ලු වේ. ශරීරය අහසට පැන නඟින්නාක් බඳු ස්වභාවයකට පත් වේ.

တဿ ဩဠာရိကေ အဿာသပဿာသေ နိရုဒ္ဓေ သုခုမအဿာသပဿာသနိမိတ္တာရမ္မဏံ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ. တသ္မိမ္ပိ နိရုဒ္ဓေ အပရာပရံ တတော သုခုမတရံ သုခုမတရံ အဿာသပဿာသနိမိတ္တာရမ္မဏံ ပဝတ္တတိယေဝ. သွာယမတ္ထော ဥပရိ ဝုတ္တကံသထာလောပမာယ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එම යෝගාවචරයාගේ රළු වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වූ කල්හි, සූක්ෂ්ම වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කොට පවතින සිත ඇති වේ. එය ද නිරුද්ධ වූ විට, ඉන් පසුව වඩ වඩාත් සූක්ෂ්ම වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කොට පවතින සිත ම පවතී. මෙම කරුණ මතු කියනු ලබන ලෝහ තැටි උපමාවෙන් (කංසතාල උපමාවෙන්) දත යුතුය.

ယထာ ဟိ အညာနိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ဥပရူပရိ ဝိဘူတာနိ ဟောန္တိ, န တထာ ဣဒံ. ဣဒံ ပန ဥပရူပရိ ဘာဝေန္တဿ သုခုမတ္တံ ဂစ္ဆတိ, ဥပဋ္ဌာနမ္ပိ န ဥပဂစ္ဆတိ. ဧဝံ အနုပဋ္ဌဟန္တေ ပန တသ္မိံ တေန ဘိက္ခုနာ ‘‘အာစရိယံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဝါ ‘‘နဋ္ဌံ ဒါနိ မေ ကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝါ ဥဋ္ဌာယာသနာ န ဂန္တဗ္ဗံ. ဣရိယာပထံ ဝိကောပေတွာ ဂစ္ဆတော ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ နဝနဝမေဝ ဟောတိ. တသ္မာ ယထာနိသိန္နေနေဝ ဒေသတော အာဟရိတဗ္ဗံ.

අන්‍ය වූ කර්මස්ථානයන් ඉහළින් ඉහළට වඩන විට වඩාත් ප්‍රකට වේ. එහෙත් මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය එබඳු නොවේ. මෙය වඩ වඩා වඩන කල්හි සූක්ෂ්ම භාවයට පත් වේ, ප්‍රකට බවට පත් නොවේ. මෙසේ එය ප්‍රකට නොවන කල්හි, එම භික්ෂුව විසින් "මම ගුරුවරයාගෙන් විමසන්නෙමි" යි කියා හෝ "දැන් මාගේ කර්මස්ථානය නැති විය" යි කියා හෝ අසුනින් නැගිට නොයා යුතුය. ඉරියව් වෙනස් කරමින් යන්නාට කර්මස්ථානය නැවත අලුතින් ම ආරම්භ කිරීමට සිදු වේ. එබැවින් හුන් ඉරියව්වෙන්ම සිට ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් නැවත මෙනෙහි කළ යුතුය.

တတြာယံ အာဟရဏူပါယော – တေန ဘိက္ခုနာ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အနုပဋ္ဌာနဘာဝံ ဉတွာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ဣမေ အဿာသပဿာသာ နာမ ကတ္ထ အတ္ထိ, ကတ္ထ နတ္ထိ. ကဿ ဝါ အတ္ထိ, ကဿ ဝါ နတ္ထီ’’တိ. အထေဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတော ‘‘ဣမေ အန္တောမာတုကုစ္ဆိယံ နတ္ထိ, ဥဒကေ နိမုဂ္ဂါနံ နတ္ထိ, တထာ အသညီဘူတာနံ မတာနံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပန္နာနံ ရူပါရူပဘဝသမင်္ဂီနံ နိရောဓသမာပန္နာန’’န္တိ ဉတွာ ဧဝံ အတ္တနာဝ အတ္တာ ပဋိစောဒေတဗ္ဗော ‘‘နနု, တွံ ပဏ္ဍိတ, နေဝ မာတုကုစ္ဆိဂတော, န ဥဒကေ နိမုဂ္ဂေါ, န အသညီဘူတော, န မတော, န စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပန္နော, န ရူပါရူပဘဝသမင်္ဂီ, န နိရောဓသမာပန္နော. အတ္ထိယေဝ တေ အဿာသပဿာသာ, မန္ဒပညတာယ ပန ပရိဂ္ဂဟေတုံ န သက္ကောသီ’’တိ. အထာနေန ပကတိဖုဋ္ဌဝသေန စိတ္တံ ဌပေတွာ မနသိကာရော ပဝတ္တေတဗ္ဗော. ဣမေ ဟိ ဒီဃနာသိကဿ နာသာပုဋံ ဃဋ္ဋေန္တာ ပဝတ္တန္တိ, ရဿနာသိကဿ ဥတ္တရောဋ္ဌံ. တသ္မာနေန ဣမံ နာမ ဌာနံ ဃဋ္ဋေန္တီတိ နိမိတ္တံ ဌပေတဗ္ဗံ. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿ အာနာပါနဿတိဘာဝနံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၄၉; သံ. နိ. ၅.၉၉၂). ကိဉ္စာပိ ဟိ [Pg.98] ယံကိဉ္စိ ကမ္မဋ္ဌာနံ သတဿ သမ္ပဇာနဿေဝ သမ္ပဇ္ဇတိ, ဣတော အညံ ပန မနသိကရောန္တဿ ပါကဋံ ဟောတိ. ဣဒံ ပန အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဂရုကံ ဂရုကဘာဝနံ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓပုတ္တာနံ မဟာပုရိသာနံယေဝ မနသိကာရဘူမိဘူတံ, န စေဝ ဣတ္တရံ, န စ ဣတ္တရသတ္တသမာသေဝိတံ. ယထာ ယထာ မနသိ ကရီယတိ, တထာ တထာ သန္တဉ္စေဝ ဟောတိ သုခုမဉ္စ. တသ္မာ ဧတ္ထ ဗလဝတီ သတိ စ ပညာ စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ.

එහි නැවත මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය මෙසේය: එම භික්ෂුව විසින් කර්මස්ථානය ප්‍රකට නොවන බව දැන මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. "මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් කොහේ ඇත්ද? කොහේ නැත්ද? කා හට ඇත්ද? කා හට නැත්ද?" යනුවෙනි. මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට, "මේවා මවු කුසෙහි සිටින්නන්ට නැත, දියෙහි ගිලී සිටින්නන්ට නැත, එසේම අසඤ්ඤ තලවල උපන් සත්ත්වයන්ට, මළවුන්ට, සතරවන ධ්‍යානයට සම වැදුණු අයට, රූප හා අරූප භවයන්හි සිටින අයට සහ නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණු අයට නැත" යනුවෙන් දැන, තමා විසින් ම තමාට මෙසේ අවවාද කරගත යුතුය: "නුවණැත්තෙනි, ඔබ මවු කුසෙහි සිටින්නෙක් නොවේ, දියෙහි ගිලී සිටින්නෙක් නොවේ, අසඤ්ඤ සත්ත්වයෙක් නොවේ, මළ අයෙක් නොවේ, සතරවන ධ්‍යානයට හෝ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු අයෙක් ද නොවේ. එසේම රූප-අරූප භවයන්හි සිටින්නෙක් ද නොවේ. එබැවින් ඔබට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී. එහෙත් ප්‍රඥාවේ මද බව නිසා එය වටහා ගැනීමට ඔබ අපොහොසත් වේ." ඉන්පසු ඔහු විසින් ප්‍රකෘති ස්පර්ශය මගින් සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කළ යුතුය. දීර්ඝ නාසයක් ඇති අයට නාස් පුඩු ස්පර්ශ කරමින් ද, කෙටි නාසයක් ඇති අයට උඩු තොල ස්පර්ශ කරමින් ද මේවා පවතී. එබැවින් එම ස්ථානය ස්පර්ශ වන බව නිමිත්ත කොට සිත පිහිටුවිය යුතුය. මේ අර්ථය නිසාම "මහණෙනි, මුළා වූ සිහි ඇති, සම්පජඤ්ඤයෙන් තොර වූ තැනැත්තාට මම ආනාපානසති භාවනාව නොපවසමි" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. යම්කිසි කර්මස්ථානයක් සිහිය හා නුවණ ඇති තැනැත්තාට ම සාර්ථක වුවද, මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානයට වඩා අන්‍ය කර්මස්ථානයන් මෙනෙහි කරන්නාට ප්‍රකට වේ. එහෙත් මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය දුෂ්කර ය, බුදු, පසේබුදු, බුද්ධ පුත්‍ර වූ මහා පුරුෂයන්ට ම මෙනෙහි කළ හැකි උතුම් විෂයයකි. එය පහත් වූවක් නොවේ, හීන සත්ත්වයන් විසින් සේවනය කරන්නක් ද නොවේ. යම් යම් අයුරින් මෙනෙහි කරනු ලබයි ද, ඒ ඒ අයුරින් එය ශාන්ත ද සූක්ෂ්ම ද වේ. එබැවින් මෙහිදී බලවත් සිහිය හා ප්‍රඥාව අවශ්‍ය වේ.

ယထာ ဟိ မဋ္ဌသာဋကဿ တုန္နကရဏကာလေ သူစိပိ သုခုမာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, သူစိပါသဝေဓနမ္ပိ တတော သုခုမတရံ, ဧဝမေဝံ မဋ္ဌသာဋကသဒိသဿ ဣမဿ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဘာဝနာကာလေ သူစိပဋိဘာဂါ သတိပိ သူစိပါသဝေဓနပဋိဘာဂါ တံသမ္ပယုတ္တာ ပညာပိ ဗလဝတီ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တာဟိ စ ပန သတိပညာဟိ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ န တေ အဿာသပဿာသာ အညတြ ပကတိဖုဋ္ဌောကာသာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ.

සිනිඳු සළුවක් මසන කල්හි සූක්ෂ්ම වූ ඉදිකටුවක් ද, ඉන් වඩාත් සූක්ෂ්ම වූ ඉදිකටු මල විදින උපකරණයක් ද අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන් ම, සිනිඳු සළුවක් වැනි වූ මෙම කර්මස්ථානය වඩන කල්හි ද ඉදිකටුව වැනි වූ සිහියත්, ඉදිකටු මල විදින උපකරණය වැනි වූ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ බලවත් ප්‍රඥාවත් අවශ්‍ය වේ. එවැනි සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුත් භික්ෂුව විසින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ප්‍රකෘති ස්පර්ශ ස්ථානයෙන් බැහැරව නොසෙවිය යුතුය.

ယထာ ဟိ ကဿကော ခေတ္တံ ကသိတွာ ဗလီဗဒ္ဒေ မုဉ္စိတွာ ဂေါစရမုခေ ကတွာ ဆာယာယ နိသိန္နော ဝိဿမေယျ, အထဿ တေ ဗလီဗဒ္ဒါ ဝေဂေန အဋဝိံ ပဝိသေယျုံ. ယော ဟောတိ ဆေကော ကဿကော, သော ပုန တေ ဂဟေတွာ ယောဇေတုကာမော န တေသံ အနုပဒံ ဂန္တွာ အဋဝိံ အာဟိဏ္ဍတိ. အထ ခေါ ရသ္မိဉ္စ ပတောဒဉ္စ ဂဟေတွာ ဥဇုကမေဝ တေသံ နိပါတနတိတ္ထံ ဂန္တွာ နိသီဒတိ ဝါ နိပဇ္ဇတိ ဝါ. အထ တေ ဂေါဏေ ဒိဝသဘာဂံ စရိတွာ နိပါတနတိတ္ထံ ဩတရိတွာ နှတွာ စ ပိဝိတွာ စ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဌိတေ ဒိသွာ ရသ္မိယာ ဗန္ဓိတွာ ပတောဒေန ဝိဇ္ဈန္တော အာနေတွာ ယောဇေတွာ ပုန ကမ္မံ ကရောတိ. ဧဝမေဝံ တေန ဘိက္ခုနာ န တေ အဿာသပဿာသာ အညတြ ပကတိဖုဋ္ဌောကာသာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ. သတိရသ္မိံ ပန ပညာပတောဒဉ္စ ဂဟေတွာ ပကတိဖုဋ္ဌောကာသေ စိတ္တံ ဌပေတွာ မနသိကာရော ပဝတ္တေတဗ္ဗော. ဧဝံ ဟိဿ မနသိကရောတော န စိရဿေဝ တေ ဥပဋ္ဌဟန္တိ နိပါတနတိတ္ထေ ဝိယ ဂေါဏာ. တတော တေန သတိရသ္မိယာ ဗန္ဓိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ယောဇေတွာ ပညာပတောဒေန ဝိဇ္ဈန္တေန ပုနပ္ပုနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. တဿေဝမနုယုဉ္ဇတော န စိရဿေဝ နိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတိ. တံ ပနေတံ န သဗ္ဗေသံ ဧကသဒိသံ ဟောတိ, အပိစ ခေါ ကဿစိ သုခသမ္ဖဿံ ဥပ္ပာဒယမာနော တူလပိစု ဝိယ ကပ္ပာသပိစု ဝိယ ဝါတဓာရာ ဝိယ စ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဧကစ္စေ အာဟု.

ගොවියෙකු කුඹුර හා ගොනුන් මුදා හැර, ගොනුන් තණ බුදින දෙසට යොමු කර සෙවණක හිඳ විවේක ගන්නා කල්හි, එම ගොනුන් වහා වනයට වැදුණහොත්, දක්ෂ ගොවියා ඔවුන් සොයා පියවරෙන් පියවර වනය පුරා ඇවිදින්නේ නැත. ඔහු රෑන (කඹය) සහ කෙවිට රැගෙන සෘජුවම ගොනුන් පැන් බොන තොටුපළට ගොස් හිඳගෙන හෝ වැතිරී හෝ බලා සිටී. ගොනුන් දහවල් කාලයේ ඇවිද තොටුපළට බැස, නා, පැන් බී ගොඩට ආ විට ඔහු ඔවුන් දැක රෑනෙන් බැඳ කෙවිටෙන් මෙහෙයවා ගෙනැවිත් නැවත සී සෑමේ යොදවයි. එසේම භික්ෂුව විසින් ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ප්‍රකෘති ස්පර්ශ ස්ථානයෙන් බැහැරව නොසෙවිය යුතුය. සිහිය නමැති රෑන ද ප්‍රඥාව නමැති කෙවිට ද ගෙන ප්‍රකෘති ස්පර්ශ ස්ථානයෙහි සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට තොටුපළෙහි ගොනුන් ප්‍රකට වන්නාක් මෙන් නොබෝ කලකින්ම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ප්‍රකට වේ. ඉන්පසු සිහිය නමැති රෑනෙන් බැඳ එම ස්ථානයෙහිම යොදවා, ප්‍රඥාව නමැති කෙවිටෙන් මෙහෙයවමින් නැවත නැවතත් කර්මස්ථානයෙහි යෙදිය යුතුය. මෙසේ යෙදෙන විට නොබෝ කලකින්ම නිමිත්ත පහළ වේ. එම නිමිත්ත සැමටම එක හා සමාන නොවේ. ඇතැම් අයට සුවදායී ස්පර්ශයක් ගෙන දෙමින් ලොම් පුළුන් මෙන් හෝ, කපු පුළුන් මෙන් හෝ, සුළං රළක් මෙන් හෝ ප්‍රකට වන බව ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති.

အယံ [Pg.99] ပန အဋ္ဌကထာသု ဝိနိစ္ဆယော – ဣဒဉှိ ကဿစိ တာရကရူပံ ဝိယ မဏိဂုဠိကာ ဝိယ မုတ္တာဂုဠိကာ ဝိယ စ, ကဿစိ ခရသမ္ဖဿံ ဟုတွာ ကပ္ပာသဋ္ဌိ ဝိယ ဒါရုသာရသူစိ ဝိယ စ, ကဿစိ ဒီဃပါမင်္ဂသုတ္တံ ဝိယ ကုသုမဒါမံ ဝိယ ဓူမသိခါ ဝိယ စ, ကဿစိ ဝိတ္ထတံ မက္ကဋကသုတ္တံ ဝိယ ဝလာဟကပဋလံ ဝိယ ပဒုမပုပ္ဖံ ဝိယ ရထစက္ကံ ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝိယ သူရိယမဏ္ဍလံ ဝိယ စ ဥပဋ္ဌာတိ, တဉ္စ ပနေတံ ယထာ သမ္ဗဟုလေသု ဘိက္ခူသု သုတ္တန္တံ သဇ္ဈာယိတွာ နိသိန္နေသု ဧကေန ဘိက္ခုနာ ‘‘တုမှာကံ ကီဒိသံ ဟုတွာ ဣဒံ သုတ္တံ ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကော ‘‘မယှံ မဟတီ ပဗ္ဗတေယျာ နဒီ ဝိယ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ အာဟ. အပရော ‘‘မယှံ ဧကာ ဝနရာဇိ ဝိယ’’. အညော ‘‘မယှံ ဧကော သီတစ္ဆာယော သာခါသမ္ပန္နော ဖလဘာရဘရိတော ရုက္ခော ဝိယာ’’တိ. တေသဉှိ တံ ဧကမေဝ သုတ္တံ သညာနာနတာယ နာနတော ဥပဋ္ဌာတိ. ဧဝံ ဧကမေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ သညာနာနတာယ နာနတော ဥပဋ္ဌာတိ. သညဇဉှိ ဧတံ သညာနိဒါနံ သညာပဘဝံ, တသ္မာ သညာနာနတာယ နာနတော ဥပဋ္ဌာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

අටුවාවල සඳහන් වන විනිශ්චය මෙසේය: මෙම උග්ගහ නිමිත්ත හා පටිභාග නිමිත්ත ඇතැම් පුද්ගලයෙකුට තාරකාවක ආලෝකය මෙන් ද, මැණික් ගුලියක් මෙන් ද, මුතු ඇටයක් මෙන් ද පෙනේ. ඇතැම් කෙනෙකුට රළු ස්පර්ශයක් සහිතව පුළුන් ඇටයක් මෙන් ද, හරවත් ලීයකින් කළ පන්හිඳක් මෙන් ද පෙනේ. ඇතැම් කෙනෙකුට දිගු ආභරණ දාමයක් මෙන් ද, මල් මාලාවක් මෙන් ද, දුම් සිඛාවක් මෙන් ද පෙනේ. තවත් කෙනෙකුට විහිදුණු මකුළු දැලක් මෙන් ද, වලාකුළු පටලයක් මෙන් ද, නෙළුම් මලක් මෙන් ද, රිය සකක් මෙන් ද, සඳ මඬලක් මෙන් ද, හිරු මඬලක් මෙන් ද දර්ශනය වේ. ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට මෙම නිදසුන ගත හැකිය: බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සූත්‍රයක් (ආනාපාන සූත්‍රය හෝ වෙනත් සූත්‍රයක්) සජ්ඣායනා කර වැඩසිටින විට, එක් භික්ෂුවක් "ඔබ වහන්සේලාට මේ සජ්ඣායනා කළ සූත්‍රය සිතට කුමක් මෙන් වැටහෙන්නේද?" යි ඇසූ විට එක් අයෙක් "මට නම් කන්දකින් ගලා බසිනා මහා ගඟක් මෙනැ"යි පවසයි. තවත් අයෙක් "මට නම් වන පෙළක් මෙනැ"යි පවසයි. තවත් අයෙක් "මට නම් සිසිල් සෙවන ඇති, අතුපතරින් විහිදුණු, ඵල බරින් පිරි වෘක්ෂයක් මෙනැ"යි පවසති. ඔවුන්ට ඒ එකම සූත්‍රය වුවත් සංඥාවන්ගේ වෙනස්කම නිසා විවිධ අයුරින් වැටහෙන්නාක් මෙන්, එකම කර්මස්ථානය වුවත් සංඥාවන්ගේ වෙනස්කම නිසා විවිධ අයුරින් වැටහේ. මේ නිමිත්ත සංඥාවෙන් උපදින, සංඥාවම නිදානය වූ, සංඥාවම ප්‍රභවය වූ දෙයක් බැවින් සංඥා නානත්වය නිසා විවිධව වැටහෙන බව දත යුතුය.

ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတေ ပန နိမိတ္တေ တေန ဘိက္ခုနာ အာစရိယဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ အာရောစေတဗ္ဗံ ‘‘မယှံ, ဘန္တေ, ဧဝရူပံ နာမ ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ. အာစရိယေန ပန ‘‘နိမိတ္တမိဒံ, အာဝုသော, ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုနပ္ပုနံ မနသိ ကရောဟိ သပ္ပုရိသာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အထာနေန နိမိတ္တေယေဝ စိတ္တံ ဌပေတဗ္ဗံ. ဧဝမဿာယံ ဣတော ပဘုတိ ဌပနာဝသေန ဘာဝနာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

මෙසේ නිමිත්ත පහළ වූ කල්හි එම භික්ෂුව විසින් ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මට මෙබඳු වූ අරමුණක් දර්ශනය වේ" යැයි පැවසිය යුතුය. එවිට ආචාර්යයන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, මෙය නිමිත්තයි, පින්වත, නැවත නැවතත් ආනාපාන කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන්න" යැයි පැවසිය යුතුය. ඉන්පසු එම භික්ෂුව විසින් එම නිමිත්තෙහිම සිත පිහිටුවිය යුතුය. මෙසේ පිහිටුවීමේ වසයෙන් මෙතැන් සිට ඔහුට භාවනාව සිදුවේ. ඒ පිළිබඳව පැරණි ආචාර්යවරුන් මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘နိမိတ္တေ ဌပယံ စိတ္တံ, နာနာကာရံ ဝိဘာဝယံ;

ဓီရော အဿာသပဿာသေ, သကံ စိတ္တံ နိဗန္ဓတီ’’တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၆၅;

ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၃၂);

"නිමිත්තෙහි සිත පිහිටුවමින්, විවිධ ආකාරයන් ප්‍රභාස්වර කරමින්, ප්‍රඥාවන්තයා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්හි (එනම් පටිභාග නිමිත්තෙහි) ස්වකීය සිත බැඳ තබයි."

တဿေဝံ နိမိတ္တုပဋ္ဌာနတော ပဘုတိ နီဝရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနေဝ ဟောန္တိ, ကိလေသာ သန္နိသိန္နာဝ, စိတ္တံ ဥပစာရသမာဓိနာ သမာဟိတမေဝ. အထာနေန တံ နိမိတ္တံ နေဝ ဝဏ္ဏတော မနသိ ကာတဗ္ဗံ, န လက္ခဏတော ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ, အပိစ ခေါ ခတ္တိယမဟေသိယာ စက္ကဝတ္တိဂဗ္ဘော ဝိယ ကဿကေန သာလိယဝဂဗ္ဘော ဝိယ စ အာဝါသာဒီနိ သတ္တ အသပ္ပာယာနိ ဝဇ္ဇေတွာ တာနေဝ သတ္တ သပ္ပာယာနိ သေဝန္တေန သာဓုကံ ရက္ခိတဗ္ဗံ, အထ နံ ဧဝံ ရက္ခိတွာ ပုနပ္ပုနံ မနသိကာရဝသေန ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဂမယိတွာ ဒသဝိဓံ အပ္ပနာကောသလ္လံ သမ္ပာဒေတဗ္ဗံ, ဝီရိယသမတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. တဿေဝံ ဃဋေန္တဿ [Pg.100] ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာနုက္ကမေန တသ္မိံ နိမိတ္တေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ နိဗ္ဗတ္တစတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနော ပနေတ္ထ ဘိက္ခု သလ္လက္ခဏာဝိဝဋ္ဋနာဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတွာ ပါရိသုဒ္ဓိံ ပတ္တုကာမော တဒေဝ ဈာနံ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝသိပ္ပတ္တံ ပဂုဏံ ကတွာ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတိ. ကထံ? သော ဟိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ အဿာသပဿာသာနံ သမုဒယော ကရဇကာယော စ စိတ္တဉ္စာတိ ပဿတိ. ယထာ ဟိ ကမ္မာရဂဂ္ဂရိယာ ဓမမာနာယ ဘသ္တဉ္စ ပုရိသဿ စ တဇ္ဇံ ဝါယာမံ ပဋိစ္စ ဝါတော သဉ္စရတိ, ဧဝမေဝံ ကာယဉ္စ စိတ္တဉ္စ ပဋိစ္စ အဿာသပဿာသာတိ. တတော အဿာသပဿာသေ စ ကာယဉ္စ ရူပန္တိ, စိတ္တဉ္စ တံသမ္ပယုတ္တေ စ ဓမ္မေ အရူပန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ.

මෙසේ ඔහුට නිමිත්ත පහළ වූ තැන් සිට නීවරණයෝ යටපත් වෙති, කෙලෙස්හු සන්සිඳෙති, සිත උපචාර සමාධියෙන් සමාහිත වෙයි. එවිට ඔහු එම නිමිත්ත වර්ණ වසයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය, ලක්ෂණ (රළු හෝ මෘදු බව) වසයෙන් පිරික්සීම නොකළ යුතුය. ඒ වෙනුවට රජ බිසවක් සක්විති රජු වන ගැබ රැකගන්නාක් මෙන් ද, ගොවියෙකු වී කරල රැකගන්නාක් මෙන් ද, නුසුදුසු වූ ආවාස ආදී සප්ත අසප්පායයන් දුරු කර සප්ත සප්පායයන්ම සේවනය කරමින් මැනවින් නිමිත්ත ආරක්ෂා කළ යුතුය. ඉන්පසු එම නිමිත්ත ආරක්ෂා කරමින් නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් වැඩීම හා දියුණුව ලැබ, දස වැදෑරුම් අප්පනා කෝසල්ලය (ධ්‍යාන වැඩීමේ දක්ෂතාවය) සම්පූර්ණ කර, වීර්යය සම කර ගත යුතුය. මෙසේ උත්සාහ කරන්නා වූ ඔහුට විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇති අනුපිළිවෙළින් එම නිමිත්තෙහි චතුක්ක ධ්‍යාන හා පංචක ධ්‍යානයෝ උපදිති. මෙසේ චතුක්ක-පංචක ධ්‍යාන උපදවා ගත් භික්ෂුව, විදර්ශනා කිරීමේ හා මාර්ගයට පැමිණීමේ වසයෙන් කර්මස්ථානය වඩා පාරිශුද්ධියට (ඵලයට) පැමිණෙනු කැමතිව, එම ධ්‍යානයම පස් ආකාරයකින් වශීභාවයට පත් කර, නාම රූප පිරිසිඳ විදර්ශනාව ආරම්භ කරයි. එය ආරම්භ කරන්නේ කෙසේද? ඔහු ධ්‍යාන සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ හටගැනීමට හේතුව කය හා සිත බව දකියි. කම්මල්කරුවෙකු මයිනහමක් පිඹින විට මයිනහම ද මිනිසාගේ උත්සාහය ද නිසා සුළඟ හමන්නාක් මෙන්, කය හා සිත නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සිදුවන බව දකියි. ඉන්පසු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස හා කය 'රූප' යැයි ද, සිත හා ඒ හා යෙදෙන ධර්මයන් (චෛතසික) 'නාම' යැයි ද පිරිසිඳියි.

ဧဝံ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ တဿ ပစ္စယံ ပရိယေသတိ, ပရိယေသန္တော စ တံ ဒိသွာ တီသုပိ အဒ္ဓါသု နာမရူပဿ ပဝတ္တိံ အာရဗ္ဘ ကင်္ခံ ဝိတရတိ, ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါ ကလာပသမ္မသနဝသေန ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥပ္ပန္နေ ဩဘာသာဒယော ဒသ ဝိပဿနုပက္ကိလေသေ ပဟာယ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တံ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏံ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝဝတ္ထပေတွာ ဥဒယံ ပဟာယ ဘင်္ဂါနုပဿနံ ပတွာ နိရန္တရံ ဘင်္ဂါနုပဿနေန ဘယတော ဥပဋ္ဌိတေသု သဗ္ဗသင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒန္တော ဝိရဇ္ဇန္တော ဝိမုစ္စန္တော ယထာက္ကမေန စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂေ ပါပုဏိတွာ အရဟတ္တဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ဧကူနဝီသတိဘေဒဿ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏဿ ပရိယန္တံ ပတ္တော သဒေဝကဿ လောကဿ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ စဿ ဂဏနံ အာဒိံ ကတွာ ဝိပဿနာပရိယောသာနာ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ သမတ္တာ ဟောတီတိ. အယံ သဗ္ဗာကာရတော ပဌမစတုက္ကဝဏ္ဏနာ.

මෙසේ නාම-රූප පිරිසිඳ ගෙන ඒවාට හේතු සොයයි. හේතු සොයන ඔහු ඒවා දැක තුන් කාලයෙහිම නාම-රූප පැවැත්ම පිළිබඳ සැකය දුරු කරයි. සැක දුරු වූ ඔහු 'අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනත්තය' යනුවෙන් ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කර, උදයව්‍යයඥානය ආරම්භයේදී හටගන්නා ඕභාස ආදී දස විදර්ශනා උපක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කරයි. එම උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු උදයව්‍යයඥානය 'මඟ' යැයි පිරිසිඳගෙන, හටගැනීම අත්හැර භංගානුපස්සනාවට පැමිණෙයි. නොකඩවා භංගය දකිමින් සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි භය වසයෙන් දැක කලකිරෙමින්, නොඇලෙමින්, මිදෙමින් අනුපිළිවෙළින් සතර ආර්ය මාර්ගයන්ට පැමිණ, අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටා, දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන්ගේ කෙළවරට පැමිණ දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාගේ අග්‍ර දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා බවට පත් වෙයි. මෙපමණකින් ගණනා ක්‍රමයේ සිට විදර්ශනාව අවසානය දක්වා වූ ආනාපානසති සමාධි භාවනාව සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. මෙය සියලු ආකාරයෙන් පළමු චතුෂ්කයෙහි විස්තරයයි.

ဣတရေသု ပန တီသု စတုက္ကေသု ယသ္မာ ဝိသုံ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနယော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အနုပဒဝဏ္ဏနာနယေနေဝ တေသံ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပီတိပဋိသံဝေဒီတိ ပီတိံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောန္တော ပါကဋံ ကရောန္တော အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ. တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏတော စ အသမ္မောဟတော စ.

ඉතිරි චතුෂ්ක තුනෙහි වෙන් වූ සමථ කර්මස්ථාන භාවනා ක්‍රමයක් නොමැති බැවින්, අනුපද වර්ණනා ක්‍රමයටම ඒවායේ අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. "පීතිපටිසංවේදී" යනු පීතිය ප්‍රකට කරමින්, පැහැදිලි කරමින් "ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි" යි හික්මෙයි යන්නයි. එහි ආකාර දෙකකින් පීතිය ප්‍රකට වේ; එනම් අරමුණ වසයෙන් හා මෝහයක් නැති (අසම්මෝහ) වසයෙනි.

ကထံ အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတိ, တဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ.

අරමුණ වසයෙන් පීතිය ප්‍රකට වන්නේ කෙසේද? පීතිය සහිත ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යාන දෙකට සමවදියි. ඔහුට එම සමාපත්තියට සමවදින මොහොතේ ධ්‍යාන අංග ලැබීමෙන් අරමුණ ප්‍රකට වීම නිසා අරමුණු වශයෙන් පීතිය ප්‍රකට වේ.

ကထံ [Pg.101] အသမ္မောဟတော? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တံ ပီတိံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတိ, တဿ ဝိပဿနာက္ခဏေ လက္ခဏပဋိဝေဓေန အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣဒံ ပနေတ္ထ ဝိသေသမတ္တံ – တိဏ္ဏံ ဈာနာနံ ဝသေန သုခပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. စတုန္နမ္ပိ ဈာနာနံ ဝသေန စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝိဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စိတ္တသင်္ခါရောတိ ဝေဒနာသညာက္ခန္ဓာ. ပဿမ္ဘယံ စိတ္တသင်္ခါရန္တိ ဩဠာရိကံ ဩဠာရိကံ စိတ္တသင်္ခါရံ ပဿမ္ဘေန္တော, နိရောဓေန္တောတိ အတ္ထော. သော ဝိတ္ထာရတော ကာယသင်္ခါရေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစေတ္ထ ပီတိပဒေ ပီတိသီသေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, သုခပဒေ သရူပေနေဝ ဝေဒနာ. ဒွီသု စိတ္တသင်္ခါရပဒေသု ‘‘သညာ စ ဝေဒနာ စ စေတသိကာ, ဧတေ ဓမ္မာ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တသင်္ခါရာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၄; မ. နိ. ၁.၄၆၃) ဝစနတော သညာသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာတိ ဧဝံ ဝေဒနာနုပဿနာနယေန ဣဒံ စတုက္ကံ ဘာသိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෝහයෙන් තොරව (අසම්මෝහතො) වන්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට (ප්‍රථම හා ද්විතීය) සමවැදී, ඉන් නැගී සිට, ඒ ධ්‍යාන හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රීතිය ක්ෂය වන බවත්, විනාශ වන බවත් මෙනෙහි කරයි. එවිට ඔහුගේ විදර්ශනා ක්ෂණයේදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය (සංස්කාරයන්ගේ ලක්ෂණ අවබෝධ කර ගැනීම) මගින් මුළාවකින් තොරව ප්‍රීතිය මනාව ප්‍රකට වේ. මේ අයුරින්ම සෙසු පදයන්හි අර්ථයද දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - ධ්‍යාන තුනක් ඇසුරින් 'සැපය' (සුඛය) අත්විඳින බවත්, ධ්‍යාන හතරම ඇසුරින් 'චිත්ත සංස්කාරයන්' අත්විඳින බවත් දත යුතුය. 'චිත්ත සංස්කාර' යනු වේදනා සහ සඤ්ඤා ස්කන්ධයන්ය. 'චිත්ත සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින්' යනු රළු වූ චිත්ත සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින්, නිරුද්ධ කරමින් යන්න අර්ථයයි. එය විස්තර වශයෙන් කායසංස්කාරයන්හි කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. තවද, මෙහි 'පීති' පදයේදී ප්‍රීතිය ප්‍රධාන කොට ගෙන වේදනාව කියන ලද අතර, 'සුඛ' පදයේදී ස්වරූපයෙන්ම වේදනාව කියන ලදී. චිත්ත සංස්කාර පද දෙකෙහිදී "සඤ්ඤාව හා වේදනාව චෛතසික ධර්මයෝය, මේ ධර්ම සිත හා බැඳී පවතින බැවින් චිත්ත සංස්කාරයෝ වෙති" යන පටිසම්භිදාමග්ග වචනයට අනුව සඤ්ඤාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව කියන ලදැයි මෙසේ වේදනානුපස්සනා ක්‍රමයෙන් මෙම චතුෂ්කය දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

တတိယစတုက္ကေပိ စတုန္နံ ဈာနာနံ ဝသေန စိတ္တပဋိသံဝိဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဘိပ္ပမောဒယံ စိတ္တန္တိ စိတ္တံ မောဒေန္တော ပမောဒေန္တော ဟာသေန္တော ပဟာသေန္တော အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ. တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ အဘိပ္ပမောဒေါ ဟောတိ သမာဓိဝသေန စ ဝိပဿနာဝသေန စ.

තුන්වන චතුෂ්කයේදීද ධ්‍යාන හතරම ඇසුරින් 'සිත' (චිත්තය) අත්විඳින බව දත යුතුය. 'සිත අතිශයින් ප්‍රමෝදයට පත් කරමින්' යනු සිත සතුටු කරමින්, පිනවමින්, ප්‍රබෝධමත් කරමින් සහ අතිශයින් ප්‍රබෝධමත් කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි. එහිදී සමාධියෙන් සහ විදර්ශනාවෙන් යන ආකාර දෙකකින් සිතේ අතිශය ප්‍රමෝදය ඇති වේ.

ကထံ သမာဓိဝသေန? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတိ, သော သမာပတ္တိက္ခဏေ သမ္ပယုတ္တာယ ပီတိယာ စိတ္တံ အာမောဒေတိ ပမောဒေတိ. ကထံ ဝိပဿနာဝသေန? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တံ ပီတိံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတိ. ဧဝံ ဝိပဿနာက္ခဏေ ဈာနသမ္ပယုတ္တံ ပီတိံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တံ အာမောဒေတိ ပမောဒေတိ. ဧဝံ ပဋိပန္နော ‘‘အဘိပ္ပမောဒယံ စိတ္တံ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

සමාධිය මගින් වන්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට සමවැදී, ඔහු ඒ සමස්පත්තිය ලබන මොහොතේ එම ධ්‍යානය හා බැඳුණු ප්‍රීතියෙන් සිත පිනවයි, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි. විදර්ශනාව මගින් වන්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට සමවැදී, ඉන් නැගී සිට ධ්‍යානය හා බැඳුණු ප්‍රීතිය ක්ෂය වන බවත්, විනාශ වන බවත් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ විදර්ශනා ක්ෂණයේදී ධ්‍යානගත ප්‍රීතිය අරමුණු කොට සිත පිනවයි, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි. මෙසේ පිළිපදින පුද්ගලයා 'සිත අතිශයින් ප්‍රමෝදයට පත් කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

သမာဒဟံ စိတ္တန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန အာရမ္မဏေ စိတ္တံ သမံ အာဒဟန္တော သမံ ဌပေန္တော, တာနိ ဝါ ပန ဈာနာနိ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတော ဝိပဿနာက္ခဏေ လက္ခဏပဋိဝေဓေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ ခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ, ဧဝံ ဥပ္ပန္နာယ ခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဝသေနပိ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ သမံ အာဒဟန္တော သမံ ဌပေန္တော ‘‘သမာဒဟံ စိတ္တံ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

'සිත සමාධිගත කරමින්' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය මගින් අරමුණෙහි සිත මනාව තැන්පත් කරමින්, මනාව පිහිටුවමිනි. එසේත් නැතිනම් ඒ ධ්‍යානයන්ට සමවැදී ඉන් නැගී සිට ධ්‍යානගත සිත ක්ෂය වන බවත්, විනාශ වන බවත් මෙනෙහි කරන්නාට විදර්ශනා ක්ෂණයේදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් ක්ෂණික චිත්ත ඒකග්ගතාව උපදී. මෙසේ උපන් ක්ෂණික චිත්ත ඒකග්ගතාව ඇසුරින්ද අරමුණෙහි සිත මනාව තැන්පත් කරමින්, මනාව පිහිටුවමින් 'සිත සමාධිගත කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

ဝိမောစယံ [Pg.102] စိတ္တန္တိ ပဌမဇ္ဈာနေန နီဝရဏေဟိ စိတ္တံ မောစေန္တော ဝိမောစေန္တော, ဒုတိယေန ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ, တတိယေန ပီတိယာ, စတုတ္ထေန သုခဒုက္ခေဟိ စိတ္တံ မောစေန္တော ဝိမောစေန္တော, တာနိ ဝါ ပန ဈာနာနိ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတိ. သော ဝိပဿနာက္ခဏေ အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညာတော စိတ္တံ မောစေန္တော ဝိမောစေန္တော, ဒုက္ခာနုပဿနာယ သုခသညာတော, အနတ္တာနုပဿနာယ အတ္တသညာတော, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ နန္ဒိတော, ဝိရာဂါနုပဿနာယ ရာဂတော, နိရောဓာနုပဿနာယ သမုဒယတော, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ အာဒါနတော စိတ္တံ မောစေန္တော ဝိမောစေန္တော အဿသတိ စေဝ ပဿသတိ စ. တေန ဝုစ္စတိ – ‘‘ဝိမောစယံ စိတ္တံ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီ’’တိ. ဧဝံ စိတ္တာနုပဿနာဝသေန ဣဒံ စတုက္ကံ ဘာသိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'සිත මුදවමින්' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණයන්ගෙන් සිත මුදවමින් හා මනාව මුදවමින්ද, ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන්ගෙන්ද, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතියෙන්ද, චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සැප දුක් දෙකෙන්ම සිත මුදවමින් හා මනාව මුදවමිනි. එසේත් නැතිනම් ඒ ධ්‍යානයන්ට සමවැදී ඉන් නැගී සිට ධ්‍යානගත සිත ක්ෂය වන බවත්, විනාශ වන බවත් මෙනෙහි කරයි. ඔහු විදර්ශනා ක්ෂණයේදී අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාවෙන් සිත මුදවමින් හා මනාව මුදවමින්ද, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සුඛ සංඥාවෙන්ද, අනත්තානුපස්සනාවෙන් අත්ත සංඥාවෙන්ද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් නන්දියෙන් (ඇල්මෙන්) ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගයෙන්ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් සමුදයෙන්ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් ආදානයෙන් (දැඩිව ගැනීමෙන්) ද සිත මුදවමින් හා මනාව මුදවමින් ආශ්වාස කරයි, ප්‍රශ්වාස කරයි. එබැවින් 'සිත මුදවමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මෙසේ චිත්තානුපස්සනා ක්‍රමයෙන් මෙම චතුෂ්කය දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

စတုတ္ထစတုက္ကေ ပန အနိစ္စာနုပဿီတိ ဧတ္ထ တာဝ အနိစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနိစ္စတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အနိစ္စာနုပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အနိစ္စာနုပဿီ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အနိစ္စန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ကသ္မာ? ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တဘာဝါ. အနိစ္စတာတိ တေသံယေဝ ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တံ, ဟုတွာ အဘာဝေါ ဝါ, နိဗ္ဗတ္တာနံ တေနေဝါကာရေန အဋ္ဌတွာ ခဏဘင်္ဂေန ဘေဒေါတိ အတ္ထော. အနိစ္စာနုပဿနာတိ တဿာ အနိစ္စတာယ ဝသေန ရူပါဒီသု ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ အနုပဿနာ. အနိစ္စာနုပဿီတိ တာယ အနုပဿနာယ သမန္နာဂတော. တသ္မာ ဧဝံဘူတော အဿသန္တော စ ပဿသန္တော စ ဣဓ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

සිව්වන චතුෂ්කයේ 'අනිත්‍යය අනුපස්සනා කරමින්' යන මෙහිදී පළමුව අනිත්‍යය දත යුතුය, අනිත්‍ය බව (අනිච්චතා) දත යුතුය, අනිච්චානුපස්සනාව දත යුතුය, අනිච්චානුපස්සී (අනිත්‍යය බලන්නා) දත යුතුය. එහි 'අනිත්‍ය' යනු පංචස්කන්ධයයි. එයට හේතුව කුමක්ද? ඉපදීම, විනාශ වීම සහ වෙනස් වන සුළු බව ඇති බැවිනි. 'අනිත්‍ය බව' (අනිච්චතා) යනු එම ස්කන්ධයන්ගේම ඉපදීම, විනාශ වීම හා වෙනස් වීමයි, එසේත් නැතිනම් හටගෙන නැති වී යාමයි. එනම් උපන් ස්කන්ධයන් ඒ ආකාරයෙන්ම නොපැවතී ක්ෂණික බිඳීමෙන් විනාශ වීම යන අර්ථයයි. 'අනිච්චානුපස්සනාව' යනු ඒ අනිත්‍ය බව අනුව රූප ආදී ධර්මයන් කෙරෙහි 'අනිත්‍යය' යනුවෙන් නැවත නැවත බලන ප්‍රඥාවයි. 'අනිච්චානුපස්සී' යනු ඒ අනුපස්සනාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි. එබැවින් එවැනි ස්වභාවයට පත් වූ පුද්ගලයා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමින් මෙහි 'අනිත්‍යය අනුපස්සනා කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි' යනුවෙන් දත යුතුය.

ဝိရာဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ပန ဒွေ ဝိရာဂါ ခယဝိရာဂေါ စ အစ္စန္တဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ ခယဝိရာဂေါတိ သင်္ခါရာနံ ခဏဘင်္ဂေါ. အစ္စန္တဝိရာဂေါတိ နိဗ္ဗာနံ. ဝိရာဂါနုပဿနာတိ တဒုဘယဒဿနဝသေန ပဝတ္တာ ဝိပဿနာ စ မဂ္ဂေါ စ. တာယ ဒုဝိဓာယပိ အနုပဿနာယ သမန္နာဂတော ဟုတွာ အဿသန္တော စ ပဿသန္တော စ ‘‘ဝိရာဂါနုပဿီ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. နိရောဓာနုပဿီပဒေပိ ဧသေဝ နယော.

'විරාගය අනුපස්සනා කරමින්' යන මෙහි ක්ෂය විරාගය සහ අත්‍යන්ත විරාගය යනුවෙන් විරාග දෙකකි. එහි 'ක්ෂය විරාගය' යනු සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික බිඳීමයි. 'අත්‍යන්ත විරාගය' යනු නිවනයි. 'විරාගානුපස්සනාව' යනු ඒ දෙකම දැකීමෙන් පවතින විදර්ශනාව හා මාර්ගයයි. ඒ ආකාර දෙකේම අනුපස්සනාවෙන් යුක්තව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමින් 'විරාගය අනුපස්සනා කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි' යනුවෙන් දත යුතුය. 'නිරෝධානුපස්සී' පදයේදීද මේ ක්‍රමයම වේ.

ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထာပိ ဒွေ ပဋိနိဿဂ္ဂါ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စ. ပဋိနိဿဂ္ဂေါယေဝ အနုပဿနာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ, ဝိပဿနာမဂ္ဂါနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝိပဿနာတိ တဒင်္ဂဝသေန သဒ္ဓိံ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရေဟိ ကိလေသေ ပရိစ္စဇတိ, သင်္ခတဒေါသဒဿနေန စ တဗ္ဗိပရီတေ နိဗ္ဗာနေ [Pg.103] တန္နိန္နတာယ ပက္ခန္ဒတီတိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စေဝ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စာတိ ဝုစ္စတိ. မဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒဝသေန သဒ္ဓိံ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရေဟိ ကိလေသေ ပရိစ္စဇတိ, အာရမ္မဏကရဏေန စ နိဗ္ဗာနေ ပက္ခန္ဒတီတိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စေဝ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စာတိ ဝုစ္စတိ. ဥဘယမ္ပိ ပန ပုရိမပုရိမဉာဏာနံ အနုအနု ပဿနတော အနုပဿနာတိ ဝုစ္စတိ. တာယ ဒုဝိဓာယပိ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ သမန္နာဂတော ဟုတွာ အဿသန္တော စ ပဿသန္တော စ ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'පටිනිස්සග්ගය (අතහැරීම) අනුපස්සනා කරමින්' යන මෙහිද පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය සහ පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය යනුවෙන් පටිනිස්සග්ග දෙකකි. අතහැරීමම අනුපස්සනාව වන බැවින් එය 'පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව' යි. මෙය විදර්ශනාවට හා මාර්ගයට කියන නමකි. විදර්ශනාව යනු තදංග වශයෙන් ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් සමග කෙලෙසුන් අතහරින බැවින්ද, සංස්කෘත ධර්මයන්ගේ දොස් දැකීමෙන් ඊට විරුද්ධ වූ නිවනට නැඹුරු බවින් බැසගන්නා බැවින්ද 'පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය' සහ 'පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මාර්ගය යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් සමග කෙලෙසුන් අතහරින බැවින්ද, නිවන අරමුණු කිරීමෙන් නිවනට බැසගන්නා බැවින්ද 'පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය' සහ 'පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මේ දෙකම කලින් කලින් ඇති වූ ඥානයන් අනුව බලන බැවින් 'අනුපස්සනාව' යයි කියනු ලැබේ. ඒ ආකාර දෙකේම පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් යුක්තව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමින් 'පටිනිස්සග්ගය අනුපස්සනා කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි' යනුවෙන් දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ’’တိ တရုဏဝိပဿနာယ ဝသေန ဝုတ္တံ, ‘‘ဝိရာဂါနုပဿီ’’တိ တတော ဗလဝတရာယ သင်္ခါရေသု ဝိရဇ္ဇနသမတ္ထာယ ဝိပဿနာယ ဝသေန, ‘‘နိရောဓာနုပဿီ’’တိ တတော ဗလဝတရာယ ကိလေသနိရောဓနသမတ္ထာယ ဝိပဿနာယ ဝသေန, ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’’တိ မဂ္ဂဿ အာသန္နဘူတာယ အတိတိက္ခာယ ဝိပဿနာယ ဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယတ္ထ ပန မဂ္ဂေါပိ လဗ္ဘတိ, သော အဘိန္နောယေဝ. ဧဝမိဒံ စတုက္ကံ သုဒ္ဓဝိပဿနာဝသေန ဝုတ္တံ, ပုရိမာနိ ပန တီဏိ သမထဝိပဿနာဝသေနာတိ.

මෙහි ‘අනිච්චානුපස්සී’ (අනිත්‍යය අනුව බලන්නා) යන පදය මෘදු වූ විපස්සනාව (තරුණ විපස්සනාව) පිළිබඳව වදාරන ලදී. ‘විරාගානුපස්සී’ යන පදය ඊට වඩා බලවත් වූ, සංස්කාරයන් කෙරෙහි නොඇලීමට සමත් විපස්සනාව පිළිබඳව වදාරන ලදී. ‘නිරෝධානුපස්සී’ යන පදය ඊටත් වඩා බලවත් වූ, කෙලෙස් නිරුද්ධ කිරීමට සමත් විපස්සනාව පිළිබඳව වදාරන ලදී. ‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී’ යන පදය මාර්ගයට ආසන්න වූ, ඉතා තියුණු විපස්සනාව පිළිබඳව වදාරන ලද බව දත යුතුය. යම් අවස්ථාවක මාර්ගය ලබන්නේ ද, එම මාර්ගය ද (ඉහත කී විපස්සනාවන්ගෙන්) අභින්න වූවක් (වෙනස් නොවූවක්) ම ය. මෙසේ මෙම සතරවන චතුක්කය හුදෙක් ශුද්ධ විපස්සනා ක්‍රමය අනුව වදාරන ලද අතර, පෙර චතුක්ක තුන සමථ සහ විපස්සනා යන දෙවගය අනුව වදාරන ලද බව දත යුතුය.

အာနာပါနဿတိမာတိကာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනාපානස්සති මාතිකා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၆၄. ဣဒါနိ ယထာနိက္ခိတ္တံ မာတိကံ ပဋိပါဋိယာ ဘာဇေတွာ ဒဿေတုံ ဣဓာတိ ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာတိအာဒီဟိ ဒသဟိ ပဒေဟိ သိက္ခတ္တယသင်္ခါတံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓသာသနမေဝ ကထိတံ. တဉှိ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒိဋ္ဌီတိ ဝုစ္စတိ, တဿေဝ ခမနဝသေန ခန္တိ, ရုစ္စနဝသေန ရုစိ, ဂဟဏဝသေန အာဒါယော, သဘာဝဋ္ဌေန ဓမ္မော, သိက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဝိနယော, တဒုဘယေနပိ ဓမ္မဝိနယော, ပဝုတ္တဝသေန ပါဝစနံ, သေဋ္ဌစရိယဋ္ဌေန ဗြဟ္မစရိယံ, အနုသိဋ္ဌိဒါနဝသေန သတ္ထုသာသနန္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ‘‘ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာ’’တိအာဒီသု ဣမိဿာ ဗုဒ္ဓဒိဋ္ဌိယာ, ဣမိဿာ ဗုဒ္ဓခန္တိယာ, ဣမိဿာ ဗုဒ္ဓရုစိယာ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓအာဒါယေ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓဓမ္မေ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓဝိနယေ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓဓမ္မဝိနယေ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓပါဝစနေ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓဗြဟ္မစရိယေ, ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓသတ္ထုသာသနေတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစေတံ သိက္ခတ္တယသင်္ခါတံ သကလံ ပါဝစနံ ဘဂဝတာ ဒိဋ္ဌတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ စ ဒိဋ္ဌိ. ဘဂဝတော ခမနဝသေန ခန္တိ. ရုစ္စနဝသေန ရုစိ. ဂဟဏဝသေန အာဒါယော[Pg.104]. အတ္တနော ကာရကံ အပါယေ အပတမာနံ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော. သောဝ သံကိလေသပက္ခံ ဝိနေတီတိ ဝိနယော. ဓမ္မော စ သော ဝိနယော စာတိ ဓမ္မဝိနယော, ကုသလဓမ္မေဟိ ဝါ အကုသလဓမ္မာနံ ဧသ ဝိနယောတိ ဓမ္မဝိနယော. တေနေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘ယေ စ ခေါ တွံ, ဂေါတမိ, ဓမ္မေ ဇာနေယျာသိ ဣမေ ဓမ္မာ ဝိရာဂါယ သံဝတ္တန္တိ, နော သရာဂါယ…ပေ… ဧကံသေန, ဂေါတမိ, ဓာရေယျာသိ ဧသော ဓမ္မော ဧသော ဝိနယော ဧတံ သတ္ထုသာသန’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၅၃; စူဠဝ. ၄၀၆). ဓမ္မေန ဝါ ဝိနယော, န ဒဏ္ဍာဒီဟီတိ ဓမ္မဝိနယော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

164. දැන් නිකේප කරන ලද මාතිකාව අනුපිළිවෙලින් බෙදා දැක්වීම පිණිස ‘ඉධ’ යනුවෙන් පටන් ගන්නා ලද “ඉමිස්සා දිට්ඨියා” යනාදී පාඨය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘ඉමිස්සා දිට්ඨියා’ යනාදී පද දහයකින් ත්‍රිවිධ ශික්ෂා සංඛ්‍යාත වූ සර්වඥ බුද්ධ ශාසනයම ප්‍රකාශ කරන ලදී. සැබවින්ම එය බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලද බැවින් ‘දිට්ඨි’ (දර්ශනය) යැයි කියනු ලැබේ. උන්වහන්සේගේ රුචිය පරිදි වූ බැවින් ‘ඛන්ති’ (ඉවසීම) නම් වේ. උන්වහන්සේ සතුටු වන බැවින් ‘රුචි’ නම් වේ. සමාදන් වන බැවින් ‘ආදාය’ නම් වේ. ස්වභාව අර්ථයෙන් ‘ධර්මය’ නම් වේ. හික්මිය යුතු අර්ථයෙන් ‘විනය’ නම් වේ. ඒ දෙකම අන්තර්ගත වන බැවින් ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ. ප්‍රභේද වශයෙන් වදාරන ලද බැවින් ‘පාවචන’ නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීම් අර්ථයෙන් ‘බ්‍රහ්මචර්ය’ නම් වේ. අනුශාසනා ලබා දෙන බැවින් ‘ශාස්තෘ ශාසනය’ නම් වේ. එබැවින් ‘ඉමිස්සා දිට්ඨියා’ යනාදී තන්හි මෙම බුද්ධ දර්ශනයෙහි, මෙම බුද්ධ කැමැත්තෙහි, මෙම බුද්ධ රුචියෙහි, මෙම බුද්ධ සමාදානයෙහි, මෙම බුද්ධ ධර්මයෙහි, මෙම බුද්ධ විනයෙහි, මෙම බුද්ධ ධර්ම විනයෙහි, මෙම බුද්ධ වචනයෙහි, මෙම බුද්ධ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි, මෙම බුද්ධ ශාස්තෘ ශාසනයෙහි යන අර්ථය දත යුතුය. තවද ත්‍රිවිධ ශික්ෂා සංඛ්‍යාත මෙම සකල බුද්ධ වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලද බැවින් ද, සම්මා දිට්ඨියට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ද, සම්මා දිට්ඨිය පෙරටු කර ඇති බැවින් ද ‘දිට්ඨි’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රුචිය පරිදි බැවින් ‘ඛන්ති’ නම් වේ. උන්වහන්සේ සතුටු වන බැවින් ‘රුචි’ නම් වේ. සමාදන් වන බැවින් ‘ආදාය’ නම් වේ. තමන් (පුද්ගලයාව) අපායට වැටෙන්නට නොදී දරන බැවින් ‘ධර්මය’ නම් වේ. එයම කෙලෙස් පක්ෂය දුරු කරන (විනයනය කරන) බැවින් ‘විනය’ නම් වේ. ධර්මය ද විනය ද වන බැවින් ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ. නොහොත් කුසල් දහම් මගින් අකුසල් දහම් හික්මවන බැවින් ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී - “ගෝතමිය, යම් ධර්ම කෙනෙක් විරාගය පිණිස පවතිත් ද, සරාගය පිණිස නොපවතිත් ද... ගෝතමිය, ඒකාන්තයෙන්ම මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි, මෙය ශාස්තෘ ශාසනයයි කියා දරාගන්න.” ධර්මානුකූලව හික්මවීම සිදුකරන බැවින්, දඬුවම් ආදියෙන් තොරව හික්මවන බැවින් ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ.

‘‘ဒဏ္ဍေနေကေ ဒမယန္တိ, အင်္ကုသေဟိ ကသာဟိ စ;

အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန, နာဂေါ ဒန္တော မဟေသိနာ’’တိ. (မ. နိ. ၂.၃၅၂;

စူဠဝ. ၃၄၂);

“ඇතැම්හු දඬුවමින් ද, හෙණ්ඩුවෙන් ද, කසයෙන් ද (සතුන් හෝ මිනිසුන්) දමනය කරති. (එහෙත්) මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දඬුවම් රහිතව, ආයුධ රහිතව (නාලාගිරි) ඇතා දමනය කළ සේක.”

တထာ ‘‘ဓမ္မေန နယမာနာနံ, ကာ ဥသူယာ ဝိဇာနတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၆၃). ဓမ္မာယ ဝါ ဝိနယော ဓမ္မဝိနယော. အနဝဇ္ဇဓမ္မတ္ထံ ဟေသ ဝိနယော, န ဘဝဘောဂါမိသတ္ထံ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘နယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ ဇနကုဟနတ္ထ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၃၅; အ. နိ. ၄.၂၅) ဝိတ္ထာရော. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ အာဟ – ‘‘အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ခေါ, အာဝုသော, ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၅၉). ဝိသုဒ္ဓံ ဝါ နယတီတိ ဝိနယော, ဓမ္မတော ဝိနယော ဓမ္မဝိနယော. သံသာရဓမ္မတော ဟိ သောကာဒိဓမ္မတော ဝါ ဧသ ဝိသုဒ္ဓံ နိဗ္ဗာနံ နယတိ, ဓမ္မဿ ဝါ ဝိနယော, န တိတ္ထကရာနန္တိ ဓမ္မဝိနယော. ဓမ္မဘူတော ဟိ ဘဂဝါ, တဿေဝ ဧသ ဝိနယော. ယသ္မာ ဝါ ဓမ္မာ ဧဝ အဘိညေယျာ ပရိညေယျာ ပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝေတဗ္ဗာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ စ, တသ္မာ ဧသ ဓမ္မေသု ဝိနယော, န သတ္တေသု န ဇီဝေသု စာတိ ဓမ္မဝိနယော. သာတ္ထသဗျဉ္ဇနတာဒီဟိ အညေသံ ဝစနတော ပဓာနံ ဝစနန္တိ ပဝစနံ, ပဝစနမေဝ ပါဝစနံ. သဗ္ဗစရိယာဟိ ဝိသိဋ္ဌစရိယဘာဝေန ဗြဟ္မစရိယံ. ဒေဝမနုဿာနံ သတ္ထုဘူတဿ ဘဂဝတော သာသနန္တိ သတ္ထုသာသနံ, သတ္ထုဘူတံ ဝါ သာသနန္တိပိ သတ္ထုသာသနံ. ‘‘ယော ဝေါ, အာနန္ဒ, မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော, သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆) ဟိ ဓမ္မဝိနယောဝ သတ္ထာတိ ဝုတ္တော. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန ဣမသ္မိံယေဝ သာသနေ သဗ္ဗာကာရအာနာပါနဿတိသမာဓိနိဗ္ဗတ္တကော ဘိက္ခု ဝိဇ္ဇတိ, န အညတြ, တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဣမိဿာ’’တိ စ ‘‘ဣမသ္မိ’’န္တိ စ အယံ နိယမော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ‘‘ဣဓာ’’တိမာတိကာယ နိဒ္ဒေသဿ အတ္ထော.

එමෙන්ම “ධර්මානුකූලව මෙහෙයවන්නන් කෙරෙහි, පණ්ඩිතයන් හට ඊර්ෂ්‍යාවට කරුණක් කොයින්ද?” යැයි වදාරන ලදී. ධර්මය (නිවන) සඳහා වූ හික්මවීම ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ. සැබවින්ම මෙය නිදොස් ධර්මය (නිවන) සඳහා වූ හික්මවීමකි, භව භෝග හා ආමිසයන් පිණිස නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, “මහණෙනි, මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව ජනයා රැවටීම පිණිස පවත්වනු ලබන්නක් නොවේ” යනාදියයි. පූර්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද, “ඇවැත්නි, උපාදාන රහිත පරිනිර්වාණය පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත බ්‍රහ්මචර්යාව පවත්වනු ලැබේ” යයි වදාළහ. විශුද්ධියට (නිවනට) පමුණුවන බැවින් ‘විනය’ නම් වේ. ධර්මයෙන් (සංසාර ධර්මයන්ගෙන්) එතෙර කරන බැවින් ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ. සැබවින්ම මෙය සංසාර ධර්මයන්ගෙන් හෝ ශෝකාදී ධර්මයන්ගෙන් විශුද්ධ වූ නිවනට පමුණුවයි. ධර්මය පිළිබඳව වූ හික්මවීම නිසා ද, අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ වැනි හික්මවීමක් නොවන බැවින් ද ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මභූත වූ සේක, එබැවින් උන්වහන්සේගේම හික්මවීමයි. යම් හෙයකින් ධර්මයන්ම අභිඥා කටයුතු, පිරිඥා කටයුතු, ප්‍රහාණය කටයුතු, භාවනා කටයුතු හා සාක්ෂාත් කටයුතු වේ ද, එබැවින් මෙය සත්ත්වයන් කෙරෙහි හෝ ජීවයන් කෙරෙහි නොව ධර්මයන් කෙරෙහි වූ හික්මවීම නිසා ‘ධර්ම විනය’ නම් වේ. අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සහිත බැවින් අන් අයගේ වචනයට වඩා ප්‍රධාන වචනය ‘පවචන’ නම් වේ, එයම ‘පාවචන’ නම් වේ. සියලු හැසිරීම් වලට වඩා විශිෂ්ට හැසිරීමක් බැවින් ‘බ්‍රහ්මචර්ය’ නම් වේ. දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනය බැවින් ‘ශාස්තෘ ශාසනය’ නම් වේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැනි වූ අනුශාසනය බැවින් ද ‘ශාස්තෘ ශාසනය’ නම් වේ. “ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් ද විනයක් ද දේශනා කරන ලද ද පණවන ලද ද, එය මා ඇවෑමෙන් තොපගේ ශාස්තෘ වන්නේය” යි ධර්ම විනයම ශාස්තෘ ලෙස දක්වන ලදී. මෙසේ මෙම පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. යම් හෙයකින් මෙම ශාසනයෙහිම සියලු ආකාරයෙන් ආනාපානස්සති සමාධිය උපදවන භික්ෂුවක් විද්‍යාමාන වේ ද, අන් තැනක නැත ද, එබැවින් ඒ ඒ තැන ‘ඉමිස්සා’ (මෙම) සහ ‘ඉමස්මිං’ (මෙම) යන නියමය කරන ලදැයි දත යුතුය. මෙය ‘ඉධ’ යන මාතිකා නිර්දේශයේ අර්ථයයි.

ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကော [Pg.105] ဝါတိအာဒိနာ စ ဘိက္ခုသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထံ အဝတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတဘိက္ခုယေဝ ဒဿိတော. တတ္ထ ပုထုဇ္ဇနော စ သော ကိလေသာနံ အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ, ကလျာဏော စ သီလာဒိပဋိပတ္တိယုတ္တတ္တာတိ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏော, ပုထုဇ္ဇနကလျာဏောဝ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကော. အဓိသီလာဒီနိ သိက္ခတီတိ သေက္ခော. သောတာပန္နော ဝါ သကဒါဂါမီ ဝါ အနာဂါမီ ဝါ. အကုပ္ပော စလယိတုမသက္ကုဏေယျော အရဟတ္တဖလဓမ္မော အဿာတိ အကုပ္ပဓမ္မော. သောပိ ဟိ ဣမံ သမာဓိံ ဘာဝေတိ.

‘පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෝ’ යනාදියෙන් ‘භික්ඛු’ ශබ්දයේ වචන අර්ථය ප්‍රකාශ නොකර මෙහි අදහස් කරන ලද භික්ෂුවම දක්වන ලදී. එහි කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳ නොදැමූ බැවින් ‘පුථුජ්ජන’ (පෘථග්ජන) ද වේ, ශීලාදී පිළිවෙත්වලින් යුක්ත බැවින් ‘කල්‍යාණ’ ද වේ, එබැවින් ‘පෘථග්ජන කල්‍යාණ’ නම් වේ. පෘථග්ජන කල්‍යාණ යනුම ‘පුථුජ්ජන කල්‍යාණක’ වේ. අධි ශීලාදියෙහි හික්මෙන බැවින් ‘සෙක්ඛ’ නම් වේ. ඔහු සෝවාන්, සකෘදාගාමී හෝ අනාගාමී උත්තමයෙකි. සෙලවිය නොහැකි අරහත් ඵල ධර්මය ඇති බැවින් රහතන් වහන්සේ ‘අකුප්පධම්ම’ (අකෝප්‍ය ධර්ම) නම් වේ. ඒ රහතන් වහන්සේ ද මෙම සමාධිය වඩන සේක.

အရညနိဒ္ဒေသေ ဝိနယပရိယာယေန တာဝ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ အဝသေသံ အရည’’န္တိ (ပါရာ. ၉၂) အာဂတံ. သုတ္တန္တပရိယာယေန အာရညကံ ဘိက္ခုံ သန္ဓာယ ‘‘အာရညကံ နာမ သေနာသနံ ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါစိ. ၅၇၃) အာဂတံ. ဝိနယသုတ္တန္တာ ပန ဥဘောပိ ပရိယာယဒေသနာ နာမ, အဘိဓမ္မော နိပ္ပရိယာယဒေသနာတိ အဘိဓမ္မပရိယာယေန (ဝိဘ. ၅၂၉) အရညံ ဒဿေတုံ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာတိ ဝုတ္တံ, ဣန္ဒခီလတော ဗဟိ နိက္ခမိတွာတိ အတ္ထော. နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလန္တိပိ ပါဌော, ဣန္ဒခီလံ အတိက္ကမိတွာ ဗဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣန္ဒခီလောတိ စေတ္ထ ဂါမဿ ဝါ နဂရဿ ဝါ ဥမ္မာရော.

ආරණ්‍ය නිර්දේශයේ දී විනය ක්‍රමයට අනුව නම්, “ගම සහ ගම් කෙළවර හැර ඉතිරි සියල්ල ආරණ්‍යය” යි සඳහන් වේ. සුත්තන්ත ක්‍රමයට අනුව ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක් අරභයා “අවම වශයෙන් දුනු පන්සියයක් දුරින් වූ සේනාසනය ආරණ්‍යය” යි සඳහන් වේ. විනය හා සුත්තන්ත යන දෙකම පරියාය දේශනා (සාපේක්ෂ දේශනා) වන අතර අභිධර්මය නිප්පරියාය දේශනාවකි (මූලික දේශනාවකි). එබැවින් අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් ආරණ්‍යය දැක්වීමට “ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් (දොරකොටුවෙන්) පිටතට නික්මීම” යැයි කියන ලදී. ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් බැහැර වීම යනු එහි අර්ථයයි. “ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් පිටතට ගොස්” යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇති අතර, එහි අදහස ඉන්ද්‍රඛීලය ඉක්මවා පිටතට යාම යන්නයි. මෙහි ඉන්ද්‍රඛීල යනු ගමක හෝ නගරයක දොරකඩ ඇති උළුවහු කණුව (හෝ පඩිය) වේ.

ရုက္ခမူလနိဒ္ဒေသေ ရုက္ခမူလဿ ပါကဋတ္တာ တံ အဝတွာဝ ယတ္ထာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ရုက္ခမူလေ. အာသန္တိ နိသီဒန္တိ ဧတ္ထာတိ အာသနံ. ပညတ္တန္တိ ဌပိတံ. မဉ္စော ဝါတိအာဒီနိ အာသနဿ ပဘေဒဝစနာနိ. မဉ္စောပိ ဟိ နိသဇ္ဇာယပိ ဩကာသတ္တာ ဣဓ အာသနေသု ဝုတ္တော. သော ပန မသာရကဗုန္ဒိကာဗဒ္ဓကုဠီရပါဒကအာဟစ္စပါဒကာနံ အညတရော. ပီဌံ တေသံ အညတရမေဝ. ဘိသီတိ ဥဏ္ဏာဘိသိစောဠဘိသိဝါကဘိသိတိဏဘိသိပဏ္ဏဘိသီနံ အညတရာ. တဋ္ဋိကာတိ တာလပဏ္ဏာဒီဟိ စိနိတွာ ကတာ. စမ္မခဏ္ဍောတိ နိသဇ္ဇာရဟော ယော ကောစိ စမ္မခဏ္ဍော. တိဏသန္ထရာဒယော တိဏာဒီနိ ဂုမ္ဗေတွာ ကတာ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ရုက္ခမူလေ. စင်္ကမတိ ဝါတိအာဒီဟိ ရုက္ခမူလဿ စတုဣရိယာပထပဝတ္တနယောဂျတာ ကထိတာ. ‘‘ယတ္ထာ’’တိအာဒီဟိ သဗ္ဗပဒေဟိ ရုက္ခမူလဿ သန္ဒစ္ဆာယတာ ဇနဝိဝိတ္တတာ စ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ကေနစီတိ ကေနစိ သမူဟေန. တံ သမူဟံ ဘိန္ဒိတွာ ဝိတ္ထာရေန္တော ဂဟဋ္ဌေဟိ ဝါ ပဗ္ဗဇိတေဟိ ဝါတိ အာဟ. အနာကိဏ္ဏန္တိ အသံကိဏ္ဏံ အသမ္ဗာဓံ. ယဿ သေနာသနဿ သမန္တာ ဂါဝုတမ္ပိ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ ပဗ္ဗတဂဟနံ ဝနဂဟနံ နဒီဂဟနံ [Pg.106] ဟောတိ, န ကောစိ အဝေလာယ ဥပသင်္ကမိတုံ သက္ကောတိ, ဣဒံ သန္တိကေပိ အနာကိဏ္ဏံ နာမ. ယံ ပန အဍ္ဎယောဇနိကံ ဝါ ယောဇနိကံ ဝါ ဟောတိ, ဣဒံ ဒူရတာယ ဧဝ အနာကိဏ္ဏံ နာမ.

රුක්මුල පිළිබඳ විස්තරයෙහි, රුක්මුල යන වචනය ප්‍රකට බැවින් ඒ පිළිබඳව (අමුතුවෙන්) විස්තර නොකොට, 'යත්ථා' (යම් තැනක) යනාදී පද පැහැදිලි කරන ලදී. එහි 'යත්ථා' යනු යම් රුක්මුලක ද යන්නයි. මෙහි හිඳිනා (වැතිරෙන) බැවින් 'ආසන' (අසුන) නම් වේ. 'පඤ්ඤත්ත' යනු පනවන ලද හෙවත් තබන ලද යන්නයි. 'ඇඳ' ආදී පද අසුන්වල විවිධ ප්‍රභේද දක්වන වචන වේ. මන්දයත් ඇඳ ද හිඳීම සඳහා අවකාශ සලසන බැවින් මෙහි අසුන් යටතේ හඳුන්වා දී ඇත. එය මසාරක, බුන්දිකාබද්ධ, කුළීරපාදක සහ ආහච්චපාදක යන ඇඳ වර්ග අතරින් එකකි. 'පීඨය' යනු ද ඒවා අතරින් එකකි. 'බිසි' යනු ලොම්, රෙදි, පට්ටා, තණකොළ හෝ කොළ වර්ග පිරවීමෙන් සාදන ලද කුෂන් (කොට්ට) වර්ගයකි. 'තට්ටිකා' යනු තල් කොළ ආදියෙන් වියන ලද පැදුරයි. 'සම් කැබැල්ල' (චම්මඛණ්ඩ) යනු හිඳීමට සුදුසු යම් සම් කැබැල්ලකි. 'තණ ඇතිරිලි' ආදිය තණකොළ වැනි දෑ එක් කොට සාදන ලද්දකි. එහි (රුක්මුලෙහි) සක්මන් කිරීම ආදී වශයෙන් පවසමින්, සතර ඉරියව් පැවැත්වීම සඳහා රුක්මුලෙහි ඇති යෝග්‍යතාවය දක්වන ලදී. 'යත්ථා' යන ආදී සියලු පදවලින් රුක්මුලෙහි ඇති ඝන සෙවණ සහ ජනයාගෙන් වෙන්වූ විවේකී බව (ජනවිවිත්තතා) පවසා ඇත. 'කේනචි' (යම් කිසිවෙකු) යන්නෙන් යම් ජන සමූහයක් අදහස් කරන අතර, එම සමූහය වෙන්කොට දක්වමින් ගිහියන් හෝ පැවිද්දන් ලෙස විස්තර කරන ලදී. 'අනාකිණ්ණ' යනු ජනයාගෙන් මිශ්‍ර නොවූ, අවහිරතා නොමැති බවයි. යම් සේනාසනයක් වටා ගාවුතයක් හෝ අඩ යොදුනක් පමණ දුරකට පර්වත, වනාන්තර හෝ ගංගා ඇත්නම් සහ නුසුදුසු වේලාවක කිසිවෙකුට පැමිණිය නොහැකි නම්, එය සමීපයෙහි පිහිටිය ද ජනශුන්‍ය (අනාකිණ්ණ) ලෙස සැලකේ. යම් සේනාසනයක් අඩ යොදුනක් හෝ යොදුනක් දුරින් පිහිටියේ ද, එය ද දුර බැහැර බව නිසා ම ජනශුන්‍ය ලෙස හැඳින්වේ.

ဝိဟာရောတိ အဍ္ဎယောဂါဒိမုတ္တကော အဝသေသာဝါသော. အဍ္ဎယောဂေါတိ သုပဏ္ဏဝင်္ကဂေဟံ. ပါသာဒေါတိ ဒွေ ကဏ္ဏိကာ ဂဟေတွာ ကတော ဒီဃပါသာဒေါ. ဟမ္မိယန္တိ ဥပရိအာကာသတလေ ပတိဋ္ဌိတကူဋာဂါရပါသာဒေါယေဝ. ဂုဟာတိ ဣဋ္ဌကာဂုဟာ သိလာဂုဟာ ဒါရုဂုဟာ ပံသုဂုဟာတိ ဧဝဉှိ ခန္ဓကဋ္ဌကထာယံ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၂၉၄) ဝုတ္တံ. ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိဟာရောတိ သမန္တာ ပရိဟာရပထံ အန္တောယေဝ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာနိ စ ဒဿေတွာ ကတသေနာသနံ. ဂုဟာတိ ဘူမိဂုဟာ, ယတ္ထ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဒီပံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. ပဗ္ဗတဂုဟာ ဝါ ဘူမိဂုဟာ ဝါတိ ဣဒံ ဒွယံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. မာတိကာယ သဗ္ဗကာလသာဓာရဏလက္ခဏဝသေန ‘‘နိသီဒတီ’’တိ ဝတ္တမာနဝစနံ ကတံ, ဣဓ ပန နိသိန္နဿ ဘာဝနာရမ္ဘသဗ္ဘာဝတော နိသဇ္ဇာရမ္ဘပရိယောသာနဒဿနတ္ထံ နိသိန္နောတိ နိဋ္ဌာနဝစနံ ကတံ. ယသ္မာ ပန ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယ နိသိန္နဿ ကာယော ဥဇုကော ဟောတိ, တသ္မာ ဗျဉ္ဇနေ အာဒရံ အကတွာ အဓိပ္ပေတမ ဧဝ ဒဿေန္တော ဥဇုကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဌိတော သုပဏိဟိတောတိ ဥဇုကံ ပဏိဟိတတ္တာ ဥဇုကော ဟုတွာ ဌိတော, န သယမေဝါတိ အတ္ထော. ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌောတိ ပရိဂ္ဂဟိတဋ္ဌော. ကိံ ပရိဂ္ဂဟိတံ? နိယျာနံ. ကိံ နိယျာနံ? အာနာပါနဿတိသမာဓိယေဝ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ နိယျာနံ. တေနာဟနိယျာနဋ္ဌောတိ မုခသဒ္ဒဿ ဇေဋ္ဌကတ္ထဝသေန သံသာရတော နိယျာနဋ္ဌော ဝုတ္တော. ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌောတိ သဘာဝဋ္ဌောယေဝ. သဗ္ဗေဟိ ပနေတေဟိ ပဒေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနံ သတိံ ကတွာတိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ကေစိ ပန ‘‘ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌောတိ သတိယာ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော, နိယျာနဋ္ဌောတိ အဿာသပဿာသာနံ ပဝိသနနိက္ခမနဒွါရဋ္ဌော’’တိ ဝဏ္ဏယန္တိ. ပရိဂ္ဂဟိတအဿာသပဿာသနိယျာနံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'විහාර' යනු අඩ්ඪයෝග ආදී වාසස්ථානවලින් බැහැර වූ අනෙකුත් ආවාසයන් ය. 'අඩ්ඪයෝග' යනු ගුරුළෙකුගේ පියාපතක් මෙන් එක් පැත්තකට වකුටු වූ වහලක් සහිත නිවසකි. 'ප්‍රාසාදය' යනු කණ්ණිකා දෙකක් යොදා සාදන ලද දිගු ප්‍රාසාදයකි. 'හම්මිය' යනු ඉහළ මාලයේ කූටාගාර සහිත ප්‍රාසාදයකි. 'ගුහාව' යනු ගඩොලින්, ගලින්, ලීයෙන් හෝ පසින් කළ ගුහාවන් යැයි ඛන්ධක අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. විභංග අටුවාවෙහි 'විහාරය' යනු වටා සක්මන් මළු ඇති, ඇතුළත ම රාත්‍රී හා දිවා කාලයේ වාසය සඳහා සකස් කළ සේනාසනයකි. 'ගුහාව' යනු දිවා රාත්‍රී පහන් දැල්විය යුතු භූමි ගුහාවයි. ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් පර්වත ගුහාව හා භූමි ගුහාව යැයි මෙහි විශේෂත්වයක් දක්වා ඇත. මාතිකාවෙහි සියලු කාලයට පොදු ලක්ෂණයක් ලෙස 'නිසීදති' (හිඳියි) යන වර්තමාන කාලය යෙදුණ ද, මෙහි භාවනාවෙහි නිරත වන්නාගේ හිඳීමේ ඉරියව්ව සම්පූර්ණ වූ බව දැක්වීමට 'නිසින්නෝ' (හුන්) යන අතීත පදය යොදා ඇත. යමෙකු කය ඍජුව තබා හිඳගන්නා විට ඔහුගේ කය කෙලින් පවතින බැවින්, අක්ෂරවලට වඩා අදහස කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් 'උජුකෝ' (ඍජු) යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'ස්ථිතෝ සුපණිහිතෝ' යනු ඍජුව තැබූ බැවින් ඍජු ව පවතින බව මිස ඉබේ ම සිදු වූවක් නොවන බවයි. 'පරිග්ගහට්ඨෝ' යනු පිරිසිඳ දන්නා ලද ස්වභාවයයි. කුමක් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ ද? නිවනට (නිය්‍යාන) පමුණුවන ධර්මයයි. ඒ නිවනට පමුණුවන ධර්මය කුමක් ද? අරහත් මාර්ගය දක්වා පවතින ආනාපානසති සමාධිය ම ය. එබැවින් 'නිය්‍යානට්ඨෝ' යැයි කියන ලදී. 'මුඛ' ශබ්දයේ ප්‍රමුඛ අර්ථය අනුව සංසාරයෙන් එතෙර වීමේ අර්ථය (නිය්‍යානට්ඨෝ) මෙහි කියවේ. 'උපට්ඨානට්ඨෝ' යනු සිහියේ සැබෑ ස්වභාවයයි. මේ සියලු පදවලින් නිවනට පමුණුවන සිහිය පිහිටුවා ගැනීම අදහස් වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ 'පරිග්ගහට්ඨෝ' යනු සිහියෙන් ග්‍රහණය කරගැනීම බවත්, 'නිය්‍යානට්ඨෝ' යනු ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන් ඇතුළු වන හා පිටවන ද්වාරයෙහි අර්ථය බවත් ය. පිරිසිඳ ගන්නා ලද ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන් සහිත සිහිය පිහිටුවා ගැනීම මෙයින් අදහස් කෙරේ.

၁၆၅. ဗာတ္တိံသာယ အာကာရေဟီတိ တာသု တာသု အဝတ္ထာသု ယထာက္ကမေန လဗ္ဘမာနာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနဝသေန ဝုတ္တံ. ဒီဃံ အဿာသဝသေနာတိ မာတိကာယ ‘‘ဒီဃ’’န္တိဝုတ္တအဿာသဝသေန. ဧဝံ သေသေသု. ဧကဂ္ဂတန္တိ ဧကဂ္ဂဘာဝံ. အဝိက္ခေပန္တိ အဝိက္ခိပနံ. ဧကဂ္ဂတာ ဧဝ [Pg.107] ဟိ နာနာရမ္မဏေသု စိတ္တဿ အဝိက္ခိပနတော အဝိက္ခေပေါတိ ဝုစ္စတိ. ပဇာနတောတိ အသမ္မောဟဝသေန ပဇာနန္တဿ, ဝိန္ဒန္တဿာတိ ဝါ အတ္ထော. ‘‘အဝိက္ခေပေါ မေ ပဋိလဒ္ဓေါ’’တိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဇာနန္တဿ ဝါ. တာယ သတိယာတိ တာယ ဥပဋ္ဌိတာယ သတိယာ. တေန ဉာဏေနာတိ တေန အဝိက္ခေပဇာနနဉာဏေန. သတော ကာရီ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ဧဝ သတိ သတီတိ အဓိပ္ပေတာ, ယထာဟ – ‘‘သတိမာ ဟောတိ ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော’’တိ (ဝိဘ. ၄၆၇). တသ္မာ ‘‘သတော’’တိ ဝစနေနေဝ ဉာဏမ္ပိ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ.

165. 'ආකාර තිස් දෙකකින්' යනු ඒ ඒ අවස්ථාවලදී පිළිවෙළින් ලැබෙන ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන් කිසිවක් ඉතිරි නොකොට විමසන අර්ථයෙනි. 'දීඝං අස්සාස' යනු මාතිකාවෙහි සඳහන් පරිදි දීර්ඝ ආශ්වාසයයි. සෙසු පද සඳහා ද මෙය මෙසේ ම වේ. 'ඒකග්ගතා' යනු සිතේ එකඟ බවයි. 'අවික්ඛේප' යනු නොවිසිරුණු බවයි. සිත විවිධ අරමුණුවල නොවිසිරී පවතින බැවින් ඒකාග්‍රතාවය ම 'අවික්ඛේපය' ලෙස හැඳින්වේ. 'පජානතෝ' යනු මුළාවකින් තොරව හඳුනා ගන්නා හෝ විඳින තැනැත්තාට යන්නයි. එසේත් නැතිනම් 'මට අවික්ඛේපය (සමාධිය) ලැබුණේ යැයි' අරමුණු කරමින් දැනගන්නා තැනැත්තාට ය. 'තාය සතිය' යනු පිහිටුවා ගන්නා ලද ඒ සිහියෙනි. 'තේන ඤාණේන' යනු අවික්ඛේපය (නොවිසිරුණු බව) දැනගන්නා වූ ඒ ප්‍රඥාවෙනි. 'සතෝකාරී හෝති' යන්නෙහි අදහස් කරන්නේ ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ම සිහියයි. එය 'උතුම් සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ සතිමත් වේ' යැයි වදාළ පරිදි ය. එබැවින් 'සතෝ' යන වචනයෙන් ම ඤාණය (ප්‍රඥාව) ද ඇතුළත් කර ඇති බව දත යුතුය.

၁၆၆. အဒ္ဓါနသင်္ခါတေတိ ဒီဃသင်္ခါတေ ကာလေ. ဒီဃော ဟိ မဂ္ဂေါ အဒ္ဓါနောတိ ဝုစ္စတိ. အယမ္ပိ ကာလော ဒီဃတ္တာ အဒ္ဓါနော ဝိယ အဒ္ဓါနောတိ ဝုတ္တော. ‘‘အဿသတီ’’တိ စ ‘‘ပဿသတီ’’တိ စ အဿာသဉ္စ ပဿာသဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝတွာပိ ဘာဝနာယ နိရန္တရပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ ‘‘အဿသတိပိ ပဿသတိပီ’’တိ ပုန သမာသေတွာ ဝုတ္တံ. ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဘာဝနာဘိဝုဒ္ဓိယာ ဘိယျောဘာဝါယ ဆန္ဒော ဇာယတိ. သုခုမတရန္တိ ပဿမ္ဘနသဗ္ဘာဝတော ဝုတ္တံ. ပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပီတိ ဇာယတိ. အဿာသပဿာသာပိ စိတ္တံ ဝိဝတ္တတီတိ အဿာသပဿာသေ နိဿာယ ပဋိဘာဂနိမိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေ ပကတိအဿာသပဿာသတော စိတ္တံ နိဝတ္တတိ. ဥပေက္ခာ သဏ္ဌာတီတိ တသ္မိံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တေ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိပတ္တိယာ ပုန သမာဓာနေ ဗျာပါရာဘာဝတော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ သဏ္ဌာတိ နာမ. နဝဟာကာရေဟီတိ ဧတ္ထ ဘာဝနာရမ္ဘတော ပဘုတိ ပုရေ ဆန္ဒုပ္ပာဒါ ‘‘အဿသတိပိ ပဿသတိပီ’’တိ ဝုတ္တာ တယော အာကာရာ, ဆန္ဒုပ္ပာဒတော ပဘုတိ ပုရေ ပါမောဇ္ဇုပ္ပာဒါ တယော, ပါမောဇ္ဇုပ္ပာဒတော ပဘုတိ တယောတိ နဝ အာကာရာ. ကာယောတိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာပိ အဿာသပဿာသာ သမူဟဋ္ဌေန ကာယော. ပကတိအဿာသပကတိပဿာသေ နိဿာယ ဥပ္ပန္နနိမိတ္တမ္ပိ အဿာသပဿာသာတိ နာမံ လဘတိ. ဥပဋ္ဌာနံ သတီတိ တံ အာရမ္မဏံ ဥပေစ္စ တိဋ္ဌတီတိ သတိ ဥပဋ္ဌာနံ နာမ. အနုပဿနာ ဉာဏန္တိ သမထဝသေန နိမိတ္တကာယာနုပဿနာ, ဝိပဿနာဝသေန နာမကာယရူပကာယာနုပဿနာ ဉာဏန္တိ အတ္ထော. ကာယော ဥပဋ္ဌာနန္တိ သော ကာယော ဥပေစ္စ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထ သတီတိ ဥပဋ္ဌာနံ နာမ. နော သတီတိ သော ကာယော သတိ နာမ န ဟောတီတိ အတ္ထော. တာယ သတိယာတိ ဣဒါနိ ဝုတ္တာယ သတိယာ. တေန ဉာဏေနာတိ ဣဒါနေဝ [Pg.108] ဝုတ္တေန ဉာဏေန. တံ ကာယံ အနုပဿတီတိ သမထဝိပဿနာဝသေန ယထာဝုတ္တံ ကာယံ အနုဂန္တွာ ဈာနသမ္ပယုတ္တဉာဏေန ဝါ ဝိပဿနာဉာဏေန ဝါ ပဿတိ.

166. අද්ධාන සංඛාත යනු දීර්ඝ කාලයකි. ලෝකයෙහි දීර්ඝ මාර්ගය 'අද්ධාන' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම කාලය ද දීර්ඝ බැවින් දීර්ඝ මාර්ගයක් මෙන් 'අද්ධාන' යැයි පවසන ලදී. 'ආශ්වාස කරයි' සහ 'ප්‍රශ්වාස කරයි' යනුවෙන් ආශ්වාසය සහ ප්‍රශ්වාසය වෙන් වෙන් වශයෙන් පැවසුව ද භාවනාව නිරන්තරයෙන් පැවැත්ම පෙන්වීම පිණිස 'ආශ්වාස කරමින් ද ප්‍රශ්වාස කරමින් ද' යැයි නැවත සංක්ෂේප කොට පවසන ලදී. 'ඡන්දය උපදී' යනු භාවනාවේ දියුණුව හා වැඩි දියුණුව සඳහා භාවනාව කෙරෙහි වූ කැමැත්ත උපදී යන්නයි. 'වඩාත් සියුම්' යනු සංසිඳීම පවතින බැවින් පවසන ලදී. 'ප්‍රමෝදය උපදී' යනු භාවනාවේ පරිපූර්ණත්වය නිසා ප්‍රීතිය උපදී යන්නයි. 'ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් ද සිත ඉවත් වෙයි' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ඇසුරු කොට පටිභාග නිමිත්ත උපදින කල්හි ප්‍රකෘති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් භාවනා සිත ඉවත් වේ යන්නයි. 'උපේක්ෂාව පිහිටයි' යනු එම පටිභාග නිමිත්තෙහි උපචාර හෝ අප්පනා සමාධියට පැමිණීමෙන් නැවත සමාධිය පිහිටුවීමෙහි උත්සාහයක් නැති බැවින් තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව පිහිටීමයි. 'නව ආකාරයකින්' යනු මෙහි භාවනා ආරම්භයේ සිට ඡන්දය ඉපදීමට පෙර 'ආශ්වාස කරන විට ද ප්‍රශ්වාස කරන විට ද' යැයි පවසන ලද ආකාර තුන ද, ඡන්දය ඉපදීමේ සිට ප්‍රමෝදය ඉපදීමට පෙර ආකාර තුන ද, ප්‍රමෝදය ඉපදීමේ සිට ආකාර තුන ද වශයෙන් නව ආකාරයකි. 'කාය' යනු කුඩු වී ගිය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සමූහයක් යන අර්ථයෙන් කාය නම් වේ. ප්‍රකෘති ආශ්වාස හා ප්‍රශ්වාස ඇසුරු කොට උපන් පටිභාග නිමිත්ත ද 'ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස' යන නම ලබයි. 'එළඹ සිටි සිහිය' යනු එම අරමුණ කරා පැමිණ සිටින බැවින් සිහිය 'උපට්ඨාන' නම් වේ. 'අනුපස්සනා ඥානය' යනු සමථ වශයෙන් නිමිත්ත කායානුපස්සනාව ද, විපස්සනා වශයෙන් නාමකාය රූපකායානුපස්සනාව ද වන ඥානයයි. 'කය එළඹ සිටීමයි' යනු එම කයෙහි සිහිය එළඹ සිටින බැවින් එම කය එළඹ සිටීම (උපට්ඨාන) නම් වේ. 'සිහිය නොවේ' යනු එම කය 'සතිය' නොවන බවයි. 'එම සිහියෙන්' යනු දැන් පවසන ලද සිහියෙනි. 'එම ඥානයෙන්' යනු දැන්ම පවසන ලද ඥානයෙනි. 'එම කය අනුව බලයි' යනු සමථ විපස්සනා වශයෙන් පවසන ලද කය අනුව යමින් ධ්‍යාන සම්පයුක්ත ඥානයෙන් හෝ විපස්සනා ඥානයෙන් බලයි යන්නයි.

မာတိကာယ ကာယာဒီနံ ပဒါနံ အဘာဝေပိ ဣမဿ စတုက္ကဿ ကာယာနုပဿနာဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ’’တိ ဝစနံ သန္ဓာယ ကာယပဒနိဒ္ဒေသော ကတော. ကာယေ ကာယာနုပဿနာတိ ဗဟုဝိဓေ ကာယေ တဿ တဿ ကာယဿ အနုပဿနာ. အထ ဝါ ကာယေ ကာယာနုပဿနာ, န အညဓမ္မာနုပဿနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တာသုဘဘူတေ ကာယေ န နိစ္စသုခတ္တသုဘာနုပဿနာ, အထ ခေါ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တာသုဘတော ကာယဿေဝ အနုပဿနာ. အထ ဝါ ကာယေ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ ဣတ္ထီတိ ဝါ ပုရိသောတိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗဿ ကဿစိ အနနုပဿနတော တဿေဝ ကာယမတ္တဿ အနုပဿနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပရိ ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿနာတိအာဒီသု တီသုပိ ဧသေဝ နယော. သတိယေဝ ဥပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ, ကာယာနုပဿနာယ သမ္ပယုတ္တံ သတိပဋ္ဌာနံ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, တဿ ဘာဝနာ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ.

මාතෘකාවෙහි කාය ආදී පද නොමැති වුව ද, මෙම පළමු සතරෙහි කායානුපස්සනා වශයෙන් පවසන ලද බැවින් දැන් පැවසිය යුතු 'කයෙහි කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව' යන වචනය අරභයා කාය පද නිර්දේශය කරන ලදී. 'කයෙහි කායානුපස්සනාව' යනු විවිධ වූ කයෙහි ඒ ඒ කය අනුව බැලීමයි. එසේත් නැතහොත් කයෙහි කායානුපස්සනාව යනු අන්‍ය ධර්මයන් අනුව බැලීමක් නොවන බව පැවසේ. අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත, අසුභ වූ කයෙහි නිත්‍ය, සුඛ, අත්ත, සුභ වශයෙන් නොබලා, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත, අසුභ වශයෙන් කය දෙසම බැලීමයි. එසේත් නැතහොත් කයෙහි 'මම' කියා හෝ 'මගේ' කියා හෝ 'ස්ත්‍රියක' කියා හෝ 'පුරුෂයකු' කියා හෝ ගත යුතු කිසිවක් අනුපස්සනා නොකරන බැවින් එම කය මාත්‍රයම බැලීම කායානුපස්සනාව යැයි කියනු ලැබේ. ඉදිරියට වේදනා පදයන්හි 'වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සනාව' ආදී තැන් තුනෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. සිහියම එළඹ සිටීම සතිපට්ඨානයයි. කායානුපස්සනාව හා සම්පයුක්ත සතිපට්ඨානය කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානයයි. එහි වැඩීම කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාවයි.

၁၆၇. တံ ကာယန္တိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌေပိ နာမရူပကာယေ ကာယသဒ္ဒေန တဿာပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဝိယ ကတွာ ဝုတ္တံ. အနိစ္စာနုပဿနာဒယော ဟိ နာမရူပကာယေ ဧဝ လဗ္ဘန္တိ, န နိမိတ္တကာယေ. အနုပဿနာ စ ဘာဝနာ စ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. ဒီဃံ အဿာသပဿာသဝသေနာတိအာဒိ အာနာပါနဿတိဘာဝနာယ အာနိသံသံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တဿာ ဟိ သတိဝေပုလ္လတာဉာဏဝေပုလ္လတာ စ အာနိသံသော. တတ္ထ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတောတိ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ ဝိပဿနာကာလေ စိတ္တေကဂ္ဂတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိဒိတာ ဝေဒနာတိ သာမညတော ဥဒယဒဿနေန ဝိဒိတာ ဝေဒနာ. ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ ခယတော ဝယတော သုညတော ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တီတိ သာမညတော ဝယဒဿနေန ဝိဒိတာ ဝိနာသံ ဂစ္ဆန္တိ, ဘိဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. သညာဝိတက္ကေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေသု ပန တီသု ဝုတ္တေသု သေသာ ရူပဓမ္မာပိ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ. ကသ္မာ ပန ဣမေ တယော ဧဝ ဝုတ္တာတိ စေ? ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟတ္တာ. ဝေဒနာသု တာဝ သုခဒုက္ခာ ပါကဋာ, ဥပေက္ခာ ပန သုခုမာ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟာ, န သုဋ္ဌု ပါကဋာ. သာပိ စဿ ပါကဋာ ဟောတိ, သညာ အာကာရမတ္တဂ္ဂါဟကတ္တာ န ယထာသဘာဝဂ္ဂါဟိနီ[Pg.109]. သာ စ သဘာဝသာမညလက္ခဏဂ္ဂါဟကေန ဝိပဿနာဉာဏေန သမ္ပယုတ္တာ အတိ ဝိယ အပါကဋာ. သာပိ စဿ ပါကဋာ ဟောတိ, ဝိတက္ကော ဉာဏပတိရူပကတ္တာ ဉာဏတော ဝိသုံ ကတွာ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟော. ဉာဏပတိရူပကော ဟိ ဝိတက္ကော. ယထာဟ – ‘‘ယာ စာဝုသော ဝိသာခ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ ယော စ သမ္မာသင်္ကပ္ပော, ဣမေ ဓမ္မာ ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၂). သောပိ စဿ ဝိတက္ကော ပါကဋော ဟောတီတိ ဧဝံ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟေသု ဝုတ္တေသု သေသာ ဝုတ္တာဝ ဟောန္တီတိ. ဣမေသံ ပန ပဒါနံ နိဒ္ဒေသေ ကထံ ဝိဒိတာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပုစ္ဆိတွာ တံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဝေဒနုပ္ပာဒဿ ဝိဒိတတ္တေယေဝ ဝိဿဇ္ဇိတေ ဝေဒနာယ ဝိဒိတတ္တံ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဟောတီတိ ကထံ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဝိဒိတော ဟောတီတိအာဒိမာဟ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ အဝိဇ္ဇာနိရောဓာတိအာဒယော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. ဣမိနာဝ နယေန သညာဝိတက္ကာပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတက္ကဝါရေ ပန ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဖဿနိရောဓာ’’တိ အဝတွာ ဖဿဋ္ဌာနေ သညာသမုဒယာ သညာနိရောဓာတိ ဝုတ္တံ. တံ ကသ္မာ ဣတိ စေ? သညာမူလကတ္တာ ဝိတက္ကဿ. ‘‘သညာနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သင်္ကပ္ပနာနတ္တ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၉) ဟိ ဝုတ္တံ.

167. 'එම කය' යනු මින් පෙර නිර්දේශ නොකළ ද, 'කාය' යන ශබ්දයෙන් නාමරූප කාය ද ඇතුළත් වන බැවින් පෙර නිර්දේශ කළාක් මෙන් පවසන ලදී. මන්ද යත් අනිත්‍යානුපස්සනා ආදිය ලැබෙන්නේ නාමරූප කායෙහි මිස නිමිත්ත කායෙහි නොවන බැවිනි. අනුපස්සනාව හා භාවනාව කලින් පවසන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. 'දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙන්' යනාදිය පවසන ලද්දේ ආනාපානසති භාවනාවේ ආනිශංස පෙන්වීම පිණිසය. එහි ආනිශංසය නම් සිහියෙහි හා ඥානයෙහි වැඩීමයි. එහි 'සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා වික්ෂේප නොවීම දන්නාහුට' යනු ධ්‍යාන ලැබූ පුද්ගලයාගේ විපස්සනා කාලයෙහි පවතින චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'දැනගත් වේදනාවෝ' යනු සාමාන්‍යයෙන් උදය දැකීමෙන් දැනගත් වේදනාවෝය. 'දැනගෙන එළඹ සිටිති' යනු ක්ෂය වීම, වැය වීම හා ශුන්‍ය බව අනුව දැනගෙන එළඹ සිටීමයි. 'දැනගෙන අස්තයට (නිරුද්ධ වීමට) යති' යනු සාමාන්‍යයෙන් වැය දැකීමෙන් දැනගත් වේදනා විනාශයට යති, බිඳී යති යන අර්ථයයි. සංඥා හා විතර්කයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙම තුන පැවසූ විට සෙසු රූපී ධර්මයන් ද පවසන ලද්දේ වෙයි. කුමක් නිසා මෙම තුනම පවසන ලද්දේ ද යත්? ග්‍රහණය කර ගැනීමට අපහසු බැවිනි. වේදනාවන් අතර මුලින්ම සැප හා දුක් වේදනා පැහැදිලිය. නමුත් උපේක්ෂා වේදනාව සියුම් බැවින් ග්‍රහණයට අපහසුය, හොඳින් පැහැදිලි නැත. එය ද ඔහුට පැහැදිලි වෙයි. සංඥාව ආකාර මාත්‍රයක් ගන්නා බැවින් ස්වභාවය ඒ ආකාරයෙන්ම නොගනී. එය ස්වභාව සාමාන්‍ය ලක්ෂණ ගන්නා වූ විපස්සනා ඥානය හා සම්පයුක්ත වූ විට අතිශයින්ම අපැහැදිලි වේ. එය ද ඔහුට පැහැදිලි වෙයි. විතර්කය ඥානයට සමාන බැවින් ඥානයෙන් වෙන් කොට ග්‍රහණය කිරීම අපහසුය. විතර්කය ඥානයට සමාන බව 'ඇවැත්නි විශාඛය, යම් සම්මා දිට්ඨියක් හා සම්මා සංකප්පයක් වේ ද, මෙම ධර්ම පඤ්ඤාක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වේ' යැයි වදාළ පරිදිය. එම විතර්කය ද ඔහුට පැහැදිලි වෙයි. මෙසේ ග්‍රහණයට අපහසු වේදනා, සංඥා, විතර්ක පැවසූ විට සෙසු නාම ධර්මයන් ද පවසන ලද්දේ වෙයි. මෙම පදයන්ගේ නිර්දේශයෙහි 'කෙසේ දැනගත් වේදනාවෝ උපදිත් ද' යැයි විමසා, එයට පිළිතුරු නොදී වේදනා උත්පාදයේ දැනගත් බවට පිළිතුරු දීමෙන් වේදනාවේ දැනගත් බවට පිළිතුරු දුන් බව වන බැවින්, 'කෙසේ වේදනාවේ උත්පාදය දැනගන්නා ලද්දේ ද' යනාදිය පවසන ලදී. සෙසු තැන්වල ද මෙම ක්‍රමයමය. අවිද්‍යා සමුදය, අවිද්‍යා නිරෝධ ආදිය කලින් පවසන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සංඥා හා විතර්ක ද දත යුතුය. විතර්ක වාරයේ දී 'ඵස්ස සමුදයා ඵස්ස නිරෝධා' යැයි නොකියා ඵස්සය වෙනුවට 'සංඥා සමුදයා සංඥා නිරෝධා' යැයි පවසන ලදී. එය කුමන හේතුවක් නිසා ද යත්? විතර්කය සංඥාව මූලික කරගෙන පවතින බැවිනි. 'සංඥා නානත්වය නිසා සංකල්ප නානත්වය උපදී' යැයි වදාරා ඇති බැවිනි.

အနိစ္စတော မနသိကရောတောတိအာဒီသု စ ‘‘ဝေဒနံ အနိစ္စတော မနသိကရောတော’’တိအာဒိနာ နယေန တသ္မိံ တသ္မိံ ဝါရေ သော သောယေဝ ဓမ္မော ယောဇေတဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝိပဿနာကိစ္စကရဏေ အသမတ္ထတ္တာ ဝိပဿနာယ အနုပကာရိကာ, တသ္မာယေဝ စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသု နာဂတာ. ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာယ ပန သညာယ ကိစ္စမေဝ အပရိဗျတ္တံ, တသ္မာ သာ ဝိပဿနာယ ဧကန္တမနုပကာရိကာ ဧဝ. ဝိတက္ကံ ပန ဝိနာ ဝိပဿနာကိစ္စမေဝ နတ္ထိ. ဝိတက္ကသဟာယာ ဟိ ဝိပဿနာ သကကိစ္စံ ကရောတိ. ယထာဟ –

‘අනිච්චතෝ මනසිකරෝති’ (අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි) යනාදී පාඨයන්හි ‘වේදනාව අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ’ යනාදී ක්‍රමයට ඒ ඒ වාරයන්හි ඒ ඒ ධර්මයන් ම යෙදිය යුතුය. එහෙත් විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව, විදර්ශනා කෘත්‍යය සිදුකිරීමෙහිලා අසමත් බැවින් විදර්ශනාවට උපකාරී නොවේ; එබැවින් ම එය (ධම්මවාරයේ එන) බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්හි නොපැමිණියේය. විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාවෙහි කෘත්‍යය ද අප්‍රකටය, එබැවින් එය විදර්ශනාවට ඒකාන්තයෙන් ම උපකාරී නොවේ. එහෙත් විතර්කය නොමැතිව විදර්ශනා කෘත්‍යයක් සිදු නොවේ. මන්දයත්, විතර්කය සහාය කරගත් විදර්ශනාව ම ස්වකීය කෘත්‍යය සිදු කරන බැවිනි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိတက္ကေ ပန အာကောဋေတွာ အာကောဋေတွာ ဒေန္တေ သက္ကောတိ. ကထံ? ယထာ ဟိ ဟေရညိကော ကဟာပဏံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ သဗ္ဗဘာဂေသု ဩလောကေတုကာမော သမာနောပိ န စက္ခုတလေနေဝ ပရိဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ, အင်္ဂုလိပဗ္ဗေဟိ ပန ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဣတော စိတော စ ဩလောကေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမေဝ န ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စာဒိဝသေန [Pg.110] အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ, အဘိနိရောပနလက္ခဏေန ပန အာဟနနပရိယာဟနနရသေန ဝိတက္ကေန အာကောဋေန္တေန ဝိယ ပရိဝတ္တေန္တေန ဝိယ စ အာဒါယာဒါယ ဒိန္နမေဝ နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၆၈).

“ප්‍රඥාව තමාගේ ස්වභාවයෙන් ම අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය යැයි අරමුණ නිශ්චය කිරීමට අසමත් වෙයි; එහෙත් විතර්කය විසින් නැවත නැවත අරමුණෙහි ගැටීමෙන් (අභිනිනයනයෙන්) යුක්තව අවස්ථාව ලබා දුන් කල්හි එයට (අරමුණ නිශ්චය කිරීමට) සමත් වෙයි. ඒ කෙසේද? යම්සේ රන්කරුවෙකු කහවණුවක් අතෙහි තබාගෙන සෑම පැත්තකින් ම බැලීමට කැමති වුව ද, ඇසින් ම පමණක් එය පෙරළීමට නොහැකි වෙයි; එහෙත් ඇඟිලි පුරුක්වලින් එය නැවත නැවත පෙරළමින් එහා මෙහා බැලීමට සමත් වෙයි. එමෙන්ම ප්‍රඥාව ද තමාගේ ස්වභාවයෙන් ම අනිත්‍යතාදී වශයෙන් අරමුණ නිශ්චය කිරීමට අසමත් වෙයි. එහෙත් අරමුණෙහි පිහිටුවන ලක්ෂණය ඇති, නැවත නැවත ගැටෙන ස්වභාවය ඇති විතර්කය විසින් තට්ටු කරන්නාක් මෙන් ද පෙරළන්නාක් මෙන් ද ගෙන දෙන ලද අරමුණ ම නිශ්චය කිරීමට ප්‍රඥාව සමත් වෙයි.” (විසුද්ධිමග්ග 2.568)

တသ္မာ ဝေဒနာသညာနံ ဝိပဿနာယ အနုပကာရတ္တာ လက္ခဏမတ္တဝသေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဝေဒနာယ သညာယာ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ဧကဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတော. ယတ္တကော ပန ဝိပဿနာယ ဘေဒေါ, တတ္တကော ဧဝ ဝိတက္ကဿာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိတက္ကာန’’န္တိ တတ္ထ တတ္ထ ဗဟုဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ.

එබැවින් වේදනා හා සංඥාවන් විදර්ශනාවට උපකාර නොවන බැවින් ලක්ෂණ මාත්‍ර වශයෙන් දැක්වීම සඳහා ‘වේදනාය සංඥාය’ යනුවෙන් ඒ ඒ තැන්හි ඒක වචනයෙන් නිර්දේශ කරන ලදී. විදර්ශනාවෙහි යම් පමණ ප්‍රභේද ඇද්ද, විතර්කයෙහි ද එපමණ ම ප්‍රභේද ඇති බව දැක්වීම සඳහා ‘විතක්කානං’ යනුවෙන් ඒ ඒ තැන්හි බහු වචනයෙන් නිර්දේශ කරන ලදැයි පැවසීම යුක්ත වේ.

၁၆၈. ပုန ဒီဃံ အဿာသပဿာသဝသေနာတိအာဒိ အာနာပါနဿတိဘာဝနာယ သမ္ပတ္တိံ ဘာဝနာဖလဉ္စ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမောဓာနေတီတိ အာရမ္မဏံ ဌပေတိ, အာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ ဝါ အတ္ထော. သမောဒဟနဗျာပါရာဘာဝေပိ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ဧဝ သမောဒဟတိ နာမ. ဂေါစရန္တိ ဝိပဿနာက္ခဏေ သင်္ခါရာရမ္မဏံ, မဂ္ဂက္ခဏေ ဖလက္ခဏေ စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ. သမတ္ထန္တိ သမမေဝ အတ္ထော, သမဿ ဝါ အတ္ထောတိ သမတ္ထော. တံ သမတ္ထံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. မဂ္ဂံ သမောဓာနေတီတိ မဂ္ဂဖလက္ခဏေယေဝ ဂေါစရံ နိဗ္ဗာနမေဝ. အယံ ပုဂ္ဂလောတိ အာနာပါနဿတိဘာဝနံ အနုယုတ္တော ယောဂါဝစရောဝ. ဣမသ္မိံ အာရမ္မဏေတိ ဧတ္ထ ပန ‘‘ကာယေ’’တိပဒေန သင်္ဂဟိတေ နာမရူပကာယသင်္ခါတေ သင်္ခတာရမ္မဏေ တေနေဝ ကမေန မဂ္ဂေ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ စ. ယံ တဿာတိအာဒီဟိ အာရမ္မဏဂေါစရသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထတာ ဝုတ္တာ. တဿာတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ. ပဇာနာတီတိ ပုဂ္ဂလော ပဇာနနာ ပညာတိ ပုဂ္ဂလော ပညာယ ပဇာနာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာက္ခဏေ သင်္ခါရာရမ္မဏဿ, မဂ္ဂဖလက္ခဏေ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ သတိ. ဧတ္ထ စ ကမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ ယထာ ရညော ဥပဋ္ဌာနန္တိ. အဝိက္ခေပေါတိ သမာဓိ. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ယထာဝုတ္တသင်္ခါရာရမ္မဏံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဉ္စ. တဉှိ အဓိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထ စိတ္တန္တိ အဓိဋ္ဌာနံ. ဝေါဒါနန္တိ ဉာဏံ. တဉှိ ဝေါဒါယတိ ဝိသုဇ္ဈတိ တေန စိတ္တန္တိ ဝေါဒါနံ. လီနပက္ခိကော သမာဓိ အလီနဘာဝပ္ပတ္တိယာ သမဘူတတ္တာ သမံ, ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကံ ဉာဏံ အနုဒ္ဓတဘာဝပ္ပတ္တိယာ သမဘူတတ္တာ သမံ. တေန ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလက္ခဏေသု သမထဝိပဿနာနံ [Pg.111] ယုဂနဒ္ဓတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထိကတ္တာ တဒုဘယသမတာယ ဥပကာရိကာတိ သမံ, အာရမ္မဏံ သမတာဓိဋ္ဌာနတ္တာ သမံ. အနဝဇ္ဇဋ္ဌောတိ ဝိပဿနာယ အနဝဇ္ဇသဘာဝေါ. နိက္လေသဋ္ဌောတိ မဂ္ဂဿ နိက္ကိလေသသဘာဝေါ. နိက္ကိလေသဋ္ဌောတိ ဝါ ပါဌော. ဝေါဒါနဋ္ဌောတိ ဖလဿ ပရိသုဒ္ဓသဘာဝေါ. ပရမဋ္ဌောတိ နိဗ္ဗာနဿ သဗ္ဗဓမ္မုတ္တမသဘာဝေါ. ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ တံ တံ သဘာဝံ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာန’’န္တိအာဒီဟိ သမ္မာ ပဋိဝေဓော ဝုတ္တော. ဧတ္ထေဝ စ ဝေါဒါနဋ္ဌပဋိဝေဓဿ ဝုတ္တတ္တာ တေန ဧကလက္ခဏာ အနဝဇ္ဇဋ္ဌနိက္ကိလေသဋ္ဌပရမဋ္ဌာ လက္ခဏဟာရဝသေန ဝုတ္တာယေဝ ဟောန္တိ. ယထာဟ –

168. නැවතත් ‘දීඝං අස්සාසපස්සාසවසෙන’ යනාදිය ආනාපානසති භාවනාවේ සම්පත්තිය හා භාවනා ඵලය දැක්වීමට පවසන ලදී. එහි ‘සමෝධානේති’ යනු අරමුණ තබයි, අරමුණෙහි පිහිටුවයි යන අර්ථයයි. අරමුණෙහි පිහිටුවීමේ ක්‍රියාවක් නොමැති වුව ද භාවනාව පූර්ණ වීමෙන් ම ‘සමෝධාහති’ (එක්තැන් කරයි) නම් වේ. ‘ගෝචරං’ යනු විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි සංස්කාර අරමුණ ද, මග හා ඵල ක්ෂණයන්හි නිවන් අරමුණ ද වේ. ‘සමත්ථං’ යනු සම වූ අර්ථයයි, නැතහොත් සමයන්ගේ (සමාන ධර්මයන්ගේ) අර්ථය බැවින් ‘සමත්ථ’ නම් වේ. එය සමර්ථයකි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. ‘මාර්ගය සමෝධානය කරයි’ යන්නෙන් මග ඵල ක්ෂණයන්හි නිවන ම ගෝචර වන බව අදහස් වේ. ‘අයං පුග්ගලෝ’ යනු ආනාපානසති භාවනාවෙහි යෙදුණු යෝගාවචරයා ම ය. ‘ඉමස්මිං ආරම්මණේ’ යන මෙහි ‘කායේ’ යන පදයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද නාමරූප කාය සංඛ්‍යාත සංස්කෘත අරමුණෙහි එම ක්‍රමයෙන් ම මාර්ගයෙහි හා නිවන් අරමුණෙහි ද වේ. ‘යං තස්ස’ යනාදී පාඨයන්ගෙන් අරමුණ (ආරම්මණ) හා ගෝචර යන වචනවල ඒකාර්ථ බව පවසන ලදී. ‘තස්ස’ යනු එම පුද්ගලයාගේ යන්නයි. ‘පජානාති’ යනු පුද්ගලයා ප්‍රඥාවෙන් දැනගනියි යන්න මෙයින් කියැවේ. ‘ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං’ යනු විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි සංස්කාර අරමුණෙහි ද, මග ඵල ක්ෂණයන්හි නිවන් අරමුණෙහි ද සතිය පිහිටීමයි. මෙහි ‘ආරම්මණස්ස’ යන්න කර්ම අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් යෙදී ඇත්තේ ‘රඤ්ඤෝ උපට්ඨානං’ (රජුට උපස්ථාන කිරීම) යන්න මෙනි. ‘අවික්ඛේපෝ’ යනු සමාධියයි. ‘අධිට්ඨානං’ යනු ඉහත කී සංස්කාර අරමුණ හා නිවන් අරමුණයි. සිත එහි පිහිටන බැවින් එය අධිෂ්ඨානයයි. ‘වෝදානං’ යනු ඥානයයි. එයින් සිත පිරිසිදු වන බැවින් ඥානය වෝදානය නම් වේ. හැකුණු (ලීන) ස්වභාවයට අයත් සමාධිය නොහැකුණු (අලීන) බවට පත්වී සමතාවයට පත්වන බැවින් ‘සම’ වේ. නොසන්සුන් (උද්ධච්ච) ස්වභාවයට අයත් ඥානය සන්සුන් (අනුද්ධත) බවට පත්වී සමතාවයට පත්වන බැවින් ‘සම’ වේ. එයින් විදර්ශනා, මග හා ඵල ක්ෂණයන්හි සමථ-විපස්සනා දෙකේ යුගනද්ධ භාවය (සමව යෙදීම) පවසන ලදී. සතිය වනාහි සියලු තැන්හි අවශ්‍ය වන බැවින් ඒ දෙදෙනාගේ සමාන බවට උපකාරී වන හෙයින් ‘සම’ වේ. අරමුණ ද සති, සමාධි හා ඥාන යන තුනෙහි ම අධිෂ්ඨානය (පිහිටීම) වන බැවින් ‘සම’ වේ. ‘අනවජ්ජට්ඨෝ’ යනු විදර්ශනාවෙහි නිවැරදි (නිර්දෝෂ) ස්වභාවයයි. ‘නික්ලේශට්ඨෝ’ යනු මාර්ගයෙහි කෙලෙස් රහිත ස්වභාවයයි. ‘නික්ඛිලේසට්ඨෝ’ කියා ද පාඨයකි. ‘වෝදානට්ඨෝ’ යනු ඵලයෙහි පිරිසිදු ස්වභාවයයි. ‘පරමත්ථෝ’ යනු නිර්වාණයෙහි සියලු ධර්මයන්ට වඩා උතුම් වූ ස්වභාවයයි. ‘පටිවිජ්ඣති’ යනු ඒ ඒ ස්වභාවයන් මුළාවකින් තොරව අවබෝධ කරයි යන්නයි. මෙහි ‘ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං’ යනාදියෙන් සම්‍යක් ප්‍රතිවේධය පවසන ලදී. මෙහි ම වෝදාන අර්ථය අවබෝධ කිරීම පවසන ලද බැවින්, එය හා එකම ලක්ෂණ ඇති අනවද්‍ය, නික්ලේශී හා පරමාර්ථ ලක්ෂණයන් ලක්ෂණහාර ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද්දේ ම වෙයි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘ဝုတ္တမှိ ဧကဓမ္မေ, ယေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ ကေစိ;

ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ သဗ္ဗေ, သော ဟာရော လက္ခဏော နာမာ’’တိ. (နေတ္တိ. ၄.၅ နိဒ္ဒေသဝါရ);

“එක් ධර්මයක් දේශනා කළ කල්හි, යම් ධර්ම කෙනෙක් එයට සමාන ලක්ෂණ ඇත්තාහු ද, ඒ සියලු ධර්මයන් පවසන ලද්දේ ම වෙයි; මෙය ‘ලක්ෂණ’ නම් වූ හාරයයි.” (නෙත්තිපකරණ 4.5 නිර්දේශවාර)

အနဝဇ္ဇဋ္ဌော နိက္ကိလေသဋ္ဌော စေတ္ထ အဝိက္ခေပသင်္ခါတဿ သမဿ အတ္ထော ပယောဇနန္တိ သမတ္ထော, ဝေါဒါနဋ္ဌော ဝိပဿနာမဂ္ဂဝေါဒါနံ သန္ဓာယ သမမေဝ အတ္ထောတိ သမတ္ထော, ဖလဝေါဒါနံ သန္ဓာယ မဂ္ဂဝေါဒါနသင်္ခါတဿ သမဿ အတ္ထောတိ သမတ္ထော, ပရမဋ္ဌော ပန သမမေဝ အတ္ထောတိ ဝါ နိဗ္ဗာနပယောဇနတ္တာ သဗ္ဗဿ သမဿ အတ္ထောတိ ဝါ သမတ္ထော, တံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သမဉ္စ သမတ္ထဉ္စ ဧကဒေသသရူပေကသေသံ ကတွာ သမတ္ထဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မာ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလက္ခဏေပိ လဗ္ဘန္တိ, မဂ္ဂေါ စ တိဿော စ ဝိသုဒ္ဓိယော မဂ္ဂဖလက္ခဏေယေဝ, ဝိမောက္ခော စ ဝိဇ္ဇာ စ ခယေ ဉာဏဉ္စ မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ, ဝိမုတ္တိ စ အနုပ္ပာဒေ ဉာဏဉ္စ ဖလက္ခဏေယေဝ, သေသာ ဝိပဿနာက္ခဏေပီတိ. ဓမ္မဝါရေ ဣမေ ဓမ္မေ ဣမသ္မိံ အာရမ္မဏေ သမောဓာနေတီတိ နိဗ္ဗာနံ ဌပေတွာ သေသာ ယထာယောဂံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒံ ပန ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. အဝုတ္တတ္ထာ ပနေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ ဧဝ. ဧကေကစတုက္ကဝသေနေတ္ထ နိယျာနေ ဒဿိတေပိ စတုက္ကန္တောဂဓဿ ဧကေကဿာပိ ဘာဂဿ နိယျာနဿ ဥပနိဿယတ္တာ ဧကေကဘာဂဝသေန နိယျာနံ ဒဿိတံ. န ဟိ ဧကေကံ ဝိနာ နိယျာနံ ဟောတီတိ.

මෙහි අනවද්‍ය අර්ථය හා නික්ලේශ අර්ථය යනු අවික්ඛේප සංඛ්‍යාත සමාධි නමැති ‘සම’ ධර්මයේ ප්‍රයෝජනය වන බැවින් ‘සමත්ථ’ නම් වේ. විදර්ශනා මාර්ග වෝදානය අරභයා එය ‘සම’ වූ අර්ථය වන බැවින් ‘සමත්ථ’ නම් වේ. ඵල වෝදානය අරභයා මාර්ග වෝදාන සංඛ්‍යාත ‘සම’ ධර්මයේ ප්‍රයෝජනය බැවින් ද ‘සමත්ථ’ නම් වේ. පරම අර්ථය ද ස්වභාවයෙන් ම ‘සම’ වූ අර්ථය වන බැවින් හෝ නිවන ප්‍රයෝජනය කොට ඇති සියලු ‘සම’ ධර්මයන්ගේ (සති, සමාධි, සංස්කාර අරමුණු) අර්ථය වන බැවින් ‘සමත්ථ’ නම් වේ. ඉහත කී ප්‍රකාර ‘සම’ ධර්මය හා ‘සමත්ථ’ ධර්මය එකට එක් කොට ‘සමත්ථය ද ප්‍රතිවේධ කරයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ඉන්ද්‍රිය, බල හා බොජ්ඣංග ධර්මයෝ විදර්ශනා, මාර්ග හා ඵල ක්ෂණයන්හි ද ලැබෙති. මාර්ගය හා තෙවැදෑරුම් විශුද්ධීන් මාර්ග හා ඵල ක්ෂණයන්හි ම ලැබෙයි. විමොක්ඛය, විද්‍යාව හා ක්ෂය ඥානය මාර්ග ක්ෂණයෙහි ම ලැබෙයි. විමුක්තිය හා අනුප්පාද ඥානය ඵල ක්ෂණයෙහි ම ලැබෙයි. සෙසු ධර්මයෝ විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි ද ලැබෙති. ධම්මවාරයෙහි ‘මෙම ධර්මයන් මෙම අරමුණෙහි එක්තැන් කරයි’ යනුවෙන් දැක්වීමේ දී නිර්වාණය හැර සෙසු ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංගාදී ධර්මයන් සුදුසු පරිදි දත යුතුය. මෙය බොහෝ සෙයින් සිදුවන ආකාරය අනුව පවසන ලද්දකි. මෙහි නොකියවුණු කරුණු මීට පෙර පවසන ලද ඒවා ම වේ. මෙහි එක් එක් චතුක්කයන් වශයෙන් නිර්යාණය (සංසාරයෙන් නික්මීම) දැක්වුව ද, චතුක්කයකට අයත් එක් එක් කොටසක් පවා නිර්යාණයට උපනිශ්‍රය වන බැවින්, එක් එක් කොටස බැගින් නිර්යාණය දක්වන ලදී. මන්දයත්, එක් එක් කොටසක් නොමැතිව නිර්යාණය සිදු නොවන බැවිනි.

ဒီဃံအဿာသပဿာသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දීඝ අස්සාස පස්සාස නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၆၉. ရဿနိဒ္ဒေသေ ဣတ္တရသင်္ခါတေတိ ပရိတ္တသင်္ခါတေ ကာလေ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

169. රස්ස නිද්දෙසයෙහි 'ඉත්තරසංඛාතෙ' යනු ස්වල්ප වූ හෙවත් කෙටි වූ කාලයෙහි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၁၇၀. သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒိနိဒ္ဒေသေ [Pg.112] အရူပဓမ္မေသု ဝေဒနာယ ဩဠာရိကတ္တာ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပဌမံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏသံဝေဒိကာ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, တတော ယံ ဝေဒေတိ, တံ သဉ္ဇာနာတီတိ ဧဝံ ဝေဒနာဝိသယဿ အာကာရဂ္ဂါဟိကာ သညာ, တတော သညာဝသေန အဘိသင်္ခါရိကာ စေတနာ, တတော ‘‘ဖုဋ္ဌော ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဝစနတော ဖဿော, တတော သဗ္ဗေသံ သာဓာရဏလက္ခဏော မနသိကာရော, စေတနာဒီဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဝုတ္တော. ဧဝံ တီသု ခန္ဓေသု ဝုတ္တေသု တံနိဿယော ဝိညာဏက္ခန္ဓော ဝုတ္တောဝ ဟောတိ. နာမဉ္စာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နာမဉ္စ. နာမကာယော စာတိ ဣဒံ ပန နာမေန နိဗ္ဗာနဿပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ လောကုတ္တရာနဉ္စ အဝိပဿနုပဂတ္တာ တံ အပနေတုံ ဝုတ္တံ. ‘‘ကာယော’’တိ ဟိ ဝစနေန နိဗ္ဗာနံ အပနီတံ ဟောတိ နိဗ္ဗာနဿ ရာသိဝိနိမုတ္တတ္တာ. ယေ စ ဝုစ္စန္တိ စိတ္တသင်္ခါရာတိ ‘‘သညာ စ ဝေဒနာ စ စေတသိကာ ဧတေ ဓမ္မာ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တသင်္ခါရာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၄; မ. နိ. ၁.၄၆၃) ဧဝံ ဝုစ္စမာနာပိ စိတ္တသင်္ခါရာ ဣဓ နာမကာယေနေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဟာဘူတာတိ မဟန္တပါတုဘာဝတော မဟာဘူတသာမညတော မဟာပရိဟာရတော မဟာဝိကာရတော မဟန္တဘူတတ္တာ စာတိ မဟာဘူတာ. တေ ပန – ပထဝီ အာပေါ တေဇော ဝါယောတိ စတ္တာရော. စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပန္တိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ, စတ္တာရော မဟာဘူတေ ဥပါဒါယ နိဿာယ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တရူပန္တိ အတ္ထော. တံ ပန – စက္ခု သောတံ ဃာနံ ဇိဝှာ ကာယော ရူပံ သဒ္ဒေါ ဂန္ဓော ရသော ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဟဒယဝတ္ထု ဩဇာ ကာယဝိညတ္တိ ဝစီဝိညတ္တိ အာကာသဓာတု ရူပဿ လဟုတာ မုဒုတာ ကမ္မညတ္တာ ဥပစယော သန္တတိ ဇရတာ အနိစ္စတာတိ စတုဝီသတိဝိဓံ. အဿာသော စ ပဿာသော စာတိ ပါကတိကောယေဝ. အဿာသပဿာသေ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တမ္ပိ တဒေဝ နာမံ လဘတိ ပထဝီကသိဏာဒီနိ ဝိယ. ရူပသရိက္ခကတ္တာ ရူပန္တိ စ နာမံ လဘတိ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၀၄; ဒီ. နိ. ၃.၃၃၈) ဝိယ. နိမိတ္တဉ္စ ဥပနိဗန္ဓနာတိ သတိဥပနိဗန္ဓနာယ နိမိတ္တဘူတံ အဿာသပဿာသာနံ ဖုသနဋ္ဌာနံ. ယေ စ ဝုစ္စန္တိ ကာယသင်္ခါရာတိ ‘‘အဿာသပဿာသာ ကာယိကာ ဧတေ ဓမ္မာ ကာယပဋိဗဒ္ဓါ ကာယသင်္ခါရာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၁.၄၆၃) ဧဝံ ဝုစ္စမာနာပိ ကာယသင်္ခါရာ ဣဓ ရူပကာယေနေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

170. සබ්බකායපටිසංවේදී නිද්දෙසයෙහි, අරූප ධර්මයන් අතර වේදනාව රළු බැවින්, පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස පළමුව ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු විඳිනා ස්වභාවය ඇති වේදනාව කියන ලදී. ඉන්පසු යමක් විඳී ද, එය හඳුනා ගනියි යන අර්ථයෙන්, වේදනාව විෂය කරගත් අරමුණෙහි ආකාරය ග්‍රහණය කරන සඤ්ඤාව කියන ලදී. ඉන්පසු සඤ්ඤාව මත පදනම්ව (කර්ම) සකස් කරන චේතනාව කියන ලදී. ඉන්පසු "ස්පර්ශ වූයේ විඳියි, ස්පර්ශ වූයේ හඳුනාගනියි, ස්පර්ශ වූයේ චේතනා කරයි" යන වචනයට අනුව ඵස්සය ද, ඉන්පසු සියලු සිත්වලට පොදු ලක්ෂණ ඇති මනසිකාරය ද, චේතනා ආදියෙන් සංඛාරක්ඛන්ධය ද කියන ලදී. මෙසේ ස්කන්ධ තුනක් (වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර) කී විට ඒවාට නිශ්‍රය වූ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධය ද කියන ලද්දේම වෙයි. 'නාමඤ්ච' යනු කලින් කී ආකාරයේ නාමයයි. 'නාමකායෝ ච' යන මෙහි 'නාම' යන වචනයෙන් නිවන ද ඇතුළත් වන බැවින් සහ ලෝකෝත්තර ධර්ම විපස්සනාවට හසු නොවන බැවින්, ඒවා බැහැර කිරීම සඳහා 'කාය' යන වචනය කියන ලදී. මන්ද යත්, 'කාය' යන වචනයෙන් නිවන බැහැර වේ, නිවන (අතීත ආදී) රාශිවලින් විනිර්මුක්ත බැවිනි. චිත්ත සංඛාර ලෙස යමක් කියනු ලැබේද (සඤ්ඤා හා වේදනා), ඒවා මෙහි නාමකාය යන්නටම ඇතුළත් බව කියන ලදී. මහාභූත යනු විශාල වශයෙන් පහළ වන බැවින් ද, මහාභූතයන්ට සමාන බැවින් ද, බොහෝ දෙනා විසින් පෝෂණය කරන බැවින් ද, මහා විකාර ඇති බැවින් ද, විශාල වශයෙන් පවතින බැවින් ද මහාභූත නම් වේ. ඒවා පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන හතරයි. 'සතර මහාභූතයන් ඇසුරු කරගත් රූපය' යන්නෙහි ඇත්තේ කර්ම පද අර්ථයේ යෙදුණු ෂෂ්ඨී විභක්තියකි. සතර මහාභූතයන් ඇසුරු කොට, ඒවා අත්නොහැර පවතින රූපය යනු එහි අර්ථයයි. එය චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය, හදයවත්ථු, ඕජා, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාශධාතු, රූපයේ ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචය, සන්තති, ජරතා, අනිච්චතා යනුවෙන් විසිහතර වැදෑරුම් වේ. ආශ්වාසය හා ප්‍රශ්වාසය යනු සාමාන්‍යයෙන් සිදුවන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසමය. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇසුරු කරගෙන උපදින පටිභාග නිමිත්තට ද පඨවි කසිණය ආදිය මෙන් ඒ නමම ලැබේ. රූපයට සමාන බැවින් 'බාහිර රූප බලයි' යන තැන්වල මෙන් 'රූප' යන නාමය ද ලබයි. 'නිමිත්ත හා බැඳීම' යනු සිහිය පිහිටුවීම සඳහා නිමිත්තක් වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ස්පර්ශ වන නාසිකාග්‍රය ආදී ස්ථානයයි. කාය සංඛාර ලෙස යමක් කියනු ලැබේද (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස), ඒවා මෙහි රූපකාය යන්නටම ඇතුළත් බව කියන ලදී.

တေ [Pg.113] ကာယာ ပဋိဝိဒိတာ ဟောန္တီတိ ဈာနက္ခဏေ အဿာသပဿာသနိမိတ္တကာယာ ဝိပဿနာက္ခဏေ အဝသေသရူပါရူပကာယာ အာရမ္မဏတော ပဋိဝိဒိတာ ဟောန္တိ, မဂ္ဂက္ခဏေ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဒိတာ ဟောန္တိ. အဿာသပဿာသဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ ယောဂိဿ ဥပ္ပန္နဝိပဿနာမဂ္ဂေပိ သန္ဓာယ ဒီဃံ အဿာသပဿာသဝသေနာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ඒ කායයන් අවබෝධ කරන ලද්දාහු වෙති යනු: ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිති වූ කායයන් ද, විපස්සනා ක්ෂණයේදී ඉතිරි රූප-අරූප කායයන් ද අරමුණු වශයෙන් අවබෝධ කරනු ලැබේ; මාර්ග ක්ෂණයේදී මුළාවීමකින් තොරව අවබෝධ කරනු ලැබේ. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස මඟින් ධ්‍යාන ලැබූ යෝගියාට උපන් විපස්සනා මාර්ග පිළිබඳව ද අදහස් කරමින් 'දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙන්' යනාදිය කියන ලදී.

အာဝဇ္ဇတော ပဇာနတောတိအာဒီနိ သီလကထာယံ ဝုတ္တတ္ထာနိ. တေ ဝုတ္တပ္ပကာရေ ကာယေ အန္တောကရိတွာ ‘‘သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ’’တိ ဝုတ္တံ.

'ආවජ්ජතෝ පජානාති' යනාදී වචන ශීලකථාවෙහි සඳහන් වූ අර්ථ ඇත්තාහ. කලින් කී ආකාරයේ ඒ කායයන් ඇතුළත් කරමින් 'සබ්බකාය පටිසංවේදී' (සියලු කය පිළිවිඳිමින්) යැයි කියන ලදී.

သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ အဿာသပဿာသာနံ သံဝရဋ္ဌေနာတိအာဒီသု ‘‘သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ’’တိဝုတ္တအဿာသပဿာသတော ဥပ္ပန္နဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂေသု သံဝရောယေဝ သံဝရဋ္ဌေန သီလဝိသုဒ္ဓိ. အဝိက္ခေပေါယေဝ အဝိက္ခေပဋ္ဌေန စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ. ပညာယေဝ ဒဿနဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ. ဈာနဝိပဿနာသု ဝိရတိအဘာဝေပိ ပါပါဘာဝမတ္တမေဝ သံဝရော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සබ්බකාය පටිසංවේදී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් උපන් ධ්‍යාන, විපස්සනා හා මාර්ග සිත්වල පවතින සංවරයම සංවර අර්ථයෙන් 'සීල විසුද්ධිය' නම් වේ. අවික්ඛේපයම (නොවිසිරුණු බව) 'චිත්ත විසුද්ධිය' නම් වේ. ප්‍රඥාවම දර්ශන අර්ථයෙන් 'දිට්ඨි විසුද්ධිය' නම් වේ. ධ්‍යාන හා විපස්සනාවන්හි විරති චෛතසිකයන් නොමැති වුවද, අකුසල් නොමැති වීම පමණක්ම 'සංවරය' යැයි දත යුතුය.

၁၇၁. ပဿမ္ဘယန္တိအာဒီနံ နိဒ္ဒေသေ ကာယိကာတိ ရူပကာယေ ဘဝါ. ကာယပဋိဗဒ္ဓါတိ ကာယံ ပဋိဗဒ္ဓါ ကာယံ နိဿိတာ, ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တိ, တသ္မာယေဝ တေ ကာယေန သင်္ခရီယန္တီတိ ကာယသင်္ခါရာ. ပဿမ္ဘေန္တောတိ နိဗ္ဗာပေန္တော သန္နိသီဒါပေန္တော. ပဿမ္ဘနဝစနေနေဝ ဩဠာရိကာနံ ပဿမ္ဘနံ သိဒ္ဓံ. နိရောဓေန္တောတိ ဩဠာရိကာနံ အနုပ္ပာဒနေန နိရောဓေန္တော. ဝူပသမေန္တောတိ ဩဠာရိကေယေဝ ဧကသန္တတိပရိဏာမနယေန သန္တဘာဝံ နယန္တော. သိက္ခတီတိ အဓိကာရဝသေန အဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီတိ သမ္ဗန္ဓော, တိဿော သိက္ခာ သိက္ခတီတိ ဝါ အတ္ထော.

171. පස්සම්භයං (සංසිඳුවමින්) යනාදී නිද්දේසයෙහි, 'කායික' යනු රූපකායෙහි උපදින දේවල්ය. 'කාය පටිබද්ධ' යනු ශරීරය හා බැඳුණු, ශරීරය ඇසුරු කළ දේවල්ය; ශරීරය ඇති විට ඒවා පවතියි, ශරීරය නැති විට ඒවා නොපවතියි. එම නිසාම ඒවා ශරීරය විසින් සකස් කරනු ලබන බැවින් 'කායසංඛාර' නම් වේ. සංසිඳුවමින් යනු නිවමින් හෙවත් සන්සිඳුවමිනි. සංසිඳුවීම යන වචනයෙන්ම රළු වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ සංසිඳීම සිද්ධ වේ. නිරෝධ කරමින් යනු රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නූපදීමෙන් නිරුද්ධ කරමිනි. සන්සිඳුවමින් යනු රළු වූවාන්ම එක් සන්තතියක පැවතීමේ ක්‍රමයෙන් ශාන්ත භාවයට පත් කරමිනි. 'හික්මෙයි' යනු ප්‍රකරණය අනුව 'ආශ්වාස කරමි' යැයි හික්මෙයි යන්න හා සම්බන්ධ වේ; නැතහොත් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්හි හික්මෙයි යන අර්ථය ද වේ.

ဣဒါနိ ဩဠာရိကပဿမ္ဘနံ ဒဿေတုံ ယထာရူပေဟီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာရူပေဟီတိ ယာဒိသေဟိ. အာနမနာတိ ပစ္ဆတော နမနာ. ဝိနမနာတိ ဥဘယပဿတော နမနာ. သန္နမနာတိ သဗ္ဗတောပိ နမန္တဿ သုဋ္ဌု နမနာ. ပဏမနာတိ ပုရတော နမနာ. ဣဉ္ဇနာတိ ကမ္ပနာ. ဖန္ဒနာတိ ဤသကံ စလနာ. ပကမ္ပနာတိ ဘုသံ ကမ္ပနာ. ယထာရူပေဟိ ကာယသင်္ခါရေဟိ ကာယဿ အာနမနာ…ပေ… ပကမ္ပနာ, တထာရူပံ ကာယသင်္ခါရံ ပဿမ္ဘယန္တိ စ, ယာ ကာယဿ အာနမနာ…ပေ… ပကမ္ပနာ, တဉ္စ ပဿမ္ဘယန္တိ စ သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော. ကာယသင်္ခါရေသု ဟိ ပဿမ္ဘိတေသု ကာယဿ အာနမနာဒယော စ ပဿမ္ဘိတာယေဝ ဟောန္တီတိ. ယထာရူပေဟိ ကာယသင်္ခါရေဟိ ကာယဿ [Pg.114] န အာနမနာဒိကာ ဟောတိ, တထာရူပံ သန္တံ သုခုမမ္ပိ ကာယသင်္ခါရံ ပဿမ္ဘယန္တိ စ, ယာ ကာယဿ န အာနမနာဒိကာ, တဉ္စ သန္တံ သုခုမံ ပဿမ္ဘယန္တိ စ သမ္ဗန္ဓတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. သန္တံ သုခုမန္တိ စ ဘာဝနပုံသကဝစနမေတံ. ဣတိ ကိရာတိ ဧတ္ထ ဣတိ ဧဝမတ္ထေ, ကိရ ယဒိအတ္ထေ. ယဒိ ဧဝံ သုခုမကေပိ အဿာသပဿာသေ ပဿမ္ဘယံ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီတိ စောဒကေန စောဒနာ အာရဒ္ဓါ ဟောတိ. အထ ဝါ ကိရာတိ စောဒကဝစနတ္တာ အသဒ္ဒဟနတ္ထေ အသဟနတ္ထေ ပရောက္ခတ္ထေ စ ယုဇ္ဇတိယေဝ, ဧဝံ သုခုမာနမ္ပိ ပဿမ္ဘနံ သိက္ခတီတိ န သဒ္ဒဟာမိ န သဟာမိ အပစ္စက္ခံ မေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

දැන් රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ සංසිඳීම පෙන්වීමට 'යථා රූපේහි' යනාදිය කීහ. එහි 'යථා රූපේහි' යනු යම් බඳු වූ (ආකාරයේ). 'ආනමනා' යනු පස්සට නැමීමයි. 'විනමනා' යනු දෙපසට නැමීමයි. 'සන්නමනා' යනු සතර දිසාවටම හොඳින් නැමීමයි. 'පණමනා' යනු ඉදිරියට නැමීමයි. 'ඉඤ්ජනා' යනු සැලීමයි. 'ඵන්දනා' යනු මඳක් සැලීමයි. 'පකම්පනා' යනු තදින් සැලීමයි. යම් බඳු රළු කාය සංඛාරයන් හේතුවෙන් ශරීරය පස්සට නැමීම ආදිය වේද, එවැනි කාය සංඛාරයන් සංසිඳුවමින් යැයි ද, ශරීරය පස්සට නැමීම ආදිය ද සංසිඳුවමින් යැයි ද සම්බන්ධය කළ යුතුය. කාය සංඛාරයන් සංසිඳුණු කල්හි ශරීරය නැමීම ආදිය ද සංසිඳෙන්නේමය. යම් බඳු රළු කාය සංඛාරයන්ගෙන් ශරීරය නැමීම ආදිය සිදු නොවේද, එවැනි ශාන්ත වූ සූක්ෂ්ම වූ කාය සංඛාරයන් සංසිඳුවමින් යැයි ද, ශරීරය නැමීම ආදිය සිදු නොවන ඒ ශාන්ත සූක්ෂ්ම බව සංසිඳුවමින් යැයි ද සම්බන්ධය දත යුතුය. 'ශාන්ත වූ සූක්ෂ්ම වූ' යන්න ක්‍රියා විශේෂණයකි. 'ඉති කිර' යන්නෙහි 'ඉති' යන්න 'මෙසේ' යන අර්ථයේ ද, 'කිර' යන්න 'ඉදින්' යන අර්ථයේ ද වැටේ. ඉදින් මෙසේ සූක්ෂ්ම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පවා සංසිඳුවමින් 'ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි' යැයි හික්මෙයි නම්, එය චෝදනා කරන්නෙකුගේ විමසීමක් විය හැකිය. නැතහොත්, 'කිර' යන්න චෝදනා කරන්නෙකුගේ වචනයක් බැවින්, නොඇදහීම, ඉවසිය නොහැකි බව හෝ පරෝක්ෂ අර්ථය සඳහා ද යෙදිය හැකිය; එනම් මෙසේ සූක්ෂ්ම වූවන්ගේ පවා සංසිඳීම හික්මෙයි යන්න මම විශ්වාස නොකරමි, මට එය ඉවසිය නොහැක, එය මා ඇස් පනාපිට සිදු වූවක් නොවේ යන්නයි.

ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ သုခုမာနံ ပဿမ္ဘနေ သန္တေ. ဝါတူပလဒ္ဓိယာ စ ပဘာဝနာ န ဟောတီတိ အဿာသပဿာသဝါတဿ ဥပလဒ္ဓိယာ. ဥပလဒ္ဓီတိ ဝိညာဏံ. အဿာသပဿာသဝါတံ ဥပလဗ္ဘမာနဿ တဒါရမ္မဏဿ ဘာဝနာဝိညာဏဿ ပဘာဝနာ ဥပ္ပာဒနာ န ဟောတိ, တဿ အာရမ္မဏဿ ဘာဝနာ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အဿာသပဿာသာနဉ္စ ပဘာဝနာ န ဟောတီတိ ဘာဝနာယ သုခုမကာနမ္ပိ အဿာသပဿာသာနံ နိရောဓနတော တေသဉ္စ ဥပ္ပာဒနာ ပဝတ္တနာ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အာနာပါနဿတိယာ စ ပဘာဝနာ န ဟောတီတိ အဿာသပဿာသာဘာဝတောယေဝ တဒါရမ္မဏာယ ဘာဝနာဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာယ သတိယာ စ ပဝတ္တနာ န ဟောတိ. တသ္မာယေဝ တံသမ္ပယုတ္တဿ အာနာပါနဿတိသမာဓိဿ စ ဘာဝနာ န ဟောတိ. န စ နံ တန္တိ ဧတ္ထ စ နန္တိ နိပါတမတ္တံ ‘‘ဘိက္ခု စ န’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၇၃) ဝိယ. တံ ဝုတ္တဝိဓိံ သမာပတ္တိံ ပဏ္ဍိတာ န သမာပဇ္ဇန္တိပိ တတော န ဝုဋ္ဌဟန္တိပီတိ သမ္ဗန္ဓော. စောဒနာပက္ခဿ ပရိဟာရဝစနေ ဣတိ ကိရာတိ ဧဝမေဝ. ဧတ္ထ ဧဝကာရတ္ထေ ကိရသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ပဿမ္ဘနေ သန္တေ ဧဝ.

මෙසේ ඇති කල්හි යනු මෙසේ සියුම් වූ (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ) සංසිඳීම ඇති කල්හි යන්නයි. 'වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා න හෝති' යන්නෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය ලැබීමක් (දැනීමක්) නොවන බව අදහස් කෙරේ. 'උපලද්ධි' යනු විඤ්ඤාණයයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය ලබන්නා වූ, එය අරමුණු කරගත්තා වූ භාවනා විඤ්ඤාණයේ පහළ වීමක් හෝ එම අරමුණෙහි භාවනාවක් සිදු නොවන බව මෙහි අර්ථයයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පහළ වීමක් (ප්‍රභවයක්) සිදු නොවේ යනුවෙන් අදහස් කළේ භාවනාව නිසා ඉතා සියුම් වූ ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වන බැවින් ඒවායේ උපතක් හෝ පැවැත්මක් සිදු නොවන බවයි. ආනාපානසතියේ වැඩීමක් සිදු නොවේ යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නොමැති වීමෙන්ම එය අරමුණු කොටගත් භාවනා විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සතියේ පැවැත්මක් නොවන බවයි. එබැවින්ම එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ආනාපානසති සමාධිය වැඩීමක් ද සිදු නොවේ. 'න ච නං තං' යන්නෙහි 'නං' යනු 'භික්ඛු ච නං' ආදියෙහි මෙන් නිපාත මාත්‍රයකි. පණ්ඩිතයෝ එම වදාළා වූ ක්‍රමයට අනුව ඒ සමාපත්තියට සමාවදින්නේ ද නැත, එයින් නැගී සිටින්නේ ද නැත යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. චෝදනා පක්ෂයට පිළිතුරු දීමේදී 'ඉති කිර' යනු 'එලෙසින්ම' යන අර්ථයයි. මෙහි 'කිර' ශබ්දය 'එව' (ම) යන අර්ථයෙහි ලා දත යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි යනු මෙසේ සංසිඳීම ඇති කල්හිම යන්නයි.

ယထာ ကထံ ဝိယာတိ ယထာ တံ ဝုတ္တဝိဓာနံ ဟောတိ, တထာ တံ ကထံ ဝိယာတိ ဥပမံ ပုစ္ဆတိ. ဣဒါနိ သေယျထာပီတိ တံ ဥပမံ ဒဿေတိ. ကံသေတိ ကံသမယဘာဇနေ. နိမိတ္တန္တိ တေသံ သဒ္ဒါနံ အာကာရံ. ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ စ သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, နိမိတ္တဿာတိ အတ္ထော. သဒ္ဒနိမိတ္တဉ္စ သဒ္ဒတော အနညံ. သုဂ္ဂဟိတတ္တာတိ သုဋ္ဌု ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ. သုဂဟိတတ္တာတိပိ ပါဌော, သုဋ္ဌု ဂဟိတတ္တာတိ [Pg.115] အတ္ထော. သုမနသိကတတ္တာတိ သုဋ္ဌု အာဝဇ္ဇိတတ္တာ. သူပဓာရိတတ္တာတိ သုဋ္ဌု စိတ္တေ ဌပိတတ္တာ. သုခုမသဒ္ဒနိမိတ္တာရမ္မဏတာပီတိ တဒါ သုခုမာနမ္ပိ သဒ္ဒါနံ နိရုဒ္ဓတ္တာ အနုဂ္ဂဟိတသဒ္ဒနိမိတ္တဿ အနာရမ္မဏမ္ပိ သုခုမတရံ သဒ္ဒနိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ သုခုမတရံ သဒ္ဒနိမိတ္တာရမ္မဏမ္ပိ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, သုခုမတရသဒ္ဒနိမိတ္တာရမ္မဏဘာဝတောပီတိ ဝါ အတ္ထော. ဣမိနာဝ နယေန အပ္ပနာယမ္ပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'යථා කථං විය' යනු ඒ කියන ලද ක්‍රමය යම් සේ වේ ද, එය කෙසේ ද යන්නයි; උපමාවක් විමසයි. දැන් 'සෙය්‍යථාපි' යන්නෙන් ඒ උපමාව දක්වයි. 'කංසේ' යනු ලෝකඩ භාජනයක යන්නයි. 'නිමිත්තං' යනු ඒ ශබ්දයන්ගේ ස්වභාවයයි (ආකාරයයි). 'නිමිත්තං' යන්න සාමී අර්ථයෙහි (ෂෂ්ඨී විභක්තියෙහි) වූ ද්විතීයා විභක්ති පදයකි, එනම් නිමිත්තෙහි (ශබ්ද සලකුණෙහි) යනු අර්ථයයි. ශබ්ද නිමිත්ත ශබ්දයෙන් වෙනස් නොවේ. 'සුග්ගහිතත්තා' යනු මැනවින් ග්‍රහණය කරගත් බැවිනි. 'සුගහිතත්තා' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද මැනවින් ගන්නා ලද බැවින් යන්නයි. 'සුමනසිකතත්තා' යනු මැනවින් මෙනෙහි කරන ලද බැවිනි. 'සූපධාරිතත්තා' යනු සිතෙහි මැනවින් තැන්පත් කරගන්නා ලද (දරාගන්නා ලද) බැවිනි. 'සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපි' යනු එකල්හි සියුම් වූ ශබ්දයන් පවා නිරුද්ධ වූ කල්හි, ශබ්ද නිමිත්ත ග්‍රහණය නොකළ තැනැත්තාට එය අරමුණක් නොවුණ ද, ඉතා සියුම් වූ ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කොටගෙන ඉතා සියුම් වූ ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු වූ සිත පවතී යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ඉතා සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු වන බැවින් යනු අර්ථයයි. මෙම ක්‍රමයෙන්ම අප්පනාවෙහි ද අර්ථය දත යුතුය.

ပဿမ္ဘယန္တိအာဒီသု ‘‘ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရ’’န္တိ ဝုတ္တာ အဿာသပဿာသာ ကာယောတိ ဝါ ‘‘ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရ’’န္တိ ဧတ္ထ အဿာသပဿာသာ ကာယောတိ ဝါ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဘာဝနာဝိသုဒ္ဓိယာ ကာယသင်္ခါရေ ပဿမ္ဘမာနေပိ ဩဠာရိကံ ကာယသင်္ခါရံ ပဿမ္ဘေမီတိ ယောဂိနော အာဘောဂေ သတိ တေနာဒရေန အတိဝိယ ပဿမ္ဘတိ. အနုပဋ္ဌဟန္တမ္ပိ သုခုမံ သုအာနယံ ဟောတိ.

'පස්සම්භයං' යනාදි තැන්හි 'පස්සම්භයං කායසංඛාරං' (කය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින්) යනුවෙන් වදාළ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ 'කය' ලෙස ද, නැතහොත් 'පස්සම්භයං කායසංඛාරං' යන මෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් කය ලෙස ද යෙදීම දත යුතුය. භාවනාවේ පිරිසිදු බව නිසා කය සංස්කාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්) සංසිඳෙද්දී පවා 'මම රොළු වූ කය සංස්කාරයන් සංසිඳුවන්නෙමි' යි යෝගාවචරයාගේ මෙනෙහි කිරීමක් ඇති කල්හි, ඒ උත්සාහය නිසා (ඒවා) අතිශයින්ම සංසිඳෙයි. ප්‍රකට නොවන සියුම් වූ ද (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය) පහසුවෙන් ගෙන එනු ලබන්නක් (වැඩිය හැක්කක්) වෙයි.

အဋ္ဌ အနုပဿနာဉာဏာနီတိ ‘‘ဒီဃံ ရဿံ သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရ’’န္တိ ဝုတ္တေသု စတူသု ဝတ္ထူသု အဿာသဝသေန စတဿော, ပဿာသဝသေန စတဿောတိ အဋ္ဌ အနုပဿနာဉာဏာနိ. အဋ္ဌ စ ဥပဋ္ဌာနာနုဿတိယောတိ ‘‘ဒီဃံ အဿာသဝသေန စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတော သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၀) နယေန ဝုတ္တေသု စတူသု ဝတ္ထူသု အဿာသဝသေန စတဿော, ပဿာသဝသေန စတဿောတိ အဋ္ဌ စ ဥပဋ္ဌာနာနုဿတိယော. အဋ္ဌ စုပဋ္ဌာနာနုဿတိယောတိပိ ပါဌော. စတ္တာရိ သုတ္တန္တိကဝတ္ထူနီတိ ဘဂဝတာ အာနာပါနဿတိသုတ္တန္တေ (မ. နိ. ၃.၁၄၄ အာဒယော) ဝုတ္တတ္တာ ပဌမစတုက္ကဝသေန စတ္တာရိ သုတ္တန္တိကဝတ္ထူနီတိ.

'අට්ඨ අනුපස්සනාඤාණානි' යනු 'දීඝං, රස්සං, සබ්බකායපටිසංවේදී, පස්සම්භයං කායසංඛාරං' යනුවෙන් වදාළ කරුණු සතරෙහි ආශ්වාසය අනුව සතරක් ද, ප්‍රශ්වාසය අනුව සතරක් ද වශයෙන් අනුපස්සනා ඥාන අටකි. 'අට්ඨ ච උපට්ඨානානුස්සතියෝ' යනු 'දීර්ඝ වූ ආශ්වාසය නිසා සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා අවික්ෂේපය දන්නාහුට සතිය එළඹ සිටියා වෙයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ කරුණු සතරෙහි ආශ්වාසය අනුව සතරක් ද, ප්‍රශ්වාසය අනුව සතරක් ද වශයෙන් එළඹ සිටි සති (අනුස්සති) අටකි. 'අට්ඨ චුපට්ඨානානුස්සතියෝති' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. 'චත්තාරි සුත්තන්තිකවත්ථූනි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආනාපානසති සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද බැවින් ප්‍රථම චතුෂ්කය අනුව සූත්‍රාන්ත කරුණු සතරක් වන බැවිනි.

ပဌမစတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු වන චතුෂ්කයෙහි නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၇၂. ဒုတိယစတုက္ကဿ ပီတိပဋိသံဝေဒိနိဒ္ဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပီတိ ပါမောဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ပီတီတိ မူလပဒံ. ပါမောဇ္ဇန္တိ တဿ အတ္ထပဒံ, ပမုဒိတဘာဝေါတိ အတ္ထော. ယာ ပီတိ ပါမောဇ္ဇန္တိအာဒီသု [Pg.116] ယာ ‘‘ပီတီ’’တိ စ ‘‘ပါမောဇ္ဇ’’န္တိ စ ဧဝမာဒီနိ နာမာနိ လဘတိ, သာ ပီတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ပီတီတိ သဘာဝပဒံ. ပမုဒိတဿ ဘာဝေါ ပါမောဇ္ဇံ. အာမောဒနာကာရော အာမောဒနာ. ပမောဒနာကာရော ပမောဒနာ. ယထာ ဝါ ဘေသဇ္ဇာနံ ဝါ တေလာနံ ဝါ ဥဏှောဒကသီတောဒကာနံ ဝါ ဧကတောကရဏံ မောဒနာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမယမ္ပိ ဓမ္မာနံ ဧကတောကရဏေန မောဒနာ, ဥပသဂ္ဂဝသေန ပန ပဒံ မဏ္ဍေတွာ အာမောဒနာ ပမောဒနာတိ ဝုတ္တံ. ဟာသေတီတိ ဟာသော, ပဟာသေတီတိ ပဟာသော, ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝိတ္တီတိ ဝိတ္တံ, ဓနဿေတံ နာမံ. အယံ ပန သောမနဿပစ္စယတ္တာ ဝိတ္တိသရိက္ခတာယ ဝိတ္တိ. ယထာ ဟိ ဓနိနော ဓနံ ပဋိစ္စ သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ပီတိမတောပိ ပီတိံ ပဋိစ္စ သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ‘‘ဝိတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. တုဋ္ဌိသဘာဝသဏ္ဌိတာယ ဟိ ပီတိယာ ဧတံ နာမံ. ပီတိမာ ပန ပုဂ္ဂလော ကာယစိတ္တာနံ ဥဂ္ဂတတ္တာ အဗ္ဘုဂ္ဂတတ္တာ ‘‘ဥဒဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဥဒဂ္ဂဿ ဘာဂေါ ဩဒဂျံ. အတ္တနော မနတာ အတ္တမနတာ. အနဘိရဒ္ဓဿ ဟိ မနော ဒုက္ခပဒဋ္ဌာနတ္တာ န အတ္တနော မနော နာမ ဟောတိ, အဘိရဒ္ဓဿ သုခပဒဋ္ဌာနတ္တာ အတ္တနော မနော နာမ ဟောတိ, ဣတိ အတ္တနော မနတာ အတ္တမနတာ, သကမနတာ သကမနဿ ဘာဝေါတိ အတ္ထော. သာ ပန ယသ္မာ န အညဿ ကဿစိ အတ္တနော မနတာ, စိတ္တဿေဝ ပနေသော ဘာဝေါ စေတသိကော ဓမ္မော, တသ္မာ အတ္တမနတာ စိတ္တဿာတိ ဝုတ္တာ. သေသမေတ္ထ စ ဥပရိ စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

172. දෙවන චතුෂ්කයෙහි පීතිපටිසංවේදී නිර්දේශයෙහි 'පීති පාමොජ්ජං උපදදී' යන මෙහි 'පීති' යනු මූල පදයයි. 'පාමොජ්ජ' යනු එහි අර්ථ පදයයි, එනම් ප්‍රමෝදිත බවයි. 'යා පීති පාමොජ්ජං' යනාදියෙහි යම් පීතියක් 'පීති' කියා ද 'පාමොජ්ජ' කියා ද මෙවැනි නම් ලබයි ද, එය පීතිය යැයි කියන ලදි. එහි 'පීති' යනු ස්වභාව පදයයි. ප්‍රමෝදිතයාගේ ස්වභාවය ප්‍රමෝදයයි. සතුටු වන ආකාරය 'ආමෝදනා' නම් වේ. මැනවින් සතුටු වන ආකාරය 'ප්‍රමෝදනා' නම් වේ. යම් සේ බෙහෙත් හෝ තෙල් හෝ උණු පැන් හෝ සිසිල් පැන් හෝ එකතු කිරීම 'මෝදනා' යැයි කියනු ලබයි ද, එමෙන්ම මෙය ද ධර්මයන් එක් කිරීමෙන් වන සතුටකි (මෝදනා). උපසර්ග වචන මගින් පදය අලංකාර කොට 'ආමෝදනා ප්‍රමෝදනා' යැයි කියන ලදි. සිනාගන්වයි යන අර්ථයෙන් 'හාස' නම් වේ, මැනවින් සිනාගන්වයි යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රහාස' නම් වේ; මෙය හටගත් මහත් සතුටට නමකි. 'විත්ති' යනු වින්දනයයි (පී‍්‍රතියයි), එය ධනයට ද නමකි. මෙය වනාහි සෝමනස්සයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් හා ධනයට සමාන වන බැවින් 'විත්ති' නම් වේ. යම් සේ ධනවතාට ධනය නිසා සෝමනස්සය උපදී ද, එසේම පීතිය ඇත්තාට ද පීතිය නිසා සෝමනස්සය උපදී. එබැවින් 'විත්ති' යැයි කියන ලදි. සතුටු සහගත ස්වභාවයෙහි මැනවින් පිහිටි පීතියට මෙය නමකි. පීතිය ඇත්තා වූ පුද්ගලයා කය හා සිතේ ප්‍රබෝධවත් බව (ඉහළට නැගුණු බව) නිසා 'උදග්ග' යැයි කියනු ලැබේ, උදග්ගයාගේ ස්වභාවය 'ඕදග්‍ය' නම් වේ. තමාගේම මනසක් ඇති බව 'අත්තමනතා' (සතුටු සිත) නම් වේ. සතුටක් නැත්තාගේ සිත දුක නමැති ආසන්න හේතුව ඇති බැවින් තමාගේම සිතක් නොවේ. සතුටු වූ තැනැත්තාගේ සිත සැප නමැති ආසන්න හේතුව ඇති බැවින් තමාගේම සිතක් වේ. මෙසේ තමාගේම මනසක් ඇති බව අත්තමනතා නම් වේ, එනම් ස්වකීය මනසක් ඇති බවයි. එය සිත හැර අන් කිසිවෙකුගේ ස්වභාවයක් නොව සිතේම පවතින චෛතසික ධර්මයක් බැවින් 'සිතේ අත්තමනතා' (සතුටු බව) යැයි කියන ලදි. මෙහි ද ඉදිරියෙහි ද ඉතිරි කොටස් යට කියන ලද ක්‍රමයෙන් ගලපා දත යුතුය.

၁၇၃. သုခပဋိသံဝေဒိနိဒ္ဒေသေ ဒွေ သုခါနီတိ သမထဝိပဿနာဘူမိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကာယိကဉှိ သုခံ ဝိပဿနာယ ဘူမိ, စေတသိကံ သုခံ သမထဿ စ ဝိပဿနာယ စ ဘူမိ. ကာယိကန္တိ ပသာဒကာယံ ဝိနာ အနုပ္ပတ္တိတော ကာယေ နိယုတ္တန္တိ ကာယိကံ. စေတသိကန္တိ အဝိပ္ပယောဂဝသေန စေတသိ နိယုတ္တန္တိ စေတသိကံ. တတ္ထ ကာယိကပဒေန စေတသိကံ သုခံ ပဋိက္ခိပတိ, သုခပဒေန ကာယိကံ ဒုက္ခံ. တထာ စေတသိကပဒေန ကာယိကံ သုခံ ပဋိက္ခိပတိ, သုခပဒေန စေတသိကံ ဒုက္ခံ. သာတန္တိ မဓုရံ သုမဓုရံ. သုခန္တိ သုခမေဝ, န ဒုက္ခံ. ကာယသမ္ဖဿဇန္တိ ကာယသမ္ဖဿေ ဇာတံ. သာတံ သုခံ ဝေဒယိတန္တိ သာတံ ဝေဒယိတံ, န အသာတံ ဝေဒယိတံ. သုခံ ဝေဒယိတံ, န ဒုက္ခံ ဝေဒယိတံ. ပရတော တီဏိ ပဒါနိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တာနိ. သာတာ ဝေဒနာ, န အသာတာ. သုခါ ဝေဒနာ, န ဒုက္ခာတိ အယမေဝ ပနေတ္ထ အတ္ထော.

173. සැප විඳීම පිළිබඳ විස්තරයේදී (සුඛපටිසංවේදී නිද්දේසයේ) ‘සැප දෙකක්’ යැයි වදාරන ලද්දේ සමථ හා විපස්සනා භූමීන් දැක්වීම සඳහාය. ශාරීරික සැපය විපස්සනාවට භූමියක් (විෂයක්) වන අතර, චෛතසික සැපය සමථයට හා විපස්සනාවට යන දෙකටම භූමියක් වේ. ‘කායික’ යනු ප්‍රසාද රූප සහිත කය (පසාද කාය) හැර අන්‍ය තැනක උපතක් නොලබන හෙයින්, කයට (කායප්‍රසාදයට) සම්බන්ධ වී පවත්නා බැවින් ‘කායික’ නම් වේ. ‘චෛතසික’ යනු සිතෙන් වෙන් නොවන ස්වභාවයෙන් සිතෙහිම බැඳී පවත්නා බැවින් ‘චෛතසික’ නම් වේ. එහිදී ‘කායික’ යන පදයෙන් චෛතසික සැපය බැහැර කරන අතර, ‘සුඛ’ පදයෙන් කායික දුක බැහැර කෙරේ. එමෙන්ම ‘චෛතසික’ පදයෙන් කායික සැපය බැහැර කරන අතර, ‘සුඛ’ පදයෙන් චෛතසික දුක බැහැර කෙරේ. ‘සාතං’ යනු මිහිරි වූ, ඉතා මිහිරි වූ අර්ථයයි. ‘සුඛං’ යනු සැපයමය, දුක නොවේ. ‘කායසම්ඵස්සජං’ යනු කාය සම්ඵස්සය නිසා උපන් සැපයයි. ‘සාතං සුඛං වේදයිතං’ යනු මිහිරි වූ විඳීමයි, අමිහිරි විඳීම නොවේ. එය සැප සහගත විඳීමකි, දුක් සහගත විඳීමක් නොවේ. ඉන් පසුව එන පද තුන ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් වදාරන ලද්දේ ස්ත්‍රී ලිංග පද වූ ‘සාතා වේදනා’ (මිහිරි වේදනාව), ‘සුඛා වේදනා’ (සැප වේදනාව) යනාදී අර්ථය දැක්වීමටමය.

စေတသိကသုခနိဒ္ဒေသော ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ယောဇေတဗ္ဗော. တေ သုခါတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော, တာနိ သုခါနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသမေတ္ထ [Pg.117] စတုက္ကေ ဟေဋ္ဌာ ပဌမစတုက္ကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတ္တာရိ သုတ္တန္တိကဝတ္ထူနိ ဒုတိယစတုက္ကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.

චෛතසික සැපය පිළිබඳ විස්තරය (චේතසික සුඛ නිද්දේසය) කලින් වදාරන ලද ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘තේ සුඛා’ යන්නෙහි ලිංග විපර්යාසයක් කොට ඇත, එහි අර්ථය ‘තානි සුඛානි’ (ඒ සැපයෝ) යන්නයි. මේ චතුක්කයෙහි ඉතිරි කොටස පෙර පළමු චතුක්කයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. සූත්‍රාන්තගත කරුණු හතර දෙවන චතුක්කය වශයෙන් දත යුතුය.

ဒုတိယစတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන චතුක්ක විස්තරයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၇၆. တတိယစတုက္ကနိဒ္ဒေသေ စိတ္တန္တိ မူလပဒံ. ဝိညာဏန္တိ အတ္ထပဒံ. ယံ စိတ္တန္တိအာဒိ ပီတိယံ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ စိတ္တန္တိအာဒီသု စိတ္တဝိစိတ္တတာယ စိတ္တံ. အာရမ္မဏံ မိနမာနံ ဇာနာတီတိ မနော. မာနသန္တိ မနောယေဝ. ‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော, ယွာယံ စရတိ မာနသော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၅၁; မဟာဝ. ၃၃) ဟိ ဧတ္ထ ပန သမ္ပယုတ္တကဓမ္မော မာနသောတိ ဝုတ္တော.

176. තුන්වන චතුක්ක විස්තරයෙහි ‘චිත්තං’ යනු මූල පදයයි. ‘විඤ්ඤාණං’ යනු එහි අර්ථය දක්වන පදයයි. ‘යං චිත්තං’ යනාදී කොටස ප්‍රීති විග්‍රහයේදී (පීති නිද්දේසයේ) වදාළ ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. එහි ‘චිත්ත’ යනාදී පද අතුරින් සිතෙහි ඇති විචිත්‍රත්වය නිසා ‘චිත්ත’ නම් වේ. අරමුණ මනින්නාක් මෙන් දැනගන්නා බැවින් ‘මන’ (මනස) නම් වේ. ‘මානස’ යනු සිතටම නමකි. ‘අහසෙහි හැසිරෙන, මානසික වූ යම් මාර පාශයක් වේද’ යනාදී තන්හි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ‘මානස’ යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ကထဉှိ ဘဂဝါ တုယှံ, သာဝကော သာသနေ ရတော;

အပ္ပတ္တမာနသော သေက္ခော, ကာလံ ကယိရာ ဇနေ သုတာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) –

‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඇලුම් කළ, රහත් බවට පත් නොවූ (අප්පත්ත මානසෝ) සේඛ වූ, ලෝකයා අතර ප්‍රකට වූ ඒ ශ්‍රාවකයා (ඝෝධික තෙරණුවෝ) කෙසේ නම් කළුරිය කළේද?’

ဧတ္ထ အရဟတ္တံ မာနသန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန မနောဝ မာနသံ. ဗျဉ္ဇနဝသေန ဟေတံ ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ.

එම ගාථාවෙහි අර්හත්වය ‘මානස’ යන පදයෙන් හඳුන්වා ඇත. නමුත් මෙහිදී ‘මනස’ යනු සිතමය. වචන මාලාවේ වර්ධනයක් (පද වෘද්ධියක්) ලෙස මෙසේ ‘මානස’ යන පදය යොදා ඇත.

ဟဒယန္တိ စိတ္တံ. ‘‘စိတ္တံ ဝါ တေ ခိပိဿာမိ, ဟဒယံ ဝါ တေ ဖာလေဿာမီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၇; သု. နိ. အာဠဝကသုတ္တ) ဧတ္ထ ဥရော ဟဒယန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဟဒယာ ဟဒယံ မညေ အညာယ တစ္ဆတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၆၃) ဧတ္ထ စိတ္တံ. ‘‘ဝက္ကံ ဟဒယ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀) ဧတ္ထ ဟဒယဝတ္ထု. ဣဓ ပန စိတ္တမေဝ အဗ္ဘန္တရဋ္ဌေန ‘‘ဟဒယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တဒေဝ ပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ပဏ္ဍရံ. ဘဝင်္ဂံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယထာဟ – ‘‘ပဘဿရမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, စိတ္တံ, တဉ္စ ခေါ အာဂန္တုကေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၉). တတော နိက္ခန္တတ္တာ ပန အကုသလမ္ပိ ဂင်္ဂါယ နိက္ခန္တာ နဒီ ဂင်္ဂါ ဝိယ, ဂေါဓာဝရိတော နိက္ခန္တာ ဂေါဓာဝရီ ဝိယ စ ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန အာရမ္မဏဝိဇာနနလက္ခဏံ စိတ္တံ ဥပက္ကိလေသေန ကိလေသော န ဟောတိ, သဘာဝတော ပရိသုဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, ဥပက္ကိလေသယောဂေ ပန သတိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ, တသ္မာပိ ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ.

‘හදය’ යනු සිතයි. ‘සිත විසිරුවන්නෙමි හෝ හදවත (පපුව) පලන්නෙමි’ යන මෙහි ‘හදය’ යනු පපුවයි. ‘තම සිතින් අන් අයගේ සිත (හදය) පිරිසිඳ දැන’ යන මෙහි සිත හඳුන්වා ඇත. ‘වක්කං හදයං’ යන මෙහි හෘදය වස්තුව හඳුන්වා ඇත. නමුත් මෙහිදී අභ්‍යන්තර යන අර්ථයෙන් සිතටම ‘හදය’ යැයි කියනු ලැබේ. එයම පිරිසිදු යන අර්ථයෙන් ‘පණ්ඩර’ නම් වේ. මෙය භවාංග සිත අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘මහණෙනි, මේ සිත ප්‍රභාස්වරය, එය ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වී ඇත’ යැයි වදාළ පරිදිය. භවාංග සිතින් නික්මෙන බැවින් අකුසල් සිතටද ‘පණ්ඩර’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ගංගා නදියෙන් නික්මෙන අතු ගංගාවලට ද ‘ගංගා’ යැයි කීම වැනිය. එසේම අරමුණ දැනගැනීමේ ලක්ෂණය ඇති සිත උපක්ලේශයන් නිසා කිලිටි නොවන බැවින් ද, ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිදු බැවින් ද ‘පණ්ඩර’ යැයි කීම සුදුසුය.

မနော မနာယတနန္တိ ဣဓ ပန မနောဂဟဏံ မနဿေဝ အာယတနဘာဝဒီပနတ္ထံ. တေနေတံ ဒီပေတိ – ‘‘နယိဒံ ဒေဝါယတနံ ဝိယ မနဿ အာယတနတ္တာ မနာယတနံ, အထ ခေါ မနော ဧဝ အာယတနံ မနာယတန’’န္တိ.

‘මනෝ මනායතනං’ යන මෙහි මනස යන පදය යොදන ලද්දේ සිතෙහිම ආයතන ස්වභාවය දැක්වීමටය. එයින් මෙසේ අර්ථවත් වේ: ‘මෙය දෙවියන්ගේ වාසස්ථානයක් වැනි වූ සිත වසන තැනක් නිසා මනායතනය වූවක් නොව, සිතම ආයතනයක් වන බැවින් මනායතනය වේ’.

အာယတနဋ္ဌော [Pg.118] ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. မနတေ ဣတိ မနော, ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာစရိယာ ပနာဟု – နာဠိယာ မိနမာနော ဝိယ မဟာတုလာယ ဓာရယမာနော ဝိယ စ အာရမ္မဏံ ဇာနာတီတိ မနော, တဒေဝ မနနလက္ခဏေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ ဣန္ဒြိယံ, မနောဝ ဣန္ဒြိယံ မနိန္ဒြိယံ.

ආයතන යන අර්ථය කලින් විස්තර කරන ලදී. මනින බැවින් ‘මන’ නම් වේ, දැනගනී යන අර්ථයයි. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාරති: ‘නැළියකින් මනින්නාක් මෙන් හෝ තරාදියකින් කිරන්නාක් මෙන් අරමුණ දැනගන්නා බැවින් මන නම් වේ’. එයම මැනීමේ ලක්ෂණයෙහි අධිපති බවක් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ඇති කරන බැවින් ‘ඉන්ද්‍රිය’ නම් වේ. සිතම ඉන්ද්‍රියයක් බැවින් ‘මනින්ද්‍රිය’ නම් වේ.

ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏံ. ဝိညာဏမေဝ ခန္ဓော ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ရုဠှိတော ခန္ဓော ဝုတ္တော. ရာသဋ္ဌေန ဟိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဧကဒေသော ဧကံ ဝိညာဏံ. တသ္မာ ယထာ ရုက္ခဿ ဧကဒေသံ ဆိန္ဒန္တော ရုက္ခံ ဆိန္ဒတီတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမေဝ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဧကဒေသဘူတံ ဧကမ္ပိ ဝိညာဏံ ရုဠှိတော ‘‘ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ရာသဋ္ဌောယေဝ ခန္ဓဋ္ဌော န ဟောတိ, ကောဋ္ဌာသဋ္ဌောပိ ခန္ဓဋ္ဌောယေဝ, တသ္မာ ကောဋ္ဌာသဋ္ဌေန ဝိညာဏကောဋ္ဌာသောတိပိ အတ္ထော. တဇ္ဇာ မနောဝိညာဏဓာတူတိ တေသံ ဖဿာဒီနံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အနုစ္ဆဝိကာ မနောဝိညာဏဓာတု. ဣမသ္မိဉှိ ပဒေ ဧကမေဝ စိတ္တံ မိနနဋ္ဌေန မနော, ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏံ, သဘာဝဋ္ဌေန, နိဿတ္တဋ္ဌေန ဝါ ဓာတူတိ တီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တံ.

විශේෂයෙන් දැනගන්නා බැවින් ‘විඤ්ඤාණ’ නම් වේ. විඤ්ඤාණයම රැසක් (සමූහයක්) වන බැවින් ‘විඤ්ඤාණක්ඛන්ධ’ නම් වේ. පොදු ව්‍යවහාරය අනුව මෙහි ‘ඛන්ධ’ (ස්කන්ධ) පදය යොදා ඇත. සමූහය යන අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණක්ඛන්ධයට අයත් එක් විඤ්ඤාණයකට ද ‘ස්කන්ධ’ යැයි ව්‍යවහාර කෙරේ. ගසක අත්තක් කපන විට ‘ගස කපයි’ යැයි කියන්නාක් මෙන්, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධයට අයත් එක් සිතකට වුව ද ‘විඤ්ඤාණක්ඛන්ධ’ යැයි ව්‍යවහාර වේ. රැසක් යන අර්ථය පමණක් නොව, කොටසක් (කොට්ඨාසයක්) යන අර්ථය ද ස්කන්ධ යන්නට ඇති බැවින්, විඤ්ඤාණ කොටස යන අර්ථය ද මෙහිලා ගත යුතුය. ‘තජ්ජා මනෝවිඤ්ඤාණධාතු’ යනු එම ඵස්ස ආදී සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට අනුකූල වූ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මෙම පදයෙහි එක් සිතක්ම මනින අර්ථයෙන් ‘මන’ ලෙසත්, දැනගන්නා අර්ථයෙන් ‘විඤ්ඤාණ’ ලෙසත්, ස්වභාවයක් හෝ සත්ත්වයෙකු නොවන අර්ථයෙන් ‘ධාතු’ ලෙසත් නම් තුනකින් වදාරා ඇත.

၁၇၇.

177.

အဘိပ္ပမောဒေါတိ အဓိကာ တုဋ္ဌိ.

‘අභිප්පමෝදෝ’ යනු අධික වූ සතුටයි.

၁၇၈. သမာဓိနိဒ္ဒေသေ အစလဘာဝေန အာရမ္မဏေ တိဋ္ဌတီတိ ဌိတိ. ပရတော ပဒဒွယံ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတံ. အပိစ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏမှိ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ တိဋ္ဌတီတိ သဏ္ဌိတိ. အာရမ္မဏံ ဩဂါဟေတွာ အနုပဝိသိတွာ တိဋ္ဌတီတိ အဝဋ္ဌိတိ. ကုသလပက္ခသ္မိံ ဟိ စတ္တာရော ဓမ္မာ အာရမ္မဏံ ဩဂါဟန္တိ သဒ္ဓါ သတိ သမာဓိ ပညာတိ. တေနေဝ သဒ္ဓါ ‘‘ဩကပ္ပနာ’’တိ ဝုတ္တာ, သတိ ‘‘အပိလာပနတာ’’တိ, သမာဓိ ‘‘အဝဋ္ဌိတီ’’တိ, ပညာ ‘‘ပရိယောဂါဟနာ’’တိ. အကုသလပက္ခေ ပန တယော ဓမ္မာ အာရမ္မဏံ ဩဂါဟန္တိ တဏှာ ဒိဋ္ဌိ အဝိဇ္ဇာတိ. တေနေဝ တေ ‘‘ဩဃာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စဝိစိကိစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တဿ ဝိသာဟာရဿ ပဋိပက္ခတော အဝိသာဟာရော, အဝိသာဟရဏန္တိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓစ္စဝိစိကိစ္ဆာဝသေနေဝ ဂစ္ဆန္တံ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ နာမ, အယံ ပန တထာ န ဟောတီတိ အဝိက္ခေပေါ. ဥဒ္ဓစ္စဝိစိကိစ္ဆာဝသေနေဝ စိတ္တံ ဝိသာဟဋံ နာမ ဟောတိ, ဣတော စိတော စ ဟရီယတိ, အယံ ပန အဝိသာဟဋဿ မာနသဿ ဘာဝေါတိ အဝိသာဟဋမာနသတာ.

178. සමාධි විග්‍රහයේදී අරමුණෙහි නොසැලී පවතින බැවින් ‘ස්ථිතිය’ (ඨිති) නම් වේ. ඉන් පසු එන පද දෙක උපසර්ග යෙදීමෙන් වර්ධනය වී ඇත. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි එක්තැන් කොට පවතින බැවින් ‘සණ්ඨිති’ නම් වේ. අරමුණට බැසගෙන පවතින බැවින් ‘අවට්ඨිති’ නම් වේ. කුසල් පක්ෂයෙහි ශ්‍රද්ධාව, ස්මෘතිය, සමාධිය හා ප්‍රඥාව යන ධර්ම හතර අරමුණට බැසගනියි. එබැවින් ශ්‍රද්ධාව ‘ඔකප්පනා’ (බැසගැනීම) ලෙසත්, ස්මෘතිය ‘අපිලාපනතා’ (නොපාවීම) ලෙසත්, සමාධිය ‘අවට්ඨිති’ ලෙසත්, ප්‍රඥාව ‘පරියෝගාහනා’ (පිරිසිඳ බැසගැනීම) ලෙසත් වදාරන ලදී. අකුසල් පක්ෂයෙහි තණ්හාව, දෘෂ්ටිය හා අවිද්‍යාව යන ධර්ම තුන අරමුණට බැසගන්නා බැවින් ඒවා ‘ඕඝ’ (සැඩපහර) ලෙස හඳුන්වයි. උද්ධච්ච විචිකිච්ඡා නිසා ඇතිවන විසිරුණු බවට (විසාහාර) ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘අවිසාහාරෝ’ නම් වේ, විසිර නොයාම යනු එහි අර්ථයයි. උද්ධච්ච විචිකිච්ඡා නිසා සිත විසිර යන (විකිපති) අතර, මෙය එසේ නොවන බැවින් ‘අවික්ඛේප’ නම් වේ. උද්ධච්ච විචිකිච්ඡා නිසා සිත එහේ මෙහේ ඇදගෙන යනු ලබන (විසාහට) අතර, මෙය නොවිසිරුණු සිතේ ස්වභාවය බැවින් ‘අවිසාහටමානසතා’ නම් වේ.

သမထောတိ [Pg.119] တိဝိဓော သမထော စိတ္တသမထော အဓိကရဏသမထော သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ. တတ္ထ အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသု စိတ္တေကဂ္ဂတာ စိတ္တသမထော နာမ. တဉှိ အာဂမ္မ စိတ္တစလနံ စိတ္တဝိပ္ဖန္ဒနံ သမ္မတိ ဝူပသမ္မတိ, တသ္မာ သော ‘‘စိတ္တသမထော’’တိ ဝုစ္စတိ. သမ္မုခါဝိနယာဒိသတ္တဝိဓော အဓိကရဏသမထော နာမ. တဉှိ အာဂမ္မ တာနိ တာနိ အဓိကရဏာနိ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ သော ‘‘အဓိကရဏသမထော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ပန သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ တံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထေ စိတ္တသမထော အဓိပ္ပေတော. သမာဓိလက္ခဏေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ သမာဓိန္ဒြိယံ. ဥဒ္ဓစ္စေ န ကမ္ပတီတိ သမာဓိဗလံ. သမ္မာသမာဓီတိ ယာထာဝသမာဓိ နိယျာနိကသမာဓိ ကုသလသမာဓိ.

සමථය යනු සිතේ සන්සිඳීම (චිත්ත සමථය), අධිකරණ සන්සිඳීම (අධිකරණ සමථය) සහ සියලු සංස්කාරයන්ගේ සන්සිඳීම (සබ්බසංඛාර සමථය) යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී අටසමවැත්හි පවතින සිතේ ඒකාග්‍රතාව ‘චිත්ත සමථය’ නම් වේ. එය ඇසුරු කරගෙන සිතේ සැලීම හා චලනය වීම සන්සිඳෙන බැවින් එයට චිත්ත සමථය යයි කියනු ලැබේ. සම්මුඛාවිනය ආදී සත් වැදෑරුම් විනය ක්‍රම ‘අධිකරණ සමථය’ නම් වේ. එම ක්‍රම මගින් ඒ ඒ අධිකරණ (විවාද) සන්සිඳෙන බැවින් එයට අධිකරණ සමථය යයි කියනු ලැබේ. සියලු සංස්කාරයෝ නිවන ඇසුරු කොට සන්සිඳෙන බැවින් නිවනට ‘සබ්බසංඛාර සමථය’ යයි කියනු ලැබේ. මෙම ස්ථානයෙහි ‘චිත්ත සමථය’ යන අදහස ගනු ලැබේ. සමාධි ලක්ෂණයෙහි අධිපති බව ඉටු කරන බැවින් එය සමාධින්ද්‍රිය නම් වේ. උද්ධච්චය (සිතේ නොසන්සුන් බව) නිසා කම්පා නොවන බැවින් එය සමාධි බලය නම් වේ. සම්මා සමාධිය යනු තත්ත්වාකාර සමාධිය, සංසාරයෙන් නික්ම යාමට හේතු වන නිය්‍යානික සමාධිය හෙවත් කුසල සමාධියයි.

၁၇၉. ရာဂတော ဝိမောစယံ စိတ္တန္တိအာဒီဟိ ဒသဟိ ကိလေသဝတ္ထူဟိ ဝိမောစနံ ဝုတ္တံ. ထိနဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ မိဒ္ဓဂ္ဂဟဏံ, ဥဒ္ဓစ္စဂ္ဂဟဏေနေဝ စ ကုက္ကုစ္စဂ္ဂဟဏံ ကတံ ဟောတီတိ အညေသု ပါဌေသု သဟစာရိတ္တာ ကိလေသဝတ္ထုတော ဝိမောစနဝစနေနေဝ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ နီဝရဏာဒိတော ဝိမောစနံ, အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ နိစ္စသညာဒိတော စ ဝိမောစနံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ. ကထံ တံ စိတ္တံ အနုပဿတီတိ ဧတ္ထ ပေယျာလေ စ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ နိစ္စသညာဒီနံ ပဟာနံ ဝုတ္တမေဝ. စတ္တာရိ သုတ္တန္တိကဝတ္ထူနိ တတိယစတုက္ကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.

179. ‘රාගයෙන් සිත මුදවමින්’ යනාදී පාඨවලින් දස වැදෑරුම් ක්ලේශ වස්තූන්ගෙන් සිත මුදවා ගැනීම පවසන ලදී. මෙහි ථීන (සිතේ ගිලන් බව) යන වචනයෙන්ම මිද්ධය ද, උද්ධච්ච යන වචනයෙන්ම කුක්කුච්චය ද ග්‍රහණය වන බව දත යුතුය. මන්දයත් අනෙකුත් පාඨයන්හි මේවා සහජාත ධර්මයන් ලෙස දේශනා කර ඇති බැවිනි. ක්ලේශ වස්තූන්ගෙන් මිදීම යන වචනයෙන්ම ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියෙන් නීවරණාදියෙන් මිදීම ද, අනිත්‍ය අනුපස්සනාව ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥාව ආදියෙන් මිදීම ද පවසන ලද්දේම වෙයි. ‘කෙසේ නම් ඒ සිත අනුපස්සනා කරයිද’ යන මෙම ස්ථානයෙහි හා පෙය්‍යාල පාඨයෙහි ද අනිත්‍ය අනුපස්සනාව ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහාණය කිරීම පවසන ලදී. සූත්‍රාන්තගත වස්තූන් සතර තෙවන චතුක්කය වශයෙන් දත යුතුය.

တတိယစတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන චතුක්ක නිර්දේශයේ විස්තරය නිම කරන ලදී.

၁၈၀. စတုတ္ထစတုက္ကနိဒ္ဒေသေ ‘‘အနိဒ္ဒိဋ္ဌေ နပုံသက’’န္တိ ဝစနတော အသုကန္တိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘အနိစ္စန္တိ ကိံ အနိစ္စ’’န္တိ နပုံသကဝစနေန ပုစ္ဆာ ကတာ. ဥပ္ပာဒဝယဋ္ဌေနာတိ ဥပ္ပာဒဝယသင်္ခါတေန အတ္ထေန, ဥပ္ပာဒဝယသဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပဉ္စက္ခန္ဓာ သဘာဝလက္ခဏံ, ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥပ္ပာဒဝယာ ဝိကာရလက္ခဏံ. ဧတေန ဟုတွာ အဘာဝေန အနိစ္စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနေဝ စ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သင်္ခတလက္ခဏဝသေန အနိစ္စတာတိ တေသံယေဝ ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တ’’န္တိ စ ဝတွာပိ ‘‘ဟုတွာ အဘာဝေါ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေန ဟုတွာ အဘာဝါကာရော အနိစ္စလက္ခဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပညာယ လက္ခဏာနီ’’တိ ပေယျာလံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာတိ ရူပက္ခန္ဓာဒယော ယထာဝုတ္တဓမ္မာ.

180. සිව්වන චතුක්ක නිර්දේශයෙහි, කිසියම් ධර්මයක් විශේෂ කොට නොදැක්වූ බැවින් ‘අනිත්‍ය යනු කුමක්ද’ යයි නපුංසක ලිංග ඒකවචනයෙන් ප්‍රශ්නයක් නගන ලදී. ‘උප්පාදවයට්ඨේන’ යනු ඉපදීම හා විනාශ වීම යන ස්වභාවයෙනි. මෙහි පඤ්චස්කන්ධය ස්වභාව ලක්ෂණය වන අතර, පඤ්චස්කන්ධයාගේ ඉපදීම හා විනාශය විකාර ලක්ෂණයයි. මෙසේ ඉපදී නැති වී යන බැවින් ‘අනිත්‍ය’ යයි පවසන ලදී. එබැවින් අට්ඨකථාවෙහි ‘සංඛත ලක්ෂණ වශයෙන් අනිත්‍ය බව නම් ඔවුන්ගේම ඉපදීම, විනාශය හා වෙනස් වීමයි’ කියා පවසා ‘ඉපදී නැති වී යාම අනිත්‍යය’ යයි වදාරන ලදී. මෙයින් පැවසෙන්නේ ඉපදී නැති වී යාමේ ස්වභාවය අනිත්‍ය ලක්ෂණය බවයි. පඤ්චස්කන්ධයාගේ ඉපදීම හා විනාශය දකින්නා හට මෙම ප්‍රඥා ලක්ෂණ පහළ වේ යැයි පෙය්‍යාල පාඨයෙන් දක්වන ලදී. ‘ධර්ම’ යනු රූපස්කන්ධය ආදී කලින් පවසන ලද ධර්මයන්ය.

ဝိရာဂါနုပဿီနိဒ္ဒေသေ [Pg.120] ရူပေ အာဒီနဝံ ဒိသွာတိ ဘင်္ဂါနုပဿနတော ပဋ္ဌာယ ပရတော ဝုတ္တေဟိ အနိစ္စဋ္ဌာဒီဟိ ရူပက္ခန္ဓေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ. ရူပဝိရာဂေတိ နိဗ္ဗာနေ. နိဗ္ဗာနဉှိ အာဂမ္မ ရူပံ ဝိရဇ္ဇတိ အပုနရုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပဇ္ဇနေန နိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ‘‘ရူပဝိရာဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဆန္ဒဇာတော ဟောတီတိ အနုဿဝဝသေန ဥပ္ပန္နဓမ္မစ္ဆန္ဒော ဟောတိ. သဒ္ဓါဓိမုတ္တောတိ တသ္မိံယေဝ နိဗ္ဗာနေ သဒ္ဓါယ စ အဓိမုတ္တော နိစ္ဆိတော. စိတ္တဉ္စဿ သွာဓိဋ္ဌိတန္တိ အဿ ယောဂိဿ စိတ္တံ ခယဝိရာဂသင်္ခါတေ ရူပဘင်္ဂေ အာရမ္မဏဝသေန, အစ္စန္တ ဝိရာဂသင်္ခါတေ ရူပဝိရာဂေ နိဗ္ဗာနေ အနုဿဝဝသေန သုဋ္ဌု အဓိဋ္ဌိတံ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပေ ဝိရာဂါနုပဿီတိ ရူပဿ ခယဝိရာဂေါ ရူပေ ဝိရာဂေါတိ ပကတိဘုမ္မဝစနေန ဝုတ္တော. ရူပဿ အစ္စန္တဝိရာဂေါ ရူပေ ဝိရာဂေါတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မဝစနေန ဝုတ္တော. တံ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝိရာဂံ အာရမ္မဏတော အဇ္ဈာသယတော စ အနုပဿနသီလော ‘‘ရူပေ ဝိရာဂါနုပဿီ’’တိ ဝုတ္တော. ဧသ နယော ဝေဒနာဒီသု. နိရောဓာနုပဿီပဒနိဒ္ဒေသေပိ ဧသေဝ နယော.

විරාගානුපස්සී නිර්දේශයෙහි ‘රූපයෙහි ආදීනව දැක’ යනු භංගානුපස්සනා ඥානයේ සිට ඉදිරියට පවසන ලද අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ මගින් රූපස්කන්ධයෙහි දෝෂ දැකීමයි. ‘රූපවිරාගය’ යනු නිවනයි. නිවන ඇසුරු කොට රූපය විරාගයට පත් වේ, නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත්වීමෙන් නිරුද්ධ වේ, එබැවින් නිවන ‘රූප විරාගය’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ඡන්දජාතෝ’ යනු සද්ධර්මය ඇසීමෙන් නිවන කෙරෙහි ඇති වන යහපත් කැමැත්තයි. ‘සද්ධාධිමුත්තෝ’ යනු ඒ නිවන කෙරෙහිම ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිෂ්ඨාන කරගත්, නිශ්චය කරගත් තැනැත්තායි. ‘චිත්තංචස්ස ස්වාධිට්ඨිතං’ යනු ඒ යෝගාවචරයාගේ සිත රූපයාගේ විනාශය නම් වූ භංගයෙහි අරමුණු වශයෙන් ද, නිවනෙහි ශ්‍රවණානුසාරයෙන් ද මනාව පිහිටුවා ඇති බවයි. රූපයාගේ ගෙවී යාම නම් වූ විරාගය ‘රූපේ විරාගෝ’ යනුවෙන් සාමාන්‍ය සප්තමී විභක්තියෙන් පවසන ලදී. රූපයාගේ සහමුලින්ම නිරුද්ධ වීම ‘රූපේ විරාගෝ’ යනුවෙන් නිමිත්තාර්ථ සප්තමී විභක්තියෙන් පවසන ලදී. ඒ දෙවැදෑරුම් විරාගයම අරමුණු වශයෙන් හා අදහස් වශයෙන් අනුපස්සනා කරන තැනැත්තා ‘රූපේ විරාගානුපස්සී’ නම් වේ. වේදනා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. නිරෝධානුපස්සී නිර්දේශයෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය.

၁၈၁. ကတိဟာကာရေဟီတိအာဒိ ပနေတ္ထ ဝိသေသော – တတ္ထ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂါနံ အာဒီနဝနိရောဓဒဿနေနေဝ ရူပါဒီနမ္ပိ အာဒီနဝနိရောဓာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ တေသမ္ပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂါနတိဝတ္တနတော. ဣမိနာ ဧဝ စ ဝိသေသဝစနေန ဝိရာဂါနုပဿနတော နိရောဓာနုပဿနာယ ဝိသိဋ္ဌဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. တတ္ထ အနိစ္စဋ္ဌေနာတိ ခယဋ္ဌေန, ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန ဝါ. ဒုက္ခဋ္ဌေနာတိ ဘယဋ္ဌေန, ပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဝါ. အနတ္တဋ္ဌေနာတိ အသာရကဋ္ဌေန, အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန ဝါ. သန္တာပဋ္ဌေနာတိ ကိလေသသန္တာပနဋ္ဌေန. ဝိပရိဏာမဋ္ဌေနာတိ ဇရာဘင်္ဂဝသေန ဒွိဓာ ပရိဏာမနဋ္ဌေန. နိဒါနနိရောဓေနာတိ မူလပစ္စယာဘာဝေန. နိရုဇ္ဈတီတိ န ဘဝတိ. သမုဒယနိရောဓေနာတိ အာသန္နပစ္စယာဘာဝေန. မူလပစ္စယော ဟိ ဗျာဓိဿ အသပ္ပာယဘောဇနံ ဝိယ နိဒါနန္တိ ဝုတ္တော, အာသန္နပစ္စယော ဗျာဓိဿ ဝါတပိတ္တသေမှာ ဝိယ သမုဒယောတိ ဝုတ္တော. နိဒါနဉှိ နိစ္ဆယေန ဒဒါတိ ဖလမိတိ နိဒါနံ, သမုဒယော ပန သုဋ္ဌု ဥဒေတိ ဧတသ္မာ ဖလမိတိ သမုဒယော. ဇာတိနိရောဓေနာတိ မူလပစ္စယဿ ဥပ္ပတ္တိအဘာဝေန. ပဘဝနိရောဓေနာတိ အာသန္နပစ္စယဿ ဥပ္ပတ္တိအဘာဝေန. ဇာတိယေဝ ဟိ ပဘဝတိ ဧတသ္မာ ဒုက္ခန္တိ ပဘဝေါတိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ. ဟေတုနိရောဓေနာတိ ဇနကပစ္စယာဘာဝေန. ပစ္စယနိရောဓေနာတိ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယာဘာဝေန. မူလပစ္စယောပိ ဟိ အာသန္နပစ္စယော စ ဇနကပစ္စယော ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော စ ဟောတိယေဝ. ဧတေဟိ တိက္ခဝိပဿနာက္ခဏေ [Pg.121] တဒင်္ဂနိရောဓော, မဂ္ဂက္ခဏေ သမုစ္ဆေဒနိရောဓော ဝုတ္တော ဟောတိ. ဉာဏုပ္ပာဒေနာတိ တိက္ခဝိပဿနာဉာဏဿ ဝါ မဂ္ဂဉာဏဿ ဝါ ဥပ္ပာဒေန. နိရောဓုပဋ္ဌာနေနာတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ ပစ္စက္ခတော ခယနိရောဓဿ အနုဿဝဝသေန နိရောဓသင်္ခါတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဥပဋ္ဌာနေန, မဂ္ဂက္ခဏေ ပစ္စက္ခတော စ နိဗ္ဗာနဿ ဥပဋ္ဌာနေန. ဧတေဟိ ဝိသယဝိသယိနိယမောဝ ကတော ဟောတိ, တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒနိရောဓော စ ဝုတ္တော ဟောတိ.

181. ‘කතිහාකාරේහි’ යනාදී පාඨයෙන් මෙහි විශේෂය දක්වයි. එහි අවිද්‍යාව ආදී පටිච්චසමුප්පාද අංගයන්ගේ ආදීනව හා නිරෝධය දැක්වීමෙන් රූප ආදියෙහි ද ආදීනව හා නිරෝධය දක්වන ලද්දේ වෙයි. මන්දයත් ඒවා ද පටිච්චසමුප්පාද ධර්මතාවන් නොඉක්මවන බැවිනි. මෙම විශේෂ වචනයෙන් විරාගානුපස්සනාවට වඩා නිරෝධානුපස්සනාවේ ඇති විශිෂ්ටත්වය පවසන ලදී. එහි ‘අනිච්චට්ඨේන’ යනු ක්ෂය වන (ගෙවී යන) අර්ථයෙනි, නැතහොත් ඉපදී නැති වන අර්ථයෙනි. ‘දුක්ඛට්ඨේන’ යනු භය සහිත අර්ථයෙනි, නැතහොත් පෙළෙන අර්ථයෙනි. ‘අනත්තට්ඨේන’ යනු හරයක් නැති අර්ථයෙනි, නැතහොත් පාලනය කළ නොහැකි අර්ථයෙනි. ‘සන්තාපට්ඨේන’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් තවන අර්ථයෙනි. ‘විපරිණාමට්ඨේන’ යනු ජරා හා භංග වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස වෙනස් වන අර්ථයෙනි. ‘නිදාන නිරෝධයෙන්’ යනු මූලික හේතුව (ආශ්‍රව) නැති වීමෙනි. ‘නිරුද්ධ වේ’ යනු නැවත ඇති නොවේ යන්නයි. ‘සමුදය නිරෝධයෙන්’ යනු ආසන්න හේතුව නැති වීමෙනි. රෝගයකට නොගැලපෙන ආහාර මූලික හේතුව (නිදාන) වන්නාක් මෙන් මූලික හේතුව නිදාන ලෙසත්, රෝගයකට බලපාන වා පිත් සෙම් ආසන්න හේතුව වන්නාක් මෙන් ආසන්න හේතුව සමුදය ලෙසත් හඳුන්වයි. නිසැකවම ඵලය ලබා දෙන බැවින් ‘නිදාන’ වන අතර, එයින් ඵලය මනාව පැනනගින බැවින් ‘සමුදය’ වේ. ‘ජාති නිරෝධයෙන්’ යනු මූලික හේතුව නැවත නූපදීමෙනි. ‘පභව නිරෝධයෙන්’ යනු ආසන්න හේතුව නැවත නූපදීමෙනි. ජාතිය නිසාම දුක හටගන්නා බැවින් එය ‘පභව’ (හටගැනීම) යයි කීම යුක්ති සහගතය. ‘හේතු නිරෝධයෙන්’ යනු ජනක ප්‍රත්‍යය (උපදවන හේතුව) නැති වීමෙනි. ‘ප්‍රත්‍ය නිරෝධයෙන්’ යනු උපත්ථම්භක ප්‍රත්‍යය (උපකාරක හේතුව) නැති වීමෙනි. මූලික හේතුව හා ආසන්න හේතුව ද ජනක හා උපත්ථම්භක ප්‍රත්‍යයන්ම වේ. මෙයින් තියුණු විපස්සනා අවස්ථාවෙහි තදංග නිරෝධය ද, මඟ පල අවස්ථාවෙහි සමුච්ඡේද නිරෝධය ද පවසන ලදී. ‘ඤාණුප්පාදේන’ යනු තියුණු විපස්සනා ඥානය හෝ මග්ග ඥානය පහළ වීමයි. ‘නිරෝධුපට්ඨානේන’ යනු විපස්සනා අවස්ථාවෙහි ක්ෂය නිරෝධය ප්‍රත්‍යක්ෂ වීමත්, ශ්‍රවණානුසාරයෙන් නිවන වැටහීමත් වන අතර, මග්ග ක්ෂණයෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් නිවන වැටහීමයි. මේවායින් අරමුණ හා අරමුණු කරන්නා වූ ඥානය පිළිබඳ නියමය කරන ලද අතර, තදංග හා සමුච්ඡේද නිරෝධය ද පවසන ලදී.

၁၈၂. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီပဒနိဒ္ဒေသေ ရူပံ ပရိစ္စဇတီတိ အာဒီနဝဒဿနေန နိရပေက္ခတာယ ရူပက္ခန္ဓံ ပရိစ္စဇတိ. ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါတိ ပရိစ္စာဂဋ္ဌေန ပဋိနိဿဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ပဋိနိဿဂ္ဂပဒဿ ပရိစ္စာဂဋ္ဌော ဝုတ္တော, တသ္မာ ကိလေသာနံ ပဇဟနန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဝိပဿနာ ကိလေသေ တဒင်္ဂဝသေန ပရိစ္စဇတိ, မဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒဝသေန. ရူပနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ တံနိန္နတာယ ပက္ခန္ဒတိ, မဂ္ဂေါ အာရမ္မဏကရဏေန. ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါတိ ပက္ခန္ဒနဋ္ဌေန ပဋိနိဿဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ပဋိနိဿဂ္ဂပဒဿ ပက္ခန္ဒနဋ္ဌော ဝုတ္တော, တသ္မာ စိတ္တဿ နိဗ္ဗာနေ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ အတ္ထော. စတ္တာရိ သုတ္တန္တိကဝတ္ထူနိ စတုတ္ထစတုက္ကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဇရာမရဏေ ဝတ္တဗ္ဗံဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတိပဋ္ဌာနေသု စ ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿနာ, စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿနာ’’တိ ကာယစိတ္တာနံ ဧကတ္တဝေါဟာရဝသေန ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ‘‘ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿနာ, ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿနာ’’တိ ဝေဒနာဓမ္မာနံ နာနတ္တဝေါဟာရဝသေန ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

182. ප්‍රතිනිස්සග්ගානුපස්සී පද නිර්දේශයෙහි 'රූපය අතහරියි' (රූපං පරිච්චජති) යනු, ආදීනව දැකීමෙන් හා එහි ඇල්මක් නොමැති වීම නිසා රූපස්කන්ධය අත්හැරීමයි. 'පරිච්චාග ප්‍රතිනිස්සග්ගය' යනු අත්හැරීමේ අර්ථයෙන් ප්‍රතිනිස්සග්ගය යැයි කියනු ලැබේ. මෙයින් 'ප්‍රතිනිස්සග්ග' යන පදයට 'පරිච්චාග' (පරිත්‍යාගය) යන අර්ථය කියන ලදි. එබැවින් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම මෙහි අර්ථයයි. මෙහිදී වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව තදංග වශයෙන් කෙලෙසුන් අත්හරින අතර, මාර්ගය සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙසුන් අත්හරියි. 'රූප නිරෝධය වූ නිවනට සිත පිවිසෙයි (පක්ඛන්දති)' යනු, වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව ඒ දෙසට නැඹුරු වීමෙන් ද, මාර්ගය නිවන අරමුණු කිරීමෙන් ද එහි බැසගනියි. 'පක්ඛන්දන ප්‍රතිනිස්සග්ගය' යනු බැසගැනීමේ (පිවිසීමේ) අර්ථයෙන් ප්‍රතිනිස්සග්ගය යැයි කියනු ලැබේ. මෙයින් 'ප්‍රතිනිස්සග්ග' පදයට 'පක්ඛන්දන' යන අර්ථය කියන ලදි. එබැවින් සිත නිවනෙහි නිදහස් වීම (බැසගැනීම) මෙහි අර්ථයයි. සූත්‍රාන්ත වස්තූන් සතර සිව්වන චතුක්කය වශයෙන් දත යුතුය. මෙම චතුක්කයෙහි ජරාමරණ පිළිබඳව පැවසිය යුතු දෑ කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. සතිපට්ඨානයන්හි ද 'කායෙ කායානුපස්සනා, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනා' යනුවෙන් කය හා සිත පිළිබඳව ඒකත්ව ව්‍යවහාරයෙන් ඒකවචන නිර්දේශයක් කර ඇත. 'වේදනාසු වේදනානුපස්සනා, ධම්මේසු ධම්මානුපස්සනා' යනුවෙන් වේදනා හා ධර්මයන් පිළිබඳව නානත්ව ව්‍යවහාරයෙන් බහු වචන නිර්දේශයක් කර ඇති බව දත යුතුය.

စတုတ္ထစတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිව්වන චතුක්ක නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

နိဋ္ဌိတာ စ သတောကာရိဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

සතෝකාරී ඥාන නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဉာဏရာသိဆက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

6. ඥානරාශි ඡක්ක (ඥාන සමූහ හයක් පිළිබඳ) නිර්දේශ වර්ණනාව.

၁၈၃. ဣဒါနိ ဆဟိ ရာသီဟိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဉာဏေသု စတုဝီသတိသမာဓိဉာဏနိဒ္ဒေသေ တာဝ ကာယာနုပဿနာဒီနံ တိဏ္ဏံ စတုက္ကာနံ ဝသေန ဒွါဒသန္နံ ဝတ္ထူနံ ဧကေကသ္မိံ အဿာသဝသေန ဧကော, ပဿာသဝသေန ဧကောတိ ဒွေ [Pg.122] ဒွေ သမာဓီတိ ဒွါဒသသု ဝတ္ထူသု စတုဝီသတိ သမာဓယော ဟောန္တိ. ဈာနက္ခဏေ တေဟိ သမ္ပယုတ္တာနိ စတုဝီသတိသမာဓိဝသေန ဉာဏာနိ.

183. දැන්, රාශි (සමූහ) හයකින් දක්වන ලද ඥානයන් අතුරින්, ප්‍රථමයෙන් සූවිසි සමාධි ඥාන නිර්දේශයෙහි; කායානුපස්සනාදී වූ චතුක්ක තුනෙහි පවතින වස්තූන් දොළස අතුරින් එක් එක් වස්තුවක ආශ්වාසය පිළිබඳව එක් සමාධියක් හා ප්‍රශ්වාසය පිළිබඳව එක් සමාධියක් බැගින් සමාධි දෙකක් බැගින් වෙයි. මෙසේ වස්තූන් දොළසෙහි සමාධි සූවිසක් වෙයි. ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි ඒවා සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ සූවිසි සමාධි වශයෙන් වූ ඥානයෝ වෙති.

ဒွါသတ္တတိဝိပဿနာဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဒီဃံ အဿာသာတိ ‘‘ဒီဃ’’န္တိဝုတ္တအဿာသတော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဒီဃံ အဿာသဟေတု ဈာနံ ပဋိလဘိတွာ သမာဟိတေန စိတ္တေန ဝိပဿနာက္ခဏေ အနိစ္စတော အနုပဿနဋ္ဌေန ဝိပဿနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧသ နယော ဥတ္တရတြာပိ. တေသံယေဝ ဒွါဒသန္နံ ဝတ္ထူနံ ဧကေကသ္မိံ အဿာသဝသေန တိဿော, ပဿာသဝသေန တိဿောတိ ဆ ဆ အနုပဿနာတိ ဒွါဒသသု ဝတ္ထူသု ဒွါသတ္တတိ အနုပဿနာ ဟောန္တိ. တာ ဧဝ ဒွါသတ္တတိ အနုပဿနာ ဒွါသတ္တတိဝိပဿနာဝသေန ဉာဏာနိ.

හැත්තෑ දෙකක් වූ විපස්සනා ඥාන නිර්දේශයෙහි; 'දීඝං අස්සාසා' යනු 'දීර්ඝ' යැයි කියන ලද ආශ්වාසය නිසා ය. එහි අදහස කුමක්ද? දීර්ඝ ආශ්වාසය හේතුවෙන් ධ්‍යානය ලබා, එම සමාහිත සිතින් විපස්සනා ක්ෂණයෙහි අනිත්‍ය වශයෙන් අනුපස්සනා කරන අර්ථයෙන් විපස්සනාව යැයි කියනු ලැබේ. මත්තෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එම වස්තූන් දොළසෙහිම එක් එක් වස්තුවක ආශ්වාසය අනුව (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත වශයෙන්) අනුපස්සනා තුනක් හා ප්‍රශ්වාසය අනුව තුනක් බැගින් අනුපස්සනා හය බැගින් වෙයි. මෙසේ වස්තූන් දොළසෙහි අනුපස්සනා හැත්තෑ දෙකක් වෙයි. ඒ හැත්තෑ දෙකක් වූ අනුපස්සනාවෝම හැත්තෑ දෙකක් වූ විපස්සනා ඥානයෝ වෙති.

နိဗ္ဗိဒါဉာဏနိဒ္ဒေသေ အနိစ္စာနုပဿီ အဿသန္တိ အနိစ္စာနုပဿီ ဟုတွာ အဿသန္တော, အနိစ္စာနုပဿီ ဟုတွာ ဝတ္တေန္တောတိ အတ္ထော. ‘‘အဿသ’’န္တိ စ ဣဒံ ဝစနံ ဟေတုအတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဘူတံ ဇာနာတိ ပဿတီတိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏန္တိ ကလာပသမ္မသနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဘင်္ဂါနုပဿနာ ပဝတ္တဝိပဿနာဉာဏေန သင်္ခါရာနံ ယထာသဘာဝံ ဇာနာတိ, စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌမိဝ စ တေနေဝ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿတိ. တသ္မာ နိဗ္ဗိဒါဉာဏံ နာမာတိ အတ္ထော, သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒဉာဏံ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပရိ ဘယတူပဋ္ဌာနာဒီနံ မုဉ္စိတုကမျတာဒီနဉ္စ ဉာဏာနံ ဝိသုံ အာဂတတ္တာ ဣဓ ယထာဝုတ္တာနေဝ ဝိပဿနာဉာဏာနိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

නිබ්බිදා ඥාන නිර්දේශයෙහි 'අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති' යනු අනිත්‍ය වශයෙන් අනුපස්සනා කරමින් ආශ්වාස කරන්නා වූ, අනිත්‍ය වශයෙන් අනුපස්සනා කරමින් එය පවත්වන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'අස්සසන්ති' යන මෙම වචනය හේතු අර්ථයෙහි ලා දත යුතුය. 'යථාභූතව දනී, දකියි' යනු නිබ්බිදා ඥානයයි. කලාප සම්මසන ඥානයේ සිට භංගානුපස්සනා ඥානය දක්වා පවත්නා විපස්සනා ඥානයෙන් සංස්කාරයන්ගේ යථා ස්වභාවය දනියි. ඇසින් දකින්නාක් මෙන් ඒ ප්‍රඥා චක්ෂුසින්ම දකියි. එබැවින් එය නිබ්බිදා ඥානය නම් වේ. සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරෙන ඥානය යනු මෙහි අර්ථයයි. මත්තෙහි භයතූපට්ඨාන ආදී ඥානයන් හා මුඤ්චිතුකම්‍යතා ආදී ඥානයන් වෙන වෙනම දක්වා ඇති බැවින්, මෙහි කියන ලද විපස්සනා ඥානයන් 'නිබ්බිදා ඥාන' ලෙස දත යුතුය.

နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏနိဒ္ဒေသေ အနိစ္စာနုပဿီ အဿသန္တိ အနိစ္စာနုပဿိနော အဿသန္တဿ. သာမိအတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ. ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာတိဝစနေနေဝ ဘယတုပဋ္ဌာနအာဒီနဝါနုပဿနာနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ တိဏ္ဏံ ဧကလက္ခဏတ္တာ. ဣမာနိ တီဏိ ဉာဏာနိ အနန္တရာ ဝုတ္တာနံ နိဗ္ဗိဒါဉာဏာနံ အနုကူလဘာဝေန အနုလောမတော နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏာနီတိ ဝုတ္တာနိ.

නිබ්බිදානුලෝම ඥාන නිර්දේශයෙහි 'අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති' යනු අනිත්‍ය අනුපස්සනා කරන්නා වූ පුද්ගලයාගේ ආශ්වාස කිරීමයි. මෙහි ප්‍රථමා විභක්ති පදය ෂෂ්ඨී විභක්ති (සාමි) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'භයතූපට්ඨානයෙහි ප්‍රඥාව' යන වචනයෙන්ම භයතූපට්ඨාන, ආදීනවානුපස්සනා හා නිබ්බිදානුපස්සනා යන ඥානයන් කියන ලද්දේ වේ. ඒ ඥානයන් තුනම එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත බැවිනි. මෙම ඥානයන් තුන අනතුරුව කියන ලද නිබ්බිදා ඥානයන්ට අනුකූල වන බැවින් හා ඒවාට අනුලෝම වන බැවින් 'නිබ්බිදානුලෝම ඥාන' යැයි කියනු ලැබේ.

နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏနိဒ္ဒေသေ အနိစ္စာနုပဿီ အဿသန္တိ အနန္တရသဒိသမေဝ. ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ ပညာတိဝစနေနေဝ မုဉ္စိတုကမျတာပဋိသင်္ခါနုပဿနာသင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ တိဏ္ဏံ ဧကလက္ခဏတ္တာ. ‘‘ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ’’တိဝစနေနေဝ အနုလောမဉာဏမဂ္ဂဉာဏာနိပိ ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ[Pg.123]. သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏအနုလောမဉာဏာနိပိ ဟိ နိဗ္ဗိဒါယ သိခါပ္ပတ္တတ္တာ နိဗ္ဗိဒါဇနနဗျာပါရပ္ပဟာနေန နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏာနိ နာမ ဟောန္တိ. မဂ္ဂဉာဏံ ပန နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏံ နာမ ဟောတီတိ အတိဝိယ ယုဇ္ဇတီတိ. နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏေသု ဝိယ အာဒိဘူတံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ’’တိ အန္တေ ဉာဏဒွယဂ္ဂဟဏံ မဂ္ဂဉာဏသင်္ဂဟဏတ္ထံ. မုဉ္စိတုကမျတာတိ ဟိ ဝုတ္တေ အနုလောမဉာဏံ သင်္ဂယှတိ, န မဂ္ဂဉာဏံ. မဂ္ဂဉာဏဉှိ မုဉ္စိတုကမျတာ နာမ န ဟောတိ, ကိစ္စသိဒ္ဓိယံ သန္တိဋ္ဌနတော ပန သန္တိဋ္ဌနာ နာမ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာယမ္ပိ စ ‘‘ဖုသနာတိ အပ္ပနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒဉ္စ မဂ္ဂဉာဏံ နိဗ္ဗာနေ အပ္ပနာတိ ကတွာ သန္တိဋ္ဌနာ နာမ ဟောတီတိ ‘‘သန္တိဋ္ဌနာ’’တိဝစနေန မဂ္ဂဉာဏမ္ပိ သင်္ဂယှတိ. နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏာနိပိ အတ္ထတော နိဗ္ဗိဒါဉာဏာနေဝ ဟောန္တီတိ တာနိပိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏေဟိ သင်္ဂဟေတွာ နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏာနီတိ နိဗ္ဗိဒါဂဟဏမေဝ ကတံ, န နိဗ္ဗိဒါနုလောမဂ္ဂဟဏံ. တီသုပိ စေတေသု ဉာဏဋ္ဌကနိဒ္ဒေသေသု စတုတ္ထဿ ဓမ္မာနုပဿနာစတုက္ကဿ ဝသေန ဝုတ္တာနံ စတုန္နံ ဝတ္ထူနံ ဧကေကသ္မိံ အဿာသဝသေန ဧကံ, ပဿာသဝသေန ဧကန္တိ ဒွေ ဒွေ ဉာဏာနီတိ စတူသု ဝတ္ထူသု အဋ္ဌ ဉာဏာနိ ဟောန္တိ.

නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධි ඥාන නිර්දේශයෙහි 'අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති' යන්නෙහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ අයුරින්ම වේ. 'පටිසංඛා සන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා' යන වචනයෙන්ම මුඤ්චිතුකම්‍යතා, පටිසංඛානුපස්සනා හා සංඛාරුපෙක්ඛා යන ඥානයන් කියන ලද්දේ වේ. ඒ ඥානයන් තුනම එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත බැවිනි. 'පටිසංඛා සන්තිට්ඨනා' යන වචනයෙන්ම අනුලෝම ඥානය හා මාර්ග ඥානය ද ගන්නා ලදි. සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය හා අනුලෝම ඥානය ද නිබ්බිදාව උච්චතම අවස්ථාවට පත්වීම නිසා, නිබ්බිදාව ඉපදවීමේ උත්සාහය පහවීමෙන් 'නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධි ඥාන' නම් වේ. මාර්ග ඥානය වනාහි නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිය කෙළවර උපදින බැවින් 'නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධි ඥානය' යැයි කීම බෙහෙවින්ම යුක්ත වේ. නිබ්බිදානුලෝම ඥානයන්හි මෙන් මුලින් පවතින මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානය නොගෙන, 'පටිසංඛා සන්තිට්ඨනා' යනුවෙන් අග පවතින ඥාන දෙක ගැනීම මාර්ග ඥානය ද ඇතුළත් කිරීම පිණිසය. මන්ද යත්, 'මුඤ්චිතුකම්‍යතා' යැයි කී විට අනුලෝම ඥානය ඇතුළත් වුවත් මාර්ග ඥානය ඇතුළත් නොවන බැවිනි. මාර්ග ඥානය මුඤ්චිතුකම්‍යතා නම් නොවේ; නමුත් කෘත්‍ය සිද්ධියෙහිදී මනාව පිහිටන (සන්තිට්ඨනා) බැවින් එය 'සන්තිට්ඨනා' නම් වේ. අටුවාවෙහි ද 'ඵුසනා යනු අප්පනාවයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙම මාර්ග ඥානය නිවනෙහි බැසගන්නා බැවින් (අප්පනා) එය 'සන්තිට්ඨනා' නම් වන අතර, ඒ අනුව 'සන්තිට්ඨනා' යන වචනයෙන් මාර්ග ඥානය ද ඇතුළත් වේ. නිබ්බිදානුලෝම ඥානයන් ද අර්ථය අනුව නිබ්බිදා ඥානයන්ම වන බැවින්, ඒවා ද නිබ්බිදා ඥානයන් ලෙසම සලකා 'නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධි ඥාන' යනුවෙන් නිබ්බිදා යන පදයම යොදන ලද අතර, නිබ්බිදානුලෝම යන පදය වෙන් කොට නොගන්නා ලදි. මෙම ඥාන අෂ්ටක නිර්දේශ තුනෙහිම සිව්වන ධම්මානුපස්සනා චතුක්කය අනුව දක්වන ලද වස්තූන් සතරෙහි එක් එක් වස්තුවක ආශ්වාසය අනුව එක බැගින් හා ප්‍රශ්වාසය අනුව එක බැගින් වශයෙන් ඥාන දෙක බැගින් වේ. මෙසේ වස්තූන් සතරෙහි ඥාන අටක් වෙයි.

ဝိမုတ္တိသုခဉာဏနိဒ္ဒေသေ ပဟီနတ္တာတိ ပဟာနံ ဒဿေတွာ တဿ ပဟာနဿ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနတ္တံ ဒဿေန္တော သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ အာဟ. ဝိမုတ္တိသုခေ ဉာဏန္တိ ဖလဝိမုတ္တိသုခသမ္ပယုတ္တဉာဏဉ္စ ဖလဝိမုတ္တိသုခါရမ္မဏပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ. အနုသယဝတ္ထုဿ ကိလေသဿ ပဟာနေန ပရိယုဋ္ဌာနဒုစ္စရိတဝတ္ထုပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ပုန အနုသယာနံ ပဟာနံ ဝုတ္တံ. ဧကဝီသတိဖလဉာဏံ သန္ဓာယ ပဟီနကိလေသဂဏနာယပိ ဉာဏဂဏနာ ကတာ ဟောတိ, ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ သန္ဓာယ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဂဏနာယ ဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဂဏနာ ကတာ ဟောတီတိ.

විමුක්තිසුඛඤාණ නිද්දේසයෙහි 'පහීනත්තා' (ප්‍රහීණ වූ බැවින්) යන්නෙන් ප්‍රහාණය දක්වා, එම ප්‍රහාණයේ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණ භාවය දක්වනු පිණිස 'සමුච්ඡින්නත්තා' (සමුච්ඡින්න වූ බැවින්) යැයි වදාළහ. විමුක්ති සුඛයෙහි ඥානය යනු ඵල විමුක්ති සුඛය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානය ද, ඵල විමුක්ති සුඛය අරමුණු කොට පවතින ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ද වේ. අනුශය වස්තු වූ ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් පර්යුත්ථාන දුශ්චරිත වස්තූන් ප්‍රහාණය වන බව දැක්වීම පිණිස නැවතත් අනුශයන්ගේ ප්‍රහාණය ගැන වදාළහ. විසිඑක් ඵල ඥානයන් අරභයා ප්‍රහීණ ක්ලේශයන්ගේ ගණනින් ඥාන සංඛ්‍යාව ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන් අරභයා ප්‍රහීණ ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන ගණනින් ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාන සංඛ්‍යාව ද කරන ලදී.

ဉာဏရာသိဆက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඥාණරාශි ඡක්ක නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි,

အာနာပါနဿတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනාපානස්සති කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ဣန္ဒြိယကထာ

4. 4. ඉන්ද්‍රිය කථාව

၁. ပဌမသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

1. 1. ප්‍රථම සුත්තන්ත නිද්දේස වර්ණනාව

၁၈၄. ဣဒါနိ [Pg.124] အာနာပါနဿတိကထာနန္တရံ ကထိတာယ ဣန္ဒြိယကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ အနုပ္ပတ္တာ. အယဉှိ ဣန္ဒြိယကထာ အာနာပါနဿတိဘာဝနာယ ဥပကာရကာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အဘာဝေ အာနာပါနဿတိဘာဝနာယ အဘာဝတော တဒုပကာရကာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝိသောဓနာဒိဝိဓိဒဿနတ္ထံ အာနာပါနဿတိကထာနန္တရံ ကထိတာတိ တဉ္စ ကထေတဗ္ဗံ ဣန္ဒြိယကထံ အတ္တနာ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတံ ဝိညာတာဓိပ္ပာယသုတ္တန္တိကဒေသနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ တဒတ္ထပ္ပကာသနဝသေန ကထေတုကာမော ပဌမံ တာဝ ဧဝံ မေ သုတန္တိအာဒိမာဟ.

184. දැන් ආනාපානස්සති කථාවට අනතුරුව දේශනා කරන ලද ඉන්ද්‍රිය කථාවෙහි පෙර නොකියූ අර්ථ වර්ණනාව පැමිණියේය. මෙම ඉන්ද්‍රිය කථාව ආනාපානස්සති භාවනාවට උපකාරී වන ඉන්ද්‍රියයන් නොමැති විට ආනාපානස්සති භාවනාව ද සිදු නොවන බැවින්, ඒ සඳහා උපකාරී වන ඉන්ද්‍රියයන් පිරිසිදු කිරීම ආදී විධික්‍රම දැක්වීම පිණිස ආනාපානස්සති කථාවට පසුව වදාරන ලදී. එලෙස දේශනා කළ යුතු ඉන්ද්‍රිය කථාව තමන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අසා දැනගත් අදහස් ඇති සුත්තන්ත දේශනාව පෙරටු කොට ගෙන, එම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමේ අදහසින් ධර්ම සේනාපති ස්වාමීන් වහන්සේ ප්‍රථමයෙන් 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය වදාළහ.

တတ္ထ ဧဝန္တိ နိပါတပဒံ. မေတိအာဒီနိ နာမပဒါနိ. ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ ဝိ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ, ဟရတီတိ အာချာတပဒန္တိ ဣမိနာ တာဝ နယေန ပဒဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහි 'ඒවං' යනු නිපාත පදයකි. 'මේ' යනාදිය නාම පද වේ. 'විහරති' යන්නෙහි 'වි' යනු උපසර්ග පදයකි, 'හරති' යනු ආඛ්‍යාත පදයකි. මෙසේ පද බෙදීම දත යුතුය.

အတ္ထတော ပန ဥပမူပဒေသဂရဟပသံသနာကာရဝစနဂ္ဂဟဏေသု ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ နိဒဿနတ္ထေ စ အဝဓာရဏတ္ထေ စ. ဣဓ ပန ဧဝံသဒ္ဒေါ အာကာရတ္ထေ နိဒဿနတ္ထေ စ ဝိညုဇနေန ပဝုတ္တော, တထေဝ အဝဓာရဏတ္ထေ စ.

අර්ථය අනුව 'ඒවං' ශබ්දය උපමා, උපදේශ, ගැරහුම්, ප්‍රශංසා, ආකාර, පිළිගැනීම යන අරුත්හි ද, නිදර්ශන සහ අවධාරණ (නියම කිරීම) යන අරුත්හි ද පෙනේ. මෙහිදී 'ඒවං' ශබ්දය ආකාර අර්ථයෙහි සහ නිදර්ශන අර්ථයෙහි ද පණ්ඩිතයන් විසින් පවසන ලද අතර, එසේම අවධාරණ අර්ථයෙහි ද යොදා ඇත.

တတ္ထ အာကာရတ္ထေန ဧဝံသဒ္ဒေန ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ – နာနာနယနိပုဏမနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ သဗ္ဗသတ္တာနံ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆန္တံ တဿ ဘဂဝတော ဝစနံ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတုံ, သဗ္ဗထာမေန ပန သောတုကာမတံ ဇနေတွာပိ ဧဝံ မေ သုတံ, မယာပိ ဧကေနာကာရေန သုတန္တိ.

එහි ආකාර අර්ථයෙන් 'ඒවං' ශබ්දය මගින් මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි: නන් වැදෑරුම් ක්‍රමයන්ගෙන් නිපුණ වූ, සත්ත්වයන්ගේ විවිධ අදහස්වලට අනුකූල වූ, අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ, විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් යුත්, ධර්ම-අර්ථ-දේශනා-ප්‍රතිවේධයන්ගෙන් ගම්භීර වූ, සියලු සත්ත්වයන්ට තම තමන්ගේ භාෂාවන්ට අනුකූලව ශ්‍රවණ පථයට පැමිණෙන්නා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සියලු ආකාරයෙන් දැනගන්නට කවරෙක් සමර්ථ වන්නේද? එහෙත් මුළුමනින්ම ඇසීමේ කැමැත්ත ඇති කරවා 'මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් එක් ආකාරයකින් (මාගධී භාෂාවෙන්) අසන ලදී' යන අර්ථය මින් ප්‍රකාශ වේ.

နိဒဿနတ္ထေန ‘‘နာဟံ သယမ္ဘူ, န မယာ ဣဒံ သစ္ဆိကတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပရိမောစေန္တော ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ, မယာပိ ဧဝံ သုတ’’န္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ သကလံ သုတ္တံ နိဒဿေတိ.

නිදර්ශන අර්ථයෙන් 'මම ස්වයම්භූ නොවෙමි, මෙය මා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දක් නොවේ' යැයි තමන් වහන්සේව (කර්තෘත්වයෙන්) නිදහස් කරමින් 'මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් ද මෙසේ අසන ලදී' යැයි පවසා දැන් පැවසිය යුතු මුළු සූත්‍රයම දක්වයි.

အဝဓာရဏတ္ထေန ထေရော သာရိပုတ္တော ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈-၁၈၉), ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကပုဂ္ဂလမ္ပိ [Pg.125] သမနုပဿာမိ, ယော ဧဝံ တထာဂတေန အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ သမ္မဒေဝ အနုပ္ပဝတ္တေတိ ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တော. သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ သမ္မဒေဝ အနုပ္ပဝတ္တေတီ’’တိဧဝမာဒိနာ (အ. နိ. ၁.၁၈၇) နယေန ဘဂဝတာ ပသတ္ထဘာဝါနုရူပံ အတ္တနော ဓာရဏဗလံ ဒဿေန္တော သတ္တာနံ သောတုကာမတံ ဇနေတိ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ, တဉ္စ ခေါ အတ္ထတော ဝါ ဗျဉ္ဇနတော ဝါ အနူနမနဓိကံ, ဧဝမေဝ, န အညထာ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ.

අවධාරණ අර්ථයෙන් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මාගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවකයන් අතර සාරිපුත්ත අග්‍ර වේ' සහ 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් පවත්වන ලද උත්තම ධර්ම චක්‍රය සාරිපුත්තයන් මෙන් මැනවින් පවත්වන වෙනත් කිසිම පුද්ගලයෙකු මම නොදකිමි' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ ප්‍රශංසාවට අනුකූලව තම ධාරණ ශක්තිය දක්වමින්, සත්ත්වයන්ගේ ශ්‍රවණ අභිලාෂය ඇති කරනු පිණිස 'මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, එය අර්ථයෙන් හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙන් අඩු ද නැත, වැඩි ද නැත, ඒ අයුරින්ම මිස වෙනත් ආකාරයකින් නොදත යුතුය' යැයි වදාළහ.

မေသဒ္ဒေါ ကရဏသမ္ပဒါနသာမိအတ္ထေသု ဒိဿတိ. ဣဓ ပန ‘‘မယာ သုတံ, မမ သုတ’’န္တိ စ အတ္ထဒွယေ ယုဇ္ဇတိ.

'මේ' ශබ්දය කරණ, සම්ප්‍රදාන සහ සාමී යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. මෙහිදී 'මා විසින් අසන ලදී' සහ 'මගේ ඇසීම විය' යන අර්ථ දෙකෙහිම ගැලපේ.

သုတန္တိ အယံသဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဝိဿုတဂမနကိလိန္နဥပစိတအနုယောဂသောတဝိညေယျေသု ဒိဿတိ ဝိညာတေပိ စ သောတဒွါရာနုသာရေန. ဣဓ ပနဿ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတန္တိ ဝါ ဥပဓာရဏန္တိ ဝါ အတ္ထော. မေ-သဒ္ဒဿ ဟိ မယာတိအတ္ထေ သတိ ‘‘ဧဝံ မယာ သုတံ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတ’’န္တိ ယုဇ္ဇတိ, မမာတိအတ္ထေ သတိ ‘‘ဧဝံ မမ သုတံ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရဏ’’န္တိ ယုဇ္ဇတိ.

'සුතං' යන ශබ්දය උපසර්ග සහිතව හෝ රහිතව ප්‍රසිද්ධිය, ගමන, තෙත් බව, රැස් කිරීම, පුහුණුව, ශ්‍රෝත විඥානයෙන් දත යුතු ශබ්දය සහ කන් දොර ඔස්සේ දැනගත් අරමුණ යන අරුත්හි යෙදේ. මෙහිදී එහි අර්ථය වන්නේ කන් දොර ඔස්සේ දරාගන්නා ලද හෝ දරාගැනීම යන්නයි. 'මේ' ශබ්දය 'මා විසින්' (මයා) යන අර්ථය ඇති විට 'මෙසේ මා විසින් කන් දොර ඔස්සේ දරාගන්නා ලදී' යන්න ගැලපේ; 'මාගේ' (මම) යන අර්ථය ඇති විට 'මෙසේ මාගේ කන් දොර ඔස්සේ දරාගැනීම විය' යන්න ගැලපේ.

အပိစ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတဘာဝံ အပ္ပဋိဇာနန္တော ပုရိမသဝနံ ဝိဝရန္တော ‘‘သမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတမိဒံ မယာ တဿ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒဿ ဒသဗလဓရဿ အာသဘဋ္ဌာနဋ္ဌာယိနော သီဟနာဒနာဒိနော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဿ ဓမ္မိဿရဿ ဓမ္မရာဇဿ ဓမ္မာဓိပတိနော ဓမ္မဒီပဿ ဓမ္မသရဏဿ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝစနံ, န ဧတ္ထ အတ္ထေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ ပဒေ ဝါ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ ကာတဗ္ဗာ’’တိ ဣမသ္မိံ ဓမ္မေ အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတိ, သဒ္ဓါသမ္ပဒံ ဥပ္ပာဒေတီတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

තවද 'ඒවං මේ සුතං' යැයි පැවසීමෙන් තමන් විසින් උපදවන ලද්දක් නොවන බව අඟවමින්, පෙර ඇසූ දෙය හෙළි කරමින්, සතර වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් විශාරද වූ, දසබලධාරී වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයන්හි පෙනී සිටින්නා වූ, සිංහනාද පවත්වන්නා වූ, සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වූ, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්මරාජ වූ, ධර්මාධිපති වූ, ධර්මය නමැති ප්‍රදීපය ඇති, ධර්මය සරණ කොට ඇති, උත්තම සද්ධර්ම චක්‍රවර්තී වූ ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මා විසින් මෙය පිළිගන්නා ලදී; එබැවින් මෙහි අර්ථයෙහි හෝ ධර්මයෙහි හෝ පදයෙහි හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙහි හෝ සැකයක් හෝ විමතියක් නොකළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් මෙම ධර්මය කෙරෙහි ඇති අශ්‍රද්ධාව නසයි, ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය ඇති කරයි. එබැවින් පුරාණයන් මෙසේ පවසති -

‘‘ဝိနာသယတိ အဿဒ္ဓံ, သဒ္ဓံ ဝဍ္ဎေတိ သာသနေ;

ဧဝံ မေ သုတမိစ္စေဝံ, ဝဒံ ဂေါတမသာဝကော’’တိ.

'අශ්‍රද්ධාව නසයි, ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධාව වඩවයි; මෙසේ මා විසින් අසන ලදී යනුවෙන් පවසන ගෞතම ශ්‍රාවකයා' යන්නයි.

ဧကန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော. သမယန္တိ ပရိစ္ဆိန္နနိဒ္ဒေသော. ဧကံ သမယန္တိ အနိယမိတပရိဒီပနံ. တတ္ထ သမယသဒ္ဒေါ –

'ඒකං' යනු ගණනින් වෙන් කර දැක්වීමකි. 'සමයං' යනු වෙන් කරන ලද කාලය දැක්වීමකි. 'ඒකං සමයං' යනු නියම නොකළ කාලයක් ප්‍රකාශ කිරීමකි. එහි 'සමය' ශබ්දය -

သမဝါယေ ခဏေ ကာလေ, သမူဟေ ဟေတုဒိဋ္ဌိသု;

ပဋိလာဘေ ပဟာနေ စ, ပဋိဝေဓေ စ ဒိဿတိ.

සමූහය, ක්ෂණය, කාලය, රැස්වීම, හේතුව, දෘෂ්ටිය, ලැබීම, ප්‍රහාණය සහ ප්‍රතිවේධය යන අරුත්හි පෙනේ.

ဣဓ [Pg.126] ပနဿ ကာလော အတ္ထော. တေန သံဝစ္ဆရဥတုမာသဒ္ဓမာသရတ္တိန္ဒိဝပုဗ္ဗဏှမဇ္ဈနှိကသာယနှပဌမ- မဇ္ဈိမပစ္ဆိမယာမမုဟုတ္တာဒီသု ကာလပ္ပဘေဒဘူတေသု သမယေသု ဧကံ သမယန္တိ ဒီပေတိ.

මෙහිදී එහි අර්ථය 'කාලය' යන්නයි. එමගින් වර්ෂ, සෘතු, මාස, අඩමස, රැය හා දහවල, පෙරවරු, මධ්‍යාහ්න, පස්වරු, ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම යාම, මුහුර්ත ආදී විවිධ කාල ප්‍රභේද අතරින් එක් සමයෙකැයි ප්‍රකාශ කරයි.

တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဧတေသု သံဝစ္ဆရာဒီသု သမယေသု ယံ ယံ သုတ္တံ ယမှိ ယမှိ သံဝစ္ဆရေ ဥတုမှိ မာသေ ပက္ခေ ရတ္တိဘာဂေ ဒိဝသဘာဂေ ဝါ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗံ တံ ထေရဿ သုဝိဒိတံ သုဝဝတ္ထာပိတံ ပညာယ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ အသုကသံဝစ္ဆရေ အသုကဥတုမှိ အသုကမာသေ အသုကပက္ခေ အသုကရတ္တိဘာဂေ အသုကဒိဝသဘာဂေ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ န သက္ကာ သုခေန ဓာရေတုံ ဝါ ဥဒ္ဒိသိတုံ ဝါ ဥဒ္ဒိသာပေတုံ ဝါ, ဗဟု စ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ, တသ္မာ ဧကေနေဝ ပဒေန တမတ္ထံ သမောဓာနေတွာ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ အာဟ.

එහි අවුරුදු ආදී වූ කාලයන් අතුරින් යම් යම් සූත්‍රයක්, යම් යම් වර්ෂයක, ඍතුවක, මාසයක, පක්ෂයක, රාත්‍රී භාගයක හෝ දහවල් භාගයක දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට මැනවින් වැටහී තිබුණි, මැනවින් නිර්ණය කර තිබුණි. එහෙත් "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, අසවල් වර්ෂයේ, අසවල් ඍතුවේ, අසවල් මාසයේ, අසවල් පක්ෂයේ, අසවල් රාත්‍රී හෝ දහවල් කාලයේ" යැයි මෙසේ පැවසූ විට පහසුවෙන් මතක තබා ගැනීමට හෝ ඉගැන්වීමට හෝ ඉගැන්වීමට සැලැස්වීමට හෝ නොහැකි වන බැවින් ද, බොහෝ දේ පැවසීමට සිදු වන බැවින් ද, එබැවින් එක් පදයකින්ම ඒ සියලු අර්ථයන් එක් රැස් කොට "එක් සමයෙක්හි" (ඒකං සමයං) යැයි වදාළ සේක.

ယေ ဝါ ဣမေ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိသမယော ဇာတိသမယော သံဝေဂသမယော အဘိနိက္ခမနသမယော ဒုက္ကရကာရိကသမယော မာရဝိဇယသမယော အဘိသမ္ဗောဓိသမယော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော ဒေသနာသမယော ပရိနိဗ္ဗာနသမယောတိဧဝမာဒယော ဘဂဝတော ဒေဝမနုဿေသု အတိဝိယ ပကာသာ အနေကကာလပ္ပဘေဒါ ဧဝ သမယာ, တေသု သမယေသု ဒေသနာသမယသင်္ခါတံ ဧကံ သမယန္တိ ဒီပေတိ. ယော စာယံ ဉာဏကရုဏာကိစ္စသမယေသု ကရုဏာကိစ္စသမယော, အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တိသမယေသု ပရဟိတပဋိပတ္တိသမယော, သန္နိပတိတာနံ ကရဏီယဒွယသမယေသု ဓမ္မိကထာသမယော, ဒေသနာပဋိပတ္တိသမယေသု ဒေသနာသမယော, တေသုပိ သမယေသု အညတရံ သမယံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ အာဟ.

මව්කුස පිළිසිඳගත් සමය, උපත ලැබූ සමය, සංවේගය ඇති වූ සමය, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සමය, දුෂ්කරක්‍රියා කළ සමය, මාර පරාජය කළ සමය, අභිසම්බෝධිය ලැබූ සමය, දිට්ඨධම්මසුඛ විහරණ සමය, දේශනා සමය, පරිනිර්වාණ සමය ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දෙවි මිනිසුන් අතර අතිශයින් ප්‍රකට වූ ද, නොයෙක් කාල ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද යම් මේ සමයෝ වෙත් ද, ඒ සමයන් අතුරින් දේශනා සමය යැයි කියනු ලබන එක් සමයක් මෙහි "එක් සමයෙක්හි" යනුවෙන් දක්වයි. තවද ඥාන කෘත්‍ය හා කරුණා කෘත්‍ය සමයන් අතුරින් යම් මේ කරුණා කෘත්‍ය සමයක් ඇද්ද, ආත්ම හිත පරහිත ප්‍රතිපත්ති සමයන් අතුරින් යම් මේ පරහිත ප්‍රතිපත්ති සමයක් ඇද්ද, රැස් වූ පිරිසට කළ යුතු ද්විවිධ (ආමිස හා ධර්ම) සංග්‍රහ සමයන් අතුරින් යම් මේ ධර්ම කථා සමයක් ඇද්ද, දේශනා හා ප්‍රතිපත්ති සමයන් අතුරින් යම් මේ දේශනා සමයක් ඇද්ද, ඒ සමයන් අතුරින් ද එක්තරා සමයක් අරභයා "එක් සමයෙක්හි" යැයි වදාළ සේක.

ယသ္မာ ပန ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ယဉှိ သမယံ ဘဂဝါ ဣမံ အညံ ဝါ သုတ္တန္တံ ဒေသေသိ, အစ္စန္တမေဝ တံ သမယံ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသိ, တသ္မာ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ ဣဓ ဥပယောဂဝစနနိဒ္ဒေသော ကတောတိ.

තවද "එක් සමයෙක්හි" (ඒකං සමයං) යන්නෙහි අත්‍යන්තසංයෝග අර්ථය (කාලයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම) සම්භවය වේ. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සමයෙක්හි මෙම සූත්‍රය හෝ වෙනත් සූත්‍රයක් දේශනා කළ සේක් ද, ඒ මුළු කාලය පුරාම උන්වහන්සේ කරුණා විහරණයෙන් යුතුව වැඩසිටි බැවිනි. එබැවින් ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මෙහි ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශය (උපයෝග වචනය) කරන ලදැයි දත යුතුය.

တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

එබැවින් මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘တံ တံ အတ္ထမပေက္ခိတွာ, ဘုမ္မေန ကရဏေန စ;

အညတြ သမယော ဝုတ္တော, ဥပယောဂေန သော ဣဓာ’’တိ.

"ඒ ඒ අර්ථයන් අපේක්ෂා කොට, සප්තමී විභක්තියෙන් හා තෘතීයා විභක්තියෙන් වෙනත් තැන්හි 'සමය' යන්න වදාරන ලදී. මෙහි (සූත්‍ර පිටකයෙහි) එය ද්විතීයා විභක්තියෙන් වදාරන ලද්දේය."

ပေါရာဏာ ပန ဝဏ္ဏယန္တိ – ‘‘တသ္မိံ သမယေ’’တိ ဝါ ‘‘တေန သမယေနာ’’တိ ဝါ ‘‘တံ သမယ’’န္တိ ဝါ အဘိလာပမတ္တဘေဒေါ ဧသ, သဗ္ဗတ္ထ ဘုမ္မမေဝတ္ထောတိ. တသ္မာ [Pg.127] ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဝုတ္တေပိ ‘‘ဧကသ္မိံ သမယေ’’တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහෙත් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ විස්තර කරති – "තස්මිං සමයේ" (එම සමයෙහි) කියා හෝ "තේන සමයේන" (එම සමයෙන්) කියා හෝ "තං සමයං" (එම සමයෙහි) කියා හෝ පැවසීම හුදෙක් ශබ්ද ශාස්ත්‍රීය වෙනසක් පමණි. සෑම තැනකදීම එහි අර්ථය සප්තමී විභක්තියට (ආධාර අර්ථයට) අයත් වේ. එබැවින් "ඒකං සමයං" (එක් සමයෙක්හි) යැයි කීවත් "එකස්මිං සමයේ" (එක් සමයෙක්හි) යන අර්ථයම දත යුතුය.

ဘဂဝါတိ ဂရု. ဂရုဉှိ လောကေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. အယဉ္စ သဗ္ဗဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဂရု, တသ္မာ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပေါရာဏေဟိပိ ဝုတ္တံ –

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේ" (භගවා) යනු ගරු බුහුමනට පත් තැනැත්තායි. ලෝකයෙහි ගෞරවයට පත් තැනැත්තාට "භගවා" යැයි පවසති. මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සියලු ගුණයන්ගෙන් විශිෂ්ට බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ට ගුරු (ගෞරව කටයුතු) වන සේක. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ" යැයි දත යුතුය. පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌံ, ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမံ;

ဂရု ဂါရဝယုတ္တော သော, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

"'භගවා' යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය, 'භගවා' යන වචනය උත්තමය. උන්වහන්සේ ගරු කළ යුතු ගුණයන්ගෙන් (ගාරව) යුක්ත වන බැවින් 'භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) යැයි කියනු ලැබේ."

အပိစ –

තවද –

‘‘ဘာဂျဝါ ဘဂ္ဂဝါ ယုတ္တော, ဘဂေဟိ စ ဝိဘတ္တဝါ;

ဘတ္တဝါ ဝန္တဂမနော, ဘဝေသု ဘဂဝါ တတော’’တိ. –

"භාග්‍ය ඇත්තා වූ ද, කෙලෙස් බින්දා වූ ද, භාග්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, (ධර්මය) බෙදා දැක්වූ ද, (ගුණයන්) සේවනය කළා වූ ද, භවයන්හි තණ්හාව ප්‍රහාණය කළා වූ ද හෙයින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' (භගවා) යැයි කියනු ලැබේ."

ဣမိဿာပိ ဂါထာယ ဝသေန အဿ ပဒဿ ဝိတ္ထာရတော အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၃ အာဒယော) ဝုတ္တောယေဝ.

මෙම ගාථාවෙහි ද වසයෙන් එම පදයේ අර්ථය විස්තරාත්මකව දත යුතුය. ඒ විස්තරය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත.

ဧတ္တာဝတာ စေတ္ထ ဧဝန္တိ ဝစနေန ဒေသနာသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ, မေ သုတန္တိ သာဝကသမ္ပတ္တိံ, ဧကံ သမယန္တိ ကာလသမ္ပတ္တိံ, ဘဂဝါတိ ဒေသကသမ္ပတ္တိံ.

මෙපමණකින් මෙහි "ඒවං" යන වචනයෙන් දේශනා සම්පත්තිය ද, "මේ සුතං" යන්නෙන් ශ්‍රාවක සම්පත්තිය ද, "ඒකං සමයං" යන්නෙන් කාල සම්පත්තිය ද, "භගවා" යන්නෙන් දේශක සම්පත්තිය ද දක්වයි.

သာဝတ္ထိယန္တိ ဧတ္ထ စ သဝတ္ထဿ ဣသိနော နိဝါသဋ္ဌာနဘူတာ နဂရီ သာဝတ္ထီ, ယထာ ကာကန္ဒီ မာကန္ဒီတိ ဧဝံ တာဝ အက္ခရစိန္တကာ. အဋ္ဌကထာစရိယာ ပန ဘဏန္တိ – ယံ ကိဉ္စိ မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂံ သဗ္ဗမေတ္ထ အတ္ထီတိ သာဝတ္ထီ, သတ္ထသမာယောဂေ စ ကိံ ဘဏ္ဍမတ္ထီတိ ပုစ္ဆိတေ သဗ္ဗမတ္ထီတိပိ ဝစနမုပါဒါယ သာဝတ္ထီ.

"සාවත්ථියං" (සැවැත් නුවර) යන්නෙහි සවත්ථ නම් සෘෂිවරයාගේ නිවාසස්ථානය වූ බැවින් එම නගරය "සාවත්ථී" නම් වේ. කාකන්දී, මාකන්දී යන නගර මෙන් මෙය ව්‍යුත්පන්න වී ඇති බව ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති. එහෙත් අට්ඨකථාවාචාර්යවරුන් පවසන්නේ මිනිසුන්ගේ උපභෝග පරිභෝග සඳහා වූ සියල්ල එහි ඇති බැවින් "සාවත්ථී" නම් වන බවයි. තවද වෙළඳ පිරිස් එක් වූ තැන "මොනවාද ඇති බඩු?" (කිං භණ්ඩං අත්ථි?) යැයි ඇසූ විට "සියල්ල ඇත" (සබ්බං අත්ථි) යන වචනය මුල් කොට ගෙන ද "සාවත්ථී" නම් වී ඇත.

‘‘သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗူပကရဏံ, သာဝတ္ထိယံ သမောဟိတံ;

တသ္မာ သဗ္ဗမုပါဒါယ, သာဝတ္ထီတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. –

"සෑම කල්හිම සියලු උපකරණයන් සැවැත් නුවර රැස්ව පවතී. එබැවින් ඒ සියල්ල ඇති හෙයින් 'සාවත්ථී' යැයි කියනු ලැබේ."

တဿံ သာဝတ္ထိယံ. သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ. ဝိဟရတီတိ အဝိသေသေန ဣရိယာပထဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေသု အညတရဝိဟာရသမင်္ဂိပရိဒီပနမေတံ, ဣဓ ပန ဌာနဂမနာသနသယနပ္ပဘေဒေသု ဣရိယာပထေသု အညတရဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ. တေန ဌိတောပိ ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ သယာနောပိ ဘဂဝါ ‘‘ဝိဟရတိ’’စ္စေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ဘဂဝါ ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓနံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပရိပတန္တမတ္တဘာဝံ ဟရတိ ပဝတ္တေတိ, တသ္မာ ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

එම සැවැත් නුවරෙහි (තස්සං සාවත්ථියං). මෙහි සප්තමී විභක්තිය සමීප අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "විහරති" (වැඩවෙසෙති) යන්නෙන් පොදුවේ ඉරියව් විහරණ, දිව්‍ය විහරණ, බ්‍රහ්ම විහරණ, ආර්ය විහරණ යන සතර විහරණයන්ගෙන් එක්තරා විහරණයකින් යුක්ත වීම දක්වයි. එහෙත් මෙහිදී සිටීම, ගමන් කිරීම, හිඳීම, සැතපීම යන ඉරියව් අතුරින් එක්තරා ඉරියව්වකින් යුක්ත වීම දක්වයි. එබැවින් වැඩසිටිය ද, වඩිමින් සිටිය ද, වැඩහිඳිය ද, සැතපී සිටිය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "වැඩවෙසෙති" (විහරති) යනුවෙන් ම දත යුතුය. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් ඉරියව්වක් පවත්වා ගැනීමෙන් ඇති වන පීඩාව තවත් ඉරියව්වකින් දුරු කරමින්, ශරීරය නොවැටී පවත්වා ගනිමින් පවත්වන බැවින් "වැඩවෙසෙති" (විහරති) යැයි කියනු ලැබේ.

ဇေတဝနေတိ [Pg.128] ဧတ္ထ အတ္တနော ပစ္စတ္ထိကဇနံ ဇိနာတီတိ ဇေတော, ရညော ဝါ အတ္တနော ပစ္စတ္ထိကဇနေ ဇိတေ ဇာတောတိ ဇေတော, မင်္ဂလကမျတာယ ဝါ တဿ ဧဝံနာမမေဝ ကတန္တိ ဇေတော, ဝနယတီတိ ဝနံ, အတ္တသမ္ပဒါယ သတ္တာနံ ဘတ္တိံ ကာရေတိ, အတ္တနိ သိနေဟံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အတ္ထော. ဝနုတေ ဣတိ ဝါ ဝနံ, နာနာဝိဓကုသုမဂန္ဓသမ္မောဒမတ္တကောကိလာဒိဝိဟင်္ဂါဘိရုတေဟိ မန္ဒမာရုတစလိတရုက္ခသာခါဝိဋပပလ္လဝပလာသေဟိ ‘‘ဧထ မံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ပါဏိနော ယာစတိ ဝိယာတိ အတ္ထော. ဇေတဿ ဝနံ ဇေတဝနံ. တဉှိ ဇေတေန ရာဇကုမာရေန ရောပိတံ သံဝဒ္ဓိတံ ပရိပါလိတံ, သော စ တဿ သာမီ အဟောသိ, တသ္မာ ဇေတဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ ဇေတဝနေ. ဝနဉ္စ နာမ ရောပိမံ သယံဇာတန္တိ ဒုဝိဓံ. ဣဒဉ္စ ဝေဠုဝနာဒီနိ စ ရောပိမာနိ, အန္ဓဝနမဟာဝနာဒီနိ သယံဇာတာနိ.

"ජේතවනේ" (ජේතවනයෙහි) යන්නෙහි, තමාගේ සතුරන් දිනන හෙයින් "ජේත" නම් වේ. නැතහොත් රජු තම සතුරන් දිනූ කල්හි උපන් කුමාරයා බැවින් "ජේත" නම් වේ. නැතහොත් මංගල සම්මත බව කැමති බැවින් ඔහුට එම නම තබන ලදී. "වනයති" (සතුට ඇති කරයි) යන අර්ථයෙන් "වන" නම් වේ. තම සම්පත්තියෙන් සත්ත්වයන්ට ඇලුම් ඇති කරයි, තමා කෙරෙහි ස්නේහය උපදවයි යනු එහි අර්ථයයි. නැතහොත් "වනමුතේ" (ආයාචනා කරයි) යන අර්ථයෙන් ද "වන" නම් වේ. නොයෙක් වර්ගයේ මල් සුවඳින් හා මත්වූ කොවුලන් ආදී පක්ෂීන්ගේ නාදයෙන් ද, මඳ පවනින් සෙලවෙන ගස් අතු, රිකිලි හා දලු කොළවලින් ද "එන්න, මා අනුභව (පරිභෝග) කරන්න" යැයි සත්ත්වයන්ට ආයාචනා කරන්නාක් බඳු බැවින් ඒ අර්ථයෙන් ද "වන" නම් වේ. ජේත කුමාරයාගේ වනය (උයන) "ජේතවනය"යි. එය ජේත නම් රාජ කුමාරයා විසින් රෝපණය කර, වැඩ වඩා, ආරක්ෂා කරන ලද්දකි. ඔහු එහි හිමිකරු වූ බැවින් "ජේතවනය" යැයි කියනු ලැබේ. එම ජේතවනයෙහි. "වනය" යන්න වගා කරන ලද වනය (රෝපිත) සහ ස්වභාවිකව හටගත් වනය (ස්වයංජාත) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. මෙම ජේතවනය සහ වේළුවනය ආදිය වගා කරන ලද (උයන්) වනයන්ය. අන්ධවනය, මහාවනය ආදිය ස්වභාවිකව හටගත් වනයන්ය.

အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေတိ သုဒတ္တော နာမ သော ဂဟပတိ မာတာပိတူဟိ ကတနာမဝသေန. သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓတာယ ပန ဝိဂတမစ္ဆေရတာယ ကရုဏာဒိဂုဏသမင်္ဂိတာယ စ နိစ္စကာလံ အနာထာနံ ပိဏ္ဍမဒါသိ, တေန အနာထပိဏ္ဍိကောတိ သင်္ခံ ဂတော. အာရမန္တိ ဧတ္ထ ပါဏိနော, ဝိသေသေန ဝါ ပဗ္ဗဇိတာတိ အာရာမော, တဿ ပုပ္ဖဖလာဒိသောဘာယ နာတိဒူရနစ္စာသန္နတာဒိပဉ္စဝိဓသေနာသနင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ စ တတော တတော အာဂမ္မ ရမန္တိ အဘိရမန္တိ, အနုက္ကဏ္ဌိတာ ဟုတွာ နိဝသန္တီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဝါ သမ္ပတ္တိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဂတေပိ အတ္တနော အဗ္ဘန္တရံ အာနေတွာ ရမာပေတီတိ အာရာမော. သော ဟိ အနာထပိဏ္ဍိကေန ဂဟပတိနာ ဇေတဿ ရာဇကုမာရဿ ဟတ္ထတော အဋ္ဌာရသဟိ ဟိရညကောဋီဟိ ကောဋိသန္ထရေန ကီဏိတွာ အဋ္ဌာရသဟိ ဟိရညကောဋီဟိ သေနာသနာနိ ကာရာပေတွာ အဋ္ဌာရသဟိ ဟိရညကောဋီဟိ ဝိဟာရမဟံ နိဋ္ဌာပေတွာ ဧဝံ စတုပညာသဟိရညကောဋိပရိစ္စာဂေန ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ နိယျာဒိတော, တသ္မာ ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမော’’တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ.

"අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමේ" යනු අනාථපිණ්ඩිකයන්ගේ ආරාමයෙහි යන්නයි. ඒ ගෘහපතියාට මවුපියන් විසින් තබන ලද නාමය 'සුදත්ත' යන්නයි. එහෙත් ඔහු සියලු සම්පත්වලින් ආඪ්‍ය වූ බැවින් ද, මසුරුකමින් තොර වූ බැවින් ද, කරුණාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද නිරන්තරයෙන් අසරණයන්ට (අනාථයන්ට) පිණ්ඩපාතය (ආහාර) දුන්නේය. එම නිසා ඔහු 'අනාථපිණ්ඩික' යන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් විය. සත්වයෝ, විශේෂයෙන් පැවිදි වූවෝ මෙහි ඇලෙති (සතුටු වෙති), එබැවින් මෙය 'ආරාමය' නම් වේ. එහි මල් ඵල ආදියේ සෝභාව නිසා ද, ඉතා දුර නොවීම හා ඉතා සමීප නොවීම ආදී පංචවිධ සේනාසන අංගයන්ගෙන් සමන්විත වීම නිසා ද, ඒ ඒ තැන්වලින් පැමිණි ජනයා එහි ඇලෙති, සතුටු වෙති, කලකිරීමකින් තොරව වාසය කරති. එබැවින් එය ආරාමයයි. තවද, එම ස්ථානයෙහි ඇති විශේෂ සම්පත් නිසා ඒ ඒ තැන්වලට ගිය අය පවා තම වසඟයට ගෙන සතුටු කරවන බැවින් ද එය ආරාමය නම් වේ. එම ආරාමය අනාථපිණ්ඩික ගෘහපතියා විසින් ජේත කුමාරයාගෙන් රන් කහවනු කෝටි දහඅටක් (පොළොවෙහි) අතුරා මිලට ගෙන, තවත් කෝටි දහඅටක් වියදම් කර සේනාසන කරවා, තවත් කෝටි දහඅටක් වියදම් කර විහාර පූජා මහෝත්සවය පවත්වා, මෙසේ මුළුමනින්ම කෝටි පනස් හතරක පරිත්‍යාගයෙන් බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට පූජා කරන ලද්දකි. එබැවින් මෙය "අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෝ" (අනාථපිණ්ඩිකයන්ගේ ආරාමය) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ අනාථපිණ්ඩිකයන්ගේ ආරාමයෙහි යන්නයි.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဇေတဝနေ’’တိဝစနံ ပုရိမသာမိပရိကိတ္တနံ, ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ ပစ္ဆိမသာမိပရိကိတ္တနံ. ကိမေတေသံ ပရိကိတ္တနေ ပယောဇနန္တိ? ပုညကာမာနံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနံ. တတ္ထ ဟိ ဒွါရကောဋ္ဌကပါသာဒမာပနေ ဘူမိဝိက္ကယလဒ္ဓါ အဋ္ဌာရသ ဟိရညကောဋိယော အနေကကောဋိအဂ္ဃနကာ ရုက္ခာ စ ဇေတဿ ပရိစ္စာဂေါ, စတုပညာသ ဟိရညကောဋိယော အနာထပိဏ္ဍိကဿ[Pg.129]. ဣတိ တေသံ ပရိကိတ္တနေန ဧဝံ ပုညကာမာ ပုညာနိ ကရောန္တီတိ ဒဿေန္တော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အညေပိ ပုညကာမေ တေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေ နိယောဇေတိ.

මෙහි 'ජේතවනේ' (ජේතවනයෙහි) යන වචනයෙන් මුල් අයිතිකරු ගැන කියැවෙන අතර, 'අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමේ' (අනාථපිණ්ඩිකයන්ගේ ආරාමයෙහි) යන වචනයෙන් පසුව අයිති වූ තැනැත්තා ගැන කියැවේ. මේ දෙදෙනා ගැනම සඳහන් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? පින් කැමති අයට ඔවුන්ගේ ආදර්ශය අනුගමනය කිරීමට අවස්ථාව ලබා දීමයි. මන්ද යත්, එහි ද්වාර කොට්ඨාස සහ ප්‍රාසාද තැනීමේදී ජේත කුමාරයා විසින් භූමිය විකිණීමෙන් ලැබුණු කෝටි දහඅටක් සහ තවත් කෝටි ගණනක් වටිනා ගස් ද පරිත්‍යාග කරන ලදී. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා රන් කහවනු කෝටි පනස් හතරක් පරිත්‍යාග කළේය. මෙසේ ඔවුන් දෙදෙනා ගැන සඳහන් කිරීමෙන් පින් කැමත්තන් පින් කරනු ඇතැයි පෙන්වමින් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ සෙසු පින් කැමත්තන් ද ඔවුන්ගේ ඒ ආදර්ශය අනුගමනය කිරීමට යොමු කරති.

တတ္ထ သိယာ – ယဒိ တာဝ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ, ‘‘ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အထ တတ္ထ ဝိဟရတိ, ‘‘သာဝတ္ထိယ’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ သက္ကာ ဥဘယတ္ထ ဧကံ သမယံ ဝိဟရိတုန္တိ. န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နနု အဝေါစုမှ ‘‘သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစန’’န္တိ. တသ္မာ ယထာ ဂင်္ဂါယမုနာဒီနံ သမီပေ ဂေါယူထာနိ စရန္တာနိ ‘‘ဂင်္ဂါယ စရန္တိ, ယမုနာယ စရန္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ယဒိဒံ သာဝတ္ထိယာ သမီပေ ဇေတဝနံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမော, တတ္ထ ဝိဟရန္တော ဝုစ္စတိ ‘‘သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ. ဂေါစရဂါမနိဒဿနတ္ထံ ဟိဿ သာဝတ္ထိဝစနံ, ပဗ္ဗဇိတာနုရူပနိဝါသဋ္ဌာနနိဒဿနတ္ထံ သေသဝစနံ.

එහිදී මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය: ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක් නම්, "ජේතවනය නම් වූ අනාථපිණ්ඩිකයන්ගේ ආරාමයෙහි" යැයි නොකිය යුතුය. ඉදින් එහි (ආරාමයෙහි) වැඩවසන සේක් නම්, "සැවැත් නුවර" යැයි නොකිය යුතුය. එකම අවස්ථාවක ස්ථාන දෙකක වැඩසිටිය නොහැකි බැවිනි. එහෙත් මෙය එසේ නොදැක්ක යුතුය. අප විසින් "සමීප අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය" යෙදෙන බව කලින්ම පවසා ඇත. එබැවින් ගංගා, යමුනා ආදී ගංගා අසල සැරිසරන ගව රංචු "ගඟෙහි සැරිසරති", "යමුනා නදියෙහි සැරිසරති" යැයි කියන්නාක් මෙන්, මෙහි ද සැවැත් නුවරට නුදුරින් පිහිටි යම් ජේතවනයක් හෝ අනාථපිණ්ඩික ආරාමයක් වේ ද, එහි වැඩවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සැවැත් නුවර ජේතවනය නම් වූ අනාථපිණ්ඩිකයන්ගේ ආරාමයෙහි වැඩවසන සේක" යැයි කියනු ලැබේ. සැවැත් නුවර යන්න සඳහන් කළේ උන්වහන්සේගේ ගොදුරු ගම (සිඟමන් වඩින ගම) පෙන්වීමට වන අතර, ඉතිරි වචන සඳහන් කළේ පැවිද්දන්ට සුදුසු වාසස්ථානය පෙන්වීමටය.

တတ္ထ သာဝတ္ထိကိတ္တနေန အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဘဂဝတော ဂဟဋ္ဌာနုဂ္ဂဟကရဏံ ဒဿေတိ, ဇေတဝနာဒိကိတ္တနေန ပဗ္ဗဇိတာနုဂ္ဂဟကရဏံ. တထာ ပုရိမေန ပစ္စယဂ္ဂဟဏတော အတ္တကိလမထာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနံ, ပစ္ဆိမေန ဝတ္ထုကာမပ္ပဟာနတော ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနူပါယံ. အထ ဝါ ပုရိမေန စ ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂံ, ပစ္ဆိမေန ဝိဝေကာဓိမုတ္တိံ. ပုရိမေန ကရုဏာယ ဥပဂမနံ, ပစ္ဆိမေန ပညာယ အပဂမနံ. ပုရိမေန သတ္တာနံ ဟိတသုခနိပ္ဖာဒနာဓိမုတ္တတံ, ပစ္ဆိမေန ပရဟိတသုခကရဏေ နိရုပလေပတံ. ပုရိမေန ဓမ္မိကသုခါပရိစ္စာဂနိမိတ္တံ ဖာသုဝိဟာရံ, ပစ္ဆိမေန ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာနုယောဂနိမိတ္တံ. ပုရိမေန မနုဿာနံ ဥပကာရဗဟုလတံ, ပစ္ဆိမေန ဒေဝါနံ. ပုရိမေန လောကေ ဇာတဿ လောကေ သံဝဒ္ဓဘာဝံ, ပစ္ဆိမေန လောကေန အနုပလိတ္တတံ. ပုရိမေန ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇနဟိတာယ ဗဟုဇနသုခါယ လောကာနုကမ္ပာယ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဒေဝမနုဿာနံ. ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော? တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၀) ဝစနတော ယဒတ္ထံ ဘဂဝါ ဥပ္ပန္နော, တဒတ္ထပရိဒီပနံ, ပစ္ဆိမေန ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော, တဒနုရူပဝိဟာရပရိဒီပနံ. ဘဂဝါ ဟိ ပဌမံ လုမ္ဗိနိဝနေ, ဒုတိယံ ဗောဓိမဏ္ဍေတိ လောကိယလောကုတ္တရဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝနေယေဝ ဥပ္ပန္နော, တေနဿ ဝနေယေဝ ဝိဟာရံ ဒဿေတီတိ ဧဝမာဒိနာ နယေနေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි සැවැත් නුවර ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිහියන්ට දක්වන අනුග්‍රහය පෙන්වන අතර, ජේතවනය ආදිය සඳහන් කිරීමෙන් පැවිද්දන්ට දක්වන අනුග්‍රහය පෙන්වති. එමෙන්ම, පළමු සඳහනින් ප්‍රත්‍ය පිළිගැනීම නිසා අත්තකිලමථානුයෝගයෙන් තොර වීම ද, දෙවන සඳහනින් වස්තු කාමයන් ප්‍රහාණය කිරීම නිසා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙන් වැළකීමේ ක්‍රමය ද පෙන්වති. එසේම පළමු වචනයෙන් ධර්ම දේශනා කිරීමට දක්වන උත්සාහය ද, දෙවන වචනයෙන් විවේකයට ඇති ලැදියාව ද පෙන්වති. පළමුවැන්නෙන් මහා කරුණාවෙන් ලෝකයා වෙත වැඩම කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් ප්‍රඥාවෙන් ලෝකයාගෙන් වෙන්ව සිටීම ද පෙන්වති. පළමුවැන්නෙන් සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ඇති කැපවීම ද, දෙවැන්නෙන් අන්‍යයන්ට හිතසුව සැලසීමේදී ලෝක ධර්මයන්හි නොඇලෙන බව ද පෙන්වති. පළමුවැන්නෙන් ධාර්මික සැපය අත්නොහැර වාසය කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයන්හි යෙදීම නිසා ලැබෙන පහසු විහරණය ද පෙන්වති. පළමුවැන්නෙන් මිනිසුන්ට වැඩි වැඩියෙන් උපකාර වන බව ද, දෙවැන්නෙන් දෙවියන්ට වැඩි වැඩියෙන් උපකාර වන බව ද පෙන්වති. පළමුවැන්නෙන් ලෝකයෙහි උපන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකය තුළ හැදී වැඩුණු බව ද, දෙවැන්නෙන් ලෝක ධර්මයන්ගෙන් ආලේප නොවුණු බව ද පෙන්වති. "මහණෙනි, ලොව උපදින්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස, බොහෝ දෙනාට සැප පිණිස, ලෝකයාට අනුකම්පාව පිණිස, දෙවි මිනිසුන්ට වැඩ පිණිස, හිත පිණිස, සැප පිණිස උපදී. ඒ එක් පුද්ගලයා කවුද? අර්හත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේ ය" යන දේශනාවට අනුව, පළමු වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් අර්ථයක් සඳහා උපන් සේක් ද, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කෙරෙන අතර, දෙවන වචනයෙන් උන්වහන්සේ උපන් ස්ථානයට (වනයට) අනුරූප විහරණය පැහැදිලි කෙරේ. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව ලුම්බිණි වනයෙහි ද, දෙවනුව බෝධි මණ්ඩපයෙහි ද ලෞකික ලෝකෝත්තර උත්පත්තීන්ගෙන් වනයෙහිම උපන් බැවින් උන්වහන්සේගේ වනයෙහිම විහරණය පෙන්වනු ලැබේ. මෙබඳු ක්‍රමවලින් මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය දත යුතුය.

တတြာတိ [Pg.130] ဒေသကာလပရိဒီပနံ. တဉှိ ယံ သမယံ ဝိဟရတိ, တတြ သမယေ, ယသ္မိဉ္စ ဇေတဝနေ ဝိဟရတိ, တတြ ဇေတဝနေတိ ဒီပေတိ. ဘာသိတဗ္ဗယုတ္တေ ဝါ ဒေသကာလေ ဒီပေတိ. န ဟိ ဘဂဝါ အယုတ္တေ ဒေသေ ကာလေ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ‘‘အကာလော ခေါ တာဝ ဗာဟိယာ’’တိအာဒိ (ဥဒါ. ၁၀) စေတ္ထ သာဓကံ. ခေါတိ ပဒပူရဏမတ္တေ အဝဓာရဏတ္ထေ အာဒိကာလတ္ထေ ဝါ နိပါတော. ဘဂဝါတိ လောကဂရုဒီပနံ. ဘိက္ခူတိ ကထာသဝနယုတ္တပုဂ္ဂလဝစနံ. အပိစေတ္ထ ‘‘ဘိက္ခကောတိ ဘိက္ခု, ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတောတိ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၁၀; ပါရာ. ၄၅) နယေန ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာမန္တေသီတိ အာလပိ အဘာသိ သမ္ဗောဓေသိ, အယမေတ္ထ အတ္ထော. အညတြ ပန ဉာပနေပိ ပက္ကောသနေပိ. ဘိက္ခဝေါတိ အာမန္တနာကာရဒီပနံ. တေန တေသံ ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခနသီလတာဘိက္ခနဓမ္မတာဘိက္ခနေသာဓုကာရိတာဒိဂုဏယောဂသိဒ္ဓေန ဝစနေန ဟီနာဓိကဇနသေဝိတံ ဝုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဥဒ္ဓတဒီနဘာဝနိဂ္ဂဟံ ကရောတိ. ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဣမိနာ စ ကရုဏာဝိပ္ဖာရသောမ္မဟဒယနယနနိပါတပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဝစနေန တေ အတ္တနော မုခါဘိမုခေ ကရောန္တော တေနေဝ ကထေတုကမျတာဒီပကေန ဝစနေန နေသံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ. တေနေဝ စ သမ္ဗောဓနတ္ထေန ဝစနေန သာဓုကသဝနမနသိကာရေပိ တေ နိယောဇေတိ. သာဓုကသဝနမနသိကာရာယတ္တာ ဟိ သာသနသမ္ပတ္တိ.

'තත්‍ර' (එහි) යනු දේශය සහ කාලය පැහැදිලි කරන වචනයකි. එනම් යම් කාලයක වැඩවසන සේක් ද ඒ කාලය ද, යම් ජේතවනයක වැඩවසන සේක් ද ඒ ජේතවනය ද එයින් දැක්වේ. එසේත් නැතිනම් දේශනා කළ යුතු සුදුසු දේශය සහ කාලය පෙන්වයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නුසුදුසු දේශයක හෝ කාලයක ධර්මය දේශනා නොකරති. "බාහිය, දැනට මෙය (ධර්මය දේශනා කිරීමට) කාලය නොවේ" යනාදී දේශනා මෙයට සාධක වේ. 'බගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) යනු ලෝකයාගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ බව පෙන්වන වචනයකි. 'භික්ඛූ' (මහණෙනි) යනු දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමට සුදුසු පුද්ගලයන් හැඳින්වීමේ වචනයකි. තවද මෙහි 'භික්ෂු' යන්නෙහි අර්ථය "සිඟා යැපෙන බැවින් භික්ෂු නම් වේ" යනාදී විනය පාළි ක්‍රමයට දත යුතුය. 'ආමන්තේසි' යනු ඇමතූහ, වදාළහ, අවදි කළහ යන්නයි. 'භික්ඛවෝ' යනු ඇමතීමේ ස්වරූපය පෙන්වන වචනයකි. ඒ 'භික්ඛවෝ' යන වචනයෙන් භික්ෂූන්ගේ සිඟා යෑමේ ස්වභාවය පෙන්වමින්, උසස් හෝ පහත් ජනයා ඇසුරු කරමින් කරන ඒ ජීවිකාව ප්‍රකාශ කරමින්, මාන්නයෙන් උදම් වීම හෝ හීන දීන වීම මැඬ පවත්වති. කරුණාවෙන් පිරුණු සිසිල් හදවතින් හා නෙත් යොමා කරන ලද "මහණෙනි" යන මේ ඇමතීමෙන් උන්වහන්සේ භික්ෂූන් තමන් වහන්සේ වෙත යොමු කරවා ගනිති. දේශනා කිරීමට ඇති කැමැත්ත පෙන්වන එම වචනයෙන්ම ඔවුන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමට ඇති කැමැත්ත ද ජනිත කරවති. එම ආමන්ත්‍රණයෙන්ම මනාව ශ්‍රවණය කිරීමට හා මනාව මෙනෙහි කිරීමට (මනසිකාරයට) ඔවුන් යොමු කරවති. මක්නිසාද යත් ශාසනයෙහි සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ මනාව ශ්‍රවණය කිරීම හා මනාව මෙනෙහි කිරීම මත බැවිනි.

အပရေသု ဒေဝမနုဿေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ကသ္မာ ဘိက္ခူယေဝ အာမန္တေသီတိ စေ? ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌာသန္နသဒါသန္နိဟိတဘာဇနဘာဝတော. သဗ္ဗပရိသသာဓာရဏာ ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ. ပရိသာယ စ ဇေဋ္ဌာ ဘိက္ခူ ပဌမုပ္ပန္နတ္တာ, သေဋ္ဌာ အနဂါရိယဘာဝံ အာဒိံ ကတွာ သတ္ထု စရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ သကလသာသနပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ စ, အာသန္နာ တတ္ထ နိသိန္နေသု သတ္ထုသန္နိကတ္တာ, သဒါသန္နိဟိတာ သတ္ထုသန္တိကာဝစရတ္တာ, ဓမ္မဒေသနာယ စ တေ ဧဝ ဘာဇနံ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိသဗ္ဘာဝတော.

වෙනත් දෙවි මිනිසුන් සිටියදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් නිසා භික්ෂූන් වහන්සේලාටම ආමන්ත්‍රණය කළ සේක් ද? වැඩිමහල් බව, ශ්‍රේෂ්ඨ බව, සමීප බව, නිරන්තරයෙන් රැඳී සිටින බව සහ ධර්ම දේශනාවට සුදුසු භාජනයක් වැනි වන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව සියලු පිරිසටම පොදු වුවද, භික්ෂූන් වහන්සේලා පළමුව උපන් බැවින් පිරිස අතරින් වැඩිමහල් වෙති. පැවිදි බව මුල් කරගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිළිවෙතට අනුගතව හැසිරෙන බැවින් සහ සකල ශාසනයම දරා සිටින බැවින් උන්වහන්සේලා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. එහි රැස්ව සිටින පිරිස අතරින් ශාස්තෘන් වහන්සේට ඉතා සමීපව සිටින බැවින් ආසන්න වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයේම හැසිරෙන බැවින් නිරන්තරයෙන් රැඳී සිටින පිරිස වෙති. අනුශාසනා කළ පරිදිම පිළිවෙත් පිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් ධර්ම දේශනාව පිළිගැනීමට උන්වහන්සේලාම සුදුසු භාජනයක් වෙති.

တတ္ထ သိယာ – ကိမတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပဌမံ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, န ဓမ္မမေဝ ဒေသေသီတိ? သတိဇနနတ္ထံ. ပရိသာယ ဟိ ဘိက္ခူ အညံ စိန္တေန္တာပိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာပိ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တာပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာပိ နိသိန္နာ ဟောန္တိ, တေ အနာမန္တေတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ‘‘အယံ ဒေသနာ ကိံနိဒါနာ ကိံပစ္စယာ ကတမာယ အတ္ထုပ္ပတ္တိယာ ဒေသိတာ’’တိ သလ္လက္ခေတုံ အသက္ကောန္တာ ဝိက္ခေပံ အာပဇ္ဇေယျုံ, ဒုဂ္ဂဟိတံ ဝါ ဂဏှေယျုံ[Pg.131]. တေန တေသံ သတိဇနနတ္ထံ ဘဂဝါ ပဌမံ အာမန္တေတွာ ပစ္ဆာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ.

එහිදී මෙබඳු විමසීමක් ඇති විය හැකිය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන විට, පළමුව ධර්මයම දේශනා නොකර කුමක් නිසා භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආමන්ත්‍රණය කළ සේක් ද?” යනුවෙනි. එය සිහිය පිහිටුවීම පිණිස ය. මන්දයත්, පිරිස අතර සිටින ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙනත් දේ සිතමින් හෝ වික්ෂිප්ත සිතින් හෝ ධර්මය විමසමින් හෝ කර්මස්ථාන මනසිකාර කරමින් හෝ වැඩසිටිය හැකිය. එසේ ආමන්ත්‍රණය නොකර ධර්මය දේශනා කළහොත්, “මේ දේශනාව කුමන නිදානයක් ඇතිව, කුමන ප්‍රත්‍යයක් නිසා, කුමන කරුණක් නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලද්දක් ද?” යන්න වටහා ගැනීමට නොහැකිව වික්ෂිප්ත භාවයට පත්විය හැකිය, නැතහොත් වැරදි ලෙස වටහා ගත හැකිය. එබැවින් ඔවුන් තුළ සිහිය ඇති කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව ආමන්ත්‍රණය කොට පසුව ධර්මය දේශනා කරන සේක.

ဘဒန္တေတိ ဂါရဝဝစနမေတံ, သတ္ထုနော ပဋိဝစနဒါနံ ဝါ. အပိစေတ္ထ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဝဒမာနော ဘဂဝါ တေ ဘိက္ခူ အာလပတိ, ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ ဝဒမာနာ တေ ဘဂဝန္တံ ပစ္စာလပန္တိ. တထာ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဘဂဝါ အာဘာသတိ, ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ တေ ပစ္စာဘာသန္တိ. ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ပဋိဝစနံ ဒါပေတိ, ဘဒန္တေတိ ပဋိဝစနံ ဒေန္တိ. တေ ဘိက္ခူတိ ယေ ဘဂဝါ အာမန္တေသိ. ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုန္တိ ဘဂဝတော အာမန္တနံ ပဋိအဿောသုံ, အဘိမုခါ ဟုတွာ သုဏိံသု သမ္ပဋိစ္ဆိံသု ပဋိဂ္ဂဟေသုန္တိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ ဘဂဝါ ဧတံ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ သကလသုတ္တံ အဝေါစ.

“භදන්තෙ” (ස්වාමීනී) යනු ගෞරව දැක්වීමේ වචනයකි, නැතහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේට පිළිතුරු දීමකි. තවද මෙහි “භික්ඛවො” (මහණෙනි) යයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට ආමන්ත්‍රණය කරන සේක. “භදන්තෙ” යයි පවසමින් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පෙරළා පිළිතුරු දෙති. එමෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “භික්ඛවො” යයි පළමුව වදාරන සේක, භික්ෂූන් වහන්සේලා “භදන්තෙ” යයි පෙරළා වදාරති. “භික්ඛවො” යන වචනයෙන් පිළිතුරු දීමට සලස්වන සේක, “භදන්තෙ” යන වචනයෙන් ඔවුහු පිළිතුරු දෙති. “තේ භික්ඛූ” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආමන්ත්‍රණය කළ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ය. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආමන්ත්‍රණය පිළිගත්හ” යන්නෙහි අර්ථය නම්, උන්වහන්සේ දෙසට අභිමුඛව සිට අසා සිටියහ, පිළිගත්හ, ග්‍රහණය කරගත්හ යන්නයි. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් දේශනා කළ යුතු මේ මුළු සූත්‍රයම වදාළ සේක යන්නයි.

ဧတ္တာဝတာ စ ယံ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တေန ကမလကုဝလယုဇ္ဇလဝိမလသာဒုရသသလိလာယ ပေါက္ခရဏိယာ သုခါဝတရဏတ္ထံ နိမ္မလသိလာတလရစနဝိလာသသောပါနံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏမုတ္တာဇာလသဒိသဝါလိကာကိဏ္ဏပဏ္ဍရဘူမိဘာဂံ တိတ္ထံ ဝိယ, သုဝိဘတ္တဘိတ္တိဝိစိတြဝေဒိကာပရိက္ခိတ္တဿ နက္ခတ္တပထံ ဖုသိတုကာမတာယ ဝိယ, ဝိဇမ္ဘိတသမုဿယဿ ပါသာဒဝရဿ သုခါရောဟဏတ္ထံ ဒန္တမယသဏှမုဒုဖလကကဉ္စနလတာဝိနဒ္ဓမဏိဂဏပ္ပဘာသမုဒယုဇ္ဇလသောဘံ သောပါနံ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဝလယနူပုရာဒိသံဃဋ္ဋနသဒ္ဒသမ္မိဿိတကထိတဟသိတမဓုရဿရဂေဟဇနဝိစရိတဿ ဥဠာရိဿရိယဝိဘဝသောဘိတဿ မဟာဃရဿ သုခပ္ပဝေသနတ္ထံ သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမုတ္တာပဝါဠာဒိဇုတိဝိသဒဝိဇ္ဇောတိတသုပ္ပတိဋ္ဌိတဝိသာလဒွါရကဝါဋံ မဟာဒွါရံ ဝိယ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာဉာဏဂမ္ဘီရဘာဝသံသူစကဿ ဣမဿ သုတ္တဿ သုခါဝဂါဟဏတ္ထံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသပဋိမဏ္ဍိတံ နိဒါနံ ဘာသိတံ, တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

මෙපමණකින්, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් මෙම ඉන්ද්‍රිය සූත්‍රය පහසුවෙන් අවබෝධ කරගනු පිණිස, කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස යන කරුණුවලින් අලංකාරවත් වූ යම් නිදානයක් පවසන ලද්දේ ද, එම නිදානයේ අර්ථ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය. මෙම නිදානය නෙළුම්, නිල් මහනෙල් ආදී මල්වලින් බබළන, නිර්මල වූ ද මිහිරි රසැති ජලය ඇත්තා වූ ද පොකුණකට පහසුවෙන් බැසීමට තනා ඇති නිර්මල ගල් තලාවෙන් යුතු අලංකාර පඩිපෙළක් වැනිය; විසිරුණු මුතු දැලක් වැනි සුදු වැලි පිරුණු තොටුපළක් වැනිය; මනාව බෙදන ලද බිත්ති සහ විසිතුරු වේදිකාවලින් වට වූ, තරු පථය ස්පර්ශ කරන්නට මෙන් උසට නැඟුණු උතුම් ප්‍රාසාදයකට පහසුවෙන් නැඟීම පිණිස ඇත්දළින් කළ සුමුදු ලෑලි ඇති රන් ලතාවලින් වෙළුණු මැණික් රශ්මියෙන් බබළන පඩිපෙළක් වැනිය; රන් වළලු පා සලඹ ආදියේ හඬින් හා ගෘහවාසීන්ගේ මියුරු කතා හා සිනා හඬින් පිරි, ඉහළ අධිපති සම්පත්තියෙන් බබළන මහා මන්දිරයකට පහසුවෙන් ඇතුළු වීම සඳහා රන්, රිදී, මැණික්, මුතු, පබළු ආදියේ කාන්තියෙන් බබළන, මනාව පිහිටි විශාල දොරටුවක් වැනිය. මෙය බුදුවරුන්ගේ දේශනා ඥානයේ ගැඹුරු බව පෙන්වා දෙන, අර්ථ හා ව්‍යංජනයෙන් සම්පූර්ණ වූ මෙම සූත්‍රයට පහසුවෙන් පිවිසීමට උපකාරී වේ.

သုတ္တန္တေ ပဉ္စာတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဣမာနိ ဣန္ဒြိယာနီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ. ဣန္ဒြိယဋ္ဌော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော.

සූත්‍රයෙහි ‘පංච’ යනු සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයයි. ‘ඉමානි ඉන්ද්‍රියානි’ යනු වෙන් කර දක්වන ලද ධර්මයන් පෙන්වා දීමකි. ‘ඉන්ද්‍රිය’ යන්නෙහි අර්ථය මීට පෙර පවසන ලදී.

၁၈၅. ဣဒါနိ ဣမံ သုတ္တန္တံ ဒဿေတွာ ဣမသ္မိံ သုတ္တန္တေ ဝုတ္တာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝိသုဒ္ဓိဘာဝနာဝိဓာနံ ဘာဝိတတ္တံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉ္စ ဒဿေတုကာမော ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိသုဇ္ဈန္တီတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပုဏန္တိ. အဿဒ္ဓေတိ တီသု ရတနေသု သဒ္ဓါဝိရဟိတေ. သဒ္ဓေတိ တီသု ရတနေသု သဒ္ဓါသမ္ပန္နေ. သေဝတောတိ [Pg.132] စိတ္တေန သေဝန္တဿ. ဘဇတောတိ ဥပသင်္ကမန္တဿ. ပယိရုပါသတောတိ သက္ကစ္စံ ဥပနိသီဒန္တဿ. ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေတိ ပသာဒဇနကေ ရတနတ္တယဂုဏပဋိသံယုတ္တေ သုတ္တန္တေ. ကုသီတေတိ ကုစ္ဆိတေန အာကာရေန သီဒန္တီတိ ကုသီဒါ, ကုသီဒါ ဧဝ ကုသီတာ. တေ ကုသီတေ. သမ္မပ္ပဓာနေတိ စတုကိစ္စသာဓကဝီရိယပဋိသံယုတ္တသုတ္တန္တေ. မုဋ္ဌဿတီတိ နဋ္ဌဿတိကေ. သတိပဋ္ဌာနေတိ သတိပဋ္ဌာနာဓိကာရကေ သုတ္တန္တေ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနအဋ္ဌဝိမောက္ခတိဝိဓဝိမောက္ခာဓိကာရကေ သုတ္တန္တေ. ဒုပ္ပညေတိ နိပ္ပညေ, ပညာဘာဝတော ဝါ ဒုဋ္ဌာ ပညာ ဧတေသန္တိ ဒုပ္ပညာ. တေ ဒုပ္ပညေ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယန္တိ စတုသစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိပဋိသံယုတ္တေ သုတ္တန္တေ, ဉာဏကထာသဒိသေ ဝါ. သုတ္တန္တက္ခန္ဓေတိ သုတ္တန္တကောဋ္ဌာသေ. အဿဒ္ဓိယန္တိအာဒီသု အဿဒ္ဓိယန္တိ အဿဒ္ဓဘာဝံ. အဿဒ္ဓိယေ အာဒီနဝဒဿာဝီ အဿဒ္ဓိယံ ပဇဟန္တော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဘာဝေတိ, သဒ္ဓိန္ဒြိယေ အာနိသံသဒဿာဝီ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဘာဝေန္တော အဿဒ္ဓိယံ ပဇဟတိ. ဧသ နယော သေသေသု. ကောသဇ္ဇန္တိ ကုသီတဘာဝံ. ပမာဒန္တိ သတိဝိပ္ပဝါသံ. ဥဒ္ဓစ္စန္တိ ဥဒ္ဓတဘာဝံ, ဝိက္ခေပန္တိ အတ္ထော. ပဟီနတ္တာတိ အပ္ပနာဝသေန ဈာနပါရိပူရိယာ ပဟီနတ္တာ. သုပ္ပဟီနတ္တာတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝသေန ဝိပဿနာပါရိပူရိယာ သုဋ္ဌု ပဟီနတ္တာ. ဘာဝိတံ ဟောတိ သုဘာဝိတန္တိ ဝုတ္တက္ကမေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝိပဿနာယ ဟိ ဝိပက္ခဝသေန ပဟီနတ္တာ ‘‘သုပ္ပဟီနတ္တာ’’တိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ. တသ္မာယေဝ စ ‘‘သုဘာဝိတ’’န္တိ, န တထာ ဈာနေန. ယသ္မာ ပန ပဟာတဗ္ဗာနံ ပဟာနေန ဘာဝနာသိဒ္ဓိ, ဘာဝနာသိဒ္ဓိယာ စ ပဟာတဗ္ဗာနံ ပဟာနသိဒ္ဓိ ဟောတိ, တသ္မာ ယမကံ ကတွာ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ.

185. දැන් මෙම සූත්‍රය දක්වා, මෙහි වදාළ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ පිරිසිදු බව, භාවනා ක්‍රමය, වඩන ලද බව සහ සංසිඳීම පෙන්වනු කැමති මහා තෙරුන් වහන්සේ ‘ඉමානි පංචින්ද්‍රියානි’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘විසුජ්ඣන්ති’ යනු පිරිසිදු බවට පත්වෙති යන්නයි. ‘අස්සද්ධෙ’ යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව රහිත පුද්ගලයන් කෙරෙහි ය. ‘සද්ධෙ’ යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත පුද්ගලයන් කෙරෙහි ය. ‘සෙවතො’ යනු සිතින් සේවනය කරන්නාට ය. ‘භජතො’ යනු ඇසුරු කරන්නාට ය. ‘පයිරුපාසතො’ යනු ගෞරවයෙන් ළඟා වී ඇසුරු කරන්නාට ය. ‘පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ’ යනු පැහැදීම උපදවන, තෙරුවන් ගුණ හා සම්බන්ධ සූත්‍රයන්හි ය. ‘කුසීතෙ’ යනු ලාමක ආකාරයෙන් කුසල් දහමෙහි පසුබසින බැවින් කුසීත නම් වෙති. ‘සම්මප්පධානෙ’ යනු සතර වැදෑරුම් සම්මප්පධාන කෘත්‍යයන් සිදු කරන වීර්යය හා සම්බන්ධ සූත්‍රයන්හි ය. ‘මුට්ඨස්සතී’ යනු සිහිය නැති වූ තැනැත්තා කෙරෙහි ය. ‘සතිපට්ඨානෙ’ යනු සතිපට්ඨානය අධිකාර කොට ඇති සූත්‍රයන්හි ය. ‘ජානවිමොක්ඛෙ’ යනු සතරවන දැහැන හා අෂ්ට විමොක්ෂයන් අධිකාර කොට ඇති සූත්‍රයන්හි ය. ‘දුප්පඤ්ඤෙ’ යනු ප්‍රඥාව නැති තැනැත්තා කෙරෙහි ය, ප්‍රඥාව නැති බැවින් මොවුන්ගේ ප්‍රඥාව දූෂිත ය, එබැවින් ‘දුප්පඤ්ඤ’ නම් වෙති. ‘ගම්භීරඤාණචරියං’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය, පටිච්චසමුප්පාදය ආදිය හා සම්බන්ධ ගැඹුරු ඥාන කතාවන් වැනි වූ සූත්‍ර කොටස් කෙරෙහි ය. ‘අස්සද්ධියං’ යනාදියේදී ‘අස්සද්ධියං’ යනු අශ්‍රද්ධාවන්ත බවයි. අශ්‍රද්ධාවෙහි ආදීනව දක්නා සුලු තැනැත්තා අශ්‍රද්ධාව ප්‍රහීණ කරමින් ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය වඩයි. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියෙහි ආනිසංස දක්නා සුලු තැනැත්තා ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය වඩමින් අශ්‍රද්ධාව ප්‍රහීණ කරයි. ඉතිරි පදවල ද ක්‍රමය මෙසේම ය. ‘කෝසජ්ජං’ යනු කුසීත බවයි. ‘පමාදං’ යනු සිහියෙන් තොර බවයි. ‘උද්ධච්චං’ යනු නොසන්සුන් බව එනම් සිතේ වික්ෂිප්ත බවයි. ‘පහීනත්තා’ යනු අර්පණා වශයෙන් දැහැනේ සම්පූර්ණත්වය නිසා ප්‍රහීණ වූ බැවිනි. ‘සුප්පහීනත්තා’ යනු වුට්ඨානගාමී විපස්සනාව මගින් විපස්සනාවේ සම්පූර්ණත්වය නිසා මනාව ප්‍රහීණ වූ බැවිනි. ‘භාවිතං හෝති සුභාවිතං’ යන්නෙහි අර්ථය ඉහත දැක්වූ අනුපිළිවෙළින්ම යෙදිය යුතුය. විපස්සනාව මගින් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහීණ වන බැවින් ‘සුප්පහීනත්තා’ යයි පැවසීම සුදුසු ය. ඒ නිසාම ‘සුභාවිත’ යයි ද කියනු ලැබේ. දැහැනින් ප්‍රහීණ වීම එසේ නොවේ. යම් හෙයකින් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් භාවනාව සිද්ධ වේ ද, භාවනාව සිද්ධ වීමෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහීණ වීම සිද්ධ වේ ද, එබැවින් මෙය යුගල වශයෙන් දක්වන ලදී.

၁၈၆. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝါရေ ဘာဝိတာနိ စေဝ ဟောန္တိ သုဘာဝိတာနိ စာတိ ဘာဝိတာနံယေဝ သုဘာဝိတတာ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါနိ စ သုပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါနိ စာတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါနံယေဝ သုပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတာ ဝုတ္တာ. ဖလက္ခဏေ မဂ္ဂကိစ္စနိဗ္ဗတ္တိဝသေန ဘာဝိတတာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမုစ္ဆေဒဝိသုဒ္ဓိယောတိ မဂ္ဂဝိသုဒ္ဓိယောယေဝ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိသုဒ္ဓိယောတိ ဖလဝိသုဒ္ဓိယော ဧဝ.

186. පටිප්පස්සද්ධි වාරයෙහි 'වඩන ලද්දාහු ද වෙති, මැනවින් වඩන ලද්දාහු ද වෙති' යනුවෙන් වඩන ලද ඉන්ද්‍රියයන්ගේම මැනවින් වැඩූ බව පවසන ලදී. 'සන්සිඳුණු බව ද මැනවින් සන්සිඳුණු බව ද' යනුවෙන් සන්සිඳුණු ඉන්ද්‍රියයන්ගේම මැනවින් සන්සිඳුණු බව කියන ලදී. ඵල ක්ෂණයෙහි මාර්ග කෘත්‍යය සම්පූර්ණ වීමේ බලයෙන් වැඩූ බව හා සන්සිඳුණු බව දත යුතුය. 'සමුච්ඡේද විසුද්ධිය' යනු මාර්ග විසුද්ධියමයි. 'පටිප්පස්සද්ධි විසුද්ධිය' යනු ඵල විසුද්ධියම වේ.

ဣဒါနိ တထာ ဝုတ္တဝိဓာနာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကာရကပုဂ္ဂလဝသေန ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ကတိနံ ပုဂ္ဂလာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဝနေန ဗုဒ္ဓေါတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတော ဓမ္မကထာသဝနေန စတုသစ္စံ ဗုဒ္ဓဝါ, ဉာတဝါတိ အတ္ထော. ဣဒံ [Pg.133] ဘာဝိတိန္ဒြိယဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ. ဘာဝနာဘိသမယဝသေန ဟိ မဂ္ဂဿ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဖလက္ခဏေ ဘာဝိတိန္ဒြိယော ဟောတိ. အဋ္ဌန္နမ္ပိ အရိယာနံ တထာဂတဿ သာဝကတ္တာ ဝိသေသေတွာ အရဟတ္တဖလဋ္ဌမေဝ ဒဿေန္တော ခီဏာသဝေါတိ အာဟ. သောယေဝ ဟိ သဗ္ဗကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ ဘာဝိတိန္ဒြိယောတိ ဝုတ္တော. ဣတရေပိ ပန တံတံမဂ္ဂကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ ပရိယာယေန ဘာဝိတိန္ဒြိယာ ဧဝ. တသ္မာ ဧဝ စ စတူသု ဖလက္ခဏေသု ‘‘ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဘာဝိတာနိ စေဝ ဟောန္တိ သုဘာဝိတာနိ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တေသံ ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ အတ္ထိယေဝ, တသ္မာ တေ န နိပ္ပရိယာယေန ဘာဝိတိန္ဒြိယာ. သယံ ဘူတဋ္ဌေနာတိ အနာစရိယော ဟုတွာ သယမေဝ အရိယာယ ဇာတိယာ ဘူတဋ္ဌေန ဇာတဋ္ဌေန ဘဂဝါ. သောပိ ဟိ ဘာဝနာသိဒ္ဓိဝသေန ဖလက္ခဏေ သယမ္ဘူ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သယံ ဘူတဋ္ဌေန ဘာဝိတိန္ဒြိယော. အပ္ပမေယျဋ္ဌေနာတိ အနန္တဂုဏယောဂတော ပမာဏေတုံ အသက္ကုဏေယျဋ္ဌေန. ဘဂဝါ ဖလက္ခဏေ ဘာဝနာသိဒ္ဓိတော အပ္ပမေယျောတိ. တသ္မာယေဝ ဘာဝိတိန္ဒြိယော.

දැන් එසේ පවසන ලද විධිවිධාන සහිත ඉන්ද්‍රියයන්, ඒවා ක්‍රියාවට නංවන පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් සම්බන්ධ කර දැක්වීම පිණිස 'කතිනං පුග්ගලානං' (කවර පුද්ගලයන්ටද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'සවනේන බුද්ධෝ' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීමෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගත්, එනම් දැනගත් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. මෙය භාවිතින්ද්‍රිය (වඩන ලද ඉන්ද්‍රියයන් සහිත) බවට හේතුව දැක්වීමකි. භාවනා අභිසමය වශයෙන් (මාර්ගයෙන්) සත්‍යය අවබෝධ කළ හෙයින් ඵල ක්ෂණයෙහි 'භාවිතින්ද්‍රිය' වෙයි. අෂ්ටාර්ය පුද්ගලයන් වහන්සේලාම තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් වන බැවින්, විශේෂ කොට අර්හත් ඵලස්ථයාම දක්වමින් 'ඛීණාසවෝ' (රහතන් වහන්සේ) යැයි පැවසූහ. සියලු මාර්ග කෘත්‍යයන් නිම කළ හෙයින් උන්වහන්සේම 'භාවිතින්ද්‍රිය' යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු සේඛ පුද්ගලයන් ද ඒ ඒ මාර්ග කෘත්‍යයන් නිම කිරීමෙන් පරියාය වශයෙන් 'භාවිතින්ද්‍රිය' ම වෙති. එබැවින්ම සතර ඵල ක්ෂණයන්හිදී 'පඤ්චේන්ද්‍රියයෝ වඩන ලද්දාහු ද වෙති, මැනවින් වඩන ලද්දාහු ද වෙති' යැයි පවසන ලදී. එහෙත් එම සේඛ පුද්ගලයන්ට මතු මාර්ගයන් සඳහා ඉන්ද්‍රිය භාවනාව තවමත් ඇති බැවින්, ඔවුන් මුඛ්‍ය වශයෙන් 'භාවිතින්ද්‍රිය' නොවෙති. 'ස්වයම්භූ' අර්ථයෙන් යනු ආචාර්යවරයෙකු නොමැතිව තමා විසින්ම ආර්ය ජාතියෙන් (උපතින්ම) උපන් හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (පසේබුදුන්) ය. උන්වහන්සේ ද භාවනා සිද්ධියෙන් ඵල ක්ෂණයෙහි 'ස්වයම්භූ' නම් වෙති. මෙසේ ස්වයම්භූ අර්ථයෙන් භාවිතින්ද්‍රිය වෙති. 'අප්‍රමෙය්‍ය' අර්ථයෙන් යනු අනන්ත ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ප්‍රමාණ කළ නොහැකි අර්ථයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵල ක්ෂණයෙහි භාවනා සිද්ධියෙන් 'අප්‍රමෙය්‍ය' (අප්‍රමාණ) වන සේක. එබැවින්ම භාවිතින්ද්‍රිය නම් වන සේක.

ပဌမသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ဒုတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၁၈၇. ပုန အညံ သုတ္တန္တံ နိက္ခိပိတွာ ဣန္ဒြိယဝိဓာနံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ပဉ္စိမာနိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိကံ သုတ္တန္တံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ယေ ဟိ ကေစီတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, ဟိ-ကာရော ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါတိ လောကဝေါဟာရဝသေန ဝုတ္တံ. သမုဒယန္တိ ပစ္စယံ. အတ္ထင်္ဂမန္တိ ဥပ္ပန္နာနံ အဘာဝဂမနံ, အနုပ္ပန္နာနံ အနုပ္ပာဒံ ဝါ. အဿာဒန္တိ အာနိသံသံ. အာဒီနဝန္တိ ဒေါသံ. နိဿရဏန္တိ နိဂ္ဂမနံ. ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝံ. သမဏေသူတိ သမိတပါပေသု. သမဏသမ္မတာတိ န မယာ သမဏာတိ သမ္မတာ. ‘‘သမ္မတာ’’တိ ဝတ္တမာနကာလဝသေန ဝုစ္စမာနေ သဒ္ဒလက္ခဏဝသေန ‘‘မေ’’တိ ဧတ္ထ သာမိဝစနမေဝ ဟောတိ. ဗြာဟ္မဏေသူတိ ဗာဟိတပါပေသု. သာမညတ္ထန္တိ သမဏဘာဝဿ အတ္ထံ. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ ဗြာဟ္မဏဘာဝဿ အတ္ထံ. ဒွယေနာပိ အရဟတ္တဖလမေဝ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ သာမညတ္ထန္တိ ဟေဋ္ဌာ တီဏိ ဖလာနိ. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ အရဟတ္တဖလံ. သာမညဗြဟ္မညန္တိ ဟိ အရိယမဂ္ဂေါယေဝ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ပစ္စက္ခေယေဝ အတ္တဘာဝေ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာတိ အတ္တနာယေဝ အဓိကေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ကတွာ. ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ ပါပုဏိတွာ, နိပ္ဖာဒေတွာ ဝါ.

187. නැවතත් වෙනත් සූත්‍රයක් ඉදිරිපත් කර ඉන්ද්‍රිය විධානයන් දැක්වීමට කැමති ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'පඤ්චිමානි භික්ඛවේ' යනාදී සූත්‍රය දක්වති. එහි 'යේ හි කේචි' යන්නෙන් සියල්ලන්ම ඇතුළත් කිරීම අදහස් වේ, 'හි' කාරය පද පූරණ මාත්‍රයක් වූ නිපාතයකි. 'ශ්‍රමණයෝ හෝ බ්‍රාහ්මණයෝ හෝ' යන්න ලෝක ව්‍යවහාර වශයෙන් පවසන ලදී. 'සමුදයන්තී' යනු හේතුවයි. 'අත්ථංගමන්තී' යනු උපන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ නැතිවීම හෝ නූපන් ඒවායේ නූපදීමයි. 'අස්සාදන්තී' යනු ආනිශංසයයි. 'ආදීනවන්තී' යනු දෝෂයයි. 'නිස්සරණන්තී' යනු නික්මීම (මිදීම) යි. 'යථාභූතන්තී' යනු ස්වභාවය පරිදිය. 'ශ්‍රමණේෂු' යනු සන්සිඳවූ පාපයන් ඇති පුද්ගලයන් කෙරෙහිය. 'ශ්‍රමණ සම්මතා' යනු මා විසින් ශ්‍රමණයෝ යැයි සම්මත කරනු ලැබූවෝ නොවෙති. 'සම්මතා' යන්න වර්තමාන කාලය වශයෙන් පවසන කල්හි ශබ්ද ලක්ෂණය (ව්‍යාකරණ) අනුව 'මේ' යන්නෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියම වෙයි. 'බ්‍රාහ්මණේෂු' යනු බැහැර කරන ලද පාපයන් ඇති පුද්ගලයන් කෙරෙහිය. 'සාමඤ්ඤත්ථං' යනු ශ්‍රමණ භාවයේ අර්ථය වූ අර්හත් ඵලයයි. 'බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං' යනු බ්‍රාහ්මණ භාවයේ අර්ථය වූ අර්හත් ඵලයයි. මේ වචන දෙකෙන්ම අර්හත් ඵලයම පවසන ලදී. එසේත් නැත්නම් 'සාමඤ්ඤත්ථං' යනු පහළ ඵල තුනයි. 'බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං' යනු අර්හත් ඵලයයි. 'සාමඤ්ඤ' සහ 'බ්‍රහ්මඤ්ඤ' යනු ආර්ය මාර්ගයටම නම් වේ. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මේ ආත්මභාවයෙහිමය. 'සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා' යනු තමා විසින්ම අධික වූ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙනය. 'උපසම්පජ්ජා' යනු පැමිණ හෝ සම්පූර්ණ කරගෙන හෝ වේ.

၁၈၈. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသေ [Pg.134] ပဌမံ ဣန္ဒြိယသမုဒယာဒီနံ ပဘေဒဂဏနံ ပုစ္ဆိတွာ ပုန ပဘေဒဂဏနာ ဝိဿဇ္ဇိတာ. တတ္ထ အသီတိသတန္တိ အသီတိဥတ္တရံ သတံ. ပဏ္ဍိတေဟိ ‘‘အသီတိသတ’’န္တိ ဝုတ္တေဟိ အာကာရေဟီတိ ယောဇနာ.

188. සූත්‍ර නිද්දේසයෙහි පළමුව ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සමුදය ආදියේ ප්‍රභේද ගණන විමසා, නැවත එම ප්‍රභේද ගණන විසඳන ලදී. එහි 'අසීතිසතං' යනු එකසිය අසූවකි. පණ්ඩිතයන් විසින් 'එකසිය අසූවක්' යැයි පවසන ලද ආකාරයන්ගෙන් යුක්තය යනු මෙහි යෝජනාවයි.

ပုန ပဘေဒဂဏနာပုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမေ ဂဏနာနိဒ္ဒေသေ အဓိမောက္ခတ္ထာယာတိ အဓိမုစ္စနတ္ထာယ သဒ္ဒဟနတ္ထာယ. အာဝဇ္ဇနာယ သမုဒယောတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တဿ သမုဒယော. သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ သမုဒယောတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ပစ္စယော, သဒ္ဓံ ဥပ္ပာဒေဿာမီတိ ပုဗ္ဗဘာဂါဝဇ္ဇနံ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဥပနိဿယပစ္စယော, သဒ္ဓိန္ဒြိယဇဝနဿ အာဝဇ္ဇနံ ပဌမဿ ဇဝနဿ အနန္တရပစ္စယော, ဒုတိယဇဝနာဒီနံ ဥပနိဿယပစ္စယော. အဓိမောက္ခဝသေနာတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တအဓိမောက္ခဝသေန. ဆန္ဒဿ သမုဒယောတိ ပုဗ္ဗဘာဂါဝဇ္ဇနပစ္စယာ ဥပ္ပန္နဿ အဓိမောက္ခသမ္ပယုတ္တဿ ယေဝါပနကဘူတဿ ဓမ္မစ္ဆန္ဒဿ သမုဒယော. သော ပန သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန ပစ္စယော ဟောတိ, ဆန္ဒာဓိပတိကာလေ အဓိပတိပစ္စယော စ ဟောတိ, သောယေဝ ဒုတိယဿ အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယာသေဝနနတ္ထိဝိဂတဝသေန ပစ္စယော ဟောတိ. ဣမိနာဝ နယေန မနသိကာရဿပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ကေဝလဉှေတ္ထ မနသိကာရောတိ သာရဏလက္ခဏော ယေဝါပနကမနသိကာရော. အဓိပတိပစ္စယတာ ပနဿ န ဟောတိ. သမ္ပယုတ္တေသု ဣမေသံ ဒွိန္နံယေဝ ဂဟဏံ ဗလဝပစ္စယတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဝသေနာတိ ဘာဝနာဘိဝုဒ္ဓိယာ ဣန္ဒြိယဘာဝံ ပတ္တဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဝသေန. ဧကတ္တုပဋ္ဌာနန္တိ ဧကာရမ္မဏေ အစလဘာဝေန ဘုသံ ဌာနံ ဥပရူပရိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ပစ္စယော ဟောတိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယေ ဝုတ္တနယေနေဝ သေသိန္ဒြိယာနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧဝမေကေကဿ ဣန္ဒြိယဿ စတ္တာရော စတ္တာရော သမုဒယာတိ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝီသတိ သမုဒယာ ဟောန္တိ. ပုန စတုန္နံ သမုဒယာနံ ဧကေကသ္မိံ သမုဒယေ ပဉ္စ ပဉ္စ ဣန္ဒြိယာနိ ယောဇေတွာ ဝီသတိ သမုဒယာ ဝုတ္တာ. ပဌမဝီသတိ နာနာမဂ္ဂဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ဒုတိယဝီသတိ ဧကမဂ္ဂဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ စတ္တာလီသ အာကာရာ ဟောန္တိ. အတ္ထင်္ဂမဝါရောပိ ဣမိနာဝ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ပန အတ္ထင်္ဂမော ဣန္ဒြိယဘာဝနံ အနနုယုတ္တဿ အပ္ပဋိလဒ္ဓါ ပဋိလာဘတ္ထင်္ဂမော, ဣန္ဒြိယဘာဝနာယ ပရိဟီနဿ ပဋိလဒ္ဓပရိဟာနိ အတ္ထင်္ဂမော, ဖလပ္ပတ္တဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိအတ္ထင်္ဂမော. ဧကတ္တအနုပဋ္ဌာနန္တိ ဧကတ္တေ အနုပဋ္ဌာနံ.

නැවතත්, ප්‍රභේද හා ගණන පිළිබඳ විමසීම පෙරදැරි කරගත් සංඛ්‍යා නිර්දේශයේ ‘අධිමොක්ඛත්ථාය’ යනු තීරණය කිරීමේ අර්ථයෙන් හෙවත් ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගැනීමේ අර්ථයෙනි. ‘ආවජ්ජනාය සමුදයෝ’ යනු මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතේ හටගැනීමයි. ‘සද්ධින්ද්‍රියස්ස සමුදයෝ’ යනු ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියට ප්‍රත්‍යය වීමයි. ‘මම ශ්‍රද්ධාව උපදවන්නෙමි’ යි යන පූර්වභාග ආවජ්ජනය ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් වේ. ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය සහිත ජවනයට පෙර ඇති වන ආවජ්ජනය පළමු ජවනයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් ද, දෙවන ජවනයාදියේ සිට ඉදිරියට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් ද වේ. ‘අධිමොක්ඛවසෙන’ යනු ඡන්දය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අධිමොක්ඛය (තීරණය) මගිනි. ‘ඡන්දස්ස සමුදයෝ’ යනු පූර්වභාග ආවජ්ජන ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්, අධිමොක්ඛය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ, යේවාපනක වශයෙන් ඇති වූ ධර්මච්ඡන්දයේ හටගැනීමයි. එම ඡන්දය ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියට සහජාත, අන්‍යමඤ්ඤ, නිස්සය, සම්ප්‍රයුක්ත, අත්ථි සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපකාර වේ. ඡන්දය අධිපති වන කාලයෙහි එය අධිපති ප්‍රත්‍යයක් ද වේ. එම ඡන්දයම දෙවන ජවනයට අනන්තර, සමනන්තර, අනන්තරූපනිස්සය, ආසේවන, නත්ථි සහ විගත වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම මනසිකාරයට ද යෝජනා කළ යුතුය. මෙහි මනසිකාරය යනු සිහිපත් කරන ලක්ෂණය ඇති යේවාපනක මනසිකාරයයි. එහෙත් එයට අධිපති ප්‍රත්‍යය භාවයක් නැත. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අතරින් බලවත් ප්‍රත්‍යයන් වන බැවින් මෙම දෙදෙනා (ඡන්දය හා මනසිකාරය) පමණක් ගන්නා ලද බව දත යුතුය. ‘සද්ධින්ද්‍රියස්ස වසේන’ යනු භාවනා වර්ධනයෙන් ඉන්ද්‍රිය බවට පත් වූ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය මගිනි. ‘ඒකත්තුපට්ඨානං’ යනු එක් අරමුණක අකම්පිතව මැනවින් පිහිටීමයි; එය ඉහළ ඉහළ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියන්ගේ වැඩීමට ප්‍රත්‍යය වේ. ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියෙහි කී ක්‍රමයෙන්ම සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් ගැන ද දත යුතුය. මෙසේ එක් එක් ඉන්ද්‍රියයකට සමුදයන් සතර බැගින් පඤ්චේන්ද්‍රියයන්ට සමුදයන් විස්සක් වේ. නැවතත් සතර ආකාර වූ සමුදයන්ගෙන් එක් එක් සමුදයකට ඉන්ද්‍රිය පහ බැගින් යොදා සමුදයන් විස්සක් පවසන ලදී. පළමු විස්ස නානා මාර්ග වශයෙන් ද, දෙවන විස්ස එක් මාර්ගයක් වශයෙන් ද දත යුතු යැයි පවසති. මෙසේ ආකාර හතළිහක් වේ. අත්ථංගම වාරය ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. එම අත්ථංගමය (නිරුද්ධ වීම) නම්, ඉන්ද්‍රිය භාවනාවෙහි නොයෙදෙන්නාට (ආවජ්ජන හා ඉන්ද්‍රිය) නොලැබීම නමැති අත්ථංගමය ද, ඉන්ද්‍රිය භාවනාවෙන් පිරිහුණු තැනැත්තාට ලැබුණු දෙය පිරිහීම නමැති අත්ථංගමය ද, ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාට කෙලෙස් සංසිඳීම නමැති අත්ථංගමය ද වේ. ‘ඒකත්තඅනුපට්ඨානං’ යනු ඒකත්ව අරමුණෙහි නොපිහිටීමයි.

က. အဿာဒနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ක. ආස්වාද නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၈၉. အဿာဒနိဒ္ဒေသေ [Pg.135] အဿဒ္ဓိယဿ အနုပဋ္ဌာနန္တိ အဿဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော သဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ပသာဒနီယသုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခတော တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရံ ဗဟုလီကရောတော စ အဿဒ္ဓိယဿ အနုပဋ္ဌာနံ ဟောတိ. အဿဒ္ဓိယပရိဠာဟဿ အနုပဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ အဿဒ္ဓဿ သဒ္ဓါကထာယ ပဝတ္တမာနာယ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ အဿဒ္ဓိယပရိဠာဟော. အဓိမောက္ခစရိယာယ ဝေသာရဇ္ဇန္တိ သဒ္ဓါဝတ္ထုဝသေန ဝါ ဘာဝနာယ ဝါ ဝသိပ္ပတ္တဿ သဒ္ဓါပဝတ္တိယာ ဝိသာရဒဘာဝေါ ဟောတိ. သန္တော စ ဝိဟာရာဓိဂမောတိ သမထဿ ဝါ ဝိပဿနာယ ဝါ ပဋိလာဘော. သုခံ သောမနဿန္တိ ဧတ္ထ စေတသိကသုခဘာဝဒဿနတ္ထံ သောမနဿဝစနံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဋ္ဌိတပဏီတရူပဖုဋ္ဌကာယဿ ကာယိကသုခမ္ပိ လဗ္ဘတိယေဝ. သုခသောမနဿဿ ပဓာနဿာဒတ္တာ ‘‘အယံ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဿာဒေါ’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. ဣမိနာဝ နယေန သေသိန္ဒြိယဿာဒါပိ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

189. ආස්වාද නිර්දේශයෙහි ‘අස්සද්ධියස්ස අනුපට්ඨානං’ යනු ශ්‍රද්ධාව නැති පුද්ගලයන් දුරු කරන්නා වූ, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කරන්නා වූ, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර දේශනා මෙනෙහි කරන්නා වූ සහ එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කරන්නා වූ තැනැත්තාට අශ්‍රද්ධාව ඇති නොවීමයි. ‘අස්සද්ධියපරිළාහස්ස අනුපට්ඨානං’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයෙකුට ශ්‍රද්ධාව පිළිබඳ කතා පවත්වන විට දුක්ඛ දෝමනස්සයන් හටගනී. මෙය ‘අශ්‍රද්ධාව නිසා ඇති වන දැවිල්ලයි’ (අස්සද්ධිය පරිළාහ). ‘අධිමොක්ඛචරියාය වේසාරජ්ජං’ යනු ශ්‍රද්ධාවට වස්තු වූ රත්නත්‍රය කෙරෙහි හෝ භාවනාව කෙරෙහි හෝ වසීභාවයට පත් වූවහුට ශ්‍රද්ධාවේ පැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් ඇති වන විශාරද බවයි. ‘සන්තෝ ච විහාරාධිගමෝ’ යනු සමථ හෝ විපස්සනා භාවනා ප්‍රතිලාභයයි. ‘සුඛං සෝමනස්සං’ යන්නෙහි සෝමනස්ස යන වචනය යෙදුවේ චෛතසික සුඛය දැක්වීම පිණිසයි. ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය නිසා හටගත් ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් ස්පර්ශ වූ ශරීරයක් ඇති තැනැත්තාට කායික සුඛය ද ලැබෙන්නේමය. සුඛ-සෝමනස්සය ප්‍රධාන ආස්වාදය වන බැවින් ‘මෙය ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියෙහි ආස්වාදයයි’ කියා විශේෂ කොට පවසන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ආස්වාදයන් ද යොදා දත යුතුය.

ခ. အာဒီနဝနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ඛ. ආදීනව නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၉၀. အာဒီနဝနိဒ္ဒေသေ အနိစ္စဋ္ဌေနာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အနိစ္စဋ္ဌေန. သော အနိစ္စဋ္ဌော သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အာဒီနဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေ သမုဒယတ္ထင်္ဂမဿာဒါဒီနဝါ လောကိယဣန္ဒြိယာနမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

190. ආදීනව නිර්දේශයෙහි ‘අනිච්චට්ඨේනාති’ යනු ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියෙහි අනිත්‍ය ස්වභාවය නිසාය. එම අනිත්‍ය ස්වභාවය ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියෙහි ආදීනවය යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි දෙකෙහි (දුක්ඛ, අනත්ත) ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙම සමුදය, අත්ථංගම, ආස්වාද හා ආදීනවයන් ලෞකික ඉන්ද්‍රියයන්ටම අදාළ වන බව දත යුතුය.

ဂ. နိဿရဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ග. නිස්සරණ නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၉၁. နိဿရဏနိဒ္ဒေသေ အဓိမောက္ခဋ္ဌေနာတိအာဒီသု ဧကေကသ္မိံ ဣန္ဒြိယေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ပဉ္စဝီသတိ နိဿရဏာနိ မဂ္ဂဖလဝသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တတ္ထ တတော ပဏီတတရသဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ပဋိလာဘာတိ တတော ဝိပဿနာက္ခဏေ ပဝတ္တသဒ္ဓိန္ဒြိယတော မဂ္ဂက္ခဏေ ပဏီတတရဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ပဋိလာဘဝသေန. ပုရိမတရသဒ္ဓိန္ဒြိယာ နိဿဋံ ဟောတီတိ တသ္မိံ မဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပုရိမတရတော ဝိပဿနာက္ခဏေ ပဝတ္တသဒ္ဓိန္ဒြိယတော နိက္ခန္တံ ဟောတိ. ဣမိနာဝ နယေန ဖလက္ခဏေ သဒ္ဓိန္ဒြိယမ္ပိ ဥဘယတ္ထ သေသိန္ဒြိယာနိပိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

191. නිස්සරණ නිර්දේශයෙහි ‘අධිමොක්ඛට්ඨේන’ ආදී පදවලින්, එක් එක් ඉන්ද්‍රියයකට පහ බැගින් ඉන්ද්‍රිය පහට නිස්සරණයන් (මිදීම්) විසි පහක් මාර්ග-ඵල වශයෙන් දක්වන ලදී. එහි ‘තතෝ පණීතතරසද්ධින්ද්‍රියස්ස පටිලාභා’ යනු විපස්සනා අවස්ථාවේ පැවති ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියට වඩා මාර්ග අවස්ථාවේදී අතිශයින් ප්‍රණීත වූ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියක් ලැබීමයි. ‘පුරිමතරසද්ධින්ද්‍රියා නිස්සටං හෝතී’ යනු එම මාර්ග ක්ෂණයෙහි ඇති ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය පෙර පැවති විපස්සනා ක්ෂණයෙහි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියෙන් නික්මුණක් (මිදුණක්) වන බවයි. මෙම ක්‍රමයෙන්ම ඵල ක්ෂණයෙහි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ද, අවස්ථා දෙකෙහිම සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් ද යොදාගත යුතුය.

၁၉၂. ပုဗ္ဗဘာဂေ [Pg.136] ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိအဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန အဋ္ဌ နိဿရဏာနိ, အနိစ္စာနုပဿနာဒိအဋ္ဌာရသမဟာဝိပဿနာဝသေန အဋ္ဌာရသ နိဿရဏာနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒိဝသေန အဋ္ဌ လောကုတ္တရနိဿရဏာနိ. ဧဝံ ဈာနသမာပတ္တိမဟာဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဝသေန စတုတ္တိံသ နိဿရဏာနိ ပုရိမပုရိမသမတိက္ကမတော နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. နေက္ခမ္မေ ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိအာဒီနိ ပန သတ္တတိံသ နိဿရဏာနိ ပဋိပက္ခပဟာနဝသေန ပဋိပက္ခတော နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တတ္ထ နေက္ခမ္မာဒီသု သတ္တသု သတ္တ နိဿရဏာနိ ဥပစာရဘူမိဝသေန ဝုတ္တာနိ, ဖလာနိ ပန ပဋိပက္ခပဟာနာဘာဝတော န ဝုတ္တာနိ.

192. ‘පුබ්බභාගේ පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියේහි’ යනු පළමු ධ්‍යානයට පිවිසීමේදී (උපචාර) පවතින ඉන්ද්‍රිය පහ මගින්, ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සිට අෂ්ට සමාපත්ති දක්වා අට වැදෑරුම් නිස්සරණයන් ද, අනිච්චානුපස්සනා ආදී දහඅට මහා විපස්සනා වශයෙන් දහඅට වැදෑරුම් නිස්සරණයන් ද, සෝතාපත්ති මග ආදී වශයෙන් අට වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර නිස්සරණයන් ද යනුවෙනි. මෙසේ ධ්‍යාන සමාපත්ති, මහා විපස්සනා, මාර්ග සහ ඵල වශයෙන් නිස්සරණයන් තිස් හතරක් පූර්ව පූර්ව අවස්ථාවන් ඉක්මවා යාමෙන් දක්වන ලදී. ‘නෙක්ඛම්මේ පඤ්චින්ද්‍රියානි’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන තිස් හතක් වූ නිස්සරණයන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් (කාමච්ඡන්ද ආදිය) ප්‍රහාණය කිරීමේ අනුසාරයෙන් දක්වන ලදී. එහි නෙක්ඛම්ම ආදී කරුණු හතෙහි නිස්සරණයන් හතක් උපචාර භූමි වශයෙන් පවසන ලදී. එහෙත් ඵලයන්හි ප්‍රතිපක්ෂ ප්‍රහාණයක් නොමැති බැවින් ඒවා මෙහි (ප්‍රහාණ වශයෙන්) වදාරා නැත.

၁၉၃. ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေဟီတိ ယာဝ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါ ဒိဋ္ဌိယာ သဟ ဧကသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဌိတာတိ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာ. တေဟိ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေဟိ. ဩဠာရိကေဟီတိ ထူလေဟိ ကာမရာဂဗျာပါဒေဟိ. အဏုသဟဂတေဟီတိ သုခုမဘူတေဟိ ကာမရာဂဗျာပါဒေဟိယေဝ. သဗ္ဗကိလေသေဟီတိ ရူပရာဂါဒီဟိ. တေသု ဟိ ပဟီနေသု သဗ္ဗကိလေသာ ပဟီနာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗကိလေသေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝုတ္တတ္ထာနိ ပနေတ္ထ ပဒါနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနေဝါတိ. သဗ္ဗေသညေဝ ခီဏာသဝါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ ‘‘အဓိမောက္ခဋ္ဌေနာ’’တိအာဒီသု ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေသု ဌာနေသု တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ခီဏာသဝါနံ ယထာယောဂံ တတော တတော နိဿဋာနိ ဟောန္တိ. ဣမသ္မိံ ဝါရေ ပဌမံ ဝုတ္တနယာ ဧဝ ယထာယောဂံ ခီဏာသဝဝသေန ဝုတ္တာ.

193. "දිට්ඨෙකට්ඨෙහී" යනු සෝතාපත්ති මාර්ගය දක්වා දෘෂ්ටිය (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය) සමඟ එක් පුද්ගලයෙකු තුළ පවතින බැවින් දිට්ඨෙකට්ඨ නම් වේ. ඒ දිට්ඨෙකට්ඨයන් මගිනි. "ඕළාරිකෙහි" යනු රළු වූ කාමරාග හා ව්‍යාපාද කෙලෙස්ය. "අනුසහගතෙහි" යනු සියුම් ලෙස පවතින ඒ කාමරාග හා ව්‍යාපාදයන් ම ය. "සබ්බකිලේසෙහි" යනු රූපරාග ආදියයි. සැබවින් ම ඒවා ප්‍රහීණ වූ කල්හි සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ වූයේ වන බැවින් "සියලු කෙලෙස්වලින්" යැයි පවසන ලදී. මෙහි සඳහන් නොවූ අර්ථ ඇති පදයන් යට විස්තර කරන ලද අර්ථ ඇත්තාහු ම ය. "සියලු ම රහතන් වහන්සේලාට ඒ ඒ තැන්හි පංච ඉන්ද්‍රියයෝ වෙති" යන දෙවන වාරයෙහි, අධිමොක්ඛ ලක්ෂණය ආදී වශයෙන් කලින් සඳහන් කළ ස්ථානයන්හි ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුව බුදු, පසේබුදු සහ ශ්‍රාවක රහතන් වහන්සේලාගේ පංච ඉන්ද්‍රියයන් ඒ ඒ කෙලෙස්වලින් මිදුණාහු වෙති. මෙම වාරයෙහි පළමුව පැවසූ ක්‍රමය ම යථා පරිදි රහතන් වහන්සේලාගේ වශයෙන් විස්තර කරන ලදී.

ကထံ ပနေတာနိ နိဿရဏာနိ အသီတိသတံ ဟောန္တီတိ? ဝုစ္စတေ – မဂ္ဂဖလဝသေန ဝုတ္တာနိ ပဉ္စဝီသတိ, သမတိက္ကမဝသေန ဝုတ္တာနိ စတုတ္တိံသ, ပဋိပက္ခဝသေန ဝုတ္တာနိ သတ္တတိံသာတိ ပဌမဝါရေ သဗ္ဗာနိ ဆန္နဝုတိ နိဿရဏာနိ ဟောန္တိ, ဧတာနိယေဝ ဒုတိယဝါရေ ခီဏာသဝါနံ ဝသေန ဒွါဒသသု အပနီတေသု စတုရာသီတိ ဟောန္တိ. ဣတိ ပုရိမာနိ ဆန္နဝုတိ, ဣမာနိ စ စတုရာသီတီတိ အသီတိသတံ ဟောန္တိ. ကတမာနိ ပန ဒွါဒသ ခီဏာသဝါနံ အပနေတဗ္ဗာနိ? သမတိက္ကမတော ဝုတ္တေသု မဂ္ဂဖလဝသေန ဝုတ္တာနိ အဋ္ဌ နိဿရဏာနိ, ပဋိပက္ခတော ဝုတ္တေသု မဂ္ဂဝသေန ဝုတ္တာနိ စတ္တာရီတိ ဣမာနိ ဒွါဒသ အပနေတဗ္ဗာနိ. အရဟတ္တဖလဝသေန ဝုတ္တာနိ ကသ္မာ အပနေတဗ္ဗာနီတိ စေ? သဗ္ဗပဌမံ ဝုတ္တာနံ ပဉ္စဝီသတိယာ နိဿရဏာနံ မဂ္ဂဖလဝသေနေဝ လဗ္ဘနတော. အရဟတ္တဖလဝသေန နိဿရဏာနိ ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ[Pg.137]. ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမံ ပန ဖလသမာပတ္တိံ ဥပရိမာ ဥပရိမာ န သမာပဇ္ဇန္တိယေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ တီဏိပိ ဖလာနိ န လဗ္ဘန္တိယေဝ. ဈာနသမာပတ္တိဝိပဿနာနေက္ခမ္မာဒီနိ စ ကိရိယာဝသေန လဗ္ဘန္တိ. ပဉ္စပိ စေတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ပုဗ္ဗမေဝ ပဋိပက္ခာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တာ ပဋိပက္ခတော နိဿဋာနေဝ ဟောန္တီတိ.

මෙම නිස්සරණයන් (මිදීම්) එක්සිය අසූවක් වන්නේ කෙසේද? මෙසේ කියනු ලැබේ - මාර්ග ඵල වශයෙන් දේශනා කළ නිස්සරණ 25ක් ද, සමතික්කම (ඉක්මවා යාම) වශයෙන් දේශනා කළ නිස්සරණ 34ක් ද, ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ ධර්ම) වශයෙන් දේශනා කළ නිස්සරණ 37ක් ද වශයෙන් පළමු වාරයෙහි සියලු නිස්සරණ 96ක් වේ. ඒවා ම දෙවන වාරයෙහි රහතන් වහන්සේලාගේ වශයෙන් දොළොසක් ඉවත් කළ විට අසූ හතරක් (84) වේ. මෙසේ පෙර සඳහන් කළ 96 සහ මෙම 84 එකතු වූ විට 180ක් වේ. රහතන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් ඉවත් කළ යුතු දොළොස (12) මොනවාද? සමතික්කම වශයෙන් පැවසූ නිස්සරණ අතරින් මාර්ග ඵල වශයෙන් පැවසූ නිස්සරණ 8ක් ද, ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් පැවසූ ඒවා අතරින් මාර්ග වශයෙන් පැවසූ නිස්සරණ 4ක් ද යන මේ දොළොස ඉවත් කළ යුතුය. අර්හත් ඵල වශයෙන් පැවසූ නිස්සරණ ඉවත් කරන්නේ කුමක් නිසාද? මුලින් ම පැවසූ නිස්සරණ 25 තුළ ම මාර්ග ඵල වශයෙන් ඒවා ලැබෙන බැවිනි. අර්හත් ඵල වශයෙන් වූ නිස්සරණ කලින් ම පවසා ඇත. එසේ ම පහළ පහළ ඵල සමාපත්තීන්ට උසස් උසස් ආර්ය පුද්ගලයෝ සම නොවැදෙන බැවින්, රහතන් වහන්සේලාට පහළ ඵල තුන නොලැබේ. ධ්‍යාන සමාපත්ති, විදර්ශනා, නෙක්ඛම්ම ආදිය ක්‍රියා සිතේ වශයෙන් රහතන් වහන්සේලාට ලැබේ. මෙම ඉන්ද්‍රිය පහ ම මීට පෙර ම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සන්සිඳීම නිසා ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් මිදුණාහු ම වෙති.

ဒုတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සූත්‍රාන්ත නිර්දේශයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. တတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

3. තුන්වන සූත්‍රාන්ත නිර්දේශයේ වර්ණනාව.

၁၉၄. ပုန အညံ သုတ္တန္တံ နိက္ခိပိတွာ ဣန္ဒြိယဝိဓာနံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ပဉ္စိမာနိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သောတာပတ္တိယင်္ဂေသူတိ ဧတ္ထ သောတော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, သောတဿ အာပတ္တိ ဘုသံ ပါပုဏနံ သောတာပတ္တိ, သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂါနိ သမ္ဘာရာနိ သောတာပတ္တိအင်္ဂါနိ. သောတာပန္နတာယ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိလာဘအင်္ဂါနိ. သပ္ပုရိသသံသေဝေါ သောတာပတ္တိအင်္ဂံ, သဒ္ဓမ္မဿဝနံ သောတာပတ္တိအင်္ဂံ, ယောနိသောမနသိကာရော သောတာပတ္တိအင်္ဂံ, ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ သောတာပတ္တိအင်္ဂံ, ဣမာနိ စတ္တာရိ သောတာပတ္တိအင်္ဂါနိ. သေသာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ ဧဝ. ဣဒဉ္စ ဣမေသံ ဣန္ဒြိယာနံ သကဝိသယေ ဇေဋ္ဌကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ရာဇာတိရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု ‘‘နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဣမေသံ ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဒုတိယဿ တတိယဿ စတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဣမေသံ ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရောဝ, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဣမေသံ ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ သဒ္ဓါပဉ္စမကေသု ဣန္ဒြိယေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ[Pg.138], ဧဝံ သောတာပတ္တိအင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနာနိ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တီတိ.

194. නැවතත් වෙනත් සූත්‍රයක් ඉදිරිපත් කරමින් ඉන්ද්‍රිය විභාගය විස්තර කරනු කැමති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ "මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය පහකි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සෝතාපත්ති අංගයන්හි' යන්නෙහි 'සෝත' යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. ඒ මාර්ගයට පැමිණීම (ඇතුළු වීම) සෝතාපත්ති නම් වේ. සෝතාපත්තිය සඳහා වන උපකාරක ධර්ම සෝතාපත්ති අංග වේ. එනම් සෝතාපන්න භාවය සඳහා පූර්ව භාගයෙහි ලැබිය යුතු අංගයන් ය. සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝමනසිකාරය සහ ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය යන මේවා සෝතාපත්ති අංග සතරයි. සෙසු පදයන් යට විස්තර කළ පරිදි ම වේ. මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ මේ ඉන්ද්‍රියයන් තම තමන්ගේ විෂය පථයෙහි ජ්‍යෙෂ්ඨ (ප්‍රධාන) වන බව දැක්වීමට ය. නිදසුනක් ලෙස, සිටු පුත්‍රයන් සිවුදෙනෙකු සහ රජු යන පස්දෙනා මිතුරන් වී "නැකත් ක්‍රීඩා කරමු" යැයි වීදියට බැස, පළමු සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසට ගිය කල අනෙක් සිවුදෙනා නිහඬව සිටිති; නිවසේ හිමිකරු ම "මොවුන්ට කෑම බීම දෙන්න, සුවඳ මල් හා ආභරණ දෙන්න" යැයි නිවස මෙහෙයවයි. දෙවන, තෙවන හා සිව්වන සිටු පුත්‍රයන්ගේ නිවෙස්වලදී ද එසේම ය. අවසානයේ රජුගේ මාලිගයට ගිය කල රජු හැම තැනම අධිපති වුව ද, ඒ අවස්ථාවේ තම නිවසේ සිට මිතුරන්ට සංග්‍රහ කිරීමට නියෝග කරයි. එමෙන්ම, ශ්‍රද්ධාව ඇතුළු පංච ඉන්ද්‍රියයන් එක් අරමුණක උපදින කල්හි ද, සෝතාපත්ති අංගයන්ට පැමිණි විට අධිමොක්ඛ ලක්ෂණය ඇති සද්ධින්ද්‍රිය ම ප්‍රධාන වේ, පෙරගමන්කරු වේ; සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුගමනය කරයි. සම්මප්පධානවලදී ප්‍රග්ගහ ලක්ෂණය ඇති විරියින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. සතිපට්ඨානවලදී උපට්ඨාන ලක්ෂණය ඇති සතින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. ධ්‍යානයන්ට පැමිණි විට අවික්ඛේප ලක්ෂණය ඇති සමාධින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. අවසානයේ ආර්ය සත්‍යයන්ට පැමිණි විට ප්‍රජානන ලක්ෂණය ඇති පඤ්ඤින්ද්‍රිය ම ප්‍රධාන වේ, සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුගමනය කරති.

က. ပဘေဒဂဏနနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ප්‍රභේද ගණන නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

၁၉၅. သုတ္တန္တဿ ပဘေဒဂဏနာပုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမေဝ ပဘေဒဂဏနနိဒ္ဒေသေ သပ္ပုရိသသံသေဝေတိ သောဘနာနံ ပုရိသာနံ သမ္မာ သေဝနေ. အဓိမောက္ခာဓိပတေယျဋ္ဌေနာတိ အဓိမောက္ခသင်္ခါတေန သေသိန္ဒြိယေသု အဓိပတိဘာဝဋ္ဌေန, သေသိန္ဒြိယာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. သဒ္ဓမ္မသဝနေတိ သတံ ဓမ္မော, သောဘနော ဝါ ဓမ္မောတိ သဒ္ဓမ္မော. တဿ သဒ္ဓမ္မဿ သဝနေ. ယောနိသောမနသိကာရေတိ ဥပါယေန မနသိကာရေ. ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယာတိ ဧတ္ထ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မေ အနုဂတော ဓမ္မော ဓမ္မာနုဓမ္မော, သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတဿ ဓမ္မာနုဓမ္မဿ ပဋိပတ္တိ ပဋိပဇ္ဇနံ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ. သမ္မပ္ပဓာနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

195. සූත්‍රන්තයේ ප්‍රභේද ගණනාව පිළිබඳ විමසීම පෙරදැරි කොට ගෙන ඇති ප්‍රභේද විවරණයේදී 'සප්පුරිසසංසේව' යනු ශෝභන වූ (සත්පුරුෂ) පුද්ගලයන් මැනවින් ඇසුරු කිරීමයි. 'අධිමොක්ඛාධිපතෙය්‍යට්ඨේන' යනු අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක විශ්වාසය) නම් වූ සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහි අධිපති බවේ අර්ථයෙන් සහ සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ට පෙරගමන්කරු වීමේ අර්ථයෙනි. 'සද්ධම්මසවන' යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය හෙවත් යහපත් ධර්මය වන සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමයි. 'යෝනිසෝමනසිකාර' යනු නිවැරදි උපක්‍රමයකින් යුතුව මෙනෙහි කිරීමයි. 'ධම්මානුධම්මපටිපත්ති' යන්නෙහි නවලෝකුත්තර ධර්මයට අනුකූල වූ ධර්මය අනුධර්මයයි. සීල, සමාධි, ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුකූල ප්‍රතිපදාවෙහි නියැලීම ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපත්තියයි. සම්මප්පධාන ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ခ. စရိယာဝါရဝဏ္ဏနာ

චරියාවාර වර්ණනාව.

၁၉၆. စရိယာဝါရေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလံ ပဌမဝါရော ဣန္ဒြိယာနံ ဥပ္ပာဒနကာလဝသေန ဝုတ္တော, စရိယာဝါရော ဥပ္ပန္နာနံ အာသေဝနကာလဝသေန စ ပါရိပူရိကာလဝသေန စ ဝုတ္တော. စရိယာ ပကတိ ဥဿန္နတာတိ ဟိ အတ္ထတော ဧကံ.

196. චරියාවාරයෙහි ද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. කෙසේ වුවත්, පළමු වාරය ඉන්ද්‍රියයන් උපදින කාලය අනුව පවසා ඇති අතර, චරියාවාරය උපන් ඉන්ද්‍රියයන් ඇසුරු කරන කාලය අනුව සහ පරිපූර්ණත්වයට පත්වන කාලය අනුව පවසා ඇත. 'චරියා', 'පකති' සහ 'උස්සන්නතා' යන වචන අර්ථයෙන් සමාන වේ.

စာရဝိဟာရနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

චාර විහාර නිර්දේශ වර්ණනාව.

၁၉၇. ဣဒါနိ [Pg.139] စရိယာသမ္ဗန္ဓေနေဝ စာရဝိဟာရနိဒ္ဒေသဝသေန အပရေန ပရိယာယေန ဣန္ဒြိယဝိဓာနံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော စာရော စ ဝိဟာရော စာတိအာဒိကံ ဥဒ္ဒေသံ ဥဒ္ဒိသိတွာ တဿ နိဒ္ဒေသမာဟ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ တာဝ ယထာ စရန္တံ ဝိဟရန္တံ ဝိညူ သဗြဟ္မစာရီ ဂမ္ဘီရေသု ဌာနေသု ဩကပ္ပေယျုံ – အဒ္ဓါ အယမာယသ္မာ ပတ္တော ဝါ ပါပုဏိဿတိ ဝါတိ, တထာ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နဿ စာရော စ ဝိဟာရော စ ဝိညူဟိ သဗြဟ္မစာရီဟိ အနုဗုဒ္ဓေါ ဟောတိ ပဋိဝိဒ္ဓေါတိ ဥဒ္ဒေသဿ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသေ စရိယာ စာရောယေဝ. စာရော စရိယာတိ ဟိ အတ္ထတော ဧကံ. တသ္မာ ‘‘စာရော’’တိပဒဿ နိဒ္ဒေသေ ‘‘စရိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣရိယာပထစရိယာတိ ဣရိယာပထာနံ စရိယာ, ပဝတ္တနန္တိ အတ္ထော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာယတနစရိယာ ပန အာယတနေသု သတိသမ္ပဇညာနံ စရိယာ. ပတ္တီတိ ဖလာနိ. တာနိ ဟိ ပါပုဏိယန္တီတိ ‘‘ပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. သတ္တလောကဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာ အတ္ထာ လောကတ္ထာတိ အယံ ဝိသေသော.

197. දැන් චරියාව හා සම්බන්ධ වූම චාර සහ විහාර නිර්දේශ වශයෙන් වෙනත් ක්‍රමයකින් ඉන්ද්‍රිය විධානයන් දැක්වීමට කැමතිව 'චාරය හා විහාරය' යනාදී උද්දේශය දක්වා එහි විස්තරය පවසයි. එහි උද්දේශයෙහි පළමුව, යම් අයුරකින් හැසිරෙන, වෙසෙන තැනැත්තා ගැන නුවණැති සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ගැඹුරු කරුණුවලදී මෙසේ විශ්වාස කරත්ද - "ඒකාන්තයෙන්ම මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ධ්‍යානාදිය ලබා ඇත, නැතහොත් ලබනු ඇත" යනුවෙනි. එලෙසින්ම ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුත් තැනැත්තාගේ හැසිරීම හා විහරණය නුවණැති සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් අනුබුද්ධ (අනුමානයෙන් වටහා ගත්) සහ පටිවිද්ධ (ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් වටහා ගත්) වේ යන්න උද්දේශයේ සම්බන්ධයයි. උද්දේශ නිර්දේශයෙහි චරියාව යනු චාරයම වේ. 'චාර' සහ 'චරියා' යනු අර්ථයෙන් එකමය. එබැවින් 'චාර' යන පදයේ නිර්දේශයේදී 'චරියා' යැයි කියන ලදී. 'ඉරියාපථචරියා' යනු ඉරියව් පැවැත්වීමයි. සෙසු තැන්වලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ආයතන චරියාව යනු ආයතනයන්හි සති සහ සම්පජඤ්ඤයන්ගේ හැසිරීමයි. 'පත්ති' යනු ඵලයන්ය. ඒවා ලඟා කර ගන්නා බැවින් 'පත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. සත්ව ලෝකයාගේ මෙලොව හා පරලොව යහපත 'ලෝකත්ථ' (ලෝකාර්ථ) නම් වේ. මෙය චරියා තුනෙහි විශේෂත්වයයි.

ဣဒါနိ တာသံ စရိယာနံ ဘူမိံ ဒဿေန္တော စတူသု ဣရိယာပထေသူတိအာဒိမာဟ. သတိပဋ္ဌာနေသူတိ အာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနေသု. သတိပဋ္ဌာနေသုပိ ဝုစ္စမာနေသု သတိတော အနညာနိ ဝေါဟာရဝသေန အညာနိ ဝိယ ကတွာ ဝုတ္တံ. အရိယသစ္စေသူတိ ပုဗ္ဗဘာဂလောကိယသစ္စဉာဏေန ဝိသုံ ဝိသုံ သစ္စပရိဂ္ဂဟဝသေန ဝုတ္တံ. အရိယမဂ္ဂေသု သာမညဖလေသူတိ စ ဝေါဟာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ပဒေသေတိ လောကတ္ထစရိယာယ ဧကဒေသေ. နိပ္ပဒေသတော ဟိ လောကတ္ထစရိယံ ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ကရောန္တိ. ပုန တာ ဧဝ စရိယာယော ကာရကပုဂ္ဂလဝသေန ဒဿေန္တော ပဏိဓိသမ္ပန္နာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဏိဓိသမ္ပန္နာ နာမ ဣရိယာပထာနံ သန္တတ္တာ ဣရိယာပထဂုတ္တိယာ သမ္ပန္နာ အကမ္ပိတဣရိယာပထာ ဘိက္ခုဘာဝါနုရူပေန သန္တေန ဣရိယာပထေန သမ္ပန္နာ. ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနန္တိ စက္ခာဒီသု ဆသု ဣန္ဒြိယေသု အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ ပဝတ္တဧကေကဒွါရဝသေန ဂုတ္တံ ဒွါရံ ဧတေသန္တိ ဂုတ္တဒွါရာ. တေသံ ဂုတ္တဒွါရာနံ. ဒွါရန္တိ စေတ္ထ ဥပ္ပတ္တိဒွါရဝသေန စက္ခာဒယော ဧဝ. အပ္ပမာဒဝိဟာရီနန္တိ သီလာဒီသု အပ္ပမာဒဝိဟာရဝတံ. အဓိစိတ္တမနုယုတ္တာနန္တိ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘာဝေန အဓိစိတ္တသင်္ခါတံ သမာဓိမနုယုတ္တာနံ. ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာနန္တိ နာမရူပဝဝတ္ထာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဂေါတြဘု, တာဝ ပဝတ္တေန ဉာဏေန [Pg.140] သမ္ပန္နာနံ. သမ္မာပဋိပန္နာနန္တိ စတုမဂ္ဂက္ခဏေ. အဓိဂတဖလာနန္တိ စတုဖလက္ခဏေ.

දැන් ඒ චරියාවන්ගේ විෂය පථය පෙන්වමින් 'සතර ඉරියව්වලදී' යනාදිය පැවසීය. 'සතිපට්ඨානවල' යනු අරමුණු වූ සතිපට්ඨානවලයි. සතිපට්ඨානයන් ගැන කියවෙන විට, ඒවා සතියට වඩා අන්‍ය නොවන නමුත් ව්‍යවහාරය සඳහා අන්‍ය දේ මෙන් දක්වා ඇත. 'ආර්ය සත්‍යයන්හි' යනු මාර්ගයට පූර්වභාග ලෞකික සත්‍ය ඥානයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් සත්‍යයන් පිරිසිඳ ගැනීමේ අර්ථයෙන් පවසා ඇත. 'ආර්ය මාර්ගයන්හි' සහ 'ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන්හි' යන්න ව්‍යවහාරයක් ලෙසම පවසා ඇත. 'පදයන්හි' යනු ලෝකාර්ථ චරියාවේ එක් කොටසකයි. සම්පූර්ණයෙන්ම ලෝකාර්ථ චරියාව කරනු ලබන්නේ බුදුවරුන්ම පමණි. නැවතත් ඒ චරියාවන්ම සිදු කරන පුද්ගලයන් වශයෙන් දක්වමින් 'පණිධිසම්පන්නානං' (ප්‍රණිධියෙන් යුත් අයට) යනාදිය පැවසීය. එහි ප්‍රණිධිසම්පන්න යනු ඉරියව් ශාන්ත වූ බැවින් ඉරියව් සංවරයෙන් යුත්, කම්පා නොවන ඉරියව් ඇති, භික්ෂු භාවයට අනුකූල ශාන්ත ඉරියව්වලින් යුක්ත වූවෝය. 'ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති' යනු ඇස ආදී සය ඉන්ද්‍රියයන්හි තම තමන්ගේ විෂයයන් කෙරෙහි පවතින එක් එක් ද්වාරයන්ගෙන් යුත් සංවර වූ ද්වාර ඇති පුද්ගලයන්ටයි. 'ද්වාර' යනු මෙහි උපදින ද්වාරයන් වශයෙන් චක්ඛු ආදියම වේ. 'අප්පමාදවිහාරීනං' යනු ශීලාදියෙහි නොපමාව වාසය කරන්නන්ටයි. 'අධිචිත්තමනුයුත්තානං' යනු විදර්ශනාවට පාදක වන අධිචිත්ත සංඛ්‍යාත සමාධියෙහි නිරත වූවන්ටයි. 'බුද්ධිසම්පන්නානං' යනු නාමරූප පරිච්ඡේදයේ සිට ගෝත්‍රභූ දක්වා පවතින ඥානයෙන් යුක්ත වූවන්ටයි. 'සම්මාපටිපන්නානං' යනු සතර මාර්ග ක්ෂණයන්හි සිටින්නන්ටයි. 'අධිගතඵලානං' යනු සතර ඵල ක්ෂණයන්හි සිටින්නන්ටයි.

အဓိမုစ္စန္တောတိ အဓိမောက္ခံ ကရောန္တော. သဒ္ဓါယ စရတီတိ သဒ္ဓါဝသေန ပဝတ္တတိ. ပဂ္ဂဏှန္တောတိ စတုသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယေန ပဒဟန္တော. ဥပဋ္ဌာပေန္တောတိ သတိယာ အာရမ္မဏံ ဥပဋ္ဌာပေန္တော. အဝိက္ခေပံ ကရောန္တောတိ သမာဓိဝသေန ဝိက္ခေပံ အကရောန္တော. ပဇာနန္တောတိ စတုသစ္စပဇာနနပညာယ ပကာရေန ဇာနန္တော. ဝိဇာနန္တောတိ ဣန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တဇဝနပုဗ္ဗင်္ဂမေန အာဝဇ္ဇနဝိညာဏေန အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တော. ဝိညာဏစရိယာယာတိ အာဝဇ္ဇနဝိညာဏစရိယဝသေန. ဧဝံ ပဋိပန္နဿာတိ သဟဇဝနာယ ဣန္ဒြိယစရိယာယ ပဋိပန္နဿ. ကုသလာ ဓမ္မာ အာယာပေန္တီတိ သမထဝိပဿနာဝသေန ပဝတ္တာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဘုသံ ယာပေန္တိ, ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အာယတနစရိယာယာတိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဘုသံ ယတနစရိယာယ, ဃဋနစရိယာယ ပဝတ္တနစရိယာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတိ. ဒဿနစရိယာဒယော ဝုတ္တတ္ထာယေဝ.

'අධිමුච්චන්තෝ' යනු අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක විශ්වාසය) කරන්නාය. 'ශ්‍රද්ධාවෙන් හැසිරෙයි' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව පවතී යන්නයි. 'පග්ගණ්හන්තෝ' යනු සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙන් උත්සාහ කරන්නාය. 'උපට්ඨාපෙන්තෝ' යනු සිහියෙන් අරමුණ එළඹ සිටුවන්නාය. 'අවික්ඛෙපං කරොන්තෝ' යනු සමාධියෙන් වික්ෂේප (සිත විසිර යාම) නොකරන්නාය. 'පජානන්තෝ' යනු සතර සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා ප්‍රඥාවෙන් ආකාර වශයෙන් දන්නා තැනැත්තාය. 'විජානන්තෝ' යනු ඉන්ද්‍රියයන්ට සම්ප්‍රයුක්ත ජවනයට පෙරගමන්කරු වූ ආවජ්ජන විඤ්ඤාණයෙන් අරමුණ දැනගන්නා තැනැත්තාය. 'විඤ්ඤාණ චරියාවෙන්' යනු ආවජ්ජන විඤ්ඤාණ චරියාවේ අනුසාරයෙනි. 'මෙසේ පිළිපන්නා හට' යනු සහජාත ජවනයන්ගෙන් යුත් ඉන්ද්‍රිය චරියාවෙහි පිළිපන්නා හටය. 'කුසල ධර්මයෝ වෙසෙසින් පවතිත්' යනු සමථ හා විදර්ශනා වශයෙන් පවත්නා කුසල ධර්මයෝ බෙහෙවින් පවතිත් යන්නයි. 'ආයතන චරියාවෙන්' යනු කුසල ධර්මයන්ගේ බලවත් උත්සාහය, ගැටීම හෝ පැවැත්ම නම් වූ චරියාවෙන් යන අර්ථයයි. 'විශේෂයක් අධිගමනය කරයි' යනු විෂ්කම්භන, තදංග, සමුච්ඡේද සහ පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණයන්ගේ වශයෙන් විශේෂයක් (ධර්මාවබෝධයක්) ලබයි යන්නයි. දර්ශන චරියා ආදියෙහි අර්ථ මීට පෙර පවසන ලදී.

သဒ္ဓါယ ဝိဟရတီတိအာဒီသု သဒ္ဓါဒိသမင်္ဂိဿ ဣရိယာပထဝိဟာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနုဗုဒ္ဓေါတိ အနုမာနဗုဒ္ဓိယာ. ပဋိဝိဒ္ဓေါတိ ပစ္စက္ခဗုဒ္ဓိယာ. ယသ္မာ အဓိမောက္ခဋ္ဌာဒီသု အနုဗုဒ္ဓေသု ပဋိဝိဒ္ဓေသု စ စာရော စ ဝိဟာရော စ အနုဗုဒ္ဓေါ ဟောတိ ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တသ္မာ အနုဗောဓပဋိဝေဓေသု အဓိမောက္ခဋ္ဌာဒယော စ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ.

'ශ්‍රද්ධාවෙන් වෙසෙයි' යනාදියෙහි ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයාගේ ඉරියව් පැවැත්ම දත යුතුය. 'අනුබුද්ධ' යනු අනුමාන බුද්ධියෙනි. 'පටිවිද්ධ' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ බුද්ධියෙනි. යම් හෙයකින් අධිමොක්ඛය ආදී කරුණු අනුමානයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් වටහා ගන්නා කල්හි, ඔහුගේ චාරය සහ විහාරය ද අනුමානයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් වටහා ගත් බැවින්, අනුබෝධ හා පටිවේධයන්හි අධිමොක්ඛය ආදිය ද නිර්දේශ කරන ලදී.

ဧဝံ သဒ္ဓါယ စရန္တန္တိအာဒီသု ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နိဒ္ဒိသန္တော ယထာသဒ္ဒဿ အတ္ထံ နိဒ္ဒိသတိ. ဝိညူတိအာဒီသုပိ ယထာသဘာဝံ ဇာနန္တီတိ ဝိညူ. ဝိညာတံ သဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တိ ပါကဋံ ကရောန္တီတိ ဝိဘာဝီ. အသနိ ဝိယ သိလုစ္စယေ ကိလေသေ မေဓတိ ဟိံသတီတိ မေဓာ, ခိပ္ပံ ဂဟဏဓာရဏဋ္ဌေန ဝါ မေဓာ, မေဓာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ မေဓာဝီ. ဉာဏဂတိယာ ပဏ္ဍန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ပဏ္ဍိတာ. ဗုဒ္ဓိသမ္ပဒါယ သမန္နာဂတတ္တာ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာ. သဟ ဗြဟ္မံ စရိယံ ဥတ္တမံ ပဋိပဒံ စရန္တီတိ သဗြဟ္မစာရိနော. အပလောကနကမ္မာဒိစတုဗ္ဗိဓံ ကမ္မံ ဧကတော ကရဏဝသေန ဧကံ ကမ္မံ. တထာ ပဉ္စဝိဓော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော ဧကုဒ္ဒေသော. သမာ သိက္ခာ ဧတေသန္တိ သမသိက္ခာ, သမသိက္ခာနံ ဘာဝေါ သမသိက္ခတာ. သမသိက္ခာတာတိပိ ပဌန္တိ. ယေသံ ဧကံ ကမ္မံ ဧကော ဥဒ္ဒေသော သမသိက္ခတာ, တေ သဗြဟ္မစာရီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဈာနာနီ’’တိ [Pg.141] ဝတ္တဗ္ဗေ ဈာနာတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော. ဝိမောက္ခာတိ တယော ဝါ အဋ္ဌ ဝါ ဝိမောက္ခာ. သမာဓီတိ သဝိတက္ကသဝိစာရအဝိတက္ကဝိစာရမတ္တအဝိတက္ကာဝိစာရာ တယော သမာဓီ. သမာပတ္တိယောတိ သုညတာနိမိတ္တာပ္ပဏိဟိတာ. အဘိညာယောတိ ဆ အဘိညာ.

"එවං සද්ධාය චරන්ති" යනාදී තැන්හි "එවං" යන්නෙන් ඉහත සඳහන් කරන ලද ආකාරය දක්වමින් "යථා" ශබ්දයේ අර්ථය විස්තර කරනු ලබයි. "විඤ්ඤූ" යනාදී පදයන්හි ද තත්ත්වාකාරයෙන් (යථා ස්වභාවයෙන්) දන්නා බැවින් "විඤ්ඤූ" නම් වේ. දන්නා ලද ස්වභාවය විවරණය කරන්නා වූ, එනම් ප්‍රකට කරන්නා වූ බැවින් "විභාවී" නම් වේ. හෙනයක් ගල් පර්වතයන් නසන්නාක් මෙන් කෙලෙසුන් නසන (පෙළන) බැවින් "මේධා" නම් වේ. එසේත් නැතහොත් වහා ග්‍රහණය කරගැනීමේ හා දරාගැනීමේ අර්ථයෙන් "මේධා" නම් වේ. මොවුන්ට ඒ මේධා නමැති ප්‍රඥාව ඇති බැවින් "මේධාවී" නම් වේ. ඥාන ගමනයෙන් හැසිරෙන (පවතින) බැවින් "පණ්ඩිත" නම් වේ. බුද්ධි සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ බැවින් "බුද්ධිසම්පන්න" නම් වේ. උතුම් වූ බ්‍රහ්ම චර්යාවෙහි හෙවත් උතුම් පිළිවෙතෙහි එක්ව හැසිරෙන බැවින් "සබ්‍රහ්මචාරී" නම් වේ. අපලෝකන කර්මය ආදී සතර වැදෑරුම් විනය කර්මයන් එක්ව සිදුකිරීම් වශයෙන් "ඒක කර්ම" නම් වේ. එසේම පස් වැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය "ඒක උද්දේශ" නම් වේ. ඔවුන්ගේ ශික්ෂාවන් සමාන බැවින් "සම ශික්ෂා" නම් වන අතර, සමාන ශික්ෂා ඇති බව "සම ශික්ඛතා" නම් වේ. "සමසික්ඛාතා" යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. යම් භික්ෂූන්ට එක් විනය කර්මයක් ද, එක් උද්දේශයක් ද, සමාන ශික්ෂා ඇති බවක් ද වේ ද, ඔවුහු සබ්‍රහ්මචාරීහු යැයි මෙයින් කියනු ලැබේ. "ඣානානි" (නපුංසක ලිංග) යනුවෙන් කිව යුතු තැන "ඣානා" (පුරුෂ ලිංග) යනුවෙන් ලිංග විපර්යාසයක් කර ඇත. විමෝක්ෂ යනු තුන් වැදෑරුම් හෝ අට වැදෑරුම් විමෝක්ෂයන්ය. සමාධි යනු සවිතක්ක සවිචාර, අවිතක්ක විචාරමත්ත, අවිතක්ක අවිචාර යන තුන් වැදෑරුම් සමාධීන්ය. සමාපත්තියෝ නම් ශූන්‍යත, අනිමිත්ත සහ අප්පණිහිත යන සමාපත්තීන්ය. අභිඥාවෝ නම් සවැදෑරුම් අභිඥාවන්ය.

ဧကော အံသော ဘာဂေါ, န ဒုတိယောတိ ဧကံသော, ဧကံသဿ အတ္ထဿ ဝစနံ ဧကံသဝစနံ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဝိသေသတော ပန သမံ, သမန္တာ ဝါ သေတိ ပဝတ္တတီတိ သံသယော, နတ္ထေတ္ထ သံသယောတိ နိဿံသယော. ဧကသ္မိံယေဝ အနိစ္ဆယတာ ဟုတွာ ဣတရမ္ပိ ကင်္ခတီတိ ကင်္ခါ, နတ္ထေတ္ထ ကင်္ခါတိ နိက္ကင်္ခေါ. ဒွိဓာ ဘာဝေါ ဒွေဇ္ဈံ, နတ္ထေတ္ထ ဒွေဇ္ဈန္တိ အဒွေဇ္ဈော. ဒွိဓာ ဧလယတိ ကမ္ပေတီတိ ဒွေဠှကံ, နတ္ထေတ္ထ ဒွေဠှကန္တိ အဒွေဠှကော. နိယောဂေန နိယမေန ဝစနံ နိယောဂဝစနံ. နိယျောဂဝစနန္တိပိ ပဌန္တိ. အပဏ္ဏကဿ အဝိရဒ္ဓဿ နိယျာနိကဿ အတ္ထဿ ဝစနံ အပဏ္ဏကဝစနံ. အဝတ္ထာပနဝစနန္တိ နိစ္ဆယဝစနံ. သဗ္ဗမ္ပိ ဟေတံ ဝိစိကိစ္ဆာဘာဝဿ ဝေဝစနံ. ပိယဿ အတ္ထဿ သဗ္ဘာဝတော ဝစနံ, ပိယမေဝါတိ ပိယဝစနံ. တထာ ဂရုဝစနံ. သဟ ဂါရဝေန ဂရုဘာဝေန သဂါရဝံ. ပတိဿယနံ ပတိဿယော ပရံ ဂရုံ ကတွာ နိဿယနံ အပဿယနန္တိ အတ္ထော. ပတိဿဝနံ ဝါ ပတိဿဝေါ, နိဝါတဝုတ္တိတာယ ပရဝစနသဝနန္တိ အတ္ထော. ဥဘယထာပိ ပရဇေဋ္ဌကဘာဝဿေတံ နာမံ. သဟ ဂါရဝေန ဝတ္တတီတိ သဂါရဝံ. သဟ ပတိဿယေန, ပတိဿဝေန ဝါ ဝတ္တတီတိ သပ္ပတိဿယံ. ‘‘သပ္ပတိဿဝ’’န္တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ယ-ကာရံ, ဝ-ကာရံ ဝါ လောပံ ကတွာ ‘‘သပ္ပတိဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဓိကံ ဝိသိဋ္ဌံ ဝစနံ အဓိဝစနံ, သဂါရဝဉ္စ တံ သပ္ပတိဿဉ္စာတိ သဂါရဝသပ္ပတိဿံ, သဂါရဝသပ္ပတိဿံ အဓိဝစနံ သဂါရဝသပ္ပတိဿာဓိဝစနံ. ဥဘယတ္ထာပိ ဝေဝစနဝိကပ္ပနာနတ္တဝသေန ပုနပ္ပုနံ ဧတန္တိ ဝုတ္တံ. ပတ္တော ဝါ ပါပုဏိဿတိ ဝါတိ ဈာနာဒီနိယေဝါတိ.

එක් කොටසක් හෙවත් අංශයක් වූයේ "ඒකංස" නම් වේ, දෙවැන්නක් නැත. ඒ ඒකාන්ත අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම "ඒකංසවචන" නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මෙසේම යෝජනා (ගැලපීම) කළ යුතුය. විශේෂයෙන්ම සමානව හෝ හැම අතින්ම පවතින බැවින් "සංසය" (සැකය) නම් වේ. මෙහි සැකයක් නැති බැවින් "නිස්සංසය" නම් වේ. එක් කරුණකම අනිශ්චිතව සිටිමින් අනෙක් කරුණ ගැන ද සැක කිරීම "කංඛා" නම් වේ. මෙහි සැකයක් නැති බැවින් "නික්කංඛ" නම් වේ. දෙවැදෑරුම් ස්වභාවය "ද්වේජ්ඣ" නම් වේ. එහි දෙවැදෑරුම් බවක් නැති බැවින් "අද්වේජ්ඣ" නම් වේ. දෙපසකට සෙලවෙන (කම්පනය වන) බැවින් "ද්වේළ්හක" නම් වේ. මෙහි එවැනි සෙලවීමක් නැති බැවින් "අද්වේළ්හක" නම් වේ. නියත වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම "නියෝගවචන" නම් වේ. "නිය්‍යෝගවචන" කියා ද කියවනු ලැබේ. වැරදීමක් නැති, සසරින් එතෙර කරවන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම "අපණ්ණකවචන" නම් වේ. "අවත්ථාපනවචන" යනු නිශ්චිත වචනයයි. මේ සියල්ලම විචිකිච්ඡාව (සැකය) නොමැති බවට පර්යාය වචන වේ. ප්‍රිය අර්ථයක් ඇති බැවින් හෝ ප්‍රියජනකම වන බැවින් "ප්‍රිය වචන" නම් වේ. එසේම "ගරු වචන" ද වේ. ගෞරවය සහිත බැවින් "සගාරව" නම් වේ. "පටිස්සයන" යනු අන්‍යයන් ගරු කොට ඇසුරු කිරීමයි, නැතහොත් යටහත් වීමයි. "පටිස්සවනය" හෙවත් "පටිස්සව" යනු නිහතමානී බව නිසා අන්‍යයන්ගේ වචනයට සවන් දීමයි. මේ දෙයාකාරයෙන්ම මෙය අන්‍යයන් උසස් කොට සැලකීමට නමකි. ගෞරව සහිතව පවතින බැවින් "සගාරව" නම් වේ. ගෞරවය හෙවත් යටහත් පැවැත්ම සහිතව පවතින බැවින් "සප්පටිස්සය" නම් වේ. "සප්පටිස්සව" යනුවෙන් කිව යුතු තැන ය-කාරය හෝ ව-කාරය ලෝප කර "සප්පටිස්ස" යනුවෙන් දක්වන ලදී. අධික වූ හෙවත් විශිෂ්ට වූ වචනය "අධිවචන" නම් වේ. ගෞරව සහිත වූ ද සප්පටිස්සය සහිත වූ ද වචනය "සගාරව සප්පටිස්ස" නම් වන අතර, එවැනි වූ විශිෂ්ට වචනය "සගාරවසප්පටිස්සාධිවචන" නම් වේ. මේ ස්ථාන දෙකෙහිම පර්යාය පද විශේෂ හා විකල්ප නානත්වය නිසා නැවත නැවතත් මෙය දක්වන ලදී. "ලැබුවේ හෝ ලබන්නේය" යන්නෙන් ධ්‍යාන ආදියම අදහස් කෙරේ.

တတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන සූත්‍රාන්ත නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. စတုတ္ထသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

4. සිව්වන සූත්‍රාන්ත නිද්දේස වර්ණනාව

၁၉၈. ပုန ပဌမသုတ္တမေဝ နိက္ခိပိတွာ အပရေန အာကာရေန ဣန္ဒြိယာနိ နိဒ္ဒိသတိ. တတ္ထ ကတိဟာကာရေဟိ ကေနဋ္ဌေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ ကတိဟိ အာကာရေဟိ [Pg.142] ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ကေနဋ္ဌေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာကာရေ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗဋ္ဌဉ္စ ပုစ္ဆတိ. ဆဟာကာရေဟိ တေနဋ္ဌေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ ဆဟိ အာကာရေဟိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ, တေနေဝ ဆအာကာရသင်္ခါတေနဋ္ဌေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အာဓိပတေယျဋ္ဌေနာတိ အဓိပတိဘာဝဋ္ဌေန. အာဒိဝိသောဓနဋ္ဌေနာတိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အာဒိဘူတဿ သီလဿ ဝိသောဓနဋ္ဌေန. အဓိမတ္တဋ္ဌေနာတိ ဗလဝဋ္ဌေန. ဗလဝဉှိ အဓိကာ မတ္တာ ပမာဏံ အဿာတိ အဓိမတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ပရိယာဒါနဋ္ဌေနာတိ ခေပနဋ္ဌေန. ပတိဋ္ဌာပကဋ္ဌေနာတိ ပတိဋ္ဌာပနဋ္ဌေန.

198. නැවතත් පළමු සූත්‍රයම පදනම් කරගෙන වෙනත් ආකාරයකින් ඉන්ද්‍රියයන් විස්තර කරනු ලබයි. එහි "ආකාර කීයකින් හා කුමන අර්ථයකින් දැකිය යුතු ද?" යන්නෙන් ආකාර කීයකින් දැකිය යුතු දැයි අසයි. එනම් දැකිය යුතු ආකාර සහ දැකිය යුතු අර්ථයන් ද විමසයි. "ආකාර හයකින් එම අර්ථයෙන්ම දැකිය යුතුය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ආකාර හයකින් දැකිය යුතු බවත්, එම හය වැදෑරුම් ආකාරය නමැති අර්ථයෙන්ම දැකිය යුතු බවත්ය. "ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන" යනු අධිපති භවයේ අර්ථයෙනි. "ආදිවිසෝධනට්ඨෙන" යනු කුසල ධර්මයන්ට මුල වූ සීලය පිරිසිදු කිරීමේ අර්ථයෙනි. "අධිමත්තට්ඨෙන" යනු ප්‍රබල (බලවත්) අර්ථයෙනි. බලවත් වූ අධික ප්‍රමාණයක් මෙයට ඇති බැවින් "අධිමත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. "අධිට්ඨානට්ඨෙන" යනු පිහිටන (පදනම් වන) අර්ථයෙනි. "පරියාදානට්ඨෙන" යනු කෙළවර කිරීමේ (ක්ෂය කිරීමේ) අර්ථයෙනි. "පතිට්ඨාපකට්ඨෙන" යනු පිහිටුවීමේ අර්ථයෙනි.

က. အာဓိပတေယျဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ක. ආධිපතෙය්‍යට්ඨ නිද්දේස වර්ණනාව

၁၉၉. အာဓိပတေယျဋ္ဌနိဒ္ဒေသေ အဿဒ္ဓိယံ ပဇဟတောတိအာဒိ ဧကေကဿေဝ ဣန္ဒြိယဿ ပဋိပက္ခပဇဟနဝစနံ ဧကက္ခဏေပိ အတ္တနော အတ္တနော ပဋိပက္ခပဟာနကိစ္စသာဓနေ အဓိပတိဘာဝသာဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သေသာနိ စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ တံသမ္ပယုတ္တာနေဝ ဝုတ္တာနိ. နာနာက္ခဏေသု ဝါ ဧကေကံ ဣန္ဒြိယံ ဓုရံ ကတွာ တဿ တဿ ပဋိပက္ခဿ တံ တံ ဣန္ဒြိယံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ သေသာနိ တဒနွယာနိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဇဟတောတိအာဒိ ပန ဧကက္ခဏဝသေနေဝ ဝုတ္တံ.

199. ආධිපතෙය්‍යට්ඨ නිද්දේසයෙහි "අශ්‍රද්ධාව ප්‍රහීණ කරයි" යනාදී වශයෙන් එක් එක් ඉන්ද්‍රියයකට අදාළ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමේ ප්‍රකාශය, එක් ක්ෂණයකදී වුවද තම තමාගේ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමේ කාර්යය සිදු කිරීමෙහිලා අධිපති බව සිද්ධ කිරීම සඳහා පවසන ලදී. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සතර ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවාහුමය. එසේත් නැතහොත්, විවිධ ක්ෂණයන්හි එක් එක් ඉන්ද්‍රියයක් ප්‍රමුඛ කොට ගෙන, ඒ ඒ ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කිරීමෙහිලා ඒ ඒ ඉන්ද්‍රියය ප්‍රධාන කොට සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එයට අනුගත වූවන් ලෙස දැක්වූ බව ද දත යුතුය. "කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කරයි" යනාදිය පවසන ලද්දේ එක් ක්ෂණයක් වශයෙන්මය.

ခ. အာဒိဝိသောဓနဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ඛ. ආදිවිසෝධනට්ඨ නිද්දේස වර්ණනාව

၂၀၀. အာဒိဝိသောဓနဋ္ဌနိဒ္ဒေသေ အဿဒ္ဓိယသံဝရဋ္ဌေန သီလဝိသုဒ္ဓီတိ အဿဒ္ဓိယဿ နိဝါရဏဋ္ဌေန ဝိရတိအတ္ထေန သီလမလဝိသောဓနတော သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ. သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အာဒိဝိသောဓနာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဥပနိဿယဝသေန အာဒိဘူတဿ သီလဿ ဝိသောဓနာ. ဣမိနာဝ နယေန သေသာနိပိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိသံဝရဏမူလကာနိ စ ဣန္ဒြိယာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

200. ආදිවිසෝධනට්ඨ නිද්දේසයෙහි "අශ්‍රද්ධාව සංවර කරගැනීමේ අර්ථයෙන් සීල විසුද්ධිය" යනු, අශ්‍රද්ධාව වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් හා එයින් වැළකීමේ අර්ථයෙන් සීලයේ කිලුටු පිරිසිදු කරන බැවින් "සීල විසුද්ධිය" නම් වේ. ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියයේ මුල පිරිසිදු කිරීම යනු, ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියයට උපනිශ්‍රය වශයෙන් මුල් වූ සීලය පිරිසිදු කිරීමයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම කාමච්ඡන්දය ආදිය සංවර කරගැනීම පදනම් කරගත් සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් ද දත යුතුය.

ဂ. အဓိမတ္တဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ග. අධිමත්තට්ඨ නිද්දේස වර්ණනාව

၂၀၁. အဓိမတ္တဋ္ဌနိဒ္ဒေသေ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဘာဝနာယ ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဓဿ ပုဂ္ဂလဿ သဒ္ဓါပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မံ သုတွာ ဝါ သဒ္ဓိန္ဒြိယဘာဝနာယ အဿာဒံ ဒိသွာ ဝါ သဒ္ဓိန္ဒြိယေ ကုသလော ဓမ္မစ္ဆန္ဒော ဇာယတိ. ပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဆန္ဒဇာတတ္တာ ဒုဗ္ဗလပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပမုဒိတတ္တာ ဗလဝပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပီတိယာ ပီဏိတတ္တာ ကာယစိတ္တပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပဿဒ္ဓကာယစိတ္တတ္တာ စေတသိကံ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ[Pg.143]. ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သုခေန အဘိသန္နတ္တာ ဉာဏောဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သံဝေဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဉာဏောဘာသေန ဝိဒိတသင်္ခါရာဒီနဝတ္တာ သင်္ခါရပဝတ္တိယံ သံဝေဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သံဝေဇေတွာ စိတ္တံ သမာဒဟတီတိ သံဝေဂံ ဥပ္ပာဒေတွာ တေနေဝ သံဝေဂေန စိတ္တံ သမာဟိတံ ကရောတိ. သာဓုကံ ပဂ္ဂဏှာတီတိ လီနုဒ္ဓတဘာဝံ မောစေတွာ သုဋ္ဌု ပဂ္ဂဏှာတိ. သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ ဝီရိယဿ သမံ ဟုတွာ ပဝတ္တတ္တာ ပုန ဝီရိယသမတာနိယောဇနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာဝသေန သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. ဥပေက္ခာဝသေနာတိ သမဝါဟိတလက္ခဏာယ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ဝသေန. နာနတ္တကိလေသေဟီတိ ဝိပဿနာယ ပဋိပက္ခဘူတေဟိ နာနာသဘာဝေဟိ ကိလေသေဟိ. ဝိမောက္ခဝသေနာတိ ဘင်္ဂါနုပဿနတော ပဋ္ဌာယ နာနတ္တကိလေသေဟိ ဝိမုစ္စနဝသေန. ဝိမုတ္တတ္တာတိ နာနတ္တကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ.

201. අධිමත්තට්ඨ නිද්දේසයෙහි 'ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය වැඩීම සඳහා ඡන්දය උපදී' යන්නෙහි අර්ථය නම්, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා ශ්‍රද්ධාව හා සම්බන්ධ ධර්මයන් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් හෝ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය වැඩීමෙහි ආශ්වාදය (ඵලය) දැකීමෙන් හෝ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය කෙරෙහි කුසල වූ ධර්මඡන්දය උපදවා ගනී. 'ප්‍රමෝදය උපදී' යනු ඡන්දය උපන් බැවින් දුබල ප්‍රීතියක් උපදී යන්නයි. 'ප්‍රීතිය උපදී' යනු ප්‍රමෝදය නිසා බලවත් ප්‍රීතියක් උපදී යන්නයි. 'පස්සද්ධිය උපදී' යනු ප්‍රීතියෙන් තෘප්තිමත් වූ බැවින් කායචිත්ත පස්සද්ධිය (සන්සිඳීම) උපදී යන්නයි. 'සුඛය උපදී' යනු සන්සිඳුණු කය හා සිත ඇති බැවින් චෛතසික සුඛය (සෝමනස්සය) උපදී යන්නයි. 'ඕභාසය (ආලෝකය) උපදී' යනු සැපයෙන් පිරී ගිය බැවින් ප්‍රඥා ආලෝකය උපදී යන්නයි. 'සංවේගය උපදී' යනු ඥානාලෝකය මගින් දක්නා ලද සංස්කාරයන්ගේ ආදීනව නිසා සංස්කාර ප්‍රවෘත්තියෙහි තැති ගැනීම හෙවත් සංවේගය උපදී යන්නයි. 'සංවේගයට පත්ව සිත සමාහිත කරයි' යනු සංවේගය උපදවා එම සංවේගයෙන්ම සිත සමාධිගත කරයි යන්නයි. 'මැනවින් ප්‍රග්‍රහණය කරයි' යනු සිතෙහි හැකිළුණු බව (ලීන) සහ විසිරුණු බව (උද්ධච්ච) දුරු කොට මැනවින් වීර්යය කරයි යන්නයි. 'මැනවින් උපේක්ෂාවෙන් යුතුව බලයි' යනු වීර්යය සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් හා සමව පවතින බැවින්, නැවත වීර්යය සම කිරීමට වෙහෙස නොවී තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂා වශයෙන් මැනවින් මැදහත්ව සිටියි යන්නයි. 'උපේක්ෂා වශයෙන්' යනු සමව පවත්වා ගන්නා ලක්ෂණය ඇති තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව මගිනි. 'නානාත්ව කෙලෙසුන්ගෙන්' යනු විදර්ශනාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ විවිධ ස්වභාව ඇති කෙලෙසුන්ගෙනි. 'විමොක්ඛ (මිදීම) වශයෙන්' යනු භංගානුපස්සනා ඥානයෙහි පටන් විවිධ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමේ ක්‍රමයෙනි. 'විමුක්ත වූ බැවින්' යනු විවිධ කෙලෙසුන්ගෙන් නිදහස් වූ බැවිනි.

တေ ဓမ္မာတိ ဆန္ဒာဒယော ဓမ္မာ. ဧကရသာ ဟောန္တီတိ ဝိမုတ္တိရသေန ဧကရသာ ဟောန္တိ. ဘာဝနာဝသေနာတိ ဧကရသဘာဝနာဝသေန. တတော ပဏီတတရေ ဝိဝဋ္ဋန္တီတိ တေန ကာရဏေန ဝိပဿနာရမ္မဏတော ပဏီတတရေ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနာသင်္ခါတေန ဂေါတြဘုဉာဏေန ဆန္ဒာဒယော ဓမ္မာ နိဝတ္တန္တိ, သင်္ခါရာရမ္မဏတော အပဂန္တွာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. ဝိဝဋ္ဋနာဝသေနာတိ ဧဝံ ဂေါတြဘုခဏေ သင်္ခါရာရမ္မဏတော ဝိဝဋ္ဋနဝသေန. ဝိဝဋ္ဋိတတ္တာ တတော ဝေါသဇ္ဇတီတိ မဂ္ဂသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေယေဝ ဒုဘတောဝုဋ္ဌာနဝသေန ဝိဝဋ္ဋိတတ္တာ တေနေဝ ကာရဏေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ဝေါသဇ္ဇတိ. ဝေါသဇ္ဇိတတ္တာ တတော နိရုဇ္ဈန္တီတိ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေယေဝ ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ဝေါသဇ္ဇိတတ္တာ တေနေဝ ကာရဏေန ကိလေသာ စ ခန္ဓာ စ အနုပ္ပတ္တိနိရောဓဝသေန နိရုဇ္ဈန္တိ. ဝေါသဇ္ဇိတတ္တာတိ စ အာသံသာယံ ဘူတဝစနံ ကတံ. ကိလေသနိရောဓေ သတိ ခန္ဓနိရောဓသဗ္ဘာဝတော စ ခန္ဓနိရောဓော ဝုတ္တော. နိရောဓဝသေနာတိ ယထာဝုတ္တနိရောဓဝသေန. တဿေဝ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဒွေ ဝေါသဂ္ဂေ ဒဿေတုကာမော နိရောဓဝသေန ဒွေ ဝေါသဂ္ဂါတိအာဒိမာဟ. ဒွေပိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. အဿဒ္ဓိယဿ ပဟာနာယ ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန ဝိတ္ထာရတော အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝီရိယိန္ဒြိယာဒိမူလကေသုပိ ဝါရေသု ဧသေဝ နယော. ဣမိနာဝ နယေန အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌနိဒ္ဒေသောပိ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလဉှေတ္ထ အဓိဋ္ဌာတီတိ ဝိသေသော, ပတိဋ္ဌာတီတိ အတ္ထော.

'ඒ ධර්මයෝ' යනු ඡන්දය ආදී ධර්මයන්ය. 'එකම රසයක් ඇත්තාහු වෙති' යනු විමුක්ති රසය වශයෙන් සමාන වූ කෘත්‍යයක් ඇත්තාහු වෙති යන්නයි. 'භාවනා වශයෙන්' යනු ඒකරස භාවනා මගිනි. 'එයට වඩා ප්‍රණීත වූ නිවනෙහි වැටෙත්' යනු එම භාවනාව හේතුවෙන් විදර්ශනා අරමුණට වඩා ප්‍රණීත වූ නිර්වාණ අරමුණෙහි, විවට්ටානුපස්සනා නම් වූ ගෝත්‍රභූ ඥානය මගින් ඡන්දය ආදී ධර්මයන් (සංස්කාර අරමුණෙන්) බැහැර වී නිර්වාණ අරමුණෙහි පවතින බවයි; එනම් සංස්කාර අරමුණෙන් ඉවත් වී නිර්වාණ අරමුණෙහි පවතින බව අර්ථයයි. 'විවට්ටන වශයෙන්' යනු මෙසේ ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවේදී සංස්කාර අරමුණෙන් ඉවත් වීමේ (හැරීමේ) බලයෙනි. 'හැරුණු බැවින් එයින් අත්හරියි' යනු මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා මාර්ගයේ උත්පාද ක්ෂණයේදීම (නිමිත්ත හා ප්‍රවෘත්ති යන) දෙකින්ම මිදී බැහැර වන බැවින්, එම හේතුවෙන්ම කෙලෙස් හා ස්කන්ධයන් අත්හරියි. 'අත්හළ බැවින් එයින් නිරුද්ධ වෙත්' යනු මාර්ගයේ උත්පාද ක්ෂණයේදීම කෙලෙස් හා ස්කන්ධයන් අත්හරින බැවින්, එම හේතුවෙන් කෙලෙස් හා ස්කන්ධයන් අනුප්පාද නිරෝධ වශයෙන් නිරුද්ධ වේ යන්නයි. 'අත්හළ බැවින්' යන්න අනාගතයෙහි සිදුවන දෙයක් වුවද සිදුවූවාක් මෙන් (භූත වචනයෙන්) දක්වන ලදී. කෙලෙස් නිරෝධය ඇති කල්හි ස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධයද සිදුවන බැවින් 'ස්කන්ධ නිරෝධය' යැයි කියන ලදී. 'නිරෝධය වශයෙන්' යනු ඉහත කී නිරෝධය මගිනි. එම මාර්ගයේම උත්පාද ක්ෂණයේ පවතින වෝසග්ග (අත්හැරීම) දෙක දැක්වීමට 'නිරෝධ වශයෙන් වෝසග්ග දෙකකි' යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ වෝසග්ග දෙකෙහිම අර්ථය ඉහත කී පරිදිමය. 'අශ්‍රද්ධාව ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා ඡන්දය උපදී' යනාදී පාඨයන්හිද මේ ක්‍රමයෙන්ම විස්තරාර්ථ දත යුතුය. වීරියින්ද්‍රිය ආදිය මුල් කොට ඇති වාරයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම අධිට්ඨානට්ඨ නිද්දේසයෙහිද විස්තරාර්ථ දත යුතුය. මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ 'අධිට්ඨාති' යන්නෙන් 'පතිට්ඨාති' (මැනවින් පිහිටයි) යන අර්ථය දීමයි.

ဃ-င. ပရိယာဒါနဋ္ဌပတိဋ္ဌာပကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ඝ-ඞ. පරියාදානට්ඨ නිද්දේසයේ සහ පතිට්ඨාපකට්ඨ නිද්දේසයේ වර්ණනාවයි.

၂၀၂-၂၀၃. ပရိယာဒါနဋ္ဌနိဒ္ဒေသေ [Pg.144] ပရိယာဒိယတီတိ ခေပေတိ. ပတိဋ္ဌာပကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေ သဒ္ဓေါ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမောက္ခေ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာ’’တိ အဓိမုစ္စန္တော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမောက္ခေ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ဣမိနာ ပုဂ္ဂလဝိသေသေန ဣန္ဒြိယဘာဝနာဝိသေသော နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သဒ္ဓဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမောက္ခေ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နဿ ပုဂ္ဂလဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ တံယေဝ သဒ္ဓံ ပတိဋ္ဌာပေတိ. တထာ အဓိမုစ္စန္တံ အဓိမောက္ခေ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ. ဣမိနာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာဝိသေသေန ပုဂ္ဂလဝိသေသော နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧဝံ စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှန္တော ပဂ္ဂဟေ ပတိဋ္ဌာပေတိ, သတိံ ဥပဋ္ဌာပေန္တော ဥပဋ္ဌာနေ ပတိဋ္ဌာပေတိ, စိတ္တံ သမာဒဟန္တော အဝိက္ခေပေ ပတိဋ္ဌာပေတိ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ပဿန္တော ဒဿနေ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ သေသေသုပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယောဂါဝစရောတိ သမထယောဂေ, ဝိပဿနာယောဂေ ဝါ အဝစရတီတိ ယောဂါဝစရော. အဝစရတီတိ ပဝိသိတွာ စရတီတိ.

202-203. පරියාදානට්ඨ නිද්දේසයෙහි 'පරියාදියති' යනු ගෙවා දමයි (ක්ෂය කරයි) යන අර්ථයයි. පතිට්ඨාපකට්ඨ නිද්දේසයෙහි 'ශ්‍රද්ධාවන්තයා ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධිමොක්ඛයෙහි පිහිටුවයි' යනු, ශ්‍රද්ධාවෙන් පිරිපුන් පුද්ගලයා 'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය' යැයි තීරණය කරමින් (අධිමුච්චමාන) ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය එම අධිමොක්ඛය (තීරණය)ෙහි පිහිටුවයි. මෙම පුද්ගල විශේෂය මගින් ඉන්ද්‍රිය වැඩීමේ විශේෂත්වය දක්වන ලදී. 'ශ්‍රද්ධාවන්තයාගේ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධිමොක්ඛයෙහි පිහිටුවයි' යන්නෙහි අර්ථය ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයාගේ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය එම ශ්‍රද්ධාවෙහිම පිහිටුවයි යන්නයි. එසේම අධිමොක්ඛයෙහි පිහිටුවයි යන්නෙන් එම ඉන්ද්‍රිය භාවනා විශේෂය මගින් පුද්ගල විශේෂය දක්වන ලදී. මෙසේ සිත ප්‍රග්‍රහණය කරන්නා ප්‍රග්‍රහයෙහි පිහිටුවයි, සිහිය එළඹවන්නා උපට්ඨානයෙහි පිහිටුවයි, සිත සමාධිගත කරන්නා අවික්ඛේපයෙහි පිහිටුවයි, 'අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය' කියා දක්නා පුද්ගලයා දර්ශනයෙහි පිහිටුවයි යනාදී වශයෙන් සෙසු තැන්හිද යෙදුම් දත යුතුය. 'යෝගාවචර' යනු සමථයෙහි හෝ විදර්ශනාවෙහි යෙදෙන බැවින් යෝගාවචර නමි. 'අවචරති' යනු (එම යෝගයෙහි) බැසගෙන හැසිරෙයි යන්නයි.

စတုတ္ထသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිව්වන සූත්‍රාන්ත නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. ဣန္ဒြိယသမောဓာနဝဏ္ဏနာ

5. ඉන්ද්‍රිය සමෝධාන වර්ණනාව.

၂၀၄. ဣဒါနိ သမာဓိံ ဘာဝယတော ဝိပဿနံ ဘာဝယတော စ ဣန္ဒြိယသမောဓာနံ ဒဿေတုကာမော ပဌမံ တာဝ ဥပဋ္ဌာနကောသလ္လပ္ပဘေဒံ နိဒ္ဒိသိတုံ ပုထုဇ္ဇနော သမာဓိံ ဘာဝေန္တောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုထုဇ္ဇနော သမာဓိံ ဘာဝေန္တောတိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သမာဓိံ ဘာဝေန္တော. သေက္ခဿ ဝီတရာဂဿ စ ပန လောကုတ္တရောပိ သမာဓိ လဗ္ဘတိ. အာဝဇ္ဇိတတ္တာတိ ကသိဏာဒိနိမိတ္တဿ အာဝဇ္ဇိတတ္တာ, ကသိဏာဒိပရိကမ္မံ ကတွာ တတ္ထ ဥပ္ပာဒိတနိမိတ္တတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာရမ္မဏူပဋ္ဌာနကုသလောတိ တဿ ဥပ္ပာဒိတဿ နိမိတ္တဿေဝ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. သမထနိမိတ္တူပဋ္ဌာနကုသလောတိ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟိ ဥဒ္ဓတေ စိတ္တေ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာဝသေန စိတ္တောပသမနိမိတ္တဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. ပဂ္ဂဟနိမိတ္တူပဋ္ဌာနကုသလောတိ အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟိ လီနေ စိတ္တေ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာဝသေန စိတ္တပဂ္ဂဟနိမိတ္တဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. အဝိက္ခေပူပဋ္ဌာနကုသလောတိ [Pg.145] အနုဒ္ဓတာလီနစိတ္တဿ သမ္ပယုတ္တဿ သမာဓိဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. ဩဘာသူပဋ္ဌာနကုသလောတိ ပညာပယောဂမန္ဒတာယ နိရဿာဒေ စိတ္တေ အဋ္ဌသံဝေဂဝတ္ထုပစ္စဝေက္ခဏေန စိတ္တံ သံဝေဇေတွာ ဉာဏောဘာသဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. အဋ္ဌ သံဝေဂဝတ္ထူနိ နာမ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ စတ္တာရိ, အပါယဒုက္ခံ ပဉ္စမံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ဒုက္ခန္တိ. သမ္ပဟံသနူပဋ္ဌာနကုသလောတိ ဥပသမသုခါနဓိဂမေန နိရဿာဒေ စိတ္တေ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏာနုဿရဏေန စိတ္တံ ပသာဒေန္တော သမ္ပဟံသနဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. ဥပေက္ခူပဋ္ဌာနကုသလောတိ ဥဒ္ဓတာဒိဒေါသဝိရဟိတေ စိတ္တေ နိဂ္ဂဟပဂ္ဂဟာဒီသု ဗျာပါရာဘာဝကရဏေန ဥပေက္ခာယ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. သေက္ခောတိ တိဿော သိက္ခာ သိက္ခတီတိ သေက္ခော. ဧကတ္တူပဋ္ဌာနကုသလောတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနံ ပဟီနတ္တာ နေက္ခမ္မာဒိနော ဧကတ္တဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော.

204. දැන් සමාධිය වඩන්නා වූ සහ විදර්ශනාව වඩන්නා වූ පුද්ගලයාගේ ඉන්ද්‍රියයන් එක්තැන් කිරීම (සමෝධානය) පෙන්වනු කැමැත්තෙන්, ප්‍රථමයෙන්ම උපට්ඨාන කෝසල්ල ප්‍රභේදය (එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂතාවයේ ප්‍රභේද) දැක්වීමට “පුථුජ්ජනො සමාධිං භාවෙන්තො” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පුථුජ්ජනො සමාධිං භාවෙන්තො” යනු නිර්වේදභාගීය වූ (අර්හත් මාර්ගයට පූර්වභාග වූ) අප්පනා සමාධිය වඩන්නා වූ පෘථග්ජනයා ය. එසේම සේඛ (හික්මෙන) පුද්ගලයාට සහ වීතරාගී (රහත්) පුද්ගලයාට ද ලෝකෝත්තර සමාධිය ලැබෙයි. “ආවජ්ජිතත්තා” යනු කසිණ ආදී නිමිත්ත ආවර්ජනය කළ බැවින්, කසිණ ආදී පරිකර්ම කොට එහි උපදවන ලද නිමිති ඇති බැවින් යනු අදහසයි. “ආරම්මණූපට්ඨානකුසලො” යනු ඒ උපදවන ලද නිමිත්තෙහිම එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “සමථනිමිත්තූපට්ඨානකුසලො” යනු අතිශයින් ආරම්භ කළ වීර්යය ආදිය නිසා සිත උද්ධච්චයට (නොසන්සුන් බවට) පත් වූ කල්හි, පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන් වැඩීමේ වසයෙන් සිත සන්සුන් කිරීමේ නිමිත්ත එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “පග්ගහනිමිත්තූපට්ඨානකුසලො” යනු අතිශයින් ලිහිල් වූ වීර්යය ආදිය නිසා සිත පසුබට වූ කල්හි, ධම්මවිචය, වීර්යය, පීති යන සම්බොජ්ඣංගයන් වැඩීමේ වසයෙන් සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීමේ (ඔසවා තැබීමේ) නිමිත්ත එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “අවික්ඛෙපූපට්ඨානකුසලො” යනු උද්ධච්චයෙන් හෝ පසුබට බවින් තොර වූ සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධිය එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “ඔභාසූපට්ඨානකුසලො” යනු ප්‍රඥා ප්‍රයෝගය මඳ වීම නිසා සිතෙහි ආශ්වාදයක් නොමැති වූ කල්හි, අටක් වූ සංවේග වස්තූන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් සිත සංවේගයට පත් කරවා ඥානාලෝකය (ඥානෝභාසය) එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය යන හතර ද, පස්වැන්න වූ අපාය දුක්ඛය ද, අතීතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක්ඛය ද, අනාගතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක්ඛය ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මූලික වූ දුක්ඛය ද යන මේවා අටක් වූ සංවේග වස්තූන් නම් වේ. “සම්පහංසනූපට්ඨානකුසලො” යනු උපසම සුඛය (ක්ලේශයන් සංසිඳීමේ සැපය) නොලැබීමෙන් සිතෙහි ආශ්වාදයක් නොමැති වූ කල්හි, බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ අනුස්මරණය කිරීමෙන් සිත පැහැදවීමෙහි හෙවත් ප්‍රමෝදයට පත් කිරීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “උපෙක්ඛූපට්ඨානකුසලො” යනු උද්ධච්චය ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ සිතෙහි නිග්‍රහ කිරීම් හෝ ප්‍රග්‍රහණය කිරීම් ආදී ව්‍යාපාරයන්ගෙන් තොරව උපේක්ෂාව එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “සෙක්ඛො” යනු ශික්ෂාවන් තුන (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) හික්මෙන්නේ ය යන අර්ථයෙන් සේඛ නම් වේ. “ඒකත්තූපට්ඨානකුසලො” යනු සක්කාය දිට්ඨිය ආදිය ප්‍රහීණ කළ බැවින්, නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආදී වූ ඒකත්වය (සිතේ ඒකාග්‍ර බව) එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි.

ဝီတရာဂေါတိ သဗ္ဗသော ပဟီနရာဂတ္တာ ဝီတရာဂေါ ခီဏာသဝေါ. ဉာဏူပဋ္ဌာနကုသလောတိ အရဟာ ဓမ္မေသု ဝိဂတသမ္မောဟတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ အသမ္မောဟဉာဏဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. ဝိမုတ္တူပဋ္ဌာနကုသလောတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. ဝိမုတ္တီတိ ဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ အဓိပ္ပေတာ.

“වීතරාගො” යනු සියලු ආකාරයෙන්ම රාගය ප්‍රහීණ කළ බැවින් වීතරාගී වූ ඛීණාසව (රහත්) පුද්ගලයා ය. “ඤාණූපට්ඨානකුසලො” යනු රහතන් වහන්සේ ධර්මයන් කෙරෙහි මෝහය දුරු කළ බැවින්, ඒ ඒ තැන්හි අසම්මෝහ ඥානය (මුළා නොවන ඥානය) එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “විමුත්තූපට්ඨානකුසලො” යනු අර්හත් ඵල විමුක්තිය එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. මෙහි “විමුක්ති” යන්නෙන් සියලු ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් අර්හත් ඵල විමුක්තියම අදහස් කරනු ලැබේ.

၂၀၅. ဝိပဿနာဘာဝနာယ ဥပဋ္ဌာနာနုပဋ္ဌာနေသု အနိစ္စတောတိအာဒီနိ နိစ္စတောတိအာဒီနိ စ သီလကထာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပါဌတော ပန ‘‘အာယူဟနာနုပဋ္ဌာနကုသလော ဝိပရိဏာမူပဋ္ဌာနကုသလော အနိမိတ္တူပဋ္ဌာနကုသလော နိမိတ္တာနုပဋ္ဌာနကုသလော အပ္ပဏိဟိတူပဋ္ဌာနကုသလော ပဏိဓိအနုပဋ္ဌာနကုသလော အဘိနိဝေသာနုပဋ္ဌာနကုသလော’’တိ ဧတေသု သာမိဝစနေန သမာသပဒစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. သေသေသု ပန နိဿက္ကဝစနေန ပါဌော.

205. විදර්ශනා භාවනාවෙහි එළඹ සිටීම සහ එළඹ නොසිටීම සම්බන්ධයෙන් අනිත්‍ය වශයෙන් යනාදී වූත්, නිත්‍ය වශයෙන් යනාදී වූත් කරුණු සීලකථා (සීල නිර්දේශය) හි දැක්වුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය. පාලි පෙළට අනුව නම් මෙහි විශේෂයක් ඇත: “ආයූහනානුපට්ඨානකුසලො, විපරිණාමූපට්ඨානකුසලො, අනිමිත්තූපට්ඨානකුසලො, නිමිත්තානුපට්ඨානකුසලො, අප්පණිහිතූපට්ඨානකුසලො, පණිධිඅනුපට්ඨානකුසලො, අභිනිවෙසානුපට්ඨානකුසලො” යන මේ පදයන්හි සාමි වචනයෙන් (ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන්) සමාස පද බෙදිය යුතුය. ඉතිරි පදයන්හි නම් නිස්සක්ක වචනයෙන් (පංචමී විභක්තියෙන්) පාලි පෙළ දැක්වේ.

၂၀၆. သုညတူပဋ္ဌာနကုသလောတိ ပနေတ္ထ သုညတော ဥပဋ္ဌာနကုသလောတိ ဝါ သုညတာယ ဥပဋ္ဌာနကုသလောတိ ဝါ ပဒစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနာတိ ဣမာ အဋ္ဌ မဟာဝိပဿနာ [Pg.146] အတ္တနော သဘာဝဝိသေသေန ဝိသေသိတာ, န အာရမ္မဏဝိသေသေန, တသ္မာ ဣမာသံ အဋ္ဌန္နံ ‘‘အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ဝစနာနိ ဝိယ ‘‘နိဗ္ဗိဒါတော ဥပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ဝစနာနိ န ယုဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ဧဝ ဣမာ အဋ္ဌ န ယောဇိတာ. အာဒီနဝါနုပဿနာ ပန ‘‘သုညတူပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, အဘိနိဝေသာနုပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ ယုဂလကဝစနေနေဝ အတ္ထတော ‘‘အာဒီနဝတော ဥပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, အာလယာဘိနိဝေသာနုပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတီ’’တိ ယောဇိတာဝ ဟောတီတိ သရူပေန န ယောဇိတာ. ဣတိ ပုရိမာ စ အဋ္ဌ, အယဉ္စ အာဒီနဝါနုပဿနာတိ အဋ္ဌာရသသု မဟာဝိပဿနာသု ဣမာ နဝ အယောဇေတွာ ဣတရာ ဧဝ နဝ ယောဇိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဉာဏူပဋ္ဌာနကုသလောတိ သေက္ခော ဝိပဿနူပက္ကိလေသာနံ အဘာဝတော ဝိပဿနာဘာဝနာယ ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. သမာဓိဘာဝနာယ ပန နိကန္တိသဗ္ဘာဝတော ဉာဏူပဋ္ဌာနေ ကုသလောတိ န ဝုတ္တော.

206. “සුඤ්ඤතූපට්ඨානකුසලො” යන්නෙහි මෙහි ‘සුඤ්ඤතො උපට්ඨානකුසලො’ කියා හෝ ‘සුඤ්ඤතාය උපට්ඨානකුසලො’ කියා හෝ පද බෙදිය යුතුය. යම් හෙයකින් නිබ්බිදා, විරාග, නිරෝධ, පටිනිස්සග්ග යන අනුපස්සනාවන් ද, අධිපඤ්ඤාධම්ම විපස්සනා, යථාභූතඤාණදස්සන, පටිසංඛානුපස්සනා, විවට්ටානුපස්සනා යන මේ මහා විදර්ශනා අට තමන්ගේ ස්වභාවයේ විශේෂත්වය නිසාම විශේෂ කොට දක්වන ලද ද, අරමුණෙහි විශේෂත්වය නිසා නොවේ ද, එබැවින් මෙම අට සම්බන්ධයෙන් “අනිච්චතො උපට්ඨානකුසලො හොති” යනාදී වචන මෙන් “නිබ්බිදාතො උපට්ඨානකුසලො හොති” යනාදී වචන නොයෙදේ. එම නිසාම මෙම අට මෙහි අමුතුවෙන් නොයොදන ලදී. ආදීනවානුපස්සනාව වනාහි “සුඤ්ඤතූපට්ඨානකුසලො හොති, අභිනිවෙසානුපට්ඨානකුසලො හොති” යන මෙම යුගල වචනයෙන් ම අර්ථ වසයෙන් “ආදීනව වශයෙන් එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂය, ආලය සහ අභිනිවේශයන් එළඹ නොසිටීමෙහි දක්ෂය” යනුවෙන් යොදන ලද බැවින් එය ස්වරූපයෙන් (අමුතුවෙන්) නොයොදන ලදී. මෙසේ පූර්වයෙහි දැක්වූ අට ද, මෙම ආදීනවානුපස්සනාව ද යන මහා විදර්ශනා දහඅට අතරින් මෙම නවය නොයොදා ඉතිරි නවයම යොදන ලදැයි දත යුතුය. “ඤාණූපට්ඨානකුසලො” යනු සේඛ පුද්ගලයා විදර්ශනා උපක්ලේශයන් නොමැති බැවින් විදර්ශනා භාවනාවෙහි ඥානය එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වෙයි. සමාධි භාවනාවෙහි (සමථයෙහි) වනාහි නිකන්තිය (ඇල්ම) පවතින බැවින් “ඥානෝපට්ඨානයෙහි දක්ෂය” යයි නොකියන ලදී.

ဝိသညောဂူပဋ္ဌာနကုသလောတိ ‘‘ကာမယောဂဝိသညောဂေါ ဘဝယောဂဝိသညောဂေါ ဒိဋ္ဌိယောဂဝိသညောဂေါ အဝိဇ္ဇာယောဂဝိသညောဂေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၂) စတုဓာ ဝုတ္တဿ ဝိသညောဂဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော. သညောဂါနုပဋ္ဌာနကုသလောတိ ကာမယောဂဘဝယောဂဒိဋ္ဌိယောဂါဝိဇ္ဇာယောဂဝသေန စတုဓာ ဝုတ္တဿ သညောဂဿ အနုပဋ္ဌာနေ ကုသလော. နိရောဓူပဋ္ဌာနကုသလောတိ ‘‘ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော နိဗ္ဗာနနိန္နံ စိတ္တံ ဟောတိ နိဗ္ဗာနပေါဏံ နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရံ ဝိဝေကဋ္ဌံ နေက္ခမ္မာဘိရတံ ဗျန္တီဘူတံ သဗ္ဗသော အာသဝဋ္ဌာနိယေဟိ ဓမ္မေဟီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၉၀; ပဋိ. မ. ၂.၄၄ အတ္ထတော သမာနံ) ဝုတ္တခီဏာသဝဗလဝသေန နိဗ္ဗာနနိန္နစိတ္တတ္တာ ခီဏာသဝေါဝ နိရောဓသင်္ခါတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလော.

“විසඤ්ඤොගූපට්ඨානකුසලො” යනු කාමයෝග විසංයෝගය, භවයෝග විසංයෝගය, දිට්ඨියෝග විසංයෝගය, අවිජ්ජායෝග විසංයෝගය යනුවෙන් සතර වැදෑරුම්ව වදාළ විසංයෝගය (යෝගයන්ගෙන් වෙන් වීම) එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “සඤ්ඤොගානුපට්ඨානකුසලො” යනු කාමයෝග, භවයෝග, දිට්ඨියෝග, අවිජ්ජායෝග වසයෙන් සතර වැදෑරුම්ව වදාළ සඤ්ඤෝගය (යෝගයන්හි බැඳීම) එළඹ නොසිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි. “නිරොධූපට්ඨානකුසලො” යනු “නැවත ද මහණෙනි, ඛීණාසව භික්ෂුවගේ සිත නිවනට නැමුණේ, නිවනට බෑවුම් වූයේ, නිවනට බර වූයේ, විවේකයෙහි (ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්වීමෙහි) සිටියේ, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි ඇලුනේ, සියලු ආසවස්ථානීය ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වූයේ වෙයි” යනුවෙන් වදාළ ඛීණාසව බල වසයෙන්, නිවනට නැමුණු සිත ඇති බැවින් රහතන් වහන්සේම නිරෝධය නම් වූ නිවන එළඹ සිටීමෙහි දක්ෂ වූයේ වෙයි.

အာရမ္မဏူပဋ္ဌာနကုသလဝသေနာတိအာဒီသု ကုသလန္တိ ဉာဏံ. ဉာဏမ္ပိ ဟိ ကုသလပုဂ္ဂလယောဂတော ကုသလံ ယထာ ပဏ္ဍိတပုဂ္ဂလယောဂတော ‘‘ပဏ္ဍိတာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၃). တသ္မာ ကောသလ္လဝသေနာတိ အတ္ထော.

“ආරම්මණූපට්ඨානකුසලවසෙන” යනාදී තැන්හි “කුසල” යනු ඥානයයි. ඥානය ද කුසල පුද්ගලයා හා යෙදෙන බැවින් කුසල නම් වේ. එය පණ්ඩිත පුද්ගලයා හා යෙදෙන බැවින් ධර්මයන් “පණ්ඩිත ධර්ම” යයි කියන්නාක් මෙනි. එබැවින් “කෝසල්ල වසයෙන්” යනු අර්ථයයි.

၂၀၇. ဣဒါနိ စတုသဋ္ဌိယာ အာကာရေဟီတိအာဒိ ဉာဏကထာယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၀၇) ဝုတ္တမ္ပိ ဣန္ဒြိယကထာသမ္ဗန္ဓေန ဣဓာနေတွာ ဝုတ္တံ. တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

207. දැන් “චතුසට්ඨියා ආකාරෙහි” යනාදිය ඥානකථාවෙහි වදාරන ලද්දක් වුවද, ඉන්ද්‍රිය කථාව හා සම්බන්ධ වසයෙන් මෙහි ගෙන හැර දක්වන ලදී. එය යට දැක්වුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၂၀၈. ပုန [Pg.147] သမန္တစက္ခုသမ္ဗန္ဓေန ဣန္ဒြိယဝိဓာနံ ဝတ္တုကာမော န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမန္တစက္ခူတိ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ပညိန္ဒြိယဿ ဝသေနာတိအာဒိနာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ အဝိယောဂိတံ ဒဿေတိ. သဒ္ဒဟန္တော ပဂ္ဂဏှာတီတိအာဒီဟိ ဧကေကိန္ဒြိယမူလကေဟိ ပဉ္စဟိ စတုက္ကေဟိ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ နိန္နပယောဂကာလေ ဝါ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝါ ဧကရသဘာဝံ အညမညပစ္စယဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. သဒ္ဒဟိတတ္တာ ပဂ္ဂဟိတန္တိအာဒီဟိ ဧကေကိန္ဒြိယမူလကေဟိ ပဉ္စဟိ စတုက္ကေဟိ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ နိဗ္ဗတ္တိကာလေ ဝါ ဖလကာလေ ဝါ ဧကရသဘာဝံ အညမညပစ္စယဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. ပုန ဗုဒ္ဓစက္ခုသမ္ဗန္ဓေန ဣန္ဒြိယဝိဓာနံ ဝတ္တုကာမော ယံ ဗုဒ္ဓစက္ခူတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓစက္ခူတိ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ အာသယာနုသယဉာဏဉ္စ. ဗုဒ္ဓဉာဏန္တိ စ ဣဒံ တဒေဝ ဒွယံ, သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝါတိ.

208. නැවතත්, සමන්තචක්ඛු (සර්වඥතා ඥානය) හා සම්බන්ධ වූ ඉන්ද්‍රිය විධි පැවසීමට කැමති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ), 'න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි' (උන්වහන්සේට මෙලොව නොදැක්ක කිසිවක් නැත) යන ආදිය වදාළ සේක. එහි 'සමන්තචක්ඛු' යනු සර්වඥතා ඥානයයි. 'පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස වසේන' (ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයේ වශයෙන්) යන ආදියෙන් පංච ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෙන් නොවීම (සංයෝගය) දක්වයි. 'සද්දහන්තෝ පග්ගණ්හාති' (ශ්‍රද්ධාව ඇතිව වීර්යය කරයි) යන ආදී, එක් එක් ඉන්ද්‍රියය මූලික කරගත් පංච චතුෂ්කයන් මගින්, ඉන්ද්‍රියයන් වැඩීමේ කාර්යයේ නියුතු අවස්ථාවේ හෝ මාර්ග ක්ෂණයේදී පංච ඉන්ද්‍රියයන්ගේ එකම කාර්යයක් ඇති බව (ඒක රස භාවය) සහ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වන බව දක්වයි. 'සද්දහිතත්තා පග්ගහිතං' (ශ්‍රද්ධාව ඇති බැවින් වීර්යය වැඩුණි) යන ආදී, එක් එක් ඉන්ද්‍රියය මූලික කරගත් පංච චතුෂ්කයන් මගින්, ඉන්ද්‍රියයන් උපදින අවස්ථාවේදී හෝ ඵල ක්ෂණයේදී පංච ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ඒක රස භාවය සහ අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍ය භාවය දක්වයි. නැවතත්, බුද්ධ චක්ඛු සම්බන්ධයෙන් ඉන්ද්‍රිය විධි පැවසීමට කැමතිව 'යං බුද්ධචක්ඛුං' යන ආදිය වදාළ සේක. එහි 'බුද්ධ චක්ඛු' යනු ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය සහ ආසයානුසය ඥානයයි. 'බුද්ධ ඥානය' යනු ද එම ඥාන දෙකම වේ. ඉතිරිය කලින් සඳහන් කළ අර්ථයම වේ.

ဣန္ဒြိယသမောဓာနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රිය සමෝධාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි

ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රිය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ဝိမောက္ခကထာ

5. විමොක්ඛ කථා

၁. ဝိမောက္ခုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

1. විමොක්ඛ උද්දේස වර්ණනාව

၂၀၉. ဣဒါနိ ဣန္ဒြိယကထာနန္တရံ ကထိတာယ ဝိမောက္ခကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ အနုပ္ပတ္တာ. အယဉှိ ဝိမောက္ခကထာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာနုယုတ္တဿ ဝိမောက္ခသဗ္ဘာဝတော ဣန္ဒြိယကထာနန္တရံ ကထိတာ. တဉ္စ ကထေန္တော ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတသုတ္တန္တဒေသနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ကထေသိ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ သုညတော ဝိမောက္ခောတိအာဒီသု သုညတာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အရိယမဂ္ဂေါ သုညတော ဝိမောက္ခော. သော ဟိ သုညတာယ ဓာတုယာ ဥပ္ပန္နတ္တာ သုညတော, ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမောက္ခော. ဧတေနေဝ နယေန အနိမိတ္တာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အနိမိတ္တော, အပ္ပဏိဟိတာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အပ္ပဏိဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

209. දැන්, ඉන්ද්‍රිය කථාවට පසුව වදාරන ලද විමොක්ඛ කථාවෙහි අලුත් අර්ථ විවරණය කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. මක්නිසාද යත්, ඉන්ද්‍රිය භාවනාවෙහි නියුතු වූවන්ට විමුක්තිය (විමොක්ඛය) ඇති වන බැවින්, ඉන්ද්‍රිය කථාවට පසුව මෙම විමොක්ඛ කථාව දේශනා කරන ලදී. එය දේශනා කරන සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අසන ලද සූත්‍රාන්ත දේශනාව පෙරටු කරගෙන දේශනා කළ සේක. එහි සූත්‍රාන්තයන්හි එන 'සුඤ්ඤත විමොක්ඛ' ආදියේදී, ශුන්‍යතා ආකාරයෙන් නිවන අරමුණු කරගෙන පවතින ආර්ය මාර්ගය 'සුඤ්ඤත විමොක්ඛ' නම් වේ. එය ශුන්‍යතා ධාතුවෙන් (රාගාදියෙන් තොර බව) උපන් බැවින් 'සුඤ්ඤත' වන අතර, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'විමොක්ඛ' නම් වේ. මේ ආකාරයෙන්ම, අනිමිත්ත ආකාරයෙන් නිවන අරමුණු කර පවතින මාර්ගය 'අනිමිත්ත' ලෙසත්, අප්පණිහිත ආකාරයෙන් නිවන අරමුණු කර පවතින මාර්ගය 'අප්පණිහිත' ලෙසත් තේරුම් ගත යුතුය.

ဧကော [Pg.148] ဟိ အာဒိတောဝ အနိစ္စတော သင်္ခါရေ သမ္မသတိ. ယသ္မာ ပန န အနိစ္စတော သမ္မသနမတ္တေနေဝ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဒုက္ခတောပိ အနတ္တတောပိ သမ္မသိတဗ္ဗမေဝ, တသ္မာ ဒုက္ခတောပိ အနတ္တတောပိ သမ္မသတိ. တဿ ဧဝံ ပဋိပန္နဿ အနိစ္စတော စေ သမ္မသနကာလေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, အယံ အနိစ္စတော အဘိနိဝိသိတွာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတိ နာမ. သစေ ပနဿ ဒုက္ခတော အနတ္တတော သမ္မသနကာလေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, အယံ အနိစ္စတော အဘိနိဝိသိတွာ ဒုက္ခတော, အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ နာမ. ဧသ နယော ဒုက္ခတော အနတ္တတော အဘိနိဝိသိတွာ ဝုဋ္ဌာနေသုပိ. ဧတ္ထ စ ယောပိ အနိစ္စတော အဘိနိဝိဋ္ဌော, ယောပိ ဒုက္ခတော, ယောပိ အနတ္တတော. ဝုဋ္ဌာနကာလေ စေ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တယောပိ ဇနာ အဓိမောက္ခဗဟုလာ ဟောန္တိ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘန္တိ, အနိမိတ္တဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စန္တိ, ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓါနုသာရိနော ဟောန္တိ, သတ္တသု ဌာနေသု သဒ္ဓါဝိမုတ္တာ. သစေ ပန ဒုက္ခတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တယောပိ ဇနာ ပဿဒ္ဓိဗဟုလာ ဟောန္တိ, သမာဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘန္တိ, အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စန္တိ, သဗ္ဗတ္ထ ကာယသက္ခိနော ဟောန္တိ. ယဿ ပနေတ္ထ အရူပဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ဟောတိ, သော အဂ္ဂဖလေ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတိ. အထ နေသံ အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တယောပိ ဇနာ ဝေဒဗဟုလာ ဟောန္တိ, ပညိန္ဒြိယံ ပဋိလဘန္တိ, သုညတဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စန္တိ, ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရိနော ဟောန္တိ, ဆသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တာ, အဂ္ဂဖလေ ပညာဝိမုတ္တာတိ.

යම් පුද්ගලයෙක් ආරම්භයේ සිටම සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. නමුත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් පමණක් මාර්ගයට පිවිසීම (මාර්ග උට්ඨානය) සිදු නොවන බැවින්, දුක් වශයෙන් සහ අනාත්ම වශයෙන් ද මෙනෙහි කළ යුතුය. එබැවින් ඔහු දුක් වශයෙන් සහ අනාත්ම වශයෙන් ද මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිපන් ඔහුට අනිත්‍යය මෙනෙහි කරන අවස්ථාවේදී මාර්ග උට්ඨානය සිදු වේ නම්, ඔහු අනිත්‍යයෙහි පිහිටා අනිත්‍යය මගින් මාර්ගයට පැමිණියේ (වුට්ඨාති) යැයි කියනු ලැබේ. ඉදින් ඔහුට අනාත්ම හෝ දුක් වශයෙන් මෙනෙහි කරන කාලයේදී මාර්ග උට්ඨානය වේ නම්, ඔහු අනිත්‍යයෙහි පිහිටා දුක් හෝ අනාත්ම වශයෙන් මාර්ගයට පැමිණියේ නම් වේ. දුක් හා අනාත්ම වශයෙන් දැඩිව ගෙන මාර්ගයට පැමිණීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී අනිත්‍ය වශයෙන් හෝ දුක් වශයෙන් හෝ අනාත්ම වශයෙන් මෙනෙහි කළත්, මාර්ගයට පැමිණෙන අවස්ථාවේදී අනිත්‍යය මගින් එය සිදු වේ නම්, ඒ පුද්ගලයන් තිදෙනාම අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක ශ්‍රද්ධාව) බහුල වූවෝ වෙති. ඔවුහු ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ලබති, අනිමිත්ත විමොක්ඛයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙති. ප්‍රථම මාර්ග ක්ෂණයේදී ඔවුහු 'සද්ධානුසාරී' වෙති, ලෝකෝත්තර අවස්ථා සතකදී 'සද්ධා විමුක්ත' වෙති. ඉදින් දුක් වශයෙන් මාර්ග උට්ඨානය සිදු වේ නම්, ඒ තිදෙනාම පස්සද්ධිය (සංසිඳීම) බහුල වූවෝ වෙති. ඔවුහු සමාධින්ද්‍රිය ලබති, අප්පණිහිත විමොක්ඛයෙන් මිදෙති, සෑම ලෝකෝත්තර අවස්ථාවකදීම 'කායසක්ඛී' පුද්ගලයෝ වෙති. මෙහිදී යමෙකුට අරූප ධ්‍යානය පදනම (පාදකය) වේ නම්, ඔහු අර්හත් ඵලයේදී 'උභතෝභාග විමුක්ත' පුද්ගලයෙක් වේ. තවද අනාත්ම වශයෙන් මාර්ග උට්ඨානය වේ නම්, ඒ තිදෙනාම ප්‍රඥාව (වේද) බහුල වූවෝ වෙති. ඔවුහු ප්‍රඥින්ද්‍රිය ලබති, සුඤ්ඤත විමොක්ඛයෙන් මිදෙති. ප්‍රථම මාර්ග ක්ෂණයේදී 'ධම්මානුසාරී' වෙති, අවස්ථා හයකදී 'දිට්ඨිප්පත්ත' වෙති, අර්හත් ඵලයේදී 'ප්‍රඥා විමුක්ත' පුද්ගලයෝ වෙති. මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

အပိစ မဂ္ဂေါ နာမ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ နာမံ လဘတိ သရသေန ဝါ ပစ္စနီကေန ဝါ သဂုဏေန ဝါ အာရမ္မဏေန ဝါ အာဂမနေန ဝါ. သစေ ဟိ သင်္ခါရုပေက္ခာ အနိစ္စတော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ဝုဋ္ဌာတိ, အနိမိတ္တဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စတိ. သစေ ဒုက္ခတော သမ္မသိတွာ ဝုဋ္ဌာတိ, အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စတိ. သစေ အနတ္တတော သမ္မသိတွာ ဝုဋ္ဌာတိ, သုညတဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စတိ. ဣဒံ သရသတော နာမံ နာမ. အနိစ္စာနုပဿနာယ ပန သင်္ခါရာနံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကတွာ နိစ္စနိမိတ္တဓုဝနိမိတ္တသဿတနိမိတ္တာနိ ပဟာယ အာဂတတ္တာ အနိမိတ္တော, ဒုက္ခာနုပဿနာယ သုခသညံ ပဟာယ ပဏိဓိပတ္ထနံ သုက္ခာပေတွာ အာဂတတ္တာ အပ္ပဏိဟိတော, အနတ္တာနုပဿနာယ အတ္တသတ္တပုဂ္ဂလသညံ ပဟာယ သင်္ခါရေ သုညတော ဒိဋ္ဌတ္တာ သုညတောတိ ဣဒံ ပစ္စနီကတော နာမံ နာမ. ရာဂါဒီဟိ ပန သုညတ္တာ သုညတော, ရူပနိမိတ္တာဒီနံ, ရာဂနိမိတ္တာဒီနံယေဝ [Pg.149] ဝါ အဘာဝေန အနိမိတ္တော, ရာဂပဏိဓိအာဒီနံ အဘာဝတော အပ္ပဏိဟိတောတိ ဣဒမဿ သဂုဏတော နာမံ နာမ. သောယံ သုညံ အနိမိတ္တံ အပ္ပဏိဟိတဉ္စ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိပိ သုညတော အနိမိတ္တော အပ္ပဏိဟိတောတိ ဝုစ္စတိ. ဣဒမဿ အာရမ္မဏတော နာမံ နာမ. အာဂမနံ ပန ဒုဝိဓံ ဝိပဿနာဂမနံ မဂ္ဂါဂမနဉ္စ. တတ္ထ မဂ္ဂေ ဝိပဿနာဂမနံ လဗ္ဘတိ, ဖလေ မဂ္ဂါဂမနံ. အနတ္တာနုပဿနာ ဟိ သုညတာ နာမ, သုညတဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ သုညတော, သုညတမဂ္ဂဿ ဖလံ သုညတံ. အနိစ္စာနုပဿနာ အနိမိတ္တာ နာမ, အနိမိတ္တဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော. ဣဒံ ပန နာမံ အဘိဓမ္မပရိယာယေ န လဗ္ဘတိ, သုတ္တန္တပရိယာယေ ပန လဗ္ဘတိ. တတ္ထ ဟိ ဂေါတြဘုဉာဏံ အနိမိတ္တံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အနိမိတ္တနာမကံ ဟုတွာ သယံ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ မဂ္ဂဿ နာမံ ဒေတီတိ ဝဒန္တိ. တေန မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တောတိ ဝုတ္တော. မဂ္ဂါဂမနေန ဖလံ အနိမိတ္တန္တိ ယုဇ္ဇတိယေဝ. ဒုက္ခာနုပဿနာ သင်္ခါရေသု ပဏိဓိံ သုက္ခာပေတွာ အာဂတတ္တာ အပ္ပဏိဟိတာ နာမ, အပ္ပဏိဟိတဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ အပ္ပဏိဟိတော, အပ္ပဏိဟိတမဂ္ဂဿ ဖလံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ဧဝံ ဝိပဿနာ အတ္တနော နာမံ မဂ္ဂဿ ဒေတိ, မဂ္ဂေါ ဖလဿာတိ ဣဒံ အာဂမနတော နာမံ နာမ. ဧဝံ သင်္ခါရုပေက္ခာ ဝိမောက္ခဝိသေသံ နိယမေတီတိ.

තවද, මාර්ගය කරුණු පහක් නිසා එම නාමයන් ලබයි. එනම්: ස්වකීය කෘත්‍යය (සවස), ප්‍රතිපක්ෂය (පච්චනීක), ස්වකීය ගුණය (සගුණ), අරමුණ (ආරම්මණ) හෝ පැමිණීම (ආගමන) යන කරුණු මගිනි. ඉදින් සංඛාරුපේක්ඛා ඥානය අනිත්‍ය වශයෙන් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට (කෙලෙසුන්ගෙන්) මිදෙයි නම්, එය අනිමිත්ත විමෝක්ෂයෙන් මිදෙයි. ඉදින් දුක්ඛ වශයෙන් මෙනෙහි කොට මිදෙයි නම්, අප්පණිහිත විමෝක්ෂයෙන් මිදෙයි. ඉදින් අනත්ත වශයෙන් මෙනෙහි කොට මිදෙයි නම්, ශුන්‍යත විමෝක්ෂයෙන් මිදෙයි. මෙය ස්වකීය කෘත්‍යය (සවස) අනුව ලැබෙන නාමයයි. තවද, අනිත්‍යානුපස්සනාව මගින් සංස්කාරයන්ගේ ඝන විනිර්භෝගය (සමූහයක් ලෙස ගැනීම) ඉවත් කර, නිත්‍ය නිමිත්ත, ධ්‍රැව නිමිත්ත හා ශාස්වත නිමිත්ත ප්‍රහාණය කර පැමිණෙන බැවින් මාර්ගය 'අනිමිත්ත' නම් වේ. දුක්ඛානුපස්සනාව මගින් සුඛ සංඥාව ප්‍රහාණය කර, රාග-දෝස-මෝහ නැමති තෘෂ්ණා ප්‍රාර්ථනාවන් වියළා දමා පැමිණෙන බැවින් මාර්ගය 'අප්පණිහිත' නම් වේ. අනත්තානුපස්සනාව මගින් ආත්ම-සත්ව-පුද්ගල සංඥා ප්‍රහාණය කර සංස්කාරයන් ශුන්‍ය වශයෙන් දැකීමෙන් පැමිණෙන බැවින් මාර්ගය 'ශුන්‍යත' නම් වේ. මෙය ප්‍රතිපක්ෂය (පච්චනීක) අනුව ලැබෙන නාමයයි. තවද රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් ශුන්‍ය බැවින් 'ශුන්‍යත' නම් වේ. රූප නිමිත්තාදිය හෝ රාග නිමිත්තාදියම නොමැති බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. රාග ප්‍රණිධිය (තෘෂ්ණාව) ආදිය නොමැති බැවින් 'අප්පණිහිත' නම් වේ. මෙය එම මාර්ගයේ ස්වකීය ගුණය (සගුණ) අනුව ලැබෙන නාමයයි. එම මාර්ගය ශුන්‍ය වූ ද, අනිමිත්ත වූ ද, අප්පණිහිත වූ ද නිවන අරමුණු කරන බැවින් ද 'ශුන්‍යත', 'අනිමිත්ත', 'අප්පණිහිත' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය අරමුණ අනුව ලැබෙන නාමයයි. පැමිණීම (ආගමන) වනාහි විපස්සනා ආගමනය සහ මාර්ග ආගමනය ලෙස දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී මාර්ගයට විපස්සනා ආගමනය ද, ඵලයට මාර්ග ආගමනය ද ලැබෙයි. විස්තර කරතොත්: අනත්තානුපස්සනාව 'ශුන්‍යතා' නම් වේ. ශුන්‍යතා විපස්සනාවෙන් පැමිණෙන මාර්ගය 'ශුන්‍යත' වන අතර ශුන්‍යත මාර්ගයේ ඵලය 'ශුන්‍යත' ඵලය වේ. අනිත්‍යානුපස්සනාව 'අනිමිත්ත' නම් වේ. අනිමිත්ත විපස්සනාවෙන් ලැබෙන මාර්ගය 'අනිමිත්ත' වේ. මෙම 'අනිමිත්ත විපස්සනා' යන නාමය අභිධර්ම ක්‍රමයේදී හමු නොවන අතර සූත්‍ර ක්‍රමයේදී හමුවෙයි. එහිදී ගෝත්‍රභූ ඥානය අනිමිත්ත වූ නිවන අරමුණු කොට අනිමිත්ත යන නාමය ලබා, මාර්ගයට පැමිණෙන ස්ථානයෙහි සිට මාර්ගයට එම නාමය ලබා දෙන බව ආචාර්යවරු පවසති. ඒ හේතුවෙන් මාර්ගය 'අනිමිත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. මාර්ගයේ පැමිණීමෙන් ඵලය 'අනිමිත්ත' වීම ද යෝග්‍ය වේ. දුක්ඛානුපස්සනාව සංස්කාරයන් කෙරෙහි පවත්නා ප්‍රාර්ථනාවන් (තෘෂ්ණාව) වියළා දමා පැමිණෙන බැවින් 'අප්පණිහිත' නම් වේ. අප්පණිහිත විපස්සනාවෙන් ලැබෙන මාර්ගය 'අප්පණිහිත' වන අතර අප්පණිහිත මාර්ගයේ ඵලය 'අප්පණිහිත' වේ. මෙසේ විපස්සනාව තමාගේ නාමය මාර්ගයට ද, මාර්ගය ඵලයට ද ලබා දෙයි. මෙය පැමිණීම (ආගමන) අනුව ලැබෙන නාමයයි. මෙසේ සංඛාරුපේක්ඛා ඥානය විමෝක්ෂ විශේෂය නියම කරන බව දත යුතුය.

ဧဝံ ဘဂဝတာ ဒေသိတေ တယော မဟာဝတ္ထုကေ ဝိမောက္ခေ ဥဒ္ဒိသိတွာ တံနိဒ္ဒေသဝသေနေဝ အပရေပိ ဝိမောက္ခေ နိဒ္ဒိသိတုကာမော အပိစ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဝိမောက္ခာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပိစာတိ အပရပရိယာယဒဿနံ. ကထံ တေ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဟောန္တိ, နနု တေ ပဉ္စသတ္တတီတိ? သစ္စံ ယထာရုတဝသေန ပဉ္စသတ္တတိ. ဘဂဝတာ ပန ဒေသိတေ တယော ဝိမောက္ခေ ဌပေတွာ အညဝိမောက္ခေ နိဒ္ဒိသနတော ဣမေသံ တဒဝရောဓတော စ ဣမေ တယော န ဂဏေတဗ္ဗာ, အဇ္ဈတ္တဝိမောက္ခာဒယော တယောပိ ဝိမောက္ခာ စတုဓာ ဝိတ္ထာရဝစနေယေဝ အန္တောဂဓတ္တာ န ဂဏေတဗ္ဗာ, ‘‘ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော, အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော’’တိ ဧတ္ထ အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော ပဌမံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေန ဧကနာမိကတ္တာ န ဂဏေတဗ္ဗော, ဧဝံ ဣမေသု သတ္တသု အပနီတေသု သေသာ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဝိမောက္ခာ ဟောန္တိ. ဧဝံ သန္တေ သုညတဝိမောက္ခာဒယော တယော ပုန ကသ္မာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ စေ? ဥဒ္ဒေသေန သင်္ဂဟေတွာ တေသမ္ပိ နိဒ္ဒေသကရဏတ္ထံ. အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနာဒယော ပန တယော ပဘေဒံ ဝိနာ မူလရာသိဝသေန [Pg.150] ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ, ပဏိဟိတဝိမောက္ခပဋိပက္ခဝသေန ပုန အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော ဥဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ප්‍රධාන කරුණු සහිත විමෝක්ෂ තුන උදෙසා, එම විස්තර කිරීමේ අනුසාරයෙන්ම අනෙක් විමෝක්ෂයන් ද දැක්වීමට කැමතිව "තවද විමෝක්ෂ සැට අටකි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අපිච' යනු වෙනත් ක්‍රමයක් දැක්වීමයි. ඒ විමෝක්ෂ සැට අටක් වන්නේ කෙසේද? ඒවා හැත්තෑ පහක් (75) නොවේද? යනු ප්‍රශ්නයයි. සත්‍යය නම්, පාළි අර්ථය අනුව හැත්තෑ පහකි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද විමෝක්ෂ තුන ඉතිරි කොට අනෙක් විමෝක්ෂයන් විස්තර කරන බැවින් සහ ඒවායේම අන්තර්ගත වන බැවින් මෙම තුන ගණන් නොගත යුතුය. අජ්ඣත්ත විමෝක්ෂාදී විමෝක්ෂ තුන ද සිව් ආකාර විස්තරාත්මක දේශනාවන්හිම අන්තර්ගත වන බැවින් ගණන් නොගත යුතුය. "පණිහිත විමෝක්ෂය, අප්පණිහිත විමෝක්ෂය" යන මෙහි එන අප්පණිහිත විමෝක්ෂය, පළමුව සඳහන් කළ විමෝක්ෂය හා එකම නමකින් හැඳින්වෙන බැවින් ගණන් නොගත යුතුය. මෙසේ මෙම කරුණු හත ඉවත් කළ විට ඉතිරි විමෝක්ෂ සැට අටක් (68) වෙයි. එසේ නම් ශුන්‍යත විමෝක්ෂාදී තුන නැවත දක්වන ලද්දේ කුමටද යත්? උද්දේශ වශයෙන් සංග්‍රහ කොට ඒවා ද විස්තර කරනු පිණිසයි. අජ්ඣත්ත වුට්ඨානාදී විමෝක්ෂ තුන ප්‍රභේද රහිතව මූලික රාශි වශයෙන් දක්වන ලද අතර, පණිහිත විමෝක්ෂයේ ප්‍රතිපක්ෂය වශයෙන් නැවත අප්පණිහිත විමෝක්ෂය දක්වන ලද බව දත යුතුය.

အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနာဒီသု အဇ္ဈတ္တတော ဝုဋ္ဌာတီတိ အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနော. အနုလောမေန္တီတိ အနုလောမာ. အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ အပဂမာ အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ. ရူပီတိ အဇ္ဈတ္တံ ကေသာဒီသု ဥပ္ပာဒိတံ ရူပဇ္ဈာနံ ရူပံ, တံ ရူပမဿ အတ္ထီတိ ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ နီလကသိဏာဒိရူပါနိ ဈာနစက္ခုနာ ပဿတိ. ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထုကေသု ကသိဏေသု ဈာနပဋိလာဘော ဒဿိတော. အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ အဇ္ဈတ္တံ န ရူပသညီ, အတ္တနော ကေသာဒီသု အနုပ္ပာဒိတရူပါဝစရဇ္ဈာနောတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဗဟိဒ္ဓါဝ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနတာ ဒဿိတာ. သုဘန္တေဝ အဓိမုတ္တောတိ ‘‘သုဘ’’မိစ္စေဝ အာရမ္မဏေ အဓိမုတ္တော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အန္တောအပ္ပနာယံ ‘‘သုဘ’’န္တိ အာဘောဂေါ နတ္ထိ, ယော ပန အပ္ပဋိကူလာကာရေန သတ္တာရမ္မဏံ ဖရန္တော ဝိဟရတိ, သော ယသ္မာ ‘‘သုဘ’’န္တေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝံ ဥဒ္ဒေသော ကတောတိ. အပ္ပိတပ္ပိတသမယေ ဧဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိသဗ္ဘာဝတော သမယဝိမောက္ခော. သောယေဝ သကိစ္စကရဏဝသေန အပ္ပိတသမယေ ဧဝ နိယုတ္တောတိ သာမယိကော. သာမာယိကောတိပိ ပါဌော. ကောပေတုံ ဘဉ္ဇိတုံ သက္ကုဏေယျတာယ ကုပ္ပော. လောကံ အနတိက္ကမနတော လောကေ နိယုတ္တောတိ လောကိကော. လောကိယောတိပိ ပါဌော. လောကံ ဥတ္တရတိ, ဥတ္တိဏ္ဏောတိ ဝါ လောကုတ္တရော. အာရမ္မဏကရဏဝသေန သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝေါ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန သမ္ပယောဂဝသေန စ နတ္ထေတ္ထ အာသဝါတိ အနာသဝေါ. ရူပသင်္ခါတေန သဟ အာမိသေနာတိ သာမိသော. သဗ္ဗသော ရူပါရူပပ္ပဟာနာ နိရာမိသတောပိ နိရာမိသတရောတိ နိရာမိသာ နိရာမိသတရော. ပဏိဟိတောတိ တဏှာဝသေန ပဏိဟိတော ပတ္ထိတော. အာရမ္မဏကရဏဝသေန သညောဇနေဟိ သံယုတ္တတ္တာ သညုတ္တော. ဧကတ္တဝိမောက္ခောတိ ကိလေသေဟိ အနဇ္ဈာရုဠှတ္တာ ဧကသဘာဝေါ ဝိမောက္ခော. သညာဝိမောက္ခောတိ ဝိပဿနာဉာဏမေဝ ဝိပရီတသညာယ ဝိမုစ္စနတော သညာဝိမောက္ခော. တဒေဝ ဝိပဿနာဉာဏံ သမ္မောဟတော ဝိမုစ္စနဝသေန ဉာဏမေဝ ဝိမောက္ခောတိ ဉာဏဝိမောက္ခော. သီတိသိယာဝိမောက္ခောတိ ဝိပဿနာဉာဏမေဝ သီတိ ဘဝေယျာတိ [Pg.151] ပဝတ္တော ဝိမောက္ခော သီတိသိယာဝိမောက္ခော. သီတိသိကာဝိမောက္ခောတိပိ ပါဌော, သီတိဘာဝိကာယ ဝိမောက္ခောတိ တဿ အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ. ဈာနဝိမောက္ခောတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒံ လောကိယလောကုတ္တရဘေဒဉ္စ ဈာနမေဝ ဝိမောက္ခော. အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခောတိ အနုပါဒိယိတွာ ဂဟဏံ အကတွာ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

අජ්ඣත්තවුට්ඨාන (අධ්‍යාත්මිකව නැගී සිටීම) ආදී පදයන්හි, අධ්‍යාත්මයෙන් හෙවත් තමාගේ අභ්‍යන්තරයෙන් නැගී සිටින බැවින් 'අජ්ඣත්තවුට්ඨාන' නම් වේ. අනුකූල වන බැවින් 'අනුලෝම' නම් වේ. අජ්ඣත්තවුට්ඨානයන්ගේ සන්සිඳීම හෙවත් පහව යාම 'අජ්ඣත්තවුට්ඨානපටිප්පස්සද්ධි' නම් වේ. 'රූපී' යනු අධ්‍යාත්මයෙහි කේශාදී වස්තූන් අරමුණු කොට උපදවා ගත් රූපාවචර ධ්‍යානය රූපයයි, එම රූපය මොහුට ඇති බැවින් ඔහු 'රූපී' නම් වේ. 'රූපයන් බලයි' යනු බාහිරව නිල් කසිණ ආදී රූපයන් ධ්‍යාන චක්ෂුසින් බලයි යන්නයි. මෙයින් අධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අරමුණු කොට පවතින කසිණයන්හි ධ්‍යාන ලැබීම දක්වන ලදී. 'අධ්‍යාත්මයෙහි අරූප සංඥී' යනු අධ්‍යාත්මයෙහි රූප සංඥාවක් නැති, එනම් තමාගේ කේශාදී වස්තූන් කෙරෙහි රූපාවචර ධ්‍යානයක් උපදවා නොගත් තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. මෙයින් බාහිරව පරිකර්ම කොට බාහිරවම ධ්‍යාන ලැබූ බව දක්වන ලදී. 'සුබ යැයි අධිමුක්ත වූ' යනු 'සුබයි' යනුවෙන් අරමුණෙහි අධිමුක්ත වූ (තදින් යොමු වූ) බවයි. එහි අර්පණා සමාධිය තුළ 'සුබයි' යනුවෙන් ආභෝගයක් (මනසිකාරයක්) නැති වුවද, යම් අයෙක් අශුභ බවක් නැති ආකාරයෙන් සත්ත්ව ප්‍රඥප්ති අරමුණෙහි පැතිරී වෙසේ ද, ඔහු 'සුබයි' කියාම අධිමුක්ත වූවෙක් වන බැවින් මෙසේ උද්දේශය කරන ලදැයි දත යුතුය. අර්පණා අවස්ථාවලදීම විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් නීවරණයන්ගෙන් මිදෙන බැවින් 'සමයවිමොක්ඛ' නම් වේ. එයම ස්වකීය කෘත්‍යය (නීවරණ යටපත් කිරීම) සිදු කිරීමේ බලයෙන් අර්පණා අවස්ථාවෙහිම යෙදෙන බැවින් 'සාමයික' නම් වේ. 'සාමායික' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. වැනසිය හැකි බැවින් හෝ බිඳිය හැකි බැවින් 'කුප්ප' නම් වේ. ලෝකය ඉක්මවා නොයන බැවින් ලෝකයෙහි යෙදුණු නිසා 'ලෞකික' නම් වේ. 'ලෝකිය' කියා ද පාඨයක් ඇත. ලෝකය ඉක්මවා යන බැවින් හෝ ඉක්මවා ගිය බැවින් 'ලෝකෝත්තර' නම් වේ. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ආශ්‍රවයන් සහිත බැවින් 'සාශ්‍රව' නම් වේ. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හෝ සම්ප්‍රයුක්ත වීම් වශයෙන් මෙහි ආශ්‍රවයන් නැති බැවින් 'අනාශ්‍රව' නම් වේ. රූප සංඛ්‍යාත ආමිසය සහිත බැවින් 'සාමිස' නම් වේ. සෑම අයුරින්ම රූප අරූප ප්‍රහාණය කිරීමෙන් නිරාමිසයට වඩා නිරාමිස වන බැවින් 'නිරාමිසා නිරාමිසතර' නම් වේ. 'පණිහිත' යනු තණ්හාව වශයෙන් පතන ලද (ප්‍රාර්ථනා කරන ලද) විමොක්ඛයයි. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් සංයෝජනයන් හා යෙදුණු බැවින් 'සංයුත්ත' නම් වේ. 'ඒකත්තවිමොක්ඛ' යනු කෙලෙසුන් විසින් මැඩපවත්වනු නොලැබූ එකම ස්වභාවයක් ඇති විමොක්ඛයයි. 'සඤ්ඤාවිමොක්ඛ' යනු විපරීත සංඥාවෙන් මිදෙන බැවින් විදර්ශනා ඤාණයටම නමකි. එම විදර්ශනා ඤාණයම මුළාවෙන් මිදීම වශයෙන් ඤාණයම විමොක්ඛය වන බැවින් 'ඤාණවිමොක්ඛ' නම් වේ. 'සීතිසියා විමොක්ඛ' යනු විදර්ශනා ඤාණයම 'මට නිවීමක් වේවා' යනුවෙන් පැවති විමොක්ඛයයි. 'සීතිසිකාවිමොක්ඛ' කියා ද පාඨයක් ඇත, 'ශීතීභාවය (නිවීම) ඇති කරන විමොක්ඛය' යන්න එහි අර්ථය ලෙස වර්ණනා කරති. 'ධ්‍යාන විමොක්ඛ' යනු උපචාර අර්පණා භේදයෙන් ද ලෞකික ලෝකෝත්තර භේදයෙන් ද යුත් ධ්‍යානයම විමොක්ඛය බවයි. 'අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛ' යනු දැඩිව නොගෙන (උපාදානය නොකොට) සිත මිදීමයි. සෙසු කොටස් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဝိမောက္ခုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විමොක්ඛ උද්දේස වර්ණනාව නිම විය.

၂. ဝိမောက္ခနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

2. විමොක්ඛ නිර්දේශ වර්ණනාව

၂၁၀. ကတမောတိအာဒိကေ ဥဒ္ဒေသဿ နိဒ္ဒေသေ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဧဝံ ဥပပရိက္ခတိ. သုညမိဒန္တိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ သုညံ. ကေန သုညံ? အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါ. တတ္ထ အတ္တေန ဝါတိ ဗာလဇနပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနော အဘာဝါ တေန အတ္တနာ စ သုညံ. အတ္တနိယေန ဝါတိ တဿ ပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနော သန္တကေန စ သုညံ. အတ္တနော အဘာဝေနေဝ အတ္တနိယာဘာဝေါ. အတ္တနိယဉ္စ နာမ နိစ္စံ ဝါ သိယာ သုခံ ဝါ, တဒုဘယမ္ပိ နတ္ထိ. တေန နိစ္စပဋိက္ခေပေန အနိစ္စာနုပဿနာ, သုခပဋိက္ခေပေန ဒုက္ခာနုပဿနာ စ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သုညမိဒံ အတ္တေန ဝါတိ အနတ္တာနုပဿနာယေဝ ဝုတ္တာ. သောတိ သော ဧဝံ တီဟိ အနုပဿနာဟိ ဝိပဿမာနော ဘိက္ခု. အဘိနိဝေသံ န ကရောတီတိ အနတ္တာနုပဿနာဝသေန အတ္တာဘိနိဝေသံ န ကရောတိ.

210. 'කතමෝ' යනාදී උද්දේශයෙහි නිර්දේශයෙහි 'මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි' යනු මෙලෙස විමසයි, පිරික්සයි යන්නයි. 'මෙය ශුන්‍යය' යනු මේ පංචස්කන්ධ සමූහය ශුන්‍ය බවයි. කුමකින් ශුන්‍ය ද? ආත්මයෙන් හෝ ආත්මයට අයත් දෙයකින් ශුන්‍යය. එහි 'ආත්මයෙන්' යනු අඥානයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද ආත්මයක් නැති බැවින් එම ආත්මයෙන් ශුන්‍ය බවයි. 'ආත්මයට අයත් දෙයකින්' යනු එම කල්පිත ආත්මයට අයත් වූ දේවලින් ද ශුන්‍ය බවයි. ආත්මයක් නැති බැවින්ම ආත්මයට අයත් දෙයක් ද නැත. ආත්මයට අයත් දෙයක් යනු නිත්‍ය වූ හෝ සැප වූ ස්වභාවයක් විය යුතුය, එබඳු දෙකක්ම මෙහි නැත. එම නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අනිච්චානුපස්සනාව ද, සැප බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් දුක්ඛානුපස්සනාව ද පවසන ලදී. 'මෙය ආත්මයෙන් ශුන්‍යය' යන්නෙන් අනත්තානුපස්සනාවම පවසන ලදී. 'ඔහු' යනු මෙසේ අනුපස්සනා තුනෙන් විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවයි. 'අභිනිවේශයක් නොකරයි' යනු අනත්තානුපස්සනා බලයෙන් ආත්ම වශයෙන් ගැනීමක් (දෘෂ්ටි අභිනිවේශයක්) නොකරයි යන්නයි.

နိမိတ္တံ န ကရောတီတိ အနိစ္စာနုပဿနာဝသေန နိစ္စနိမိတ္တံ န ကရောတိ. ပဏိဓိံ န ကရောတီတိ ဒုက္ခာနုပဿနာဝသေန ပဏိဓိံ န ကရောတိ. ဣမေ တယော ဝိမောက္ခာ ပရိယာယေန ဝိပဿနာက္ခဏေ တဒင်္ဂဝသေနာပိ လဗ္ဘန္တိ, နိပ္ပရိယာယေန ပန သမုစ္ဆေဒဝသေန မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ. စတ္တာရိ ဈာနာနိ အဇ္ဈတ္တံ နီဝရဏာဒီဟိ ဝုဋ္ဌာနတော အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနော ဝိမောက္ခော. စတဿော အရူပသမာပတ္တိယော အာရမ္မဏေဟိ ဝုဋ္ဌာနတော ဗဟိဒ္ဓါဝုဋ္ဌာနော ဝိမောက္ခော. အာရမ္မဏမ္ပိ ဟိ ဗာဟိရာယတနာနိ ဝိယ ဣဓ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမေ ဒွေ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခာ, ဒုဘတော ဝုဋ္ဌာနော ပန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခော.

'නිමිත්තක් නොකරයි' යනු අනිච්චානුපස්සනා බලයෙන් නිත්‍ය නිමිත්තක් නොකරයි යන්නයි. 'ප්‍රාර්ථනයක් (පණිධි) නොකරයි' යනු දුක්ඛානුපස්සනා බලයෙන් තණ්හා ප්‍රාර්ථනාවක් නොකරයි යන්නයි. මෙම විමොක්ඛ තුන පර්යාය වශයෙන් විදර්ශනා අවස්ථාවෙහි තදංග වශයෙන් ද ලැබිය හැකිය, එහෙත් නිපර්යාය වශයෙන් (මුඛ්‍ය වශයෙන්) සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් මාර්ග අවස්ථාවෙහිම ලැබිය යුතුය. සතර ධ්‍යානයන් අධ්‍යාත්මික නීවරණාදීන්ගෙන් නැගී සිටින බැවින් 'අජ්ඣත්තවුට්ඨාන විමොක්ඛ' නම් වේ. සතර අරූප සමාපත්ති අරමුණුවලින් (කසිණ ආදියෙන්) නැගී සිටින බැවින් 'බහිද්ධාවුට්ඨාන විමොක්ඛ' නම් වේ. මක්නිසාද යත්, බාහිර ආයතන මෙන් මෙහි අරමුණු ද 'බාහිර' යැයි පවසන ලදී. මේ දෙක විෂ්කම්භන විමොක්ඛයි. මාර්ග සතර නම් වූ 'දුභතෝවුට්ඨාන' (දෙපසින්ම නැගී සිටීම) සමුච්ඡේද විමොක්ඛයයි.

နီဝရဏေဟိ ဝုဋ္ဌာတီတိအာဒီဟိ အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနံ သရူပတော ဝုတ္တံ. ရူပသညာယာတိအာဒီဟိ ကသိဏာဒိအာရမ္မဏသမတိက္ကမဿ ပါကဋတ္တာ တံ [Pg.152] အဝတွာ သုတ္တန္တေသု ဝုတ္တရူပသညာဒိသမတိက္ကမော ဝုတ္တော. သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသာတိ သမာသပဒံ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝိစိကိစ္ဆာယ သီလဗ္ဗတပရာမာသာတိ ဝိစ္ဆေဒေါ. အယမေဝ ဝါ ပါဌော.

'නීවරණයන්ගෙන් නැගී සිටියි' යනාදී පාඨවලින් අජ්ඣත්තවුට්ඨානය ස්වරූපයෙන් පවසන ලදී. 'රූප සංඥාවෙන්' යනාදී පාඨවලින් කසිණාදී අරමුණු ඉක්මවා යාම ප්‍රකට බැවින්, එය (ඍජුව) නොපවසා සූත්‍රවල දැක්වෙන රූප සංඥා ආදිය ඉක්මවා යාම පවසන ලදී. 'සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසා' යනු සමාස පදයකි. එය 'සක්කායදිට්ඨියෙන් ද, විචිකිච්ඡාවෙන් ද, සීලබ්බතපරාමාසයෙන් ද' යනුවෙන් විග්‍රහ කළ යුතුය. නැතහොත් මෙයම පාඨය වේ.

၂၁၁. ဝိတက္ကော စာတိအာဒီဟိ ဈာနာနံ သမာပတ္တီနဉ္စ ဥပစာရဘူမိယော ဝုတ္တာ. အနိစ္စာနုပဿနာတိအာဒီဟိ စတုန္နံ မဂ္ဂါနံ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဝုတ္တာ. ပဋိလာဘော ဝါတိ ပဉ္စဝိဓဝသိပ္ပတ္တိယာ ဗျာပိတော ပတ္ထဋော လာဘောတိ ပဋိလာဘော. ဝသိပ္ပတ္တိယာ ဟိ သဗ္ဗော ဈာနပယောဂေါ စ သမာပတ္တိပယောဂေါ စ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပဋိလာဘော ‘‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တော. ဝိပါကော ပန ဈာနဿ သမာပတ္တိယာ စ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ ဟောတီတိ ဥဇုကမေဝ. ကေစိ ပန ‘‘ဥပစာရပယောဂဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တာ ဈာနဿ သမာပတ္တိယာ စ ပဋိလာဘော ဟောတိ, တသ္မာ ဈာနသမာပတ္တိပဋိလာဘော ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမောက္ခော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဝဒန္တိ.

211. 'විතර්කය ද' යනාදී පාඨවලින් ධ්‍යානයන්ගේ හා සමාපත්තීන්ගේ උපචාර භූමීන් පවසන ලදී. 'අනිච්චානුපස්සනා' යනාදී පාඨවලින් සතර මාර්ගයන්ට පෙර පවතින පූර්වභාග විදර්ශනාවන් පවසන ලදී. 'ප්‍රතිලාභය' යනු පංචවිධ වසීභාවයන්ගෙන් පතළ වූ ලැබීමයි. වසීභාවයට පැමිණීමෙන් සියලු ධ්‍යාන ප්‍රයෝග හා සමාපත්ති ප්‍රයෝග සන්සිඳෙන බැවින්, එම ප්‍රතිලාභය 'පටිප්පස්සද්ධි විමොක්ඛ' යැයි පවසන ලදී. එසේම ධ්‍යානයන්ගේ හා සමාපත්තීන්ගේ විපාකය සන්සිඳීමක් වන බැවින් එය ඍජු අර්ථයකි. සමහර ඇදුරන් පවසන්නේ 'උපචාර ප්‍රයෝගයන් සන්සිඳෙන බැවින් ධ්‍යාන සමාපත්ති ලැබීම සිදු වේ, එබැවින් ධ්‍යාන සමාපත්ති ප්‍රතිලාභය පටිප්පස්සද්ධි විමොක්ඛ යැයි කියනු ලැබේ' කියාය.

၂၁၂. အဇ္ဈတ္တန္တိ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ပဝတ္တံ. ပစ္စတ္တန္တိ အတ္တာနံ ပဋိစ္စ ပဝတ္တံ. ဥဘယေနာပိ နိယကဇ္ဈတ္တမေဝ ဒီပေတိ နီလနိမိတ္တန္တိ နီလမေဝ. နီလသညံ ပဋိလဘတီတိ တသ္မိံ နီလနိမိတ္တေ နီလမိတိသညံ ပဋိလဘတိ. သုဂ္ဂဟိတံ ကရောတီတိ ပရိကမ္မဘူမိယံ သုဋ္ဌု ဥဂ္ဂဟိတံ ကရောတိ. သူပဓာရိတံ ဥပဓာရေတီတိ ဥပစာရဘူမိယံ သုဋ္ဌု ဥပဓာရိတံ ကတွာ ဥပဓာရေတိ. သွာဝတ္ထိတံ အဝတ္ထာပေတီတိ အပ္ပနာဘူမိယံ သုဋ္ဌု နိစ္ဆိတံ နိစ္ဆိနာတိ. ဝဝတ္ထာပေတီတိပိ ပါဌော. အဇ္ဈတ္တဉှိ နီလပရိကမ္မံ ကရောန္တော ကေသေ ဝါ ပိတ္တေ ဝါ အက္ခိတာရကာယံ ဝါ ကရောတိ. ဗဟိဒ္ဓါ နီလနိမိတ္တေတိ နီလပုပ္ဖနီလဝတ္ထနီလဓာတူနံ အညတရေ နီလကသိဏေ. စိတ္တံ ဥပသံဟရတီတိ စိတ္တံ ဥပနေတိ. ပီတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အာသေဝတီတိ တမေဝ သညံ အာဒိတော သေဝတိ. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဗဟုလီကရောတီတိ ပုနပ္ပုနံ ကရောတိ. ရူပန္တိ နီလနိမိတ္တံ ရူပံ. ရူပသညီတိ တသ္မိံ ရူပေ သညာ ရူပသညာ, သာ အဿ အတ္ထီတိ ရူပသညီ. အဇ္ဈတ္တံ ပီတနိမိတ္တာဒီသု ပီတပရိကမ္မံ ကရောန္တော မေဒေ ဝါ ဆဝိယာ ဝါ အက္ခီနံ ပီတဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. လောဟိတပရိကမ္မံ ကရောန္တော မံသေ ဝါ လောဟိတေ ဝါ ဇိဝှာယ ဝါ ဟတ္ထတလပါဒတလေသု ဝါ အက္ခီနံ ရတ္တဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. ဩဒါတပရိကမ္မံ ကရောန္တော အဋ္ဌိမှိ ဝါ ဒန္တေ ဝါ နခေ ဝါ အက္ခီနံ သေတဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. အဇ္ဈတ္တံ အရူပန္တိ အဇ္ဈတ္တံ ရူပနိမိတ္တံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

212. "අජ්ඣත්තං" යනු තමාගේ ආත්මභාවය (අත්ථභාවය) ඇසුරු කොට පවත්නා දෙයයි. "පච්චත්තං" යනු තමාගේ ආත්මභාවය කෙරෙහි රඳා පවතින දෙයයි. මේ පද දෙකෙන්ම තමාටම අයත් වූ අභ්‍යන්තරය ප්‍රකාශ කරනු ලබයි. "නීලනිමිත්තං" යනු නිල් කසිණයම හෝ නිල් කසිණය මඟින් ලබන උග්ගහ නිමිත්තයි. "නීලසඤ්ඤං පටිලභති" යනු ඒ නිල් නිමිත්තෙහි හෝ ඉන් උපදනා වූ උග්ගහ/පටිභාග නිමිත්තෙහි "නිල් පාටය" යන සංඥාව ලබයි, එනම් එය මනාව ග්‍රහණය කරගනියි. "සුග්ගහිතං කරෝති" යනු පරිකර්ම භාවනා අවස්ථාවේදී (පරිකර්ම භූමියෙහිදී) නිමිත්ත මනාව ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. "සූපධාරිතං උපධාරේති" යනු උපචාර භාවනා අවස්ථාවේදී නිමිත්ත මනාව ධාරණය කර ගැනීමයි. "ස්වාවත්ථිතං අවත්ථාපේති" යනු අර්පණා භාවනා අවස්ථාවේදී නිමිත්ත මනාව ස්ථාවර කර ගැනීමයි. අභ්‍යන්තර වශයෙන් නිල් පරිකර්මය කරන යෝගියා කෙස්, පිත හෝ ඇසේ කළු ඉංගිරියාව අරමුණු කොට භාවනා කරයි. "බහිද්ධා නීලනිමිත්තං" යනු නිල් මල්, නිල් රෙදි හෝ නිල් මැණික් වැනි බාහිර නිල් කසිණ අරමුණු කිරීමයි. "චිත්තං උපසංහරති" යනු භාවනා සිත ඒ වෙත යොමු කිරීමයි. පීත (කහ) ආදී සෙසු කසිණවලදී ද ක්‍රමය මෙසේමය. "රූපසඤ්ඤී" යනු එම කසිණ රූපයෙහි සංඥාව උපදවා ගත් තැනැත්තායි. අභ්‍යන්තර පීත පරිකර්මය කරන්නා ශරීරයේ තෙල් (මේදය), සම හෝ ඇසේ කහ පැහැති ස්ථානවල පරිකර්මය කරයි. ලෝහිත (රතු) පරිකර්මය කරන්නා මස්, ලේ, දිව හෝ ඇසේ රතු පැහැති ස්ථානවල පරිකර්මය කරයි. ඕදාත (සුදු) පරිකර්මය කරන්නා ඇට, දත්, නිය හෝ ඇසේ සුදු පැහැති ස්ථානවල පරිකර්මය කරයි. "අජ්ඣත්තං අරූපං" යනු තමා තුළ එවැනි රූප නිමිත්තක් නැති බවයි.

မေတ္တာသဟဂတေနာတိ [Pg.153] ပဌမဒုတိယတတိယဇ္ဈာနဝသေန မေတ္တာယ သမန္နာဂတေန. စေတသာတိ စိတ္တေန. ဧကံ ဒိသန္တိ ဧကံ ဧကိဿာ ဒိသာယ ပဌမပရိဂ္ဂဟိတံ သတ္တံ ဥပါဒါယ ဧကဒိသာပရိယာပန္နသတ္တဖရဏဝသေန ဝုတ္တံ. ဖရိတွာတိ ဖုသိတွာ အာရမ္မဏံ ကတွာ. ဝိဟရတီတိ ဗြဟ္မဝိဟာရာဓိဋ္ဌိတံ ဣရိယာပထဝိဟာရံ ပဝတ္တေတိ. တထာ ဒုတိယန္တိ ယထာ ပုရတ္ထိမာဒီသု ယံကိဉ္စိ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတိ, တထေဝ တဒနန္တရံ ဒုတိယံ တတိယံ စတုတ္ထံ ဝါတိ အတ္ထော. ဣတိ ဥဒ္ဓန္တိ ဧတေနေဝ နယေန ဥပရိမံ ဒိသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဓော တိရိယန္တိ အဓောဒိသမ္ပိ တိရိယံ ဒိသမ္ပိ ဧဝမေဝ. တတ္ထ စ အဓောတိ ဟေဋ္ဌာ. တိရိယန္တိ အနုဒိသာ. ဧဝံ သဗ္ဗဒိသာသု အဿမဏ္ဍလိကာယ အဿမိဝ မေတ္တာသဟဂတံ စိတ္တံ သာရေတိပိ ပစ္စာသာရေတိပီတိ. ဧတ္တာဝတာ ဧကမေကံ ဒိသံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဩဓိသော မေတ္တာဖရဏံ ဒဿိတံ. သဗ္ဗဓီတိအာဒိ ပန အနောဓိသော ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သဗ္ဗဓီတိ သဗ္ဗတ္ထ. သဗ္ဗတ္တတာယာတိ သဗ္ဗေသု ဟီနမဇ္ဈိမုက္ကဋ္ဌမိတ္တသပတ္တမဇ္ဈတ္တာဒိပ္ပဘေဒေသု အတ္တတာယ, ‘‘အယံ ပရသတ္တော’’တိ ဝိဘာဂံ အကတွာ အတ္တသမတာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ သဗ္ဗတ္တတာယာတိ သဗ္ဗေန စိတ္တဘာဝေန, ဤသကမ္ပိ ဗဟိ အဝိက္ခိပမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗာဝန္တန္တိ သဗ္ဗသတ္တဝန္တံ, သဗ္ဗသတ္တယုတ္တန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗဝန္တန္တိပိ ပါဌော. လောကန္တိ သတ္တလောကံ.

"මෙත්තාසහගතේන" යනු පළමු, දෙවන හා තෙවන ධ්‍යාන මට්ටමින් මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූ සිතින් යන්නයි. "ඒකං දිසං" යනු එක් දිශාවක සිටින සත්වයන් මුලින්ම පිරිසිඳ ගෙන, එම දිශාවට අයත් සත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය පැතිරවීමයි. "ඵරිත්වා" යනු ස්පර්ශ කොට අරමුණු කර ගැනීමයි. "විහරති" යනු බ්‍රහ්මවිහාර ධ්‍යානයෙන් යුක්තව ඉරියව් පැවැත්වීමයි. පළමු දිශාවෙන් පසුව දෙවන, තෙවන හා සිව්වන දිශාවන්ට ද එලෙසම අනුපිළිවෙලින් මෛත්‍රිය පතුරුවයි. "ඉති උද්ධං" යනු එලෙසම උඩ දිශාවටද, "අධෝ තිරියං" යනු යට දිශාවට හා අනුදිශාවන්ටද මෛත්‍රිය පැතිරවීමයි. අස්හලක අශ්වයකු රවුමට දුවවන්නාක් මෙන් සියලු දිශාවන්හි මෛත්‍රී සිත මෙහෙයවිය යුතුය. මෙතෙක් විස්තර කරන ලද්දේ දිශා වශයෙන් සීමා සහිතව (ඕධිසෝ) මෛත්‍රිය පැතිරවීමයි. "සබ්බධි" ආදිය වදාළේ සීමා රහිතව (අනෝධිසෝ) මෛත්‍රිය පැතිරවීම දැක්වීමටයි. එහි "සබ්බත්තතායා" යනු හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත, මිත්‍ර, හතුරු හා මධ්‍යස්ථ සියලු දෙනා කෙරෙහිම "මම මෙන්ම මොවුන්ද" යනුවෙන් තමා හා සමාන කොට සලකා, වෙනසක් නොමැතිව මෛත්‍රිය පැතිරවීමයි. නැතහොත් මුළු සිතින්ම මෛත්‍රිය පැතිරවීමයි. "සබ්බාවන්තං ලෝකං" යනු සියලු සත්වයන්ගෙන් යුක්ත වූ මුළු සත්ව ලෝකයම අරමුණු කිරීමයි.

ဝိပုလေနာတိ ဧဝမာဒိပရိယာယဒဿနတော ပနေတ္ထ ပုန ‘‘မေတ္တာသဟဂတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဝါ ဧတ္ထ ဩဓိသော ဖရဏေ ဝိယ ပုန တထာသဒ္ဒေါ ဝါ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဝါ န ဝုတ္တော, တသ္မာ ပုန ‘‘မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိဂမနဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တံ. ဝိပုလေနာတိ ဧတ္ထ ဖရဏဝသေန ဝိပုလတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘူမိဝသေန ပန တံ မဟဂ္ဂတံ. တဉှိ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယ ဝိပုလဖလတာယ ဒီဃသန္တာနတာယ စ မဟန္တဘာဝံ ဂတံ, မဟန္တေဟိ ဝါ ဥဠာရစ္ဆန္ဒဝီရိယစိတ္တပညေဟိ ဂတံ ပဋိပန္နန္တိ မဟဂ္ဂတံ. ပဂုဏဝသေန အပ္ပမာဏသတ္တာရမ္မဏဝသေန စ အပ္ပမာဏံ. ဗျာပါဒပစ္စတ္ထိကပ္ပဟာနေန အဝေရံ. ဒေါမနဿပ္ပဟာနတော အဗျာပဇ္ဇံ, နိဒ္ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တီတိ ဘိက္ခုနော စိတ္တဿ အပ္ပဋိကူလာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. သေသေသုပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ကရုဏာမုဒိတာဥပေက္ခာဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ကရုဏာယ ဝိဟေသာပစ္စတ္ထိကပ္ပဟာနေန အဝေရံ, မုဒိတာယ အရတိပစ္စတ္ထိကပ္ပဟာနေန.

"විපුලේන" ආදී විවිධ පර්යාය පද මඟින් වදාරන්නේ සීමා රහිත මෛත්‍රිය පැතිරවීමේ ක්‍රමයයි. මෛත්‍රිය පැතිරවීමේදී එය මුළුමනින්ම පැතිර යන බැවින් "විපුල" (මහත්) නම් වේ. භූමි වශයෙන් එය "මහග්ගත" (උදාර) වේ. ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමට සමත් බැවින් ද, මහත් වූ ආනිසංස ඇති බැවින් ද, උසස් ඡන්ද-වීර්ය-චිත්ත-ප්‍රඥා ඇති උත්තමයන් විසින් ලබන බැවින් ද එය "මහග්ගත" නම් වේ. අප්‍රමාණ සත්වයන් අරමුණු කරන බැවින් "අප්පමාණ" නම් වේ. ව්‍යාපාදය දුරු කරන බැවින් "අවේර" (වෛර නැති) නම් වේ. දෝමනස්සය දුරු කරන බැවින් "අබ්‍යාපජ්ජ" (පීඩා නැති) නම් වේ. සත්වයන් භික්ෂුවගේ සිතට අප්‍රිය නොවන බැවින් "අප්පටිකූලා" නම් වේ. කරුණා, මුදිතා හා උපේක්ෂා යන සෙසු බ්‍රහ්මවිහාරවලදී ද මේ ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය. කරුණාවේදී වෙහෙසීම (විහිංසා) දුරු කරන බැවින් "අවේර" වන අතර, මුදිතාවේදී නොඇල්ම (අරති) දුරු කරයි.

ဥပေက္ခာသဟဂတေနာတိ [Pg.154] စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ဥပေက္ခာယ သမန္နာဂတေန. ရာဂပစ္စတ္ထိကပ္ပဟာနေန အဝေရံ, ဂေဟသိတသောမနဿပ္ပဟာနတော အဗျာပဇ္ဇံ. သဗ္ဗမ္ပိ ဟိ အကုသလံ ကိလေသပရိဠာဟယောဂတော သဗျာပဇ္ဇမေဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

"උපේක්ඛාසහගතේන" යනු සිව්වන ධ්‍යානයෙන් යුක්තව උපේක්ෂාව පැතිරවීමයි. රාගය දුරු කරන බැවින් එය "අවේර" වන අතර, ගෘහශ්‍රිත සෝමනස්සය දුරු කරන බැවින් "අබ්‍යාපජ්ජ" වේ. සියලු අකුසල් ක්ලේශයන් කෙරෙහි පවත්නා දාහය නිසා පීඩාකාරී (සබ්‍යාපජ්ජ) වේ. මෙය කරුණාදීන්ගේ පවත්නා විශේෂත්වයයි.

၂၁၃. သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာကာရေန, သဗ္ဗာသံ ဝါ, အနဝသေသာနန္တိ အတ္ထော. ရူပသညာနန္တိ သညာသီသေန ဝုတ္တရူပါဝစရဇ္ဈာနာနဉ္စေဝ တဒါရမ္မဏာနဉ္စ. ရူပါဝစရဇ္ဈာနမ္ပိ ဟိ ရူပန္တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉; ဓ. သ. ၂၄၈), တဿ အာရမ္မဏမ္ပိ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၂၃). တသ္မာ ဣဓ ရူပေ သညာ ရူပသညာတိ ဧဝံ သညာသီသေန ဝုတ္တရူပါဝစရဇ္ဈာနဿေတံ အဓိဝစနံ. ရူပံ သညာ အဿာတိ ရူပသညံ, ရူပမဿ နာမန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ပထဝီကသိဏာဒိဘေဒဿ တဒါရမ္မဏဿ စေတံ အဓိဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတိက္ကမာတိ ဝိရာဂါ နိရောဓာ စ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဧတာသံ ကုသလဝိပါကကိရိယာဝသေန ပဉ္စဒသန္နံ ဈာနသင်္ခါတာနံ ရူပသညာနံ, ဧတေသဉ္စ ပထဝီကသိဏာဒိဝသေန နဝန္နံ အာရမ္မဏသင်္ခါတာနံ ရူပသညာနံ သဗ္ဗာကာရေန, အနဝသေသာနံ ဝါ ဝိရာဂါ စ နိရောဓာ စ ဝိရာဂဟေတု စေဝ နိရောဓဟေတု စ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. န ဟိ သက္ကာ သဗ္ဗသော အနတိက္ကန္တရူပသညေန ဧတံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတုန္တိ. ယသ္မာ ပန အာရမ္မဏသမတိက္ကမေန ပတ္တဗ္ဗာ ဧတာ သမာပတ္တိယော, န ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ. အာရမ္မဏေ အဝိရတ္တဿ စ သညာသမတိက္ကမော န ဟောတိ, တသ္မာ အယံ အာရမ္မဏသမတိက္ကမဝသေနာပိ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

213. "සබ්බසෝ" යනු සෑම ආකාරයකින්ම හෝ සියලු ආකාරයකින්ම යන්නයි. "අනවසෙසානං" යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ යන අර්ථයයි. "රූපසඤ්ඤානං" යනු සංඥාව මූලික කොට (සංඥා ශීර්ෂයෙන්) දක්වන ලද රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ සහ ඒවායේ අරමුණුවල නමකි. මන්ද, "රූපී රූපසඤ්ඤාවන් දකී" යනාදී ධර්මසංගණී පාලි පාඨයන්හි රූපාවචර ධ්‍යානය ද "රූප" යනුවෙන් හැඳින්වේ. එහි අරමුණ ද "බාහිර රූපයන් දකියි, ස්වර්ණ වර්ණ, දුර්වර්ණ..." යනාදී තැන්වල රූප නමින් හැඳින්වේ. එබැවින් මෙහි රූපය කෙරෙහි වූ සංඥාව "රූපසඤ්ඤා" වන අතර, එය සංඥාව මූලික කොට පවසන ලද රූපාවචර ධ්‍යානයට නමකි. රූපය සංඥාව ලෙස ඇති බැවින් එය "රූපසඤ්ඤා" නම් වේ. එලෙසම පඨවි කසිණ ආදී භේද ඇති එහි අරමුණට ද මෙය නමකි. "සමතික්කමා" යනු විරාගයෙන් හා නිරෝධයෙනි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුසල්, විපාක, ක්‍රියා වශයෙන් වූ පසළොස් (15) රූපාවචර ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත රූපසඤ්ඤාවන් ද, පඨවි කසිණ ආදී වශයෙන් වූ නව (9) අරමුණු සංඛ්‍යාත රූපසඤ්ඤාවන් ද, සෑම ආකාරයකින්ම ඉතිරි නොවන සේ විරාගය සහ නිරෝධය හේතු කොටගෙන ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි යන්නයි. රූපසඤ්ඤාවන් සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවා නොගිය අයෙකුට මෙම ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කළ නොහැක. යම් හෙයකින් අරමුණ ඉක්මවා යාමෙන් මේ අරූප සමාපත්තීන්ට පැමිණිය යුතු බැවින්, ප්‍රථමධ්‍යානාදිය මෙන් එකම අරමුණක සිට පැමිණිය නොහැක. අරමුණ කෙරෙහි විරාගයක් නැති තැනැත්තාට සංඥාව ඉක්මවා යාම සිදු නොවේ. එබැවින් අරමුණ ඉක්මවා යාමේ අනුසාරයෙන් ද මෙම අර්ථ වර්ණනාව කළ බව දත යුතුය.

ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာတိ စက္ခာဒီနံ ဝတ္ထူနံ ရူပါဒီနံ အာရမ္မဏာနဉ္စ ပဋိဃာတေန ဥပ္ပန္နာ သညာ ပဋိဃသညာ, ရူပသညာဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တာသံ ကုသလဝိပါကာနံ ပဉ္စန္နံ, အကုသလဝိပါကာနံ ပဉ္စန္နန္တိ သဗ္ဗသော ဒသန္နမ္ပိ ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ ပဟာနာ အသမုပ္ပာဒါ, အပ္ပဝတ္တိံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာမဉ္စေတာ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ သမာပန္နဿပိ န သန္တိ, န ဟိ တသ္မိံ သမယေ ပဉ္စဒွါရဝသေန စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, ဧဝံ သန္တေပိ အညတ္ထ ပဟီနာနံ သုခဒုက္ခာနံ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ဝိယ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနံ တတိယမဂ္ဂေ ဝိယ စ ဣမသ္မိံ ဈာနေ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဣမဿ ဈာနဿ ပသံသာဝသေန ဧတာသံ ဧတ္ထ [Pg.155] ဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ကိဉ္စာပိ တာ ရူပါဝစရံ သမာပန္နဿ န သန္တိ, အထ ခေါ န ပဟီနတ္တာ န သန္တိ. န ဟိ ရူပဝိရာဂါယ ရူပါဝစရဘာဝနာ သံဝတ္တတိ, ရူပါယတ္တာယေဝ စ ဧတာသံ ပဝတ္တိ. အယံ ပန ဘာဝနာ ရူပဝိရာဂါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ တာ ဧတ္ထ ပဟီနာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. န ကေဝလဉ္စ ဝတ္တုံ, ဧကံသေနေဝ ဧဝံ ဓာရေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. တာသဉှိ ဣတော ပုဗ္ဗေ အပ္ပဟီနတ္တာယေဝ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ သဒ္ဒေါ ကဏ္ဋကော’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၇၂) ဝုတ္တော ဘဂဝတာ. ဣဓ စ ပဟီနတ္တာယေဝ အရူပသမာပတ္တီနံ အာနေဉ္ဇတာ သန္တဝိမောက္ခတာ စ ဝုတ္တာ.

"පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථංගමා" යනු ඇස ආදී වස්තු රූපයන් ද රූප ආදී අරමුණූන් ද ගැටීමෙන් උපන් සංඥාවන් වන පටිඝ සංඥාවන්ගේ අභාවයයි. මෙය රූපසඤ්ඤා ආදියට නමකි. කුසල් විපාක පහ සහ අකුසල් විපාක පහ යන දස වැදෑරුම් වූ පටිඝ සංඥාවන්ගේ අභාවය, ප්‍රහීණ වීම, නැවත නූපදීම හෙවත් නොපැවැත්ම මෙයින් අදහස් වේ. සැබවින්ම මේවා ප්‍රථමධ්‍යානාදියට සමවැදුණු තැනැත්තාට ද නොමැත. මන්ද ඒ අවස්ථාවෙහි පංචද්වාරික සිතක් නොපවතින බැවිනි. එසේ වුවත්, සතරවන ධ්‍යානයෙහි දී වෙනත් තැන්වල ප්‍රහීණ වූ සුඛ දුක්ඛයන් ගැන පැවසීම මෙන් ද, තෘතීිය මාර්ගයෙහි දී වෙනත් තැන්වල ප්‍රහීණ වූ සක්කායදිට්ඨි ආදිය ගැන පැවසීම මෙන් ද, මෙම ධ්‍යානය කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කරනු පිණිසත්, මෙම ධ්‍යානය වර්ණනා කිරීම පිණිසත් මෙහි දී ඒවා පවසා ඇත. එසේත් නැතිනම්, රූපාවචර ධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාට මේවා නැතත්, ඒවා ප්‍රහීණ වූ නිසා නැතිවා නොවේ. මන්ද රූපාවචර භාවනාව රූප විරාගය පිණිස නොපවතී. ඒවායේ පැවැත්ම රූපය මතම රඳා පවතී. එහෙත් මෙම ආකාසානඤ්චායතන භාවනාව රූප විරාගය පිණිස පවතී. එබැවින් ඒවා මෙහි දී ප්‍රහීණ යැයි කීම සුදුසුය. එපමණක් නොව, නිසැකවම එසේ දත යුතුය. මන්ද මේවා මීට පෙර ප්‍රහීණ නොවූ නිසාම "ප්‍රථමධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාට ශබ්දය කටුවකි" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙහි දී ඒවා ප්‍රහීණ වූ බැවින්ම අරූප සමාපත්තීන්ගේ ආනෙඤ්ජ (කම්පා නොවන) බව සහ ශාන්ත විමොක්ඛ බව වදාරන ලදී.

နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာတိ နာနတ္တေ ဝါ ဂေါစရေ ပဝတ္တာနံ သညာနံ, နာနတ္တာနံ ဝါ သညာနံ. ယသ္မာ ဟေတာ ရူပသဒ္ဒါဒိဘေဒေ နာနတ္တေ နာနာသဘာဝေ ဂေါစရေ ပဝတ္တန္တိ, ယသ္မာ စေတာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလသညာ, ဒွါဒသ အကုသလသညာ, ဧကာဒသ ကာမာဝစရကုသလဝိပါကသညာ, ဒွေ အကုသလဝိပါကသညာ, ဧကာဒသ ကာမာဝစရကိရိယာသညာတိ ဧဝံ စတုစတ္တာလီသမ္ပိ သညာ နာနတ္တာ နာနာသဘာဝါ အညမညဝိသဒိသာ, တသ္မာ ‘‘နာနတ္တသညာ’’တိ ဝုတ္တာ. တာသံ သဗ္ဗသော နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ အနာဝဇ္ဇနာ စိတ္တေ စ အနုပ္ပာဒနာ. ယသ္မာ တာ နာဝဇ္ဇတိ စိတ္တေ စ န ဥပ္ပာဒေတိ န မနသိကရောတိ န ပစ္စဝေက္ခတိ, တသ္မာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသ္မာ စေတ္ထ ပုရိမာ ရူပသညာ ပဋိဃသညာ စ ဣမိနာ ဈာနေန နိဗ္ဗတ္တေ ဘဝေပိ န ဝိဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ တသ္မိံ ဘဝေ ဣမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏကာလေ, တသ္မာ တာသံ သမတိက္ကမာ အတ္ထင်္ဂမာတိ ဒွေဓာပိ အဘာဝေါယေဝ ဝုတ္တော. နာနတ္တသညာသု ပန ယသ္မာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလသညာ, နဝ ကိရိယာသညာ, ဒသာကုသလသညာတိ ဣမာ သတ္တဝီသတိ သညာ ဣမိနာ ဈာနေန နိဗ္ဗတ္တေ ဘဝေ ဝိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ တာသံ အမနသိကာရာတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထာပိ ဟိ ဣမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တော တာသံ အမနသိကာရာယေဝ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. တာ ပန မနသိကရောန္တော အသမာပန္နော ဟောတီတိ. သင်္ခေပတော စေတ္ထ ‘‘ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ’’တိဣမိနာ သဗ္ဗရူပါဝစရဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိဣမိနာ သဗ္ဗေသံ ကာမာဝစရစိတ္တစေတသိကာနံ ပဟာနဉ္စ အမနသိကာရော စ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා" යනු විවිධ වූ අරමුණුවල පවතින සංඥාවන්ගේ හෝ විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත වූ සංඥාවන්ගේ මෙනෙහි නොකිරීමයි. රූප ශබ්දාදී භේද ඇති විවිධ වූ විවිධ ස්වභාව ඇති අරමුණුවල මේවා පවතින බැවිනුත්, කාමාවචර කුසල් සංඥා 8 ක්, අකුසල් සංඥා 12 ක්, කාමාවචර කුසල විපාක සංඥා 11 ක්, අකුසල් විපාක සංඥා 2 ක් සහ කාමාවචර ක්‍රියා සංඥා 11 ක් වශයෙන් වූ මෙම සතළිස් හතර (44) සංඥාවන් එකිනෙකට වෙනස් විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ඒවා "නානත්ත සංඥා" ලෙස හැඳින්වේ. එම සියලු නානත්ත සංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීම, ආවර්ජනා නොකිරීම සහ සිතෙහි උපදවා නොගැනීම මෙයින් අදහස් වේ. යමෙක් ඒවා ආවර්ජනා නොකරයි ද, සිතෙහි උපදවා නොගනී ද, මෙනෙහි නොකරයි ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරයි ද ඒ නිසා මෙසේ පවසන ලදී. මෙහි දී රූප සංඥා සහ පටිඝ සංඥා යන පෙර කී දේවල් මෙම ධ්‍යානයෙන් උපදින භවයෙහි (ආකාසානඤ්චායතන භූමියෙහි) පවා නොමැත. එසේ නම් ඒ භවයෙහි මෙම ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය කරන කාලය ගැන කුමන කතා ද? එබැවින් ඒවායේ "සමතික්කමා" සහ "අත්ථංගමා" යන වචන දෙකෙන්ම අදහස් කළේ ඒවායේ නැති බවමය. එහෙත් නානත්ත සංඥාවන් අතරින් කාමාවචර කුසල් සංඥා 8 ක්, ක්‍රියා සංඥා 9 ක් සහ අකුසල් සංඥා 10 ක් යන විසිහත (27) මෙම ධ්‍යානයෙන් උපදින භවයෙහි පවතී. එබැවින් ඒවා මෙනෙහි නොකිරීමෙන් (අමනසිකාරා) ඉක්මවිය යුතු යැයි දත යුතුය. එහි දී ද මෙම ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය කරන්නා ඒවා මෙනෙහි නොකිරීමෙන්ම සමවැදී වාසය කරයි. ඒවා මෙනෙහි කරන්නේ නම් ඔහු සමාපත්තියෙන් තොර වූවෙකු වේ. සංක්ෂේපයෙන් මෙහි "රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා" යන්නෙන් සියලු රූපාවචර ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම පවසන ලදී. "පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථංගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා" යන්නෙන් සියලු කාමාවචර චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ ප්‍රහීණ වීම සහ මෙනෙහි නොකිරීම පවසන ලදැයි දත යුතුය.

အနန္တော [Pg.156] အာကာသောတိ ဧတ္ထ ပညတ္တိမတ္တတ္တာ နာဿ ဥပ္ပာဒန္တော ဝါ ဝယန္တော ဝါ ပညာယတီတိ အနန္တော, အနန္တဖရဏဝသေနာပိ အနန္တော. န ဟိ သော ယောဂီ ဧကဒေသဝသေန ဖရတိ, သကလဝသေနေဝ ဖရတိ. အာကာသောတိ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသော. အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနိ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ တံ ပတွာ နိပ္ဖာဒေတွာ တဒနုရူပေန ဣရိယာပထေန ဝိဟရတိ. တဒေဝ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော သမာပတ္တိ.

"අනන්තෝ ආකාසෝ" යන මෙහි, එය පညප්ති මාත්‍රයක් (ප්‍රඥප්තියක් පමණක්) වන බැවින් එහි උපතක් හෝ විනාශයක් (උප්පාද කෙළවරක් හෝ වය කෙළවරක්) නොපෙනෙන නිසා "අනන්ත" නම් වේ. අනන්ත වූ පැතිරීම (ප්‍රසාදනය) නිසා ද අනන්ත නම් වේ. මන්ද, යෝගාවචරයා එය ප්‍රදේශයක් වශයෙන් නොව සම්පූර්ණ වශයෙන්ම පතුරුවයි. "ආකාසෝ" යනු කසිණ උග්ඝාටිම ආකාශයයි. "ආකාසානඤ්චායතනාදීනි" යන්නෙහි අර්ථ පෙර පවසන ලදී. "උපසම්පජ්ජ විහරති" යනු එයට පැමිණ, එය නිපදවා, ඊට අනුරූප ඉරියව් පැවැත්මෙන් වාසය කිරීමයි. එම ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානයම සමවැදිය යුතු බැවින් "සමාපත්ති" නම් වේ.

အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ဈာနမ္ပိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ အာရမ္မဏမ္ပိ. အာရမ္မဏမ္ပိ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ အာကာသာနဉ္စံ စ တံ ပဌမဿ အာရုပ္ပဇ္ဈာနဿ အာရမ္မဏတ္တာ ဒေဝါနံ ဒေဝါယတနံ ဝိယ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ, တထာ အာကာသာနဉ္စံ စ တံ တဿ ဈာနဿ သဉ္ဇာတိဟေတုတ္တာ ‘‘ကမ္ဗောဇာ အဿာနံ အာယတန’’န္တိအာဒီနိ ဝိယ သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိပိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ. ဧဝမေတံ ဈာနဉ္စ အာရမ္မဏဉ္စာတိ ဥဘယမ္ပိ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန စ အမနသိကရဏေန စ သမတိက္ကမိတွာဝ ယသ္မာ ဣဒံ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဥဘယမ္ပေတမေကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ တံယေဝ ‘‘အနန္တော အာကာသော’’တိ ဖရိတွာ ပဝတ္တံ ဝိညာဏံ ‘‘အနန္တံ ဝိညာဏ’’န္တိ မနသိကရောန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မနသိကာရဝသေန ဝါ အနန္တံ. သော ဟိ တံ အာကာသာရမ္မဏံ ဝိညာဏံ အနဝသေသတော မနသိကရောန္တော အနန္တံ မနသိ ကရောတိ.

ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා යනු යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයට අනුව ධ්‍යානය ද ආකාසානඤ්චායතනය වන අතර එහි ආරම්මණය ද ආකාසානඤ්චායතනය නමි. ප්‍රථම ආරූප්‍ය ධ්‍යානයට ආරම්මණය වන බැවින් දේව ආයතනය දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය වන්නාක් මෙන් එය ‘ආයතන’ නමින් හැඳින්වේ. එමෙන්ම, ‘කම්බෝජය අසුන්ගේ උපන් ස්ථානයයි’ යන්නාක් මෙන් එම ධ්‍යානය හටගැනීමේ හේතුව වන බැවින් ද එය ‘ආයතන’ නම් වේ. මේ ආකාරයෙන් ධ්‍යානය සහ ආරම්මණය යන දෙකම නොපැවැත්වීමෙන් සහ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ඉක්මවා ගොස්, යම් හෙයකින් මෙම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කළ යුතු බැවින් ‘ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා’ යන මෙම වචනය කියන ලදී. ‘අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය’ යනු ‘ආකාශය අනන්තය’ යි පතුරුවා පවතින එම විඤ්ඤාණයම ‘විඤ්ඤාණය අනන්තය’ යි මෙනෙහි කරන්නාට කියන ලද්දකි. නැතහොත් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් අනන්ත වේ. ඒ යෝගාවචරයා එම ආකාශාරම්මණ වූ විඤ්ඤාණය ඉතිරි නැතිව මෙනෙහි කරමින් අනන්තය මෙනෙහි කරයි.

ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာတိ ဧတ္ထာပိ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဈာနမ္ပိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အာရမ္မဏမ္ပိ. အာရမ္မဏမ္ပိ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိညာဏဉ္စံ စ တံ ဒုတိယဿ အာရုပ္ပဇ္ဈာနဿ အာရမ္မဏတ္တာ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ, တထာ ဝိညာဏဉ္စံ စ တံ တဿေဝ ဈာနဿ သဉ္ဇာတိဟေတုတ္တာ သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိပိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ. ဧဝမေတံ ဈာနဉ္စ အာရမ္မဏဉ္စာတိ ဥဘယမ္ပိ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန စ အမနသိကရဏေန စ သမတိက္ကမိတွာဝ ယသ္မာ ဣဒံ အာကိဉ္စညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဥဘယမ္ပေတမေကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ နတ္ထိ နတ္ထိ, သုညံ သုညံ, ဝိဝိတ္တံ ဝိဝိတ္တန္တိ ဧဝံ မနသိကရောန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා යනු යන්නෙහි ද පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම ධ්‍යානය ද විඤ්ඤාණඤ්චායතනය වන අතර ආරම්මණය ද විඤ්ඤාණඤ්චායතනය නමි. දෙවන ආරූප්‍ය ධ්‍යානයට ආරම්මණය වන බැවින් පිහිටන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ‘ආයතන’ වන අතර, එම ධ්‍යානයටම උපතේ හේතුව වන බැවින් ද ‘ආයතන’ නම් වේ. මෙසේ මෙම ධ්‍යානය සහ ආරම්මණය යන දෙකම නොපැවැත්වීමෙන් සහ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ඉක්මවා ගොස් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කළ යුතු බැවින් ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා’ යන මෙම වචනය කියන ලදී. ‘කිසිවක් නැත’ යනු ‘නැත නැත’, ‘ශුන්‍යය ශුන්‍යය’, ‘විවික්තය විවික්තය’ යනුවෙන් මෙනෙහි කරන්නාට කියන ලද්දකි.

အာကိဉ္စညာယတနံ [Pg.157] သမတိက္ကမ္မာတိ ဧတ္ထာပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဈာနမ္ပိ အာကိဉ္စညာယတနံ အာရမ္မဏမ္ပိ. အာရမ္မဏမ္ပိ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ အာကိဉ္စညဉ္စ တံ တတိယဿ အာရုပ္ပဇ္ဈာနဿ အာရမ္မဏတ္တာ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိ အာကိဉ္စညာယတနံ, တထာ အာကိဉ္စညဉ္စ တံ တဿေဝ ဈာနဿ သဉ္ဇာတိဟေတုတ္တာ သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိပိ အာကိဉ္စညာယတနံ. ဧဝမေတံ ဈာနဉ္စ အာရမ္မဏဉ္စာတိ ဥဘယမ္ပိ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန စ အမနသိကရဏေန စ သမတိက္ကမိတွာဝ ယသ္မာ ဣဒံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဥဘယမ္ပေတမေကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနံ သမတိက္ကမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သညာဝေဒယိတနိရောဓကထာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා යනු යන්නෙහි ද පෙර පරිදිම ධ්‍යානය ද ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය වන අතර ආරම්මණය ද ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය නමි. තෙවන ආරූප්‍ය ධ්‍යානයට ආරම්මණය වන බැවින් සහ එම ධ්‍යානයටම උපතේ හේතුව වන බැවින් ද එය ‘ආයතන’ නම් වේ. මෙසේ මෙම ධ්‍යානය සහ ආරම්මණය යන දෙකම නොපැවැත්වීමෙන් සහ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ඉක්මවා ගොස් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කළ යුතු බැවින් ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා’ යන මෙම වචනය කියන ලදී. සඤ්ඤා වේදයිත නිරෝධය පිළිබඳ විස්තරය පෙර පවසන ලද්දේමය.

‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကာ သတ္တ ဝိမောက္ခာ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုစ္စနဋ္ဌေန အာရမ္မဏေ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု မုစ္စနဋ္ဌေန စ ဝိမောက္ခာ, နိရောဓသမာပတ္တိ ပန စိတ္တစေတသိကေဟိ ဝိမုတ္တဋ္ဌေန ဝိမောက္ခော. သမာပတ္တိသမာပန္နသမယေ ဝိမုတ္တော ဟောတိ, ဝုဋ္ဌိတသမယေ အဝိမုတ္တော ဟောတီတိ သမယဝိမောက္ခော. သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိဝသေန အစ္စန္တဝိမုတ္တတ္တာ အရိယမဂ္ဂါ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဝသေန အစ္စန္တဝိမုတ္တတ္တာ သာမညဖလာနိ, နိဿရဏဝိမုတ္တိဝသေန အစ္စန္တဝိမုတ္တတ္တာ နိဗ္ဗာနံ အသမယဝိမောက္ခော. တထာ သာမယိကာသာမယိကဝိမောက္ခာ.

‘රූපී පුද්ගලයා රූපයන් දකියි’ යනාදී සප්ත විමෝක්ෂයෝ පටහැනි ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදෙන අර්ථයෙන් සහ ආරම්මණයන්හි ඇලීමේ වශයෙන් මැනවින් මිදෙන අර්ථයෙන් ‘විමෝක්ෂ’ නම් වෙති. නිරෝධ සමාපත්තිය වනාහි චිත්ත චෛතසිකයන්ගෙන් මිදුණු අර්ථයෙන් විමෝක්ෂයකි. සමාපත්තියට සමවැදුණු අවස්ථාවේදී මිදුණේ වන බැවින් සහ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි අවස්ථාවේදී එයින් නොමිදුණේ වන බැවින් එය ‘සමය විමෝක්ෂය’ නමි. සමුච්ඡේද විමුක්ති වශයෙන් සදාකාලිකව මිදුණු බැවින් ආර්ය මාර්ගය ද, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්ති වශයෙන් සදාකාලිකව මිදුණු බැවින් ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් ද, නිස්සරණ විමුක්ති වශයෙන් සදාකාලිකව මිදුණු බැවින් නිර්වාණය ද ‘අසමය විමෝක්ෂය’ නමි. සාමයික සහ අසාමයික විමෝක්ෂයන් ද එසේමය.

ပမာဒံ အာဂမ္မ ပရိဟာယတီတိ ကုပ္ပော. တထာ န ပရိဟာယတီတိ အကုပ္ပော. လောကာယ သံဝတ္တတီတိ လောကိယော. အရိယမဂ္ဂါ လောကံ ဥတ္တရန္တီတိ လောကုတ္တရာ, သာမညဖလာနိ နိဗ္ဗာနဉ္စ လောကတော ဥတ္တိဏ္ဏာတိ လောကုတ္တရာ. အာဒိတ္တံ အယောဂုဠံ မက္ခိကာ ဝိယ တေဇုဿဒံ လောကုတ္တရံ ဓမ္မံ အာသဝါ နာလမ္ဗန္တီတိ အနာသဝေါ. ရူပပ္ပဋိသညုတ္တောတိ ရူပဇ္ဈာနာနိ. အရူပပ္ပဋိသညုတ္တောတိ အရူပသမာပတ္တိယော. တဏှာယ အာလမ္ဗိတော ပဏိဟိတော. အနာလမ္ဗိတော အပ္ပဏိဟိတော. မဂ္ဂဖလာနိ ဧကာရမ္မဏတ္တာ ဧကနိဋ္ဌတ္တာ စ ဧကတ္တဝိမောက္ခော, နိဗ္ဗာနံ အဒုတိယတ္တာ ဧကတ္တဝိမောက္ခော, အာရမ္မဏနာနတ္တာ ဝိပါကနာနတ္တာ စ နာနတ္တဝိမောက္ခော.

ප්‍රමාදය හේතුවෙන් පිරිහෙන බැවින් ‘කුප්ප’ නම් වේ. එලෙසින්ම නොපිරිහෙන බැවින් ‘අකුප්ප’ නම් වේ. ලෝකයෙහි පැවැත්ම පිණිස පවතින බැවින් ‘ලෞකික’ නමි. ආර්ය මාර්ගයන් ලෝකයෙන් එතෙර වන බැවින් ‘ලෝකෝත්තර’ නමි. ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් සහ නිර්වාණය ලෝකයෙන් නික්මුණු බැවින් ‘ලෝකෝත්තර’ නමි. ගිනි ගත් යකඩ ගුලියක මැස්සන් නොවැසෙන්නාක් මෙන්, තේජවන්ත වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය ආශ්‍රවයන්ට අරමුණු නොවන බැවින් ‘අනාසව’ නමි. රූපයන් හා සම්බන්ධ වූයේ රූපාවචර ධ්‍යානයන්ය. අරූපයන් හා සම්බන්ධ වූයේ අරූප සමාපත්තීන්ය. තණ්හාව විසින් අරමුණු කරන ලද්දේ ප්‍රණිහිතයි. අරමුණු නොකරන ලද්දේ ‘අප්‍රණිහිත’ නමි. මාර්ග ඵලයන් ඒක ආරම්මණ වූ බැවින් සහ ඒකාන්ත නිමාව ඇති බැවින් ‘ඒකත්ත විමෝක්ෂය’ නමි. නිර්වාණය අද්විතීය බැවින් ‘ඒකත්ත විමෝක්ෂය’ නමි. ආරම්මණයන්ගේ විවිධත්වය සහ විපාකයන්ගේ විවිධත්වය හේතුවෙන් ‘නානත්ත විමෝක්ෂය’ නමි.

၂၁၄. သိယာတိ ဘဝေယျ, ဒသ ဟောန္တီတိ စ ဧကော ဟောတီတိ စ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ‘‘သိယာ’’တိ စ ဧတံ ဝိဓိဝစနံ, န ပုစ္ဆာဝစနံ. ဝတ္ထုဝသေနာတိ နိစ္စသညာဒိဒသဝတ္ထုဝသေန ဒသ ဟောန္တိ. ပရိယာယေနာတိ ဝိမုစ္စနပရိယာယေန [Pg.158] ဧကော ဟောတိ. သိယာတိ ကထဉ္စ သိယာတိ ယံ ဝါ သိယာတိ ဝိဟိတံ, တံ ကထံ သိယာတိ ပုစ္ဆတိ. အနိစ္စာနုပဿနဉာဏန္တိ သမာသပဒံ. အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏန္တိ ဝါ ပါဌော. တထာ သေသေသုပိ. နိစ္စတော သညာယာတိ နိစ္စတော ပဝတ္တာယ သညာယ, ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ပဝတ္တာယ သညာယာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သုခတော အတ္တတော နိမိတ္တတော သညာယာတိ ဧတ္ထာပိ. နိမိတ္တတောတိ စ နိစ္စနိမိတ္တတော. နန္ဒိယာ သညာယာတိ နန္ဒိဝသေန ပဝတ္တာယ သညာယ, နန္ဒိသမ္ပယုတ္တာယ သညာယာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ရာဂတော သမုဒယတော အာဒါနတော ပဏိဓိတော အဘိနိဝေသတော သညာယာတိ ဧတ္ထာပိ. ယသ္မာ ပန ခယဝယဝိပရိဏာမာနုပဿနာ တိဿော အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ ဗလဝဘာဝါယ ဗလဝပစ္စယဘူတာ ဘင်္ဂါနုပဿနာဝိသေသာ. ဘင်္ဂဒဿနေန ဟိ အနိစ္စာနုပဿနာ ဗလဝတီ ဟောတိ. အနိစ္စာနုပဿနာယ စ ဗလဝတိယာ ဇာတာယ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ဒုက္ခာနတ္တာနုပဿနာပိ ဗလဝတိယော ဟောန္တိ. တသ္မာ အနိစ္စာနုပဿနာဒီသု ဝုတ္တာသု တာပိ တိဿော ဝုတ္တာဝ ဟောန္တိ. ယသ္မာ စ သုညတာနုပဿနာ ‘‘အဘိနိဝေသတော သညာယ မုစ္စတီ’’တိ ဝစနေနေဝ သာရာဒါနာဘိနိဝေသသမ္မောဟာဘိနိဝေသအာလယာဘိနိဝေသသညောဂါဘိနိဝေသတော သညာယ မုစ္စတီတိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ, အဘိနိဝေသာဘာဝေနေဝ အပ္ပဋိသင်္ခါတော သညာယ မုစ္စတီတိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာဒယော ပဉ္စပိ အနုပဿနာ န ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ အဋ္ဌာရသသု မဟာဝိပဿနာသု ဧတာ အဋ္ဌ အနုပဿနာ အဝတွာ ဒသေဝ အနုပဿနာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

214. 'සියා' යන්නෙන් විය හැකිය, දස දෙනෙක් වෙති යන අර්ථය මෙන්ම එක් අයෙක් වෙයි යන අර්ථය ද අදහස් කෙරේ. 'සියා' (විය හැකිය) යන්න නියම කිරීමක් (විධි වචනයක්) වන අතර එය ප්‍රශ්න කිරීමක් නොවේ. වස්තු වශයෙන් යනු නිච්ච සඤ්ඤා (නිත්‍ය යැයි සිතීම) ආදී දස වැදෑරුම් වස්තු වශයෙන් දස දෙනෙක් වෙති යන්නයි. පරියාය වශයෙන් යනු මිදීමේ ක්‍රමය අනුව එක් අයෙක් වෙයි යන්නයි. 'සියා' සහ 'කථඤ්ච සියා' යන්නෙන් යමක් විය හැකි යැයි නියම කරන ලද ද, එය කෙසේ විය හැකි දැයි ප්‍රශ්න කෙරේ. 'අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං' යනු සමාස පදයකි. 'අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං' ලෙස ද පාඨය පවතී. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. 'නිච්චතෝ සඤ්ඤායා' යනු නිත්‍ය වශයෙන් පවතින සංඥාවෙන්, එනම් 'නිත්‍යය' යනුවෙන් පවතින සංඥාවෙන් යන අර්ථයයි. සුඛ වශයෙන්, අත්ත වශයෙන් සහ නිමිත්ත වශයෙන් පවතින සංඥාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'නිමිත්තතෝ' යනු නිත්‍ය නිමිත්තෙනි. 'නන්දියා සඤ්ඤායා' යනු නන්දිය (ඇල්ම) වශයෙන් පවතින සංඥාවෙන් හෙවත් නන්දිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාවෙන් යන අර්ථයයි. රාග වශයෙන්, සමුදය වශයෙන්, ආදාන වශයෙන්, පණිධි වශයෙන් සහ අභිනිවෙස වශයෙන් පවතින සංඥාවන්හි ද මේ නියාමයම වේ. යම් හෙයකින් ඛය, වය සහ විපරිණාම අනුපස්සනා යන තිදෙන අනිච්චානුපස්සනා ආදියේ බලවත් භාවයට හේතු වන බලවත් ප්‍රත්‍යයන් වූ භංගානුපස්සනා විශේෂයන් වේ ද, එබැවිනි. භංගය දැකීමෙන් අනිච්චානුපස්සනාව බලවත් වෙයි. අනිච්චානුපස්සනාව බලවත් වූ කල්හි 'යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකය, යමක් දුක ද එය අනාත්මය' යනුවෙන් පවතින දුක්ඛානුපස්සනාව සහ අනාත්තානුපස්සනාව ද බලවත් වෙති. එබැවින් අනිච්චානුපස්සනා ආදිය ප්‍රකාශ කළ කල්හි ඒ තිදෙන ද ප්‍රකාශ කළාම වෙයි. යම් හෙයකින් ශුන්‍යතානුපස්සනාව 'අභිනිවෙස සංඥාවෙන් මිදෙයි' යන වචනයෙන්ම සාරාදාන, සම්මෝහ, ආලය, සංයෝග යන අභිනිවෙසයන්ගෙන් මිදෙයි යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළාම වේ ද, අභිනිවෙසයන් නොමැති වීමෙන්ම 'අප්‍රතිසංඛ්‍යාත සංඥාවෙන් මිදෙයි' යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළාම වේ ද, එබැවින් අධිපඤ්ඤා ධම්ම විපස්සනා ආදී පස්වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් මෙහි වෙන් කොට දක්වා නැතැයි දත යුතුය. මෙසේ අටළොස් මහා විපස්සනාවන් අතුරින් මෙම අනුපස්සනා අට වෙන් කොට නොදක්වා අනුපස්සනා දහයක්ම දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

၂၁၅. အနိစ္စာနုပဿနာ ယထာဘူတံ ဉာဏန္တိ အနိစ္စာနုပဿနာယေဝ ယထာဘူတဉာဏံ. ဥဘယမ္ပိ ပစ္စတ္တဝစနံ. ယထာဘူတဉာဏန္တိ ဉာဏတ္ထော ဝုတ္တော. ဧဝံ သေသေသုပိ. သမ္မောဟာ အညာဏာတိ သမ္မောဟဘူတာ အညာဏာ. မုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခတ္ထော ဝုတ္တော.

215. 'අනිච්චානුපස්සනා යථාභූත ඥානය' යනු අනිච්චානුපස්සනාවම යථාභූත ඥානය බවයි. පද දෙකම ප්‍රථමා විභක්තියෙන් පවතී. 'යථාභූත ඥානය' යන්නෙන් ඥානයේ අර්ථය කියැවිණි. සෙසු තැන්වල ද එසේමය. 'සම්මෝහා අඤ්ඤාණා' යනු මුළාව වූ නොදැනීමයි. 'මිදෙයි' (මුච්චති) යන්නෙන් විමෝක්ෂ අර්ථය කියැවිණි.

၂၁၆. အနိစ္စာနုပဿနာ အနုတ္တရံ သီတိဘာဝဉာဏန္တိ ဧတ္ထ သာသနေယေဝ သဗ္ဘာဝတော ဥတ္တမဋ္ဌေန အနုတ္တရံ, အနုတ္တရဿ ပစ္စယတ္တာ ဝါ အနုတ္တရံ, သီတိဘာဝေါ ဧဝ ဉာဏံ သီတိဘာဝဉာဏံ. တံ အနိစ္စာနုပဿနာသင်္ခါတံ အနုတ္တရံ သီတိဘာဝဉာဏံ. ‘‘ဆဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဘဗ္ဗော [Pg.159] အနုတ္တရံ သီတိဘာဝံ သစ္ဆိကာတု’’န္တိ (အ. နိ. ၆.၈၅) ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ အနုတ္တရော သီတိဘာဝေါ နာမ. ဣဓ ပန ဝိပဿနာ အနုတ္တရော သီတိဘာဝေါ. နိစ္စတော သန္တာပပရိဠာဟဒရထာ မုစ္စတီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ပဝတ္တကိလေသာ ဧဝ ဣဓ စာမုတြ စ သန္တာပနဋ္ဌေန သန္တာပေါ, ပရိဒဟနဋ္ဌေန ပရိဠာဟော, ဥဏှဋ္ဌေန ဒရထောတိ ဝုစ္စန္တိ.

216. 'අනිච්චානුපස්සනා අනුත්තර සීතිභාව ඥානය' යන මෙහි, බුදු සසුනෙහිම පවතින බැවින් උතුම් අර්ථයෙන් 'අනුත්තර' නම් වේ. නැතහොත් උත්තරීතර ඵලයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් 'අනුත්තර' නම් වේ. සීතිභාවය (නිවීම) යනුම ඥානයයි, එය සීතිභාව ඥානයයි. එය අනිච්චානුපස්සනා යැයි කියනු ලබන උත්තරීතර නිවීමේ ඥානයයි. 'මහණෙනි, කරුණු හයකින් යුක්ත වූ භික්ෂුව අනුත්තර සීතිභාවය සාක්ෂාත් කිරීමට සුදුසු වේ' යන මෙහි 'අනුත්තර සීතිභාවය' යනු නිවනයි. නමුත් මෙහිදී විපස්සනාව අනුත්තර සීතිභාවය ලෙස දැක්වේ. 'නිත්‍ය වශයෙන් පවතින සන්තාප, පරිළාහ, දරථයන්ගෙන් මිදෙයි' යන මෙහි ද, 'නිත්‍යය' යනුවෙන් පවතින කෙලෙස්ම මෙලොව හා පරලොව දැවෙන අර්ථයෙන් 'සන්තාප' යැයි ද, අවටින් දැවෙන අර්ථයෙන් 'පරිළාහ' යැයි ද, උණුසුම් අර්ථයෙන් 'දරථ' යැයි ද කියනු ලැබේ.

၂၁၇. နေက္ခမ္မံ ဈာယတီတိ ဈာနန္တိအာဒယော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာ. နေက္ခမ္မာဒီနိ စေတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာနေဝ.

217. 'නෙක්ඛම්මය ධ්‍යානයක් ලෙස වඩයි' යනාදියෙහි අර්ථය පෙර කියන ලදී. මෙහි නෙක්ඛම්ම ආදිය සහ අෂ්ට සමාපත්තීන් නිබ්බේධභාගිය ධර්මයන්ම වේ.

၂၁၈. အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခောတိ ဣဓ ဝိပဿနာယေဝ. ‘‘ဧတဒတ္ထာ ကထာ, ဧတဒတ္ထာ မန္တနာ, ယဒိဒံ အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော’’တိ (ပရိ. ၃၆၆; အ. နိ. ၃.၆၈) ဧတ္ထ ပန နိဗ္ဗာနံ အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော. ကတိဟုပါဒါနေဟီတိ ကတိဟိ ဥပါဒါနေဟိ. ကတမာ ဧကုပါဒါနာတိ ကတမတော ဧကုပါဒါနတော. ဣဒံ ဧကုပါဒါနာတိ ဣတော ဧကတော ဥပါဒါနတော. ဣဒန္တိ ပုဗ္ဗဉာဏာပေက္ခံ ဝါ. ဥပါဒါနတော မုစ္စနေသု ယသ္မာ အာဒိတော သင်္ခါရာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ ပဿိတွာ ပဿိတွာ အနိစ္စာနုပဿနာယ ဝိပဿတိ, ပစ္ဆာ သင်္ခါရာနံ ဘင်္ဂမေဝ ပဿိတွာ အနိမိတ္တာနုပဿနာယ ဝိပဿတိ. အနိစ္စာနုပဿနာဝိသေသောယေဝ ဟိ အနိမိတ္တာနုပဿနာ. သင်္ခါရာနံ ဥဒယဗ္ဗယဒဿနေန စ ဘင်္ဂဒဿနေန စ အတ္တာဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတိ. တေန ဒိဋ္ဌုပါဒါနဿ စ အတ္တဝါဒုပါဒါနဿ စ ပဟာနံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနေနေဝ စ ‘‘သီလဗ္ဗတေန အတ္တာ သုဇ္ဈတီ’’တိ ဒဿနဿ အဘာဝတော သီလဗ္ဗတုပါဒါနဿ ပဟာနံ ဟောတိ. ယသ္မာ စ အနတ္တာနုပဿနာယ ဥဇုကမေဝ အတ္တာဘာဝံ ပဿတိ, အနတ္တာနုပဿနာဝိသေသောယေဝ စ သုညတာနုပဿနာ, တသ္မာ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနာဒီဟိ တီဟိ ဥပါဒါနေဟိ မုစ္စန္တိ. ဒုက္ခာနုပဿနာဒီနံယေဝ ပန စတဿန္နံ တဏှာယ ဥဇုဝိပစ္စနီကတ္တာ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ စတဿန္နံ ကာမုပါဒါနတော မုစ္စနံ န ဝုတ္တံ. ယသ္မာ အာဒိတော ဒုက္ခာနုပဿနာယ ‘‘သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ’’တိ ပဿတော ပစ္ဆာ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာယ စ ‘‘သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ’’တိ ပဿတော သင်္ခါရာနံ ပတ္ထနာ ပဟီယတိ. ဒုက္ခာနုပဿနာဝိသေသောယေဝ ဟိ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ. ယသ္မာ စ သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ နိဗ္ဗိန္ဒန္တဿ ဝိရာဂါနုပဿနာယ [Pg.160] ဝိရဇ္ဇန္တဿ သင်္ခါရာနံ ပတ္ထနာ ပဟီယတိ, တသ္မာ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ ကာမုပါဒါနတော မုစ္စန္တိ. ယသ္မာ နိရောဓာနုပဿနာယ ကိလေသေ နိရောဓေတိ, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ ကိလေသေ ပရိစ္စဇတိ, တသ္မာ ဣမာနိ ဒွေ ဉာဏာနိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ မုစ္စန္တီတိ ဧဝံ သဘာဝနာနတ္တေန စ အာကာရနာနတ္တေန စ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဝိမောက္ခာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ.

218. 'උපාදාන රහිතව සිත මිදීම' යනු මෙහිදී විපස්සනාවයි. 'යම් මේ උපාදාන රහිතව සිත මිදීමක් ඇද්ද, ඒ සඳහා මෙම කථාව පවතී, ඒ සඳහා මෙම සාකච්ඡාව පවතී' යන මෙහිදී නම් 'අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො' යනු නිවනයි. 'කතිහුපාදානේහි' යනු කොපමණ උපාදානයන්ගෙන් ද යන්නයි. 'කතමා ඒකුපාදානා' යනු කිනම් එක් උපාදානයකින් ද යන්නයි. 'ඉදං ඒකුපාදානා' යනු මෙම එක් උපාදානයකින් යන්නයි. 'ඉදං' යන්නෙන් පෙර කියූ ඥානය අපේක්ෂා කෙරේ. උපාදානයෙන් මිදීම්හිදී, යම් හෙයකින් ආරම්භයේදී සංස්කාරයන්ගේ උදයව්‍යය නැවත නැවත දැක අනිච්චානුපස්සනාවෙන් විදර්ශනා කරයි ද, පසුව සංස්කාරයන්ගේ භංගයම දැක අනිමිත්තානුපස්සනාවෙන් විදර්ශනා කරයි. අනිච්චානුපස්සනාවේ විශේෂ අවස්ථාවක්ම අනිමිත්තානුපස්සනාවයි. සංස්කාරයන්ගේ උදයව්‍යය දැකීමෙන් හා භංගය දැකීමෙන් ආත්මයක් නොමැති බව (අත්තාභාවය) ප්‍රකට වෙයි. ඒ මගින් දිට්ඨුපාදානය හා අත්තවාදුපාදානය ප්‍රහීණ වෙයි. දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ වීමෙන්ම 'සීලබ්බතයෙන් ආත්මය පිරිසිදු වේ' යන දැක්ම නැති වන බැවින් සීලබ්බතුපාදානය ද ප්‍රහීණ වෙයි. යම් හෙයකින් අනාත්තානුපස්සනාවෙන් සෘජුවම ආත්මයක් නොමැති බව දකියි ද, අනාත්තානුපස්සනාවේ විශේෂ අවස්ථාවක්ම ශුන්‍යතානුපස්සනාව වේ ද, එබැවින් මෙම ඥාන හතර දිට්ඨුපාදාන ආදී උපාදාන තුනෙන් මිදෙයි. නමුත් දුක්ඛානුපස්සනා ආදී හතර තණ්හාවට සෘජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින්, අනිච්චානුපස්සනා ආදී හතර කාමුපාදානයෙන් මිදෙන බව මෙහි වදාරා නැත. යම් හෙයකින් ආරම්භයේදී දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් 'සංස්කාරයෝ දුක්ඛය' යනුවෙන් දකින්නාට ද, පසුව අප්පණිහිතානුපස්සනාවෙන් 'සංස්කාරයෝ දුක්ඛය' යනුවෙන් දකින්නාට ද සංස්කාරයන් පිළිබඳ ප්‍රාර්ථනාව ප්‍රහීණ වෙයි. දුක්ඛානුපස්සනාවේ විශේෂ අවස්ථාවක්ම අප්පණිහිතානුපස්සනාවයි. යම් හෙයකින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් කළකිරෙන්නාට ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් නොඇලෙන්නාට ද සංස්කාරයන් පිළිබඳ ප්‍රාර්ථනාව ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් මෙම ඥාන හතර කාමුපාදානයෙන් මිදෙයි. යම් හෙයකින් නිරෝධානුපස්සනාවෙන් කෙලෙස් නිරුද්ධ කරයි ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් කෙලෙස් අත්හරියි ද, එබැවින් මෙම ඥාන දෙක උපාදාන හතරෙන්ම මිදෙයි. මෙසේ ස්වභාවයේ වෙනස්කම් අනුව ද ආකාරයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ද හැට අට වැදෑරුම් විමොක්ඛයන් දක්වන ලදී.

၂၁၉. ဣဒါနိ အာဒိတော ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ တိဏ္ဏံ ဝိမောက္ခာနံ မုခါနိ ဒဿေတွာ ဝိမောက္ခမုခပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဣန္ဒြိယဝိသေသံ ပုဂ္ဂလဝိသေသဉ္စ ဒဿေတုကာမော တီဏိ ခေါ ပနိမာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိမောက္ခမုခါနီတိ တိဏ္ဏံ ဝိမောက္ခာနံ မုခါနိ. လောကနိယျာနာယ သံဝတ္တန္တီတိ တေဓာတုကလောကတော နိယျာနာယ နိဂ္ဂမနာယ သံဝတ္တန္တိ. သဗ္ဗသင်္ခါရေ ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမတော သမနုပဿနတာယာတိ သဗ္ဗေသံ သင်္ခါရာနံ ဥဒယဗ္ဗယဝသေန ပရိစ္ဆေဒတော စေဝ ပရိဝဋုမတော စ သမနုပဿနတာယ. လောကနိယျာနံ ဟောတီတိ ပါဌသေသော. အနိစ္စာနုပဿနာ ဟိ ဥဒယတော ပုဗ္ဗေ သင်္ခါရာ နတ္ထီတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ တေသံ ဂတိံ သမန္နေသမာနာ ဝယတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တိ, ဧတ္ထေဝ အန္တရဓာယန္တီတိ ပရိဝဋုမတော ပရိယန္တတော သမနုပဿတိ. သဗ္ဗသင်္ခါရာ ဟိ ဥဒယေန ပုဗ္ဗန္တပရိစ္ဆိန္နာ, ဝယေန အပရန္တပရိစ္ဆိန္နာ. အနိမိတ္တာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယာတိ ဝိပဿနာက္ခဏေပိ နိဗ္ဗာနနိန္နတာယ အနိမိတ္တာကာရေန ဥပဋ္ဌာနတော အနိမိတ္တသင်္ခါတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ စိတ္တပဝိသနတာယ စ လောကနိယျာနံ ဟောတိ. မနောသမုတ္တေဇနတာယာတိ စိတ္တသံဝေဇနတာယ. ဒုက္ခာနုပဿနာယ ဟိ သင်္ခါရေသု စိတ္တံ သံဝိဇ္ဇတိ. အပ္ပဏိဟိတာယ စ ဓာတုယာတိ ဝိပဿနာက္ခဏေပိ နိဗ္ဗာနနိန္နတာယ အပ္ပဏိဟိတာကာရေန ဥပဋ္ဌာနတော အပ္ပဏိဟိတသင်္ခါတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ. သဗ္ဗဓမ္မေတိ နိဗ္ဗာနဿ အဝိပဿနုပဂတ္တေပိ အနတ္တသဘာဝသဗ္ဘာဝတော ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရေ’’တိ အဝတွာ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရတော သမနုပဿနတာယာတိ ပစ္စယာယတ္တတ္တာ အဝသတာယ အဝိဓေယျတာယ စ ‘‘နာဟံ န မမ’’န္တိ ဧဝံ အနတ္တတော သမနုပဿနတာယ. သုညတာယ စ ဓာတုယာတိ ဝိပဿနာက္ခဏေပိ နိဗ္ဗာနနိန္နတာယ သုညတာကာရေန ဥပဋ္ဌာနတော သုညတာသင်္ခါတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ. ဣတိ ဣမာနိ တီဏိ ဝစနာနိ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တာနုပဿနာနံ ဝသေန ဝုတ္တာနိ. တေနေဝ တဒနန္တရံ အနိစ္စတော မနသိကရောတောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ခယတောတိ ခီယနတော. ဘယတောတိ သဘယတော. သုညတောတိ အတ္တရဟိတတော.

219. දැන්, මුලින් දක්වන ලද විමෝක්ෂ තුනෙහි (ශුන්‍යත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත යන නිර්වාණයන්ගේ) ප්‍රවේශ මාර්ග හෙවත් විමෝක්ෂ මුඛයන් දක්වා, එම විමෝක්ෂ මුඛයන් ප්‍රමුඛ කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්ගේ විශේෂත්වය හා පුද්ගලයන්ගේ විශේෂත්වය දැක්වීමේ කැමැත්තෙන් 'තීණි ඛො පනිමානි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විමොක්ඛමුඛානීති' යනු විමෝක්ෂ තුනට හේතු වූ විපස්සනාවන්ය. 'ලොකනිය්‍යානාය සංවත්තන්තීති' යනු කාම, රූප, අරූප යන ත්‍රෛධාතුක ලෝකයෙන් බැහැර වීම සඳහා පවතින බවයි. 'සබ්බසංඛාරෙ පරිච්ඡෙදපරිවටුමතො සමනුපස්සනතායාති' යනු සියලු සංස්කාරයන් උදයව්‍යය (හටගැනීම හා බිඳීම) වශයෙන් සීමා සහිතව හා හාත්පසින්ම අවසන් වන බව මැනවින් දැකීමයි. 'ලෝකනිය්‍යානං හොති' යනු මෙහි ශේෂ වූ පාඨයයි. අනිච්චානුපස්සනාව නම්, සංස්කාරයන් හටගැනීමට පෙර නොපැවති බව (උදය) පිරිසිඳ දැක, ඒවායේ ගමන විමසන විට බිඳී යාමෙන් (ව්‍යය) පසු වෙනත් තැනකට නොයන බවත්, එතැනම අතුරුදහන් වන බවත් හාත්පසින්ම සීමා සහිතව (පර්යන්ත සහිතව) දැකීමයි. සැබවින්ම සියලු සංස්කාරයන් හටගැනීමෙන් පූර්ව අන්තයද, බිඳී යාමෙන් අපර අන්තයද පිරිසිඳ දක්නා ලදහ. 'අනිමිත්තාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතායාති' යනු විපස්සනා ක්ෂණයේදී පවා නිවනට නැඹුරු වූ බැවින්, අනිමිත්ත ආකාරයෙන් (සංඥාවන්ගෙන් තොරව) අරමුණු වීම නිසා අනිමිත්ත නම් වූ නිවන් ධාතුවට සිත පිවිසීමෙන් ලෝකයෙන් නික්මීම සිදු වේ. 'මනොසමුත්තෙජනතායාති' යනු සිතෙහි ඇති වන සංවේගයයි. දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සංස්කාරයන් කෙරෙහි සිත සංවේගයට පත් වේ. 'අප්පණිහිතාය ච ධාතුයා' යනු විපස්සනා ක්ෂණයේදී පවා නිවනට නැඹුරු වූ බැවින්, ප්‍රාර්ථනා රහිත (අප්පණිහිත) ආකාරයෙන් අරමුණු වීම නිසා අප්පණිහිත නම් වූ නිවන් ධාතුවට සිත පිවිසීමයි. 'සබ්බධම්මෙ' යන්නෙන් අදහස් කළේ නිර්වාණය විපස්සනාවට හසු නොවුණත්, එයද අනාත්ම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'සියලු සංස්කාරයන්' යැයි නොකියා 'සියලු ධර්මයන්' යැයි වදාළ බවයි. 'පරතො සමනුපස්සනතායාති' යනු ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් බැවින්ද, තමාගේ කැමැත්තට අනුව නොපවතින බැවින්ද 'මම නොවෙමි, මගේ නොවෙමි' යනුවෙන් අනාත්ම වශයෙන් දැකීමයි. 'සුඤ්ඤතාය ච ධාතුයා' යනු විපස්සනා ක්ෂණයේදී පවා නිවනට නැඹුරු වූ බැවින්, ශුන්‍යත ආකාරයෙන් අරමුණු වීම නිසා ශුන්‍යත නම් වූ නිවන් ධාතුවට සිත පිවිසීමයි. මෙසේ මේ වචන තුන අනිච්ච, දුක්ඛ, අනාත්ම යන අනුපස්සනාවන්ගේ වශයෙන් වදාරන ලදී. එබැවින්ම එයට පසුව 'අනිච්චතො මනසිකරොති' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඛයතො' යනු ක්ෂය වීමෙන්ද, 'භයතො' යනු බිය සහිත වීමෙන්ද, 'සුඤ්ඤතො' යනු ආත්මයෙන් තොර වීමෙන්ද යන්නයි.

အဓိမောက္ခဗဟုလန္တိ [Pg.161] အနိစ္စာနုပဿနာယ ‘‘ခဏဘင်္ဂဝသေန သင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇန္တီ’’တိ သဒ္ဓါယ ပဋိပန္နဿ ပစ္စက္ခတော ခဏဘင်္ဂဒဿနေန ‘‘သစ္စံ ဝတာဟ ဘဂဝါ’’တိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓါယ သဒ္ဓါဗဟုလံ စိတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပဒေသသင်္ခါရာနံ အနိစ္စတံ ပဿိတွာ ‘‘ဧဝံ အနိစ္စာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ’’တိ အဓိမုစ္စနတော အဓိမောက္ခဗဟုလံ စိတ္တံ ဟောတိ. ပဿဒ္ဓိဗဟုလန္တိ ဒုက္ခာနုပဿနာယ စိတ္တက္ခောဘကရာယ ပဏိဓိယာ ပဇဟနတော စိတ္တဒရထာဘာဝေန ပဿဒ္ဓိဗဟုလံ စိတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ဒုက္ခာနုပဿနာယ သံဝေဂဇနနတော သံဝိဂ္ဂဿ စ ယောနိသော ပဒဟနတော ဝိက္ခေပါဘာဝေန ပဿဒ္ဓိဗဟုလံ စိတ္တံ ဟောတိ. ဝေဒဗဟုလန္တိ အနတ္တာနုပဿနာယ ဗာဟိရကေဟိ အဒိဋ္ဌံ ဂမ္ဘီရံ အနတ္တလက္ခဏံ ပဿတော ဉာဏဗဟုလံ စိတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘သဒေဝကေန လောကေန အဒိဋ္ဌံ အနတ္တလက္ခဏံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ တုဋ္ဌဿ တုဋ္ဌိဗဟုလံ စိတ္တံ ဟောတိ.

'අධිමොක්ඛබහුලං' යනු අනිච්චානුපස්සනාවෙන් සංස්කාරයන් ක්ෂණිකව බිඳී යන බව ශ්‍රද්ධාවෙන් පිළිගත් තැනැත්තාට, එම ක්ෂණභංගය ප්‍රත්‍යක්ෂව දැකීමෙන් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැබවින්ම සත්‍යයක් වදාළ සේකැයි' බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව බහුල සිතක් ඇති වේ. නැතහොත් වර්තමාන සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය බව දැක, 'මෙසේ අතීත, අනාගත, වර්තමාන සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍ය වෙති' යනුවෙන් දැඩිව විශ්වාස කිරීම නිසා අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක ශ්‍රද්ධාව) බහුල වූ සිතක් ඇති වේ. 'පස්සද්ධිබහුලං' යනු දුක්ඛානුපස්සනාව මඟින් සිත කැළඹීමට හේතු වන තෘෂ්ණාව (පණිධි) ප්‍රහාණය කිරීම නිසා සිතේ පීඩාවන් නැති වීමෙන් පස්සද්ධිය බහුල සිතක් ඇති වීමයි. නැතහොත් දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සංවේගය ඇති වීම නිසාත්, සංවේගයට පත් තැනැත්තා යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් වීර්යය කිරීම නිසාත්, සිතේ වික්ෂේපයක් නැති වීමෙන් පස්සද්ධිය බහුල සිතක් ඇති වේ. 'වේදබහුලං' යනු අනාත්ම අනුපස්සනාවෙන් බාහිර ශාසනයන්හි අය නොදුටු ගැඹුරු අනාත්ම ලක්ෂණය දක්නා තැනැත්තාට ඥානය බහුල සිතක් ඇති වීමයි. නැතහොත් දෙවියන් සහිත ලෝකයා නොදුටු අනාත්ම ලක්ෂණය මා විසින් දක්නා ලදී යන සතුට නිසා ප්‍රීතිය (තුට්ඨි) බහුල සිතක් ඇති වේ.

အဓိမောက္ခဗဟုလော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ အဓိမောက္ခော ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနော ဘာဝနာပါရိပူရိယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ နာမ ဟောတိ, တံ သော ပဋိလဘတိ နာမ. ပဿဒ္ဓိဗဟုလော သမာဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဿဒ္ဓိဗဟုလဿ ‘‘ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒေတိ, သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၇၃; အ. နိ. ၅.၂၆) ဝစနတော ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပဿဒ္ဓိပစ္စယာ သမာဓိန္ဒြိယံ ဟောတိ, တံ သော ပဋိလဘတိ နာမ. ဝေဒဗဟုလော ပညိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝေဒေါ ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနော ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပညိန္ဒြိယံ နာမ ဟောတိ, တံ သော ပဋိလဘတိ နာမ.

'අධිමොක්ඛබහුල වූ තැනැත්තා ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ලබයි' යනු පූර්ව භාගයේදී (මාර්ගයට පෙර) අධිමොක්ඛය බහුලව පැවතීමෙන් භාවනාව සම්පූර්ණ වීම නිසා ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය නම් වූ ධර්මය ඇති වේ, ඔහු එය ලබන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. 'පස්සද්ධිබහුල වූ තැනැත්තා සමාධින්ද්‍රිය ලබයි' යනු පූර්ව භාගයේදී පස්සද්ධිය බහුල තැනැත්තාට 'පස්සද්ධ කාය ඇති තැනැත්තා සැප විඳියි, සැප ඇත්තාගේ සිත සමාධිමත් වෙයි' යන දේශනයට අනුව භාවනාව සම්පූර්ණ වීමෙන් පස්සද්ධිය ප්‍රත්‍ය කොට සමාධින්ද්‍රිය ඇති වේ, ඔහු එය ලබන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. 'වේදබහුල වූ තැනැත්තා ප්‍රඥින්ද්‍රිය ලබයි' යනු පූර්ව භාගයේදී වේදය (ඥානය) බහුලව පැවතීමෙන් භාවනාව සම්පූර්ණ වීම නිසා ප්‍රඥින්ද්‍රිය නම් වූ ධර්මය ඇති වේ, ඔහු එය ලබන්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

အာဓိပတေယျံ ဟောတီတိ ဆန္ဒာဒိကေ အဓိပတိဘူတေပိ သကိစ္စနိပ္ဖာဒနဝသေန အဓိပတိ ဟောတိ ပဓာနော ဟောတိ. ဘာဝနာယာတိ ဘုမ္မဝစနံ, ဥပရူပရိ ဘာဝနတ္ထာယ ဝါ. တဒနွယာ ဟောန္တီတိ တံ အနုဂါမိနီ တံ အနုဝတ္တိနီ ဟောန္တိ. သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ သဟဥပ္ပာဒနဘာဝေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ ပကာသဿ ပဒီပေါ ဝိယ. အညမညပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အညမညံ ဥပ္ပာဒနုပတ္ထမ္ဘနဘာဝေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ အညမညူပတ္ထမ္ဘကံ တိဒဏ္ဍံ ဝိယ. နိဿယပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန နိဿယာကာရေန စ ဥပကာရကာ ဟောန္တိ တရုစိတ္တကမ္မာနံ ပထဝီပဋာဒိ ဝိယ. သမ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဧကဝတ္ထုကဧကာရမ္မဏဧကုပ္ပာဒဧကနိရောဓသင်္ခါတေန သမ္ပယုတ္တဘာဝေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ.

'ආධිපතෙය්‍යං හොති' යනු ඡන්දය ආදී සතර අධිපති ධර්මයන් තිබුණද, ශ්‍රද්ධාව තම කෘත්‍යය (විමෝක්ෂය) සාක්ෂාත් කර ගැනීමෙහිලා ප්‍රමුඛ වන බැවින් අධිපති වේ, ප්‍රධාන වේ. 'භාවනායාති' යන්න සප්තමී විභක්තියෙන් යුත් පදයකි, එය ඉහළ ඉහළ භාවනාවන් වැඩීම සඳහා යන්නයි. 'තදන්වයා හොන්තීති' යනු එම ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය අනුව යන්නා වූ, එයට අනුකූලව පවත්නා වූ ධර්මයන් වේ. 'සහජාතපච්චයා හොන්තීති' යනු පහන දැල්වෙන විට ආලෝකය උපදින්නාක් මෙන්, හටගන්නා වූ ධර්මයන් සමඟම උපකාරී වන බවයි. 'අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්තීති' යනු තුන් පා ලීයක් (තිදණ්ඩක්) එකිනෙක ආධාර කරගන්නාක් මෙන්, එකිනෙකාට උත්පාදනයට හා උපස්ථම්භනයට උපකාරී වන බවයි. 'නිස්සයපච්චයා හොන්තීති' යනු ගසකට පොළොව මෙන් හෝ සිතුවමකට රෙදි කඩ මෙන්, ආධාරකයක් හා නිශ්‍රයක් වශයෙන් උපකාරී වන බවයි. 'සම්පයුත්තපච්චයා හොන්තීති' යනු එකම වස්තුව, එකම අරමුණ, එකම උත්පාදය හා එකම නිරෝධය යන ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් සම්ප්‍රයුක්ත භාවයෙන් උපකාරී වන බවයි.

၂၂၀. ပဋိဝေဓကာလေတိ [Pg.162] မဂ္ဂက္ခဏေ သစ္စပဋိဝေဓကာလေ. ပညိန္ဒြိယံ အာဓိပတေယျံ ဟောတီတိ မဂ္ဂက္ခဏေ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ သစ္စဒဿနကိစ္စကရဏဝသေန စ ကိလေသပ္ပဟာနကိစ္စကရဏဝသေန စ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ. ပဋိဝေဓာယာတိ သစ္စပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ. ဧကရသာတိ ဝိမုတ္တိရသေန. ဒဿနဋ္ဌေနာတိ သစ္စဒဿနဋ္ဌေန. ဧဝံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တောပိ ဘာဝေတိ, ဘာဝေန္တောပိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ မဂ္ဂက္ခဏေ သကိံယေဝ ဘာဝနာယ စ ပဋိဝေဓဿ စ သဗ္ဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အနတ္တာနုပဿနာယ ဝိပဿနာက္ခဏေပိ ပညိန္ဒြိယဿေဝ အာဓိပတေယျတ္တာ ‘‘ပဋိဝေဓကာလေပီ’’တိ အပိသဒ္ဒေါ ပယုတ္တော.

220. 'පටිවෙධකාලෙති' යනු මාර්ග ක්ෂණයේදී සත්‍යය අවබෝධ කරන අවස්ථාවයි. 'පඤ්ඤින්ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති' යනු මාර්ග ක්ෂණයේදී නිර්වාණය අරමුණු කරගෙන සත්‍යය දැකීමේ කෘත්‍යය හා කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යය ඉටුකිරීමේදී ප්‍රඥින්ද්‍රියම ප්‍රමුඛයා (ජේෂ්ඨයා) වේ. 'පටිවෙධායාති' යනු සත්‍යයන් අවබෝධ කිරීම සඳහායි. 'එකරසාති' යනු විමුක්ති රසයෙන් යුක්ත වීමයි. 'දස්සනට්ඨෙනාති' යනු සත්‍යයන් දැකීමේ අර්ථයෙනි. 'මෙසේ අවබෝධ කරන්නේද වඩයි, වඩන්නේද අවබෝධ කරයි' යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ මාර්ග ක්ෂණයේදී භාවනාව හා අවබෝධය (ප්‍රතිවේදය) එකවර සිදුවන බව දැක්වීමටය. අනාත්ම අනුපස්සනාවේදී විපස්සනා ක්ෂණයේ පවා ප්‍රඥින්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ වන බැවින් 'ප්‍රතිවේද කාලයේදීත්' (පටිවෙධකාලෙපි) යනුවෙන් 'අපි' ශබ්දය යොදන ලදී.

၂၂၁. အနိစ္စတော မနသိကရောတော ကတမိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတီတိအာဒိ ဣန္ဒြိယဝိသေသေန ပုဂ္ဂလဝိသေသံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဓိမတ္တန္တိ အဓိကံ. တတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယပညိန္ဒြိယာနံ အဓိမတ္တတာ သင်္ခါရုပေက္ခာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဧတ္ထ အဝိသေသေတွာ ဝုတ္တေပိ ဥပရိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တတ္တာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဌပေတွာ သေသေသု သတ္တသု ဌာနေသု သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တော သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ ဟောတိ, န သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ သဗ္ဗတ္ထ သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတ္တာယေဝ သေသေသု သမာဓိန္ဒြိယပညိန္ဒြိယာဓိမတ္တတ္တေပိ သတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တောယေဝ နာမ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ. ကာယသက္ခီ ဟောတီတိ အဋ္ဌသုပိ ဌာနေသု ကာယသက္ခီ နာမ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော ဟောတီတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

221. අනිච්ච වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නහුට කිනම් ඉන්ද්‍රියයක් අධික වේද යනාදී වශයෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව පුද්ගලයන්ගේ විශේෂත්වය දැක්වීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. එහි 'අධිමත්ත' යනු අධික බවයි. එහි ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය, සමාධින්ද්‍රිය සහ ප්‍රඥේන්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අධික බව සංඛාරුපේක්ඛා ඥානයේදී දත යුතුය. 'සද්ධා විමුක්ත' යන මෙහි විශේෂ කොට පවසා නැතත්, මතුයෙහි විශේෂ කොට දක්වා ඇති බැවින් සෝවාන් මාර්ගය හැර ඉතිරි ස්ථාන හතෙහිදීම (මග තුනක් සහ පල සතරක්) 'සද්ධා විමුක්ත' යැයි පවසන ලදී. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය අධික වීම නිසා 'සද්ධා විමුක්ත' පුද්ගලයා වේ. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය අධික වූ පමණින්ම සෑම තැනකදීම 'සද්ධා විමුක්ත' යැයි නොකියවෙන බවද මෙහි අදහසයි. සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයේදී ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය අධික වූ පමණින්ම, ඉතිරි මග ක්ෂණවලදී සමාධින්ද්‍රිය හෝ ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධික වුවද ඔහු 'සද්ධා විමුක්ත' පුද්ගලයා ලෙසම හඳුන්වනු ලබන බව ආචාර්යවරු පවසති. 'කායසක්ඛී' යනු ස්ථාන අටෙහිම (මග සතර සහ පල සතර) කායසක්ඛී නම් වේ. 'දිට්ඨිප්පත්ත' යනු සද්ධා විමුක්ත පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

သဒ္ဒဟန္တော ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဒဟန္တော စတူသုပိ ဖလက္ခဏေသု ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပရိမဂ္ဂတ္တယက္ခဏေ သဒ္ဓါဝိမုတ္တတ္တံ ဣဒါနိ ဝက္ခတိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ပန သဒ္ဓါနုသာရိတ္တံ ပစ္ဆာ ဝက္ခတိ. ဖုဋ္ဌတ္တာ သစ္ဆိကတောတိ ကာယသက္ခီတိ သုက္ခဝိပဿကတ္တေ သတိ ဥပစာရဇ္ဈာနဖဿဿ ရူပါရူပဇ္ဈာနလာဘိတ္တေ သတိ ရူပါရူပဇ္ဈာနဖဿဿ ဖုဋ္ဌတ္တာ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကတောတိ ကာယသက္ခီ, နာမကာယေန ဝုတ္တပ္ပကာရေ ဈာနဖဿေ စ နိဗ္ဗာနေ စ သက္ခီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌတ္တာ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တောတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ သမ္ပယုတ္တေန ပညိန္ဒြိယေန ပဌမံ နိဗ္ဗာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ပစ္ဆာ သောတာပတ္တိဖလာဒိဝသေန နိဗ္ဗာနံ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, ပညိန္ဒြိယသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ [Pg.163] နိဗ္ဗာနံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဓမ္မာနုသာရိတ္တံ ပစ္ဆာ ဝက္ခတိ. သဒ္ဒဟန္တော ဝိမုစ္စတီတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ သကဒါဂါမိအနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေသု သဒ္ဒဟန္တော ဝိမုစ္စတီတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. ဧတ္ထ ဝိမုစ္စမာနောပိ အာသံသာယ ဘူတဝစနဝသေန ‘‘ဝိမုတ္တော’’တိ ဝုတ္တော. ဈာနဖဿန္တိ တိဝိဓံ ဈာနဖဿံ. ‘‘ဈာနဖဿ’’န္တိအာဒီနိ ‘‘ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒီနိ စ ပဌမံ ဝုတ္တံ ဒွယမေဝ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာနိ. ဉာတံ ဟောတီတိအာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနိ. ဧတ္ထ စ ဈာနလာဘီ ပုဂ္ဂလော သမာဓိန္ဒြိယဿ အနုကူလာယ ဒုက္ခာနုပဿနာယ ဧဝ ဝုဋ္ဌဟိတွာ မဂ္ဂဖလာနိ ပါပုဏာတီတိ အာစရိယာနံ အဓိပ္ပာယော.

ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්තව මිදුණු බැවින් 'සද්ධා විමුක්ත' නම් වේ. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය අධික වීම නිසා සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයේදී ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව සිටින්නා, සතර පල ක්ෂණවලදීම මිදුණෙකු වන බැවින් 'සද්ධා විමුක්ත' යැයි පවසන ලදී. මතු මග තුනෙහි ක්ෂණවලදී 'සද්ධා විමුක්ත' භාවය ගැන ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයේදී 'සද්ධානුසාරී' බව පසුව පවසනු ඇත. 'කායසක්ඛී' යනු ස්පර්ශ කළ බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ තැනැත්තායි. සුක්ඛ විපස්සක පුද්ගලයෙකු නම් උපචාර ධ්‍යාන ස්පර්ශය නිසාද, රූපාරූප ධ්‍යාන ලාභියෙකු නම් රූපාරූප ධ්‍යාන ස්පර්ශය ස්පර්ශ කළ බැවින් නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කළේ වේද, හෙතෙම 'කායසක්ඛී' නම් වේ. නාම කයෙහි ඉහත කී ධ්‍යාන ස්පර්ශයෙහිද නිවනෙහිද සාක්ෂිකරුවෙකු වන බැවින් මෙසේ කියන ලදී. 'දිට්ඨිප්පත්ත' යනු දැකීමෙන් පැමිණි තැනැත්තායි. සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයේදී සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥේන්ද්‍රියෙන් ප්‍රථමයෙන් නිවන දුටු බැවින්ද, පසුව සෝවාන් පල ආදියෙහිදී නිවනට පැමිණි බැවින්ද 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වේ. ප්‍රඥේන්ද්‍රිය සංඛ්‍යාත දෘෂ්ටියෙන් නිවනට පැමිණි බැවින් මෙසේ කියන ලදී. සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයේදී 'ධම්මානුසාරී' බව පසුව පවසනු ඇත. ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව මිදෙන බැවින් 'සද්ධා විමුක්ත' නම් වේ. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය අධික බැවින් සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ අර්හත් මාර්ග ක්ෂණවලදී ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙන බැවින් ඔහු 'සද්ධා විමුක්ත' නම් වේ. මෙහි මිදෙමින් පවතින නමුදු අනාගතයෙහි සිදුවන දෙයක් ලෙස හෝ අතීත වාචී අර්ථයෙන් හෝ 'මිදුණේය' (විමුක්ත) යැයි කියන ලදී. 'ධ්‍යාන ඵස්ස' යනු ත්‍රිවිධ ධ්‍යාන ස්පර්ශයයි. 'ධ්‍යාන ඵස්ස' යනාදිය සහ 'දුක්ඛා සංඛාරා' යනාදිය පළමුව කියන ලද පුද්ගලයන් දෙදෙනාම විශේෂ කර දක්වයි. 'ඥාතං හෝති' යනාදියෙහි අර්ථය යට පවසන ලදී. මෙහිදී ධ්‍යාන ලාභී පුද්ගලයා සමාධින්ද්‍රියට අනුකූල වූ දුක්ඛානුපස්සනාවෙන්ම නැගී සිට මාර්ග ඵලවලට පැමිණෙන්නේය යන්න ආචාර්යවරුන්ගේ අදහසයි.

သိယာတိ သိယုံ, ဘဝေယျုန္တိ အတ္ထော. ‘‘သိယာ’’တိ ဧတံ ဝိဓိဝစနမေဝ. တယော ပုဂ္ဂလာတိ ဝိပဿနာနိယမေန ဣန္ဒြိယနိယမေန စ ဝုတ္တာ တယော ပုဂ္ဂလာ. ဝတ္ထုဝသေနာတိ တီသု အနုပဿနာသု ဧကေကဣန္ဒြိယဝတ္ထုဝသေန. ပရိယာယေနာတိ တေနေဝ ပရိယာယေန. ဣမိနာ ဝါရေန ကိံ ဒဿိတံ ဟောတိ? ဟေဋ္ဌာ ဧကေကိဿာ အနုပဿနာယ ဧကေကဿ ဣန္ဒြိယဿ အာဓိပစ္စံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တန္တိ စ, ကဒါစိ တီသုပိ အနုပဿနာသု ဧကေကဿေဝ ဣန္ဒြိယဿ အာဓိပစ္စံ ဟောတီတိ စ ဒဿိတံ ဟောတိ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာက္ခဏေ တိဿန္နမ္ပိ အနုပဿနာနံ သဗ္ဘာဝတော တာသု ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာသု တေသံ တေသံ ဣန္ဒြိယာနံ အာဓိပစ္စံ အပေက္ခိတွာ မဂ္ဂဖလက္ခဏေသု သဒ္ဓါဝိမုတ္တာဒီနိ နာမာနိ ဟောန္တီတိ. ဧဝဉှိ ဝုစ္စမာနေ ဟေဋ္ဌာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဥပရိ စ ကတော ဣန္ဒြိယာဓိပစ္စပုဂ္ဂလနိယမော သုကတောယေဝ နိစ္စလောယေဝ စ ဟောတိ. အနန္တရဝါရေ သိယာတိ အညောယေဝါတိ ဧဝံ သိယာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တောယေဝ နိယမော.

'සියා' යනු 'විය හැකිය' යන අර්ථයයි. මෙය විධි වාචකයකි. 'පුද්ගලයන් තිදෙනා' යනු විපස්සනා නියමය සහ ඉන්ද්‍රිය නියමය මගින් කියන ලද පුද්ගලයන් තිදෙනායි. 'වස්තු වශයෙන්' යනු අනුපස්සනා තුනෙහිදී එකින් එක ඉන්ද්‍රියයන්ට පදනම් වන ස්වභාවයන් වශයෙනි. 'පර්යාය වශයෙන්' යනු එම පර්යායෙන්මය. මෙම වාරයෙන් පෙන්වා දෙන්නේ කුමක්ද? යටින් දක්වන ලද එක එක අනුපස්සනාවන්හිදී එක් එක් ඉන්ද්‍රියයක අධිපති බව බහුල වශයෙන් පවතින බවත්, ඇතැම් විට අනුපස්සනා තුනෙහිදීම එක් එක් ඉන්ද්‍රියයක අධිපති බව පවතින බවත් මෙයින් පෙන්වා දෙයි. එසේත් නැතහොත් පූර්වභාග විපස්සනා ක්ෂණයේදී අනුපස්සනා තුනම පවතින බැවින්, එම පූර්වභාග විපස්සනාවන්හිදී ඒ ඒ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අධිපති බව සලකා මාර්ග ඵල ක්ෂණවලදී 'සද්ධා විමුක්ත' ආදී නම් ලැබෙන බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. මෙසේ පවසන විට, යටින් දැක්වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහි සහ මතුයෙහි කරන ලද ඉන්ද්‍රිය අධිපති පුද්ගල නියමය මැනවින් කරන ලද්දක් සහ ස්ථාවර එකක් වේ. 'සියා' යන්න 'අන්‍ය වූම' යන පදයට සම්බන්ධ වේ. මෙහිදී පෙර කී නියමයම අදාළ වේ.

ဣဒါနိ မဂ္ဂဖလဝသေန ပုဂ္ဂလဝိသေသံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ အနိစ္စတော မနသိကရောတော…ပေ… သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိလဘတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဒ္ဓံ အနုဿရတိ အနုဂစ္ဆတိ, သဒ္ဓါယ ဝါ နိဗ္ဗာနံ အနုဿရတိ အနုဂစ္ဆတီတိ သဒ္ဓါနုသာရီ. သစ္ဆိကတန္တိ ပစ္စက္ခကတံ. အရဟတ္တန္တိ အရဟတ္တဖလံ. ပညာသင်္ခါတံ ဓမ္မံ အနုဿရတိ, တေန ဝါ ဓမ္မေန နိဗ္ဗာနံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ.

දැන් මාර්ග ඵල වශයෙන් පුද්ගල විශේෂතාව බෙදා දැක්වීමට 'අනිච්චතෝ මනසිකරෝතෝ...' යනාදී වශයෙන් සෝවාන් මාර්ගය ලබන ආකාරය පවසන ලදී. එහි ශ්‍රද්ධාව අනුගමනය කරන නිසා හෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් නිවන කරා යන නිසා 'සද්ධානුසාරී' නම් වේ. 'සච්ඡිකත' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්ද යන්නයි. 'අරහත්ත' යනු අර්හත් ඵලයයි. ප්‍රඥාව සංඛ්‍යාත ධර්මය අනුගමනය කරන නිසා හෝ ඒ ධර්මයෙන් නිවන කරා යන නිසා 'ධම්මානුසාරී' නම් වේ.

၂၂၂. ပုန [Pg.164] အပရေဟိ ပရိယာယေဟိ ဣန္ဒြိယတ္တယဝိသေသေန ပုဂ္ဂလဝိသေသံ ဝဏ္ဏေတုကာမော ယေ ဟိ ကေစီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘာဝိတာ ဝါတိ အတီတေ ဘာဝယိံသု ဝါ. ဘာဝေန္တိ ဝါတိ ပစ္စုပ္ပန္နေ. ဘာဝိဿန္တိ ဝါတိ အနာဂတေ. အဓိဂတာ ဝါတိအာဒိ ဧကေကန္တိကံ ပုရိမဿ ပုရိမဿ အတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဖဿိတာ ဝါတိ ဉာဏဖုသနာယ ဖုသိံသု ဝါ. ဝသိပ္ပတ္တာတိ ဣဿရဘာဝံ ပတ္တာ. ပါရမိပ္ပတ္တာတိ ဝေါသာနံ ပတ္တာ. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာတိ ဝိသာရဒဘာဝံ ပတ္တာ. သဗ္ဗတ္ထ သဒ္ဓါဝိမုတ္တာဒယော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တက္ခဏေသုယေဝ, သတိပဋ္ဌာနာဒယော မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ. အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေတိ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ (ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉; ဓ. သ. ၂၄၈) ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ ဧဝ ပတ္တာ.

222. නැවතත් වෙනත් පර්යායයන්ගෙන් ඉන්ද්‍රිය තුනෙහි විශේෂත්වය අනුව පුද්ගල විශේෂතාව විස්තර කිරීමට 'යේ හි කේචි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'භාවිතා' යනු අතීතයෙහි වඩන ලදහ. 'භාවෙන්ති' යනු වර්තමානයෙහි වඩන්නාහුය. 'භාවිස්සන්ති' යනු අනාගතයෙහි වඩන්නාහුය. 'අධිගතා' යනාදිය එකින් එකට පෙර පදයේ අර්ථය විවරණය කරනු පිණිස පවසන ලදී. 'ඵස්සිතා' යනු ඥාන ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කරන ලදහ. 'වසිප්පත්තා' යනු වශීභාවයට හෙවත් අධිපති භාවයට පැමිණි තැනැත්තෝය. 'පාරමිප්පත්තා' යනු කෙළවරට පැමිණි තැනැත්තෝය. 'වේසාරජ්ජප්පත්තා' යනු විශාරද භාවයට පැමිණි තැනැත්තෝය. සෑම තැනකදීම 'සද්ධා විමුක්ත' ආදීන් ඉහත කී ක්ෂණවලදීද, සතිපට්ඨාන ආදිය මාර්ග ක්ෂණයේදීම දත යුතුය. අට විමොක්ඛයන් යනු 'රූපී රූප දැකීම' යනාදී විමොක්ඛයන් වන අතර ඒවා පටිසම්භිදා මාර්ගයට පැමිණීමෙන්මය ලබන ලද්දේ.

တိဿော သိက္ခာတိ အဓိသီလသိက္ခာ အဓိစိတ္တသိက္ခာ အဓိပညာသိက္ခာ မဂ္ဂပ္ပတ္တာ ဧဝ သိက္ခမာနာ. ဒုက္ခံ ပရိဇာနန္တီတိအာဒီနိ မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ. ပရိညာပဋိဝေဓံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ပရိညာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ပရိညာပဋိဝေဓံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. သဗ္ဗဓမ္မာဒီဟိ ဝိသေသေတွာ အဘိညာပဋိဝေဓာဒယော ဝုတ္တာ. သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော ပန မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏဉာဏသိဒ္ဓိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဧဝမိဓ ပဉ္စ အရိယပုဂ္ဂလာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ, ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော စ ပညာဝိမုတ္တော စာတိ ဣမေ ဒွေ အနိဒ္ဒိဋ္ဌာ. အညတ္ထ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၇၃) ပန ‘‘ယော ပန ဒုက္ခတော မနသိကရောန္တော ပဿဒ္ဓိဗဟုလော သမာဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ, သော သဗ္ဗတ္ထ ကာယသက္ခီ နာမ ဟောတိ, အရူပဇ္ဈာနံ ပန ပတွာ အဂ္ဂဖလံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ ဟောတိ. ယော ပန အနတ္တတော မနသိကရောန္တော ဝေဒဗဟုလော ပညိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရီ ဟောတိ, ဆသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, အဂ္ဂဖလေ ပညာဝိမုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. တေ ဣဓ ကာယသက္ခိဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တေဟိယေဝ သင်္ဂဟိတာ. အတ္ထတော ပန အရူပဇ္ဈာနေန စေဝ အရိယမဂ္ဂေန စာတိ ဥဘတောဘာဂေန ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. ပဇာနန္တော ဝိမုတ္တောတိ ပညာဝိမုတ္တောတိ. ဧတ္တာဝတာ ဣန္ဒြိယပုဂ္ဂလဝိသေသာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ.

අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව සහ අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව යන ශික්ෂා තුන ම මාර්ගයට පැමිණියාහු ම හික්මෙන්නාහු වෙති. 'දුක පිරිසිඳ දනිති' යනාදිය මාර්ග ක්ෂණයෙහි ම සිදුවන බව දත යුතුය. 'පරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධය (පිරිසිඳ අවබෝධය) අවබෝධ කරයි' යනු පිරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධය මගින් අවබෝධ කරයි, නැතහොත් පිරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනීම) මගින් අවබෝධ කළ යුතු දුක්ඛ සත්‍යය පිරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධය නම් වේ. සෙසු ප්‍රතිවේධයන්හි ද (පහාන ප්‍රතිවේධ ආදියෙහි) මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය. 'සබ්බධම්ම' (සියලු ධර්මයන්) ආදී පදයන්ගෙන් විශේෂ කොට අභිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධ ආදිය පවසන ලදී. සච්ඡිකිරියා ප්‍රතිවේධය (සාක්ෂාත්කරණ අවබෝධය) වනාහි මාර්ග ක්ෂණයෙහි ම නිවන මෙනෙහි කරන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයට හේතුවන මාර්ග ඥානයේ සිද්ධියෙන් දත යුතුය. මෙසේ මෙහි ආර්ය පුද්ගලයන් පස්දෙනෙකු දක්වන ලදී; උභතෝභාගවිමුක්ත සහ ප්‍රඥාවිමුක්ත යන පුද්ගලයන් දෙදෙනා මෙහි දක්වා නැත. එහෙත් වෙනත් තැනක (විසුද්ධිමග්ගයෙහි) මෙසේ දක්වා ඇත: 'යම් පුද්ගලයෙකු දුක්ඛ වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් පස්සද්ධිය (සන්සිඳීම) බහුල කොට සමාධින්ද්‍රිය ලබයි ද, ඔහු සියලු තැන්හි කායසක්ඛී නම් වේ; අරූප ධ්‍යානයට පැමිණ අග්‍රඵලය (අර්හත් ඵලය) ලැබූ තැනැත්තා උභතෝභාගවිමුක්ත නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකු අනාත්ම වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් ප්‍රඥාව බහුල කොට ප්‍රඥේන්ද්‍රිය ලබයි ද, ඔහු සෝතාපත්ති මාර්ග ක්ෂණයෙහි ධම්මානුසාරී නම් වේ, සෙසු මගපල ස්ථාන හයෙහි දිට්ඨිප්පත්ත නම් වේ, අග්‍රඵලයෙහි ප්‍රඥාවිමුක්ත නම් වේ.' ඔවුන් මෙහි කායසක්ඛී සහ දිට්ඨිප්පත්ත යන දෙදෙනා තුළ ම ඇතුළත් වේ. අර්ථය අනුව නම්, අරූප ධ්‍යානයෙන් සහ ආර්ය මාර්ගයෙන් යන දෙයාකාරයෙන් ම මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුක්ත නම් වේ. ප්‍රඥාවෙන් දැන මිදුණු බැවින් ප්‍රඥාවිමුක්ත නම් වේ. මෙපමණකින් ඉන්ද්‍රිය සහ පුද්ගල විශේෂයන් දක්වන ලදී.

၂၂၃-၂၂၆. ဣဒါနိ ဝိမောက္ခပုဗ္ဗင်္ဂမမေဝ ဝိမောက္ခဝိသေသံ ပုဂ္ဂလဝိသေသဉ္စ ဒဿေတုကာမော အနိစ္စတော မနသိကရောတောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒွေ ဝိမောက္ခာတိ အပ္ပဏိဟိတသုညတဝိမောက္ခာ. အနိစ္စာနုပဿနာဂမနဝသေန ဟိ အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ လဒ္ဓနာမော မဂ္ဂေါ ရာဂဒေါသမောဟပဏိဓီနံ အဘာဝါ [Pg.165] သဂုဏတော စ တေသံယေဝ ပဏိဓီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတန္တိ လဒ္ဓနာမံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ အာရမ္မဏတော စ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခောတိ နာမမ္ပိ လဘတိ. တထာ ရာဂဒေါသမောဟေဟိ သုညတ္တာ သဂုဏတော စ ရာဂါဒီဟိယေဝ သုညတ္တာ သုညတန္တိ လဒ္ဓနာမံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ အာရမ္မဏတော စ သုညတဝိမောက္ခောတိ နာမမ္ပိ လဘတိ. တသ္မာ တေ ဒွေ ဝိမောက္ခာ အနိမိတ္တဝိမောက္ခနွယာ နာမ ဟောန္တိ. အနိမိတ္တမဂ္ဂတော အနညေပိ အဋ္ဌန္နံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ဧကေကဿ မဂ္ဂင်္ဂဿ ဝသေန သဟဇာတာဒိပစ္စယာ စ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုန ဒွေ ဝိမောက္ခာတိ သုညတာနိမိတ္တဝိမောက္ခာ. ဒုက္ခာနုပဿနာဂမနဝသေန ဟိ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခောတိ လဒ္ဓနာမော မဂ္ဂေါ ရူပနိမိတ္တာဒီနံ ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနဉ္စ အဘာဝါ သဂုဏတော စ တေသံယေဝ နိမိတ္တာနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ အာရမ္မဏတော စ အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ နာမမ္ပိ လဘတိ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပုန ဒွေ ဝိမောက္ခာတိ အနိမိတ္တအပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခာ. ယောဇနာ ပနေတ္ထ ဝုတ္တနယာ ဧဝ.

223-226. දැන් විමොක්ඛය පෙරටු කොට ඇති විමොක්ඛ විශේෂයන් සහ පුද්ගල විශේෂයන් දැක්වීමට කැමති තෙරුන් වහන්සේ 'අනිච්චතො මනසිකරොති' (අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විමොක්ඛ දෙකක්' යනු අප්පණිහිත සහ ශුන්‍යත විමොක්ඛයන් ය. විස්තර කරන්නේ නම්, අනිච්චානුපස්සනාවෙන් පැමිණෙන බැවින් 'අනිමිත්ත විමොක්ඛය' යන නම ලැබූ මාර්ගය, රාග දෝස මෝහ නැමති පණිධි (ප්‍රාර්ථනා) නොමැති බැවින් තමාගේ ගුණයෙන් ද, එම පණිධි නොමැති වූ අප්පණිහිත නම් වූ නිවන අරමුණු කරන බැවින් අරමුණෙන් ද 'අප්පණිහිත විමොක්ඛය' යන නම ලබයි. එමෙන්ම රාග දෝස මෝහයන්ගෙන් ශුන්‍ය බැවින් තමාගේ ගුණයෙන් ද, රාගාදියෙන් ශුන්‍ය වූ 'ශුන්‍යත' නම් වූ නිවන අරමුණු කරන බැවින් අරමුණෙන් ද 'ශුන්‍යත විමොක්ඛය' යන නම ලබයි. එබැවින් එම විමොක්ඛ දෙක අනිමිත්ත විමොක්ඛයට අනුකූල වේ. අනිමිත්ත මාර්ගයෙන් අන්‍ය නොවන එම විමොක්ඛ දෙක මාර්ග අංග අටෙන් එක් එක් අංගයක වශයෙන් සහජාතාදි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වන බව දත යුතුය. නැවත 'විමොක්ඛ දෙකක්' යනු ශුන්‍යත සහ අනිමිත්ත විමොක්ඛයන් ය. දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් පැමිණෙන බැවින් 'අප්පණිහිත විමොක්ඛය' යන නම ලැබූ මාර්ගය, රූප නිමිත්ත ආදියෙහි ද රාග නිමිත්ත ආදියෙහි ද නිච්ච නිමිත්ත (නිත්‍ය බවේ සලකුණ) ආදියෙහි ද නොමැති බැවින් තමාගේ ගුණයෙන් ද, නිමිති රහිත වූ නිවන අරමුණු කරන බැවින් අරමුණෙන් ද 'අනිමිත්ත විමොක්ඛය' යන නම ලබයි. සෙසු කොටස් පූර්වෝක්ත ක්‍රමයට ම යෙදිය යුතුය. නැවත 'විමොක්ඛ දෙකක්' යනු අනිමිත්ත සහ අප්පණිහිත විමොක්ඛයන් ය. මෙහි යෝජනාව ද පෙර කී ක්‍රමයට ම වේ.

ပဋိဝေဓကာလေတိ ဣန္ဒြိယာနံ ဝုတ္တက္ကမေနေဝ ဝုတ္တံ. မဂ္ဂက္ခဏံ ပန မုဉ္စိတွာ ဝိပဿနာက္ခဏေ ဝိမောက္ခော နာမ နတ္ထိ. ပဌမံ ဝုတ္တောယေဝ ပန မဂ္ဂဝိမောက္ခော ‘‘ပဋိဝေဓကာလေ’’တိ ဝစနေန ဝိသေသေတွာ ဒဿိတော. ‘‘ယော စာယံ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိအာဒိကာ ဒွေ ဝါရာ စ ‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိလဘတီ’’တိအာဒိကော ဝါရော စ သင်္ခိတ္တော, ဝိမောက္ခဝသေန ပန ယောဇေတွာ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယေ ဟိ ကေစိ နေက္ခမ္မန္တိအာဒိကော ဝါရော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဧတ္တာဝတာ ဝိမောက္ခပုဂ္ဂလဝိသေသာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ.

'ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි' යන්න ඉන්ද්‍රිය නිර්දේශයෙහි දැක්වූ අනුපිළිවෙළින් ම පවසන ලදී. මාර්ග ක්ෂණය හැර විපස්සනා ක්ෂණයෙහි 'විමොක්ඛ' නම් වූවක් නැත. එහෙත් මුලින් කියන ලද මාර්ග විමොක්ඛය ම 'ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි' යන වචනයෙන් විශේෂ කොට දක්වන ලදී. 'යම් මේ පුද්ගලයෙක් සද්ධා විමුක්ත වේ ද' යනාදී වාර දෙක ද, 'අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් සෝවාන් මග ලබයි' යනාදී වාරය ද මෙහි සංක්ෂේපයෙන් දක්වා ඇතත්, විමොක්ඛ වශයෙන් යොදා විස්තර සහිතව දත යුතුය. 'යම් කෙනෙක් නෙක්ඛම්මය කෙරෙත් ද' යනාදී වාරය ද පූර්වෝක්ත ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. මෙපමණකින් විමොක්ඛ පුද්ගල විශේෂයන් දක්වන ලදී.

၂၂၇. ပုန ဝိမောက္ခမုခါနိ စ ဝိမောက္ခေ စ အနေကဓာ နိဒ္ဒိသိတုကာမော အနိစ္စတော မနသိကရောန္တောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝေန. ဇာနာတီတိ ဉာဏေန ဇာနာတိ. ပဿတီတိ တေနေဝ ဉာဏေန စက္ခုနာ ဝိယ ပဿတိ. တဒနွယေနာတိ တဒနုဂမနေန, တဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ဒိဋ္ဌဿ အနုဂမနေနာတိ အတ္ထော. ကင်္ခါ ပဟီယတီတိ အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စာနိစ္စကင်္ခါ, ဣတရာဟိ ဣတရကင်္ခါ. နိမိတ္တန္တိ သန္တတိဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန နိစ္စသညာယ ပဟီနတ္တာ အာရမ္မဏဘူတံ သင်္ခါရနိမိတ္တံ ယထာဘူတံ ဇာနာတိ. တေန ဝုစ္စတိ သမ္မာဒဿနန္တိ တေန ယထာဘူတဇာနနေန တံ ဉာဏံ ‘‘သမ္မာဒဿန’’န္တိ [Pg.166] ဝုစ္စတိ. ပဝတ္တန္တိ ဒုက္ခပ္ပတ္တာကာရေ သုခသညံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ သုခသညာယ ပဟာနေန ပဏိဓိသင်္ခါတာယ တဏှာယ ပဟီနတ္တာ သုခသမ္မတမ္ပိ ဝိပါကပဝတ္တံ ယထာဘူတံ ဇာနာတိ. နိမိတ္တဉ္စ ပဝတ္တဉ္စာတိ နာနာဓာတုမနသိကာရသမ္ဘဝေန သမူဟဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန ဥဘယထာပိ အတ္တသညာယ ပဟီနတ္တာ သင်္ခါရနိမိတ္တဉ္စ ဝိပါကပဝတ္တဉ္စ ယထာဘူတံ ဇာနာတိ. ယဉ္စ ယထာဘူတံ ဉာဏန္တိအာဒိတ္တယံ ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝ, န အညံ. ဘယတော ဥပဋ္ဌာတီတိ နိစ္စသုခအတ္တာဘာဝဒဿနတော ယထာက္ကမံ တံ တံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတိ. ယာ စ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာတိအာဒိနာ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏံ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏံ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ အနုလောမဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တေသု ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတေသု နဝသု ဝိပဿနာဉာဏေသု ဘယတုပဋ္ဌာနသမ္ဗန္ဓေန အဝတ္ထာဘေဒေန ဘိန္နာနိ ဧကဋ္ဌာနိ တီဏိ ဉာဏာနိ ဝုတ္တာနိ, န သေသာနိ.

227. නැවත විමොක්ඛ මුඛයන් සහ විමොක්ඛයන් නන් අයුරින් දැක්වීමට කැමතිව 'අනිච්චතො මනසිකරොන්තො' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යථාභූතං' යනු ස්වභාවය පරිදි ය. 'ජානාති' යනු ඥානයෙන් දනියි. 'පස්සති' යනු එම ඥානයෙන් ම ඇසින් දකින්නාක් මෙන් දකියි. 'තදන්වයෙන' යනු ඒ ඥානය අනුගමනය කිරීමෙන්, එනම් ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයෙන් දුටු දේ අනුව දැනගැනීමයි. 'සැකය දුරු වේ' යනු අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය-අනිත්‍ය පිළිබඳ සැකය ද, සෙසු අනුපස්සනාවන්ගෙන් සෙසු සැකයන් ද (දුරු වීමයි). 'නිමිත්ත' යනු සන්තති ඝන (පරම්පරාවේ ගනත්වය) බිඳීමෙන් නිත්‍ය සංඥාව දුරු වූ බැවින් අරමුණු වූ සංස්කාර නිමිත්ත තත්ත්වාකාරයෙන් දනියි. එයට 'සම්මා දස්සන' (නිවැරදි දැකීම) යයි කියනු ලැබේ. 'පවත්ත' යනු දුකට පත් ආකාරය ඇති සංස්කාරයන්හි සුඛ සංඥාව ඉවත් කොට, තණ්හාව දුරු වූ බැවින් සුඛ සම්මත වූ විපාක ප්‍රවෘත්තිය තත්ත්වාකාරයෙන් දනියි. 'නිමිත්ත සහ පවත්ත' යනු විවිධ ධාතූන් මෙනෙහි කිරීමෙන් සහ සමූහ ඝනය බිඳීමෙන් ද්විවිධ ආකාරයෙන් ම ආත්ම සංඥාව දුරු වූ බැවින් සංස්කාර නිමිත්ත සහ විපාක ප්‍රවෘත්තිය තත්ත්වාකාරයෙන් දනියි. 'යම් ඒ යථාභූත ඥානයක් ද' යනාදී ඥාන තුන දැනට පවසන ලද ඥාන ම මිස අන්‍ය දෙයක් නොවේ. 'බියක් ලෙස වැටහේ' යනු නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම නොවන බැවින් ඒ ඒ නිමිත්ත සහ පවත්ත ධර්මයන් බිය ලෙස වැටහීමයි. 'යම් ඒ බයතුපට්ඨාන ප්‍රඥාව' යනාදියෙන්, උදයබ්බයානුපස්සනා, භංගානුපස්සනා, බයතුපට්ඨාන, ආදීනවානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, මුඤ්චිතුකම්‍යතා, පටිසංඛානුපස්සනා, සංඛාරුපෙක්ඛා, අනුලෝම යන පටිපදා ඥානදස්සන විසුද්ධියට අයත් විපස්සනා ඥාන නවය අතුරින්, බයතුපට්ඨාන ඥානය හා සම්බන්ධ වූ, අවස්ථා වශයෙන් වෙනස් වුව ද අර්ථයෙන් එකම වූ ඥාන තුනක් මෙහි පවසන ලදී; සෙසු ඥානයන් නොවේ.

ပုန တီသု အနုပဿနာသု အန္တေ ဌိတာယ အနန္တရာယ အနတ္တာနုပဿနာယ သမ္ဗန္ဓေန တာယ သဟ သုညတာနုပဿနာယ ဧကဋ္ဌတံ ဒဿေတုံ ယာ စ အနတ္တာနုပဿနာ ယာ စ သုညတာနုပဿနာတိအာဒိမာဟ. ဣမာနိ ဟိ ဒွေ ဉာဏာနိ အတ္ထတော ဧကမေဝ, အဝတ္ထာဘေဒေန ပန ဘိန္နာနိ. ယထာ စ ဣမာနိ, တထာ အနိစ္စာနုပဿနာ စ အနိမိတ္တာနုပဿနာ စ အတ္ထတော ဧကမေဝ ဉာဏံ, ဒုက္ခာနုပဿနာ စ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ စ အတ္ထတော ဧကမေဝ ဉာဏံ, ကေဝလံ အဝတ္ထာဘေဒေနေဝ ဘိန္နာနိ. အနတ္တာနုပဿနာသုညတာနုပဿနာနဉ္စ ဧကဋ္ဌတာယ ဝုတ္တာယ တေသံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နမ္ပိ ဉာဏာနံ ဧကလက္ခဏတ္တာ ဧကဋ္ဌတာ ဝုတ္တာဝ ဟောတီတိ. နိမိတ္တံ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ‘‘သင်္ခါရနိမိတ္တံ အဒ္ဓုဝံ တာဝကာလိက’’န္တိ အနိစ္စလက္ခဏဝသေန ဇာနိတွာ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကာမဉ္စ န ပဌမံ ဇာနိတွာ ပစ္ဆာ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝေါဟာရဝသေန ပန ‘‘မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဝိညာဏ’’န္တိအာဒီနိ (သံ. နိ. ၄.၆၀; မ. နိ. ၁.၄၀၀; ၃.၄၂၁) ဝိယ ဧဝံ ဝုစ္စတိ. သဒ္ဒသတ္ထဝိဒူပိ စ ‘‘အာဒိစ္စံ ပါပုဏိတွာ တမော ဝိဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ သမာနကာလေပိ ဣမံ ပဒံ ဣစ္ဆန္တိ. ဧကတ္တနယေန ဝါ ပုရိမဉ္စ ပစ္ဆိမဉ္စ ဧကံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန ဣတရသ္မိမ္ပိ ပဒဒွယေ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မုဉ္စိတုကမျတာဒီနံ တိဏ္ဏံ ဉာဏာနံ ဧကဋ္ဌတာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာ ဧဝ.

නැවතත්, අනුපස්සනා තුන අතුරින් අවසානයේ පිහිටි, අනතුරුවම දේශනා කරන ලද අත්තානුපස්සනාව හා සම්බන්ධයෙන්, ඒ සමඟ ශූන්‍යතානුපස්සනාවෙහි ඇති ඒකාර්ථ බව (එක් අර්ථයක් ඇති බව) පෙන්වනු පිණිස "යම් අත්තානුපස්සනාවක් වේද, යම් ශූන්‍යතානුපස්සනාවක් වේද" යනාදිය වදාළහ. මක්නිසාද යත්, මෙම ඥාන දෙක අර්ථ වශයෙන් එකක්ම වන නමුත්, අවස්ථා භේදයෙන් පමණක් වෙනස් වේ. මේවා යම් සේද, එමෙන්ම අනිච්චානුපස්සනාව හා අනිමිත්තානුපස්සනාව ද අර්ථ වශයෙන් එකම ඥානයකි; දුක්ඛානුපස්සනාව හා අප්පණිහිතානුපස්සනාව ද අර්ථ වශයෙන් එකම ඥානයකි. මේවා හුදෙක් අවස්ථා භේදයෙන් පමණක් වෙනස් වේ. අත්තානුපස්සනාව හා ශූන්‍යතානුපස්සනාව ඒකාර්ථ බව වදාළ කල්හි, එම ඥාන දෙවර්ගයේම ලක්ෂණ සමාන බැවින් ඒවායේ ඒකාර්ථ බව වදාළාම වෙයි. "නිමිත්ත පිරිසිඳ දැක ඥානය උපදියි" යනු "සංස්කාර නිමිත්ත අස්ථිරය, තාවකාලිකය" යනාදී වශයෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් දැන ඥානය උපදින බවයි. පළමුව දැන පසුව ඥානය උපදින්නේ වුවද, ව්‍යවහාර වශයෙන් "මනසත් ධර්මයනුත් නිසා මනෝ විඥානය උපදී" යනාදියෙහි මෙන් මෙසේ ද වදාරන ලදී. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂයෝ ද "සූර්යයා උදාවී අන්ධකාරය දුරු වේ" යනාදියෙහි මෙන් සමාන කාලයෙහි ද මෙම පදය ඉච්ඡා කරති. නැතහොත් ඒකත්ව න්‍යායෙන් පූර්ව පදය හා අපර පදය එකක් කොට මෙසේ වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් අනෙක් පද දෙකෙහි ද අර්ථය දත යුතුය. මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානය ආදී ඥාන තුනෙහි ඒකාර්ථ බව ද පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වෙයි.

နိမိတ္တာ [Pg.167] စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာတီတိ သင်္ခါရနိမိတ္တေ ဒေါသဒဿနေန တတ္ထ အနလ္လီနတာယ သင်္ခါရနိမိတ္တာ စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာတိ နာမ. အနိမိတ္တေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ သင်္ခါရနိမိတ္တပဋိပက္ခေန အနိမိတ္တသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ တန္နိန္နတာယ စိတ္တံ ပဝိသတိ. သေသာနုပဿနာဒွယေပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နိရောဓေ နိဗ္ဗာနဓာတုယာတိ ဣဓ ဝုတ္တေနေဝ ပဌမာနုပဿနာဒွယမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. နိရောဓေတိပိ ပါဌော. ဗဟိဒ္ဓါဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနေ ပညာတိ ဝုဋ္ဌာနသမ္ဗန္ဓေန ဂေါတြဘုဉာဏံ ဝုတ္တံ. ဂေါတြဘူ ဓမ္မာတိ ဂေါတြဘုဉာဏမေဝ. ဣတရထာ ဟိ ဧကဋ္ဌတာ န ယုဇ္ဇတိ. ‘‘အသင်္ခတာ ဓမ္မာ, အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၇, ၈) ဝိယ ဝါ စတုမဂ္ဂဝသေန ဝါ ဗဟုဝစနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ဝိမောက္ခောတိ မဂ္ဂေါ, မဂ္ဂေါ စ ဒုဘတောဝုဋ္ဌာနော, တသ္မာ တေန သမ္ဗန္ဓေန ယာ စ ဒုဘတောဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနေ ပညာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

"නිමිත්තෙන් සිත නැගී සිටියි" යනු සංස්කාර නිමිත්තෙහි දොස් දැකීමෙන් එහි නොඇලෙන බැවින් සංස්කාර නිමිත්තෙන් සිත නැගී සිටීම (මිදීම) නම් වේ. "අනිමිත්තයෙහි සිත බැසගනියි" යනු සංස්කාර නිමිත්තට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අනිමිත්ත සංඛ්‍යාත නිර්වාණයෙහි, එයට නැඹුරු වූ බැවින් සිත ප්‍රවිෂ්ට වීමයි. ඉතිරි අනුපස්සනා යුගල දෙකෙහි ද අර්ථය මෙම ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. "නිරෝධය වූ නිර්වාණ ධාතුවෙහි" යන්නෙන් මෙහි වදාළ දෙයින්ම පළමු අනුපස්සනා යුගල දෙක ද වදාරන ලද්දේම වෙයි. "නිරෝධෙති" කියා ද පාඨයක් පවතී. "බාහිර නිමිත්තෙන් නැගී සිටීම හා විවර්තනය වීමෙහි ප්‍රඥාව" යන්නෙන් වුට්ඨාන (නැගී සිටීම) හා සම්බන්ධ බැවින් ගෝත්‍රභූ ඥානය වදාරන ලදී. "ගෝත්‍රභූ ධර්මයෝ" යනු ගෝත්‍රභූ ඥානයම වේ. මක්නිසාද යත්, අන් ක්‍රමයකින් ඒකාර්ථ බවක් නොගැලපෙන බැවිනි. "අසංඛත ධර්මයෝ, අප්‍රත්‍යය ධර්මයෝ" යනාදියෙහි මෙන් හෝ සතර මාර්ගයන්ගේ වශයෙන් හෝ බහුවචනයෙන් යොදන ලදැයි දත යුතුය. යම් හෙයකින් මාර්ගය විමෝක්ෂය ද, මාර්ගය (ක්ලේශ හා සංස්කාර යන) දෙකෙන්ම නැගී සිටින්නේ ද, එබැවින් ඒ හා සම්බන්ධයෙන් "යම් ද්විවිධ වුට්ඨාන විවර්තන ප්‍රඥාවක් වේද" යනාදිය වදාරන ලදී.

၂၂၈. ပုန ဝိမောက္ခာနံ နာနာက္ခဏာနံ ဧကက္ခဏပရိယာယံ ဒဿေတုကာမော ကတိဟာကာရေဟီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဓိပတေယျဋ္ဌေနာတိ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန. အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန. အဘိနီဟာရဋ္ဌေနာတိ ဝိပဿနာဝီထိတော နီဟရဏဋ္ဌေန. နိယျာနဋ္ဌေနာတိ နိဗ္ဗာနုပဂမနဋ္ဌေန. အနိစ္စတော မနသိကရောတောတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာက္ခဏေယေဝ. အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခောတိ မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ. ဧသ နယော သေသေသု. စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာတီတိ စိတ္တံ အဓိကံ ကတွာ ဌာတိ, စိတ္တံ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တံ အဘိနီဟရတီတိ ဝိပဿနာဝီထိတော စိတ္တံ နီဟရတိ. နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ နိယျာတီတိ နိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ ဥပဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ အာကာရနာနတ္တတော စတုဓာ နာနာက္ခဏတာ ဒဿိတာ.

228. නැවතත්, විවිධ වූ ක්ෂණයන්හි සිදුවන විමෝක්ෂයන්ගේ ඒක-ක්ෂණික ක්‍රමය පෙන්වනු කැමතිව "කොපමණ ආකාරයන්ගෙන්ද" යනාදිය වදාළහ. එහි "අධිපති අර්ථයෙන්" යනු ජ්‍යෙෂ්ඨ (ප්‍රධාන) අර්ථයෙනි. "අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන්" යනු පිහිටන අර්ථයෙනි. "අභිනීහාර අර්ථයෙන්" යනු විදර්ශනා වීථියෙන් බැහැර කිරීමේ (මතු කිරීමේ) අර්ථයෙනි. "නෛර්යාණික අර්ථයෙන්" යනු නිර්වාණයට පැමිණීමේ අර්ථයෙනි. "අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාට" යනු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා ක්ෂණයෙහිමය. "අනිමිත්ත විමෝක්ෂය" යනු මාර්ග ක්ෂණයෙහිමය. ඉතිරි පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. "සිත අධිෂ්ඨාන කරයි" යනු සිත ප්‍රධාන කොට පිහිටයි, සිත පිහිටුවයි යනු අදහසයි. "සිත අභිනීහාර කරයි" යනු විදර්ශනා වීථියෙන් සිත බැහැර කරයි (මාර්ගයට පමුණුවයි). "නිරෝධය වූ නිර්වාණයට නික්මෙයි (පැමිණෙයි)" යනු නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්වාණයට පැමිණෙයි යනයි. මෙසේ ආකාරයන්ගේ විවිධත්වය අනුව සතර ආකාර වූ නානා-ක්ෂණික බව පෙන්වන ලදී.

ဧကက္ခဏတာယ သမောဓာနဋ္ဌေနာတိ ဧကဇ္ဈံ သမောသရဏဋ္ဌေန. အဓိဂမနဋ္ဌေနာတိ ဝိန္ဒနဋ္ဌေန. ပဋိလာဘဋ္ဌေနာတိ ပါပုဏနဋ္ဌေန. ပဋိဝေဓဋ္ဌေနာတိ ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. သစ္ဆိကိရိယဋ္ဌေနာတိ ပစ္စက္ခကရဏဋ္ဌေန. ဖဿနဋ္ဌေနာတိ ဉာဏဖုသနာယ ဖုသနဋ္ဌေန. အဘိသမယဋ္ဌေနာတိ အဘိမုခံ သမာဂမနဋ္ဌေန. ဧတ္ထ ‘‘သမောဓာနဋ္ဌေနာ’’တိ မူလပဒံ, သေသာနိ အဓိဂမဝေဝစနာနိ. တသ္မာယေဝ ဟိ သဗ္ဗေသံ ဧကတော ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ. နိမိတ္တာ မုစ္စတီတိ နိစ္စနိမိတ္တတော မုစ္စတိ. ဣမိနာ ဝိမောက္ခဋ္ဌော ဝုတ္တော. ယတော မုစ္စတီတိ ယတော နိမိတ္တတော မုစ္စတိ. တတ္ထ န ပဏိဒဟတီတိ တသ္မိံ နိမိတ္တေ [Pg.168] ပတ္ထနံ န ကရောတိ. ယတ္ထ န ပဏိဒဟတီတိ ယသ္မိံ နိမိတ္တေ န ပဏိဒဟတိ. တေန သုညောတိ တေန နိမိတ္တေန သုညော. ယေန သုညောတိ ယေန နိမိတ္တေန သုညော. တေန နိမိတ္တေန အနိမိတ္တောတိ ဣမိနာ အနိမိတ္တဋ္ဌော ဝုတ္တော.

ඒක-ක්ෂණික බවෙහි "සමෝධාන අර්ථයෙන්" යනු එක්ව රැස්වන අර්ථයෙනි. "අධිගම අර්ථයෙන්" යනු ලැබීමේ අර්ථයෙනි. "ප්‍රතිලාභ අර්ථයෙන්" යනු පැමිණීමේ අර්ථයෙනි. "ප්‍රතිවේධ අර්ථයෙන්" යනු ඥානයෙන් විනිවිද දැකීමේ අර්ථයෙනි. "සක්ෂාත්කිරීමේ අර්ථයෙන්" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ අර්ථයෙනි. "ඵස්සන (ස්පර්ශ) අර්ථයෙන්" යනු ඥාන ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කිරීමේ අර්ථයෙනි. "අභිසමය අර්ථයෙන්" යනු අභිමුඛව පැමිණීමේ අර්ථයෙනි. මෙහි "සමෝධාන අර්ථයෙන්" යනු මූල පදයයි, ඉතිරි පද හය අධිගම යන්නෙහි පර්යාය පද වේ. එබැවින්ම ඒ සියල්ලට එකවර පිළිතුරු දෙන ලදී. "නිමිත්තෙන් මිදෙයි" යනු නිත්‍ය නිමිත්තෙන් මිදීමයි. මෙයින් විමෝක්ෂ අර්ථය කියන ලදී. "යමකින් මිදෙයි" යනු යම් නිමිත්තකින් මිදෙයිද යන්නයි. "එහි ප්‍රණිධි (ප්‍රාර්ථනා) නොකරයි" යනු එම නිමිත්තෙහි පැතුමක් නොකරයි යන්නයි. "යමක ප්‍රණිධි නොකරයි" යනු යම් නිමිත්තක ප්‍රණිධි නොකරයිද යන්නයි. "එයින් ශූන්‍ය වේ" යනු එම නිමිත්තෙන් ශූන්‍ය වීමයි. "යමකින් ශූන්‍ය වේ" යනු යම් නිමිත්තකින් ශූන්‍ය වීමයි. "එම නිමිත්තෙන් අනිමිත්ත වේ" යන්නෙන් අනිමිත්ත අර්ථය කියන ලදී.

ပဏိဓိယာ မုစ္စတီတိ ပဏိဓိတော မုစ္စတိ. ‘‘ပဏိဓိ မုစ္စတီ’’တိ ပါဌော နိဿက္ကတ္ထောယေဝ. ဣမိနာ ဝိမောက္ခဋ္ဌော ဝုတ္တော. ယတ္ထ န ပဏိဒဟတီတိ ယသ္မိံ ဒုက္ခေ န ပဏိဒဟတိ. တေန သုညောတိ တေန ဒုက္ခေန သုညော. ယေန သုညောတိ ယေန ဒုက္ခနိမိတ္တေန သုညော. ယေန နိမိတ္တေနာတိ ယေန ဒုက္ခနိမိတ္တေန. တတ္ထ န ပဏိဒဟတီတိ ဣမိနာ အပ္ပဏိဟိတဋ္ဌော ဝုတ္တော. အဘိနိဝေသာ မုစ္စတီတိ ဣမိနာ ဝိမောက္ခဋ္ဌော ဝုတ္တော. ယေန သုညောတိ ယေန အဘိနိဝေသနိမိတ္တေန သုညော. ယေန နိမိတ္တေနာတိ ယေန အဘိနိဝေသနိမိတ္တေန. ယတ္ထ န ပဏိဒဟတိ, တေန သုညောတိ ယသ္မိံ အဘိနိဝေသနိမိတ္တေ န ပဏိဒဟတိ, တေန အဘိနိဝေသနိမိတ္တေန သုညော. ဣမိနာ သုညတဋ္ဌော ဝုတ္တော.

"ප්‍රණිධියෙන් මිදෙයි" යනු ප්‍රණිධියෙන් (තෘෂ්ණාවෙන්) නිදහස් වීමයි. "ප්‍රණිධි මිදෙයි" කියා පාඨයක් පවතී නම් එය ද පංචමී විභක්ති අර්ථයම (අපදාන අර්ථය) දෙයි. මෙයින් විමෝක්ෂ අර්ථය කියන ලදී. "යමක ප්‍රණිධි නොකරයි" යනු යම් දුකක ප්‍රාර්ථනා නොකරයිද යන්නයි. "එයින් ශූන්‍ය වේ" යනු එම දුකෙන් ශූන්‍ය වීමයි. "යමකින් ශූන්‍ය වේ" යනු යම් දුක්ඛ නිමිත්තකින් ශූන්‍ය වේද යන්නයි. "යම් නිමිත්තකින්" යනු යම් දුක්ඛ නිමිත්තකින් ද යන්නයි. "එහි ප්‍රණිධි නොකරයි" යන්නෙන් අප්පණිහිත අර්ථය කියන ලදී. "අභිනිවේසයෙන් මිදෙයි" යන්නෙන් විමෝක්ෂ අර්ථය කියන ලදී. "යමකින් ශූන්‍ය වේ" යනු යම් අභිනිවේස නිමිත්තකින් (ආත්ම දෘෂ්ටියෙන්) ශූන්‍ය වේද යන්නයි. "යම් නිමිත්තකින්" යනු යම් අභිනිවේස නිමිත්තකින් ද යන්නයි. "යම් අභිනිවේස නිමිත්තක ප්‍රණිධි නොකරයිද, එම අභිනිවේස නිමිත්තෙන් ශූන්‍ය වේ" යන්නෙන් ශූන්‍යතා අර්ථය කියන ලදී.

၂၂၉. ပုန အဋ္ဌဝိမောက္ခာဒီနိ နိဒ္ဒိသိတုကာမော အတ္ထိ ဝိမောက္ခောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိစ္စတော အဘိနိဝေသာတိအာဒီနိ သညာဝိမောက္ခေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗာဘိနိဝေသေဟီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ အဘိနိဝေသေဟိ. ဣတိ အဘိနိဝေသမုစ္စနဝသေန သုညတဝိမောက္ခာ နာမ ဇာတာ, တေယေဝ နိစ္စာဒိနိမိတ္တမုစ္စနဝသေန အနိမိတ္တဝိမောက္ခာ, နိစ္စန္တိအာဒိပဏိဓီဟိ မုစ္စနဝသေန အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခာ. ဧတ္ထ စ ပဏိဓိ မုစ္စတီတိ သဗ္ဗတ္ထ နိဿက္ကတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဏိဓိယာ မုစ္စတီတိ ဝါ ပါဌော. ‘‘သဗ္ဗပဏိဓီဟိ မုစ္စတီ’’တိ စေတ္ထ သာဓကံ. ဧဝံ တိဿော အနုပဿနာ တဒင်္ဂဝိမောက္ခတ္တာ စ သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခဿ ပစ္စယတ္တာ စ ပရိယာယေန ဝိမောက္ခာတိ ဝုတ္တာ.

229. නැවතත් අෂ්ට විමෝක්ෂයන් ආදිය විස්තර කරනු කැමැත්තෙන් 'විමෝක්ෂයක් ඇත්තේය' යන ආදිය වදාළ සේක. එහි 'නිත්‍ය වශයෙන් දැඩිව ගැනීම' යනාදි පද සංඥා විමෝක්ෂයෙහි සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'සියලු අභිනිවේසයන්ගෙන්' යනු ඉහත කී පරිදි වූ දැඩිව ගැනීම්වලිනි. මෙසේ දැඩිව ගැනීම්වලින් මිදීමේ (මුච්චන) ස්වභාවයෙන් 'ශුන්‍යත විමෝක්ෂ' නම් වූහ. ඒවාම නිත්‍යභාවය ආදී නිමිත්තවලින් මිදීමේ අර්ථයෙන් 'අනිමිත්ත විමෝක්ෂ' ද, නිත්‍යභාවය ආදී ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් (පණිධි) මිදීමේ අර්ථයෙන් 'අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ' ද වේ. මෙහි ප්‍රාර්ථනාවෙන් මිදෙන බව සෑම පදයකදීම පඤ්චමී විභක්ති අර්ථයෙන් (අපදාන අර්ථයෙන්) දත යුතුය. 'ප්‍රාර්ථනාවෙන් මිදේ' යන්න ද පාඨයකි. 'සියලු ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් මිදේ' යන පාඨය එයට සාධකයකි. මෙසේ අනුපස්සනා තුන තදංග විමෝක්ෂ වන බැවින් ද, සමුච්ඡේද විමෝක්ෂයට (මාර්ගයට) ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ද පර්යාය වශයෙන් 'විමෝක්ෂ' යැයි කියන ලදී.

၂၃၀. တတ္ထ ဇာတာတိ အနန္တရေ ဝိပဿနာဝိမောက္ခေပိ သတိ ဣမိဿာ ကထာယ မဂ္ဂဝိမောက္ခာဓိကာရတ္တာ တသ္မိံ မဂ္ဂဝိမောက္ခေ ဇာတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနဝဇ္ဇကုသလာတိ ရာဂါဒိဝဇ္ဇဝိရဟိတာ ကုသလာ. ဝိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဝါ ပါဌော. ဗောဓိပက္ခိယာ ဓမ္မာတိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ[Pg.169], အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၅, ၄၃; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၂; မိ. ပ. ၅.၄.၁) ဝုတ္တာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ. ဣဒံ မုခန္တိ ဣဒံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဓမ္မဇာတံ အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗာနပဝေသာယ မုခတ္တာ မုခံ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ တေသံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ. ဣဒံ ဝိမောက္ခမုခန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏဝိမောက္ခေသု နိဿရဏဝိမောက္ခောဝ, ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) ဝုတ္တတ္တာ ဥတ္တမဋ္ဌေန မုခဉ္စာတိ ဝိမောက္ခမုခံ. ဝိမောက္ခဉ္စ တံ မုခဉ္စ ဝိမောက္ခမုခန္တိ ကမ္မဓာရယသမာသဝသေန အယမေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဝိမောက္ခဉ္စာတိ ဧတ္ထ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော. တီဏိ အကုသလမူလာနီတိ လောဘဒေါသမောဟာ. တီဏိ ဒုစ္စရိတာနီတိ ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိ. သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာတိ အကုသလမူလေဟိ သမ္ပယုတ္တာ ဒုစ္စရိတေဟိ သမ္ပယုတ္တာ စ အသမ္ပယုတ္တာ စ သေဝိတဗ္ဗဒေါမနဿာဒီနိ ဌပေတွာ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ. ကုသလမူလသုစရိတာနိ ဝုတ္တပဋိပက္ခေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ သမ္ပယုတ္တာ အသမ္ပယုတ္တာ စ ဝိမောက္ခဿ ဥပနိဿယဘူတာ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ. ဝိဝဋ္ဋကထာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ. ဝိမောက္ခဝိဝဋ္ဋသမ္ဗန္ဓေန ပနေတ္ထ သေသဝိဝဋ္ဋာပိ ဝုတ္တာ. အာသေဝနာတိ အာဒိတော သေဝနာ. ဘာဝနာတိ တဿေဝ ဝဍ္ဎနာ. ဗဟုလီကမ္မန္တိ တဿေဝ ဝသိပ္ပတ္တိယာ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ. မဂ္ဂဿ ပန ဧကက္ခဏေယေဝ ကိစ္စသာဓနဝသေန အာသေဝနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပဋိလာဘော ဝါ ဝိပါကော ဝါတိအာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနေဝါတိ.

230. එහි 'හටගත්' යනු විපස්සනා විමෝක්ෂය පවතින කල්හි පවා, මෙම විස්තරය මාර්ග විමෝක්ෂය පිළිබඳ අධිකාරියක් (විෂයයක්) වන බැවින් එම මාර්ග විමෝක්ෂයෙහි හටගත් බව පවසන ලදී. 'අනවද්‍ය කුසල්' යනු රාගාදී දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ කුසල ධර්මයෝය. 'බෝධිපාක්ෂික ධර්ම' යනු සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්මප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යනුවෙන් වදාළ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝය. 'මෙය මුඛයයි' යනු ඉහත කී මෙම ධර්ම සමූහය අරමුණු වශයෙන් නිවනට ඇතුළු වීමේ ද්වාරයක් බඳු වන බැවින් 'මුඛය' (දොරටුව) නම් වන බවයි. 'ඒ ධර්මයන්ගේ' යනු එම බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගේය. 'මෙය විමෝක්ෂ මුඛයයි' යනු නිවන වනාහි වික්ඛම්භන, තදංග, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ යන විමෝක්ෂයන් අතුරින් නිස්සරණ විමෝක්ෂය වන බැවින් ද, "මහණෙනි, සංඛත වූ හෝ අසංඛත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, විරාගය ඒ සියල්ලට අග්‍ර වේ" යනුවෙන් වදාළ බැවින් උත්තම අර්ථයෙන් මුඛය (ප්‍රධාන දොරටුව) වන හෙයින් විමෝක්ෂ මුඛය නම් වේ. 'විමෝක්ෂය ද එයමය, මුඛය ද එයමය' යනුවෙන් කර්මධාරය සමාස වශයෙන් ද මෙම අර්ථයම කියන ලදී. 'විමොක්ඛඤ්ච' යන මෙහි ලිංග විපර්යාසයක් කර ඇත. 'අකුසල මූල තුන' ලොභ, දොස, මොහ වේ. 'දුශ්චරිත තුන' යනු කාය, වාග් සහ මනෝ දුශ්චරිතයන්ය. 'සියලු අකුසල ධර්ම' යනු අකුසල මූල හා සම්බන්ධ වූ ද නොවූ ද, සේවනය කළ යුතු දෝමනස්ස ආදිය හැර අනෙකුත් සියලු අකුසල ධර්මයන්ය. කුසල මූල හා සුචරිතයන් මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස දත යුතුය. 'සියලු කුසල ධර්ම' යනු කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම යෙදුණා වූ ද නොයෙදුණා වූ ද, විමෝක්ෂයට උපනිශ්‍රය වූ සියලු කුසල ධර්මයන්ය. විවට්ට කථාව පෙර දක්වන ලදී. මෙහි විමෝක්ෂ විවට්ටය හා සම්බන්ධ බැවින් සෙසු විවට්ටයන් ද පවසන ලදී. 'ආසේවනා' යනු මුල සිට පුරුදු කිරීමයි. 'භාවනා' යනු එයම දියුණු කිරීමයි. 'බහුලීකම්ම' යනු වසීභාවයට පත්වීම සඳහා නැවත නැවතත් කිරීමයි. මාර්ගයේ දී නම් එකම චිත්තක්ෂණයක දී කෘත්‍ය සාධනය වන බැවින් ආසේවනාදිය එලෙස දත යුතුය. 'ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය' ආදී පද කලින් සඳහන් කළ අර්ථම වේ.

ဝိမောက္ခနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විමෝක්ෂ නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථාවෙහි

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විමෝක්ෂ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဂတိကထာ

6. ගති කථාව

ဂတိကထာဝဏ္ဏနာ

ගති කථා වර්ණනාව

၂၃၁. ဣဒါနိ တဿာ ဝိမောက္ခုပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘူတံ ဟေတုသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ ဂတိကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿာပိ ဟိ ‘‘နတ္ထိ ဈာနံ အပညဿာ’’တိ (ဓ. ပ. ၃၇၂) ဝစနတော ဈာနမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိံ [Pg.170] ပန ဝိမောက္ခော. တတ္ထ ဂတိသမ္ပတ္တိယာတိ နိရယတိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယမနုဿဒေဝသင်္ခါတာသု ပဉ္စသု ဂတီသု မနုဿဒေဝသင်္ခါတာယ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ. ဧတေန ပုရိမာ တိဿော ဂတိဝိပတ္တိယော ပဋိက္ခိပတိ. ဂတိယာ သမ္ပတ္တိ ဂတိသမ္ပတ္တိ, သုဂတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂတီတိ စ သဟောကာသာ ခန္ဓာ. ပဉ္စသု စ ဂတီသု ပေတ္တိဝိသယဂ္ဂဟဏေနေဝ အသုရကာယောပိ ဂဟိတော. ဒေဝါတိ ဆ ကာမာဝစရဒေဝါ ဗြဟ္မာနော စ. ဒေဝဂ္ဂဟဏေန အသုရာပိ သင်္ဂဟိတာ. ဉာဏသမ္ပယုတ္တေတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တပဋိသန္ဓိက္ခဏေ. ခဏောပိ ဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တယောဂေန တေနေဝ ဝေါဟာရေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကတိနံ ဟေတူနန္တိ အလောဘာဒေါသာမောဟဟေတူသု ကတိနံ ဟေတူနံ. ဥပပတ္တီတိ ဥပပဇ္ဇနံ, နိဗ္ဗတ္တီတိ အတ္ထော.

231. දැන් එම විමෝක්ෂය ඇතිවීමට හේතු වන හේතු සම්පත්තිය දක්වමින් දේශනා කළ ගති කථාවෙහි පෙර නොවූ අර්ථ විවරණය කරනු ලැබේ. මන්දයත්, ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති තැනැත්තාට පවා "ප්‍රඥාව නැත්තාට ධ්‍යානයක් නැත" යන වචනයට අනුව ධ්‍යානයක් පවා ඇති නොවේ නම් විමෝක්ෂයක් (සමුච්ඡේද විමෝක්ෂයක්) ගැන කුමන කථා ද? එහි 'ගති සම්පත්තිය' යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, මනුෂ්‍ය සහ දේව යන ගති පහ අතරින් මනුෂ්‍ය සහ දේව යන ගති සම්පත්තියයි. මෙයින් පෙර කී ගති විපත්ති තුන බැහැර කරනු ලැබේ. ගතියේ සම්පූර්ණත්වය ගති සම්පත්තියයි, එනම් සුගතියයි. 'ගති' යනු ඒ ඒ භූමි හා ස්කන්ධයන්ය. ගති පහේ දී ප්‍රේත විෂය යන පදයෙන්ම අසුරයන් ද ගනු ලැබේ. 'දේව' යනු සදෙව් ලෝකවාසී දෙවියන් හා බ්‍රහ්මයන්ය. දේව ශබ්දයෙන් අසුර දෙවියන් ද ගැනේ. 'ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත' යනු ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයයි. එම කාලය ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධි සිත හා යෙදෙන බැවින් එම ව්‍යවහාරයෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ. 'කවර හේතූන්ගේ' යනු අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන හේතූන් අතරින් කවර හේතූන්ගේ ද යන්නයි. 'උප්පත්ති' යනු හටගැනීම හෙවත් උපතයි.

ယသ္မာ ပန သုဒ္ဒကုလဇာတာပိ တိဟေတုကာ ဟောန္တိ, တသ္မာ တေ သန္ဓာယ ပဌမပုစ္ဆာ. ယသ္မာ စ ယေဘုယျေန မဟာပုညာ တီသု မဟာသာလကုလေသု ဇာယန္တိ, တသ္မာ တေသံ တိဏ္ဏံ ကုလာနံ ဝသေန တိဿော ပုစ္ဆာ. ပါဌော ပန သင်္ခိတ္တော. မဟတီ သာလာ ဧတေသန္တိ မဟာသာလာ, မဟာဃရာ မဟာဝိဘဝါတိ အတ္ထော. အထ ဝါ မဟာ သာရော ဧတေသန္တိ မဟာသာရာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ ‘‘မဟာသာလာ’’တိ ဝုတ္တံ. ခတ္တိယာ မဟာသာလာ, ခတ္တိယေသု ဝါ မဟာသာလာတိ ခတ္တိယမဟာသာလာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ယဿ ခတ္တိယဿ ဂေဟေ ပစ္ဆိမန္တေန ကောဋိသတံ ဓနံ နိဓာနဂတံ ဟောတိ, ကဟာပဏာနဉ္စ ဝီသတိ အမ္ဗဏာနိ ဒိဝသံ ဝလဉ္ဇေ နိက္ခမန္တိ, အယံ ခတ္တိယမဟာသာလော နာမ. ယဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ ပစ္ဆိမန္တေန အသီတိကောဋိဓနံ နိဓာနဂတံ ဟောတိ, ကဟာပဏာနဉ္စ ဒသ အမ္ဗဏာနိ ဒိဝသံ ဝလဉ္ဇေ နိက္ခမန္တိ, အယံ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလော နာမ. ယဿ ဂဟပတိဿ ဂေဟေ ပစ္ဆိမန္တေန စတ္တာလီသကောဋိဓနံ နိဓာနဂတံ ဟောတိ, ကဟာပဏာနဉ္စ ပဉ္စ အမ္ဗဏာနိ ဒိဝသံ ဝလဉ္ဇေ နိက္ခမန္တိ, အယံ ဂဟပတိမဟာသာလော နာမ.

දුප්පත් කුලවල උපන් අය පවා තිහේතුක විය හැකි බැවින්, ඔවුන් අරමුණු කර පළමු ප්‍රශ්නය අසන ලදී. බොහෝ විට මහා පින්වන්තයන් මහාසාල කුල තුනක උපදින බැවින් ඒ කුල තුන පදනම් කරගෙන ප්‍රශ්න තුනක් විමසන ලදී. මෙහි පාඨය කෙටි කර ඇත. මහා නිවාස හෝ මහා සම්පත් ඇත්තෝ 'මහාසාල' නම් වෙති. එසේත් නැතහොත් මහා සාරයක් (ධනයක්) ඇත්තෝ 'මහාසාර' නම් වන අතර මෙහි 'ර' අකුර වෙනුවට 'ල' අකුර යොදා 'මහාසාල' යැයි කියන ලදී. ක්ෂත්‍රිය මහාසාල යනු ක්ෂත්‍රියයන් අතර මහාසාල වූවෝ හෝ ක්ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයයි. සෙසු පදවල ද ක්‍රමය මෙසේමය. එහි යම් ක්ෂත්‍රියයෙකුගේ නිවසෙහි අවම වශයෙන් කෝටි සියයක ධනය නිදන්ගතව ඇත්නම්, දිනකට පරිභෝජනය සඳහා කහවණු අමුණු විස්සක් වැය වේ නම් ඔහු 'ක්ෂත්‍රිය මහාසාල' නම් වේ. යම් බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ නිවසෙහි අවම වශයෙන් කෝටි අසූවක ධනය නිදන්ගතව ඇත්නම්, දිනකට කහවණු අමුණු දහයක් වැය වේ නම් ඔහු 'බ්‍රාහ්මණ මහාසාල' නම් වේ. යම් ගෘහපතියෙකුගේ නිවසෙහි අවම වශයෙන් කෝටි හතළිහක ධනය නිදන්ගතව ඇත්නම්, දිනකට කහවණු අමුණු පහක් වැය වේ නම් ඔහු 'ගෘහපති මහාසාල' නම් වේ.

ရူပါဝစရာနံ အရူပါဝစရာနဉ္စ ဧကန္တတိဟေတုကတ္တာ ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ’’တိ န ဝုတ္တံ, မနုဿေသု ပန ဒုဟေတုကာဟေတုကာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော, ကာမာဝစရေသု ဒေဝေသု ဒုဟေတုကာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော သေသေသု ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ကာမာဝစရဒေဝါ ပဉ္စကာမဂုဏရတိယာ ကီဠန္တိ, သရီရဇုတိယာ စ ဇောတန္တီတိ ဒေဝါ, ရူပါဝစရဗြဟ္မာနော ဈာနရတိယာ ကီဠန္တိ[Pg.171], သရီရဇုတိယာ စ ဇောတန္တီတိ ဒေဝါ, အရူပါဝစရဗြဟ္မာနော ဈာနရတိယာ ကီဠန္တိ, ဉာဏဇုတိယာ စ ဇောတန္တီတိ ဒေဝါ.

රූපාවචර බ්‍රහ්මයන් හා අරූපාවචර බ්‍රහ්මයන් ඒකාන්තයෙන් ම තිහේතුක වන බැවින් ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් 'ඥානසම්පයුක්ත' යයි වෙන් කොට නොදක්වන ලදි. මනුෂ්‍යයන් අතර ද්විහේතුක හා අහේතුක පුද්ගලයන් ද සිටින බැවින් සහ කාමාවචර දිව්‍යලෝකවල ද්විහේතුකයන් ද සිටින බැවින්, සෙසු තිහේතුක පිරිස 'ඥානසම්පයුක්ත' යයි දක්වන ලදි. මෙහි කාමාවචර දෙවියෝ පංචකාම ගුණයන්හි ඇලී කෙළිදෙළෙන් වසන බැවින් හා ශරීර ආලෝකයෙන් බබළන බැවින් 'දේව' නම් වෙති. රූපාවචර බ්‍රහ්මයෝ ධ්‍යාන සැපයෙන් යුක්තව වසන බැවින් හා ශරීර ආලෝකයෙන් බබළන බැවින් 'දේව' නම් වෙති. අරූපාවචර බ්‍රහ්මයෝ ධ්‍යාන සැපයෙන් යුක්තව වසන බැවින් හා ප්‍රඥා නමැති ආලෝකයෙන් බබළන බැවින් 'දේව' නම් වෙති.

၂၃၂. ကုသလကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေတိ အတီတဇာတိယာ ဣဓ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိဇနကဿ တိဟေတုကကာမာဝစရကုသလကမ္မဿ စ ဇဝနဝီထိယံ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေန သတ္တဝါရံ ဇဝနက္ခဏေ, ပဝတ္တနကာလေတိ အတ္ထော. တယော ဟေတူ ကုသလာတိ အလောဘော ကုသလဟေတု အဒေါသော ကုသလဟေတု အမောဟော ကုသလဟေတု. တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယာတိ တသ္မိံ ဝုတ္တက္ခဏေယေဝ ဇာတာယ ကုသလစေတနာယ. သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ သဟဥပ္ပာဒနဘာဝေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတီတိ တေန သဟဇာတပစ္စယဘာဝေနေဝ ဝုစ္စတိ. ကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာတိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကပစ္စယာကာရနယေန ဝုတ္တံ. ‘‘သင်္ခါရာ’’တိ စ ဗဟုဝစနေန တတ္ထ သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတာ သဗ္ဗေ စေတသိကာ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အပိသဒ္ဒေန သင်္ခါရပစ္စယာပိ ကုသလမူလာနီတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

232. 'කුසල කර්මයාගේ ජවන ක්ෂණයෙහි' යනු අතීත ජාතියකදී මෙලොව තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා දීමට හේතු වූ තිහේතුක කාමාවචර කුසල කර්මයාගේ ජවන වීථියෙහි, නැවත නැවතත් හටගැනීම් වශයෙන් ජවන ක්ෂණයන් සත් වරක් පවතින කාලය යි. 'තේයෝ හේතූ කුසලා' යනු අලෝභ කුසල හේතුව, අදෝෂ කුසල හේතුව සහ අමෝහ කුසල හේතුවයි. 'තස්මිං ඛණේ ජාතචේතනායා' යනු ඉහත කී අතීත භවයෙහි කුසල ජවන ක්ෂණයෙහිම හටගත් කුසල චේතනාවට යි. 'සහජාත පච්චයා හොන්ති' යනු එකට උපදින ස්වභාවයෙන් හා එකට උපදවන බවින් උපකාරක වන බවයි. 'තේන වුච්චති' යනු ඒ සහජාත ප්‍රත්‍යය භාවය නිසාම එසේ කියනු ලැබේ. 'කුසලමූල පච්චයාපි සංඛාරා' යනු පටිච්චසමුප්පාද විභංගයෙහි එන පරිදි එක් සිත් ක්ෂණයක පවතින ප්‍රත්‍ය ආකාර ක්‍රමයට අනුව වදාරන ලද්දකි. 'සංඛාරා' යන බහු වචනයෙන් එහි සංස්කාර ස්කන්ධයට අයත් හේතුත්‍රය හැර සෙසු සියලු චෛතසිකයන් ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. 'අපි' යන ශබ්දයෙන් 'සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් ද කුසල මූලයන් වේ' යන්න අදහස් වේ.

နိကန္တိက္ခဏေတိ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒါတုံ ပစ္စုပဋ္ဌိတကမ္မေ ဝါ တထာ ပစ္စုပဋ္ဌိတကမ္မေန ဥပဋ္ဌာပိတေ ကမ္မနိမိတ္တေ ဝါ ဂတိနိမိတ္တေ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ နိကန္တိက္ခဏေ. နိကန္တီတိ နိကာမနာ ပတ္ထနာ. အာသန္နမရဏဿ ဟိ မောဟေန အာကုလစိတ္တတ္တာ အဝီစိဇာလာယပိ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိံ ပန သေသေသု နိမိတ္တေသု. ဒွေ ဟေတူတိ လောဘော အကုသလဟေတု မောဟော အကုသလဟေတု. ဘဝနိကန္တိ ပန ပဋိသန္ဓိအနန္တရံ ပဝတ္တဘဝင်္ဂဝီထိတော ဝုဋ္ဌိတမတ္တဿေဝ အတ္တနော ခန္ဓသန္တာနံ အာရဗ္ဘ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘ယဿ ဝါ ပန ယတ္ထ အကုသလာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တဿ တတ္ထ ကုသလာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ အာမန္တာ’’တိ ဧဝမာဒိ ဣဒမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယာတိ အကုသလစေတနာယ.

'නිකන්ති ක්ෂණයෙහි' යනු තමන්ගේ විපාකය ලබා දීමට ඉදිරිපත්ව ඇති කර්මයෙහි හෝ ඒ කර්මය විසින් පමුණුවන ලද කර්ම නිමිත්තෙහි හෝ ගති නිමිත්තෙහි හෝ උපදින්නා වූ නිකන්ති ක්ෂණයෙහි ය. 'නිකන්ති' යනු ආශාව හෙවත් ප්‍රාර්ථනාවයි. මරණාසන්න පුද්ගලයාට මෝහය නිසා අවුල් වූ සිත් ඇති බැවින් අවීචි ගිනි ජාලාවෙහි පවා නිකන්තිය හෙවත් ඇල්ම උපදී. එසේ නම් සෙසු නිමිති ගැන කියනුම කිම? 'ද්වේ හේතූ' යනු ලෝභ අකුසල හේතුව සහ මෝහ අකුසල හේතුවයි. 'භව නිකන්තිය' වූ කලී ප්‍රතිසන්ධියට අනතුරුව පවතින භවාංග වීථියෙන් නැගී සිටි පමණින්ම, තමන්ගේම ස්කන්ධ සන්තානය අරමුණු කොට ගෙන අසඤ්ඤතල හැර සෙසු සියලු සත්ත්වයන්ට උපදී. ධම්ම යමක පාළියෙහි එන 'යමෙකුට යම් තැනක අකුසල ධර්ම නූපන්නේ ද, ඔහුට එහි කුසල ධර්ම නූපන්නේ ද' යන ආදී දේශනා වදාරන ලද්දේ මෙම භව නිකන්තිය අරමුණු කරගෙනය. 'තස්මිං ඛණේ ජාතචේතනායා' යනු අකුසල චේතනාවට යි.

ပဋိသန္ဓိက္ခဏေတိ တေန ကမ္မေန ဂဟိတပဋိသန္ဓိက္ခဏေ. တယော ဟေတူတိ အလောဘော အဗျာကတဟေတု အဒေါသော အဗျာကတဟေတု အမောဟော အဗျာကတဟေတု. တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယာတိ ဝိပါကာဗျာကတစေတနာယ. နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ တသ္မိံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဝိပါကဟေတူ သေသစေတသိကာ စ နာမံ, ဟဒယဝတ္ထု ရူပံ. တတော [Pg.172] နာမရူပပစ္စယတောပိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ ပဝတ္တတိ. ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမရူပန္တိ ဧတ္ထာပိ နာမံ ဝုတ္တပ္ပကာရမေဝ, ရူပံ ပန ဣဓ သဟေတုကမနုဿပဋိသန္ဓိယာ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ ဝတ္ထုဒသကံ ကာယဒသကံ ဘာဝဒသကန္တိ သမတိံသ ရူပါနိ, သံသေဒဇာနံ ဩပပါတိကာနဉ္စ ပရိပုဏ္ဏာယတနာနံ စက္ခုဒသကံ သောတဒသကံ ဃာနဒသကံ ဇိဝှာဒသကဉ္စာတိ သမသတ္တတိ ရူပါနိ. တံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နာမရူပံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏပစ္စယာ ပဝတ္တတိ.

'ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි' යනු එම කර්මය විසින් ලබා දෙන ලද ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි ය. 'තයෝ හේතූ' යනු අලෝභ අබ්‍යයාකෘත හේතුව, අදෝෂ අබ්‍යයාකෘත හේතුව සහ අමෝහ අබ්‍යයාකෘත හේතුවයි. 'තස්මිං ඛණේ ජාතචේතනායා' යනු විපාක අබ්‍යයාකෘත චේතනාවටයි. 'නාමරූප පච්චයාපි විඤ්ඤාණං' යන මෙහි ඒ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි විපාක හේතු තුන සහ සෙසු චෛතසික තිහ 'නාම' නම් වේ, හෘදය වස්තුව 'රූප' නම් වේ. ඒ නාම-රූප ප්‍රත්‍යයෙන් ද ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය පවතී. 'විඤ්ඤාණ පච්චයාපි නාමරූපං' යන මෙහි ද නාමය යනු පෙර කී පරිදි ම චෛතසිකයන් ය. රූපය යනු මෙහි සහේතුක මනුෂ්‍ය ප්‍රතිසන්ධිය අදහස් කළ බැවින් ගර්භසෙය්‍යකයන්ට වස්තු දශකය, කාය දශකය, භාව දශකය යන රූප තිහයි. සම්සේදජ හා ඕපපාතික වූ පූර්ණ ආයතන සහිත සත්ත්වයන්ට චක්ඛු දශකය, සෝත දශකය, ඝාණ දශකය, ජිව්හා දශකය ආදී වශයෙන් රූප හැත්තෑවකි. ඒ කියන ලද නාම-රූප ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන පවතී.

ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ လဗ္ဘမာနာနိ ရူပါနိ ရူပက္ခန္ဓော, သဟဇာတာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သညာ သညာက္ခန္ဓော, သေသစေတသိကာ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တီတိ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ အညမညံ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ, ရူပက္ခန္ဓေ စတ္တာရော မဟာဘူတာ အညမညံ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ, အရူပိနော ခန္ဓာ စ ဟဒယရူပဉ္စ အညမညံ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ, မဟာဘူတာပိ ဥပါဒါရူပါနံ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. အညမညပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အညမညံ ဥပ္ပာဒနုပတ္ထမ္ဘနဘာဝေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ, စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ စ အညမညပစ္စယာ ဟောန္တိ, စတ္တာရော မဟာဘူတာ အညမညပစ္စယာ ဟောန္တိ. နိဿယပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန နိဿယာကာရေန စ ဥပကာရကာ ဟောန္တိ, စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ စ အညမညံ နိဿယပစ္စယာ ဟောန္တီတိ သဟဇာတာ ဝိယ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဧကဝတ္ထုကာဒိဘာဝါနုပဂမနေန ဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ, အရူပိနော ခန္ဓာ ပဋိသန္ဓိရူပါနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တိ, ဟဒယရူပံ အရူပီနံ ခန္ဓာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ဟောတိ. ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိ ဟေတ္ထ ဧဝံ ယထာလာဘဝသေန ဝုတ္တံ.

'පංචක්ඛන්ධා' යන මෙහි ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි ලැබෙන රූපයන් 'රූපස්කන්ධය' යි. සහජාත වේදනාව 'වේදනාස්කන්ධය' යි. සංඥාව 'සංඥාස්කන්ධය' යි. සෙසු චෛතසික තිස් එක 'සංස්කාරස්කන්ධය' යි. ප්‍රතිසන්ධි සිත 'විඤ්ඤාණස්කන්ධය' යි. 'සහජාත පච්චයා හොන්ති' යනු අරූපී ස්කන්ධ හතර එකිනෙකාට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති. රූපස්කන්ධයෙහි මහාභූත හතර එකිනෙකාට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති. අරූපී ස්කන්ධයන් හා හෘදය රූපය එකිනෙකාට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති. මහාභූතයෝ ද උපාදා රූපයන්ට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති. 'අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයා හොන්ති' යනු එකිනෙකා ඉපදවීම හා උපස්ථම්භනය කිරීම් වශයෙන් උපකාරක වන බවයි. අරූපී ස්කන්ධ හතර ද අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති. මහාභූත හතර ද අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති. 'නිස්සය පච්චයා හොන්ති' යනු පිහිට වන ආකාරයෙන් හා ඇසුරු කරන ආකාරයෙන් උපකාරක වීමයි. මෙය සහජාත ප්‍රත්‍යය මෙන් විස්තර කළ යුතුය. 'විප්පයුත්ත පච්චයා හොන්ති' යනු එකම වස්තුවක ඉපදීම ආදී ස්වභාවයට පත් නොවීමෙන් විප්පයුත්ත ශක්තියෙන් උපකාරක වීමයි. අරූපී ස්කන්ධයෝ ප්‍රතිසන්ධි රූපයන්ට විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති. හෘදය රූපය අරූපී ස්කන්ධයන්ට විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යය වේ. මෙහි 'පංචක්ඛන්ධා' යනු මෙසේ ලැබෙන ආකාරය අනුව වදාරන ලදි.

စတ္တာရော မဟာဘူတာတိ ဧတ္ထ တယော ပစ္စယာ ပဌမံ ဝုတ္တာယေဝ. တယော ဇီဝိတသင်္ခါရာတိ အာယု စ ဥသ္မာ စ ဝိညာဏဉ္စ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ. ဥသ္မာတိ တေဇောဓာတု. ဝိညာဏန္တိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ. ဧတာနိ ဟိ ဥပရူပရိ ဇီဝိတသင်္ခါရံ သင်္ခရောန္တိ ပဝတ္တေန္တီတိ ဇီဝိတသင်္ခါရာ. သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဉ္စ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာနဉ္စ ဟဒယရူပဿ စ အညမညသဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေဇောဓာတု တိဏ္ဏံ မဟာဘူတာနံ အညမညသဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, ဥပါဒါရူပါနံ သဟဇာတပစ္စယောဝ, ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ [Pg.173] သဟဇာတရူပါနံ ပရိယာယေန သဟဇာတပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညမညပစ္စယာ ဟောန္တိ, နိဿယပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဒွယံ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဉ္စ သမ္ပယုတ္တခန္ဓာနံ အညမညပစ္စယာ ဟောန္တိ. အညမညနိဿယပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဉ္စ ပဋိသန္ဓိရူပါနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တိ. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပန အညမညနိဿယဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတ္တေ န ယုဇ္ဇတိ. တသ္မာ ‘‘တယော ဇီဝိတသင်္ခါရာ’’တိ ယထာလာဘဝသေန ဝုတ္တံ. နာမဉ္စ ရူပဉ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ စတုပစ္စယတ္တေ ယောဇေတဗ္ဗံ. စုဒ္ဒသ ဓမ္မာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, စတ္တာရော မဟာဘူတာ, တယော ဇီဝိတသင်္ခါရာ, နာမဉ္စ ရူပဉ္စာတိ ဧဝံ ဂဏနာဝသေန စုဒ္ဒသ ဓမ္မာ. တေသဉ္စ ဥပရိ အညေသဉ္စ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တနယော ဧဝ. သမ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ပုန ဧကဝတ္ထုကဧကာရမ္မဏဧကုပ္ပာဒဧကနိရောဓသင်္ခါတေန သမ္ပယုတ္တဘာဝေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ.

"සතර මහා භූතයන්" යන්නෙහි (සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ හා නිස්සය යන) ප්‍රත්‍යයන් තුන මුලින්ම පවසන ලදී. "ජීවිත සංස්කාර තුන" යනු ආයුෂය, උෂ්ණත්වය සහ විඤ්ඤාණයයි. ආයුෂය යනු රූප ජීවිතින්ද්‍රිය සහ නාම ජීවිතින්ද්‍රියයි. උෂ්ණත්වය යනු තේජෝ ධාතුවයි. විඤ්ඤාණය යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයයි. මේවා ජීවිතය නම් වූ ක්‍රියාවලිය නැවත නැවත සකස් කරන බැවින් සහ පවත්වාගෙන යන බැවින් ජීවිත සංස්කාර නම් වේ. සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ යනු: නාම ජීවිතින්ද්‍රිය සහ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය යන මේවා සම්පයුක්ත ස්කන්ධයන්ට ද හෘදය රූපයට ද අඤ්ඤමඤ්ඤ-සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. තේජෝ ධාතුව අනෙක් මහා භූතයන් තිදෙනාට අඤ්ඤමඤ්ඤ-සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වන අතර, උපාදා රූපයන්ට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් පමණක් උපකාරී වේ. රූප ජීවිතින්ද්‍රිය සහජාත රූපයන්ට පරියාය වශයෙන් (ක්‍රමයකින්) සහජාත ප්‍රත්‍යය වන්නේ යයි දත යුතුය. අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්‍රත්‍යය සහ නිස්සය ප්‍රත්‍යය යන ද්විත්වයෙහි: නාම ජීවිතින්ද්‍රිය සහ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය සම්පයුක්ත ස්කන්ධයන්ට අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්‍රත්‍යය වේ. අඤ්ඤමඤ්ඤ-නිස්සය ප්‍රත්‍යය වන්නේ ද පවසන ලද ක්‍රමයට ම ගලපා දත යුතුය. විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍යය වේ යනු: නාම ජීවිතින්ද්‍රිය සහ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රතිසන්ධි රූපයන්ට විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. රූප ජීවිතින්ද්‍රිය සම්බන්ධයෙන් අඤ්ඤමඤ්ඤ-නිස්සය-විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍යය බව නොගැලපේ. එබැවින් "ජීවිත සංස්කාර තුන" යන්න ලැබිය හැකි ප්‍රත්‍යයන් අනුව පවසන ලදී. නාමය සහ රූපය ද පවසන ලද ක්‍රමයට ම (සහජාත ආදී) ප්‍රත්‍ය සතරෙහි ගලපා දත යුතුය. "දහහතරක් වූ ධර්ම" යනු පංචස්කන්ධය, සතර මහා භූතයන්, ජීවිත සංස්කාර තුන, නාමය සහ රූපය යන මෙසේ ගණන් කිරීමේ වශයෙන් ධර්ම දහහතරකි. මේවාට සහ ඉන් ඔබ්බට අනෙකුත් ඉන්ද්‍රිය, හේතු ආදියෙහි සහජාතාදී ප්‍රත්‍ය භාවය පවසන ලද ක්‍රමයම වේ. සම්පයුක්ත ප්‍රත්‍යය වේ යනු: එක් වස්තුවක්, එක් අරමුණක්, එක්ව ඉපදීම හා එක්ව නිරුද්ධ වීම යන ලක්ෂණවලින් යුත් සම්පයුක්ත ස්වභාවයෙන් උපකාරී වන බවයි.

ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနိ. နာမဉ္စာတိ ဣဓ ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ. ဝိညာဏဉ္စာတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ. ပုန စုဒ္ဒသ ဓမ္မာတိ စတ္တာရော ခန္ဓာ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, တယော ဟေတူ, နာမဉ္စ ဝိညာဏဉ္စာတိ ဧဝံ ဂဏနာဝသေန စုဒ္ဒသ ဓမ္မာ. အဋ္ဌဝီသတိ ဓမ္မာတိ ပုရိမာ စ စုဒ္ဒသ, ဣမေ စ စုဒ္ဒသာတိ အဋ္ဌဝီသတိ. ဣဓ ရူပဿာပိ ပဝိဋ္ဌတ္တာ သမ္ပယုတ္တပစ္စယံ အပနေတွာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ဝုတ္တော.

"පංචේන්ද්‍රියයන්" යනු ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදියයි. "නාමය" යනු මෙහිදී වේදනා ආදී ස්කන්ධ තුනයි. "විඤ්ඤාණය" යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයයි. නැවත ද "දහහතරක් වූ ධර්ම" යනු ස්කන්ධ සතර, ඉන්ද්‍රිය පහ, හේතු තුන, නාමය සහ විඤ්ඤාණය යන මෙසේ ගණන් කිරීමේ වශයෙන් ධර්ම දහහතරකි. "විසි අටක් වූ ධර්ම" යනු කලින් කී දහහතර සහ මේ දහහතර යන දෙකම එකතු වීමෙන් ලැබෙන විසි අටයි. මෙහි රූපය ද ඇතුළත් වී ඇති බැවින් සම්පයුක්ත ප්‍රත්‍යය ඉවත් කර විප්පයුක්ත ප්‍රත්‍යය පවසන ලදී.

ဧဝံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနဿ တဿ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ တံ တံ ပစ္စယဘေဒံ ဒဿေတွာ ပဌမံ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ဟေတူ နိဂမေတွာ ဒဿေန္တော ဣမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ. ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ တယော ကုသလဟေတူ, နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ အကုသလဟေတူ, ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော အဗျာကတဟေတူတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ဟေတူ. တတ္ထ တယော ကုသလဟေတူ, ဒွေ အကုသလဟေတူ စ ဣဓ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ပဝတ္တိယာ ဥပနိဿယပစ္စယာ ဟောန္တိ. တယော အဗျာကတဟေတူ ယထာယောဂံ ဟေတုပစ္စယသဟဇာတပစ္စယဝသေန ပစ္စယာ ဟောန္တိ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

මෙසේ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි පවත්නා ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ප්‍රභේදයන් දක්වා, මුලින් දක්වන ලද හේතූන් නිගමනය කරමින් පෙන්වන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, "මෙම හේතූන් අටෙහි ප්‍රත්‍යයෙන් උත්පත්තිය සිදුවේ" යැයි වදාළ සේක. කර්ම රැස් කරන අවස්ථාවේ කුසල් හේතු තුනක් ද, (භවය කෙරෙහි) ආශාව උපදින අවස්ථාවේ අකුසල් හේතු දෙකක් ද, ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේ අව්‍යාකෘත හේතු තුනක් ද වශයෙන් හේතු අටකි. එහිදී කුසල් හේතු තුන සහ අකුසල් හේතු දෙක මෙහි ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි පැවැත්ම සඳහා උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. අව්‍යාකෘත හේතු තුන යථායෝග්‍ය ලෙස හේතු ප්‍රත්‍ය සහ සහජාත ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. සෙසු වාරයන්හිදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

အရူပါဝစရာနံ ပန ရူပါဘာဝါ နာမပစ္စယာပိ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမန္တိ ဝုတ္တံ. ရူပမိဿကစုဒ္ဒသကောပိ စ ပရိဟီနော. တဿ ပရိဟီနတ္တာ ‘‘အဋ္ဌဝီသတိ ဓမ္မာ’’တိ ဝါရော စ န လဗ္ဘတိ.

අරූපාවචරයන්ට රූපය නොමැති බැවින්, නාම ප්‍රත්‍යයෙන් ද විඤ්ඤාණය වන බවත්, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් ද නාමය වන බවත් පවසන ලදී. රූපය මිශ්‍ර වූ දහහතරේ වාරය ද මෙහිදී ඉවත් වේ. එය ඉවත් වීම නිසා "විසි අටක් වූ ධර්ම" යන වාරය ද මෙහිදී නොලැබේ.

၂၃၃. ဣဒါနိ [Pg.174] ဝိမောက္ခဿ ပစ္စယဘူတံ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိံ ဒဿေတွာ တေနေဝ သမ္ဗန္ဓေန ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိဝိသေသဉ္စ ဒဿေတုကာမော ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေတိအာဒိမာဟ. ကုသလကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေတိ အတီတဇာတိယာ ဣဓ ပဋိသန္ဓိဇနကဿ ဒုဟေတုကကုသလကမ္မဿ ဝုတ္တနယေနေဝ ဇဝနက္ခဏေ. ဒွေ ဟေတူတိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတ္တာ အလောဘော ကုသလဟေတု အဒေါသော ကုသလဟေတု. ဒွေ အဗျာကတဟေတူပိ အလောဘာဒေါသာယေဝ.

233. දැන් විමෝක්ෂයට ප්‍රත්‍ය වන්නා වූ තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දක්වා, එම සම්බන්ධයෙන්ම ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙහි විශේෂය දැක්වීමට කැමැතිව "ගතිසම්පත්තියෙහි ඥානවිප්පයුක්තව" යනාදිය වදාළ සේක. "කුසල කර්මයේ ජවන ක්ෂණයෙහි" යනු අතීත ජාතියෙහි මෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ජනනය කරන්නා වූ ද්විහේතුක කුසල කර්මයේ පවසන ලද ක්‍රමයටම වූ ජවන ක්ෂණයයි. "හේතු දෙකක්" යනු ඥානවිප්පයුක්ත බැවින් අලෝභ කුසල හේතුව සහ අදෝස කුසල හේතුවයි. අව්‍යාකෘත හේතු දෙක ද අලෝභ සහ අදෝස ම වේ.

စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနီတိ ပညိန္ဒြိယဝဇ္ဇာနိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနိ စတ္တာရိ. ဒွါဒသ ဓမ္မာတိ ပညိန္ဒြိယဿ အမောဟဟေတုဿ စ ပရိဟီနတ္တာ ဒွါဒသ. တေသံ ဒွိန္နံယေဝ ပရိဟီနတ္တာ ဆဗ္ဗီသတိ. ဆန္နံ ဟေတူနန္တိ ဒွိန္နံ ကုသလဟေတူနံ, ဒွိန္နံ အကုသလဟေတူနံ, ဒွိန္နံ ဝိပါကဟေတူနန္တိ ဧဝံ ဆန္နံ ဟေတူနံ. ရူပါရူပါဝစရာ ပနေတ္ထ ဧကန္တတိဟေတုကတ္တာ န ဂဟိတာ. သေသံ ပဌမဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ ဝါရေ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ ဒုဟေတုကကမ္မဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ တိဟေတုကကမ္မေန ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ယံ ဓမ္မသင်္ဂဟဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၉၈) တိပိဋကမဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဝါဒေ ‘‘တိဟေတုကကမ္မေန ပဋိသန္ဓိ တိဟေတုကာဝ ဟောတိ, ဒုဟေတုကာဟေတုကာ န ဟောတိ. ဒုဟေတုကကမ္မေန ဒုဟေတုကာဟေတုကာ ဟောတိ, တိဟေတုကာ န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဣမာယ ပါဠိယာ သမေတိ. ယံ ပန တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဿ စ မောရဝါပိဝါသိမဟာဒတ္တတ္ထေရဿ စ ဝါဒေသု ‘‘တိဟေတုကကမ္မေန ပဋိသန္ဓိ တိဟေတုကာပိ ဟောတိ ဒုဟေတုကာပိ, အဟေတုကာ န ဟောတိ. ဒုဟေတုကကမ္မေန ဒုဟေတုကာပိ ဟောတိ အဟေတုကာပိ, တိဟေတုကာ န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဣမာယ ပါဠိယာ ဝိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဒိဿတိ. ဣမိဿာ ကထာယ ဟေတုအဓိကာရတ္တာ အဟေတုကပဋိသန္ဓိ န ဝုတ္တာတိ.

"ඉන්ද්‍රිය සතරක්" යනු පඤ්ඤින්ද්‍රිය (ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය) හැර ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදී සතරයි. "දොළොස් ධර්මයක්" යනු පඤ්ඤින්ද්‍රිය සහ අමෝහ හේතුව ඉවත් වීම නිසා ලැබෙන දොළොසයි. එම දෙකම ඉවත් වීම නිසා "විසි හයක්" වේ. "හේතු හය" යනු කුසල හේතු දෙකක්, අකුසල හේතු දෙකක් සහ විපාක හේතු දෙකක් වශයෙන් හේතු හයකි. මෙහිදී රූපාවචර සහ අරූපාවචරයන් ඒකාන්තයෙන්ම තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති අය බැවින් ඔවුන්ව නොගන්නා ලදී. සෙසු කරුණු පළමු වාරයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම වාරයෙහි ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය සඳහා ද්විහේතුක කර්මයම පවසන ලද බැවින්, තිහේතුක කර්මයකින් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොවන බව පවසන ලදී. එබැවින් ධම්මසංගණී අටුවාවෙහි සඳහන් වන ත්‍රිපිටක මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන්ගේ වාදයෙහි, "තිහේතුක කර්මයෙන් තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධියම වේ, ද්විහේතුක හෝ අහේතුක නොවේ. ද්විහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක හෝ අහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය වේ, තිහේතුක නොවේ" යන යම් වචනයක් වේ ද, එය මෙම පාලිය හා සැසඳේ. නමුත් ත්‍රිපිටක චූළනාග තෙරුන්ගේ සහ මොරවැව වාසී මහා දත්ත තෙරුන්ගේ වාදයන්හි, "තිහේතුක කර්මයෙන් තිහේතුක මෙන්ම ද්විහේතුක ද වේ, අහේතුක නොවේ. ද්විහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ද අහේතුක ද වේ, තිහේතුක නොවේ" යැයි පවසන ලද්දක් වේ ද, එය මෙම පාලිය හා විරුද්ධ වන්නාක් මෙන් පෙනේ. මෙම දේශනාව හේතූන් පිළිබඳව කෙරෙන බැවින් අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ගැන මෙහි වදාරා නැත.

ဂတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගති කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

7. කර්ම කථා වර්ණනාව

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

කර්ම කථා වර්ණනාව

၂၃၄. ဣဒါနိ တဿာ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘူတံ ကမ္မံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ ကမ္မကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ အဟောသိ ကမ္မံ အဟောသိ ကမ္မဝိပါကောတိအာဒီသု အတီတဘဝေသု ကတဿ ကမ္မဿ အတီတဘဝေသုယေဝ [Pg.175] ဝိပက္ကဝိပါကံ ဂဟေတွာ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ အဟောသိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ ဝုတ္တံ. တဿေဝ အတီတဿ ကမ္မဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဿ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဿ စ ပစ္စယဝေကလ္လေန အတီတဘဝေသုယေဝ အဝိပက္ကဝိပါကဉ္စ အတီတေယေဝ ပရိနိဗ္ဗုတဿ စ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဥပပဇ္ဇဝေဒနီယအပရပရိယာယဝေဒနီယဿ ကမ္မဿ အဝိပက္ကဝိပါကဉ္စ ဂဟေတွာ အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. အတီတဿေဝ ကမ္မဿ အဝိပက္ကဝိပါကဿ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ ပစ္စယသမ္ပတ္တိယာ ဝိပစ္စမာနံ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အဟောသိ ကမ္မံ အတ္ထိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. အတီတဿေဝ ကမ္မဿ အတိက္ကန္တဝိပါကကာလဿ စ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ စ အဝိပစ္စမာနံ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အဟောသိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. အတီတဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကာရဟဿ အဝိပက္ကဝိပါကဿ အနာဂတေ ဘဝေ ပစ္စယသမ္ပတ္တိယာ ဝိပစ္စိတဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အဟောသိ ကမ္မံ ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. အတီတဿေဝ ကမ္မဿ အတိက္ကန္တဝိပါကကာလဿ စ အနာဂတဘဝေ ပရိနိဗ္ဗာယိတဗ္ဗဿ စ အဝိပစ္စိတဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အဟောသိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အတီတကမ္မံ အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတဝိပါကာဝိပါကဝသေန ဆဓာ ဒဿိတံ.

234. දැන් එම හේතු සම්පත්තියට ප්‍රත්‍ය වූ කර්මය දක්වන්නා වූ තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද කර්ම කථාවෙහි අලුත් අර්ථ විවරණය මෙසේය. එහි 'අහෝසි කර්මය, අහෝසි කර්ම විපාකය' යනාදී තැන්වලදී, අතීත භවයන්හි කරන ලද කර්මයේ අතීත භවයන්හිදීම විපාක දුන් අවස්ථාව ගෙන 'අහෝසි කර්මය, අහෝසි කර්ම විපාකය විය' යනුවෙන් කියන ලදී. එම අතීත කර්මයම දිට්ඨධම්මවේදනීය හෝ උපපජ්ජවේදනීය වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවීම නිසා අතීත භවයන්හිදීම විපාක නොදුන් අවස්ථාව සහ අතීතයෙහිම පිරිනිවන් පෑ තැනැත්තාගේ දිට්ඨධම්මවේදනීය, උපපජ්ජවේදනීය හා අපරාපරියවේදනීය කර්මයන්ගේ විපාක නොදුන් අවස්ථාව ගෙන 'අහෝසි කර්මය, අහෝසි කර්ම විපාකය නොවීය' යනුවෙන් කියන ලදී. එම අතීත කර්මයේම විපාක නොදුන් අවස්ථාව වර්තමාන භවයෙහි ප්‍රත්‍ය සම්පත්තියෙන් විපාක දෙන විට 'අහෝසි කර්මය, වර්තමාන කර්ම විපාකය ඇත' යැයි කියන ලදී. අතීත කර්මයෙහිම විපාක කාලය ඉක්ම ගිය අවස්ථාව සහ වර්තමාන භවයෙහි පිරිනිවන් පාන්නාගේ විපාක නොදෙන අවස්ථාව ගෙන 'අහෝසි කර්මය, වර්තමාන කර්ම විපාකය නැත' යැයි කියන ලදී. අතීත කර්මයෙහිම විපාක දීමට සුදුසු එහෙත් විපාක නොදුන් අවස්ථාව අනාගත භවයෙහි ප්‍රත්‍ය සම්පත්තියෙන් විපාක දිය යුතු නම් 'අහෝසි කර්මය, අනාගත කර්ම විපාකය වනු ඇත' යැයි කියන ලදී. අතීත කර්මයෙහිම විපාක කාලය ඉක්ම ගිය අවස්ථාව සහ අනාගත භවයෙහි පිරිනිවන් පාන්නාගේ විපාක නොදිය යුතු අවස්ථාව ගෙන 'අහෝසි කර්මය, අනාගත කර්ම විපාකය නොවනු ඇත' යැයි කියන ලදී. මෙසේ අතීත කර්මය, අතීත වර්තමාන හා අනාගත විපාක සහ විපාක නොලැබීම් වශයෙන් සය ආකාරයකින් දක්වන ලදී.

ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ ကတဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဿ ကမ္မဿ ဣဓေဝ ဝိပစ္စမာနံ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အတ္ထိ ကမ္မံ အတ္ထိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. တဿေဝ ပစ္စုပ္ပန္နဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဝေကလ္လေန ဣဓ အဝိပစ္စမာနဉ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ ဣဓ အဝိပစ္စမာနဉ္စ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အတ္ထိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. ပစ္စုပ္ပန္နဿေဝ ကမ္မဿ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဿ စ အပရပရိယာယဝေဒနီယဿ စ အနာဂတဘဝေ ဝိပစ္စိတဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အတ္ထိ ကမ္မံ ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. ပစ္စုပ္ပန္နဿေဝ ကမ္မဿ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဿ ပစ္စယဝေကလ္လေန အနာဂတဘဝေ အဝိပစ္စိတဗ္ဗဉ္စ အနာဂတဘဝေ ပရိနိဗ္ဗာယိတဗ္ဗဿ အပရပရိယာယဝေဒနီယဿ အဝိပစ္စိတဗ္ဗဉ္စ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ အတ္ထိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ပစ္စုပ္ပန္နကမ္မံ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတဝိပါကာဝိပါကဝသေန စတုဓာ ဒဿိတံ.

වර්තමාන භවයෙහි කරන ලද දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයේ මේ භවයෙහිදීම විපාක දෙන අවස්ථාව ගෙන 'වර්තමාන කර්මය ඇත, වර්තමාන කර්ම විපාකය ඇත' යැයි කියන ලදී. එම වර්තමාන කර්මයේම ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවීම නිසා මෙහි විපාක නොදෙන අවස්ථාව සහ මේ ආත්මයෙහිම පිරිනිවන් පාන්නාගේ මෙහි විපාක නොදෙන අවස්ථාව ගෙන 'වර්තමාන කර්මය ඇත, වර්තමාන කර්ම විපාකය නැත' යැයි කියන ලදී. වර්තමාන කර්මයේම උපපජ්ජවේදනීය සහ අපරාපරියවේදනීය වශයෙන් අනාගත භවයෙහි විපාක දිය යුතු අවස්ථාව ගෙන 'වර්තමාන කර්මය ඇත, අනාගත කර්ම විපාකය වනු ඇත' යැයි කියන ලදී. වර්තමාන කර්මයේම උපපජ්ජවේදනීය කර්මය ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවීම නිසා අනාගත භවයෙහි විපාක නොදිය යුතු අවස්ථාව සහ අනාගත භවයෙහි පිරිනිවන් පාන්නාගේ අපරාපරියවේදනීය කර්මය විපාක නොදිය යුතු අවස්ථාව ගෙන 'වර්තමාන කර්මය ඇත, අනාගත කර්ම විපාකය නොවනු ඇත' යැයි කියන ලදී. මෙසේ වර්තමාන කර්මය වර්තමාන හා අනාගත විපාක සහ විපාක නොලැබීම් වශයෙන් සිව් ආකාරයකින් දක්වන ලදී.

အနာဂတဘဝေ ကာတဗ္ဗဿ ကမ္မဿ အနာဂတဘဝေ ဝိပစ္စိတဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ ဘဝိဿတိ ကမ္မံ ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. တဿေဝ အနာဂတဿ [Pg.176] ကမ္မဿ ပစ္စယဝေကလ္လေန အဝိပစ္စိတဗ္ဗဉ္စ အနာဂတဘဝေ ပရိနိဗ္ဗာယိတဗ္ဗဿ အဝိပစ္စိတဗ္ဗဉ္စ ဝိပါကံ ဂဟေတွာ ဘဝိဿတိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အနာဂတကမ္မံ အနာဂတဝိပါကာဝိပါကဝသေန ဒွိဓာ ဒဿိတံ. တံ သဗ္ဗံ ဧကတော ကတွာ ဒွါဒသဝိဓေန ကမ္မံ ဒဿိတံ ဟောတိ.

අනාගත භවයෙහි කළ යුතු කර්මයේ අනාගත භවයෙහිම විපාක දිය යුතු අවස්ථාව ගෙන 'අනාගත කර්මය වනු ඇත, අනාගත කර්ම විපාකය වනු ඇත' යැයි කියන ලදී. එම අනාගත කර්මයේම ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවීම නිසා විපාක නොදිය යුතු අවස්ථාව සහ අනාගත භවයෙහි පිරිනිවන් පාන්නාගේ විපාක නොදිය යුතු අවස්ථාව ගෙන 'අනාගත කර්මය වනු ඇත, අනාගත කර්ම විපාකය නොවනු ඇත' යැයි කියන ලදී. මෙසේ අනාගත කර්මය, අනාගත විපාක හා විපාක නොලැබීම් වශයෙන් දෙයාකාරයකින් දක්වන ලදී. ඒ සියල්ල එකතු කළ විට කර්මය දොළොස් ආකාරයකින් දක්වන ලද්දේ වෙයි.

ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ တီဏိ ကမ္မစတုက္ကာနိ အာဟရိတွာ ဝုစ္စန္တိ – တေသု ဟိ ဝုတ္တေသု အယမတ္ထော ပါကဋတရော ဘဝိဿတီတိ. စတုဗ္ဗိဓဉှိ ကမ္မံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ အပရပရိယာယဝေဒနီယံ အဟောသိကမ္မန္တိ. တေသု ဧကဇဝနဝီထိယံ သတ္တသု စိတ္တေသု ကုသလာ ဝါ အကုသလာ ဝါ ပဌမဇဝနစေတနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကမ္မံ နာမ. တံ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတိ. တထာ အသက္ကောန္တံ ပန ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော, န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော, နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ ဣမဿ တိကဿ ဝသေန အဟောသိကမ္မံ နာမ ဟောတိ. အတ္ထသာဓိကာ ပန သတ္တမဇဝနစေတနာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကမ္မံ နာမ. တံ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတိ. တထာ အသက္ကောန္တံ ဝုတ္တနယေနေဝ အဟောသိကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ဥဘိန္နံ အန္တရေ ပန ပဉ္စဇဝနစေတနာ အပရပရိယာယဝေဒနီယကမ္မံ နာမ. တံ အနာဂတေ ယဒါ ဩကာသံ လဘတိ, တဒါ ဝိပါကံ ဒေတိ. သတိ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ အဟောသိကမ္မံ နာမ န ဟောတိ.

මේ ස්ථානයෙහි සිට කර්ම චතුක්ක (හතරේ කොටස්) තුනක් ගෙන දක්වනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, ඒවා පැහැදිලි කළ විට මේ අර්ථය වඩාත් ප්‍රකට වන බැවිනි. දිට්ඨධම්මවේදනීය, උපපජ්ජවේදනීය, අපරාපරියවේදනීය සහ අහෝසි කර්මය යනුවෙන් කර්මය සිව් වැදෑරුම් වේ. ඒවා අතුරින් එක් ජවන වීථියක සත් වැදෑරුම් සිත්වල පවතින කුසල් හෝ අකුසල් පළමු ජවන චේතනාව 'දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය' නම් වේ. එය මේ ආත්මයෙහිම විපාක දෙයි. එසේ විපාක දීමට නොහැකි වූ කල්හි, 'අහෝසි කර්මයක් විය, කර්ම විපාකයක් නොවීය, කර්ම විපාකයක් නොවනු ඇත, කර්ම විපාකයක් නැත' යන තිකය අනුව 'අහෝසි කර්මය' නම් වේ. ප්‍රතිඵල සාධනය කරන්නා වූ සත්වන ජවන චේතනාව 'උපපජ්ජවේදනීය කර්මය' නම් වේ. එය ඊළඟ ආත්මයෙහි විපාක දෙයි. එයද එසේ විපාක දීමට නොහැකි වූ කල්හි ඉහත කී පරිදිම 'අහෝසි කර්මය' නම් වේ. ඒ ජවන චේතනා දෙක අතර පවතින ජවන චේතනා පහ 'අපරාපරියවේදනීය කර්මය' නම් වේ. එය අනාගතයේ යම් කලෙක අවස්ථාව ලැබෙයිද, එවිට විපාක දෙයි. සංසාරය පවතින තාක් එය කිසි කලෙක 'අහෝසි කර්මයක්' නොවේ.

အပရမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓံ ကမ္မံ ယဂ္ဂရုကံ ယဗ္ဗဟုလံ ယဒါသန္နံ ကဋတ္တာ ဝါ ပန ကမ္မန္တိ. တတ္ထ ကုသလံ ဝါ ဟောတု အကုသလံ ဝါ, ဂရုကာဂရုကေသု ယံ ဂရုကံ မာတုဃာတာဒိကမ္မံ ဝါ မဟဂ္ဂတကမ္မံ ဝါ, တဒေဝ ပဌမံ ဝိပစ္စတိ. တထာ ဗဟုလာဗဟုလေသုပိ ယံ ဗဟုလံ ဟောတိ သုသီလျံ ဝါ ဒုဿီလျံ ဝါ, တဒေဝ ပဌမံ ဝိပစ္စတိ. ယဒါသန္နံ နာမ မရဏကာလေ အနုဿရိတကမ္မံ ဝါ ကတကမ္မံ ဝါ. ယဉှိ အာသန္နမရဏေ အနုဿရိတုံ သက္ကောတိ ကာတုံ ဝါ, တေနေဝ ဥပပဇ္ဇတိ. ဧတေဟိ ပန တီဟိ မုတ္တံ ပုနပ္ပုနံ လဒ္ဓါသေဝနံ ကဋတ္တာ ဝါ ပန ကမ္မံ နာမ ဟောတိ. တေသံ အဘာဝေ တံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎတိ.

නැවතත් ගරුක කර්මය, බහුල කර්මය, ආසන්න කර්මය සහ කටත්තා කර්මය යනුවෙන් කර්මය සිව් වැදෑරුම් වේ. එහි කුසල් වේවා අකුසල් වේවා, ගරුක සහ අගරුක කර්ම අතුරින් මාතෘඝාතක ආදී වූ හෝ මහග්ගත වූ හෝ යම් ගරුක කර්මයක් ඇත්ද, එයම පළමුව විපාක දෙයි. එසේම බහුල සහ අබහුල කර්ම අතුරින් යම් සුසීල බවක් හෝ දුස්සීල බවක් බහුලව පවතීද, එයම පළමුව විපාක දෙයි. මරණාසන්න කාලයෙහි සිහිපත් වූ හෝ කරන ලද හෝ කර්මය 'ආසන්න කර්මය' නම් වේ. මරණාසන්න තැනැත්තා යම් කර්මයක් සිහිපත් කිරීමට හෝ කිරීමට සමත් වේද, ඒ හේතුවෙන්ම ප්‍රතිසන්ධිය ලබයි. මෙම තුන් ආකාරයෙන් බැහැර වූ, නැවත නැවත පුරුදු කරන ලද කර්මය 'කටත්තා කර්මය' නම් වේ. එම පළමු කර්මයන් නොමැති කල්හි මෙම කටත්තා කර්මය ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙයි.

အပရံ ဝါ စတုဗ္ဗိဓံ ကမ္မံ ဇနကံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ ဥပပီဠကံ ဥပဃာတကန္တိ. တတ္ထ ဇနကံ နာမ ကုသလမ္ပိ ဟောတိ အကုသလမ္ပိ. တံ ပဋိသန္ဓိယံ ပဝတ္တေပိ ရူပါရူပဝိပါကံ [Pg.177] ဇနေတိ. ဥပတ္ထမ္ဘကံ ပန ဇနေတုံ န သက္ကောတိ, အညေန ကမ္မေန ဒိန္နာယ ပဋိသန္ဓိယာ ဇနိတေ ဝိပါကေ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခဒုက္ခံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ, အဒ္ဓါနံ ပဝတ္တေတိ. ဥပပီဠကံ အညေန ကမ္မေန ဒိန္နာယ ပဋိသန္ဓိယာ ဇနိတေ ဝိပါကေ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခဒုက္ခံ ပီဠေတိ ဗာဓတိ, အဒ္ဓါနံ ပဝတ္တိတုံ န ဒေတိ. ဥပဃာတကံ ပန ကုသလမ္ပိ အကုသလမ္ပိ သမာနံ အညံ ဒုဗ္ဗလကမ္မံ ဃာတေတွာ တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတိ. ဧဝံ ပန ကမ္မေန ကတေ ဩကာသေ တံ ဝိပါကံ ဥပ္ပန္နံ နာမ ဝုစ္စတိ.

තවද, කර්මය ජනක කර්මය, උපත්ථම්භක කර්මය, උපපීළක කර්මය සහ උපඝාතක කර්මය යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි ජනක කර්මය නම් කුසල් ද විය හැකිය, අකුසල් ද විය හැකිය. එය ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේදී මෙන්ම ප්‍රවෘත්ති අවස්ථාවේදී ද රූපී සහ අරූපී විපාකයන් උපදවයි. උපත්ථම්භක කර්මය වනාහි (විපාක) ඉපදවීමට අසමර්ථ වුවද, වෙනත් කර්මයක් විසින් දෙන ලද ප්‍රතිසන්ධියකදී හටගත් විපාකයෙහි උපදින්නා වූ සැප දුක් වලට උපකාර කරයි, එය දීර්ඝ කාලයක් පවත්වයි. උපපීළක කර්මය වනාහි වෙනත් කර්මයක් විසින් දෙන ලද ප්‍රතිසන්ධියකදී හටගත් විපාකයෙහි උපදින්නා වූ සැප දුක් පෙළයි, බාධා කරයි, එය දීර්ඝ කාලයක් පැවතීමට ඉඩ නොදෙයි. උපඝාතක කර්මය වනාහි කුසල් හෝ අකුසල් වුවද, වෙනත් දුබල කර්මයක් නසා, එහි විපාකය වළක්වා, තමාගේ විපාකයට අවස්ථාව සලසා දෙයි. මෙසේ (උපඝාතක) කර්මය විසින් අවස්ථාව සලසා දුන් කල්හි, එම විපාකය උපන්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

ဣတိ ဣမေသံ ဒွါဒသန္နံ ကမ္မာနံ ကမ္မန္တရဉ္စ ဝိပါကန္တရဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ ကမ္မဝိပါကဉာဏဿေဝ ယာထာဝသရသတော ပါကဋံ ဟောတိ အသာဓာရဏံ သာဝကေဟိ. ဝိပဿကေန ပန ကမ္မန္တရံ ဝိပါကန္တရဉ္စ ဧကဒေသတော ဇာနိတဗ္ဗံ. တသ္မာ အယံ မုခမတ္တဒဿနေန ကမ္မဝိသေသော ပကာသိတောတိ.

මෙසේ මෙම දොළොස් වැදෑරුම් කර්මයන්ගේ සහ ඒවායේ විපාකයන්ගේ ප්‍රභේදයන්, බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ කර්මවිපාක ඥානයටම පමණක් තත්වූ පරිද්දෙන් ප්‍රකට වේ; එය ශ්‍රාවකයන් හා අසාධාරණ (පොදු නොවන) වූවකි. එසේ වුවද, විදර්ශකයා විසින් කර්මයන්ගේ සහ විපාකයන්ගේ වෙනස එක් දේශයකින් (කොටසක් වශයෙන්) දත යුතුය. එබැවින්, මෙම කර්ම විශේෂය මුඛමාත්‍ර දර්ශනයකින් (සංක්ෂේපයෙන්) ප්‍රකාශ කරන ලදී.

၂၃၅. ဧဝံ သုဒ္ဓိကကမ္မဝသေန ပဌမဝါရံ ဝတွာ တဒေဝ ကမ္မံ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ ကုသလာကုသလာဒိယုဂလဝသေန ဒသဟိ ပရိယာယေဟိ အပရေ ဒသ ဝါရာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ အာရောဂျဋ္ဌေန ကုသလံ, အနာရောဂျဋ္ဌေန အကုသလံ, ဣဒံ ဒုကံ ဇာတိဝသေန ဝုတ္တံ. အကုသလမေဝ ရာဂါဒိဒေါသသံယောဂေန သာဝဇ္ဇံ, ကုသလံ တဒဘာဝေန အနဝဇ္ဇံ. အကုသလံ အပရိသုဒ္ဓတ္တာ, ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတ္တာ ဝါ ကဏှံ, ကုသလံ ပရိသုဒ္ဓတ္တာ, သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတ္တာ ဝါ သုက္ကံ. ကုသလံ သုခဝုဒ္ဓိမတ္တာ သုခုဒြယံ, အကုသလံ ဒုက္ခဝုဒ္ဓိမတ္တာ ဒုက္ခုဒြယံ. ကုသလံ သုခဖလဝတ္တာ သုခဝိပါကံ, အကုသလံ ဒုက္ခဖလဝတ္တာ ဒုက္ခဝိပါကန္တိ ဧဝမေတေသံ နာနာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

235. මෙසේ ශුද්ධ කර්ම වශයෙන් පළමු වාරය පවසා, එම කර්මයම දෙවැදෑරුම් කොට බෙදා, කුසල් අකුසල් ආදී යුගල වශයෙන් දශ ආකාරයකින් අනෙකුත් වාර දශයක් වදාරන ලදී. එහි නිරෝගී අර්ථයෙන් කුසල් ද, රෝගී අර්ථයෙන් අකුසල් ද වේ; මෙය ජාති වශයෙන් පවසන ලද යුගලයකි. අකුසලයම රාගාදී දෝෂයන් හා යෙදීමෙන් සාවද්‍ය වන අතර, කුසලය එහි අභාවයෙන් අනවද්‍ය වේ. අකුසලය අපරිශුද්ධ බැවින් හෝ හීන ජාතීන්ට හේතු වන බැවින් 'කණ්හ' (කළු) නම් වේ, කුසලය පරිශුද්ධ බැවින් හෝ උතුම් ජාතීන්ට හේතු වන බැවින් 'සුක්ක' (සුදු) නම් වේ. කුසලය සැපය වැඩීමට හේතු වන බැවින් 'සුඛුද්‍රය' (සැපය විපාක දෙන) වන අතර, අකුසලය දුක වැඩීමට හේතු වන බැවින් 'දුක්ඛුද්‍රය' (දුක විපාක දෙන) වේ. කුසලය සැප විපාක දෙන බැවින් 'සුඛවිපාක' වන අතර, අකුසලය දුක් විපාක දෙන බැවින් 'දුක්ඛවිපාක' නම් වේ. මෙසේ මේවායේ නානාවිධ ආකාරයන් දත යුතුය.

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කර්ම කථා වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. ဝိပလ္လာသကထာ

8. විපල්ලාස කථාව

ဝိပလ္လာသကထာဝဏ္ဏနာ

විපල්ලාස කථා වර්ණනාව

၂၃၆. ဣဒါနိ တဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဘူတေ ဝိပလ္လာသေ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိပလ္လာသကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. သုတ္တန္တေ တာဝ သညာဝိပလ္လာသာတိ သညာယ ဝိပလ္လတ္ထဘာဝါ ဝိပရီတဘာဝါ, ဝိပရီတသညာတိ အတ္ထော. သေသဒွယေသုပိ ဧသေဝ နယော. စိတ္တကိစ္စဿ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနေ ဒိဋ္ဌိဝိရဟိတာယ အကုသလသညာယ သကကိစ္စဿ ဗလဝကာလေ သညာဝိပလ္လာသော. ဒိဋ္ဌိဝိရဟိတဿေဝ အကုသလစိတ္တဿ သကကိစ္စဿ [Pg.178] ဗလဝကာလေ စိတ္တဝိပလ္လာသော. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေ စိတ္တေ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော. တသ္မာ သဗ္ဗဒုဗ္ဗလော သညာဝိပလ္လာသော, တတော ဗလဝတရော စိတ္တဝိပလ္လာသော, သဗ္ဗဗလဝတရော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော. အဇာတဗုဒ္ဓိဒါရကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ ဟိ သညာ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနာကာရမတ္တဂ္ဂဟဏတော. ဂါမိကပုရိသဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ စိတ္တံ လက္ခဏပဋိဝေဓဿာပိ သမ္ပာပနတော. ကမ္မာရဿ မဟာသဏ္ဍာသေန အယောဂဟဏံ ဝိယ ဒိဋ္ဌိ အဘိနိဝိဿ ပရာမသနတော. အနိစ္စေ နိစ္စန္တိ သညာဝိပလ္လာသောတိ အနိစ္စေ ဝတ္ထုသ္မိံ ‘‘နိစ္စံ ဣဒ’’န္တိ ဧဝံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ သညာဝိပလ္လာသော. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. န သညာဝိပလ္လာသော န စိတ္တဝိပလ္လာသော န ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသောတိ စတူသု ဝတ္ထူသု ဒွါဒသန္နံ ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟာနံ အဘာဝါ ယာထာဝဂ္ဂဟဏံ ဝုတ္တံ.

236. දැන් එම කර්මයට ප්‍රත්‍ය වූ විපල්ලාසයන් දක්වනු පිණිස දේශනා කරන ලද, සූත්‍රාන්තය පෙරටු කොට ඇති විපල්ලාස කථාවෙහි අපූර්ව පද වර්ණනාව ආරම්භ වේ. සූත්‍රාන්තයෙහි තාක්කල 'සඤ්ඤාවිපල්ලාස' යනු සංඥාවෙහි විපරීත ස්වභාවයයි, විපරීත සංඥාව යන අර්ථයයි. ඉතිරි දෙකෙහිද (චිත්ත විපල්ලාස සහ දිට්ඨි විපල්ලාස) ක්‍රමය මෙයමය. සිතේ කෘත්‍යය දුබල අවස්ථාවකදී, දෘෂ්ටියෙන් තොර වූ අකුසල සංඥාව තමාගේ කෘත්‍යයෙහි බලවත් වන විට සංඥා විපල්ලාසය වේ. දෘෂ්ටියෙන් තොර වූ අකුසල සිත තමාගේ කෘත්‍යයෙහි බලවත් වන විට චිත්ත විපල්ලාසය වේ. දෘෂ්ටිය හා සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි දෘෂ්ටි විපල්ලාසය වේ. එබැවින් සංඥා විපල්ලාසය සියල්ලටම වඩා දුබල වන අතර, චිත්ත විපල්ලාසය එයට වඩා බලවත් වේ, දෘෂ්ටි විපල්ලාසය සියල්ලටම වඩා බලවත් වේ. සංඥාව වනාහි රන් රිදී නොහඳුනන ළදරුවෙකු කහවණු දැකීමක් වැනිය, මන්ද යත් අරමුණෙහි ප්‍රකට වන ආකාරය මාත්‍රයක් පමණක් ගන්නා බැවිනි. සිත වනාහි ගම්වැසියෙකු කහවණු දැකීමක් වැනිය, මන්ද යත් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය දක්වා පැමිණෙන බැවිනි. දෘෂ්ටිය වනාහි කම්මල්කරුවෙකු මහ අඬුවකින් යකඩයක් අල්ලා ගැනීම වැනිය, මන්ද යත් තදින් බැසගෙන පරාමර්ශනය කරන බැවිනි. අනිත්‍ය දෙයෙහි නිත්‍ය යැයි ගැනීම සංඥා විපල්ලාසයයි. අනිත්‍ය වූ වස්තුවෙහි 'මෙය නිත්‍යය' කියා මෙසේ ගෙන උපදින සංඥාව සංඥා විපල්ලාසයයි. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. සංඥා විපල්ලාසයක් නැත, චිත්ත විපල්ලාසයක් නැත, දෘෂ්ටි විපල්ලාසයක් නැත යනු වස්තූන් සතරකදී දොළොස් වැදෑරුම් විපල්ලාස ග්‍රහණයන්ගේ අභාවය නිසා සිදුවන නිවැරදි වැටහීමයි.

ဂါထာသု အနတ္တနိ စ အတ္တာတိ အနတ္တနိ အတ္တာတိ ဧဝံသညိနောတိ အတ္ထော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟတာတိ န ကေဝလံ သညိနောဝ, သညာယ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာပိ ဟတာ. ခိတ္တစိတ္တာတိ သညာဒိဋ္ဌီဟိ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ခိတ္တေန ဝိဗ္ဘန္တေန စိတ္တေန သမန္နာဂတာ. ဝိသညိနောတိ ဒေသနာမတ္တမေတံ, ဝိပရီတသညာစိတ္တဒိဋ္ဌိနောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သညာပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ ဒိဋ္ဌိယာ ပဌမံ စတူဟိ ပဒေဟိ သညာဝိပလ္လာသော ဝုတ္တော, တတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟတာတိ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော, ခိတ္တစိတ္တာတိ စိတ္တဝိပလ္လာသော. ဝိသညိနောတိ တီဟိ ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟေဟိ ပကတိသညာဝိရဟိတာ မောဟံ ဂတာ ‘‘မုစ္ဆိတော ဝိသဝေဂေန, ဝိသညီ သမပဇ္ဇထာ’’တိဧတ္ထ (ဇာ. ၂.၂၂.၃၂၈) ဝိယ. တေ ယောဂယုတ္တာ မာရဿာတိ တေ ဇနာ သတ္တာ မာရဿ ယောဂေ ယုတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. အယောဂက္ခေမိနောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ဤတီဟိ ခေမံ နိဗ္ဗာနံ အပ္ပတ္တာ. သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သံသာရန္တိ တေယေဝ ပုဂ္ဂလာ သံသာရံ သံသရန္တိ. ကသ္မာ? ဇာတိမရဏဂါမိနော ဟိ တေ, တသ္မာ သံသရန္တီတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါတိ စတုသစ္စဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗညုနော. ကာလတ္တယသာဓာရဏဝသေန ဗဟုဝစနံ. လောကသ္မိန္တိ ဩကာသလောကေ. ပဘင်္ကရာတိ လောကဿ ပညာလောကံ ကရာ. ဣမံ ဓမ္မံ ပကာသေန္တီတိ ဝိပလ္လာသပ္ပဟာနံ ဓမ္မံ ဇောတေန္တိ. ဒုက္ခူပသမဂါမိနန္တိ ဒုက္ခဝူပသမံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တံ. တေသံ သုတွာနာတိ တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မံ သုတွာန. သပ္ပညာတိ ဘဗ္ဗဘူတာ ပညဝန္တော. သစိတ္တံ ပစ္စလဒ္ဓူတိ ဝိပလ္လာသဝဇ္ဇိတံ သကစိတ္တံ ပဋိလဘိတွာ. ပဋိအလဒ္ဓူတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. အထ ဝါ ပဋိလဘိံသု ပဋိအလဒ္ဓုန္တိ [Pg.179] ပဒစ္ဆေဒေါ. အနိစ္စတော ဒက္ခုန္တိ အနိစ္စဝသေနေဝ အဒ္ဒသံသု. အနတ္တနိ အနတ္တာတိ အနတ္တာနံ အနတ္တာတိ အဒ္ဒက္ခုံ. အထ ဝါ အနတ္တနိ ဝတ္ထုသ္မိံ အတ္တာ နတ္ထီတိ အဒ္ဒက္ခုံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိသမာဒါနာတိ ဂဟိတသမ္မာဒဿနာ. သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ ဥပစ္စဂုန္တိ သကလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ သမတိက္ကန္တာ.

ගාථාවන්හි 'අනාත්ම වූ දෙයෙහි ආත්මය' යනු අනාත්ම වූ පංචස්කන්ධයෙහි 'ආත්මය' යැයි මෙසේ සංඥා කරන්නෝ යන අර්ථයයි. 'මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් නසන ලද' යනු සංඥාව ඇත්තන් පමණක් නොව, සංඥාව මෙන් උපදින්නා වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් ද නසන ලද්දෝ යන්නයි. 'සිත් කැළඹුණු' යනු සංඥා හා දෘෂ්ටීන් මෙන් උපදින්නා වූ විසිරුණු, භ්‍රමණය වූ සිතින් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. 'විසඤ්ඤිනෝ' යනු දේශනා මාත්‍රයකි, විපරීත සංඥා, චිත්ත සහ දෘෂ්ටි ඇති බව අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් සංඥාව පෙරටු කොට ඇති බැවින් පළමු පද සතරින් සංඥා විපල්ලාසය පවසන ලදී, ඉන්පසු 'මිච්ඡාදිට්ඨිහතා' යන්නෙන් දෘෂ්ටි විපල්ලාසය ද, 'ඛිත්තචිත්තා' යන්නෙන් චිත්ත විපල්ලාසය ද පවසන ලදී. 'විසඤ්ඤිනෝ' යනු විපල්ලාස ග්‍රහණයන් තුණෙන් ප්‍රකෘති සංඥාවෙන් තොරව මෝහයට පත්වීමයි, 'විෂ වේගයෙන් මූර්ඡා වූයේ, සංඥා රහිත වූයේය' යන ස්වර්ණසාම ජාතකයෙහි මෙනි. 'තේ යෝගයුත්තා මාරස්ස' යනු ඒ සත්වයෝ මාරයාගේ යෝගයන්හි යෙදුණෝ වෙති. 'අයෝගක්ඛේමිනෝ' යනු සතර යෝග නම් වූ උපද්‍රවයන්ගෙන් මිදුණු ක්ෂේමස්ථානය වූ නිවනට පත් නොවූවෝ යන්නයි. 'සත්වයා සංසාරයට යයි' යනු එම පුද්ගලයන්ම සංසාරයෙහි සැරිසරන බවයි, මන්ද ඔවුන් ජාති මරණ කරා යන බැවිනි. 'බුද්ධා' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ සර්වඥයන් වහන්සේලාය. කාලත්‍රයටම පොදු බැවින් බහුවචනය භාවිතා කරන ලදී. 'ලෝකස්මිං' යනු ඕකාශ ලෝකයෙහි ය. 'පභංකරා' යනු ලෝකයාට ප්‍රඥා ලෝකය ඇති කරන්නෝය. 'ඉමං ධම්මං පකාසෙන්ති' යනු විපල්ලාස ප්‍රහාණය කරන ධර්මය බබළවන්නෝය යන්නයි. 'දුක්ඛූපසමගාමිනං' යනු දුක සංසිඳෙන්නා වූ නිවන කරා යන (ධර්මයයි). 'තේසං සුත්වාන' යනු එම බුදුවරුන්ගේ ධර්මය අසා යන්නයි. 'සප්පඤ්ඤා' යනු භව්‍ය වූ ප්‍රඥාවන්තයෝ ය. 'සචිත්තං පච්චලද්ධූ' යනු විපල්ලාසයෙන් තොර වූ ස්වකීය චිත්තය (විදර්ශනා සිත) ලබාගෙන යන්නයි. 'පටිඅලද්ධූ' හෝ 'පටිලභිංසු' යනු මෙහි පද විභාගයයි. 'අනිච්චතෝ දක්ඛුං' යනු අනිත්‍ය වශයෙන්ම දැකීමයි. 'අනත්තනි අනත්තා' යනු අනාත්ම වූ ස්කන්ධයන් අනාත්ම යැයි දැකීමයි, එසේත් නැතහොත් අනාත්ම වූ වස්තුවෙහි 'ආත්මයක් නැත' යැයි දැකීමයි. 'සම්මාදිට්ඨිසමාදානා' යනු නිවැරදි දැක්ම ගත්තා වූ පුද්ගලයෝ ය. 'සබ්බං දුක්ඛං උපච්චගුං' යනු සකල විධ වෘත්ත දුක්ඛයන්ගෙන් මැනවින් එතෙර වූහ යන්නයි.

ပဟီနာပဟီနပုစ္ဆာယ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နဿာတိ သောတာပန္နဿ. ဒုက္ခေ သုခန္တိ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ မောဟကာလုဿိယဿ အပ္ပဟီနတ္တာ သညာမတ္တံ ဝါ စိတ္တမတ္တံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အနာဂါမိဿပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိံ ပန သောတာပန္နဿ. ဣမေ ဒွေ အရဟတောယေဝ ပဟီနာ. အသုဘေ သုဘန္တိ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သကဒါဂါမိဿပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိံ ပန သောတာပန္နဿ. ဣမေ ဒွေ အနာဂါမိဿ ပဟီနာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဣဒံ ဒွယံ သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနာဂါမိနော ကာမရာဂဿ ပဟီနတ္တာ ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ သညာစိတ္တဝိပလ္လာသာနဉ္စ ပဟာနံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒွီသု ဝတ္ထူသူတိအာဒီဟိ ပဒေဟိ ပဟီနာပဟီနေ နိဂမေတွာ ဒဿေတိ. တတ္ထ ‘‘အနိစ္စေ နိစ္စ’’န္တိ, ‘‘အနတ္တနိ အတ္တာ’’တိ ဣမေသု ဒွီသု ဝတ္ထူသု ဆ ဝိပလ္လာသာ ပဟီနာ. ‘‘ဒုက္ခေ သုခ’’န္တိ, ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ ဣမေသု ဒွီသု ဝတ္ထူသု ဒွေ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသာ ပဟီနာ. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ဒွေတိ ပဌမံ လိခိတံ, ပစ္ဆာ ဆာတိ. စတူသု ဝတ္ထူသူတိ စတ္တာရိ ဧကတော ကတွာ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌာတိ ဒွီသု ဆ, ဒွီသု ဒွေတိ အဋ္ဌ. စတ္တာရောတိ ဒုက္ခာသုဘဝတ္ထူသု ဧကေကသ္မိံ ဒွေ ဒွေ သညာစိတ္တဝိပလ္လာသာတိ စတ္တာရော. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ‘‘ဆ ဒွီသူ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေသုပိ ဧဝမေဝ လိခိတန္တိ.

ප්‍රහීණ වූ සහ ප්‍රහීණ නොවූ විපල්ලාස පිළිබඳ ප්‍රශ්නයෙහි, ‘දෘෂ්ටිසම්පන්නයාට’ යනු සෝවාන් පුද්ගලයාටයි. ‘දුකෙහි සැපය’ යන සංඥාව උපදී, සිත උපදී යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෝහයේ කැළඹීම ප්‍රහීණ නොවීම නිසා සංඥා මාත්‍රයක් හෝ චිත්ත මාත්‍රයක් පමණක් උපදින බවයි. එය අනාගාමී පුද්ගලයාට ද උපදී, එසේ නම් සෝවාන් පුද්ගලයාට නොඋපදීද? මේ (සංඥා සහ චිත්ත) විපල්ලාස දෙක ප්‍රහීණ වන්නේ රහතන් වහන්සේට ම ය. ‘අශුභයෙහි ශුභය’ යන සංඥාව උපදී, සිත උපදී යන්න සකෘදාගාමී පුද්ගලයාට ද උපදී, එසේ නම් සෝවාන් පුද්ගලයාට නොඋපදීද? මේ විපල්ලාස දෙක අනාගාමී පුද්ගලයාට ප්‍රහීණ වූ බව අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. එබැවින් මෙය සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් අරභයා පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. අනාගාමී පුද්ගලයා කාමරාගය ප්‍රහීණ කළ බැවින් ‘අශුභයෙහි ශුභ’ යන සංඥා හා චිත්ත විපල්ලාසයන්ගේ ප්‍රහීණ වීම පවසන ලද බව දත යුතුය. ‘වස්තු දෙකෙහි’ යනාදි පදවලින් ප්‍රහීණ වූ හා ප්‍රහීණ නොවූ විපල්ලාසයන් නිගමනය කර පෙන්වයි. එහි ‘අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය’ කියා ද, ‘අනාත්මයෙහි ආත්මය’ කියා ද යන මේ වස්තු දෙකෙහි (සංඥා, චිත්ත, දිට්ඨි වශයෙන්) විපල්ලාස හයම ප්‍රහීණ වේ. ‘දුකෙහි සැපය’ කියා ද ‘අශුභයෙහි ශුභය’ කියා ද යන මේ වස්තු දෙකෙහි දෘෂ්ටි විපල්ලාස දෙක පමණක් ප්‍රහීණ වේ. සමහර පොත්වල මුලින් ‘දෙක’ කියා ද පසුව ‘හය’ කියා ද ලියා ඇත. ‘වස්තු සතරෙහි’ යනු සතරම එක්කොට පවසන ලද්දකි. ‘අටක්’ යනු වස්තු දෙකක හයක් ද, වස්තු දෙකක දෙකක් ද වශයෙන් අටකි. ‘හතරක්’ යනු දුක්ඛ සහ අශුභ යන වස්තූන් දෙකෙහි එක් එක් වස්තුවක සංඥා සහ චිත්ත විපල්ලාස දෙක බැගින් සතරකි. සමහර පොත්වල ‘හයක් දෙකක්’ යයි කියන ලද තැන්හි ද මෙසේම ලියා ඇත.

ဝိပလ္လာသကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විපල්ලාස කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. မဂ္ဂကထာ

9. මග්ග කථාව

မဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ

මග්ග කථා වර්ණනාව

၂၃၇. ဣဒါနိ တေသံ တိဏ္ဏံ ဝိပလ္လာသာနံ ပဟာနကရံ အရိယမဂ္ဂံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ မဂ္ဂကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါတိ ယော ဗုဒ္ဓသာသနေ မဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ, သော ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ပဟာနာယာတိအာဒီသု ဒသသု [Pg.180] ပရိယာယေသု ပဌမော ပဌမော တဿ တဿ မဂ္ဂင်္ဂဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကဝသေန ဝုတ္တော. မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာတိ တဿ တဿ ကိစ္စဿ ကရဏာယ ပဋိပဒဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ, သမ္ပာပကဋ္ဌေန ဟေတု. တေန မဂ္ဂဿ ပဋိပဒဋ္ဌော သမ္ပာပကဋ္ဌော စ ဝုတ္တော ဟောတိ. ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ အယံ ပဋိပဒါ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၅, ၄၈) ဟိ ပဋိပဒါ မဂ္ဂေါ, ‘‘မဂ္ဂဿ နိယျာနဋ္ဌော ဟေတုဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၂.၈) သမ္ပာပကော ဟေတု. ဧဝံ ဒွီဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ‘‘မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ’’တိ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ ဟောတိ. သဟဇာတာနံ ဓမ္မာနံ ဥပတ္ထမ္ဘနာယာတိ အတ္တနာ သဟဇာတာနံ အရူပဓမ္မာနံ သဟဇာတအညမညနိဿယာဒိဘာဝေန ဥပတ္ထမ္ဘနဘာဝါယ. ကိလေသာနံ ပရိယာဒါနာယာတိ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ဝုတ္တာဝသေသကိလေသာနံ ခေပနာယ. ပဋိဝေဓာဒိဝိသောဓနာယာတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉, ၃၈၁) ဝစနတော သီလဉ္စ ဒိဋ္ဌိ စ သစ္စပဋိဝေဓဿ အာဒိ. သော စ အာဒိမဂ္ဂက္ခဏေ ဝိသုဇ္ဈတိ. တသ္မာ ‘‘ပဋိဝေဓာဒိဝိသောဓနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနာယာတိ သမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ သကကိစ္စေ ပတိဋ္ဌာနာယ. စိတ္တဿ ဝေါဒါနာယာတိ စိတ္တဿ ပရိသုဒ္ဓဘာဝါယ. ဝိသေသာဓိဂမာယာတိ လောကိယတော ဝိသေသပဋိလာဘာယ. ဥတ္တရိ ပဋိဝေဓာယာတိ လောကိယတော ဥတ္တရိ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ. သစ္စာဘိသမယာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဧကာဘိသမယာယ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန ဧကပဋိဝေဓာယ. နိရောဓေ ပတိဋ္ဌာပနာယာတိ စိတ္တဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ ဝါ နိဗ္ဗာနေ ပတိဋ္ဌာပနတ္ထာယ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂက္ခဏာဒီသု အဋ္ဌ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဧကတော ကတွာ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသပ္ပဟာနံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝစနေ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ယသ္မာ ဥပရူပရိမဂ္ဂေနာပိ သုဋ္ဌု အာဒိဝိသောဓနာ သုဋ္ဌု စိတ္တဝေါဒါနဉ္စ ဟောတိ, တသ္မာ တာနိပိ ပဒါနိ ဝုတ္တာနိ.

237. දැන් ඒ විපල්ලාස තුන ප්‍රහීණ කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගය දක්වමින් පවසන ලද මග්ග කථාවෙහි අපූර්ව අර්ථ වර්ණනාවයි. එහි ‘මාර්ගය’ යනු කවර අර්ථයකින් මාර්ගය ද යත්, බුද්ධ ශාසනයෙහි යමක් ‘මාර්ගය’ යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එය කවර අර්ථයකින් මාර්ගය නම් වේ ද යන අර්ථයයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ කිරීම සඳහා යනාදී දශ විධ ක්‍රමයන්හි, ඒ ඒ මාර්ගාංගයට ඍජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ධර්මයන් බැවින් මුල් මුල් පද පවසන ලදී. ‘මාර්ගය මෙන්ම හේතුව’ යනු ඒ ඒ කෘත්‍යය සිදු කිරීම පිණිස පිළිවෙතක් යන අර්ථයෙන් මාර්ගය ද, නිවනට පමුණුවන අර්ථයෙන් හේතුව ද වේ. එයින් මාර්ගයේ පිළිවෙත් අර්ථය සහ පැමිණවීමේ අර්ථය පවසන ලද්දේ වෙයි. ‘මෙය මාර්ගයයි, මෙය පිළිවෙතයි’ යනාදියෙහි පිළිවෙත යනු මාර්ගයයි. ‘මාර්ගයේ නිශ්සරණ අර්ථය හේතු අර්ථයයි’ යනාදියෙහි පමුණුවන්නා වූ හේතුවයි. මෙසේ පද දෙක බැගින් ‘මාර්ගය යනු කවර අර්ථයකින් මාර්ගය ද’ යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙන ලදී. ‘සහජාත ධර්මයන්ට උපස්ථම්භක වීම පිණිස’ යනු තමා හා සහජාත වූ අරූපී ධර්මයන්ට සහජාත-අන්‍යෝන්‍ය-නිශ්‍රය ආදී භාවයෙන් උපකාරී වීම පිණිසයි. ‘කෙලෙසුන් ක්ෂය කිරීම පිණිස’ යනු ඒ ඒ මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු, ඉතිරිව ඇති කෙලෙසුන් දුරු කිරීම පිණිසයි. ‘ප්‍රතිවේධය ආදිය පිරිසිදු කිරීම පිණිස’ යන්නෙහි, ‘කුසල් දහම්වලට මුල කුමක්ද? මැනවින් පිරිසිදු වූ සීලය සහ සෘජු වූ දෘෂ්ටියයි’ යන වචනයට අනුව සීලය හා දෘෂ්ටිය සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීමේ ආරම්භයයි. එය මාර්ග ක්ෂණයේදී පිරිසිදු වේ. එබැවින් ‘ප්‍රතිවේධය ආදිය පිරිසිදු කිරීම පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. ‘සිත තැන්පත් කිරීම පිණිස’ යනු සම්ප්‍රයුක්ත සිත තම කෘත්‍යයෙහි පිහිටුවීම පිණිසයි. ‘සිත පිරිසිදු කිරීම පිණිස’ යනු සිතේ පිරිසිදු බව පිණිසයි. ‘විශේෂාධිගමය පිණිස’ යනු ලෞකිකත්වයට වඩා විශේෂ වූ ලෝකෝත්තර දහමක් ලබා ගැනීම පිණිසයි. ‘මතු මතු ප්‍රතිවේධය පිණිස’ යනු ලෞකිකත්වයට වඩා ඉහළින් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි. ‘සත්‍ය අවබෝධය (අභිසමය) පිණිස’ යනු සතර සත්‍යයන් ඒකාභිසමය මගින් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් කෘත්‍යය නිමවීම් වශයෙන් ලබන ඒක ප්‍රතිවේධය පිණිසයි. ‘නිරෝධයෙහි පිහිටුවීම පිණිස’ යනු සිත හෝ පුද්ගලයා නිවනෙහි පිහිටුවීම පිණිසයි. සකෘදාගාමී මාර්ග ක්ෂණයේදී ආදී වශයෙන් මාර්ගාංග අට එක් කොට ඒ ඒ මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම පවසන ලදී. මෙසේ පැවසීමට හේතුව කලින් පවසන ලද්දේමය. මක්නිසාද යත්, මතු මතු මාර්ගයන්ගෙන් ද මැනවින් ආරම්භය (සීලාදිය) පිරිසිදු කිරීම හා සිත පිරිසිදු කිරීම සිදු වන බැවිනි. එබැවින් ඒ පද ද පවසන ලදී.

ဒဿနမဂ္ဂေါတိအာဒီဟိ ယာဝ ပရိယောသာနာ တဿ ဓမ္မဿ လက္ခဏဝသေန မဂ္ဂဋ္ဌော ဝုတ္တော. တာနိ သဗ္ဗာနိပိ ပဒါနိ အဘိညေယျနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဧဝမေတ္ထ ယထာသမ္ဘဝံ လောကိယလောကုတ္တရော မဂ္ဂေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဟေတုဋ္ဌေန မဂ္ဂေါတိ စ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. နိပ္ပရိယာယမဂ္ဂတ္တာ စဿ ပုန ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ န ဝုတ္တံ. အာဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယာတိ အာဒီနိ စ ဣန္ဒြိယာဒီနံ အတ္ထဝသေန ဝုတ္တာနိ, န မဂ္ဂဋ္ဌဝသေန. သစ္စာနီတိ စေတ္ထ သစ္စဉာဏာနိ. သဗ္ဗေပိ တေ ဓမ္မာ နိဗ္ဗာနဿ ပဋိပဒဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ. အန္တေ ဝုတ္တံ နိဗ္ဗာနံ [Pg.181] ပန သံသာရဒုက္ခာဘိဘူတေဟိ ဒုက္ခနိဿရဏတ္ထိကေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ မဂ္ဂီယတိ ဂဝေသီယတီတိ မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

‘දස්සන මාර්ගය’ යනාදී පදවලින් අවසානය දක්වා ඒ ඒ ධර්මයේ ලක්ෂණ අනුව මාර්ගයේ අර්ථය පවසන ලදී. ඒ සියලු පද අභිඥෙය නිද්දේසයෙහි පවසන ලද අර්ථයන්ම වේ. මෙසේ මෙහි අදාළ පරිදි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ගය දක්වන ලදී. ‘හේතු අර්ථයෙන් මාර්ගය’ යන පදයෙන් අෂ්ටාංගික මාර්ගය දක්වන ලදී. මෙය නිෂ්පරියාය (මුඛ්‍ය) මාර්ගය වන බැවින් නැවත ‘මාර්ගය’ යැයි පවසනු නොලැබිණි. ‘ආධිපත්‍ය අර්ථයෙන් ඉන්ද්‍රිය’ යනාදිය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අර්ථය අනුව පවසන ලද අතර මාර්ග අර්ථයෙන් පවසන ලද්දේ නොවේ. මෙහි ‘සත්‍යයන්’ යනු සත්‍ය ඥානයන්ය. ඒ සියලු ධර්මයන් නිවනට පමුණුවන පිළිවෙතක් යන අර්ථයෙන් මාර්ගය නම් වේ. අවසානයේ පවසන ලද නිවන වනාහි සංසාර දුකෙන් පීඩිත වූ, දුකින් මිදීමට කැමති සත්පුරුෂයන් විසින් සොයනු ලබන බැවින් ‘මාර්ගය’ යැයි පවසන ලද බව දත යුතුය.

မဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මග්ග කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. မဏ္ဍပေယျကထာ

10. මණ්ඩපෙය්‍ය කථාව

မဏ္ဍပေယျကထာဝဏ္ဏနာ

මණ්ඩපෙය්‍ය කථා වර්ණනාව

၂၃၈. ဣဒါနိ တဿ မဂ္ဂဿ မဏ္ဍပေယျတ္တံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ ဘဂဝတော ဝစနေကဒေသပုဗ္ဗင်္ဂမာယ မဏ္ဍပေယျကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ မဏ္ဍပေယျန္တိ ယထာ သမ္ပန္နံ နိမ္မလံ ဝိပ္ပသန္နံ သပ္ပိ သပ္ပိမဏ္ဍောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဝိပ္ပသန္နဋ္ဌေန မဏ္ဍော, ပါတဗ္ဗဋ္ဌေန ပေယျံ. ယဉှိ ပိဝိတွာ အန္တရဝီထိယံ ပတိတာ ဝိသညိနော အတ္တနော သာဋကာဒီနမ္ပိ အဿာမိကာ ဟောန္တိ, တံ ပသန္နမ္ပိ န ပါတဗ္ဗံ. မယှံ ပန ဣဒံ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ သမ္ပန္နတ္တာ နိမ္မလတ္တာ ဝိပ္ပသန္နတ္တာ မဏ္ဍဉ္စ ဟိတသုခါဝဟတ္တာ ပေယျဉ္စာတိ မဏ္ဍပေယျန္တိ ဒီပေတိ. မဏ္ဍော ပေယျော ဧတ္ထာတိ မဏ္ဍပေယျံ. ကိံ တံ? သာသနဗြဟ္မစရိယံ. ကသ္မာ သိက္ခတ္တယံ ဗြဟ္မစရိယံ နာမ? ဥတ္တမဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနံ ဗြဟ္မံ နာမ, သိက္ခတ္တယံ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ ပဝတ္တနတော ဗြဟ္မတ္ထာယ စရိယာတိ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. သာသနဗြဟ္မစရိယန္တိ တံယေဝ. သတ္ထာ သမ္မုခီဘူတောတိ ဣဒမေတ္ထ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ ပန သတ္ထာ သမ္မုခီဘူတော, တသ္မာ ဝီရိယပယောဂံ ကတွာ ပိဝထေတံ မဏ္ဍံ. ဗာဟိရကဉှိ ဘေသဇ္ဇမဏ္ဍံ ဝေဇ္ဇဿ အသမ္မုခါ ပိဝန္တာနံ ပမာဏံ ဝါ ဥဂ္ဂမနနိဂ္ဂမနံ ဝါ န ဇာနာမာတိ အာသင်္ကာ ဟောတိ. ဝေဇ္ဇဿ သမ္မုခါ ပန ဝေဇ္ဇော ဇာနိဿတီတိ နိရာသင်္ကာ ပိဝန္တိ. ဧဝမေဝံ အမှာကဉ္စ ဓမ္မဿာမီ သတ္ထာ သမ္မုခီဘူတောတိ ဝီရိယံ ကတွာ ပိဝထာတိ မဏ္ဍပါနေ သန္နိယောဇေတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသတီတိ သတ္ထာ. အပိစ ‘‘သတ္ထာ ဘဂဝါ သတ္ထဝါဟော’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁၉၀) နိဒ္ဒေသနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သန္ဒိဿမာနော မုခေါ ဘူတောတိ သမ္မုခီဘူတော.

238. දැන් ඒ මාර්ගයෙහි ඇති 'මණ්ඩපෙය්‍ය' (බීමට සුදුසු සාරය) බව දක්වන්නාවූ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවන් ප්‍රමුඛ කොට ඇත්තාවූ ද, මණ්ඩපෙය්‍ය කථාවෙහි අලුත් අර්ථ විවරණය මෙසේ වේ. එහි 'මණ්ඩපෙය්‍ය' යනු යම්සේ පිරිසිදු වූ ද, නිර්මල වූ ද, පැහැදුණු වූ ද ගිතෙල් 'ගිතෙල් සාරය' (සප්පිමණ්ඩ) යැයි කියනු ලැබේ ද, එසේම විශේෂයෙන් පැහැදුණු බැවින් 'මණ්ඩ' ද, බීමට (පිළිගැනීමට) සුදුසු බැවින් 'පෙය්‍ය' ද වේ. යම් මද්‍යපානයක් පානය කොට වීථි මැද වැටී සිහිමුළා වූවෝ තමන්ගේ වස්ත්‍ර ආදිය ගැන පවා අයිතියක් නැත්තෝ වෙත් ද, එය පැහැපත් වුවත් පානය නොකළ යුත්තකි. මාගේ මේ ශික්ෂාත්‍රය සංගෘහිත ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි සම්පූර්ණ බැවින් ද, කෙලෙස් මලින් තොර බැවින් ද, අතිශයින් ප්‍රසන්න බැවින් ද 'මණ්ඩ' නම් වේ. වැඩසිටින හිතසුව පිණිස වන බැවින් 'පෙය්‍ය' ද වේ. එහෙයින් මෙය 'මණ්ඩපෙය්‍ය' යැයි හඳුන්වයි. එහි මණ්ඩයක් වූ ද බීමට සුදුසු වූ ද යමක් ඇද්ද එය මණ්ඩපෙය්‍යයි. ඒ කුමක්ද? ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවයි. ශික්ෂාත්‍රය කුමක් හෙයින් බ්‍රහ්මචර්යාව නම් වේද? උතුම් යන අර්ථයෙන් නිවන 'බ්‍රහ්ම' නම් වේ. ශික්ෂාත්‍රය නිවන පිණිස පවතින බැවින් උතුම් බව (බ්‍රහ්මත්වය) සඳහා වූ හැසිරීම හෙවත් 'බ්‍රහ්මචරිය' යැයි කියනු ලැබේ. ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව යනු එයමයි. 'ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටිති' යන්න මෙහි හේතුව දක්වන වචනයයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටින බැවින් වීර්යය වඩා මේ මණ්ඩය (සාරය) පානය කරව්. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ නොසිටින කල්හි බෙහෙත් බොන අයට එහි ප්‍රමාණය හෝ ඉහළට හෝ පහළට යාම හෝ නොදනිමු යැයි සැකයක් ඇති වේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ (වෛද්‍යවරයා මෙන්) දන්නා සේකැයි නිසැකව පානය කරති. එසේම අපගේ ධර්මස්වාමී වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටින බැවින් වීර්යය කොට පානය කරව් යැයි මණ්ඩපානයෙහි යොදවයි. මෙලොව පරලොව හා පරමාර්ථ අර්ථයන්ගෙන් අනුශාසනා කරන බැවින් උන්වහන්සේ 'ශාස්තෘ' නම් වේ. තවද 'සත්ථා භගවා සත්ථවාහෝ' ආදී නිර්දේශ ක්‍රමයෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. දෘශ්‍යමාන වන මුහුණක් ඇති බැවින් 'සම්මුඛීභූත' (පෙනී සිටින) නම් වේ.

မဏ္ဍပေယျနိဒ္ဒေသေ တိဓတ္တမဏ္ဍောတိ တိဓာဘာဝေါ တိဓတ္တံ. တိဓတ္တေန မဏ္ဍော တိဓတ္တမဏ္ဍော, တိဝိဓေန မဏ္ဍောတိ အတ္ထော. သတ္ထရိ သမ္မုခီဘူတေတိ ဣဒံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏမဏ္ဍတ္တယဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ပရိနိဗ္ဗုတေပိ ပန [Pg.182] သတ္ထရိ ဧကဒေသေန မဏ္ဍတ္တယံ ပဝတ္တတိယေဝ. တေနေဝ စဿ နိဒ္ဒေသေ ‘‘သတ္ထရိ သမ္မုခီဘူတေ’’တိ အဝတွာ ကတမော ဒေသနာမဏ္ဍောတိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මණ්ඩපෙය්‍ය නිර්දේශයෙහි 'තිදත්තමණ්ඩ' යනු තුන් වැදෑරුම් ආකාරය 'තිදත්ත' නම් වේ. තුන් ආකාරයෙන් පවතින මණ්ඩය 'තිදත්ත මණ්ඩ' යි. 'ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටිති' යන්න සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ මණ්ඩ තුනක් දැක්වීම සඳහා වදාරන ලදී. ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑවත් එක් දේශයක (කොටසක) මණ්ඩත්‍රය පවතින්නේමය. එබැවින් එහි නිර්දේශයෙහි 'ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටිද්දී' යැයි නොකියා 'දේශනා මණ්ඩය කවරේද' ආදිය වදාරන ලද බව දත යුතුය.

ဒေသနာမဏ္ဍောတိ ဓမ္မဒေသနာ ဧဝ မဏ္ဍော. ပဋိဂ္ဂဟမဏ္ဍောတိ ဒေသနာပဋိဂ္ဂါဟကော ဧဝ မဏ္ဍော. ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍောတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယမေဝ မဏ္ဍော.

'දේශනා මණ්ඩ' යනු ධර්ම දේශනාවම මණ්ඩයයි. 'ප්‍රතිග්‍රහ මණ්ඩ' යනු දේශනාව පිළිගන්නා තැනැත්තාම මණ්ඩයයි. 'බ්‍රහ්මචර්ය මණ්ඩ' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවම මණ්ඩයයි.

အာစိက္ခနာတိ ဒေသေတဗ္ဗာနံ သစ္စာဒီနံ ဣမာနိ နာမာနီတိ နာမဝသေန ကထနာ. ဒေသနာတိ ဒဿနာ. ပညာပနာတိ ဇာနာပနာ, ဉာဏမုခေ ဌပနာ ဝါ. အာသနံ ဌပေန္တော ဟိ ‘‘အာသနံ ပညာပေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပဋ္ဌပနာတိ ပညာပနာ, ပဝတ္တနာတိ အတ္ထော, ဉာဏမုခေ ဌပနာ ဝါ. ဝိဝရဏာတိ ဝိဝဋကရဏံ, ဝိဝရိတွာ ဒဿနာတိ အတ္ထော. ဝိဘဇနာတိ ဝိဘာဂကိရိယာ, ဝိဘာဂတော ဒဿနာတိ အတ္ထော. ဥတ္တာနီကမ္မန္တိ ပါကဋဘာဝကရဏံ. အထ ဝါ အာစိက္ခနာတိ ဒေသနာဒီနံ ဆန္နံ ပဒါနံ မူလပဒံ. ဒေသနာဒီနိ ဆ ပဒါနိ တဿ အတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ဒေသနာတိ ဥဂ္ဃဋိတညူနံ ဝသေန သင်္ခေပတော ပဌမံ ဥဒ္ဒေသဝသေန ဒေသနာ. ဥဂ္ဃဋိတညူ ဟိ သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ ပဌမံ ဝုတ္တဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. ပညာပနာတိ ဝိပဉ္စိတညူနံ ဝသေန တေသံ စိတ္တတောသနေန ဗုဒ္ဓိနိသာနေန စ ပဌမံ သင်္ခိတ္တဿ ဝိတ္ထာရတော နိဒ္ဒေသဝသေန ပညာပနာ. ပဋ္ဌပနာတိ တေသံယေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ နိဒ္ဒေသဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဝသေန ဝိတ္ထာရတရဝစနေန ပညာပနာ. ဝိဝရဏာတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿာပိ ပုနပ္ပုနံ ဝစနေန ဝိဝရဏာ. ဝိဘဇနာတိ ပုနပ္ပုနံ ဝုတ္တဿာပိ ဝိဘာဂကရဏေန ဝိဘဇနာ. ဥတ္တာနီကမ္မန္တိ ဝိဝဋဿ ဝိတ္ထာရတရဝစနေန, ဝိဘတ္တဿ စ နိဒဿနဝစနေန ဥတ္တာနီကရဏံ. အယံ ဒေသနာ နေယျာနမ္ပိ ပဋိဝေဓာယ ဟောတိ. ယေဝါပနညေပိ ကေစီတိ ပိယင်္ကရမာတာဒိကာ ဝိနိပါတိကာ ဂဟိတာ. ဝိညာတာရောတိ ပဋိဝေဓဝသေန လောကုတ္တရဓမ္မံ ဝိညာတာရော. ဧတေ ဟိ ဘိက္ခုအာဒယော ပဋိဝေဓဝသေန ဓမ္မဒေသနံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီတိ ပဋိဂ္ဂဟာ. အယမေဝါတိအာဒီနိ ပဌမဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တတ္ထာနိ. အရိယမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနေန သံသန္ဒနတော ဗြဟ္မတ္ထာယ စရိယာတိ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဝုစ္စတိ.

'ආචික්ඛනා' යනු දේශනා කළ යුතු සත්‍ය ආදියට 'මේ මේ නම් වේ' යැයි නම් වශයෙන් පැවසීමයි. 'දේශනා' යනු දැක්වීමයි. 'පඤ්ඤාපනා' යනු දැනගැනීමට සැලැස්වීමයි, නොහොත් ඥානය ඉදිරියේ තැබීමයි. අසුනක් පනවන්නා 'අසුනක් පනවයි' (ආසනං පඤ්ඤාපේති) යැයි කියනු ලැබේ. 'පට්ඨපනා' යනු ප්‍රකාශ කිරීම, පැවැත්වීම යන අර්ථයයි, නොහොත් ඥානය ඉදිරියේ පිහිටුවීමයි. 'විවරණා' යනු විවෘත කිරීමයි, විවෘත කොට දැක්වීම යන අර්ථයයි. 'විභජනා' යනු බෙදා දැක්වීමයි, විභාග වශයෙන් පෙන්වා දීමයි. 'උත්තානීකම්ම' යනු පැහැදිලි බවට පත් කිරීමයි. එසේත් නැතහොත් 'ආචික්ඛනා' යනු දේශනා ආදී පද හයටම මූල පදයයි. දේශනා ආදී පද හය එහි අර්ථය විවරණය කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. එහි 'දේශනා' යනු උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් කෙටියෙන් පළමුව උද්දේශ වශයෙන් කරන දේශනාවයි. උග්ඝටිතඤ්ඤූහු කෙටියෙන් පැවසූ දෙයත් මුලින් පැවසූ දෙයත් අවබෝධ කරගනිති. 'පඤ්ඤාපනා' යනු විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් උදෙසා ඔවුන්ගේ සිත් සතුටු කරමින් ද ප්‍රඥාව තියුණු කරමින් ද පළමුව සංක්ෂිප්තව වදාළ දේ විස්තර වශයෙන් නිර්දේශ කිරීමයි. 'පට්ඨපනා' යනු එම විපඤ්චිතඤ්ඤූන්ටම නිර්දේශ කරන ලද කරුණු ප්‍රති-නිර්දේශ වශයෙන් වඩාත් විස්තරාත්මකව පැහැදිලි කිරීමයි. 'විවරණා' යනු නිර්දේශ කරන ලද දෙයම නැවත නැවතත් පැවසීමෙන් විවෘත කිරීමයි. 'විභජනා' යනු නැවත නැවතත් වදාළ දෙය වුවත් කොටස් වශයෙන් බෙදා දැක්වීමයි. 'උත්තානීකම්ම' යනු විවෘත කරන ලද දෙය වඩාත් විස්තරාත්මකව ද බෙදන ලද දෙය නිදසුන් දැක්වීමෙන් ද පැහැදිලි කිරීමයි. මේ දේශනාව නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට ද අවබෝධය පිණිස පවතී. 'යම් අන්‍ය කෙනෙක් වෙත්ද' යන්නෙන් පියංකර මාතාව ආදී විනිපාතික ප්‍රේතයන් අදහස් කෙරේ. 'විඤ්ඤාතාරෝ' යනු අවබෝධය (පටිවේධය) මඟින් ලෝකෝත්තර ධර්මය දැනගන්නා වූ අයයි. මේ භික්ෂු ආදීහු අවබෝධය මඟින් ධර්ම දේශනාව පිළිගන්නා බැවින් 'ප්‍රතිග්‍රහ' (පිළිගන්නෝ) නම් වෙති. 'අයමේව' ආදිය පළමු ඥාන නිර්දේශයෙහි පවසන ලද අර්ථ ඇත්තේය. ආර්ය මාර්ගය නිවන සමඟ ගැලපෙන බැවින් ද නිවන් අර්ථය පිණිස පවතින හැසිරීම බැවින් ද 'බ්‍රහ්මචරිය' යැයි කියනු ලැබේ.

၂၃၉. ဣဒါနိ အဓိမောက္ခမဏ္ဍောတိအာဒီဟိ တသ္မိံ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနိ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါနိ မဏ္ဍပေယျဝိဓာနေ ယောဇေတွာ ဒဿေတိ. တတ္ထ [Pg.183] အဓိမောက္ခမဏ္ဍောတိ အဓိမောက္ခသင်္ခါတော မဏ္ဍော. ကသဋောတိ ပသာဒဝိရဟိတော အာဝိလော. ဆဍ္ဍေတွာတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယ. သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမောက္ခမဏ္ဍံ ပိဝတီတိ မဏ္ဍပေယျန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယတော အဓိမောက္ခမဏ္ဍဿ အနညတ္တေပိ သတိ အညံ ဝိယ ကတွာ ဝေါဟာရဝသေန ဝုစ္စတိ, ယထာ လောကေ နိသဒပေါတကော နိသဒပေါတသရီရဿ အနညတ္တေပိ သတိ နိသဒပေါတဿ သရီရန္တိ ဝုစ္စတိ, ယထာ စ ပါဠိယံ ‘‘ဖုသိတတ္တ’’န္တိအာဒီသု ဓမ္မတော အနညောပိ ဘာဝေါ အညော ဝိယ ဝုတ္တော, ယထာ စ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဖုသနလက္ခဏော ဖဿော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရ ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ) ဓမ္မတော အနညမ္ပိ လက္ခဏံ အညံ ဝိယ ဝုတ္တံ, ဧဝမိဒန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပိဝတီတိ စေတ္ထ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော တံ မဏ္ဍံ ပိဝတီတိ ကတွာ တေန ပုဂ္ဂလေန သော မဏ္ဍော ပါတဗ္ဗတော မဏ္ဍပေယျံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘မဏ္ဍပေယျော’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘မဏ္ဍပေယျ’’န္တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော. သေသာနမ္ပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပုဗ္ဗေသု ပန ပရိဠာဟောတိ ပီဏနလက္ခဏာယ ပီတိယာ ပဋိပက္ခော ကိလေသသန္တာပေါ. ဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ ဥပသမပဋိပက္ခော ကိလေသဝသေန ဩဠာရိကဘာဝေါ အသန္တဘာဝေါ. အပ္ပဋိသင်္ခါတိ ပဋိသင်္ခါနပဋိပက္ခော ကိလေသဝသေန အသမဝါဟိတဘာဝေါ.

239. දැන් ‘අධිමොක්ඛමණ්ඩො’ යනාදී පාඨයන්ගෙන් ඒ මාර්ග ක්ෂණයෙහි පවතින ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග සහ මාර්ගාංගයන් මණ්ඩපෙය්‍ය පිළිවෙළට ගළපා දක්වයි. එහි ‘අධිමොක්ඛමණ්ඩො’ යනු අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක විශ්වාසය) නමැති මණ්ඩයයි (සාරයයි). ‘කසටො’ යනු ප්‍රසාදයෙන් තොර වූ, අපිරිසිදු බවයි. ‘ඡඩ්ඩෙත්වා’ යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ කර (අත්හැර) යන්නයි. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියයෙහි අධිමොක්ඛ මණ්ඩය පානය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මණ්ඩපෙය්‍ය’ යැයි කියනු ලැබේ. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය හා අධිමොක්ඛ මණ්ඩය අතර වෙනසක් නැති වුවද, ලෝකයෙහි අඹරන ගල හා එහි සිරුර අතර වෙනසක් නැතත් ‘අඹරන ගලෙහි සිරුර’ යැයි ව්‍යවහාර කරනවා සේම, මෙහිද ව්‍යවහාර වශයෙන් වෙනසක් ඇති සේ දක්වා ඇත. ධම්මසංගණී පාලියෙහි ‘ඵුසිතත්තං’ (ස්පර්ශ කළ බව) යනාදියෙහි ධර්මයට වඩා වෙනසක් නැති ස්වභාවය වෙනස් දෙයක් ලෙස දක්වා ඇති සේම, අටුවාවෙහි ‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො’ (ස්පර්ශය ස්පර්ශ කිරීමේ ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය) යනාදී තැන්වල ධර්මයට වඩා වෙනසක් නැති ලක්ෂණය වෙනස් දෙයක් ලෙස දක්වා ඇති සේම මෙයද දත යුතුය. ‘පානය කරයි’ (පිවති) යන්නෙන් මෙහිදී එම ගුණයන්ගෙන් සමන්විත පුද්ගලයා අදහස් වේ. එම පුද්ගලයා විසින් ඒ මණ්ඩය පානය කළ යුතු බැවින් එය ‘මණ්ඩපෙය්‍ය’ නම් වේ. ‘මණ්ඩපෙය්‍යො’ (පුල්ලින්ග) විය යුතු තැන ‘මණ්ඩපෙය්‍යං’ (නපුංසකලිංග) ලෙස ලිංග විපර්යාසයක් කර ඇත. සෙසු පදයන්හි අර්ථද මෙම ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. අමුතු පදයන්ගෙන් ‘පරිළාහ’ යනු ප්‍රීතියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ කෙලෙස් තැවිල්ලයි. ‘දුට්ඨුල්ල’ යනු උපශමයට (සන්සිඳීමට) ප්‍රතිපක්ෂ වූ කෙලෙස් හේතුවෙන් ඇතිවන රළු ස්වභාවය හෙවත් අශාන්ත බවයි. ‘අප්පටිසංඛා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසීමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ කෙලෙස් හේතුවෙන් ඇතිවන අසමාවහිත (නොසන්සුන්) ස්වභාවයයි.

၂၄၀. ပုန အညေန ပရိယာယေန မဏ္ဍပေယျဝိဓိံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော အတ္ထိ မဏ္ဍောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ သဒ္ဓိန္ဒြိယေ. အတ္ထရသောတိအာဒီသု သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမုစ္စနံ အတ္ထော, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဓမ္မော, တဒေဝ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိ, တဿ အတ္ထဿ သမ္ပတ္တိ အတ္ထရသော. တဿ ဓမ္မဿ သမ္ပတ္တိ ဓမ္မရသော. တဿာ ဝိမုတ္တိယာ သမ္ပတ္တိ ဝိမုတ္တိရသော. အထ ဝါ အတ္ထပဋိလာဘရတိ အတ္ထရသော, ဓမ္မပဋိလာဘရတိ ဓမ္မရသော, ဝိမုတ္တိပဋိလာဘရတိ ဝိမုတ္တိရသော. ရတီတိ စ တံသမ္ပယုတ္တာ, တဒါရမ္မဏာ ဝါ ပီတိ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပရိယာယေ မဏ္ဍဿ ပေယျံ မဏ္ဍပေယျန္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ.

240. නැවත වෙනත් ක්‍රමයකින් මණ්ඩපෙය්‍ය විධිය දැක්වීමට කැමතිව ‘අත්ථි මණ්ඩො’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘තත්ථ’ යනු ඒ ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියයෙහිය. ‘අත්ථරසො’ යනාදී තැන්හි ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියයේ අරමුණෙහි බැසගැනීම ‘අත්ථ’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ‘ධම්ම’ නම් වේ. එයම නානාවිධ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘විමුත්ති’ නම් වේ. එම අර්ථයේ සම්පත්තිය ‘අත්ථරස’ නම් වේ. එම ධර්මයේ සම්පත්තිය ‘ධම්මරස’ නම් වේ. එම විමුක්තියේ සම්පත්තිය ‘විමුක්තිරස’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් අර්ථය ලැබීම නිසා ඇතිවන ප්‍රීතිය අත්ථරසයයි, ධර්මය ලැබීම නිසා ඇතිවන ප්‍රීතිය ධම්මරසයයි, විමුක්තිය ලැබීම නිසා ඇතිවන ප්‍රීතිය විමුක්තිරසයයි. ‘රති’ යනු ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ හෝ ඒ අරමුණු කරගත් ප්‍රීතියයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදයන්හිද අර්ථ දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයේදී මණ්ඩය පිළිබඳ ප්‍රීතිය ‘මණ්ඩපෙය්‍ය’ යන අර්ථය කියන ලදී.

ဧဝံ ဣန္ဒြိယာဒိဗောဓိပက္ခိယဓမ္မပဋိပါဋိယာ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါနံ ဝသေန မဏ္ဍပေယျံ ဒဿေတွာ ပုန အန္တေ ဌိတံ ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍံ ဒဿေန္တော မဂ္ဂဿ ပဓာနတ္တာ မဂ္ဂံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ဥပ္ပဋိပါဋိဝသေန မဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂဗလဣန္ဒြိယာနိ ဒဿေသိ[Pg.184]. အာဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယာ မဏ္ဍောတိအာဒယော ယထာယောဂံ လောကိယလောကုတ္တရာ မဏ္ဍာ. တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထဋ္ဌေန သစ္စာ မဏ္ဍောတိ ဧတ္ထ ပန ဒုက္ခသမုဒယာနံ မဏ္ဍတ္တာဘာဝါ မဟာဟတ္ထိပဒသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၀၀) ဝိယ သစ္စဉာဏာနိ သစ္စာတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ ඉන්ද්‍රිය ආදී බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග හා මාර්ගාංගයන්ගේ වශයෙන් මණ්ඩපෙය්‍යය දක්වා, නැවත අවසානයෙහි පවතින බ්‍රහ්මචර්ය මණ්ඩය දක්වනු පිණිස මාර්ගයේ ප්‍රධානත්වය නිසා මාර්ගය පෙරටු කොට ගෙන අනුපිළිවෙළින් තොරව මාර්ගාංග, බොජ්ඣංග, බල හා ඉන්ද්‍රියයන් දැක්වූහ. අධිපති අර්ථයෙන් ඉන්ද්‍රිය මණ්ඩය යනාදිය යථායෝග්‍ය පරිදි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මණ්ඩයෝ වෙති. එය කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. ‘තථට්ඨෙන සච්චා මණ්ඩො’ යන්නෙහි දුක්ඛ සහ සමුදය සත්‍යයන්ගේ මණ්ඩ (සාර) ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්, මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි මෙන් මෙහිදී ‘සත්‍ය ඥානයන්’ සත්‍යයන් ලෙස වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි

မဏ္ဍပေယျကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මණ්ඩපෙය්‍ය කථා වර්ණනාව නිම විය.

နိဋ္ဌိတာ စ မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

මහාවග්ග වර්ණනාවද නිම විය.

(၂) ယုဂနဒ္ဓဝဂ္ဂေါ

(2) යුගනද්ධ වර්ගය

၁. ယုဂနဒ္ဓကထာ

1. යුගනද්ධ කථාව

ယုဂနဒ္ဓကထာဝဏ္ဏနာ

යුගනද්ධ කථා වර්ණනාව

၁. ဣဒါနိ [Pg.185] မဏ္ဍပေယျဂုဏဿ အရိယမဂ္ဂဿ ယုဂနဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ယုဂနဒ္ဓကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. ယသ္မာ ပန ဓမ္မသေနာပတိ ဓမ္မရာဇေ ဓရမာနေယေဝ ဓမ္မရာဇဿ ပရိနိဗ္ဗာနသံဝစ္ဆရေ ပရိနိဗ္ဗုတော, တသ္မာ ဓမ္မရာဇေ ဓရမာနေယေဝ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ဒေသိတံ ဣဒံ သုတ္တန္တံ တဿေဝ သမ္မုခါ သုတွာ ဧဝံ မေ သုတန္တိအာဒိမာဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ အာယသ္မာတိ ပိယဝစနံ ဂရုဝစနံ သဂါရဝသပ္ပတိဿဝစနံ, အာယုမာတိ အတ္ထော. အာနန္ဒောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. သော ဟိ ဇာယမာနောယေဝ ကုလေ အာနန္ဒံ ဘုသံ တုဋ္ဌိံ အကာသိ. တသ္မာဿ ‘‘အာနန္ဒော’’တိ နာမံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကောသမ္ဗိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တဿ ဟိ နဂရဿ အာရာမပေါက္ခရဏီအာဒီသု တေသု တေသု ဌာနေသု ကောသမ္ဗရုက္ခာ ဥဿန္နာ အဟေသုံ, တသ္မာ တံ ကောသမ္ဗီတိ သင်္ခံ အဂမာသိ. ‘‘ကုသမ္ဗဿ ဣသိနော အဿမတော အဝိဒူရေ မာပိတတ္တာ’’တိ ဧကေ.

1. දැන් මණ්ඩපෙය්‍ය ගුණ ඇති ආර්ය මාර්ගයේ යුගනද්ධ ගුණය (සමථ-විපස්සනා යුගලව පැවතීමේ ගුණය) දක්වමින් දේශනා කරන ලද, සූත්‍රය පෙරටු කොට ඇති යුගනද්ධ කථාවෙහි මීට පෙර නොකියවුණු අර්ථයන්ගේ වර්ණනාව ආරම්භ වේ. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ, ධර්මරාජ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩවසන කල්හිම උන්වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමට නියමිත වර්ෂයෙහි පිරිනිවන් පෑ බැවින්, ධර්මරාජයන් වහන්සේ ජීවමාන කල්හිම ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද මෙම සූත්‍රය උන්වහන්සේ හමුවෙහිම අසා ‘ඒවං මෙ සුතං’ යනාදිය වදාළ බව දත යුතුය. එහි ‘ආයස්මා’ යනු ප්‍රිය වචනයකි, ගෞරව වචනයකි, ගරු බුහුමන් සහිත වචනයකි; එහි අර්ථය ‘ආයුෂ ඇත්තා’ යන්නයි. ‘ආනන්ද’ යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ නාමයයි. උන්වහන්සේ උපන් කෙණෙහිම නෑ කුලයෙහි මහත් වූ ආනන්දයක් (සතුටක්) ඇති කළ බැවින් උන්වහන්සේට ‘ආනන්ද’ යැයි නම් තැබූ බව දත යුතුය. ‘කොසම්බියං’ යනු එම නම ඇති නගරයෙහිය. ඒ නගරයේ ආරාම, පොකුණු ආදී ඒ ඒ තැන්වල කොසඹ ගස් බහුලව තිබූ බැවින් එය ‘කොසම්බී’ යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පත් විය. ‘කුසම්බ නම් සෘෂිවරයාගේ අසපුවට නුදුරින් පිහිටුවන ලද බැවින් කොසම්බී නම් විය’ යනු ඇතැමුන්ගේ මතයයි.

ဃောသိတာရာမေတိ ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ. ကောသမ္ဗိယဉှိ တယော သေဋ္ဌိနော အဟေသုံ ဃောသိတသေဋ္ဌိ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိ ပါဝါရိကသေဋ္ဌီတိ. တေ တယောပိ ‘‘လောကေ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ သုတွာ ပဉ္စဟိ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ ဒါနူပကရဏာနိ ဂါဟာပေတွာ သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ ဇေတဝနသမီပေ ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓိတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ နိသိန္နာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိတွာ သတ္ထာရံ နိမန္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ အဍ္ဎမာသမတ္တံ မဟာဒါနံ ဒတွာ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ သကဇနပဒဂမနတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ယာစိတွာ ‘‘သုညာဂါရေ ခေါ ဂဟပတယော တထာဂတာ အဘိရမန္တီ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေ ‘‘ဒိန္နာ နော ဘဂဝတာ ပဋိညာ’’တိ ဉတွာ အတိဝိယ တုဋ္ဌာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ နိက္ခန္တာ အန္တရာမဂ္ဂေ ယောဇနေ ယောဇနေ ဘဂဝတော နိဝါသတ္ထံ ဝိဟာရံ ကာရေန္တာ အနုပုဗ္ဗေန ကောသမ္ဗိံ ပတွာ အတ္တနော အတ္တနော အာရာမေ မဟန္တံ ဓနပရိစ္စာဂံ ကတွာ ဘဂဝတော ဝိဟာရေ [Pg.186] ကာရာပယိံသု. တတ္ထ ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတော ဃောသိတာရာမော နာမ အဟောသိ, ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိနာ ကာရိတော ကုက္ကုဋာရာမော နာမ, ပါဝါရိကသေဋ္ဌိနာ အမ္ဗဝနေ ကာရိတော ပါဝါရိကမ္ဗဝနံ နာမ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ’’တိ.

‘ඝෝසිතාරාමෙ’ යනු ඝෝසිත සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහිය. කොසඹෑ නුවර ඝෝසිත සිටු, කුක්කුට සිටු සහ පාවාරික සිටු යැයි සිටුවරු තිදෙනෙක් වූහ. ඒ තිදෙනාම ‘ලොව බුදු කෙනෙක් උපන්නාහ’ යන පුවත අසා පන්සියයක් බැගින් වූ කරත්තවලින් දන් දීමට අවශ්‍ය දෑ රැගෙන සැවැත් නුවරට ගොස් ජේතවනය අසල කඳවුරු බැඳ, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ නමස්කාර කොට පිළිසඳර කතා පවත්වා අසුන් ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, බුදුරජාණන් වහන්සේට ඇරයුම් කොට බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට අඩ මසක් පුරා මහා දන් පවත්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැඳ වැටී තම ජනපදයට වඩිනා ලෙස ආරාධනා කළහ. ‘ගෘහපතියනි, තථාගතයන් වහන්සේලා ශුන්‍යාගාරයන්හි (නිසල තැන්වල) ඇලුම් කරති’ යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ කල්හි, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට පොරොන්දුවක් දුන් සේකැයි’ සිතා අතිශයින් සතුටට පත්ව දසබලයන් වහන්සේ වැඳ නික්මුණාහ. ඔවුහු මඟ අතරතුර යොදුනෙන් යොදුන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩසිටීම පිණිස විහාර කරවමින් අනුපිළිවෙළින් කොසඹෑ නුවරට පැමිණ, තම තමන්ගේ උයන්හි විශාල ධන පරිත්‍යාගයක් කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාර කරවූහ. එහි ඝෝසිත සිටු විසින් කරවන ලද්ද ඝෝසිතාරාමය නම් විය; කුක්කුට සිටු විසින් කරවන ලද්ද කුක්කුටාරාමය නම් විය; පාවාරික සිටු විසින් අඹ වනයේ කරවන ලද්ද පාවාරිකම්බවනය නම් විය. එය අරභයා ‘ඝෝසිත සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහි’ යැයි කියන ලදී.

အာဝုသော ဘိက္ခဝေါတိ ဧတ္ထ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော သာဝကေ အာလပန္တာ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ အာလပန္တိ. သာဝကာ ပန ‘‘ဗုဒ္ဓေဟိ သဒိသာ မာ ဟောမာ’’တိ ‘‘အာဝုသော’’တိ ပဌမံ ဝတွာ ပစ္ဆာ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဝဒန္တိ. ဗုဒ္ဓေဟိ စ အာလပိတေ ဘိက္ခုသံဃော ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ ပဋိဝစနံ ဒေတိ, သာဝကေဟိ အာလပိတေ ‘‘အာဝုသော’’တိ.

‘‘ආවුසො භික්ඛවෙ’’ යන්නෙහි භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් අමතන විට ‘‘මහණෙනි’’ (භික්ඛවෙ) යනුවෙන් අමතති. එහෙත් ශ්‍රාවකයෝ ‘‘බුදුරජාණන් වහන්සේලා හා සමාන නොවෙමු’’ යි සිතා පළමුව ‘‘ඇවැත්නි’’ (ආවුසො) කියා පසුව ‘‘මහණෙනි’’ යි පවසති. තවද බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ඇමතූ කල්හි භික්ෂු සංඝයා ‘‘වහන්ස’’ (භදන්තෙ) යනුවෙන් පිළිතුරු දෙති, ශ්‍රාවකයන් විසින් ඇමතූ කල්හි ‘‘ඇවැත්නි’’ යනුවෙන් පිළිතුරු දෙති.

ယော ဟိ ကောစီတိ အနိယမဝစနံ. ဧတေန တာဒိသာနံ သဗ္ဗဘိက္ခူနံ ပရိယာဒါနံ. မမ သန္တိကေတိ မမ သမီပေ. အရဟတ္တပ္ပတ္တန္တိ အတ္တနာ အရဟတ္တဿ ပတ္တံ. နပုံသကေ ဘာဝေ သိဒ္ဓဝစနံ. အရဟတ္တံ ပတ္တန္တိ ဝါ ပဒစ္ဆေဒေါ, အတ္တနာ ပတ္တံ အရဟတ္တန္တိ အတ္ထော. အရဟတ္တပ္ပတ္တံ အတ္တာနန္တိ ဝါ ပါဌသေသော. စတူဟိ မဂ္ဂေဟီတိ ဥပရိ ဝုစ္စမာနေဟိ စတူဟိ ပဋိပဒါမဂ္ဂေဟိ, န အရိယမဂ္ဂေဟိ. ‘‘စတူဟိ မဂ္ဂေဟီ’’တိ ဝိသုဉ္စ ဝုတ္တတ္တာ ကဿစိ အရဟတော ပဌမဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမော မဂ္ဂေါ, ဧကဿ အရိယမဂ္ဂဿ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမော, ဧကဿ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမော, ဧကဿ ယုဂနဒ္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမောတိ ဧဝံ စတ္တာရောပိ ပဋိပဒါ မဂ္ဂါ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတေသံ ဝါ အညတရေနာတိ ဧတေသံ စတုန္နံ ပဋိပဒါနံ မဂ္ဂါနံ ဧကေန ဝါ, ပဋိပဒါမဂ္ဂေန အရဟတ္တပ္ပတ္တံ ဗျာကရောတီတိ အတ္ထော. သုက္ခဝိပဿကဿ ဟိ အရဟတော ဓမ္မုဒ္ဓစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပတွာ သေသမဂ္ဂတ္တယမ္ပိ သုဒ္ဓဝိပဿနာဟိယေဝ ပတ္တဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမမဂ္ဂါ ဟောတိ. ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟံ ပတွာ ဝါ အပ္ပတွာ ဝါ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာဒီနံ တိဏ္ဏံ ပဋိပဒါနံ မဂ္ဂါနံ ဧကေကဿ ဝသေန ပတ္တစတုမဂ္ဂဿ အရဟတော အရဟတ္တပ္ပတ္တိ ဣတရဧကေကမဂ္ဂပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟောတိ. တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဧတေသံ ဝါ အညတရေနာ’’တိ.

‘‘යො හි කොචි’’ යනු අනිශ්චිත වචනයකි. මෙයින් එවැනි ස්වභාව ඇති සියලු භික්ෂූන් කෙරෙහි පර්‍යන්ත වීම (සියල්ල ඇතුළත් වීම) වෙයි. ‘‘මම සන්තිකෙ’’ යනු මා (ආනන්ද තෙරුන්) සමීපයෙහි යන්නයි. ‘‘අරහත්තප්පත්තං’’ යනු තමා විසින් අරහත් ඵලය ලබන ලදී යන්නයි. මෙහි නපුංසක භාවයෙහි සිද්ධ වූ වචනයකි. එසේත් නැතිනම් ‘‘අරහත්තං පත්තං’’ ලෙස පද බෙදිය යුතුය, තමා විසින් අරහත් භාවය ලබා ගන්නා ලදී යනු අර්ථයයි. ‘‘අරහත්තප්පත්තං අත්තානං’’ ලෙස පාඨ ශේෂය දත යුතුය. ‘‘චතූහි මග්ගෙහි’’ යනු මතු පවසා ඇති පටිපදා මාර්ග සතරිනි, ආර්ය මාර්ගයන්ගෙන් පමණක්ම නොවේ. ‘‘මාර්ග සතරින්’’ යැයි වෙන් කොට පවසන ලද බැවින්, යම් රහතන් වහන්සේ නමකගේ පළමු ආර්ය මාර්ගය ධම්මුද්ධච්චය (ධර්ම උද්ධච්චය) පෙරටු කොට ඇති වූවක් ද, එක් ආර්ය මාර්ගයක් සමථය පෙරටු කොට ඇති වූවක් ද, එක් ආර්ය මාර්ගයක් විපස්සනාව පෙරටු කොට ඇති වූවක් ද, එක් ආර්ය මාර්ගයක් යුගනද්ධ (සමථ-විපස්සනා යුගලව) පෙරටු කොට ඇති වූවක් ද යනුවෙන් පටිපදා මාර්ග හතරම වන බව දත යුතුය. ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන’’ යනු මෙම පටිපදා මාර්ග හතරෙන් එක් මාර්ගයකින් අරහත් ඵලයට පැමිණ ප්‍රකාශ කරයි යන්න අර්ථයයි. ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේ නමකට ධම්මුද්ධච්චය පෙරටු කොට ඇති සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණ, ඉතිරි මාර්ග තුන ද ශුද්ධ විපස්සනාවෙන්ම ලැබූ බැවින් එම රහතන් වහන්සේගේ අරහත් ඵල ලැබීම ධම්මුද්ධච්ච පෙරටුගාමී මාර්ගය නම් වේ. ධම්මුද්ධච්ච විග්ගහයට (උද්ධච්චය නිසා ඇතිවන වික්ෂේපයට) පැමිණ හෝ නොපැමිණ හෝ සමථ පෙරටුගාමී ආදී පටිපදා මාර්ග තුනෙන් එක් එක් මාර්ගයන්ගේ වශයෙන් මාර්ග හතරම ලැබූ රහතන් වහන්සේගේ අරහත් ඵල ලැබීම අදාළ එක් එක් මාර්ගයන් පෙරටු කොට ඇත්තේ වෙයි. එබැවින් ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන’’ යැයි වදාරන ලදී.

သမထပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဝိပဿနံ ဘာဝေတီတိ သမထံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဘာဝေတိ, ပဌမံ သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပစ္ဆာ ဝိပဿနံ ဘာဝေတီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတီတိ ပဌမော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗတ္တတိ. သော တံ မဂ္ဂန္တိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏိကဿ မဂ္ဂဿ အာသေဝနာဒီနိ နာမ နတ္ထိ, ဒုတိယမဂ္ဂါဒယော ပန ဥပ္ပာဒေန္တော တမေဝ မဂ္ဂံ ‘‘အာသေဝတိ ဘာဝေတိ [Pg.187] ဗဟုလီကရောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သညောဇနာနိ ပဟီယန္တိ, အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တီတိ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ကမေန သဗ္ဗေ သညောဇနာ ပဟီယန္တိ, အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တိ. အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တီတိ စ ပုန အနုပ္ပတ္တိယာ ဝိဂတန္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော.

‘‘සමථපුබ්බංගමං විපස්සනං භාවෙති’’ යනු සමථය පෙරටු කොට, පෙරට යවා විපස්සනාව වඩයි යන්නයි. පළමුව සමාධිය (අර්පණා සමාධිය) උපදවා පසුව විපස්සනාව වඩයි යන අර්ථයයි. ‘‘මග්ගො සඤ්ජායති’’ යනු පළමු ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදී යන්නයි. ‘‘සො තං මග්ගං’’ ආදී තැන්වලදී එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතින මාර්ගයට ආසේවන ආදිය නැතත්, දෙවන මාර්ගය ආදිය උපදවන පුද්ගලයා එම මාර්ගයම ‘‘ආසේවනය කරයි, වඩයි, බහුලව පුහුණු කරයි’’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තී හොන්ති’’ යනු රහත් මාර්ගය දක්වා පිළිවෙළින් සියලු සංයෝජන ප්‍රහීණය වෙති, අනුසයෝ බැහැර වෙති. අනුසයන් බැහැර වීම යනු නැවත නූපදනා ලෙසින් දුරු වීමයි.

ပုန စပရန္တိ ပုန စ အပရံ ကာရဏံ. ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ သမထံ ဘာဝေတီတိ ဝိပဿနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ သမထံ ဘာဝေတိ, ပဌမံ ဝိပဿနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပစ္ဆာ သမာဓိံ ဘာဝေတီတိ အတ္ထော. ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတီတိ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ဘာဝေတိ. ဧတ္ထ တေနေဝ စိတ္တေန သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ တေနေဝ သင်္ခါရေ သမ္မသိတုံ န သက္ကာ. အယံ ပန ယာဝတာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇတိ, တာဝတာ သင်္ခါရေ သမ္မသတိ. ယာဝတာ သင်္ခါရေ သမ္မသတိ, တာဝတာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇတိ. ကထံ? ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, တတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသတိ. သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, တတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသတိ. သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယဇ္ဈာနံ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသတိ. ဧဝံ သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတိ နာမ.

‘‘පුන චපරං’’ යනු නැවත ද තවත් කරුණක් ඇත යන්නයි. ‘‘විපස්සනාපුබ්බංගමං සමථං භාවෙති’’ යනු විපස්සනාව පෙරටු කොට සමථය වඩයි යන්නයි. පළමුව විපස්සනාව උපදවා පසුව සමාධිය (අර්පණා සමාධිය) වඩයි යනු අර්ථයයි. ‘‘යුගනද්ධං භාවෙති’’ යනු සමථය හා විපස්සනාව යුගලයක් සේ එක් කොට වඩයි යන්නයි. මෙහිදී එම සිතින්ම සමාපත්තියට සමවැදී එම සිතින්ම සංස්කාරයන් පිරික්සීමට නොහැකිය. එහෙත් මෙම යෝගී පුද්ගලයා යම් තාක් සමාපත්තීන්ට සමවදී ද, ඒ තාක් සංස්කාරයන් (ධ්‍යාන අංග ආදිය) පිරික්සයි. යම් තාක් සංස්කාර පිරික්සයි ද, ඒ තාක් සමාපත්තීන්ට සමවදියි. එය කෙසේ ද? ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදී, එයින් නැගී සංස්කාරයන් පිරික්සයි. සංස්කාරයන් පිරික්සා දෙවන ධ්‍යානයට සමවදී, එයින් නැගී සංස්කාරයන් පිරික්සයි. සංස්කාරයන් පිරික්සා තුන්වන ධ්‍යානය... පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට සමවදී, එයින් නැගී සංස්කාරයන් පිරික්සයි. මෙසේ සමථ-විපස්සනාවන් යුගනද්ධව (එකට එක් කොට) වඩන්නේ නම් වේ.

ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတံ မာနသံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ မန္ဒပညာနံ ဝိပဿကာနံ ဥပက္ကိလေသဝတ္ထုတ္တာ ဝိပဿနုပက္ကိလေသသညိတေသု ဩဘာသာဒီသု ဒသသု ဓမ္မေသု ဘန္တတာဝသေန ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပတ္တိယာ ဝိက္ခေပသင်္ခါတံ ဥဒ္ဓစ္စံ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စံ, တေန ဓမ္မုဒ္ဓစ္စေန ဝိဂ္ဂဟိတံ ဝိရူပဂ္ဂဟိတံ ဝိရောဓမာပါဒိတံ မာနသံ စိတ္တံ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတံ မာနသံ ဟောတိ, တေန ဝါ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စေန ကာရဏဘူတေန တမ္မူလကတဏှာမာနဒိဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဝိဂ္ဂဟိတံ မာနသံ ဟောတိ. ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတမာနသန္တိ ဝါ ပါဌော. ဟောတိ သော အာဝုသော သမယောတိ ဣမိနာ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန တံ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စံ ပဋိဗာဟိတွာ ပုန ဝိပဿနာဝီထိံ ပဋိပန္နကာလံ ဒဿေတိ. ယံ တံ စိတ္တန္တိ ယသ္မိံ သမယေ တံ ဝိပဿနာဝီထိံ ဩက္ကမိတွာ ပဝတ္တံ စိတ္တံ. အဇ္ဈတ္တမေဝ သန္တိဋ္ဌတီတိ ဝိပဿနာဝီထိံ ပစ္စောတရိတွာ တသ္မိံ သမယေ ဂေါစရဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ အာရမ္မဏေ သန္တိဋ္ဌတိ ပတိဋ္ဌာတိ. သန္နိသီဒတီတိ တတ္ထေဝ ပဝတ္တိဝသေန သမ္မာ နိသီဒတိ. ဧကောဒိ ဟောတီတိ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. သမာဓိယတီတိ သမ္မာ အာဓိယတိ သုဋ္ဌု ဌိတံ ဟောတီတိ.

‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති’’ යන මෙහි පඤ්ඤා මඳ විපස්සකයන් හට උපක්ලේශයන්ට කරුණු වන බැවින් විපස්සනූපක්ලේශ නම් වූ ඕභාස (ආලෝකය) ආදී දස ධර්මයන් කෙරෙහි ඇතිවන චංචල ස්වභාවය නිසා, උද්ධච්ච සහගත චිත්තය උපදීමෙන් ඇතිවන වික්ෂේපය සංඛ්‍යාත උද්ධච්චය ‘‘ධම්මුද්ධච්ච’’ නම් වේ. එම ධම්මුද්ධච්චයෙන් බැඳුණු, විපරීතව ගත්, විරෝධයට පත් වූ මනස හෙවත් සිත ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිත මානසං’’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම් කරුණු වූ එම ධම්මුද්ධච්චය නිසා ඒ මුල් කොට ගත් තණ්හා, මාන, දිට්ඨි ඇතිවීමෙන් බැඳුණු සිතක් වෙයි. ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසං’’ ලෙස ද පාඨයක් ඇත. ‘‘හොති සො ආවුසො සමයො’’ යන්නෙන් මාර්ග-අමාර්ග විනිශ්චය මගින් එම ධම්මුද්ධච්චය වළක්වා නැවත විපස්සනා වීථියට පිළිපන් කාලය දක්වයි. ‘‘යං තං චිත්තං’’ යනු යම් කලෙක එම විපස්සනා වීථියට බැස පැවති සිතයි. ‘‘අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති’’ යනු විපස්සනා වීථියට නැවත බැස ඒ අවස්ථාවෙහි ගෝචර අජ්ඣත්ත නම් වූ අරමුණෙහි පිහිටයි, තැන්පත් වෙයි යන්නයි. ‘‘සන්නිසීදති’’ යනු එහිම පැවැත්ම වශයෙන් මැනවින් තැන්පත් වෙයි. ‘‘එකොදි හොති’’ යනු ඒකාග්‍ර වෙයි. ‘‘සමාධියති’’ යනු මැනවින් තැන්පත් කෙරේ, මැනවින් පිහිටියේ වෙයි යන්නයි.

အယံ သုတ္တန္တဝဏ္ဏနာ.

මෙය සූත්‍රාන්ත වර්ණනාවයි.

၁. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

1. සූත්‍රාන්ත නිද්දේස වර්ණනාව

၂. တဿ [Pg.188] သုတ္တန္တဿ နိဒ္ဒေသကထာယ တတ္ထ ဇာတေ ဓမ္မေတိ တသ္မိံ သမာဓိသ္မိံ ဇာတေ စိတ္တစေတသိကေ ဓမ္မေ. အနိစ္စတော အနုပဿနဋ္ဌေနာတိအာဒိနာ ဝိပဿနာယ ဘေဒံ ဒဿေတိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂေါတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော မဂ္ဂေါ. အဋ္ဌသု မဂ္ဂင်္ဂေသု ဧကေကောပိ ဟိ မဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ.အာသေဝတီတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝသေန. ဘာဝေတီတိ သကဒါဂါမိမဂ္ဂုပ္ပာဒနေန. ဗဟုလီကရောတီတိ အနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂုပ္ပာဒနေန. ဣမေသံ တိဏ္ဏံ အဝတ္ထာဘေဒေပိ သတိ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ သာဓာရဏတ္တာ သဒိသမေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ.

2. එම සූත්‍රාන්තයෙහි නිද්දේස කථාවෙහි ‘‘තත්ථ ජාතෙ ධම්මෙ’’ යනු එම අර්පණා සමාධියෙහි උපන් චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ය. ‘‘අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන’’ යනාදී පාඨයෙන් විපස්සනාවෙහි ප්‍රභේදයන් දක්වයි. ‘‘සම්මාදිට්ඨි මග්ගො’’ යනු සම්මා දිට්ඨි සංඛ්‍යාත මාර්ගයයි. අෂ්ටාංගික මාර්ගයන්ගෙන් එක් එක් අංගයක් ද ‘‘මාර්ගය’’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘ආසෙවති’’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ග වශයෙන් ආසේවනය කරයි. ‘‘භාවෙති’’ යනු සකදාගාමි මාර්ගය ඉපදවීමෙන් වඩයි. ‘‘බහුලීකරොති’’ යනු අනාගාමි සහ අරහත් මාර්ගයන් ඉපදවීමෙන් බහුලව සිදු කරයි. මෙම වචන තුනෙහි අවස්ථා ප්‍රභේදයක් පවතින නමුත්, ආවර්ජනය ආදියෙහි සාධාරණ බව නිසා සමාන ලෙසම මෙහි විවරණය කරන ලදී.

၃. အာလောကသညာပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာနံ အန္တရာပေယျာလေ အဝိက္ခေပါဒီနိ စ ဈာန သမာပတ္တိကသိဏာနုဿတိအသုဘာ စ ဒီဃံ အဿာသာဒီနိ စ အာနန္တရိကသမာဓိဉာဏနိဒ္ဒေသေ (ပဋိ. မ. ၁.၈၀-၈၁) နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ သင်္ခိတ္တာနိ. တတ္ထ စ အဝိက္ခေပဝသေနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂါဝိက္ခေပဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ. အနိစ္စာနုပဿီ အဿာသဝသေနာတိအာဒိကေ သုဒ္ဓဝိပဿနာဝသေန ဝုတ္တစတုက္ကေ ပန တရုဏဝိပဿနာကာလေ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တသမာဓိပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဗလဝဝိပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

3. ආලෝකසංඥා සහ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා යන පද අතර ඇති පෙය්‍යාලයෙහි (සංක්ෂිප්තයෙහි) අවික්ඛේපය ආදිය ද, ධ්‍යාන සමාපත්ති, කසිණ, අනුස්සති, අසුභ යන ධර්මයන් ද, දීර්ඝ ආශ්වාස ආදිය ද යන මේ සියල්ල ආනන්තරික සමාධි ඤාණ නිද්දේසයෙහි දක්වා ඇති බැවින් මෙහිදී සංක්ෂිප්තව දක්වන ලදී. එහි 'අවික්ඛේප වශයෙන්' යන්නෙන් පූර්වභාග සමාධියෙහි අවික්ඛේපය (සිත නොවිසිරුණු බව) ලෙස ගත යුතුය. 'අනිච්චානුපස්සී අස්සාස වශයෙන්' යනුවෙන් දැක්වෙන ශුද්ධ විපස්සනා වශයෙන් වදාළ චතුක්කයන්හිදී, තරුණ විපස්සනා කාලයේදී විපස්සනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධිය පෙරටු කොට ඇති බලවත් විපස්සනාව යයි දත යුතුය.

၄. ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမဝါရေ ပဌမံ အနိစ္စတောတိအာဒိနာ အာရမ္မဏံ အနိယမေတွာ ဝိပဿနာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆာ ရူပံ အနိစ္စတောတိအာဒိနာ အာရမ္မဏံ နိယမေတွာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ဇာတာနန္တိ တဿာ ဝိပဿနာယ ဇာတာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ. ဝေါသဂ္ဂါရမ္မဏတာတိ ဧတ္ထ ဝေါသဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ. နိဗ္ဗာနဉှိ သင်္ခတဝေါသဂ္ဂတော ပရိစ္စာဂတော ‘‘ဝေါသဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဝိပဿနာ စ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ နိဗ္ဗာနနိန္နတာယ အဇ္ဈာသယဝသေန နိဗ္ဗာနေ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာ. ပတိဋ္ဌာပိ ဟိ အာလမ္ဗီယတီတိ အာရမ္မဏံ နာမ ဟောတိ, နိဗ္ဗာနေ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေနေဝ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာ. အညတ္ထ ပါဠိယမ္ပိ ဟိ ပတိဋ္ဌာ ‘‘အာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ – ‘‘သေယျထာပိ, အာဝုသော, နဠာဂါရံ ဝါ တိဏာဂါရံ ဝါ သုက္ခံ ကောဠာပံ တေရောဝဿိကံ ပုရတ္ထိမာယ စေပိ ဒိသာယ ပုရိသော အာဒိတ္တာယ တိဏုက္ကာယ ဥပသင်္ကမေယျ, လဘေထ အဂ္ဂိ ဩတာရံ, လဘေထ အဂ္ဂိ အာရမ္မဏ’’န္တိအာဒိ (သံ. နိ. ၄.၂၄၃). တသ္မာ တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ ဝေါသဂ္ဂါရမ္မဏတာယ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာဘာဝေန ဟေတုဘူတေန ဥပ္ပာဒိတော ယော စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာသင်္ခါတော ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေါ အဝိက္ခေပေါ, သော [Pg.189] သမာဓီတိ ဝိပဿနာတော ပစ္ဆာ ဥပ္ပာဒိတော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော သမာဓိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ. တသ္မာယေဝ ဟိ ဣတိ ပဌမံ ဝိပဿနာ, ပစ္ဆာ သမထောတိ ဝုတ္တံ.

4. විපස්සනා පුබ්බංගම වාරයෙහි පළමුව 'අනිත්‍යය' ආදී වශයෙන් ආරම්මණය නියම නොකොට විපස්සනාව වදාරන ලදී. පසුව 'රූපය අනිත්‍යය' ආදී වශයෙන් ආරම්මණය නියම කොට වදාරන ලදී. එහි 'ජාතානං' (උපන්නා වූ) යනු ඒ විපස්සනාවෙහි උපන් චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ට නමකි. 'වොසග්ගාරම්මණතා' යන්නෙහි 'වොසග්ග' යනු නිර්වාණයයි. සංඛත ධර්මයන් අත්හැරීම හෙවත් පරිත්‍යාගය නිසා නිර්වාණය 'වොසග්ග' යයි කියනු ලැබේ. විපස්සනාව හා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ නිර්වාණය දෙසට නැමුණු ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, අධ්‍යාශය වශයෙන් නිවනෙහි පිහිටන බැවින් ද නිවනෙහි පිහිටීම (නිබ්බානපතිට්ඨා) හා නිවන අරමුණු කිරීම (නිබ්බානාරම්මණා) නම් වෙති. පිහිටීම ද අරමුණු කරගන්නා අර්ථයෙන් 'ආරම්මණ' (අරමුණ) නම් වේ. එබැවින් නිර්වාණයෙහි පිහිටන අර්ථයෙන්ම 'නිබ්බානාරම්මණ' වේ. අනෙක් තැනක පාලියෙහි ද පිහිට (පතිට්ඨා) යන්නට 'අරමුණ' (ආරම්මණ) යයි කියනු ලැබේ. "ඇවැත්නි, යම්සේ වියළී ගිය, ජලය රහිත වූ, වසරකට පෙර කපන ලද බට ගෙයක් හෝ තණ ගෙයක් වෙත පුරුෂයෙක් දැල්වුණු තණ හුලක් ගෙන පෙරදිගින් පැමිණියහොත් ගින්නට එහි අවකාශය ලැබෙන්නේය, ගින්නට අරමුණක් ලැබෙන්නේය" යනාදී වශයෙන් වදාළාක් මෙනි. එබැවින් එහි උපන් ධර්මයන් නිර්වාණය අරමුණු කිරීම නිසා ද, නිර්වාණයෙහි පිහිටීමේ හේතුවෙන් උපදවන්නා වූ ද, සිතේ එකඟ බව නම් වූ, උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් ප්‍රභේද වූ යම් අවික්ඛේපයක් ඇද්ද, එය සමාධියයි. මෙසේ විපස්සනාවට පසුව උපදවන ලද නිර්වේධභාගීය සමාධිය දක්වන ලදී. එහෙයිනි "පළමුව විපස්සනාව, පසුව සමථය" යි වදාරන ලදී.

၅. ယုဂနဒ္ဓနိဒ္ဒေသေ ယသ္မာ ဟေဋ္ဌာ သုတ္တန္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တော ယုဂနဒ္ဓက္ကမော ပုရိမဒွယနိဒ္ဒေသနယေနေဝ ပါကဋော, မဂ္ဂက္ခဏေ ယုဂနဒ္ဓက္ကမော ပန န ပါကဋော, တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂေ အနေကန္တိကံ ယုဂနဒ္ဓဘာဝနံ အဝတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကန္တေန လဗ္ဘမာနယုဂနဒ္ဓဘာဝနမေဝ ဒဿေန္တော သောဠသဟိ အာကာရေဟီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာရမ္မဏဋ္ဌေနာတိအာဒီသု သတ္တရသသု အာကာရေသု အန္တေ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ယုဂနဒ္ဓံ မူလပဒေန ဧကဋ္ဌတ္တာ တံ ဝိပ္ပဟာယ သေသာနံ ဝသေန ‘‘သောဠသဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏဋ္ဌေနာတိ အာလမ္ဗနဋ္ဌေန, အာရမ္မဏဝသေနာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဂေါစရဋ္ဌေနာတိ အာရမ္မဏဋ္ဌေပိ သတိ နိဿယိတဗ္ဗဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ပဟာနဋ္ဌေနာတိ ပဇဟနဋ္ဌေန. ပရိစ္စာဂဋ္ဌေနာတိ ပဟာနေပိ သတိ ပုန အနာဒိယနေန ပရိစ္စာဂဋ္ဌေန. ဝုဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ ဥဂ္ဂမနဋ္ဌေန. ဝိဝဋ္ဋနဋ္ဌေနာတိ ဥဂ္ဂမနေပိ သတိ အပုနရာဝဋ္ဋနေန နိဝတ္တနဋ္ဌေန. သန္တဋ္ဌေနာတိ နိဗ္ဗုတဋ္ဌေန. ပဏီတဋ္ဌေနာတိ နိဗ္ဗုတဋ္ဌေပိ သတိ ဥတ္တမဋ္ဌေန, အတပ္ပကဋ္ဌေန ဝါ. ဝိမုတ္တဋ္ဌေနာတိ ဗန္ဓနာပဂတဋ္ဌေန. အနာသဝဋ္ဌေနာတိ ဗန္ဓနမောက္ခေပိ သတိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနာသဝဝိရဟိတဋ္ဌေန. တရဏဋ္ဌေနာတိ အနောသီဒိတွာ ပိလဝနဋ္ဌေန, အတိက္ကမနဋ္ဌေန ဝါ. အနိမိတ္တဋ္ဌေနာတိ သင်္ခါရနိမိတ္တဝိရဟိတဋ္ဌေန. အပ္ပဏိဟိတဋ္ဌေနာတိ ပဏိဓိဝိရဟိတဋ္ဌေန. သုညတဋ္ဌေနာတိ အဘိနိဝေသဝိရဟိတဋ္ဌေန. ဧကရသဋ္ဌေနာတိ ဧကကိစ္စဋ္ဌေန. အနတိဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ အညမညံ အနတိက္ကမနဋ္ဌေန. ယုဂနဒ္ဓဋ္ဌေနာတိ ယုဂလကဋ္ဌေန.

5. යුගනද්ධ නිද්දේසයෙහි, පෙර සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි වදාළ යුගනද්ධ ක්‍රමය පළමු නිද්දේස දෙකේ ක්‍රමයෙන්ම පැහැදිලි වන නමුත්, මාර්ග ක්ෂණයෙහි යුගනද්ධ ක්‍රමය පැහැදිලි නොවන බැවින්, පූර්ව භාගයෙහි ඇති අනියත යුගනද්ධ භාවනාව නොකියා මාර්ග ක්ෂණයෙහි ඒකාන්තයෙන් ලැබෙන යුගනද්ධ භාවනාවම දක්වමින් "ආකාර දහසයකින්" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ආරම්මණට්ඨ ආදී වූ ආකාර දාහතක් අතුරින් අවසානයට දැක්වූ 'යුගනද්ධ' යන පදය මූල පදය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් එය හැර ඉතිරි පද දහසය අනුව 'සොළසහි' (දහසයකින්) යයි වදාරන ලදී. ආරම්මණට්ඨ යනු අරමුණු කරන අර්ථයෙනි. ඉතිරි පද ද මෙසේමය. ගෝචරට්ඨ යනු අරමුණු කරන ස්වභාවය තිබුණ ද, ඇසුරු කළ යුතු ස්ථානය යන අර්ථයෙනි. පහානට්ඨ යනු ප්‍රහාණය කරන අර්ථයෙනි. පරිච්චාගට්ඨ යනු ප්‍රහාණය කළ ද නැවත නොගැනීමේ අර්ථයෙනි. වුට්ඨානට්ඨ යනු (ක්ලේශයන්ගෙන්) නැගී සිටීමේ අර්ථයෙනි. විවට්ටනට්ඨ යනු නැගී සිටිය ද නැවත ආපසු නොඑන අර්ථයෙනි. සන්තට්ඨ යනු නිවුණු අර්ථයෙනි. පණීතට්ඨ යනු නිවුණු බව තිබුණ ද උතුම් වූ හෝ සෑහීමට පත් නොවන අර්ථයෙනි. විමුත්තට්ඨ යනු බැඳීම්වලින් නිදහස් වූ අර්ථයෙනි. අනාසවට්ඨ යනු බැඳීම්වලින් මිදුණ ද අරමුණු කොට පවත්නා ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොර අර්ථයෙනි. තරණට්ඨ යනු ගිලී නොසිට මතු වී පීනන හෝ එතෙර වන අර්ථයෙනි. අනිමිත්තට්ඨ යනු සංස්කාර නිමිතිවලින් තොර අර්ථයෙනි. අප්පණිහිතට්ඨ යනු තෘෂ්ණා ප්‍රණිධියෙන් තොර අර්ථයෙනි. සුඤ්ඤතට්ඨ යනු අභිනිවේශයන්ගෙන් තොර අර්ථයෙනි. ඒකරසට්ඨ යනු එකම කෘත්‍යයක් ඇති අර්ථයෙනි. අනතිවත්තනට්ඨ යනු එකිනෙකා අභිබවා නොයන අර්ථයෙනි. යුගනද්ධට්ඨ යනු යුගලයක් වශයෙන් පවතින අර්ථයෙනි.

ဥဒ္ဓစ္စံ ပဇဟတော, အဝိဇ္ဇံ ပဇဟတောတိ ယောဂိနော တဿ တဿ ပဋိပက္ခပ္ပဟာနဝသေန ဝုတ္တံ. နိရောဓော စေတ္ထ နိဗ္ဗာနမေဝ. အညမညံ နာတိဝတ္တန္တီတိ သမထော စေ ဝိပဿနံ အတိဝတ္တေယျ, လီနပက္ခိကတ္တာ သမထဿ စိတ္တံ ကောသဇ္ဇာယ သံဝတ္တေယျ. ဝိပဿနာ စေ သမထံ အတိဝတ္တေယျ, ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကတ္တာ ဝိပဿနာယ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စာယ သံဝတ္တေယျ. တသ္မာ သမထော စ ဝိပဿနံ အနတိဝတ္တမာနော ကောသဇ္ဇပါတံ န ကရောတိ, ဝိပဿနာ သမထံ အနတိဝတ္တမာနာ ဥဒ္ဓစ္စပါတံ န ကရောတိ. သမထော သမံ ပဝတ္တမာနော [Pg.190] ဝိပဿနံ ဥဒ္ဓစ္စပါတတော ရက္ခတိ, ဝိပဿနာ သမံ ပဝတ္တမာနာ သမထံ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခတိ. ဧဝမိမေ ဥဘော အညမညံ အနတိဝတ္တနကိစ္စေန ဧကကိစ္စာ, သမာ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနေန အညမညံ အနတိဝတ္တမာနာ အတ္ထသိဒ္ဓိကရာ ဟောန္တိ. တေသံ မဂ္ဂက္ခဏေ ယုဂနဒ္ဓတ္တံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာက္ခဏေ ယုဂနဒ္ဓတ္တာယေဝ ဟောတိ. ပဟာနပရိစ္စာဂဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနကရဏာနံ မဂ္ဂကိစ္စဝသေန ဝုတ္တတ္တာ သကလဿ မဂ္ဂကိစ္စဿ ဒဿနတ္ထံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတကိလေသာ စ ခန္ဓာ စ အဝိဇ္ဇာသဟဂတကိလေသာ စ ခန္ဓာ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. သေသာနံ န တထာ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိပက္ခဓမ္မမတ္တဒဿနဝသေန ဥဒ္ဓစ္စာဝိဇ္ဇာ ဧဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဝိဝဋ္ဋတောတိ နိဝတ္တန္တဿ.

'උද්ධච්චය ප්‍රහාණය කරන්නාට, අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කරන්නාට' යනු ඒ ඒ යෝගාවචරයාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. මෙහි නිරෝධය යනු නිර්වාණයම වේ. 'එකිනෙකා අභිබවා නොයති' යනු ඉදින් සමථය විපස්සනාව අභිබවා ගියහොත්, සමථයෙහි පවත්නා පසුබසින ස්වභාවය නිසා සිත අලස බවට (කෝසජ්ජයට) පත්වේ. ඉදින් විපස්සනාව සමථය අභිබවා ගියහොත්, විපස්සනාවෙහි පවත්නා විසිරෙන ස්වභාවය නිසා සිත නොසන්සුන් බවට (උද්ධච්චයට) පත්වේ. එබැවින් විපස්සනාව අභිබවා නොයන සමථය සිත අලස බවට පත්වීම වළක්වයි. සමථය අභිබවා නොයන විපස්සනාව සිත නොසන්සුන් බවට පත්වීම වළක්වයි. සමව පවත්නා සමථය විපස්සනාව නොසන්සුන් බවින් ආරක්ෂා කරයි. සමව පවත්නා විපස්සනාව සමථය අලස බවින් ආරක්ෂා කරයි. මෙසේ මේ දෙදෙනාම එකිනෙකා අභිබවා නොයෑමේ කෘත්‍යයෙන් සමාන කෘත්‍ය ඇත්තෝ වී, සමව පවතිමින් එකිනෙකා අභිබවා නොයමින් තමන්ගේ අර්ථය සාධනය කරති. ඔවුන්ගේ මාර්ග ක්ෂණයෙහි යුගනද්ධ බව සිදුවන්නේ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා ක්ෂණයෙහි යුගනද්ධ වූ බැවින්මය. ප්‍රහාණය, පරිත්‍යාගය, වුට්ඨානය සහ විවට්ටනය යන කෘත්‍යයන් මාර්ග කෘත්‍යයන් වශයෙන් වදාළ බැවින්, සකල මාර්ග කෘත්‍යයන් දැක්වීම පිණිස උද්ධච්චය සමඟ පවත්නා ක්ලේශයන් හා ස්කන්ධයන් ද, අවිද්‍යාව සමඟ පවත්නා ක්ලේශයන් හා ස්කන්ධයන් ද දක්වන ලදී. ඉතිරි කරුණු සම්බන්ධයෙන් එසේ වදාරා නැති බැවින් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් පමණක් දැක්වීමේ වශයෙන් උද්ධච්චය හා අවිද්‍යාව පමණක් දක්වන ලදී. විවට්ටතෝ යනු (සංසාරයෙන්) වැළකී සිටින්නාට යන්නයි.

သမာဓိ ကာမာသဝါ ဝိမုတ္တော ဟောတီတိ သမာဓိဿ ကာမစ္ဆန္ဒပဋိပက္ခတ္တာ ဝုတ္တံ. ရာဂဝိရာဂါတိ ရာဂဿ ဝိရာဂေါ သမတိက္ကမော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ရာဂဝိရာဂါ, ‘‘ရာဂဝိရာဂတော’’တိ နိဿက္ကဝစနံ ဝါ. တထာ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ. စေတောဝိမုတ္တီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော သမာဓိ. ပညာဝိမုတ္တီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ပညာ. တရတောတိ တရန္တဿ. သဗ္ဗပဏိဓီဟီတိ ရာဂဒေါသမောဟပဏိဓီဟိ, သဗ္ဗပတ္ထနာဟိ ဝါ. ဧဝံ စုဒ္ဒသ အာကာရေ ဝိဿဇ္ဇိတွာ ဧကရသဋ္ဌဉ္စ အနတိဝတ္တနဋ္ဌဉ္စ အဝိဘဇိတွာဝ ဣမေဟိ သောဠသဟိ အာကာရေဟီတိ အာဟ. ကသ္မာ? တေသံ စုဒ္ဒသန္နံ အာကာရာနံ ဧကေကဿ အဝသာနေ ‘‘ဧကရသာ ဟောန္တိ, ယုဂနဒ္ဓါ ဟောန္တိ, အညမညံ နာတိဝတ္တန္တီ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ တေ ဒွေပိ အာကာရာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ‘‘သောဠသဟီ’’တိ အာဟ. ယုဂနဒ္ဓဋ္ဌော ပန ဥဒ္ဒေသေပိ န ဘဏိတောယေဝါတိ.

'සමාධිය කාමාසවයන්ගෙන් මිදුණේ වේ' යැයි වදාරන ලද්දේ සමාධිය කාමච්ඡන්දයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවිනි. 'රාගවිරාගා' යනු රාගය දුරු කිරීම (ඉක්මවා යාම) මෙහි ඇති බැවින් හෝ රාගය දුරු කිරීමෙන් යන අර්ථයෙන් පංචමී විභක්තියෙන් හෝ යෙදේ. අවිද්‍යාව දුරු කිරීම (අවිජ්ජාවිරාගා) යන්න ද එසේමය. 'චේතෝවිමුත්ති' යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සමාධියයි. 'ප්‍රඥාවිමුත්ති' යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාවයි. 'තරතෝ' යනු එතර වන්නා හටය. 'සබ්බපණිධීහි' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් හෝ සියලු පැතුම්වලින් තොරවය. මෙසේ ආකාර දහහතරක් විසඳා 'ඒකරසට්ඨ' සහ 'අනතිවත්තනට්ඨ' යන පද වෙන් නොකරම 'මේ ආකාර දහසයෙනි' යැයි වදාළ සේක. ඒ කුමක් හෙයින්ද? ඒ දහහතරක් වූ ආකාරයන්ගෙන් එකින් එක අවසානයේ 'එක් රස ඇත්තාහු වෙති, යුගනද්ධ (එකට බැඳුණු) වෙති, එකිනෙකා ඉක්මවා නොයති' යැයි නිර්දේශ කළ බැවින් ඒ ආකාර දෙක ද නිර්දේශිත වූවාම වෙයි. එබැවින් 'දහසයකි' යැයි වදාළහ. යුගනද්ධ අර්ථය වනාහි උද්දේශයෙහි පවා නොකියන ලද්දක්ම බව දත යුතුය.

၂. ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝါရနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

2. ධර්ම උද්ධච්ච වාර නිර්දේශ වර්ණනාවයි.

၆. ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝါရေ အနိစ္စတော မနသိကရောတော ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဌိတဿ တီဟိ အနုပဿနာဟိ ပုနပ္ပုနံ သင်္ခါရေ ဝိပဿန္တဿ ဝိပဿန္တဿ ဝိပဿနာဉာဏေသု ပရိပါကဂတေသု တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသပ္ပဟာနေန ပရိသုဒ္ဓစိတ္တဿ အနိစ္စတော ဝါ ဒုက္ခတော ဝါ အနတ္တတော ဝါ မနသိကာရက္ခဏေ ဝိပဿနာဉာဏာနုဘာဝေန ပကတိယာဝ ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပဌမံ တာဝ အနိစ္စတော မနသိကရောတော ဩဘာသော ကထိတော. အကုသလော ဝိပဿကော တသ္မိံ ဩဘာသေ ဥပ္ပန္နေ ‘‘န စ ဝတ မေ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပေါ ဩဘာသော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗော, အဒ္ဓါ မဂ္ဂံ ပတ္တောမှိ, ဖလံ ပတ္တောမှီ’’တိ [Pg.191] အမဂ္ဂံယေဝ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ, အဖလမေဝ ‘‘ဖလ’’န္တိ ဂဏှာတိ. တဿ အမဂ္ဂံ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ, အဖလံ ‘‘ဖလ’’န္တိ ဂဏှတော ဝိပဿနာဝီထိ ဥက္ကန္တာ ဟောတိ. သော အတ္တနော ဝိပဿနာဝီထိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိက္ခေပမာပန္နော ဝါ ဩဘာသမေဝ တဏှာဒိဋ္ဌိမညနာဟိ မညမာနော ဝါ နိသီဒတိ. သော ခေါ ပနာယံ ဩဘာသော ကဿစိ ဘိက္ခုနော ပလ္လင်္ကဋ္ဌာနမတ္တမေဝ ဩဘာသေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကဿစိ အန္တောဂဗ္ဘံ, ကဿစိ ဗဟိဂဗ္ဘမ္ပိ, ကဿစိ သကလဝိဟာရံ, ဂါဝုတံ အဍ္ဎယောဇနံ ယောဇနံ ဒွိယောဇနံ…ပေ… ကဿစိ ပထဝိတလတော ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ ဧကာလောကံ ကုရုမာနော. ဘဂဝတော ပန ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩဘာသေန္တော ဥဒပါဒိ. အယဉှိ ဩဘာသော စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေပိ အန္ဓကာရေ တံ တံ ဌာနံ ဩဘာသေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

6. ධර්මෝද්ධච්ච වාරයෙහි අනිත්‍ය වශයෙන් මනසිකාර කරන්නාට ආලෝකය උපදී යන්නෙහි අර්ථය නම්, උදයව්‍යයානුපස්සනා ඥානයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට අනුපස්සනා තුනෙන් නැවත නැවතත් සංස්කාරයන් විදර්ශනා කරන කල්හි විදර්ශනා ඥානයන් මෝරා ගිය විට, තදංග ප්‍රහාණයෙන් කෙලෙස් දුරු වීමෙන් පිරිසිදු වූ සිත් ඇති තැනැත්තාට අනිත්‍ය වශයෙන් හෝ දුක්ඛ වශයෙන් හෝ අනාත්ම වශයෙන් හෝ මනසිකාර කරන මොහොතෙහි විදර්ශනා ඥානයේ අනුභාවයෙන් ප්‍රකෘතියෙන්ම ආලෝකය උපදියි. මෙසේ මුලින්ම අනිත්‍ය වශයෙන් මනසිකාර කරන්නාට උපදින ආලෝකය ගැන කියන ලදී. අඥාන විදර්ශකයාට එවැනි ආලෝකයක් උපන් විට, 'සත්තවන්තයෙන්ම මීට පෙර මට මෙබඳු ආලෝකයක් උපන් විරූ නැත. මම ඒකාන්තයෙන්ම මාර්ගයට පැමිණියෙමි, ඵලයට පැමිණියෙමි' යි මාර්ගය නොවන දෙයම 'මාර්ගය' ලෙස ද, ඵලය නොවන දෙයම 'ඵලය' ලෙස ද ගනියි. මාර්ගය නොවන දෙය මාර්ගය ලෙසත්, ඵලය නොවන දෙය ඵලය ලෙසත් ගන්නා වූ ඔහුගේ විදර්ශනා වීථිය මඟ වැරදුනක් වෙයි. ඔහු ස්වකීය විදර්ශනා වීථිය අත්හැර වික්ෂේපයට පත්ව හෝ ඒ ආලෝකය කෙරෙහිම තණ්හා, දිට්ඨි, මාන යන මඤ්ඤනාවන්ගෙන් එය මාර්ගඵල යැයි සිතමින් හෝ වාසය කරයි. ඒ ආලෝකය ඇතැම් භික්ෂුවකට පලඟක් පමණ තැනක් ආලෝකවත් කරමින් උපදියි, ඇතැමෙකුට ගර්භයක් ඇතුළත ද, ඇතැමෙකුට ගර්භයෙන් පිටත ද, ඇතැමෙකුට මුළු විහාරයම ද, ගාවුතයක්, අඩ යොදුනක්, යොදුනක්, යොදුන් දෙකක්... ඇතැමෙකුට පොළොව මට්ටමේ සිට අකනිට්ඨ බඹලොව දක්වා එකම ආලෝකයක් කරමින් උපදියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නම් දසදහසක් ලෝකධාතුව ආලෝකවත් කරමින් ආලෝකය උපන්නේය. මේ ආලෝකය සිවුරඟ අඳුර පවතින විට පවා ඒ ඒ ස්ථානයන් ආලෝකවත් කරමින් උපදියි.

ဩဘာသော ဓမ္မောတိ ဩဘာသံ အာဝဇ္ဇတီတိ အယံ ဩဘာသော မဂ္ဂဓမ္မော ဖလဓမ္မောတိ ဝါ တံ တံ ဩဘာသံ မနသိ ကရောတိ. တတော ဝိက္ခေပေါ ဥဒ္ဓစ္စန္တိ တတော ဩဘာသတော ဓမ္မောတိ အာဝဇ္ဇနကရဏတော ဝါ ယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝိက္ခေပေါ, သော ဥဒ္ဓစ္စံ နာမာတိ အတ္ထော. တေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဝိဂ္ဂဟိတမာနသောတိ တေန ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဝိရောဓိတစိတ္တော, တေန ဝါ ဥဒ္ဓစ္စေန ကာရဏဘူတေန တမ္မူလကကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ဝိရောဓိတစိတ္တော ဝိပဿကော ဝိပဿနာဝီထိံ ဩက္ကမိတွာ ဝိက္ခေပံ ဝါ တမ္မူလကကိလေသေသု ဝါ ဌိတတ္တာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဥပဋ္ဌာနာနိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ‘‘တေန ဝုစ္စတိ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတမာနသော’’တိ ဧဝံ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ဟောတိ သော သမယောတိ ဧဝံ အဿာဒဝသေန ဥပက္ကိလိဋ္ဌစိတ္တဿာပိ ယောဂိနော သစေ ဥပပရိက္ခာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော ဧဝံ ပဇာနာတိ – ‘‘ဝိပဿနာ နာမ သင်္ခါရာရမ္မဏာ, မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနိ, ဣမာနိ စ စိတ္တာနိ သင်္ခါရာရမ္မဏာနိ, တသ္မာ နာယမောဘာသော မဂ္ဂေါ, ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယေဝ နိဗ္ဗာနဿ လောကိကော မဂ္ဂေါ’’တိ မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝဝတ္ထပေတွာ တံ ဝိက္ခေပံ ပရိဝဇ္ဇယိတွာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဌတွာ သာဓုကံ သင်္ခါရေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿတိ. ဧဝံ ဥပပရိက္ခန္တဿ သော သမယော ဟောတိ. ဧဝံ အပဿန္တော ပန ‘‘မဂ္ဂဖလပ္ပတ္တောမှီ’’တိ အဓိမာနိကော ဟောတိ.

'ආලෝකය ධර්මයකි' යන්නෙන් ආලෝකය මෙනෙහි කරයි යනු, 'මේ ආලෝකය මාර්ග ධර්මයකි, ඵල ධර්මයකි' යනුවෙන් ඒ ඒ ආලෝකය මනසිකාර කරයි. 'එයින් වන වික්ෂේපය උද්ධච්චයයි' යන්නෙන්, ඒ ආලෝකය නිසා හෝ එය ධර්මය යැයි මෙනෙහි කිරීම නිසා හෝ යම් වික්ෂේපයක් උපදී ද, එය උද්ධච්චය නම් වන බව අර්ථයයි. 'ඒ උද්ධච්චයෙන් කම්පිත වූ සිත් ඇති තැනැත්තා' යනු එසේ උපදින්නා වූ ඒ උද්ධච්චය නිසා විරුද්ධ වූ (විකෘති වූ) සිත් ඇති තැනැත්තා ය, එසේත් නැතහොත් හේතුභූත වූ ඒ උද්ධච්චය නිසා හටගන්නා වූ කෙලෙසුන් නිසා විරුද්ධ වූ සිත් ඇති විදර්ශකයා විදර්ශනා වීථියෙන් බැහැරව වික්ෂේපයට පත්වීමෙන් හෝ ඒ කෙලෙස් කෙරෙහි පිහිටීම නිසා හෝ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් උපදින සංස්කාරයන් තත්ත්වාකාරයෙන් නිවැරදිව දැන නොගනියි. එබැවින් 'ධර්මෝද්ධච්චවිග්ගහිතමානස' යැයි කියනු ලැබේ. 'ඒ අවස්ථාව වෙයි' යනු මෙසේ ආස්වාද වශයෙන් කෙලෙස් සහිත සිත් ඇති වූ යෝගාවචරයාට පවා ඉදින් විමර්ශන බුද්ධිය උපදී නම්, ඔහු මෙසේ දැනගනියි - 'විදර්ශනාව නම් සංස්කාර අරමුණු කොට ඇත්තකි, මාර්ගඵලයන් නිවන අරමුණු කොට ඇත්තේය, මේ සිත් සංස්කාර අරමුණු කොට ඇත්තේය, එබැවින් මේ ආලෝකය මාර්ගය නොවේ, උදයව්‍යයානුපස්සනාවම නිවන කරා යන ලෞකික මාර්ගයයි' මෙසේ මාර්ගය හා අමාර්ගය වෙන් කොට හඳුනාගෙන, ඒ වික්ෂේපය දුරු කොට, උදයව්‍යයානුපස්සනාවෙහි පිහිටා සංස්කාරයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් මනාව විදර්ශනා කරයි. මෙසේ විමර්ශනය කරන්නාට ඒ විදර්ශනා වීථියට පිළිපන් අවස්ථාව වෙයි. මෙසේ නොදක්නා තැනැත්තා 'මම මාර්ගඵලයට පැමිණියෙමි' යි අධිමානයට පත් වෙයි.

ယံ တံ စိတ္တန္တိ ယံ တံ ဝိပဿနာစိတ္တံ. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ အနိစ္စာနုပဿနာယ အာရမ္မဏေ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေယေဝ. ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿေဝ ယောဂါဝစရဿ ရူပါရူပဓမ္မေ တုလယန္တဿ တီရယန္တဿ ဝိဿဋ္ဌဣန္ဒဝဇိရမိဝ အဝိဟတဝေဂံ [Pg.192] တိခိဏံ သူရမတိဝိသဒံ ဝိပဿနာဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿေဝ တသ္မိံ သမယေ ခုဒ္ဒိကာ ပီတိ, ခဏိကာ ပီတိ, ဩက္ကန္တိကာ ပီတိ, ဥဗ္ဗေဂါ ပီတိ, ဖရဏာ ပီတီတိ အယံ ပဉ္စဝိဓာ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာ ပီတိ သကလသရီရံ ပူရယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿေဝ တသ္မိံ သမယေ ကာယစိတ္တာနံ နေဝ ဒရထော, န ဂါရဝတာ, န ကက္ခဠတာ, န အကမ္မညတာ, န ဂေလညတာ, န ဝင်္ကတာ ဟောတိ. အထ ခေါ ပနဿ ကာယစိတ္တာနိ ပဿဒ္ဓါနိ လဟူနိ မုဒူနိ ကမ္မညာနိ ပဂုဏာနိ သုဝိသဒါနိ ဥဇုကာနိယေဝ ဟောန္တိ. သော ဣမေဟိ ပဿဒ္ဓါဒီဟိ အနုဂ္ဂဟိတကာယစိတ္တော တသ္မိံ သမယေ အမာနုသိံ နာမ ရတိံ အနုဘဝတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

'යම් ඒ සිතක්' යනු යම් ඒ විදර්ශනා සිතයි. 'අධ්‍යාත්මයෙහිම' යනු අනිත්‍යානුපස්සනාවෙහි අරමුණෙහිම ය. 'ඥානය උපදී' යනු ඒ යෝගාවචරයාටම රූප අරූප ධර්මයන් තුලනය කරමින් තීරණය කරන කල්හි ශක්‍රයාගේ වජ්‍රායුධය මෙන් නොසිඳෙන වේගයක් ඇති, තියුණු වූ, නිර්භීත වූ, ඉතා පිරිසිදු වූ විදර්ශනා ඥානය උපදියි. 'ප්‍රීතිය උපදී' යනු ඔහුටම ඒ අවස්ථාවෙහි ක්ෂුද්‍රිකා ප්‍රීතිය, ක්ෂණිකා ප්‍රීතිය, ඔක්කන්තිකා ප්‍රීතිය, උබ්බේගා ප්‍රීතිය, ඵරණා ප්‍රීතිය යන පස් වැදෑරුම් විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය මුළු ශරීරයම පුරවමින් උපදියි. 'ප්‍රශ්‍රබ්ධිය උපදී' යනු ඔහුටම ඒ අවස්ථාවෙහි කය හා සිතෙහි පීඩාවක්, බර බවක්, රළු බවක්, අකර්මණ්‍ය බවක්, ගිලන් බවක් හෝ වංක බවක් ඇති නොවේ. ඒ වෙනුවට ඔහුගේ කය හා සිත සන්සුන් වූ, සැහැල්ලු වූ, මෘදු වූ, කර්මණ්‍ය වූ, පුහුණු වූ, ඉතා පිරිසිදු වූ සහ ඍජු වූ ඒවාම වෙයි. ඔහු මේ පස්සද්ධි ආදියෙන් අනුග්‍රහ ලත් කය හා සිත ඇත්තේව, ඒ අවස්ථාවෙහි අමානුෂික වූ (ලෞකික මිනිස් සැප ඉක්මවා ගිය) රතියක් විඳියි. ඒ අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘သုညာဂါရံ ပဝိဋ္ဌဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော;

အမာနုသီ ရတီ ဟောတိ, သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿတော.

ශුන්‍යාගාරයකට (විවේකී ස්ථානයකට) පිවිසි, ශාන්ත සිත් ඇති, මනා කොට ධර්මය විදර්ශනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට අමානුෂික වූ (විදර්ශනා ප්‍රීතිය හා බැඳුණු) රතියක් ඇති වේ.

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၃-၄) –

යම් යම් අයුරකින් ස්කන්ධයන්ගේ උදය හා ව්‍යය (හටගැනීම හා බිඳීම) මෙනෙහි කරයි ද, ඔහුට ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලැබේ. එය පිරිසිඳ දැනගන්නා වූ නුවණැත්තන්ට අමෘත නිවනට මඟකි.

ဧဝမဿ ဣမံ အမာနုသိံ ရတိံ သာဓယမာနာ လဟုတာဒီဟိ သဟိတာ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာ ကာယစိတ္တပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿေဝ တသ္မိံ သမယေ သကလသရီရံ အဘိသန္ဒယမာနံ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တံ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အဓိမောက္ခော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿေဝ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တစေတသိကာနံ အတိသယပသာဒဘူတာ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာ သဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပဂ္ဂဟော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿေဝ တသ္မိံ သမယေ အသိထိလမနစ္စာရဒ္ဓံ သုပဂ္ဂဟိတံ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တံ ဝီရိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥပဋ္ဌာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿေဝ တသ္မိံ သမယေ သူပဋ္ဌိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ နိခါတာ အစလာ ပဗ္ဗတရာဇသဒိသာ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ယံ ယံ ဌာနံ အာဝဇ္ဇတိ သမန္နာဟရတိ မနသိ ကရောတိ ပစ္စဝေက္ခတိ, တံ တံ ဌာနမဿ ဩက္ကန္တိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ပရလောကော ဝိယ သတိယာ ဥပဋ္ဌာတိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၄).

මෙලෙස එම යෝගාවචරයා හට මනුෂ්‍යයන්ගේ කාම ගුණයන් ඉක්මවා ගිය මෙම විපස්සනා සහගත ප්‍රීති සැපය (පීති සුඛය) ලබා දෙමින්, ලහුතා (සැහැල්ලු බව) ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ විපස්සනා සම්පයුත්ත කාය-චිත්ත පස්සද්ධිය උපදියි. 'සුඛය උපදියි' යනු එම යෝගාවචරයාටම ඒ අවස්ථාවෙහි මුළු ශරීරයම තෙත් කරවන්නාක් මෙන් පැතිරී යන විපස්සනා සම්පයුත්ත සුඛය උපදියි. 'අධිමොක්ඛය (අධිෂ්ඨාන ශීලී පැහැදීම) උපදියි' යනු එම යෝගාවචරයාටම ඒ මොහොතේ චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ අතිශය පැහැදීමක් බඳු වූ විපස්සනා සම්පයුත්ත ශ්‍රද්ධාව උපදියි. 'පග්ගහය (වීර්යය) උපදියි' යනු එම යෝගාවචරයාටම ඒ මොහොතේ අතිශය ලිහිල් නොවූ ද, අතිශය තද නොවූ ද, මනාව දැඩිව ගනු ලැබූ විපස්සනා සම්පයුත්ත වීර්යය උපදියි. 'උපට්ඨානය (සිහිය) උපදියි' යනු එම යෝගාවචරයාටම ඒ මොහොතේ මනාව පිහිටි, පොළොවේ කණුවක් මෙන් ස්ථාවර වූ, සසල නොවන, පර්වත රාජයෙකු වැනි වූ විපස්සනා සහගත සිහිය උපදියි. ඔහු යම් යම් කරුණක් මෙනෙහි කරයි ද, ආවර්ජනය කරයි ද, මනසිකාර කරයි ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි ද, ඒ ඒ කරුණ දිව්‍ය චක්ඛු අභිඥා ලාභියෙකුට පරලොව පෙනෙන්නාක් මෙන් ඔහුගේ සිහියට ඉතා පැහැදිලිව වැටහෙයි.

ဥပေက္ခာတိ ဝိပဿနုပေက္ခာ စေဝ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာ စ. တသ္မိဉှိ သမယေ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု မဇ္ဈတ္တဘူတာ ဝိပဿနုပေက္ခာပိ ဗလဝတီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, မနောဒွါရေ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာပိ. သာ ဟိဿ တံ တံ ဌာနံ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဝိဿဋ္ဌဣန္ဒဝဇိရမိဝ ပတ္တပုဋေ ပက္ခန္ဒတတ္တနာရာစော ဝိယ စ သူရာ တိခိဏာ ဟုတွာ ဝဟတိ[Pg.193]. ဧဝဉှိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၄) ဝုတ္တံ. ဝိပဿနုပေက္ခာတိ စေတ္ထ ‘‘ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ’’တိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဝိပဿနာဉာဏေ ဟိ ဂယှမာနေ ‘‘ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝိပဿနာဉာဏဿ အာဂတတ္တာ ပုနရုတ္တိဒေါသော ဟောတိ. တတိယဇ္ဈာနဝဏ္ဏနာယဉ္စ ‘‘သင်္ခါရုပေက္ခာဝိပဿနုပေက္ခာနမ္ပိ အတ္ထတော ဧကီဘာဝေါ. ပညာ ဧဝ ဟိ သာ, ကိစ္စဝသေန ဒွိဓာ ဘိန္နာ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာယ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ဝုစ္စမာနာယ ပုနရုတ္တိဒေါသော စ န ဟောတိ, တတိယဇ္ဈာနဝဏ္ဏနာယ စ သမေတိ. ယသ္မာ စ ပဉ္စသု ဣန္ဒြိယေသု ‘‘ဉာဏံ အဓိမောက္ခော ပဂ္ဂဟော ဥပဋ္ဌာန’’န္တိ ပညိန္ဒြိယသဒ္ဓိန္ဒြိယဝီရိယိန္ဒြိယသတိန္ဒြိယာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ, သမာဓိန္ဒြိယံ ပန အနိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဟောတိ, ယုဂနဒ္ဓဝသေနာပိ စ သမာဓိန္ဒြိယံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ သမပ္ပဝတ္တော သမာဓိ ပုန သမာဓာနေ ဗျာပါရပ္ပဟာနကရဏေန ‘‘ဥပေက္ခာ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'උපේක්ෂාව' යනු විපස්සනූපේක්ෂාව සහ ආවජ්ජනූපේක්ෂාවයි. මන්දයත් ඒ අවස්ථාවෙහි සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය වූ විපස්සනූපේක්ෂාව ද බලවත් ව උපදියි, මනෝද්වාරයෙහි ආවජ්ජනූපේක්ෂාව ද (බලවත් ව උපදියි). ඒ ආවජ්ජනූපේක්ෂාව, ඒ ඒ අරමුණු ආවර්ජනය කරන්නා වූ ඔහුට සක් දෙවිඳු විසින් මුදා හරින ලද වජ්‍රායුධයක් මෙන් ද, කොළ පුවක් ගොටුවකට ඇතුළු වන රත් වූ යකඩ හුලක් මෙන් ද අභීතව හා තියුණුව පැතිරෙයි. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි ද මෙසේ පවසා ඇත. මෙහි 'විපස්සනූපේක්ෂාව' යනු 'විපස්සනා සම්පයුත්ත තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව' බව ආචාර්යවරු පවසති. විපස්සනා ඥානය ගැන කියවෙන විට 'ඥානය උපදියි' යනුවෙන් විපස්සනා ඥානය ගැන දැනටමත් සඳහන් වී ඇති බැවින්, නැවත එය සඳහන් කිරීමෙන් පුනරුක්ති දෝෂය ඇති වේ. තවද තෘතීය ධ්‍යාන වර්ණනාවෙහි 'සංඛාරුපේක්ෂාව හා විපස්සනූපේක්ෂාව අර්ථ වශයෙන් එකකි. එය කෘත්‍ය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදුණු ප්‍රඥාවම වේ' යැයි පවසා ඇත. එබැවින් විපස්සනා සම්පයුත්ත තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව ලෙස හැඳින්වූ විට පුනරුක්ති දෝෂය ඇති නොවන අතර, එය තෘතීය ධ්‍යාන වර්ණනාව සමඟ ද සැසඳෙයි. තවද, පංච ඉන්ද්‍රියයන් අතුරින් 'ඥානය, අධිමොක්ඛය, පග්ගහය, උපට්ඨානය' යනුවෙන් ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය, වීරියේන්ද්‍රිය හා සතේන්ද්‍රිය දක්වා ඇති අතර, සමාධින්ද්‍රිය කෙලින්ම දක්වා නැත. එසේ වුව ද, යුගනද්ධ (සමථ හා විපස්සනා එක්ව පැවතීම) වශයෙන් සමාධින්ද්‍රිය ද මෙහි දැක්විය යුතුය. එබැවින් මනාව පවත්නා වූ සමාධිය, නැවත සමාධියක් ඇති කිරීමට වෑයම් කිරීම අත්හැරීම නිසා 'උපේක්ෂාව' ලෙස හඳුන්වා ඇති බව දත යුතුය.

နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ဩဘာသာဒိပဋိမဏ္ဍိတာယ ဝိပဿနာယ အာလယံ ကုရုမာနာ သုခုမာ သန္တာကာရာ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယာ ကိလေသောတိ ပရိဂ္ဂဟေတုမ္ပိ န သက္ကာ ဟောတိ. ယထာ စ ဩဘာသေ, ဧဝံ ဧတေသုပိ အညတရသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ ယောဂါဝစရော ‘‘န စ ဝတ မေ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပံ ဉာဏံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗံ, ဧဝရူပါ ပီတိ ပဿဒ္ဓိ သုခံ အဓိမောက္ခော ပဂ္ဂဟော ဥပဋ္ဌာနံ ဥပေက္ခာ နိကန္တိ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာ, အဒ္ဓါ မဂ္ဂံ ပတ္တောမှိ, ဖလံ ပတ္တောမှီ’’တိ အမဂ္ဂမေဝ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ, အဖလမေဝ ‘‘ဖလ’’န္တိ ဂဏှာတိ. တဿ အမဂ္ဂံ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ, အဖလဉ္စ ‘‘ဖလ’’န္တိ ဂဏှတော ဝိပဿနာဝီထိ ဥက္ကန္တာ ဟောတိ. သော အတ္တနော မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နိကန္တိမေဝ အဿာဒေန္တော နိသီဒတိ. ဧတ္ထ စ ဩဘာသာဒယော ဥပက္ကိလေသဝတ္ထုတာယ ဥပက္ကိလေသာတိ ဝုတ္တာ, န အကုသလတ္တာ. နိကန္တိ ပန ဥပက္ကိလေသော စေဝ ဥပက္ကိလေသဝတ္ထု စ. ဝတ္ထုဝသေနေဝ စေတေ ဒသ, ဂါဟဝသေန ပန သမတိံသ ဟောန္တိ. ကထံ? ‘‘မမ ဩဘာသော ဥပ္ပန္နော’’တိ ဂဏှတော ဟိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော ဟောတိ, ‘‘မနာပေါ ဝတ ဩဘာသော ဥပ္ပန္နော’’တိ ဂဏှတော မာနဂ္ဂါဟော, ဩဘာသံ အဿာဒယတော တဏှာဂ္ဂါဟော. ဣတိ ဩဘာသေ ဒိဋ္ဌိမာနတဏှာဝသေန တယော ဂါဟာ. တထာ သေသေသုပီတိ ဧဝံ ဂါဟဝသေန သမတိံသ ဥပက္ကိလေသာ ဟောန္တိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောတော, အနတ္တတော မနသိကရောတောတိ ဝါရေသုပိ [Pg.194] ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကေကအနုပဿနာဝသေန ဟေတ္ထ ဧကေကဿ ဝိပဿနုပက္ကိလေသုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ဧကဿေဝ.

'නිකන්තිය උපදියි' යනු මෙලෙස ආලෝකය (ඕභාස) ආදියෙන් විචිත්‍ර වූ විපස්සනාව කෙරෙහි ඇල්මක් ඇති කරවන, සියුම් වූ ශාන්ත ස්වභාවයක් ඇති නිකන්තිය (තණ්හාව) උපදියි. එය කෙලෙසයක් ලෙස හඳුනා ගැනීමට පවා අපහසු ය. ආලෝකය කෙරෙහි යම් සේ ද, එසේම අනෙක් නවය (ඥාන, පීති ආදිය) අතුරින් යමක් උපන් විට යෝගාවචරයා 'මෙයට පෙර මට මෙබඳු ඥානයක් ඇති වී නැත, මෙබඳු පීතියක්, පස්සද්ධියක්, සුඛයක්, අධිමොක්ඛයක්, පග්ගහයක්, උපට්ඨානයක්, උපේක්ෂාවක් හෝ නිකන්තියක් ඇති වී නැත. මම ඒකාන්තයෙන්ම මාර්ගයට පැමිණියෙමි, ඵලයට පැමිණියෙමි' යි පවසා මාර්ගය නොවන දෙයම 'මාර්ගය' ලෙස ද, ඵලය නොවන දෙයම 'ඵලය' ලෙස ද ගනියි. මාර්ගය නොවන දෙය මාර්ගය ලෙසත්, ඵලය නොවන දෙය ඵලය ලෙසත් ගන්නා ඔහුගේ විපස්සනා වීථිය මග වැරදී ගිය එකක් වෙයි. ඔහු තම මූලික කමටහන අත්හැර නිකන්තිය (එම සියුම් ආශ්වාදය) භුක්ති විඳිමින් කල් ගත කරයි. මෙහි ඕභාස (ආලෝකය) ආදිය විපස්සනා උපක්කිලේශයන් ලෙස හඳුන්වන්නේ ඒවා කෙලෙස් ඇති වීමට අරමුණු (වස්තු) වන බැවිනි; ඒවා අකුසල් ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් නොවේ. නිකන්තිය නම් උපක්කිලේශයක් මෙන්ම උපක්කිලේශයන්ට අරමුණක් ද වෙයි. වස්තු වශයෙන් මෙම උපක්කිලේශයන් දස දෙනෙකු වුවද, ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය අනුව තිහක් වෙයි. ඒ කෙසේද? 'මට ආලෝකය උපන්නේය' යි ගැනීමෙන් දිට්ඨි ග්‍රහණය ද, 'මාගේ ආලෝකය ඉතා මනහරය' යි ගැනීමෙන් මාන ග්‍රහණය ද, ආලෝකය භුක්ති විඳීමෙන් තණ්හා ග්‍රහණය ද වෙයි. මෙසේ ඕභාසයෙහි දිට්ඨි, මාන, තණ්හා වශයෙන් ග්‍රහණයන් තුනකි. සෙසු නවයෙහි ද එසේමය. මේ ආකාරයට ග්‍රහණයන්ගේ වශයෙන් උපක්කිලේශ තිහක් වෙයි. දුක් වශයෙන් මෙනෙහි කරන විට ද, අනාත්ම වශයෙන් මෙනෙහි කරන විට ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. මෙහි එක් එක් අනුපස්සනාවන්ගේ වශයෙන් එක් එක් උපක්කිලේශයන්ගේ ඉපදීම දත යුතු අතර, එය එක් අනුපස්සනාවකට පමණක් සීමා නොවේ.

တီသု အနုပဿနာသု. ဧဝံ အဘေဒတော ဝိပဿနာဝသေန ဥပက္ကိလေသေ ဒဿေတွာ ပုန ဘေဒဝသေန ဒဿေန္တော ရူပံ အနိစ္စတော မနသိကရောတောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇရာမရဏံ အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနန္တိ ဇရာမရဏဿ အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနံ.

අනුපස්සනාවන් තුනෙහි දී ය. මෙසේ පොදුවේ විපස්සනා වශයෙන් උපක්කිලේශයන් දක්වා, නැවත විවිධ වූ ප්‍රභේද වශයෙන් දක්වමින් 'රූපය අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි' යනාදිය පැවසීය. එහි 'ජරාමරණං අනිච්චතො උපට්ඨානං' යනු ජරා මරණ අනිත්‍ය වශයෙන් වැටහීමයි.

၇. ယသ္မာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနံ သမတိံသာယ ဥပက္ကိလေသာနံ ဝသေန အကုသလော အဗျတ္တော ယောဂါဝစရော ဩဘာသာဒီသု ဝိကမ္ပတိ, ဩဘာသာဒီသု ဧကေကံ ‘‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ သမနုပဿတိ, တသ္မာ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ဩဘာသေ စေဝ ဉာဏေ စာတိအာဒိဂါထာဒွယမာဟ. တတ္ထ ဝိကမ္ပတီတိ ဩဘာသာဒိကေ အာရမ္မဏေ နာနာကိလေသဝသေန ဝိဝိဓာ ကမ္ပတိ ဝေဓတိ. ယေဟိ စိတ္တံ ပဝေဓတီတိ ယေဟိ ပဿဒ္ဓိသုခေဟိ စိတ္တံ နာနာကိလေသဝသေန နာနပ္ပကာရေန ဝေဓတိ ကမ္ပတိ. တသ္မာ ပဿဒ္ဓိယာ သုခေ စေဝ ယောဂါဝစရော ဝိကမ္ပတီတိ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥပေက္ခာဝဇ္ဇနာယ စေဝါတိ ဥပေက္ခာသင်္ခါတာယ အာဝဇ္ဇနာယ စေဝ ဝိကမ္ပတိ, အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာယ စေဝ ဝိကမ္ပတီတိ အတ္ထော. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၆) ပန ‘‘ဥပေက္ခာဝဇ္ဇနာယဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပေက္ခာယ စာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဥပေက္ခာယ စ ဝိကမ္ပတိ, နိကန္တိယာ စ ဝိကမ္ပတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဒွိန္နံ ဥပေက္ခာနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဥပေက္ခာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ စ ဥဘယထာ အတ္ထော ဝုတ္တော. အနိစ္စာနုပဿနာဒီသု စ ဧကေကိဿာယေဝ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာယ သဗ္ဘာဝတော ဧကေကာယေဝ အနုပဿနာ အနိစ္စံ အနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဒုက္ခံ, အနတ္တာ အနတ္တာတိ ပုနပ္ပုနံ ဘာဝီယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ကုသလော ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တော ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နော ယောဂါဝစရော ဩဘာသာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ‘‘အယံ ခေါ မေ ဩဘာသော ဥပ္ပန္နော, သော ခေါ ပနာယံ အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော ခယဓမ္မော ဝယဓမ္မော ဝိရာဂဓမ္မော နိရောဓဓမ္မော’’တိ ဣတိ ဝါ နံ ပညာယ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ ဥပပရိက္ခတိ. အထ ဝါ ပနဿ ဧဝံ ဟောတိ – သစေ ဩဘာသော အတ္တာ ဘဝေယျ, ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋေယျ. အနတ္တာဝ ပနာယံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟိတော. တသ္မာယံ အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန အနတ္တာတိ ပဿန္တော ဒိဋ္ဌိံ ဥဂ္ဃာဋေတိ. သစေ ဩဘာသော နိစ္စော [Pg.195] ဘဝေယျ, ‘‘နိစ္စော’’တိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋေယျ. အနိစ္စောဝ ပနာယံ ‘‘နိစ္စော’’တိ ဂဟိတော. တသ္မာယံ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စောတိ ပဿန္တော မာနံ သမုဂ္ဃာဋေတိ. သစေ ဩဘာသော သုခေါ ဘဝေယျ, ‘‘သုခေါ’’တိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋေယျ. ဒုက္ခောဝ ပနာယံ ‘‘သုခေါ’’တိ ဂဟိတော. တသ္မာယံ ဥပ္ပာဒဝယပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခောတိ ပဿန္တော နိကန္တိံ ပရိယာဒိယတိ. ယထာ စ ဩဘာသေ, ဧဝံ သေသေသုပိ.

7. යම් හෙයකින් පූර්වයෙහි පවසන ලද තිස් වැදෑරුම් උපක්කෙලේශයන්ගේ වශයෙන් අදක්ෂ වූ, ප්‍රඥාව මඳ වූ යෝගාවචර තෙමේ ඕභාසාදියෙහි සැලෙන්නේද, ඕභාසාදියෙන් එකක් පාසාම "මෙය මාගේය, මම මෙය වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි" යනුවෙන් දකියිද; එබැවින් ඒ අර්ථය දක්වනු පිණිස "ඕභාසේ චේව ඤාණේ ච" යනාදී ගාථා යුගළය වදාරන ලදී. එහි "විකම්පති" යනු ඕභාසාදී වූ ආරම්මණයන්හි නානාප්‍රකාර ක්ලේශයන්ගේ වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් සැලෙයි, කම්පා වෙයි යන්නයි. "යේහි චිත්තං පවේධති" යනු යම් පස්සද්ධි සහ සුඛයන් නිසා සිත නානාප්‍රකාර ක්ලේශයන්ගේ වශයෙන් විවිධ අයුරින් සැලෙයිද, කම්පා වෙයිද යන්නයි. එබැවින් පස්සද්ධියෙහි සහ සුඛයෙහිද යෝගාවචරයා සැලෙයි යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය. "උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චේව" යනු උපේක්ෂා සංඛ්‍යාත ආවජ්ජනයෙහිද සැලෙයි, එනම් ආවජ්ජන උපේක්ෂාවෙහිද සැලෙයි යන අර්ථයයි. විශුද්ධිමාර්ගයෙහි වනාහි "උපෙක්ඛාවජ්ජනායඤ්ච" යනුවෙන් සඳහන් වේ. "උපෙක්ඛාය ච" යනු යට පවසන ලද ප්‍රකාර වූ උපේක්ෂාවෙහි (සමාධින්ද්‍රිය වූ උපේක්ෂාවෙහි) ද සැලෙයි, නිකන්තියෙහි (ඇල්මෙහි) ද සැලෙයි යන අර්ථයයි. මෙහි උපේක්ෂා දෙකක් දක්වන ලද බැවින්, යට "උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති" යනුවෙන් වදාළ තන්හිද ආකාර දෙකෙන්ම අර්ථය පවසන ලදී. අනිච්චානුපස්සනාදීන්හිද එකිනෙක ආවජ්ජන උපේක්ෂාවන්ගේ පැවැත්ම නිසා එකිනෙක අනුපස්සනාවන් "අනිත්‍යය, අනිත්‍යය; දුක්ඛය, දුක්ඛය; අනාත්මය, අනාත්මය" යනුවෙන් නැවත නැවත වඩනු ලැබේ යනු මෙයින් කියැවේ. යම් හෙයකින් දක්ෂ වූ, පණ්ඩිත වූ, ව්‍යක්ත වූ, බුද්ධිසම්පන්න වූ යෝගාවචර තෙමේ ඕභාසාදිය උපන් කල්හි "මට මේ ඕභාසය උපන්නේය, එහෙත් ඒ ඕභාසය වනාහි අනිත්‍යය, සංඛතය, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පන්නය, ක්ෂය වන ස්වභාවය ඇත්තේය, වැය වන ස්වභාවය ඇත්තේය, නොඇලෙන ස්වභාවය ඇත්තේය, නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇත්තේය" යනුවෙන් ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දකියි, විමසා බලයි. නැතහොත් ඔහුට මෙසේ සිතෙයි - ඉදින් ඕභාසය ආත්මය වූයේ නම් "ආත්මය" යැයි ගැනීමට සුදුසු වනු ඇත. එහෙත් මෙය "ආත්මය" යැයි ගන්නා ලද අනාත්මයකි. එබැවින් මෙය වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි අර්ථයෙන් අනාත්ම යැයි දකිමින් දෘෂ්ටිය දුරු කරයි. ඉදින් ඕභාසය නිත්‍ය වූයේ නම් "නිත්‍ය" යැයි ගැනීමට සුදුසු වනු ඇත. එහෙත් මෙය "නිත්‍ය" යැයි ගන්නා ලද අනිත්‍යයකි. එබැවින් මෙය හටගෙන නැතිවී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය යැයි දකිමින් මානය දුරු කරයි. ඉදින් ඕභාසය සැප වූයේ නම් "සැප" යැයි ගැනීමට සුදුසු වනු ඇත. එහෙත් මෙය "සැප" යැයි ගන්නා ලද දුක්ඛයකි. එබැවින් මෙය උදයව්‍යය (හටගැනීම හා බිඳීම) මගින් පීඩාවට පත්වන අර්ථයෙන් දුක්ඛ යැයි දකිමින් නිකන්තිය (ඇල්ම) ක්ෂය කරයි. ඕභාසයෙහි මෙන්ම සෙසු පදයන්හිද එසේම විමසා බැලිය යුතුය.

ဧဝံ ဥပပရိက္ခိတွာ ဩဘာသံ ‘‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’’တိ သမနုပဿတိ. ဉာဏံ…ပေ… နိကန္တိံ ‘‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’’တိ သမနုပဿတိ. ဧဝံ သမနုပဿန္တော ဩဘာသာဒီသု န ကမ္ပတိ န ဝေဓတိ. တသ္မာ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ဣမာနိ ဒသ ဌာနာနီတိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဒသ ဌာနာနီတိ ဩဘာသာဒီနိ. ပညာ ယဿ ပရိစ္စိတာတိ ယဿ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တာယ ပညာယ ပရိစိတာနိ ပုနပ္ပုနံ ဖုဋ္ဌာနိ ပရိဘာဝိတာနိ. ဓမ္မုဒ္ဓစ္စကုသလော ဟောတီတိ သော ပညာယ ပရိစိတဒသဋ္ဌာနော ယောဂါဝစရော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဿ ယထာသဘာဝပဋိဝေဓေန ဆေကော ဟောတိ. န စ သမ္မောဟ ဂစ္ဆတီတိ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စကုသလတ္တာယေဝ တဏှာမာနဒိဋ္ဌုဂ္ဃာဋဝသေန သမ္မောဟဉ္စ န ဂစ္ဆတိ.

මෙසේ විමසා බලා ඕභාසය "මෙය මාගේ නොවේ, මම මෙය නොවෙමි, මෙය මාගේ ආත්මය නොවේ" යනුවෙන් දකියි. ඤාණය... පෙ... නිකන්තිය දක්වා වූ සියල්ල "මෙය මාගේ නොවේ, මම මෙය නොවෙමි, මෙය මාගේ ආත්මය නොවේ" යනුවෙන් දකියි. මෙසේ දකින යෝගාවචර තෙමේ ඕභාසාදී උපක්කෙලේශයන්හි සැලෙන්නේ නැත, කම්පා වන්නේ නැත. එබැවින් ඒ අර්ථය දක්වනු පිණිස "ඉමානි දස ඨානානි" යන ගාථාව වදාරන ලදී. එහි "දස ඨානානි" යනු ඕභාසාදී දසයයි. "පඤ්ඤා යස්ස පරිච්චිතා" යනු යම් යෝගාවචරයෙකුගේ උපක්කෙලේශයන්ගෙන් මිදුණු ප්‍රඥාවෙන් මේවා පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේද, නැවත නැවත ස්පර්ශ කරන ලද්දේද, ප්‍රගුණ කරන ලද්දේද යන්නයි. "ධම්මුද්ධච්චකුසලෝ හෝති" යනු ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද දස වැදෑරුම් කරුණු ඇති ඒ යෝගාවචර තෙමේ පූර්වයෙහි පවසන ලද ආකාර වූ ධර්මෝද්ධච්චයෙහි (ඕභාසාදී ධර්මයන්හි ඇතිවන නොසන්සුන් බවෙහි) යථා ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් දක්ෂයෙක් වෙයි යන්නයි. "න ච සම්මෝහං ගච්ඡති" යනු ධර්මෝද්ධච්චයෙහි දක්ෂ බැවින්ම තෘෂ්ණා-මාන-දෘෂ්ටි දුරු කිරීමෙන් මුළාවට පත් නොවේ යන්නයි.

ဣဒါနိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝ ဝိဓိံ အပရေန ပရိယာယေန ဝိဘာဝေတွာ ဒဿေန္တော ဝိက္ခိပတိ စေဝ ကိလိဿတိ စာတိအာဒိဂါထမာဟ. တတ္ထ မန္ဒပညော ယောဂါဝစရော ဩဘာသာဒီသု ဝိက္ခေပဉ္စ အဝသေသကိလေသုပ္ပတ္တိဉ္စ ပါပုဏာတိ. မဇ္ဈိမပညော ဝိက္ခေပမေဝ ပါပုဏာတိ, နာဝသေသကိလေသုပ္ပတ္တိံ, သော အဓိမာနိကော ဟောတိ. တိက္ခပညော ဝိက္ခေပံ ပါပုဏိတွာပိ တံ အဓိမာနံ ပဟာယ ဝိပဿနံ အာရဘတိ. အတိတိက္ခပညော န ဝိက္ခေပံ ပါပုဏာတိ, န စာဝသေသကိလေသုပ္ပတ္တိံ. ဝိက္ခိပ္ပတိ စေဝါတိ တေသု မန္ဒပညော ဓမ္မုဒ္ဓစ္စသင်္ခါတံ ဝိက္ခေပဉ္စေဝ ပါပုဏီယတိ. ကိလိဿတိ စာတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိကိလေသေဟိ ကိလေသီယတိ စ, ဥပတာပီယတိ ဝိဗာဓီယတီတိ အတ္ထော. စဝတိ စိတ္တဘာဝနာတိ တဿ မန္ဒပညဿ ဝိပဿနာစိတ္တဘာဝနာ ကိလေသေသုယေဝ ဌာနတော ပဋိပက္ခာဝိဟတတ္တာ စဝတိ, ပရိပတတီတိ အတ္ထော. ဝိက္ခိပတိ န ကိလိဿတီတိ မဇ္ဈိမပညော ဝိက္ခေပေန ဝိက္ခိပတိ, ကိလေသေဟိ န ကိလိဿတိ. ဘာဝနာ ပရိဟာယတီတိ တဿ မဇ္ဈိမပညဿ အဓိမာနိကတ္တာ ဝိပဿနာရမ္ဘာဘာဝေန ဝိပဿနာ ပရိဟာယတိ, နပ္ပဝတ္တတီတိ [Pg.196] အတ္ထော. ဝိက္ခိပတိ န ကိလိဿတီတိ တိက္ခပညောပိ ဝိက္ခေပေန ဝိက္ခိပတိ, ကိလေသေဟိ န ကိလိဿတိ. ဘာဝနာ န ပရိဟာယတီတိ တဿ တိက္ခပညဿ သန္တေပိ ဝိက္ခေပေ တံ အဓိမာနဝိက္ခေပံ ပဟာယ ဝိပဿနာရမ္ဘသဗ္ဘာဝေန ဝိပဿနာဘာဝနာ န ပရိဟာယတိ, ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. န စ ဝိက္ခိပတေ စိတ္တံ န ကိလိဿတီတိ အတိတိက္ခပညဿ စိတ္တံ န ဝိက္ခေပေန ဝိက္ခိပတိ, န စ ကိလေသေဟိ ကိလိဿတိ. န စဝတိ စိတ္တဘာဝနာတိ တဿ ဝိပဿနာစိတ္တဘာဝနာ န စဝတိ, ဝိက္ခေပကိလေသာဘာဝေန ယထာဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော.

දැන් පූර්වයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයම වෙනත් ක්‍රමයකින් විස්තර කර දක්වනු පිණිස "වික්ඛිපති චේවත කිලිස්සති ච" යනාදී ගාථාව වදාරන ලදී. එහි මඳ ප්‍රඥා ඇති යෝගාවචරයා ඕභාසාදියෙහි වික්ෂේපයට (සිත විසිරී යාමට) ද සෙසු ක්ලේශයන්ගේ උපතට ද පැමිණෙයි. මධ්‍යම ප්‍රඥා ඇති යෝගාවචරයා වික්ෂේපයට පමණක් පැමිණෙයි, සෙසු ක්ලේශයන්ගේ උපතට පැමිණෙන්නේ නැත; ඔහු අධිමානික (මාර්ගඵල නොලැබ ඒවා ලැබුවේ යැයි සිතන) පුද්ගලයෙක් වෙයි. තියුණු ප්‍රඥා ඇති යෝගාවචරයා වික්ෂේපයට පැමිණියද, ඒ අධිමානය දුරු කොට විදර්ශනාව ආරම්භ කරයි. අතිශය තියුණු ප්‍රඥා ඇති යෝගාවචරයා වික්ෂේපයට හෝ සෙසු ක්ලේශයන්ගේ උපතට හෝ පැමිණෙන්නේ නැත. "වික්ඛිපති චේව" යනු ඒ පුද්ගලයන් අතරින් මඳ ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තා ධර්මෝද්ධච්ච සංඛ්‍යාත වික්ෂේපයට පැමිණෙයි යන්නයි. "කිලිස්සති ච" යනු තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි යන ක්ලේශයන්ගෙන් කෙලෙස් සහිත වෙයි, තැවෙයි, පීඩාවට පත් වෙයි යන අර්ථයයි. "චවති චිත්තභාවනා" යනු ඒ මඳ ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා චිත්ත භාවනාව ක්ලේශයන්හිම ඇලී පවතින බැවින්ද, ප්‍රතිපක්ෂ වූ අනුපස්සනාවන් මගින් ක්ලේශයන් මැඩපවත්වා නොමැති බැවින්ද ගිලිහී යයි, පිරිහෙයි යන අර්ථයයි. "වික්ඛිපති න කිලිස්සති" යනු මධ්‍යම ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තා වික්ෂේපයෙන් සිත විසිරී ගියද, ක්ලේශයන්ගෙන් කෙලෙස් සහිත නොවේ යන්නයි. "භාවනා පරිහායති" යනු ඒ මධ්‍යම ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයා අධිමානික වූ බැවින් විදර්ශනාව ආරම්භ නොකිරීම නිසා විදර්ශනාව පිරිහෙයි, නොපවතියි යන අර්ථයයි. "වික්ඛිපති න කිලිස්සති" යනු තියුණු ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තාද වික්ෂේපයෙන් සිත විසිරී ගියද, ක්ලේශයන්ගෙන් කෙලෙස් සහිත නොවේ යන්නයි. "භාවනා න පරිහායති" යනු ඒ තියුණු ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයාට වික්ෂේපය තිබුණද, ඒ අධිමාන වික්ෂේපය දුරු කොට විදර්ශනාව ආරම්භ කරන බැවින් විදර්ශනා භාවනාව පිරිහෙන්නේ නැත, පවතියි යන අර්ථයයි. "න ච වික්ඛිපතේ චිත්තං න කිලිස්සති" යනු අතිශය තියුණු ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයාගේ සිත වික්ෂේපයෙන් විසිරෙන්නේ නැත, ක්ලේශයන්ගෙන් කෙලෙස් සහිත වන්නේද නැත. "න චවති චිත්තභාවනා" යනු ඔහුගේ විදර්ශනා චිත්ත භාවනාව පිරිහෙන්නේ නැත, වික්ෂේප හා ක්ලේශයන් නොමැති බැවින් ස්ථිරව පවතියි යන අර්ථයයි.

ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟီတိအာဒီသု ဣဒါနိ ဝုတ္တေဟိ ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ, ကရဏဘူတေဟိ ဝါ ဩဘာသာဒိကေ ဒသ ဌာနေ စိတ္တဿ သင်္ခေပေန စ ဝိက္ခေပေန စ ဝိဂ္ဂဟိတံ မာနသံ ဝိက္ခေပကိလေသုပ္ပတ္တိဝိရဟိတော စတုတ္ထော ကုသလော မဟာပညော ယောဂါဝစရော မန္ဒပညာဒီနံ တိဏ္ဏံ ယောဂါဝစရာနံ မာနသံ ဧဝဉ္စ ဧဝဉ္စ ဟောတီတိ နာနပ္ပကာရတော ဇာနာတီတိ သမ္ဗန္ဓတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သင်္ခေပေါတိ စေတ္ထ ဝိက္ခေပဿ စေဝ ကိလေသာနဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဝသေန စိတ္တဿ လီနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိက္ခေပေါတိ ‘‘ဝိက္ခိပတိ န ကိလိဿတီ’’တိ ဒွီသု ဌာနေသု ဝုတ္တဝိက္ခေပဝသေန စိတ္တဿ ဥဒ္ဓတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

මෙම සතර ආකාරයක කරුණු යනාදියෙහි, දැන් පවසන ලද හේතු වූ හෝ ප්‍රත්‍යය වූ හෝ මෙම කරුණු සතරින් ආලෝකය ආදී දස වැදෑරුම් කරුණුවලදී සිතෙහි හැකිළීමෙන් හා විසිරී යාමෙන් අවුල් වූ මනස, විසිරීම් හා කෙලෙස් ඉපදීමෙන් තොර වූ සිව්වන දක්ෂ වූ මහා ප්‍රඥාවන්ත යෝගාවචරයා, මද ප්‍රඥා ඇති ආදී යෝගාවචරයන් තිදෙනාගේ මනස මෙසේ මෙසේ වන්නේ යැයි විවිධ ආකාරයෙන් දන්නා බව සම්බන්ධය අනුව අර්ථ වර්ණනාව දත යුතුයි. මෙහි ‘සංඛේප’ (හැකිළීම) යනු වික්ෂේපය හා කෙලෙස් ඉපදීම හේතුවෙන් සිතෙහි ඇති වන ලීන භාවය (මැලි බව) යැයි දත යුතුයි. ‘වික්ඛේප’ (විසිරීම) යනු ‘විසිරෙයි, කෙලෙස්වලින් නොකිලිටු වෙයි’ යන ස්ථාන දෙකෙහි පවසන ලද විසිරීමේ වශයෙන් සිතෙහි ඇති වන උද්ධච්ච භාවය (නොසන්සුන් බව) යැයි දත යුතු වේ.

ယုဂနဒ္ဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යුගනද්ධ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. သစ္စကထာ

2. සච්ච කථාව (සත්‍යය පිළිබඳ කථාව)

သစ္စကထာဝဏ္ဏနာ

සච්ච කථා වර්ණනාව (සත්‍යය පිළිබඳ කථා විවරණය)

၈. ဣဒါနိ ယုဂနဒ္ဓဂုဏဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဝသေန သစ္စဋ္ဌံ သစ္စပဋိဝေဓဝိသေသံ သစ္စလက္ခဏာဒိဝိဓာနဉ္စ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ သစ္စကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ တထာနီတိ ယထာသဘာဝဝသေန တစ္ဆာနိ. ယထာသဘာဝဘူတာနေဝ ဟိ ဓမ္မဇာတာနိ သစ္စဋ္ဌေန သစ္စာနိ. သစ္စဋ္ဌော ပဌမဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တော. အဝိတထာနီတိ ဝုတ္တသဘာဝေ ဝိပရိယာယဝိရဟိတာနိ. န ဟိ သစ္စာနိ အသစ္စာနိ နာမ ဟောန္တိ. အနညထာနီတိ အညသဘာဝဝိရဟိတာနိ. န ဟိ အသစ္စာနိ သစ္စာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တထမေတန္တိ ဘိက္ခဝေ, ဣဒံ [Pg.197] ဒုက္ခန္တိ ယံ ဝုစ္စတိ, ဧတံ ယထာသဘာဝတ္တာ တထံ. ဒုက္ခမေဝ ဟိ ဒုက္ခံ. ဝုတ္တသဘာဝေ ဝိပရိယာယာဘာဝတော အဝိတထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ အဒုက္ခံ နာမ ဟောတိ. အညသဘာဝဝိရဟိတတ္တာ အနညထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ သမုဒယာဒိသဘာဝံ ဟောတိ. သမုဒယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

8. දැන් යුගනද්ධ ගුණයෙන් යුත් ආර්ය මාර්ගයේ බලයෙන් සත්‍ය අර්ථය ද, සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමේ විශේෂය ද, සත්‍ය ලක්ෂණ ආදී විධාන ද දක්වමින් දේශනා කරන ලද සූත්‍රාන්තය පෙරටු කර ගත් සත්‍ය කථාවෙහි අමුතු අර්ථ විවරණය කරනු ලැබේ. එහි සූත්‍රයෙහි පළමුව ‘තථානි’ යනු යථා ස්වභාවය අනුව සත්‍ය වූ කරුණුයි. යථා ස්වභාවයෙන් පවත්නා වූ ධර්ම ස්වභාවයෝම සත්‍ය අර්ථයෙන් සත්‍යයෝ වෙති. සත්‍ය අර්ථය පළමු ඥාන නිද්දේස වර්ණනාවෙහි පවසන ලදී. ‘අවිතථානි’ යනු පවසන ලද ස්වභාවයෙහි පෙරළීමෙන් තොර බවයි. සත්‍යයෝ අසත්‍ය නොවෙති. ‘අනඤ්ඤථානි’ යනු අන්‍ය ස්වභාවයකින් තොර බවයි. අසත්‍ය වූ දේ සත්‍ය නොවෙති. ‘මහණෙනි, මෙය දුකකි, මෙය සත්‍යයකි’ යනාදියෙහි ‘මහණෙනි, මෙය දුකකි’ යැයි යමක් කියනු ලැබේද, එය යථා ස්වභාවය නිසා සත්‍යයකි. දුක යනු දුකමය. පවසන ලද ස්වභාවයෙහි විපර්යාසයක් නොමැති බැවින් එය ‘අවිතථ’ වේ. දුක යනු නොදුකක් (සැපක්) නොවන්නේමය. අන් ස්වභාවයකින් තොර බැවින් එය ‘අනඤ්ඤථ’ වේ. දුක යනු සමුදය ආදී ස්වභාවයක් නොවේ. සමුදය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුයි.

၁. ပဌမသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

1. පළමු සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

တထဋ္ဌေနာတိ ယထာသဘာဝဋ္ဌေန. ပီဠနဋ္ဌာဒယော ဉာဏကထာယံ ဝုတ္တတ္ထာယေဝ.

‘තථට්ඨේන’ යනු යථා ස්වභාවය යන අර්ථයෙනි. පීළන අර්ථ ආදිය ඥාන කථාවෙහි පවසන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය.

၉. ဧကပ္ပဋိဝေဓာနီတိ ဧကေန မဂ္ဂဉာဏေန ပဋိဝေဓော, ဧကတော ဝါ ပဋိဝေဓော ဧတေသန္တိ ဧကပ္ပဋိဝေဓာနိ. အနတ္တဋ္ဌေနာတိ စတုန္နမ္ပိ သစ္စာနံ အတ္တဝိရဟိတတ္တာ အနတ္တဋ္ဌေန. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၆၇) – ပရမတ္ထတော ဟိ သဗ္ဗာနေဝ သစ္စာနိ ဝေဒကကာရကနိဗ္ဗုတဂမကာဘာဝတော သုညာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

9. ‘එකප්පටිවේධානි’ යනු එක් මඟ පල ඥානයකින් අවබෝධ වන බැවින් හෝ එක්වරම අවබෝධ වන බැවින් ‘එකප්පටිවේධ’ නම් වේ. ‘අනත්තට්ඨේන’ යනු සත්‍ය හතරෙහිම ආත්මයක් නොමැති බැවින් අනාත්ම අර්ථයෙනි. මෙය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මෙසේ කියන ලදී – ‘පරමාර්ථ වශයෙන් සියලු සත්‍යයෝ වින්දනය කරන්නෙකු, කරන්නෙකු, නිවෙන්නෙකු හෝ ගමන් කරන්නෙකු නොමැති බැවින් ශුන්‍යයෝ යැයි දත යුත්තාහ.’ එබැවින් මෙය කියනු ලැබේ –

‘‘ဒုက္ခမေဝ ဟိ, န ကောစိ ဒုက္ခိတော, ကာရကော န, ကိရိယာဝ ဝိဇ္ဇတိ;

အတ္ထိ နိဗ္ဗုတိ, န နိဗ္ဗုတော ပုမာ, မဂ္ဂမတ္ထိ, ဂမကော န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၆၇);

‘දුකම පවතී, එහෙත් දුක් විඳින්නෙකු නැත; ක්‍රියාවක් තිබේ, එහෙත් කරන්නෙකු නැත; නිවීම (නිවන) ඇත, එහෙත් නිවෙන පුද්ගලයෙකු නැත; මාර්ගය ඇත, එහෙත් ගමන් කරන්නෙකු නැත.’

အထ ဝါ –

එසේත් නැත්නම් –

‘‘ဓုဝသုဘသုခတ္တသုညံ, ပုရိမဒွယမတ္တသုညမမတပဒံ;

ဓုဝသုခအတ္တဝိရဟိတော, မဂ္ဂေါ ဣတိ သုညတာ တေသူ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၆၇);

‘පළමු සත්‍ය දෙක (දුක්ඛ, සමුදය) නිත්‍ය බවින්, සුභ බවින්, සැප බවින් හා ආත්ම බවින් ශුන්‍යය. අමෘත පදය (නිවන) ආත්මයෙන් ශුන්‍යය. මාර්ගය නිත්‍ය බවින්, සැප බවින් හා ආත්මයෙන් තොරය. මෙසේ ඒ සත්‍යයන්හි ශුන්‍යතාව දත යුතුයි.’

သစ္စဋ္ဌေနာတိ အဝိသံဝါဒကဋ္ဌေန. ပဋိဝေဓဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗဋ္ဌေန. ဧကသင်္ဂဟိတာနီတိ တထဋ္ဌာဒိနာ ဧကေကေနေဝ အတ္ထေန သင်္ဂဟိတာနိ, ဧကဂဏနံ ဂတာနီတိ အတ္ထော. ယံ ဧကသင်္ဂဟိတံ, တံ ဧကတ္တန္တိ ယသ္မာ ဧကေန သင်္ဂဟိတံ, တသ္မာ ဧကတ္တန္တိ အတ္ထော. သစ္စာနံ ဗဟုတ္တေပိ ဧကတ္တမပေက္ခိတွာ ဧကဝစနံ ကတံ. ဧကတ္တံ ဧကေန ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ စတုန္နံ သစ္စာနံ နာနတ္တေကတ္တံ သွာဝတ္ထိတံ ဝဝတ္ထပေတွာ ဌိတော မဂ္ဂက္ခဏေ [Pg.198] ဧကေန မဂ္ဂဉာဏေန တထဋ္ဌာဒိတံတံဧကတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ကထံ? နိရောဓသစ္စဿ တထဋ္ဌာဒိကေ ဧကတ္တေ ပဋိဝိဒ္ဓေ သေသသစ္စာနမ္ပိ တထဋ္ဌာဒိကံ ဧကတ္တံ ပဋိဝိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. ယထာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ နာနတ္တေကတ္တံ သွာဝတ္ထိတံ ဝဝတ္ထပေတွာ ဌိတဿ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနကာလေ အနိစ္စတော ဝါ ဒုက္ခတော ဝါ အနတ္တတော ဝါ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဧကသ္မိမ္ပိ ခန္ဓေ အနိစ္စာဒိတော ဒိဋ္ဌေ သေသခန္ဓာပိ အနိစ္စာဒိတော ဒိဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ, ဧဝမိဒန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုက္ခဿ ဒုက္ခဋ္ဌော တထဋ္ဌောတိ ဒုက္ခသစ္စဿ ပီဠနဋ္ဌာဒိကော စတုဗ္ဗိဓော အတ္ထော သဘာဝဋ္ဌေန တထဋ္ဌော. သေသသစ္စေသုပိ ဧသေဝ နယော. သောယေဝ စတုဗ္ဗိဓော အတ္ထော အတ္တာဘာဝတော အနတ္တဋ္ဌော. ဝုတ္တသဘာဝေ အဝိသံဝါဒကတော သစ္စဋ္ဌော. မဂ္ဂက္ခဏေ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗတော ပဋိဝေဓဋ္ဌော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘සච්චට්ඨේන’ යනු නොවරදින අර්ථයෙනි. ‘පටිවේධට්ඨේන’ යනු මාර්ග ක්ෂණයෙහි අවබෝධ කළ යුතු අර්ථයෙනි. ‘එකසංගහිතානි’ යනු තථ අර්ථය ආදී වූ එකම අර්ථයකින් සංග්‍රහ වූ, එක් ගණනයකට පැමිණි යන අර්ථයයි. යමක් එක් කරුණකින් සංග්‍රහ වූයේ ද එය ‘ඒකත්ත’ (එක් බව) වේ, එනම් එකකින් සංග්‍රහ වූ බැවින් ඒකත්ත යැයි අර්ථයයි. සත්‍යයන්ගේ බහු බවක් තිබුණ ද ‘ඒකත්ත’ යන පදය අපේක්ෂාවෙන් ඒක වචනය යොදන ලදී. ‘ඒකත්තං ඒකේන ඥානේන පටිවිජ්ඣති’ යනු පෙර කොටසෙහි සතර සත්‍යයන්ගේ විවිධත්වය හා ඒකත්වය මැනවින් ස්ථාවර කරගෙන සිටින පුද්ගලයා, මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී එක් මාර්ග ඥානයකින් තථ අර්ථය ආදී ඒ ඒ ඒකත්වය අවබෝධ කරයි. එය කෙසේද? නිරෝධ සත්‍යයෙහි තථ අර්ථය ආදී ඒකත්වය අවබෝධ වූ කල්හි සෙසු සත්‍යයන්ගේ ද තථ අර්ථය ආදී ඒකත්වය අවබෝධ වූයේම වෙයි. යම් සේ පෙර කොටසෙහි පංචස්කන්ධයන්ගේ විවිධත්වය හා ඒකත්වය විපස්සනා ඥානයෙන් මැනවින් තහවුරු කරගෙන සිටින්නෙකුට, මාර්ගයෙන් නැඟී සිටින කාලයෙහි අනිත්‍ය වශයෙන් හෝ දුක් වශයෙන් හෝ අනාත්ම වශයෙන් මාර්ගයට පැමිණෙන්නාට එක් ස්කන්ධයක් අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් දුටු විට සෙසු ස්කන්ධයන් ද අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් දක්නා ලද්දේම වේ ද, මෙය ද එසේම යැයි දත යුතුයි. ‘දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨෝ තථට්ඨෝ’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයෙහි පීළන අර්ථ ආදී සිව්වැදෑරුම් අර්ථය ස්වභාව අර්ථයෙන් ‘තථට්ඨ’ (සැබෑ අර්ථය) නම් වේ. සෙසු සත්‍යයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එම සිව්වැදෑරුම් අර්ථයම ආත්මයක් නොමැති බැවින් ‘අනත්තට්ඨ’ නම් වේ. පවසන ලද ස්වභාවයෙහි නොවරදින බැවින් ‘සච්චට්ඨ’ (සත්‍ය අර්ථය) නම් වේ. මාර්ග ක්ෂණයෙහි අවබෝධ කළ යුතු බැවින් ‘පටිවේධට්ඨ’ (අවබෝධ අර්ථය) යැයි පවසන ලද බව දත යුතුයි.

၁၀. ယံ အနိစ္စန္တိအာဒိ သာမညလက္ခဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ဒဿိတံ. တတ္ထ ယံ အနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ, တံ အနိစ္စန္တိ ဒုက္ခသမုဒယမဂ္ဂါ ဂဟိတာ. တာနိ ဟိ တီဏိ သစ္စာနိ အနိစ္စာနိ စေဝ အနိစ္စတ္တာ ဒုက္ခာနိ စ. ယံ အနိစ္စဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ, တံ အနတ္တာတိ တာနိယေဝ တီဏိ ဂဟိတာနိ. ယံ အနိစ္စဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ အနတ္တာ စာတိ တေဟိ တီဟိ သဟ နိရောဓသစ္စဉ္စ သင်္ဂဟိတံ. စတ္တာရိပိ ဟိ အနတ္တာယေဝ. တံ တထန္တိ တံ သစ္စစတုက္ကံ သဘာဝဘူတံ. တံ သစ္စန္တိ တဒေဝ သစ္စစတုက္ကံ ယထာသဘာဝေ အဝိသံဝါဒကံ. နဝဟာကာရေဟီတိအာဒီသု ‘‘သဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, အဘိညေယျ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၃; သံ. နိ. ၄.၄၆) ဝစနတော အဘိညဋ္ဌေန, ဒုက္ခဿ ပရိညဋ္ဌေ, သမုဒယဿ ပဟာနဋ္ဌေ, မဂ္ဂဿ ဘာဝနဋ္ဌေ, နိရောဓဿ သစ္ဆိကိရိယဋ္ဌေ အာဝေနိကေပိ ဣဓ စတူသုပိ သစ္စေသု ဉာတပရိညာသဗ္ဘာဝတော ပရိညဋ္ဌေန, စတုသစ္စဒဿနေန ပဟာနသဗ္ဘာဝတော ပဟာနဋ္ဌေန, စတုသစ္စဘာဝနာသဗ္ဘာဝတော ဘာဝနဋ္ဌေန, စတုန္နံ သစ္စာနံ သစ္ဆိကိရိယသဗ္ဘာဝတော သစ္ဆိကိရိယဋ္ဌေနာတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နဝဟာကာရေဟိ တထဋ္ဌေနာတိအာဒီသု ပဌမံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

10. ‘යමක් අනිත්‍ය ද’ යනාදිය සාමාන්‍ය ලක්ෂණය පෙරටු කොට දක්වන ලදී. එහි යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි, යමක් දුක ද එය අනිත්‍ය යන්නෙන් දුක්ඛ, සමුදය හා මාර්ග යන සත්‍යයන් ගන්නා ලදී. ඒ සත්‍ය තුනම අනිත්‍ය ද වෙයි, අනිත්‍ය බැවින් දුක් ද වෙයි. ‘යමක් අනිත්‍ය හා දුක් ද එය අනාත්ම වේ’ යන්නෙන් ඒ තුනම ගන්නා ලදී. ‘යමක් අනිත්‍ය, දුක් හා අනාත්ම ද’ යන්නෙන් ඒ තුන සමඟ නිරෝධ සත්‍යය ද සංග්‍රහ කරන ලදී. සත්‍ය සතරම අනාත්ම වේ. ‘තං තථං’ යනු ඒ සත්‍ය සතර යථා ස්වභාවයයි. ‘තං සච්චං’ යනු ඒ සත්‍ය සතරම යථා ස්වභාවයෙහි නොවරදින සුළුය. නව ආකාරයකින් යනාදියෙහි ‘මහණෙනි, සියල්ල අභිඥා ඥානයෙන් දත යුතුය’ යන දේශනාව නිසා අභිඥා අර්ථයෙන් ද, දුක්ඛ සත්‍යයෙහි පරිඥා අර්ථයෙන් ද, සමුදය සත්‍යයෙහි ප්‍රහාණ අර්ථයෙන් ද, මාර්ග සත්‍යයෙහි භාවනා අර්ථයෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යයෙහි සාක්ෂාත්කරණ අර්ථයෙන් ද, වෙන් වෙන් වශයෙන් ගත් කල ද මෙහි සතර සත්‍යයන්හිම ඥාත පරිඥාව ඇති බැවින් පරිඥා අර්ථයෙන් ද, සතර සත්‍යය දැකීමෙන් ප්‍රහාණය සිදුවන බැවින් ප්‍රහාණ අර්ථයෙන් ද, සතර සත්‍යය වැඩීමෙන් භාවනා අර්ථයෙන් ද, සතර සත්‍යය සාක්ෂාත් වන බැවින් සාක්ෂාත්කරණ අර්ථයෙන් ද යනුවෙන් නව ආකාරයකින් දක්වන ලද බව දත යුතුයි. ‘නව ආකාරයකින් තථ අර්ථයෙන්’ යනාදියෙහි මුලින් පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම සම්බන්ධය කළ යුතුය.

၁၁. ဒွါဒသဟိ အာကာရေဟီတိအာဒီသု တထဋ္ဌာဒယော ဉာဏကထာယံ ဝုတ္တတ္ထာ. ဧတေသံ နိဒ္ဒေသေပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

11. ‘දොළොස් ආකාරයකින්’ යනාදියෙහි තථ අර්ථ ආදිය ඥාන කථාවෙහි පවසන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය. මේවායේ විවරණයේදී ද පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම සම්බන්ධය දත යුතු වේ.

၁၂. သစ္စာနံ ကတိ လက္ခဏာနီတိအာဒီသု ဥပရိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ ဆ လက္ခဏာနိ သင်္ခတာသင်္ခတဝသေန ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဒွေ လက္ခဏာနီတိ အာဟ. တတ္ထ [Pg.199] သင်္ခတလက္ခဏဉ္စ အသင်္ခတလက္ခဏဉ္စာတိ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခတဿ သင်္ခတလက္ခဏာနိ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, အသင်္ခတဿ အသင်္ခတလက္ခဏာနိ န ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, န ဝယော ပညာယတိ, န ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၇-၄၈) ဧဝံ ဝုတ္တံ သင်္ခတဿ သင်္ခတမိတိ လက္ခဏဉ္စ အသင်္ခတဿ အသင်္ခတမိတိ လက္ခဏဉ္စ. သင်္ခတံ ပန န လက္ခဏံ, လက္ခဏံ န သင်္ခတံ. န စ သင်္ခတံ ဝိနာ လက္ခဏံ ပညာပေတုံ သက္ကာ, နပိ လက္ခဏံ ဝိနာ သင်္ခတံ. လက္ခဏေန ပန သင်္ခတံ ပါကဋံ ဟောတိ.

12. "සත්‍යයන්ගේ ලක්ෂණ කීයක් ඇද්ද?" යනාදී පාඨයන්හි, ඉදිරියෙහි විස්තර කරනු ලබන ලක්ෂණ හය සංඛත සහ අසංඛත වශයෙන් දෙකොටසකට බෙදා "ලක්ෂණ දෙකක්" යැයි වදාරන ලදි. එහි සංඛත ලක්ෂණ සහ අසංඛත ලක්ෂණ යනු: "මහණෙනි, සංඛත ධර්මයාගේ සංඛත ලක්ෂණ තුනකි; එනම් ඉපදීම පෙනෙයි, විනාශය පෙනෙයි, පවතින දෙයෙහි අන්‍යථා බව (වෙනස් වීම) පෙනෙයි. මහණෙනි, අසංඛත ධර්මයාගේ අසංඛත ලක්ෂණ තුනකි; එනම් ඉපදීමක් නොපෙනෙයි, විනාශයක් නොපෙනෙයි, පවතින දෙයෙහි අන්‍යථා බවක් නොපෙනෙයි" යනුවෙන් වදාළ පරිදි සංඛතයාගේ සංඛත ලක්ෂණය ද අසංඛතයාගේ අසංඛත ලක්ෂණය ද වේ. එහෙත් සංඛතය යනු ලක්ෂණය නොවේ, ලක්ෂණය යනු සංඛතය ද නොවේ. සංඛතයෙන් තොරව ලක්ෂණය පැනවිය නොහැකිය, ලක්ෂණයෙන් තොරව සංඛතය ද පැනවිය නොහැකිය. ලක්ෂණය මඟින් සංඛතය ප්‍රකට වෙයි.

ပုန တဒေဝ လက္ခဏဒွယံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ဆ လက္ခဏာနီတိ အာဟ. သင်္ခတာနံ သစ္စာနန္တိ ဒုက္ခသမုဒယမဂ္ဂသစ္စာနံ. တာနိ ဟိ ပစ္စယေဟိ သင်္ဂမ္မ ကတတ္တာ သင်္ခတာနိ. ဥပ္ပာဒေါတိ ဇာတိ. ပညာယတီတိ ဇာနီယတိ. ဝယောတိ ဘင်္ဂေါ. ဌိတာနံ အညထတ္တန္တိ ဌိတိပ္ပတ္တာနံ အညထာဘာဝေါ ဇရာ. တိဏ္ဏံ သင်္ခတသစ္စာနံ နိပ္ဖန္နတ္တာ ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တံ ဝုတ္တံ, တေသံယေဝ ပန ဥပ္ပာဒဿ, ဇရာယ ဘင်္ဂဿ စ အနိပ္ဖန္နတ္တာ ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သင်္ခတနိဿိတတ္တာ ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တံ န ပညာယတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သင်္ခတဝိကာရတ္တာ ပန သင်္ခတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဒုက္ခသမုဒယာနံ ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂါ သစ္စပရိယာပန္နာ, မဂ္ဂသစ္စဿ ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂါ န သစ္စပရိယာပန္နာတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ‘‘သင်္ခတာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ သင်္ခတာပိ ဥပ္ပာဒလက္ခဏမ္ပိ ကာလသင်္ခါတော တဿ ခဏောပိ ပညာယတိ, ဥပ္ပာဒေ ဝီတိဝတ္တေ သင်္ခတာပိ ဇရာလက္ခဏမ္ပိ ကာလသင်္ခါတော တဿ ခဏောပိ ပညာယတိ, ဘင်္ဂက္ခဏေ သင်္ခတာပိ ဇရာပိ ဘင်္ဂလက္ခဏမ္ပိ ကာလသင်္ခါတော တဿ ခဏောပိ ပညာယတီ’’တိ ခန္ဓကဝဂ္ဂဋ္ဌကထာယံ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃.၃၇-၃၈) ဝုတ္တံ. အသင်္ခတဿ သစ္စဿာတိ နိရောဓသစ္စဿ. တဉှိ ပစ္စယေဟိ သမာဂမ္မ အကတတ္တာ သယမေဝ နိပ္ဖန္နန္တိ အသင်္ခတံ. ဌိတဿာတိ နိစ္စတ္တာ ဌိတဿ, န ဌာနပ္ပတ္တတ္တာ. ပုန တဒေဝ လက္ခဏဒွယံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ဒွါဒသ လက္ခဏာနီတိ အာဟ.

නැවතත් එම ලක්ෂණ දෙකම විස්තර වශයෙන් දක්වමින් "ලක්ෂණ හයකි"යි වදාරන ලදි. "සංඛත සත්‍යයන්ගේ" යනු දුක්ඛ, සමුදය සහ මග්ග යන සත්‍යයන්ගේය. මන්දයත් එම සත්‍යයන් හේතූන්ගෙන් හටගත් බැවින් සංඛත නම් වේ. "උප්පාද" යනු ජාතියයි (හට ගැනීමයි). "පෙනෙයි" යනු දැනගත හැකිය යන්නයි. "වය" යනු භංගයයි (බිඳී යාමයි). "පවතින ධර්මයන්ගේ අන්‍යථා බව" යනු පැවැත්මට පැමිණි ධර්මයන්ගේ ජරාව හෙවත් දිරීමයි. සංඛත සත්‍ය තුනෙහි (හේතූන්ගෙන්) නිපන් බව නිසා උප්පාද, වය සහ අඤ්ඤථත්ත බව පවසන ලදි. දුක්ඛ සහ සමුදය සත්‍යයන්ගේ උප්පාද, ජරා සහ භංග යන ලක්ෂණ සත්‍යයන්ට (දුක්ඛ සත්‍යයට) ඇතුළත් වේ. මග්ග සත්‍යයේ උප්පාද, ජරා සහ භංග ලක්ෂණ සත්‍යයන්ට ඇතුළත් නොවන බව ඇතැම්හු පවසති. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඛන්ධකවග්ග අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: "සංඛත ධර්මයන්ගේ උප්පාද ක්ෂණයෙහි සංඛතය ද උප්පාද ලක්ෂණය ද කාලය වශයෙන් හැඳින්වෙන එහි ක්ෂණය ද පෙනෙයි... උප්පාදය ඉක්ම ගිය පසු සංඛතය ද ජරා ලක්ෂණය ද එහි ක්ෂණය ද පෙනෙයි. භංග ක්ෂණයෙහි සංඛතය ද ජරාව ද භංග ලක්ෂණය ද එහි ක්ෂණය ද පෙනෙයි". "අසංඛත සත්‍යය" යනු නිරෝධ සත්‍යයයි. එය හේතූන්ගේ එකතුවෙන් හට නොගත් බැවින් අසංඛත නම් වේ. "ස්ථිත" යනු නිත්‍ය බැවින් පවතින බව මිස, (ක්ෂණිකව) පැවැත්මට පැමිණි බව නොවේ. නැවතත් එම ලක්ෂණ දෙකම විස්තර කරමින් "ලක්ෂණ දොළොසකි"යි වදාරන ලදි.

စတုန္နံ သစ္စာနံ ကတိ ကုသလာတိအာဒီသု အဗျာကတန္တိ ဝိပါကာဗျာကတံ ကိရိယာဗျာကတံ ရူပါဗျာကတံ နိဗ္ဗာနာဗျာကတန္တိ စတူသု အဗျာကတေသု နိဗ္ဗာနာဗျာကတံ. စတ္တာရိပိ ဟိ ကုသလာကုသလလက္ခဏေန န ဗျာကတတ္တာ အဗျာကတာနိ. သိယာ ကုသလန္တိ ကာမာဝစရရူပါဝစရာရူပါဝစရကုသလာနံ ဝသေန [Pg.200] ကုသလမ္ပိ ဘဝေယျ. သိယာ အကုသလန္တိ တဏှံ ဌပေတွာ သေသာကုသလဝသေန. သိယာ အဗျာကတန္တိ ကာမာဝစရရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကိရိယာနံ ရူပါနဉ္စ ဝသေန. သိယာ တီဏိ သစ္စာနီတိအာဒီသု သင်္ဂဟိတာနီတိ ဂဏိတာနိ. ဝတ္ထုဝသေနာတိ အကုသလကုသလာဗျာကတဒုက္ခသမုဒယနိရောဓမဂ္ဂသင်္ခါတဝတ္ထုဝသေန. ယံ ဒုက္ခသစ္စံ အကုသလန္တိ ဌပေတွာ တဏှံ အဝသေသံ အကုသလံ. အကုသလဋ္ဌေန ဒွေ သစ္စာနိ ဧကသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနီတိ ဣမာနိ ဒွေ ဒုက္ခသမုဒယသစ္စာနိ အကုသလဋ္ဌေန ဧကသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနိ, အကုသလသစ္စံ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧကသစ္စံ ဒွီဟိ သစ္စေဟိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဧကံ အကုသလသစ္စံ ဒွီဟိ ဒုက္ခသမုဒယသစ္စေဟိ သင်္ဂဟိတံ. ယံ ဒုက္ခသစ္စံ ကုသလန္တိ တေဘူမကံ ကုသလံ. ဣမာနိ ဒွေ ဒုက္ခမဂ္ဂသစ္စာနိ ကုသလဋ္ဌေန ဧကသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနိ, ကုသလသစ္စံ နာမ ဟောတိ. ဧကံ ကုသလသစ္စံ ဒွီဟိ ဒုက္ခမဂ္ဂသစ္စေဟိ သင်္ဂဟိတံ. ယံ ဒုက္ခသစ္စံ အဗျာကတန္တိ တေဘူမကဝိပါကကိရိယာ ရူပဉ္စ. ဣမာနိ ဒွေ ဒုက္ခနိရောဓသစ္စာနိ အဗျာကတဋ္ဌေန ဧကသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနိ, ဧကံ အဗျာကတသစ္စံ နာမ ဟောတိ. ဧကံ အဗျာကတသစ္စံ ဒွီဟိ ဒုက္ခနိရောဓသစ္စေဟိ သင်္ဂဟိတံ. တီဏိ သစ္စာနိ ဧကသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနီတိ သမုဒယမဂ္ဂနိရောဓသစ္စာနိ ဧကေန အကုသလကုသလာဗျာကတဘူတေန ဒုက္ခသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနိ. ဧကံ သစ္စံ တီဟိ သစ္စေဟိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဧကံ ဒုက္ခသစ္စံ ဝိသုံ အကုသလကုသလအဗျာကတဘူတေဟိ သမုဒယမဂ္ဂနိရောဓသစ္စေဟိ သင်္ဂဟိတံ. ကေစိ ပန ‘‘ဒုက္ခသမုဒယသစ္စာနိ အကုသလဋ္ဌေန သမုဒယသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနိ, ဒုက္ခမဂ္ဂသစ္စာနိ ကုသလဋ္ဌေန မဂ္ဂသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနိ, န ဒဿနဋ္ဌေန. ဒုက္ခနိရောဓသစ္စာနိ အဗျာကတဋ္ဌေန နိရောဓသစ္စေန သင်္ဂဟိတာနိ, န အသင်္ခတဋ္ဌေနာ’’တိ ဝဏ္ဏယန္တိ.

"සතර සත්‍යයන්ගෙන් කීයක් කුසල් ද?" යනාදී පාඨයන්හි, "අබ්‍යාකත" යනු විපාක අබ්‍යාකත, ක්‍රියා අබ්‍යාකත, රූප අබ්‍යාකත සහ නිබ්බාන අබ්‍යාකත යන අබ්‍යාකත සතර අතරින් නිබ්බාන අබ්‍යාකතයයි. මේ හතරම කුසල් හෝ අකුසල් ලක්ෂණයෙන් විස්තර නොකරන බැවින් අබ්‍යාකත නම් වේ. "කුසල් විය හැකිය" යනු කාමාවචර, රූපාවචර සහ අරූපාවචර කුසලයන්ගේ වශයෙන් කුසල් ද විය හැකිය. "අකුසල් විය හැකිය" යනු තණ්හාව හැර සෙසු අකුසලයන්ගේ වශයෙන් අකුසල් ද විය හැකිය. "අබ්‍යාකත විය හැකිය" යනු කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර විපාක සහ ක්‍රියා සිත් හා රූපයන්ගේ වශයෙන් අබ්‍යාකත ද විය හැකිය. "වස්තු වශයෙන්" යනු අකුසල, කුසල, අබ්‍යාකත සහ දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මග්ග යන සත්‍ය වස්තූන්ගේ වශයෙනි. තණ්හාව හැර ඉතිරි අකුසල ධර්මයන් අකුසල දුක්ඛ සත්‍යයයි. අකුසල අර්ථයෙන් දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍ය දෙක එක් අකුසල සත්‍යයකට ඇතුළත් වේ. ලෝකී කුසල් ධර්මයන් කුසල දුක්ඛ සත්‍යයයි. දුක්ඛ සහ මග්ග යන සත්‍ය දෙක කුසල අර්ථයෙන් එක් කුසල සත්‍යයකට ඇතුළත් වේ. ලෝකී විපාක, ක්‍රියා සහ රූප අබ්‍යාකත දුක්ඛ සත්‍යයයි. දුක්ඛ සහ නිරෝධ යන සත්‍ය දෙක අබ්‍යාකත අර්ථයෙන් එක් අබ්‍යාකත සත්‍යයකට ඇතුළත් වේ. සමුදය, මග්ග සහ නිරෝධ යන සත්‍ය තුන අකුසල, කුසල හෝ අබ්‍යාකත වූ එක් දුක්ඛ සත්‍යයකට ඇතුළත් වේ. ඇතැම්හු මෙසේ විස්තර කරති: "දුක්ඛ සහ සමුදය සත්‍යයන් අකුසල අර්ථයෙන් සමුදය සත්‍යයට ඇතුළත් වේ. දුක්ඛ සහ මග්ග සත්‍යයන් කුසල අර්ථයෙන් මග්ග සත්‍යයට ඇතුළත් වේ, දර්ශන අර්ථයෙන් නොවේ. දුක්ඛ සහ නිරෝධ සත්‍යයන් අබ්‍යාකත අර්ථයෙන් නිරෝධ සත්‍යයට ඇතුළත් වේ, අසංඛත අර්ථයෙන් නොවේ".

၂. ဒုတိယသုတ္တန္တပါဠိဝဏ္ဏနာ

2. දෙවැනි සුත්තන්ත පාළි වර්ණනාවයි.

၁၃. ပုန အညဿ သုတ္တန္တဿ အတ္ထဝသေန သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ပုဗ္ဗေ မေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိကံ သုတ္တန္တံ အာဟရိတွာ ဒဿေသိ. တတ္ထ ပုဗ္ဗေ မေ, ဘိက္ခဝေ, သမ္ဗောဓာတိ ဘိက္ခဝေ, မမ သမ္ဗောဓိတော သဗ္ဗညုတညာဏတော ပုဗ္ဗေ. အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗဓမ္မေ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓဿ. ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတောတိ ဗောဓိသတ္တဘူတဿေဝ. ဧတဒဟောသီတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဧတံ ပရိဝိတက္ကိတံ အဟောသိ. အဿာဒေါတိ အဿာဒီယတီတိ အဿာဒေါ. အာဒီနဝေါတိ ဒေါသော. နိဿရဏန္တိ အပဂမနံ. သုခန္တိ [Pg.201] သုခယတီတိ သုခံ, ယဿုပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သုခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. သောမနဿန္တိ ပီတိသောမနဿယောဂတော သောဘနံ မနော အဿာတိ သုမနော, သုမနဿ ဘာဝေါ သောမနဿံ, သုခမေဝ ပီတိယောဂတော ဝိသေသိတံ. အနိစ္စန္တိ အဒ္ဓုဝံ. ဒုက္ခန္တိ ဒုက္ခဝတ္ထုတ္တာ သင်္ခါရဒုက္ခတ္တာ စ ဒုက္ခံ. ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ အဝသီ ဟုတွာ ဇရာဘင်္ဂဝသေန ပရိဝတ္တနပကတိကံ. ဧတေန အနတ္တဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဆန္ဒရာဂဝိနယောတိ ဆန္ဒသင်္ခါတဿ ရာဂဿ သံဝရဏံ, န ဝဏ္ဏရာဂဿ. ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ တဿေဝ ဆန္ဒရာဂဿ ပဇဟနံ.

13. නැවතත්, වෙනත් සූත්‍රයක අර්ථය අනුව සත්‍යාවබෝධය (සත්‍ය ප්‍රතිවේධය) දැක්වීමට කැමති වූයේ, “මහණෙනි, මට පෙර” යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන සූත්‍රය ගෙනහැර දක්වන ලදී. එහි “මහණෙනි, මට පෙර සම්බෝධියට” යනු, මහණෙනි, මාගේ සම්බෝධියට හෙවත් සර්වඥතා ඤාණය ලැබීමට පෙර කාලයයි. “අසම්බුද්ධස්ස” යනු සියලු ධර්මයන් අවබෝධ නොවූ (ප්‍රතිවේධ නොවූ) බවයි. “බෝධිසත්තස්සේව සතෝ” යනු බෝධිසත්වයෙකු වශයෙන් සිටියදීමය. “ඒතදහෝසි” යනු බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටින විට ඇති වූ එම විතර්කය හෙවත් කල්පනාවයි. “ආස්වාදය” යනු ආශ්වාදනය කරනු ලබන බැවින් ආස්වාදයයි. “ආදීනවය” යනු දෝෂයයි. “නිස්සරණය” යනු (වෘත්ත දුකින්) බැහැර වීමයි. “සුඛය” යනු සැප ඇති කරන බැවින් සුඛයයි; යමෙකුට සැප උපදී ද, ඔහුව සැපවත් කරයි යන අර්ථයයි. “සෝමනස්ස” යනු ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සය සමඟ යෙදීම නිසා ශෝභන වූ මනසක් යමෙකුට ඇත්තේ ද, ඔහු සුමන නම් වේ. එම සුමන පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය සෝමනස්සයයි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රීතිය සමඟ එක්වීම නිසා විශේෂ වූ සුඛ වේදනාවම සෝමනස්සයයි. “අනිත්‍ය” යනු ස්ථිර නොවන බවයි. “දුක්ඛ” යනු දුක්ඛ වස්තුවක් වන බැවින් ද, සංස්කාර දුක්ඛයක් වන බැවින් ද දුකකි. “විපරිණාමධර්ම” යනු වසඟයෙහි නොපැවතී, ජරාව හා බිඳීම මගින් වෙනස් වන ස්වභාවය ඇති බවයි. මෙයින් අනාත්ම බව ප්‍රකාශ වේ. “ඡන්දරාග විනය” යනු ඡන්දය නමින් හැඳින්වෙන රාගය සංවර කිරීම හෙවත් වැළැක්වීමයි, එය වර්ණ රාගය සංවර කිරීම නොවේ. “ඡන්දරාග ප්‍රහාණය” යනු එම ඡන්දරාගයම අත්හැරීමයි.

ယာဝကီဝဉ္စာတိအာဒီသု ယာဝ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ…ပေ… ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညာသိံ န အဓိကေန ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိံ, တာဝ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အနုတ္တရံ သဗ္ဗညုဘာဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဘိသမေတာဝီ အရဟန္တိ နေဝါဟံ ပစ္စညာသိံ နေဝ ပဋိညံ အကာသိန္တိ သမ္ဗန္ဓတော အတ္ထော. ကီဝဉ္စာတိ နိပါတမတ္တံ. ယတောတိ ယသ္မာ, ယဒါ ဝါ. အထာတိ အနန္တရံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒီတိ ဒဿနကိစ္စကရဏေန ဒဿနသင်္ခါတံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ မေ ဥပ္ပဇ္ဇိ. အကုပ္ပာတိ ကောပေတုံ စာလေတုံ အသက္ကုဏေယျာ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. ဧတာယ ဧဝ ဖလပစ္စဝေက္ခဏာယ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာပိ ဝုတ္တာဝ ဟောန္တိ. အယမန္တိမာ ဇာတီတိ အယံ ပစ္ဆိမာ ခန္ဓပ္ပဝတ္တိ. နတ္ထိဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ဣဒါနိ ပုန ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထိ. ဧတေန ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ ဝုတ္တာ. အရဟတော ဟိ အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ န ဟောတိ.

“යාවකීවඤ්ච” යනාදී තැන්හි, යම්තාක් මේ පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ආශ්වාදය ආශ්වාදය ලෙස ද, ආදීනවය ආදීනවය ලෙස ද, නිස්සරණය නිස්සරණය ලෙස ද ඇති සැටියෙන් (යථාභූතව) අධික වූ ඤාණයකින් අවබෝධ නොකළෙම් ද, ඒ තාක් මම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය හෙවත් අනුත්තර වූ සර්වඥ භාවය අවබෝධ කළෙමි යැයි පිළින නොකළෙමි යන අර්ථය සම්බන්ධය අනුව දත යුතුය. “කීවඤ්ච” යනු නිපාත පදයකි. “යතෝ” යනු යම් හෙයකින් හෝ යම් කලෙකදීය. “අථ” යනු ඉන් අනතුරුව (මාර්ගයෙන් අනතුරුව) යන්නයි. “ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං උදපාදි” යනු දැකීමේ කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින් දර්ශන නම් වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය මට උපන්නා යන්නයි. “අකුප්පා” යනු කෝප කරවිය නොහැකි හෙවත් සෙලවිය නොහැකි වූවකි. “විමුක්තිය” යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. මෙම ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන්ම මාර්ග හා නිවන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් ද පවසන ලද්දේම වේ. “අයමන්තිමා ජාති” යනු මේ අවසාන ස්කන්ධ පැවැත්ම හෙවත් උපතයි. “නත්ථිදානි පුනබ්භවෝ” යනු දැන් නැවත උපතක් නැත යන්නයි. මෙයින් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය පවසන ලදී. සැබවින්ම රහතන් වහන්සේට ඉතිරි වූ කෙලෙස් පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් නොමැත.

၃. ဒုတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

3. දෙවන සූත්‍රාන්ත නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

၁၄. သစ္စပ္ပဋိဝေဓဉာဏယောဇနက္ကမေ စ အယံ ရူပဿ အဿာဒေါတိ ပဟာနပ္ပဋိဝေဓောတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘အယံ တဏှာသမ္ပယုတ္တော ရူပဿ အဿာဒေါ’’တိ ဉတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ သမုဒယပ္ပဟာနသင်္ခါတော သမုဒယသစ္စပ္ပဋိဝေဓော. သမုဒယသစ္စန္တိ သမုဒယသစ္စပ္ပဋိဝေဓဉာဏံ. အရိယသစ္စာရမ္မဏဉာဏမ္ပိ ဟိ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေ တေ စတူသု အရိယသစ္စေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀၀) ဝိယ ‘‘သစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါတိ ပရိညာပဋိဝေဓောတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါ’’တိ ဉတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ ဒုက္ခပရိညာသင်္ခါတော ဒုက္ခသစ္စပ္ပဋိဝေဓော. ဒုက္ခသစ္စန္တိ ဒုက္ခသစ္စပ္ပဋိဝေဓဉာဏံ. ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏန္တိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓောတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏ’’န္တိ [Pg.202] ဉတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ နိရောဓသစ္ဆိကိရိယာသင်္ခါတော နိရောဓသစ္စပ္ပဋိဝေဓော. နိရောဓသစ္စန္တိ နိရောဓသစ္စာရမ္မဏံ နိရောဓသစ္စပ္ပဋိဝေဓဉာဏံ. ယာ ဣမေသု တီသု ဌာနေသူတိ ဣမေသု ယထာဝုတ္တေသု တီသု သမုဒယဒုက္ခနိရောဓေသု ပဋိဝေဓဝသေန ပဝတ္တာ ယာ ဒိဋ္ဌိ ယော သင်္ကပ္ပောတိ ယောဇနာ. ဘာဝနာပဋိဝေဓောတိ အယံ မဂ္ဂဘာဝနာသင်္ခါတော မဂ္ဂသစ္စပ္ပဋိဝေဓော. မဂ္ဂသစ္စန္တိ မဂ္ဂသစ္စပ္ပဋိဝေဓဉာဏံ.

14. සත්‍යාවබෝධ ඤාණය යෙදීමේ අනුපිළිවෙලෙහි “මේ රූපයේ ආශ්වාදයයි” යන ප්‍රහාණ ප්‍රතිවේධය නම්, මාර්ගයට පෙර වූ පූර්ව භාගයේදී “මේ තණ්හාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ රූපයේ ආශ්වාදයයි” දැනගෙන, මාර්ග ක්ෂණයේදී සමුදය ප්‍රහාණ නම් වූ සමුදය සත්‍යාවබෝධයයි. “සමුදය සත්‍යය” යනු සමුදය සත්‍යාවබෝධ ඤාණයයි. සැබවින්ම ආර්ය සත්‍යයන් අරමුණු කරගත් ඤාණය ද “යම්කිසි කුසල් දහම් වෙද්ද, ඒ සියල්ල සතර ආර්ය සත්‍යයෙහි සංග්‍රහ වේ” යනාදී ලෙස සත්‍යය යැයි කියනු ලැබේ. “මේ රූපයේ ආදීනවයයි” යන පරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධය නම්, පූර්ව භාගයේදී “මේ රූපයේ ආදීනවයයි” දැනගෙන, මාර්ග ක්ෂණයේදී දුක්ඛ පරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනීම) නම් වූ දුක්ඛ සත්‍යාවබෝධයයි. “දුක්ඛ සත්‍යය” යනු දුක්ඛ සත්‍යාවබෝධ ඤාණයයි. “මේ රූපයේ නිස්සරණයයි” යන සාක්ෂාත්කරණ ප්‍රතිවේධය නම්, පූර්ව භාගයේදී “මේ රූපයේ නිස්සරණයයි” දැනගෙන, මාර්ග ක්ෂණයේදී නිරෝධ සාක්ෂාත්කරණය නම් වූ නිරෝධ සත්‍යාවබෝධයයි. “නිරෝධ සත්‍යය” යනු නිරෝධ සත්‍යය අරමුණු කරගත් නිරෝධ සත්‍යාවබෝධ ඤාණයයි. “මේ කරුණු තුනෙහි” යනු ඉහත කී සමුදය, දුක්ඛ, නිරෝධ යන සත්‍යයන් තුනෙහි ප්‍රතිවේධය වශයෙන් පැවති යම් සම්‍යක් දිට්ඨියක් හා සම්‍යක් සංකල්පයක් වේ ද, එය මෙසේ යෙදිය යුතුය. “භාවනා ප්‍රතිවේධය” යනු මාර්ග භාවනා නම් වූ මාර්ග සත්‍යාවබෝධයයි. “මාර්ග සත්‍යය” යනු මාර්ග සත්‍යාවබෝධ ඤාණයයි.

၁၅. ပုန အပရေန ပရိယာယေန သစ္စာနိ စ သစ္စပ္ပဋိဝေဓဉ္စ ဒဿေန္တော သစ္စန္တိ ကတိဟာကာရေဟိ သစ္စန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နာ ဇရာမရဏာဒိကဿ ဒုက္ခသစ္စဿ ဇာတိအာဒိကံ သမုဒယသစ္စံ ‘‘ကိံ နု ခေါ’’တိ ဧသန္တိ, တထာ ဧသန္တာ စ ဇရာမရဏာဒိကဿ ဒုက္ခသစ္စဿ ဇာတိအာဒိကံ သမုဒယသစ္စံ ‘‘ပစ္စယော’’တိ ဝဝတ္ထပေန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တိ, တသ္မာ သာ စ ဧသနာ သော စ ပရိဂ္ဂဟော သစ္စာနံ ဧသနတ္တာ ပရိဂ္ဂဟတ္တာ စ ‘‘သစ္စ’’န္တိ ကတွာ ဧသနဋ္ဌေန ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေနာတိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ ဝိဓိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ လဗ္ဘတိယေဝ, သာဝကာနံ ပန အနုဿဝဝသေန ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ လဗ္ဘတိ. ပဋိဝေဓဋ္ဌေနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ တထာ ဧသိတာနံ ပရိဂ္ဂဟိတာနဉ္စ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကပဋိဝေဓဋ္ဌေန.

15. නැවතත් වෙනත් ක්‍රමයකින් සත්‍යයන් සහ සත්‍යාවබෝධය පෙන්වමින් “සත්‍යය නම් කී ආකාරයකින් සත්‍යය වේද” යනාදිය පැවසීය. එහි සියලුම සර්වඥ බෝධිසත්වවරුන් බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, ජරා මරණ ආදී දුක්ඛ සත්‍යයේ ජාති ආදී සමුදය සත්‍යය “කුමක්දැයි” සොයන බැවින් ද, එසේ සොයමින් ජරා මරණ ආදී දුක්ඛ සත්‍යයට ජාති ආදිය “ප්‍රත්‍යය” යැයි ව්‍යවස්ථාපනය කරමින් පිරිසිඳ ගන්නා බැවින් ද, එම සෙවීම හා පිරිසිඳ ගැනීම සත්‍යයන් සෙවීම හා පිරිසිඳ ගැනීම වන බැවින් “සත්‍යය” යැයි සලකා සෙවීමේ අර්ථයෙන් හා පිරිසිඳ ගැනීමේ අර්ථයෙන් යැයි පවසන ලදී. මෙම ක්‍රමය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට ද ප්‍රත්‍යය පිරිසිඳ ගැනීමේදී හිමි වේ. ශ්‍රාවකයන්ට නම් අනුශ්‍රවය (ඇසීම) මගින් හෝ ශ්‍රැතමය ඤාණය මගින් ප්‍රත්‍යය පිරිසිඳ ගැනීමේදී හිමි වේ. “ප්‍රතිවේධ අර්ථයෙන්” යනු පූර්ව භාගයේදී එලෙස සොයන ලද හා පිරිසිඳ ගන්නා ලද සත්‍යයන් මාර්ග ක්ෂණයේදී එකම ප්‍රතිවේධ අර්ථයෙන් (අවබෝධ කර ගැනීමෙන්) ලබා ගැනීමයි.

ကိံနိဒါနန္တိအာဒီသု နိဒါနာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ကာရဏဝေဝစနာနိ. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ ဖလံ နိဒေတိ ‘‘ဟန္ဒ နံ ဂဏှထာ’’တိ အပ္ပေတိ ဝိယ, တသ္မာ ‘‘နိဒါန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ဖလံ တတော သမုဒေတိ, ဇာယတိ, ပဘဝတိ; တသ္မာ သမုဒယော, ဇာတိ, ပဘဝေါတိ ဝုစ္စတိ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ကိံ နိဒါနံ ဧတဿာတိ ကိံနိဒါနံ. ကော သမုဒယော ဧတဿာတိ ကိံသမုဒယံ. ကာ ဇာတိ ဧတဿာတိ ကိံဇာတိကံ. ကော ပဘဝေါ ဧတဿာတိ ကိံပဘဝံ. ယသ္မာ ပန တဿ ဇာတိ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန နိဒါနဉ္စေဝ သမုဒယော စ ဇာတိ စ ပဘဝေါ စ, တသ္မာ ဇာတိနိဒါနန္တိအာဒိမာဟ. ဇရာမရဏန္တိ ဒုက္ခသစ္စံ. ဇရာမရဏသမုဒယန္တိ တဿ ပစ္စယံ သမုဒယသစ္စံ. ဇရာမရဏနိရောဓန္တိ နိရောဓသစ္စံ. ဇရာမရဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒန္တိ မဂ္ဂသစ္စံ. ဣမိနာဝ နယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

“කිංනිදානං” යනාදී තැන්හි නිදාන ආදී සියලු පද හේතුව හැඳින්වීමේ පර්යාය පද වේ. හේතුව විසින් ඵලය ලබා දෙන බැවින්, එනම් “මෙය ලබා ගන්න” යැයි පවරන්නාක් මෙන් වන බැවින් “නිදානය” යැයි කියනු ලැබේ. යම් හෙයකින් ඵලය එයින් හටගනී ද, එබැවින් “සමුදය” යැයි ද, උපදින බැවින් “ජාති” යැයි ද, ප්‍රභවය වන බැවින් “ප්‍රභවය” යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙහි අර්ථය නම් - මෙයට නිදානය කුමක්ද? එබැවින් කිංනිදානං. මෙයට සමුදය කුමක්ද? එබැවින් කිංසමුදයං. මෙයට ජාතිය කුමක්ද? එබැවින් කිංජාතිකං. මෙයට ප්‍රභවය කුමක්ද? එබැවින් කිංපභවං. යම් හෙයකින් ජරා මරණයේ ජාතිය ඉහත කී අර්ථයෙන් නිදානය ද, සමුදය ද, ජාතිය ද, ප්‍රභවය ද වේ ද, එබැවින් “ජාතිනිදානං” යනාදිය පැවසීය. “ජරාමරණං” යනු දුක්ඛ සත්‍යයයි. “ජරාමරණසමුදයං” යනු එහි ප්‍රත්‍යය වූ සමුදය සත්‍යයයි. “ජරාමරණනිරෝධං” යනු නිරෝධ සත්‍යයයි. “ජරාමරණනිරෝධගාමිනී පටිපදා” යනු මාර්ග සත්‍යයයි. මේ ආකාරයෙන්ම සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය.

၁၆. နိရောဓပ္ပဇာနနာတိ အာရမ္မဏကရဏေန နိရောဓဿ ပဇာနနာ. ဇာတိ သိယာ ဒုက္ခသစ္စံ, သိယာ သမုဒယသစ္စန္တိ ဘဝပစ္စယာ ပညာယနဋ္ဌေန ဒုက္ခသစ္စံ[Pg.203], ဇရာမရဏဿ ပစ္စယဋ္ဌေန သမုဒယသစ္စံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အဝိဇ္ဇာ သိယာ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ပန အာသဝသမုဒယာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယဋ္ဌေနာတိ.

16. “නිරෝධප්පජානනා” යනු අරමුණු කිරීමෙන් නිරෝධය දැනගැනීම වූ පන්නාවයි, එය මාර්ග සත්‍යයයි. “ජාතිය දුක්ඛ සත්‍යය විය හැකිය, සමුදය සත්‍යය ද විය හැකිය” යනු භව ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රකට වන අර්ථයෙන් දුක්ඛ සත්‍යය වන අතර, ජරා මරණයට හේතු වන අර්ථයෙන් සමුදය සත්‍යය වේ. ඉතිරි පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. “අවිද්‍යාව දුක්ඛ සත්‍යය විය හැකිය” යන්නෙන් අදහස් කළේ ආසවයන් හේතුවෙන් අවිද්‍යාව හටගැනීම (සමුදය වීම) යන අර්ථයෙනි.

သစ္စကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සච්ච කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ

3. 3. බොජ්ඣංග කථාව

ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာဝဏ္ဏနာ

බොජ්ඣංග කථා වර්ණනාව

၁၇. ဣဒါနိ သစ္စပ္ပဋိဝေဓသိဒ္ဓံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိသေသံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဗောဓိယာ, ဗောဓိဿ ဝါ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၁၈၂) – ယာ ဟိ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, ယာယ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒီနံ အနေကေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိပက္ခဘူတာယ သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသင်္ခါတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ, ဗုဇ္ဈတီတိ ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဝုဋ္ဌဟတိ, စတ္တာရိ ဝါ အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၈; ဒီ. နိ. ၃.၁၄၃). တဿာ ဓမ္မသာမဂ္ဂီသင်္ခါတာယ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒယော ဝိယ. ယောပေသ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဧတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ အရိယသာဝကော ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ, တဿ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ ‘‘ဗုဇ္ဈနကဿ ပုဂ္ဂလဿ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ အတ္ထော အဘိညေယျနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တော.

17. දැන්, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීමෙන් සිද්ධ වූ බොජ්ඣංගයන්ගේ සුවිශේෂී බව දක්වනු පිණිස, සූත්‍ර දේශනාව පෙරටු කොට වදාළා වූ බොජ්ඣංග කථාවෙහි මින් පෙර විස්තර නොකළ අර්ථයන් විස්තර කිරීම සිදු කෙරේ. එහි සූත්‍ර දේශනාවන්හි පළමුව 'බොජ්ඣංග' යනු බෝධියට (සර්වඥතා ඥානයට) අයත් අංග වන බැවින් හෝ බෝධි නම් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ අංග (හේතූන්) වන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ. මෙහි අදහස මෙසේය: ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයෙහි උපදින්නා වූ, අලස බව, උද්ධච්චය, එක් තැනක රැඳී සිටීම (අභිසංඛාර), කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, අත්තකිලමථානුයෝගය, උච්ඡේද හා ශාස්වත දෘෂ්ටි ආදී බොහෝ උපද්‍රවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, සති, ධම්මවිචය, විරිය, පීති, පස්සද්ධි, සමාධි සහ උපෙක්ඛා යන යම් ධර්ම සමූහයක එකතුවක් ඇද්ද, එම ධර්ම සමූහයේ එකතුවෙන් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අවබෝධ කරගනියි (පිබිදෙයි), එබැවින් එය 'බෝධි' යැයි කියනු ලැබේ. 'අවබෝධ කරගනියි' යනු ක්ලේශ පරම්පරාව නමැති නින්දෙන් පිබිදෙයි, නැතහොත් සත්‍ය සතර අවබෝධ කරයි, නැතහොත් නිවනම සාක්ෂාත් කරයි යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ "සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය (සර්වඥතා ඥානය හෝ සත්‍ය සතර) අවබෝධ කළ සේක" යනුවෙනි. ධර්ම සමූහයක එකතුවක් වූ එම බෝධියට අයත් අංග වන බැවින්, ජානාංග හා මග්ගාංග මෙන් බොජ්ඣංග නම් වේ. එලෙසම, යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් පෙර කී ආකාරයේ වූ මේ ධර්ම සමූහය මගින් පිබිදෙයිද, එම ආර්ය ශ්‍රාවකයා 'බෝධි' නම් වේ. ඔහුගේ අංග වන බැවින් ද සේනාංග හා රථාංග මෙන් මේවා 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. එබැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා "අවබෝධ කරන්නා වූ පුද්ගලයාගේ අංග බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ" යැයි වදාළහ. සතිසම්බොජ්ඣංග ආදියේ අර්ථ අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත.

ဗောဇ္ဈင်္ဂတ္ထနိဒ္ဒေသေ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ကဿ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ? မဂ္ဂဖလေဟိ နိဗ္ဗာနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာယ ကတကိစ္စဿ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ, မဂ္ဂေန ဝါ ကိလေသနိဒ္ဒါတော ပဗုဇ္ဈနတ္ထာယ ဖလေန ပဗုဒ္ဓဘာဝတ္ထာယာပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗလဝဝိပဿနာယပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တိ[Pg.204]. တသ္မာ အယံ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သာဓာရဏတ္ထော. တီသုပိ ဟိ ဌာနေသု ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနပဋိဝေဓာယ သံဝတ္တန္တိ. ဧတေန ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိအာဒီဟိ ပဉ္စဟိ စတုက္ကေဟိ ဝုတ္တာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ အဘိညေယျနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ. အပိ စ ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သကိစ္စကရဏေ သမတ္ထဘာဝဒဿနတ္ထံ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော. ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ သကိစ္စကရဏသမတ္ထတ္တေပိ သတိ ကတ္တုနော အဘာဝဒဿနတ္ထံ ဘာဝနိဒ္ဒေသော. ဗောဓေန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ဗုဇ္ဈန္တာနံ ယောဂီနံ ပယောဇကတ္တာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဟေတုကတ္တုနိဒ္ဒေသော. ဗောဓနဋ္ဌေနာတိ ပဌမံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပယောဇကဟေတုကတ္တုနာ ဘာဝနိဒ္ဒေသော. ဧတေဟိ ဗောဓိယာ အင်္ဂါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗောဓိပက္ခိယဋ္ဌေနာတိ ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန ဗောဓီတိ လဒ္ဓနာမဿ ယောဂိဿ ပက္ခေ ဘဝတ္တာ. အယမေတေသံ ယောဂိနော ဥပကာရကတ္တနိဒ္ဒေသော. ဧတေဟိ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗုဒ္ဓိလဘနဋ္ဌေနာတိအာဒိကေ ဆက္ကေ ဗုဒ္ဓိလဘနဋ္ဌေနာတိ ယောဂါဝစရေန ဗုဒ္ဓိယာ ပါပုဏနဋ္ဌေန. ရောပနဋ္ဌေနာတိ သတ္တာနံ ပတိဋ္ဌာပနဋ္ဌေန. ပါပနဋ္ဌေနာတိ ပတိဋ္ဌာပိတာယ နိဋ္ဌာပနဋ္ဌေန. ဣမေ ဝိပဿနာဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပတိ-အဘိ-သံ-ဣတိ တီဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ဝိသေသိတာ မဂ္ဂဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝဒန္တိ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဓမ္မဝေါဟာရေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

බොජ්ඣංග බව විස්තර කිරීමේදී, 'බෝධිය පිණිස පවතිත්' යනු අවබෝධය පිණිස පවතිත් යන්නයි. කවරෙකුගේ අවබෝධය පිණිසද? මග්ග ඵලයන් මගින් නිවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා වූ, කළ යුතු කෘත්‍යය නිම කළ පුද්ගලයාගේ අවබෝධය පිණිස පවතිත්. නැතහොත් මාර්ගය මගින් ක්ලේශ නින්දෙන් පිබිදීම පිණිස ද, ඵලය මගින් පිබිදුණු බව ඇති කර ගැනීම පිණිස ද පවතිත්. බලවත් වූ විපස්සනාවෙහි පවත්නා බොජ්ඣංගයෝ ද නිවන් අවබෝධය පිණිස පවතිත්. එබැවින් මේ බලවත් විපස්සනාව, විපස්සනා මාර්ග ඵල බොජ්ඣංගයන් හා පොදු වූ අර්ථ ඇත්තේය. සැබවින්ම විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල යන අවස්ථා තුනෙහිම පවත්නා බොජ්ඣංගයෝ නිවන අවබෝධ කිරීම පිණිස පවතිත්. මෙයින් ද බෝධියෙහි (විපස්සනා මාර්ග ඵලයන්ගේ හෝ නිවන් අවබෝධයේ) අංග හෙවත් හේතූන් වන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වන බව කියැවේ. 'බුජ්ඣන්ති' (අවබෝධ කරති) යනාදී සතර ආකාර පහකින් දක්වන ලද බොජ්ඣංගයන්ගේ උප්පත්ති ස්ථානය අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. තවද, 'බුජ්ඣන්ති' යන පදය බොජ්ඣංගයන් තමන්ගේ කෘත්‍යය කිරීමට සමර්ථ බව පෙන්වන කර්තෘ නිර්දේශයකි. 'බුජ්ඣනට්ඨේන' යනු බොජ්ඣංගයන්ගෙන් බාහිර වූ කර්තෘ කෙනෙකු නොමැති බව පෙන්වන භාව නිර්දේශයකි. බොජ්ඣංග භාවනාව නිසා නිවන අවබෝධ කරන යෝගීන් ඒ සඳහා පොළඹවන බැවින් 'බෝධෙන්ති' (අවබෝධ කරවති) යන හේතු කර්තෘ නිර්දේශය යොදා ඇත. 'බෝධනට්ඨේන' යනු ද පෙර කී පරිදිම හේතු කර්තෘ මගින් කළ භාව නිර්දේශයකි. මේ පදයන්ගෙන් ද බෝධියෙහි අංග හෙවත් හේතූන් බැවින් බොජ්ඣංග යැයි කියනු ලැබේ. 'බෝධිපක්ඛියට්ඨේන' යනු අවබෝධ කරන අර්ථයෙන් 'බෝධි' නම් වූ යෝගියාගේ පාර්ශවයෙහි පවත්නා බැවින් යෝගියාට උපකාරක වන බව පෙන්වන නිර්දේශයකි. මෙයින් ද බෝධි නම් යෝගියාගේ අංග වන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ. 'බුද්ධිලභනට්ඨේන' යනාදී සයෙහි, යෝගාවචරයා විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් හෝ ඒ මගින් ආර්ය මාර්ග ඵලයට පැමිණෙන අර්ථයෙන් 'බුද්ධිලභනට්ඨ' නම් වේ. සත්ත්වයන් මාර්ග ඵලයෙහි පිහිටුවන සහ එය නිමාවට පත් කරන අර්ථයෙන් 'රෝපනට්ඨ' නම් වේ. මේ විපස්සනා බොජ්ඣංගයන් 'පති', 'අභි', 'සං' යන උපසර්ගයන්ගෙන් විශේෂ කළ විට මාර්ග ඵල බොජ්ඣංග නම් වන බව ආචාර්යවරු පවසති. මේ සියලු ආකාරයෙන්ම, බෝධියෙහි අංග හෙවත් හේතූන් වන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වන බව දත යුතුය.

မူလမူလကာဒိဒသကဝဏ္ဏနာ

මූලමූලකාදි දසක වර්ණනාව

၁၈. မူလဋ္ဌေနာတိအာဒိကေ မူလမူလကေ ဒသကေ မူလဋ္ဌေနာတိ ဝိပဿနာဒီသု ပုရိမာ ပုရိမာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနဉ္စ သဟဇာတဓမ္မာနဉ္စ အညမညဉ္စ မူလဋ္ဌေန. မူလစရိယဋ္ဌေနာတိ မူလံ ဟုတွာ စရိယာ ပဝတ္တိ မူလစရိယာ. တေန မူလစရိယဋ္ဌေန, မူလံ ဟုတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. မူလပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေနာတိ တေ ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အာဒိတော ပဘုတိ ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ ပရိဂယှမာနတ္တာ ပရိဂ္ဂဟာ, မူလာနိယေဝ ပရိဂ္ဂဟာ မူလပရိဂ္ဂဟာ. တေန မူလပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေန. တေ ဧဝ အညမညံ ပရိဝါရဝသေန ပရိဝါရဋ္ဌေန. ဘာဝနာပါရိပူရိဝသေန ပရိပူရဏဋ္ဌေန. နိဋ္ဌံ ပါပုဏနဝသေန ပရိပါကဋ္ဌေန. တေ ဧဝ မူလာနိ စ ဆဗ္ဗိဓာ ပဘေဒဘိန္နတ္တာ ပဋိသမ္ဘိဒါ စာတိ မူလပဋိသမ္ဘိဒါ. တေန မူလပဋိသမ္ဘိဒဋ္ဌေန. မူလပဋိသမ္ဘိဒါပါပနဋ္ဌေနာတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာနုယုတ္တဿ ယောဂိနော တံ မူလပဋိသမ္ဘိဒံ ပါပနဋ္ဌေန[Pg.205]. တဿေဝ ယောဂိနော တဿာ မူလပဋိသမ္ဘိဒါယ ဝသီဘာဝဋ္ဌေန. သေသေသုပိ ဤဒိသေသု ပုဂ္ဂလဝေါဟာရေသု ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မူလပဋိသမ္ဘိဒါယ ဝသီဘာဝပ္ပတ္တာနမ္ပီတိ ဤဒိသေသုပိ နိဋ္ဌာဝစနေသု ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝသီဘာဝံ ပတ္တာနန္တိပိ ပါဌော.

18. 18. 'මූලට්ඨේන' යනාදී මූල පද මුල් කොට ඇති දසයෙහි - විපස්සනා ආදියෙහි හෝ විපස්සනා මාර්ග ඵලයන්හි සම්ප්‍රයුක්ත වූ පෙර පෙර උපන් බොජ්ඣංගයෝ පසු පසු උපදින බොජ්ඣංගයන්ට ද, තමන් හා උපන් සහජාත ධර්මයන්ට ද, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ද මූල (මුල්) වන අර්ථයෙන් 'මූලට්ඨ' නම් වේ. මුලක් වී පැවැතීම 'මූලචරියා' නම් වේ. ඒ මුල් වී පැවැතීමේ අර්ථයෙන් 'මූලචරියට්ඨ' නම් වේ. එම විපස්සනා මාර්ග ඵල බොජ්ඣංගයන්ම මුල සිට උපදවා ගැනීම පිණිස යෝගාවචරයා විසින් පිරිසිඳ දකින බැවින් 'පරිග්ගහ' නම් වේ. එම බොජ්ඣංගයන්ම මුල ද වන පිරිසිඳ දකින ලද ද වන බැවින් 'මූලපරිග්ගහ' නම් වේ. ඒ අර්ථයෙන් 'මූලපරිග්ගහට්ඨ' නම් වේ. එම බොජ්ඣංගයන්ම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිරිවර වන බැවින් 'පරිවාරට්ඨ' නම් ද, භාවනාවෙහි කෙළවරට හෙවත් ආර්ය ඵලයට පැමිණීමේ අර්ථයෙන් 'පරිපාකට්ඨ' නම් ද වේ. එම බොජ්ඣංගයන්ම මුල ද වන, ප්‍රභේද හයකින් යුක්ත බැවින් පටිසම්භිදා ද වන බැවින් 'මූලපටිසම්භිදා' නම් වේ. ඒ අර්ථයෙන් 'මූලපටිසම්භිදට්ඨ' නම් වේ. බොජ්ඣංග භාවනාවෙහි නිරත යෝගියා එම මූල පටිසම්භිදා ධර්මයන්ට පැමිණවීමේ අර්ථයෙන් 'මූලපටිසම්භිදාපාපනට්ඨ' නම් වේ. එම යෝගියාගේම එම ධර්මයන් කෙරෙහි පවත්නා වසීභාවය (පරිචය) නිසා 'වසීභාවට්ඨ' නම් වේ. මෙවැනි ඉතිරි පුද්ගල ව්‍යවහාරයන්හි ද ආර්ය මාර්ගයේ අංග වන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වන බව දත යුතුය. නිමාව දක්වන වචනවලින් ඵල බොජ්ඣංගයන් දත යුතුය. ඇතැම් පිටපතක 'වසීභාවං වත්තානං' ලෙස ද පාඨය පවතී.

မူလမူလကဒသကံ နိဋ္ဌိတံ.

මූලමූලක දසකය නිමවන ලදී.

သေသေသုပိ ဟေတုမူလကာဒီသု နဝသု ဒသကေသု ဣမိနာဝ နယေန သာဓာရဏဝစနာနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အသာဓာရဏေသု ပန ယထာဝုတ္တာ ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ယထာဝုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ ဇနကတ္တာ ဟေတူ နာမ ဟောန္တိ. ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တာ ပစ္စယာ နာမ. တေ ဧဝ တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိသုဒ္ဓိဘူတတ္တာ ဝိသုဒ္ဓိ နာမ. ဝဇ္ဇဝိရဟိတတ္တာ အနဝဇ္ဇာ နာမ. ‘‘သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မ’’န္တိ ဝစနတော နေက္ခမ္မံ နာမ. ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိအာဒိဝသေန ဝိမုတ္တိ နာမ. မဂ္ဂဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဝိသယီဘူတေဟိ အာသဝေဟိ ဝိရဟိတတ္တာ အနာသဝါ. တိဝိဓာပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကိလေသေဟိ သုညတ္တာ တဒင်္ဂဝိဝေကာဒိဝသေန ဝိဝေကာ. ဝိပဿနာမဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂတ္တာ ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂတ္တာ စ ဝေါသဂ္ဂါ. ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂတ္တာ ဝေါသဂ္ဂါ.

ඉතිරි හේතු මූලක ආදී නවයක් වූ දසකයන්හි ද මෙම ක්‍රමයෙන් ම සාධාරණ වචනයන්ගේ අර්ථය දත යුතුය. අසාධාරණ (විශේෂ) පදයන්හි වනාහි, කලින් කියන ලද පරිදි ම බොජ්ඣංගයෝ වනාහි කියන ලද ධර්මයන් උපදවන බැවින් ‘හේතු’ නම් වෙති. උපස්තම්භක (ආධාරක) වන බැවින් ‘ප්‍රත්‍යය’ නම් වෙති. ඒවා ම තදංග, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන් විශුද්ධ වූ බැවින් ‘විශුද්ධි’ නම් වේ. දෝෂයන්ගෙන් තොර බැවින් ‘අනවජ්ජ’ නම් වේ. "සියලු කුසල් දහම් නෙක්ඛම්ම වේ" යන වචනයට අනුව ‘නෙක්ඛම්ම’ නම් වේ. ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් තදංග විමුක්ති ආදී වශයෙන් ‘විමුක්ති’ නම් වේ. මාර්ග ඵල බොජ්ඣංගයෝ අරමුණු වූ ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොර බැවින් ‘අනාසව’ නම් වෙති. තුන් වැදෑරුම් වූ ම බොජ්ඣංගයෝ ක්ලේශයන්ගෙන් ශුන්‍ය බැවින් තදංග විවේක ආදී වශයෙන් ‘විවේක’ නම් වෙති. විපස්සනා මාර්ග බොජ්ඣංගයෝ පරිච්චාග වොස්සග්ග සහ පක්ඛන්දන වොස්සග්ග යන අර්ථයෙන් ‘වොස්සග්ග’ නම් වෙති. ඵල බොජ්ඣංගයෝ පක්ඛන්දන වොස්සග්ග අර්ථයෙන් ‘වොස්සග්ග’ නම් වෙති.

၁၉. မူလဋ္ဌံ ဗုဇ္ဈန္တီတိအာဒယော ဧကေကပဒဝသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာ နဝ ဒသကာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝသီဘာဝပ္ပတ္တာနန္တိ ပဒံ ပန ဝတ္တမာနဝစနာဘာဝေန န ယောဇိတံ. ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌာဒယော အဘိညေယျနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တတ္ထာ.

19. "මූලට්ඨං බුජ්ඣන්ති" යනාදී වශයෙන් එක් එක් පදයක් පාසා දක්වන ලද නවයක් වූ දසකයෝ කලින් කී ක්‍රමයෙන් ම දත යුත්තාහ. "වසීභාවප්පත්තානං" යන පදය වනාහි වර්තමාන කාල වාචී නොවන බැවින් මෙහි යොදන ලද්දේ නැත. "පරිග්ගහට්ඨ" ආදී පද අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිද්දේසයෙහි පවසන ලද අර්ථ ඇත්තාහ.

၂၀. ပုန ထေရော အတ္တနာ ဒေသိတံ သုတ္တန္တံ ဥဒ္ဒိသိတွာ တဿ နိဒ္ဒေသဝသေန ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဓိံ ဒဿေတုကာမော ဧကံ သမယန္တိအာဒိကံ နိဒါနံ ဝတွာ သုတ္တန္တံ တာဝ ဥဒ္ဒိသိ. အတ္တနာ ဒေသိတသုတ္တတ္တာ ဧဝ စေတ္ထ ဧဝံ မေ သုတန္တိ န ဝုတ္တံ. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တောတိ ပနေတ္ထ ဒေသကဗျတ္တိဘာဝတ္ထံ အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဤဒိသဉှိ ဝစနံ လောကေ ဂန္ထေသု ပယုဇ္ဇန္တိ. ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ သကလံ ပုဗ္ဗဏှသမယံ. အစ္စန္တသံယောဂတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဣတိ စေ [Pg.206] မေ ဟောတီတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဧဝဉ္စေ မယှံ ဟောတိ. အပ္ပမာဏောတိ မေ ဟောတီတိ အပ္ပမာဏောတိ ဧဝံ မေ ဟောတိ. သုသမာရဒ္ဓေါတိ မေ ဟောတီတိ သုဋ္ဌု ပရိပုဏ္ဏောတိ ဧဝံ မေ ဟောတိ. တိဋ္ဌန္တန္တိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ပဝတ္တိဝသေန တိဋ္ဌန္တံ. စဝတီတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတော အပဂစ္ဆတိ. သေသဗောဇ္ဈင်္ဂေသုပိ ဧသေဝ နယော.

20. නැවතත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දේශනා කරන ලද සූත්‍රය උපුටා දක්වා, එහි විස්තර වශයෙන් බොජ්ඣංග විධිය පෙන්වනු කැමති ව "එකං සමයං" යනාදී නිදානය පවසා පළමුව සූත්‍රය උපුටා දැක්වූහ. තමන් වහන්සේ ම දේශනා කළ සූත්‍රයක් බැවින් මෙහි "එවං මේ සුතං" යන්න පවසන ලද්දේ නැත. මෙහි "ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ" යැයි වදාළේ දේශකයාගේ ප්‍රකට බව දැක්වීම පිණිස තමන් වහන්සේ පරස්පර පුද්ගලයෙකු මෙන් සලකා ගෙන ය. ලෝකයෙහි ග්‍රන්ථයන්හි මෙබඳු වචන භාවිත කරනු ලැබේ. "පුබ්බණ්හසමයං" යනු මුළු පෙරවරු කාලය ම ය. මෙය කාලයෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම අඟවන (අත්‍යන්ත සංයෝග) අර්ථයෙහි උපයෝගී වචනයකි. සෙසු පද දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. "සතිසම්බොජ්ඣංගෝ ඉති චේ මේ හෝති" යනු "මට සතිසම්බොජ්ඣංගය ඇතැයි මෙසේ අදහසක් ඇති වේ ද" යන්නයි. "අප්පමාණෝති මේ හෝති" යනු "මට අප්‍රමාණ වූ සතිසම්බොජ්ඣංගය ඇතැයි මෙසේ අදහසක් ඇති වේ ද" යන්නයි. "සුසමාරද්ධෝති මේ හෝති" යනු "මනාකොට පරිපූර්ණ වූවක් යැයි මට මෙසේ ඇති වේ ද" යන්නයි. "තිට්ඨන්තං" යනු නිවන් අරමුණෙහි පවතින බැවින් පවත්නා බවයි. "චවති" යනු නිවන් අරමුණෙන් බැහැර වීමයි. සෙසු බොජ්ඣංගයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

ရာဇမဟာမတ္တဿာတိ ရညော မဟာအမစ္စဿ, မဟတိယာ ဝါ ဘောဂမတ္တာယ ဘောဂပ္ပမာဏေန သမန္နာဂတဿ. နာနာရတ္တာနန္တိ နာနာရင်္ဂရတ္တာနံ, ပူရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, နာနာရတ္တေဟီတိ အတ္ထော. ဒုဿကရဏ္ဍကောတိ ဒုဿပေဠာ. ဒုဿယုဂန္တိ ဝတ္ထယုဂလံ. ပါရုပိတုန္တိ အစ္ဆာဒေတုံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တန္တေ ထေရဿ ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ယဒါ ဟိ ထေရော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ သီသံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တဒါ ဣတရေ တဒနွယာ ဟောန္တိ. ယဒါ ဓမ္မဝိစယာဒီသု အညတရံ, တဒါ သေသာပိ တဒနွယာ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိယာ အတ္တနော စိဏ္ဏဝသီဘာဝံ ဒဿေန္တော ထေရော ဣမံ သုတ္တန္တံ ကထေသီတိ.

"රාජමහාමත්තස්ස" යනු රජුගේ මහා අමාත්‍යයාට ය, නැතහොත් මහත් වූ භෝග සම්පත්තියෙන් හෙවත් ධන ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත වූ අමාත්‍යයාට ය. "නානාරත්තානං" යනු නානා වර්ණයෙන් රංජනය කරන ලද වස්ත්‍රයන් ය, මෙහි සාමි වචනය පූර්ණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත, "නානා වර්ණයන්ගෙන් යුත්" යනු අර්ථයයි. "දුස්සකරණ්ඩකෝ" යනු වස්ත්‍ර බහාලන පෙට්ටියයි. "දුස්සයුගං" යනු වස්ත්‍ර යුගලයකි. "පාරුපිතුං" යනු පෙරවීමට හෝ ඇඳීමට ය. මෙම සූත්‍රයෙහි ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ඵල බොජ්ඣංගයන් වදාරන ලදී. සැබවින් ම යම් කලෙක ස්ථවිරයන් වහන්සේ සතිසම්බොජ්ඣංගය ප්‍රමුඛ කොට ඵල සමාපත්තියට සමවදී ද, එකල්හි සෙසු බොජ්ඣංගයෝ එයට අනුව පවතිති. යම් කලෙක ධම්මවිචය ආදීන්ගෙන් එකක් ප්‍රමුඛ කරත් ද, එකල්හි ඉතිරි බොජ්ඣංගයෝ ද එයට අනුගාමී වෙති. මෙසේ ඵල සමාපත්තියෙහි තමන් වහන්සේගේ පුහුණු කළ වසීභාවය පෙන්වමින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය වදාළහ.

သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාවයි

၂၁. ကထံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဣတိ စေ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ သီသံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တဿ အညေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဧဝံ အယံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဟောတီတိ ဣတိ စေ ပဝတ္တဿ ကထံ သော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. ယာဝတာ နိရောဓူပဋ္ဌာတီတိ ယတ္တကေန ကာလေန နိရောဓော ဥပဋ္ဌာတိ, ယတ္တကေ ကာလေ အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗာနံ ဥပဋ္ဌာတီတိ အတ္ထော. ယာဝတာ အစ္စီတိ ယတ္တကေန ပရိမာဏေန ဇာလာ. ကထံ အပ္ပမာဏော ဣတိ စေ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ န အပ္ပမာဏေပိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဝိဇ္ဇမာနေ ဧဝံ အယံ အပ္ပမာဏော ဟောတီတိ ဣတိ စေ ပဝတ္တဿ သော အပ္ပမာဏော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ကထံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ပမာဏဗဒ္ဓါတိ ကိလေသာ စ ပရိယုဋ္ဌာနာ စ ပေါနောဘဝိကသင်္ခါရာ စ ပမာဏဗဒ္ဓါ နာမ ဟောန္တိ. ‘‘ရာဂေါပမာဏကရဏော, ဒေါသော ပမာဏကရဏော, မောဟော ပမာဏကရဏော’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၉) ဝစနတော ရာဂါဒယော ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ‘‘အယံ ဧတ္တကော’’တိ တဿ ပမာဏကရဏတော ပမာဏံ နာမ. တသ္မိံ ပမာဏေ ဗဒ္ဓါ ပဋိဗဒ္ဓါ အာယတ္တာတိ [Pg.207] ကိလေသာဒယော ပမာဏဗဒ္ဓါ နာမ ဟောန္တိ. ကိလေသာတိ အနုသယဘူတာ, ပရိယုဋ္ဌာနာတိ သမုဒါစာရပ္ပတ္တကိလေသာ. သင်္ခါရာ ပေါနောဘဝိကာတိ ပုနပ္ပုနံ ဘဝကရဏံ ပုနဘဝေါ, ပုနဘဝေါ သီလမေတေသန္တိ ပေါနဘဝိကာ, ပေါနဘဝိကာ ဧဝ ပေါနောဘဝိကာ. ကုသလာကုသလကမ္မသင်္ခါတာ သင်္ခါရာ. အပ္ပမာဏောတိ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ပမာဏဿ အဘာဝေန အပ္ပမာဏော. မဂ္ဂဖလာနမ္ပိ အပ္ပမာဏတ္တာ တတော ဝိသေသနတ္ထံ အစလဋ္ဌေန အသင်္ခတဋ္ဌေနာတိ ဝုတ္တံ. ဘင်္ဂါဘာဝတော အစလော, ပစ္စယာဘာဝတော အသင်္ခတော. ယော ဟိ အစလော အသင်္ခတော စ, သော အတိဝိယ ပမာဏဝိရဟိတော ဟောတိ.

21. "කථං සතිසම්බොජ්ඣංගෝ ඉති චේ හෝතීති බොජ්ඣංගෝති" යනු සතිසම්බොජ්ඣංගය ප්‍රමුඛ කොට ඵල සමාපත්තියට සමවදින්නා වූ තැනැත්තාට සෙසු බොජ්ඣංගයන් පවතිද්දී, "මෙසේ මෙම සතිසම්බොජ්ඣංගය වේ" යැයි පවත්නා කල්හි, කෙසේ නම් ඒ සතිසම්බොජ්ඣංගය ප්‍රමුඛ වේ ද යන අර්ථයයි. "යාවතා නිරොධූපට්ඨාතීති" යනු යම් තාක් කාලයක් නිරෝධය (නිවන) වැටහේ ද, යම් තාක් කල් අරමුණු වශයෙන් නිවන වැටහේ ද යන අර්ථයයි. "යාවතා අච්චීති" යනු යම් ප්‍රමාණයක ගිනි දැල්ලක් ඇද්ද යන්නයි. "කථං අප්පමාණෝ ඉති චේ හෝතීති බොජ්ඣංගෝති" යනු අප්‍රමාණ නොවන සතිසම්බොජ්ඣංගය පවතිද්දී පවා, "මෙසේ මෙය අප්‍රමාණ වේ" යැයි පවත්නා වූ ඒ අප්‍රමාණ සතිසම්බොජ්ඣංගය කෙසේ ප්‍රමුඛ වේ ද යන අර්ථයයි. "පමාණබද්ධා" යනු කෙලෙස් ද, පරියුට්ඨාන කෙලෙස් ද, පුනර්භවය ඇති කරන සංස්කාරයෝ ද ප්‍රමාණබද්ධ නම් වෙති. "රාගය ප්‍රමාණ කරන්නකි, ද්වේෂය ප්‍රමාණ කරන්නකි, මෝහය ප්‍රමාණ කරන්නකි" (ම.නි. 1.459) යන වචනයට අනුව යමෙකුට රාගාදීහු උපදිත් ද, "මොහු මෙපමණ ගුණ ඇත්තෙකි" යැයි ඔහුගේ ප්‍රමාණය (මිනුම) කරන බැවින් ‘ප්‍රමාණ’ නම් වේ. ඒ ප්‍රමාණයෙහි බැඳුණු, ඇලුණු, අයත් වූ බැවින් කෙලෙස් ආදිය ‘ප්‍රමාණබද්ධ’ නම් වේ. ‘ක්ලේශ’ යනු අනුසය වූ කෙලෙස් ය. ‘පරියුට්ඨාන’ යනු නිරතුරුව පවත්නා කෙලෙස් ය. ‘සංස්කාරා පෝනෝභවිකා’ යනු නැවත නැවත භවය ඇති කරන ස්වභාවය ඇති, එනම් කුසලාකුසල කර්ම සංඛ්‍යාත සංස්කාරයෝ ය. ‘අප්‍රමාණ’ යනු කියන ලද ප්‍රමාණයන්ගේ අභාවය නිසා ය. මාර්ග ඵලයන් ද අප්‍රමාණ වන බැවින් එයින් (නිවන) විශේෂ කිරීම පිණිස "අචල අර්ථයෙන් හා අසංඛත අර්ථයෙන්" යැයි පවසන ලදී. භංග (බිඳී යාම) නොමැති බැවින් ‘අචල’ වේ, ප්‍රත්‍යයන්ගේ අභාවය නිසා ‘අසංඛත’ වේ. යමක් අචල හා අසංඛත වේ ද, එය අතිශයින් ම ප්‍රමාණයන්ගෙන් තොර වේ.

ကထံ သုသမာရဒ္ဓေါ ဣတိ စေ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ အနန္တရံ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝိသမာတိ သယဉ္စ ဝိသမတ္တာ, ဝိသမဿ စ ဘာဝဿ ဟေတုတ္တာ ဝိသမာ. သမဓမ္မောတိ သန္တဋ္ဌေန ပဏီတဋ္ဌေန သမော ဓမ္မော. ပမာဏာဘာဝတော သန္တော. ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) ဝစနတော သဗ္ဗဓမ္မုတ္တမဋ္ဌေန ပဏီတော. တသ္မိံ သမဓမ္မောတိ ဝုတ္တေ သုသမေ အာရဒ္ဓေါ သုသမာရဒ္ဓေါ. အာဝဇ္ဇိတတ္တာတိ ဖလသမာပတ္တိယာ ပဝတ္တကာလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အနုပ္ပာဒါဒိသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိဋ္ဌတီတိ ပဝတ္တတိ. ဥပ္ပာဒါဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနိ. သေသဗောဇ္ဈင်္ဂမူလကေသုပိ ဝါရေသု ဧသေဝ နယော.

"කථං සුසමාරද්ධෝ ඉති චේ හෝතීති බොජ්ඣංගෝති" යන්න පසුව කියන ලද ක්‍රමයට ම යෙදිය යුතුය. "විසමා" යනු තමන් ද විසම බැවින් සහ විසම පැවැත්මට හේතු වන බැවින් විසම නම් වේ. "සමධම්මෝති" යනු ශාන්ත අර්ථයෙන් හා ප්‍රණීත අර්ථයෙන් සම වූ ධර්මයයි. ප්‍රමාණයන්ගේ අභාවය නිසා ‘ශාන්ත’ නම් වේ. "මහණෙනි, සංඛත වූ හෝ අසංඛත වූ හෝ යම් තාක් ධර්මයෝ වෙත් ද, ඒ ධර්මයන් අතර විරාගය (නිවන) අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ" යන වචනයට අනුව සියලු ධර්මයන්ට වඩා උත්තම බැවින් ‘ප්‍රණීත’ නම් වේ. ඒ සම වූ ධර්මයෙහි "සමධම්මෝ" යැයි කී කල්හි, ඉතා ශාන්ත වූ නිවනෙහි පටන් ගන්නා ලද්දේ "සුසමාරද්ධ" නම් වේ. "ආවජ්ජිතත්තා" යනු ඵල සමාපත්තිය පවතින කාලය අරභයා පවසන ලද්දකි. අනුප්පාද සංඛ්‍යාත නිවනෙහි මනෝද්වාරාවජ්ජනය උපන් බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. "තිට්ඨති" යනු පවතියි යන්නයි. උත්පාද ආදී පදයන්ගේ අර්ථය යට පවසන ලදී. සෙසු බොජ්ඣංගයන් මූලික වන වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බොජ්ඣංග කථා වර්ණනාව නිම විය.

၄. မေတ္တာကထာ

4. මෙත්තා කථාව

မေတ္တာကထာဝဏ္ဏနာ

මෙත්තා කථා වර්ණනාවයි

၂၂. ဣဒါနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာနန္တရံ ကထိတာယ ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာဂတိယာ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ မေတ္တာကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ အာသေဝိတာယာတိ အာဒရေန သေဝိတာယ. ဘာဝိတာယာတိ ဝဍ္ဎိတာယ. ဗဟုလီကတာယာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာယ. ယာနီကတာယာတိ ယုတ္တယာနသဒိသာယ ကတာယ. ဝတ္ထုကတာယာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာယ. အနုဋ္ဌိတာယာတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတာယ. ပရိစိတာယာတိ သမန္တတော စိတာယ ဥပစိတာယ. သုသမာရဒ္ဓါယာတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါယ သုကတာယ[Pg.208]. အာနိသံသာတိ ဂုဏာ. ပါဋိကင်္ခါတိ ပဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. သုခံ သုပတီတိ ယထာ သေသဇနာ သမ္ပရိဝတ္တမာနာ ကာကစ္ဆမာနာ ဒုက္ခံ သုပန္တိ, ဧဝံ အသုပိတွာ သုခံ သုပတိ. နိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တောပိ သမာပတ္တိံ သမာပန္နော ဝိယ ဟောတိ. သုခံ ပဋိဗုဇ္ဈတီတိ ယထာ အညေ နိတ္ထုနန္တာ ဝိဇမ္ဘန္တာ သမ္ပရိဝတ္တန္တာ ဒုက္ခံ ပဋိဗုဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ အပဋိဗုဇ္ဈိတွာ ဝိကသမာနမိဝ ပဒုမံ သုခံ နိဗ္ဗိကာရံ ပဋိဗုဇ္ဈတိ. န ပါပကံ သုပိနံ ပဿတီတိ သုပိနံ ပဿန္တောပိ ဘဒ္ဒကမေဝ သုပိနံ ပဿတိ. စေတိယံ ဝန္ဒန္တော ဝိယ ပူဇံ ကရောန္တော ဝိယ ဓမ္မံ သုဏန္တော ဝိယ စ ဟောတိ. ယထာ ပနညေ အတ္တာနံ စောရေဟိ ပရိဝါရိတံ ဝိယ ဝါဠေဟိ ဥပဒ္ဒုတံ ဝိယ ပပါတေ ပတန္တံ ဝိယ စ ပဿန္တိ, န ဧဝံ ပါပကံ သုပိနံ ပဿတိ. မနုဿာနံ ပိယော ဟောတီတိ ဥရေ အာမုတ္တမုတ္တာဟာရော ဝိယ သီသေ ပိဠန္ဓမာလာ ဝိယ စ မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ. အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတီတိ ယထေဝ စ မနုဿာနံ, ဧဝံ အမနုဿာနမ္ပိ ပိယော ဟောတိ. ဒေဝတာ ရက္ခန္တီတိ ပုတ္တမိဝ မာတာပိတရော ဒေဝတာ ရက္ခန္တိ. နာဿ အဂ္ဂိ ဝါ ဝိသံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ ကမတီတိ မေတ္တာဝိဟာရိဿ ကာယေ အဂ္ဂိ ဝါ ဝိသံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ န ကမတိ န ပဝိသတိ, နာဿ ကာယံ ဝိကောပေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တုဝဋံ စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ မေတ္တာဝိဟာရိနော ခိပ္ပမေဝ စိတ္တံ သမာဓိယတိ, နတ္ထိ တဿ ဒန္ဓာယိတတ္တံ. မုခဝဏ္ဏော ဝိပ္ပသီဒတီတိ ဗန္ဓနာ ပမုတ္တတာလပက္ကံ ဝိယ စဿ ဝိပ္ပသန္နဝဏ္ဏံ မုခံ ဟောတိ. အသမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတီတိ မေတ္တာဝိဟာရိနော သမ္မောဟမရဏံ နာမ နတ္ထိ, အသမ္မူဠှော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တော ဝိယ ကာလံ ကရောတိ. ဥတ္တရိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တောတိ မေတ္တာသမာပတ္တိတော ဥတ္တရိံ အရဟတ္တံ အဓိဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ဣတော စဝိတွာ သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါ ဝိယ ဗြဟ္မလောကူပဂေါ ဟောတီတိ ဗြဟ္မလောကံ ဥပပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

22. දැන් බොජ්ඣංග කථාවට අනතුරුව කියනු ලබන, එම බොජ්ඣංග කථාවේ අනුපිළිවෙලට අනුව එන, සූත්‍රාන්තය පෙරටු කොට ඇති මෛත්‍රී කථාවේ පූර්වයෙහි සඳහන් නොවූ අර්ථ වර්ණනාවයි. එහි සූත්‍රාන්තයෙහි එන 'ආසේවිතාය' යනු ආදරයෙන් යුතුව සේවනය කරන ලද යන අර්ථයයි. 'භාවිතාය' යනු වඩන ලද යන අර්ථයයි. 'බහුලීකතාය' යනු නැවත නැවත කරන ලද යන අර්ථයයි. 'යානීකතාය' යනු යොදන ලද වාහනයක් හා සමාන කරන ලද යන අර්ථයයි. 'වත්ථුකතාය' යනු පිහිටන අර්ථයෙන් පදනමක් මෙන් කරන ලද යන අර්ථයයි. 'අනුට්ඨිතාය' යනු මැනවින් එළඹ සිටි යන අර්ථයයි. 'පරිචිතාය' යනු හාත්පසින් පුරුදු කරන ලද හෙවත් රැස් කරන ලද යන අර්ථයයි. 'සුසමාරද්ධාය' යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද හෙවත් මැනවින් කරන ලද යන අර්ථයයි. 'ආනිසංසා' යනු ගුණාංගයන්ය. 'පාටිකංඛා' යනු බලාපොරොත්තු විය යුතු හෙවත් කැමති විය යුතු යන අර්ථයයි. 'සැපසේ නිදියයි' යනු සෙසු ජනයන් එහා මෙහා පෙරළෙමින්, ගොරවමින් දුකසේ නිදියන්නාක් මෙන් නොව, එසේ නොවී සැපසේ නිදියන බවයි. නින්දට පත්වූවත් සමවතකට පත්වූවෙකු මෙන් වෙයි. 'සැපසේ පිබිදෙයි' යනු අන්‍යයන් කෙඳිරිගාමින්, ඇඟපත අඹරමින්, එහා මෙහා පෙරළෙමින් දුකසේ පිබිදෙන්නාක් මෙන් නොව, එසේ නොවී විකසිත වන පියුමක් මෙන් කිසිදු වෙනසක් රහිතව සැපසේ පිබිදෙයි. 'නපුරු සිහින නොදකියි' යනු සිහින දුටුවත් යහපත් සිහිනම දකියි. චෛත්‍ය වඳින්නාක් මෙන්ද, පූජාවන් කරන්නාක් මෙන්ද, බණ අසන්නාක් මෙන්ද වෙයි. යම් සේ අන්‍යයෝ තමන් සොරසතුරන්ගෙන් වටවී සිටින්නාක් මෙන්ද, වන සතුන්ගෙන් පීඩා වන්නාක් මෙන්ද, ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන්ද දකිත්ද, මෛත්‍රී වඩන්නා එබඳු නපුරු සිහින නොදකියි. 'මිනිසුන්ට ප්‍රිය වෙයි' යනු ළෙහි පැළඳි මුතු හරක් මෙන්ද, හිසෙහි පැළඳි මල් මාලාවක් මෙන්ද මිනිසුන්ට ප්‍රියමනාප වෙයි. 'අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි' යනු මිනිසුන්ට මෙන්ම අමනුෂ්‍යයන්ටද ප්‍රිය වෙයි. 'දෙවියෝ රකිති' යනු මව්පියන් පුතෙකු රකින්නාක් මෙන් දෙවියෝ රකිති. 'ඔහුට ගින්නෙන්, විසෙන් හෝ ආයුධයෙන් හානි නොවේ' යනු මෛත්‍රී විහරණය කරන්නාගේ ශරීරයට ගින්න, විස හෝ ආයුධය නොපැමිණෙයි, ඇතුළු නොවේ, ඔහුගේ ශරීරය විකෘති නොකරයි යන්නයි. 'වහා සිත සමාධිගත වෙයි' යනු මෛත්‍රී විහරණය කරන්නාගේ සිත ඉතා ඉක්මනින් සමාධිගත වෙයි, ඔහුට සිතේ මන්දගාමී බවක් නැත. 'මුහුණේ පැහැය ප්‍රසන්න වෙයි' යනු නටුවෙන් ගිලිහී වැටුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඔහුගේ මුහුණ ඉතා ප්‍රසන්න පැහැයෙන් යුක්ත වෙයි. 'සිහිමුළා නොවී කළුරිය කරයි' යනු මෛත්‍රී විහරණය කරන්නාට සිහිමුළා වී මියයාම යන දෙයක් නැත, ඔහු සිහිමුළා නොවී නින්දට යන්නාක් මෙන් කළුරිය කරයි. 'ඉහළ මගපල අවබෝධ නොකරන්නේ නම්' යනු මෛත්‍රී සමවතින් ඉහළ අර්හත් ඵලයට පැමිණීමට අපොහොසත් වුවහොත්, මෙයින් චුත වී නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි යන අර්ථයයි.

မေတ္တာနိဒ္ဒေသေ အနောဓိသော ဖရဏာတိ ဩဓိ မရိယာဒါ, န ဩဓိ အနောဓိ. တတော အနောဓိသော, အနောဓိတောတိ အတ္ထော, နိပ္ပဒေသတော ဖုသနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဩဓိသောတိ ပဒေသဝသေန. ဒိသာဖရဏာတိ ဒိသာသု ဖရဏာ. သဗ္ဗေတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. သတ္တာတိပဒဿ အတ္ထော ဉာဏကထာမာတိကာဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တော, ရုဠှီသဒ္ဒေန ပန ဝီတရာဂေသုပိ အယံ ဝေါဟာရော ဝတ္တတိ ဝိလီဝမယေပိ ဗီဇနိဝိသေသေ တာလဝဏ္ဋဝေါဟာရော ဝိယ. အဝေရာတိ ဝေရရဟိတာ. အဗျာပဇ္ဇာတိ ဗျာပါဒရဟိတာ. အနီဃာတိ နိဒ္ဒုက္ခာ. အနိဂ္ဃာတိပိ ပါဌော. သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူတိ [Pg.209] သုခိတာ ဟုတွာ အတ္တဘာဝံ ဝတ္တယန္တု. ‘‘အဝေရာ’’တိ စ သကသန္တာနေ စ ပရေ ပဋိစ္စ, ပရသန္တာနေ စ ဣတရေ ပဋိစ္စ ဝေရာဘာဝေါ ဒဿိတော, ‘‘အဗျာပဇ္ဇာ’’တိအာဒီသု ဝေရာဘာဝါ တမ္မူလကဗျာပါဒါဘာဝေါ, ‘‘အနီဃာ’’တိ ဗျာပါဒါဘာဝါ တမ္မူလကဒုက္ခာဘာဝေါ, ‘‘သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူ’’တိ ဒုက္ခာဘာဝါသုခေန အတ္တဘာဝပရိဟရဏံ ဒဿိတန္တိ ဧဝမေတ္ထ ဝစနသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣမေသု စ ‘‘အဝေရာ ဟောန္တူ’’တိအာဒီသု စတူသုပိ ဝစနေသု ယံ ယံ ပါကဋံ ဟောတိ, တဿ တဿ ဝသေန မေတ္တာယ ဖရတိ.

මෛත්‍රී නිර්දේශයෙහි 'අනෝධිසෝ ඵරණා' යනු, 'ඕධි' යනු සීමාව හෙවත් සීමා මායිමයි. සීමාවක් නැත්තේ 'අනෝධි' නම් වේ. එයින් 'අනෝධිසෝ' හෙවත් 'අනෝධිතෝ' යනු සීමාවක් රහිතව යන අර්ථයයි. කිසිදු කොටසක් ඉතිරි නොකර මෛත්‍රිය ස්පර්ශ කිරීම යනු මෙයින් අදහස් වේ. 'ඕධිසෝ' යනු කොටස් වශයෙනි. 'දිසාඵරණා' යනු දිශාවන්හි පැතිරවීමයි. 'සබ්බේ' (සියලු) යන වචනය අවශේෂයක් නොමැතිව සියල්ල ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. 'සත්තා' යන පදයේ අර්ථය ඥාණකථා මාතිකා වර්ණනාවෙහි පවසා ඇත. එහෙත් රූඪි ශබ්දයක් ලෙස මෙය වීතරාගී උතුමන් කෙරෙහිද ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එය උණ පතුරුවලින් සෑදූ පවන් පතකට වුවද 'තාලවණ්ට' (තල්පත් පවන්පත) යැයි ව්‍යවහාර කරන්නාක් මෙනි. 'අවේරා' යනු වෛර රහිත වූවෝය. 'අබ්‍යාපජ්ජා' යනු ව්‍යාපාද රහිත වූවෝය. 'අනීඝා' යනු දුක් රහිත වූවෝය. 'අනිග්ඝා' කියාද පාඨයක් ඇත. 'සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු' යනු සුවපත් වූවාහු තම ආත්මභාවය පවත්වත්වා යන්නයි. 'අවේරා' යන මෙයින් තම සන්තානයෙහි අනුන් නිසා ඇතිවන වෛරය නැති බවත්, අනුන්ගේ සන්තානයෙහි තමා කෙරෙහි ඇතිවන වෛරය නැති බවත් දක්වන ලදී. 'අබ්‍යාපජ්ජා' යනාදී පාඨයන්ගෙන් වෛරය නැති වීම නිසා ඒ මුල් කරගත් ව්‍යාපාදය නැති වීමත්, 'අනීඝා' යන්නෙන් ව්‍යාපාදය නැති වීම නිසා ඒ මුල් කරගත් දුක නැති වීමත් දක්වන ලදී. 'සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු' යන්නෙන් දුක නැති වීම නිසා සුවසේ ආත්මභාවය පැවැත්වීම දක්වන ලදී. මෙසේ මෙහි වචන සම්බන්ධය දත යුතුය. 'අවේරා හොන්තු' යනාදී මේ වචන සතරෙහි යම් යම් වචනයක් ප්‍රකට වෙයිද, ඒ ඒ වචනයෙහි අනුසාරයෙන් මෛත්‍රිය පතුරුවයි.

ပါဏာတိအာဒီသု ပါဏနတာယ ပါဏာ, အဿာသပဿာသာယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ အတ္ထော. ဘူတတ္တာ ဘူတာ, အဘိနိဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. ပုံ ဝုစ္စတိ နိရယော, တံ ပုံ ဂလန္တိ ဂစ္ဆန္တီတိ ပုဂ္ဂလာ. အတ္တဘာဝေါ ဝုစ္စတိ သရီရံ, ခန္ဓပဉ္စကမေဝ ဝါ, တံ ဥပါဒါယ ပညတ္တိမတ္တသဗ္ဘာဝတော, တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ပရိယာပန္နာ ပရိစ္ဆိန္နာ အန္တောဂဓာတိ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာ. ယထာ စ သတ္တာတိ ဝစနံ, ဧဝံ သေသာနိပိ ရုဠှီဝသေန အာရောပေတွာ သဗ္ဗာနေတာနိ သဗ္ဗသတ္တဝေဝစနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကာမဉ္စ အညာနိပိ ‘‘သဗ္ဗေ ဇန္တူ သဗ္ဗေ ဇီဝါ’’တိအာဒီနိ သဗ္ဗသတ္တဝေဝစနာနိ အတ္ထိ, ပါကဋဝသေန ပန ဣမာနေဝ ပဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ပဉ္စဟာကာရေဟိ အနောဓိသော ဖရဏာ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယေ ပန ‘‘သတ္တာ ပါဏာ’’တိအာဒီနံ န ကေဝလံ ဝစနမတ္တတောဝ, အထ ခေါ အတ္ထတောပိ နာနတ္တမေဝ ဣစ္ဆေယျုံ, တေသံ အနောဓိသော ဖရဏာ ဝိရုဇ္ဈတိ. တသ္မာ တထာ အတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ ဣမေသု ပဉ္စသု အာကာရေသု အညတရဝသေန အနောဓိသော မေတ္တာယ ဖရတိ.

'පාණා' යනාදී පදයන්හි, ප්‍රාණය පවත්වන නිසා 'ප්‍රාණීහු' නම් වෙති. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස මත යැපෙන පැවැත්මක් ඇති නිසා යන අර්ථයයි. හටගත් හෙයින් 'භූතයෝ' නම් වෙති. අභිනිෂ්පන්න වූ යන අර්ථයයි. නිරයට 'පුං' යැයි කියනු ලැබේ, එම නිරයට යන්නා වූ බැවින් 'පුද්ගලයෝ' (පුග්ගල) නම් වෙති. ශරීරයට 'ආත්මභාවය' යැයි කියනු ලැබේ, එසේත් නැතිනම් පංචස්කන්ධයටම 'ආත්මභාවය' යැයි කියනු ලැබේ. එය ඇසුරු කොට ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් ලෙස පවතින බැවින්ද, එම ආත්මභාවය තුළ අන්තර්ගත වූ බැවින්ද, සීමා වූ බැවින්ද 'ආත්මභාවපරියාපන්න' නම් වේ. 'සත්තා' යන වචනය මෙන් සෙසු පදයන්ද රූඪි වශයෙන් ආරෝපණය කොට මේ සියල්ල සියලු සත්වයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය වචන ලෙස දත යුතුය. 'සබ්බේ ජන්තූ සබ්බේ ජීවා' යනාදී සෙසු පර්යාය වචනද ඇතත්, ප්‍රකට බැවින් මේ පද පහම ගෙන 'පංච ආකාරයකින් අනෝධිසෝ ඵරණා මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය' යැයි කියනු ලැබේ. යම් කෙනෙක් 'සත්තා', 'පාණා' යනාදී පදයන්හි වචන මාත්‍රයේ පමණක් නොව, අර්ථයේද වෙනසක් අදහස් කරත්ද, ඔවුන්ගේ මතයට අනුව සීමා රහිතව පැතිරවීම පරස්පර වේ. එබැවින් එසේ අර්ථ නොගෙන මේ ආකාර පහෙන් යම් ආකාරයකින් සීමා රහිතව මෛත්‍රිය පතුරුවයි.

ဩဓိသော ဖရဏေ ပန ဣတ္ထိယော ပုရိသာတိ လိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တံ, အရိယာ အနရိယာတိ အရိယပုထုဇ္ဇနဝသေန, ဒေဝါမနုဿာ ဝိနိပါတိကာတိ ဥပပတ္တိဝသေန. ဒိသာဖရဏေပိ ဒိသာဝိဘာဂံ အကတွာ သဗ္ဗဒိသာသု ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဖရဏတော အနောဓိသော ဖရဏာ ဟောတိ, သဗ္ဗဒိသာသု ‘‘သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဖရဏတော ဩဓိသော ဖရဏာ.

සීමා සහිතව (ඕධිසෝ) පැතිරවීමේදී 'ස්ත්‍රී-පුරුෂ' වශයෙන් ලිංග වශයෙන්ද, 'ආර්ය-අනාර්ය' වශයෙන් ආර්ය හා පෘථග්ජන වශයෙන්ද, 'දේව-මනුෂ්‍ය-විනිපාතික' වශයෙන් උප්පත්ති වශයෙන්ද පවසන ලදී. දිශාවන්හි පැතිරවීමේදීද දිශා බෙදීමක් නොකොට සියලු දිශාවන්හි 'සියලු සත්වයෝ' යනාදී නයින් පැතිරවීමෙන් අනෝධිසෝ පැතිරවීම සිදුවේ. සියලු දිශාවන්හි 'සියලු ස්ත්‍රීහු' යනාදී නයින් පැතිරවීමෙන් ඕධිසෝ පැතිරවීම සිදුවේ.

ယသ္မာ ပန အယံ တိဝိဓာပိ မေတ္တာဖရဏာ အပ္ပနာပတ္တစိတ္တဿ ဝသေန ဝုတ္တာ, တသ္မာ တီသု ဝါရေသု အပ္ပနာ ဂဟေတဗ္ဗာ. အနောဓိသော ဖရဏေ တာဝ [Pg.210] ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အဝေရာ ဟောန္တူ’’တိ ဧကာ, ‘‘အဗျာပဇ္ဇာ ဟောန္တူ’’တိ ဧကာ ‘‘အနီဃာ ဟောန္တူ’’တိ ဧကာ, ‘‘သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူ’’တိ ဧကာ. တာနိပိ ဟိ စတ္တာရိ ဟိတောပသံဟာရဝသေနေဝ ဝုတ္တာနိ. ဟိတောပသံဟာရလက္ခဏာ ဟိ မေတ္တာ. ဣတိ ‘‘သတ္တာ’’တိအာဒီသု ပဉ္စသု အာကာရေသု စတဿန္နံ စတဿန္နံ အပ္ပနာနံ ဝသေန ဝီသတိ အပ္ပနာ ဟောန္တိ, ဩဓိသော ဖရဏေ ‘‘သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော’’တိအာဒီသု သတ္တသု အာကာရေသု စတဿန္နံ စတဿန္နံ ဝသေန အဋ္ဌဝီသတိ အပ္ပနာ. ဒိသာဖရဏေ ပန ‘‘သဗ္ဗေ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ သတ္တာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဧကမေကိဿာ ဒိသာယ ဝီသတိ ဝီသတိ ကတွာ ဒွေ သတာနိ, ‘‘သဗ္ဗာ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဣတ္ထိယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဧကမေကိဿာ ဒိသာယ အဋ္ဌဝီသတိ အဋ္ဌဝီသတိ ကတွာ အသီတိ ဒွေ သတာနီတိ စတ္တာရိ သတာနိ အသီတိ စ အပ္ပနာ. ဣတိ သဗ္ဗာနိပိ ဣဓ ဝုတ္တာနိ အဋ္ဌဝီသာဓိကာနိ ပဉ္စ အပ္ပနာသတာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စ မေတ္တာယ တိဝိဓေန ဖရဏာ ဝုတ္တာ, တထာ ကရုဏာမုဒိတာဥပေက္ခာနမ္ပိ ဝုတ္တာဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙම ත්‍රිවිධ වූ මෛත්‍රී පතුරුවාලීමම අර්පණාවට පැමිණි සිතේ වශයෙන් වදාරන ලද බැවින්, වාර තුනෙහිම අර්පණාව ගත යුතුය. සීමා රහිතව පතුරුවාලීමේදී (අනෝධිස ඵරණ) තාක්: “සියලු සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා” යනු එක් අර්පණාවකි, “තරහ නැත්තෝ වෙත්වා” යනු එකකි, “දුක් නැත්තෝ වෙත්වා” යනු එකකි, “සුවසේ තමන් පරිහරණය කරත්වා” යනු එකකි. ඒ සතරම හිත සුව එළඹවීමේ වශයෙන් වදාරන ලද්දේය. මෛත්‍රිය යනු හිත සුව එළඹවීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. මෙසේ ‘සත්ව’ ආදී පංච ආකාරයන්හි අර්පණා සතර බැගින් විසි අර්පණා වෙති. සීමා සහිතව පතුරුවාලීමේදී (ඕධිස ඵරණ) ‘සියලු ස්ත්‍රීහු’ ආදී සත් ආකාරයන්හි අර්පණා සතර බැගින් විසි අටක් වේ. දිශා වශයෙන් පතුරුවාලීමේදී ‘සියලු පෙරදිග දිශාවෙහි සත්වයෝ’ ආදී නයින් එක් දිශාවක විසි බැගින් දෙසියයක් ද, ‘සියලු පෙරදිග දිශාවෙහි ස්ත්‍රීහු’ ආදී නයින් එක් දිශාවක විසි අට බැගින් දෙසිය අසූවක් ද වී, අර්පණා හාරසිය අසූවක් ද අසූවක් ද වේ. මෙසේ මෙහි වදාරන ලද සියලු අර්පණාවෝ පන්සිය විසි අටක් වෙති. මෛත්‍රිය පතුරුවාලීම යම් සේ ත්‍රිවිධව වදාරන ලද ද, එසේම කරුණා, මුදිතා, උපේක්ෂාවන්ගේ ද ත්‍රිවිධව පතුරුවාලීම වදාරන ලද්දේම යැයි දත යුතුය.

၁. ဣန္ဒြိယဝါရဝဏ္ဏနာ

1. ඉන්ද්‍රිය වාර වර්ණනාවයි.

၂၃. အထ မေတ္တူပသံဟာရာကာရံ ဣန္ဒြိယာဒိပရိဘာဝနဉ္စ ဒဿေတုံ သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ ပီဠနံ ဝဇ္ဇေတွာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပီဠနန္တိ အဗ္ဘန္တရတော သရီရပီဠနံ. ဥပဃာတန္တိ ဗာဟိရတော သရီရောပဃာတံ. သန္တာပန္တိ ယထာ တထာ ဝါ စိတ္တသန္တာပနံ. ပရိယာဒါနန္တိ ပကတိယာ ဇီဝိတာဒိပရိက္ခယံ. ဝိဟေသန္တိ ပရတော ဇီဝိတဝိဟေဌနံ. ဝဇ္ဇေတွာတိ ပီဠနာဒီသု ဧကေကံ အတ္တနော စိတ္တေနေဝ အပနေတွာ. ဣမာနိ ပီဠနာဒီနိ ပဉ္စ ပဒါနိ မေတ္တောပသံဟာရဿ ပဋိပက္ခဝိဝဇ္ဇနဝသေန ဝုတ္တာနိ, အပီဠနာယာတိအာဒီနိ မေတ္တောပသံဟာရဝသေန. အပီဠနာယာတိ အပီဠနာကာရေန, သဗ္ဗေ သတ္တေ မေတ္တာယတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သေသေသုပိ. မာ ဝေရိနော မာ ဒုက္ခိနော မာ ဒုက္ခိတတ္တာတိ ဣမာနိပိ တီဏိ မေတ္တောပသံဟာရဿ ပဋိပက္ခပဋိက္ခေပဝစနာနိ. မာ-ဝစနဿ မာ ဟောန္တူတိ အတ္ထော. အဝေရိနော သုခိနော သုခိတတ္တာတိ ဣမာနိ တီဏိ မေတ္တောပသံဟာရဝစနာနိ. ‘‘အဗျာပဇ္ဇာ အနီဃာ’’တိ ဣဒံ ဒွယံ ‘‘သုခိနော’’တိ ဝစနေန သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သုခိတတ္တာတိ တဿေဝ သုခဿ နိစ္စပ္ပဝတ္တိဒဿနံ. ‘‘သုခိတတ္တာ’’တိ စ ‘‘သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူ’’တိ စ အတ္ထတော ဧကံ. ‘‘အပီဠနာယာ’’တိအာဒီဟိ ဝါ အဗျာပဇ္ဇာနီဃဝစနာနိ သင်္ဂဟိတာနိ. အဋ္ဌဟာကာရေဟီတိ ‘‘အပီဠနာယာ’’တိအာဒယော ပဉ္စ [Pg.211] မေတ္တောပသံဟာရာကာရာ ‘‘အဝေရိနော ဟောန္တူ’’တိအာဒယော တယော မေတ္တောပသံဟာရာကာရာတိ ဣမေဟိ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ. မေတ္တာယတီတိ သိနိယှတိ. တံ ဓမ္မံ စေတယတီတိ တံ ဟိတောပသံဟာရံ စေတယတိ အဘိသန္ဒဟတိ, ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဗျာပါဒပရိယုဋ္ဌာနေဟိ ဝိမုစ္စတီတိ မေတ္တာယ ပဋိပက္ခဘူတေဟိ သဗ္ဗေဟိ ဗျာပါဒသမုဒါစာရေဟိ ဝိက္ခမ္ဘနတော ဝိမုစ္စတိ. မေတ္တာ စ စေတော စ ဝိမုတ္တိ စာတိ ဧကာယေဝ မေတ္တာ တိဓာ ဝဏ္ဏိတာ.

23. ඉක්බිති මෛත්‍රියෙන් හිත සුව එළඹවන ආකාරය සහ ඉන්ද්‍රියයන් වැඩීම දැක්වීම පිණිස ‘සබ්බේසං සත්තානං පීළනං වජ්ජෙත්වා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පීළනං’ යනු ඇතුළතින් ශරීරය පෙළීමයි. ‘උපඝාතං’ යනු බාහිරින් ශරීරයට වන උපඝාතයයි. ‘සන්තාපං’ යනු යම් සේ හෝ වේවා සිත තැවීමයි. ‘පරියාදානං’ යනු ස්වභාවිකව ජීවිතය ආදිය ක්ෂය වීමයි. ‘විහේසා’ යනු අන්‍යයන්ගෙන් වන ජීවිත හිංසාවයි. ‘වජ්ජෙත්වා’ යනු පීළන ආදීන්ගෙන් එකිනෙක තමන්ගේ මෛත්‍රී සහගත සිතින්ම බැහැර කොටයි. මෙම පීළන ආදී පද පහ මෛත්‍රියෙන් හිත සුව එළඹවීමේදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් බැහැර කිරීමේ වශයෙන් වදාරන ලදී, ‘අපීළනාය’ ආදී පද මෛත්‍රියෙන් හිත සුව එළඹවීමේ වශයෙන් වදාරන ලදී. පීළා නොකරන ආකාරයෙන් සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය කරයි යනු සම්බන්ධයයි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. ‘වෛරී නොවෙත්වා, දුක් නොවෙත්වා, දුක්ඛිත සිත් ඇත්තෝ නොවෙත්වා’ යන මෙම පද තුන ද මෛත්‍රියට ප්‍රතිපක්ෂ දේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වචන වේ. ‘මා’ යන වචනයේ අර්ථය ‘නොවෙත්වා’ යන්නයි. ‘වෛර නැත්තෝ, සුවපත් වූවෝ, සුවපත් සිත් ඇත්තෝ’ යන මේවා මෛත්‍රියෙන් හිත සුව එළඹවීමේ වචනයි. ‘අව්‍යාපජ්ජා අනීඝා’ යන මේ දෙක ‘සුඛිනෝ’ යන වචනයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි දත යුතුය. ‘සුඛිතත්තා’ යනු එම සැපයේම නිරන්තර පැවැත්ම දැක්වීමයි. ‘සුඛිතත්තා’ සහ ‘සුවසේ තමන් පරිහරණය කරත්වා’ යන්න අර්ථයෙන් එකමය. එසේත් නැතහොත් ‘අපීළනාය’ ආදී පදවලින් අව්‍යාපජ්ජ, අනීඝ වචන සංග්‍රහ කරන ලදී. අට ආකාරයකින් යනු ‘අපීළනාය’ ආදී මෛත්‍රී ආකාර පහක් ද, ‘වෛර නැත්තෝ වෙත්වා’ ආදී මෛත්‍රී ආකාර තුනක් ද යන මෙම ආකාර අටෙනි. මෛත්‍රිය කරයි යනු ස්නේහ කරයි. ‘එම ධර්මය මෙහෙයවයි’ යනු එම හිත සුව එළඹවීම සිතින් පවත්වයි, මෙහෙයවයි යන අර්ථයයි. ‘සියලු ව්‍යාපාදයන්ගෙන් මිදෙයි’ යනු මෛත්‍රියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සියලු ව්‍යාපාද පැවැත්මන්ගෙන් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් මිදීමයි. මෛත්‍රිය, සිත සහ මිදීම යන මේවායින් එකම මෛත්‍රිය තුන් ආකාරයකින් වර්ණනා කරන ලදී.

အဝေရိနော ခေမိနော သုခိနောတိ ဣမာနိ တီဏိ ပဒါနိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေ အာကာရေ သင်္ခေပေန သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာနိ. သဒ္ဓါယ အဓိမုစ္စတီတိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ မေတ္တာယ သမ္ပယုတ္တာနိယေဝ. အာသေဝနာတိအာဒီသု ဆသု ဝါရေသု အာသေဝီယတိ ဧတေဟိ မေတ္တာတိ အာသေဝနာ. တထာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မံ. အလင်္ကာရာတိ ဝိဘူသနာ. သွာလင်္ကတာတိ သုဋ္ဌု အလင်္ကတာ ဘူသိတာ. ပရိက္ခာရာတိ သမ္ဘာရာ. သုပရိက္ခတာတိ သုဋ္ဌု သမ္ဘတာ. ပရိဝါရာတိ ရက္ခနဋ္ဌေန. ပုန အာသေဝနာဒီနိ အဋ္ဌဝီသတိ ပဒါနိ မေတ္တာယ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပါရိပူရီတိ ပရိပုဏ္ဏဘာဝါ. သဟဂတာတိ မေတ္တာယ သဟဂတာ. တထာ သဟဇာတာဒယော. ပက္ခန္ဒနာတိ မေတ္တာယ ပဝိသနာ, ပက္ခန္ဒတိ ဧတေဟိ မေတ္တာတိ ဝါ ပက္ခန္ဒနာ. တထာ သံသီဒနာဒယော. ဧတံ သန္တန္တိ ဖဿနာတိ ဧသာ မေတ္တာ သန္တာတိ ဧတေဟိ ဖဿနာ ဟောတီတိ ဧတံ သန္တန္တိ ဖဿနာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၁.၁၈၈ အာဒယော) ဝိယ နပုံသကဝစနံ. သွာဓိဋ္ဌိတာတိ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတာ. သုသမုဂ္ဂတာတိ သုဋ္ဌု သမုဿိတာ. သုဝိမုတ္တာတိ အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စနီကေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တာ. နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ မေတ္တာသမ္ပယုတ္တာ ဟုတွာ မေတ္တံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. ဇောတေန္တီတိ ပါကဋံ ကရောန္တိ. ပတာပေန္တီတိ ဝိရောစေန္တိ.

‘වෛර නැත්තෝ, බිය නැත්තෝ, සුවපත් වූවෝ’ යන මේ පද තුන කලින් වදාළ ආකාරයන් කෙටියෙන් සංග්‍රහ කොට වදාරන ලදී. ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත වෙයි’ යනාදී නයින් වදාරන ලද පංච ඉන්ද්‍රියයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝමය. ආසේවනාදී වාර හයෙහි ‘මෙම ඉන්ද්‍රියයන් මගින් මෛත්‍රිය සේවනය කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘ආසේවනා’ නම් වේ. එසේම භාවනා, බහුලීකම්ම ද වේ. ‘අලංකාර’ යනු විභූෂණයයි. ‘ස්වාලංකෘත’ යනු මැනවින් සරසන ලද, අලංකාර කරන ලද යන්නයි. ‘පරික්ඛාර’ යනු උපකරණ (සම්භාර) වේ. ‘සුපරික්ඛත’ යනු මැනවින් සපයන ලද සම්භාරයන්ය. ‘පරිවාර’ යනු ආරක්ෂා කරන අර්ථයෙන් පරිවාර නම් වේ. නැවත ආසේවනාදී පද විසි අට මෛත්‍රියේ ගුණ කීම පිණිස වදාරන ලදී. එහි ‘පාරිපූරී’ යනු පරිපූර්ණ බවයි. ‘සහගතා’ යනු මෛත්‍රිය හා එක්ව උපන් බවයි. සහජාත ආදිය ද එසේමය. ‘පක්ඛන්දනා’ යනු මෛත්‍රියට පිවිසීමයි, නැතහොත් මෙම ඉන්ද්‍රියයන් මගින් මෛත්‍රියට පිවිසෙයි යන අර්ථයෙන් ‘පක්ඛන්දනා’ නම් වේ. සංසීදනාදිය ද එසේමය. ‘මෙය ශාන්තයැයි ස්පර්ශ කිරීම’ යනු මෙම ඉන්ද්‍රියයන් මගින් ‘මෙම මෛත්‍රිය ශාන්තය’ කියා භාවනා වශයෙන් ස්පර්ශ කිරීමයි; ‘මෙය ශාන්තය’ යන්න ‘එතදග්ගං’ ආදියෙහි මෙන් නපුංසක වචනයකි. ‘ස්වාධිට්ඨිතා’ යනු මැනවින් පිහිටුවන ලදී. ‘සුසමුග්ගතා’ යනු මැනවින් පවත්වන ලදී. ‘සුවිමුත්තා’ යනු තම තමන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණි. ‘නිබ්බත්තෙන්ති’ යනු මෛත්‍රී සම්ප්‍රයුක්තව මෛත්‍රිය උපදවති. ‘ජෝතෙන්ති’ යනු ප්‍රකට කරති. ‘පතාපෙන්ති’ යනු බබළවති.

၂-၄. ဗလာဒိဝါရတ္တယဝဏ္ဏနာ

2-4. බල ආදී වාර තුනේ වර්ණනාවයි.

၂၄-၂၇. ဣန္ဒြိယဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဗလဝါရောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဝါရာ ပရိယာယေန ဝုတ္တာ, န ယထာလက္ခဏဝသေန. မဂ္ဂင်္ဂဝါရေ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန ဝုတ္တာ, န အပ္ပနာဝသေန. န ဟိ ဧတေ မေတ္တာယ သဟ ဘဝန္တိ. သဗ္ဗေသံ ပါဏာနန္တိအာဒီနံ သေသဝါရာနမ္ပိ [Pg.212] သတ္တဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မေတ္တာဘာဝနာဝိဓာနံ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၄၀ အာဒယော) ဂဟေတဗ္ဗန္တိ.

24-27. ඉන්ද්‍රිය වාරයෙහි වදාළ නයින්ම බල වාරය ද දත යුතුය. බොජ්ඣංග සහ මග්ගංග වාරයන් පර්යාය වශයෙන් වදාරන ලදී, ලක්ෂණ වශයෙන් නොවේ. මාර්ගාංග වාරයෙහි සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව යන මොහු මෛත්‍රියේ පූර්වභාග (උපචාර) වශයෙන් වදාරන ලදී, අර්පණා වශයෙන් නොවේ. මන්ද යත්, මොවුන් මෛත්‍රිය හා එක්ව සිදු නොවන බැවිනි. ‘සියලු ප්‍රාණීන්ගේ’ ආදී සෙසු වාරයන්ගේ ද අර්ථය සත්ව වාරයෙහි වදාළ නයින්ම දත යුතුය. මෛත්‍රී භාවනා විධිය වනාහි විසුද්ධි මාර්ගයෙන් ගත යුතුය.

မေတ္တာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෛත්‍රී කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ဝိရာဂကထာ

5. විරාග කථාව.

ဝိရာဂကထာဝဏ္ဏနာ

විරාග කථා වර්ණනාව.

၂၈. ဣဒါနိ မဂ္ဂပယောဇနပရိယောသာနာယ မေတ္တာကထာယ အနန္တရံ ကထိတာယ ဝိရာဂသင်္ခါတမဂ္ဂပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိရာဂကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ ပဌမံ တာဝ ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတီ’’တိ (မဟာဝ ၂၃) ဝုတ္တာနံ ဒွိန္နံ သုတ္တန္တပဒါနံ အတ္ထံ နိဒ္ဒိသိတုကာမေန ဝိရာဂေါ မဂ္ဂေါ, ဝိမုတ္တိ ဖလန္တိ ဥဒ္ဒေသော ဌပိတော. တတ္ထ ပဌမံ ဝစနတ္ထံ တာဝ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ကထံ ဝိရာဂေါ မဂ္ဂေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဝိရတ္တာ ဟောတိ. သေသာနိ မဂ္ဂဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တတ္ထာနိ. ဝိရာဂေါတိ ယသ္မာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝိရဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိရာဂေါ နာမာတိ အတ္ထော. သော စ ဝိရာဂေါ ယသ္မာ ဝိရာဂါရမ္မဏော…ပေ… ဝိရာဂေ ပတိဋ္ဌိတော, တသ္မာ စ ဝိရာဂေါတိ ဧဝံ ‘‘ဝိရာဂါရမ္မဏော’’တိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဝစနာနံ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဝိရာဂါရမ္မဏောတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော. ဝိရာဂဂေါစရောတိ နိဗ္ဗာနဝိသယော. ဝိရာဂေ သမုဒါဂတောတိ နိဗ္ဗာနေ သမုပ္ပန္နော. ဝိရာဂေ ဌိတောတိ ပဝတ္တိဝသေန နိဗ္ဗာနေ ဌိတော. ဝိရာဂေ ပတိဋ္ဌိတောတိ အနိဝတ္တနဝသေန နိဗ္ဗာနေ ပတိဋ္ဌိတော.

28. දැන්, ආර්ය මාර්ගය නම් වූ ප්‍රයෝජනය අවසානය කොට ඇති මෙත්තා කථාවට අනතුරුව දේශනා කරන ලද, විරාගය යැයි කියනු ලබන මාර්ගය පෙරටු කොට ඇති විරාග කථාවෙහි පූර්වයෙහි නොවූ අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරනු ලැබේ. එහි පළමුව, 'කලකිරෙයි, විරාගයට පැමිණෙයි (නොඇලෙයි), විරාගයෙන් මිදෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලද සූත්‍රාන්ත පද දෙකේ අර්ථය විස්තර කිරීමේ අභිලාෂයෙන් 'විරාගය මාර්ගයයි, විමුක්තිය ඵලයයි' යන උද්දේශය (මාතෘකාව) තබන ලදී. එහි පළමුව වචනාර්ථ දැක්වීමට කැමති වූ තෙරුන් වහන්සේ 'කෙසේ නම් විරාගය මාර්ගය වේද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විරජ්ජති' යනු නොඇලුණේ වෙයි යන්නයි. සෙසු පදයන්හි අර්ථ මාර්ග ඥාන නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය. 'විරාග' යනු යම් හෙයකින් සම්මා දිට්ඨිය (මිච්ඡා දිට්ඨියෙන්) වෙන් වේ ද, එහෙයින් විරාග නම් වේ යනු අර්ථයයි. ඒ සම්මා දිට්ඨිය නම් වූ විරාගය යම් හෙයකින් විරාගය (නිර්වාණය) අරමුණු කොට ඇත්තේ ද...පෙ... විරාගයෙහි (නිර්වාණයෙහි) පිහිටියේ ද, එහෙයින් ද විරාග නම් වේ. මෙසේ 'විරාගාරම්මණෝ' යනාදී පද පහේ සම්බන්ධය දත යුතුය. එහි 'විරාගාරම්මණෝ' යනු නිර්වාණය අරමුණු කොට ඇති බවයි. 'විරාගගෝචරෝ' යනු නිර්වාණය සිය ගෝචරය (විෂය) කොට ඇති බවයි. 'විරාගේ සමුදාගතෝ' යනු නිර්වාණය හේතු කොටගෙන උපන් බවයි. 'විරාගේ ඨිතෝ' යනු පැවැත්මේ වශයෙන් නිර්වාණයෙහි පිහිටි බවයි. 'විරාගේ පතිට්ඨිතෝ' යනු ආපසු නොහැරෙන පරිදි (අනිවත්තන වශයෙන්) නිර්වාණයෙහි මැනවින් පිහිටි බවයි.

နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိရာဂေါတိ နိဗ္ဗာနံ ဝိရာဂဟေတုတ္တာ ဝိရာဂေါ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာဇာတာတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ဇာတာ, နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဘာဝေန ဝါ ဇာတာ. တေ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သဗ္ဗေဝ ဖဿာဒယော ဓမ္မာ ဝိရဇ္ဇနဋ္ဌေန ဝိရာဂါ ဟောန္တီတိ ဝိရာဂါ နာမ ဟောန္တိ. သဟဇာတာနီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသဟဇာတာနိ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနိ သတ္တ မဂ္ဂင်္ဂါနိ. ဝိရာဂံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိရာဂေါ မဂ္ဂေါတိ ဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိရာဂါရမ္မဏတ္တာ ဝိရာဂေါ နာမ, မဂ္ဂနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧကေကမ္ပိ မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂေါတိ နာမံ လဘတိ. ဣတိ ဧကေကဿ အင်္ဂဿ မဂ္ဂတ္တေ ဝုတ္တေ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာပိ မဂ္ဂတ္တံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. တသ္မာယေဝ စ ဧတေန မဂ္ဂေနာတိ အဋ္ဌ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓါ စာတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပိ သင်္ဂဟိတာ. တေပိ ဟိ ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, ဗုဒ္ဓါ တထာဂတော စ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ စာ’’တိ (အ. နိ. ၂.၅၇) ဝုတ္တတ္တာ ဗုဒ္ဓါယေဝ[Pg.213]. အဂတန္တိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အဂတပုဗ္ဗံ. ဒိသန္တိ သကလာယပဋိပတ္တိယာ ဒိဿတိ အပဒိဿတိ အဘိသန္ဒဟီယတီတိ ဒိသာ, သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ ဝါ ပရမံ သုခန္တိ ဒိဿတိ အပဒိဿတိ ကထီယတီတိ ဒိသာ, သဗ္ဗဒုက္ခံ ဝါ ဒိဿန္တိ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ ဥဇ္ဈန္တိ ဧတာယာတိ ဒိသာ. တံ ဒိသံ. အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယော သော အဋ္ဌင်္ဂိကော ဓမ္မသမူဟော, သော ဧတေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဂမနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ ပရပ္ပဝါဒါနန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ သမဏာနံ ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ ဣတော အညလဒ္ဓိကာနံ. အဂ္ဂေါတိ တေသံ သေသမဂ္ဂါနံ ဝိသိဋ္ဌော. သေဋ္ဌောတိ သေသမဂ္ဂတော အတိဝိယ ပသံသနီယော. မောက္ခောတိ မုခေ သာဓု, သေသမဂ္ဂါနံ အဘိမုခေ အယမေဝ သာဓူတိ အတ္ထော. ဥတ္တမောတိ သေသမဂ္ဂေ အတိဝိယ ဥတ္တိဏ္ဏော. ပဝရောတိ သေသမဂ္ဂတော နာနပ္ပကာရေဟိ သံဘဇနီယော. ဣတီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. တသ္မာ ဘဂဝတာ ‘‘မဂ္ဂါနံ အဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –

'නිබ්බානඤ්ච විරාගෝ' යනු නිර්වාණය රාගය පහ කිරීමට හේතු වන බැවින් 'විරාග' නම් වේ. 'නිබ්බානාරම්මණතාජාතා' යනු නිර්වාණය නම් වූ අරමුණෙහි උපන්, එසේත් නැතිනම් නිර්වාණය අරමුණු බවට පත්වීමෙන් උපන් යන අර්ථයයි. ඒ මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්පර්ශය ආදී සියලු ධර්මයෝ නොඇලෙන (විරජ්ජන) අර්ථයෙන් 'විරාග' නම් වෙති. 'සහජාතානි' යනු සම්මා දිට්ඨිය හා සමඟ උපන් සම්මා සංකප්ප ආදී සෙසු මාර්ගාංග හතයි. 'විරාගං ගච්ඡන්ති' යනු විරාගය නම් වූ නිර්වාණය අරමුණු කොට ගමන් කරන බැවින් (පවතින බැවින්) 'විරාග' නම් වන අතර, සොයා යන (ගවේෂණය කරන) අර්ථයෙන් 'මාර්ග' නම් වේ යනු අර්ථයයි. එකිනෙක මාර්ගාංගයක් ද 'මාර්ග' යන නාමය ලබයි. මෙසේ එක් එක් මාර්ගාංගයක මාර්ග ස්වභාවය පැවසූ විට, සම්මා දිට්ඨියෙහි මාර්ග ස්වභාවය ද පවසන ලද්දේම වෙයි. එහෙයින්ම 'මෙම මාර්ගයෙන්' යනුවෙන් අෂ්ටාංගික මාර්ගයම ගෙන වදාරන ලදී. 'බුද්ධා ච' යන්නෙන් පසේබුදුන් වහන්සේලා ද ඇතුළත් වෙති. මක්නිසාද යත්, 'මහණෙනි, තථාගත අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පසේබුදුන් වහන්සේ යන මේ දෙදෙනාම බුදුවරු වෙති' යනුවෙන් වදාරන ලද බැවිනි. 'අගතං' යනු අනාමතග්ග සංසාරයෙහි මින් පෙර නොගිය විරූ (නොපැමිණි) බවයි. 'දිසා' යනු සියලු ප්‍රතිපදාවන්ගෙන් දැකිය හැකි, පෙන්වා දිය හැකි, හෝ මැනවින් පැමිණිය හැකි බැවින් 'දිසා' නම් වේ; එසේත් නැතිනම් සියලු බුදුවරුන් විසින් පරම සුඛය ලෙස දකින ලද, පෙන්වන ලද හෝ කියන ලද බැවින් 'දිසා' නම් වේ; එසේත් නැතිනම් සියලු දුක් මින් පහ කරන (මුදා හරින) බැවින් 'දිසා' නම් වේ. ඒ නිර්වාණයයි. 'අට්ඨංගිකෝ මග්ගෝ' යන්නෙන් කුමක් අදහස් වේද? යම් ඒ අෂ්ටාංගික ධර්ම සමූහයක් වේ ද, එම ධර්ම සමූහය මගින් නිර්වාණයට පත්වන බැවින් ගමන් කරන අර්ථයෙන් 'මාර්ග' නම් වේ යන්න මෙහි අදහසයි. 'පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං පරප්පවාදානං' යනු මෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූ අනෙකුත් ලබ්ධි ගත් විවිධ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ (මාර්ගයන්ට වඩා) යන්නයි. 'අග්ගෝ' යනු ඒ සෙසු මාර්ගයන්ට වඩා විශිෂ්ට වූ බවයි. 'සෙට්ඨෝ' යනු සෙසු මාර්ගයන්ට වඩා බෙහෙවින් ප්‍රශංසනීය වූ බවයි. 'මොක්ඛෝ' යනු මුඛයෙහි (ප්‍රමුඛව) යහපත් වූ, එනම් සෙසු මාර්ගයන්ට අභිමුඛව මෙයම යහපත් වේ යනු අර්ථයයි. 'උත්තමෝ' යනු සෙසු මාර්ගයන් අතික්‍රමණය කොට සිටින බවයි. 'පවරෝ' යනු සෙසු මාර්ගයන්ට වඩා නානප්‍රකාරයෙන් පිදිය යුතු (සෙවිය යුතු) බවයි. 'ඉති' යනු හේතු අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය ශ්‍රේෂ්ඨය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော, သစ္စာနံ စတုရော ပဒါ;

ဝိရာဂေါ သေဋ္ဌော ဓမ္မာနံ, ဒွိပဒါနဉ္စ စက္ခုမာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၇၃);

"මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය ශ්‍රේෂ්ඨය, සත්‍යයන් අතර සතර පදයන් (සතර ආර්ය සත්‍යයෝ) ශ්‍රේෂ්ඨය; ධර්මයන් අතර විරාගය (නිර්වාණය) ශ්‍රේෂ්ඨය, දෙපා ඇත්තන් (මනුෂ්‍යයන්) අතර පසැස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය."

တံ ဣဓ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘မဂ္ဂါနံ အဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ. သေသဝါရေသုပိ ဣမိနာ စ နယေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန စ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එම ගාථාව මෙහිදී වෙන් කොට ගෙන 'මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය ශ්‍රේෂ්ඨය' යනුවෙන් දක්වන ලදී. සෙසු වාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයෙන් සහ යට කියන ලද ක්‍රමයෙන් අර්ථ දත යුතුය.

ဒဿနဝိရာဂေါတိအာဒီသု ဒဿနသင်္ခါတော ဝိရာဂေါ ဒဿနဝိရာဂေါ. ဣန္ဒြိယဋ္ဌတော ဗလဿ ဝိသိဋ္ဌတ္တာ ဣဓ ဣန္ဒြိယတော ဗလံ ပဌမံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယာနီတိအာဒိ ဣန္ဒြိယာဒီနံ အတ္ထဝိဘာဝနာ, န ဝိရာဂဿ. တထဋ္ဌေန သစ္စာတိ သစ္စဉာဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သီလဝိသုဒ္ဓီတိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ. စိတ္တဝိသုဒ္ဓီတိ သမ္မာသမာဓိ. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပာ. ဝိမုတ္တဋ္ဌေနာတိ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသေဟိ မုတ္တဋ္ဌေန. ဝိဇ္ဇာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဝိမုတ္တီတိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ. အမတောဂဓံ နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏာဟိ မဂ္ဂီယတီတိ မဂ္ဂေါ.

'දස්සනවිරාගෝ' යනාදියෙහි දර්ශනය (සම්මා දිට්ඨිය) නම් වූ විරාගය 'දර්ශන විරාගය' නම් වේ. ඉන්ද්‍රිය ස්වභාවයට වඩා බල ස්වභාවය විශිෂ්ට බැවින් මෙහි ඉන්ද්‍රියයන්ට පෙර බලයන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය. 'ආධිපතෙය්‍යට්ඨේන ඉන්ද්‍රියානි' යනාදිය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ (බල, බොජ්ඣංග, මාර්ගාංග ආදියේ) අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමක් මිස විරාගය පිළිබඳව නොවේ. 'තථට්ඨේන සච්චා' යන්නෙන් සත්‍ය ඥානය දත යුතුය. 'සීලවිසුද්ධි' යනු සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත සහ සම්මා ආජීව යන මාර්ගාංගයි. 'චිත්තවිසුද්ධි' යනු සම්මා සමාධියයි. 'දිට්ඨිවිසුද්ධි' යනු සම්මා දිට්ඨි සහ සම්මා සංකප්ප යන මාර්ගාංගයි. 'විමුත්තට්ඨේන' යනු ඒ ඒ මාර්ගයන් මගින් ප්‍රහාණය කළ යුතු ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු අර්ථයෙනි. 'විජ්ජා' යනු සම්මා දිට්ඨියයි. 'විමුත්ති' යනු සමුච්ඡේද විමුක්තියයි. 'අමතෝගධං නිබ්බානං පරියෝසානට්ඨේන මග්ගෝ' යනු මාර්ග ඵල පච්චවෙක්ඛණා සිත් මගින් සොයනු ලබන බැවින් 'මාර්ග' නම් වේ.

ဣမသ္မိံ ဝိရာဂနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ ဓမ္မာ သဗ္ဗေပိ မဂ္ဂက္ခဏေယေဝ. ဝိမုတ္တိနိဒ္ဒေသေ ဖလက္ခဏေ. တသ္မာ ဆန္ဒမနသိကာရာပိ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ.

මෙම විරාග නිර්දේශයෙහි වදාරන ලද සියලු ධර්මයෝ මාර්ග ක්ෂණයෙහිම ලබනු ලබති. විමුක්ති නිර්දේශයෙහි වදාරන ලද ධර්මයෝ ඵල ක්ෂණයෙහි ලබනු ලබති. එහෙයින් ඡන්දය හා මනසිකාරය ද මාර්ග ඵල සම්ප්‍රයුක්ත වෙති.

၂၉. ဝိရာဂနိဒ္ဒေသေ [Pg.214] ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိမုတ္တိနိဒ္ဒေသေပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဖလံ ပနေတ္ထ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိ, နိဗ္ဗာနံ နိဿရဏဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိ. ‘‘သဟဇာတာနိ သတ္တင်္ဂါနီ’’တိအာဒီနိ ဝစနာနိ ဣဓ န လဗ္ဘန္တီတိ န ဝုတ္တာနိ. သယံ ဖလဝိမုတ္တတ္တာ ပရိစ္စာဂဋ္ဌေန ဝိမုတ္တီတိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

29. විරාග නිර්දේශයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන්ම විමුක්ති නිර්දේශයෙහි ද අර්ථ දත යුතුය. මෙහි ඵලය වනාහි පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තියක් වන බැවින් 'විමුක්ති' නම් වන අතර, නිර්වාණය වනාහි නිස්සරණ විමුක්තියක් වන බැවින් 'විමුක්ති' නම් වේ. 'සහජාතානි සත්තංගානි' යනාදී වචන මෙහි නොයෙදෙන බැවින් ඒවා වදාරා නැත. ඵලයම විමුක්තියක් වන බැවින් (ඵලවිමුක්ති) 'පරිත්‍යාග අර්ථයෙන් විමුක්තිය' යන්න පමණක් මෙහි වදාරන ලදී. සෙසු කරුණු පෙර දක්වන ලද ක්‍රමයටම අනුකූල වේ.

ဝိရာဂကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විරාග කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. ပဋိသမ္ဘိဒါကထာ

6. පටිසම්භිදා කථාව

၁. ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနဝါရဝဏ္ဏနာ

1. ධම්මචක්කප්පවත්තන වාර වර්ණනාව

၃၀. ဣဒါနိ ဝိရာဂသင်္ခါတမဂ္ဂဝသေန သိဒ္ဓံ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ပဋိသမ္ဘိဒါကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. သုတ္တန္တေ တာဝ ဗာရာဏသိယန္တိ ဗာရာဏသာ နာမ နဒီ, ဗာရာဏသာယ အဝိဒူရေ ဘဝါ နဂရီ ဗာရာဏသီ. တဿံ ဗာရာဏသိယံ. ဣသိပတနေ မိဂဒါယေတိ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန ဧဝံလဒ္ဓနာမေ မိဂါနံ အဘယဒါနဒိန္နဋ္ဌာနတ္တာ မိဂဒါယသင်္ခါတေ အာရာမေ. တတ္ထ ဟိ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာ သဗ္ဗညုဣသယော ပတန္တိ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ နိသီဒန္တီတိ အတ္ထော. နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရတော သတ္တာဟစ္စယေန နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတာ အနောတတ္တဒဟေ ကတမုခဓောဝနကိစ္စာ အာကာသေန အာဂန္တွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဣသယောပေတ္ထ သမောသရဏဝသေန ပတန္တိ, ဥပေါသထတ္ထဉ္စ အနုပေါသထတ္ထဉ္စ သန္နိပတန္တိ, ဂန္ဓမာဒနံ ပဋိဂစ္ဆန္တာ စ တတော စ ဥပ္ပတန္တီတိပိ ဣမိနာ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန တံ ‘‘ဣသိပတန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဣသိပဒန’’န္တိပိ ပါဌော. ပဉ္စဝဂ္ဂိယေတိ –

30. දැන් විරාගය නම් වූ මාර්ගයේ බලයෙන් සිද්ධ වූ පටිසම්භිදා ප්‍රභේදයන් දක්වන්නා වූ, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය පූර්වාංගම කොට ඇති පටිසම්භිදා කථාවෙහි මින් පෙර නොදැක්වුණු අර්ථ වර්ණනාවකි. සූත්‍රයෙහි පළමුව 'බරණැස' යනු බාරාණසා නම් වූ නදියයි, ඒ බාරාණසා නදියට නුදුරුව පිහිටි නගරය බරණැසයි. ඒ බරණැසෙහි 'ඉසිපතන මිගදායෙහි' යනු සෘෂීන්ගේ (බුදු පසේබුදුන්ගේ) පැමිණීම හා නික්මයාම සිදුවන බැවින් එසේ නම් ලත්, මුවන්ට අභයදානය දුන් ස්ථානය වූ ආරාමයෙහි යන්නයි. එහි උපන් උපන් සර්වඥ සෘෂිවරයන් වහන්සේලා වඩිනා සේක, ධම්මචක්කය පැවැත්වීම සඳහා වැඩහිඳිනා සේක යනු අර්ථයයි. නන්දමූලක පබ්භාරයේ සිට සතියක් ඇවෑමෙන් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට අතොතත්ත විලෙන් මුහුණ සේදීමේ කිස නිමවා අහසින් වැඩම කළ පසේබුදු සෘෂිවරු ද මෙහි රැස්වීම් වශයෙන් වඩිනා සේක. පොහෝය කිරීම සඳහා ද නොකිරීම සඳහා ද රැස්වෙති. ගන්ධමාදන පර්වතයට ආපසු වඩිනා පසේබුදුවරුන් ද එතැනින්ම අහසට නැගෙති. එබැවින් ද සෘෂීන්ගේ පැමිණීම හා නික්මීම සිදුවන බැවින් එය 'ඉසිපතන' යැයි කියනු ලැබේ. 'ඉසිපදන' කියා ද පාඨයක් ඇත. පංචවග්ගිය යනු -

‘‘ကောဏ္ဍညော ဘဒ္ဒိယော ဝပ္ပော, မဟာနာမော စ အဿဇိ;

ဧတေ ပဉ္စ မဟာထေရာ, ပဉ္စဝဂ္ဂါတိ ဝုစ္စရေ’’တိ. –

කොණ්ඩඤ්ඤ, භද්දිය, වප්ප, මහානාම සහ අස්සජී යන මේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පස්නම පංචවග්ගියෝ යැයි කියනු ලබති.

ဧဝံ ဝုတ္တာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝဂ္ဂေါ ပဉ္စဝဂ္ဂေါ. တသ္မိံ ပဉ္စဝဂ္ဂေ ဘဝါ တံပရိယာပန္နတ္တာတိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ, တေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ. ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ ပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ပါရမိယော ပူရေန္တော [Pg.215] အနုပုဗ္ဗေန ပစ္ဆိမဘဝံ ပတွာ ပစ္ဆိမဘဝေ စ ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိမဏ္ဍံ ပတွာ တတ္ထ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော မာရဗလံ ဘိန္ဒိတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမာဝသာနေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေန္တော သမ္ပကမ္ပေန္တော သဗ္ဗညုတံ ပတွာ သတ္တ သတ္တာဟာနိ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝီတိနာမေတွာ မဟာဗြဟ္မုနာ အာယာစိတဓမ္မဒေသနာ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေတွာ လောကာနုဂ္ဂဟေန ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ သညာပေတွာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတုကာမော အာမန္တေသိ.

මෙසේ කියන ලද පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් භික්ෂු සමූහය 'පංචවග්ග' නම් වේ. එම පස්වගයෙහි වූ බැවින් හෝ එයට ඇතුළත් වූ බැවින් 'පංචවග්ගිය' නම් වේ. ඒ පස්වග භික්ෂූන් අමතා වදාළේ යන්නෙහි අර්ථය නම්: දීපංකර දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල කරන ලද අභිනීහාරයේ සිට පාරමිතාවන් පුරමින්, අනුපිළිවෙළින් පශ්චිම භවයට පැමිණ, ඒ පශ්චිම භවයෙහි මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, අනුපිළිවෙළින් බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ, එහි අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ මාර සේනාව පරදවා, ප්‍රථම යාමයෙහි පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය ලබා, මධ්‍යම යාමයෙහි දිබ්බචක්ඛු ඥානය පිරිසිදු කොට, පශ්චිම යාමය අවසානයෙහි දසදහසක් ලෝකධාතුව ගුගුරුවමින් හා කම්පා කරවමින් සර්වඥතා ඥානයට පැමිණ, සත් සතිය බෝධි මණ්ඩලයේ ගත කොට, මහා බ්‍රහ්මයා විසින් අයදින ලද ධර්ම දේශනා ඇතිව, බුදු ඇසින් ලොව බලා වදාරා, ලෝකානුග්‍රහය පිණිස බරණැසට වැඩම කොට පස්වග මහණුන් දැනුවත් කරමින් ධර්මචක්‍රය පැවැත්වීමට කැමති වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් ඇමතූ සේක යන්නයි.

ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာတိ ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋ္ဌာသာ. ဣမဿ ပန ဝစနဿ သမုဒါဟာရေန သမုဒါဟာရနိဂ္ဃောသော ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ပတွာ ဒသသဟဿိံ လောကဓာတုံ ပတ္ထရိတွာ အဋ္ဌာသိ, တသ္မိံယေဝ သမယေ အဋ္ဌာရသကောဋိသင်္ခါ ဗြဟ္မာနော သမာဂစ္ဆိံသု. ပစ္ဆိမဒိသာယ သူရိယော အတ္ထင်္ဂမေတိ, ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တေန ယုတ္တော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တသ္မိံ သမယေ ဘဂဝါ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တံ အာရဘန္တော ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ’’တိအာဒိမာဟ.

'මහණෙනි, මේ අන්ත දෙකකි' යනු, මහණෙනි මේ කොටස් දෙකකි යන්නයි. මේ වචනය වදාළ කල්හි එම ධර්ම හඬ යටින් අවීචි මහා නිරයට ද, උඩින් භවග්‍රය (අකනිට්ඨා බඹලොව) දක්වා ද පැතිරී දසදහසක් ලෝකධාතුව පුරා පැවතියේ ය. ඒ අවස්ථාවෙහි ම අටළොස් කෝටියක් පමණ බ්‍රහ්මයෝ රැස් වූහ. බටහිර දිශාවෙන් හිරු බැස යන කල්හි, නැගෙනහිර දිශාවෙන් උත්තරාසල් නැකතින් යුත් පුන් සඳ උදා විය. ඒ අවස්ථාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය ආරම්භ කරමින් 'මහණෙනි, මේ අන්ත දෙකකි' යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ပဗ္ဗဇိတေနာတိ ဂိဟိသံယောဇနံ ဝတ္ထုကာမံ ဆေတွာ ပဗ္ဗဇိတေန. န သေဝိတဗ္ဗာတိ န ဝလဉ္ဇေတဗ္ဗာ. ပဗ္ဗဇိတာနံယေဝ ဝိသေသတော ပဋိပတ္တိယာ ဘာဇနဘူတတ္တာ ‘‘ပဗ္ဗဇိတေန န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယော စာယံ ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါတိ ယော စ အယံ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမသုခဿ, ကိလေသကာမသုခနိဿယဿ ဝါ အနုယောဂေါ. ဟီနောတိ လာမကော. ဂမ္မောတိ ဂါမဝါသီနံ သန္တကော. ပေါထုဇ္ဇနိကောတိ ပုထုဇ္ဇနေန အန္ဓဗာလဇနေန အာစိဏ္ဏော. အနရိယောတိ န အရိယော. အထ ဝါ န ဝိသုဒ္ဓါနံ ဥတ္တမာနံ အရိယာနံ သန္တကော. အနတ္ထသံဟိတောတိ န အတ္ထသံဟိတော, သုခါဝဟကာရဏံ အနိဿိတောတိ အတ္ထော. အတ္တကိလမထာနုယောဂေါတိ အတ္တနော ကိလမထဿ အနုယောဂေါ, အတ္တနော ဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော. ဒုက္ခောတိ ကဏ္ဋကာပဿယသေယျာဒီဟိ အတ္တမာရဏေဟိ ဒုက္ခာဝဟော. တပဿီဟိ ‘‘ဥတ္တမံ တပေါ’’တိ ဂဟိတတ္တာ တေသံ စိတ္တာနုရက္ခနတ္ထံ ဣဓ ‘‘ဟီနော’’တိ န ဝုတ္တံ, ပဗ္ဗဇိတာနံ ဓမ္မတ္တာ ‘‘ဂမ္မော’’တိ စ, ဂိဟီဟိ အသာဓာရဏတ္တာ ‘‘ပေါထုဇ္ဇနိကော’’တိ စ န ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပန ကေဟိစိ ပဗ္ဗဇိတပဋိညေဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒေဟိ ‘‘ယတော ခေါ, ဘော[Pg.216], အယံ အတ္တာ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော သမင်္ဂိဘူတော ပရိစာရေတိ, ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ဘော, အယံ အတ္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၉၄) ဂဟိတတ္တာ တေသံ စိတ္တာနုရက္ခနတ္ထဉ္စ ပစ္စုပ္ပန္နေ သုခတ္တာ စ တဿ ဓမ္မသမာဒါနဿ ‘‘ဒုက္ခော’’တိ န ဝုတ္တံ. ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါ ပစ္စုပ္ပန္နေ တဏှာဒိဋ္ဌိသံကိလိဋ္ဌသုခတ္တာ အာယတိဉ္စ ဒုက္ခဝိပါကတ္တာ တဒနုယုတ္တာနံ တဏှာဒိဋ္ဌိဗန္ဓနဗဒ္ဓတ္တာ စ န သေဝိတဗ္ဗော, အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဒိဋ္ဌိသံကိလိဋ္ဌဒုက္ခတ္တာ အာယတိဉ္စ ဒုက္ခဝိပါကတ္တာ တဒနုယုတ္တာနံ ဒိဋ္ဌိဗန္ဓနဗဒ္ဓတ္တာ စ န သေဝိတဗ္ဗော, ဧတေ ခေါတိ တေ ဧတေ. အနုပဂမ္မာတိ န ဥပဂန္တွာ. မဇ္ဈိမာတိ သံကိလိဋ္ဌသုခဒုက္ခာနံ အဘာဝါ မဇ္ဈေ ဘဝါတိ မဇ္ဈိမာ. သာ ဧဝ နိဗ္ဗာနံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ ပဋိဝိဒ္ဓါ. စက္ခုကရဏီတိအာဒီသု ပညာစက္ခုံ ကရောတီတိ စက္ခုကရဏီ. ဉာဏကရဏီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဥပသမာယာတိ ကိလေသူပသမာယ. အဘိညာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ အဘိဇာနနတ္ထာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ တေသံယေဝ သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယတ္ထာယ. အထ ဝါ ဒဿနမဂ္ဂဉာဏံ ကရောတီတိ စက္ခုကရဏီ. ဘာဝနာမဂ္ဂဉာဏံ ကရောတီတိ ဉာဏကရဏီ. သဗ္ဗကိလေသာနံ ဥပသမာယ. သဗ္ဗဓမ္မာနံ အဘိညာယ. အရဟတ္တဖလသမ္ဗောဓာယ. ကိလေသာနဉ္စ ခန္ဓာနဉ္စ နိဗ္ဗာနာယ. သစ္စကထာ အဘိညေယျနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ.

එහි 'පැවිද්දා විසින්' යනු ගිහි බැඳීම් වූ වස්තු කාමයන් සිඳ පැවිදි වූවන් විසිනි. 'සේවනය නොකළ යුතු' යනු ව්‍යවහාර නොකළ යුතුය යන්නයි. විශේෂයෙන් පැවිද්දන්ගේ ම පිළිවෙතට අදාළ වන බැවින් 'පැවිද්දා විසින් සේවනය නොකළ යුතුය' යි වදාරන ලදී. 'කාමයන්හි කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය' යනු වස්තු කාමයන් කෙරෙහි වූ ක්ලේශ කාම සුඛයෙහි හෝ ක්ලේශ කාම සුඛයට ආශ්‍රය වූ අරමුණු කෙරෙහි නැවත නැවත යෙදීමයි. 'හීන' යනු ලාමක වූ යන්නයි. 'ගම්ම' යනු ගම්වැසියන්ට අයත් වූ යන්නයි. 'පෝතුජ්ජනික' යනු ප්‍රඥා ඇස අන්ධ වූ අඥාන පෘථග්ජනයන් විසින් පුරුදු කරන ලද යන්නයි. 'අනරිය' යනු ආර්ය නොවන, එසේත් නැතිනම් පිරිසිදු වූ උත්තම ආර්යයන්ට අයත් නොවන යන්නයි. 'අනත්ථසංහිත' යනු යහපතක් හා සම්බන්ධ නොවන, එනම් සැපය ගෙන දෙන කරුණු හා සම්බන්ධ නොවන යන අර්ථයයි. 'අත්තකිලමතානුයෝගය' යනු තමා වෙහෙසට පත්වීමෙහි යෙදීමයි, එනම් තමාට දුක් දීමයි. 'දුක්ඛ' යනු කටු ඇඳන්වල සැතපීම ආදී තමා පෙළන ක්‍රියාවලින් දුක් ගෙන දෙන යන්නයි. තපස්වීන් විසින් මෙය 'උතුම් තපසකැයි' ගෙන ඇති බැවින් ඔවුන්ගේ සිත් රැකීම පිණිස මෙහිදී 'හීන' යැයි වදාළේ නැත. පැවිදි බවට හිමිකම් කියන අයගේ ධර්මයක් බැවින් 'ගම්ම' කියා ද, ගිහියන් හා සම්බන්ධ නැති බැවින් 'පෝතුජ්ජනික' කියා ද වදාළේ නැත. එහි පැවිදි යැයි ප්‍රතිඥා දෙන, දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාදී සමහරෙක් 'භවත්නි, යම් කලෙක මේ ආත්මය පස්කම් ගුණයෙන් යුක්තව සතුටු වේ ද, එපමණකින් මේ ආත්මය මෙලොව දී ම නිවනට පැමිණියේ වෙයි' යනුවෙන් ගෙන සිටින බැවින් ඔවුන්ගේ සිත් රැකීමට ද, වර්තමානයෙහි එම පිළිවෙත සැපදායක බැවින් ද ඒ සඳහා 'දුක්ඛ' යැයි වදාළේ නැත. කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය වර්තමානයෙහි තණ්හා දිට්ඨි දෙකින් කිලුටු වූ සැපයක් බැවින් ද, මතු දුක් විපාක දෙන බැවින් ද, එහි යෙදෙන්නන් තණ්හා දිට්ඨි බැමිවලින් බැඳෙන බැවින් ද සේවනය නොකළ යුතුය. අත්තකිලමතානුයෝගය වර්තමානයෙහි දිට්ඨියෙන් කිලුටු වූ දුකක් බැවින් ද, මතු දුක් විපාක දෙන බැවින් ද, එහි යෙදෙන්නන් දිට්ඨි බැම්මෙන් බැඳෙන බැවින් ද සේවනය නොකළ යුතුය. 'මේ දෙක' යනු ඒ පවසන ලද අන්ත දෙකයි. 'නොපැමිණ' යනු සිතින් හෝ ළං නොවී යන්නයි. 'මජ්ඣිමා' (මැද) යනු කිලුටු වූ සැප දුක් දෙකේ ම අභාවයෙන් මැද පවත්නා බැවින් මැද පිළිවෙතයි. එම පිළිවෙතින් ම නිවනට පත්වන බැවින් 'ප්‍රතිපදාව' නම් වේ. 'අභිසම්බුද්ධා' යනු මනා කොට අවබෝධ කරන ලද්දකි. 'චක්ඛුකරණී' යනාදියේ ප්‍රඥා ඇස ඇති කරන බැවින් 'චක්ඛුකරණී' නම් වේ. 'ඤාණකරණී' යනු එයට ම සමාන වචනයකි. 'උපසමාය' යනු ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීම පිණිසයි. 'අභිඤ්ඤාය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි. 'සම්බෝධාය' යනු ඒවා ම මනා කොට තේරුම් ගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානාය' යනු නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිසයි. එසේත් නැතිනම් දර්ශන මාර්ග ඥානය (සෝවාන් මඟ) ඇති කරන බැවින් 'චක්ඛුකරණී' ද, භාවනා මාර්ග ඥානය ඇති කරන බැවින් 'ඤාණකරණී' ද නම් වේ. සියලු ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීම පිණිස, සියලු ධර්මයන් විශේෂයෙන් දැන ගැනීම පිණිස, අර්හත් ඵල අවබෝධය පිණිස, ක්ලේශයන්ගේ හා ස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය පිණිස වූ මෙම සත්‍ය කතාව අභිඤ්ඤෙය නිද්දේසයෙහි පවසන ලදී.

ဧဝံ ဘဂဝါ သစ္စာနိ ပကာသေတွာ အတ္တနိ ကတဗဟုမာနာနံ တေသံ အတ္တနော ပဋိဝေဓက္ကမံ သုတွာ ပဋိပတ္တိယာ ဗဟုမာနာရောပနေန ပဋိပတ္တိယံ ဌတွာ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဿန္တော ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ မေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိနာ အတ္တနော ပဋိဝေဓက္ကမံ ဒဿေသိ. တတ္ထ အနနုဿုတေသူတိ န အနုဿုတေသု, ပရံ အနုဂန္တွာ အဿုတေသူတိ အတ္ထော. စက္ခူတိအာဒီနံ အတ္ထော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, ဣဒံ ဒုက္ခသမုဒယံ, ဣဒံ ဒုက္ခနိရောဓံ, ဣဒံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စန္တိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဒဿနပဋိဝေဓော သေခဘူမိယံ. ပရိညေယျံ ပဟာတဗ္ဗံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ ဘာဝေတဗ္ဗန္တိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဘာဝနာပဋိဝေဓော သေခဘူမိယံယေဝ. ပရိညာတံ ပဟီနံ သစ္ဆိကတံ ဘာဝိတန္တိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ အသေခဘူမိယံ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චතුරාර්ය සත්‍යයන් ප්‍රකාශ කොට, තමන් වහන්සේ කෙරෙහි ඉමහත් ගෞරවයක් දැක්වූ ඒ පස්වග මහණුන්ගෙන් තමන් වහන්සේගේ අවබෝධයේ අනුපිළිවෙළ පිළිබඳව අසා, ඔවුන් ප්‍රතිපත්තියෙහි ගෞරවයෙන් පිහිටුවා, ඔවුන් ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටා සිටිමින් සත්‍යාවබෝධය ලබනු දැක, 'මහණෙනි, මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි මා හට (පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි ඇස උදාවිය)' යන ආදී වශයෙන් තමන් වහන්සේගේ අවබෝධයේ අනුපිළිවෙළ දේශනා කළ සේක. එහි 'අනනුස්සුතේසු' යනු අසා පුරුදු නැති, එනම් අතීතයෙහි කිසිවෙකුගෙන් අනුපිළිවෙළින් අසා නොතිබූ යන අර්ථයයි. 'චක්ඛු' යන ආදී පදයන්ගේ අර්ථය ඉදිරියෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. 'මෙය දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි, මෙය දුක්ඛ සමුදයයි, මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි, මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යයයි' යනුවෙන් සත්‍යයන් සතර පිළිබඳව දක්නා වූ අවබෝධය (දස්සන පටිවේධය) ශෛක්ෂ භූමියෙහි සිදුවේ. 'පිරිසිඳ දත යුතුය (පරිඤ්ඤෙය්‍ය), ප්‍රහීණ කළ යුතුය (පහාතබ්බ), සාක්ෂාත් කළ යුතුය (සච්ඡිකාතබ්බ), වැඩිය යුතුය (භාවේතබ්බ)' යනුවෙන් සත්‍යයන් සතර පිළිබඳව කෙරෙන භාවනා අවබෝධය (භාවනා පටිවේධය) ද ශෛක්ෂ භූමියෙහිම සිදුවේ. 'පිරිසිඳ දන්නා ලදී (පරිඤ්ඤාත), ප්‍රහීණ කරන ලදී (පහීණ), සාක්ෂාත් කරන ලදී (සච්ඡිකත), වඩන ලදී (භාවිත)' යනුවෙන් සත්‍යයන් සතර පිළිබඳව කෙරෙන ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ අවබෝධය අශෛක්ෂ භූමියෙහි (රහත් බවෙහිදී) සිදුවේ.

တိပရိဝဋ္ဋန္တိ သစ္စဉာဏကိစ္စဉာဏကတဉာဏသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ပရိဝဋ္ဋာနံ ဝသေန တယော ပရိဝဋ္ဋာ အဿာတိ တိပရိဝဋ္ဋံ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ, ဣဒံ ဒုက္ခသမုဒယံ[Pg.217], ဣဒံ ဒုက္ခနိရောဓံ, ဣဒံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စ’’န္တိ ဧဝံ စတူသု သစ္စေသု ယထာဘူတဉာဏံ သစ္စဉာဏံ နာမ. တေသုယေဝ ‘‘ပရိညေယျံ ပဟာတဗ္ဗံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ ဘာဝေတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဇာနနဉာဏံ ကိစ္စဉာဏံ နာမ. ‘‘ပရိညာတံ ပဟီနံ သစ္ဆိကတံ ဘာဝိတ’’န္တိ ဧဝံ တဿ ကိစ္စဿ ကတဘာဝဇာနနဉာဏံ ကတဉာဏံ နာမ. ဒွါဒသာကာရန္တိ တေသံယေဝ ဧကေကသ္မိံ သစ္စေ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ အာကာရာနံ ဝသေန ဒွါဒသ အာကာရာ အဿာတိ ဒွါဒသာကာရံ. ဉာဏဒဿနန္တိ ဧတေသံ တိပရိဝဋ္ဋာနံ ဒွါဒသန္နံ အာကာရာနံ ဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဉာဏသင်္ခါတံ ဒဿနံ. အတ္တမနာတိ သကမနာ. သတ္တာနဉှိ သုခကာမတ္တာ ဒုက္ခပဋိကူလတ္တာ ပီတိသောမနဿယုတ္တမနော သကမနော နာမ, ပီတိသောမနဿေဟိ အတ္တမနာ ဂဟိတမနာ ဗျာပိတမနာတိ ဝါ အတ္ထော. အဘိနန္ဒုန္တိ အဘိမုခါ ဟုတွာ နန္ဒိံသု. ဝေယျာကရဏေတိ သုတ္တန္တေ. နိဂ္ဂါထကော ဟိ သုတ္တန္တော ကေဝလံ အတ္ထဿ ဗျာကရဏတော ဝေယျာကရဏံ နာမ. ဘညမာနေတိ ကထိယမာနေ. ဝတ္တမာနသမီပေ ဝတ္တမာနဝစနံ ကတံ, ဘဏိတေတိ အတ္ထော. ဝိရဇန္တိ ဝိဂတရာဂါဒိရဇံ. ဝီတမလန္တိ ဝိဂတရာဂါဒိမလံ. ရာဂါဒယော ဟိ အဇ္ဈောတ္ထရဏဋ္ဌေန ရဇော နာမ, ဒူသနဋ္ဌေန မလံ နာမ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ကတ္ထစိ ပဌမမဂ္ဂဉာဏံ, ကတ္ထစိ အာဒီနိ တီဏိ မဂ္ဂဉာဏာနိ, ကတ္ထစိ စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ. ဣဓ ပန ပဌမမဂ္ဂဉာဏမေဝ. ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မန္တိ ဝိပဿနာဝသေန ဧဝံ ပဝတ္တဿ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီတိ အတ္ထော.

'තිපරිවට්ටං' යනු සච්ච ඤාණය, කිච්ච ඤාණය සහ කත ඤාණය යනුවෙන් හැඳින්වෙන තෙවැදෑරුම් පරිවර්තනයන්ගේ (වට තුනක) වශයෙන් ඒ මඟ ඤාණයට තෙවැදෑරුම් පරිවර්තනයන් ඇති බැවින් 'තිපරිවට්ට' නම් වේ. මෙහි 'මෙය දුකයි, මෙය දුක් සමුදයයි, මෙය දුක් නිරෝධයයි, මෙය දුක් නිරෝධගාමී පටිපදාවයි' යනුවෙන් සත්‍ය සතරෙහි පවතින යථාභූත ඥානය 'සච්ච ඤාණය' නම් වේ. එම සත්‍ය සතරෙහිම 'පිරිසිඳ දත යුතුය, ප්‍රහීණ කළ යුතුය, සාක්ෂාත් කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය' යනුවෙන් කටයුතු පිළිබඳව ඇති වන ඥානය 'කිච්ච ඤාණය' නම් වේ. එම සත්‍ය සතරෙහිම 'පිරිසිඳ දන්නා ලදී, ප්‍රහීණ කරන ලදී, සාක්ෂාත් කරන ලදී, වඩන ලදී' යනුවෙන් එම කටයුතු නිම කළ බව දැනගන්නා ඥානය 'කත ඤාණය' නම් වේ. 'ද්වාදසාකාරං' යනු එම සත්‍ය සතරෙන් එක එකක් පාසා මෙම ආකාර තුන බැගින් ආකාර දොළොසකින් යුක්ත වන බැවින් 'ද්වාදසාකාර' නම් වේ. 'ඤාණදස්සනං' යනු මෙම ආකාර දොළොසින් යුත් තෙවැදෑරුම් පරිවර්තනයන්ගේ වශයෙන් හටගත්තා වූ ඤාණයයි. 'අත්තමනා' යනු සතුටු වූ සිත් ඇති යන්නයි. සත්ත්වයන් සැප කැමති බැවින් හා දුකට අකමැති බැවින්, ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුත් සිත 'සකමන' (තමන්ගේ සිත) නම් වේ; එනම් ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් ග්‍රහණය කරගත්, ව්‍යාප්ත වූ සිත් ඇති යන අර්ථයයි. 'අභිනන්දුං' යනු ඉතා සතුටින් පිළිගත්තාහුය යන්නයි. 'වෙය්‍යාකරණෙ' යනු මේ සූත්‍ර දේශනාවෙහි ය. ගාථා රහිත වූ සූත්‍රය, අර්ථය පමණක් විස්තර කර දක්වන බැවින් 'වෙය්‍යාකරණ' නම් වේ. 'භඤ්ඤමානෙ' යනු දේශනා කරනු ලබන කල්හි යන්නයි. මෙහි වර්තමාන කාලයට සමීප වූ අතීත අර්ථයෙහි වර්තමාන කාල ප්‍රත්‍යය යොදා ඇති බැවින් 'දේශනා කර අවසන් වූ කල්හි' යන අර්ථය ලැබේ. 'විරජං' යනු පහව ගිය රාගාදී රජස් (කෙලෙස් කුණු) ඇති යන්නයි. 'වීතමලං' යනු පහව ගිය රාගාදී මල (කෙලෙස් මල) ඇති යන්නයි. රාගාදී කෙලෙස් යටපත් කරන අර්ථයෙන් 'රජස්' නම් වන අතර, දූෂණය කරන අර්ථයෙන් 'මල' නම් වේ. 'ධම්මචක්ඛුං' යනු ඇතැම් තැනක ප්‍රථම මාර්ග ඥානයට ද, ඇතැම් තැනක මුල් මාර්ග ඥාන තුනට ද, ඇතැම් තැනක සතරවන මාර්ග ඥානයට ද නමකි. නමුත් මෙහිදී 'ධම්මචක්ඛු' යනු ප්‍රථම මාර්ග ඥානය හෙවත් සෝවාන් මාර්ග ඥානයම වේ. 'යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාව කොට ඇද්ද, ඒ සියල්ල නිරුද්ධ වන ස්වභාව කොට ඇත්තේය' යනුවෙන් විදර්ශනා වශයෙන් පැවති ඒ ධර්ම ඇස පහළ විය යන අර්ථයයි.

ဓမ္မစက္ကေတိ ပဋိဝေဓဉာဏေ စ ဒေသနာဉာဏေ စ. ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဟိ ဘဂဝတော စတူသု သစ္စေသု ဒွါဒသာကာရံ ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ ဣသိပတနေ နိသိန္နဿ ဒွါဒသာကာရမေဝ သစ္စဒေသနာယ ပဝတ္တကဒေသနာဉာဏမ္ပိ ဓမ္မစက္ကံ နာမ. ဥဘယမ္ပိ ဟေတံ ဒသဗလဿ ပဝတ္တဉာဏမေဝ. တံ ဣမာယ ဒေသနာယ ပကာသေန္တေန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ ပနေတံ ဓမ္မစက္ကံ ယာဝ အညာတကောဏ္ဍညတ္ထေရော အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ န ပတိဋ္ဌာတိ, တာဝ ဘဂဝါ ပဝတ္တေတိ နာမ, ပတိဋ္ဌိတေ ပန ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ပဝတ္တိတေ စ ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကေ’’တိ ဝုတ္တံ.

'ධම්මචක්කෙ' යනු පටිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය යන දෙකෙහිමය. බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සත්‍ය සතරෙහි දොළොස් ආකාර වූ පටිවේධ ඥානය ද, ඉසිපතනයෙහි වැඩසිට දේශනා කළ සත්‍ය දේශනාව පවත්වන්නා වූ දොළොස් ආකාර වූ දේශනා ඥානය ද 'ධම්මචක්ක' නම් වේ. මේ දෙකම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රවෘත්ත ඥානයන්මය. එය මෙම දේශනාව මගින් ප්‍රකාශ කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලදී නම් වේ. එම ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලද්දේ යැයි කියනු ලබන්නේ යම් තාක් ආඥා කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ අටළොස් කෙළක් බ්‍රහ්මයන් හා සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි නොපිහිටියේ ද, ඒ තාක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය 'පවත්වන සේක' (පවත්තේති) නම් වේ; සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි කල්හි 'පවත්වන ලදී' (පවත්තිතං) නම් වේ. එය අරභයා 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලද කල්හි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဘုမ္မာ ဒေဝါတိ ဘူမဋ္ဌကာ ဒေဝါ. သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သာဓုကာရံ ဒတွာ ဧတံ ဘဂဝတာတိအာဒီနိ ဝဒန္တာ သဒ္ဒံ အနုဿာဝယိံသု. အပ္ပဋိဝတ္တိယန္တိ [Pg.218] ‘‘နယိဒံ တထာ’’တိ ပဋိလောမံ ဝတ္တေတုံ အသက္ကုဏေယျံ. သန္နိပတိတာ စေတ္ထ ဒေဝဗြဟ္မာနော ဒေသနာပရိယောသာနေ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သာဓုကာရံ အဒံသု, သန္နိပါတံ အနာဂတာ ပန ဘုမ္မဒေဝါဒယော တေသံ တေသံ သဒ္ဒံ သုတွာ သာဓုကာရမဒံသူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေသု ပန ပဗ္ဗတရုက္ခာဒီသု နိဗ္ဗတ္တာ ဘုမ္မဒေဝါ. တေ စာတုမဟာရာဇိကပရိယာပန္နာ ဟောန္တာပိ ဣဓ ဝိသုံ ကတွာ ဝုတ္တာ. စာတုမဟာရာဇိကာတိ စ ဓတရဋ္ဌဝိရူဠှကဝိရူပက္ခကုဝေရသင်္ခါတာ စတုမဟာရာဇာ ဒေဝတာ ဧတေသန္တိ စာတုမဟာရာဇိကာ. တေ သိနေရုဝေမဇ္ဈေ ဟောန္တိ. တေသု ပဗ္ဗတဋ္ဌကာပိ အတ္ထိ အာကာသဋ္ဌကာပိ. တေသံ ပရမ္ပရာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ ပတ္တာ. ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ မနောပဒေါသိကာ သီတဝလာဟကာ ဥဏှဝလာဟကာ စန္ဒိမာ ဒေဝပုတ္တော သူရိယော ဒေဝပုတ္တောတိ ဧတေ သဗ္ဗေပိ စာတုမဟာရာဇိကဒေဝလောကဋ္ဌာ ဧဝ. တေတ္တိံသ ဇနာ တတ္ထ ဥပ္ပန္နာတိ တာဝတိံသာ. အပိစ ‘‘တာဝတိံသာ’’တိ တေသံ ဒေဝါနံ နာမမေဝါတိပိ ဝုတ္တံ. တေပိ အတ္ထိ ပဗ္ဗတဋ္ဌကာ အတ္ထိ အာကာသဋ္ဌကာ. တေသံ ပရမ္ပရာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ ပတ္တာ, တထာ ယာမာဒီနံ. ဧကဒေဝလောကေပိ ဟိ ဒေဝါနံ ပရမ္ပရာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ အပ္ပတ္တာ နာမ နတ္ထိ. ဒိဗ္ဗံ သုခံ ယာတာ ပယာတာ သမ္ပတ္တာတိ ယာမာ. တုဋ္ဌာ ပဟဋ္ဌာတိ တုသိတာ. ပကတိပဋိယတ္တာရမ္မဏတော အတိရေကေန ရမိတုကာမကာလေ ယထာရုစိတေ ဘောဂေ နိမ္မိနိတွာ နိမ္မိနိတွာ ရမန္တီတိ နိမ္မာနရတီ. စိတ္တာစာရံ ဉတွာ ပရနိမ္မိတေသု ဘောဂေသု ဝသံ ဝတ္တေန္တီတိ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ. ဗြဟ္မကာယေ ဗြဟ္မဃဋာယ နိယုတ္တာတိ ဗြဟ္မကာယိကာ. သဗ္ဗေပိ ပဉ္စဝေါကာရဗြဟ္မာနော ဂဟိတာ.

'භුම්මා දේවා' යනු පොළොව ඇසුරු කොට වසන දේවතාවුන්ය. 'සද්දමනුස්සාවේසුං' යනු එකවරම සාධුකාර දී 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය...' යන ආදී වචන පවසමින් හඬ පැතිරවූහ යන්නයි. 'අප්පටිවත්තියං' යනු 'මෙය එසේ නොවේ' යයි කිසිවෙකුටත් ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස පැවතිය නොහැකි යන්නයි. මෙහි රැස්වූ දේව බ්‍රහ්මයෝ දේශනාව අවසානයේ එකවරම සාධුකාර දුන්හ. දේශනාවට පැමිණිය නොහැකි වූ භූමාටු දේවතාදීහු ඒ ඒ දේව සමූහයාගේ හඬ අසා සාධුකාර දුන් බව දත යුතුය. ඔවුන් අතරින් පර්වත, වෘක්ෂ ආදියෙහි උපන් දෙවිවරු 'භුම්ම දේවා' නම් වෙති. ඔවුන් චාතුම්මහාරාජිකයට අයත් වුවද මෙහිදී වෙන් කොට දක්වා ඇත. 'චාතුම්මහාරාජිකා' යනු ධතරට්ඨ, විරූළ්හක, විරූපක්ඛ හා කුවේර යන සතර මහා රජවරුන් අධිපති කොට ඇති දෙවිවරුන්ය. ඔවුහු මහා මේරු පර්වතය මධ්‍යයෙහි වසති. ඔවුන් අතර පර්වත ඇසුරු කළ දෙවිවරු මෙන්ම ආකාශය ඇසුරු කළ දෙවිවරු ද වෙති. ඔවුන්ගේ පරම්පරාව සක්වළ ගල දක්වා පැතිර පවතී. ඛිඩ්ඩාපදෝසික, මනෝපදෝසික, සීතවලාහක, උණ්හවලාහක දෙවිවරු ද, චන්ද්‍ර දිව්‍ය පුත්‍රයා හා සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයා ද යන මොවුන් සියල්ලෝම චාතුම්මහාරාජික දේව ලෝකයෙහි පිහිටියෝමය. මිනිසුන් තිස්තුන් දෙනෙකු එහි උපන් බැවින් 'තාවතිංසා' නම් වේ. තවද 'තාවතිංස' යනු ඒ දෙවිවරුන්ගේ නාමයම බව ද කියනු ලැබේ. ඔවුන් අතර ද පර්වතවාසී හා ආකාශවාසී දෙවිවරු සිටිති. ඔවුන්ගේ පරම්පරාව ද, එසේම යාම ආදී දේව ලෝකයන්ගේ පරම්පරාව ද සක්වළ ගල දක්වා පැතිර පවතී. එක් දේව ලෝකයක වුවද සක්වළ ගල දක්වා නොපැතිරුණු දේව පරම්පරාවක් නැත. දිව්‍ය සැපයට පැමිණි බැවින් 'යාම' නම් වේ. සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත් බැවින් 'තුසිත' නම් වේ. ප්‍රකෘති අරමුණුවලට වඩා අධික ලෙස ක්‍රීඩා කිරීමට රුචි වූ කල්හි, රුචි පරිදි භෝගයන් මවාගෙන ක්‍රීඩා කරන බැවින් 'නිම්මාණරතී' නම් වේ. අන් අයගේ සිත් දැන ඔවුන් මැවූ භෝගයන් තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වන බැවින් 'පරනිම්මිතවසවත්ති' නම් වේ. බ්‍රහ්ම සමූහයාට අයත් බැවින් 'බ්‍රහ්මකායික' නම් වේ. මෙයින් පංචවෝකාර බ්‍රහ්මලෝකවාසී සියලු බ්‍රහ්මයෝම ගැනෙති.

တေန ခဏေနာတိ ဝစနံ ဝိသေသေတွာ တေန မုဟုတ္တေနာတိ ဝုတ္တံ. မုဟုတ္တသင်္ခါတေန ခဏေန, န ပရမတ္ထခဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာတိ ဗြဟ္မလောကံ အန္တောကတွာ. သဒ္ဒေါတိ သာဓုကာရသဒ္ဒေါ. ဒသသဟဿီတိ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဝတီ. သင်္ကမ္ပီတိ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တီ သုဋ္ဌု ကမ္ပိ. သမ္ပကမ္ပီတိ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တီ အဓော ဩက္ကမန္တီ သုဋ္ဌု ပကမ္ပိ. သမ္ပဝေဓီတိ စတုဒိသာ ဂစ္ဆန္တီ သုဋ္ဌု ပဝေဓိ. သမ္ဗုဒ္ဓဘာဝါယ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမန္တေ စ ဗောဓိသတ္တေ တတော နိက္ခမန္တေ စ မဟာပထဝီ ပုညတေဇေန အကမ္ပိတ္ထ, အဘိသမ္ဗောဓိယံ ပဋိဝေဓဉာဏတေဇေန. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ ဒေသနာဉာဏတေဇေန သာဓုကာရံ ဒါတုကာမာ ဝိယ ပထဝီ ဒေဝတာနုဘာဝေန အကမ္ပိတ္ထ, အာယုသင်္ခါရောဿဇ္ဇနေ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ စ ကာရုညေန စိတ္တသင်္ခေါဘံ အသဟမာနာ [Pg.219] ဝိယ ပထဝီ ဒေဝတာနုဘာဝေန အကမ္ပိတ္ထ. အပ္ပမာဏောတိ ဝုဒ္ဓပ္ပမာဏော. ဥဠာရောတိ ဧတ္ထ ‘‘ဥဠာရာနိ ဥဠာရာနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၆၆) မဓုရံ ဥဠာရန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥဠာရာယ ဝတ္ထဘောဂါယ စိတ္တံ န နမတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၉.၂၀) ပဏီတံ ဥဠာရန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတီ’’တိအာဒီသု သေဋ္ဌံ ဥဠာရန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ‘‘ဝိပုလော ဥဠာရော’’တိ ဝုတ္တော. ဩဘာသောတိ ဒေသနာဉာဏာနုဘာဝေန စ ဒေဝတာနုဘာဝေန စ ဇာတဩဘာသော. လောကေတိ စက္ကဝါဠဿ ဒသသဟဿိယံယေဝ. အတိက္ကမ္မေဝ ဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝန္တိ ဒေဝါနံ အယမာနုဘာဝေါ – နိဝတ္ထဝတ္ထပ္ပဘာ ဒွါဒသ ယောဇနာနိ ဖရတိ, တထာ သရီရဿ အလင်္ကာရဿ ဝိမာနဿ စ. တံ ဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝံ အတိက္ကမိတွာယေဝါတိ အတ္ထော. ဥဒါနန္တိ သောမနဿဉာဏမယိကံ ဥဒါဟာရံ. ဥဒါနေသီတိ ဥဒါဟရိ. အညာသိ ဝတ, ဘော ကောဏ္ဍညောတိ ဣမဿပိ ဥဒါနဿ ဥဒါဟရဏဃောသော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ. အညာသိကောဏ္ဍညောတိ ဘုသံ ဉာတကောဏ္ဍညောတိ အတ္ထော.

"එම ක්ෂණයෙන්" යන වචනය විශේෂ කර දැක්වීමට "එම මුහූර්තයෙන්" යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී ක්ෂණය යනු මුහූර්තයක් ලෙස හැඳින්වෙන කාලය මිස පරමාර්ථ ක්ෂණය (උප්පාද, ඨිති, භංග) නොවන බව දත යුතුය. "බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා" යනු බ්‍රහ්ම ලෝකය ද ඇතුළත් වන පරිදිය. "සද්දෝ" යනු සාධුකාර දීමේ හඬයි. "දසසහස්සී" යනු දසදහසක් සක්වළයි. "සංකම්පි" යනු ඉහළට නැඟී මැනවින් කම්පනය විය. "සම්පකම්පි" යනු ඉහළට නැඟී නැවත පහළට බසිමින් මැනවින් කම්පනය විය. "සම්පවේධි" යනු සතර දිශාවට යමින් මැනවින් වෙව්ලුම් කෑවේය. සම්බුද්ධත්වය පිණිස බෝසතාණන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, ඉන් නික්මෙන කල්හි ද පින් තේජසින් මහා පොළොව කම්පනය විය. අභිසම්බෝධියේදී පටිවේධ ඥාන තේජසින් කම්පනය විය. ධම්මචක්කප්පවත්තනයේදී දේශනා ඥාන තේජස නිසා සාධුකාර දීමට කැමති වූවාක් මෙන් දේවතානුභාවයෙන් පොළොව කම්පනය විය. ආයු සංස්කාරය අතහැරීමේදී සහ මහා පරිනිර්වාණයේදී කරුණාව හේතුවෙන් හටගත් සිත්හි කැළඹීම ඉවසාගත නොහැකි වන්නාක් මෙන් දේවතානුභාවයෙන් පොළොව කම්පනය විය. "අප්පමාණෝ" යනු වැඩුණු ප්‍රමාණයයි. මෙහි "උළාරෝ" යන්නෙහිදී, "මධුර ආහාර අනුභව කරයි" යනාදී තැන්හි මිහිරි බව "උළාර" ලෙස හැඳින්වේ. "උසස් වස්ත්‍ර පරිභෝජනයට සිත නොනැමෙයි" යනාදී තැන්හි ප්‍රණීත (උසස්) බව "උළාර" ලෙස හැඳින්වේ. "වච්ඡායන පින්වතා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට උසස් ප්‍රශංසාවෙන් පසසයි" යනාදී තැන්හි ශ්‍රේෂ්ඨ බව "උළාර" ලෙස හැඳින්වේ. මෙහිදී නම් "විපුල වූ හෙවත් මහත් වූ" යන අර්ථයෙන් "උළාර" යන්න යෙදී ඇත. "ඕභාසෝ" යනු දේශනා ඥාන ආනුභාවයෙන් සහ දේවතානුභාවයෙන් හටගත් ආලෝකයයි. "ලෝකේ" යනු දසදහසක් සක්වළෙහිය. "දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය ඉක්මවා" යනු දෙවියන්ගේ ආනුභාවය මෙබඳුය - ඔවුන් හැඳ සිටින වස්ත්‍රයේ ආලෝකය යොදුන් දොළසක් පුරා පැතිරෙයි. එසේම ශරීරයේ, ආභරණවල සහ විමානයේ ආලෝකය ද එසේමය. එම දේවානුභාවය ද ඉක්මවා ගොස් යන්න එහි අර්ථයයි. "උදානං" යනු සෝමනස්ස සහගත ඥානයෙන් උපන් ප්‍රකාශයයි. "උදානේසි" යනු ප්‍රකාශ කළේය. "අඤ්ඤාසි වත භො කොණ්ඩඤ්ඤො" යන මෙම උදාන හඬ ද දසදහසක් ලෝක ධාතුව පුරා පැතිරී පැවතුණි. "අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ" යනු මැනවින් තේරුම් ගත් කොණ්ඩඤ්ඤ යන අර්ථයයි.

စက္ခုအာဒီနံ နိဒ္ဒေသေ ဒဿနဋ္ဌေနာတိအာဒီသု ဧကမေဝ ဉာဏံ ယထာဝုတ္တဿ နေယျဿ စက္ခု ဝိယ ဒဿနကိစ္စကရဏေန စက္ခု. ဉာဏကိစ္စကရဏေန ဉာဏံ. နာနပ္ပကာရတော ဇာနနကိစ္စကရဏေန ပညာ. အနဝသေသပဋိဝေဓကရဏေန ဝိဇ္ဇာ. သဗ္ဗထာ ဩဘာသကိစ္စကရဏေန အာလောကော နာမာတိ အတ္ထော. စက္ခုံ ဓမ္မောတိအာဒီသုပိ ဧကံယေဝ ဉာဏံ ကိစ္စနာနတ္တေန ပဉ္စဓာ ဝဏ္ဏိတံ. အာရမ္မဏာတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန. ဂေါစရာတိ ဝိသယဋ္ဌေန. ဒဿနဋ္ဌေနာတိအာဒီသု ဉာဏကိစ္စံ ပဉ္စဓာ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ နယေန တီသု ဝါရေသု ဧကေကသ္မိံ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ပန္နရသ ဓမ္မာ, ပန္နရသ အတ္ထာ, ဒွီသု ပန္နရသကေသု တိံသ နိရုတ္တိယော, ပန္နရသသု ဓမ္မေသု ပန္နရသသု အတ္ထေသု တိံသာယ နိရုတ္တီသူတိ သဋ္ဌိ ဉာဏာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သေသအရိယသစ္စေသုပိ ဧသေဝ နယော. စတူသု အရိယသစ္စေသု ဧကေကသ္မိံ အရိယသစ္စေ ပန္နရသန္နံ ပန္နရသန္နံ ဓမ္မာနံ အတ္ထာနဉ္စ ဝသေန သဋ္ဌိ ဓမ္မာ, သဋ္ဌိ အတ္ထာ, သဋ္ဌိယာ ဓမ္မေသု သဋ္ဌိယာ အတ္ထေသု စ ဝီသသတံ နိရုတ္တိယော, ဝီသာဓိကံ သတန္တိ အတ္ထော. သဋ္ဌိယာ ဓမ္မေသု သဋ္ဌိယာ အတ္ထေသု ဝီသုတ္တရသတေ နိရုတ္တီသူတိ ဧဝံ စတ္တာရီသဉ္စ ဒွေ စ ဉာဏသတာနိ.

ඇස ආදිය පිළිබඳ විස්තරයේදී "දැකීමේ අර්ථයෙන්" යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ එකම ඥානයක් පිළිබඳවයි. කියන ලද දත යුතු ධර්මයන් සාමාන්‍ය ඇසක් මෙන් දැකීමේ කෘත්‍යය කරන බැවින් එය "චක්ඛු" (ඇස) නම් වේ. දැනගැනීමේ කෘත්‍යය කරන බැවින් "ඥාණ" නම් වේ. විවිධ ආකාරයෙන් දැනගැනීමේ කෘත්‍යය කරන බැවින් "ප්‍රඥා" නම් වේ. සම්පූර්ණයෙන් විනිවිද දැකීමේ කෘත්‍යය කරන බැවින් "විද්‍යා" නම් වේ. සෑම ආකාරයකින්ම ආලෝකවත් කිරීමේ කෘත්‍යය කරන බැවින් "ආලෝක" නම් වේ. "චක්ඛුං ධම්මෝ" යනාදී තැන්හි ද එකම ඥානය කෘත්‍යයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව පස් ආකාරයකින් වර්ණනා කරන ලදී. "ආරම්මණා" යනු උපස්ථම්භන (ආධාරක) අර්ථයෙනි. "ගෝචරා" යනු විෂය අර්ථයෙනි. "දස්සනට්ඨේන" යනාදී තැන්හි ඥාන කෘත්‍යය පස් ආකාරයකින් දක්වන ලදී. මේ ක්‍රමය අනුව වාර තුනෙහි එක එකක පහ බැගින් ගත් කල ධර්ම 15ක් හා අර්ථ 15ක් වේ. පන්නරසක දෙකෙහි නිරුක්ති 30ක් ද, ධර්ම 15 සහ අර්ථ 15 සම්බන්ධ නිරුක්ති 30ක් සමඟ ඥාන 60ක් දත යුතුය. සෙසු ආර්ය සත්‍යයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ආර්ය සත්‍ය හතරෙහි, එක් එක් සත්‍යයක ධර්ම 15ක් සහ අර්ථ 15ක් බැගින් ධර්ම 60ක් ද අර්ථ 60ක් ද වේ. ධර්ම 60 හා අර්ථ 60 සම්බන්ධයෙන් නිරුක්ති 120ක් වේ. ධර්ම 60, අර්ථ 60 සහ නිරුක්ති 120 අනුව පටිභාන ඥාන දෙසිය හතළිහක් (240) දත යුතුය.

၂-၃. သတိပဋ္ဌာနဝါရာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. සතිපට්ඨාන වාරය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၁-၃၂. သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမေ [Pg.220] ဣဒ္ဓိပါဒသုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမေ စ ပဋိသမ္ဘိဒါနိဒ္ဒေသေ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော စ ဂဏနာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

31-32. සතිපට්ඨාන සූත්‍රාන්තය පෙරටු කොට ඇති පටිසම්භිදා විස්තරයේදී සහ ඉද්ධිපාද සූත්‍රාන්තය පෙරටු කොට ඇති විස්තරයේදී ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය සහ ගණනය දත යුතුය.

၄-၈. သတ္တဗောဓိသတ္တဝါရာဒိဝဏ္ဏနာ

4-8. සප්ත බෝධිසත්ව වාරය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၃-၃၇. သတ္တန္နံ ဗောဓိသတ္တာနံ သုတ္တန္တေသု ဧကေကသ္မိံယေဝ သမုဒယေ စက္ခာဒယော ပဉ္စ, နိရောဓေ ပဉ္စာတိ ဒသ ဓမ္မာ, သမုဒယေ ဒဿနဋ္ဌာဒယော ပဉ္စ, နိရောဓေ ပဉ္စာတိ ဒသ အတ္ထာ, တေသံ ဝသေန ဝီသတိ နိရုတ္တိယော စတ္တာရီသံ ဉာဏာနိ. သတ္တ ဧကတော ကတွာ ဝုတ္တဂဏနာ သုဝိညေယျာ ဧဝ. သဗ္ဗညုတညာဏဝသေန ဝုတ္တပဋိသမ္ဘိဒါနိဒ္ဒေသေ ဧကေကမူလကေသု ‘‘ဉာတော ဒိဋ္ဌော ဝိဒိတော သစ္ဆိကတော ဖဿိတော ပညာယာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၁) ဣမေသု ပဉ္စသု ဝစနေသု ဧကေကသ္မိံယေဝ စက္ခာဒယော ပဉ္စ, ဒဿနဋ္ဌာဒယော ပဉ္စာတိ ပဉ္စပဉ္စကာနံ ဝသေန ပဉ္စဝီသတိ ဓမ္မာ, ပဉ္စဝီသတိ အတ္ထာ, တဒ္ဒိဂုဏာ နိရုတ္တိယော, တဒ္ဒိဂုဏာနိ ဉာဏာနိ ဉေယျာနိ. ပဉ္စ ဧကတော ကတွာ ဝုတ္တဝါရေပိ ပဉ္စက္ခတ္တုံ ပဉ္စ ပဉ္စဝီသတိ ကတွာ ပဉ္စဝီသသတံ ဓမ္မာ, ပဉ္စဝီသသတံ အတ္ထာ, တဒ္ဒိဂုဏာ နိရုတ္တိယော, တဒ္ဒိဂုဏာနိ ဉာဏာနိ ဉေယျာနိ. အဍ္ဎတေယျာနီတိ စေတ္ထ ဒွေ သတာနိ စ ပညာသဉ္စ. ခန္ဓာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာဝ နယေန သစ္စဝါရပဋိသမ္ဘိဒါဝါရေ စ ဓမ္မာဒိဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

33-37. සප්ත බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා පිළිබඳ සූත්‍රයන්හි එක් එක් සමුදය සත්‍යයෙහි චක්ඛු ආදී පහක් ද, නිරෝධ සත්‍යයෙහි පහක් ද වශයෙන් ධර්ම 10ක් දත යුතුය. සමුදයෙහි දස්සනට්ඨාදී පහක් ද, නිරෝධයෙහි පහක් ද වශයෙන් අර්ථ 10ක් ද, ඒවා අනුව නිරුක්ති 20ක් සහ ඥාන 40ක් දත යුතුය. සත් දෙනාම එක් කොට පැවසූ ගණන පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. සර්වඥතා ඥාන වසයෙන් වදාළ පටිසම්භිදා විස්තරයේදී, එක එකක් මුල් කරගත් වාරයන්හි "දන්නා ලද, දක්නා ලද, විදිත වූ, සාක්ෂාත් කරන ලද, ප්‍රඥාවෙන් ස්පර්ශ කරන ලද" යන වචන පහෙන් එක එකක් පාසා චක්ඛු ආදී පහ බැගින් ද, දස්සනට්ඨාදී පහ බැගින් ද පස් වගයේ වසයෙන් ධර්ම 25ක් ද, අර්ථ 25ක් ද, ඒවා මෙන් දෙගුණයක් නිරුක්ති ද, දෙගුණයක් ඥාන ද දත යුතුය. පහම එක් කර පැවසූ වාරයේදී ද පස් වතාවක් විසිපහ බැගින් ගෙන ධර්ම 125ක් ද, අර්ථ 125ක් ද, ඒවා මෙන් දෙගුණයක් (250ක්) නිරුක්ති ද, දෙගුණයක් (500ක්) ඥාන ද දත යුතුය. "අඩ්ඪතෙය්‍යානි" යනු දෙසිය පනහකි. ඛන්ධ ආදී වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම සච්ච වාරයේ පටිසම්භිදා වාරයෙහි ද ධර්ම ආදියේ ගණනය දත යුතුය.

၉. ဆဗုဒ္ဓဓမ္မဝါရဝဏ္ဏနာ

9. ෂඩ් බුද්ධ ධර්ම වාරයේ වර්ණනාවයි.

၃၈. ဗုဒ္ဓဓမ္မဝါရေ ဒိယဍ္ဎသတန္တိ ဆက္ခတ္တုံ ပဉ္စဝီသတိ သတဉ္စ ပညာသဉ္စ ဟောန္တိ, တဒ္ဒိဂုဏာ နိရုတ္တိယော တဒ္ဒိဂုဏာနိ ဉာဏာနိ. ပဋိသမ္ဘိဒါဓိကရဏေတိ ပဋိသမ္ဘိဒါဓိကာရေ. အဍ္ဎနဝဓမ္မသတာနီတိ ပဌမံ ဝုတ္တေသု စတူသု သစ္စေသု သဋ္ဌိ, စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သဋ္ဌိ, စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသု သဋ္ဌိ, သတ္တဗောဓိသတ္တဝေယျာကရဏေသု သတ္တတိ, အဘိညဋ္ဌာဒီသု ပဉ္စသု ပဉ္စဝီသသတံ, ခန္ဓဋ္ဌာဒီသု ပဉ္စသု ပဉ္စဝီသသတံ, ပုန စတူသု အရိယသစ္စေသု သတံ, စတူသု ပဋိသမ္ဘိဒါသု သတံ, ဆသု ဗုဒ္ဓဓမ္မေသု ဒိယဍ္ဎသတန္တိ ဧဝံ အဋ္ဌသတာနိ စ ပညာသဉ္စ ဓမ္မာ ဟောန္တိ. ဧဝံ အတ္ထာပိ တတ္တကာ ဧဝ ဟောန္တိ. ဧဝမေဝ သစ္စာဒီသု တီသု ဌာနေသု ဝီသသတံ နိရုတ္တိယော, သတ္တသု ဝေယျာကရဏေသု စတ္တာရီသသတံ နိရုတ္တိယော, အဘိညဋ္ဌာဒီသု ခန္ဓဋ္ဌာဒီသု စ အဍ္ဎတေယျာနိ [Pg.221] အဍ္ဎတေယျာနိ နိရုတ္တိသတာနိ, အရိယသစ္စေသု ပဋိသမ္ဘိဒါသု စ ဒွေ ဒွေ နိရုတ္တိသတာနိ, ဗုဒ္ဓဓမ္မေသု တီဏိ နိရုတ္တိသတာနီတိ ဧဝံ နိရုတ္တိသဟဿဉ္စ သတ္တနိရုတ္တိသတာနိ စ ဟောန္တိ. ဧဝမေဝ သစ္စာဒီသု တီသု ဌာနေသု စတ္တာရီသာဓိကာနိ ဒွေ ဒွေ ဉာဏသတာနိ, သတ္တသု ဝေယျာကရဏေသု အသီတိအဓိကာနိ ဒွေ ဉာဏသတာနိ, အဘိညဋ္ဌာဒီသု ခန္ဓဋ္ဌာဒီသု စ ပဉ္စပဉ္စဉာဏသတာနိ, သစ္စေသု ပဋိသမ္ဘိဒါသု စ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ဉာဏသတာနိ, ဗုဒ္ဓဓမ္မေသု ဆ ဉာဏသတာနီတိ ဧဝံ တီဏိ စ ဉာဏသဟဿာနိ စတ္တာရိ စ ဉာဏသတာနိ ဟောန္တီတိ.

38. බුද්ධ ධර්ම වාරයෙහි 'එකසිය පනහක්' යනු විසිපහේ පංගු හයක් ගැනීමෙන් සියයකුත් පනහකුත් (150) වේ. එහි දෙගුණයක් නිරුක්ති (300) ද, එහි දෙගුණයක් ඥාන (600) ද විය යුතුය. 'පටිසම්භිදාධිකරණෙ' යනු පටිසම්භිදා අධිකාරයෙහි ය. 'ධර්ම අටසිය පනහක්' යනු පළමුව වදාල සතර සත්‍යයෙහි හැටක් ද, සතර සතිපට්ඨානයෙහි හැටක් ද, සතර සම්මප්පධානයෙහි හැටක් ද, සත් බෝධිසත්ව ව්‍යාකරණයන්හි හැත්තෑවක් ද, අභිඥාර්ථ ආදී පසෙහි එකසිය විසිපහක් ද, ඛන්ධර්ථ ආදී පසෙහි එකසිය විසිපහක් ද, නැවතත් සතර ආර්ය සත්‍යයෙහි සියයක් ද, සතර පටිසම්භිදාවන්හි සියයක් ද, සය බුද්ධ ධර්මයන්හි එකසිය පනහක් ද වශයෙන් මෙසේ ධර්ම අටසිය පනහක් (850) වේ. එසේම අර්ථයෝ ද එපමණම (850 ක්) වෙති. එසේම සත්‍ය ආදී කරුණු තුනෙහි නිරුක්ති එකසිය විස්ස බැගින් ද, සත් ව්‍යාකරණයන්හි නිරුක්ති එකසිය හතළිහක් ද, අභිඥාර්ථ හා ඛන්ධර්ථ ආදියෙහි දෙසිය පනහ බැගින් ද, ආර්ය සත්‍ය හා පටිසම්භිදාවන්හි දෙසියය බැගින් ද, බුද්ධ ධර්මයන්හි නිරුක්ති තුන්සියයක් ද වශයෙන් මෙසේ නිරුක්ති එක්දහස් හත්සියයක් (1700) වේ. එසේම සත්‍ය ආදී කරුණු තුනෙහි දෙසිය සතළිහ බැගින් වූ ඥාන ද, සත් ව්‍යාකරණයන්හි දෙසිය අසූවක් වූ ඥාන ද, අභිඥාර්ථ හා ඛන්ධර්ථ ආදියෙහි පන්සියය බැගින් වූ ඥාන ද, සත්‍ය හා පටිසම්භිදාවන්හි හාරසියය බැගින් වූ ඥාන ද, බුද්ධ ධර්මයන්හි හයසියයක් වූ ඥාන ද වශයෙන් මෙසේ ඥාන තුන්දහස් හාරසියයක් (3400) වන බව දත යුතුය.

ပဋိသမ္ဘိဒါကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පටිසම්භිදා කථා වර්ණනාව නිම විය.

၇. ဓမ္မစက္ကကထာ

7. ධම්මචක්ක කථාව

၁. သစ္စဝါရဝဏ္ဏနာ

1. සච්චවාර වර්ණනාව

၃၉. ပုန ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တမေဝ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ကထိတာယ ဓမ္မစက္ကကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ ဒုက္ခဝတ္ထုကာတိ ဧကာဘိသမယဝသေန ဒုက္ခံ ဝတ္ထု ဧတေသန္တိ ဒုက္ခဝတ္ထုကာ. တဒေဝ ဒုက္ခံ ဝိသေသေတွာ သစ္စဝတ္ထုကာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သစ္စံ အာရမ္မဏံ ဥပတ္ထမ္ဘော ဧတေသန္တိ သစ္စာရမ္မဏာ. သစ္စံ ဂေါစရော ဝိသယော ဧတေသန္တိ သစ္စဂေါစရာ. သစ္စသင်္ဂဟိတာတိ မဂ္ဂသစ္စေန သင်္ဂဟိတာ. သစ္စပရိယာပန္နာတိ မဂ္ဂသစ္စာယတ္တာ. သစ္စေ သမုဒါဂတာတိ ဒုက္ခပရိဇာနနေန ဒုက္ခသစ္စေ သမုပ္ပန္နာ. တထာ တတ္ထေဝ ဌိတာ ပတိဋ္ဌိတာ စ.

39. නැවතත් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයම පෙරදැරි කරගෙන පවසන ලද ධම්මචක්ක කථාවෙහි මින් පෙර නොපැවසූ අර්ථ විවරණය කරනු ලැබේ. එහි 'දුක්ඛවත්ථුකා' යනු එකම අවබෝධයක් (එකාභිසමය) වශයෙන් දුක වස්තුව (අරමුණ) කොට ඇති බැවින් දුක්ඛවත්ථුකා නම් වේ. එම දුක්ඛ සත්‍යයම විශේෂ කොට 'සච්චවත්ථුකා' ආදිය වදාලහ. එහි සත්‍යය අරමුණ හා උපස්තම්භය (ආධාරය) කොට ඇති බැවින් 'සච්චාරම්මණා' නම් වේ. සත්‍යයම ගෝචර විෂය කොට ඇති බැවින් 'සච්චගෝචරා' නම් වේ. මග්ග සත්‍යය මගින් සංග්‍රහ කරන ලද බැවින් 'සච්චසංගහිතා' නම් වේ. මග්ග සත්‍යයට අයත් බැවින් 'සච්චපරියාපන්නා' නම් වේ. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීමෙන් (පරිජානනයෙන්) දුක්ඛ සත්‍යයෙහි උපන් බැවින් 'සච්චේ සමුදාගතා' නම් වේ. එලෙසම එහිම ස්ථිත වූ ද, මැනවින් ප්‍රතිෂ්ඨිත වූ ද වේ.

၄၀. ဣဒါနိ ‘‘ပဝတ္တိတေ စ ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကေ’’တိ ဝုတ္တံ ဓမ္မစက္ကံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ဓမ္မစက္ကန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒုဝိဓံ ဓမ္မစက္ကံ ပဋိဝေဓဓမ္မစက္ကံ ဒေသနာဓမ္မစက္ကဉ္စ. ပဋိဝေဓဓမ္မစက္ကံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ, ဒေသနာဓမ္မစက္ကံ ဣသိပတနေ. ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စာတိ ပဋိဝေဓဓမ္မစက္ကံ ဝုတ္တံ, စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စာတိ ဒေသနာဓမ္မစက္ကံ. ကထံ? ဘဂဝါ ဟိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော မဂ္ဂက္ခဏေ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒိဘေဒံ ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ, သောယေဝ စ ဓမ္မော ကိလေသသတ္တုဃာတာယ ပဝတ္တနတော ပဟရဏစက္ကံ ဝိယာတိ [Pg.222] စက္ကဉ္စ. ဓမ္မံ ပဝတ္တေန္တောယေဝ ဘဂဝါ တံ စက္ကံ ပဝတ္တေတိ နာမ. ဧတေန ဓမ္မောယေဝ စက္ကန္တိ ကမ္မဓာရယသမာသတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဣသိပတနေ နိသိန္နော ဘဂဝါ ဓမ္မဒေသနက္ခဏေ ဝေနေယျသန္တာနေ ကိလေသသတ္တုဃာတာယ ပဝတ္တနတော ပဟရဏစက္ကသဒိသံ ဒေသနာစက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ, ဝေနေယျသန္တာနေ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒိဘေဒံ ဓမ္မစက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ. ဧတေန ဓမ္မော စ စက္ကဉ္စ ဓမ္မစက္ကန္တိ ဒွန္ဒသမာသတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ပဝတ္တကေ သတိ ပဝတ္တနာ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထာပိ ‘‘ပဝတ္တေတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ပဝတ္တနဋ္ဌေန ပန ‘‘စက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မေန ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္ကန္တိအာဒီနိ ဒေသနာဓမ္မစက္ကမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

40. දැන්, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලද්දේ" යනුවෙන් වදාල ධර්ම චක්‍රය විස්තර කරනු කැමැත්තෙන් 'ධම්මචක්කං' යනාදිය වදාලහ. එහි ධර්ම චක්‍රය දෙවෑරුම් වේ: ප්‍රතිවේධ ධර්ම චක්‍රය සහ දේශනා ධර්ම චක්‍රයයි. ප්‍රතිවේධ ධර්ම චක්‍රය බෝධි පර්යංකයෙහි දී ද, දේශනා ධර්ම චක්‍රය ඉසිපතනයෙහි දී ද සිදු විය. 'ධර්මය පවත්වයි, චක්‍රය ද (පවත්වයි)' යන්නෙන් ප්‍රතිවේධ ධර්ම චක්‍රය පවසන ලදි. 'චක්‍රය පවත්වයි, ධර්මය ද (පවත්වයි)' යන්නෙන් දේශනා ධර්ම චක්‍රය පවසන ලදි. එය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ මග්ග ක්ෂණයෙහි දී ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මග්ගංග ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ ආර්ය මග්ග ධර්මය පවත්වති (උපදවති). එම ධර්මයම තමන්ගේ සන්තානයෙහි වූ කෙලෙස් නමැති සතුරන් නැසීම පිණිස පවතින බැවින්, ප්‍රහාරක චක්‍රයක් (ආයුධයක්) වැනි බැවින් 'චක්‍රය' ද වේ. ධර්මය පවත්වමින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම චක්‍රය පවත්වන සේක. මෙයින් 'ධර්මයම චක්‍රය වේ' යන කම්මධාරය සමාසය පවසන ලදි. ඉසිපතනයෙහි වැඩහිඳ ධර්ම දේශනා කරන ක්ෂණයෙහි, වෙනෙය්‍ය ජනයාගේ සන්තානයන්හි කෙලෙස් සතුරන් නැසීම පිණිස පවතින බැවින් ප්‍රහාරක චක්‍රයකට සමාන වූ දේශනා චක්‍රය ද පවත්වන සේක. වෙනෙය්‍ය ජනයාගේ සන්තානයෙහි ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මග්ගංග ආදී ප්‍රභේද සහිත ධර්ම චක්‍රය ද පවත්වන සේක. මෙයින් 'ධර්මය ද චක්‍රය ද ධම්මචක්ක' යනුවෙන් ද්වන්ද සමාසය පවසන ලදි. පවත්වන්නෙකු සිටින විට පැවැත්වීමක් (පවත්තනා) වන බැවින්, සෑම තැනකම 'පවත්වයි' (පවත්තෙති) යනුවෙන් පවසන ලදි. පැවැත්වීම යන අර්ථයෙන් 'චක්‍රය' යැයි කියන ලද බව දත යුතුය. 'ධර්මයෙන් පවත්වයි' යනාදී පද දේශනා ධර්ම චක්‍රයම අරමුණු කොට පවසන ලද බව දත යුතුය.

တတ္ထ ဓမ္မေန ပဝတ္တေတီတိ ယထာသဘာဝတ္တာ ဓမ္မေန ပဝတ္တံ စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မစရိယာယ ပဝတ္တေတီတိ ဝေနေယျသန္တာနေ ဓမ္မတ္ထာယ ပဝတ္တံ စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မေ ဌိတောတိအာဒီဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဘူတတာ ဓမ္မဿာမိတာ စ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘သော ဟာဝုသော, ဘဂဝါ ဇာနံ ဇာနာတိ ပဿံ ပဿတိ စက္ခုဘူတော ဉာဏဘူတော ဓမ္မဘူတော ဗြဟ္မဘူတော ဝတ္တာ ပဝတ္တာ အတ္ထဿ နိန္နေတာ အမတဿ ဒါတာ ဓမ္မဿာမီ တထာဂတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၃). တသ္မာ တေဟိ ဓမ္မဿ စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဌိတောတိ ဝိသယီဘာဝေန ဌိတော. ပတိဋ္ဌိတောတိ အစလဘာဝေန ပတိဋ္ဌိတော. ဝသိပ္ပတ္တောတိ ဣဿရဘာဝံ ပတ္တော. ပါရမိပ္ပတ္တောတိ ကောဋိပ္ပတ္တော. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တောတိ ဝိသာရဒဘာဝံ ပတ္တော. ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌာပေန္တောတိအာဒီဟိ ဝေနေယျသန္တာနမပေက္ခိတွာ ဝုတ္တေဟိ ပန ဝစနေဟိ ဓမ္မဿာမိတာယ စ ဓမ္မတ္ထာယ စက္ကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မံ သက္ကရောန္တောတိဟအာဒီဟိ ဓမ္မတ္ထာယ စက္ကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယော ဟိ ဓမ္မံ သက္ကာရာဒိဝသေန ပဝတ္တေတိ, သော ဓမ္မတ္ထံ ပဝတ္တေတိ. ဓမ္မံ သက္ကရောန္တောတိ ယထာ ကတော သော ဓမ္မော သုကတော ဟောတိ, ဧဝမေဝ နံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ ဂရုံ ကရောန္တောတိ တသ္မိံ ဂါရဝုပ္ပတ္တိယာ တံ ဂရုံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ မာနေန္တောတိ ဓမ္မံ ပိယဉ္စ ဘာဝနီယဉ္စ ကတွာ ဝိဟရန္တော. ဓမ္မံ ပူဇေန္တောတိ တံ အပဒိသိတွာ ဒေသနာပဋိပတ္တိပူဇာယ ပူဇံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ အပစာယမာနောတိ တဿေဝ ဓမ္မဿ သက္ကာရဂရုကာရေဟိ နီစဝုတ္တိတံ ကရောန္တော. ဓမ္မဒ္ဓဇော ဓမ္မကေတူတိ တံ ဓမ္မံ ဓဇမိဝ ပုရက္ခတွာ ကေတုမိဝ စ ဥက္ခိပိတွာ ပဝတ္တိယာ ဓမ္မဒ္ဓဇော ဓမ္မကေတု [Pg.223] စ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဓမ္မာဓိပတေယျောတိ ဓမ္မာဓိပတိတော အာဂတော ဘာဝနာဓမ္မဝသေနေဝ စ သဗ္ဗကိရိယာနံ ကရဏေန ဓမ္မာဓိပတေယျော ဟုတွာ. တံ ခေါ ပန ဓမ္မစက္ကံ အပ္ပဋိဝတ္တိယန္တိ ကေနစိ နိဝတ္တေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အပ္ပဋိဟတပဝတ္တိတာ ဝုတ္တာ. တသ္မာ သော ဓမ္မော ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

එහි 'ධර්මයෙන් පවත්වයි' යනු ස්වභාවයට අනුකූලව ධර්මයෙන් පැවැත්වූ චක්‍රය වන බැවින් 'ධර්මචක්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ. 'ධර්ම චරියාවෙන් පවත්වයි' යනු විනේය ජනයාගේ සන්තානයන්හි ධර්මය උදෙසා පවත්වන ලද චක්‍රය බැවින් 'ධර්මචක්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ. 'ධර්මයෙහි පිහිටි' ආදී පදයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මභූත බව හා ධර්මස්වාමී බව පවසා ඇත. උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'ඇවැත්නි, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දතයුත්ත දනිති, දැකිය යුත්ත දකිති, ඇස වූහ, ඥානය වූහ, ධර්මය වූහ, බ්‍රහ්මයා වූහ, දේශකයා වූහ, පවත්වන්නා වූහ, අර්ථය පමුණුවන්නා වූහ, අමෘතය දානය කරන්නා වූහ, ධර්මස්වාමී වූ තථාගතයන් වහන්සේ ය'. එබැවින් එම පදයන්ගෙන් ධර්මයාගේ චක්‍රය වන බැවින් 'ධර්මචක්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ. 'පිහිටියේ' යනු විෂයී භාවයෙන් පිහිටියේ ය. 'ප්‍රතිෂ්ඨාපනය වූයේ' යනු අචල භාවයෙන් පිහිටියේ ය. 'වශීප්‍රාප්ත' යනු ඊශ්වර භාවයට පත් වූයේ ය. 'පාරමීප්‍රාප්ත' යනු කෙළවරට (පරතෙරට) පත් වූයේ ය. 'වෛශාරද්‍යප්‍රාප්ත' යනු විශාරද භාවයට පත් වූයේ ය. 'ධර්මයෙහි පිහිටුවමින්' ආදී වශයෙන් විනේය ජනයාගේ සන්තානයන් අපේක්ෂා කර වදාරන ලද වචනයන්ගෙන් ධර්මස්වාමී බව හා ධර්මය උදෙසා වූ චක්‍රය බව පවසා ඇත. 'ධර්මයට සත්කාර කරමින්' ආදියෙන් ධර්මය උදෙසා වූ චක්‍රය ගැන කියවේ. යමෙක් ධර්මය සත්කාර ආදියෙන් පවත්වයි ද, හෙතෙමේ ධර්මය උදෙසා පවත්වයි. 'ධර්මයට සත්කාර කරමින්' යනු යම් සේ කරන ලද ඒ ධර්මය මැනවින් කරන ලද්දක් (සුකත) වේ ද, එසේම එය කරන බවයි. 'ධර්මයට ගරු කරමින්' යනු එහි ගෞරවය උපදවා ගනිමින් ඊට ගරු කිරීමයි. 'ධර්මයට මානය කරමින්' යනු ධර්මය ප්‍රිය වූ ද වඩන්නා වූ ද දෙයක් ලෙස සලකා වාසය කිරීමයි. 'ධර්මයට පූජා කරමින්' යනු එය නිමිති කරගෙන දේශනා හා ප්‍රතිපත්ති පූජාවෙන් පූජා කිරීමයි. 'ධර්මයට යටත් වෙමින්' යනු එම ධර්මයටම සත්කාර ගරුකාර කිරීමෙන් යටහත් පැවැත්මක් ඇති කර ගැනීමයි. 'ධර්මධ්වජ ධර්මකේතු' යනු ඒ ධර්මය ධජයක් මෙන් පෙරටු කරගෙන ද කේතුවක් මෙන් ඔසවා තබා ද පැවැත්වීමෙන් ධර්මධ්වජ හා ධර්මකේතු වූහ යන අර්ථයයි. 'ධර්මාධිපතෙය්‍ය' යනු ධර්මය අධිපති කොට පැමිණි බැවින් ද භාවනා ධර්මයන්ගේ මහිමයෙන් සියලු කටයුතු කිරීමෙන් ධර්මාධිපති වූහ යන්නයි. 'ඒ මේ ධර්මචක්‍රය අප්‍රතිවර්ත්‍ය වේ' යන්නෙන් කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බැවින් බාධාවකින් තොරව පැවතීම පවසා ඇත. එබැවින් එම ධර්මය පැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් 'චක්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ.

သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဓမ္မော, တံ ဓမ္မံ ပဝတ္တေတီတိ ဝေနေယျသန္တာနေ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တသဒ္ဓိန္ဒြိယုပ္ပာဒနေန တံ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဓမ္မံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ. သစ္စာတိ သစ္စဉာဏာနိ. ဝိပဿနာ စ ဝိဇ္ဇာ စ မဂ္ဂဉာဏမေဝ. အနုပ္ပာဒေ ဉာဏန္တိ အရဟတ္တဖလေ ဉာဏံ. တမ္ပိ ဝေနေယျသန္တာနေ ပဝတ္တေတိယေဝ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ပဋိဝေဓံ ကရောန္တော ပဝတ္တေတိယေဝ နာမ.

ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ධර්මයයි, 'ඒ ධර්මය පවත්වයි' යනු විනේය ජනයාගේ සන්තානයන්හි මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය උපදවාලීමෙන් එම ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ධර්මය පවත්වයි යන්න අර්ථයයි. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සත්‍යයෝ' යනු සත්‍ය ඥානයන් ය. විදර්ශනාව හා විද්‍යාව යනු මාර්ග ඥානයම වේ. 'අනුප්පාදේ ඥානය' යනු අර්හත් ඵලයේ පවතින ඥානයයි. එය ද විනේය ජනයාගේ සන්තානවල පවත්වන අතරම, නිවන අවබෝධ කරවමින් පවත්වන්නේමය.

သမုဒယဝါရာဒီသု သမုဒယဝတ္ထုကာ နိရောဓဝတ္ထုကာ မဂ္ဂဝတ္ထုကာတိ ဝိသေသပဒံ ဒဿေတွာ သင်္ခိတ္တာ. ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တသဒိသံ ပဌမံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සමුදය වාරය ආදියේදී 'සමුදය වස්තුක', 'නිරෝධ වස්තුක', 'මාර්ග වස්තුක' යනුවෙන් විශේෂ පද දක්වා සංක්ෂිප්ත කර ඇත. මෙහිදී ද පළමුව පවසන ලද පරිදිම අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

၂-၃. သတိပဋ္ဌာနဝါရာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. සතිපට්ඨාන වාරය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၄၁-၄၂. သတိပဋ္ဌာနဣဒ္ဓိပါဒပုဗ္ဗင်္ဂမဝါရာပိ မဂ္ဂက္ခဏဝသေန ဝုတ္တာ. တေပိ တတ္ထ တတ္ထ ဝိသေသပဒံ ဒဿေတွာ သင်္ခိတ္တာတိ.

41-42. සතිපට්ඨාන හා සෘද්ධිපාද පූර්වාංගම වාරයන් ද මාර්ග ක්ෂණයේ මහිමයෙන් පවසන ලදී. ඒවා ද ඒ ඒ තැන විශේෂ පද දක්වා සංක්ෂිප්ත කර ඇති බව දත යුතුය.

ဓမ္မစက္ကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධර්මචක්‍ර කථා වර්ණනාව නිම විය.

၈. လောကုတ္တရကထာ

8. ලෝකෝත්තර කථාව

လောကုတ္တရကထာဝဏ္ဏနာ

ලෝකෝත්තර කථා වර්ණනාව

၄၃. ဣဒါနိ လောကုတ္တရဓမ္မဝတိယာ ဓမ္မစက္ကကထာယ အနန္တရံ ကထိတာယ လောကုတ္တရကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ လောကုတ္တရပဒဿ အတ္ထော နိဒ္ဒေသဝါရေ အာဝိ ဘဝိဿတိ. စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာတိအာဒယော သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ယထာယောဂံ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ. တေ ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန ဗောဓီတိ ဧဝံလဒ္ဓနာမဿ အရိယဿ ပက္ခေ ဘဝတ္တာ ဗောဓိပက္ခိယာ နာမ. ပက္ခေ ဘဝတ္တာတိ ဥပကာရဘာဝေ ဌိတတ္တာ. တေသု အာရမ္မဏေသု ဩက္ကန္တိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ဥပဋ္ဌာနတော ဥပဋ္ဌာနံ, သတိယေဝ ဥပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု ပနဿ အသုဘဒုက္ခာနိစ္စာနတ္တာကာရဂဟဏဝသေန သုဘသုခနိစ္စအတ္တသညာပဟာနကိစ္စသာဓနဝသေန စ ပဝတ္တိတော စတုဓာ ဘေဒေါ ဟောတိ. တသ္မာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝုစ္စတိ. ပဒဟန္တိ [Pg.224] ဧတေနာတိ ပဓာနံ, သောဘနံ ပဓာနံ သမ္မပ္ပဓာနံ, သမ္မာ ဝါ ပဒဟန္တိ ဧတေနာတိ သမ္မပ္ပဓာနံ, သောဘနံ ဝါ တံ ကိလေသဝိရူပပဝတ္တဝိရဟိတတော ပဓာနဉ္စ ဟိတသုခနိပ္ဖာဒကဋ္ဌေန သေဋ္ဌဘာဝါဝဟနတော ပဓာနဘာဝကရဏတော ဝါတိ သမ္မပ္ပဓာနံ. ဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. တယိဒံ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ ပဟာနာနုပ္ပတ္တိကိစ္စံ, အနုပ္ပန္နုပ္ပန္နာနဉ္စ ကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတိကိစ္စံ သာဓယတီတိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တသ္မာ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာတိ ဝုစ္စတိ. နိပ္ဖတ္တိပရိယာယေန ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန, ဣဇ္ဈန္တိ ဧတာယ သတ္တာ ဣဒ္ဓါ ဝုဒ္ဓါ ဥက္ကံသဂတာ ဟောန္တီတိ ဣမိနာ ဝါ ပရိယာယေန ဣဒ္ဓိ, တဿာ သမ္ပယုတ္တာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန ဖလဘူတာယ ပုဗ္ဗဘာဂကာရဏဋ္ဌေန စ ဣဒ္ဓိယာ ပါဒေါတိ ဣဒ္ဓိပါဒေါ. သော ဆန္ဒဝီရိယစိတ္တဝီမံသာဝသေန စတုဗ္ဗိဓောဝ ဟောတိ. တသ္မာ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါတိ ဝုစ္စတိ. အဿဒ္ဓိယကောသဇ္ဇပမာဒဝိက္ခေပသမ္မောဟာနံ အဘိဘဝနတော အဘိဘဝနသင်္ခါတေန အဓိပတိယဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယံ. အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ အနဘိဘဝနီယတော အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဗလံ. တဒုဘယမ္ပိ သဒ္ဓါဝီရိယသတိသမာဓိပညာဝသေန ပဉ္စဝိဓံ ဟောတိ. တသ္မာ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ပဉ္စ ဗလာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဗုဇ္ဈနကသတ္တဿ ပန အင်္ဂဘာဝေန သတိအာဒယော သတ္တ ဓမ္မာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, နိယျာနဋ္ဌေန စ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အဋ္ဌ မဂ္ဂင်္ဂါ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ.

43. දැන් ලෝකෝත්තර ධර්ම සහිත වූ ධර්මචක්‍ර කථාවට පසුව වදාරන ලද ලෝකෝත්තර කථාවෙහි පෙර නොකියවුණු අර්ථයන් විස්තර කෙරේ. එහි 'ලෝකෝත්තර' පදයේ අර්ථය නිද්දේස වාරයේදී පැහැදිලි වනු ඇත. සතර සතිපට්ඨාන ආදී සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ යෝග්‍ය පරිදි මාර්ග ඵලයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. ඒවා අවබෝධ කරගන්නා අර්ථයෙන් 'බෝධි' නම් ලත් ආර්ය මාර්ගයට උපකාරක වන බැවින් 'බෝධිපාක්ෂික' නම් වේ. 'පක්ෂයෙහි පවතින' යනු උපකාරක භාවයෙහි පිහිටි බැවිනි. එම ආරම්මණයන් කෙරෙහි බැසගෙන, පැන නැගී එළඹ සිටින බැවින් 'උපට්ඨාන' නම් වේ; සිහියම එළඹ සිටීම 'සතිපට්ඨාන' වේ. කය, වේදනා, සිත හා ධර්මයන්හි අසුභ, දුක්ඛ, අනිත්‍ය, අනාත්ම වශයෙන් ගැනීමෙන් ද, සුභ, සුඛ, නිත්‍ය, ආත්ම යන සංඥා ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු කිරීමෙන් ද එය සතර ආකාර වේ. එබැවින් 'සතර සතිපට්ඨාන' යැයි කියනු ලැබේ. මෙයින් වෑයම් කරන බැවින් 'ප්‍රධාන' නම් වේ, ශෝභන ප්‍රධානය 'සම්මප්පධාන' වේ. නැතහොත් මැනවින් වෑයම් කරන බැවින් සම්මප්පධාන වේ. ක්ලේශයන්ගේ විරූපී පැවැත්මෙන් තොර බැවින් ද, හිතසුව පිණිස ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ගෙන දෙන බැවින් ද එය 'සම්මප්පධාන' නම් වේ. මෙය වීර්යයට නමකි. එය උපන් හා නූපන් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීමට හා වළක්වාලීමට ද, නූපන් හා උපන් කුසල් ඉපදවීමට හා පැවැත්වීමට ද උපකාර වන බැවින් සිව් වැදෑරුම් වේ. එබැවින් 'සතර සම්මප්පධාන' යැයි කියනු ලැබේ. නිම වීමේ අර්ථයෙන් හෝ සමෘද්ධිමත් වීමේ අර්ථයෙන් සෘද්ධි නම් වේ; මෙයින් සත්ත්වයෝ සමෘද්ධිමත් වෙති, වැඩෙති, උසස් බවට පත්වෙති. එම සෘද්ධියට (මාර්ගයට) පදනම වන බැවින් 'සෘද්ධිපාද' නම් වේ. එය ඡන්ද, වීර්ය, චිත්ත, වීමංසා වශයෙන් සතර ආකාර වේ. අශ්‍රද්ධාව, අලස බව, ප්‍රමාදය, වික්ෂේපය හා මෝහය මැඩපවත්වන බැවින් අධිපති අර්ථයෙන් 'ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. අශ්‍රද්ධාව ආදියෙන් කම්පා කළ නොහැකි බැවින් 'බල' නම් වේ. ඒ දෙවර්ගයම ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. අවබෝධ කරගන්නා සත්ත්වයාගේ අංග වන බැවින් සිහිය ආදී සප්ත ධර්මයෝ 'බෝධ්‍යංග' නම් වෙති. සංසාරයෙන් එතෙර වීමේ අර්ථයෙන් සම්මා දිට්ඨි ආදී ධර්ම අට 'මාර්ගාංග' නම් වෙති. එබැවින් 'සප්ත බෝධ්‍යංග, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය' යැයි කියනු ලැබේ.

ဣတိ ဣမေ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယာ ဓမ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယဝိပဿနာယ ဝတ္တမာနာယ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယံ ပရိဂ္ဂဏှတော စ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, နဝဝိဓေန ဝေဒနံ ပရိဂ္ဂဏှတော စ ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, သောဠသဝိဓေန စိတ္တံ ပရိဂ္ဂဏှတော စ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှတော စ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗံ ပရဿ ဥပ္ပန္နံ အကုသလံ ဒိသွာ ‘‘ယထာ ပဋိပန္နဿ တဿ တံ ဥပ္ပန္နံ, န တထာ ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ, ဧဝံ မေ ဧတံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ တဿ အနုပ္ပာဒါယ ဝါယမနကာလေ ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာနံ, အတ္တနော သမုဒါစာရပ္ပတ္တမကုသလံ ဒိသွာ တဿ ပဟာနာယ ဝါယမနကာလေ ဒုတိယံ, ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗံ ဈာနံ ဝါ ဝိပဿနံ ဝါ ဥပ္ပာဒေတုံ ဝါယမန္တဿ တတိယံ, ဥပ္ပန္နံ ယထာ န ပရိဟာယတိ, ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ စတုတ္ထံ သမ္မပ္ပဓာနံ. ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ ကုသလုပ္ပာဒနကာလေ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ, ဝီရိယံ, စိတ္တံ, ဝီမံသံ ဓုရံ ကတွာ ကုသလုပ္ပာဒနကာလေ ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒေါ. မိစ္ဆာဝါစာယ ဝိရမဏကာလေ သမ္မာဝါစာ[Pg.225], မိစ္ဆာကမ္မန္တာ, မိစ္ဆာဇီဝါ ဝိရမဏကာလေ သမ္မာဇီဝေါတိ ဧဝံ နာနာစိတ္တေသု လဗ္ဘန္တိ. စတုမဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ, ဖလက္ခဏေ ဌပေတွာ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနေ အဝသေသာ တေတ္တိံသ လဗ္ဘန္တိ. ဧဝံ ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘမာနေသု စေတေသု ဧကာဝ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာ သတိ ကာယာဒီသု သုဘသညာဒိပဟာနကိစ္စသာဓနဝသေန ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧကမေဝ စ ဝီရိယံ အနုပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ အနုပ္ပာဒါဒိကိစ္စသာဓနဝသေန ‘‘စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. သေသေသု ဟာပနဝဍ္ဎနံ နတ္ထိ.

මෙසේ මේ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ, පූර්වභාග ලෞකික විපස්සනාව පවතින කල්හි, දහහතර ආකාරයකින් කය පිරිසිඳ ගන්නා තැනැත්තාට කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ද, නව ආකාරයකින් වේදනාව පිරිසිඳ ගන්නා තැනැත්තාට වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ද, සොළොස් ආකාරයකින් සිත පිරිසිඳ ගන්නා තැනැත්තාට චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ද, පස් ආකාරයකින් ධර්මයන් පිරිසිඳ ගන්නා තැනැත්තාට ධර්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ද වශයෙන් වෙති. මෙසේ මේ ආත්මභාවයෙහි පෙර නොවූ විරූ, අන්‍යයන්ට උපන් අකුසල් දැක, ‘යම් ආකාරයකින් පිළිපන් ඔහුට එය උපන්නේ ද, මම එසේ නොපිළිපදිමි, එවිට මට මෙය නූපදින්නේය’ යි එය නූපදවීම පිණිස වෑයම් කරන කල්හි පළමු සම්‍යක්ප්‍රධානය වෙයි. තමා තුළ පවතින අකුසල් දැක ඒවා ප්‍රහාණය කිරීමට වෑයම් කරන කල්හි දෙවැන්න ද, මේ ආත්මභාවයෙහි පෙර නොවූ විරූ ධ්‍යාන හෝ විපස්සනා උපදවීමට වෑයම් කරන තැනැත්තාට තුන්වැන්න ද, උපන් කුසලය පිරිහෙන්නේ නැති ලෙස නැවත නැවත උපදවන්නාට සතරවන සම්‍යක්ප්‍රධානය ද වෙයි. ඡන්දය පෙරටු කොට කුසල් උපදවන කල්හි ඡන්දිද්ධිපාදය ද, වීර්යය, සිත හා වීමංසාව පෙරටු කොට කුසල් උපදවන කල්හි වීමංසිද්ධිපාදය ද වෙයි. මිථ්‍යා වාචාවෙන් වෙන්වන කල්හි සම්මා වාචාව ද, මිථ්‍යා කම්මන්ත හා මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වෙන්වන කල්හි සම්මා ආජීවය ද වශයෙන් විවිධ සිත්හි (ජවන් ක්‍රියාවෙන්) මේවා ලැබෙයි. එහෙත් සතර මඟ මොහොතේදී එක් සිතකම මේවා ලැබෙයි. ඵල මොහොතේදී සම්‍යක්ප්‍රධාන සතර හැර ඉතිරි තෙතිස් ධර්මයෝ ලැබෙති. මෙසේ එක් සිතක ලැබෙන කල්හි, නිවන අරමුණු කරගත් එකම සති චෛතසිකය, කය ආදියෙහි සුභ සංඥා ආදිය ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින් ‘සතර සතිපට්ඨානය’ යි කියනු ලැබේ. නූපන් අකුසල් නූපදවීම සහ උපන් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීම ආදී කෘත්‍යයන් සිදු කරන බැවින් එකම වීර්යය ‘සතර සම්‍යක්ප්‍රධාන’ යි කියනු ලැබේ. සෙසු ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මග්ගංග යන කොටස් පහෙහි (මාර්ගයේදී) ප්‍රහාණය කිරීමක් හෝ වැඩීමක් නැත.

အပိစ တေသု –

තවද ඒ සත්තිස් ධර්මයන් අතරින් –

နဝ ဧကဝိဓာ ဧကော, ဒွေဓာထ စတုပဉ္စဓာ;

အဋ္ဌဓာ နဝဓာ စေဝ, ဣတိ ဆဒ္ဓါ ဘဝန္တိ တေ.

ධර්ම නවයක් එක් වැදෑරුම් වේ, එකක් දෙවැදෑරුම්ව සිටියි, එකක් සිව් වැදෑරුම් හා පස් වැදෑරුම් වේ, එකක් අට වැදෑරුම් ද එකක් නව වැදෑරුම් ද වේ. මෙසේ ඒවා සවැදෑරුම් වෙති.

နဝ ဧကဝိဓာတိ ဆန္ဒော စိတ္တံ ပီတိ ပဿဒ္ဓိ ဥပေက္ခာ သင်္ကပ္ပော ဝါစာ ကမ္မန္တော အာဇီဝေါတိ ဣမေ နဝ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒါဒိဝသေန ဧကဝိဓာဝ ဟောန္တိ, အညကောဋ္ဌာသံ န ဘဇန္တိ. ဧကော ဒွေဓာတိ သဒ္ဓါ ဣန္ဒြိယဗလဝသေန ဒွေဓာ ဌိတာ. အထ စတုပဉ္စဓာတိ အထညော ဧကော စတုဓာ, အညော ပဉ္စဓာ ဌိတောတိ အတ္ထော. တတ္ထ သမာဓိ ဧကော ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဝသေန စတုဓာ ဌိတော, ပညာ တေသံ စတုန္နံ ဣဒ္ဓိပါဒကောဋ္ဌာသဿ စ ဝသေန ပဉ္စဓာ. အဋ္ဌဓာ နဝဓာ စေဝါတိ အပရော ဧကော အဋ္ဌဓာ, ဧကော နဝဓာ ဌိတောတိ အတ္ထော. စတုသတိပဋ္ဌာနဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဝသေန သတိ အဋ္ဌဓာ ဌိတာ, စတုသမ္မပ္ပဓာနဣဒ္ဓိပါဒဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဝသေန ဝီရိယံ နဝဓာတိ. ဧဝံ –

‘නවයක් එක් වැදෑරුම්’ යනු ඡන්දය, සිත, ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය, උපේක්ෂාව, සංකල්පය, වාචා, කම්මන්ත, ආජීව යන මේ නවය ඡන්දිද්ධිපාදාදි වශයෙන් එක් වැදෑරුම්ම වෙති, වෙනත් කොටසකට ඇතුළත් නොවේ. ‘එකක් දෙවැදෑරුම්’ යනු ශ්‍රද්ධාව ඉන්ද්‍රිය හා බල වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව සිටින බවයි. ‘සිව් වැදෑරුම් හා පස් වැදෑරුම්’ යනු අනෙක් එකක් සිව් වැදෑරුම් ද, තවත් එකක් පස් වැදෑරුම් ද වන බවයි. එහි සමාධිය නම් වූ එකම චෛතසිකය ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග හා මග්ගංග වශයෙන් සිව් වැදෑරුම්ව සිටියි. ප්‍රඥාව ඒ සතරේ සහ ඉද්ධිපාද කොටසේ ද වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ‘අට වැදෑරුම් හා නව වැදෑරුම්’ යනු තවත් එකක් අට වැදෑරුම් ද, එකක් නව වැදෑරුම් ද වන බවයි. සතර සතිපට්ඨාන, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග හා මග්ගංග වශයෙන් සතිය අට වැදෑරුම්ව සිටියි. සතර සම්‍යක්ප්‍රධාන, ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග හා මග්ගංග වශයෙන් වීර්යය නව වැදෑරුම් වේ. මෙලෙසින් –

စုဒ္ဒသေဝ အသမ္ဘိန္နာ, ဟောန္တေတေ ဗောဓိပက္ခိယာ;

ကောဋ္ဌာသတော သတ္တဝိဓာ, သတ္တတိံသ ပဘေဒတော.

මේ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ (සැබෑ ස්වරූපයෙන්) වෙන් නොවන විට දහහතරක් (14) වෙති. කොටස් වශයෙන් සත් වැදෑරුම් ද, ප්‍රභේද වශයෙන් තිස් හතක් ද වෙති.

သကိစ္စနိပ္ဖာဒနတော, သရူပေန စ ဝုတ္တိတော;

သဗ္ဗေဝ အရိယမဂ္ဂဿ, သမ္ဘဝေ သမ္ဘဝန္တိ တေ.

තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමෙන් ද, ස්වරූපය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද යන මේ සියලු ධර්මයෝ ආර්ය මාර්ගය උපදින කල්හි හටගනිති.

ဧဝံ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တေ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ ဒဿေတွာ ပုန တေ မဂ္ဂဖလေသု သင်္ခိပိတွာ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနီတိ အာဟ. သမဏဘာဝေါ သာမညံ, စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနမေတံ နာမံ. သာမညာနံ ဖလာနိ သာမညဖလာနိ. နိဗ္ဗာနံ ပန သဗ္ဗေဟိ အသမ္မိဿမေဝ. ဣတိ ဝိတ္ထာရတော သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယစတုမဂ္ဂစတုဖလနိဗ္ဗာနာနံ ဝသေန ဆစတ္တာလီသ [Pg.226] လောကုတ္တရဓမ္မာ, တတော သင်္ခေပေန စတုမဂ္ဂစတုဖလနိဗ္ဗာနာနံ ဝသေန နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ, တတောပိ သင်္ခေပေန မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနံ ဝသေန တယော လောကုတ္တရဓမ္မာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ မဂ္ဂဖလာနဉ္စ လောကုတ္တရတ္တေ ဝုတ္တေ တံသမ္ပယုတ္တာနံ ဖဿာဒီနမ္ပိ လောကုတ္တရတ္တံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. ပဓာနဓမ္မဝသေန ပန သတိပဋ္ဌာနာဒယောဝ ဝုတ္တာ. အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၂၇၇ အာဒယော, ၅၀၅ အာဒယော) စ လောကုတ္တရဓမ္မနိဒ္ဒေသေ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာနံ ဖဿာဒီနံ လောကုတ္တရတ္တံ ဝုတ္တမေဝါတိ.

මෙසේ මාර්ග ඵල සම්ප්‍රයුක්ත තිස් හතක් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් දක්වා, නැවත ඒවා මාර්ග ඵලයන්හි සංක්ෂිප්ත කර සතර ආර්ය මාර්ග හා සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන් යැයි පැවසූහ. මහණකම ‘සාමඤ්ඤ’ නම් වේ, එය සතර ආර්ය මාර්ගයන්ට නමකි. ඒ සාමඤ්ඤයන්ගේ ඵල සාමඤ්ඤ ඵල නම් වේ. නිවන වනාහි සියලු ලෝකෝත්තර මාර්ග ඵලයන්ගෙන් අමිශ්‍ර වූවක්මය. මෙසේ විස්තර වශයෙන් සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම, සතර මඟ, සතර ඵල හා නිවන වශයෙන් ලෝකෝත්තර ධර්ම සතළිස් හයක් (46) වෙයි. එයින් සංක්ෂිප්තව සතර මඟ, සතර ඵල හා නිවන වශයෙන් ලෝකෝත්තර ධර්ම නවයක් වෙයි. එයින් ද සංක්ෂිප්තව මාර්ග, ඵල හා නිවන වශයෙන් ලෝකෝත්තර ධර්ම තුනක් බව දත යුතුය. සතිපට්ඨාන ආදිය හා මාර්ග ඵලයන් ලෝකෝත්තර බව කී කල්හි, ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ඵස්ස ආදියේ ද ලෝකෝත්තර බව කියවුණාම වෙයි. එහෙත් ප්‍රධාන ධර්මයන් වශයෙන් සතිපට්ඨාන ආදියම දක්වන ලදී. අභිධර්මයෙහි ද ලෝකෝත්තර ධර්ම නිර්දේශයේදී මාර්ග ඵල සම්ප්‍රයුක්ත ඵස්ස ආදියේ ලෝකෝත්තර බව පවසා ඇත.

လောကံ တရန္တီတိ လောကံ အတိက္ကမန္တိ. သဗ္ဗမိဓ ဤဒိသံ ဝတ္တမာနကာလဝစနံ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဟိ အပါယလောကံ တရတိ, သကဒါဂါမိမဂ္ဂေါ ကာမာဝစရလောကေကဒေသံ တရတိ, အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ကာမာဝစရလောကံ တရတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ရူပါရူပါဝစရလောကံ တရတိ. လောကာ ဥတ္တရန္တီတိ လောကာ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တိ. လောကတောတိ စ လောကမှာတိ စ တဒေဝ နိဿက္ကဝစနံ ဝိသေသေတွာ ဒဿိတံ. လောကံ သမတိက္ကမန္တီတိ ပဌမံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. တတ္ထ ဥပသဂ္ဂတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ, ဣဓ သဟ ဥပသဂ္ဂတ္ထေန ဝုတ္တံ. လောကံ သမတိက္ကန္တာတိ ယထာဝုတ္တံ လောကံ သမ္မာ အတိက္ကန္တာ. သဗ္ဗမိဓ ဤဒိသံ အတီတကာလဝစနံ ဖလနိဗ္ဗာနာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ဟိ ယထာဝုတ္တံ လောကံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတာနိ, သဒါ နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗလောကံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတံ. လောကေန အတိရေကာတိ လောကတော အဓိကဘူတာ. ဣဒံ သဗ္ဗေပိ လောကုတ္တရဓမ္မေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. နိဿရန္တီတိ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ. နိဿဋာတိ နိဂ္ဂတာ. လောကေ န တိဋ္ဌန္တီတိအာဒီနိ အဋ္ဌာရသ ဝစနာနိ သဗ္ဗလောကုတ္တရေသုပိ ယုဇ္ဇန္တိ. န တိဋ္ဌန္တီတိ လောကေ အပရိယာပန္နတ္တာ ဝုတ္တံ. လောကေ န လိမ္ပန္တီတိ ခန္ဓသန္တာနေ ဝတ္တမာနာပိ တသ္မိံ န လိမ္ပန္တီတိ အတ္ထော. လောကေန န လိမ္ပန္တီတိ အကတပဋိဝေဓာနံ ကေနစိ စိတ္တေန, ကတပဋိဝေဓာနံ အကုသလေန အပ္ပမတ္တေနပိ စိတ္တေန န လိမ္ပန္တီတိ အတ္ထော. အသံလိတ္တာ အနုပလိတ္တာတိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသိတံ.

‘ලෝකය තරණය කරති’ යනු ලෝකය ඉක්මවා යති යන්නයි. මෙහි ඇති මෙබඳු සියලු වර්තමාන කාල වචන සතර ආර්ය මාර්ගයන් අරභයා පවසන ලදී. සෝතාපත්ති මාර්ගය අපාය ලෝකය තරණය කරයි, සකදාගාමී මාර්ගය කාමාවචර ලෝකයෙන් කොටසක් තරණය කරයි, අනාගාමී මාර්ගය කාමාවචර ලෝකය තරණය කරයි, අරහත් මාර්ගය රූප හා අරූප ලෝකය තරණය කරයි. ‘ලෝකයෙන් උත්තරණය වෙති’ යනු ලෝකයෙන් ඉහළට යති යන්නයි. ‘ලෝකතෝ’ සහ ‘ලෝකම්හා’ යනු එම ‘ලෝකා’ යන පංචමී විභක්ති පදයම විශේෂ කොට දැක්වීමකි. ‘ලෝකය මැනවින් ඉක්මවා යති’ යනු පළමු කී අර්ථයමය. එහි ‘සං’ යන උපසර්ගයේ අර්ථය නොතකා පවසන ලද අතර, දෙවනුව ‘සං’ යන උපසර්ග අර්ථය සහිතව පවසන ලදී. ‘ලෝකය ඉක්මවා ගියෝය’ යනු කලින් කී පරිදි ලෝකය මැනවින් ඉක්මවා ගිය බවයි. මෙහි ඇති මෙබඳු සියලු අතීත කාල වචන ඵල හා නිවන අරභයා පවසන ලදී. සෝතාපත්ති ඵල ආදිය කලින් කී පරිදි ලෝකය ඉක්මවා සිටිති, නිවන සැමදා සියලු ලෝක ඉක්මවා පවතියි. ‘ලෝකයට වඩා අතිරේක වෙති’ යනු ලෝකයට වඩා උසස් බවයි. මෙය සියලු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අරභයා පවසන ලදී. ‘නික්මෙති’ යනු නික්ම යති යන්නයි. ‘නික්මුණාහු’ යනු නික්ම ගියෝය යන්නයි. ‘ලෝකයෙහි නොසිටිති’ යනාදී දහඅටක් පද සියලු ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හිම යෙදිය හැකිය. ‘නොසිටිති’ යන්න ලෝකයට අයත් නොවන බැවින් පවසන ලදී. ‘ලෝකයෙහි නොතැවරෙති’ යනු ඛන්ධ සන්තානයෙහි පවතින නමුත් ඒ ලෝකයෙහි නොතැවරෙන බවයි. ‘ලෝකයෙන් නොතැවරෙති’ යනු සත්‍යාවබෝධය නොකළවුන්ගේ කිසිදු සිතකින් ද, සත්‍යාවබෝධය කළවුන්ගේ අකුසල සිතකින් හෝ අල්ප වූ සිතකින් හෝ (අරමුණු වශයෙන්) නොතැවරෙන බවයි. ‘අසංලිට්ඨ’ සහ ‘අනුපලිට්ඨ’ යනු උපසර්ග මඟින් විශේෂ කරන ලද එම පදයමය.

ဝိပ္ပမုတ္တာတိ အလိတ္တတ္တမေဝ နာနာဗျဉ္ဇနေန ဝိသေသိတံ. ယေ ကေစိ ဟိ ယတ္ထ ယေန ဝါ အလိတ္တာ, တေ တတ္ထ တေန ဝါ ဝိပ္ပမုတ္တာ ဟောန္တိ. လောကာ ဝိပ္ပမုတ္တာတိအာဒီနိ တီဏိ နိဿက္ကဝသေန ဝုတ္တာနိ. ဝိသညုတ္တာတိ ဝိပ္ပမုတ္တတ္တဝိသေသနံ. ယေ ကေစိ ဟိ ယတ္ထ ယေန ယတော ဝိပ္ပမုတ္တာ, တေ တတ္ထ [Pg.227] တေန တတော ဝိသညုတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. လောကာ သုဇ္ဈန္တီတိ လောကမလံ ဓောဝိတွာ လောကာ သုဇ္ဈန္တိ. ဝိသုဇ္ဈန္တီတိ တဒေဝ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသိတံ. ဝုဋ္ဌဟန္တီတိ ဥဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ. ဝိဝဋ္ဋန္တီတိ နိဝဋ္ဋန္တိ. န သဇ္ဇန္တီတိ န လဂ္ဂန္တိ. န ဂယှန္တီတိ န ဂဏှီယန္တိ. န ဗဇ္ဈန္တီတိ န ဗာဓီယန္တိ. သမုစ္ဆိန္ဒန္တီတိ အပ္ပဝတ္တိံ ကရောန္တိ. ယထာ စ လောကံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ, တထေဝ ‘‘လောကာ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တီတိ နိရောဓေန္တိ. အပထာတိအာဒီနိ စတ္တာရိ သဗ္ဗေသုပိ လောကုတ္တရေသု ယုဇ္ဇန္တိ. အပထာတိ အမဂ္ဂါ. အဂတီတိ အပ္ပတိဋ္ဌာ. အဝိသယာတိ အနာယတ္တာ. အသာဓာရဏာတိ အသမာနာ. ဝမန္တီတိ ဥဂ္ဂိလန္တိ. န ပစ္စာဝမန္တီတိ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝုတ္တံ, ဝန္တံ ပုန န အဒန္တီတိ အတ္ထော. ဧတေန ဝန္တဿ သုဝန္တဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. အနန္တရဒုကတ္တယေပိ ဧသေဝ နယော. ဝိသီနေန္တီတိ ဝိကိရန္တိ ဝိမုစ္စန္တိ, န ဗန္ဓန္တီတိ အတ္ထော. န ဥဿီနေန္တီတိ န ဝိကိရန္တိ န ဝိမုစ္စန္တိ. ‘‘ဝိသိနေန္တီ’’တိ ‘‘န ဥဿိနေန္တီ’’တိ ရဿံ ကတွာ ပါဌော သုန္ဒရော. ဝိဓူပေန္တီတိ နိဗ္ဗာပေန္တိ. န သံဓူပေန္တီတိ န ဥဇ္ဇလန္တိ. လောကံ သမတိက္ကမ္မ အဘိဘုယျ တိဋ္ဌန္တီတိ သဗ္ဗေပိ လောကုတ္တရာ ဓမ္မာ လောကံ သမ္မာ အတိက္ကမိတွာ အဘိဘဝိတွာ စ တိဋ္ဌန္တီတိ လောကုတ္တရာ. သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ ပကာရေဟိ လောကုတ္တရာနံ လောကတော ဥတ္တရဘာဝေါ အဓိကဘာဝေါ စ ဝုတ္တော ဟောတီတိ.

‘විප්පමුත්ත’ යනු නොගැවසුණු බවම විවිධ ශබ්ද මඟින් විශේෂ කොට දැක්වීමකි. යම් කිසිවෙක් කොහේ හෝ යමකින් නොගැවසුණේ නම්, ඔවුහු එහිදී හෝ එයින් මුළුමනින්ම මිදුණාහු වෙති. ‘ලෝකා විප්පමුත්තා’ යනාදී පද තුන පඤ්චමී විභක්තියේ අර්ථයෙන් (ලෝකයෙන් මිදුණු බැවින්) දක්වන ලදී. ‘විසඤ්ඤුත්ත’ යනු විප්පමුත්ත (මිදුණු) බවෙහිම විශේෂණයකි. යමෙක් යම් තැනකදී යමකින් හෝ යමකුගෙන් මිදුණේ ද, ඔවුහු එහිදී එමගින් හෝ එයින් වෙන් වූවාහු (විසංයුක්ත වූවාහු) නම් වෙති. ‘ලෝකා සුජ්ඣන්ති’ යනු ලෝක මල සෝදා හැරීමෙන් ලෝකයා පිරිසිදු වෙති යන්නයි. ‘විසුජ්ඣන්ති’ යනු උපසර්ගයක් මඟින් එයම තවදුරටත් විශේෂ කිරීමයි. ‘වුට්ඨහන්ති’ යනු කෙලෙස්වලින් නැගී සිටියාහු වෙති යන්නයි. ‘විවට්ටන්ති’ යනු සංසාරයෙන් ආපසු හැරෙති යන්නයි. ‘න සජ්ජන්ති’ යනු තණ්හාවෙන් ඇලී නොසිටිති යන්නයි. ‘න ගය්හන්ති’ යනු උපාදාන වශයෙන් ග්‍රහණය නොකරනු ලැබෙති යන්නයි. ‘න බජ්ඣන්ති’ යනු කෙලෙස්වලින් බැඳීමක් හෝ බාධාවක් නොකෙරෙති යන්නයි. ‘සමුච්ඡින්දන්ති’ යනු සංසාර ප්‍රවෘත්තිය නැවත නොවන්නට මුලින්ම සිඳලති යන්නයි. ‘ලෝකය සමුච්ඡින්න කළ බැවින්’ යන අර්ථය සේම, ‘ලෝකය පිරිසිදු කළ බැවින්’ යනාදිය ද පෙර දක්වන ලද්දක්ම වේ. ‘පටිප්පස්සම්භෙන්ති’ යනු කෙලෙස් නිරුද්ධ කරති යන්නයි. ‘අපථ’ යනාදී පද සතරම සියලු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් විෂයෙහි යෙදේ. ‘අපථ’ යනු වැරදි මාර්ග නොවන බවයි. ‘අගති’ යනු කෙලෙස්වලට යා හැකි ප්‍රතිෂ්ඨාවක් නොමැති බවයි. ‘අවිසය’ යනු කෙලෙස් හා සම්බන්ධයක් නැති බවයි. ‘අසාධාරණ’ යනු පෘථග්ජනයන්ට අසමාන බවයි. ‘වමන්ති’ යනු කෙලෙස් බැහැර කරති (වමාරති) යන්නයි. ‘න පච්චාවමන්ති’ යනු පෙර කී කරුණට විරුද්ධ ක්‍රමයයි, එනම් බැහැර කළ කෙලෙස් නැවත භුක්ති නොවිඳිති යන්නයි. මෙයින් බැහැර කළ කෙලෙස් නැවත භුක්ති නොවිඳිනා බව මනාව දක්වන ලදී. අනතුරුව එන දුක්ඛත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘විසීනෙන්ති’ යනු විසුරුවා හරිති, මිදෙති, බැඳීමක් ඇති නොකරති යන්නයි. ‘න උස්සීනෙන්ති’ යනු විසුරුවා නොදමති, නොමිදෙති යන්නයි. ‘විසිනෙන්ති’ සහ ‘න උස්සිනෙන්ති’ ලෙස රස්ව කොට පාඨය පැවතීම යහපත් වේ. ‘විධූපෙන්ති’ යනු කෙලෙස් ගින්න නිවා දමති යන්නයි. ‘න සන්ධූපෙන්ති’ යනු කෙලෙස්වලින් නොදැල්වෙති යන්නයි. ‘ලෝකය ඉක්මවා අභිභවා සිටිති’ යනුවෙන් සියලු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලෝකය මනාව ඉක්මවා අභිභවා පවතින බැවින් ලෝකෝත්තර නම් වේ. මෙකී සියලු ආකාරයන්ගෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලෝකයෙන් එතෙර වූ බව සහ ලෝකයට වඩා උසස් බව පවසන ලදී.

လောကုတ္တရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකෝත්තර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဗလကထာ

9. බල කථාව

ဗလကထာဝဏ္ဏနာ

බල කථා වර්ණනාව

၄၄. ဣဒါနိ လောကုတ္တရကထာယ အနန္တရံ ကထိတာယ လောကုတ္တရကထာဝတိယာ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဗလကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ အာဒိတော သုတ္တန္တဝသေန ပဉ္စ ဗလာနိ ဒဿေတွာ တဒညာနိပိ ဗလာနိ ဒဿေတုကာမော အပိစ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဗလာနီတိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗာနိပိ တံတံပဋိပက္ခေဟိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဗလာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဟိရိဗလန္တိအာဒီသု ပါပတော ဟိရီယန္တိ ဧတာယာတိ ဟိရီ, လဇ္ဇာယေတံ နာမံ. ပါပတော ဩတ္တပ္ပန္တိ ဧတေနာတိ ဩတ္တပ္ပံ, ပါပတော ဥဗ္ဗေဂဿေတံ နာမံ. အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတိ ဟိရီ, လောကာဓိပတိ ဩတ္တပ္ပံ[Pg.228]. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ, ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ. သာ ဧဝ ဟိရီ အဟိရိကေန န ကမ္ပတီတိ ဟိရိဗလံ. တဒေဝ ဩတ္တပ္ပံ အနောတ္တပ္ပေန န ကမ္ပတီတိ ဩတ္တပ္ပဗလံ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေန န ကမ္ပတီတိ ပဋိသင်္ခါနဗလံ. ဥပပရိက္ခဏပညာယေတံ နာမံ. ဝီရိယသီသေန သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နဗလံ ဘာဝနာဗလံ. တထာပဝတ္တာနံ စတုန္နံ ခန္ဓာနမေတံ နာမံ. ပရိသုဒ္ဓါနိ သီလာဒီနိ အနဝဇ္ဇဗလံ. စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ သင်္ဂဟဗလံ. သင်္ဂဟေ ဗလန္တိပိ ပါဌော. ဒုက္ခမာနံ အဓိဝါသနံ ခန္တိဗလံ. ဓမ္မကထာယ ပရေသံ တောသနံ ပညတ္တိဗလံ. အဓိတဿ အတ္ထဿ အဓိဂမာပနံ နိဇ္ဈတ္တိဗလံ. ကုသလေသု ဗဟုဘာဝေါ ဣဿရိယဗလံ. ကုသလေသု ယထာရုစိ ပတိဋ္ဌာနံ အဓိဋ္ဌာနဗလံ. ဟိရိဗလာဒီနံ အတ္ထော မာတိကာပဒေသု ဗျဉ္ဇနဝသေန ဝိသေသတော ယုဇ္ဇမာနံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. သမထဗလံ ဝိပဿနာဗလန္တိ ဗလပ္ပတ္တာ သမထဝိပဿနာ ဧဝ.

44. දැන් ලෝකෝත්තර කථාවට අනතුරුව දේශනා කරන ලද, ලෝකෝත්තර කථා වස්තුව ඇති, සූත්‍රාන්තයන් පෙරටු කොට ගත් බල කථාවෙහි අපූර්ව අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ වේ. එහි මුලින් සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට බල පහක් දක්වා, ඉන් පසුව අනෙකුත් බලයන් ද දැක්වීමට කැමති වූ තෙරුන් වහන්සේ "අපරූපි අට්ඨසට්ඨි බලානි" යනාදිය වදාළ සේක. ඒ සියලු බලයන් ඒ ඒ ප්‍රතිපක්ෂයන් නිසා කම්පා නොවන අර්ථයෙන් 'බල' නම් වේ. 'හිරි බල' යනාදියේදී, යම් ධර්මයක් හේතුවෙන් පව් කිරීමට ලැජ්ජා වෙත් ද එය හිරියයි; එය ලැජ්ජාවට නමකි. යම් ධර්මයක් හේතුවෙන් පව් කිරීමට බිය වෙත් ද එය ඔත්තප්පයයි; එය පව් කිරීමට ඇති තැතිගැන්මට නමකි. තමා තුළින් හටගන්නේ හිරියයි, බාහිරින් හටගන්නේ ඔත්තප්පයයි. තමා අධිපති කොට ගන්නේ හිරියයි, ලෝකය අධිපති කොට ගන්නේ ඔත්තප්පයයි. ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවය හිරියයි, භය සහගත ස්වභාවය ඔත්තප්පයයි. ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත ලක්ෂණය හිරියයි, වරදෙහි ඇති බිය සහ එහි ඇති දෝෂ දැකීමේ ලක්ෂණය ඔත්තප්පයයි. එම හිරියම අහිරිකය නිසා කම්පා නොවේ ද එය හිරි බලයයි. එම ඔත්තප්පයම අනොත්තප්පය නිසා කම්පා නොවේ ද එය ඔත්තප්ප බලයයි. නුවණින් නොවිමසීම නිසා කම්පා නොවේ ද එය පටිසංඛාන බලයයි. එය විමසා බලන ප්‍රඥාවට නමකි. වීර්යය පෙරටු කොට ගෙන සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩන්නාට උපදින බලය භාවනා බලයයි. එසේ පවතින නාමස්කන්ධ සතරට මෙය නමකි. පිරිසිදු වූ සීලාදිය අනවජ්ජ බලයයි. සතර සංග්‍රහ වස්තූන් සංග්‍රහ බලයයි. 'සංගහේ බලන්ති' කියා ද පාඨයක් ඇත. දුක් දෙන සීතල උෂ්ණාදිය ඉවසීම ක්ෂාන්ති බලයයි. ධර්ම කථාවෙන් අනුන් සතුටු කිරීම ප්‍රඥප්ති බලයයි. උගත් දෙයෙහි අර්ථය අවබෝධ කරවීම නිජ්ඣත්ති බලයයි. කුසල ධර්මයන්හි බහුල බව ඓශ්චර්ය බලයයි. කුසලයන්හි රිසි සේ පිහිටීම අධිෂ්ඨාන බලයයි. හිරි බල යනාදියේ අර්ථය මාතිකා පදයන්හි අක්ෂරයන්ට අනුව විශේෂයෙන් ගැළපෙන අයුරින් ගෙන තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. සමථ බලය හා විදර්ශනා බලය යනු බලයට පත් වූ සමථය හා විදර්ශනාවම වේ.

မာတိကာနိဒ္ဒေသေ အဿဒ္ဓိယေ န ကမ္ပတီတိ သဒ္ဓါဗလန္တိ မူလဗလဋ္ဌံ ဝတွာ တမေဝ အပရေဟိ နဝဟိ ပရိယာယေဟိ ဝိသေသေတွာ ဒဿေသိ. ယော ဟိ ဓမ္မော အကမ္ပိယော ဗလပ္ပတ္တော ဟောတိ, သော သဟဇာတေ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ, အတ္တနော ပဋိပက္ခေ ကိလေသေ ပရိယာဒိယတိ, ပဋိဝေဓဿ အာဒိဘူတံ သီလံ ဒိဋ္ဌိဉ္စ ဝိသောဓေတိ, စိတ္တံ အာရမ္မဏေ ပတိဋ္ဌာပေတိ, စိတ္တံ ပဘဿရံ ကရောန္တော ဝေါဒါပေတိ, ဝသိံ ပါပေန္တော ဝိသေသံ အဓိဂမာပေတိ, တတော ဥတ္တရိံ ပါပေန္တော ဥတ္တရိပဋိဝေဓံ ကာရေတိ, ကမေန အရိယမဂ္ဂံ ပါပေတွာ သစ္စာဘိသမယံ ကာရေတိ, ဖလပ္ပတ္တိယာ နိရောဓေ ပတိဋ္ဌာပေတိ. တသ္မာ နဝဓာ ဗလဋ္ဌော ဝိသေသိတော. ဧသ နယော ဝီရိယဗလာဒီသု စတူသု.

මාතිකා නිද්දේසයේදී අශ්‍රද්ධාවෙන් කම්පා නොවන බැවින් 'ශ්‍රද්ධා බලය' යැයි මූලික බල අර්ථය කියා, එයම අනෙකුත් ක්‍රම නවයකින් විශේෂ කොට පෙන්වා වදාළ සේක. යම් ධර්මයක් අකම්පිතව බලයට පත් වේ ද, එය සහජාත ධර්මයන්ට උපස්ථම්භක වෙයි, තම ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් ක්ෂය කරයි, අවබෝධයට මුල් වන සීලය හා දෘෂ්ටිය පිරිසිදු කරයි, සිත අරමුණෙහි පිහිටුවයි, සිත ප්‍රභාස්වර කරමින් පිරිසිදු කරයි, වසීභාවයට පත් කරමින් විශේෂ අවබෝධය ලබා දෙයි, ඉන් ඉහළට පමුණුවමින් මතු අවබෝධය ලබා දෙයි, පිළිවෙළින් ආර්ය මාර්ගයට පමුණුවා සත්‍ය අවබෝධය ලබා දෙයි, ඵල ප්‍රාප්තියෙන් නිරෝධයෙහි පිහිටුවයි. එබැවින් නව වැදෑරුම් බල අර්ථයෙන් විශේෂිත වේ. වීර්ය බල යනාදී සතරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ကာမစ္ဆန္ဒံ ဟိရီယတီတိ နေက္ခမ္မယုတ္တော ယောဂီ နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒတော ဟိရီယတိ. ဩတ္တပ္ပေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတေဟိ သဗ္ဗာကုသလေဟိပိ ဟိရီယနာ ဩတ္တပ္ပနာ ဝုတ္တာယေဝ ဟောန္တိ. ဗျာပါဒန္တိအာဒီနမ္ပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိသင်္ခါတီတိ အသမ္မောဟဝသေန အာဒီနဝတော ဥပပရိက္ခတိ. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဝဇ္ဇန္တိ ရာဂါဒိဝဇ္ဇံ. သင်္ဂဏှာတီတိ ဗန္ဓတိ. ခမတီတိ တဿ ယောဂိဿ ခမတိ ရုစ္စတိ. ပညာပေတီတိ တောသေတိ. နိဇ္ဈာပေတီတိ စိန္တာပေတိ. ဝသံ ဝတ္တေတီတိ စိတ္တေ ပဟု ဟုတွာ စိတ္တံ အတ္တနော [Pg.229] ဝသံ ကတွာ ပဝတ္တေတိ. အဓိဋ္ဌာတီတိ ဝိဒဟတိ. ဘာဝနာဗလာဒီနိ သဗ္ဗာနိပိ နေက္ခမ္မာဒီနိယေဝ. မာတိကာဝဏ္ဏနာယ အညထာ ဝုတ္တော, အတ္ထော ပန ဗျဉ္ဇနဝသေနေဝ ပါကဋတ္တာ ဣဓ န ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမထဗလံ ဝိပဿနာဗလဉ္စ ဝိတ္ထာရတော နိဒ္ဒိသိတွာ အဝသာနေ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ န ကမ္ပတီတိအာဒိ စ အဝိဇ္ဇာသဟဂတကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ န ကမ္ပတီတိအာဒိ စ သမထဗလဝိပဿနာဗလာနံ လက္ခဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

‘කාමච්ඡන්දයට ලැජ්ජා වෙයි’ යනු නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙන් යුත් යෝගියා නෛෂ්ක්‍රම්‍යය මඟින් කාමච්ඡන්දයට ලැජ්ජා වෙයි. ඔත්තප්පයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙම හිරි සහ ඔත්තප්ප ශබ්දවලින් සියලු අකුසලයන්ට ඇති ලැජ්ජාව සහ බිය කියැවුණාම වෙයි. ව්‍යාපාද යනාදී පදවල ද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. ‘පටිසංඛාති’ යනු මුළා නොවීමෙන් දෝෂයන් විමසා බැලීමයි. ‘භාවේති’ යනු වැඩීමයි. ‘වජ්ජ’ යනු රාගාදී දෝෂයන්ය. ‘සංගණ්හාති’ යනු බැඳ තබා ගැනීමයි. ‘ඛමති’ යනු ඒ යෝගියාට රුචි වීම, ප්‍රිය වීමයි. ‘පඤ්ඤාපේති’ යනු සතුටු කිරීමයි. ‘නිජ්ඣාපේති’ යනු කල්පනා කරවීමයි. ‘වසං වත්තේති’ යනු සිතෙහි බලවත් වී සිත තම වසඟයට ගෙන පැවැත්වීමයි. ‘අධිට්ඨාති’ යනු පිළියෙල කිරීමයි. භාවනා බලය යනාදී සියල්ල නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආදියම වේ. මාතිකා වර්ණනාවෙහි අන් අයුරකින් පවසා ඇතත්, එහි අර්ථය අක්ෂර මඟින්ම පැහැදිලි බැවින් මෙහිදී වෙන් කොට නොකී බව දත යුතුය. සමථ බලය හා විදර්ශනා බලය විස්තරාත්මකව දක්වා, අවසානයෙහි උද්ධච්ච සහගත ක්ලේශයන්ගෙන් සහ ස්කන්ධයන්ගෙන් කම්පා නොවන බව යනාදියත්, අවිද්‍යා සහගත ක්ලේශයන්ගෙන් සහ ස්කන්ධයන්ගෙන් කම්පා නොවන බව යනාදියත් වදාළේ සමථ බලය හා විදර්ශනා බලයෙහි ලක්ෂණ දැක්වීම පිණිසය.

သေခါသေခဗလေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိံ သိက္ခတီတိ သေခဗလန္တိ သေခပုဂ္ဂလော သမ္မာဒိဋ္ဌိံ သိက္ခတီတိ သေခေါ, သာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တဿ သေခဿ ဗလန္တိ သေခဗလန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သိက္ခိတတ္တာ အသေခဗလန္တိ အသေခပုဂ္ဂလော တတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သိက္ခိတတ္တာ န သိက္ခတီတိ အသေခေါ, သာယေဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တဿ အသေခဿ ဗလန္တိ အသေခဗလံ. ဧသေဝ နယော သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီသု. သမ္မာဉာဏန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. တမ္ပိ ဟိ လောကိကမ္ပိ ဟောန္တံ သေခဿ ပဝတ္တတ္တာ သေခဗလံ, အသေခဿ ပဝတ္တတ္တာ အသေခဗလန္တိ ဝုတ္တံ. သမ္မာဝိမုတ္တီတိ အဋ္ဌ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ သေသာ ဖလသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ. ကေစိ ပန ‘‘ဌပေတွာ လောကုတ္တရဝိမုတ္တိံ အဝသေသာ ဝိမုတ္တိယော သမ္မာဝိမုတ္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. တဿ သေခါသေခဗလတ္တံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ශෛක්ෂ සහ අශෛක්ෂ බලයන් සම්බන්ධයෙනි. 'සම්මා දිට්ඨියෙහි හික්මෙයි' යන අර්ථයෙන් ශෛක්ෂ බලය යනුයි. ශෛක්ෂ පුද්ගලයා සම්මා දිට්ඨියෙහි හික්මෙන බැවින් 'ශෛක්ෂ' නම් වේ. එම සම්මා දිට්ඨිය එම ශෛක්ෂ පුද්ගලයාගේ බලය වන බැවින් 'ශෛක්ෂ බලය' යනු එහි අර්ථයයි. එහිදී, හික්මී අවසන් කළ බැවින් 'අශෛක්ෂ බලය' යනුයි. අශෛක්ෂ පුද්ගලයා (රහතන් වහන්සේ) එහි සම්මා දිට්ඨියෙහි හික්මී අවසන් කළ බැවින් තවදුරටත් නොහික්මෙන හෙයින් 'අශෛක්ෂ' නම් වේ. එම සම්මා දිට්ඨියම එම අශෛක්ෂ පුද්ගලයාගේ බලය වන බැවින් 'අශෛක්ෂ බලය' නම් වේ. සම්මා සංකප්පාදී අනෙක් මාර්ගාංගයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. සම්මා ඥානය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. සැබවින්ම එය ලෞකික වුවද, ශෛක්ෂ පුද්ගලයා තුළ පවතින බැවින් ශෛක්ෂ බලය ලෙසත්, අශෛක්ෂ පුද්ගලයා තුළ පවතින බැවින් අශෛක්ෂ බලය ලෙසත් වදාරන ලදී. සම්මා විමුක්තිය යනු අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ අංග අට හැර ඉතිරි ඵලසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ය. ඇතැම් ආචාර්යවරු ලොකුත්තර විමුක්තිය හැර ඉතිරි විමුක්තීන් (තදංග, වික්ඛම්භන ආදී) සම්මා විමුක්තිය යැයි පවසති. එහි ශෛක්ෂ සහ අශෛක්ෂ බලය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ခီဏာသဝဗလေသု သဗ္ဗာနိပိ ဉာဏဗလာနိ. ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနောတိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, ခီဏာသဝေန ဘိက္ခုနာတိ အတ္ထော. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စတော. ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝတော. ပညာယာတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ. အနိစ္စတော သုဒိဋ္ဌာ ဒုက္ခတော အနတ္တတော သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ တမ္မူလကတ္တာ. ယန္တိ ဘာဝနပုံသကဝစနံ, ယေန ကာရဏေနာတိ ဝါ အတ္ထော. အာဂမ္မာတိ ပဋိစ္စ. ပဋိဇာနာတီတိ သမ္ပဋိစ္ဆတိ ပဋိညံ ကရောတိ. အင်္ဂါရကာသူပမာတိ မဟာဘိတာပဋ္ဌေန အင်္ဂါရကာသုယာ ဥပမိတာ. ကာမာတိ ဝတ္ထုကာမာ စ ကိလေသကာမာ စ.

ක්ෂීණාශ්‍රව බලයන්හි සියලුම බලයන් ඥාන බලයන් වේ. 'ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවගේ' (ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනෝ) යන තැන්හි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) කරණාර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුව විසින්' යනු එහි අර්ථයයි. 'අනිච්චතෝ' යනු හටගෙන නැතිවී යන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍ය ලෙසයි. 'යථාභූතං' යනු යථා ස්වභාවය පරිදිය. 'පඤ්ඤාය' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. අනිත්‍ය ලෙසත්, දුක් ලෙසත්, අනාත්ම ලෙසත් මැනවින් දකින ලද්දේ වෙයි. එයට හේතුව අනිත්‍ය දර්ශනය මූලික වීමයි. 'යං' යන්න ක්‍රියා විශේෂණයක් ලෙස යෙදුණු නපුංසක වචනයකි, 'යම් හෙයකින්' යන්න එහි අර්ථයයි. 'ආගම්ම' යනු ඇසුරු කරගෙන (ප්‍රත්‍ය කොටගෙන) යන්නයි. 'පටිජානාති' යනු පිළිගනියි හෙවත් ප්‍රතිඥා දෙයි යන්නයි. 'අංගාරකාසූපමා' යනු දැඩි තාපය ගෙන දෙන අර්ථයෙන් ගිනි අඟුරු වළකට උපමා කරන ලද්දකි. 'කාමා' යනු වස්තු කාමයන් සහ ක්ලේශ කාමයන්ය.

ဝိဝေကနိန္နန္တိ ဖလသမာပတ္တိဝသေန ဥပဓိဝိဝေကသင်္ခါတနိဗ္ဗာနနိန္နံ. တယော ဟိ ဝိဝေကာ – ကာယဝိဝေကော စိတ္တဝိဝေကော ဥပဓိဝိဝေကောတိ. ကာယဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တဝိဝေကော စ အဓိစိတ္တမနုယုတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာနံ, နိဿရဏဝိဝေကသင်္ခါတနိဗ္ဗာနနိန္နံ ဝါ. ပဉ္စ ဟိ ဝိဝေကာ – ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော တဒင်္ဂဝိဝေကော [Pg.230] သမုစ္ဆေဒဝိဝေကော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကော နိဿရဏဝိဝေကောတိ. ဝိဝေကနိန္နန္တိ ဝိဝေကေ နိန္နံ. ဝိဝေကပေါဏန္တိ ဝိဝေကေ နတံ. ဝိဝေကပဗ္ဘာရန္တိ ဝိဝေကသီသဘာရံ. ဒွေပိ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနာနိ. ဝိဝေကဋ္ဌန္တိ ကိလေသေဟိ ဝဇ္ဇိတံ, ဒူရီဘူတံ ဝါ. နေက္ခမ္မာဘိရတန္တိ နိဗ္ဗာနေ အဘိရတံ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဘိရတံ ဝါ. ဗျန္တီဘူတန္တိ ဝိဂတန္တီဘူတံ, ဧကဒေသေနာပိ အနလ္လီနံ ဝိပ္ပမုတ္တံ ဝိသံသဋ္ဌံ. သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗထာ. အာသဝဋ္ဌာနိယေဟိ ဓမ္မေဟီတိ သံယောဂဝသေန အာသဝါနံ ကာရဏဘူတေဟိ ကိလေသဓမ္မေဟီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဗျန္တီဘူတန္တိ ဝိဂတနိကန္တိဘူတံ, နိတ္တဏှန္တိ အတ္ထော. ကုတော? သဗ္ဗသော အာသဝဋ္ဌာနိယေဟိ ဓမ္မေဟိ သဗ္ဗေဟိ တေဘူမကဓမ္မေဟီတိ အတ္ထော. ဣဓ ဒသဟိ ခီဏာသဝဗလေဟိ ခီဏာသဝဿ လောကိယလောကုတ္တရော မဂ္ဂေါ ကထိတော. ‘‘အနိစ္စတော သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ’’တိ ဒုက္ခပရိညာဗလံ, ‘‘အင်္ဂါရကာသူပမာ ကာမာ’’တိ သမုဒယပဟာနဗလံ, ‘‘ဝိဝေကနိန္နံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ နိရောဓသစ္ဆိကိရိယာဗလံ, ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ သတ္တဝိဓံ မဂ္ဂဘာဝနာဗလန္တိပိ ဝဒန္တိ. ဒသ ဣဒ္ဓိဗလာနိ ဣဒ္ဓိကထာယ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ.

'විවේකනින්නං' යනු ඵලසමාපත්ති වශයෙන් උපධි විවේකය යැයි කියනු ලබන නිවනට නැඹුරු වූ බවයි. සැබවින්ම විවේකයෝ තිදෙනෙකි - කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය සහ උපධි විවේකයයි. කාය විවේකය යනු සමූහයාගෙන් වෙන්ව හුදෙකලා වූ කය ඇති, නෙක්ඛම්මයෙහි (ධ්‍යානයෙහි) ඇලුනු අයට වේ. චිත්ත විවේකය අධිචිත්ත (සමාධි) පරිකර්මයන්හි නියුතු අයට වේ. උපධි විවේකය උපධි රහිත වූ, සංස්කාර රහිත නිවනට පත් වූ පුද්ගලයන්ට වේ. නැතහොත් නිස්සරණ විවේකය යැයි කියනු ලබන නිවනට නැඹුරු වූ බවයි. විවේකයෝ පස් දෙනෙකි - වික්ඛම්භන විවේකය, තදංග විවේකය, සමුච්ඡේද විවේකය, පටිප්පස්සද්ධි විවේකය සහ නිස්සරණ විවේකයයි. 'විවේකනින්නං' යනු විවේකයෙහි (උපධි හෝ නිස්සරණ විවේකයෙහි) නැඹුරු වූ, 'විවේකපෝණං' යනු විවේකය දෙසට නැවුණු, 'විවේකපබ්භාරං' යනු විවේකයම මුදුන් කොට ඇති බවයි. මේ පද දෙකම පෙර පදයට සමාන පද වේ. 'විවේකට්ඨං' යනු ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන් වූ හෝ දුරු වූ යන්නයි. 'නෙක්ඛම්මාභිරතං' යනු නිවනෙහි ඇලුනු හෝ පැවිද්දෙහි ඇලුනු යන්නයි. 'බ්‍යන්තීභූතං' යනු අවසානයකට පත් වූ හෙවත් දුරු වූ, ස්වල්පයකින් හෝ නොඇලුණු, මිදුණු, වෙන් වූ යන්නයි. 'සබ්බසෝ' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම යන්නයි. 'ආසවට්ඨානියේහි ධම්මේහි' යනු සංයෝග වශයෙන් ආසවයන්ට හේතු වූ ක්ලේශ ධර්මයන්ගෙන් යන්න අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් 'බ්‍යන්තීභූතං' යනු නිකන්ති (ආශා) දුරු වූ හෙවත් තණ්හාව රහිත වූ යන්නයි. කොහින්ද? සියලු ආකාරයෙන් ආසවයන්ට හේතු වන ධර්මයන්ගෙන් සහ සියලු ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ගෙන් (මිදුණු බැවින් තණ්හාවක් කොයින්ද?) යන්න අර්ථයයි. මෙහි ක්ෂීණාශ්‍රව බල දසය මගින් රහතන් වහන්සේගේ ලෞකික ලොකුත්තර මාර්ගය දක්වන ලදී. 'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය' යනු දුක්ඛ පරිඥා බලයයි, 'කාමයෝ ගිනි අඟුරු වළක් වැනිය' යනු සමුදය පහාන බලයයි, 'සිත විවේකයට නැඹුරු වෙයි' යනු නිරෝධ සච්ඡිකිරියා බලයයි, 'සතර සතිපට්ඨානය' ආදී සත් වැදෑරුම් ධර්මයන් මාර්ග භාවනා බලය යැයි ද කියති. සෘද්ධි බල දසය සෘද්ධි කථාවේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

တထာဂတဗလနိဒ္ဒေသေ တထာဂတဗလာနီတိ အညေဟိ အသာဓာရဏာနိ တထာဂတဿေဝ ဗလာနိ. ယထာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဗလာနိ ပုညုဿယသမ္ပတ္တိယာ အာဂတာနိ, တထာ အာဂတဗလာနီတိပိ အတ္ထော. တတ္ထ ဒုဝိဓံ တထာဂတဗလံ – ကာယဗလံ ဉာဏဗလဉ္စ. တေသု ကာယဗလံ ဟတ္ထိကုလာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

තථාගත බල නිර්දේශයෙහි 'තථාගත බල' යනු අන්‍යන් (පසේබුදු, රහත්) හා අසාධාරණ වූ තථාගතයන් වහන්සේටම පමණක් උරුම වූ බලයන්ය. නැතහොත් පෙර බුදුවරුන්ගේ බලයන් පින්කම් සම්පත්තියෙන් පැමිණියාක් මෙන්, එසේම පැමිණි බලයන් යන අර්ථයයි. එහි තථාගත බල දෙවැදෑරුම් වේ - කාය බලය සහ ඥාන බලයයි. ඒ අතරින් කාය බලය ඇත් කුලයන්ට අනුකූලව දත යුතුය. ඒ බව පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ကာဠာဝကဉ္စ ဂင်္ဂေယျံ, ပဏ္ဍရံ တမ္ဗပိင်္ဂလံ;

ဂန္ဓမင်္ဂလဟေမဉ္စ, ဥပေါသထဆဒ္ဒန္တိမေ ဒသာ’’တိ. (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၆၀;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၈;

သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၂၂);

'කාලාවක, ගංගෙය්‍ය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ සහ ඡද්දන්ත යන මේවා (ඇත් කුල) දසයයි.'

ဣမာနိ ဒသ ဟတ္ထိကုလာနိ. တတ္ထ ကာဠာဝကန္တိ ပကတိဟတ္ထိကုလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ဒသန္နံ ပုရိသာနံ ကာယဗလံ, တံ ဧကဿ ကာဠာဝကဿ ဟတ္ထိနော ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ကာဠာဝကာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဂင်္ဂေယျဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ဂင်္ဂေယျာနံ, တံ ဧကဿ ပဏ္ဍရဿ. ယံ ဒသန္နံ ပဏ္ဍရာနံ, တံ ဧကဿ တမ္ဗဿ. ယံ ဒသန္နံ တမ္ဗာနံ, တံ ဧကဿ ပိင်္ဂလဿ. ယံ ဒသန္နံ ပိင်္ဂလာနံ, တံ ဧကဿ ဂန္ဓဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ ဂန္ဓဟတ္ထီနံ, တံ ဧကဿ မင်္ဂလဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ မင်္ဂလဟတ္ထီနံ, တံ ဧကဿ ဟေမဝတဿ. ယံ ဒသန္နံ [Pg.231] ဟေမဝတာနံ, တံ ဧကဿ ဥပေါသထဿ. ယံ ဒသန္နံ ဥပေါသထာနံ, တံ ဧကဿ ဆဒ္ဒန္တဿ. ယံ ဒသန္နံ ဆဒ္ဒန္တာနံ, တံ ဧကဿ တထာဂတဿ ဗလံ. နာရာယနသံဃာတဗလန္တိပိ ဣဒမေဝ ဝုစ္စတိ. တဒေတံ ပကတိဟတ္ထိနော ဂဏနာယ ဟတ္ထီနံ ကောဋိသဟဿဿ, ပုရိသဂဏနာယ ဒသန္နံ ပုရိသကောဋိသဟဿာနံ ဗလံ ဟောတိ. ဣဒံ တာဝ တထာဂတဿ ကာယဗလံ.

මේවා ඇත් කුල දසයයි. එහි 'කාලාවක' යනු ප්‍රකෘති ඇත් කුලය ලෙස දත යුතුය. පුරුෂයන් දස දෙනෙකුගේ කාය බලය යම් පමණ ද, එය එක් කාලාවක ඇතෙකුගේ බලය වේ. කාලාවක ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය යම් පමණ ද, එය එක් ගංගෙය්‍ය ඇතෙකුගේ බලය වේ. ගංගෙය්‍ය ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පණ්ඩර ඇතෙකුට ද, පණ්ඩර ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තම්බ ඇතෙකුට ද, තම්බ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පිංගල ඇතෙකුට ද, පිංගල ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගන්ධ හස්තියෙකුට ද, ගන්ධ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් මංගල හස්තියෙකුට ද, මංගල හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් හේමවත ඇතෙකුට ද, හේමවත ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් උපෝසථ ඇතෙකුට ද, උපෝසථ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ඡද්දන්ත ඇතෙකුට ද වේ. ඡද්දන්ත ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ යම් බලයක් ඇද්ද, එය එක් තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ බලයයි. මෙය 'නාරායණ සංඝාත බලය' කියා ද කියනු ලැබේ. එය ප්‍රකෘති ඇතුන්ගේ ගණනින් ඇතුන් කෝටි දහසකගේ බලය වන අතර, පුරුෂයන්ගේ ගණනින් පුරුෂයන් කෝටි දස දහසකගේ බලය වේ. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි.

ဉာဏဗလံ ပန ဣဓ တာဝ အညတ္ထ စ ပါဠိယံ အာဂတမေဝ ဒသဗလဉာဏံ, မဇ္ဈိမေ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) အာဂတံ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏံ, စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ, ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ, သံယုတ္တကေ (သံ. နိ. ၂.၃၃-၃၄) အာဂတာနိ တေသတ္တတိ ဉာဏာနိ, သတ္တသတ္တတိ ဉာဏာနီတိ ဧဝမညာနိပိ အနေကာနိ ဉာဏသဟဿာနိ. ဧတံ ဉာဏဗလံ နာမ. ဣဓာပိ ဉာဏဗလမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ဉာဏဉှိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန စ ဗလန္တိ ဝုတ္တံ.

ඥාන බලය වනාහි, මෙහි ද වෙනත් පාලි දේශනාවන්හි ද සඳහන් වන දසබල ඥානය, මජ්ජිම නිකායේ සඳහන් වන සිව්වැදෑරුම් වෛශාරද්‍ය ඥානය, අෂ්ට පිරිසෙහි අකම්පිතව සිටීමේ ඥානය, සිව්වැදෑරුම් යෝනි පිරිච්ඡේදක ඥානය, පංච ගති පිරිච්ඡේදක ඥානය සහ සංයුක්ත නිකායෙහි සඳහන් වන හැත්තෑ තුන් වැදෑරුම් ඥානයන් හා හැත්තෑ හත් වැදෑරුම් ඥානයන් ආදී වූ දහස් සංඛ්‍යාත අනෙකුත් ඥානයන් වේ. මෙය ඥාන බලය නම් වේ. මෙහි ද අදහස් කළේ ඥාන බලයම වේ. සැබවින්ම නොසැලෙන අර්ථයෙන් සහ උපස්ථම්භක වන අර්ථයෙන් ඥානයට 'බලය' යැයි කියනු ලැබේ.

ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိ ကာရဏဉ္စ ကာရဏတော. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ တတ္ထ ဖလံ တိဋ္ဌတိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ပဝတ္တတိ စ, တသ္မာ ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ဘဂဝါ ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ ဟေတူ ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ, တံ တံ ဌာနန္တိ, ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ န ဟေတူ န ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ, တံ တံ အဋ္ဌာနန္တိ ပဇာနန္တော ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ယမ္ပီတိ ယေန ဉာဏေန. ဣဒမ္ပီတိ ဣဒမ္ပိ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏံ, တထာဂတဿ တထာဂတဗလံ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သေသပဒေသုပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ස්ථානය සහ අස්ථානය යනු හේතුව සහ අහේතුවයි. යම් හේතුවක් නිසා ඵලයක් හටගන්නා බැවින් හෝ පවතින බැවින් එයට 'ස්ථානය' (හේතුව) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් යම් ධර්මයන් හටගැනීම පිණිස යම් යම් ධර්මයන් හේතු ප්‍රත්‍ය වේද, එය 'ස්ථානය' ලෙසත්, යම් යම් ධර්මයන් හටගැනීම පිණිස යම් යම් ධර්මයන් හේතු ප්‍රත්‍ය නොවේද, එය 'අස්ථානය' ලෙසත් තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගන්නා සේක. 'යම් පි' යනු යම් ඥානයකින් යන්නයි. මෙම 'ස්ථානාස්ථාන ඥානය' තථාගතයන් වහන්සේගේ 'තථාගත බලයක්' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සෙසු පදයන්හිද යෝජනාව මෙසේම දත යුතුය.

အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ ဥတ္တမဋ္ဌာနံ, အာသဘာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ, တေသံ ဌာနန္တိ အတ္ထော. အပိစ ဂဝသတဇေဋ္ဌကော ဥသဘော, ဂဝသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော, ဝဇသတဇေဋ္ဌကော ဝါ ဥသဘော, ဝဇသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော, သဗ္ဗဂဝသေဋ္ဌော သဗ္ဗပရိဿယသဟော သေတော ပါသာဒိကော မဟာဘာရဝဟော အသနိသတသဒ္ဒေဟိပိ အသန္တသနီယော နိသဘော, သော ဣဓ ဥသဘောတိ အဓိပ္ပေတော. ဣဒမ္ပိ ဟိ တဿ ပရိယာယဝစနံ. ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ. ဌာနန္တိ စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ အဝဋ္ဌာနံ. ဣဒံ ပန အာသဘံ ဝိယာတိ အာသဘံ ယထေဝ ဟိ နိသဘသင်္ခါတော ဥသဘော ဥသဘဗလေန သမန္နာဂတော စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ [Pg.232] အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ တထာဂတောပိ ဒသဟိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇပါဒေဟိ အဋ္ဌပရိသပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ သဒေဝကေ လောကေ ကေနစိ ပစ္စတ္ထိကေန ပစ္စာမိတ္တေန အကမ္ပိယော အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ တိဋ္ဌမာနော စ တံ အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ ဥပဂစ္ဆတိ န ပစ္စက္ခာတိ, အတ္တနိ အာရောပေတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၂၂; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၈).

ආසභ ස්ථානය යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තම වූ ස්ථානයයි. එසේත් නැතහොත් 'ආසභ' නම් වූ පෙර බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ ස්ථානයයි. මෙහි 'උසභ' (ගවරාජයා) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සියලු ගවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු බිය ඉවසන, මහා බරක් උසුලන, අකුණු හඬින් පවා නොතැති ගන්නා 'නිසභ' නම් වෘෂභ රාජයාය. උසභයෙකු පාද සතරින් පොළොව තදින් පාගා නොසැලී සිටින්නා සේම, තථාගතයන් වහන්සේ ද දස තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව, චතුර්වෛශාරද්‍ය ඥාන නමැති පාද සතරින් අෂ්ට පිරිස් නමැති පොළොව තදින් පාගා, දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකුට සෙලවිය නොහැකිව නොසැලී සිටින සේක. මෙලෙස සිටිමින් උන්වහන්සේ ඒ 'ආසභ' ස්ථානය පිළිගන්නා සේක, එයට එළඹෙන සේක, ප්‍රතික්ෂේප නොකරන සේක, තමන් වහන්සේ තුළ එය තහවුරු කරගන්නා සේක. එබැවින් 'ආසභ ස්ථානය පිළිගනියි' (āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti) යැයි වදාරන ලදී.

ပရိသာသူတိ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏဂဟပတိသမဏစာတုမဟာရာဇိကတာဝတိံသမာရဗြဟ္မာနံ ဝသေန အဋ္ဌသု ပရိသာသု. သီဟနာဒံ နဒတီတိ သေဋ္ဌနာဒံ အဆမ္ဘိတနာဒံ နဒတိ, သီဟနာဒသဒိသံ ဝါ နာဒံ နဒတိ. အယမတ္ထော သီဟနာဒသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၁၄၆ အာဒယော; ဒီ. နိ. ၁.၃၈၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. ယထာ ဝါ သီဟော သဟနတော ဟနနတော စ သီဟောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ တထာဂတော လောကဓမ္မာနံ သဟနတော ပရပ္ပဝါဒါနံ ဟနနတော သီဟောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဝုတ္တဿ သီဟဿ နာဒံ သီဟနာဒံ. တတ္ထ ယထာ သီဟော သီဟဗလေန သမန္နာဂတော သဗ္ဗတ္ထ ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော သီဟနာဒံ နဒတိ, ဧဝံ တထာဂတသီဟောပိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော အဋ္ဌသု ပရိသာသု ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော ‘‘ဣတိ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၇၈) နယေန နာနာဝိဓဒေသနာဝိလာသသမ္ပန္နံ သီဟနာဒံ နဒတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတီ’’တိ.

පිරිස් මධ්‍යයෙහි යනු ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, ගෘහපති, ශ්‍රමණ, චාතුම්මහාරාජික, තාවතිංස, මාර සහ බ්‍රහ්ම යන අෂ්ට පිරිස් මධ්‍යයෙහිය. 'සීහනාද පවත්වයි' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, නිර්භීත වූ හඬ පවත්වයි යන්නයි. සිංහයා (සීහ) යනු ඉවසන (සහන) සහ නසන (හනන) සුළු බැවින් ඒ නම ලැබී ඇත. එමෙන්ම තථාගතයන් වහන්සේ අෂ්ට ලෝක ධර්මයන් ඉවසන බැවින් ද, පරප්‍රවාද නසන බැවින් ද 'සිංහ' (සීහ) නම් වන සේක. සිංහ රාජයෙකු ස්වකීය ශක්තියෙන් යුක්තව නිර්භීතව ගර්ජනා කරන්නා සේම, බුදු-සිංහයාණෝ ද දස බලයෙන් යුක්තව අෂ්ට පිරිස් මධ්‍යයෙහි විශාරදව, ලොමුදහගැනීමකින් තොරව, විවිධ වූ දේශනා විලාසයන්ගෙන් යුත් සිංහනාද පවත්වන සේක. එබැවින් 'පිරිස් මධ්‍යයෙහි සීහනාද පවත්වයි' යැයි වදාරන ලදී.

ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတီတိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ဝိသုဒ္ဓံ. စက္ကသဒ္ဒေါ ပနာယံ –

බ්‍රහ්මචක්‍රය පවත්වයි යන්නෙහි 'බ්‍රහ්ම' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ, පිරිසිදු වූ යන්නයි. 'චක්‍ර' ශබ්දය වූකලී මෙසේය -

သမ္ပတ္တိယံ လက္ခဏေ စ, ရထင်္ဂေ ဣရိယာပထေ;

ဒါနေ ရတနဓမ္မူရ, စက္ကာဒီသု စ ဒိဿတိ;

ဓမ္မစက္ကေ ဣဓ မတော, တမ္ပိ ဒွေဓာ ဝိဘာဝယေ.

සම්පත්තියෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද, රථ අංගයෙහි ද, ඉරියව්වෙහි ද, දානයෙහි ද, රත්නයෙහි හා ධර්මයෙහි ද, චක්‍ර ආයුධය ආදියෙහි ද 'චක්‍ර' ශබ්දය පෙනේ. මෙහි (බ්‍රහ්මචක්‍රය යන්නෙහි) 'ධර්ම චක්‍රය' අදහස් කෙරේ. එය ද දෙවැදෑරුම් ලෙස විභාග කළ යුතුය.

‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, စက္ကာနိ, ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၃၁) ဟိ အယံ သမ္ပတ္တိယံ ဒိဿတိ. ‘‘ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနိ ဟောန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅) ဧတ္ထ လက္ခဏေ. ‘‘စက္ကံဝ ဝဟတော ပဒ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၁) ဧတ္ထ ရထင်္ဂေ. ‘‘စတုစက္ကံ နဝဒွါရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၉) ဧတ္ထ ဣရိယာပထေ. ‘‘ဒဒံ ဘုဉ္ဇ မာ စ ပမာဒေါ[Pg.233], စက္ကံ ဝတ္တယ ကောသလာဓိပါ’’တိ (ဇာ. ၁.၇.၁၄၉) ဧတ္ထ ဒါနေ. ‘‘ဒိဗ္ဗံ စက္ကရတနံ ပါတုရဟောသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၃) ဧတ္ထ ရတနစက္ကေ. ‘‘မယာ ပဝတ္တိတံ စက္က’’န္တိ (သု. နိ. ၅၆၂) ဧတ္ထ ဓမ္မစက္ကေ. ‘‘ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ, စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိ (ဇာ. ၁.၁.၁၀၄; ၁.၅.၁၀၃) ဧတ္ထ ဥရစက္ကေ. ‘‘ခုရပရိယန္တေန စေပိ စက္ကေနာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧတ္ထ ပဟရဏစက္ကေ. ‘‘အသနိဝိစက္က’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၆၁; သံ. နိ. ၂.၁၆၂) ဧတ္ထ အသနိမဏ္ဍလေ. ဣဓ ပနာယံ ဓမ္မစက္ကေ မတော.

"මහණෙනි, මේ සතර චක්‍රයෝය" ආදී තන්හි 'සම්පත්තිය' අඟවයි. "යටි පතුල්හි චක්‍ර ලක්ෂණ පිහිටා ඇත" යන්නෙහි 'ලක්ෂණය' අඟවයි. "ගොනා පසුපස එන රථ රෝදය මෙන්" යන්නෙහි 'රථ අංගය' අඟවයි. "සතර සක් ඇති නව දොරක් ඇති" (ශරීරය) යන්නෙහි 'ඉරියව්' අඟවයි. "කොසොල් රජතුමනි, දන් දෙන්න... චක්‍රය පවත්වන්න" යන්නෙහි 'දානය' අඟවයි. "දිව්‍යමය චක්‍ර රත්නය පහළ විය" යන්නෙහි 'රත්න චක්‍රය' අඟවයි. "මා විසින් පවත්වන ලද චක්‍රය" යන්නෙහි 'ධර්ම චක්‍රය' අඟවයි. "හිස මත චක්‍රයක් (මුවහත් ආයුධයක්) කැරකෙයි" යන්නෙහි 'ආයුධ චක්‍රය' අඟවයි. "මුවහත් මණ්ඩලයකින් (චක්‍රයකින්)" යන්නෙහි 'ප්‍රහාරක ආයුධය' අඟවයි. "අකුණු සර" යන්නෙහි 'අකුණු මණ්ඩලය' අඟවයි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ 'ධර්ම චක්‍රය' යන්නයි.

တံ ပနေတံ ဓမ္မစက္ကံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ ပဋိဝေဓဉာဏဉ္စ ဒေသနာဉာဏဉ္စ. တတ္ထ ပညာပဘာဝိတံ အတ္တနော အရိယဖလာဝဟံ ပဋိဝေဓဉာဏံ, ကရုဏာပဘာဝိတံ သာဝကာနံ အရိယဖလာဝဟံ ဒေသနာဉာဏံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ အဘိနိက္ခမနတော ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နာမ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. တုသိတဘဝနတော ဝါ ယာဝ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နာမ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒီပင်္ကရဒသဗလတော ဝါ ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နာမ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ပဝတ္တမာနံ ပဝတ္တန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ ယာဝ အညာတကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ပဝတ္တမာနံ နာမ, ဖလက္ခဏေ ပဝတ္တံ နာမ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဉာဏံ လောကုတ္တရံ, ဒေသနာဉာဏံ လောကိယံ. ဥဘယမ္ပိ ပနေတံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ, ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဩရသဉာဏံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတီ’’တိ.

ඒ ධර්ම චක්‍රය 'පටිවේධ ඥානය' (අවබෝධ ඥානය) සහ 'දේශනා ඥානය' කියා දෙවැදෑරුම් වේ. ප්‍රඥාවෙන් ඔප්නැංවුණු, තමන් වහන්සේට ආර්ය ඵල ලබා දෙන ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. කරුණාවෙන් පැනනැඟුණු, ශ්‍රාවකයන්ට ආර්ය ඵල ලබා දෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. පටිවේධ ඥානය ද 'හටගනිමින් පවතින' සහ 'හටගත්' වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ තැන් සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා එය 'හටගනිමින් පවතින' ඥානය වන අතර, අර්හත් ඵලක්ෂණයේදී 'හටගත්' ඥානය වේ. තවද තුසිත භවනයේ සිට හෝ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේ සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා ද එය 'හටගනිමින් පවතින' ඥානය ලෙස හැඳින්විය හැකිය. දේශනා ඥානය ද 'පවත්වමින් පවතින' සහ 'පැවැත්වූ' වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. අඤ්ඤා කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ගේ අර්හත් මාර්ගය දක්වා එය 'පවත්වමින් පවතින' ඥානය වන අතර, ඵලක්ෂණයේදී 'පැවැත්වූ' ඥානය වේ. මෙහි පටිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මේ දෙකම අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන, බුදුවරයන් වහන්සේලාටම ආවේණික වූ ඥානයන්ය. එබැවින් 'බ්‍රහ්මචක්‍රය පවත්වයි' යැයි වදාරන ලදී.

ကမ္မသမာဒါနာနန္တိ သမာဒိယိတွာ ကတာနံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ, ကမ္မမေဝ ဝါ ကမ္မသမာဒါနံ. ဌာနသော ဟေတုသောတိ ပစ္စယတော စေဝ ဟေတုတော စ. တတ္ထ ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ. ကမ္မံ ဟေတု.

'කර්ම සමාදානයන්' යනු සමාදන් වී කරන ලද කුසලාකුසල කර්මයන්ට හෝ කර්මයටමය. 'ස්ථානය හා හේතුව අනුව' යනු ප්‍රත්‍යය සහ හේතුව අනුව යන්නයි. එහිදී ගති, උපධි, කාල සහ ප්‍රයෝග යනු විපාකය ඇතිවීමට උපකාරී වන 'ස්ථානයන්' (ප්‍රත්‍යයන්) වන අතර, කර්මය 'හේතුව' වේ.

သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိန္တိ သဗ္ဗဂတိဂါမိနိဉ္စ အဂတိဂါမိနိဉ္စ. ပဋိပဒန္တိ မဂ္ဂံ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ဗဟူသုပိ မနုဿေသု ဧကမေဝ ပါဏံ ဃာတေန္တေသု ဣမဿ စေတနာ နိရယဂါမိနီ ဘဝိဿတိ, ဣမဿ တိရစ္ဆာနယောနိဂါမိနီတိ ဣမိနာ နယေန ဧကဝတ္ထုသ္မိမ္ပိ ကုသလာကုသလစေတနာသင်္ခါတာနံ ပဋိပတ္တီနံ အဝိပရီတတော သဘာဝံ ဇာနာတိ.

'සබ්බත්ථගාමිනී' යනු සියලු ගති කරා යන මෙන්ම නිවන කරා ද යන යන්නයි. 'ප්‍රතිපදාව' යනු මාර්ගයයි. 'යථාභූතව දනී' යනු බොහෝ මිනිසුන් එක් සත්වයෙකු මරණ කල්හි පවා, 'මොහුගේ මේ චේතනාව නිරයගාමී වේ, මොහුගේ මේ චේතනාව තිරිසන් යෝනිගාමී වේ' යනාදී වශයෙන් එක් වස්තුවක් කෙරෙහි වුව ද කුසල අකුසල චේතනා සංඛ්‍යාත පිළිවෙත්වල ස්වභාවය අවිපරීතව දනී යන්නයි.

အနေကဓာတုန္တိ [Pg.234] စက္ခုဓာတုအာဒီဟိ, ကာမဓာတုအာဒီဟိ ဝါ ဓာတူဟိ ဗဟုဓာတုံ. နာနာဓာတုန္တိ တာသံယေဝ ဓာတူနံ ဝိလက္ခဏတ္တာ နာနပ္ပကာရဓာတုံ. လောကန္တိ ခန္ဓာယတနဓာတုလောကံ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ တာသံ တာသံ ဓာတူနံ အဝိပရီတတော သဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ.

'අනේක ධාතු' යනු චක්ඛු ධාතු ආදී ධාතූන්ගෙන් හෝ කාම ධාතු ආදී ධාතූන්ගෙන් යුත් බොහෝ ධාතූන් ය. 'නානා ධාතු' යනු ඒ ධාතූන්ගේ ම ලක්ෂණ වෙනස් බැවින් විවිධ ප්‍රකාර වූ ධාතූන් ය. 'ලෝකය' යනු ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතු ලෝකයයි. 'යථාභූතව දනී' යනු ඒ ඒ ධාතූන්ගේ ස්වභාවය අවිපරීතව අවබෝධ කර ගැනීමයි.

နာနာဓိမုတ္တိကတန္တိ ဟီနပဏီတာဒိအဓိမုတ္တီဟိ နာနာဓိမုတ္တိကဘာဝံ.

'නානාධිමුත්තිකතාව' යනු හීන හා ප්‍රණීත ආදී වූ විවිධ අදහස් ඇති බවයි.

ပရသတ္တာနန္တိ ပဓာနသတ္တာနံ. ပရပုဂ္ဂလာနန္တိ တတော ပရေသံ ဟီနသတ္တာနံ. ဧကတ္ထမေဝ ဝါ ဧတံ ပဒဒွယံ ဝေနေယျဝသေန ဘဂဝတာ ဒွေဓာ ဝုတ္တံ. ဣဓာပိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တန္တိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပရဘာဝဉ္စ အပရဘာဝဉ္စ, ဝုဒ္ဓိဉ္စ ဟာနိဉ္စာတိ အတ္ထော.

'පර සත්ත්වයන්ගේ' යනු ප්‍රධාන (උසස්) සත්ත්වයන්ගේ ය. 'පර පුද්ගලයන්ගේ' යනු ඔවුන්ට වඩා පහත් සත්ත්වයන්ගේ ය. එසේත් නැතිනම් මේ පද දෙක ම එකම අර්ථය ඇති පද වන අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වෙණෙය්‍ය ජනයාගේ අභිමතය පරිදි දෙයාකාරයකින් වදාළ සේක. මෙහි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයට ම පවසන ලදී. 'ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්ත' යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උසස් බව හා පහත් බව, එනම් දියුණුව හා පිරිහීම යන අර්ථයයි.

ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနန္တိ ပဌမာဒီနံ စတုန္နံ ဈာနာနံ, ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနံ (ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉) အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ, သဝိတက္ကသဝိစာရာဒီနံ တိဏ္ဏံ သမာဓီနံ, ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိအာဒီနဉ္စ နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တီနံ. သံကိလေသန္တိ ဟာနဘာဂိယဓမ္မံ. ဝေါဒါနန္တိ ဝိသေသဘာဂိယဓမ္မံ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ ယေန ကာရဏေန ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌဟန္တိ, တံ ကာရဏံ. တံ ပန ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာနံ, တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တံ ပဂုဏဇ္ဈာနဉ္စေဝ ဘဝင်္ဂဖလသမာပတ္တိယော စ. ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမဉှိ ပဂုဏဇ္ဈာနံ ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘဝင်္ဂေန ပန သဗ္ဗဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, နိရောဓသမာပတ္တိတော ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ධ්‍යාන, විමෝක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්ති යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රථමධ්‍යානාදී සතර ධ්‍යානයන් ද, 'රූපී වූයේ රූපයන් දකියි' ආදී වශයෙන් දැක්වෙන අෂ්ට විමෝක්ෂයන් ද, සවිතක්ක සවිචාර ආදී වූ ත්‍රිවිධ සමාධීන් ද, ප්‍රථමධ්‍යාන සමාපත්තිය ආදී වූ නව අනුපුබ්බ සමාපත්තීන් ද වේ. 'සංකිලේස' (කෙලෙස් සහිත බව) යනු පිරිහීමට පත්වන (හානභාගිය) ධර්මයෝ ය. 'වෝදාන' (පිරිසිදු බව) යනු සුවිශේෂී වර්ධනයට (විශේෂභාගිය) හේතුවන ධර්මයෝ ය. 'වුට්ඨාන' (නැඟී සිටීම) යනු යම් හේතුවකින් ධ්‍යානාදියෙන් නැඟී සිටියි ද, එම හේතුවයි. 'වෝදානය ද වුට්ඨානයක්' බවත්, 'ඒ ඒ සමාධීන්ගෙන් නැඟී සිටීම ද වුට්ඨානයක්' බවත් ඥාන විභංගයෙහි සඳහන් වේ. ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන මෙන්ම භවංග ඵලසමාපත්ති ද වුට්ඨාන නම් වේ. මක්නිසාද යත්, මැනවින් ප්‍රගුණ කළ පහළ පහළ ධ්‍යානය ඉහළ ඉහළ ධ්‍යානයට ආසන්න හේතුව වන බැවින් 'වෝදානය ද වුට්ඨානයක්' යැයි වදාරන ලදී. භවංග සිත මඟින් සියලු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැඟී සිටීම සිදු වේ. නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැඟී සිටීම ඵලසමාපත්තිය මඟින් සිදු වේ. එය අරභයා 'ඒ ඒ සමාධීන්ගෙන් නැඟී සිටීම ද වුට්ඨානයක්' යැයි වදාරන ලදී.

ပုဗ္ဗေနိဝါသဒိဗ္ဗစက္ခုအာသဝက္ခယဉာဏာနိ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတာနေဝ.

පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය, දිබ්බචක්ඛු ඥානය සහ ආසවක්ඛය ඥානය යන මේවා මීට පෙර විස්තර කරන ලද්දේමය.

တတ္ထ အာသဝါနံ ခယာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗကိလေသာနံ ခယာ. အနာသဝန္တိ အာသဝဝိရဟိတံ. စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဧတ္ထ စေတောဝစနေန အရဟတ္တဖလသမ္ပယုတ္တော သမာဓိ, ပညာဝစနေန တံသမ္ပယုတ္တာ စ ပညာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ စ သမာဓိ ရာဂတော ဝိမုတ္တတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ, ပညာ အဝိဇ္ဇာယ ဝိမုတ္တတ္တာ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ယော ဟိဿ, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိ, တဒဿ သမာဓိန္ဒြိယံ. ယာ ဟိဿ, ဘိက္ခဝေ, ပညာ, တဒဿ ပညိန္ဒြိယံ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ [Pg.235] ပညာဝိမုတ္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၆; ၅၂၀). အပိစေတ္ထ သမထဗလံ စေတောဝိမုတ္တိ, ဝိပဿနာဗလံ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာတိ အဓိကာယ ပညာယ အတ္တနာယေဝ ပစ္စက္ခံ ကတွာ, အပရပ္ပစ္စယေန ဉတွာတိ အတ္ထော. ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ အဓိဂန္တွာ, နိပ္ဖာဒေတွာ ဝါ. ဣမေသံ ပန ဒသန္နံ ဒသဗလဉာဏာနံ ဝိတ္ထာရော အဘိဓမ္မေ (ဝိဘ. ၈၀၉ အာဒယော) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහි 'ආසවකඛය' යනු අරිහත් මාර්ගයෙන් සියලු ක්ලේශයන් ක්ෂය වීමයි. 'අනාසව' යනු ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොර වීමයි. 'චේතෝවිමුක්තිය හා ප්‍රඥාවිමුක්තිය' යන මෙහි 'චේතෝ' යන වචනයෙන් අරිහත් ඵලයට සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධිය ද, 'ප්‍රඥා' යන වචනයෙන් ඊට සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රඥාව ද කියන ලදී. එහිදී රාගයෙන් මිදුණු බැවින් සමාධිය 'චේතෝවිමුක්තිය' ලෙස ද, අවිද්‍යාවෙන් මිදුණු බැවින් ප්‍රඥාව 'ප්‍රඥාවිමුක්තිය' ලෙස ද දත යුතුය. 'මහණෙනි, ඔහුගේ යම් සමාධියක් වේ ද එය සමාධින්ද්‍රියයි; යම් ප්‍රඥාවක් වේ ද එය ප්‍රඥින්ද්‍රියයි. මහණෙනි, මෙසේ රාගය නොමැති වීමෙන් චේතෝවිමුක්තිය ද, අවිද්‍යාව නොමැති වීමෙන් ප්‍රඥාවිමුක්තිය ද වෙයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තවද, සමථ බලය චේතෝවිමුක්තිය ලෙසත්, විපස්සනා බලය ප්‍රඥාවිමුක්තිය ලෙසත් මෙහිදී දත යුතුය. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු මෙම ආත්මභාවයේදීම යන්නයි. 'සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා' යනු උසස් වූ ප්‍රඥාවෙන් තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට, අන්‍යයන්ගේ මඟපෙන්වීමක් නොමැතිව දැනගැනීම යන අර්ථයයි. 'උපසම්පජ්ජ' යනු පැමිණ හෝ ඉටු කරගෙන යන්නයි. මෙම දසබල ඥානයන්ගේ විස්තරය අභිධර්ම ඥාන විභංගයෙහි වදාළ අයුරින් විස්තරාත්මකව දත යුතුය.

တတ္ထ ပရဝါဒိကထာ ဟောတိ – ဒသဗလဉာဏံ နာမ ပါဋိယေက္ကံ ဉာဏံ နတ္ထိ, သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝါယံ ပဘေဒေါတိ. န တံ တထာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညမေဝ ဟိ ဒသဗလဉာဏံ, အညံ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ဒသဗလဉာဏဉှိ သကသကကိစ္စမေဝ ဇာနာတိ, သဗ္ဗညုတညာဏံ တမ္ပိ, တတော အဝသေသမ္ပိ ဇာနာတိ. ဒသဗလဉာဏေသု ဟိ ပဌမံ ကာရဏာကာရဏမေဝ ဇာနာတိ, ဒုတိယံ ကမ္မန္တရဝိပါကန္တရမေဝ, တတိယံ ကမ္မပရိစ္ဆေဒမေဝ, စတုတ္ထံ ဓာတုနာနတ္တကာရဏမေဝ, ပဉ္စမံ သတ္တာနံ အဇ္ဈာသယာဓိမုတ္တိမေဝ, ဆဋ္ဌံ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝမေဝ, သတ္တမံ ဈာနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ တေသံ သံကိလေသာဒိမေဝ, အဋ္ဌမံ ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထခန္ဓသန္တတိမေဝ, နဝမံ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိမေဝ, ဒသမံ သစ္စပရိစ္ဆေဒမေဝ. သဗ္ဗညုတညာဏံ ပန ဧတေဟိ ဇာနိတဗ္ဗဉ္စ, တတော ဥတ္တရိဉ္စ ပဇာနာတိ. ဧတေသံ ပန ကိစ္စံ န သဗ္ဗံ ကရောတိ. တဉှိ ဈာနံ ဟုတွာ အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ, ဣဒ္ဓိ ဟုတွာ ဝိကုဗ္ဗိတုံ န သက္ကောတိ, မဂ္ဂေါ ဟုတွာ ကိလေသေ ခေပေတုံ န သက္ကောတိ.

එහි පරවාදීන්ගේ අදහසක් වෙයි: එනම් 'දසබල ඥානය' නමින් වෙන් වූ ඥානයක් නැති බවත්, එය සර්වඥතා ඥානයේම ප්‍රභේදයක් බවත්ය. එය එසේ නොසලකා හැරිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, දසබල ඥානය එක් දෙයක් වන අතර සර්වඥතා ඥානය තවත් දෙයකි. දසබල ඥානය තම තමන්ට අදාළ කෘත්‍යය පමණක් දැනගන්නා අතර සර්වඥතා ඥානය එය ද, එයින් ඉතිරි දේ ද දැනගනියි. දසබල ඥානයන්ගෙන් පළමුවැන්නෙන් හේතු හා අහේතු පමණක් දැනගනියි. දෙවැන්නෙන් කර්ම හා විපාකයන්ගේ වෙනසත්, තුන්වැන්නෙන් කර්මයන්ගේ නියමයත්, හතරවැන්නෙන් ධාතූන්ගේ නානත්වයත්, පස්වැන්නෙන් සත්වයන්ගේ අදහස් හා අධිමුක්තියත්, හයවැන්නෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු හෝ මෘදු බවත්, හත්වැන්නෙන් ධ්‍යානාදිය සමඟ ඒවායේ සංකිලේසාදියත්, අටවැන්නෙන් පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාවත්, නවවැන්නෙන් සත්වයන්ගේ චුති-උප්පත්තිත් සහ දසවැන්නෙන් සත්‍යයන්ගේ පරිච්ඡේදයත් දැනගනියි. සර්වඥතා ඥානයෙන් මේවා ද දැනගත යුතු අන් සියල්ල ද දැනගනියි. නමුත් ඒ ඥානයන්ගේ සියලු කෘත්‍යයන් සර්වඥතා ඥානය සිදු නොකරයි. සර්වඥතා ඥානයට ධ්‍යානයක් වී සමවැදීමට නොහැකිය, සෘද්ධියක් වී විවිධ දේ මැවීමට නොහැකිය, මාර්ගයක් වී කෙලෙස් නැසීමට නොහැකිය.

အပိစ ပရဝါဒီ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ‘‘ဒသဗလဉာဏံ နာမေတံ သဝိတက္ကသဝိစာရံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ အဝိတက္ကာဝိစာရံ ကာမာဝစရံ ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ လောကိယံ လောကုတ္တရ’’န္တိ. ဇာနန္တော ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဉာဏာနိ သဝိတက္ကသဝိစာရာနီ’’တိ ဝက္ခတိ. ‘‘တတော ပရာနိ ဒွေ အဝိတက္ကအဝိစာရာနီ’’တိ ဝက္ခတိ. ‘‘အာသဝက္ခယဉာဏံ သိယာ သဝိတက္ကသဝိစာရံ, သိယာ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ, သိယာ အဝိတက္ကအဝိစာရ’’န္တိ ဝက္ခတိ. တထာ ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ကာမာဝစရာနိ, တတော ပရာနိ ဒွေ ရူပါဝစရာနိ, တတော အဝသာနေ ဧကံ လောကုတ္တရ’’န္တိ ဝက္ခတိ. ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏံ ပန သဝိတက္ကသဝိစာရမေဝ ကာမာဝစရမေဝ လောကိယမေဝါ’’တိ ဝက္ခတိ.

තවද පරවාදියාගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: 'මේ දසබල ඥානය සවිතක්ක සවිචාර ද? අවිතක්ක විචාරමත්ත ද? අවිතක්ක අවිචාර ද? කාමාවචර ද? රූපාවචර ද? අරූපාවචර ද? ලෞකික ද? ලෝකෝත්තර ද?' එවිට කරුණු දන්නා ඔහු 'පිළිවෙළින් ඥාන සතක් සවිතක්ක සවිචාර වේ' යැයි පවසනු ඇත. 'ඉන්පසු ඇති ඥාන දෙක අවිතක්ක අවිචාර වේ' යැයි පවසනු ඇත. 'ආසවක්ඛය ඥානය සමහරවිට සවිතක්ක සවිචාර ද, සමහරවිට අවිතක්ක විචාරමත්ත ද, සමහරවිට අවිතක්ක අවිචාර ද විය හැකිය' යැයි පවසනු ඇත. එමෙන්ම 'පිළිවෙළින් සතක් කාමාවචර බව ද, ඉන්පසු දෙකක් රූපාවචර බව ද, අවසානයේ එකක් ලෝකෝත්තර බව ද' පවසනු ඇත. එහෙත් 'සර්වඥතා ඥානය වනාහි සවිතක්ක සවිචාරම වේ, කාමාවචරම වේ, ලෞකිකම වේ' යැයි පවසනු ඇත.

ဧဝမေတ္ထ [Pg.236] အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနံ ဉတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ တထာဂတော ပဌမံယေဝ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏေန ဝေနေယျသတ္တာနံ အာသဝက္ခယာဓိဂမဿ စေဝ အနဓိဂမဿ စ ဌာနာဋ္ဌာနဘူတံ ကိလေသာဝရဏာဘာဝံ ပဿတိ လောကိယသမ္မာဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနဒဿနတော နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဘာဝဒဿနတော စ. အထ နေသံ ကမ္မဝိပါကဉာဏေန ဝိပါကာဝရဏာဘာဝံ ပဿတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိဒဿနတော. သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိပဋိပဒါဉာဏေန ကမ္မာဝရဏာဘာဝံ ပဿတိ အာနန္တရိကကမ္မာဘာဝဒဿနတော. ဧဝံ အနာဝရဏာနံ အနေကဓာတုနာနာဓာတုဉာဏေန အနုကူလဓမ္မဒေသနတ္ထံ စရိယာဝိသေသံ ပဿတိ ဓာတုဝေမတ္တဒဿနတော. အထ နေသံ နာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏေန အဓိမုတ္တိံ ပဿတိ ပယောဂံ အနာဒိယိတွာပိ အဓိမုတ္တိဝသေန ဓမ္မဒေသနတ္ထံ. အထေဝံ ဒိဋ္ဌအဓိမုတ္တီနံ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏေန ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ပဿတိ သဒ္ဓါဒီနံ တိက္ခမုဒုဘာဝဒဿနတော. ဧဝံ ပရိညာတိန္ဒြိယပရောပရိယတ္တာပိ ပနေတေ သစေ ဒူရေ ဟောန္တိ, အထ ဈာနာဒိဉာဏေန ဈာနာဒီသု ဝသီဘူတတ္တာ ဣဒ္ဓိဝိသေသေန ခိပ္ပံ ဥပဂစ္ဆတိ. ဥပဂန္တွာ စ နေသံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ပုဗ္ဗဇာတိဝိဘာဝနံ ဒိဗ္ဗစက္ခာနုဘာဝတော ပတ္တဗ္ဗေန စေတောပရိယဉာဏေန သမ္ပတိ စိတ္တဝိသေသံ ပဿန္တော အာသဝက္ခယဉာဏာနုဘာဝေန အာသဝက္ခယဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဝိဂတသမ္မောဟတ္တာ အာသဝက္ခယာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ဣမိနာနုက္ကမေန ဣမာနိ ဒသ ဗလာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.

මෙසේ මෙහි පෙර නොදක්වන ලද අර්ථ විවරණය දැනගෙන, දැන් යම් හෙයකින් තථාගතයන් වහන්සේ පළමුවෙන්ම ඨානාඨාන ඥානයෙන් (හේතු අහේතු දැනගන්නා නුවණින්), ලෞකික සම්මා දිට්ඨිය නැමැති හේතුව දැකීමෙන් හා නියත මිච්ඡා දිට්ඨිය නැමැති අහේතුව දැකීමෙන්, විනයනය කළ යුතු සත්වයන්ගේ ආසවක්ඛය (කෙලෙස් නැසීම) ලැබීමට හෝ නොලැබීමට හේතු වන කෙලෙස් ආවරණ නැති බව දක්නා සේක. ඉන්පසු උන්වහන්සේ කර්ම විපාක ඥානයෙන්, තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දැකීමෙන් විපාක ආවරණ නැති බව දක්නා සේක. සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා ඥානයෙන්, ආනන්තරිය කර්ම නැති බව දැකීමෙන් කර්ම ආවරණ නැති බව දක්නා සේක. මෙසේ ආවරණ රහිත සත්වයන්ට අනුකූල ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිස, අනේකධාතු නානාධාතු ඥානයෙන් ධාතුන්ගේ විවිධත්වය දැක චරිත ලක්ෂණවල විශේෂත්වය දක්නා සේක. ඉන්පසු උන්වහන්සේ නානාධිමුත්තිකතා ඥානයෙන් සත්වයන්ගේ අදහස් (අධිමුත්ති) දක්නා සේක. ඉන්පසු එසේ දක්නා ලද අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ට ඔවුන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයට අනුව ධර්මය දේශනා කිරීම සඳහා ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයෙන් ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු හෝ මෘදු බව දක්නා සේක. මෙසේ පිරිසිඳ දන්නා ලද ඉන්ද්‍රියයන් ඇති සත්වයන් දුර බැහැර සිටින්නේ නම්, එවිට ධ්‍යානාදී ඥානයෙන් ධ්‍යානාදියෙහි වශීභාවයට පත් වූ බැවින් සෘද්ධි විශේෂයකින් වහා එතැනට වැඩම කරන සේක. වැඩම කොට, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් ඔවුන්ගේ පෙර ජාති විභාග කර බලා, දිබ්බචක්ඛු අනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු චේතෝපරිය ඥානයෙන් වර්තමාන චිත්ත ස්වභාවය දැක, ආසවක්ඛය ඥානයේ අනුභාවයෙන් ආසවක්ඛය කරා යන ප්‍රතිපදාව කෙරෙහි මුළාවෙන් තොරව, ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් මෙම අනුපිළිවෙලින් දස බලයන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

၄၅. ဣဒါနိ သဗ္ဗဗလာနိ လက္ခဏတော နိဒ္ဒိသိတုကာမော ကေနဋ္ဌေန သဒ္ဓါဗလန္တိအာဒိနာ နယေန ပုစ္ဆံ ကတွာ အဿဒ္ဓိယေ အကမ္ပိယဋ္ဌေနာတိအာဒိနာ နယေန ဝိဿဇ္ဇနံ အကာသိ. တတ္ထ ဟိရီယတီတိအာဒိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ. ဘာဝနာဗလာဒီသု အဓိဋ္ဌာနဗလပရိယန္တေသု ‘‘တတ္ထာ’’တိ စ, ‘‘တေနာ’’တိ စ, ‘‘တ’’န္တိ စ နေက္ခမ္မာဒိကမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန စိတ္တံ ဧကဂ္ဂန္တိ တေန သမာဓိနာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဇာတေတိ တတ္ထ သမထေ သမ္ပယောဂဝသေန ဇာတေ, တသ္မိံ ဝါ ဝိပဿနာရမ္မဏံ ဟုတွာ ဇာတေ. တတ္ထ သိက္ခတီတိ တတ္ထ သေခဗလေ သေခေါ သိက္ခတီတိ သေခဗလန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သိက္ခိတတ္တာတိ တတ္ထ အသေခဗလေ အသေခဿ သိက္ခိတတ္တာ အသေခဗလံ. တေန အာသဝါ ခီဏာတိ တေန လောကိယလောကုတ္တရေန ဉာဏေန အာသဝါ ခီဏာတိ တံ ဉာဏံ ခီဏာသဝဗလံ[Pg.237]. လောကိယေနာပိ ဟိ ဉာဏေန အာသဝါ ခီဏာ နာမ ဝိပဿနာယ အဘာဝေ လောကုတ္တရမဂ္ဂါဘာဝတော. ဧဝံ ခီဏာသဝဿ ဗလန္တိ ခီဏာသဝဗလံ. တဿ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓိဗလန္တိ တဿ ဣဒ္ဓိမတော ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓိယေဝ ဗလံ ဣဒ္ဓိဗလံ. အပ္ပမေယျဋ္ဌေနာတိ ယသ္မာ သာဝကာ ဌာနာဋ္ဌာနာဒီနိ ဧကဒေသေန ဇာနန္တိ, သဗ္ဗာကာရေန ပဇာနနံယေဝ သန္ဓာယ ‘‘ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ တီသု ဝိဇ္ဇာသု ‘‘ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ န ဝုတ္တံ, အညတ္ထ ပန ဝုတ္တတ္တာ တာသုပိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. အညတ္ထာတိ သေသေသု သတ္တသု ဉာဏဗလေသု စ အဘိဓမ္မေ (ဝိဘ. ၇၆၀) စ ဒသသုပိ ဗလေသု. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ ပန သဗ္ဗထာပိ သာဝကေဟိ အသာဓာရဏမေဝ. တသ္မာ ဒသပိ ဗလာနိ သာဝကေဟိ အသာဓာရဏာနီတိ. အဓိမတ္တဋ္ဌေန အတုလိယဋ္ဌေန အပ္ပမေယျာနိ, တသ္မာယေဝ စ ‘‘အပ္ပမေယျဋ္ဌေန တထာဂတဗလ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ.

45. දැන් සියලු බලයන් ලක්ෂණ වශයෙන් දැක්වීමට කැමති ආචාර්යවරයා "කවර අර්ථයකින් ශ්‍රද්ධා බලයද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රශ්න කොට, "අශ්‍රද්ධාවෙන් කම්පා නොවන අර්ථයෙන්" යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දුන්හ. එහි "හිරි ලජ්ජා වෙයි" යනාදී දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවකි. භාවනා බලය ආදී කොට අධිෂ්ඨාන බලය අවසාන කොට ඇති පදවල "එහි" (තත්ථ) කියා ද, "එයින්" (තේන) කියා ද, "එය" (තං) කියා ද දක්වා ඇත්තේ නෙක්ඛම්මාදී ගුණ අරමුණු කරගෙන බව දත යුතුය. "එයින් සිත එකඟ වෙයි" යන්නෙන් එම සමාධියෙන් සිත එකඟ වන බව කියැවේ. "එහි උපන්" යන්නෙන් එම සමථයෙහි සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් උපන් නොහොත් විදර්ශනාවට අරමුණු වී උපන් ධර්මයන් අදහස් වේ. "එහි හික්මෙයි" යන්නෙන් සේඛ බලය නිසා සේඛ පුද්ගලයා හික්මෙන බැවින් එය "සේඛ බලය" නම් වේ. "එහි හික්මුණු බැවින්" යනු අසේඛ බලයෙහි අසේඛ පුද්ගලයා හික්මී අවසන් වූ බැවින් "අසේඛ බලය" නම් වේ. "එයින් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය විය" යන්නෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර ඥානයෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ බැවින් එම ඥානය "ඛීණාසව බලය" නම් වේ. මක්නිසාද යත් විදර්ශනාව නොමැති කල්හි ලෝකෝත්තර මාර්ගය පහළ නොවන බැවින් ලෞකික ඥානයෙන් ද ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූවා නම් වේ. මෙසේ රහතන් වහන්සේගේ බලය බැවින් "ඛීණාසව බලය" යි. "ඔහුට සිද්ධ වෙයි" යන අර්ථයෙන් "සෘද්ධි බලය" යනු එම සෘද්ධිමතාට එය සිද්ධ වන බැවින් සෘද්ධියම බලය වන හෙයින් "සෘද්ධි බලය" නම් වේ. "අප්‍රමෙය අර්ථයෙන්" යනු ශ්‍රාවකයන් ඨානාඨානාදිය එක් දේශයකින් (කොටසකින්) දන්නා නමුත්, සියලු ආකාරයෙන් දැනීම අරමුණු කොට "යථාභූතව දනියි" යැයි වදාරන ලදී. විද්‍යා තුනෙහි "යථාභූතව දනියි" යන්න සඳහන් නොවුණ ද, අනෙක් තැන්වල සඳහන් වන බැවින් එහි ද එය කියැවුණු බවම සැලකිය යුතුය. අනෙක් තැන් යනු ඉතිරි ඥාන බල හතෙහි සහ අභිධර්මයෙහි සඳහන් දස බලයන්හිය. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ශ්‍රාවකයන් හා අසාධාරණ (පොදු නොවන) එකකි. එබැවින් දස බලයන්ම ශ්‍රාවකයන් හා අසාධාරණ වේ. අධිමාත්‍ර (උසස්) අර්ථයෙන් හා අසදෘශ (සැසඳිය නොහැකි) අර්ථයෙන් ඒවා අප්‍රමෙය වේ. එහෙයින්ම "අප්‍රමෙය අර්ථයෙන් තථාගත බලය" යැයි කියන ලදී.

ဗလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බලකථා වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. သုညကထာ

10. ශූන්‍ය කථාව

သုညကထာဝဏ္ဏနာ

ශූන්‍ය කථා වර්ණනාව

၄၆. ဣဒါနိ လောကုတ္တရဗလပရိယောသာနာယ ဗလကထာယ အနန္တရံ ကထိတာယ လောကုတ္တရသုညတာပရိယောသာနာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ သုညတာကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. သုတ္တန္တေ တာဝ အထာတိ ဝစနောပါဒါနေ နိပါတော. ဧတေန အာယသ္မာတိအာဒိဝစနဿ ဥပါဒါနံ ကတံ ဟောတိ. ခေါတိ ပဒပူရဏတ္ထေ နိပါတော. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏဝစနံ. တသ္မာ ယတ္ထ ဘဂဝါ, တတ္ထ ဥပသင်္ကမီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေန ဝါ ကာရဏေန ဘဂဝါ ဒေဝမနုဿေဟိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော, တေနေဝ ကာရဏေန ဥပသင်္ကမီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေန စ ကာရဏေန ဘဂဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော? နာနပ္ပကာရဂုဏဝိသေသာဓိဂမာဓိပ္ပာယေန, သာဒုဖလူပဘောဂါဓိပ္ပာယေန ဒိဇဂဏေဟိ နိစ္စဖလိတမဟာရုက္ခော ဝိယ, တေန ကာရဏေန ဥပသင်္ကမီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥပသင်္ကမီတိ စ ဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပသင်္ကမိတွာတိ ဥပသင်္ကမနပရိယောသာနဒီပနံ. အထ ဝါ ဧဝဉ္စ ဂတော တတော အာသန္နတရံ ဌာနံ ဘဂဝတော သမီပသင်္ခါတံ ဂန္တွာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

46. දැන් ලෝකෝත්තර බලයන්ගෙන් නිමවන ලද බලකථා වර්ණනාවට පසුව, ලෝකෝත්තර ශූන්‍යතාවයෙන් නිමවන ලද, සූත්‍රාන්තයන් පෙරටු කොට ඇති ශූන්‍ය කථාවෙහි අභිනව අර්ථ විවරණය ආරම්භ වේ. සූත්‍රයෙහි "අථ" යන්න වෙනත් වචනයක් සම්බන්ධ කිරීමේ නිපාතයකි. මෙයින් "ආයුෂ්මත්" යනාදී වචන සම්බන්ධ කිරීම සිදු වේ. "ඛෝ" යනු පද පූරණය සඳහා වූ නිපාතයකි. "යෙන භගවා තේනුපසංකමි" යන්නෙහි කරණ විභක්තිය ආධාර අර්ථයෙහි (භුම්මත්ථ) වැටේ. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටි සේක් ද, ඒ තැනට පැමිණියේය" යන්න මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් යම් කරුණක් නිසා දෙවි මිනිසුන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුතු ද, ඒ කරුණ නිසාම පැමිණියේය යන්න මෙහි අර්ථයයි. කවර කරුණක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුතු ද? නානාවිධ ගුණ විශේෂයන් ලබා ගැනීමේ අදහසින්, පක්ෂීන් මිහිරි පල ලබා ගැනීම සඳහා නිරතුරුව ඵල දරන මහා වෘක්ෂයක් කරා යන්නාක් මෙනි. "පැමිණියේය" (උපසංකමි) යන්නෙන් ගියේය යන්න අදහස් වේ. "පැමිණ" (උපසංකමිත්වා) යන්නෙන් පැමිණීමේ අවසානය දක්වයි. නැතහොත් එසේ ගිය තැනැත්තා එතැනින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉතා සමීප ස්ථානයකට ගොස් යන්න ද මෙහි අදහස් වේ.

အဘိဝါဒေတွာတိ [Pg.238] ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ. ဣဒါနိ ယေနဋ္ဌေန လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလဿ ဥပဋ္ဌာနံ အာဂတော, တံ ပုစ္ဆိတုကာမော ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ သိရသိ ပတိဋ္ဌပေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တန္တိ စ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ. တသ္မာ ယထာ နိသိန္နော ဧကမန္တံ နိသိန္နော ဟောတိ, တထာ နိသီဒီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဧတံ ဥပယောဂဝစနံ. နိသီဒီတိ နိသဇ္ဇံ ကပ္ပေသိ. ပဏ္ဍိတာ ဟိ ဒေဝမနုဿာ ဂရုဋ္ဌာနီယံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာသနကုသလတာယ ဧကမန္တံ နိသီဒန္တိ, အယဉ္စ ထေရော တေသံ အညတရော, တသ္မာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ.

"අභිවාදෙත්වා" යනු පංචප්‍රතිෂ්ඨිතයෙන් වැඳ යන්නයි. දැන් ලොව අග්‍ර පුද්ගලයා හමුවීමට ආ අර්ථය විමසනු කැමති ආනන්ද තෙරුණුවෝ, දස නිය පෙළ එක් කොට බබළන දෝත මුදුනෙහි තබා එකත්පසක හිඳගත්හ. "එකමන්තං" යන්න භාවනපුංසක නිර්දේශයකි, එය "විසමං චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති" (සඳ හිරු අසම ලෙස හැසිරෙති) යනාදියෙහි මෙනි. එබැවින් යම් පරිද්දෙකින් හිඳගත් විට එකත්පසක හිඳගත්තා වන්නේ ද එසේ හිඳගත්හ යනු මෙහි අර්ථයයි. නැතහොත් මෙය ආධාර අර්ථයෙහි (භුම්මත්ථ) වූ උපයෝග වචනයකි (ද්විතීයා විභක්තියකි). "නිසීදි" යනු හිඳීම සිදු කළහ යන්නයි. පණ්ඩිත දෙවි මිනිස්සු ගරු කළ යුතු උතුමන් වෙත පැමිණ හිඳීමේ කුසලතාවය (දැනුම) ඇති බැවින් එකත්පසක හිඳිති. මේ ආනන්ද තෙරුණුවෝ ද ඒ පණ්ඩිතයන්ගෙන් එක් අයෙකි. එබැවින් එකත්පසක හිඳගත්හ.

ကထံ နိသိန္နော ပန ဧကမန္တံ နိသိန္နော ဟောတီတိ? ဆ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ. သေယျထိဒံ – အတိဒူရံ အစ္စာသန္နံ ဥပရိဝါတံ ဥန္နတပ္ပဒေသံ အတိသမ္မုခံ အတိပစ္ဆာတိ. အတိဒူရေ နိသိန္နော ဟိ သစေ ကထေတုကာမော ဟောတိ, ဥစ္စာသဒ္ဒေန ကထေတဗ္ဗံ ဟောတိ. အစ္စာသန္နေ နိသိန္နော သံဃဋ္ဋနံ ကရောတိ. ဥပရိဝါတေ နိသိန္နော သရီရဂန္ဓေန ဗာဓတိ. ဥန္နတပ္ပဒေသေ နိသိန္နော အဂါရဝံ ပကာသေတိ. အတိသမ္မုခါ နိသိန္နော သစေ ဒဋ္ဌုကာမော ဟောတိ, စက္ခုနာ စက္ခုံ အာဟစ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဟောတိ. အတိပစ္ဆာ နိသိန္နော သစေ ဒဋ္ဌုကာမော ဟောတိ, ဂီဝံ ပသာရေတွာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဟောတိ. တသ္မာ အယမ္ပိ ဧတေ ဆ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ နိသီဒိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိ. ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ အဝေါစ.

කෙසේ වාඩි වූ විට 'එකත්පසක හිඳීම' (එකමන්තං නිසින්නෝ) නම් වේද? හිඳීමේ දෝෂ හයක් මඟහැර හිඳීමෙනි. එනම්: පමණට වඩා ඈතින් හිඳීම, පමණට වඩා ළඟින් හිඳීම, උඩු සුළඟේ හිඳීම, උස් බිමක හිඳීම, කෙළින්ම මුහුණට මුහුණ ලා හිඳීම සහ පිටුපසින් හිඳීමයි. මන්ද, ඉතා ඈතින් හිඳගන්නා තැනැත්තාට කතා කිරීමට අවශ්‍ය වූ විට, උස් හඬින් කතා කිරීමට සිදු වේ. ඉතා ළඟින් හිඳගන්නා තැනැත්තා (ශරීරයේ) ගැටීම ඇති කරයි. උඩු සුළඟේ හිඳගන්නා තැනැත්තා තමාගේ ශරීර ගන්ධයෙන් පීඩා ඇති කරයි. උස් බිමක හිඳගන්නා තැනැත්තා අගෞරවය ප්‍රකාශ කරයි. කෙළින්ම ඉදිරියෙහි (මුහුණට මුහුණ ලා) හිඳගන්නා තැනැත්තාට බැලීමට අවශ්‍ය වූ විට, ඇසට ඇස ගැටෙමින් බැලීමට සිදු වේ. පිටුපසින් හිඳගන්නා තැනැත්තාට බැලීමට අවශ්‍ය වූ විට, බෙල්ල හරවා බැලීමට සිදු වේ. එම නිසා, මෙම (ආනන්ද) ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද මෙම හිඳීමේ දෝෂ හය මඟහැර වැඩහුන් සේක. ඒ නිසා 'එකත්පසක හිඳ' යැයි කියන ලදී. 'එතදවෝචා' යනු එය (මේ වචන) පැවසූ බවයි.

သုညော လောကော သုညော လောကောတိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတီတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဋိပန္နေဟိ တေဟိ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ‘‘သုညော လောကော သုညော လောကော’’တိ ကထီယတီတိ အတ္ထော. တဟိံ တဟိံ တာဒိသာနံ ဝစနာနံ ဗဟုကတ္တာ တေသံ သဗ္ဗေသံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ အာမေဍိတဝစနံ ကတံ. ဧဝဉှိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗာနိ တာနိ ဝစနာနိ သင်္ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ. ကိတ္တာဝတာတိ ကိတ္တကေန ပရိမာဏေန. နု-ဣတိ သံသယတ္ထေ နိပါတော. သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါတိ ‘‘ကာရကော ဝေဒကော သယံဝသီ’’တိ ဧဝံ လောကပရိကပ္ပိတေန အတ္တနာ စ အတ္တာဘာဝတောယေဝ အတ္တနော သန္တကေန ပရိက္ခာရေန စ သုညံ. သဗ္ဗံ စက္ခာဒိ လောကိယံ ဓမ္မဇာတံ, တံယေဝ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော နာမ. ယသ္မာ စ အတ္တာ စ ဧတ္ထ နတ္ထိ, အတ္တနိယဉ္စ ဧတ္ထ နတ္ထိ, တသ္မာ သုညော လောကောတိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. လောကုတ္တရောပိ စ [Pg.239] ဓမ္မော အတ္တတ္တနိယေဟိ သုညော ဧဝ, ပုစ္ဆာနုရူပေန ပန လောကိယောဝ ဓမ္မော ဝုတ္တော. သုညောတိ စ ဓမ္မော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ န ဟောတိ, တသ္မိံ ဓမ္မေ အတ္တတ္တနိယသာရဿ နတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. လောကေ စ ‘‘သုညံ ဃရံ, သုညော ဃဋော’’တိ ဝုတ္တေ ဃရဿ ဃဋဿ စ နတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော န ဟောတိ, တသ္မိံ ဃရေ ဃဋေ စ အညဿ နတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဘဂဝတာ စ ‘‘ဣတိ ယဉှိ ခေါ တတ္ထ န ဟောတိ, တေန တံ သုညံ သမနုပဿတိ. ယံ ပန တတ္ထ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, တံ သန္တံ ဣဒမတ္ထီတိ ပဇာနာတီ’’တိ အယမေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. တထာ ဉာယဂန္ထေ စ သဒ္ဒဂန္ထေ စ အယမေဝ အတ္ထော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တန္တေ အနတ္တလက္ခဏမေဝ ကထိတံ.

ස්වාමීනි, 'හිස් වූ ලෝකය, හිස් වූ ලෝකය' යැයි පවසනු ලැබේ. මෙහි අර්ථය නම්, මෙම ශාසනයෙහි පිළිපන් ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් 'ලෝකය හිස් ය, ලෝකය හිස් ය' යැයි පවසන බවයි. විවිධ සූත්‍රයන්හි මෙබඳු වචන බහුල බැවින්, ඒ සියල්ල සංග්‍රහ කර ගැනීම පිණිස 'ලෝකෝ ලෝකෝ' යනුවෙන් (ආමේඩිත වශයෙන්) දෙවරක් වදාරන ලදී. මෙසේ වදාළ විට ඒ සියලු වචන සංග්‍රහ වේ. 'කිත්තාවතා' යනු කෙතරම් ප්‍රමාණයකින්ද යන්නයි. 'නු' යනු සැකය අර්ථවත් කරන නිපාතයකි. 'ආත්මයකින් හෝ ආත්මයට අයත් දෙයකින් හිස් ය' යනු, 'කරන්නෙක්, විඳින්නෙක්, තම කැමැත්ත පරිදි පවත්වන්නෙක්' යනුවෙන් ලෝකයා විසින් මවාගන්නා ලද ආත්මයෙන් සහ ආත්මයක් නොමැති බැවින් ආත්මයට අයත් පරිෂ්කාර ආදියෙන් ද හිස් බවයි. ඇස ආදී සියලු ලෞකික ධර්ම සමූහය බිඳී යන ස්වභාවය නිසා ම 'ලෝකය' නම් වේ. මෙහි ආත්මයක් නැති බැවින් ද, ආත්මයට අයත් දෙයක් නැති බැවින් ද 'ලෝකය හිස් ය' යැයි පවසනු ලැබේ. ලෝකෝත්තර ධර්මය ද ආත්ම-ආත්මනිය වශයෙන් හිස් වුවත්, ප්‍රශ්නයට අනුකූලව මෙහිදී ලෞකික ධර්මය ම වදාරන ලදී. 'හිස් ය' යන්නෙන් ධර්මයන් නොමැති බවක් අදහස් නොවේ, එම ධර්මයන් තුළ ආත්ම හෝ ආත්මනිය සාරයක් නොමැති බව අදහස් වේ. ලෝකයෙහි 'හිස් ගෙයක්' හෝ 'හිස් කළයක්' යැයි කී විට ගෙය හෝ කළය නොමැති බවක් අදහස් නොවේ, එම ගෙය හෝ කළය තුළ මිනිසුන් හෝ ජලය වැනි වෙනත් දෙයක් නොමැති බව අදහස් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද 'යමක් එහි නැති ද, එයින් එය හිස් යැයි දකියි. එහි යමක් ඉතිරි වී ඇත්ද, එය ඇති බව දැනගනියි' යනුවෙන් මෙම අර්ථය ම වදාළ සේක. න්‍යාය ග්‍රන්ථවල සහ ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථවල ද දැක්වෙන්නේ මෙම අර්ථය ම ය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි අනාත්ම ලක්ෂණය ම දේශනා කරන ලදී.

၄၇. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသေ သုညသုညန္တိအာဒီနိ ပဉ္စဝီသတိ မာတိကာပဒါနိ သုညသမ္ဗန္ဓေန ဥဒ္ဒိသိတွာ တေသံ နိဒ္ဒေသော ကတော. တတ္ထ မာတိကာယ တာဝ သုညသင်္ခါတံ သုညံ, န အညေန ဥပပဒေန ဝိသေသိတန္တိ သုညသုညံ. အသုကန္တိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ စေတ္ထ သုညတ္တမေဝ ဝါ အပေက္ခိတွာ နပုံသကဝစနံ ကတံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. သင်္ခါရောယေဝ သေသသင်္ခါရေဟိ သုညောတိ သင်္ခါရသုညံ. ဇရာဘင်္ဂဝသေန ဝိရူပေါ ပရိဏာမော ဝိပရိဏာမော, တေန ဝိပရိဏာမေန သုညံ ဝိပရိဏာမသုညံ. အဂ္ဂဉ္စ တံ အတ္တတ္တနိယေဟိ, သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ ဝါ သုညဉ္စာတိ အဂ္ဂသုညံ. လက္ခဏမေဝ သေသလက္ခဏေဟိ သုညန္တိ လက္ခဏသုညံ. နေက္ခမ္မာဒိနာ ဝိက္ခမ္ဘနေန သုညံ. ဝိက္ခမ္ဘနသုညံ. တဒင်္ဂသုညာဒီသုပိ စတူသု ဧသေဝ နယော. အဇ္ဈတ္တဉ္စ တံ အတ္တတ္တနိယာဒီဟိ သုညဉ္စာတိ အဇ္ဈတ္တသုညံ. ဗဟိဒ္ဓါ စ တံ အတ္တတ္တနိယာဒီဟိ သုညဉ္စာတိ ဗဟိဒ္ဓါသုညံ. တဒုဘယံ အတ္တတ္တနိယာဒီဟိ သုညန္တိ ဒုဘတောသုညံ. သမာနော ဘာဂေါ ဧတဿာတိ သဘာဂံ, သဘာဂဉ္စ တံ အတ္တတ္တနိယာဒီဟိ သုညဉ္စာတိ သဘာဂသုညံ, သဒိသသုညန္တိ အတ္ထော. ဝိဂတံ သဘာဂံ ဝိသဘာဂံ, ဝိသဘာဂဉ္စ တံ အတ္တတ္တနိယာဒီဟိ သုညဉ္စာတိ ဝိသဘာဂသုညံ, ဝိသဒိသသုညန္တိ အတ္ထော. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု သဘာဂသုညံ ဝိသဘာဂသုညံ နိဿရဏသုညာနန္တရံ လိခိတံ. နေက္ခမ္မာဒိဧသနာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာ သုညာတိ ဧသနာသုညံ. ပရိဂ္ဂဟသုညာဒီသု တီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧကာရမ္မဏေ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ နာနာရမ္မဏဝိက္ခေပါဘာဝတော ဧကတ္တဉ္စ တံ နာနတ္တေန သုညဉ္စာတိ ဧကတ္တသုညံ. တဗ္ဗိပရီတေန နာနတ္တဉ္စ [Pg.240] တံ ဧကတ္တေန သုညဉ္စာတိ နာနတ္တသုညံ. နေက္ခမ္မာဒိခန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာ သုညာတိ ခန္တိသုညံ. အဓိဋ္ဌာနသုညေ ပရိယောဂါဟနသုညေ စ ဧသေဝ နယော. ပရိယောဂဟနသုညန္တိပိ ပါဌော. သမ္ပဇာနဿာတိ သမ္ပဇညေန သမန္နာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ အရဟတော. ပဝတ္တပရိယာဒါနန္တိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ. သဗ္ဗသုညတာနန္တိ သဗ္ဗသုညာနံ. ပရမတ္ထသုညန္တိ သဗ္ဗသင်္ခါရာဘာဝတော ဥတ္တမတ္ထဘူတံ သုညံ.

47. සූත්‍රාන්ත නිද්දේසයෙහි 'ශූන්‍ය ශූන්‍ය' යනාදී වශයෙන් මාතිකා පද විසිපහක් ශූන්‍යත්වයේ සබඳතාව මත උදේස කොට දක්වා ඒවා විස්තර කර ඇත. එහි මාතිකාවෙහි මුලින් ම ශූන්‍ය යැයි සම්මත දෙය 'ශූන්‍ය' වේ. වෙනත් උපපදයකින් විශේෂ කොට නොදැක්වූ බැවින් එය 'ශූන්‍ය ශූන්‍ය' නම් වේ. කිසියම් ධර්මයක් නිශ්චිතව දක්වා නැති බැවින් හෝ ශූන්‍ය බව ම අපේක්ෂා කළ බැවින් මෙහි නපුංසක ලිංගය යොදා ඇත. ඉතිරි පදයන්හි ද එසේම ය. සංස්කාරයන් ඉතිරි සංස්කාරයන්ගෙන් හිස් බැවින් 'සංස්කාර ශූන්‍ය' නම් වේ. ජරා-බිඳීම් වශයෙන් සිදුවන විපරීත වෙනස්වීම 'විපරිණාම' නම් වේ, එම විපරිණාමයෙන් තොර වූ (උප්පාද ක්ෂණය) 'විපරිණාම ශූන්‍ය' නම් වේ. අග්‍ර වූ (නිවන) ආත්ම-ආත්මනිය වශයෙන් හෝ සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් හිස් බැවින් 'අග්‍ර ශූන්‍ය' නම් වේ. එක් එක් ලක්ෂණයක් ඉතිරි ලක්ෂණවලින් හිස් බැවින් 'ලක්ෂණ ශූන්‍ය' නම් වේ. නෙක්ඛම්ම ආදී විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් (නීවරණවලින්) හිස් වීම 'විෂ්කම්භන ශූන්‍ය' නම් වේ. තදංග ශූන්‍ය ආදී ඉතිරි හතරෙහි ද ක්‍රමය මෙයම ය. ආධ්‍යාත්මික ධර්මය ආත්ම-ආත්මනිය ආදියෙන් හිස් බැවින් 'ආධ්‍යාත්ම ශූන්‍ය' නම් වේ. බාහිර ධර්මය ආත්ම-ආත්මනිය ආදියෙන් හිස් බැවින් 'බාහිර ශූන්‍ය' නම් වේ. ඒ දෙවර්ගය ම ආත්ම-ආත්මනිය ආදියෙන් හිස් බැවින් 'උභය ශූන්‍ය' නම් වේ. යම් ධර්මයකට සමාන කොටසක් ඇත්නම් එය 'සභාග' නම් වේ, එම සභාග ධර්මය ද ආත්ම-ආත්මනිය ආදියෙන් හිස් බැවින් 'සභාග ශූන්‍ය' නම් වේ, එහි අර්ථය සදෘශ ශූන්‍ය යන්නයි. සමාන බවින් තොර වූයේ 'විසභාග' නම් වේ, එම විසභාග ධර්මය ද ආත්ම-ආත්මනිය ආදියෙන් හිස් බැවින් 'විසභාග ශූන්‍ය' නම් වේ, එහි අර්ථය විසදෘශ ශූන්‍ය යන්නයි. ඇතැම් පොත්වල 'නිස්සරණ ශූන්‍ය' පදයට පසුව 'සභාග ශූන්‍ය' සහ 'විසභාග ශූන්‍ය' යන පද ලියා ඇත. නෙක්ඛම්ම ආදී සෙවීම් (ඒසනා) කාමච්ඡන්ද ආදියෙන් හිස් බැවින් 'ඒසනා ශූන්‍ය' නම් වේ. පරිග්ගහ ශූන්‍ය ආදී තීර්ථකයන් සම්බන්ධ පද තුනෙහි ද ක්‍රමය මෙයම ය. එක් අරමුණක පිහිටි බැවින් ද නානාවිධ අරමුණුවල විසිරී නොයන බැවින් ද 'ඒකත්ත' (ඒකීභාවය) නම් වේ, එය නානත්ත ධර්මවලින් හිස් බැවින් 'ඒකත්ත ශූන්‍ය' නම් වේ. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ 'නානත්ත' ධර්මය ඒකත්ත ධර්මයෙන් හිස් බැවින් 'නානත්ත ශූන්‍ය' නම් වේ. නෙක්ඛම්ම ආදී ක්ෂාන්තිය කාමච්ඡන්ද ආදියෙන් හිස් බැවින් 'ක්ෂාන්ති ශූන්‍ය' නම් වේ. අධිෂ්ඨාන ශූන්‍ය සහ පරියෝගාහන ශූන්‍ය යන පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම ය. 'පරියෝගහන ශූන්‍ය' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'සම්පජානස්ස' යනු ප්‍රඥාවෙන් යුතුව පිරිනිවන් පාන්නා වූ රහතන් වහන්සේගේ ය. 'පවත්තපරියාදානං' යනු අනුපාදා පිරිනිවන් පෑමයි. 'සබ්බ ශූන්‍යතානං' යනු සියලු සංස්කාරයන්ගේ ශූන්‍යත්වයයි. 'පරමත්ථ ශූන්‍ය' යනු සියලු සංස්කාරයන් නොමැති බැවින් උතුම් වූ අර්ථයක් වූ ශූන්‍යත්වයයි.

၄၈. မာတိကာနိဒ္ဒေသေ နိစ္စေန ဝါတိ ဘင်္ဂံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တမာနဿ ကဿစိ နိစ္စဿ အဘာဝတော နိစ္စေန စ သုညံ. ဓုဝေန ဝါတိ ဝိဇ္ဇမာနကာလေပိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ ထိရဿ ကဿစိ အဘာဝတော ဓုဝေန စ သုညံ. သဿတေန ဝါတိ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နဿ သဗ္ဗကာလေ ဝိဇ္ဇမာနဿ ကဿစိ အဘာဝတော သဿတေန စ သုညံ. အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါတိ ဇရာဘင်္ဂဝသေန အဝိပရိဏာမပကတိကဿ ကဿစိ အဘာဝတော အဝိပရိဏာမဓမ္မေန စ သုညံ. သုတ္တန္တေ အတ္တသုညတာယ ဧဝ ဝုတ္တာယပိ နိစ္စသုညတဉ္စ သုခသုညတဉ္စ ဒဿေတုံ ဣဓ နိစ္စေန ဝါတိအာဒီနိပိ ဝုတ္တာနိ. အနိစ္စဿေဝ ဟိ ပီဠာယောဂေန ဒုက္ခတ္တာ နိစ္စသုညတာယ ဝုတ္တာယ သုခသုညတာပိ ဝုတ္တာဝ ဟောတိ. ရူပါဒယော ပနေတ္ထ ဆ ဝိသယာ, စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဆ ဝိညာဏာနိ, စက္ခုသမ္ဖဿာဒယော ဆ ဖဿာ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာဒယော ဆ ဝေဒနာ ဆ သင်္ခိတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

48. මාතිකා නිද්දේසයෙහි 'නිත්‍ය වශයෙන් හෝ' යනු, බිඳී යාම ඉක්මවා පවත්නා කිසිදු නිත්‍ය දෙයක් නොමැති බැවින් නිත්‍ය ස්වභාවයෙන් හිස් බවයි. 'ස්ථිර වශයෙන් හෝ' යනු, පවතින කාලයෙහි පවා ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින බැවින් ස්ථිර වූ කිසිවක් නොමැති නිසා ස්ථිර ස්වභාවයෙන් හිස් බවයි. 'ශාශ්වත වශයෙන් හෝ' යනු, අඛණ්ඩව සෑම කල්හි ම පවත්නා කිසිවක් නොමැති බැවින් ශාශ්වත ස්වභාවයෙන් හිස් බවයි. 'අවිපරිණාම ධර්ම වශයෙන් හෝ' යනු, ජරා-බිඳීම් වශයෙන් වෙනස් නොවන ස්වභාවයක් ඇති කිසිවක් නොමැති බැවින් අවිපරිණාම ධර්මයෙන් හිස් බවයි. සූත්‍රයන්හි ආත්මයෙන් හිස් බව ම වදාළත්, නිත්‍ය වශයෙන් හිස් බව සහ සැප වශයෙන් හිස් බව පෙන්වීම පිණිස මෙහි 'නිත්‍ය වශයෙන් හෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. මන්ද යත්, අනිත්‍ය වූ ධර්මයන් ම පෙළීම නිසා දුක් සහිත වන බැවින්, නිත්‍යත්වයෙන් හිස් බව කී කල්හි සැපයෙන් හිස් බව ද කියවුණා ම වේ. මෙහිදී රූප ආදී අරමුණු හය ද, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී විඤ්ඤාණ හය ද, චක්ඛු සම්ඵස්ස ආදී ස්පර්ශ හය ද, චක්ඛු සම්ඵස්සජ වේදනා ආදී වේදනා හය ද මෙසේ සියල්ල සංක්ෂේප කොට දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

ပုညာဘိသင်္ခါရောတိအာဒီသု ပုနာတိ အတ္တနော ကာရကံ, ပူရေတိ စဿ အဇ္ဈာသယံ, ပုဇ္ဇဉ္စ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ပုညံ, အဘိသင်္ခရောတိ ဝိပါကံ ကဋတ္တာရူပဉ္စာတိ အဘိသင်္ခါရော, ပုညံ အဘိသင်္ခါရော ပုညာဘိသင်္ခါရော. ပုညပဋိပက္ခတော အပုညံ အဘိသင်္ခါရော အပုညာဘိသင်္ခါရော. န ဣဉ္ဇံ အနေဉ္ဇံ, အနေဉ္ဇံ ဘဝံ အဘိသင်္ခရောတီတိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော. ပုညာဘိသင်္ခါရော ဒါနသီလဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ, ဘာဝနာဝသေနေဝ ပဝတ္တာ ပဉ္စ ရူပါဝစရကုသလစေတနာတိ တေရသ စေတနာ ဟောန္တိ, အပုညာဘိသင်္ခါရော ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဒွါဒသ အကုသလစေတနာ, အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော ဘာဝနာဝသေနေဝ ပဝတ္တာ စတဿော အရူပါဝစရစေတနာတိ တယောပိ သင်္ခါရာ ဧကူနတိံသ စေတနာ ဟောန္တိ. ကာယသင်္ခါရောတိအာဒီသု ကာယတော ဝါ ပဝတ္တော, ကာယဿ ဝါ သင်္ခါရောတိ ကာယသင်္ခါရော. ဝစီသင်္ခါရစိတ္တသင်္ခါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ တိကော [Pg.241] ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ ဒွါရတော ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တော. ကာယဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ဟိ ကာယဒွါရတော ပဝတ္တာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ, ဒွါဒသ အကုသလစေတနာ, အဘိညာစေတနာ စာတိ ဧကဝီသတိ စေတနာ ကာယသင်္ခါရော နာမ, တာ ဧဝ စ ဝစီဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ဝစီဒွါရတော ပဝတ္တာ ဝစီသင်္ခါရော နာမ, မနောဒွါရေ ပဝတ္တာ ပန သဗ္ဗာပိ ဧကူနတိံသ စေတနာ စိတ္တသင်္ခါရော နာမ. အတီတာ သင်္ခါရာတိအာဒီသု သဗ္ဗေပိ သင်္ခတဓမ္မာ သကက္ခဏံ ပတွာ နိရုဒ္ဓါ အတီတာ သင်္ခါရာ, သကက္ခဏံ အပ္ပတ္တာ အနာဂတာ သင်္ခါရာ, သကက္ခဏံ ပတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နာ သင်္ခါရာတိ.

පුණ්‍යාභිසංඛාරෝ යනාදී තැන්හි, තමාගේ කුසල කර්මයට හේතුවන තමාගේ ස්වභාවය පවිත්‍ර කරන (පිරිසිදු කරන) බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. තවද එම පුද්ගලයාගේ අභිප්‍රායයන් සම්පූර්ණ කරන බැවින් ද, පූජනීය වූ භවයක් උපදවන බැවින් ද 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. විපාක සිත් සහ කටත්තා රූපයන් සකස් කරන බැවින් 'අභිසංඛාර' නම් වේ. පින් ම අභිසංඛාරය වන බැවින් 'පුණ්‍යාභිසංඛාර' නම් වේ. පිනට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් 'අපුඤ්ඤ' නම් වූ ධර්මය ම අභිසංඛාරය වන බැවින් 'අපුඤ්ඤාභිසංඛාර' නම් වේ. කම්පනය නොවන හෙයින් 'ආනෙඤ්ජ' නම් වේ. එවැනි ආනෙඤ්ජ (අකම්පිත) භවයක් සකස් කරන බැවින් 'ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර' නම් වේ. දාන, සීල, භාවනා වශයෙන් පවතින කාමාවචර කුසල චේතනා අට සහ භාවනා වශයෙන් ම පවතින රූපාවචර කුසල චේතනා පහ යන චේතනා දහතුන 'පුණ්‍යාභිසංඛාර' නම් වේ. ප්‍රාණාතිපාතාදිය වශයෙන් පවතින අකුසල චේතනා දොළහ 'අපුඤ්ඤාභිසංඛාර' නම් වේ. භාවනා වශයෙන් ම පවතින අරූපාවචර චේතනා සතර 'ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර' නම් වේ. මෙසේ මෙම සංඛාර තුනට චේතනා විසිනවයක් ඇතුළත් වේ. 'කායසංඛාරෝ' යනාදී පාඨයන්හි, කායද්වාරයෙන් පවතින බැවින් හෝ ශරීරයට උපකාරක සංඛාරයක් වන බැවින් හෝ 'කායසංඛාර' නම් වේ. වචීසංඛාර සහ චිත්තසංඛාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. මෙම තිකය (කාය-වචී-චිත්ත සංඛාර) කර්ම රැස්කරන අවස්ථාවේ දී පුණ්‍යාභිසංඛාරාදීන්ගේ ද්වාර වශයෙන් පැවැත්ම පෙන්වීම පිණිස වදාරන ලදී. කාය විඥප්තිය උපදවා කායද්වාරයෙන් පවතින කාමාවචර කුසල චේතනා අට, අකුසල චේතනා දොළහ සහ අභිඥා චේතනාව යන චේතනා විසිඑක 'කායසංඛාර' නම් වේ. ඒවා ම වචී විඥප්තිය උපදවා වචීද්වාරයෙන් පවතින විට 'වචීසංඛාර' නම් වන අතර, මනෝද්වාරයෙහි පවතින සියලු ම චේතනා විසිනවය 'චිත්තසංඛාර' නම් වේ. 'අතීතා සංඛාරා' යනාදී තැන්හි, සියලු ම සංඛත ධර්මයන් තමාගේ ක්ෂණයට පැමිණ නිරුද්ධ වූයේ නම් ඒවා 'අතීත සංඛාර' නම් වේ. තවමත් එම ක්ෂණයට පැමිණ නැති ධර්ම 'අනාගත සංඛාර' නම් වන අතර, ක්ෂණයට පැමිණ පවතින ධර්ම 'පච්චුප්පන්න සංඛාර' ලෙස දත යුතුය.

ဝိပရိဏာမသုညေ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဒဿေတွာ တဿ တဿ ဝိပရိဏာမော သုခေန ဝတ္တုံ သက္ကာတိ ပဌမံ ပစ္စုပ္ပန္နဓမ္မာ ဒဿိတာ. တတ္ထ ဇာတံ ရူပန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နံ ရူပံ. သဘာဝေန သုညန္တိ ဧတ္ထ သယံ ဘာဝေါ သဘာဝေါ, သယမေဝ ဥပ္ပာဒေါတိ အတ္ထော. သတော ဝါ ဘာဝေါ သဘာဝေါ, အတ္တတောယေဝ ဥပ္ပာဒေါတိ အတ္ထော. ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတ္တာ ပစ္စယံ ဝိနာ သယမေဝ ဘာဝေါ, အတ္တတော ဧဝ ဝါ ဘာဝေါ ဧတသ္မိံ နတ္ထီတိ သဘာဝေန သုညံ, သယမေဝ ဘာဝေန, အတ္တတော ဧဝ ဝါ ဘာဝေန သုညန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ သကဿ ဘာဝေါ သဘာဝေါ. ပထဝီဓာတုအာဒီသု ဟိ အနေကေသု ရူပါရူပဓမ္မေသု ဧကေကော ဓမ္မော ပရံ ဥပါဒါယ သကော နာမ. ဘာဝေါတိ စ ဓမ္မပရိယာယဝစနမေတံ. ဧကဿ စ ဓမ္မဿ အညော ဘာဝသင်္ခါတော ဓမ္မော နတ္ထိ, တသ္မာ သကဿ အညေန ဘာဝေန သုညံ, သကော အညေန ဘာဝေန သုညောတိ အတ္ထော. တေန ဧကဿ ဓမ္မဿ ဧကသဘာဝတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. အထ ဝါ သဘာဝေန သုညန္တိ သုညသဘာဝေနေဝ သုညံ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? သုညသုညတာယ ဧဝ သုညံ, န အညာဟိ ပရိယာယသုညတာဟိ သုညန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

විපරිණාම ශුන්‍යයෙහි වර්තමාන ධර්මයන් පෙන්වා, ඒ ඒ වර්තමාන ධර්මයන්ගේ වෙනස් වීම (විපරිණාමය) පහසුවෙන් දැක්විය හැකි බැවින් ප්‍රථමයෙන් වර්තමාන ධර්මයන් දක්වන ලදී. එහි 'ජාතං රූපං' යනු වර්තමාන රූපයයි. 'සභාවේන සුඤ්ඤං' යන්නෙහි, තමාගේ ම වීම 'සභාව' යි, එනම් ස්වභාවයෙන් ම උපත ලැබීමයි. එසේත් නැතිනම් පවතින ස්වභාවය 'සභාව' යි, එනම් ආත්මීය වශයෙන් උපත ලැබීමයි. කර්මාදී හේතූන්ට යටත්ව පවතින බැවින්, හේතූන්ගෙන් තොරව තමා විසින් ම ඉබේ ඇතිවීමක් හෝ ආත්මීය වශයෙන් ඇතිවීමක් මෙහි නැති බැවින් 'සභාවෙන් ශුන්‍ය' වේ. එනම් ඉබේ ඇතිවන ස්වභාවයෙන් හෝ ආත්මීය ස්වභාවයෙන් ශුන්‍ය බව වදාරන ලදී. එසේත් නැතිනම් තමාගේ ස්වභාවය 'සභාව' යි. පඨවි ධාතු ආදී වූ සහේතුක රූප-අරූප ධර්මයන් අතර එක එක ධර්මය අනෙක් ධර්මයන්ට සාපේක්ෂව 'සක' (තමාගේ) නම් වේ. 'භව' යනු ධර්මයට ම පර්යාය වචනයකි. එක් ධර්මයකට ඒ ධර්මයට වඩා වෙනස් වූ තවත් 'භාව' නම් වූ ධර්මයක් නැත. එබැවින් තමාගේ ධර්මය අනෙක් භාවයකින් (ස්වභාවයකින්) ශුන්‍ය වේ. තමා අනෙක් ස්වභාවයකින් ශුන්‍ය වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. එයින් එක් එක් ධර්මයකට ඇත්තේ එක් ලක්ෂණ ස්වභාවයක් (ඒකසභාවතාව) පමණක් බව වදාරන ලදී. එසේත් නැතිනම් 'සභාවෙන් ශුන්‍ය' යනු ශුන්‍ය ස්වභාවයෙන් ම ශුන්‍ය වීමයි. එනම් ශුන්‍ය-ශුන්‍යතාවයෙන් ම ශුන්‍ය වන අතර, වෙනත් පර්යාය ශුන්‍යතාවන්ගෙන් ශුන්‍ය නොවන බව මෙහි අදහසයි.

သစေ ပန ကေစိ ဝဒေယျုံ ‘‘သကော ဘာဝေါ သဘာဝေါ, တေန သဘာဝေန သုည’’န္တိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဘာဝေါတိ ဓမ္မော, သော ပရံ ဥပါဒါယ သပဒေန ဝိသေသိတော သဘာဝေါ နာမ ဟောတိ. ဓမ္မဿ ကဿစိ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ‘‘ဇာတံ ရူပံ သဘာဝေန သုည’’န္တိ ရူပဿ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. ဧဝံ သတိ ‘‘ဇာတံ ရူပ’’န္တိဝစနေန ဝိရုဇ္ဈတိ. န ဟိ ဥပ္ပာဒရဟိတံ ဇာတံ နာမ ဟောတိ. နိဗ္ဗာနဉှိ ဥပ္ပာဒရဟိတံ, တံ ဇာတံ နာမ န [Pg.242] ဟောတိ, ဇာတိဇရာမရဏာနိ စ ဥပ္ပာဒရဟိတာနိ ဇာတာနိ နာမ န ဟောန္တိ. တေနေဝေတ္ထ ‘‘ဇာတာ ဇာတိ သဘာဝေန သုညာ, ဇာတံ ဇရာမရဏံ သဘာဝေန သုည’’န္တိ ဧဝံ အနုဒ္ဓရိတွာ ဘဝမေဝ အဝသာနံ ကတွာ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ယဒိ ဥပ္ပာဒရဟိတဿာပိ ‘‘ဇာတ’’န္တိဝစနံ ယုဇ္ဇေယျ, ‘‘ဇာတာ ဇာတိ, ဇာတံ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ. ယသ္မာ ဥပ္ပာဒရဟိတေသု ဇာတိဇရာမရဏေသု ‘‘ဇာတ’’န္တိဝစနံ န ဝုတ္တံ, တသ္မာ ‘‘သဘာဝေန သုညံ အဝိဇ္ဇမာန’’န္တိ ဝစနံ အဝိဇ္ဇမာနဿ ဥပ္ပာဒရဟိတတ္တာ ‘‘ဇာတ’’န္တိဝစနေန ဝိရုဇ္ဈတိ. အဝိဇ္ဇမာနဿ စ ‘‘သုည’’န္တိဝစနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေန လောကဝစနေန စ ဘဂဝတော ဝစနေန စ ဉာယသဒ္ဒဂန္ထဝစနေန စ ဝိရုဇ္ဈတိ, အနေကာဟိ စ ယုတ္တီဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ တံ ဝစနံ ကစဝရမိဝ ဆဍ္ဍိတဗ္ဗံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, အဟမ္ပိ တံ အတ္ထီတိ ဝဒါမိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, အဟမ္ပိ တံ နတ္ထီတိ ဝဒါမိ. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, ယမဟံ အတ္ထီတိ ဝဒါမိ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, အဟမ္ပိ တံ အတ္ထီတိ ဝဒါမီ’’တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၃.၉၄) အနေကေဟိ ဗုဒ္ဓဝစနပ္ပမာဏေဟိ အနေကာဟိ စ ယုတ္တီဟိ ဓမ္မာ သကက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာ ဧဝါတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ.

ඉදින් යම් කෙනෙක් 'තමාගේ භාවය සභාව නම් වේ, ඒ සභාවෙන් (එම ධර්මය) ශුන්‍ය වේ' යයි පවසන්නේ නම්, එහි අර්ථය කුමක්ද? 'භාව' යනු ධර්මයයි. එය අනෙකක් ඇසුරු කොට 'ස' යන පදයෙන් විශේෂ කළ විට 'සභාව' නම් වේ. කිසියම් ධර්මයක් පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන බැවින් 'උපන් රූපය සභාවෙන් ශුන්‍යය' යන වචනයෙන් රූපයේ අවිද්‍යමාන බව (නැති බව) කියන ලද්දේ වෙයි. එසේ වුවහොත්, 'ජාතං රූපං' (උපන් රූපය) යන වචනය සමඟ එය පරස්පර වේ. මන්දයත්, හටගැනීමක් (උත්පාදයක්) රහිත වූවක් 'උපන්' (ජාත) ලෙස හැඳින්විය නොහැකි බැවිනි. නිවන උත්පාද රහිත බැවින් එය 'ජාත' නම් නොවේ. ජාති, ජරා, මරණ ද උත්පාද රහිත බැවින් ඒවා 'ජාත' නම් නොවේ. එබැවිනුයි මෙහි විපරිණාම ශුන්‍ය නිර්දේශයේ දී ජාති, ජරා, මරණ යන්න උපන් දේවල් ලෙස වෙන් කොට නොදක්වා, භවය ම අවසාන කොට දක්වන ලදී. ඉදින් උත්පාද රහිත ධර්මයන්ට ද 'ජාත' යන වචනය ගැලපෙන්නේ නම්, 'ජාත ජාති, ජාත ජරාමරණ' යනුවෙන් දේශනා කළ යුතුව තිබුණි. උත්පාද රහිත වූ ජාති-ජරා-මරණ සම්බන්ධයෙන් 'ජාත' යන වචනය වදාරා නැති බැවින්, 'සභාවෙන් ශුන්‍ය වූයේ අවිද්‍යමාන දෙයකි' යන ප්‍රකාශය, අවිද්‍යමාන දෙය උත්පාද රහිත වන බැවින් 'ජාත' යන වචනය සමඟ පරස්පර වේ. තවද අවිද්‍යමාන දෙය 'ශුන්‍ය' යයි පැවසීම කලින් සඳහන් කළ ලෝක සම්මුති වචන සමඟ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සමඟ ද, න්‍යාය හා ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථ සමඟ ද පරස්පර වේ. එබැවින් එම ප්‍රකාශය කුණු කසළ මෙන් බැහැර කළ යුතුය. 'මහණෙනි, ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන් විසින් යමක් ඇතැයි සම්මත කරන ලද්දේ ද, මම ද එය ඇතැයි පවසමි. මහණෙනි, ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන් විසින් යමක් නැතැයි සම්මත කරන ලද්දේ ද, මම ද එය නැතැයි පවසමි. මහණෙනි, ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන් විසින් ඇතැයි සම්මත කරන ලද, මම ද ඇතැයි පවසන ඒ ධර්මය කුමක්ද? මහණෙනි, අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, පෙරළෙන ස්වභාවය ඇති රූපය ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන් විසින් ඇතැයි සම්මත කරන ලද්දේය, මම ද එය ඇතැයි පවසමි' යනාදී වූ බොහෝ බුද්ධ වචන ප්‍රමාණයන්ගෙන් සහ බොහෝ යුක්තීන්ගෙන් පරමාර්ථ ධර්මයන් තමන්ගේ ක්ෂණයෙහි විද්‍යමාන වන බව ම මෙහි නිශ්චය වශයෙන් දත යුතුය.

ဝိဂတံ ရူပန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘင်္ဂံ ပတွာ နိရုဒ္ဓံ အတီတံ ရူပံ. ဝိပရိဏတဉ္စေဝ သုညဉ္စာတိ ဇရာဘင်္ဂဝသေန ဝိရူပံ ပရိဏာမံ ပတ္တဉ္စ ဝတ္တမာနဿေဝ ဝိပရိဏာမသဗ္ဘာဝတော အတီတဿ ဝိပရိဏာမာဘာဝတော တေန ဝိပရိဏာမေန သုညဉ္စာတိ အတ္ထော. ဇာတာ ဝေဒနာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဇာတိဇရာမရဏံ ပန အနိပ္ဖန္နတ္တာ သကဘာဝေန အနုပလဗ္ဘနီယတော ဣဓ န ယုဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ဇာတာ ဇာတိ, ဇာတံ ဇရာမရဏ’’န္တိအာဒိကေ ဒွေ နယေ ပဟာယ ဘဝါဒိကမေဝ နယံ ပရိယောသာနံ ကတွာ ဌပိတံ.

'විගතං රූපං' යනු උපත ලබා භංග ක්ෂණයට පැමිණ නිරුද්ධ වූ අතීත රූපයයි. 'විපරිණතඤ්චේව සුඤ්ඤඤ්චාති' යනු ජරාව සහ භංගය හේතුවෙන් වෙනස් වීමට හෝ විනාශයට පැමිණි බවයි. විපරිණාමය (වෙනස් වීම) පවතින්නේ වර්තමාන රූපයට පමණක් වන අතර, අතීත රූපයට එලෙස දැන් සිදුවන විපරිණාමයක් නැති බැවින්, එම විපරිණාමයෙන් ශුන්‍ය බව මෙහි අර්ථයයි. 'ජාතා වේදනා' යනාදී තැන්හි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. ජාති-ජරා-මරණ යන ධර්ම නිෂ්පන්න (සෘජුව උපදවන ලද) ධර්ම නොවන බැවින් ද, රූප-නාම ධර්මයන්ගෙන් තොරව තනිව නොලැබෙන බැවින් ද ඒවා මෙහි (ජාත ලෙස) දැක්වීම නොගැලපේ. එබැවින් 'ජාත ජාති, ජාත ජරාමරණ' යන ක්‍රම දෙක අතහැර භවය ආදී ධර්මයන් ම අවසාන කොට නිර්දේශය තබන ලදී.

အဂ္ဂန္တိ အဂ္ဂေ ဘဝံ. သေဋ္ဌန္တိ အတိဝိယ ပသံသနီယံ. ဝိသိဋ္ဌန္တိ အတိသယဘူတံ. ဝိသေဋ္ဌန္တိပိ ပါဌော. တိဓာပိ ပသတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ သမ္မာပဋိပဒါယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပဒံ နာမ. ယဒိဒန္တိ ယံ ဣဒံ. ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနံ နိဒဿေတိ. ယသ္မာ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ သမထော ဟောတိ, ခန္ဓူပဓိကိလေသူပဓိအဘိသင်္ခါရူပဓိကာမဂုဏူပဓိသင်္ခါတာနံ ဥပဓီနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဟောတိ, တဏှာနံ ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓော စ ဟောတိ, တသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ [Pg.243] တဏှက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. နိဗ္ဗာနန္တိ သဘာဝလက္ခဏေန နိဂမိတံ.

'අග්ග' යනු අග්‍රයෙහි වූයේය යන්නයි. 'සෙට්ඨ' යනු අතිශයින්ම ප්‍රශංසනීය වූයේය යන්නයි. 'විසිට්ඨ' යනු උසස් වූයේය යන්නයි. 'විසේට්ඨ' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. මේ තුන් ආකාරයෙන්ම ප්‍රශංසනීය වූ නිවන, සම්මා පටිපදාවෙන් (නිවැරදි පිළිවෙතින්) පැමිණිය යුතු බැවින් 'පදය' (ස්ථානය) යැයි කියනු ලැබේ. 'යදිදං' යනු 'යම් මේ' යන්නයි. දැන් කියනු ලබන නිවන පෙන්වා දෙයි. නිවන ඇසුරු කොට සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම සිදු වන බැවින් ද, ස්කන්ධ-උපධි, ක්ලේශ-උපධි, අභිසංස්කාර-උපධි, කාමගුණ-උපධි යනුවෙන් හැඳින්වෙන සියලු උපධීන් අත්හැරීම සිදු වන බැවින් ද, තණ්හාව ක්ෂය වීම, විරාගය සහ නිරෝධය වන බැවින් ද, නිවන 'සර්ව සංස්කාර සමථය, සර්ව උපධි පටිනිස්සග්ගය, තණ්හක්ඛය, විරාගය, නිරෝධය' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිබ්බාන' යන පදය ස්වභාව ලක්ෂණයන්ගෙන් නිගමනය කරන ලද්දකි.

လက္ခဏေသု ဟိ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဗာလဿ ဗာလလက္ခဏာနိ ဗာလနိမိတ္တာနိ ဗာလာပဒါနာနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဗာလော ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီ စ ဟောတိ ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီ စ ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ စ. ဣမာနိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တီဏိ ဗာလဿ ဗာလလက္ခဏာနိ ဗာလနိမိတ္တာနိ ဗာလာပဒါနာနီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၃; မ. နိ. ၃.၂၄၆) ဝုတ္တံ. ပဏ္ဍိတေဟိ ဗာလဿ ဗာလောတိ သလ္လက္ခဏတော တိဝိဓံ ဗာလလက္ခဏံ. ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတဿ ပဏ္ဍိတလက္ခဏာနိ ပဏ္ဍိတနိမိတ္တာနိ ပဏ္ဍိတာပဒါနာနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတော သုစိန္တိတစိန္တီ စ ဟောတိ သုဘာသိတဘာသီ စ သုကတကမ္မကာရီ စ. ဣမာနိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တီဏိ ပဏ္ဍိတဿ ပဏ္ဍိတလက္ခဏာနိ ပဏ္ဍိတနိမိတ္တာနိ ပဏ္ဍိတာပဒါနာနီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၃; မ. နိ. ၃.၂၅၃) ဝုတ္တံ. ပဏ္ဍိတေဟိ ပဏ္ဍိတဿ ပဏ္ဍိတောတိ သလ္လက္ခဏတော တိဝိဓံ ပဏ္ဍိတလက္ခဏံ.

ලක්ෂණ ශූන්‍යය ගැන මෙසේ දත යුතුය: 'මහණෙනි, බාලයාගේ බාල ලක්ෂණ තුනකි, බාල නිමිති තුනකි, බාල චර්යාවෝ (බාලාපදාන) තුනකි. ඒ තුන කවරේද? මහණෙනි, මෙලොව බාලයා වැරදි ලෙස සිතන්නෙක් (දුශ්චින්තිත චින්තී), වැරදි ලෙස පවසන්නෙක් (දුර්භාෂිත භාෂී) සහ වැරදි ලෙස ක්‍රියා කරන්නෙක් (දුෂ්කෘත කර්මකාරී) වෙයි. මහණෙනි, මේවා බාලයාගේ බාල ලක්ෂණ, බාල නිමිති හා බාල චර්යාවෝ වෙති' යි වදාරන ලදී. පණ්ඩිතයන් විසින් බාලයා බාලයෙකු ලෙස හඳුනා ගන්නා ලක්ෂණ තුන නිසා එය 'බාල ලක්ෂණ' නම් වේ. එමෙන්ම පණ්ඩිතයා පිළිබඳව ද 'මහණෙනි, පණ්ඩිතයාගේ පණ්ඩිත ලක්ෂණ තුනකි, පණ්ඩිත නිමිති තුනකි, පණ්ඩිත චර්යාවෝ තුනකි. ඒ තුන කවරේද? මහණෙනි, මෙලොව පණ්ඩිතයා යහපත් ලෙස සිතන්නෙක් (සුචින්තිත චින්තී), යහපත් ලෙස පවසන්නෙක් (සුභාෂිත භාෂී) සහ යහපත් ලෙස ක්‍රියා කරන්නෙක් (සුකෘත කර්මකාරී) වෙයි. මහණෙනි, මේවා පණ්ඩිතයාගේ පණ්ඩිත ලක්ෂණ, පණ්ඩිත නිමිති හා පණ්ඩිත චර්යාවෝ වෙති' යි වදාරන ලදී. පණ්ඩිතයන් විසින් පණ්ඩිතයා පණ්ඩිතයෙකු ලෙස හඳුනා ගන්නා ලක්ෂණ තුන නිසා එය ' පණ්ඩිත ලක්ෂණ' නම් වේ.

‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခတဿ သင်္ခတလက္ခဏာနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမာနိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တီဏိ သင်္ခတဿ သင်္ခတလက္ခဏာနီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၇-၄၈) ဝုတ္တံ. ဥပ္ပာဒေါ ဧဝ သင်္ခတမိတိ လက္ခဏန္တိ သင်္ခတလက္ခဏံ. ဧဝမိတရဒွယေပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိနာ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ သေသဒွိန္နံ, ဌိတိက္ခဏေ သေသဒွိန္နံ, ဘင်္ဂက္ခဏေ စ သေသဒွိန္နံ အဘာဝေါ ဒဿိတော. ယံ ပနေတ္ထ ပေယျာလမုခေန ဇာတိယာ စ ဇရာမရဏဿ စ ဥပ္ပာဒါဒိလက္ခဏံ ဝုတ္တံ, တံ ဝိပရိဏာမသုညတာယ ဇာတိဇရာမရဏာနိ ဟိတွာ ဘဝပရိယောသာနဿေဝ နယဿ ဝစနေန စ ဥပ္ပာဒါဒီနံ ဥပ္ပာဒါဒိအဝစနသမယေန စ ဝိရုဇ္ဈတိ. လက္ခဏသောတေ ပတိတတ္တာ ပန သောတပတိတံ ကတွာ လိခိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ စ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၅၆၂-၅၆၅) အဟေတုကဝိပါကမနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနံ သင်္ဂဟဝါရေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ ဈာနင်္ဂံ ပဉ္စဝိညာဏသောတေ ပတိတွာ ဂတန္တိ န ဥဒ္ဓဋန္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမိဓာပိ သောတပတိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ ဇာတိဇရာမရဏဝန္တာနံ သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပာဒါဒယော ‘‘ဇာတိဇရာမရဏံ အနိစ္စတော’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၇၃; ၂.၄) ဝိယ တေသံ ဝိယ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'මහණෙනි, සංඛත ධර්මයන්ගේ සංඛත ලක්ෂණ තුනකි. ඒ තුන කවරේද? ඉපදීම (උප්පාද) පෙනෙයි, බිඳී යාම (වය) පෙනෙයි, පවතින දේහි වෙනස් වීම (ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්ත) පෙනෙයි. මහණෙනි, මේවා සංඛත ධර්මයන්ගේ සංඛත ලක්ෂණ තුන වෙති' යි වදාරන ලදී. ඉපදීම ම සංඛතයක ලක්ෂණය බැවින් එය 'සංඛත ලක්ෂණ' නම් වේ. ඉතිරි ලක්ෂණ දෙක සම්බන්ධයෙන් ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය. මෙයින් උප්පාද ක්ෂණයේදී ඉතිරි ක්ෂණ දෙකේ නොමැති බව ද, ඨිති ක්ෂණයේදී ඉතිරි දෙකේ නොමැති බව ද, භංග ක්ෂණයේදී ඉතිරි ක්ෂණ දෙකේ නොමැති බව ද පෙන්වා දී ඇත. මෙහි පෙයියාල ක්‍රමයෙන් ජාති හා ජරා-මරණයන්ගේ යම් උප්පාදාදී ලක්ෂණයක් පවසන ලද්දේ ද, එය විපරිණාම ශූන්‍යතාවයේ නිද්දේසයෙහි ජාති-ජරා-මරණ අතහැර භවය කෙළවර කොට ඇති ක්‍රමයටත්, උප්පාදාදීන්ගේ උප්පාදාදී වශයෙන් නොපැවසීමටත් පටහැනි වේ. එහෙත් ලක්ෂණ දේශනා ප්‍රවාහයට ඇතුළත් වූ බැවින් එසේ ලියන ලදැයි දත යුතුය. අභිධර්මයේදී අහේතුක විපාක මනෝ ධාතු හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුන්ගේ සංගහ වාරයේදී ධ්‍යාන අංග ලැබුණත්, එය පංච විඤ්ඤාණ ප්‍රවාහයට වැටුණු බැවින් බැහැර නොකරන ලද්දා සේම, මෙහිදී ද දේශනා ප්‍රවාහයට ඇතුළත් වූ බැවින් එසේම දත යුතුය. නැතහොත් ජාති-ජරා-මරණ සහිත සංස්කාරයන්ගේ උප්පාදාදිය 'ජාති ජරා මරණ අනිත්‍යය' යනාදී තැන්හි මෙන් ඒවාට උපමා කොට පවසන ලදැයි දත යුතුය.

နေက္ခမ္မေန [Pg.244] ကာမစ္ဆန္ဒော ဝိက္ခမ္ဘိတော စေဝ သုညော စာတိ ကာမစ္ဆန္ဒော နေက္ခမ္မေန ဝိက္ခမ္ဘိတော စေဝ နေက္ခမ္မဿ တတ္ထ အဘာဝတော တေနေဝ ဝိက္ခမ္ဘနသင်္ခါတေန နေက္ခမ္မေန သုညော စ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. တဒင်္ဂပ္ပဟာနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေသုပိ စေတ္ထ တဒင်္ဂဝသေန စ သမုစ္ဆေဒဝသေန စ ပဟီနံ ဒူရီကတမေဝ ဟောတီတိ ဣမိနာ ဒူရီကရဏဋ္ဌေန ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝုတ္တံ.

'නෛෂ්ක්‍රම්‍යය මගින් කාමච්ඡන්දය යටපත් කරන ලද (වික්ඛම්භිත) බැවින් ද, ශූන්‍ය වූ බැවින් ද' යනු කාමච්ඡන්දය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය මගින් යටපත් කර ඇති අතර, එහි නෛෂ්ක්‍රම්‍යය පවතින විට කාමච්ඡන්දය නොමැති බැවින් එම යටපත් කිරීම නම් වූ නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙන්ම එය ශූන්‍ය ද වේ. ඉතිරි පදවල ද යෝජනාව මෙසේම කළ යුතුය. තදංග ප්‍රහාණය හා සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයේදී ද, මෙහි තදංග වශයෙන් හා සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ වූ දේ දුරු කළ අර්ථයෙන්ම 'වික්ඛම්භන' (යටපත් කිරීම) යැයි පවසන ලදී.

နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒော တဒင်္ဂသုညောတိ နေက္ခမ္မေန ပဟီနော ကာမစ္ဆန္ဒော တေန နေက္ခမ္မသင်္ခါတေန အင်္ဂေန သုညော. အထ ဝါ ယော ကောစိ ကာမစ္ဆန္ဒော နေက္ခမ္မဿ တတ္ထ အဘာဝတော နေက္ခမ္မေန တေန အင်္ဂေန သုညော. ဧဝံ သေသေသုပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. တဿ တဿ အင်္ဂဿ တတ္ထ တတ္ထ အဘာဝမတ္တေနေဝ စေတ္ထ ဥပစာရပ္ပနာဈာနဝသေန စ ဝိပဿနာဝသေန စ တဒင်္ဂသုညတာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ပဟာနဒီပကဿ ဝစနဿ အဘာဝေန ပန ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနံယေဝ ပရိယောသာနံ ကတွာ ဝိပဿနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ န နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒော သမုစ္ဆိန္နော စေဝ သုညော စာတိအာဒီသု ဝိက္ခမ္ဘနေ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနာနိပိ စေတ္ထ သမုဒါစာရာဘာဝတော သမုစ္ဆိန္နာနိ နာမ ဟောန္တီတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန သမုစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော, တံတံသမုစ္ဆေဒကိစ္စသာဓနဝသေန ဝါ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တနေက္ခမ္မာဒိဝသေန ဝုတ္တန္တိပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏသုညေသု စ ဣဓ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပဟာနေသု ပနေတ္ထ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိမတ္တတ္တံ နိဿဋမတ္တတ္တဉ္စ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ပဉ္စသုပိ ဧတေသု သုညေသု နေက္ခမ္မာဒီနိယေဝ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏနာမေန ဝုတ္တာနိ. အဇ္ဈတ္တန္တိ အဇ္ဈတ္တဘူတံ. ဗဟိဒ္ဓါတိ ဗဟိဒ္ဓါဘူတံ. ဒုဘတောသုညန္တိ ဥဘယသုညံ. ပစ္စတ္တာဒီသုပိ ဟိ တော-ဣတိဝစနံ ဟောတိယေဝ.

'නෛෂ්ක්‍රම්‍යය මගින් කාමච්ඡන්දය තදංග ශූන්‍ය වේ' යනු නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙන් ප්‍රහීණ වූ කාමච්ඡන්දය එම නෛෂ්ක්‍රම්‍යය නම් වූ අංගයෙන් ශූන්‍ය වන බවයි. නැතහොත් ඕනෑම කාමච්ඡන්දයක් එහි නෛෂ්ක්‍රම්‍යය නොමැති වීම නිසා එම නෛෂ්ක්‍රම්‍ය අංගයෙන් ශූන්‍ය වේ. සෙසු පදවල ද යෝජනාව මෙසේම කළ යුතුය. ඒ ඒ අංගයන්ගේ ඒ ඒ තැන්හි නොමැති වීම පමණකින්ම මෙහි උපචාර-අප්පනා ධ්‍යාන වශයෙන් ද විපස්සනා වශයෙන් ද 'තදංග ශූන්‍යතාව' දක්වන ලදී. ප්‍රහාණය දක්වන වචනයක් මෙහි නැති බැවින් විවට්ටනානුපස්සනාව අවසාන කොට විපස්සනාව දක්වන ලද නමුත් සතර මාර්ගයන් දක්වා නැත. 'නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙන් කාමච්ඡන්දය සමුච්ඡේද කරන ලද්දේ ද ශූන්‍ය වූයේ ද වේ' යනාදී තැන්හි වික්ඛම්භනයේ පැවසූ ක්‍රමයටම අර්ථ දත යුතුය. තදංග හා වික්ඛම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ වූ ධර්මයන් ද නැවත හට නොගන්නා බැවින් 'සමුච්ඡේද' නම් වේ. ඒ ඒ සමුච්ඡේද කෘත්‍යය සාධනය කරන බැවින් හෝ මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආදිය නිසා පවසන ලදැයි ද දත යුතුය. පටිප්පස්සද්ධි හා නිස්සරණ ශූන්‍යයන්හි ද මෙහි කී පරිදිම අර්ථ දත යුතුය. තදංග, වික්ඛම්භන හා සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයන්හි මෙහි සංසිඳීම පමණක් හා මිදීම පමණක් ගෙන පවසන ලදී. මේ ශූන්‍යතා පහෙහිම නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ආදියම වික්ඛම්භන, තදංග, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි හා නිස්සරණ යන නම්වලින් දක්වා ඇත. 'අජ්ඣත්ත' යනු ඇතුළත වූ දේය. 'බහිද්ධා' යනු පිටත වූ දේය. 'දුභතෝ සුණ්ණ' යනු දෙපසින්ම ශූන්‍ය වීමයි. පච්චත්තාදී තැන්හි ද 'තෝ' යන නිපාතය යෙදේ.

ဆ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာဒီနိ ဆအဇ္ဈတ္တိကာယတနာဒီနံ ဘာဝေန သဘာဂါနိ. ပရေဟိ ဝိသဘာဂါနိ. ဝိညာဏကာယာတိအာဒီသု စေတ္ထ ကာယဝစနေန ဝိညာဏာဒီနိယေဝ ဝုတ္တာနိ. နေက္ခမ္မေသနာဒီသု နေက္ခမ္မာဒီနိယေဝ တဒတ္ထိကေဟိ ဝိညူဟိ ဧသီယန္တီတိ ဧသနာ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂေ နေက္ခမ္မာဒီနံ ဧသနာပိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီဟိ သုညာ, ကိံ ပန နေက္ခမ္မာဒီနီတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ပရိဂ္ဂဟာဒီသု နေက္ခမ္မာဒီနိယေဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဧသိတာနိ အပရဘာဂေ ပရိဂ္ဂယှန္တီတိ [Pg.245] ပရိဂ္ဂဟောတိ, ပရိဂ္ဂဟိတာနိ ပတ္တိဝသေန ပဋိလဗ္ဘန္တီတိ ပဋိလာဘောတိ, ပဋိလဒ္ဓါနိ ဉာဏဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈီယန္တီတိ ပဋိဝေဓောတိ စ ဝုတ္တာနိ. ဧကတ္တသုညဉ္စ နာနတ္တသုညဉ္စ သကိံယေဝ ပုစ္ဆိတွာ ဧကတ္တသုညံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နာနတ္တသုညံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ သကိံ နိဂမနံ ကတံ. ကသ္မာ န ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ စေ? ဝုတ္တပရိယာယေနေဝေတ္ထ ယောဇနာ ဉာယတီတိ န ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ – နေက္ခမ္မံ ဧကတ္တံ, ကာမစ္ဆန္ဒော နာနတ္တံ, ကာမစ္ဆန္ဒော နာနတ္တံ, နေက္ခမ္မေကတ္တေန သုညန္တိ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය ආදිය, ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය ආදියේ ස්වභාවයෙන් එකිනෙකට සමාන වේ. බාහිර වූ විඤ්ඤාණකාය ආදියෙන් අසමාන වේ. මෙහි ශූන්‍යතා යෙදීමේදී 'විඤ්ඤාණකාය' ආදී පදවල 'කාය' යන වචනයෙන් විඤ්ඤාණ ආදියම දක්වනු ලැබේ. නෙක්ඛම්මය සෙවීම් ආදියෙහි නෙක්ඛම්ම ආදියම කැමති වන්නා වූ ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ඒවා සොයනු ලබන බැවින් 'එසනා' (සෙවීම්) නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, පූර්ව භාගයෙහි නෙක්ඛම්ම ආදිය සෙවීම ද කාමච්ඡන්ද ආදියෙන් ශූන්‍ය වේ. එබැවින් නෙක්ඛම්ම ආදිය ද ශූන්‍ය බව පවසන ලද්දේ වෙයි. පරිග්ගහ (ග්‍රහණය) ආදියෙහි නෙක්ඛම්ම ආදියම පූර්ව භාගයේදී (නොලැබූ කාලයේදී) සොයනු ලබන අතර, අපර භාගයේදී (ලැබූ පසු) තමා තුළ උපදවා ගැනීමෙන් ග්‍රහණය කරගනු ලබන බැවින් 'පරිග්ගහ' නම් වේ. එසේ ග්‍රහණය කරගත් ධර්මයන් පැමිණීමේ (ප්‍රාප්ති) අනුසාරයෙන් ලබන බැවින් 'පටිලාභ' නම් වේ. එසේ ලැබූ දෑ පච්චවෙක්ඛණ ඤාණයෙන් අවබෝධ කරන බැවින් 'පටිවේධ' නම් වේ. ඒකත්ත ශූන්‍යය හා නානත්ත ශූන්‍යය යන දෙකම එක්වර විමසා, ඒකත්ත ශූන්‍යය විස්තර කර නානත්ත ශූන්‍යය විස්තර නොකරම එක්වර නිගමනය කරන ලදී. එය විස්තර නොකළේ මන්ද? මෙහි දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම යෝජනාව දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි යෝජනාව නම්, නෙක්ඛම්මය 'ඒකත්ත' (ඒකත්වය) වන අතර කාමච්ඡන්දය 'නානත්ත' (නානත්වය) වේ. කාමච්ඡන්දය නම් වූ නානත්වය නෙක්ඛම්ම ඒකත්වයෙන් ශූන්‍ය වේ යන්නයි. සෙසු පදවල ද මෙලෙසම යෝජනාව දත යුතුය.

ခန္တိအာဒီသု နေက္ခမ္မာဒီနိယေဝ ခမနတော ရုစ္စနတော ခန္တီတိ, ရောစိတာနိယေဝ ပဝိသိတွာ တိဋ္ဌနတော အဓိဋ္ဌာနန္တိ, ပဝိသိတွာ ဌိတာနံ ယထာရုစိမေဝ သေဝနတော ပရိယောဂါဟနန္တိ စ ဝုတ္တာနိ. ဣဓ သမ္ပဇာနောတိအာဒိကော ပရမတ္ထသုညနိဒ္ဒေသော ပရိနိဗ္ဗာနဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝဏ္ဏိတောယေဝ.

ඛන්ති ශූන්‍ය ආදියෙහි නෙක්ඛම්ම ආදියම යෝගී පුද්ගලයන් විසින් ඉවසන (කැමති වන) බැවින් 'ඛන්ති' නම් වේ. රුචි කළා වූ ඒ ධර්මයන්ට (ධ්‍යාන ආදියට) ඇතුළු වී එහි පිහිටා සිටින බැවින් 'අධිට්ඨාන' (අධිෂ්ඨානය) නම් වේ. එසේ පිහිටා සිටිනා ඒ ධර්මයන් කැමති පරිදි සේවනය කරන බැවින් 'පරියෝගාහන' නම් වේ. මෙහි එන 'සම්පජානෝ' ආදී පරමාර්ථ ශූන්‍ය නිර්දේශය පරිනිබ්බානඤාණ නිර්දේශයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

ဣမေသု စ သဗ္ဗေသု သုညေသု သင်္ခါရသုညံ ဝိပရိဏာမသုညံ လက္ခဏသုညဉ္စ ယထာဝုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အညမညအသမ္မိဿတာဒဿနတ္ထံ. ယတ္ထ ပန အကုသလပက္ခိကာနံ ကုသလပက္ခိကေန သုညတာ ဝုတ္တာ, တေန အကုသလေ အာဒီနဝဒဿနတ္ထံ. ယတ္ထ ပန ကုသလပက္ခိကာနံ အကုသလပက္ခိကေန သုညတာ ဝုတ္တာ, တေန ကုသလေ အာနိသံသဒဿနတ္ထံ. ယတ္ထ အတ္တတ္တနိယာဒီဟိ သုညတာ ဝုတ္တာ, တံ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဒါဇနနတ္ထံ. အဂ္ဂသုညံ ပရမတ္ထသုညဉ္စ နိဗ္ဗာနေ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මේ සියලු ශූන්‍යතාවන් අතර සංඛාර ශූන්‍යය, විපරිණාම ශූන්‍යය හා ලක්ඛණ ශූන්‍යය යනු පූර්වෝක්ත පුඤ්ඤාභිසංඛාරාදී ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් නොමිශ්‍ර බව දැක්වීම පිණිස දක්වන ලදී. යම් වාරයක අකුසල පක්ෂයට අයත් කාමච්ඡන්ද ආදියේ, කුසල පක්ෂයට අයත් නෙක්ඛම්ම ආදියෙන් ශූන්‍ය බව පවසන ලද්දේ ද, එයින් අකුසල ධර්මයන්ගේ ආදීනව දැක්වීම අදහස් කෙරේ. යම් වාරයක කුසල පක්ෂයට අයත් නෙක්ඛම්ම ආදියේ, අකුසල පක්ෂයට අයත් කාමච්ඡන්ද ආදියෙන් ශූන්‍ය බව පවසන ලද්දේ ද, එයින් කුසල ධර්මයන්ගේ ආනිසංස දැක්වීම අදහස් කෙරේ. යම් වාරයක ආත්ම හෝ ආත්මනිය ආදියෙන් ශූන්‍ය බව පවසන ලද්දේ ද, එය සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කළකිරීම (නිබ්බිදාව) ඇති කිරීම පිණිසයි. අග්ග ශූන්‍යය හා පරමත්ථ ශූන්‍යය නිවනෙහි උත්සාහය ඇති කිරීම පිණිස කියන ලදැයි දත යුතුය.

တေသု အဂ္ဂသုညဉ္စ ပရမတ္ထသုညဉ္စာတိ ဒွေ သုညာနိ အတ္ထတော ဧကမေဝ နိဗ္ဗာနံ အဂ္ဂပရမတ္ထဝသေန သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသဝသေန စ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ. တာနိ ဒွေ အတ္တတ္တနိယသုညတော သင်္ခါရသုညတော စ သဘာဂါနိ. ‘‘သုညသုညံ အဇ္ဈတ္တသုညံ ဗဟိဒ္ဓါသုညံ ဒုဘတောသုညံ သဘာဂသုညံ ဝိသဘာဂသုည’’န္တိ ဣမာနိ ဆ သုညာနိ သုညသုညမေဝ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တာဒိဘေဒတော ပန ဆဓာ ဝုတ္တာနိ. တာနိ ဆ စ အတ္တတ္တနိယာဒိသုညတော သဘာဂါနိ. သင်္ခါရဝိပရိဏာမလက္ခဏသုညာနိ, ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏသုညာနိ, ဧသနာပရိဂ္ဂဟပဋိလာဘပဋိဝေဓသုညာနိ, ဧကတ္တနာနတ္တသုညာနိ, ခန္တိအဓိဋ္ဌာနပရိယောဂါဟနသုညာနိ စာတိ သတ္တရသ သုညာနိ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနေဟိ တေဟိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ သုညတ္တာ အဝိဇ္ဇမာနာနံ ဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ. သင်္ခါရဝိပရိဏာမလက္ခဏသုညာနိ ပန [Pg.246] ဣတရေန ဣတရေန အသမ္မိဿဝသေန သဘာဂါနိ, ဝိက္ခမ္ဘနာဒီနိ ပဉ္စ ကုသလပက္ခေန သုညတ္တာ သဘာဂါနိ, ဧသနာဒီနိ စတ္တာရိ, ခန္တိအာဒီနိ စ တီဏိ အကုသလပက္ခေန သုညတ္တာ သဘာဂါနိ, ဧကတ္တနာနတ္တသုညာနိ အညမညပဋိပက္ခဝသေန သဘာဂါနိ.

ඒ ශූන්‍යතාවන් අතුරින් අග්ග ශූන්‍යය හා පරමත්ථ ශූන්‍යය යන ශූන්‍යතා දෙක අර්ථ වශයෙන් එකම නිවන වන අතර, අග්‍ර-පරමාර්ථ වශයෙන් ද සඋපාදිසේස-අනුපාදිසේස වශයෙන් ද දෙවැදෑරුම්ව කියන ලදී. ඒ දෙකම ආත්ම-ආත්මනිය ශූන්‍යත්වයෙන් හා සංස්කාර ශූන්‍යත්වයෙන් සමාන වේ. 'ශුන්‍ය ශුන්‍යය, ආධ්‍යාත්මික ශුන්‍යය, බාහිර ශුන්‍යය, උභතෝ ශුන්‍යය, සභාග ශුන්‍යය, විසභාග ශුන්‍යය' යන මේ ශූන්‍යතා හය ශුන්‍ය ශුන්‍යතාවම වේ. එහෙත් ආධ්‍යාත්මික ආයතන ආදී භේදයෙන් සය වැදෑරුම්ව කියන ලදී. ඒ හයම ආත්ම-ආත්මනිය ආදී ශූන්‍යත්වයෙන් සමාන වේ. සංඛාර ශූන්‍ය, විපරිණාම ශූන්‍ය, ලක්ඛණ ශූන්‍යයන් ද, වික්ඛම්භන-තදංග-සමුච්ඡේද-පටිප්පස්සද්ධි-නිස්සරණ ශූන්‍යයන් ද, එසනා-පරිග්ගහ-පටිලාභ-පටිවේධ ශූන්‍යයන් ද, ඒකත්ත-නානත්ත ශූන්‍යයන් ද, ඛන්ති-අධිට්ඨාන-පරියෝගාහන ශූන්‍යයන් ද යන මේ ශූන්‍යතා දාහත, තමන් තුළ විද්‍යමාන නොවන ඒ ඒ ධර්මයන්ගෙන් ශූන්‍ය බැවින් වෙන් වෙන්ව පවසන ලදී. සංඛාර, විපරිණාම හා ලක්ඛණ ශූන්‍යතාවෝ එකිනෙකා හා නොමිශ්‍ර වීමෙන් සමාන වේ. වික්ඛම්භන ආදී පහ කුසල පක්ෂයෙන් ශූන්‍ය බැවින් සමාන වේ. එසනා ආදී හතර ද, ඛන්ති ආදී තුන ද අකුසල පක්ෂයෙන් ශූන්‍ය බැවින් සමාන වේ. ඒකත්ත-නානත්ත ශූන්‍යතාවෝ අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් එකිනෙකාගෙන් ශූන්‍ය බැවින් සමාන වේ.

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သမာသေန, တိဓာ ဒွေဓာ တထေကဓာ;

သုညာတိ သုညတ္ထဝိဒူ, ဝဏ္ဏယန္တီဓ သာသနေ.

සියලු ධර්මයෝ සංක්ෂේපයෙන් තෙවැදෑරුම්ව ද, දෙවැදෑරුම්ව ද, එසේම එක් වැදෑරුම්ව ද ශූන්‍ය වෙති යි ශූන්‍යතාවේ අර්ථ දන්නා පණ්ඩිතයෝ මේ බුද්ධ ශාසනයෙහි වර්ණනා කරති.

ကထံ? သဗ္ဗေ တာဝ လောကိယာ ဓမ္မာ ဓုဝသုဘသုခအတ္တဝိရဟိတတ္တာ ဓုဝသုဘသုခအတ္တသုညာ. မဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဓုဝသုခတ္တဝိရဟိတတ္တာ ဓုဝသုခတ္တသုညာ. အနိစ္စတ္တာယေဝ သုခေန သုညာ. အနာသဝတ္တာ န သုဘေန သုညာ. နိဗ္ဗာနဓမ္မော အတ္တဿေဝ အဘာဝတော အတ္တသုညော. လောကိယလောကုတ္တရာ ပန သဗ္ဗေပိ သင်္ခတာ ဓမ္မာ သတ္တဿ ကဿစိ အဘာဝတော သတ္တသုညာ. အသင်္ခတော နိဗ္ဗာနဓမ္မော တေသံ သင်္ခါရာနမ္ပိ အဘာဝတော သင်္ခါရသုညော. သင်္ခတာသင်္ခတာ ပန သဗ္ဗေပိ ဓမ္မာ အတ္တသင်္ခါတဿ ပုဂ္ဂလဿ အဘာဝတော အတ္တသုညာတိ.

එය කෙසේද? පළමුව සියලු ලෞකික ධර්මයෝ ස්ථිර, සුභ, සුඛ සහ ආත්ම යන ස්වභාවයන්ගෙන් තොර බැවින් ස්ථිර-සුභ-සුඛ-ආත්ම ශූන්‍ය වෙති. මාර්ග ඵල ධර්මයෝ ස්ථිර, සුඛ හා ආත්ම භාවයෙන් තොර බැවින් ස්ථිර-සුඛ-ආත්ම ශූන්‍ය වෙති. අනිත්‍ය බැවින්ම සැපයෙන් ශූන්‍ය වෙති. ආශ්‍රව රහිත බැවින් සුභ ස්වභාවයෙන් ශූන්‍ය නොවෙති. නිවන ආත්මයක් නොමැති බැවින් ආත්ම ශූන්‍ය වේ. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ සියලුම සංස්කාර ධර්මයෝ කිසිදු සත්ත්වයෙකු නොවන බැවින් සත්ත්ව ශූන්‍ය වෙති. අසංඛත වූ නිවන ඒ සංස්කාරයන්ගෙන් ද තොර බැවින් සංස්කාර ශූන්‍ය වේ. ලෞකික හා අසංඛත වූ සියලුම ධර්මයෝ ආත්මයැයි කියනු ලබන පුද්ගලයෙකු නොමැති බැවින් ආත්ම ශූන්‍ය වෙති යි වර්ණනා කරති.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂအဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි,

သုညကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ශූන්‍ය කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ယုဂနဒ္ဓဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යුගනද්ධ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

နိဋ္ဌိတာ စ မဇ္ဈိမဝဂ္ဂဿ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ.

මජ්ඣිම වර්ගයෙහි අපූර්ව අර්ථ වර්ණනාව ද නිමවා ලන ලදී.

(၃) ပညာဝဂ္ဂေါ

(3) ප්‍රඥා වර්ගය

၁. မဟာပညာကထာ

1. මහාප්‍රඥා කථාව

မဟာပညာကထာဝဏ္ဏနာ

මහාප්‍රඥා කථා වර්ණනාව

၁. ဣဒါနိ [Pg.247] ဝိသေသတော ပညာပဒဋ္ဌာနဘူတာယ သုညကထာယ အနန္တရံ ကထိတာယ ပညာကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ အာဒိတော တာဝ သတ္တသု အနုပဿနာသု ဧကေကမူလကာ သတ္တ ပညာ ပုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, ပုန သတ္တာနုပဿနာမူလကာ ဧကေကုတ္တရမူလကာ စ တိဿော ပညာ ပုစ္ဆံ အကတွာဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, ဧဝမာဒိတော ဒသပညာပါရိပူရီ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. တတ္ထ အနိစ္စာနုပဿနာ တာဝ ယသ္မာ အနိစ္စတော ဒိဋ္ဌေသု သင်္ခါရေသု ‘‘ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဒုက္ခတော စ ‘‘ယံ ဒုက္ခံ, တဒနတ္တာ’’တိ အနတ္တတော စ ဇဝတိ, တသ္မာ သာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဇဝနပညံ ပရိပူရေတိ. သာ ဟိ သကဝိသယေသု ဇဝတီတိ ဇဝနာ, ဇဝနာ စ သာ ပညာ စာတိ ဇဝနပညာ. ဒုက္ခာနုပဿနာ သမာဓိန္ဒြိယနိဿိတတ္တာ ဗလဝတီ ဟုတွာ ပဏိဓိံ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတိ, တသ္မာ နိဗ္ဗေဓိကပညံ ပရိပူရေတိ. သာ ဟိ နိဗ္ဗိဇ္ဈတီတိ နိဗ္ဗေဓိကာ, နိဗ္ဗေဓိကာ စ သာ ပညာ စာတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာ. အနတ္တာနုပဿနာ သုညတာဒဿနေန ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ မဟတ္တပ္ပတ္တတ္တာ မဟာပညံ ပရိပူရေတိ. သာ ဟိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တတ္တာ မဟတီ စ သာ ပညာ စာတိ မဟာပညာ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ ယသ္မာ တိဿန္နံယေဝ အနုပဿနာနံ ပုရိမတောပိ အာသေဝနာယ ဗလပ္ပတ္တာဝတ္ထတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒနသမတ္ထာ ဟုတွာ တိက္ခာ ဟောတိ, တသ္မာ တိက္ခပညံ ပရိပူရေတိ. ဝိရာဂါနုပဿနာပိ ယသ္မာ တိဿန္နံယေဝ အနုပဿနာနံ ပုရိမတောပိ အာသေဝနာဗလပ္ပတ္တာနံ ဝုဒ္ဓတရာဝတ္ထတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ ဝိရဇ္ဇနသမတ္ထာ ဟုတွာ ဝိပုလာ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိပုလပညံ ပရိပူရေတိ.

1. දැන් විශේෂයෙන් ප්‍රඥාවට ආසන්න හේතුව වූ ශුන්‍යතා කථාවට පසුව දේශනා කරන ලද ප්‍රඥා කථාවෙහි මින් පෙර නොවූ අර්ථ වර්ණනාව සිදු කරනු ලැබේ. එහි ප්‍රථමයෙන් සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්හි එකින් එක මුල් කරගත් ප්‍රඥා සතක් ප්‍රශ්න විමසීම පෙරදැරිව නිර්දේශ කරන ලදී. නැවත සප්ත අනුපස්සනාවන් මුල් කරගත් සහ එකින් එක වැඩි වන මූලයන් ඇති ප්‍රඥා තුනක් ප්‍රශ්න විමසීමකින් තොරවම නිර්දේශ කරන ලදී. මෙසේ ආරම්භයේ සිට ප්‍රඥා දසයක පරිපූර්ණත්වය දක්වන ලදී. එහි අනිච්චානුපස්සනාව සම්බන්ධයෙන් පළමුව; යම් හෙයකින් සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් දකින කල්හි, ‘යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි’ යනුවෙන් දුක් වශයෙන් ද, ‘යමක් දුක් ද එය අනාත්මය’ යනුවෙන් අනාත්ම වශයෙන් ද ප්‍රඥාව වේගයෙන් පවතියි. එබැවින් මැනවින් වඩන ලද, බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද එම අනිච්චානුපස්සනාව ජවන ප්‍රඥාව (වේගවත් ප්‍රඥාව) සම්පූර්ණ කරයි. එය තම විෂයයන් කෙරෙහි වේගයෙන් පවතින බැවින් ‘ජවන’ නම් වේ, එම ජවනය ම ප්‍රඥාවක් ද වන බැවින් ‘ජවන ප්‍රඥා’ නම් වේ. දුක්ඛානුපස්සනාව සමාධින්ද්‍රිය මත පිහිටි බැවින් බලවත් වී තෘෂ්ණාව විනිවිද යයි, විදාරණය කරයි. එබැවින් එය නිබ්බේධික ප්‍රඥාව (විදාරණය කරන ප්‍රඥාව) සම්පූර්ණ කරයි. එය කෙලෙස් විනිවිද යන බැවින් ‘නිබ්බේධිකා’ නම් වේ, එම නිබ්බේධිකාව ම ප්‍රඥාවක් ද වන බැවින් ‘නිබ්බේධික ප්‍රඥා’ නම් වේ. අනත්තානුපස්සනාව ශුන්‍යතා දර්ශනයෙන් දියුණු වී ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් වූ බැවින් මහා ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි. එය උසස් බවට පත් වූ බැවින් ‘මහතී’ (විශාල) නම් වේ, එම මහතී ස්වභාවයම ප්‍රඥාවක් ද වන බැවින් ‘මහා ප්‍රඥා’ නම් වේ. නිබ්බිදානුපස්සනාව යම් හෙයකින් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන අනුපස්සනා තුනම පෙරට වඩා ප්‍රගුණ කිරීමෙන් බලවත් වූ අවස්ථාවක් වන බැවින්, සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරීමට සමර්ථ වී තියුණු වෙයි. එබැවින් එය තික්ඛ ප්‍රඥාව (තියුණු ප්‍රඥාව) සම්පූර්ණ කරයි. විරාගානුපස්සනාව ද අනුපස්සනා තුන පෙරට වඩා පුහුණු කිරීමෙන් ඉතා දියුණු වූ අවස්ථාවක් වන බැවින්, සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි නොඇලීමට සමර්ථ වී විපුල (පැතිරුණු) වෙයි. එබැවින් එය විපුල ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි.

နိရောဓာနုပဿနာပိ ယသ္မာ တိဿန္နံယေဝ အနုပဿနာနံ ပုရိမတောပိ အာသေဝနာဗလပ္ပတ္တာနံ ဝုဒ္ဓတရာဝတ္ထတ္တာ ဝယလက္ခဏဝသေန သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ နိရောဓဒဿနသမတ္ထာ ဟုတွာ ဂမ္ဘီရာ ဟောတိ, တသ္မာ ဂမ္ဘီရပညံ ပရိပူရေတိ. နိရောဓော ဟိ ဥတ္တာနပညေဟိ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌတ္တာ ဂမ္ဘီရော, တသ္မိံ ဂမ္ဘီရေ ဂါဓပ္ပတ္တာ ပညာပိ ဂမ္ဘီရာ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာပိ ယသ္မာ တိဿန္နံယေဝ အနုပဿနာနံ ပုရိမတောပိ အာသေဝနာဗလပ္ပတ္တာနံ ဝုဒ္ဓတရာဝတ္ထတ္တာ ဝယလက္ခဏဝသေန သဗ္ဗသင်္ခါရပဋိနိဿဇ္ဇနသမတ္ထာ ဟုတွာ အသာမန္တာ ဟောတိ, ဝုဒ္ဓိပရိယန္တပ္ပတ္တတ္တာ ဆဟိ ပညာဟိ ဒူရေ ဟောတီတိ အတ္ထော. တသ္မာ [Pg.248] သယံ အသာမန္တတ္တာ အသာမန္တပညံ ပရိပူရေတိ. သာ ဟိ ဟေဋ္ဌိမပညာဟိ ဒူရတ္တာ အသာမန္တာ, အသမီပါ ဝါ ပညာတိ အသာမန္တပညာ. ပဏ္ဍိစ္စံ ပရိပူရေန္တီတိ ပဏ္ဍိတဘာဝံ ပရိပူရေန္တိ. ယသ္မာ ယထာဝုတ္တာ သတ္တ ပညာ ပရိပုဏ္ဏာ ဘာဝေတွာ ပဏ္ဍိတလက္ခဏပ္ပတ္တော သိခပ္ပတ္တဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသင်္ခါတေဟိ သင်္ခါရုပေက္ခာနုလောမဂေါတြဘုဉာဏေဟိ ပဏ္ဍိတော ဟုတွာ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပဏ္ဍိစ္စံ ပရိပူရေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

නිරෝධානුපස්සනාව ද අනුපස්සනා තුන පෙරට වඩා මැනවින් පුහුණු කිරීමෙන් වඩාත් දියුණු වූ අවස්ථාවක් වන බැවින්, වය ලක්ෂණ වශයෙන් සියලු සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධය දැකීමට සමර්ථ වී ගැඹුරු වෙයි. එබැවින් එය ගම්භීර ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි. නිරෝධය නම් නොගැඹුරු ප්‍රඥාව ඇත්තවුන්ට අවබෝධ කරගත නොහැකි බැවින් ගැඹුරුය. එම ගැඹුරු නිරෝධයෙහි පිහිටි ප්‍රඥාව ද ගැඹුරු ප්‍රඥාවයි. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව ද අනුපස්සනා තුන පෙරට වඩා ප්‍රගුණ කිරීමෙන් ඉතා දියුණු වූ අවස්ථාවක් වන බැවින්, වය ලක්ෂණ වශයෙන් සියලු සංස්කාරයන් අත්හැරීමට සමර්ථ වී අසාමන්ත (අසමසම) වෙයි. දියුණුවේ අවසානයට පත් වූ බැවින් සෙසු ප්‍රඥා හයට වඩා දුරින් පවතින බව මෙහි අර්ථයයි. එබැවින් එය තමාම අසාමන්ත බැවින් අසාමන්ත ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි. එය පහත් ප්‍රඥාවන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ‘අසාමන්ත’ නම් වේ. නොහොත් සමීප නොවන ප්‍රඥාව අසාමන්ත ප්‍රඥාවයි. ‘පාණ්ඩිතය සම්පූර්ණ කරයි’ යනු පණ්ඩිත භාවය සම්පූර්ණ කිරීමයි. යම් හෙයකින් ඉහත කී ප්‍රඥා සත සම්පූර්ණ කරමින් වඩන ලද, පණ්ඩිත ලක්ෂණයන්ට පත් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා උච්චතම අවස්ථාවට පත් වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව නම් වූ සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය, අනුලෝම ඥානය සහ ගෝත්‍රභූ ඥානයන්ගෙන් පණ්ඩිතයෙකු වී පාණ්ඩිතයෙන් යුක්ත වේද, එබැවින් ‘පාණ්ඩිතය සම්පූර්ණ කරයි’ යැයි කියන ලදී.

အဋ္ဌ ပညာတိ ပဏ္ဍိစ္စသင်္ခါတာယ ပညာယ သဟ သဗ္ဗာ အဋ္ဌ ပညာ. ပုထုပညံ ပရိပူရေန္တီတိ ယသ္မာ တေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော ဟုတွာ သော ပဏ္ဍိတော ဂေါတြဘုဉာဏာနန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ လောကုတ္တရဘာဝပ္ပတ္တိယာ လောကိယတော ပုထုဘူတတ္တာ ဝိသုံဘူတတ္တာ ပုထုပညာတိသင်္ခါတံ မဂ္ဂဖလပညံ ပါပုဏာတိ, တသ္မာ ‘‘အဋ္ဌ ပညာ ပုထုပညံ ပရိပူရေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘ප්‍රඥා අටක්’ යනු පාණ්ඩිතය නම් වූ ප්‍රඥාව ද සමඟ සියලු ප්‍රඥා අටයි. ‘පුථු ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි’ යනු, යම් හෙයකින් එම පාණ්ඩිතයෙන් යුක්ත වූ පණ්ඩිතයා ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් පසුව නිවන අරමුණු කොට ලෝකෝත්තර භාවයට පත්වීමෙන්, ලෞකික ප්‍රඥාවට වඩා පුළුල් වූ හා විශිෂ්ට වූ ‘පුථු ප්‍රඥාව’ නම් වූ මාර්ග ඵල ප්‍රඥාවට පැමිණෙයි. එබැවින් ‘ප්‍රඥා අට පුථු ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဣမာ နဝ ပညာတိအာဒီသု တဿေဝ ကမေန အဓိဂတမဂ္ဂဖလဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ပဏီတလောကုတ္တရဓမ္မောပယောဂေန ပဏီတစိတ္တသန္တာနတ္တာ ပဟဋ္ဌာကာရေနေဝ စ ပဝတ္တမာနစိတ္တသန္တာနဿ ဖလာနန္တရံ ဩတိဏ္ဏဘဝင်္ဂတော ဝုဋ္ဌိတဿ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏာ, တတော စ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဖလပစ္စဝေက္ခဏာ, ဣမိနာဝ နယေန ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ, အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ, နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာတိ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏာ ပဝတ္တန္တိ. တာသု ပစ္စဝေက္ခဏာသု မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏာ ဖလပစ္စဝေက္ခဏာ စ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ ဟောတိ. ကထံ? ‘‘ယံကိဉ္စိ ပစ္စယသမ္ဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဘာသိတတ္ထော ဝိပါကော ကိရိယာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတ္ထော’’တိ အဘိဓမ္မေ ပါဠိံ အနုဂန္တွာ တဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနဿ စ အတ္ထတ္တာ တဒါရမ္မဏံ မဂ္ဂဖလဉာဏံ ‘‘အတ္ထေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈; ပဋိ. မ. ၁.၁၁၀) ဝစနတော အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ ဟောတိ. တဿ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဘူတဿ မဂ္ဂဖလဉာဏဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ‘‘ဉာဏေသု ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဝစနတော ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ ဟောတိ. သာ စ ပစ္စဝေက္ခဏပညာ ဟာသာကာရေန ပဝတ္တမာနစိတ္တသန္တာနဿ ဟာသပညာ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ နဝ ပညာ ဟာသပညံ ပရိပူရေန္တီတိ စ ဟာသပညာ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတိ စ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗပ္ပကာရာပိ ပညာ တဿ တဿ အတ္ထဿ ပါကဋကရဏသင်္ခါတေန ပညာပနဋ္ဌေန ပညာ, တေန တေန ဝါ ပကာရေန ဓမ္မေ ဇာနာတီတိ ပညာ.

‘මෙම ප්‍රඥා නවය’ යනාදී තන්හි, අනුපිළිවෙලින් මාර්ග ඵල අවබෝධ කරගත් ආර්ය පුද්ගලයාට ප්‍රණීත ලෝකෝත්තර ධර්මයන් හා යෙදීමෙන් ප්‍රණීත වූ චිත්ත සන්තානයක් ඇති බැවින් ද, ප්‍රමෝදිත ආකාරයෙන් ම පවතින චිත්ත සන්තානයක් ඇති බැවින් ද, ඵල සමාපත්තියෙන් අනතුරුව භවාංගයට බැස එයින් නැගී සිටි එම ආර්ය පුද්ගලයාට මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ද, එයින් පසු භවාංගයට බැස නැගී සිටි කල්හි ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ද, මෙම ක්‍රමයෙන් ම ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව, ඉතිරි වී ඇති කෙලෙස් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව සහ නිවන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පහක් පවතියි. එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් අතුරින් මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාව සහ ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාව පටිභාන පටිසම්භිදාව වෙයි. ඒ කෙසේද? අභිධර්මයේ ‘යම්කිසි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයක්, නිවන, භාෂිත අර්ථය, විපාකය, ක්‍රියාව යන මෙම ධර්ම පහ අර්ථයයි’ යන පාළියට අනුව එහි අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. නිවන ද අර්ථයක් වන බැවින්, එය අරමුණු කරන මාර්ග ඵල ඥානය ‘අර්ථයන්හි ඥානය අත්ථ පටිසම්භිදාවයි’ යන වචනයට අනුව අත්ථ පටිසම්භිදාව වෙයි. එම අත්ථ පටිසම්භිදාව වූ මාර්ග ඵල ඥානය නැවත විමසා බලන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ‘ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදාවයි’ යන වචනයට අනුව පටිභාන පටිසම්භිදාව වෙයි. එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාව සතුටු සහගත ස්වභාවයෙන් පවතින චිත්ත සන්තානය ඇති පුද්ගලයාගේ ‘හාස ප්‍රඥාව’ (ප්‍රමෝදිත ප්‍රඥාව) නම් වේ. එබැවින් ප්‍රඥා නවය හාස ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරන බවත්, හාස ප්‍රඥාව යනු පටිභාන පටිසම්භිදාව බවත් කියන ලදී. සියලු ආකාර වූ ප්‍රඥාවන් ඒ ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරන බැවින් ‘ප්‍රඥාපන’ අර්ථයෙන් ප්‍රඥාව නම් වේ. නොහොත් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ධර්මයන් දන්නා බැවින් ප්‍රඥාව නම් වේ.

တဿာတိ [Pg.249] တဿ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ. ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ. အတ္ထဝဝတ္ထာနတောတိ ယထာဝုတ္တဿ ပဉ္စဝိဓဿ အတ္ထဿ ဝဝတ္ထာပနဝသေန. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ သမဏကရဏီယကထာယံ ‘‘ဟေတုဖလံ နိဗ္ဗာနံ ဝစနတ္ထော အထ ဝိပါကံ ကိရိယာတိ အတ္ထေ ပဉ္စ ပဘေဒေ ပဌမန္တပဘေဒဂတံ ဉာဏ’’န္တိ. အဓိဂတာ ဟောတီတိ ပဋိလဒ္ဓါ ဟောတိ. သာယေဝ ပဋိလာဘသစ္ဆိကိရိယာယ သစ္ဆိကတာ. ပဋိလာဘဖဿေနေဝ ဖဿိတာ ပညာယ. ဓမ္မဝဝတ္ထာနတောတိ ‘‘ယော ကောစိ ဖလနိဗ္ဗတ္တကော ဟေတု အရိယမဂ္ဂေါ ဘာသိတံ ကုသလံ အကုသလန္တိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မော’’တိ အဘိဓမ္မေ ပါဠိယာနုသာရေန ဝုတ္တာနံ ပဉ္စန္နံ ဓမ္မာနံ ဝဝတ္ထာပနဝသေန. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ သမဏကရဏီယကထာယံ ‘‘ဟေတု အရိယမဂ္ဂေါ ဝစနံ ကုသလဉ္စ အကုသလဉ္စာတိ ဓမ္မေ ပဉ္စ ပဘေဒေ ဒုတိယန္တပဘေဒဂတံ ဉာဏ’’န္တိ. နိရုတ္တိဝဝတ္ထာနတောတိ တေသံ တေသံ အတ္ထဓမ္မာနံ အနုရူပနိရုတ္တီနံ ဝဝတ္ထာပနဝသေန. ပဋိဘာနဝဝတ္ထာနတောတိ ပဋိဘာနသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနံ ဝဝတ္ထာပနဝသေန. တဿိမာတိ နိဂမနဝစနမေတံ.

"තස්සාති" යනු ඉහත සඳහන් කළ ලක්ෂණ ඇති ඒ ආර්ය පුද්ගලයාටය. මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය කරණාර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "අත්ථවවත්ථානතො" යනු පස් වැදෑරුම් අර්ථයන් නියම කිරීම් වශයෙනි. මේ බව මහණ කටයුතු පිළිබඳ කථාවෙහි (සමණකරණීය කථා) මෙසේ දක්වා ඇත: "හේතු-ඵලය, නිවන, වචනාර්ථය, විපාකය හා ක්‍රියාව යන මේ පස් වැදෑරුම් අර්ථයන්හි ප්‍රථම ප්‍රභේදයට (අර්ථ පටිසම්භිදාවට) අයත් ඥානයයි". "අධිගතා හොති" යනු ලබන ලද්දේ වෙයි යන්නයි. එයම ලැබීමෙන් සාක්ෂාත් කිරීමේ ස්වරූපයෙන් සාක්ෂාත් කරන ලද්දකි. ප්‍රඥාවෙන් ස්පර්ශ කළ හෙයින්ම එය ස්පර්ශ කරන ලද්දකි. "ධම්මවවත්ථානතො" යනු ඵල උපදවන හේතුව, ආර්ය මාර්ගය, වචනය, කුසල් හා අකුසල් යන මේ ධර්ම පස ධර්මයෝ යැයි අභිධර්මයෙහි පාළි අනුසාරයෙන් වදාළ පස් වැදෑරුම් ධර්මයන් නියම කිරීම් වශයෙනි. මේ පිළිබඳවද සමණකරණීය කථාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: "හේතුව, ආර්ය මාර්ගය, වචනය, කුසල් හා අකුසල් යන මේ පස් වැදෑරුම් ධර්මයන්හි දෙවන ප්‍රභේදයට (ධර්ම පටිසම්භිදාවට) අයත් ඥානයයි". "නිරුත්තිවවත්ථානතො" යනු ඒ ඒ අර්ථයන්ට හා ධර්මයන්ට අනුරූප නිරුක්ති (භාෂාමය ව්‍යවහාරයන්) නියම කිරීම් වශයෙනි. "පටිභානවවත්ථානතො" යනු පටිභාන ලෙස හැඳින්වෙන ත්‍රිවිධ පටිසම්භිදා ඥානයන් නියම කිරීම් වශයෙනි. "තස්සිමා" යනු මෙය නිගමනය පිණිස කළ වචනයකි.

၂. ဧဝံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန အနုပဿနာနံ ဝိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝတ္ထုဘေဒဝသေန ဒဿေန္တော ရူပေ အနိစ္စာနုပဿနာတိအာဒိမာဟ. တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ပုန ရူပါဒီသုယေဝ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ဇဝနပညံ ဒဿေတုကာမော ကေဝလံ ရူပါဒိဝသေန စ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နရူပါဒိဝသေန စ ပုစ္ဆံ ကတွာ ပုစ္ဆာကမေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ အကာသိ. တတ္ထ သုဒ္ဓရူပါဒိဝိဿဇ္ဇနေသု ပဌမံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဧဝ ပညာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နမူလကေသု သဗ္ဗဝိဿဇ္ဇနေသု တေသု အတီတာဒီသု ဇဝနဝသေန ဇဝနပညာတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ.

2. මෙසේ සියල්ල සංග්‍රහ කිරීමේ ආකාරයෙන් අනුපස්සනාවන්ගේ විශේෂය දක්වා, දැන් වස්තු භේදය (අරමුණු) අනුව දක්වමින් "රූපයෙහි අනිත්‍යානුපස්සනාව" යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිමය. නැවතත් රූප ආදියෙහිම අතීත, අනාගත හා වර්තමාන වශයෙන් ජවන ප්‍රඥාව දැක්වීමට කැමති වූ තෙරුන් වහන්සේ, හුදු රූප ආදී වශයෙන්ද අතීත අනාගත වර්තමාන රූප ආදී වශයෙන්ද ප්‍රශ්න නගා එම ප්‍රශ්න අනුපිළිවෙළින්ම පිළිතුරු වදාළහ. එහි හුදු රූප ආදී පිළිතුරු අතරෙහි මුලින්ම දක්වන ලද ප්‍රඥාවම, අතීත අනාගත වර්තමාන මූලික වූ සියලු පිළිතුරු වලදී ඒ අතීත ආදී අරමුණු කෙරෙහි වේගවත්ව පවතින හෙයින් "ජවන ප්‍රඥාව" යැයි දක්වන ලදී.

၃. ပုန အနေကသုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပညာပဘေဒံ ဒဿေတုကာမော ပဌမံ တာဝ သုတ္တန္တေ ဥဒ္ဒိသိ. တတ္ထ သပ္ပုရိသသံသေဝေါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ သပ္ပုရိသာနံ ဘဇနံ. သဒ္ဓမ္မဿဝနန္တိ တေသံ သပ္ပုရိသာနံ သန္တိကေ သီလာဒိပဋိပတ္တိဒီပကဿ သဒ္ဓမ္မဝစနဿ သဝနံ. ယောနိသောမနသိကာရောတိ သုတာနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထူပပရိက္ခဏဝသေန ဥပါယေန မနသိကာရော. ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တီတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ အနုဂတဿ သီလာဒိပဋိပဒါဓမ္မဿ ပဋိပဇ္ဇနံ. ပညာပဋိလာဘာယ [Pg.250] ပညာဝုဒ္ဓိယာ ပညာဝေပုလ္လာယ ပညာဗာဟုလ္လာယာတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပညာဝသေန ဘာဝဝစနာနိ. သေသာနိ ဒွါဒသ ပုဂ္ဂလဝသေန ဘာဝဝစနာနိ.

3. නැවතත් බොහෝ සූත්‍ර දේශනා පෙරදැරි කරගත් ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් දැක්වීමට කැමති තෙරුන් වහන්සේ, පළමුව සූත්‍රයන් උදේසනය කළහ. එහි "සප්පුරිසසංසේවො" යනු ඉහත කී ලක්ෂණ ඇති සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කිරීමයි. "සද්ධම්මස්සවණං" යනු ඒ සත්පුරුෂයන් වෙතින් ශීලාදී පිළිවෙත් පැහැදිලි කරන සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමයි. "යොනිසො මනසිකාරො" යනු අසන ලද ධර්මයන්ගේ අර්ථ සලකා බැලීම වශයෙන් උපායශීලීව මෙනෙහි කිරීමයි. "ධම්මානුධම්මපටිපත්තී" යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුරූප වූ ශීලාදී ප්‍රතිපදා ධර්මයන්හි නිරත වීමයි. "ප්‍රඥාව ලැබීම පිණිස, ප්‍රඥාව වැඩීම පිණිස, ප්‍රඥාව විපුල වීම පිණිස, ප්‍රඥාව බහුල වීම පිණිස" යන මේ සතර ප්‍රඥාව අනුව යෙදුණු ප්‍රකාශයන්ය. ඉතිරි දොළොස පුද්ගලයා අනුව යෙදුණු ප්‍රකාශයන්ය.

၁. သောဠသပညာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

1. සොළසපඤ්ඤා නිද්දේස වණ්ණනාව (ප්‍රඥා දහසයේ නිර්දේශය පිළිබඳ වර්ණනාව)

၄. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသေ ဆန္နံ အဘိညာဉာဏာနန္တိ ဣဒ္ဓိဝိဓဒိဗ္ဗသောတစေတောပရိယပုဗ္ဗေနိဝါသဒိဗ္ဗစက္ခုအာသဝါနံ ခယဉာဏာနံ. တေသတ္တတီနံ ဉာဏာနန္တိ ဉာဏကထာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ သာဝကသာဓာရဏာနံ ဉာဏာနံ. သတ္တသတ္တတီနံ ဉာဏာနန္တိ ဧတ္ထ –

4. සූත්‍ර නිර්දේශයෙහි "ෂඩ් අභිඥා ඥානයන්ගේ" යනු ඉද්ධිවිධ, දිබ්බසෝත, චේතෝපරිය, පුබ්බේනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛු සහ ආසවක්ඛය යන ඥානයන්ගේය. "හැත්තෑ තුන් වැදෑරුම් ඥානයන්ගේ" යනු ඥාන කථාවෙහි දක්වන ලද ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ වූ ඥානයන්ගේය. "හැත්තෑ හත් වැදෑරුම් ඥානයන්ගේ" යන්නෙහි -

‘‘သတ္တသတ္တရိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဉာဏဝတ္ထူနိ ဒေသေဿာမိ, တံ သုဏာထ သာဓုကံ မနသိ ကရောထ, ဘာသိဿာမီတိ. ကတမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တသတ္တရိ ဉာဏဝတ္ထူနိ? ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဉာဏံ, အသတိ ဇာတိယာ နတ္ထိ ဇရာမရဏန္တိ ဉာဏံ. အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဉာဏံ, အသတိ ဇာတိယာ နတ္ထိ ဇရာမရဏန္တိ ဉာဏံ, အနာဂတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဉာဏံ, အသတိ ဇာတိယာ နတ္ထိ ဇရာမရဏန္တိ ဉာဏံ. ယမ္ပိဿ တံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ, တမ္ပိ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မန္တိ ဉာဏံ. ဘဝပစ္စယာ ဇာတီတိ ဉာဏံ…ပေ… ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါတိ ဉာဏံ… တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနန္တိ ဉာဏံ… ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာတိ ဉာဏံ… ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာတိ ဉာဏံ… သဠာယတနပစ္စယာ ဖဿောတိ ဉာဏံ… နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတနန္တိ ဉာဏံ… ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပန္တိ ဉာဏံ… သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏန္တိ ဉာဏံ… အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဉာဏံ, အသတိ အဝိဇ္ဇာယ နတ္ထိ သင်္ခါရာတိ ဉာဏံ. အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဉာဏံ, အသတိ အဝိဇ္ဇာယ နတ္ထိ သင်္ခါရာတိ ဉာဏံ, အနာဂတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဉာဏံ, အသတိ အဝိဇ္ဇာယ နတ္ထိ သင်္ခါရာတိ ဉာဏံ. ယမ္ပိဿ တံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ, တမ္ပိ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မန္တိ ဉာဏံ. ဣမာနိ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တသတ္တရိ ဉာဏဝတ္ထူနီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၃၄) –

"මහණෙනි, මම තොපට හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තූන් දේශනා කරමි. එය මැනවින් අසන්න, මෙනෙහි කරන්න, මම දේශනා කරමි. මහණෙනි, හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තූන් කවරේද? ජාතිය ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණය වේ යන ඥානයද, ජාතිය නැති කල්හි ජරා මරණය නැත යන ඥානයද වේ. අතීත කාලයෙහිද ජාතිය ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණය විය යන ඥානයද, ජාතිය නොවූ කල්හි ජරා මරණය නොවීය යන ඥානයද වේ. අනාගත කාලයෙහිද ජාතිය ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණය වන්නේය යන ඥානයද, ජාතිය නොවූ කල්හි ජරා මරණය නොවන්නේය යන ඥානයද වේ. යම් මේ ධර්මස්ථිති ඥානයක් ඇද්ද, එයද ක්ෂය වන සුලුය, වය වන සුලුය, විරාග ධර්මතාවය හා නිරෝධ ධර්මතාවය සහිතය යන ඥානයද වේ. භවය ප්‍රත්‍යයෙන් ජාතිය වේ යන ඥානයද... පෙ... උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් භවය වේ යන ඥානයද... තණ්හාව ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදානය වේ යන ඥානයද... වේදනාව ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව වේ යන ඥානයද... ඵස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව වේ යන ඥානයද... සළායතනය ප්‍රත්‍යයෙන් ඵස්සය වේ යන ඥානයද... නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතනය වේ යන ඥානයද... විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප වේ යන ඥානයද... සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය වේ යන ඥානයද... අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වේ යන ඥානයද, අවිද්‍යාව නැති කල්හි සංස්කාර නැත යන ඥානයද වේ. අතීත කාලයෙහිද අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර විය යන ඥානයද, අවිද්‍යාව නොවූ කල්හි සංස්කාර නොවීය යන ඥානයද වේ. අනාගත කාලයෙහිද අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වන්නේය යන ඥානයද, අවිද්‍යාව නොවූ කල්හි සංස්කාර නොවන්නේය යන ඥානයද වේ. යම් මේ ධර්මස්ථිති ඥානයක් ඇද්ද, එයද ක්ෂය වන සුලුය, වය වන සුලුය, විරාග ධර්මතාවය හා නිරෝධ ධර්මතාවය සහිතය යන ඥානයද වේ. මහණෙනි, මේවා හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තූහු යැයි කියනු ලැබේ."

ဧဝံ [Pg.251] ဘဂဝတာ နိဒါနဝဂ္ဂေ ဝုတ္တာနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏာနိ. ‘‘ဇရာမရဏေ ဉာဏံ, ဇရာမရဏသမုဒယေ ဉာဏံ, ဇရာမရဏနိရောဓေ ဉာဏံ, ဇရာမရဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၃၃) ဣမိနာ နယေန ဧကာဒသသု အင်္ဂေသု စတ္တာရိ စတ္တာရိ ကတွာ ဝုတ္တာနိ စတုစတ္တာရီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ ပန ဣဓ န ဂဟိတာနိ. ဥဘယတ္ထ စ ဉာဏာနိယေဝ ဟိတသုခဿ ဝတ္ထူနီတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ. လာဘောတိအာဒီသု လာဘောယေဝ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသေတွာ ပဋိလာဘောတိ ဝုတ္တော. ပုန တဿေဝ အတ္ထဝိဝရဏဝသေန ပတ္တိ သမ္ပတ္တီတိ ဝုတ္တံ. ဖဿနာတိ အဓိဂမဝသေန ဖုသနာ. သစ္ဆိကိရိယာတိ ပဋိလာဘသစ္ဆိကိရိယာ. ဥပသမ္ပဒါတိ နိပ္ဖာဒနာ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිදාන වර්ගයෙහි හැත්තෑ හතක් වූ ඥානයන් වදාරන ලදී. "ජරා මරණය පිළිබඳ ඥානය, ජරා මරණ සමුදය පිළිබඳ ඥානය, ජරා මරණ නිරෝධය පිළිබඳ ඥානය, ජරා මරණ නිරෝධගාමිණී පටිපදාව පිළිබඳ ඥානය" යන මේ ක්‍රමයෙන් අංග එකොළොසකට හතර බැගින් වූ සතළිස් හතරක් වූ ඥාන වස්තූන් මෙහි (පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි) ගෙන නොමැත. කරුණු දෙකෙහිදීම ඥානයන්ම හිත සුව පිණිස වන හෙයින් "ඥාන වස්තු" නම් වේ. "ලාභෝ" යනාදී තැන්හි "ලාභ" යන පදයම උපසර්ගයක් යොදා විශේෂ කොට "ප්‍රතිලාභ" යැයි පවසන ලදී. නැවත එහිම අර්ථය විවරණය කිරීම පිණිස "පත්ති, සම්පත්ති" යැයි කියන ලදී. "ඵස්සනා" යනු අධිගම වශයෙන් ස්පර්ශ කිරීමයි. "සච්ඡිකිරියා" යනු ප්‍රතිලාභ සච්ඡිකිරියාවයි. "උපසම්පදා" යනු නිපදවා ගැනීමයි.

သတ္တန္နဉ္စ သေက္ခာနန္တိ တိဿော သိက္ခာ သိက္ခန္တီတိ သေက္ခသညိတာနံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာဒီနံ သတ္တန္နံ. ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကဿ စာတိ နိဗ္ဗာနဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ယုတ္တတ္တာ သုန္ဒရဋ္ဌေန ကလျာဏသညိတဿ ပုထုဇ္ဇနဿ. ဝဍ္ဎိတံ ဝဍ္ဎနံ ဧတာယာတိ ဝဍ္ဎိတဝဍ္ဎနာ. ယထာဝုတ္တာနံ အဋ္ဌန္နမ္ပိ ပညာနံ ဝသေန ဝိသေသတော စ အရဟတော ပညာဝသေန ပညာဝုဒ္ဓိယာ. တထာ ပညာဝေပုလ္လာယ. မဟန္တေ အတ္ထေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိအာဒီသု ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တော အရိယသာဝကော အတ္ထာဒယော အာရမ္မဏကရဏေန ပရိဂ္ဂဏှာတိ. သဗ္ဗာပိ မဟာပညာ အရိယသာဝကာနံယေဝ. တဿာ စ ပညာယ ဝိသယာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ.

‘සත් දෙනෙකු වූ සේඛ පුද්ගලයන්ට’ යනු ශික්ෂා තුන හික්මෙන බැවින් ‘සේඛ’ යැයි හඳුන්වන සෝතාපත්ති මග්ගට්ඨ පුද්ගලයාගේ සිට පුද්ගලයන් සත් දෙනාටය. ‘කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාට’ යනු නිවනට යන ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදී සිටින බැවින් යහපත් අර්ථයෙන් ‘කල්‍යාණ’ යැයි හඳුන්වන පෘථග්ජනයාටය. ‘වැඩුණු වර්ධනයක් ඇත්තේ මින් බැවින්’ එය වඩ්ඪිතවඩ්ඪනා නම් වේ. ඉහත කී පුද්ගලයන් අට දෙනාගේම මාර්ග ඵල ප්‍රඥා මගින් ද, විශේෂයෙන් රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව මගින් ද ප්‍රඥා වෘද්ධිය පිණිස පවතියි. එසේම ප්‍රඥා වෛපුල්‍යය පිණිස ද පවතියි. ‘මහා අර්ථයන් පිරිසිඳ දනියි’ යනාදී තන්හි පටිසම්භිදාවට පත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අර්ථ ආදිය අරමුණු කිරීමෙන් පිරිසිඳ දකියි. සියලුම මහා ප්‍රඥාවන් ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම උරුමය. එම ප්‍රඥාවන්හි විෂයපථය පෙර සඳහන් කරන ලද අර්ථයන්ම වේ.

ပုထုနာနာခန္ဓေသူတိအာဒီသု နာနာသဒ္ဒေါ ပုထုသဒ္ဒဿ အတ္ထဝစနံ. ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ပုထုပညာတိ တေသု တထာဝုတ္တေသု ခန္ဓာဒီသု ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ကတွာ တံ ဉာဏံ ပုထုပညာ နာမာတိ အတ္ထော. နာနာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသူတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဝသေန ပစ္စယဗဟုတ္တာ ဝုတ္တံ. နာနာသုညတမနုပလဗ္ဘေသူတိ ဥပလဗ္ဘနံ ဥပလဗ္ဘော, ဂဟဏန္တိ အတ္ထော. န ဥပလဗ္ဘော အနုပလဗ္ဘော, အနုပလဗ္ဘာနံ ဗဟုတ္တာ ဗဟုဝစနေန အနုပလဗ္ဘာ, ပဉ္စဝီသတိသုညတာဝသေန ဝါ နာနာသုညတာသု အတ္တတ္တနိယာဒီနံ အနုပလဗ္ဘာ နာနာသုညတာနုပလဗ္ဘာ, တေသု. ‘‘နာနာသုညတာနုပလဗ္ဘေသူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အဒုက္ခမသုခါ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၂) ဝိယ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. ဣမာ ပဉ္စ ပညာ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေဟိ သာဓာရဏာ, နာနာအတ္ထာဒီသု ပညာ အရိယာနံယေဝ. ပုထုဇ္ဇနသာဓာရဏေ ဓမ္မေတိ လောကိယဓမ္မေ. ဣမိနာ အဝသာနပရိယာယေန [Pg.252] လောကိယတော ပုထုဘူတနိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ ပုထုဘူတာ ဝိသုံဘူတာ ပညာတိ ပုထုပညာ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'පුථුනානාඛන්ධේසු' යනාදී තැන්හි 'නානා' ශබ්දය 'පුථු' ශබ්දයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පදයකි. නානාප්‍රකාර වූ ස්කන්ධයන්හි ඥානය පවතී යන අර්ථයෙන් 'පුථුපඤ්ඤා' නම් වේ. ස්කන්ධ ආදී එම ධර්මයන්හි මෙසේ කියන ලද ආකාරයෙන් ඥානය පවතින බැවින් එම ඥානය 'පුථුපඤ්ඤා' නම් වන බව අර්ථයයි. 'නානාපටිච්චසමුප්පාදේසු' යන්නෙහි පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ බහුලත්වය නිසා (බහුවචනයෙන්) වදාරන ලදී. 'නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භේසු' යන්නෙහි ලැබීම හෙවත් ආත්ම, ආත්මනීය වශයෙන් දැඩිව ගැනීම 'උපලබ්භො' නම් වේ. එවැනි ගැනීමක් නැති බැවින් 'අනුපලබ්භ' නම් වේ. එම අනුපලබ්භයන්ගේ බහුලත්වය නිසා බහුවචනයෙන් 'අනුපලබ්භා' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් පසිවිසි ශුන්‍යතාවන්ගේ වශයෙන් නානා ශුන්‍යතාවන්හි ආත්ම, ආත්මනීය ආදිය නොලැබෙන බැවින් 'නානාසුඤ්ඤතා අනුපලබ්භා' නම් වේ. එවැනි නානා ශුන්‍යතා අනුපලබ්භ ධර්මයන්හි යන අර්ථය දීමට 'නානාසුඤ්ඤතානුපලබ්භේසු' යැයි කිව යුතු වුවත්, 'අදුක්ඛමසුඛා' යනාදී තැන්හි මෙන් පද සන්ධි වශයෙන් 'ම' කාරය යොදන ලදී. මෙම ප්‍රඥා පස කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් හා සාධාරණ වන අතර, නානා අර්ථ ආදියේ පවතින ප්‍රඥාවන් ආර්යයන්ටම පමණක් සාධාරණ වේ. පෘථග්ජන සාධාරණ ධර්මයන්හි පවතින ලෞකික ධර්මයන්හි පවතින ප්‍රඥාව මෙන්ම, මේ අවසාන ක්‍රමයට අනුව ලෝකයෙන් වෙන් වූ (පෘථුභූත) නිවන අරමුණු කරන බැවින් වෙන් වූ ඥානය 'පුථුපඤ්ඤා' නම් වන බව වදාරන ලදී.

ဝိပုလပညာ မဟာပညာနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဂုဏမဟန္တတာယ တေသံ ဓမ္မာနံ ပရိဂ္ဂါဟိကာယ စ ပညာယ မဟန္တတာ, တေသံ ဓမ္မာနံ သယမေဝ မဟန္တတ္တာ ဥဠာရတ္တာ ဓမ္မာနဉ္စ ပညာယ စ ဝိပုလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဂမ္ဘီရပညာ ပုထုပညာနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ စ ဓမ္မာ တေ စ အနုပလဗ္ဘာ သာ စ ပညာ ပကတိဇနေန အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌတ္တာ ဂမ္ဘီရာ.

විපුල ප්‍රඥාව මහා ප්‍රඥා ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. වදාරන ලද ධර්මයන් පිරිසිඳ දකින්නාට එම ගුණවල මහත් බව නිසාත්, එම ධර්මයන් පිරිසිඳ ගන්නා ප්‍රඥාවේ මහත් බව නිසාත් එය මහා ප්‍රඥාවයි. එම ධර්මයන්ගේම ඇති මහත් බව හා උදාර බව නිසා ධර්මයන්ගේ හා ප්‍රඥාවේ විපුල බව (පැතිරුණු බව) දත යුතුය. ගැඹුරු ප්‍රඥාව ද පුථු ප්‍රඥා ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. එම ස්කන්ධ ආදී ධර්මයන් ද, එම ශුන්‍යතා සංඛ්‍යාත අනුපලබ්භ ධර්මයන් ද, එම ප්‍රඥාව ද සාමාන්‍ය ජනයා විසින් ලබාගත නොහැකි පදනමක් ඇති බැවින් ගැඹුරු නම් වේ.

ယဿ ပုဂ္ဂလဿာတိ အရိယပုဂ္ဂလဿေဝ. အညော ကောစီတိ ပုထုဇ္ဇနော. အဘိသမ္ဘဝိတုန္တိ သမ္ပာပုဏိတုံ. အနဘိသမ္ဘဝနီယောတိ သမ္ပာပုဏိတုံ အသက္ကုဏေယျော. အညေဟီတိ ပုထုဇ္ဇနေဟေဝ. အဋ္ဌမကဿာတိ အရဟတ္တဖလဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ဂဏိယမာနေ အဋ္ဌမဘူတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌဿ. ဒူရေတိ ဝိပ္ပကဋ္ဌေ. ဝိဒူရေတိ ဝိသေသေန ဝိပ္ပကဋ္ဌေ. သုဝိဒူရေတိ သုဋ္ဌု ဝိသေသေန ဝိပ္ပကဋ္ဌေ. န သန္တိကေတိ န သမီပေ. န သာမန္တာတိ န သမီပဘာဂေ. ဣမာနိ ဒွေ ပဋိသေဓသဟိတာနိ ဝစနာနိ ဒူရဘာဝဿေဝ နိယမနာနိ. ဥပါဒါယာတိ ပဋိစ္စ. သောတာပန္နဿာတိ သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌဿ. ဧတေနေဝ တံတံမဂ္ဂပညာ တံတံဖလပညာယ ဒူရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသိတံ. ဣတရဒွယံ ပန သုဒ္ဓမေဝ အာဂတံ.

'යම් පුද්ගලයෙකුට' යනු ආර්ය පුද්ගලයාටමය. 'අන් කිසිවෙක්' යනු පෘථග්ජනයාය. 'අභිසම්භවිතුං' යනු පැමිණීමටය. 'අනභිසම්භවනීයො' යනු පැමිණීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. 'අන්‍යයන් විසින්' යනු පෘථග්ජනයන් විසින්මය. 'අටවැන්නා' යනු අර්හත් ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ සිට ආපස්සට ගණන් කරන විට අටවැනි වූ සෝවාන් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයාය. 'දූරේ' යනු දුරය. 'විදූරේ' යනු විශේෂයෙන් දුරය. 'සුවිදූරේ' යනු ඉතා විශේෂයෙන් දුරය. 'න සන්තිකේ' යනු සමීප නොවන බවයි. 'න සාමන්තා' යනු අසල නොවන බවයි. මෙම නිෂේධ වාචී පද දෙක දුරස්ථභාවයම තහවුරු කරයි. 'උපාදාය' යනු නිසා හෙවත් පටිච්ච යන අර්ථයයි. 'සෝතාපන්නස්ස' යනු සෝවාන් ඵලස්ථ පුද්ගලයාටය. මෙම 'අට්ඨමකස්ස' යනාදී වචනයෙන්ම ඒ ඒ මාර්ග ප්‍රඥාව ඒ ඒ ඵල ප්‍රඥාවෙන් දුරස් වන බව වදාරන ලදී. 'පච්චේකසම්බුද්ධ' යන්න උපසර්ග මගින් විශේෂ කොට ඇත. ඉතිරි 'තථාගත' සහ 'අරහං' යන පද දෙක උපසර්ග රහිතවම පැමිණ ඇත.

၅. ‘‘ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ သဒေဝကဿ စ လောကဿ ပညာ တထာဂတဿ ပညာယ ဒူရေ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ တမေဝ ဒူရဋ္ဌံ အနေကပ္ပကာရတော ဒဿေတုကာမော ပညာပဘေဒကုသလောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပညာပဘေဒကုသလောတိ အတ္တနော အနန္တဝိကပ္ပေ ပညာပဘေဒေ ဆေကော. ပဘိန္နဉာဏောတိ အနန္တပ္ပဘေဒပတ္တဉာဏော. ဧတေန ပညာပဘေဒကုသလတ္တေပိ သတိ တာသံ ပညာနံ အနန္တဘေဒတ္တံ ဒဿေတိ. အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒေါတိ ပဋိလဒ္ဓအဂ္ဂစတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏော. စတုဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တောတိ စတ္တာရိ ဝိသာရဒဘာဝသင်္ခါတာနိ ဉာဏာနိ ပတ္တော. ယထာဟ –

5. "පසේබුදුන්ගේ ද දෙවි මිනිස් ලෝකයාගේ ද ප්‍රඥාව තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට වඩා බොහෝ දුරස් වේ" යනාදිය පවසා, එම දුරස්ථ බවම නොයෙක් ආකාරයෙන් දැක්වීමට කැමති වූයේ 'පඤ්ඤාපභේදකුසලො' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පඤ්ඤාපභේදකුසලො' යනු තමන් වහන්සේ සතු අනන්ත ප්‍රභේද ඇති (අනන්ත අරමුණු ඇති) ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ බවයි. 'පභින්නඤාණො' යනු අනන්ත ප්‍රභේදයන්ට පැමිණි ඥානය ඇති බවයි. මෙයින් ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ බව තිබියදීත්, එම ප්‍රඥාවන්ගේ අනන්ත ප්‍රභේද බව දක්වයි. 'අධිගතපටිසම්භිදො' යනු අග්‍ර වූ සිවුපිළිසිඹියා ඥානයන් ලැබූ බවයි. 'චතුවෙසාරජ්ජප්පත්තො' යනු විශාරද බව හඳුන්වන ඥාන සතරට පැමිණි බවයි. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ‘ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’တိ, တတြ ဝတ မံ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ [Pg.253] မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ကောစိ ဝါ လောကသ္မိံ သဟ ဓမ္မေန ပဋိစောဒေဿတီတိ နိမိတ္တမေတံ, ဘိက္ခဝေ, န သမနုပဿာမိ, ဧတမဟံ, ဘိက္ခဝေ, နိမိတ္တံ အသမနုပဿန္တော ခေမပ္ပတ္တော အဘယပ္ပတ္တော ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော ဝိဟရာမိ. ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော ‘ဣမေ အာသဝါ အပရိက္ခီဏာ’တိ, ‘ယေ ခေါ ပန တေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာ’တိ, ‘ယဿ ခေါ ပန တေ အတ္ထာယ ဓမ္မော ဒေသိတော, သော န နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာ’တိ, တတြ ဝတ မံ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ကောစိ ဝါ လောကသ္မိံ သဟ ဓမ္မေန ပဋိစောဒေဿတီတိ နိမိတ္တမေတံ, ဘိက္ခဝေ, န သမနုပဿာမိ, ဧတမဟံ, ဘိက္ခဝေ, နိမိတ္တံ အသမနုပဿန္တော ခေမပ္ပတ္တော အဘယပ္ပတ္တော ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော ဝိဟရာမီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၈; မ. နိ. ၁.၁၅၀).

"මහණෙනි, 'මම සම්මා සම්බුද්ධ වෙමි' යි ප්‍රතිඥා දෙන මට, 'ඔබ වහන්සේ විසින් මේ ධර්මයන් අවබෝධ කර නොගන්නා ලදහ' යි කියා මහණෙකු හෝ බමුණෙකු හෝ දෙවියෙකු හෝ මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු හෝ ලෝකයේ කිසිවෙකු හෝ සාධාරණ හේතු සහිතව මට චෝදනා කරනු ඇතැයි යන එවැනි කරුණක් මම දකින්නේ නැත. මහණෙනි, එවැනි චෝදනාවකට හේතු වන කරුණක් මම නොදකින බැවින් ක්‍ෂේමප්‍රාප්තව, අභයප්‍රාප්තව, විශාරදප්‍රාප්තව වෙසෙමි. 'මම ක්‍ෂීණාශ්‍රව වෙමි' යි ප්‍රතිඥා දෙන මට, 'ඔබ වහන්සේගේ මේ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය නොවූහ' යි ද, 'යම් ධර්ම කෙනෙක් අන්තරායකර යැයි වදාරන ලද්දේද, ඒවා සේවනය කරන්නාට අන්තරාය පිණිස නොවේ' යි ද, 'යම් අර්ථයක් සඳහා ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේද, එය පිළිපදින්නාට මනා සේ දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතින්නේ නැත' යි ද, ලෝකයේ කිසිවෙකු සහේතුකව මට චෝදනා කරනු ඇතැයි යන එවැනි කරුණක්, මහණෙනි, මම දකින්නේ නැත. මහණෙනි, එවැනි චෝදනා කරුණක් නොදකින මම ක්‍ෂේමප්‍රාප්තව, අභයප්‍රාප්තව, විශාරදප්‍රාප්තව වාසය කරමි."

ဒသဗလဗလဓာရီတိ ဒသ ဗလာနိ ဧတေသန္တိ ဒသဗလာ, ဒသဗလာနံ ဗလာနိ ဒသဗလဗလာနိ, တာနိ ဒသဗလဗလာနိ ဓာရယတီတိ ဒသဗလဗလဓာရီ, ဒသဗလဉာဏဗလဓာရီတိ အတ္ထော. ဧတေဟိ တီဟိ ဝစနေဟိ အနန္တပ္ပဘေဒါနံ နေယျာနံ ပဘေဒမုခမတ္တံ ဒဿိတံ. သောယေဝ ပညာပယောဂဝသေန အဘိမင်္ဂလသမ္မတဋ္ဌေန ပုရိသာသဘော. အသန္တာသဋ္ဌေန ပုရိသသီဟော. မဟန္တဋ္ဌေန ပုရိသနာဂေါ. ပဇာနနဋ္ဌေန ပုရိသာဇညော. လောကကိစ္စဓုရဝဟနဋ္ဌေန ပုရိသဓောရယှော.

'දසබලබලධාරී' යනු මේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලාට දස බලයෝ ඇති බැවින් 'දසබල' නම් වෙති. දසබලයන් වහන්සේලාගේ (කාය බල හා ඥාන බල) බලයන් 'දසබල බල' නම් වේ. එම බලයන් දරන බැවින් 'දසබලබලධාරී' නම් වේ. එහි අර්ථය දසබල ඥාන බල දරන්නා යනුයි. මෙම පද තුනෙන් අනන්ත ප්‍රභේද ඇති දත යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රභේද මාත්‍රයක් දක්වන ලදී. එම බුදුරජාණන් වහන්සේම ප්‍රඥා ප්‍රයෝගය හේතුවෙන්, අතිශය මංගල සම්මත අර්ථයෙන් 'පුරිසාසභ' (පුරුෂ වෘෂභ) නම් වෙති. අසන්තාස (නොතැතිගන්නා/මහත්) අර්ථයෙන් 'පුරිසසීහ' (පුරුෂ සිංහ) නම් වෙති. මහත් වූ අර්ථයෙන් 'පුරිසනාග' නම් වෙති. ප්‍රභේද වශයෙන් දැනගන්නා අර්ථයෙන් 'පුරිසාජඤ්ඤ' නම් වෙති. ලෝක කෘත්‍ය නමැති ධුරය උසුලන අර්ථයෙන් 'පුරිසධෝරය්හ' නම් වෙති."

အထ တေဇာဒိကံ အနန္တဉာဏတော လဒ္ဓံ ဂုဏဝိသေသံ ဒဿေတုကာမော တေသံ တေဇာဒီနံ အနန္တဉာဏမူလကဘာဝံ ဒဿေန္တော အနန္တဉာဏောတိ ဝတွာ အနန္တတေဇောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနန္တဉာဏောတိ ဂဏနဝသေန စ ပဘာဝဝသေန စ အန္တဝိရဟိတဉာဏော. အနန္တတေဇောတိ ဝေနေယျသန္တာနေ မောဟတမဝိဓမနေန အနန္တဉာဏတေဇော. အနန္တယသောတိ ပညာဂုဏေဟေဝ လောကတ္တယဝိတ္ထတာနန္တကိတ္တိဃောသော. အဍ္ဎောတိ ပညာဓနသမိဒ္ဓိယာ သမိဒ္ဓေါ. မဟဒ္ဓနောတိ ပညာဓနဝဍ္ဎတ္တေပိ ပဘာဝမဟတ္တေန မဟန္တံ ပညာဓနမဿာတိ မဟဒ္ဓနော. မဟာဓနောတိပိ ပါဌော. ဓနဝါတိ ပသံသိတဗ္ဗပညာဓနဝတ္တာ နိစ္စယုတ္တပညာဓနဝတ္တာ အတိသယဘူတပညာဓနဝတ္တာ ဓနဝါ. ဧတေသုပိ ဟိ တီသု အတ္ထေသု ဣဒံ ဝစနံ သဒ္ဒဝိဒူ ဣစ္ဆန္တိ.

ඉන්පසු, අනන්ත වූ ඥානයෙන් ලත් තේජස ආදී විශේෂ ගුණයන් දැක්වීමට කැමති වූ තෙරණුවෝ, එම තේජස ආදී ගුණයන්ට අනන්ත ඥානය මූලික වන බව පෙන්වා දෙමින් "අනන්තඤාණො" යයි පවසා "අනන්තතේජො" යනාදිය වදාළහ. එහි "අනන්තඤාණො" යනු ගණනය කිරීම් වශයෙන් හා ප්‍රභාව වශයෙන් කෙළවරක් නැති ඥානය ඇති බවයි. "අනන්තතේජො" යනු විනේය ජනයාගේ සන්තානයෙහි පවතින මෝහය නමැති අඳුර දුරු කිරීමෙන් යුත් අනන්ත වූ ඥාන තේජසයි. "අනන්තයසො" යනු ප්‍රඥා ගුණයන් නිසාම තුන් ලොවෙහි පැතිරුණු නිම කළ නොහැකි කීර්ති රාවයයි. "අඩ්ඪො" යනු ප්‍රඥා නමැති ධනයෙන් සපිරි බවයි. "මහද්ධනො" යනු ප්‍රඥා ධනය වැඩි දියුණු වූ බැවින් මෙන්ම එහි ප්‍රභාවේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා ද මහත් වූ ප්‍රඥා ධනයක් ඇති බැවින් මහද්ධන නම් වේ. "මහාධනො" කියා ද පාඨයක් ඇත. "ධනවා" යනු ප්‍රසංශා කළ යුතු වූ ද, නිබඳව පවතින්නා වූ ද, අතිශය උතුම් වූ ද ප්‍රඥා ධනයෙන් යුක්ත බැවින් ධනවා නම් වේ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ මේ අර්ථ තුනෙහිම "ධනවා" යන වචනය පවතී යයි පිළිගනිති.

ဧဝံ [Pg.254] ပညာဂုဏေန ဘဂဝတော အတ္တသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိံ ဒဿေတွာ ပုန ပညာဂုဏေနေဝ လောကဟိတသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိံ ဒဿေန္တော နေတာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေနေယျေ သံသာရသင်္ခါတဘယဋ္ဌာနတော နိဗ္ဗာနသင်္ခါတခေမဋ္ဌာနံ နေတာ. တတ္ထ နယနကာလေ ဧဝ သံဝရဝိနယပဟာနဝိနယဝသေန ဝေနေယျေ ဝိနေတာ. ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဧဝ သံသယစ္ဆေဒနေန အနုနေတာ. သံသယံ ဆိန္ဒိတွာ ပညာပေတဗ္ဗံ အတ္ထံ ပညာပေတာ. တထာ ပညာပိတာနံ နိစ္ဆယကရဏေန နိဇ္ဈာပေတာ. တထာ နိဇ္ဈာယိတဿ အတ္ထဿ ပဋိပတ္တိပယောဇနဝသေန ပေက္ခေတာ. တထာပဋိပန္နေ ပဋိပတ္တိဖလေန ပသာဒေတာ. သော ဟိ ဘဂဝါတိ ဧတ္ထ ဟိ-ကာရော အနန္တရံ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ကာရဏောပဒေသေ နိပါတော. အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာတိ သကသန္တာနေ န ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗဿ ဆအသာဓာရဏဉာဏဟေတုဘူတဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဓိမူလေ လောကဟိတတ္ထံ သကသန္တာနေ ဥပ္ပာဒေတာ. အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာတိ ဝေနေယျသန္တာနေ အသဉ္ဇာတပုဗ္ဗဿ သာဝကပါရမိဉာဏဟေတုဘူတဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော ပဘုတိ ယာဝဇ္ဇကာလာ ဝေနေယျသန္တာနေ သဉ္ဇနေတာ. သာဝကဝေနေယျာနမ္ပိ ဟိ သန္တာနေ ဘဂဝတော ဝုတ္တဝစနေနေဝ အရိယမဂ္ဂဿ သဉ္ဇနနတော ဘဂဝါ သဉ္ဇနေတာ နာမ ဟောတိ. အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာတိ အဋ္ဌဓမ္မသမန္နာဂတာနံ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ကတာဘိနီဟာရာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ဗျာကရဏံ ဒတွာ အနက္ခာတပုဗ္ဗဿ ပါရမိတာမဂ္ဂဿ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကရဏမတ္တေနေဝ ဝါ ဗောဓိမူလေ ဥပ္ပဇ္ဇိတဗ္ဗဿ အရိယမဂ္ဂဿ အက္ခာတာ. အယံ နယော ပစ္စေကဗောဓိသတ္တဗျာကရဏေပိ လဗ္ဘတိယေဝ.

මෙලෙස ප්‍රඥා ගුණයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආත්ම සම්පත්තිය සිද්ධ වන ආකාරය දක්වා, නැවත ප්‍රඥා ගුණයෙන්ම ලෝකහිත සම්පත්තිය සිද්ධ වන ආකාරය පෙන්වීමට "නේතා" යනාදිය වදාළහ. එහි විනේය ජනයාව සංසාරය නමැති බියජනක ස්ථානයෙන් නිවන නමැති නිර්භය ස්ථානයට පමුණුවන බැවින් "නේතා" නම් වන සේක. එසේ නිවනට පමුණුවන කල්හිම සංවර විනය හා පහාන විනය මගින් විනේය ජනයා දමනය කරන බැවින් "විනේතා" නම් වන සේක. ධර්ම දේශනා කරන කල්හිම සැක දුරු කිරීමෙන් මැනවින් පමුණුවන බැවින් "අනුනේතා" නම් වන සේක. සැකය සිඳ පෙන්වා දිය යුතු අර්ථය පෙන්වා දෙන බැවින් "පඤ්ඤාපේතා" නම් වන සේක. එලෙස පෙන්වා දුන් අර්ථයන් නිශ්චය කිරීමෙන් මෙනෙහි කරවන බැවින් "නිජ්ඣාපේතා" නම් වන සේක. එසේ මෙනෙහි කළ අර්ථය පිළිවෙතෙහි යෙදවීමෙන් දක්වන බැවින් "පෙක්ඛේතා" නම් වන සේක. පිළිවෙතෙහි යෙදුණු අය පිළිවෙත් ඵලයෙන් පසන්න කරවන බැවින් "පසාදේතා" නම් වන සේක. "සො හි භගවා" යන්නෙහි "හි" යන්න කලින් කී කරුණට හේතු දැක්වීමට යෙදුණු නිපාතයකි. තමන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි පෙර නොවූ විරූ අසාධාරණ ඥානයන්ට හේතු වූ ආර්ය මාර්ගය ලෝකයාගේ යහපත පිණිස බෝධි මූලයේදී උපදවා ගත් බැවින් "අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදේතා" නම් වන සේක. විනේය ජනයාගේ සන්තානයෙහි පෙර නොවූ විරූ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයට හේතු වූ ආර්ය මාර්ගය ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාවේ සිට අද දක්වා උපදවන බැවින් "අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනේතා" නම් වන සේක. ශ්‍රාවකයන් විසින් දමනය කරනු ලබන විනේය ජනයාගේ සන්තානයෙහි වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනය නිසාම ආර්ය මාර්ගය උපදින බැවින් උන්වහන්සේ "සඤ්ජනේතා" නම් වන සේක. අටක් වූ කරුණු වලින් සමන්විතව බුදු වීම පිණිස අභිනීහාර කළ බෝධිසත්වයන්ට විවරණ දී, පෙර දේශනා නොකළ පාරමී මාර්ගය දේශනා කළ බැවින් හෝ "බුදු වන්නේය" යන විවරණය මගින්ම බෝධි මූලයේදී උපදවා ගත යුතු ආර්ය මාර්ගය ප්‍රකාශ කළ බැවින් "අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතා" නම් වන සේක. මෙම ක්‍රමය පසේබුදු බව පතන්නන්ගේ විවරණයෙහි ද යෙදේ.

မဂ္ဂညူတိ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသေန အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတအရိယမဂ္ဂဿ ဉာတာ. မဂ္ဂဝိဒူတိ ဝေနေယျသန္တာနေ ဇနေတဗ္ဗဿ အရိယမဂ္ဂဿ ကုသလော. မဂ္ဂကောဝိဒေါတိ ဗောဓိသတ္တာနံ အက္ခာတဗ္ဗမဂ္ဂေ ဝိစက္ခဏော. အထ ဝါ အဘိသမ္ဗောဓိပဋိပတ္တိမဂ္ဂညူ, ပစ္စေကဗောဓိပဋိပတ္တိမဂ္ဂဝိဒူ, သာဝကဗောဓိပဋိပတ္တိမဂ္ဂကောဝိဒေါ. အထ ဝါ ‘‘ဧတေန မဂ္ဂေန အတံသု ပုဗ္ဗေ, တရိဿန္တိယေဝ တရန္တိ ဩဃ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၀၉) ဝစနတော ယထာယောဂံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကာနံ မဂ္ဂဝသေန စ သုညတာနိမိတ္တအပ္ပဏိဟိတမဂ္ဂဝသေန စ ဥဂ္ဃဋိတညူဝိပဉ္စိတညူနေယျပုဂ္ဂလာနံ မဂ္ဂဝသေန စ ယထာက္ကမေနတ္ထယောဇနံ ကရောန္တိ. မဂ္ဂါနုဂါမီ စ ပနာတိ ဘဂဝတာ ဂတမဂ္ဂါနုဂါမိနော ဟုတွာ[Pg.255]. ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထေ နိပါတော. ဧတေန စ ဘဂဝတော မဂ္ဂုပ္ပာဒနာဒိဂုဏာဓိဂမာယ ဟေတု ဝုတ္တော ဟောတိ. ပန-သဒ္ဒေါ ကတတ္ထေ နိပါတော. တေန ဘဂဝတာ ကတမဂ္ဂကရဏံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာတိ ပဌမံ ဂတဿ ဘဂဝတော ပစ္ဆာဂတသီလာဒိဂုဏေန သမန္နာဂတာ. ဣတိ ထေရော ‘‘အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ’’တိအာဒီဟိ ယသ္မာ သဗ္ဗေပိ ဘဂဝတော သီလာဒယော ဂုဏာ အရဟတ္တမဂ္ဂမေဝ နိဿာယ အာဂတာ, တသ္မာ အရဟတ္တမဂ္ဂမေဝ နိဿာယ ဂုဏံ ကထေသိ.

"මග්ගඤ්ඤූ" යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් තමන් වහන්සේ උපදවා ගත් ආර්ය මාර්ගය දන්නා බැවිනි. "මග්ගවිදූ" යනු විනේය ජනයාගේ සන්තානයෙහි ඉපදවිය යුතු මාර්ගයෙහි දක්ෂ බැවිනි. "මග්ගකෝවිදෝ" යනු බෝධිසත්වයන්ට දේශනා කළ යුතු මාර්ගයෙහි විශාරද බැවිනි. එසේත් නැතිනම්, සම්බෝධි පිළිවෙත් මග දන්නා බැවින් "මග්ගඤ්ඤූ" ද, පසේබුදු පිළිවෙත් මග දන්නා බැවින් "මග්ගවිදූ" ද, ශ්‍රාවක බෝධි පිළිවෙත් මග දන්නා බැවින් "මග්ගකෝවිදෝ" ද වේ. එසේත් නැතිනම්, "පෙර විසූවෝ මේ මගින් එතෙර වූහ, එතෙර වන්නාහ, එතෙර වෙති" යනාදී දේශනාවට අනුව, සුදුසු පරිදි අතීත, අනාගත, වර්තමාන බුදු, පසේබුදු, මහ රහතුන්ගේ මාර්ගයන් වශයෙන් ද, ශුන්‍යත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත මාර්ගයන් වශයෙන් ද, උග්ඝටිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතඤ්ඤූ, නෙය්‍ය යන පුද්ගලයන්ගේ මාර්ග වශයෙන් ද අනුපිළිවෙලින් අර්ථය යෙදිය යුතු යයි ආචාර්යවරු පවසති. "මග්ගානුගාමී ච පන" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිය මගෙහි අනුගාමීව යන්නෝ යන්නයි. මෙහි "ච" ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මාර්ගය ඉපදවීම ආදී ගුණ ලැබීමට හේතු වූ පාරමී ඥානය කියැවේ. "පන" ශබ්දය කළා වූ ක්‍රියාව යන අර්ථයෙහි වැටේ. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද මාර්ග භාවනාව කියැවේ. "පච්ඡා සමන්නාගතා" යනු පළමුව ගිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පසුව උන්වහන්සේ සතු වූ ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. මෙලෙස ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ "අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදේතා" යනාදී පදයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ශීලාදී ගුණයන් අර්හත් මාර්ගයම නිසා පැමිණෙන බැවින්, අර්හත් මාර්ගයම ඇසුරු කොට ඒ ගුණයන් වදාළ සේක.

ဇာနံ ဇာနာတီတိ ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ, သဗ္ဗညုတာယ ယံကိဉ္စိ ပညာယ ဇာနိတဗ္ဗံ နာမ အတ္ထိ, တံ သဗ္ဗံ ပဉ္စနေယျပထဘူတံ ပညာယ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ပဿံ ပဿတီတိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ, သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ တံယေဝ နေယျပထံ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ ကရောန္တော ပညာစက္ခုနာ ပဿတီတိ အတ္ထော. ယထာ ဝါ ဧကစ္စော ဝိပရီတံ ဂဏှန္တော ဇာနန္တောပိ န ဇာနာတိ, ပဿန္တောပိ န ပဿတိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ယထာသဘာဝံ ဂဏှန္တော ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ, ပဿန္တော ပဿတိယေဝ. သွာယံ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတော. ဝိဒိတတာဒိအတ္ထေန ဉာဏဘူတော. အဝိပရီတသဘာဝဋ္ဌေန ဝါ ပရိယတ္တိဓမ္မပဝတ္တနတော ဟဒယေန စိန္တေတွာ ဝါစာယ နိစ္ဆာရိတဓမ္မမယောတိ ဝါ ဓမ္မဘူတော. သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတော. အထ ဝါ စက္ခု ဝိယ ဘူတောတိ စက္ခုဘူတော. ဉာဏံ ဝိယ ဘူတောတိ ဉာဏဘူတော. ဓမ္မော ဝိယ ဘူတောတိ ဓမ္မဘူတော. ဗြဟ္မာ ဝိယ ဘူတောတိ ဗြဟ္မဘူတော. သွာယံ ဓမ္မဿ ဝစနတော, ဝတ္တနတော ဝါ ဝတ္တာ. နာနပ္ပကာရေဟိ ဝစနတော, ဝတ္တနတော ဝါ ပဝတ္တာ. အတ္ထံ နီဟရိတွာ နီဟရိတွာ နယနတော အတ္ထဿ နိန္နေတာ. အမတာဓိဂမာယ ပဋိပတ္တိဒေသနတော, အမတပ္ပကာသနာယ ဝါ ဓမ္မဒေသနာယ အမတဿ အဓိဂမာပနတော အမတဿ ဒါတာ. လောကုတ္တရဓမ္မဿ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ ဝေနေယျာနုရူပေန ယထာသုခံ လောကုတ္တရဓမ္မဿ ဒါနေန စ, ဓမ္မေသု စ ဣဿရောတိ ဓမ္မဿာမီ. တထာဂတပဒံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထံ.

"ජානං ජානාති" යනු දත යුතු දෙය දන්නා සේක යන්නයි. සර්වඥතා ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් ප්‍රඥාවෙන් දත යුතු වූ යම් කිසිවක් ඇද්ද, පංච නෙය්‍ය පථයන්ට අයත් ඒ සියල්ල ප්‍රඥාවෙන් දන්නා සේක යනු අර්ථයයි. "පස්සං පස්සති" යනු දැකිය යුතු දෙය දක්නා සේක යන්නයි. සියල්ල දක්නා බැවින්, එම නෙය්‍ය ධර්මයන්ම ඇසින් දකින්නාක් මෙන් ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දක්නා සේක යනු අර්ථයයි. යම් කෙනෙක් විපරීත ලෙස ගනිමින් දනිමි යයි කීවත් සැබවින්ම නොදන්නා සේ ද, දකිමි යයි කීවත් සැබවින්ම නොදක්නා සේ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි තතු පරිදි ගනිමින්, දන්නා සේක් නම් සැබවින්ම දන්නා සේක, දක්නා සේක් නම් සැබවින්ම දක්නා සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍යය දැකීමෙහි ලොවට නායක වන බැවින් "චක්ඛුභූත" වන සේක. සියල්ල දත් බැවින් "ඤාණභූත" වන සේක. නොවෙනස් වන ස්වභාවය ඇති බැවින් හෝ පර්යාප්ති ධර්මය පවත්වන බැවින් සිතින් සිතා වචනයෙන් පිට කළ ධර්මයම ස්වරූප කොට ඇති බැවින් "ධම්මභූත" වන සේක. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් "බ්‍රහ්මභූත" වන සේක. එසේත් නැතිනම්, ඇසක් වැනි බැවින් "චක්ඛුභූත" ද, ඥානයක් වැනි බැවින් "ඤාණභූත" ද, ධර්මයක් වැනි බැවින් "ධම්මභූත" ද, බ්‍රහ්මයෙකු වැනි බැවින් "බ්‍රහ්මභූත" ද වන සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය පවසන බැවින් "වත්තා" නම් වන සේක. නානාප්‍රකාරයෙන් පවසන බැවින් "පවත්තා" නම් වන සේක. අර්ථයන් මැනවින් උපුටා දක්වන බැවින් අර්ථය පමුණුවන්නා වූ "නින්නේතා" නම් වන සේක. අමා නිවන ලැබීම පිණිස පිළිවෙත් දේශනා කරන බැවින් හෝ නිවන ප්‍රකාශ කරන ධර්ම දේශනාවෙන් නිවන අවබෝධ කරවන බැවින් අමා පැන් දෙන "දාතා" නම් වන සේක. ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත් බැවින් ද, විනේය ජනයාට අනුකූලව සුවසේ ලෝකෝත්තර ධර්මය දානය කරන බැවින් ද, ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති වන බැවින් "ධම්මස්සාමී" නම් වන සේක. "තථාගත" යන පදයේ අර්ථය කලින් සඳහන් කරන ලදී.

ဣဒါနိ ‘‘ဇာနံ ဇာနာတီ’’တိအာဒီဟိ ဝုတ္တံ ဂုဏံ သဗ္ဗညုတာယ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတုကာမော သဗ္ဗညုတံ သာဓေန္တော နတ္ထီတိအာဒိမာဟ. ဧဝံဘူတဿ ဟိ တဿ ဘဂဝတော ပါရမိတာပုညဗလပ္ပဘာဝနိပ္ဖန္နေန အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန သဗ္ဗဓမ္မေသု သဝါသနဿ သမ္မောဟဿ ဝိဟတတ္တာ အသစ္ဆိကတံ နာမ နတ္ထိ. အသမ္မောဟတော သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဉာတတ္တာ အညာတံ နာမ နတ္ထိ. တထေဝ [Pg.256] စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ စက္ခုနာ ဝိယ ဉာဏစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌတ္တာ အဒိဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ. ဉာဏေန ပန ပတ္တတ္တာ အဝိဒိတံ နာမ နတ္ထိ. အသမ္မောဟသစ္ဆိကိရိယာယ သစ္ဆိကတတ္တာ အသစ္ဆိကတံ နာမ နတ္ထိ. အသမ္မောဟပညာယ ဖုဋ္ဌတ္တာ ပညာယ အဖဿိတံ နာမ နတ္ထိ. ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နံ ကာလံ ဝါ ဓမ္မံ ဝါ. ဥပါဒါယာတိ အာဒါယ, အန္တောကတွာတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပါဒါယာ’’တိ ဝစနေနေဝ ကာလဝိနိမုတ္တံ နိဗ္ဗာနမ္ပိ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. ‘‘အတီတာ’’ဒိဝစနာနိ စ ‘‘နတ္ထီ’’တိအာဒိဝစနေနေဝ ဃဋီယန္တိ, ‘‘သဗ္ဗေ’’တိအာဒိဝစနေန ဝါ. သဗ္ဗေ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗသင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မပရိယာဒါနံ. သဗ္ဗာကာရေနာတိ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဧကေကဿေဝ ဓမ္မဿ အနိစ္စာကာရာဒိသဗ္ဗာကာရပရိယာဒါနံ. ဉာဏမုခေတိ ဉာဏာဘိမုခေ. အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီတိ ဩသရဏံ ဥပေန္တိ. ‘‘ဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိပဒံ ‘‘နေယျ’’န္တိပဒဿ အတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ.

දැන්, "දන්නා වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) දනියි" යනාදී පදවලින් වදාළා වූ ගුණය සර්වඥතාඥානයෙන් විශේෂ කොට දැක්වීමට කැමති වන්නා වූ (මහා කාරුණිකයන් වහන්සේ) සර්වඥ බව තහවුරු කරමින් "නැත" යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පාරමිතා පුණ්‍ය බලයේ මහිමයෙන් නිපන් අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් සියලු ධර්මයන්හි වාසනා සහිත වූ මුළාව (සම්මෝහය) දුරු කළ බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකළ කිසිවක් නම් නැත. මුළාවකින් තොරව සියලු ධර්මයන් දත් බැවින් නොදන්නා ලද කිසිවක් නම් නැත. එමෙන්ම, මාංශ චක්ෂුසින් යමක් දකින්නාක් මෙන් ඥාන චක්ෂුසින් සියලු ධර්මයන් දුටු බැවින් නොදුටු කිසිවක් නම් නැත. ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් (පැමිණි) බැවින් අවබෝධ නොකළ කිසිවක් නම් නැත. මුළාවෙන් තොර ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකළ කිසිවක් නම් නැත. මුළාවෙන් තොර ප්‍රඥාවෙන් ස්පර්ශ කළ බැවින් ප්‍රඥාවෙන් ස්පර්ශ නොකළ කිසිවක් නම් නැත. 'පච්චුප්පන්නං' යනු වර්තමාන කාලය හෝ වර්තමාන ධර්මයන්ය. 'උපාදාය' යනු ගෙන, ඇතුළත් කොට යන අර්ථයයි. "උපාදාය" යන වචනයෙන්ම කාලයෙන් මිදුණු නිවන ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. "අතීත" යනාදී වචන "නැත" යනාදී වචන සමඟ හෝ "සබ්බේ" යනාදී වචන සමඟ හෝ සම්බන්ධ වේ. "සබ්බේ ධම්මා" යනු සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් අවශේෂයක් නැතිව ගැනීමයි. "සබ්බේන ආකාරේන" යනු සියලු ධර්මයන්ගෙන් එකිනෙක ධර්මයෙහි අනිත්‍ය ආකාරය ආදී වූ සියලු ආකාරයන් අවශේෂයක් නැතිව ගැනීමයි. "ඥානමුඛයෙහි" යනු ඥානය ඉදිරියට පැමිණි කල්හිය. "ආපාථං ආගච්ඡන්ති" යනු ඥානයට හසුවන පරාසයට (අරමුණට) පැමිණෙති යන්නයි. "ජානිතබ්බං" යන පදය වදාරන ලද්දේ "නෙය්‍ය" (දත යුතු දේ) යන පදයේ අර්ථය විවරණය කිරීම පිණිසය.

အတ္တတ္ထော ဝါတိအာဒီသု ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. အတ္တတ္ထောတိ အတ္တနော အတ္ထော. ပရတ္ထောတိ ပရေသံ တိဏ္ဏံ လောကာနံ အတ္ထော. ဥဘယတ္ထောတိ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စာတိ သကိံယေဝ ဥဘိန္နံ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိယုတ္တော, ဒိဋ္ဌဓမ္မပ္ပယောဇနော ဝါ အတ္ထော. သမ္ပရာယေ နိယုတ္တော, သမ္ပရာယပ္ပယောဇနော ဝါ သမ္ပရာယိကော. ဥတ္တာနောတိအာဒီသု ဝေါဟာရဝသေန ဝတ္တဗ္ဗော သုခပတိဋ္ဌတ္တာ ဥတ္တာနော. ဝေါဟာရံ အတိက္ကမိတွာ ဝတ္တဗ္ဗော သုညတာပဋိသံယုတ္တော ဒုက္ခပတိဋ္ဌတ္တာ ဂမ္ဘီရော. လောကုတ္တရော အစ္စန္တတိရောက္ခတ္တာ ဂူဠှော. အနိစ္စတာဒိကော ဃနာဒီဟိ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ပဋိစ္ဆန္နော. အပ္ပစုရဝေါဟာရေန ဝတ္တဗ္ဗော ယထာရုတံ အဂ္ဂဟေတွာ အဓိပ္ပာယဿ နေတဗ္ဗတ္တာ နေယျော. ပစုရဝေါဟာရေန ဝတ္တဗ္ဗော ဝစနမတ္တေန အဓိပ္ပာယဿ နီတတ္တာ နီတော. သုပရိသုဒ္ဓသီလသမာဓိဝိပဿနတ္ထော တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝဇ္ဇဝိရဟိတတ္တာ အနဝဇ္ဇော. ကိလေသသမုစ္ဆေဒနတော အရိယမဂ္ဂတ္ထော နိက္ကိလေသော. ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တာ အရိယဖလတ္ထော ဝေါဒါနော. သင်္ခတာသင်္ခတေသု အဂ္ဂဓမ္မတ္တာ နိဗ္ဗာနံ ပရမတ္ထော. ပရိဝတ္တတီတိ ဗုဒ္ဓဉာဏဿ ဝိသယဘာဝတော အဗဟိဘူတတ္တာ အန္တောဗုဒ္ဓဉာဏေ ဗျာပိတွာ ဝါ သမန္တာ ဝါ အာလိင်္ဂိတွာ ဝါ ဝိသေသေန ဝါ ဝတ္တတိ.

"අත්තත්ථෝ වා" යනාදී තැන්හි 'වා' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමෙහි) වැටේ. "අත්තත්ථ" යනු තමාගේ යහපතයි. "පරත්ථ" යනු අන්‍ය වූ තුන් ලෝකවැසි සත්වයන්ගේ යහපතයි. "උභයත්ථ" යනු තමාගේත් අනුන්ගේත් යන දෙපිරිසගේම එකවර සිදුවන යහපතයි. "දිට්ඨධම්මික" යනු මෙලොව ජීවිතයට සම්බන්ධ වූ හෝ මෙලොව ප්‍රයෝජනය පිණිස පවතින අර්ථයයි. පරලොවට සම්බන්ධ වූ හෝ පරලොව ප්‍රයෝජනය පිණිස පවතින අර්ථය "සම්පරායික" නම් වේ. "උත්තාන" යනාදී පදයන්හි ව්‍යවහාරය අනුව කිය යුතු වූ, ඥානයට පහසුවෙන් වැටහෙන බැවින් පැහැදිලි වූ අර්ථය "උත්තාන" නම් වේ. ව්‍යවහාරය ඉක්මවා කිය යුතු වූ, ශුන්‍යතාවයට සම්බන්ධ වූ, ඥානයට අපහසුවෙන් වැටහෙන බැවින් ගැඹුරු වූ අර්ථය "ගම්භීර" නම් වේ. ලෝකෝත්තර ධර්මය අත්‍යන්තයෙන්ම විෂය ඉක්මවා පවතින බැවින් සැඟවුණු අර්ථය "ගූඪ" නම් වේ. අනිත්‍යතාදී අර්ථය ඝන සංඥා ආදියෙන් වැසුණු බැවින් "පටිච්ඡන්න" නම් වේ. මඳ වූ ව්‍යවහාරයකින් කිය යුතු වූ, අකුරු අර්ථයම නොගෙන අදහස ගලපා ගත යුතු බැවින් "නෙය්‍ය" නම් වේ. බහුල ව්‍යවහාරයෙන් කිය යුතු වූ, වචනයෙන්ම අදහස පැහැදිලි වන බැවින් "නීත" නම් වේ. ඉතා පිරිසිදු සිල්, සමාධි, විදර්ශනා අර්ථය තදංග හා විෂ්කම්භන වශයෙන් දොසින් තොර බැවින් "අනවජ්ජ" නම් වේ. කෙලෙසුන් සහමුලින් සිඳලන බැවින් ආර්ය මාර්ග අර්ථය "නික්කිලේස" නම් වේ. කෙලෙසුන් සන්සිඳෙන බැවින් ආර්ය ඵල අර්ථය "වෝදාන" නම් වේ. සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් අතර අග්‍ර ධර්මය වන බැවින් නිවන "පරමත්ථ" නම් වේ. "පරිවත්තති" යනු බුද්ධ ඥානයට අරමුණු වන බැවින් හා එයින් බාහිර නොවන බැවින් බුද්ධ ඥානය තුළම පැතිරී පවතින්නා වූ හෝ, හාත්පසින්ම වැළඳගෙන පවතින්නා වූ හෝ විශේෂයෙන් පවතින්නා වූ යන්නයි.

သဗ္ဗံ ကာယကမ္မန္တိအာဒီဟိ ဘဂဝတော ဉာဏမယတံ ဒဿေတိ. ဉာဏာနုပရိဝတ္တတီတိ ဉာဏံ အနုပရိဝတ္တတိ, ဉာဏဝိရဟိတံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အပ္ပဋိဟတန္တိ နိရာဝရဏတံ ဒဿေတိ. ပုန သဗ္ဗညုတံ ဥပမာယ သာဓေတုကာမော [Pg.257] ယာဝတကန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ နေယျံ, နေယျပရိယန္တော နေယျာဝသာနမဿ အတ္ထီတိ နေယျပရိယန္တိကံ. အသဗ္ဗညူနံ ပန နေယျာဝသာနမေဝ နတ္ထိ. ဉာဏပရိယန္တိကေပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိမယမကေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ ဣမိနာ ယမကေန ဝိသေသေတွာ ဒဿေတိ, တတိယယမကေန ပဋိသေဓဝသေန နိယမိတွာ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ စ နေယျံ ဉာဏဿ ပထတ္တာ နေယျပထော. အညမညပရိယန္တဋ္ဌာယိနောတိ နေယျဉ္စ ဉာဏဉ္စ ခေပေတွာ ဌာနတော အညမညဿ ပရိယန္တေ ဌာနသီလာ. အာဝဇ္ဇနပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနာယတ္တာ, အာဝဇ္ဇိတာနန္တရမေဝ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ ရုစိအာယတ္တာ, အာဝဇ္ဇနာနန္တရံ ဇဝနဉာဏေန ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဣတရာနိ ဒွေ ပဒါနိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ယထာက္ကမေန အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. ဗုဒ္ဓေါ အာသယံ ဇာနာတီတိအာဒီနိ ဉာဏကထာယံ ဝဏ္ဏိတာနိ. မဟာနိဒ္ဒေသေ ပန ‘‘ဘဂဝါ အာသယံ ဇာနာတီ’’တိ (မဟာနိ. ၆၉) အာဂတံ. တတ္ထ ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော’’တိ (မဟာနိ. ၆၉) အာဂတဋ္ဌာနေ စ ဣဓ ကတ္ထစိ ‘‘ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ အာဂတံ.

"සියලු කාය කර්මය" යනාදියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයෙන් යුත් බව දක්වයි. "ඥානය අනුව පවතියි" යනු ඥානය අනුවම පවතියි, ඥානයෙන් තොර නොවේ යන්න අර්ථයයි. "අප්‍රතිහත" යනු ආවරණයක් (බාධාවක්) නැති බව දක්වයි. නැවතත් සර්වඥතාඥානය උපමාවකින් තහවුරු කිරීමට කැමති වූයේ "යාවතකං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි දත යුතු දෙය "නෙය්‍ය" නම් වේ. දත යුතු දෙයෙහි සීමාවක් හෝ අවසානයක් ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් "නෙය්‍යපරියන්තික" නම් වේ. සර්වඥ නොවූවන්ට නම් දත යුතු දෙයෙහි කෙළවරක් නැත. "ඥානපරියන්තික" යන තන්හි ද මෙම ක්‍රමයමය. පළමු යමකයෙහි වදාළ අර්ථයම මෙම දෙවන යමකයෙන් විශේෂ කොට දක්වයි. තෙවන යමකයෙන් ප්‍රතිෂේධය නියම කොට දක්වයි. මෙහි දත යුතු දෙය ඥානයට විෂය වන බැවින් "නෙය්‍යපථ" නම් වේ. "අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අවසානයෙහි පවතින්නාහු" යනු දත යුතු දෙය හා ඥානය යන දෙකම ගෙවී යන තෙක් පවතින බැවින් එකිනෙකට සීමා වී පවතින ස්වභාවයයි. "ආවර්ජනයට බැඳී පවතියි" යනු මනෝද්වාරාවර්ජනයට යටත් වූ, ආවර්ජනය කළ සැණින්ම දනියි යන අර්ථයයි. "කැමැත්තට බැඳී පවතියි" යනු රුචියට යටත් වූ, ආවර්ජනයට පසුව ජවන ඥානයෙන් දනියි යන අර්ථයයි. ඉතිරි පද දෙක මෙම පද දෙකෙහි අනුපිළිවෙලින් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස වදාරන ලද්දේය. "බුදුරජාණන් වහන්සේ ආශය දන්නා සේක" යනාදිය ඥානකථාවෙහි වර්ණනා කරන ලදී. මහානිද්දේසයෙහි නම් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආශය දන්නා සේක" යනුවෙන් පැමිණේ. එහි "බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ" යනුවෙන් පැමිණි තන්හි මෙන්ම මෙහි ද සමහර තැනක "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ" යනුවෙන් සඳහන් වේ.

အန္တမသောတိ ဥပရိမန္တေန. တိမိတိမိင်္ဂလန္တိ ဧတ္ထ တိမိ နာမ ဧကာ မစ္ဆဇာတိ, တိမိံ ဂိလိတုံ သမတ္ထာ တတော မဟန္တသရီရာ တိမိင်္ဂလာ နာမ ဧကာ မစ္ဆဇာတိ, တိမိင်္ဂလမ္ပိ ဂိလိတုံ သမတ္ထာ ပဉ္စယောဇနသတိကသရီရာ တိမိတိမိင်္ဂလာ နာမ ဧကာ မစ္ဆဇာတိ. ဣဓ ဇာတိဂ္ဂဟဏေန ဧကဝစနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဂရုဠံ ဝေနတေယျန္တိ ဧတ္ထ ဂရုဠောတိ ဇာတိဝသေန နာမံ, ဝေနတေယျောတိ ဂေါတ္တဝသေန. ပဒေသေတိ ဧကဒေသေ. သာရိပုတ္တသမာတိ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရေ ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသသာဝကာ ဟိ ပညာယ ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရေန သမာ နာမ နတ္ထိ. ယထာဟ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈-၁၈၉). အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တံ –

"අන්තමසෝ" යනු ඉහළ සීමාවෙනි. "තිමිතිමිංගල" යන මෙහි තිමි නම් එක් මත්ස්‍ය විශේෂයකි. තිමි මත්ස්‍යයා ගිලීමට සමර්ථ වූ, ඊට වඩා විශාල ශරීර ඇති මත්ස්‍යයා තිමිංගල නම් වේ. තිමිංගලයා ද ගිලීමට සමර්ථ වූ, යොදුන් පන්සියයක් විශාල ශරීර ඇති මත්ස්‍යයා තිමිතිමිංගල නම් වේ. මෙහි ජාතිය (වර්ගය) ගැනීමෙන් ඒක වචනයෙන් යොදන ලදැයි දත යුතුය. "ගරුළං වේනතෙය්‍යං" යන මෙහි 'ගරුළ' යනු ජාතිය අනුව යෙදුණු නාමයකි, 'වේනතෙය්‍ය' යනු ගෝත්‍රය අනුව යෙදුණු නාමයකි. "පදේසේ" යනු එක් කොටසකය. "සාරිපුත්තසමා" යනු සියලු බුදුවරුන්ගේ ධර්ම සේනාපති ස්ථවිරයන් වහන්සේලා අරභයා වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, සෙසු ශ්‍රාවකයෝ ප්‍රඥාවෙන් ධර්ම සේනාපති ස්ථවිරයන් වහන්සේ හා සමාන නොවෙති. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී - "මහණෙනි, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සාරිපුත්ත තෙමේ අග්‍ර වන්නේය." අටුවාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘လောကနာထံ ဌပေတွာန, ယေ စညေ သန္တိ ပါဏိနော;

ပညာယ သာရိပုတ္တဿ, ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၇၁);

"ලෝකනාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර, අන් යම් සත්වයෝ වෙත් ද, ඔවුහු සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙන් දහසයෙන් කොටසක් තරම්වත් නොවටිති."

ဖရိတွာတိ ဗုဒ္ဓဉာဏံ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနမ္ပိ ပညံ ပါပုဏိတွာ ဌာနတော တေသံ ပညံ ဖရိတွာ ဗျာပိတွာ တိဋ္ဌတိ. အတိဃံသိတွာတိ ဗုဒ္ဓဉာဏံ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနမ္ပိ ပညံ အတိက္ကမိတွာ တေသံ အဝိသယဘူတမ္ပိ သဗ္ဗံ နေယျံ ဃံသိတွာ [Pg.258] ဘဉ္ဇိတွာ တိဋ္ဌတိ. မဟာနိဒ္ဒေသေ ပန (မဟာနိ. ၆၉) ‘‘အဘိဘဝိတွာ’’တိ ပါဌော, မဒ္ဒိတွာတိပိ အတ္ထော. ယေပိ တေတိအာဒီဟိ ဧဝံ ဖရိတွာ အတိဃံသိတွာ ဌာနဿ ပစ္စက္ခကာရဏံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ပဏ္ဍိတာတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာ. နိပုဏာတိ သဏှသုခုမဗုဒ္ဓိနော သုခုမေ အတ္ထန္တရေ ပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထာ. ကတပရပ္ပဝါဒါတိ ဉာတပရပ္ပဝါဒါ စေဝ ပရေဟိ သဒ္ဓိံ ကတဝါဒပရိစယာ စ. ဝါလဝေဓိရူပါတိ ဝါလဝေဓိဓနုဂ္ဂဟသဒိသာ. ဝေါဘိန္ဒန္တာ မညေ စရန္တိ ပညာဂတေန ဒိဋ္ဌိဂတာနီတိ ဝါလဝေဓီ ဝိယ ဝါလံ သုခုမာနိပိ ပရေသံ ဒိဋ္ဌိဂမနာနိ အတ္တနော ပညာဂမနေန ဘိန္ဒန္တာ ဝိယ စရန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ‘‘ဂူထဂတံ မုတ္တဂတ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၉.၁၁) ဝိယ ပညာ ဧဝ ပညာဂတာနိ, ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ.

‘පැතිරවීම’ (ඵරිත්වා) යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය සියලු දෙවි මිනිසුන්ගේ ද ප්‍රඥාව කරා පැමිණ, එම ප්‍රඥාවන් පරදවා ඒවා පුරා පැතිර පවතී යන අර්ථයයි. ‘පහර දීම’ (අතිඝංසිත්වා) යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය සියලු දෙවි මිනිසුන්ගේ ද ප්‍රඥාව අතික්‍රමණය කොට, ඔවුන්ට විෂය නොවන සියලු ඥෙය ධර්මයන් (අවබෝධ කරගත යුතු දෑ) විනිවිද දකිමින් පවතී යන්නයි. මහානිද්දේසයේ ‘අභිභවිත්වා’ (යටපත් කොට) යන පාඨය ද ඇත, එහි අර්ථය ‘මර්දනය කොට’ යන්නයි. ‘යෙපි තෙ’ යනාදී පාඨයන්ගෙන් මෙලෙස පිරිස මැද බුදුඥානය පැතිර පවතින ආකාරය ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පෙන්වයි. එහි ‘පණ්ඩිතා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවන් ය. ‘නිපුණා’ යනු සියුම් බුද්ධියක් ඇති, ඉතා ගැඹුරු අර්ථයන් විනිවිද දැකීමට සමත් රජුන්, බමුණන් ආදීන් ය. ‘කතපරප්පවාදා’ යනු අන්‍ය ලබ්ධීන් පිළිබඳ මනා දැනුමක් ඇති හා වාද කිරීමේ පුහුණුව ඇති අයයි. ‘වාලවේධිරූප’ යනු අශ්ව ලොමයක අගට විදීමට සමත් දුනුවායන් වැනි දක්ෂයන් ය. ‘වොභින්දන්තා මඤ්ඤෙ චරන්ති පඤ්ඤාගතෙන දිට්ඨිගතතානි’ යනු, එම විදින්නන් ලොමයක් විදින්නාක් මෙන් තමන්ගේ ප්‍රඥාව මෙහෙයවා අන්‍යයන්ගේ දෘෂ්ටීන් බිඳ දමමින් හැසිරෙන බවයි. එසේත් නැතිනම් ‘පඤ්ඤාගතානි’ යනු ප්‍රඥාවම වන අතර, ‘දිට්ඨිගතානි’ යනු දෘෂ්ටීන්ම වේ.

ပဉှံ အဘိသင်္ခရိတွာတိ ဒွိပဒမ္ပိ တိပဒမ္ပိ စတုပ္ပဒမ္ပိ ပုစ္ဆံ ရစယိတွာ. တေသံ ပဉှာနံ အတိဗဟုကတ္တာ သဗ္ဗသင်္ဂဟတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တံ. ဂူဠှာနိ စ ပဋိစ္ဆန္နာနိ အတ္ထဇာတာနီတိ ပါဌသေသော. တေသံ တထာ ဝိနယံ ဒိသွာ ‘‘အတ္တနာ အဘိသင်္ခတပဉှံ ပုစ္ဆတူ’’တိ ဧဝံ ဘဂဝတာ အဓိပ္ပေတတ္တာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ. အညေသံ ပန ပုစ္ဆာယ ဩကာသမေဝ အဒတွာ ဘဂဝါ ဥပသင်္ကမန္တာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ယထာဟ –

‘ප්‍රශ්න සකස් කොට’ (පඤ්හං අභිසංඛරිත්වා) යනු පද දෙකකින්, තුනකින් හෝ හතරකින් යුක්ත වන පරිදි ප්‍රශ්න රචනා කිරීමයි. එම ප්‍රශ්න රාශියක් ඇති බැවින් සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි මෙහි දෙවරක් සඳහන් කර ඇත. ‘ගුප්ත වූ ද ආවරණය වූ ද අර්ථයන්’ යනු මෙහි ශේෂ වූ අර්ථයයි. ඔවුන් මෙලෙස ප්‍රශ්න සකස් කරන බව බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, ‘තමන් පිළියෙළ කළ ප්‍රශ්න අසන්න’ යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අදහස වූ බැවින් ඔවුහු ප්‍රශ්න අසති. ඇතැම් විට අන් අයට ප්‍රශ්න ඇසීමට අවස්ථාවක් නොදී බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වෙත පැමිණෙන්නන්ට දහම් දේශනා කරති. ඒ මෙසේ ය–

‘‘တေ ပဉှံ အဘိသင်္ခရောန္တိ ‘ဣမံ မယံ ပဉှံ သမဏံ ဂေါတမံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမ, သစေ နော သမဏော ဂေါတမော ဧဝံ ပုဋ္ဌော ဧဝံ ဗျာကရိဿတိ, ဧဝမဿ မယံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမ. ဧဝံ စေပိ နော ပုဋ္ဌော ဧဝံ ဗျာကရိဿတိ, ဧဝံပိဿ မယံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမာ’တိ. တေ ယေန သမဏော ဂေါတမော, တေနုပသင်္ကမန္တိ, တေ သမဏော ဂေါတမော ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေတိ သမာဒပေတိ သမုတ္တေဇေတိ သမ္ပဟံသေတိ. တေ သမဏေန ဂေါတမေန ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿိတာ သမာဒပိတာ သမုတ္တေဇိတာ သမ္ပဟံသိတာ န စေဝ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ, ကုတောဿ ဝါဒံ အာရောပေဿန္တိ? အညဒတ္ထု သမဏဿေဝ ဂေါတမဿ သာဝကာ သမ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၉).

“ඔවුහු මෙලෙස ප්‍රශ්න පිළියෙළ කරති: ‘අපි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙම ප්‍රශ්නය අසන්නෙමු. ඉදින් අප මෙසේ ඇසූ විට උන්වහන්සේ මෙසේ පිළිතුරු දුනහොත් අපි මෙසේ වාදාරෝපණය කරන්නෙමු. ඉදින් උන්වහන්සේ මෙසේ පිළිතුරු දුනහොත් අපි මෙසේ වාද කරන්නෙමු’ යනුවෙනි. ඔවුහු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වැඩසිටින තැනට පැමිණෙති. එවිට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ධර්ම කථාවෙන් ඔවුන්ට කරුණු පෙන්වා දෙති (සන්දස්සෙති), සමාදන් කරවති (සමාදපෙති), උනන්දු කරවති (සමුත්තෙජෙති), සතුටු කරවති (සම්පහංසෙති). උන්වහන්සේගේ ධර්ම කථාවෙන් කරුණු තේරුම් ගෙන, සමාදන් වී, උනන්දු වී, සතුටට පත් වූ ඔවුහු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න අසන්නට පවා නොපෙළඹෙති. එසේ තිබියදී කොයින් නම් වාදාරෝපණය කරමු ද? ඒ වෙනුවට ඔවුහු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේම ශ්‍රාවකයෝ බවට පත්වෙති.”

ကသ္မာ ပဉှံ န ပုစ္ဆန္တီတိ စေ? ဘဂဝါ ကိရ ပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပရိသာယ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတိ. တတော ပဿတိ ‘‘ဣမေ ပဏ္ဍိတာ ဂူဠှံ ရဟဿံ ပဉှံ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာဂတာ’’တိ. သော တေဟိ အပုဋ္ဌောယေဝ [Pg.259] ‘‘ပဉှပုစ္ဆာယ ဧတ္တကာ ဒေါသာ, ဝိဿဇ္ဇနေ ဧတ္တကာ, အတ္ထေ ပဒေ အက္ခရေ ဧတ္တကာတိ ဣမေ ပဉှေ ပုစ္ဆန္တော ဧဝံ ပုစ္ဆေယျ, ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇေယျာ’’တိ ဣတိ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတေ ပဉှေ ဓမ္မကထာယ အန္တရေ ပက္ခိပိတွာ ဝိဒံသေတိ. တေ ပဏ္ဍိတာ ‘‘သေယျာ ဝတ နော, ယေ မယံ ဣမေ ပဉှေ န ပုစ္ဆိမှ. သစေပိ မယံ ပုစ္ဆေယျာမ, အပ္ပတိဋ္ဌိတေ နော ကတွာ သမဏော ဂေါတမော ခိပေယျာ’’တိ အတ္တမနာ ဘဝန္တိ. အပိစ ဗုဒ္ဓါ နာမ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ ပရိသံ မေတ္တာယ ဖရန္တိ. မေတ္တာယ စ ဖရဏေန ဒသဗလေသု မဟာဇနဿ စိတ္တံ ပသီဒတိ. ဗုဒ္ဓါ နာမ ရူပဂ္ဂပ္ပတ္တာ ဟောန္တိ ဒဿနသမ္ပန္နာ မဓုရဿရာ မုဒုဇိဝှာ သုဖုသိတဒန္တာဝရဏာ အမတေန ဟဒယံ သိဉ္စန္တာ ဝိယ ဓမ္မံ ကထေန္တိ. တတြ နေသံ မေတ္တာဖရဏေန ပသန္နစိတ္တာနံ ဧဝံ ဟောတိ – ဧဝရူပံ အဒွေဇ္ဈကထံ အမောဃကထံ နိယျာနိကကထံ ကထေန္တေန ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ န သက္ခိဿာမ ပစ္စနီကဂ္ဂါဟံ ဂဏှိတုန္တိ အတ္တနော ပသန္နဘာဝေနေဝ ပဉှံ န ပုစ္ဆန္တီတိ.

ඔවුන් ප්‍රශ්න නොවමසන්නේ මන්ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිස මැද දහම් දේශනා කරන විට එම පිරිසගේ අදහස් හා නැඹුරුව නිරීක්ෂණය කරති. එවිට ‘මෙම පණ්ඩිතයන් ඉතා රහසිගත ගැඹුරු ප්‍රශ්න තමන්ගේ ඉඟටියෙහි සඟවාගත් වස්තුවක් මෙන් රැගෙන පැමිණ ඇතැයි’ උන්වහන්සේ දකිති. ඔවුන් ප්‍රශ්න ඇසීමටත් පෙරම, ‘ප්‍රශ්න ඇසීමේ මෙවැනි දෝෂ ඇත, පිළිතුරු දීමේදී මෙවැනි දෝෂ ඇත, අර්ථයෙහි හා පදයෙහි මෙවැනි දෝෂ ඇත; ප්‍රශ්න අසන්නා මෙසේ ඇසිය යුතුය, පිළිතුරු දෙන්නා මෙසේ දිය යුතුය’ ආදී වශයෙන් ඔවුන් සඟවාගෙන ආ ප්‍රශ්න ධර්ම දේශනාව අතරතුරේදීම විසඳා පෙන්වති. එවිට එම පණ්ඩිතයන්, ‘අප මෙම ප්‍රශ්න නොඇසීම කෙතරම් යහපත් ද, ඉදින් අප ඇසුවේ නම් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අපව පදනමක් නැති තත්ත්වයට පත් කරනු ඇතැයි’ සිතා සතුටු වෙති. තවද බුදුරජාණන් වහන්සේලා දහම් දේශනා කරන විට මුළු පිරිස වෙතම මෙත්තා සිත පතුරුවති. ඒ මෛත්‍රී සහගත බලයෙන් දසබලධාරීන් වහන්සේලා කෙරෙහි මහජනයාගේ සිත පැහැදෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලා රූප ශෝභාවෙන් අග්‍ර වූ, දැකීමෙන් ප්‍රසාදය දනවන, මිහිරි හඬක් ඇති, මෘදු දිවක් ඇති, මනා තොල් හා දත් ඇතිව අමා පැන් වත්කරන්නාක් මෙන් දහම් දෙසති. එහිදී මෛත්‍රී බලයෙන් පැහැදුණු සිත් ඇති ඔවුනට මෙසේ සිතෙයි: ‘මෙවැනි අසහාය වූ, අර්ථවත් වූ, නිවනට මඟ පෙන්වන කථාවක් කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ විරුද්ධ වී වාද කරන්නට අපට නොහැකිය.’ මෙලෙස ස්වකීය ප්‍රසාදය නිසාම ඔවුහු ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් වැළකෙති.

ကထိတာ ဝိသဇ္ဇိတာ စာတိ ဧဝံ တုမှေ ပုစ္ဆထာတိ ပုစ္ဆိတပဉှာနံ ဥစ္စာရဏေန တေ ပဉှာ ဘဂဝတာ ကထိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. ယထာ စ တေ ဝိသဇ္ဇေတဗ္ဗာ, တထာ ဝိသဇ္ဇိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. နိဒ္ဒိဋ္ဌကာရဏာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဣမိနာ ဟေတုနာ ဧဝံ ဟောတီတိ ဧဝံ သဟေတုကံ ကတွာ ဝိသဇ္ဇနေန ဘဂဝတာ နိဒ္ဒိဋ္ဌကာရဏာ ဧဝ ဟောန္တိ တေ ပဉှာ. ဥပက္ခိတ္တကာ စ တေ ဘဂဝတော သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ တေ ခတ္တိယပဏ္ဍိတာဒယော ဘဂဝတော ပဉှဝိသဇ္ဇနေနေဝ ဘဂဝတော သမီပေ ခိတ္တကာ ပါဒခိတ္တကာ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, သာဝကာ ဝါ သမ္ပဇ္ဇန္တိ ဥပါသကာ ဝါတိ အတ္ထော, သာဝကသမ္ပတ္တိံ ဝါ ပါပုဏန္တိ ဥပါသကသမ္ပတ္တိံ ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထာတိ အနန္တရတ္ထေ, တေသံ ဥပက္ခိတ္တကသမ္ပတ္တိသမနန္တရမေဝါတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဌာနေ, တသ္မိံ အဓိကာရေ ဝါ. အတိရောစတီတိ အတိဝိယ ဇောတေတိ ပကာသတိ. ယဒိဒံ ပညာယာတိ ယာယံ ဘဂဝတော ပညာ, တာယ ပညာယ ဘဂဝါဝ အတိရောစတီတိ အတ္ထော. ဣတိသဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထေ, ဣမိနာ ကာရဏေန အဂ္ဂေါ အသာမန္တပညောတိ အတ္ထော.

‘පවසන ලදී, විසඳන ලදී’ (කථිතා විසජ්ජිතා) යනු, ‘ඔබලා මෙසේ අසන්න’ යැයි ඔවුන් සිතා සිටි ප්‍රශ්න බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් ඒවා පවසන ලද ප්‍රශ්න නම් වේ. ඒවා විසඳිය යුතු ආකාරයටම විසඳා ඇති බැවින් විසඳන ලද ප්‍රශ්න ද වේ. ‘නිර්දේශ කරන ලද හේතු ඇති’ (නිද්දිට්ඨකාරණා) යනු, මෙන්න මේ කරුණ නිසා මෙසේ වේ යැයි හේතු සහිතව විසඳන ලද බැවින් එම ප්‍රශ්න බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් හේතු දක්වා විසඳන ලද්දේ වෙයි. ‘උන්වහන්සේ සමීපයට පත්වෙති’ (උපක්ඛිත්තකා ච තෙ භගවතො සම්පජ්ජන්ති) යනු එම රජ පණ්ඩිතයන් ආදීන් ප්‍රශ්න විසඳීම නිසාම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල වැඳ වැටෙන්නන් හෝ ශ්‍රාවකයන් හෝ උපාසකයන් බවට පත්වන බවයි. ‘අථ’ යනු ඉන් ඉක්බිතිව යන අර්ථයයි; එනම් ඔවුන් ශ්‍රාවකයන් වූ සැනින්ම යන්නයි. ‘තත්ථ’ යනු එම ස්ථානයෙහි හෝ එම ප්‍රඥාවන්ත විෂයයෙහි යන්නයි. ‘අතිරොචති’ යනු ඉතාමත්ම බැබළෙයි, ප්‍රකාශ වෙයි යන්නයි. ‘යදිදං පඤ්ඤාය’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යම් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, එම ප්‍රඥාවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේම බබළන සේක යන්නයි. මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි යෙදී ඇත; එනම් මෙම කරුණ නිසා ‘අසාමන්තප්‍රඥා’ (නොසම වූ ප්‍රඥා) ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන සේක යන්නයි.

၆. ရာဂံ အဘိဘုယျတီတိ ဘူရိပညာတိ သာ သာ မဂ္ဂပညာ အတ္တနာ ဝဇ္ဈံ ရာဂံ အဘိဘုယျတိ အဘိဘဝတိ မဒ္ဒတီတိ ဘူရိပညာ. ဘူရီတိ ဟိ ဖုဋဋ္ဌော ဝိသဒတ္ထော[Pg.260]. ယာ စ ဖုဋာ, သာ ပဋိပက္ခံ အဘိဘဝတိ န အဖုဋာ, တသ္မာ ဘူရိပညာယ အဘိဘဝနတ္ထော ဝုတ္တော. အဘိဘဝိတာတိ သာ သာ ဖလပညာ တံ တံ ရာဂံ အဘိဘဝိတဝတီ မဒ္ဒိတဝတီတိ ဘူရိပညာ. အဘိဘဝတာတိ ဝါ ပါဌော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ရာဂါဒီသု ပန ရဇ္ဇနလက္ခဏော ရာဂေါ. ဒုဿနလက္ခဏော ဒေါသော. မုယှနလက္ခဏော မောဟော. ကုဇ္ဈနလက္ခဏော ကောဓော. ဥပနန္ဓနလက္ခဏော ဥပနာဟော. ပုဗ္ဗကာလံ ကောဓော, အပရကာလံ ဥပနာဟော. ပရဂုဏမက္ခနလက္ခဏော မက္ခော. ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏော ပဠာသော. ပရသမ္ပတ္တိခီယနလက္ခဏာ ဣဿာ. အတ္တနော သမ္ပတ္တိနိဂူဟဏလက္ခဏံ မစ္ဆရိယံ. အတ္တနာ ကတပါပပဋိစ္ဆာဒနလက္ခဏာ မာယာ. အတ္တနော အဝိဇ္ဇမာနဂုဏပ္ပကာသနလက္ခဏံ သာဌေယျံ. စိတ္တဿ ဥဒ္ဓုမာတဘာဝလက္ခဏော ထမ္ဘော. ကရဏုတ္တရိယလက္ခဏော သာရမ္ဘော. ဥန္နတိလက္ခဏော မာနော. အဗ္ဘုန္နတိလက္ခဏော အတိမာနော. မတ္တဘာဝလက္ခဏော မဒေါ. ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု စိတ္တဝေါသဂ္ဂလက္ခဏော ပမာဒေါ.

6. රාගය මැඩපවත්වන බැවින් ‘භූරිපඤ්ඤා’ (මහා ප්‍රඥාව) නම් වේ. ඒ ඒ මාර්ග ප්‍රඥාව තමන් විසින් නැසිය යුතු වූ රාගය මැඩපවත්වන බැවින්, යටපත් කරන බැවින්, මර්දනය කරන බැවින් ‘භූරිපඤ්ඤා’ නම් වේ. ‘භූරි’ යනු පතළ වූ අර්ථයයි, පැහැදිලි වූ අර්ථයයි. යම් ප්‍රඥාවක් පතළ වූයේ ද, එය ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් මැඩපවත්වයි; එසේ නොවන්නේ නම් මැඩපැවැත්විය නොහැකිය. එබැවින් භූරි ප්‍රඥාවට මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථය කියන ලදී. ‘අභිභවිතා’ යනු ඒ ඒ ඵල ප්‍රඥාව ඒ ඒ රාගය මැඩපැවැත්වූ ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘භූරිපඤ්ඤා’ නම් වේ. ‘අභිභවතා’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. රාගාදී කෙලෙස් පිළිබඳව පවසන්නේ නම්: ඇලෙන ස්වභාවය රාගයයි. දූෂණය කරන ස්වභාවය දෝෂයයි. මුළා කරන ස්වභාවය මෝහයයි. කිපෙන ස්වභාවය ක්‍රෝධයයි. වෛර බැඳගන්නා ස්වභාවය උපනාහයයි. මුල් කාලයෙහි ඇතිවන කෝපය ක්‍රෝධය වන අතර පසු කාලයෙහි පවතින වෛරය උපනාහයයි. අනුන්ගේ ගුණ මකා දමන ස්වභාවය මක්ඛයයි. අනුන් හා කරට කර සිටින (එදිරිවාදිකම් කරන) ස්වභාවය පලාසයයි. අනුන්ගේ සම්පත් ගැන ඊර්ෂ්‍යා කරන ස්වභාවය ඉස්සාවයි. තමාගේ සම්පත් සඟවන ස්වභාවය මච්ඡරියයි. තමා කළ වැරදි සඟවන ස්වභාවය මායාවයි. තමා තුළ නොමැති ගුණ පෙන්වන ස්වභාවය සාඨෙය්‍යයයි. සිතේ දැඩි බව හෙවත් තද බව ස්ථම්භයයි. අධික ලෙස නැගී සිටින ස්වභාවය සාරම්භයයි. උඩඟු ස්වභාවය මානයයි. අතිශයින් උඩඟු ස්වභාවය අතිමානයයි. මත්වූ ස්වභාවය මදයයි. පංච කාමගුණයන්හි සිත මුදාහරින ස්වභාවය ප්‍රමාදයයි.

ရာဂေါ အရိ, တံ အရိံ မဒ္ဒနိပညာတိအာဒီဟိ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ရာဂါဒိကော ကိလေသော စိတ္တသန္တာနေ ဘူတော အရီတိ ဘူ-အရိ, ပဒသန္ဓိဝသေန အ-ကာရ လောပံ ကတွာ ဘူရီတိ ဝုတ္တော. တဿ ဘူရိဿ မဒ္ဒနီ ပညာ ဘူရိမဒ္ဒနိပညာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ မဒ္ဒနိ သဒ္ဒ လောပံ ကတွာ ‘‘ဘူရိပညာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ အရိံ မဒ္ဒနီတိ စ တေသံ အရီနံ မဒ္ဒနီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ပထဝီသမာယာတိ ဝိတ္ထတဝိပုလဋ္ဌေနေဝ ပထဝီသမာယ. ဝိတ္ထတာယာတိ ပဇာနိတဗ္ဗေ ဝိသယေ ပတ္ထဋာယ, န ဧကဒေသေ ဝတ္တမာနာယ. ဝိပုလာယာတိ ဩဠာရိကဘူတာယ. မဟာနိဒ္ဒေသေ ပန ‘‘ဝိပုလာယ ဝိတ္ထတာယာ’’တိ (မဟာနိ. ၂၇) အာဂတံ. သမန္နာဂတောတိ ပုဂ္ဂလော. ဣတိသဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထေ, ဣမိနာ ကာရဏေန ပုဂ္ဂလဿ ဘူရိပညာယ သမန္နာဂတတ္တာ တဿ ပညာ ဘူရိပညာ နာမာတိ ဘူတေ အတ္ထေ ရမတီတိ အတ္ထော. ဘူရိပညဿ ပညာ ဘူရိပညပညာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဿ ပညာသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘ဘူရိပညာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဘူရိသမာ ပညာတိ ဝါ ဘူရိပညာ. အပိစာတိ အညပရိယာယဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ပညာယမေတန္တိ ပညာယ ဧတံ. အဓိဝစနန္တိ အဓိကဝစနံ. ဘူရီတိ ဘူတေ အတ္ထေ ရမတီတိ ဘူရိ. မေဓာတိ အသနိ ဝိယ သိလုစ္စယေ ကိလေသေ မေဓတိ ဟိံသတီတိ မေဓာ, ခိပ္ပံ ဂဟဏဓာရဏဋ္ဌေန ဝါ [Pg.261] မေဓာ. ပရိဏာယိကာတိ ယဿုပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သတ္တံ ဟိတပဋိပတ္တိယံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စ ယာထာဝလက္ခဏပဋိဝေဓေ စ ပရိနေတီတိ ပရိဏာယိကာ. ဣမေဟေဝ အညာနိပိ ပညာပရိယာယဝစနာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ.

රාගය සතුරෙකි, ඒ සතුරා මර්දනය කරන ප්‍රඥාව යන ආදියෙන් කුමක් පවසන ලද්දේද? රාගාදී කෙලෙස් සිතේ උපන් (භූත) සතුරන් (අරි) වන බැවින් ‘භූ-අරි’ නම් වේ. පද සන්ධි කිරීමේදී ‘අ’ කාරය ලොප් වී ‘භූරි’ යැයි කියනු ලැබේ. එම සිතේ උපන් කෙලෙස් සතුරන් මර්දනය කරන ප්‍රඥාව ‘භූරිමද්දනී ප්‍රඥාව’ යැයි පවසා ‘මද්දනී’ ශබ්දය ලොප් කොට ‘භූරිපඤ්ඤා’ යැයි පවසන ලදැයි දත යුතුය. ‘එම සතුරා මර්දනය කරන’ යන්නෙහි ‘එම සතුරන් මර්දනය කරන්නා වූ’ ලෙස පද බෙදිය යුතුය. ‘පෘථිවිය හා සමාන’ යනු පතළ වූ හා විශාල වූ අර්ථයෙන්ම පෘථිවිය හා සමාන බවයි. ‘පතළ වූ’ යනු දත යුතු අරමුණු කෙරෙහි පැතිරුණු මිස එක් ප්‍රදේශයක පමණක් පවතින ප්‍රඥාවක් නොවේ. ‘විපුල’ යනු මහා වූ ප්‍රඥාවයි. මහානිද්දේසයෙහි ‘විපුල වූ ද පතළ වූ ද’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. සම්ප්‍රයුක්ත වූ තැනැත්තා පුද්ගලයායි. ‘ඉති’ ශබ්දය මෙහි හේතු අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙම හේතුව නිසා පුද්ගලයා භූරි ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වන බැවින් ඔහුගේ ප්‍රඥාව ‘භූරිපඤ්ඤා’ නම් වේ, එනම් සත්‍ය වූ අර්ථයෙහි ඇලෙන බැවින් ‘භූරි’ නම් වේ. ‘භූරිපඤ්ඤස්ස පඤ්ඤා භූරිපඤ්ඤා’ ලෙස පවසා එක් ප්‍රඥා ශබ්දයක් ලොප් කොට ‘භූරිපඤ්ඤා’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත් පෘථිවිය හා සමාන ප්‍රඥාව භූරි ප්‍රඥාවයි. ‘අපිච’ යනු වෙනත් ආකාරයකින් දැක්වීමට පවසන ලද්දකි. ‘පඤ්ඤාය මෙතං’ යනු ‘ප්‍රඥාවට මෙය’ යන්නයි. ‘අධිවචන’ යනු විශේෂ වූ නාමයයි. ‘භූරි’ යනු සත්‍ය අර්ථයෙහි ඇලෙන බැවින් භූරි නම් වේ. ‘මේධා’ යනු හෙන පහරක් මෙන් කෙලෙස් නමැති පර්වතයන් නසන බැවින් ‘මේධා’ නම් වේ, නැතහොත් වහා ග්‍රහණය කරගැනීමේ හා ධාරණය කරගැනීමේ අර්ථයෙන් ‘මේධා’ නම් වේ. ‘පරිණායිකා’ යනු යම් සත්වයෙකු තුළ එය උපදී ද, ඒ සත්වයා යහපත් පිළිවෙතෙහි ද සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හි ද යථාභූත ලක්ෂණ අවබෝධයෙහි ද පමුණුවන බැවින් ‘පරිණායිකා’ නම් වේ. මෙම පදයන්ගෙන් ප්‍රඥාව සඳහා යෙදෙන වෙනත් පර්යාය වචන ද පවසන ලදී.

ပညာဗာဟုလ္လန္တိ ပညာ ဗဟုလာ အဿာတိ ပညာဗဟုလော, တဿ ဘာဝေါ ပညာဗာဟုလ္လံ. တဉ္စ ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာ ပညာ ဧဝ. ဣဓေကစ္စောတိအာဒီသု ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကော ဝါ အရိယော ဝါ. ပညာ ဂရုကာ အဿာတိ ပညာဂရုကော. ပညာ စရိတံ ပဝတ္တံ အဿာတိ ပညာစရိတော. ပညာ အာသယော အဿာတိ ပညာသယော. ပညာယ အဓိမုတ္တောတိ ပညာဓိမုတ္တော. ပညာ ဧဝ ဓဇဘူတာ အဿာတိ ပညာဓဇော. ပညာ ဧဝ ကေတုဘူတာ အဿာတိ ပညာကေတု. ပညာ ဧဝ အဓိပတိ ပညာဓိပတိ, ပညာဓိပတိတော အာဂတတ္တာ ပညာဓိပတေယျော. ဓမ္မသဘာဝဝိစိနနံ ဗဟုလမဿာတိ ဝိစယဗဟုလော. နာနပ္ပကာရေန ဓမ္မသဘာဝဝိစိနနံ ဗဟုလမဿာတိ ပဝိစယဗဟုလော. ပညာယ ဩဂါဟေတွာ တဿ တဿ ဓမ္မဿ ခါယနံ ပါကဋကရဏံ ဩက္ခာယနံ, ဩက္ခာယနံ ဗဟုလမဿာတိ ဩက္ခာယနဗဟုလော. ပညာယ တဿ တဿ ဓမ္မဿ သမ္မာ ပေက္ခဏာ သမ္ပေက္ခာ, သမ္ပေက္ခာယ အယနံ ပဝတ္တနံ သမ္ပေက္ခာယနံ, သမ္ပေက္ခာယနံ ဓမ္မော ပကတိ အဿာတိ သမ္ပေက္ခာယနဓမ္မော. တံ တံ ဓမ္မံ ဝိဘူတံ ပါကဋံ ကတွာ ဝိဟရတီတိ ဝိဘူတဝိဟာရီ, ဝိဘူတော ဝိဟာရော ဝါ အဿ အတ္ထီတိ ဝိဘူတဝိဟာရီ. သာ ပညာ စရိတံ, ဂရုကာ, ဗဟုလာ အဿာတိ တစ္စရိတော တဂ္ဂရုကော တဗ္ဗဟုလော. တဿံ ပညာယံ နိန္နော, ပေါဏော, ပဗ္ဘာရော, အဓိမုတ္တောတိ တန္နိန္နော တပ္ပောဏော တပ္ပဗ္ဘာရော တဒဓိမုတ္တော. သာ ပညာ အဓိပတိ တဒဓိပတိ, တတော အာဂတော တဒဓိပတေယျော. ‘‘ပညာဂရုကော’’တိအာဒီနိ ‘‘ကာမံ သေဝန္တံယေဝ ဇာနာတိ အယံ ပုဂ္ဂလော ကာမဂရုကော’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃) ဝိယ ပုရိမဇာတိတော ပဘုတိ ဝုတ္တာနိ. ‘‘တစ္စရိတော’’တိအာဒီနိ ဣမိဿာ ဇာတိယာ ဝုတ္တာနိ.

‘ප්‍රඥා බාහුල්ලය’ යනු යමෙකුට බොහෝ ප්‍රඥාව ඇද්ද ඔහු ප්‍රඥා බහුල නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ප්‍රඥා බාහුල්ලයයි. එය නිරන්තරයෙන් පවතින ප්‍රඥාවම වේ. මෙහි ඇතැම් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙකු හෝ ආර්යයෙකු විය හැකිය. ප්‍රඥාව ගරු කරන බැවින් ‘ප්‍රඥා ගරුක’ නම් වේ. ප්‍රඥාව හැසිරීම (චරිතය) කොට පවතින බැවින් ‘ප්‍රඥා චරිත’ නම් වේ. ප්‍රඥාව ආශ්‍රය කොට ඇති බැවින් ‘ප්‍රඥාශය’ නම් වේ. ප්‍රඥාවෙහි අධිමුක්ත (යොමු වූ) බැවින් ‘ප්‍රඥාධිමුක්ත’ නම් වේ. ප්‍රඥාවම ධජයක් බඳු වූ බැවින් ‘ප්‍රඥාධජ’ නම් වේ. ප්‍රඥාවම කේතුවක් (කොතක්) බඳු වූ බැවින් ‘ප්‍රඥාකේතු’ නම් වේ. ප්‍රඥාවම අධිපති වන බැවින් ‘ප්‍රඥාධිපති’ වේ, ප්‍රඥාව අධිපති කොට පැමිණි බැවින් ‘ප්‍රඥාධිපතෙය්‍ය’ නම් වේ. ධර්ම ස්වභාවයන් විමසීම බහුල බැවින් ‘විචය බහුල’ නම් වේ. නොයෙක් ආකාරයෙන් ධර්ම ස්වභාවයන් විමසීම බහුල බැවින් ‘ප්‍රවිචය බහුල’ නම් වේ. ප්‍රඥාවෙන් බැසගෙන ඒ ඒ ධර්මයන් ප්‍රකට කිරීම ‘ඔක්ඛායන’ (පැහැදිලි කිරීම) නම් වේ, එය බහුල බැවින් ‘ඔක්ඛායන බහුල’ නම් වේ. ප්‍රඥාවෙන් ඒ ඒ ධර්මයන් මැනවින් බැලීම ‘සම්පෙක්ඛා’ නම් වේ, සම්පෙක්ඛාව පැවැත්ම ‘සම්පෙක්ඛායන’ නම් වේ, එවැනි ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ‘සම්පෙක්ඛායන ධර්ම’ නම් වේ. ඒ ඒ ධර්මයන් පැහැදිලි කොට ප්‍රකට කොට වාසය කරන බැවින් ‘විභූතවිහාරී’ නම් වේ. එම ප්‍රඥාව චරිතය, ගෞරවය හා බහුලත්වය වූ බැවින් ‘තච්චරිත’, ‘තග්ගරුක’, ‘තබ්බහුල’ නම් වේ. එම ප්‍රඥාවට නැඹුරු වූ, බෑවුම් වූ, යොමු වූ බැවින් ‘තන්නින්න’, ‘තප්පෝණ’, ‘තප්පබ්භාර’, ‘තදධිමුක්ත’ නම් වේ. එම ප්‍රඥාව අධිපති බැවින් ‘තදධිපති’ ද, එයින් පැමිණි බැවින් ‘තදධිපතෙය්‍ය’ ද වේ. ‘ප්‍රඥා ගරුක’ ආදී පදයන්, ‘කාමයන් සේවනය කරන්නාම මේ පුද්ගලයා කාම ගරුක යැයි දනී’ යන්න සේ පෙර ජාතීන් සිට පවසන ලදී. ‘තච්චරිත’ ආදී පදයන් මෙම ජාතිය ගැන පවසන ලදී.

သီဃပညာ စ လဟုပညာ စ ဟာသပညာ စ ဇဝနပညာ စ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ. ခိပ္ပဋ္ဌေန သီဃပညာ. လဟုကဋ္ဌေန လဟုပညာ. ဟာသဗဟုလဋ္ဌေန ဟာသပညာ. ဝိပဿနူပဂသင်္ခါရေသု စ ဝိသင်္ခါရေ စ ဇဝနဋ္ဌေန ဇဝနပညာ. သီဃံ သီဃန္တိ ဗဟုန္နံ သီလာဒီနံ သင်္ဂဟတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တံ. သီလာနီတိ စာရိတ္တဝါရိတ္တဝသေန ပညတ္တာနိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလာနိ. ဣန္ဒြိယသံဝရန္တိ [Pg.262] စက္ခာဒီနံ ဆန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ရာဂပဋိဃပ္ပဝေသံ အကတွာ သတိကဝါဋေန ဝါရဏံ ထကနံ. ဘောဇနေ မတ္တညုတန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂဝသေန ဘောဇနေ ပမာဏညုဘာဝံ. ဇာဂရိယာနုယောဂန္တိ ဒိဝသဿ တီသု ကောဋ္ဌာသေသု, ရတ္တိယာ ပဌမပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေသု စ ဇာဂရတိ န နိဒ္ဒါယတိ, သမဏဓမ္မမေဝ စ ကရောတီတိ ဇာဂရော, ဇာဂရဿ ဘာဝေါ, ကမ္မံ ဝါ ဇာဂရိယံ, ဇာဂရိယဿ အနုယောဂေါ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ. တံ ဇာဂရိယာနုယောဂံ. သီလက္ခန္ဓန္တိ သေက္ခံ အသေက္ခံ ဝါ သီလက္ခန္ဓံ. ဧဝမိတရေပိ ခန္ဓာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပညာက္ခန္ဓန္တိ မဂ္ဂပညဉ္စ သေက္ခာသေက္ခာနံ လောကိယပညဉ္စ. ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓန္တိ ဖလဝိမုတ္တိံ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ.

සීඝප්‍රඥාව, ලහුප්‍රඥාව, හාසප්‍රඥාව සහ ජවනප්‍රඥාව ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍ර වේ. සංස්කාර විකාරයන් වහා (ශීඝ්‍රයෙන්) දැනගන්නා අර්ථයෙන් 'සීඝප්‍රඥා' නම් වේ. සංස්කාර විකාරයන් දැනගැනීමේදී බරක් (අලස බවක්) නොමැති බැවින් 'ලහුප්‍රඥා' නම් වේ. සංස්කාර විකාරයන් දැනගැනීමේදී සොම්නස බහුල බැවින් 'හාසප්‍රඥා' නම් වේ. විපස්සනාවට හසුවන සංස්කාරයන්හි ද අසංස්කෘත වූ නිවනෙහි ද වේගයෙන් (ජවන) හැසිරෙන බැවින් 'ජවනප්‍රඥා' නම් වේ. 'සීඝං සීඝං' (වහා වහා) යනුවෙන් දෙවරක් වදාරන ලද්දේ සීලාදී බොහෝ කරුණු සංග්‍රහ කිරීම සඳහාය. 'සීලානි' යනු චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වශයෙන් පනවන ලද ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලයයි. 'ඉන්ද්‍රිය සංවරය' යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් හයෙහි ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු අනුව රාග හා පටිඝයන් ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදී සති නමැති දොරටුවෙන් වැළැක්වීම හා පියවීමයි. 'භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පරිභෝගය මගින් ආහාරයේ පමණ දැනීමයි. 'ජාගරියානුයෝගය' යනු දහවල තුන් කොටසෙහි ද, රාත්‍රියේ ප්‍රථම හා පශ්චිම කොටස්වල ද නිදි නොලබා අවදිව සිටීමයි. ශ්‍රමණ ධර්මයම සම්පූර්ණ කරන බැවින් ඔහු 'ජාගර' (අවදි වූවෙක්) නම් වේ. එම අවදි වූවකුගේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව 'ජාගරිය' (නිදි වැරීම) නම් වන අතර, එහි නිරත වීම 'ජාගරියානුයෝගය' නම් වේ. එය ජාගරියානුයෝගයයි. 'සීලක්ඛන්ධය' යනු ශෛක්ෂ හෝ අශෛක්ෂ සීල සමූහයයි. සෙසු ස්කන්ධයන් ද මෙසේම දත යුතුය. 'ප්‍රඥා ස්කන්ධය' යනු මාර්ග ප්‍රඥාව සහ ශෛක්ෂ-අශෛක්ෂයන්ගේ ලෞකික ප්‍රඥාවයි. 'විමුක්ති ස්කන්ධය' යනු ඵල විමුක්තියයි. 'විමුක්ති ඥානදර්ශන ස්කන්ධය' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි.

ဟာသဗဟုလောတိ မူလပဒံ. ဝေဒဗဟုလောတိ တဿာ ဧဝ ပီတိယာ သမ္ပယုတ္တသောမနဿဝေဒနာဝသေန နိဒ္ဒေသပဒံ. တုဋ္ဌိဗဟုလောတိ နာတိဗလဝပီတိယာ တုဋ္ဌာကာရဝသေန. ပါမောဇ္ဇဗဟုလောတိ ဗလဝပီတိယာ ပမုဒိတဘာဝဝသေန.

'හාසබහුල' යනු මූල පදයයි. 'වේදබහුල' යනු එම ප්‍රීතිය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ සෝමනස්ස වේදනාව වශයෙන් විස්තර කරන පදයකි. 'තුට්ඨිබහුල' යනු එතරම් බලවත් නොවන ප්‍රීතියෙන් යුත් සතුටු ස්වභාවයයි. 'පාමොජ්ජබහුල' යනු බලවත් ප්‍රීතියෙන් යුත් ප්‍රමෝදිත ස්වභාවයයි.

၇. ယံ ကိဉ္စိ ရူပန္တိအာဒိ သမ္မသနဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တတ္ထံ. တုလယိတွာတိ ကလာပသမ္မသနဝသေန တုလေတွာ. တီရယိတွာတိ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဝသေန တီရယိတွာ. ဝိဘာဝယိတွာတိ ဘင်္ဂါနုပဿနာဒိဝသေန ပါကဋံ ကတွာ. ဝိဘူတံ ကတွာတိ သင်္ခါရုပေက္ခာနုလောမဝသေန ဖုဋံ ကတွာ. တိက္ခပညာ လောကုတ္တရာ ဧဝ. ဥပ္ပန္နန္တိ သမထဝိပဿနာဝသေန ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂဝသေန ပဟီနမ္ပိ အရိယမဂ္ဂေန အသမူဟတတ္တာ ဥပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အနတီတတာယ အသမူဟတုပ္ပန္နန္တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ. နာဓိဝါသေတီတိ သန္တာနံ အာရောပေတွာ န ဝါသေတိ. ပဇဟတီတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟတိ. ဝိနောဒေတီတိ ခိပတိ. ဗျန္တီကရောတီတိ ဝိဂတန္တံ ကရောတိ. အနဘာဝံ ဂမေတီတိ အနု အဘာဝံ ဂမေတိ, ဝိပဿနာနုက္ကမေန အရိယမဂ္ဂံ ပတွာ သမုစ္ဆေဒဝသေနေဝ အဘာဝံ ဂမယတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ကာမဝိတက္ကော. ‘‘ဣမေ သတ္တာ မရန္တူ’’တိ ပရေသံ မရဏပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဗျာပါဒဝိတက္ကော. ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဝိဟိံသီယန္တူ’’တိ ပရေသံ ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. ပါပကေတိ လာမကေ. အကုသလေ ဓမ္မေတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတေ ဓမ္မေ.

7. 'යං කිංචි රූපං' ආදිය සම්මසන ඥාන විස්තරයෙහි දක්වූ අර්ථ ඇත්තේමය. 'තුලයිත්වා' යනු කලාප සම්මසන වශයෙන් සංසන්දනය කර බලාය. 'තීරයිත්වා' යනු උදයබ්බය අනුපස්සනා වශයෙන් තීරණය කරය. 'විභාවයිත්වා' යනු භංගානුපස්සනාදී වශයෙන් ප්‍රකට කරය. 'විභූතං කත්වා' යනු සංස්කාරුපේක්ෂා හා අනුලෝම ඥාන වශයෙන් පැහැදිලි කර ගැනීමයි. තික්ෂ්ණ ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තරමය. 'උප්පන්නං' (හටගත්) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සමථ විපස්සනා මගින් හා විෂ්කම්භන තදංග වශයෙන් ප්‍රහීණ කළ ද, ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින් උදුරා නොදැමූ බැවින් නැවත හටගැනීමේ ස්වභාවය ඇති, සහමුලින් ප්‍රහීණ නොවූ කෙලෙස්ය. එය මෙහි අදහස් කරන ලදී. 'නාධිවාසෙති' යනු සිතෙහි රැඳී සිටීමට ඉඩ නොදීමයි. 'පජහති' යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ කිරීමයි. 'විනොදෙති' යනු බැහැර කිරීමයි. 'බ්‍යන්තීකරොති' යනු කෙළවර කිරීමයි. 'අනභාවං ගමෙති' යනු නැති බවට පත් කිරීමයි. එනම් විපස්සනා අනුපිළිවෙළින් ආර්ය මාර්ගයට පැමිණ සමුච්ඡේද වශයෙන්ම නැති බවට පත් කිරීමයි. මෙහි 'කාම විතර්කය' යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන්ට සම්බන්ධ වූ විතර්කයයි. 'මේ සත්වයෝ මිය යත්වා' යි අනුන්ගේ මරණය සම්බන්ධයෙන් උපදින විතර්කය 'ව්‍යාපාද විතර්කය' යි. 'මේ සත්වයෝ පෙළෙත්වා' යි අනුන් පෙළීම සම්බන්ධයෙන් උපදින විතර්කය 'විහිංසා විතර්කය' යි. 'පාපක' යනු ලාමක වූ අදහසයි. 'අකුසල ධර්ම' යනු අදක්ෂ බව (මෝහය) නිසා හටගත් ධර්මයන්ය.

နိဗ္ဗေဓိကပညာတိ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂပညာ ဧဝ. ဥဗ္ဗေဂဗဟုလောတိ ဉာဏဘယဝသေန ဘယဗဟုလော. ဥတ္တာသဗဟုလောတိ ဗလဝဘယဗဟုလော[Pg.263]. ဣဒံ ပုရိမဿေဝ အတ္ထဝိဝရဏံ. ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလောတိ သင်္ခါရတော ဥဒ္ဓံ ဝိသင်္ခါရာဘိမုခတာယ ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလော. အနဘိရတိဗဟုလောတိ ဥက္ကဏ္ဌနဝသေနေဝ အဘိရတိအဘာဝံ ဒီပေတိ. ဣဒါနိပိ တမတ္ထံ ဒွီဟိ ဝစနေဟိ ဝိဝရတိ. တတ္ထ ဗဟိမုခေါတိ သင်္ခါရတော ဗဟိဘူတနိဗ္ဗာနာဘိမုခေါ. န ရမတီတိ နာဘိရမတိ. အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗန္တိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အန္တံ ပါပေတွာ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ. အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗန္တိ တဿေဝ အတ္ထဝစနံ, အန္တကရဏေနေဝ အပဒါလိတပုဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. လောဘက္ခန္ဓန္တိ လောဘရာသိံ, လောဘကောဋ္ဌာသံ ဝါ. ဣမာဟိ သောဠသဟိ ပညာဟိ သမန္နာဂတောတိ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန အရဟာယေဝ ဝုတ္တော. ဥပရိ ‘‘ဧကော သေက္ခပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တော’’တိ (ပဋိ. မ. ၃.၈) ဝုတ္တတ္တာ သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနောပိ လဗ္ဘန္တိယေဝ.

'නිබ්බේධික ප්‍රඥාව' යනු කලකිරීම (නිබ්බිදාව) බහුල පුද්ගලයාට උපදින මාර්ග ප්‍රඥාවමය. 'උබ්බේගබහුල' යනු භය ඥානය නිසා භය බහුල වූ තැනැත්තායි. 'උත්තාසබහුල' යනු බලවත් බිය බහුල තැනැත්තායි. මෙය පෙර පදයේම අර්ථ විවරණයකි. 'උක්කණ්ඨනබහුල' යනු සංස්කාරයන්ගෙන් ඉහළට විමුක්තිය (නිවන) දෙස බලාපොරොත්තු සහිතව සිටින තැනැත්තායි. 'අනභිරතිබහුල' යනු සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇල්මක් නොමැති බවයි. දැන් එම අර්ථයම වචන දෙකකින් විස්තර කරයි. එහි 'බහිමුඛ' යනු සංස්කාරයන්ගෙන් පිටත වූ නිවනට මුහුණ ලා සිටින බවයි. 'න රමති' යනු නොඇලෙන බවයි. 'අනිබ්බිද්ධපුබ්බං' යනු අනමතග්ග සංසාරයෙහි කිසිදා කෙළවරක් නොදැක්ක, විනිවිද නොදුටු බවයි. 'අප්පදාලිතපුබ්බං' යනු එහිම අර්ථයයි, එනම් විනාශ නොකළ බවයි. 'ලෝභක්ඛන්ධ' යනු ලෝභ රාශිය හෝ ලෝභ කොටසයි. මෙම සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා යන්නෙන් උසස්ම කොටස ලෙස අර්හත් වහන්සේවම දක්වන ලදී. එහෙත් මතු මත්තෙහි 'එක් ශෛක්ෂයෙක් පටිසම්භිදාවට පැමිණියේය' යන්නෙන් සෝතාපන්න, සකදාගාමී හා අනාගාමී පුද්ගලයන් ද මෙයට ඇතුළත් වන බව පැහැදිලිය.

၂. ပုဂ္ဂလဝိသေသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

2. පුද්ගල විශේෂ නිරූපණයේ වර්ණනාව.

၈. ဒွေ ပုဂ္ဂလာတိအာဒီဟိ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တပုဂ္ဂလဝိသေသပဋိပါဋိံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ပုဗ္ဗယောဂေါတိ အတီတဇာတီသု ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တိဟေတုဘူတော ပုညပယောဂေါ. တေနာတိ တေန ပုဗ္ဗယောဂကာရဏေန. ဧဝံ သေသေသုပိ. အတိရေကော ဟောတီတိ အတိရိတ္တော ဟောတိ, အတိရေကယောဂတော ဝါ ‘‘အတိရေကော’’တိ ဝုတ္တော. အဓိကော ဟောတီတိ အဂ္ဂေါ ဟောတိ. ဝိသေသော ဟောတီတိ ဝိသိဋ္ဌော ဟောတိ, ဝိသေသယောဂတော ဝါ ဝိသေသော. ဉာဏံ ပဘိဇ္ဇတီတိ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏပ္ပဘေဒံ ပါပုဏာတိ.

8. 'ද්වේ පුග්ගලා' ආදී පදවලින් පටිසම්භිදාවට පැමිණි පුද්ගල විශේෂයන්ගේ අනුපිළිවෙළ දක්වයි. එහි 'පුබ්බයෝග' යනු අතීත ජාතීන්හි පටිසම්භිදාව ලැබීමට හේතු වූ පින්කම්ය. 'තේන' යනු එම පූර්ව යෝගය හේතුවෙනි. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. 'අතිරේක' යනු වැඩිපුර පූර්ව යෝගයන් ඇති බැවින් අතිරික්ත බවයි. 'අධික' යනු අග්‍ර (උසස්) බවයි. 'විශේෂ' යනු විශිෂ්ට බවයි. 'ඥානය ප්‍රභේද වේ' යනු පටිසම්භිදා ඥානයේ ප්‍රභේදයන්ට පැමිණෙන බවයි.

ဗဟုဿုတောတိ ဗုဒ္ဓဝစနဝသေန. ဒေသနာဗဟုလောတိ ဓမ္မဒေသနာဝသေန. ဂရူပနိဿိတောတိ ပညာယ အဓိကံ ဂရုံ ဥပနိဿိတော. ဝိဟာရဗဟုလောတိ ဝိပဿနာဝိဟာရဗဟုလော, ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရဗဟုလော ဝါ. ပစ္စဝေက္ခဏာဗဟုလောတိ ဝိပဿနာဝိဟာရေ သတိ ဝိပဿနာပစ္စဝေက္ခဏာဗဟုလော, ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေ သတိ ဖလသမာပတ္တိပစ္စဝေက္ခဏာဗဟုလော. သေခပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တောတိ သေခေါ ဟုတွာ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တော. ဧဝံ အသေခပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တော. သာဝကပါရမိပ္ပတ္တောတိ ဧတ္ထ မဟာပညာနံ အဂ္ဂဿ မဟာသာဝကဿ သတ္တသဋ္ဌိယာ သာဝကဉာဏာနံ ပါရဂမနံ ပါရမီ, သာဝကဿ ပါရမီ သာဝကပါရမီ, တံ သာဝကပါရမိံ ပတ္တောတိ သာဝကပါရမိပ္ပတ္တော. သာဝကပါရမိတာပ္ပတ္တောတိ ဝါ ပါဌော. သတ္တသဋ္ဌိယာ [Pg.264] သာဝကဉာဏာနံ ပါလကော ပူရကော စ သော မဟာသာဝကော ပရမော, တဿ ပရမဿ အယံ သတ္တသဋ္ဌိဘေဒါ ဉာဏကိရိယာ ပရမဿ ဘာဝေါ, ကမ္မံ ဝါတိ ပါရမီ, တဿ သာဝကဿ ပါရမီ သာဝကပါရမီ, တံ ပတ္တောတိ သာဝကပါရမိပ္ပတ္တော. သာဝကပါရမိပ္ပတ္တောတိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရာဒိကော ယော ကောစိ သာဝကော. သာဝကပါရမိပ္ပတ္တသာဝကတော အတိရေကဿ အညဿ သာဝကဿ အဘာဝါ ဧကော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အာဟ. ပုန ပညာပဘေဒကုသလောတိအာဒီဟိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ နိဂမေတွာ ဒဿေသီတိ. ဉာဏကထာယ ယေဘုယျေန အနေကာနိ ဉာဏာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. ပညာကထာယ ယေဘုယျေန ဧကာပိ ပညာ နာနာကာရဝသေန နာနာကတွာ ဝုတ္တာတိ အယံ ဝိသေသော.

බහුස්සුත යනු බුද්ධ වචනය (පර්යාප්තිය) පිළිබඳ බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බවයි. දේශනාබහුල යනු ධර්ම දේශනා කිරීමෙහි බහුල බවයි. ගරූපනිස්සිත යනු ප්‍රඥාවෙන් අධික වූ උතුම් ගුරුවරයකු ඇසුරු කළ බවයි. විහාරබහුල යනු විදර්ශනා විහරණයෙන් හෝ ඵලසමාපත්ති විහරණයෙන් බහුල වූ බවයි. පච්චවෙක්ඛණාබහුල යනු විදර්ශනා විහරණය ඇති කල්හි විදර්ශනාව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙහි බහුල බව සහ ඵලසමාපත්ති විහරණය ඇති කල්හි ඵලසමාපත්තිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙහි බහුල බවයි. සේඛපටිසම්භිදාප්පත්ත යනු ශෛක්ෂ්‍යයකු (සෝවාන් ආදී උතුමෙකු) වී පටිසම්භිදාවන්ට පැමිණි බවයි. එලෙසම අශෛක්ෂ්‍ය (රහත්) පටිසම්භිදාවන්ට පැමිණි බව ද දත යුතුය. ශ්‍රාවකපාරමීප්පත්ත යන්නෙහි අර්ථය: මෙහි මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ අග්‍ර මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ සැටසැත්තෑවක් (67) ශ්‍රාවක ඥානයන්හි කෙළවරට පැමිණීම පාරමී නම් වේ. ශ්‍රාවකයාගේ පාරමිතාව ශ්‍රාවක පාරමී නම් වන අතර, එම ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි බැවින් ශ්‍රාවකපාරමීප්පත්ත නම් වේ. ශ්‍රාවකපාරමිතාප්පත්ත යනු ද පාඨයකි. සැටසැත්තෑ ශ්‍රාවක ඥානයන් රකින්නා වූ ද සම්පූර්ණ කරන්නා වූ ද ඒ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ 'පරම' නම් වෙති. එම පරම වූ උතුමාගේ සැටසැත්තෑ වැදෑරුම් ඥාන ක්‍රියාව හෝ ස්වභාවය පාරමී නම් වේ. එම ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි බැවින් ශ්‍රාවකපාරමීප්පත්ත නම් වේ. ශ්‍රාවකපාරමීප්පත්ත යනු මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ ආදී වූ යම් ශ්‍රාවකයෙකි. ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි ශ්‍රාවකයාට වඩා උසස් වෙනත් ශ්‍රාවකයෙකු නැති බැවින්, 'එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් වැනිය' යි වදාළ සේක. නැවතත් ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ බව ආදී වශයෙන් පැවසූ අර්ථයම නිගමනය කර පෙන්වූ සේක. ඥාන කථාවෙහි බොහෝ සෙයින් නොයෙක් ඥානයන් දක්වන ලදී. ප්‍රඥා කථාවෙහි බොහෝ සෙයින් එක් ප්‍රඥාවක් වුවද විවිධ ආකාරයෙන් වෙනස් කොට දක්වන ලදී. මෙය මේ දෙකෙහි වෙනසයි.

မဟာပညာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාප්‍රඥා කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဣဒ္ဓိကထာ

2. ඉද්ධි කථාව (සෘද්ධි පිළිබඳ කථාව)

ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ

ඉද්ධි කථා වර්ණනාව

၉. ဣဒါနိ ပညာကထာယ အနန္တရံ ပညာနုဘာဝံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ ဣဒ္ဓိကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ ပုစ္ဆာသု တာဝ ကာ ဣဒ္ဓီတိ သဘာဝပုစ္ဆာ. ကတိ ဣဒ္ဓိယောတိ ပဘေဒပုစ္ဆာ. ကတိ ဘူမိယောတိ သမ္ဘာရပုစ္ဆာ. ကတိ ပါဒါတိ ပတိဋ္ဌပုစ္ဆာ. ကတိ ပဒါနီတိ အာသန္နကာရဏပုစ္ဆာ. ကတိ မူလာနီတိ အာဒိကာရဏပုစ္ဆာ. ဝိသဇ္ဇနေသု ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓီတိ နိပ္ဖတ္တိအတ္ထေန ပဋိလာဘဋ္ဌေန စာတိ အတ္ထော. ယဉှိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ ပဋိလဗ္ဘတိ စ, တံ ဣဇ္ဈတီတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ကာမံ ကာမယမာနဿ, တဿ စေတံ သမိဇ္ဈတီ’’တိ (သု. နိ. ၇၇၂). ‘‘နေက္ခမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓိ, ပဋိဟရတီတိ ပါဋိဟာရိယ’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၃.၃၂). အပရော နယော – ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ, ဥပါယသမ္ပဒါယေတံ အဓိဝစနံ. ဥပါယသမ္ပဒါ ဟိ ဣဇ္ဈတိ အဓိပ္ပေတဖလပ္ပသဝနတော. ယထာဟ – ‘‘အယံ ခေါ, စိတ္တော ဂဟပတိ, သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော, သစေ ပဏိဒဟိဿတိ ‘အနာဂတမဒ္ဓါနံ ရာဇာ အဿံ စက္ကဝတ္တီ’တိ. ဣဇ္ဈိဿတိ ဟိ သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၅၂). အပရော နယော – ဧတာယ သတ္တာ ဣဇ္ဈန္တီတိ ဣဒ္ဓိ. ဣဇ္ဈန္တီတိ ဣဒ္ဓါ ဝုဒ္ဓါ ဥက္ကံသဂတာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

9. දැන් ප්‍රඥා කථාවට පසුව ප්‍රඥාවේ අනුභාවය පෙන්වා දීම සඳහා දේශනා කරන ලද ඉද්ධි කථාවෙහි පෙර නොකියවුණු අර්ථයන් විස්තර කරනු ලැබේ. එහි ප්‍රශ්න අතුරින්, 'සෘද්ධිය යනු කුමක්ද?' යන්න ස්වභාවය විමසන ප්‍රශ්නයකි. 'සෘද්ධීන් කෙතරම්ද?' යන්න ප්‍රභේද විමසන ප්‍රශ්නයකි. 'භූමීන් කෙතරම්ද?' යන්න සම්භාර විමසන ප්‍රශ්නයකි. 'පාදයන් කෙතරම්ද?' යන්න පිහිටීම විමසන ප්‍රශ්නයකි. 'පදයන් කෙතරම්ද?' යන්න ආසන්න හේතුව විමසන ප්‍රශ්නයකි. 'මූලයන් කෙතරම්ද?' යන්න මුල් හේතුව විමසන ප්‍රශ්නයකි. පිළිතුරු දීමේදී, සඵල වන අර්ථයෙන් 'සෘද්ධිය' යනු සාර්ථක වීම සහ ලැබීම යන අර්ථයයි. යමක් සම්පූර්ණ වේ ද, ලැබේ ද, එය සඵල වූවා (ඉජ්ඣති) යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරා ඇත - 'පංචකාමයන් කැමති වන්නාට එය සමෘද්ධිමත් වේ.' තවද, 'නෙක්ඛම්මය සඵල වන බැවින් සෘද්ධියක් වන අතර, (ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්) දුරු කරන බැවින් ප්‍රාතිහාර්යයක් ද වේ' යනාදී වශයෙන් පැවසේ. තවත් ක්‍රමයක් නම්: සඵල වන අර්ථයෙන් සෘද්ධිය යනු උපාය සම්පත්තියට (නිවැරදි උපක්‍රමයන්ට) නමකි. මන්දයත්, මොනවාට යෙදූ උපාය මාර්ගයෙන් අපේක්ෂිත ප්‍රතිඵල ලබා දෙන බැවිනි. එය මෙසේ වදාරා ඇත - 'චිත්ත ගෘහපතිය, මේ සිල්වත් කල්‍යාණ ධර්මයන් ඇති තැනැත්තා ඉදිරියේදී සක්විති රජෙකු වන්නට ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ නම්, පිරිසිදු බව නිසා සිල්වතාගේ සිතේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වනු ඇත.' තවත් ක්‍රමයක් නම්: මොවුන් (ඡන්ද, වීරිය ආදිය) මගින් සත්ත්වයෝ දියුණුවට පත්වෙති, එබැවින් එය සෘද්ධියයි. දියුණුවට පත්වීම යනු සමෘද්ධිමත් වීම, වැඩීම සහ උත්කර්ෂයට පත්වීම යන්නයි.

၁၀. ဒသသု ဣဒ္ဓီသု အဓိဋ္ဌာနဝသေန နိပ္ဖန္နတ္တာ အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ. ပကတိဝဏ္ဏဝိဇဟနဝိကာရဝသေန ပဝတ္တတ္တာ ဝိကုဗ္ဗနာ ဣဒ္ဓိ. သရီရဗ္ဘန္တရေ အညဿ [Pg.265] မနောမယဿ သရီရဿ နိပ္ဖတ္တိဝသေန ပဝတ္တတ္တာ မနောမယာ ဣဒ္ဓိ. ဉာဏပ္ပဝတ္တိတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ တံခဏေ ဝါ ဉာဏာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တော ဝိသေသော ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ. သမာဓိတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ တံခဏေ ဝါ သမထာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တော ဝိသေသော သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ. စေတောဝသိပ္ပတ္တာနံ အရိယာနံယေဝ သမ္ဘဝတော အရိယာ ဣဒ္ဓိ. ကမ္မဝိပါကဝသေန ဇာတော ဝိသေသော ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ. ပုဗ္ဗေ ကတပုညဿ ဇာတော ဝိသေသော ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. ဝိဇ္ဇာယ ဇာတော ဝိသေသော ဝိဇ္ဇာမယာ ဣဒ္ဓိ. တေန တေန သမ္မာပယောဂေန တဿ တဿ ကမ္မဿ ဣဇ္ဈနံ တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ.

10. සෘද්ධි දසය අතුරින්: අධිෂ්ඨානයෙන් සිද්ධ වන බැවින් 'අධිෂ්ඨාන සෘද්ධිය' නම් වේ. ප්‍රකෘති වේශය අතහැර වෙනස් වේශයක් මවන බැවින් 'විකුර්වණ සෘද්ධිය' නම් වේ. ශරීරය තුළ සිතින් මවන ලද වෙනත් ශරීරයක් ඇති කරන බැවින් 'මනෝමය සෘද්ධිය' නම් වේ. ඥානය පහළ වීමට පෙර හෝ පසුව හෝ එම මොහොතේ හෝ ඥාන අනුභාවයෙන් හටගන්නා විශේෂය 'ඥානවිප්ඵාර සෘද්ධිය' නම් වේ. සමාධියට පෙර හෝ පසුව හෝ එම මොහොතේ හෝ සමථ අනුභාවයෙන් හටගන්නා විශේෂය 'සමාධිවිප්ඵාර සෘද්ධිය' නම් වේ. චිත්ත වශීභාවයට පැමිණි ආර්යයන් වහන්සේලාටම පමණක් ඇති වන බැවින් 'ආර්ය සෘද්ධිය' නම් වේ. කර්ම විපාක වශයෙන් හටගන්නා විශේෂය 'කර්මවිපාකජ සෘද්ධිය' නම් වේ. පෙර කරන ලද පින් ඇත්තන්ට හටගන්නා විශේෂය 'පුණ්‍යවන්ත සෘද්ධිය' නම් වේ. විද්‍යාවන් (මන්ත්‍ර ආදිය) මගින් හටගන්නා විශේෂය 'විද්‍යාමය සෘද්ධිය' නම් වේ. ඒ ඒ නිවැරදි ප්‍රයෝගයන් මගින් ඒ ඒ කටයුතු සාර්ථක වීම, එම ඒ ප්‍රයෝග ප්‍රත්‍යයෙන් සඵල වන බැවින් සෘද්ධිය නම් වේ.

ဣဒ္ဓိယာ စတဿော ဘူမိယောတိ အဝိသေသေတွာ ဝုတ္တေပိ ယထာလာဘဝသေန အဓိဋ္ဌာနဝိကုဗ္ဗနမနောမယိဒ္ဓိယာ ဧဝ ဘူမိယော, န သေသာနံ. ဝိဝေကဇာ ဘူမီတိ ဝိဝေကတော ဝါ ဝိဝေကေ ဝါ ဇာတာ ဝိဝေကဇာ ဘူမိ. ပီတိသုခဘူမီတိ ပီတိသုခယုတ္တာ ဘူမိ. ဥပေက္ခာသုခဘူမီတိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ စ သုခေန စ ယုတ္တာ ဘူမိ. အဒုက္ခမသုခါဘူမီတိ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာယုတ္တာ ဘူမိ. တေသု ပဌမဒုတိယာနိ ဈာနာနိ ပီတိဖရဏတာ, တီဏိ ဈာနာနိ သုခဖရဏတာ, စတုတ္ထဇ္ဈာနံ စေတောဖရဏတာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမာနိ တီဏိ ဈာနာနိ ယသ္မာ ပီတိဖရဏေန စ သုခဖရဏေန စ သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ ဩက္ကမိတွာ လဟုမုဒုကမ္မညကာယော ဟုတွာ ဣဒ္ဓိံ ပါပုဏာတိ, တသ္မာ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဣဒ္ဓိလာဘာယ သံဝတ္တနတော သမ္ဘာရဘူမိယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပန ဣဒ္ဓိလာဘာယ ပကတိဘူမိယေဝ. ဣဒ္ဓိလာဘာယာတိ အတ္တနော သန္တာနေ ပါတုဘာဝဝသေန ဣဒ္ဓီနံ လာဘာယ. ဣဒ္ဓိပဋိလာဘာယာတိ ပရိဟီနာနံ ဝါ ဣဒ္ဓီနံ ဝီရိယာရမ္ဘဝသေန ပုန လာဘာယ, ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝါ ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ. ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနတာယာတိ ဣဒ္ဓိယာ ဝိဝိဓကရဏဘာဝါယ. ဣဒ္ဓိဝိသဝိတာယာတိ ဝိဝိဓံ ဝိသေသံ သဝတိ ဇနေတိ ပဝတ္တေတီတိ ဝိသဝီ, ဝိဝိဓံ သဝနံ ဝါ အဿ အတ္ထီတိ ဝိသဝီ, တဿ ဘာဝေါ ဝိသဝိတာ. တဿာ ဝိသဝိတာယ, ဣဒ္ဓိယာ ဝိဝိဓဝိသေသပဝတ္တနဘာဝါယာတိ အတ္ထော. ဣဒ္ဓိဝသီဘာဝါယာတိ ဣဒ္ဓိယာ ဣဿရဘာဝါယ. ဣဒ္ဓိဝေသာရဇ္ဇာယာတိ ဣဒ္ဓိဝိသာရဒဘာဝါယ. ဣဒ္ဓိပါဒါ ဉာဏကထာယံ ဝုတ္တတ္ထာ.

සෘද්ධියට භූමීන් සතරක් ඇතැයි පොදුවේ පැවසුවද, යෝගී පුද්ගලයා ලබන ආකාරය අනුව එය අධිෂ්ඨාන, විකුර්වණ සහ මනෝමය සෘද්ධීන් සඳහාම වූ භූමීන් මිස සෙසු ඒවාට නොවේ. විවේකජ භූමිය යනු (නීවරණයන්ගෙන්) වෙන් වීම නිසා හෝ වෙන් වීමෙහි උපන් භූමියයි. පීතිසුඛ භූමිය යනු පීතිය හා සැපය සහිත වූ භූමියයි. උපේක්ෂාසුඛ භූමිය යනු තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව සහ සැපය සහිත භූමියයි. අදුක්ඛමසුඛ භූමිය යනු අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව (උපේක්ෂාව) සහිත වූ භූමියයි. ඒවා අතුරින් පළමු හා දෙවන ධ්‍යානයන් පීතියෙන් පිරී පවතින බව ද, පළමු ධ්‍යාන තුනම සැපයෙන් පිරී පවතින බව ද, සිව්වන ධ්‍යානය සිතේ පිරී පවතින බව ද පැවසේ. මෙහිදී පළමු ධ්‍යාන තුනෙහිදී පීතිය හා සැපය පැතිරීමෙන් සැප සංඥාවට හා සැහැල්ලු සංඥාවට පැමිණ, සැහැල්ලු මෘදු කර්මණ්‍ය ශරීරයක් ඇතිව සෘද්ධියට පැමිණෙන බැවින්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් සෘද්ධි ලාභයට හේතු වන බැවින් ඒවා 'සම්භාර භූමි' ලෙස දත යුතුය. සිව්වන ධ්‍යානය වනාහි සෘද්ධි ලාභය සඳහා ප්‍රකෘති භූමියම වේ. සෘද්ධි ලාභය යනු තමාගේ සන්තානයෙහි සෘද්ධීන් පහළ කර ගැනීමයි. සෘද්ධි ප්‍රතිලාභය යනු පිරිහුණු සෘද්ධීන් වීර්යය ආරම්භ කිරීමෙන් නැවත ලබා ගැනීම හෝ උපසර්ගයක් එක් කිරීමෙන් පදය වැඩි දියුණු කිරීමයි. සෘද්ධි විකුර්වණතාවය යනු සෘද්ධියෙන් විවිධාකාර දේ කිරීමේ හැකියාවයි. සෘද්ධි විසවිතාවය යනු විවිධ විශේෂයන් පතුරුවන, ජනනය කරන, පවත්වන බවයි; නොහොත් විවිධ පැතිරීම් ඇති බවයි. එහි අර්ථය සෘද්ධිය මගින් විවිධ විශේෂයන් පැවැත්වීමේ ස්වභාවය යන්නයි. සෘද්ධි වශීභාවය යනු සෘද්ධිය පිළිබඳව ඇති ආධිපත්‍යයයි. සෘද්ධි වෛශාරද්‍යය යනු සෘද්ධිය පිළිබඳ විශාරද බවයි. සෘද්ධිපාදයන් පිළිබඳ අර්ථය ඥාන කථාවෙහි පවසා ඇත.

ဆန္ဒံ [Pg.266] စေ ဘိက္ခု နိဿာယာတိ ယဒိ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ နိဿာယ ဆန္ဒံ အဓိပတိံ ကရိတွာ. လဘတိ သမာဓိန္တိ သမာဓိံ ပဋိလဘတိ နိဗ္ဗတ္တေတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ဆန္ဒဝီရိယစိတ္တဝီမံသာ စတ္တာရိ ပဒါနိ, တံသမ္ပယုတ္တာ စတ္တာရော သမာဓီ စတ္တာရိ ပဒါနီတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ပဒါနိ. ယသ္မာ ပန ဣဒ္ဓိမုပ္ပာဒေတုကာမတာဆန္ဒော သမာဓိနာ ဧကတော နိယုတ္တောဝ ဣဒ္ဓိလာဘာယ သံဝတ္တတိ, တထာ ဝီရိယာဒယော, တသ္မာ ဣမာနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

‘භික්ෂුව ඡන්දය ඇසුරු කොට’ යනු ඉදින් භික්ෂුව ඡන්දය ඇසුරු කොට, ඡන්දය අධිපති කොට ගෙන ‘සමාධියක් ලබයි’ නම්, එනම් (අර්පණා) සමාධියක් ලබාගනියි ද උපදවයි ද යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. එහි ඡන්ද, වීර්ය, චිත්ත, වීමංසා යන පද හතර ද, ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධි හතර ද වශයෙන් පද අටක් වේ. යම් හෙයකින් සෘද්ධි ඉපදවීමේ කැමැත්ත නමැති ඡන්දය සමාධිය හා එක්ව යෙදී සෘද්ධි ලාභය පිණිස පවතී ද, වීර්යය ආදිය ද එසේම වේ. එබැවින් මෙම පද අට පවසන ලදැයි දත යුතුය.

ယံ တံ ဘဂဝတာ အဘိညာ ဥပ္ပာဒေတုကာမဿ ယောဂိနော ကတ္တဗ္ဗယောဂဝိဓိံ ဒဿေန္တေန ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ ပရိသုဒ္ဓေ ပရိယောဒါတေ အနင်္ဂဏေ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ မုဒုဘူတေ ကမ္မနိယေ ဌိတေ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၈) စိတ္တဿ အာနေဉ္ဇံ ဝုတ္တံ, တံ ထေရော သောဠသဓာ ဒဿေန္တော သောဠသမူလာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနောနတန္တိ ကောသဇ္ဇဝသေန အနောနတံ, အသလ္လီနန္တိ အတ္ထော. အနုန္နတန္တိ ဥဒ္ဓစ္စဝသေန ဥဒ္ဓံ န အာရုဠှံ, အနုဒ္ဓတန္တိ အတ္ထော. အနဘိနတန္တိ လောဘဝသေန န အဘိနတံ, အနလ္လီနန္တိ အတ္ထော. အဘိကာမတာယ နတံ အဘိနတန္တိ, ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရာဂေတိ သင်္ခါရဝတ္ထုကေန လောဘေန. အနပနတန္တိ ဒေါသဝသေန န အပနတံ, န ဃဋ္ဋနန္တိ အတ္ထော. ‘‘နတံ နတီ’’တိ အတ္ထတော ဧကံ. အပဂတနတန္တိ အပနတံ, ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနိဿိတန္တိ အနတ္တတော ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒိဋ္ဌိဝသေန ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝါ ‘‘အတ္တနိယ’’န္တိ ဝါ ကိဉ္စိ န နိဿိတံ. အပ္ပဋိဗဒ္ဓန္တိ ပစ္စုပကာရာသာဝသေန နပ္ပဋိဗဒ္ဓံ. ဆန္ဒရာဂေတိ သတ္တဝတ္ထုကေန လောဘေန. ဝိပ္ပမုတ္တန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိဝသေန ကာမရာဂတော ဝိပ္ပမုတ္တံ. အထ ဝါ ပဉ္စဝိမုတ္တိဝသေန ကာမရာဂတော ဝိပ္ပမုတ္တံ. အထ ဝါ ပဉ္စဝိမုတ္တိဝသေန တတော တတော ပဋိပက္ခတော ဝိပ္ပမုတ္တံ. ဣဒံ ပုထုဇ္ဇနသေခါသေခါနမ္ပိ အဘိညာယ ဥပ္ပာဒနတော နိရောဓသမာပတ္တိဉာဏေ ‘‘သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၈၄) ဝုတ္တနယေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ဝုတ္တံ, ယထာလာဘဝသေန ပန ဂဟေတဗ္ဗံ. ကာမရာဂေတိ မေထုနရာဂေန. ဝိသညုတ္တန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနတော သေသကိလေသေဟိ ဝိသံယုတ္တံ, ဥက္ကဋ္ဌနယေန သမုစ္ဆေဒတော ဝါ ဝိပ္ပယုတ္တံ. ကိလေသေတိ သေသကိလေသေန. ဝိမရိယာဒိကတန္တိ ဝိက္ခမ္ဘိတဗ္ဗမရိယာဒဝသေန ဝိဂတကိလေသမရိယာဒံ ကတံ, တေန တေန [Pg.267] မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗမရိယာဒဝသေန ဝါ ဝိဂတကိလေသမရိယာဒံ ကတံ. ကိလေသမရိယာဒေတိ တေန တေန ပဟီနေန ကိလေသမရိယာဒေန. လိင်္ဂဝိပလ္လာသော စေတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧကတ္တဂတန္တိ ဧကာရမ္မဏဂတံ. နာနတ္တကိလေသေဟီတိ နာနာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနေဟိ ကိလေသေဟိ. ဣဒံ အာရမ္မဏမပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ, ‘‘အနောနတ’’န္တိအာဒိ ပန ကိလေသေ ဧဝ အပေက္ခိတွာ. ဩဘာသဂတန္တိ ပညာယ ဝိသဒပ္ပဝတ္တိဝသေန ပညောဘာသံ ဂတံ. အဝိဇ္ဇန္ဓကာရေတိ ဗလဝအဝိဇ္ဇာယ. စတဿော စ ဘူမိယော သောဠသ စ မူလာနိ ဣဒ္ဓိယာ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန ဝုတ္တာနိ, စတ္တာရော စ ပါဒါ အဋ္ဌ စ ပဒါနိ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန စ သမ္ပယောဂဝသေန စ ဝုတ္တာနီတိ.

යම් අභිඥා උපදවා ගැනීමට කැමති යෝගී පුද්ගලයකු විසින් කළ යුතු යෝග විධිය දක්වන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, 'මෙසේ සමාහිත වූ, පිරිසිදු වූ, ප්‍රභාස්වර වූ, කෙලෙස් රහිත වූ, උපක්ලේශ පහව ගිය, මෘදු වූ, කර්මණ්‍ය වූ, ස්ථාවර වූ, ආනෙඤ්ජප්‍රාප්ත වූ සිත ඇති කල්හි' (දී. නි. 1.238) යනුවෙන් සිතෙහි යම් නොසැලෙන බවක් වදාරන ලද්දේ ද, එය ධර්මසේනාපති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආකාර දහසයකින් දක්වමින් 'සොළස මූලානි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අනෝනත' යනු කෝසජ්ජය (මැලිකම) හේතුවෙන් නැමීමක් නැති, හැකිලීමක් නැති යන අර්ථයයි. 'අනුන්නත' යනු උද්ධච්චය (නොසන්සුන්කම) හේතුවෙන් ඉහළට එසවීමක් නැති, විසිරී යාමක් නැති යන අර්ථයයි. 'අනභිනත' යනු ලෝභය නිසා ඉදිරියට නැමීමක් නැති, ඇලීමක් නැති යන අර්ථයයි. අභිකාමී බව (ආශාව) නිසා අරමුණ දෙසට නැමීම 'අභිනත' නම් වේ, මෙබඳු සිත එවැනි ස්වභාවයක් නැති බව මෙයින් කියැවේ. 'රාගය' යනු සංස්කාර අරමුණු කොට ඇති ලෝභයයි. 'අනපනත' යනු දෝෂය (තරහව) නිසා ඉවතට නොනැමුණු, ගැටීමක් නැති යන අර්ථයයි. 'නත' සහ 'නති' යනු අර්ථය අතින් එකමය. 'නැමීම පහව ගිය' යන අර්ථයෙන් 'අපනත' නම් වේ, මෙබඳු සිත එවැනි ස්වභාවයක් නැති බව වදාරන ලදී. 'අනිස්සිත' යනු අනාත්ම වශයෙන් දැක ඇති බැවින් දෘෂ්ටි වශයෙන් 'මම' කියා හෝ 'මගේ' කියා හෝ කිසිවක් ඇසුරු නොකිරීමයි. 'අප්පටිබද්ධ' යනු ප්‍රත්‍යුපකාර අපේක්ෂාවෙන් බැඳීමක් නැති බවයි. 'ඡන්දරාගය' යනු සත්ත්වයන් අරමුණු කොට ඇති ලෝභයයි. 'විප්පමුත්ත' යනු විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් කාමරාගයෙන් මිදුණු බවයි. නොහොත් පංච විමුක්ති වශයෙන් ඒ ඒ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බවයි. මෙය පෘථග්ජන, ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ යන තිදෙනාටම අභිඥා ඉපදවීම පිණිස නිරෝධසමාපත්ති ඥානයේදී 'සොළසහි ඥාණචරියාහි' (පටි. ම. 1.84) යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයට උසස්ම සීමාවෙන් වදාරන ලද්දකි. එහෙත් එය තම තමන්ට ලැබෙන ප්‍රමාණය අනුව ගත යුතුය. 'කාමරාගය' යනු මෛථුන රාගයයි. 'විසඤ්ඤුත්ත' යනු විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් සෙසු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ බවයි, නැතහොත් උසස්ම ක්‍රමයට අනුව සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් වෙන් වූ බවයි. 'කෙලෙස්' යනු ඉතිරි කෙලෙස්ය. 'විමරියාදිකත' යනු විෂ්කම්භනය කළ යුතු සීමාවන් වශයෙන් පහව ගිය කෙලෙස් සීමා ඇති කරන ලද බවයි, නැතහොත් ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු සීමාවන් අනුව පහව ගිය කෙලෙස් සීමා ඇති කරන ලද බවයි. 'කෙලෙස් මරියාද' යනු ඒ ඒ ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් සීමාවන්ය. මෙහි ලිංග විපර්යාසයක් ද දත යුතුය. 'එකත්තගත' යනු එක් අරමුණකට පැමිණි බවයි. 'නානත්තකිලේස' යනු නානා අරමුණුවල පවතින කෙලෙස්ය. මෙය අරමුණ අපේක්ෂාවෙන් වදාරන ලද්දකි, 'අනෝනත' යනාදිය වනාහි කෙලෙස්ම අපේක්ෂාවෙන් වදාරන ලදී. 'ඕභාසගත' යනු ප්‍රඥාව පැහැදිලිව පැවැතීමෙන් ප්‍රඥා ආලෝකයට පැමිණි බවයි. 'අවිජ්ජන්ධකාර' යනු ප්‍රබල අවිද්‍යාවයි. සෘද්ධියේ පූර්වභාගය (පෙර සූදානම) වශයෙන් භූමි සතරක් ද මූල දහසයක් ද වදාරන ලදී. පූර්වභාගය හා සම්ප්‍රයෝගය (සහසම්බන්ධය) වශයෙන් පාද සතරක් හා පද අටක් වදාරන ලදී.

၁၀. ဧဝံ ဣဒ္ဓိယာ ဘူမိပါဒပဒမူလဘူတေ ဓမ္မေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တာ ဣဒ္ဓိယော ဒဿေန္တော ကတမာ အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသပဒါနံ အတ္ထော ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တောယေဝ. ဣဓ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဘိက္ခု. တေန သဗ္ဗပကာရဝသေန ဣဒ္ဓိဝိဓကာရကဿ အညတ္ထ အဘာဝံ ဒီပေတိ. ဣမေသံ ဒွိန္နံ ပဒါနံ နိဒ္ဒေသော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထော. တေနေဝ စ ဣဒ္ဓိယာ ဘူမိပါဒပဒမူလဘူတေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၆၅-၃၆၆) ဝုတ္တေဟိ စုဒ္ဒသဟိ ပန္နရသဟိ ဝါ အာကာရေဟိ ပရိဒမိတစိတ္တတာ စ ဆန္ဒာဒိဧကေကာဓိပတိသမာပဇ္ဇနဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝဝသေန စ မုဒုကမ္မညကတစိတ္တတာ စ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဗလဝပုဗ္ဗယောဂသမ္ပန္နော ပုဗ္ဗယောဂသမ္ပတ္တိယာ အရဟတ္တပဋိလာဘေနေဝ ပဋိလဒ္ဓါဘိညာဒိဂုဏော ဘိက္ခု ဘူမိအာဒီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဟောတီတိ ကတွာ သောပိ ဝုတ္တောဝ ဟောတိ.

10. මෙසේ සෘද්ධියේ භූමි, පාද, පද සහ මූලයන් වන ධර්මයන් දක්වා, දැන් එම සෘද්ධීන් දක්වමින් 'කතමා අධිට්ඨානා ඉද්ධි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි උද්දේශ පදයන්ගේ අර්ථය ඉද්ධිවිධ ඥාන නිද්දේශයේ වදාරන ලද පරිදිම වේ. 'ඉධ භික්ඛු' යනු මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි භික්ෂුවයි. ඒ මගින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඉද්ධිවිධ ප්‍රාතිහාර්ය කරන්නවුන් බුද්ධ ශාසනයෙන් පිටත අන්‍ය තැන්හි නොමැති බව දක්වයි. මෙම පද දෙකෙහි අර්ථය පෙර සඳහන් කරන ලදී. එමගින්ම සෘද්ධියේ භූමි, පාද, පද හා මූලධර්මයන්ගෙන් සමන්විතව, විසුද්ධිමග්ගයෙහි සඳහන් පරිදි දහහතරක් හෝ පහළොවක් වූ ආකාරයන්ගෙන් සිත දමනය කරගත් බව ද, ඡන්දය ආදී ඒ ඒ අධිපති ධර්මයන් වඩා සමාපත්තිවලට සමවැදීමෙන් හා ආවජ්ජන ආදී වසීභාවයන් මගින් මෘදු වූ ද, කර්මණ්‍ය වූ ද සිතක් ඇති බව වදාරන ලදී. ප්‍රබල පූර්ව යෝගයන්ගෙන් සමන්විත වූ ද, එම පූර්ව යෝග සම්පත්තිය නිසාම අර්හත් ඵලයට පැමිණීමත් සමඟම අභිඥා ආදී ගුණයන් ලැබුවා වූ ද භික්ෂුව භූමි ආදී ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වන බැවින්, ඔහු ද මෙහිම ඇතුළත් වන බව වදාරන ලදී.

ဗဟုကံ အာဝဇ္ဇတီတိ ပထဝီကသိဏာရမ္မဏံ အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ သစေ သတံ ဣစ္ဆတိ, ‘‘သတံ ဟောမိ, သတံ ဟောမီ’’တိ ပရိကမ္မကရဏဝသေန အာဝဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတီတိ ဧဝံ ပရိကမ္မံ ကတွာ အဘိညာဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ. ဧတ္ထ ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနံ န ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တံ, အထ ခေါ အဋ္ဌကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၈၆) ‘‘အာဝဇ္ဇတီတိ ပရိကမ္မဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတီတိ အဘိညာဉာဏဝသေန ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဗဟုကံ အာဝဇ္ဇတိ, တတော တေသံ ပရိကမ္မစိတ္တာနံ အဝသာနေ သမာပဇ္ဇတိ, သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ ပုန ‘ဗဟုကော [Pg.268] ဟောမီ’တိ အာဝဇ္ဇိတွာ တတော ပရံ ပဝတ္တာနံ တိဏ္ဏံ စတုန္နံ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂစိတ္တာနံ အနန္တရာ ဥပ္ပန္နေန သန္နိဋ္ဌာပနဝသေန အဓိဋ္ဌာနန္တိ လဒ္ဓနာမေန ဧကေနေဝ အဘိညာဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ‘‘ဘုဉ္ဇိတွာ သယတီ’’တိ ဝုတ္တေ ပါနီယံ အပိဝိတွာ ဟတ္ထဓောဝနာဒီနိ အကတွာ ဘုတ္တာနန္တရမေဝ သယတီတိ အတ္ထော န ဟောတီတိ အန္တရာ သန္တေသုပိ အညေသု ကိစ္စေသု ‘‘ဘုတွာ သယတီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဌမံ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနမ္ပိ ဟိ ပါဠိယံ အဝုတ္တမေဝါတိ. တေန ပန အဓိဋ္ဌာနဉာဏေန သဟေဝ သတံ ဟောတိ. သဟဿေပိ သတသဟဿေပိ ဧသေဝ နယော. သစေ ဧဝံ န ဣဇ္ဈတိ, ပုန ပရိကမ္မံ ကတွာ ဒုတိယမ္ပိ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. သံယုတ္တဋ္ဌကထာယဉှိ ‘‘ဧကဝါရံ ဒွိဝါရံ သမာပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ နိမိတ္တာရမ္မဏံ, ပရိကမ္မစိတ္တာနိ သတာရမ္မဏာနိ ဝါ သဟဿာရမ္မဏာနိ ဝါ. တာနိ စ ခေါ ဝဏ္ဏဝသေန, န ပဏ္ဏတ္တိဝသေန. အဓိဋ္ဌာနစိတ္တမ္ပိ တထေဝ သတာရမ္မဏံ ဝါ သဟဿာရမ္မဏံ ဝါ. တံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တအပ္ပနာစိတ္တမိဝ ဂေါတြဘုအနန္တရံ ဧကမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ.

'බොහෝ දෙනෙකු මෙනෙහි කරයි' (Bahukaṃ āvajjatīti) යනු පඨවි කසිණය අරමුණු කොට ගත් අභිඥා පාදක වූ චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට, ඉදින් සියයක් දෙනා මවා ගැනීමට කැමති වේ නම්, "මම සියයක් වෙම්වා, සියයක් වෙම්වා" යි පරිකර්ම කිරීමේ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. 'මෙනෙහි කොට ඥානයෙන් අධිෂ්ඨානය කරයි' (Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti) යනු මෙසේ පරිකර්ම කොට අභිඥා ඥානයෙන් අධිෂ්ඨානය කිරීමයි. මෙහි පරිකර්ම කොට නැවත පාදක ධ්‍යානයට සමවැදීමක් පාලියෙහි වදාරා නැත. වදාරා නැති වුවද, විසුද්ධිමග්ග අට්ඨකථාවෙහි (2.386) මෙසේ දැක්වේ: 'මෙනෙහි කරයි' යන්න පරිකර්ම වශයෙන් ම වදාරන ලද්දකි. 'මෙනෙහි කොට ඥානයෙන් අධිෂ්ඨානය කරයි' යන්න අභිඥා ඥාන වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. එබැවින් බොහෝ දෙනෙකු මෙනෙහි කරයි, ඉන්පසු එම පරිකර්ම සිත් අවසානයෙහි පාදක ධ්‍යානයට සමවදියි, එම සමපත්තියෙන් නැගී සිට නැවත "බොහෝ දෙනෙක් වෙම්වා" යි මෙනෙහි කරයි. ඉන්පසු පැවති තුන් හතරක් වූ පූර්වභාග සිත්වලට අනතුරුව උපන්, සන්නිෂ්ඨාපන (නිම කිරීමේ) වශයෙන් 'අධිෂ්ඨානය' යන නම ලත් එකම අභිඥා ඥානයෙන් අධිෂ්ඨානය කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි. "අනුභව කොට නිදියයි" (Bhuñjitvā sayati) කී විට, පැන් නොබී අත සේදීම ආදිය නොකොට අනුභව කළ සැණින් ම නිදියනවා යන අර්ථයක් නොගැනේ. අතරතුර වෙනත් කටයුතු තිබුණ ද "අනුභව කොට නිදියයි" යනුවෙන් ලෝකයෙහි ව්‍යවහාර වේ. මෙහි ද එසේම යැයි දත යුතුය. පළමු පාදක ධ්‍යානයට සමවැදීම ද පාලියෙහි වදාරා නැත. එහෙත් එම අධිෂ්ඨාන ඥානය සමඟ ම සියයක් දෙනා වෙති. දහසක් හෝ ලක්ෂයක් හෝ සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයම ය. ඉදින් මෙසේ සිදු නොවේ නම්, නැවත පරිකර්ම කොට දෙවනුව ද සමවැදී නැගී සිට අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. සංයුක්ත අට්ඨකථාවෙහි "එක් වරක් හෝ දෙවරක් සමවැදීම සුදුසුය" යි වදාරන ලදි. එහි පාදක ධ්‍යාන සිත නිමිත්ත (පටිභාග නිමිත්ත) අරමුණු කරයි. පරිකර්ම සිත් සියයක් හෝ දහසක් හෝ අරමුණු කරයි. ඒවා ද වර්ණ වශයෙන් මිස ප්‍රඥප්ති වශයෙන් නොවේ. අධිෂ්ඨාන සිත ද එසේම සියයක් හෝ දහසක් අරමුණු කරයි. එය පෙර වදාරන ලද අර්පණා සිත මෙන් ගෝත්‍රභූ සිතට අනතුරුව එක් වරක් ම උපදින රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යාන සිතකි.

ယထာယသ္မာ စူဠပန္ထကော ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတီတိ ဗဟုဓာဘာဝဿ ကာယသက္ခိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဝတ္တမာနဝစနံ ပနေတ္ထ ထေရဿ တထာကရဏပကတိကတ္တာ တဿ ဓရမာနကာလတ္တာ စ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကော ဟောတီတိ ဝါရေပိ ဧသေဝ နယော.

"යම් සේ ආයුෂ්මත් චූළපන්ථක ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක්කෙනෙකු වුවද බොහෝ දෙනෙකු වූහ" යන්න බොහෝ ආකාර වීම සරීරයෙන් ම පසක් කොට පෙන්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. එහි වර්තමාන කාල වාචී වචන භාවිතා කර ඇත්තේ, ස්ථවිරයන් වහන්සේට එවැනි දේ කිරීමේ ස්වභාවයක් (පුරුද්දක්) තිබූ බැවින් ද උන්වහන්සේ වැඩසිටි කාලය වූ බැවින් ද බව දත යුතුය. "එක්කෙනෙකු වෙයි" (Eko hoti) යන තැන ද ක්‍රමය මෙයම ය.

တတြိဒံ ဝတ္ထု (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၈၆) – တေ ဒွေ ဘာတရော ကိရ ထေရာ ပန္ထေ ဇာတတ္တာ ‘‘ပန္ထကာ’’တိ နာမံ လဘိံသု. တေသု ဇေဋ္ဌော မဟာပန္ထကော ပဗ္ဗဇိတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော အရဟာ ဟုတွာ စူဠပန္ထကံ ပဗ္ဗာဇေတွာ –

එහි මේ වස්තු කතාවයි: ඒ සහෝදර ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙදෙනා මාවතෙහි උපන් බැවින් "පන්ථක" යන නාමය ලැබූහ. ඔවුන් අතුරින් වැඩිමහල් මහා පන්ථක තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී සිව්පිළිසිඹියාපත් මහරහත් බවට පත් වූහ. උන්වහන්සේ රහත් වී චූළපන්ථකයන් පැවිදි කරවා –

‘‘ပဒုမံ ယထာ ကောကနဒံ သုဂန္ဓံ, ပါတော သိယာ ဖုလ္လမဝီတဂန္ဓံ;

အင်္ဂီရသံ ပဿ ဝိရောစမာနံ, တပန္တမာဒိစ္စမိဝန္တလိက္ခေ’’တိ. (အ. နိ. ၅.၁၉၅;

သံ. နိ. ၁.၁၂၃) –

"සුවඳ විහිදුවමින් උදෑසන පිබිදුණු රතු නෙළුමක් මෙන් ද, අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් ද, ප්‍රභාස්වර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස බලන්න" යන මේ ගාථාව (ඉගෙනීමට) දුන්හ.

ဣမံ [Pg.269] ဂါထံ အဒါသိ. သော တံ စတူဟိ မာသေဟိ ပဂုဏံ ကာတုံ နာသက္ခိ. အထ နံ ထေရော ‘‘အဘဗ္ဗော တွံ ဣမသ္မိံ သာသနေ, နိက္ခမ ဣတော’’တိ အာဟ. တသ္မိဉ္စ ကာလေ ထေရော ဘတ္တုဒ္ဒေသကော ဟောတိ. ဇီဝကော ကောမာရဘစ္စော ဗဟုံ မာလာဂန္ဓဝိလေပနံ အာဒါယ အတ္တနော အမ္ဗဝနံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ပူဇေတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘သွေ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓပ္ပမုခါနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အာဒါယ အမှာကံ နိဝေသနေ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ အာဟ. ထေရောပိ ‘‘ဌပေတွာ စူဠပန္ထကံ သေသာနံ အဓိဝါသေမီ’’တိ အာဟ. တံ သုတွာ စူဠပန္ထကော ဘိယျောသော မတ္တာယ ဒေါမနဿပ္ပတ္တော ဟုတွာ ပုနဒိဝသေ ပါတောဝ ဝိဟာရာ နိက္ခမိတွာ သာသနေ သာပေက္ခတာယ ဝိဟာရဒွါရကောဋ္ဌကေ ရောဒမာနော အဋ္ဌာသိ.

උන්වහන්සේට එම ගාථාව මාස හතරකින් වත් ප්‍රගුණ කර ගැනීමට නොහැකි විය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ "ඔබ මේ ශාසනයෙහි (ධර්මාවබෝධයට) අභව්‍යයෙක්, මෙයින් පිටව යන්න" යි පැවසූහ. ඒ කාලයෙහි තෙරුන් වහන්සේ බත්තලද්දක (සංඝයාගේ දාන කටයුතු පිළියෙළ කරන) තනතුර දැරූහ. කෝමාරභච්ච ජීවක වෛද්‍යවරයා බොහෝ මල් සුවඳ විලවුන් රැගෙන තමන්ගේ අඹ වනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුදා ධර්මය අසා, දසබලයන් වහන්සේට වැඳ තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, හෙට බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පන්සියයක් මහා සංඝරත්නය සමඟ අපගේ නිවසේ දානය පිළිගනු මැනව" යි ආරාධනා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද "චූළපන්ථකයන් හැර සෙසු පිරිස සඳහා ආරාධනය පිළිගනිමි" යි පැවසූහ. එය ඇසූ චූළපන්ථකයන් වහන්සේ දැඩි සෝකයට පත් වී පසුදින අලුයම ම විහාරයෙන් නික්ම ශාසනය කෙරෙහි වූ ඇල්ම නිසා විහාර ද්වාර කොට්ඨාසයෙහි හඬමින් සිටියහ.

ဘဂဝါ တဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ကသ္မာ ရောဒသီ’’တိ အာဟ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ. ဘဂဝါ ‘‘န သဇ္ဈာယံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော မမ သာသနေ အဘဗ္ဗော နာမ ဟောတိ, မာ သောစိ, ပန္ထကာ’’တိ စက္ကစိတ္တတလေန ပါဏိနာ တဿ သီသံ ပရာမသိတွာ တံ ဗာဟာယံ ဂဟေတွာ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ဂန္ဓကုဋိပမုခေ နိသီဒါပေတွာ ဣဒ္ဓိယာ အဘိသင်္ခတံ ပရိသုဒ္ဓံ ပိလောတိကခဏ္ဍံ ‘‘ဣမံ ပိလောတိကံ ‘ရဇောဟရဏံ ရဇောဟရဏ’န္တိ ဟတ္ထေန ပရိမဇ္ဇန္တော နိသီဒ, ပန္ထကာ’’တိ ဝတွာ တဿ ပိလောတိကခဏ္ဍံ ဒတွာ ကာလေ အာရောစိတေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဇီဝကဿ ဂေဟံ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. တဿ တံ ပိလောတိကခဏ္ဍံ တထာပရိမဇ္ဇန္တဿ ကိလိဋ္ဌံ ဟုတွာ ကမေန ကာဠဝဏ္ဏံ အဟောသိ. သော ‘‘ဣဒံ ပရိသုဒ္ဓံ ပိလောတိကခဏ္ဍံ, နတ္ထေတ္ထ ဒေါသော, အတ္တဘာဝံ နိဿာယ ပနာယံ ဒေါသော’’တိ သညံ ပဋိလဘိတွာ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေသိ. အထဿ ဘဂဝါ ဩဘာသံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုရတော နိသိန္နော ဝိယ ပညာယမာနရူပေါ ဟုတွာ ဣမာ ဩဘာသဂါထာ အဘာသိ –

බුදුරජාණන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ උපනිශ්‍රය දැක උන්වහන්සේ වෙත වැඩම කර "පන්ථක, ඇයි හඬන්නේ?" යි විමසූහ. උන්වහන්සේ එම පුවත සැළ කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ "පන්ථක, ගාථාවක් පාඩම් කරගත නොහැකි වූ පමණින් මාගේ ශාසනයෙහි අභව්‍යයෙක් නොවේ, ශෝක නොකරන්න" යි වදාරා, සක් ලකුණු සහිත ශ්‍රී හස්තයෙන් උන්වහන්සේගේ හිස පිරිමැද, උන්වහන්සේ අතින් අල්ලාගෙන විහාරයට ඇතුළු වී ගන්ධකුටිය අසල හිඳුවා, සෘද්ධියෙන් මවන ලද පිරිසිදු රෙදි කඩක් දී, "පන්ථක, 'රජෝහරණං (කිලිටු අදින්නක්) රජෝහරණං' යි කියමින් අතින් පිරිමදිමින් හිඳින්න" යි වදාරා, දානයට වේලාව පැමිණි කල්හි භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ජීවකගේ නිවසට වැඩම කර පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිටියහ. උන්වහන්සේ එම රෙදි කඩ එසේ පිරිමදින විට එය කිලිටු වී ක්‍රමයෙන් කළු පැහැ විය. උන්වහන්සේ "මේ රෙදි කඩ ඉතා පිරිසිදුව තිබුණි, මෙහි දොසක් නැත, මේ සිරුර නිසාම මේ කිලිටු බව ඇති විය" යි සංඥාව ලබා පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ඥානය යොමු කර විදර්ශනා වඩා ගත්හ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ රශ්මි ධාරා විහිදුවා උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි වැඩ සිටින්නාක් මෙන් පෙනී සිටිමින් මේ ඕභාස ගාථාවන් වදාළ සේක:

‘‘ရာဂေါ ရဇော န စ ပန ရေဏု ဝုစ္စတိ, ရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ ရဇောတိ;

ဧတံ ရဇံ ဝိပ္ပဇဟိတွ ဘိက္ခဝေါ, ဝိဟရန္တိ တေ ဝိဂတရဇဿ သာသနေ.

"රාගය යනු කෙලෙස් රජස (දූවිල්ල) ය, පෙනෙන දූවිල්ල රජස යැයි ශාසනයෙහි නොකියනු ලැබේ. 'රජස' යනු රාගයට නමකි. භික්ෂූහු ඒ රාග රජස දුරු කොට, රජස් රහිත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි වාසය කරති."

‘‘ဒေါသော…ပေ… သာသနေ.

"ද්වේෂය යනු කෙලෙස් රජස ය ... ශාසනයෙහි වාසය කරති."

‘‘မောဟော [Pg.270] ရဇော န စ ပန ရေဏု ဝုစ္စတိ, မောဟဿေတံ အဓိဝစနံ ရဇောတိ;

ဧတံ ရဇံ ဝိပ္ပဇဟိတွ ဘိက္ခဝေါ, ဝိဟရန္တိ တေ ဝိဂတရဇဿ သာသနေ. (မဟာနိ. ၂၀၉);

"මෝහය යනු කෙලෙස් රජස ය, දූවිල්ල රජස යැයි නොකියනු ලැබේ. 'රජස' යනු මෝහයට නමකි. භික්ෂූහු ඒ රජස දුරු කොට, පහ වූ රජස ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි වාසය කරති."

‘‘အဓိစေတသော အပ္ပမဇ္ဇတော, မုနိနော မောနပထေသု သိက္ခတော;

သောကာ န ဘဝန္တိ တာဒိနော, ဥပသန္တဿ သဒါ သတီမတော’’တိ. (ဥဒါ. ၃၇);

"උසස් සිත් ඇති, අප්‍රමාදී වූ, මෝනපථ (ඥාන මාර්ග) වල හික්මෙන්නා වූ, කෙලෙස් සංසිඳුවාගත්, හැම කල්හි සිහි ඇති, තාදී ගුණයෙන් යුත් ඒ මුණිවරයාට ශෝකයෝ නොවෙති."

ဂါထာပရိယောသာနေ ထေရော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော မနောမယဇ္ဈာနလာဘီ ဟုတွာ ဧကော ဟုတွာ ဗဟုဓာ, ဗဟုဓာ ဟုတွာ ဧကော ဘဝိတုံ သမတ္ထော အဟောသိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝဿ တီဏိ ပိဋကာနိ ဆ စ အဘိညာ အာဂမိံသု.

ගාථාව අවසානයෙහි ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිව්පිළිසිඹියාපත් මහරහත් භාවයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ මනෝමය ධ්‍යාන ලාභී වී, එක්කෙනෙකු වී බොහෝ දෙනෙකු වීමට ද, බොහෝ දෙනෙකු වී එක්කෙනෙකු වීමට ද සමර්ථ වූහ. රහත් මඟ නිසා ම උන්වහන්සේට ත්‍රිපිටකය ද ෂඩ් අභිඥාවෝ ද අවබෝධ වූහ.

ဇီဝကောပိ ခေါ ဒသဗလဿ ဒက္ခိဏောဒကံ ဥပနာမေသိ. သတ္ထာ ပတ္တံ ဟတ္ထေန ပိဒဟိတွာ ‘‘ကိံ ဘန္တေ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ဝိဟာရေ ဧကော ဘိက္ခု အတ္ထိ, ဇီဝကာ’’တိ အာဟ. သော ပုရိသံ ပေသေသိ ‘‘ဂစ္ဆ အယျံ ဂဟေတွာ သီဃံ ဧဟီ’’တိ. စူဠပန္ထကတ္ထေရော တဿ ပုရိသဿ ပုရေ အာဂမနာယေဝ ဘာတရံ အတ္တနော ပတ္တဝိသေသံ ဉာပေတုကာမော ဘိက္ခုသဟဿံ နိမ္မိနိတွာ ဧကမ္ပိ ဧကေန အသဒိသံ, ဧကဿာပိ စ စီဝရဝိစာရဏာဒိသာမဏကကမ္မံ အညေန အသဒိသံ အကာသိ. ပုရိသော ဂန္တွာ ဝိဟာရေ ဗဟူ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စာဂန္တွာ ‘‘ဗဟူ, ဘန္တေ, ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ, ပက္ကောသိတဗ္ဗံ အယျံ န ပဿာမီ’’တိ ဇီဝကဿ ကထေသိ. ဇီဝကော သတ္ထာရံ ပုစ္ဆိတွာ တဿ နာမံ ဝတွာ ပုန တံ ပေသေသိ. သော ဂန္တွာ ‘‘စူဠပန္ထကော နာမ ကတရော ဘန္တေ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အဟံ စူဠပန္ထကော, အဟံ စူဠပန္ထကော’’တိ သကိံယေဝ မုခသဟဿံ ကထေသိ. သော ပုန ဂန္တွာ ‘‘သဗ္ဗေပိ ကိရ စူဠပန္ထကာ, အဟံ ပက္ကောသိတဗ္ဗံ န ဇာနာမီ’’တိ အာဟ. ဇီဝကော ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စတာယ ‘‘ဣဒ္ဓိမာ ဘိက္ခူ’’တိ နယတော အညာသိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘ဂစ္ဆ, ယံ ပဌမံ ပဿသိ, တံ စီဝရကဏ္ဏေ ဂဟေတွာ သတ္ထာ တံ အာမန္တေတီတိ ဝတွာ အာနေဟီ’’တိ. သော ဂန္တွာ တထာ အကာသိ. တာဝဒေဝ သဗ္ဗေပိ နိမ္မိတာ အန္တရဓာယိံသု. ထေရော တံ ဥယျောဇေတွာ မုခဓောဝနာဒိသရီရကိစ္စံ နိဋ္ဌပေတွာ ပဌမတရံ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ [Pg.271] နိသီဒိ. တသ္မိံ ခဏေ သတ္ထာ ဒက္ခိဏောဒကံ ဂဏှိတွာ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ စူဠပန္ထကတ္ထေရေနေဝ ဘတ္တာနုမောဒနံ ဓမ္မကထံ ကထာပေသိ. ထေရော ဒီဃမဇ္ဈိမာဂမပ္ပမာဏံ ဓမ္မကထံ ကထေသီတိ.

ජීවක ද දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට දක්ෂිණෝදකය (පැන්) පිළිගැන්වීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පාත්‍රය අතින් වසා තැබූ සේක. 'ස්වාමීනි, කුමක්ද?' යි ඇසූ කල්හි, 'ජීවක, විහාරයෙහි තව එක් භික්ෂුවක් ඉතිරිව සිටී' යයි වදාළ සේක. ජීවක තරුණයෙකු අමතා, 'ගොස් ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ කැඳවාගෙන ඉක්මනින් එන්න' යයි පවසා යැවීය. චූළපන්ථක තේරණුවෝ එම පුරුෂයා ඒමටත් පෙර තම සොහොයුරාට තම සෘද්ධි විශේෂය දැනුම් දෙනු පිණිස භික්ෂූන් දහසක් නිර්මාණය කළහ. එම නිර්මිත භික්ෂූන් එක් අයෙකුට එක් අයෙක් සමාන නොවූ අතර, එක් භික්ෂුවක් සිවුරු මසන විට තවකෙක් පාත්‍ර පිරිසිදු කිරීම ආදී විවිධ ශ්‍රමණ කෘත්‍යයන්හි යෙදී සිටියහ. එම පුරුෂයා විහාරයට ගොස් බොහෝ භික්ෂූන් දැක නැවත පැමිණ, 'ස්වාමීනි, විහාරයෙහි බොහෝ භික්ෂූන් සිටිති, මා කැඳවාගෙන ආ යුතු ස්වාමීන් වහන්සේ කවරෙක් දැයි මම නොදනිමි' යි ජීවකට පැවසීය. ජීවක ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් විමසා උන්වහන්සේගේ 'චූළපන්ථක' යන නම අසා නැවත එම පුරුෂයා යැවීය. ඔහු ගොස් 'ස්වාමීනි, චූළපන්ථක නම් කවුද?' යි ඇසීය. එවිට නිර්මිත රූප දහසම එකවර 'මම චූළපන්ථක, මම චූළපන්ථක' යයි පැවසූහ. ඔහු නැවත පැමිණ 'ස්වාමීනි, සියල්ලෝම චූළපන්ථකලාලු, මා කැඳවාගෙන ආ යුත්තේ කවුදැයි මම නොදනිමි' යි පැවසීය. ජීවක උන්වහන්සේ චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ සෘද්ධිමත් භික්ෂුවක බව තේරුම් ගත්තේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'ගොස් යමෙකු මුලින්ම දකින්නේ ද, ඔහුගේ සිවුරු කොනෙන් අල්ලාගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබට අඬගසනවා යයි පවසා කැඳවාගෙන එන්න' යයි වදාළ සේක. ඔහු ගොස් එසේ කළේය. එසැණින්ම නිර්මිත රූප සියල්ල අතුරුදහන් විය. තේරණුවෝ එම පුරුෂයා පිටත් කර යවා මුහුණ සේදීම ආදී ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, ඔහුටත් පෙර පැමිණ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටියහ. ඒ මොහොතෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ දක්ෂිණෝදකය පිළිගෙන දාන කෘත්‍යය අවසානයෙහි චූළපන්ථක තේරණුවන් ලවාම අනුමෝදනා ධර්ම දේශනාව කරවූ සේක. තේරණුවෝ දීඝ නිකාය හා මජ්ඣිම නිකාය තරම් ප්‍රමාණවත් වූ දීර්ඝ ධර්ම දේශනාවක් කළහ. මෙය එම කථා වස්තුවයි.

အညေ ဘိက္ခူ အဓိဋ္ဌာနေန မနောမယံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနိတွာ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ အဘိနိမ္မိနန္တိ, ဗဟုကေ ဧကသဒိသေယေဝ စ ကတွာ နိမ္မိနန္တိ ဧကဝိဓမေဝ ကမ္မံ ကုရုမာနေ. စူဠပန္ထကတ္ထေရော ပန ဧကာဝဇ္ဇနေနေဝ ဘိက္ခုသဟဿံ မာပေသိ. ဒွေပိ ဇနေ န ဧကသဒိသေ အကာသိ, န ဧကဝိဓံ ကမ္မံ ကုရုမာနေ. တသ္မာ မနောမယံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနန္တာနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော. အညေ ပန ဗဟူ အနိယမေတွာ နိမ္မိတာ ဣဒ္ဓိမတာ သဒိသာဝ ဟောန္တိ. ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု စ ဘာသိတတုဏှီဘာဝါဒီသု စ ယံ ယံ ဣဒ္ဓိမာ ကရောတိ, တံ တဒေဝ ကရောန္တိ. သစေ ပန နာနာဝဏ္ဏံ ကာတုကာမော ဟောတိ ကေစိ ပဌမဝယေ ကေစိ မဇ္ဈိမဝယေ ကေစိ ပစ္ဆိမဝယေ, တထာ ဒီဃကေသေ ဥပဍ္ဎမုဏ္ဍေ မုဏ္ဍေ မိဿကကေသေ ဥပဍ္ဎရတ္တစီဝရေ ပဏ္ဍုကစီဝရေ ပဒဘာဏဓမ္မကထာသရဘညပဉှာပုစ္ဆနပဉှာဝိသဇ္ဇနရဇနပစနစီဝရသိဗ္ဗနဓောဝနာဒီနိ ကရောန္တေ အပရေပိ ဝါ နာနပ္ပကာရကေ ကာတုကာမော ဟောတိ, တေန ပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧတ္တကာ ဘိက္ခူ ပဌမဝယာ ဟောန္တူ’’တိအာဒိနာ နယေန ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ, အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန သဒ္ဓိံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတပ္ပကာရာယေဝ ဟောန္တီတိ. ဧသေဝ နယော ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတီတိအာဒီသု.

අනෙකුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා අධිෂ්ඨාන ඉද්ධියෙන් මනෝමය රූප මවා, තුන් නමක් හෝ හතර නමක් නිර්මාණය කරති. එමෙන්ම බොහෝ පිරිසක් මවන විට ද ඔවුන් සියල්ල එක හා සමාන කරමින් සහ එකම ක්‍රියාවක යෙදෙන්නන් ලෙස නිර්මාණය කරති. එහෙත් චූළපන්ථක මහා තෙරණුවෝ එකම ආවර්ජනයකින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් මවා වදාළහ. උන්වහන්සේ මවන ලද ඒ දෙදෙනෙකු පවා එක හා සමාන නොකළ අතර, එකම ක්‍රියාවෙහි යෙදෙන්නන් ලෙස ද නොකළහ. එබැවින් මනෝමය රූප නිර්මාණය කරන්නන් අතර උන්වහන්සේ අග්‍ර වූ සේක. අනෙකුත් අය විසින් විශේෂ නියමයකින් තොරව මවනු ලබන බොහෝ රූප, ඒ ඉද්ධිමත් තැනැත්තාටම සමාන වෙති. සිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී ද, කතා කිරීම, නිහඬව සිටීම ආදී අවස්ථාවලදී ද ඒ ඉද්ධිමතා යමක් කරයි ද, මවන ලද රූප ද ඒ ඒ දෙයම කරති. ඉදින් යමෙක් විවිධ ස්වරූප මවන්නට කැමති නම්, එනම් ඇතැම් රූප තරුණ වයසේ ද, ඇතැම් රූප මධ්‍යම වයසේ ද, ඇතැම් රූප මහලු වයසේ ද ලෙස ද, එසේම දික් වූ කෙස් ඇතිව, අඩක් මුඩු කළ හිස ඇතිව, සම්පූර්ණයෙන්ම මුඩු කළ හිස ඇතිව, මිශ්‍ර කෙස් ඇතිව, අඩක් රත් පැහැ සිවුරු හා පඬු පෙවූ සිවුරු ඇතිව මවන්නට කැමති නම්, එමෙන්ම පාඨ සජ්ඣායනා කිරීම, ධර්ම දේශනා කිරීම, සරභඤ්ඤයෙන් ගායනා කිරීම, ප්‍රශ්න විමසීම, ප්‍රශ්න විසඳීම, සිවුරු පඬු ගැසීම, සිවුරු මැසීම සහ සිවුරු සේදීම ආදියෙහි යෙදෙන්නන් ලෙස හෝ විවිධාකාර රූප මවන්නට කැමති වන්නේ නම්, ඒ ඉද්ධිමත් භික්ෂුව පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට 'මපමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා තරුණ වයසේ වෙත්වා' යනාදී වශයෙන් පරිකර්ම කොට, නැවතත් ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. එවිට අධිෂ්ඨාන සිත සමඟම ඒ කැමති වූ ආකාරයටම සියල්ල සිදුවේ. 'බොහෝ දෙනෙක් වී නැවතත් එක් අයෙක් වෙයි' යනාදී අවස්ථාවන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය.

အယံ ပန ဝိသေသော – ပကတိယာ ဗဟုကောတိ နိမ္မိတကာလဗ္ဘန္တရေ နိမ္မိတပကတိယာ ဗဟုကော. ဣမိနာ စ ဘိက္ခုနာ ဧဝံ ဗဟုဘာဝံ နိမ္မိနိတွာ ပုန ‘‘ဧကောဝ ဟုတွာ စင်္ကမိဿာမိ, သဇ္ဈာယံ ကရိဿာမိ, ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဝါ, ‘‘အယံ ဝိဟာရော အပ္ပဘိက္ခုကော, သစေ ကေစိ အာဂမိဿန္တိ ‘ကုတော ဣမေ ဧတ္တကာ ဧကသဒိသာ ဘိက္ခူ, အဒ္ဓါ ထေရဿ ဧသ အာနုဘာဝေါ’တိ မံ ဇာနိဿန္တီ’’တိ အပ္ပိစ္ဆတာယ ဝါ အန္တရာဝ ‘‘ဧကော ဟောမီ’’တိ ဣစ္ဆန္တေန ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧကော ဟောမီ’’တိ ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧကော ဟောမီ’’တိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန သဒ္ဓိံယေဝ ဧကော ဟောတိ. ဧဝံ အကရောန္တော ပန ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန သယမေဝ ဧကော ဟောတိ.

මෙහි විශේෂත්වය මෙයයි - 'ප්‍රකෘතියෙන්ම බොහෝ' යනු මවන ලද කාලය ඇතුළත මවන ලද ස්වරූපයන් ප්‍රකෘතියෙන්ම බොහෝ වීමයි. මෙසේ බොහෝ රූප මවා ගත් ඒ භික්ෂුව නැවතත් 'මම තනිවම සක්මන් කරමි, සජ්ඣායනා කරමි, ප්‍රශ්න විමසමි' යි සිතා හෝ, 'මේ විහාරය ස්වල්ප නමකගෙන් යුක්තය, යම් හෙයකින් අමුත්තන් පැමිණියහොත් මෙපමණ බොහෝ වූ එක හා සමාන භික්ෂූන් කොහෙන්දැයි විමසනු ඇත, මෙය ඒකාන්තයෙන්ම මහා තෙරණුවන්ගේ ආනුභාවය යැයි මා ගැන දැනගනු ඇතැයි' සිතා, අල්පේච්ඡතාවය නිසා හෝ අතරතුරේදීම 'මම තනිවෙමි' යි කැමති වන්නේ නම්, පාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට 'මම එක් අයෙක් වෙමි' යි පරිකර්ම කොට නැවත සමවැදී නැගී සිට 'මම එක් අයෙක් වෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. අධිෂ්ඨාන සිත සමඟම ඔහු තනිවෙයි. එසේ අධිෂ්ඨාන නොකරන්නේ නම්, කලින් නියම කරගත් කාලය අවසානයේ ඔහු නිරායාසයෙන්ම තනිවෙයි.

၁၁. အာဝိဘာဝန္တိ ပဒံ [Pg.272] နိက္ခိပိတွာ ကေနစိ အနာဝဋံ ဟောတီတိ ဝုတ္တတ္တာ ကေနစိ အနာဝဋပဒေန အာဝိဘာဝပဒဿ ပါကဋဘာဝတ္ထော ဝုတ္တော. ‘‘ဟောတီ’’တိ ပဒေန ‘‘ကရောတီ’’တိ ပါဌသေသော ဝုတ္တော ဟောတိ. ပါကဋံ ဟောန္တဉှိ အာဝိဘာဝေ ကတေ ဟောတိ. ကေနစိ အနာဝဋန္တိ ကုဋ္ဋာဒိနာ ယေန ကေနစိ အနာဝဋံ အာဝရဏဝိရဟိတံ. အပ္ပဋိစ္ဆန္နန္တိ ဥပရိတော အစ္ဆာဒိတံ. တဒေဝ အနာဝဋတ္တာ ဝိဝဋံ. အပ္ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ပါကဋံ. တိရောဘာဝန္တိ အန္တရိတဘာဝံ ကရောတိ. အာဝဋံယေဝ တေန အာဝရဏေန ပိဟိတံ. ပဋိစ္ဆန္နံယေဝ တေန ပဋိစ္ဆာဒနေန ပဋိကုဇ္ဇိတံ.

11. 'ආවිභාව' යන පදය ඉවත් කොට 'කිසිවකින් ආවරණය නොවූ' යැයි පැවසීමෙන්, ඒ පදයෙන් ආවිභාව යන පදයෙහි පැහැදිලි බව හෙවත් ප්‍රකට බව යන අර්ථය දක්වන ලදී. 'වෙයි' (හෝති) යන පදයෙන් 'කරයි' (කරෝති) යන ශේෂ පාඨය දක්වන ලද්දේ වෙයි. මන්ද යත්, ප්‍රකාශ වීමක් කළ විට ප්‍රකට වීම සිදුවේ. 'කිසිවකින් ආවරණය නොවූ' යනු බිත්ති ආදී කිසිවකින් ආවරණය නොවූ, බාධාවන්ගෙන් තොර වීමයි. 'අප්පටිච්ඡන්න' යනු ඉහළින් වසා නොතිබීමයි. එයම ආවරණය නොවූ බැවින් විවෘතය (විවට). වැසී නොමැති බැවින් ප්‍රකටය. 'තිරෝභාව' යනු සැඟවුණු ස්වභාවය ඇති කිරීමයි. ආවරණය සහිත දෙයම ඒ ආවරණයෙන් වැසී පවතී. එමෙන්ම වැසී ඇති දෙයම ඒ ආවරණයෙන් වට වී පවතී.

အာကာသကသိဏသမာပတ္တိယာတိ ပရိစ္ဆေဒါကာသကသိဏေ ဥပ္ပာဒိတာယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ. လာဘီတိ လာဘော အဿ အတ္ထီတိ လာဘီ. အပရိက္ခိတ္တေတိ ကေနစိ သမန္တတော အပရိက္ခိတ္တေ ပဒေသေ. ဣဓ အာကာသကသိဏဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ တတ္ထ ဘာဝိတမေဝ ဈာနံ အာကာသကရဏဿ ပစ္စယော ဟောတိ, န အညန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပရိအာပေါကသိဏာဒီသုပိ တဒါရမ္မဏမေဝ ဈာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န အညံ. ပထဝိံ အာဝဇ္ဇတိ, ဥဒကံ အာဝဇ္ဇတိ, အာကာသံ အာဝဇ္ဇတီတိ ပကတိပထဝီဥဒကအာကာသေ အာဝဇ္ဇတိ. အန္တလိက္ခေတိ တဿ အာကာသဿ ပထဝိတော ဒူရာကာသဘာဝံ ဒီပေတိ.

'ආකාශකසිණ සමාපත්තිය' යනු පරිච්ඡේදාකාශ කසිණයෙහි උපදවා ගත් චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාපත්තියයි. 'ලාභී' යනු එය ලබා ගත් තැනැත්තායි. 'අපරික්ඛිත්ත' යනු කිසිවකින් හාත්පසින් වට නොකරන ලද ස්ථානයයි. මෙහි ආකාශ කසිණය ගැනම පැවසූ බැවින්, එහි වඩන ලද ධ්‍යානයම ආකාශය මැවීමට ප්‍රත්‍ය වේ, අන්‍ය ධ්‍යානයක් නොවන බව දත යුතුය. ඉදිරියේ ඇති ආපෝ කසිණාදියෙහි ද ඒ ඒ කසිණ අරමුණු කරගත් ධ්‍යානයම දත යුතුය, අන්‍ය ධ්‍යානයක් නොවේ. පොළොව ආවර්ජනය කරයි, ජලය ආවර්ජනය කරයි, ආකාශය ආවර්ජනය කරයි යනු ප්‍රකෘති පොළොව, ජලය සහ ආකාශය ආවර්ජනය කිරීමයි. 'අන්තලික්ඛ' (අහස) යනු ඒ මවන ලද ආකාශය පොළොවෙන් ඈත අහසෙහි පවතින බව දැක්වීමයි.

၁၂. စန္ဒိမသူရိယပရိမဇ္ဇနေ ကသိဏနိယမံ အကတွာ ‘‘ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ နတ္ထေတ္ထ ကသိဏသမာပတ္တိနိယမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နိသိန္နကော ဝါ နိပန္နကော ဝါတိ နိသိန္နော ဝါ နိပန္နော ဝါ. ဣမေဟေဝ ဣတရဣရိယာပထဒွယမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. ဟတ္ထပါသေ ဟောတူတိ ဟတ္ထသမီပေ ဟောတု. ဟတ္ထပဿေ ဟောတူတိပိ ပါဌော. ဣဒံ တထာ ကာတုကာမဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. အယံ ပန တတ္ထ ဂန္တွာပိ ဟတ္ထံ ဝဍ္ဎေတွာပိ အာမသတိ. အာမသတီတိ ဤသကံ ဖုသတိ. ပရာမသတီတိ ဗာဠှံ ဖုသတိ. ပရိမဇ္ဇတီတိ သမန္တတော ဖုသတိ. ရူပဂတန္တိ ဟတ္ထပါသေ ဌိတရူပမေဝ.

12. සඳ සහ හිරු පිරිමැදීමේදී කිසියම් විශේෂිත කසිණ නියමයක් නොකොට, "සෘද්ධිමත් වූ, සිතෙහි වසීප්‍රාප්ත වූ" යනුවෙන් විශේෂ කිරීමකින් තොරව වදාළ බැවින්, මෙහිදී කසිණ සමාපත්ති නියමයක් නැති බව දත යුතුය. "හිඳගෙන හෝ සැතපී හෝ" යන්නෙන් හිඳගත් හෝ සැතපුණු ඉරියව්ව අදහස් වේ. මෙහිදී මෙම ඉරියව් දෙක මඟින් අනෙක් ඉරියව් දෙක ද වදාළාම වෙයි. "අත ළඟ වේවා (හත්ථපාසයෙහි)" යනු අත නුදුරෙහි වේවා යන්නයි. "හත්ථපස්සේ" යනු ද පාඨයකි. මෙය එසේ කිරීමට කැමති තැනැත්තාගේ අභිලාෂය පරිදි වදාරන ලද්දකි. එහෙත් මේ සෘද්ධිමන්ත තැනැත්තා එතැනට ගොස් හෝ අත දිගු කොට හෝ පිරිමදියි. "ආමසති" යනු මඳක් ස්පර්ශ කිරීමයි. "පරාමසති" යනු තදින් ස්පර්ශ කිරීමයි. "පරිමජ්ජති" යනු හාත්පසින් පිරිමැදීමයි. "රූපගතං" යනු අත පරාසයෙහි පවතින රූපයමයි.

ဒူရေပိ သန္တိကေ အဓိဋ္ဌာတီတိ ပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဒူရေ ဒေဝလောကံ ဝါ ဗြဟ္မလောကံ ဝါ အာဝဇ္ဇတိ ‘‘သန္တိကေ ဟောတူ’’တိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ ‘‘သန္တိကေ ဟောတူ’’တိ. သန္တိကေ ဟောတိ. ဧသ နယော သေသပဒေသုပိ. ဗြဟ္မလောကံ [Pg.273] ပန ဂန္တုကာမဿ ဒူရဿ သန္တိကကရဏံ ဝတွာ ဗြဟ္မလောကဂမနဿ အနုပကာရမ္ပိ ဣမာယ ဣဒ္ဓိယာ ဣဇ္ဈမာနဝိသေသံ ဒဿေန္တော သန္တိကေပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န ကေဝလံ ထောကကရဏဗဟုကရဏမေဝ, ‘‘အမဓုရံ မဓုရ’’န္တိအာဒီသုပိ ယံ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ သဗ္ဗံ ဣဒ္ဓိမတော ဣဇ္ဈတိ. အပရော နယော – ဒူရေပိ သန္တိကေ အဓိဋ္ဌာတီတိ ဒူရေ ဗြဟ္မလောကံ ဝါ မနုဿလောကဿ သန္တိကေ အဓိဋ္ဌာတိ. သန္တိကေပိ ဒူရေ အဓိဋ္ဌာတီတိ သန္တိကေ မနုဿလောကံ ဝါ ဒူရေ ဗြဟ္မလောကေ အဓိဋ္ဌာတိ. ဗဟုကမ္ပိ ထောကံ အဓိဋ္ဌာတီတိ သစေ ဗြဟ္မာနော ဗဟူ သန္နိပတိတာ ဟောန္တိ, မဟာအတ္တဘာဝတ္တာ ဒဿနူပစာရံ သဝနူပစာရံ ပဇဟန္တိ, ဒဿနူပစာရေ စ သဝနူပစာရေ စ ဧကဇ္ဈံ သင်္ခိပိတွာ ဗဟုကမ္ပိ ထောကန္တိ အဓိဋ္ဌာတိ. ထောကမ္ပိ ဗဟုကံ အဓိဋ္ဌာတီတိ သစေ မဟာပရိဝါရေန ဂန္တုကာမော ဟောတိ, ဧကကတ္တာ ထောကံ အတ္တာနံ ဗဟုကံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ မဟာပရိဝါရော ဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝံ သတိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ တံ ဗြဟ္မလောကဂမနေ ဥပကာရော ဟောတိ.

"දුර ද සමීපයෙහි අධිෂ්ඨාන කරයි" යනු පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී දුර පවතින දෙව්ලොවක් හෝ බඹලොවක් හෝ "සමීප වේවා" යි ආවර්ජනා කරයි. ආවර්ජනා කොට පරිකර්ම කර නැවත සමවැදී නැගී සෘද්ධි ඥානයෙන් "සමීප වේවා" යි අධිෂ්ඨාන කරයි. එවිට එය සමීප වෙයි. ඉතිරි පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. බඹලොවට යාමට කැමති තැනැත්තාට දුර පවතින බඹලොව සමීප කිරීම ගැන පවසා, බඹලොව ගමනට උපකාරී නොවුණත් මෙම සෘද්ධියේ ඇති සුවිශේෂී බව පෙන්වීමට "සමීපයෙහි වූවත් (දුර අධිෂ්ඨාන කරයි)" යනාදිය වදාළහ. එහිදී ස්වල්පය බොහෝ කිරීම හෝ බොහෝ දේ ස්වල්පය කිරීම පමණක් නොව, "මිහිරි නොවන දේ මිහිරි කිරීම" ආදී වශයෙන් යමක් කැමති වේ නම් ඒ සියල්ල සෘද්ධිමන්තයාට ඉටු වෙයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - "දුර ද සමීපයෙහි අධිෂ්ඨාන කරයි" යනු දුර ඇති බඹලොව මනුෂ්‍ය ලෝකයට සමීපව අධිෂ්ඨාන කිරීමයි. "සමීපය ද දුර අධිෂ්ඨාන කරයි" යනු සමීප වූ මනුෂ්‍ය ලෝකය දුර ඇති බඹලොවෙහි අධිෂ්ඨාන කිරීමයි. "බොහෝ දේ ස්වල්පයක් ලෙස අධිෂ්ඨාන කරයි" යනු ඉදින් බොහෝ බ්‍රහ්මයෝ රැස්ව සිටිත් නම්, ඔවුන්ගේ මහා ආත්මභාව නිසා දර්ශන පථය හා ශ්‍රවණ පථය ඉක්මවා යයි ද, එවිට දර්ශන පථයෙහි හා ශ්‍රවණ පථයෙහි එක්තැන් කොට බොහෝ පිරිස ස්වල්පයක් ලෙස අධිෂ්ඨාන කරයි. "ස්වල්පය බොහෝ කොට අධිෂ්ඨාන කරයි" යනු ඉදින් මහා පිරිවරක් සහිතව යාමට කැමති වේ නම්, තමා තනිව සිටියදී ස්වල්ප වූ තමාගේ ආත්මය බොහෝ කොට අධිෂ්ඨාන කර මහා පිරිවරක් සහිතව යයි. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ වූ විට එම කරුණු සතරම බඹලොව ගමනට උපකාරී වෙයි.

ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ တဿ ဗြဟ္မုနော ရူပံ ပဿတီတိ ဣဓ ဌိတော အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ယဿ ဗြဟ္မုနော ရူပံ ဒဋ္ဌုကာမော, ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ တဿ ဗြဟ္မုနော ရူပံ ပဿတိ. ဣဓေဝ ဌိတော ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ တဿ ဗြဟ္မုနော ဘာသမာနဿ သဒ္ဒံ သုဏာတိ. စေတောပရိယဉာဏေန တဿ ဗြဟ္မုနော စိတ္တံ ပဇာနာတိ. ဒိဿမာနေနာတိ စက္ခုနာ ပေက္ခိယမာနေန. ကာယဝသေန စိတ္တံ ပရိဏာမေတီတိ ရူပကာယဿ ဝသေန စိတ္တံ ပရိဏာမေတိ. ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ဂဟေတွာ ကာယေ အာရောပေတိ, ကာယာနုဂတိကံ ကရောတိ ဒန္ဓဂမနံ. ကာယဂမနဉှိ ဒန္ဓံ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌာတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, သန္နိဋ္ဌာပေတီတိ အတ္ထော. သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ ဩက္ကမိတွာတိ ပါဒကဇ္ဈာနာရမ္မဏေန ဣဒ္ဓိစိတ္တေန သဟဇာတံ သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ ဩက္ကမိတွာ ပဝိသိတွာ ဖုသိတွာ ပါပုဏိတွာ. သုခသညာ စ နာမ ဥပေက္ခာသမ္ပယုတ္တသညာ. ဥပေက္ခာ ဟိ သန္တံ သုခန္တိ ဝုတ္တာ, သာယေဝ သညာ နီဝရဏေဟိ စေဝ ဝိတက္ကာဒိပစ္စနီကေဟိ စ ဝိမုတ္တတ္တာ လဟုသညာတိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တံ ဩက္ကန္တဿ ပနဿ ကရဇကာယောပိ တူလပိစု ဝိယ သလ္လဟုကော ဟောတိ. သော ဧဝံ ဝါတက္ခိတ္တတူလပိစုနာ ဝိယ သလ္လဟုကေန ဒိဿမာနေန ကာယေန ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ ဂစ္ဆန္တော စ သစေ ဣစ္ဆတိ, ပထဝီကသိဏဝသေန အာကာသေ မဂ္ဂံ နိမ္မိနိတွာ ပဒသာ ဂစ္ဆတိ. သစေ ဣစ္ဆတိ, အာကာသေ ပထဝီကသိဏဝသေနေဝ [Pg.274] ပဒေ ပဒေ ပဒုမံ နိမ္မိနိတွာ ပဒုမေ ပဒုမေ ပဒံ နိက္ခိပန္တော ပဒသာ ဂစ္ဆတိ. သစေ ဣစ္ဆတိ, ဝါယောကသိဏဝသေန ဝါတံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ တူလပိစု ဝိယ ဝါယုနာ ဂစ္ဆတိ. အပိစ ဂန္တုကာမတာဝ ဧတ္ထ ပမာဏံ. သတိ ဟိ ဂန္တုကာမတာယ ဧဝံကတစိတ္တာဓိဋ္ဌာနော အဓိဋ္ဌာနဝေဂက္ခိတ္တောဝ သော ဇိယာဝေဂက္ခိတ္တော သရော ဝိယ ဒိဿမာနော ဂစ္ဆတိ.

"දිව්‍ය චක්ෂුසින් ඒ බ්‍රහ්මයාගේ රූපය දකියි" යනු මෙහි සිටම ආලෝකය වර්ධනය කොට, යම් බ්‍රහ්මයෙකුගේ රූපයක් දැකීමට කැමති ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් ඒ බ්‍රහ්මයාගේ රූපය දකියි. මෙහිම සිට දිව්‍ය සෝත ධාතුවෙන් කතා කරන්නා වූ ඒ බ්‍රහ්මයාගේ හඬ අසයි. චේතෝපරිය ඥානයෙන් ඒ බ්‍රහ්මයාගේ සිත දැනගනියි. "දිස්වන්නා වූ" යනු ඇසින් බලන්නා වූ යන්නයි. "කය වසයෙන් සිත පමුණුවයි" යනු රූප කය වසයෙන් සිත පමුණුවයි. පාදක ධ්‍යාන සිත ගෙන කයෙහි ආරෝපණය කරයි, එවිට කය අනුව යන මන්දගාමී ගමනක් කරයි. සැබවින්ම කයෙහි ගමන මන්දගාමී වෙයි. "අධිට්ඨාති" යන්න එයටම තවත් නමකි, මනාව පිහිටුවයි යනු අර්ථයයි. "සුඛ සංඥාවට හා ලහු සංඥාවට පැමිණ" යනු පාදක ධ්‍යාන අරමුණු කොට ඇති සෘද්ධි සිත හා උපන් සුඛ සංඥාවට හා ලහු සංඥාවට බැසගෙන, පිවිස, ස්පර්ශ කොට, පැමිණ යන්නයි. සුඛ සංඥාව නම් උපේක්ෂා සහගත සංඥාවයි. උපේක්ෂාව ශාන්ත සැපයක් බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. නීවරණයන්ගෙන් හා විතර්කාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් එය ලහු සංඥාව (සැහැල්ලු සංඥාව) ලෙස ද දත යුතුය. එයට පැමිණි තැනැත්තාගේ කරජ කාය (ශරීරය) ද පුළුන් රොදක් මෙන් ඉතා සැහැල්ලු වෙයි. ඔහු සුළඟට හසුවූ පුළුන් රොදක් මෙන් ඉතා සැහැල්ලු වූ පෙනෙන්නා වූ කයකින් බඹලොවට යයි. මෙසේ යන්නා වූ ඔහු ඉදින් කැමති නම්, පඨවි කසිණ වසයෙන් අහසෙහි මඟක් මවා පයින් යයි. ඉදින් කැමති නම්, අහසෙහි පඨවි කසිණ වසයෙන්ම පියවරක් පාසා නෙළුම් මල් මවා, නෙළුම් මල් මත පියවර තබමින් පයින් යයි. ඉදින් කැමති නම්, වායෝ කසිණ වසයෙන් වාතය අධිෂ්ඨාන කොට, පුළුන් රොදක් සුළඟින් යන්නාක් මෙන් වාතයෙන් යයි. තවද මෙහි යාමට ඇති කැමැත්තම ප්‍රමාණය වෙයි. යාමට කැමැත්ත ඇති කල්හි, මෙසේ කරන ලද චිත්තාධිෂ්ඨානය ඇත්තා වූ, අධිෂ්ඨාන වේගයෙන් යොමු කරන ලද ඔහු, දුන්නෙන් විදින ලද ඊතලයක් මෙන් පෙනෙන්නා වූ කයක් ඇතිව යයි.

စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမေတီတိ ကရဇကာယံ ဂဟေတွာ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တေ အာရောပေတိ, စိတ္တာနုဂတိကံ ကရောတိ သီဃဂမနံ. စိတ္တဂမနဉှိ သီဃံ ဟောတိ. သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ ဩက္ကမိတွာတိ ရူပကာယာရမ္မဏေန ဣဒ္ဓိစိတ္တေန သဟဇာတံ သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ပန စိတ္တဂမနမေဝ ဟောတိ. ဧဝံ အဒိဿမာနေန ကာယေန ဂစ္ဆန္တော ပနာယံ ကိံ တဿာဓိဋ္ဌာနစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဂစ္ဆတိ? ဥဒါဟု ဌိတိက္ခဏေ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဝါတိ ဝုတ္တေ ‘‘တီသုပိ ခဏေသု ဂစ္ဆတီ’’တိ ထေရော အာဟ. ကိံ ပန သော သယံ ဂစ္ဆတိ, နိမ္မိတံ ပေသေတီတိ? ယထာရုစိ ကရောတိ. ဣဓ ပနဿ သယံ ဂမနမေဝ အာဂတံ.

"සිතේ වසයෙන් කය පමුණුවයි" යනු කරජ කාය ගෙන පාදක ධ්‍යාන සිතෙහි ආරෝපණය කරයි, එවිට සිත අනුව යන ශීඝ්‍ර ගමනක් කරයි. සැබවින්ම සිතේ ගමන ශීඝ්‍ර වෙයි. "සුඛ සංඥාවට හා ලහු සංඥාවට පැමිණ" යනු රූප කය අරමුණු කොට ඇති සෘද්ධි සිත හා උපන් සුඛ සංඥාව හා ලහු සංඥාවයි. ඉතිරිය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙය වනාහි සිතේ ගමනක්ම වෙයි. මෙසේ නොපෙනෙන කයකින් යන්නා වූ මොහු ඒ අධිෂ්ඨාන සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහි යන්නේ ද? නැතහොත් ස්ථිති ක්ෂණයෙහි ද, භංග ක්ෂණයෙහි ද? යන පැනයට "ක්ෂණ තුනෙහිම යයි" යනුවෙන් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාළහ. ඔහු තමාම යන්නේ ද? නැතහොත් නිර්මිත රූපයක් යවන්නේ ද? රුචි පරිදි ඕනෑම දෙයක් කළ හැකිය. එහෙත් මෙහිදී තමාම යාම ගැන සඳහන් වේ.

မနောမယန္တိ အဓိဋ္ဌာနမနေန နိမ္မိတတ္တာ မနောမယံ. သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂန္တိ သဗ္ဗအင်္ဂပစ္စင်္ဂဝန္တံ. အဟီနိန္ဒြိယန္တိ ဣဒံ စက္ခုသောတာဒီနံ သဏ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တံ, နိမ္မိတရူပေ ပန ပသာဒေါ နာမ နတ္ထိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ စင်္ကမတိ, နိမ္မိတောပိ တတ္ထ စင်္ကမတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ သာဝကနိမ္မိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓနိမ္မိတာ ပန ယံ ယံ ဘဂဝါ ကရောတိ, တံ တမ္ပိ ကရောန္တိ, ဘဂဝတော စိတ္တဝသေန အညမ္ပိ ကရောန္တီတိ. ဓူမာယတိ ပဇ္ဇလတီတိ တေဇောကသိဏဝသေန. ဓမ္မံ ဘာသတီတိအာဒီနိ တီဏိ အနိယမေတွာ ဝုတ္တာနိ. သန္တိဋ္ဌတီတိ သင်္ဂမ္မ တိဋ္ဌတိ. သလ္လပတီတိ သင်္ဂမ္မ လပတိ. သာကစ္ဆံ သမာပဇ္ဇတီတိ အညမညဿ ဥတ္တရပစ္စုတ္တရဒါနဝသေန သံကထံ ကရောတိ. ဧတ္ထ စ ယံ သော ဣဒ္ဓိမာ ဣဓေဝ ဌိတော ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတိ, ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ သဒ္ဒံ သုဏာတိ, စေတောပရိယဉာဏေန စိတ္တံ ပဇာနာတိ, ယမ္ပိ သော ဣဓေဝ ဌိတော တေန ဗြဟ္မုနာ သဒ္ဓိံ သန္တိဋ္ဌတိ, သလ္လပတိ, သာကစ္ဆံ သမာပဇ္ဇတိ, ယမ္ပိဿ ‘‘ဒူရေပိ သန္တိကေ အဓိဋ္ဌာတီ’’တိအာဒိကံ အဓိဋ္ဌာနံ, ယမ္ပိ သော ဒိဿမာနေန ဝါ အဒိဿမာနေန ဝါ ကာယေန ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိ, ဧတ္တာဝတာ န ကာယေန [Pg.275] ဝသံ ဝတ္တေတိ. ယဉ္စ ခေါ ‘‘သော တဿ ဗြဟ္မုနော ပုရတော ရူပိံ အဘိနိမ္မိနာတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တဝိဓာနံ အာပဇ္ဇတိ, ဧတ္တာဝတာ ကာယေန ဝသံ ဝတ္တေတိ နာမ. သေသံ ပန ကာယေန ဝသဝတ္တနာယ ပုဗ္ဗဘာဂဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ. အယံ တာဝ အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ.

'මනෝමය' යනු අධිෂ්ඨාන සිතින් මවන ලද නිසා 'මනෝමය' නම් වේ. 'සබ්බංගපච්චංග' යනු සියලු අඟපසඟ සහිත වූ බවයි. 'අහීනින්ද්‍රිය' යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඇස, කන ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ස්වරූපයයි. නමුත් මවන ලද රූපයෙහි ප්‍රසාද රූප නම් නැත. ඉදින් ඒ සෘද්ධිමතා සක්මන් කරන්නේ නම්, මවන ලද රූපය ද එහි සක්මන් කරයි යනාදී සියල්ල ශ්‍රාවකයන් විසින් මවන ලද රූපය සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මවන රූපයෝ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් යම් ඉරියව්වක් කරද්දී, ඒ රූපයෝ ද එම ඉරියව්වම කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතේ කැමැත්ත අනුව වෙනත් ඉරියව්වක් වුවද කරති. 'දුමායති' (දුම් දමයි), 'පජ්ජලති' (ගිනි ගනියි) යන මේවා තේජෝ කසිණයේ බලයෙන් සිදුවන බව පවසන ලදී. 'ධර්මය දේශනා කරයි' ආදී පද තුන කිසියම් කසිණයකට සීමා නොවී පවසන ලද්දකි. 'සන්තිට්ඨති' යනු එක්ව සිටියි. 'සල්ලපති' යනු එක්ව කතා කරයි. 'සාකච්ඡාවට එළඹෙයි' යනු එකිනෙකා ප්‍රශ්න පිළිතුරු හුවමාරු කර ගනිමින් සාකච්ඡා කිරීමයි. මෙහිදී සෘද්ධිමත් භික්ෂුව මෙහි සිටිමින්ම දිව්‍ය ඇසින් රූප දකියි ද, දිව්‍ය කනින් ශබ්ද අසයි ද, පරසිත් දන්නා නුවණින් සිත දැනගනියි ද, එමෙන්ම ඔහු මෙහි සිටිමින්ම ඒ බ්‍රහ්මයා සමඟ එක්ව සිටියි ද, කතා කරයි ද, සාකච්ඡා කරයි ද, 'දුර වුවත් ළඟ වුවත් අධිෂ්ඨානය කරයි' යන ආදී වූ යම් අධිෂ්ඨානයක් ඇද්ද, ඔහු පෙනෙන හෝ නොපෙනෙන ශරීරයකින් බ්‍රහ්ම ලෝකයට යයි ද, එපමණකින් 'කය වසඟයෙහි පවත්වයි' යන්න අදහස් නොවේ. යම් හෙයකින් ඔහු ඒ බ්‍රහ්මයා ඉදිරියේ රූපයක් මවයිද, එවිට එය 'කය වසඟයෙහි පැවැත්වීම' නම් වේ. ඉතිරි කොටස කය වසඟයෙහි පැවැත්වීමේ පූර්ව භාගය දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. මෙය 'අධිෂ්ඨාන සෘද්ධිය' වේ.

၁၃. ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ သိခိဿ ဘဂဝတော သာဝကနိဒဿနံ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိယာ ကာယသက္ခိပုဂ္ဂလဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တမ္ပိ ဒဿေန္တော ပဌမံ တာဝ ဗြဟ္မလောကေ ဌိတော သဟဿိလောကဓာတုံ သရေန ဝိညာပေသီတိ အတိဝိယ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဘူတံ သဟဿိလောကဓာတုယာ သဒ္ဒသဝနံ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိံ ဒဿေသိ. ဣဒါနိ တဿ ဝတ္ထုဿ ပရိဒီပနတ္ထမိဒံ ဝုစ္စတိ – ဣမသ္မာ ဟိ ကပ္ပာ ဧကတိံသေ ကပ္ပေ သိခီ ဘဂဝါ အနန္တရဇာတိယာ တုသိတပုရတော စဝိတွာ အရုဏဝတီနဂရေ အရုဏဝတော ရညော ပဘာဝတိယာ နာမ မဟေသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရိပက္ကဉာဏော မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော အရုဏဝတိံ နိဿာယ ဝိဟရန္တော ဧကဒိဝသံ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ‘‘အရုဏဝတိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိဿာမီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ဝိဟာရဒွါရကောဋ္ဌကသမီပေ ဌိတော အဘိဘုံ နာမ အဂ္ဂသာဝကံ အာမန္တေသိ – ‘‘အတိပ္ပဂေါ ခေါ, ဘိက္ခု, အရုဏဝတိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတုံ. ယေန အညတရော ဗြဟ္မလောကော တေနုပသင်္ကမိဿာမာ’’တိ. ယထာဟ –

13. විකුබ්බන සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු පිළිබඳ උදාහරණය දක්වා ඇත්තේ විකුබ්බන සෘද්ධියට සාක්ෂි දැරූ පුද්ගලයෙකු පෙන්වීම සඳහාය. එය පෙන්වීමට පළමුව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි සිට දහසක් ලෝක ධාතුවට තම හඬ ඇසෙන්නට සැලැස්වීම නම් වූ ඉතා පුදුම සහගත අධිෂ්ඨාන සෘද්ධිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. දැන් එම කතාව පැහැදිලි කිරීමට මෙය පවසනු ලැබේ: මෙම කල්පයෙන් තිස් එක් වන කල්පයෙහි, සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුසිත පුරයෙන් චුතව අරුණවතී නගරයෙහි අරුණවත රජුගේ ප්‍රභාවතී නම් අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන, මේරූ ඥානය ඇතිව, මහභිනික්මනින් නික්ම ගොස් බෝ මැඩදී සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගෙන, උතුම් වූ ධම්මචක්කය පවත්වා, අරුණවතී නගරය ඇසුරු කරගෙන වාසය කරන සේක. එක් දිනක් උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් අවසන් කොට, මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන "අරුණවතී නගරයට පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින්නෙමි" යි සිතා නික්ම, විහාර ද්වාරය අසල වැඩසිටිමින් අභිභූ නම් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ අමතා, "මහණ, පිණ්ඩපාතය සඳහා අරුණවතී නගරයට වැඩම කිරීමට තවමත් බොහෝ වේලා ඇත. අපි යම්කිසි බ්‍රහ්ම ලෝකයකට වඩින්නෙමු" යි වදාළ සේක. එය මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သိခီ ဘဂဝါ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဘိဘုံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသိ – ‘အာယာမ, ဗြာဟ္မဏ, ယေန အညတရော ဗြဟ္မလောကော, တေနုပသင်္ကမိဿာမ ယာဝ ဘတ္တဿ ကာလော ဘဝိဿတီ’တိ. ‘ဧဝံ ဘန္တေ’တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဘိဘူ ဘိက္ခု သိခိဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပစ္စဿောသိ. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သိခီ စ ဘဂဝါ အဘိဘူ စ ဘိက္ခု ယေန အညတရော ဗြဟ္မလောကော, တေနုပသင်္ကမိံသူ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၈၅).

"මහණෙනි, එවිට අර්හත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිභූ භික්ෂුව අමතා, 'බ්‍රාහ්මණය, එන්න, පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණෙන තෙක් අපි යම් බ්‍රහ්ම ලෝකයකට යමු' යි වදාළ සේක. 'එසේය ස්වාමීනි' යි අභිභූ භික්ෂුව සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්නේය. මහණෙනි, ඉක්බිති සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අභිභූ භික්ෂුව ද යම් බ්‍රහ්ම ලෝකයක් ඇද්ද, එදෙසට වැඩම කළහ."

တတ္ထ မဟာဗြဟ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ အတ္တမနော ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ဗြဟ္မာသနံ ပညာပေတွာ အဒါသိ. ထေရဿာပိ အနုစ္ဆဝိကံ အာသနံ ပညာပယိံသု. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ, ထေရောပိ အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိ. မဟာဗြဟ္မာပိ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. တေနာဟ – အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သိခီ ဘဂဝါ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဘိဘုံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသိ [Pg.276] – ‘‘ပဋိဘာတု, ဗြာဟ္မဏ, တံ ဗြဟ္မုနော စ ဗြဟ္မပရိသာယ စ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာနဉ္စ ဓမ္မီ ကထာ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဘိဘူ ဘိက္ခု သိခိဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပဋိဿုဏိတွာ ဗြဟ္မုနော စ ဗြဟ္မပရိသာယ စ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာနဉ္စ ဓမ္မကထံ ကထေသိ. ထေရေ ဓမ္မကထံ ကထေန္တေ ဗြဟ္မာနော ဥဇ္ဈာယိံသု ‘‘စိရဿဉ္စ မယံ သတ္ထု ဗြဟ္မလောကာဂမနံ လဘိမှာ, အယဉ္စ ဘိက္ခု ဌပေတွာ သတ္ထာရံ သယံ ဓမ္မကထံ အာရဘီ’’တိ. သတ္ထာ တေသံ အနတ္တမနဘာဝံ ဉတွာ အဘိဘုံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဥဇ္ဈာယန္တိ ခေါ တေ, ဗြာဟ္မဏ, ဗြဟ္မာ စ ဗြဟ္မပရိသာ စ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ စ. တေန ဟိ, တွံ ဗြာဟ္မဏ, ဘိယျောသော မတ္တာယ သံဝေဇေဟီ’’တိ. ထေရော သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အနေကဝိဟိတံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ ကတွာ သဟဿိလောကဓာတုံ သရေန ဝိညာပေန္တော –

එහිදී මහා බ්‍රහ්මයා බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක සතුටු වී, පෙරගමන් කොට බ්‍රහ්ම ආසනයක් පනවා පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේට ද සුදුසු අසුනක් පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද තමන්ට හිමි අසුනෙහි වැඩසිටියහ. මහා බ්‍රහ්මයා ද දසබලයන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව වාඩි විය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී: "මහණෙනි, ඉක්බිති සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිභූ භික්ෂුව අමතා, 'බ්‍රාහ්මණය, බ්‍රහ්මයාට ද, බ්‍රහ්ම පිරිසට ද, බ්‍රහ්ම පාර්ශවයන්ට ද ධර්ම කථාවක් පවත්වන්න' යි වදාළ සේක. 'එසේය ස්වාමීනි' යි පවසා අභිභූ භික්ෂුව බ්‍රහ්ම පිරිසට ධර්ම දේශනා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරද්දී බ්‍රහ්මයෝ දෝෂාරෝපණය කළහ. 'අපට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බ්‍රහ්ම ලෝක ගමනය ලැබුණේ බොහෝ කලකට පසුවයි, එසේ තිබියදී මෙම භික්ෂුව බුදුරජාණන් වහන්සේ පසෙක තබා තමාම ධර්මය දේශනා කරන්නට පටන් ගත්තේය' යි පැවසූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොසතුට දැන අභිභූ භික්ෂුවට මෙසේ වදාළ සේක: 'බ්‍රාහ්මණය, බ්‍රහ්මයා ඇතුළු පිරිස දෝෂාරෝපණය කරති. එබැවින් බ්‍රාහ්මණය, ඔබ ඔවුන් තවත් වැඩියෙන් සංවේගයට (මවිතයට) පත් කරන්න.' තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන අනේකවිධ සෘද්ධි විකුබ්බනයන් කොට, දහසක් ලෝක ධාතුවට තම හඬ ඇසෙන්නට සලස්වමින් –"

‘‘အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ, ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ;

ဓုနာထ မစ္စုနော သေနံ, နဠာဂါရံဝ ကုဉ္ဇရော.

"(කුසල් දහම්හි) උත්සාහ කරන්න, නික්මෙන්න, බුදු සසුනෙහි යෙදෙන්න. ඇතෙකු බටගෙයක් පොඩි කරන්නාක් මෙන් මාර සේනාව විනාශ කරන්න."

‘‘ယော ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ, အပ္ပမတ္တော ဝိဟဿတိ;

ပဟာယ ဇာတိသံသာရံ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿတီ’’တိ. (အ. နိ. ၁.၁၈၅) –

"යමෙක් මේ ධර්ම විනයෙහි අප්‍රමාදව වසන්නේ ද, ඔහු සසර ගමන ප්‍රහාණය කොට දුකෙහි කෙළවර කරන්නේය."

ဣမံ ဂါထာဒွယံ အဘာသိ.

යන මේ ගාථා දෙක වදාළ සේක.

ကိံ ပန ကတွာ ထေရော သဟဿိလောကဓာတုံ သရေန ဝိညာပေသီတိ? နီလကသိဏံ တာဝ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အဘိညာဉာဏေန စက္ကဝါဠသဟဿေ သဗ္ဗတ္ထ အန္ဓကာရံ ဖရိ. တတော ‘‘ကိမိဒံ အန္ဓကာရ’’န္တိ သတ္တာနံ အာဘောဂေ ဥပ္ပန္နေ အာလောကကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အာလောကံ ဒဿေသိ. ‘‘ကိံ အာလောကော အယ’’န္တိ ဝိစိနန္တာနံ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. စက္ကဝါဠသဟဿေ စ ဒေဝမနုဿာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိတွာ ထေရံယေဝ နမဿမာနာ အဋ္ဌံသု. ထေရော ‘‘မဟာဇနော မယှံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ သဒ္ဒံ သုဏာတူ’’တိ ဣမာ ဂါထာ အဘာသိ. သဗ္ဗေ ဩသဋာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ ဝိယ သဒ္ဒံ အဿောသုံ. အတ္ထောပိ တေသံ ပါကဋော အဟောသိ. တံ ဝိညာပနံ သန္ဓာယ ‘‘သရေန ဝိညာပေသီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ကတံ အနေကဝိဟိတံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ သန္ဓာယ ပုန သော ဒိဿမာနေနပီတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဓမ္မံ ဒေသေသီတိ ပဌမံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ [Pg.277] ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ ဒဿေန္တော ဓမ္မံ ဒေသေသိ, တတော ယထာဝုတ္တက္ကမေန ဒွေ ဂါထာ ဘာသန္တော သရေန ဝိညာပေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒိဿမာနေနပိ ကာယေနာတိအာဒီသု စ ဣတ္ထံဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနံ, ဧဝံဘူတကာယော ဟုတွာတိ အတ္ထော.

කෙසේ නම් අභිභූ තෙරුන් වහන්සේ දහසක් ලෝක ධාතුවට තම හඬින් කරුණු දැන්වූයේද? උන්වහන්සේ පළමුව නිල් කසිණයට සමවැදී එයින් නැගී, අභිඥා ඥානයෙන් දහසක් සක්වළ පුරා සෑම තැනකම අඳුර පැතිරවූහ. ඉන්පසු, 'මේ අඳුර කුමක්දැයි' සත්ත්වයන් තුළ විමසීමක් ඇති වූ කල්හි, ආලෝක කසිණයට සමවැදී එයින් නැගී ආලෝකය පෙන්වූහ. 'මේ ආලෝකය කාගේදැයි' පරීක්ෂා කරන සත්ත්වයන්ට තමන් වහන්සේව ප්‍රදර්ශනය කළහ. දහසක් සක්වළ වැසි දෙවිමිනිස්සු දොහොත් මුදුන් දී තෙරුන් වහන්සේටම නමස්කාර කරමින් සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ 'මහා ජනයා මා දහම් දෙසන හඬ අසත්වා' යි අධිෂ්ඨාන කොට මෙම ගාථාවන් දේශනා කළහ. රශ්මිය පැතිර ගිය පිරිස මැද හිඳ දහම් දෙසන උත්තමයෙකුගේ හඬ අසන්නාක් මෙන් සියල්ලෝම ඒ හඬ ඇසූහ. ඔවුන්ට ධර්මයේ අර්ථය ද පැහැදිලි විය. ඒ පිළිබඳව කරුණු දැන්වීම අරභයා 'හඬින් දැන්වූහ' යි කියන ලදී. උන්වහන්සේ විසින් කරන ලද නොයෙක් ආකාර වූ විකූර්වණ සෘද්ධිය අරභයා නැවත 'දක්නට ලැබෙන ශරීරයෙන් යුතුව' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'දහම් දෙසූහ' යනු පළමුව කියන ලද පරිදි විකූර්වණ සෘද්ධිය පෙන්වමින් දහම් දෙසූ බවයි. ඉන්පසු කියන ලද අනුපිළිවෙළින් ගාථා දෙකක් දේශනා කරමින් හඬින් කරුණු දැන්වූ බව දත යුතුය. 'දක්නට ලැබෙන ශරීරයෙන් වුවද' යනාදියෙහි 'ඉත්ථම්භූත' ලක්ෂණය දැක්වීමට කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. එහි අර්ථය 'එබඳු වූ ශරීරයක් ඇත්තකු වී' යන්නයි.

ဣဒါနိ တံ ဝတ္ထုံ ဒဿေတွာ အညဿာပိ ဣဒ္ဓိမတော ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိကရဏဝိဓာနံ ဒဿေန္တော သော ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သောတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝိဓာနေန မုဒုကမ္မညကတစိတ္တော သော ဣဒ္ဓိမာ ဘိက္ခု. သစေ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိံ ကာတုကာမော ဟောတိ, အတ္တနော ပကတိဝဏ္ဏံ ပကတိသဏ္ဌာနံ ဝိဇဟိတွာ ကုမာရကဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ. ကထံ? ပထဝီကသိဏာရမ္မဏာဘိညာပါဒကစတုတ္ထဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧဝရူပေါ ကုမာရကော ဟောမီ’’တိ နိမ္မိနိတဗ္ဗံ ကုမာရကဝဏ္ဏံ အာဝဇ္ဇိတွာ ကတပရိကမ္မာဝသာနေ ပုန သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧဝရူပေါ နာမ ကုမာရကော ဟောမီ’’တိ အဘိညာဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ, သဟ အဓိဋ္ဌာနေန ကုမာရကော ဟောတီတိ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၀၀) ကသိဏနိဒ္ဒေသေ ‘‘ပထဝီကသိဏဝသေန ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတီတိအာဒိဘာဝေါ…ပေ… ဧဝမာဒီနိ ဣဇ္ဈန္တီ’’တိ ဝစနေန ဣဓ ပထဝီကသိဏာရမ္မဏံ ပါဒကဇ္ဈာနံ ယုဇ္ဇတိ. တတ္ထေဝ ပန အဘိညာနိဒ္ဒေသေ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိယာ ‘‘ပထဝီကသိဏာဒီသု အညတရာရမ္မဏတော အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထေဝ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၉၈) စ ‘‘အတ္တနော ကုမာရကဝဏ္ဏော အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ နာဂါဒိနိမ္မာနေ န ယုဇ္ဇတိ ဝိယ. နာဂဝဏ္ဏာဒိနိမ္မာနေပိ ဧသေဝ နယော.

දැන් ඒ වස්තුව පෙන්වා, සෘද්ධිමත් වූ අන් අයෙකුගේ ද විකූර්වණ සෘද්ධිය සිදු කරන ආකාරය දක්වමින් 'ඔහු ප්‍රකෘති වර්ණය අත්හැර' යනාදිය වදාළහ. එහි 'ඔහු' යනු පෙර කියන ලද ක්‍රමයට මෘදු වූ, කර්මන්‍ය වූ සිතක් ඇති එම සෘද්ධිමත් භික්ෂුවයි. ඉදින් ඔහු විකූර්වණ සෘද්ධියක් කිරීමට කැමති වන්නේ නම්, තම ප්‍රකෘති වර්ණය හා ප්‍රකෘති ස්වරූපය අත්හැර කුමාර වර්ණයක් පෙන්වයි. ඒ කෙසේද? පඨවි කසිණය අරමුණු කොටගත් අභිඥා පාදක චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නැගී, 'මම මෙබඳු කුමාරයෙක් වෙමි' යි මැවිය යුතු කුමාර ස්වරූපය මෙනෙහි කොට, පරිකර්මය අවසානයේ නැවත සමවැදී එයින් නැගී 'මම මෙබඳු වූ කුමාරයෙක් වෙමි' යි අභිඥා ඥානයෙන් අධිෂ්ඨාන කරයි. අධිෂ්ඨානයත් සමඟම කුමාරයෙක් වන බව දත යුතුය. විසුද්ධිමග්ග කසිණ නිද්දේසයෙහි 'පඨවි කසිණ වසයෙන් එක් අයෙක් වී බොහෝ දෙනෙක් වෙයි' යනාදී වචනයෙන් මෙහි පඨවි කසිණය අරමුණු වූ පාදක ධ්‍යානය යෝග්‍ය වේ. එසේ වුවද එහිම අභිඥා නිද්දේසයෙහි විකූර්වණ සෘද්ධිය සම්බන්ධයෙන් 'පඨවි කසිණාදීන් අතුරින් යම් අරමුණක් නිසා අභිඥා පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී' යි කියන ලදී. තවද එහිම 'තමාගේ කුමාර වර්ණය මෙනෙහි කළ යුතුය' යි කියන ලදී. එය නාගාදීන් මැවීමේදී නොගැලපෙන්නාක් මෙනි. නාග වර්ණාදිය මැවීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

တတ္ထ နာဂဝဏ္ဏန္တိ သပ္ပသဏ္ဌာနံ. သုပဏ္ဏဝဏ္ဏန္တိ ဂရုဠသဏ္ဌာနံ. ဣန္ဒဝဏ္ဏန္တိ သက္ကသဏ္ဌာနံ. ဒေဝဝဏ္ဏန္တိ သေသဒေဝသဏ္ဌာနံ. သမုဒ္ဒဝဏ္ဏံ ပန အာပေါကသိဏဝသေန ဣဇ္ဈတိ. ပတ္တိန္တိ ပဒါတိံ. ဝိဝိဓမ္ပိ သေနာဗျူဟန္တိ ဟတ္ထိအာဒီနံ ဝသေန အနေကဝိဟိတံ သေနာသမူဟံ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပန ‘‘ဟတ္ထိမ္ပိ ဒဿေတီတိအာဒိ ပနေတ္ထ ဗဟိဒ္ဓါပိ ဟတ္ထိအာဒိဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘ဟတ္ထီ ဟောမီ’တိ အနဓိဋ္ဌဟိတွာ ‘ဟတ္ထီ ဟောတူ’တိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. အဿာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ‘‘ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာ’’တိ ဝုတ္တမူလပဒေန စ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိဘာဝေန စ ဝိရုဇ္ဈတိ. ပါဠိယံ ဝုတ္တက္ကမေန ဟိ ပကတိဝဏ္ဏံ အဝိဇဟိတွာ အဓိဋ္ဌာနဝသေန အညဿ ဒဿနံ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ နာမ, ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာ အဓိဋ္ဌာနဝသေန အတ္တနော အညထာဒဿနံ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ နာမ.

එහි 'නාග වර්ණය' යනු සර්පයෙකුගේ ස්වරූපයයි. 'සුපර්ණ වර්ණය' යනු ගුරුළෙකුගේ ස්වරූපයයි. 'ඉන්ද්‍ර වර්ණය' යනු ශක්‍රයාගේ ස්වරූපයයි. 'දේව වර්ණය' යනු සෙසු දෙවියන්ගේ ස්වරූපයයි. 'සමුද්‍ර වර්ණය' වනාහි ආපෝ කසිණයෙන් සිද්ධ වේ. 'පත්තිං' යනු පාබල සේනාවයි. 'විවිධ වූ සේනා ව්‍යූහය' යනු ඇතුන් ආදීන්ගේ වසයෙන් නොයෙක් ආකාර වූ සේනා සමූහයයි. විසුද්ධිමග්ගයෙහි 'අලියෙකු ද පෙන්වයි' යනාදියෙන් මෙහි බාහිරව ද ඇතුන් ආදීන් පෙන්වන බව කියන ලදී. එහි 'මම අලියෙක් වෙමි' යි අධිෂ්ඨාන නොකොට 'අලියෙක් වේවා' යි අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. අසුන් ආදීන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම යැයි එහි කියන ලදී. එම ප්‍රකාශය 'ප්‍රකෘති වර්ණය අත්හැර' යන මූල පදය සමඟ ද විකූර්වණ සෘද්ධියේ ස්වභාවය සමඟ ද පරස්පර වේ. මන්දයත්, පාළියෙහි දැක්වෙන අනුපිළිවෙළට අනුව ප්‍රකෘති ස්වරූපය අත් නොහැර අධිෂ්ඨාන බලයෙන් අන්‍ය දෙයක් පෙන්වීම 'අධිෂ්ඨාන සෘද්ධිය' නම් වේ. ප්‍රකෘති ස්වරූපය අත්හැර අධිෂ්ඨාන බලයෙන් තමන් අන් ආකාරයකින් පෙන්වීම 'විකූර්වණ සෘද්ධිය' නම් වේ.

၁၄. မနောမယိဒ္ဓိဉာဏနိဒ္ဒေသေ [Pg.278] ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတီတိအာဒီသု ဣဒ္ဓိမာ ဘိက္ခု မနောမယိဒ္ဓိံ ကာတုကာမော အာကာသကသိဏာရမ္မဏပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အတ္တနော ရူပကာယံ တာဝ အာဝဇ္ဇိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ ‘‘သုသိရော ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာတိ, သုသိရော ဟောတိ. အထ တဿ အဗ္ဘန္တရေ ပထဝီကသိဏဝသေန အညံ ကာယံ အာဝဇ္ဇိတွာ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ အဓိဋ္ဌာတိ, တဿ အဗ္ဘန္တရေ အညော ကာယော ဟောတိ. သော တံ မုခတော အဗ္ဗူဟိတွာ ဗဟိ ဌပေတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာဟိ ပကာသေန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မုဉ္ဇမှာတိ မုဉ္ဇတိဏမှာ. ဤသိကံ ပဝါဟေယျာတိ ကဠီရံ လုဉ္စေယျ. ကောသိယာတိ ကောသကတော. ကရဏ္ဍာတိ ကရဏ္ဍာယ, ပုရာဏတစကဉ္စုကတောတိ အတ္ထော. တတ္ထ စ ဥဒ္ဓရေယျာတိ စိတ္တေနေဝဿ ဥဒ္ဓရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယဉှိ အဟိ နာမ သဇာတိယံ ဌိတော, ကဋ္ဌန္တရံ ဝါ ရုက္ခန္တရံ ဝါ နိဿာယ, တစတော သရီရံ နိက္ကဍ္ဎနပယောဂသင်္ခါတေန ထာမေန, သရီရံ ခါဒယမာနံ ဝိယ ပုရာဏတစံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သယမေဝ ကဉ္စုကံ ပဇဟာတိ.

14. මනෝමයිද්ධි ඥාන නිද්දේසයෙහි 'මෙම ශරීරයෙන් වෙනත් ශරීරයක් මවයි' යනාදී තැන්හි, මනෝමයිද්ධිය කිරීමට කැමති සෘද්ධිමත් භික්ෂුව ආකාශ කසිණය අරමුණු වූ පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී, පළමුව තම රූප කය මෙනෙහි කොට පෙර කියන ලද පරිදි 'හිස් වේවා' යි අධිෂ්ඨාන කරයි. එවිට ශරීරය හිස් වේ. ඉන්පසු ඔහුගේ ශරීරය ඇතුළත පඨවි කසිණ වසයෙන් වෙනත් ශරීරයක් මෙනෙහි කොට පරිකර්ම සිදු කර, පෙර කියන ලද පරිදිම අධිෂ්ඨාන කරයි. එවිට ඔහුගේ ශරීරය ඇතුළත වෙනත් ශරීරයක් උපදියි. ඔහු එය මුඛයෙන් ඇද පිටත තබයි. දැන් ඒ අර්ථය උපමා මගින් ප්‍රකාශ කරමින් 'සෙය්‍යථාපි' යනාදිය වදාළහ. එහි 'මුංජම්හා' යනු මුංජ තණවලින්. 'ඊසිකං පවාහෙය්‍ය' යනු ඊෂිකාව (තණ දණ්ඩ) ඇද ගන්නාක් මෙනි. 'කෝසියා' යනු කෝෂයකින් (කොපුවකින්). 'කරණ්ඩා' යනු කරඬුවකින් හෝ පැරණි සිවියෙන් (හැවෙන්) යන අර්ථයයි. එහි 'උද්ධරෙය්‍ය' යනු සිතින්ම ඇද ගැනීම බව දත යුතුය. මන්දයත්, සර්පයා තමන්ගේ ජාතියෙහි පිහිටා, ලී අතරක් හෝ ගසක සිදුරක් ඇසුරු කොට, සිවියෙන් ශරීරය ඉවතට ඇදීමේ වෑයම නැමැති වීර්යයෙන්, තම ශරීරය හපන්නාක් මෙන් පැරණි සිවිය පිළිකුල් කරමින් මේ කරුණු සතර නිසා තමාම හැව හැර දමයි.

ဧတ္ထ စ ယထာ ဤသိကာဒယော မုဉ္ဇာဒီဟိ သဒိသာ ဟောန္တိ, ဧဝမိဒံ မနောမယံ ရူပံ ဣဒ္ဓိမတာ သဗ္ဗာကာရေဟိ သဒိသမေဝ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ဣမာ ဥပမာ ဝုတ္တာတိ. ‘‘မနောမယေန ကာယေန, ဣဒ္ဓိယာ ဥပသင်္ကမီ’’တိ (ထေရဂါ. ၉၀၁) ဧတ္ထ အဘိညာမနေန ကတကာယော မနောမယကာယော နာမ. ‘‘အညတရံ မနောမယံ ကာယံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၃၃) ဧတ္ထ ဈာနမနေန နိဗ္ဗိတ္တိတကာယော တေန မနေန ကတတ္တာ မနောမယကာယော နာမ. ဣဓ ပန အဘိညာမနေန ဥပ္ပာဒိတကာယော တေန မနေန ကတတ္တာ မနောမယကာယော နာမ. ဧဝံ သတိ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိယာ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိယာ စ ကတော မနောမယကာယော နာမ ဟောတီတိ စေ? ဟောတိယေဝ. ဣဓ ပန တာသံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝိသေသေန ဝိသေသေတွာ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓီတိ စ ဝုတ္တတ္တာ အဗ္ဘန္တရတော နိမ္မာနမေဝ မနောမယိဒ္ဓိ နာမ.

මෙහිදී යම් සේ ඊෂිකාව ආදිය මුංජ තණ ආදියට සමාන වේද, එසේම මෙම මනෝමය රූපය සෘද්ධිමතාට සෑම අයුරින්ම සමානම වන බව පෙන්වීම සඳහා මෙම උපමා දක්වන ලදී. 'මනෝමය කායයෙන් සෘද්ධියෙන් එළඹියේය' යන මෙහි අභිඥා සිතින් කරන ලද කය 'මනෝමය කාය' නම් වේ. 'වෙනත් මනෝමය කායයක උපදියි' යන මෙහි ධ්‍යාන සිතින් උපදවන ලද කය එම සිතින් කරන ලද බැවින් 'මනෝමය කාය' නම් වේ. මෙහිදී වනාහි අභිඥා සිතින් උපදවන ලද කය එම සිතින් කරන ලද බැවින් 'මනෝමය කාය' නම් වේ. එසේ නම්, අධිෂ්ඨාන සෘද්ධියෙන් හා විකූර්වණ සෘද්ධියෙන් කරන ලද කය ද 'මනෝමය කාය' නම් වේද? එසේමය, එය ද මනෝමය කායකි. එසේ වුවත් මෙහිදී ඒවා වෙන් වෙන් වශයෙන් විශේෂ කොට අධිෂ්ඨාන සෘද්ධි, විකූර්වණ සෘද්ධි යැයි කියන ලද බැවින්, ඇතුළතින් මවා ගැනීමම 'මනෝමයිද්ධිය' නම් වේ.

၁၅. ဉာဏဝိပ္ဖာရိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ ဉာဏဿ ဝိပ္ဖာရော ဝေဂေါ အဿာ အတ္ထီတိ ဉာဏဝိပ္ဖာရာ. ဧတ္ထ စ သတ္တအနုပဿနာဝသေနေဝ ဣဒ္ဓိံ ဒဿေတွာ သေသာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ သင်္ခိတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

15. ඥාන විප්ඵාර සෘද්ධි නිද්දේසයෙහි, ඥානයේ විප්ඵාරය හෙවත් වේගය (බලය) ඇයට ඇති බැවින් එය 'ඥාන විප්ඵාර' නම් වේ. මෙහිදී සප්ත අනුපස්සනා වසයෙන්ම සෘද්ධිය පෙන්වා, සෙසු කරුණු අර්හත් මාර්ගය දක්වා සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

အာယသ္မတော [Pg.279] ဗာကုလဿ ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓီတိအာဒီသု ဗာကုလတ္ထေရော တာဝ ဒွီသု ကုလေသု ဝဍ္ဎိတတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမော ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ပုညသမ္ပဒါယ သမ္ပန္နော ထေရော. သော ဟိ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနော ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော အမှာကံ ဒသဗလဿ နိဗ္ဗတ္တိတော ပုရေတရမေဝ ကောသမ္ဗိယံ သေဋ္ဌိကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. တံ ဇာတကာလေ မင်္ဂလတ္ထာယ မဟာပရိဝါရေန ယမုနံ နေတွာ သပရိဝါရာ ဓာတီ နိမုဇ္ဇနုမ္မုဇ္ဇနဝသေန ကီဠာပေန္တီ နှာပေတိ. ဧကော မဟာမစ္ဆော ‘‘ဘက္ခော မေ အယ’’န္တိ မညမာနော မုခံ ဝိဝရိတွာ ဥပဂတော. ဓာတီ ဒါရကံ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာတာ. မဟာမစ္ဆော တံ ဂိလိ. ပုညဝါ သတ္တော သယနဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ နိပန္နော ဝိယ န ကိဉ္စိ ဒုက္ခံ ပါပုဏိ. မစ္ဆော ဒါရကဿ တေဇေန တတ္တကံ ဖာလံ ဂိလိတွာ ဝိယ ဒယှမာနော ဝေဂေန တိံသယောဇနံ ဂန္တွာ ဗာရာဏသိဝါသိနော မစ္ဆဗန္ဓဿ ဇာလံ ပါဝိသိ. သော ဒါရကဿ တေဇေန ဇာလတော နီဟဋမတ္တောဝ မတော. မစ္ဆဗန္ဓာ တံ သကလမေဝ အန္တရကာဇေန အာဒါယ ‘‘သဟဿေန ဒေမာ’’တိ နဂရေ စရန္တာ အသီတိကောဋိဓနဿ အပုတ္တကဿ သေဋ္ဌိဿ ဃရဒွါရံ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိဘရိယာယ ဧကေန ကဟာပဏေန အဒံသု. သာ တံ သယမေဝ ဖလကေ ဌပေတွာ ပိဋ္ဌိတော ဖာလေန္တီ မစ္ဆကုစ္ဆိယံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဒါရကံ ဒိသွာ ‘‘မစ္ဆကုစ္ဆိယံ မေ ပုတ္တော လဒ္ဓေါ’’တိ နာဒံ နဒိတွာ ဒါရကံ အာဒါယ သာမိကံ ဥပဂစ္ဆိ. သေဋ္ဌိ တာဝဒေဝ ဘေရိံ စရာပေတွာ ဒါရကံ အာဒါယ ရညော သန္တိကံ အာနေတွာ တမတ္ထံ အာရောစေသိ. ရာဇာ ‘‘ပုညဝါ ဒါရကော, ပေါသေဟိ န’’န္တိ အာဟ. ဣတရမ္ပိ သေဋ္ဌိကုလံ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ တတ္ထ ဂန္တွာ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော’’တိ တံ ဒါရကံ ဂဏှိတုံ ဝိဝဒိ. ဥဘောပိ ရာဇကုလံ အဂမံသု. ရာဇာ ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ အပုတ္တကံ ကာတုံ န သက္ကာ, ဒွိန္နမ္ပိ ဒါယာဒေါ ဟောတူ’’တိ အာဟ. တတော ပဋ္ဌာယ ဒွေပိ ကုလာနိ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တာနိ အဟေသုံ. တဿ ဒွီဟိ ကုလေဟိ ဝဍ္ဎိတတ္တာ ‘‘ဗာကုလကုမာရော’’တိ နာမံ အကံသု. တဿ ဝိညုတံ ပတ္တဿ ဒွီသုပိ နဂရေသု တယော တယော ပါသာဒေ ကာရေတွာ နာဋကာနိ ပစ္စုပဋ္ဌပေသုံ. ဧကေကသ္မိံ နဂရေ စတ္တာရော စတ္တာရော မာသေ ဝသိ. တဟိံ ဧကသ္မိံ နဂရေ စတ္တာရော မာသေ ဝုဋ္ဌဿ သံဃာဋနာဝါသု မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ တတ္ထ နံ နာဋကေဟိ သဒ္ဓိံ အာရောပေတွာ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနံ ဒွီဟိ မာသေဟိ ဣတရံ နဂရံ ဥပဍ္ဎပထံ နေန္တိ. ဣတရနဂရဝါသိနော နာဋကာပိ ‘‘ဒွီဟိ မာသေဟိ ဥပဍ္ဎပထံ အာဂတော ဘဝိဿတီ’’တိ တထေဝ [Pg.280] ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ဒွီဟိ မာသေဟိ အတ္တနော နဂရံ အာနေန္တိ. ဣတရနာဋကာ မဇ္ဈေ နိဝတ္တိတွာ အတ္တနော နဂရမေဝ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ စတ္တာရော မာသေ ဝသိတွာ တေနေဝ နိယာမေန ပုန ဣတရနဂရံ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမဿ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တဿ အသီတိ ဝဿာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ.

ආයුෂ්මත් බාකුල මහරහතන් වහන්සේගේ ‘ඥාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි’ (ඥානය පැතිර පවත්නා සෘද්ධිය) ආදියෙහි, බාකුල තෙරුන් වහන්සේ කුල දෙකක හැදී වැඩුණු බැවින් ඒ නම ලැබූහ. උන්වහන්සේ පෙර බුදුවරුන් හමුවේ කරන ලද අධිකාර (ප්‍රාර්ථනා) ඇති, පින් සම්පත්තියෙන් හෙබි තෙරනමකි. උන්වහන්සේ මහා සම්පත් අනුභව කරමින් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරන්නාහු, අප තථාගතයන් වහන්සේ උපත ලැබීමට පෙර කොසඹෑ නුවර සිටු කුලයක උපත ලැබූහ. දරුවා උපන් කල්හි මංගල කටයුතු සඳහා මහා පිරිවර සමඟ යමුනා නදියට ගෙන ගොස්, කිරි මව්වරුන් විසින් දරුවා දියෙහි ගිල්වමින් හා මතු කරමින් නාවන ලදී. එවිට එක් විශාල මත්ස්‍යයෙක් ‘මොහු මගේ ආහාරය’ යැයි සිතා කට ඇරගෙන දරුවා වෙත පැමිණියේය. කිරි මව්වරු දරුවා අතහැර පලා ගියහ. මත්ස්‍යයා දරුවා ගිල දැමීය. පින්වත් සත්ත්වයෙකු වූ ඒ දරුවා යහන් ගැබකට වැදුණාක් මෙන් මත්ස්‍යයාගේ කුස තුළ කිසිදු පීඩාවකට පත් නොවීය. දරුවාගේ තේජසින් රත්වූ නගුල් තලයක් ගිල දැමුවාක් මෙන් මත්ස්‍යයා දැවෙන්නට වූ අතර, ඌ වේගයෙන් යොදුන් තිසක් පිහිනා ගොස් බාරාණසියේ ධීවරයෙකුගේ දැලකට හසු විය. දරුවාගේ තේජසින් මත්ස්‍යයා දැලෙන් ගොඩගන්නා විටම මිය ගියේය. ධීවරයෝ ඒ මත්ස්‍යයා කදක තබාගෙන ‘කහවණු දහසකට දෙන්නෙමු’ යි නගරය පුරා ඇවිද ගොස්, දරුවන් නොමැති වූ අසූ කෝටියක් ධනය හිමි සිටු බිරිඳකට එක් කහවණුවකට විකුණූහ. ඇය මත්ස්‍යයා පුවරුවක තබා පිටිපසින් පලා බලන විට, මත්ස්‍ය කුස තුළ සිටි රන්වන් දරුවෙකු දැක ‘මත්ස්‍ය කුසින් මට පුතෙකු ලැබුණේය’ යි සතුටින් හඬ නඟා දරුවා රැගෙන ස්වාමියා වෙත ගියාය. සිටුතුමා එකෙණෙහිම බෙර හඬ පතුරුවා දරුවා රජු වෙත ඉදිරිපත් කර ඒ බව සැල කළේය. රජු ද ‘මොහු පින්වත් දරුවෙකි, ඇති දැඩි කරන්න’ යැයි පැවසීය. කොසඹෑ නුවර සිටු පවුල ද මේ පුවත අසා එහි පැමිණ ‘මොහු අපේ පුතා’ යැයි පවසමින් දරුවා ලබා ගැනීමට විවාද කළහ. දෙපාර්ශවයම රජු හමුවට ගියහ. ‘දරුවන් නැති දෙපිරිසටම මොහුව අයිති නැතැයි කිව නොහැක, එබැවින් මොහු දෙපිරිසටම උරුමකරුවෙකු වේවා’ යි රජු තීන්දු කළේය. එතැන් සිට සිටු පවුල් දෙකම මහත් වූ ලාභ කීර්තියට පත් විය. කුල දෙකක් විසින් පෝෂණය කළ නිසා ඒ දරුවාට ‘බාකුල කුමාරයා’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු තරුණ වියට පත් වූ විට නගර දෙකෙහිම මාලිගා තුන බැගින් කරවා නාට්‍ය කණ්ඩායම් පවා පත් කරන ලදී. ඔහු එක් නගරයක මාස හතරක් බැගින් වාසය කළේය. එක් නගරයක සිට අනෙක් නගරයට යන විට ගංගාවෙහි යාත්‍රා දෙකක් යා කර මණ්ඩප තනවා, මහා සම්පත් විඳිමින් මාස දෙකක් පුරා ගමන් කළහ. අනෙක් නගරයේ වැසියන් ද ‘තව මාස දෙකකින් ඔහු අර්ධ මාර්ගයට පැමිණෙනු ඇත’ යි සිතා මඟට පෙරමුණට පැමිණ මාස දෙකක් පුරා සිය නගරයට කැඳවාගෙන යති. මෙසේ මහා සම්පත් විඳිමින් ඔහුට වසර අසූවක් සපිරුණි.

တသ္မိံ သမယေ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော အနုက္ကမေန စာရိကံ စရန္တော ကောသမ္ဗိံ ပါပုဏိ. ‘‘ဗာရာဏသိ’’န္တိ မဇ္ဈိမဘာဏကာ. ဗာကုလသေဋ္ဌိပိ ခေါ ‘‘ဒသဗလော အာဂတော’’တိ သုတွာ ဗဟုံ ဂန္ဓမာလံ အာဒါယ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မကထံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိ. သော သတ္တာဟမေဝ ပုထုဇ္ဇနော ဟုတွာ အဋ္ဌမေ အရုဏေ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အထဿ ဒွီသု နဂရေသု ပရိစိတမာတုဂါမာ အတ္တနော ကုလဃရာနိ အာဂန္တွာ တတ္ထေဝ ဝသမာနာ စီဝရာနိ ကရိတွာ ပဟိဏိံသု. ထေရော ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ကောသမ္ဗိဝါသီဟိ ပဟိတံ စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ဗာရာဏသိဝါသီဟီတိ ဧတေနေဝ နိယာမေန ဒွီသု နဂရေသု ယံ ယံ ဥတ္တမံ, တံ တံ ထေရဿေဝ အာဟရီယတိ. ပဗ္ဗဇိတဿာပိဿ သုခေနေဝ အသီတိ ဝဿာနိ အဂမံသု. ဥဘယတ္ထာပိဿ မုဟုတ္တမတ္တမ္ပိ အပ္ပမတ္တကောပိ အာဗာဓော န ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗော. သော ပစ္ဆိမေ ကာလေ ဗာကုလသုတ္တံ (မ. နိ. ၃.၂၀၉ အာဒယော) ကထေတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ. ဧဝံ မစ္ဆကုစ္ဆိယံ အရောဂဘာဝေါ အာယသ္မတော ဗာကုလဿ ပစ္ဆိမဘဝိကဿ တေန အတ္တဘာဝေန ပဋိလဘိတဗ္ဗအရဟတ္တဉာဏာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ နာမ. သုစရိတကမ္မဖလပ္ပတ္တဿ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏဿ အာနုဘာဝေနာတိပိ ဝဒန္တိ.

ඒ සමයෙහි අප මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ලබා දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කර අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩිමින් කොසඹෑ නුවරට වැඩම කළහ. (මජ්ඣිම භාණකවරුන් පවසන්නේ බාරාණසියට වැඩම කළ බවයි). බාකුල සිටුතුමා ද ‘දසබලයන් වහන්සේ වැඩම කළහ’ යන වචනය අසා බොහෝ සුවඳ මල් රැගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවට ගොස් ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ලබා පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ සත් දිනක් පෘථග්ජන ව සිට, අටවන දින අරුණෝදයේ සිව්පිළිසිඹියාපත් සමඟ රහත් බව ලැබූහ. ඉක්බිති නගර දෙකෙහිම උන්වහන්සේගේ හිතවත් කාන්තාවෝ තමන්ගේ නිවෙස්වල සිටම සිවුරු සාදා පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ අඩමසක් කොසඹෑ නුවර වැසියන් දුන් සිවුරු ද, අඩමසක් බාරාණසි වැසියන් දුන් සිවුරු ද පරිහරණය කළහ. මේ ආකාරයෙන්ම නගර දෙකෙහිම ඇති ඉතා උසස් දේවල් තෙරුන් වහන්සේටම පූජා කරන ලදී. පැවිදි වූ පසුව ද උන්වහන්සේ වසර අසූවක් සුවසේ වැඩ විසූහ. ගිහි පැවිදි උභය අවස්ථාවලදීම මොහොතකට හෝ ඉතා සුළු රෝගාබාධයක් පවා උන්වහන්සේට කිසිදා හට නොගත්තේය. උන්වහන්සේ අවසාන කාලයේ බාකුල සූත්‍රය දේශනා කර පිරිනිවන් පෑහ. මෙසේ මත්ස්‍ය කුස තුළ දී පවා නිරෝගීව සිටීම බාකුල මහරහතන් වහන්සේගේ ‘ඥාණවිප්ඵාරා ඉද්ධිය’ ලෙස හැඳින්වේ. එය උන්වහන්සේ ලබන්නට නියමිතව තිබූ අරිහත් ඥානයේ ආනුභාවයෙන් හෝ මනා කොට පුරන ලද පින්කම්වල විපාකයක් ලෙස ද සැලකේ.

သံကိစ္စတ္ထေရောပိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၇၃) ပုဗ္ဗေ ကတပုညော ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကဿ သာဝတ္ထိယံ အဍ္ဎကုလဿ ဓီတု ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တိ. သာ တသ္မိံ ကုစ္ဆိဂတေ ဧကေန ဗျာဓိနာ တံ ခဏံယေဝ ကာလမကာသိ, တဿာ သရီရေ ဈာပိယမာနေ ဌပေတွာ ဂဗ္ဘမံသံ သေသမံသံ ဈာပယိ. အထဿာ ဂဗ္ဘမံသံ စိတကတော ဩတာရေတွာ ဒွီသု တီသု ဌာနေသု သူလေဟိ ဝိဇ္ဈိံသု. သူလကောဋိ ဒါရကဿ အက္ခိကောဋိံ ဖုသိ. ဧဝံ ဂဗ္ဘမံသံ ဝိဇ္ဈိတွာ အင်္ဂါရရာသိမှိ ပက္ခိပိတွာ အင်္ဂါရေဟေဝ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ပက္ကမိံသု. ဂဗ္ဘမံသံ ဈာယိ, အင်္ဂါရမတ္ထကေ ပန သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသော ဒါရကော ပဒုမဂဗ္ဘေ နိပန္နော ဝိယ အဟောသိ. ပစ္ဆိမဘဝိကသတ္တဿ ဟိ သိနေရုနာ ဩတ္ထရိယမာနဿာပိ အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဇီဝိတက္ခယော [Pg.281] နာမ နတ္ထိ. ပုနဒိဝသေ ‘‘စိတကံ နိဗ္ဗာပေဿာမာ’’တိ အာဂတာ တထာ နိပန္နံ ဒါရကံ ဒိသွာ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာ ဒါရကံ အာဒါယ နဂရံ ဂန္တွာ နေမိတ္တကေ ပုစ္ဆိံသု. နေမိတ္တကာ ‘‘သစေ အယံ ဒါရကော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသိဿတိ, ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ ဉာတကာ ဒုဂ္ဂတာ ဘဝိဿန္တိ. သစေ ပဗ္ဗဇိဿတိ, ပဉ္စဟိ သမဏသတေဟိ ပရိဝုတော စရိဿတီ’’တိ အာဟံသု. အယျကာ တံ ဒါရကံ ဝဍ္ဎေသိ. ဉာတကာပိ ဝဍ္ဎိတကာလေ ‘‘အမှာကံ အယျဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗာဇေဿာမာ’’တိ ပေါသယိံသု. သော သတ္တဝဿိကကာလေ ‘‘တဝ ကုစ္ဆိယာ ဝသနကာလေ မာတာ တေ ကာလမကာသိ, တဿာ သရီရေ ဈာပိယမာနေပိ တွံ န ဈာယီ’’တိ ကုမာရကာနံ ကထံ သုတွာ ‘‘အဟံ ကိရ ဧဝရူပါ ဘယာ မုတ္တော, ကိံ မေ ဃရာဝါသေန ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ဉာတကာနံ အာရောစေသိ. တေ ‘‘သာဓု, တာတာ’’တိ တံ ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ သန္တိကံ နေတွာ ‘‘ဘန္တေ, ဣမံ ပဗ္ဗာဇေထာ’’တိ အဒံသု. ထေရော တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. သော ခုရဂ္ဂေယေဝ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. ပရိပုဏ္ဏဝဿော စ ဥပသမ္ပဒံ လဘိတွာ ဒသဝဿော ဟုတွာ ပဉ္စသတဘိက္ခုပရိဝါရော ဝိစရီတိ. ဧဝံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒါရုစိတကာယ အရောဂဘာဝေါ အာယသ္မတော သံကိစ္စဿ ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ နာမ.

සංකිච්ච තෙරුන් වහන්සේ ද (විසුද්ධිමග්ග 2.373) පෙර ආත්මයක කරන ලද පින් ඇත්තෙකු වී, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයෙකු වූ, සැවැත් නුවර ආඪ්‍ය කුලයක දියණියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඇය ඒ දරුවා කුසෙහි සිටියදීම එක්තරා රෝගයකින් එකෙණෙහිම කළුරිය කළාය. ඇයගේ ශරීරය ආදාහනය කරන කල්හි, ගර්භ මාංශය (දරුවා සිටි කොටස) හැර සෙසු මාංශයන් දැවී ගියේය. ඉක්බිති ඇයගේ ඒ ගර්භ මාංශය දර සෑයෙන් බා දමා, ස්ථාන දෙක තුනකදී උල්වලින් ඇන බැලූහ. උල් කොන දරුවාගේ ඇස් කොනෙහි ස්පර්ශ විය. මෙසේ ගර්භ මාංශය විද, අඟුරු රාශියකට දමා අඟුරුවලින්ම වසා දමා ඔවුහු නික්ම ගියහ. ගර්භ මාංශය දැවී ගියත්, රන් පිළිමයක් බඳු ඒ දරුවා අඟුරු මත පියුම් ගැබක සැතපී සිටින්නාක් මෙන් විය. පශ්චිමභවික සත්වයෙකුට (මෙම ආත්මයේදීම රහත් වන උත්තමයෙකුට) මහමෙරට යට වුවද, අර්හත්වයට පත් නොවී ජීවිතය කෙළවර වීමක් නම් නැත. පසුදින 'දර සෑය නිවා දමමු' යයි පැමිණි අය, එසේ සැතපී සිටින දරුවා දැක අතිශය පුදුමයට පත්ව, දරුවා රැගෙන නගරයට ගොස් නිමිතිකරුවන්ගෙන් විමසූහ. නිමිතිකරුවෝ පවසනුයේ, 'ඉදින් මේ දරුවා ගිහිගෙයි වසන්නේ නම්, හත්වන පරම්පරාව දක්වා නෑයෝ දිළිඳු වන්නෝය. ඉදින් පැවිදි වන්නේ නම්, පන්සියයක් ශ්‍රමණයන් පිරිවරා හැසිරෙන්නේය' යනුවෙනි. මිත්තණිය ඒ දරුවා ඇති දැඩි කළාය. නෑයෝ ද දරුවා වැඩුණු කල්හි 'අපගේ ස්වාමීන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත තෙරණුවන්) සමීපයෙහි පැවිදි කරවන්නෙමු' යි පෝෂණය කළහ. ඔහු සත් හැවිරිදි වියේදී, 'නුඹ මවුකුස සිටියදීම මෑණියන් මිය ගියාය, ඇගේ සිරුර ආදාහනය කළත් නුඹ දැවුණේ නැත' යනුවෙන් අසල දරුවන් කියන කතා අසා, 'මම මෙවැනි බියකින් මිදුණෙමි, මට ගිහිගෙයින් ඇති පලය කිම? මම පැවිදි වන්නෙමි' යි නෑයන්ට දැන්වීය. ඔවුහු 'යහපති පුතණුවනි' යි පවසා, ඔහු ධර්ම සේනාපති තෙරුන් වහන්සේ වෙත පමුණුවා 'ස්වාමීනි, මොහු පැවිදි කරනු මැනව' යි භාර දුන්හ. තෙරුන් වහන්සේ තචපංචක කම්මට්ඨානය දී පැවිදි කළහ. ඔහු හිසකෙස් බා අවසන් වනවාත් සමඟම ප්‍රතිසම්භිදාවන් ද සහිතව අර්හත්වයට පත් විය. වයස සම්පූර්ණ වූ පසු උපසම්පදාව ලබා දසවස් පිරුණු තෙරනමක්ව පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා හැසිරුණු සේක. මෙසේ ඉහත දැක්වූ පරිදි දර සෑයෙහිදී ආයුෂ්මත් සංකිච්ච තෙරුන් හට කිසිදු පීඩාවක් නොවී නිරෝගීව සිටීමට හැකිවීම 'ඥාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි' නම් වේ.

ဘူတပါလတ္ထေရောပိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၇၃) ပုဗ္ဗဟေတုသမ္ပန္နော. တဿ ပိတာ ရာဇဂဟေ ဒလိဒ္ဒမနုဿော. သော တံ ဒါရကံ ဂဟေတွာ ဒါရူနံ အတ္ထာယ သကဋေန အဋဝိံ ဂန္တွာ ဒါရုဘာရံ ကတွာ သာယံ နဂရဒွါရသမီပံ ပတ္တော. အထဿ ဂေါဏာ ယုဂံ ဩဿဇိတွာ နဂရံ ပဝိသိံသု. သော သကဋမူလေ ပုတ္တကံ နိသီဒါပေတွာ ဂေါဏာနံ အနုပဒံ ဂစ္ဆန္တော နဂရမေဝ ပါဝိသိ. တဿ အနိက္ခန္တဿေဝ ဒွါရံ ပိဒဟိ. ဒါရကော သကလရတ္တိံ သကဋဿ ဟေဋ္ဌာ နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ. ရာဇဂဟံ ပကတိယာပိ အမနုဿဗဟုလံ, ဣဒံ ပန သုသာနသမီပဋ္ဌာနံ. န စ ကောစိ ယက္ခော တဿ ပစ္ဆိမဘဝိကဿ ဒါရကဿ ဥပဒ္ဒဝံ ကာတုမသက္ခိ. သော အပရေန သမယေန ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတွာ ဘူတပါလတ္ထေရော နာမ အဟောသီတိ. ဧဝံ ဝါဠယက္ခာနုစရိတေပိ ပဒေသေ ဝုတ္တနယေနေဝ အရောဂဘာဝေါ အာယသ္မတော ဘူတပါလဿ ဉာဏဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ နာမ.

භූතපාල තෙරුන් වහන්සේ ද (විසුද්ධිමග්ග 2.373) පෙර කළ පින් ඇති කෙනෙකි. උන්වහන්සේගේ පියා රජගහ නුවර දිළිඳු මනුෂ්‍යයෙකි. ඔහු ඒ දරුවා රැගෙන දර සොයා ගැනීම පිණිස කරත්තයකින් වනයට ගොස්, දර බරක් පටවාගෙන සවස් කාලයේ නගර ද්වාරය අසලට පැමිණියේය. එකල්හි ඔහුගේ ගොන්නු වියගසින් මිදී නගරයට ඇතුළු වූහ. ඔහු කරත්තය අසල පුත් කුමරා වාඩි කරවා, ගොනුන් පසුපස යමින් නගරයටම ඇතුළු විය. ඔහුට පිටතට ඒමට පෙර නගර ද්වාරය වසා දැමූහ. දරුවා මුළු රාත්‍රිය පුරා කරත්තය යට වැතිර නිදාගත්තේය. රජගහ නුවර ස්වභාවයෙන්ම අමනුෂ්‍යයන් බහුල ප්‍රදේශයකි, ඒ මදිවට මෙය සොහොනක් අසල වූ ස්ථානයකි. එහෙත් කිසිදු යක්ෂයෙකුට ඒ පශ්චිමභවික දරුවාට පීඩාවක් කිරීමට නොහැකි විය. ඔහු පසු කාලයක පැවිදි වී අර්හත්වයට පත්ව භූතපාල තෙරුන් නමින් ප්‍රකට වූ සේක. මෙසේ රෞද්‍ර යක්ෂයන් හැසිරෙන ප්‍රදේශයක වුවද ආයුෂ්මත් භූතපාල තෙරුන් හට උවදුරක් නොවී නිරෝගීව සිටීමට හැකිවීම 'ඥාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි' නම් වේ.

၁၆. သမာဓိဝိပ္ဖာရိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ [Pg.282] အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓီတိအာဒီသု အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ ကပေါတကန္ဒရာယံ ဝိဟရတော ဇုဏှာယ ရတ္တိယာ နဝေါရောပိတေဟိ ကေသေဟိ အဇ္ဈောကာသေ နိသိန္နဿ ဧကော ဒုဋ္ဌယက္ခော သဟာယကေန ယက္ခေန ဝါရိယမာနောပိ သီသေ ပဟာရံ အဒါသိ. ယဿ မေဃဿ ဝိယ ဂဇ္ဇတော သဒ္ဒေါ အဟောသိ, ထေရော တဿ ပဟရဏသမယေ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နော ဟောတိ. အထဿ တေန ပဟာရေန န ကောစိ အာဗာဓော အဟောသိ. အယံ တဿ အာယသ္မတော သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ. ယထာဟ –

16. සමාධිවිප්ඵාර ඉද්ධි නිර්දේශයෙහි, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ සමාධිවිප්ඵාර ඉද්ධිය පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ: ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සමඟ කපෝතකන්දරාවෙහි වැඩවසන කල්හි, සඳ එළිය ඇති රාත්‍රියක අළුතින් හිසකෙස් බා (මුඩු කර) එළිමහනෙහි වැඩසිටි සේක. එකල්හි එක්තරා දුෂ්ට යක්ෂයෙක් තමාගේ යහළු යක්ෂයා විසින් වළක්වනු ලැබුවද, සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ හිසට පහරක් ගැසුවේය. ඒ පහරේ ශබ්දය අහස ගුගුරන මේඝයක හඬ බඳු විය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ පහර දෙන අවස්ථාවේදී සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටි සේක. එනිසා ඒ පහරින් උන්වහන්සේට කිසිදු පීඩාවක් හෝ ආබාධයක් නොවීය. මෙය ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ 'සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි' නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဧဝံ မေ သုတံ (ဥဒါ. ၃၄) – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ကပေါတကန္ဒရာယံ ဝိဟရန္တိ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဇုဏှာယ ရတ္တိယာ နဝေါရောပိတေဟိ ကေသေဟိ အဗ္ဘောကာသေ နိသိန္နော ဟောတိ အညတရံ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတွာ.

''මා විසින් මෙසේ අසන ලදී (උදාන 34) - එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි කලන්දකනිවාප නම් ස්ථානයෙහි වැඩවසන සේක. එකල ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සහ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ කපෝතකන්දරාවෙහි වැඩවසති. එසමයෙහි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සඳ එළිය ඇති රාත්‍රියක අළුතින් හිසකෙස් බා, එක්තරා සමාධියකට සමවැදී එළිමහනෙහි වැඩසිටි සේක.

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဒွေ ယက္ခာ သဟာယကာ ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဒက္ခိဏံ ဒိသံ ဂစ္ဆန္တိ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန. အဒ္ဒသံသု ခေါ တေ ယက္ခာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဇုဏှာယ ရတ္တိယာ နဝေါရောပိတေဟိ ကေသေဟိ အဗ္ဘောကာသေ နိသိန္နံ, ဒိသွာန ဧကော ယက္ခော ဒုတိယံ ယက္ခံ ဧတဒဝေါစ – ‘ပဋိဘာတိ မံ, သမ္မ, ဣမဿ သမဏဿ သီသေ ပဟာရံ ဒါတု’န္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ သော ယက္ခော တံ ယက္ခံ ဧတဒဝေါစ – ‘အလံ, သမ္မ, မာ သမဏံ အာသာဒေသိ, ဥဠာရော သော, သမ္မ, သမဏော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’တိ.

එකල යහළුවන් වූ යක්ෂයන් දෙදෙනෙක් කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා උතුරු දිසාවේ සිට දකුණු දිසාවට ගමන් කරමින් සිටියහ. ඒ යක්ෂයෝ සඳ එළිය ඇති රාත්‍රියක අළුතින් හිසකෙස් බා එළිමහනෙහි වැඩසිටින ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේව දුටුවහන්ය. දැක, එක් යක්ෂයෙක් අනෙක් යක්ෂයාට මෙසේ කීවේය: 'යහළුව, මට මේ ශ්‍රමණයාගේ හිසට පහරක් ගැසීමට සිතේ'. එසේ කී කල අනෙක් යක්ෂයා ඔහුට මෙසේ කීවේය: 'එපා යහළුව, ශ්‍රමණයන්ට පහර නොදෙන්න, උන්වහන්සේ මහා තේජවන්තය, මහා පින්වන්තය, මහා සෘද්ධිමත්ය, මහා අනුභාව සම්පන්නය'.

‘‘ဒုတိယမ္ပိ ခေါ…ပေ… တတိယမ္ပိ ခေါ သော ယက္ခော တံ ယက္ခံ ဧတဒဝေါစ – ‘ပဋိဘာတိ မံ, သမ္မ, ဣမဿ သမဏဿ သီသေ ပဟာရံ ဒါတု’န္တိ. တတိယမ္ပိ ခေါ သော ယက္ခော တံ ယက္ခံ ဧတဒဝေါစ – ‘အလံ, သမ္မ, မာ သမဏံ အာသာဒေသိ, ဥဠာရော သော, သမ္မ, သမဏော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’တိ.

දෙවැනි වරටත්... තෙවැනි වරටත් ඒ යක්ෂයා තම යහළු යක්ෂයාට පවසනුයේ, 'යහළුව, මට මේ ශ්‍රමණයාගේ හිසට පහරක් ගැසීමට සිතේ' යනුවෙනි. තෙවැනි වරටත් ඒ යහළු යක්ෂයා මෙසේ කීවේය: 'එපා යහළුව, ශ්‍රමණයන්ට පහර නොදෙන්න, උන්වහන්සේ මහා තේජවන්තය, මහා සෘද්ධිමත්ය, මහා අනුභාව සම්පන්නය'.

‘‘အထ [Pg.283] ခေါ သော ယက္ခော တံ ယက္ခံ အနာဒိယိတွာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သီသေ ပဟာရံ အဒါသိ. တာဝ မဟာပဟာရော အဟောသိ, အပိ တေန ပဟာရေန သတ္တရတနံ ဝါ အဍ္ဎဋ္ဌမရတနံ ဝါ နာဂံ ဩသာရေယျ, မဟန္တံ ဝါ ပဗ္ဗတကူဋံ ပဒါလေယျ. အထ စ ပန သော ယက္ခော ‘ဒယှာမိ ဒယှာမီ’တိ တတ္ထေဝ မဟာနိရယံ အပတာသိ.

එහෙත් ඒ යක්ෂයා තම යහළුවාගේ වචනය නොතකා ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ හිසට පහරක් ගැසුවේය. එය කෙතරම් මහත් පහරක්ද යත්, ඒ පහරින් රියන් හතක් හෝ හතහමාරක් උස ඇති ඇත් රාජයෙකු වුවත් පොළොවට කිඳා බසින්නේය, නැතහොත් මහා පර්වත කූටයක් වුවත් සුණු විසුණු වන්නේය. එසේ පහර දී අවසන් වූ සැණින්ම ඒ යක්ෂයා 'මම දැවෙමි, මම දැවෙමි' යයි කෑගසමින් එතැනම මහ නරකයට ඇද වැටුණේය.''

‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန တေန ယက္ခေန အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သီသေ ပဟာရံ ဒီယမာနံ, ဒိသွာ ယေန အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ, ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘ကစ္စိ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ န ကိဉ္စိ ဒုက္ခ’န္တိ. ‘ခမနီယံ မေ, အာဝုသော မောဂ္ဂလ္လာန, ယာပနီယံ မေ, အာဝုသော မောဂ္ဂလ္လာန, အပိ စ မေ သီသံ ထောကံ ဒုက္ခ’န္တိ.

ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය පිරිසිදු දිව්‍යමය චක්ඛුඥානයෙන් යුක්තව, එම යක්ෂයා විසින් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේගේ හිසට පහරක් දෙනු දැක, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට වැඩම කළහ. වැඩම කොට ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, ඔබට ඉවසිය හැකි ද? ඔබට යැපිය හැකි ද? ඔබට කිසියම් දුකක් නැද් ද?" එවිට සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත් මොග්ගල්ලානයෙනි, මට ඉවසිය හැකියි, ඇවැත් මොග්ගල්ලානයෙනි, මට යැපිය හැකියි, එහෙත් මගේ හිස ස්වල්පයක් රිදෙනවා."

‘‘အစ္ဆရိယံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, အဗ္ဘုတံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ယာဝ မဟိဒ္ဓိကော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော မဟာနုဘာဝေါ. ဣဓ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, အညတရော ယက္ခော သီသေ ပဟာရံ အဒါသိ. တာဝ မဟာ ပဟာရော အဟောသိ, အပိ တေန ပဟာရေန သတ္တရတနံ ဝါ အဍ္ဎဋ္ဌမရတနံ ဝါ နာဂံ ဩသာရေယျ, မဟန္တံ ဝါ ပဗ္ဗတကူဋံ ပဒါလေယျ. အထ စ ပနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧဝမာဟ – ‘ခမနီယံ မေ, အာဝုသော မောဂ္ဂလ္လာန, ယာပနီယံ မေ, အာဝုသော မောဂ္ဂလ္လာန, အပိ စ မေ သီသံ ထောကံ ဒုက္ခ’န္တိ.

"ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, එය ආශ්චර්යයකි, ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, එය අද්භූතයකි. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ කෙතරම් මහා සෘද්ධිමන්ත ද? කෙතරම් මහා අනුභාව සම්පන්න ද? ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, මෙහිදී එක්තරා යක්ෂයෙක් ඔබේ හිසට පහරක් දුන්නේය. එම පහර කෙතරම් දරුණු එකක් ද යත්, ඒ පහරින් සත් රියන් හෝ අට රියන් පමණ වන මහා ඇතෙකු වුවත් පොළොවේ ගිල්විය හැකිය, නැතහොත් මහා පර්වත කූටයක් වුවත් පළා දැමිය හැකිය. එසේ තිබියදීත් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ 'ඇවැත් මොග්ගල්ලානයෙනි, මට ඉවසිය හැකියි, මට යැපිය හැකියි, එහෙත් මගේ හිස ස්වල්පයක් රිදෙනවා' යි වදාළහ."

‘‘အစ္ဆရိယံ, အာဝုသော မောဂ္ဂလ္လာန, အဗ္ဘုတံ, အာဝုသော မောဂ္ဂလ္လာန, ယာဝ မဟိဒ္ဓိကော အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော မဟာနုဘာဝေါ, ယတြ ဟိ နာမ ယက္ခမ္ပိ ပဿိဿတိ, မယံ ပနေတရဟိ ပံသုပိသာစကမ္ပိ န ပဿာမာတိ.

"ඇවැත් මොග්ගල්ලානයෙනි, එය ආශ්චර්යයකි, ඇවැත් මොග්ගල්ලානයෙනි, එය අද්භූතයකි. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ කෙතරම් මහා සෘද්ධිමන්ත ද? කෙතරම් මහා අනුභාව සම්පන්න ද? උන්වහන්සේ යක්ෂයෙකු පවා දකිති. අපට නම් දැන් පොළොවේ හැසිරෙන පිසාචයෙකු (පංසුපිසාචයෙකු) වත් පෙනෙන්නට නැත" යි වදාළහ.

‘‘အဿောသိ [Pg.284] ခေါ ဘဂဝါ ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ ဝိသုဒ္ဓါယ အတိက္ကန္တမာနုသိကာယ တေသံ ဥဘိန္နံ မဟာနာဂါနံ ဣမံ ဧဝရူပံ ကထာသလ္လာပံ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිස් කන් ඉක්මවා ගිය පිරිසිදු දිව්‍යමය සෝතධාතුවෙන් එම මහා නාගයන් (රහතන් වහන්සේලා) දෙපළගේ මේ ආකාර වූ කථාබහ ශ්‍රවණය කළහ.

အထ ခေါ ဘဂဝါ ဧတမတ္ထံ ဝိဒိတွာ တာယံ ဝေလာယံ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ –

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කරුණ දැනගෙන, ඒ අවස්ථාවේදී මේ උදානය වදාළහ:

‘‘ယဿ သေလူပမံ စိတ္တံ, ဌိတံ နာနုပကမ္ပတိ;

ဝိရတ္တံ ရဇနီယေသု, ကောပနီယေ န ကုပ္ပတိ;

ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီ’’တိ. (ဥဒါ. ၃၄);

"යමෙකුගේ සිත පර්වතයක් මෙන් නොසැලී පවතී ද, ඇලුම් කටයුතු දේ කෙරෙහි නොඇලෙයි ද, කෝපයට කරුණු ඇති තැන කෝප නොවෙයි ද, මේ ආකාරයට දියුණු කරන ලද සිතක් ඇති තැනැත්තාට දුකක් කොහින් පැමිණෙන්න ද?"

ဧတ္ထ စ ‘‘ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တဝစနေန ‘‘တေန ပဟာရေန န ကောစိ အာဗာဓော အဟောသီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနံ အတိဝိယ သမေတိ. တသ္မာ ‘‘အပိစ မေ သီသံ ထောကံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝစနေန ဒုက္ခဝေဒနာ န ဟောတိ, သီသဿ ပန အကမ္မညဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. လောကေပိ ဟိ အကိစ္ဆေန ပရိဟရိတုံ သက္ကုဏေယျော သုခသီလော, ကိစ္ဆေန ပရိဟရိတုံ သက္ကုဏေယျော ဒုက္ခသီလောတိ ဝုစ္စတိ. တမ္ပိ ခေါ အကမ္မညတံ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတသမယတ္တာ အဟောသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာပတ္တိအပ္ပိတသမယေ ဟိ တမ္ပိ န ဘဝေယျာတိ. ‘‘ဧတရဟိ ပံသုပိသာစကမ္ပိ န ပဿာမာ’’တိ ဒဋ္ဌုံ အသမတ္ထတာယ န ဝုတ္တံ, အဘိညာသု ဗျာပါရာဘာဝေန ဝုတ္တံ. ထေရော ကိရ ‘‘ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ပေါထုဇ္ဇနိကာယ ဣဒ္ဓိယာ သာရသညာ မာဟေသု’’န္တိ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနော ယေဘုယျေန ဣဒ္ဓိံ န ဝလဉ္ဇေသိ. ထေရဂါထာယ စ –

මෙහි "ඒ සිතට දුකක් කොහින් පැමිණෙන්න ද?" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ වචනයත්, "එම පහරින් කිසිදු ආබාධයක් සිදු නොවීය" යන අටුවා වචනයත් මනාව ගැළපෙයි. එබැවින් "මගේ හිස ස්වල්පයක් රිදෙනවා" යන වචනයෙන් දුක්ඛ වේදනාවක් අදහස් නොවන අතර, හිසෙහි ඇති වූ අකර්මණ්‍යතාව (අපහසුව) ගැන පවසා ඇත. ලෝකයේ ද කිසිදු අපහසුවකින් තොරව යමක් දරාගත හැකිනම් ඔහු 'සුඛසීල' ලෙසත්, අපහසුවෙන් දරාගත හැකිනම් 'දුක්ඛසීල' ලෙසත් හඳුන්වනු ලැබේ. එම හිසෙහි අපහසුව ද සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි අවස්ථාවක් වූ නිසා සිදු වූවක් බව දත යුතුය. මන්ද යත්, සමාපත්තියට සමවැදී සිටින මොහොතේ එවැනි අපහසුවක් පවා ඇති නොවන බැවිනි. "දැන් පංසුපිසාචයෙකු පවා නොපෙනේ" යන්නෙන් අදහස් කළේ දැකීමට අසමත් බවක් නොව, අභිඥා දැක්වීමට උත්සාහ නොකළ බැවිනි. මතු පරපුර කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, පෘථග්ජන සෘද්ධීන් කෙරෙහි මිනිසුන් සාරාර්ථයක් ඇතැයි නොසිතනු පිණිස තෙරුන් වහන්සේ බොහෝ විට සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් පෑවේ නැත. ථේරගාථාවෙහි ද මෙසේ සඳහන් වේ:

‘‘နေဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသာယ, နပိ ဒိဗ္ဗဿ စက္ခုနော;

စေတောပရိယာယ ဣဒ္ဓိယာ, စုတိယာ ဥပပတ္တိယာ;

သောတဓာတုဝိသုဒ္ဓိယာ, ပဏိဓိ မေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၉၆) –

"පෙර විසූ ජාති දැනගැනීමට හෝ දිව්‍යමය ඇස ලබාගැනීමට හෝ පරසිත් දැනගැනීමට හෝ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය හෝ චුති උප්පත්ති දැනගැනීමට හෝ දිව්‍ය සෝතධාතුව පිරිසිදු කරගැනීමට හෝ මට කිසිදු ප්‍රාර්ථනාවක් නැත."

ထေရေန သယမေဝ အဘိညာသု ပတ္ထနာဘာဝေါ ဝုတ္တော. ထေရော ပန သတ္တသဋ္ဌိယာ သာဝကပါရမီဉာဏေသု ပါရမိပ္ပတ္တောတိ.

සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ හැට හතක් වූ ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයන්හි කෙළවරට පත් වූ බව මෙයින් දත යුතුය.

သဉ္ဇီဝတ္ထေရံ ပန ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော ဒုတိယအဂ္ဂသာဝကံ နိရောဓသမာပန္နံ ‘‘ကာလင်္ကတော’’တိ သလ္လက္ခေတွာ ဂေါပါလကာဒယော တိဏကဋ္ဌာဒီနိ သံကဍ္ဎိတွာ အဂ္ဂိံ အဒံသု. ထေရဿ စီဝရေ အံသုမတ္တမ္ပိ န ဈာယိတ္ထ. အယမဿာယသ္မတော အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိဝသေန ပဝတ္တသမထာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တတ္တာ သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ. ယထာဟ –

කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දෙවන අග්‍රශ්‍රාවක වූ සඤ්ජීව තෙරුන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටියදී උන්වහන්සේ 'මියගොස් ඇතැයි' සිතූ ගොපල්ලන් ආදීහු තණකොළ හා දර ආදිය ගෙනැවිත් ගොඩගසා ගිනි තැබූහ. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේගේ සිවුරේ නූල් පටක් පවා පිළිස්සුණේ නැත. උන්වහන්සේගේ මෙම සෘද්ධිය, අනුපූර්ව සමාපත්ති වශයෙන් පැවති සමථ අනුභාවයෙන් හටගත් බැවින් 'සමාධි විප්ඵාරා සෘද්ධිය' නම් වේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘တေန [Pg.285] ခေါ ပန, ပါပိမ, သမယေန ကကုသန္ဓော ဘဂဝါ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော ဟောတိ. ကကုသန္ဓဿ ခေါ ပန, ပါပိမ, ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝိဓုရသဉ္ဇီဝံ နာမ သာဝကယုဂံ အဟောသိ အဂ္ဂံ ဘဒ္ဒယုဂံ. ယာဝတာ ပန, ပါပိမ, ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာဝကာ. တေသု န စ ကောစိ အာယသ္မတာ ဝိဓုရေန သမသမော ဟောတိ ယဒိဒံ ဓမ္မဒေသနာယ. ဣမိနာ ခေါ ဧတံ, ပါပိမ, ပရိယာယေန အာယသ္မတော ဝိဓုရဿ ဝိဓုရောတေဝ သမညာ ဥဒပါဒိ. အာယသ္မာ ပန, ပါပိမ, သဉ္ဇီဝေါ အရညဂတောပိ ရုက္ခမူလဂတောပိ သုညာဂါရဂတောပိ အပ္ပကသိရေနေဝ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ.

"පාපිෂ්ඨය, ඒ කාලයෙහි අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වූ කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වී සිටියහ. පාපිෂ්ඨය, කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'විධුර' සහ 'සඤ්ජීව' නමින් අග්‍ර වූ භද්‍ර වූ ශ්‍රාවක යුගළයක් සිටියහ. පාපිෂ්ඨය, කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ශ්‍රාවකයන් අතරින් ධර්ම දේශනාව සම්බන්ධයෙන් ආයුෂ්මත් විධුර තෙරුන්ට සමාන වන කිසිවෙක් නොවීය. පාපිෂ්ඨය, මේ හේතුව නිසාම ආයුෂ්මත් විධුර තෙරුන්ට 'විධුර' යන නාමය ප්‍රචලිත විය. පාපිෂ්ඨය, ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව තෙරුන් වහන්සේ වනයට වැඩිය ද, රුක්මුලකට වැඩිය ද, ශුන්‍යාගාරයකට වැඩිය ද ඉතා පහසුවෙන් සංඥා වේදයිත නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදිති."

‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ, ပါပိမ, အာယသ္မာ သဉ္ဇီဝေါ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နော နိသိန္နော ဟောတိ. အဒ္ဒသံသု ခေါ, ပါပိမ, ဂေါပါလကာ ပသုပါလကာ ကဿကာ ပထာဝိနော အာယသ္မန္တံ သဉ္ဇီဝံ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နံ, ဒိသွာန တေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော, အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော, အယံ သမဏော နိသိန္နကော ကာလင်္ကတော, ဟန္ဒ နံ ဒဟာမာ’တိ.

"පාපිෂ්ඨය, අතීතයේ දිනක ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව තෙරුන් වහන්සේ එක්තරා රුක්මුලක සංඥා වේදයිත නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටියහ. පාපිෂ්ඨය, ගොපල්ලන්, එඬේරුන්, ගොවීන් සහ මගීන් එක්තරා රුක්මුලක නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටි ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව තෙරුන් දැක මෙසේ සිතූහ: 'පින්වත්නි, එය ආශ්චර්යයකි, එය අද්භූතයකි. මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ හිඳගෙනම මියගොස් ඇත. එන්න, අපි උන්වහන්සේව ආදාහනය කරමු' යි කියාය."

‘‘အထ ခေါ တေ, ပါပိမ, ဂေါပါလကာ ပသုပါလကာ ကဿကာ ပထာဝိနော တိဏဉ္စ ကဋ္ဌဉ္စ ဂေါမယဉ္စ သံကဍ္ဎိတွာ အာယသ္မတော သဉ္ဇီဝဿ ကာယေ ဥပစိနိတွာ အဂ္ဂိံ ဒတွာ ပက္ကမိံသု. အထ ခေါ, ပါပိမ, အာယသ္မာ သဉ္ဇီဝေါ တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ စီဝရာနိ ပပ္ဖောဋေတွာ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အဒ္ဒသံသု ခေါ တေ, ပါပိမ, ဂေါပါလကာ ပသုပါလကာ ကဿကာ ပထာဝိနော အာယသ္မန္တံ သဉ္ဇီဝံ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ, ဒိသွာန နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော, အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော, အယံ သမဏော နိသိန္နကောဝ ကာလင်္ကတော, သွာယံ ပဋိသဉ္ဇီဝိတော’တိ. ဣမိနာ ခေါ ဧဝံ, ပါပိမ, ပရိယာယေန အာယသ္မတော သဉ္ဇီဝဿ သဉ္ဇီဝေါတေဝ သမညာ ဥဒပါဒီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၅၀၇).

"ඉක්බිති පාපිෂ්ඨය, ඒ ගොපල්ලන්, එඬේරුන්, ගොවීන් සහ මගීන් තණකොළ, දර සහ ගොම ගෙනැවිත් ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව තෙරුන්ගේ ශරීරය මත ගොඩගසා ගිනි තබා පිටව ගියහ. පාපිෂ්ඨය, ඉක්බිති ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව තෙරුන් වහන්සේ ඒ රාත්‍රිය අවසානයේ එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, සිවුරු ගසා දමා, පෙරවරුවෙහි හැඳ පොරවාගෙන පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වැඩම කළහ. පාපිෂ්ඨය, ඒ ගොපල්ලන්, එඬේරුන්, ගොවීන් සහ මගීන් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව තෙරුන් දැක මෙසේ සිතූහ: 'පින්වත්නි, එය ආශ්චර්යයකි, එය අද්භූතයකි. මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ හිඳගෙනම මියගොස් සිටියහ. ඒ උන්වහන්සේ නැවත පණ ලබා ඇත.' පාපිෂ්ඨය, මෙන්න මේ කරුණ නිසා ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව තෙරුන්ට 'සඤ්ජීව' යන නාමය ප්‍රචලිත විය" (මජ්ඣිම නිකාය 1.507).

ခါဏုကောဏ္ဍညတ္ထေရော [Pg.286] ပန ပကတိယာဝ သမာပတ္တိဗဟုလော, သော အညတရသ္မိံ အရညေ ရတ္တိံ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိ, ပဉ္စသတာ စောရာ ဘဏ္ဍကံ ထေနေတွာ ဂစ္ဆန္တာ ‘‘ဣဒါနိ အမှာကံ အနုပဒံ ဂစ္ဆန္တာ နတ္ထီ’’တိ ဝိဿမိတုကာမာ ဘဏ္ဍကံ ဩရောပယမာနာ ‘‘ခါဏုကော အယ’’န္တိ မညမာနာ ထေရဿေဝ ဥပရိ သဗ္ဗဘဏ္ဍကာနိ ဌပေသုံ. တေသံ ဝိဿမိတွာ ဂစ္ဆန္တာနံ ပဌမံ ဌပိတဘဏ္ဍကဿ ဂဟဏကာလေ ကာလပရိစ္ဆေဒဝသေန ထေရော ဝုဋ္ဌာသိ. တေ ထေရဿ စလနာကာရံ ဒိသွာ ဘီတာ ဝိရဝိံသု. ထေရော ‘‘မာ ဘာယထ, ဥပါသကာ, ဘိက္ခု အဟ’’န္တိ အာဟ. တေ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ထေရဂတေန ပသာဒေန ပဗ္ဗဇိတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. တတော ပဘုတိ စ ထေရော ခါဏုကောဏ္ဍညတ္ထေရော နာမ အဟောသိ. အယမေတ္ထ ပဉ္စဟိ ဘဏ္ဍကသတေဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋဿ တဿာယသ္မတော အာဗာဓာဘာဝေါ သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ.

ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ ස්වභාවයෙන්ම නිරන්තරයෙන් සමාපත්තිවලට සමවදින්නාහ. උන්වහන්සේ එක්තරා වනයක රාත්‍රී කාලයේ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටියහ. එකල්හි සොරකම් කරන ලද බඩුබාහිරාදිය රැගෙන යන පන්සියයක් සොරහු, "දැන් අප පසුපස හඹා එන්නෝ කිසිවෙකු නැතැ"යි සිතා, විවේක ගනු පිණිස බඩු පොදි බිමින් තැබූහ. එහි වැඩසිටි තෙරුන් වහන්සේ දැක "මෙය ගසක කොටයකි"යි සිතූ ඔවුහු, උන්වහන්සේගේ ශරීරය මතම සියලු බඩු පොදි තැබූහ. විවේක ගෙන යන්නට සැරසෙන ඒ සොරුන් තමන් මුලින්ම තැබූ බඩු පොදි ගන්නා අවස්ථාවේදී, නියමිත කාලය අවසන් වූ බැවින් තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ සෙලවෙන අයුරු දැක සොරු බියට පත්ව මොරගැසූහ. තෙරුන් වහන්සේ "උපාසකවරුනි, බිය නොවන්න, මම භික්ෂුවක්මි"යි වදාළහ. ඔවුහු අවුත් තෙරුන් වහන්සේට වැඳ, උන්වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ පැහැදීම නිසා පැවිදි වී සිව්පිළිසිඹියාපත් අර්හත්වයට පැමිණියහ. එතැන් පටන් ඒ තෙරුන් වහන්සේ 'ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤ' තෙරුන් නමින් ප්‍රකට වූහ. පන්සියයක් බඩු පොදිවලින් වැසී සිටියත් ඒ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේට කිසිදු පීඩාවක් සිදු නොවීම 'සමාධි විප්ඵාරා ඉද්ධිය' (සමාධිය පැතිරවීමෙන් ලැබෙන ඍද්ධිය) නම් වේ.

ဥတ္တရာ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၆၂) ပန ဥပါသိကာ ရာဇဂဟေ မဟာဓနဿ ပုဏ္ဏဿ သေဋ္ဌိနော ဓီတာ, ကုမာရိကကာလေယေဝ သဒ္ဓိံ မာတာပိတူဟိ သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တာ, သာ ဝယပ္ပတ္တာ ရာဇဂဟသေဋ္ဌိနော မဟတာ နိဗန္ဓေန တဿ ပုတ္တဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ ဒိန္နာ. သာ ဗုဒ္ဓဒဿနာယ ဓမ္မဿဝနာယ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနဉ္စ ဒါတုံ ဓမ္မဉ္စ သောတုံ ဩကာသံ အလဘမာနာ ဥပဒ္ဒုတာ ဟုတွာ တသ္မိံယေဝ နဂရေ သိရိမံ နာမ ဂဏိကံ ပက္ကောသာပေတွာ ဩကာသကရဏတ္ထမေဝ ပိတု ဃရာဝ အာနီတာနိ ပဉ္စဒသကဟာပဏသဟဿာနိ တဿာ ဒတွာ ‘‘ဣမေ ကဟာပဏေ ဂဟေတွာ ဣမံ အဍ္ဎမာသံ သေဋ္ဌိပုတ္တံ ပရိစရာဟီ’’တိ တံ သာမိကဿ အပ္ပေတွာ သယံ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ‘‘ဣမံ အဍ္ဎမာသံ ဗုဒ္ဓဒဿနာဒီနိ လဘိဿာမီ’’တိ တုဋ္ဌမာနသာ ယာဝ ပဝါရဏာယ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ နိမန္တာပေတွာ အဍ္ဎမာသံ မဟာဒါနံ အဒါသိ, ပစ္ဆာဘတ္တံ မဟာနသေ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇာဒီနိ သံဝိဒဟာပေတိ. တဿာ သာမိကော ‘‘သွေ ပဝါရဏာ’’တိ သိရိမာယ သဟ ဝါတပါနေ ဌတွာ ဗဟိ ဩလောကေန္တော တံ တထာဝိစရန္တိံ သေဒကိလိန္နံ ဆာရိကာယ ဩကိဏ္ဏံ အင်္ဂါရမသိမက္ခိတံ ဒိသွာ ‘‘အတ္တနော သမ္ပတ္တိံ အဘုဉ္ဇိတွာ ကုသလံ နာမ ကရောတိ ဗာလာ’’တိ ဟသိ. ဥတ္တရာပိ တံ ဩလောကေတွာ ‘‘သမ္ပရာယတ္ထံ ကုသလံ န ကရောတိ ဗာလော’’တိ ဟသိ.

උත්තරා උපාසිකාව වනාහි රජගහනුවර මහා ධනවත් පුණ්ණ සිටුවරයාගේ දියණියයි. ඇය කුමාරිකා අවධියේදීම මවුපියන් සමඟ සෝවාන් ඵලයට පත්ව සිටියාය. ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු රජගහනුවර සිටුවරයෙකුගේ බලවත් ඉල්ලීම පරිදි මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වූ ඔහුගේ පුත්‍රයාට විවාහ කර දෙන ලදී. ඇයට බුදුන් වැඳීමට, ධර්මය ඇසීමට සහ බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් දීමට අවස්ථාවක් නොලැබී පීඩාවට පත් වූ නිසා, එම නගරයේම සිරිමා නම් ගණිකාව කැඳවා, තමන්ට පෙහෙවස් සමාදන් වීමට අවස්ථාව සලසා ගැනීම සඳහාම පිය සිටුතුමාගේ නිවසින් ගෙන එන ලද කහවණු පහළොස් දහසක් ඇයට දී, "මේ කහවණු ගෙන මේ අඩමස පුරා සිටු පුත්‍රයාට උපස්ථාන කරන්න" යැයි පවසා ඇයව ස්වාමියාට භාර කළාය. පසුව ඇය විසින්ම උපෝසථ අංග අධිෂ්ඨාන කොට "මේ අඩමස තුළ බුදුන් වැඳීම ආදී පින්කම් කිරීමට මට අවස්ථාව ලැබෙන්නේය"යි සතුටු සිතින් යුතුව පවාරණය තෙක් බුදුන් ප්‍රමුඛ සංඝරත්නයට ආරාධනා කර අඩමසක් තිස්සේ මහා දානය පිරිනැමුවාය. ඇය දහවල් ආහාරයෙන් පසුව මුළුතැන්ගෙයි කැවිලි පෙවිලි ආදිය පිළියෙල කරවයි. ඇගේ ස්වාමියා "හෙට පවාරණයයි" කියා සිරිමා සමඟ කවුළුව අසල සිට පිටත බලන්නේ, දහදියෙන් තෙත්ව, අළු සහ දැලි තැවරුණු සිරුරින් යුතුව එසේ හැසිරෙන උත්තරාව දැක, "තම සැප සම්පත් අනුභව නොකර පින් කරන්නේය"යි සිතා "මෝඩියකැ"යි පවසා සිනාසුණේය. උත්තරා ද ඔහු දෙස බලා "පරලොව සැප පිණිස පින් නොකරන්නේය"යි සිතා "මෝඩයෙකැ"යි පවසා සිනාසුණාය.

သိရိမာ [Pg.287] ဥဘိန္နမ္ပိ တံ ကိရိယံ ဒိသွာ ‘‘အဟံ ဃရသာမိနီ’’တိ မညမာနာ ဣဿာပကတာ ဥတ္တရာယ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေဿာမီ’’တိ ပါသာဒါ ဩတရတိ. ဥတ္တရာ တံ ဉတွာ ပီဌကေ နိသီဒိတွာ တံ မေတ္တေန စိတ္တေန ဖရိ. သိရိမာ ပါသာဒါ ဩရုယှ မဟာနသံ ပဝိသိတွာ ပူဝပစနတော ဥဠုင်္ကပူရံ ပက္ကုထိတံ သပ္ပိံ ဂဟေတွာ တဿာ မတ္ထကေ ဩကိရိ. တံ ပဒုမိနိပဏ္ဏေ သီတူဒကံ ဝိယ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ အဂမာသိ. ဒါသိယော သိရိမံ ဟတ္ထေဟိ ပါဒေဟိ ပေါထေတွာ ဘူမိယံ ပါတေသုံ. ဥတ္တရာ မေတ္တာဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဒါသိယော ဝါရေသိ. သိရိမာ ဥတ္တရံ ခမာပေသိ. ဥတ္တရာ ‘‘သွေ သတ္ထု ပုရတော ခမာပေဟီ’’တိ ဝတွာ တာယ ကာယဝေယျာဝဋိကံ ယာစိတာယ ဗျဉ္ဇနသမ္ပာဒနံ အာစိက္ခိ. သာ တံ သမ္ပာဒေတွာ အတ္တနော ပရိဝါရာ ပဉ္စသတာ ဂဏိကာယော သသံဃံ သတ္ထာရံ ပရိဝိသိတွာ ‘‘ခမာပနသဟာယိကာ ဟောထာ’’တိ ဝတွာ ပုနဒိဝသေ တထာ တာဟိ ဂဏိကာဟိ သဒ္ဓိံ သတ္ထု ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အဟံ ဘဂဝါ ဥတ္တရာယ အပရဇ္ဈိံ, ခမတု မေ ဥတ္တရာ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ ‘‘ခမ, ဥတ္တရေ’’တိ ဝတွာ ‘‘ခမာမိ, ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အက္ကောဓေန ဇိနေ ကောဓ’’န္တိအာဒိကံ (ဓ. ပ. ၂၂၃) ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဥတ္တရာ ပုရေတရမေဝ သာမိကဉ္စ သဿုသသုရေ စ သတ္ထု သန္တိကေ ဥပနေသိ. ဒေသနာဝသာနေ တေ စ တယော ဇနာ, သဗ္ဗာ စ ဂဏိကာယော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ. ဧဝံ ဥတ္တရာယ ဥပါသိကာယ ပက္ကုထိတသပ္ပိနာ ပီဠာဘာဝေါ သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓိ.

සිරිමා ඒ දෙදෙනාගේම එම සිනහව දැක "මම මේ නිවසේ හිමිකාරිය වෙමි"යි සිතා ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පෙළී, උත්තරා කෙරෙහි කෝප වී "ඇයට දුකක් පමුණුවන්නෙමි"යි සිතා ප්‍රාසාදයෙන් බැස ආවාය. උත්තරා එය දැන අසුනක හිඳගෙන ඇය කෙරෙහි මෙත් සිත පැතිරවූවාය. සිරිමා ප්‍රාසාදයෙන් බැස මුළුතැන්ගෙට වැදී කැවුම් බදින තාච්චියෙන් හැන්දක් පුරා නටන ගිතෙල් ගෙන ඇගේ හිස මත වත් කළාය. ඒ ගිතෙල් පියුම් පතක් මත වැටුණු සීතල ජලය මෙන් ඉවතට ගලා ගියේය. එවිට වැඩකාරියෝ සිරිමාට අතින් පයින් පහර දී ඇයව බිම හෙළූහ. උත්තරා මෙත්තා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට වැඩකාරියන් වැළැක්වූවාය. සිරිමා උත්තරාගෙන් සමාව ඉල්ලුවාය. උත්තරා "හෙට බුදුන් වහන්සේ ඉදිරියේ සමාව ගන්න" යැයි පවසා, ඇය විසින් තමන්ට උපකාරයක් ලෙස ඉල්ලා සිටි ව්‍යංජන පිළියෙල කිරීමේ කටයුතු කියා දුන්නාය. ඇය ඒවා පිළියෙල කොට තම පිරිවර වූ පන්සියයක් ගණිකාවන් සමඟ සංඝරත්නය සහිත බුදුන් වහන්සේට උපස්ථාන කර, "මට සමාව ලබා ගැනීමට සහාය වන්න" යැයි කීවාය. පසුදින එලෙසම ඒ ගණිකාවන් සමඟ බුදුන් වහන්සේගේ දන් වැළඳීමේ කටයුතු අවසානයේ බුදුන් වැඳ "ස්වාමීනි, මම උත්තරාට වරදක් කළෙමි, උත්තරා මට සමාව දේවා"යි කීවාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "උත්තරා, සමාව දෙන්න" යැයි වදාළ විට, "ස්වාමීනි, මම සමාව දෙමි"යි පැවසූ පසු "අක්කොධෙන ජිනෙ කොධං" යනාදී ධර්මය දේශනා කළ සේක. උත්තරා ඊටත් පෙරම තම ස්වාමියා සහ මවුපියන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පමුණුවා සිටියාය. දේශනාව අවසානයේ ඒ තිදෙනා සහ සියලු ගණිකාවෝ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. මෙසේ උත්තරා උපාසිකාවට නටන ගිතෙල්වලින් පීඩාවක් සිදු නොවීම 'සමාධි විප්ඵාරා ඉද්ධිය' නම් වේ.

သာမာဝတီ ဥပါသိကာ နာမ ကောသမ္ဗိယံ ဥဒေနဿ ရညော အဂ္ဂမဟေသီ. တဿ ဟိ ရညော ပဉ္စသတပဉ္စသတဣတ္ထိပရိဝါရာ တိဿော အဂ္ဂမဟေသိယော အဟေသုံ. တာသံ သာမာဝတီ ဘဒ္ဒိယနဂရေ ဘဒ္ဒိယသေဋ္ဌိနော ဓီတာ. ပိတရိ ကာလင်္ကတေ ပိတု သဟာယကဿ ကောသမ္ဗိယံ ဃောသိတသေဋ္ဌိနော ဃရေ ပဉ္စသတဣတ္ထိပရိဝါရဝဍ္ဎိတံ ဝယပ္ပတ္တံ ရာဇာ ဒိသွာ သဉ္ဇာတသိနေဟော သပရိဝါရမတ္တနော ဃရံ နေတွာ အဘိသေကဋ္ဌာနံ အဒါသိ. စဏ္ဍပဇ္ဇောတဿ ရညော ဓီတာ ဝါသုလဒတ္တာ နာမ ဧကာ မဟေသီ. မာဂဏ္ဍိယဗြာဟ္မဏဿ ဓီတာ ဘဂဝတော ပါဒပရိစာရိကံ ကတွာ ပိတရာ ဒိယျမာနာ –

සාමාවතී උපාසිකාව කොසඹෑ නුවර උදේන රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවයි. ඒ රජුට පන්සියය බැගින් පිරිවර ස්ත්‍රීන් සිටි අග්‍රමහේෂිකාවන් තිදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුන් අතරින් සාමාවතී යනු භද්දිය නුවර භද්දිය සිටුවරයාගේ දියණියයි. ඇගේ පියා මියගිය පසු පියාගේ මිතුරෙකු වූ කොසඹෑ නුවර ඝෝෂිත සිටුවරයාගේ නිවසේ පන්සියයක් ස්ත්‍රී පිරිවර සමඟ හැදී වැඩී වැඩිවියට පත් වූ සාමාවතිය දැක, රජු ඇය කෙරෙහි සෙනෙහස ඇති වී ඇයව පිරිවර සමඟ තම මාලිගයට ගෙන ගොස් අග්‍රමහේෂි පදවිය ලබා දුන්නේය. චණ්ඩපජ්ජෝත රජුගේ දියණිය වූ වාසුලදත්තා නම් තවත් අග්‍රමහේෂිකාවක් වූවාය. මාගන්දිය බ්‍රාහ්මණයාගේ දියණිය වූ මාගන්දියා ද එක් බිරිඳක වූ අතර, ඇයව ඇගේ පියා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථායිකාවක ලෙස පිරිනැමූ අවස්ථාවේ—

‘‘ဒိသွာန တဏှံ အရတိံ ရဂဉ္စ, နာဟောသိ ဆန္ဒော အပိ မေထုနသ္မိံ;

ကိမေဝိဒံ မုတ္တကရီသပုဏ္ဏံ, ပါဒါပိ နံ သမ္ဖုသိတုံ န ဣစ္ဆေ’’တိ. (သု. နိ. ၈၄၁) –

“තණ්හා, අරති, රගා යන මාර දූවරුන් දැක පවා මාගේ මෛථුන්‍යයෙහි ආශාවක් ඇති නොවීය; මලමුත්‍රාවලින් පිරුණු මේ ශරීරය කුමක්ද? මෙයට මගේ පය පවා ස්පර්ශ කිරීමට මම අකමැත්තෙමි” යි (වදාළ සේක).

ဘဂဝတာ [Pg.288] ဘာသိတံ ဂါထံ သုတွာ ဘဂဝတိ အာဃာတံ ဗန္ဓိ. တဿာ မာတာပိတရော မာဂဏ္ဍိယသုတ္တဒေသနာဝသာနေ အနာဂါမိဖလံ ပတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. တဿာ စူဠပိတာ မာဂဏ္ဍိယော တံ ကောသမ္ဗိံ နေတွာ ရညော အဒါသိ. သာ ရညော ဧကာ မဟေသီ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ඒ ගාථාව අසා ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳගත්තාය. ඇගේ මවුපියෝ මාගන්දිය සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ අනාගාමී ඵලයට පත්ව පැවිදි වී අර්හත්වයට පැමිණියහ. ඇගේ බාප්පා වූ මාගන්දිය ඇයව කොසඹෑ නුවරට ගෙන ගොස් රජුට පිරිනැමුවේය. ඇය ද රජුගේ එක් අග්‍රමහේෂිකාවක් වූවාය.

အထ ခေါ ဃောသိတသေဋ္ဌိ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိ ပါဝါရိကသေဋ္ဌီတိ တယော သေဋ္ဌိနော လောကေ တထာဂတုပ္ပာဒံ သုတွာ ဇေတဝနံ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလံ ပတွာ အဍ္ဎမာသံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ သတ္ထု ကောသမ္ဗိဂမနံ အာယာစိတွာ ကောသမ္ဗိံ ဂန္တွာ ဃောသိတာရာမော ကုက္ကုဋာရာမော ပါဝါရိကာရာမောတိ တယော ဇနာ တယော အာရာမေ ကာရာပေတွာ အနုပုဗ္ဗေန တတ္ထ အာဂတံ သတ္ထာရံ ပဋိပါဋိယာ ဧကေကသ္မိံ ဒိဝသေ ဧကေကသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသာပေတွာ ဧကေကော သသံဃဿ ဘဂဝတော မဟာဒါနမဒါသိ. အထေကဒိဝသံ တေသံ ဥပဋ္ဌာကော သုမနော နာမ မာလာကာရော သေဋ္ဌိနော အာယာစိတွာ သသံဃံ သတ္ထာရံ ဘောဇေတုံ အတ္တနော ဃရေ နိသီဒါပေသိ. တသ္မိံ ခဏေ သာမာဝတိယာ ပရိစာရိကာ ခုဇ္ဇုတ္တရာ နာမ ဒါသီ အဋ္ဌ ကဟာပဏေ ဂဟေတွာ တဿ ဃရံ အဂမာသိ. သော ‘‘သသံဃဿ တာဝ သတ္ထုနော ပရိဝေသနသဟာယာ ဟောဟီ’’တိ အာဟ. သာ တထာ ကတွာ သတ္ထု ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပန္နာ ဟုတွာ အညဒါ စတ္တာရော ကဟာပဏေ အတ္တနော အာဒိယန္တီ အဒိန္နံ အာဒိယိတုံ အဘဗ္ဗတ္တာ အဋ္ဌဟိ ကဟာပဏေဟိ ပုပ္ဖာနိ အာဒါယ သာမာဝတိယာ ဥပနာမေသိ. တာယ ပုပ္ဖာနံ ဗဟုဘာဝကာရဏံ ပုဋ္ဌာ မုသာ ဘဏိတုံ အဘဗ္ဗတ္တာ ယထာသဘာဝံ အာဟ. ‘‘အဇ္ဇ ကသ္မာ န ဂဏှီ’’တိ ဝုတ္တာ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မံ သုတွာ အမတံ သစ္ဆာကာသိ’’န္တိ အာဟ. ‘‘အမ္မ ဥတ္တရေ, တံ ဓမ္မံ အမှာကမ္ပိ ကထေဟီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ မံ နှာပေတွာ သုဒ္ဓံ ဝတ္ထယုဂံ ဒတွာ ဥစ္စေ အာသနေ နိသီဒါပေတွာ သဗ္ဗာ နီစာသနေသု နိသီဒထာ’’တိ အာဟ. တာ သဗ္ဗာပိ တထာ ကရိံသု. သာ သေခပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တာ အရိယသာဝိကာ ဧကံ ဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကတွာ ဗီဇနိံ ဂဟေတွာ တာသံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သာမာဝတီ စ ပဉ္စသတာ စ ဣတ္ထိယော သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏိံသု. တာ သဗ္ဗာပိ ခုဇ္ဇုတ္တရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အမ္မ, အဇ္ဇတော ပဋ္ဌာယ ဝေယျာဝစ္စံ အကတွာ အမှာကံ မာတုဋ္ဌာနေ အာစရိယဋ္ဌာနေ စ ဌတွာ သတ္ထာရာ [Pg.289] ဒေသိတဒေသိတံ ဓမ္မံ သုတွာ အမှာကံ ကထေဟီ’’တိ အာဟံသု. သာ တထာ ကရောန္တီ အပရဘာဂေ တိပိဋကဓရာ ဟုတွာ သတ္ထာရာ ဗဟုဿုတာနံ ဥပါသိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိတာ အဂ္ဂဋ္ဌာနံ လဘိ. သာမာဝတိမိဿိကာ ဗုဒ္ဓဿ ဒဿနံ ပိဟေန္တိ, ဒသဗလေ အန္တရဝီထိံ ပဋိပန္နေ ဝါတပါနေသု အပ္ပဟောန္တေသု ဘိတ္တိံ ဘိန္ဒိတွာ သတ္ထာရံ ဩလောကေန္တိ, ဝန္ဒနပူဇနဉ္စ ကရောန္တိ.

ඉක්බිති ඝෝසිත සිටුවරයා, කුක්කුට සිටුවරයා සහ පාවාරික සිටුවරයා යන සිටුවරු තිදෙන ලොව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපත ගැන අසා, ජේතවනයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය අසා සෝවාන් ඵලයට පැමිණියහ. ඔවුහු අඩමසක් බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දන් දී, ශාස්තෘන් වහන්සේට කොසඹෑ නුවරට වැඩම කරන ලෙස ආරාධනා කොට, කොසඹෑ නුවරට ගියහ. එහිදී ඝෝසිතාරාමය, කුක්කුටාරාමය සහ පාවාරිකාරාමය යනුවෙන් ආරාම තුනක් කරවා, එහි වැඩම කළ ශාස්තෘන් වහන්සේට අනුපිළිවෙළින් එක් එක් විහාරයෙහි වැඩ සිටීමට සලස්වා මහා දන් පිරිනැමූහ. දිනක් ඔවුන්ගේ උපස්ථායක වූ සුමන නම් මල්කරු, ශාස්තෘන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් දීම සඳහා සිය නිවසට වැඩම කරවා ගත්තේය. එම අවස්ථාවේදී සාමාවතී දේවියගේ සේවිකාව වූ ඛුජ්ජුත්තරා නම් දාසිය කහවණු අටක් රැගෙන ඔහු වෙත ආවාය. ඔහු ඇයට දන් පිළිගැන්වීමට සහාය වන ලෙස පැවසීය. ඇය එසේ කොට ධර්මය අසා සෝවාන් වූවාය. මීට පෙර ඇය කහවණු හතරක් තමාට ගෙන ඉතිරි හතරට මල් ගත්තද, සෝවාන් වූ පසු සොරකම පව් බැවින් කහවණු අටටම මල් ගෙන සාමාවතී දේවියට දුන්නාය. එයට හේතුව ඇසූ විට ඇය සත්‍යය පැවසුවාය. පසුව ඇය සාමාවතී දේවිය ඇතුළු පන්සියයක් ස්ත්‍රීන්ට ධර්මය දේශනා කළ අතර ඔවුන් සියල්ලෝම සෝවාන් වූහ. ඛුජ්ජුත්තරා පසුව ත්‍රිපිටකධාරී වී බහුශ්‍රුත උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානය ලැබුවාය. සාමාවතී ඇතුළු පිරිස බුදුරදුන් දැකීමට බිත්ති විද සිදුරු සාදාගෙන වන්දනාමාන කළහ.

မာဂဏ္ဍိယာ တတ္ထ ဂတာ တာနိ ဆိဒ္ဒါနိ ဒိသွာ တတ္ထ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တီ သတ္ထု အာဂတဘာဝံ ဉတွာ ဘဂဝတိ အာဃာတေန တာသမ္ပိ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘မဟာရာဇ, သာမာဝတိမိဿိကာနံ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ အတ္ထိ, ဘိတ္တိံ ဘိန္ဒိတွာ သမဏံ ဂေါတမံ ဩလောကေန္တိ, ကတိပါဟေန တံ မာရေဿန္တီ’’တိ ရာဇာနံ အာဟ. ရာဇာ ဆိဒ္ဒါနိ ဒိသွာပိ တဿာ ဝစနံ န သဒ္ဒဟိ, ဥဒ္ဓစ္ဆိဒ္ဒကဝါတပါနာနိ ကာရာပေသိ. ပုန မာဂဏ္ဍိယာ ရာဇာနံ တာသု ဘိန္ဒိတုကာမာ အဋ္ဌ သဇီဝကုက္ကုဋေ အာဟရာပေတွာ ‘‘မဟာရာဇ, တာသံ ဝီမံသနတ္ထံ ဣမေ ကုက္ကုဋေ မာရေတွာ ‘မမတ္ထာယ ပစာဟီ’တိ ပေသေဟီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ တထာ ပေသေသိ. တာယ ‘‘ပါဏာတိပါတံ န ကရောမာ’’တိ ဝုတ္တေ ပုန ‘‘တဿ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပစိတွာ ပေသေဟီ’’တိ အာဟ. ရညာ တထာ ပေသိတေ မာဂဏ္ဍိယာ အဋ္ဌ မာရိတကုက္ကုဋေ တထာ ဝတွာ ပေသေသိ. သာမာဝတီ ပစိတွာ ဒသဗလဿ ပါဟေသိ. မာဂဏ္ဍိယာ တေနပိ ရာဇာနံ ကောပေတုံ နာသက္ခိ.

මාගන්දියා එහි ගොස් එම සිදුරු දැක ඒ පිළිබඳව විමසා, ශාස්තෘන් වහන්සේ වඩින බව දැන බුදුරදුන් කෙරෙහි වූ වෛරයෙන් රජුට මෙසේ කීවාය: "මහරජ, සාමාවතී ඇතුළු පිරිස බිත්ති විද ශ්‍රමණ ගෞතමයන් දෙස බලති, ඔවුන් දින කිහිපයකින් ඔබ මරා දමනු ඇත." රජු එය විශ්වාස නොකළ අතර ඉහළින් කවුළු කරවීය. පසුව මාගන්දියා රජු ලවා පණ ඇති කුකුළන් අට දෙනෙකු සාමාවතී වෙත යවා ඔවුන් ලවා මරවන්නට උත්සාහ කළාය. සාමාවතී ප්‍රාණඝාතය ප්‍රතික්ෂේප කළ විට, මාගන්දියා මළ කුකුළන් යවා "බුදුරදුන් වෙනුවෙන් පිසින්න" යැයි කීවාය. සාමාවතී ඒවා පිස බුදුරදුන්ට පූජා කළාය. මාගන්දියාට රජු කෝප කරවීමට නොහැකි විය.

ရာဇာ ပန တီသု မဟေသီသု ဧကေကိဿာ ဝသနဋ္ဌာနေ သတ္တ သတ္တ ဒိဝသာနိ ဝသတိ. ရာဇာ အတ္တနော ဂမနဋ္ဌာနံ ဟတ္ထိကန္တဝီဏံ အာဒါယ ဂစ္ဆတိ. မာဂဏ္ဍိယာ ရညော သာမာဝတိယာ ပါသာဒဂမနကာလေ ဒါဌာ အဂဒေန ဓောဝါပေတွာ ဝေဠုပဗ္ဗေ ပက္ခိပါပေတွာ ဧကံ ကဏှသပ္ပပေါတကံ အာဟရာပေတွာ အန္တောဝီဏာယ ပက္ခိပိတွာ မာလာဂုဠကေန ဆိဒ္ဒံ ပိဒဟိ. တံ ရညော တတ္ထ ဂတကာလေ အပရာပရံ ဝိစရန္တီ ဝိယ ဟုတွာ ဝီဏာဆိဒ္ဒတော မာလာဂုဠကံ အပနေသိ. သပ္ပော နိက္ခမိတွာ ပဿသန္တော ဖဏံ ကတွာ သယနပိဋ္ဌေ နိပဇ္ဇိ. သာ အာဟ – ‘‘ဓီ သပ္ပော’’တိ မဟာသဒ္ဒမကာသိ. ရာဇာ သပ္ပံ ဒိသွာ ကုဇ္ဈိ. သာမာဝတီ ရညော ကုဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ ပဉ္စန္နံ ဣတ္ထိသတာနံ သညမဒါသိ ‘‘အဇ္ဇ ဩဓိသကမေတ္တာဖရဏေန ရာဇာနံ ဖရထာ’’တိ. သယမ္ပိ တထာ အကာသိ. ရာဇာ သဟဿထာမဓနုံ အာဒါယ ဇိယံ ပေါဌေတွာ သာမာဝတိံ [Pg.290] ဓုရေ ကတွာ သဗ္ဗာ တာ ဣတ္ထိယော ပဋိပါဋိယာ ဌပါပေတွာ ဝိသပီတံ ခုရပ္ပံ သန္နယှိတွာ ဓနုံ ပူရေတွာ အဋ္ဌာသိ. ခုရပ္ပံ နေဝ ခိပိတုံ, န ဩရောပိတုံ သက္ကောတိ, ဂတ္တေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တိ, သရီရံ ဝေဓတိ, မုခတော ခေဠော ပတတိ, ဂဏှိတဗ္ဗဂဟဏံ န ပဿတိ, အထ နံ သာမာဝတီ ‘‘ကိံ, မဟာရာဇ, ကိလမသီ’’တိ အာဟ. ‘‘အာမ, ဒေဝိ, ကိလမာမိ, အဝဿယော မေ ဟောဟီ’’တိ. ‘‘သာဓု, မဟာရာဇ, ခုရပ္ပံ ပထဝီမုခံ ကရောဟီ’’တိ. ရာဇာ တထာ အကာသိ. သာ ‘‘ရညော ဟတ္ထတော ခုရပ္ပံ မုစ္စတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. တသ္မိံ ခဏေ ခုရပ္ပံ မုစ္စိ. ရာဇာ တံခဏညေဝ ဥဒကေ နိမုဇ္ဇိတွာ အလ္လဝတ္ထော အလ္လကေသော သာမာဝတိယာ ပါဒေသု နိပတိတွာ ‘‘ခမ, ဒေဝိ, မယှံ –

රජතුමා බිසෝවරුන් තිදෙනාගේ නිවෙස්වල සත් දින බැගින් මාරුවෙන් මාරුවට වාසය කළේය. ඔහු යන තැනට හස්තිකාන්ත වීණාව රැගෙන ගියේය. මාගන්දියා දිනක් රජු සාමාවතීගේ නිවසට යන විට වීණාව තුළට කළු සර්පයෙකු දමා මල් මිටියකින් සිදුර වැසුවාය. පසුව ඇය රහසින් මල් මිටිය ඉවත් කළ අතර සර්පයා එළියට විත් රජුගේ යහන මත පෙණ ගොබය විදහාගෙන සිටියේය. ඇය "චී, සර්පයෙක්" යැයි කෑගැසූ විට රජු සාමාවතී කෙරෙහි දැඩි ලෙස කෝප විය. සාමාවතී සියලු ස්ත්‍රීන්ට රජු කෙරෙහි මෙත් වඩන ලෙස පැවසුවාය. රජු ඊතලයක් මානා සාමාවතී ඇතුළු පිරිස මරන්නට සූදානම් වූ නමුත් මෙත් බලයෙන් ඔහුට ඊතලය විදීමට නොහැකිව අඩපණ විය. එවිට සාමාවතී "මහරජ, ඊතලය පොළොව දෙසට යොමු කරන්න" යැයි කීවාය. ඇය "රජුගේ අතින් ඊතලය මිදේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළ විට ඊතලය මිදුණි. රජු වහාම දියෙහි ගිලී නා පිරිසිදු වී, තෙත් වස්ත්‍ර හා තෙත් හිසින් යුතුව සාමාවතීගේ පාමුල වැටී "දේවියනි, මට සමා වන්න" යැයි කීවේය.

‘သမ္မုယှာမိ ပမုယှာမိ, သဗ္ဗာ မုယှန္တိ မေ ဒိသာ;

သာမာဝတီ မံ တာယဿု, တွဉ္စ မေ သရဏံ ဘဝါ’’’တိ. – အာဟ;

"මම ඉතා මුළාවට පත්ව සිටිමි, මට සියලු දිශාවන් අඳුරු වී ඇත. සාමාවතිය, මාව බේරාගන්න, ඔබ මගේ සරණ වන්න" යැයි රජු කීවේය.

သာမာဝတီ –

සාමාවතී දේවිය මෙසේ කීවාය:

‘‘မာ မံ တွံ သရဏံ ဂစ္ဆ, ယမဟံ သရဏံ ဂတာ;

သရဏံ ဂစ္ဆ တံ ဗုဒ္ဓံ, တွဉ္စ မေ သရဏံ ဘဝါ’’တိ. –

"ඔබ මා සරණ නොයන්න. මා යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සරණ ගියේද, ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේම සරණ යන්න. ඔබද මගේ සරණෙහි (එම බුදු සරණෙහිම) පිහිටන්න."

အာဟ. ရာဇာ ‘‘တေန ဟိ တံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ သတ္ထာရဉ္စ, ဝရဉ္စ တေ ဒမ္မီ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘ဝရော ဂဟိတော ဟောတု, မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ. ရာဇာ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ သရဏံ ဂန္တွာ နိမန္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ သတ္တာဟံ မဟာဒါနံ ဒတွာ ‘‘သာမာဝတိံ ဝရံ ဂဏှာဟီ’’တိ အာဟ. ‘‘သာဓု, မဟာရာဇ, ဣမံ မေ ဝရံ ဒေဟိ, သတ္ထာ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဣဓာဂစ္ဆတု, ဓမ္မံ သောဿာမီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘန္တေ, ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ နိဗဒ္ဓံ ဣဓာဂစ္ဆထ, သာမာဝတိမိဿိကာ ‘ဓမ္မံ သောဿာမာ’တိ ဝဒန္တီ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ ‘‘မဟာရာဇ, ဗုဒ္ဓါနံ နာမ ဧကဋ္ဌာနံ နိဗဒ္ဓံ ဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, မဟာဇနောပိ ပစ္စာသီသတီ’’တိ အာဟ. ‘‘တေန ဟိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခူ အာဏာပေထာ’’တိ. သတ္ထာ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာဏာပေသိ. ထေရော ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အာဒါယ နိဗဒ္ဓံ ရာဇကုလံ ဂစ္ဆတိ. တာပိ ဒေဝီပမုခါ ဣတ္ထိယော ထေရံ ဘောဇေတွာ ဓမ္မံ သုဏိံသု. သာမာဝတိဉ္စ သတ္ထာ မေတ္တာဝိဟာရီနံ ဥပါသိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသီတိ. ဧဝံ ရညော ခုရပ္ပံ မုဉ္စိတုံ အဝိသဟနဘာဝေါ သာမာဝတိယာ ဥပါသိကာယ သမာဓိဝိပ္ဖာရာ ဣဒ္ဓီတိ[Pg.291]. ဧတ္ထ စ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန ဝါ ဩကပ္ပနပသာဒေန ဝါ ရတနတ္တယသရဏဂမနေန ဝါ ရတနတ္တယံ ဥပါသတီတိ ဥပါသိကာတိ ဝုစ္စတီတိ.

රජතුමා මෙසේ පැවසීය. "එසේ නම් මම ඔබවද ශාස්තෘන් වහන්සේවද සරණ යමි, ඔබට වරයක්ද ලබා දෙමි." සාමාවතී දේවිය, "මහාරාජයාණෙනි, මම ඒ වරය පිළිගතිමි" යි පැවසුවාය. රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ සරණ ගොස්, ආරාධනා කොට, බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සත් දිනක් පුරා මහා දානයක් පවත්වා, "සාමාවතිය, වරයක් ඉල්ලන්න" යැයි කීවේය. "මහාරාජයාණෙනි, ඉතා යහපති. මට මේ වරය ලබා දෙන්න: ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සමඟ නිරන්තරයෙන් මෙහි වඩින සේක්වා, මම ධර්මය අසන්නෙමි" යි ඇය පැවසුවාය. රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, "ස්වාමීනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සමඟ නිරන්තරයෙන් මෙහි (සාමාවතියගේ ප්‍රාසාදයට) වැඩම කළ මැනව. සාමාවතී ඇතුළු පිරිස 'අපි ධර්මය අසන්නෙමු' යි පවසති" යි කීවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මහාරාජයාණෙනි, බුදුවරුන්ගේ ස්වභාවය නම් එකම ස්ථානයකට නිරන්තරයෙන් වැඩම කිරීම සුදුසු නොවේ, මහා ජනයාද (බුදුන් වහන්සේ වැඩම කරනු ඇතැයි) බලාපොරොත්තු වෙති" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, එසේ නම් භික්ෂූන් වහන්සේලාට අණ කළ මැනව" යි රජු කීවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට අණ කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් පන්සිය නමක් සමඟ නිරන්තරයෙන් රජ මාළිගයට වැඩම කළහ. දේවිය ප්‍රමුඛ ඒ ස්ත්‍රීහුද තෙරුන් වහන්සේට දන් පිරිනමා ධර්මය ඇසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සාමාවතී දේවිය මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුත් උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. මෙසේ රජුගේ ඊතලය මුදා හැරීමට (විදීමට) නොහැකි වීම සාමාවතී උපාසිකාවගේ සමාධි විප්ඵාර සෘද්ධියයි. මෙහිදී අචල ප්‍රසාදයෙන් හෝ ස්ථිර ප්‍රසාදයෙන් හෝ රත්නත්‍රය සරණ යාමෙන් හෝ රත්නත්‍රයට උපස්ථාන කරන බැවින් 'උපාසිකා' යයි කියනු ලැබේ.

၁၇. အရိယိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ အရိယာ ဣဒ္ဓီတိ စေတောဝသိပ္ပတ္တာနံ ခီဏာသဝအရိယာနံယေဝ သမ္ဘဝတော အရိယာ ဣဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတီတိ. ဣဓ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု. အနိဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ အာရမ္မဏပကတိယာ အမနာပေ ဝတ္ထုသ္မိံ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ. မေတ္တာယ ဝါ ဖရတီတိ သတ္တော စေ ဟောတိ, မေတ္တာဘာဝနာယ ဖရတိ. ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတီတိ သင်္ခါရော စေ ဟောတိ, ‘‘ဓာတုမတ္တ’’န္တိ ဓာတုမနသိကာရံ ဥပသံဟရတိ. သတ္တေပိ ဓာတူပသံဟာရော ဝဋ္ဋတိ. အသုဘာယ ဝါ ဖရတီတိ သတ္တော စေ, အသုဘဘာဝနာယ ဖရတိ. အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီတိ သင်္ခါရော စေ, ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ မနသိကာရံ ဥပသံဟရတိ. တဒုဘယန္တိ တံ ဥဘယံ. ဥပေက္ခကောတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကော. သတောတိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တတ္တာ. သမ္ပဇာနောတိ ပညာယ သမ္ပဇာနကာရိတ္တာ. စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ ကာရဏဝသေန စက္ခူတိ လဒ္ဓဝေါဟာရေန ရူပဒဿနသမတ္ထေန စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာ. ပေါရာဏာ ပနာဟု – ‘‘စက္ခု ရူပံ န ပဿတိ အစိတ္တကတ္တာ, စိတ္တံ န ပဿတိ အစက္ခုကတ္တာ, ဒွါရာရမ္မဏသံဃဋ္ဋနေ ပန ပသာဒဝတ္ထုကေန စိတ္တေန ပဿတိ. ဤဒိသီ ပနေသာ ‘ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီ’တိအာဒီသု ဝိယ သသမ္ဘာရကထာ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၅၂). အထ ဝါ စက္ခုနာ ကရဏဘူတေန ရူပံ ဒိသွာတိ အတ္ထော. နေဝ သုမနော ဟောတီတိ ဂေဟသိတသောမနဿပဋိက္ခေပေါ, န ကိရိယဘူတာယ သောမနဿဝေဒနာယ. န ဒုမ္မနောတိ သဗ္ဗဒေါမနဿပဋိက္ခေပေါ. ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏာပါထေ ပရိသုဒ္ဓပကတိဘာဝါဝိဇဟနာကာရဘူတာယ ဆသု ဒွါရေသု ပဝတ္တနတော ‘‘ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ’’တိ လဒ္ဓနာမာယ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ. သောတေန သဒ္ဒံ သုတွာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

17. අරිය ඉද්ධි නිර්දේශයෙහි 'අරිය ඉද්ධි' යනු සිතෙහි වසීභාවයට පත් රහත් උතුමන්ටම පමණක් ඇති වන්නක් බැවින් 'අරිය ඉද්ධි' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'භික්ෂු' යනු මේ ශාසනයෙහි රහත් භික්ෂුවයි. 'අනිට්ඨ වස්තුවෙහි' යනු අරමුණෙහි ස්වභාවයෙන් අමනාප වූ සත්වයන් කෙරෙහි හෝ සංස්කාරයන් කෙරෙහි ය. 'මෙත්තාවෙන් පතුරුවයි' යනු සත්වයෙකු නම් මෙත්තා භාවනාවෙන් පතුරුවයි. 'ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි' යනු සංස්කාරයක් නම් "ධාතු මාත්‍රයක් පමණකි" යි ධාතු මනසිකාරය පවත්වයි. සත්වයන් කෙරෙහිද ධාතු මනසිකාරය යෙදීම සුදුසුය. 'අසුභ වශයෙන් පතුරුවයි' යනු සත්වයෙකු නම් අසුභ භාවනාවෙන් පතුරුවයි. 'අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි' යනු සංස්කාරයක් නම් "අනිත්‍යය" යි මනසිකාරය පවත්වයි. 'තදුභයං' යනු ඒ මනාප හා අමනාප යන දෙවර්ගයම ය. 'උපෙක්ඛකෝ' යනු සළඟුපෙක්ඛාවෙන් (අංග හයකින් යුත් උපේක්ෂාව) යුක්තව මැදහත් වූවෙකි. 'සතෝ' යනු විපුලත්වයට පත් සිහියෙන් යුක්ත බැවිනි. 'සම්පජානෝ' යනු ප්‍රඥාවෙන් යුතුව මනා අවබෝධයකින් යුතුව කටයුතු කරන බැවිනි. 'ඇසින් රූපයක් දැක' යනු කරුණු වශයෙන් ඇස යැයි ව්‍යවහාර ලබන, රූපය දැකීමට සමත් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීමයි. පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ: "ඇස රූපය නොදකියි, මන්ද එය සිතක් නැති නිසාය; සිත රූපය නොදකියි, මන්ද එයට ඇසක් නැති නිසාය; ද්වාරය හා අරමුණ ගැටුණු විට ප්‍රසාද රූපය වස්තු කොට ගත් සිතින් දකියි." මෙය 'දුන්නෙන් විදියි' යනාදී ව්‍යවහාරයන් මෙන් සාමූහික කතාවක් (සසම්භාර කථා) නම් වේ. එබැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීම යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය. එසේත් නැතිනම් කරණ භූත වූ ඇසින් රූපය දැක යන අර්ථයයි. 'සතුටු වන්නේ නැත' යනු ගේහසිත සෝමනස්සය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි, රහතන් වහන්සේලාට ඇති වන ක්‍රියා සෝමනස්ස වේදනාව නොවේ. 'කනගාටු වන්නේ නැත' යනු සියලු දෝමනස්සයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'උපේක්ෂාවෙන් වසයි' යනු ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ පිරිසිදු ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්නොහරින ස්වභාවයෙන් යුක්තව, ද්වාර සයෙහිම පවතින බැවින් 'සළඟුපෙක්ඛා' නම් ලබන තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාවෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි. කනින් ශබ්දයක් අසා යනාදී තැන්වලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

၁၈. ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ သဗ္ဗေသံ ပက္ခီနန္တိ သဗ္ဗေသံ ပက္ခိဇာတာနံ ဈာနာဘိညာ ဝိနာယေဝ အာကာသေန ဂမနံ. တထာ သဗ္ဗေသံ ဒေဝါနံ အာကာသဂမနံ ဒဿနာဒီနိ စ. ဧကစ္စာနံ မနုဿာနန္တိ ပဌမကပ္ပိကာနံ မနုဿာနံ. ဧကစ္စာနံ ဝိနိပါတိကာနန္တိ ပိယင်္ကရမာတာ ပုနဗ္ဗသုမာတာ ဖုဿမိတ္တာ [Pg.292] ဓမ္မဂုတ္တာတိဧဝမာဒီနံ သုခသမုဿယတော ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတိကာနံ အညေသဉ္စ ပေတာနံ နာဂသုပဏ္ဏာနဉ္စ အာကာသဂမနာဒိကံ ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ.

18. කම්මවිපාකජ ඉද්ධි නිර්දේශයෙහි 'සියලු පක්ෂීන්ගේ' යනු සියලු පක්ෂි වර්ගයාගේ ධ්‍යාන අභිඥාවන්ගෙන් තොරවම අහසින් යාමයි. එසේම සියලු දෙවියන්ගේ අහසින් යාම සහ බිත්තියෙන් එපිට රූප දැකීම ආදියයි. 'ඇතැම් මිනිසුන්ගේ' යනු ප්‍රථම කල්පික මිනිසුන්ගේ අහසින් යාම ආදියයි. 'ඇතැම් විනිපාතිකයන්ගේ' යනු පියංකර මාතාව, පුනබ්බසු මාතාව, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තා ආදී වූ යක්ෂණියන්ගේ (සැපවත් ආත්මවලින් චුතව වැටුණු බැවින් විනිපාතික නම් වේ) සහ අනෙකුත් ප්‍රේතයන්ගේ, නාගයන්ගේ හා ගුරුළන්ගේ අහසින් යාම ආදිය කර්ම විපාකයෙන් හටගත් සෘද්ධියි.

ပုညဝတော ဣဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ ရာဇာတိ ဓမ္မေန ပရေသံ ရဉ္ဇနတော ရာဇာ. ရတနစက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ. ဝေဟာသံ ဂစ္ဆတီတိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. စတုရင်္ဂိနိယာတိ ဟတ္ထိအဿရထပတ္တိသင်္ခါတစတုအင်္ဂဝတိယာ. သေနာတိ တေသံ သမူဟမတ္တမေဝ. အန္တမသောတိ ဟေဋ္ဌိမန္တတော. အဿဗန္ဓာ နာမ အဿာနံ ရက္ခကာ. ဂေါပုရိသာ နာမ ဂုန္နံ ရက္ခကာ. ဥပါဒါယာတိ အဝိဿဇ္ဇေတွာ. ဧဝံ တေသံ ဝေဟာသဂမနဉ္စ ပုညဝတော ဣဒ္ဓီတိ အတ္ထော.

පින්වන්තයන්ගේ සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි 'රජ' යනු ධර්මයෙන් අන්‍යයන් සතුටු කරන බැවින් රජු නම් වේ. රත්න චක්‍රය පවත්වන බැවින් 'සක්විති රජ' නම් වේ. 'අහසින් යයි' යනු අහසෙහි ගමන් කිරීමයි. 'සතරගිනි සේනාව' යනු ඇතුන්, අසුන්, රියන් සහ පාබල යන අංග සතරින් යුත් සේනාවයි. 'සේනා' යනු ඔවුන්ගේ සමූහයයි. 'අන්තමසෝ' යනු අවම වශයෙන් අශ්ව පාලකයන් සහ ගව පාලකයන් පවා අත්නොහැර (එනම් ඔවුන්ද සමඟ), මෙසේ ඔවුන්ගේද අහසින් යාම පින්වන්තයාගේ සෘද්ධිය යන අර්ථයයි.

ဇောတိကဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓီတိ ဇောတိကော နာမ ပုဗ္ဗေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ရာဇဂဟနဂရေ သေဋ္ဌိ. တဿ ကိရ ဇာတဒိဝသေ သကလနဂရေ သဗ္ဗာဝုဓာနိ ဇလိံသု, သဗ္ဗေသံ ကာယာရုဠှာနိ အာဘရဏာနိပိ ပဇ္ဇလိတာနိ ဝိယ ဩဘာသံ မုဉ္စိံသု, နဂရံ ဧကပဇ္ဇောတံ အဟောသိ. အထဿ နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ သကလနဂရဿ ဧကဇောတိဘူတတ္တာ ဇောတိကောတိ နာမံ ကရိံသု. အထဿ ဝယပ္ပတ္တကာလေ ဂေဟကရဏတ္ထာယ ဘူမိတလေ သောဓိယမာနေ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အာဂန္တွာ သောဠသကရီသမတ္တေ ဌာနေ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ သတ္တရတနမယံ သတ္တဘူမိကံ ပါသာဒံ ဥဋ္ဌာပေသိ, ပါသာဒံ ပရိက္ခိပိတွာ သတ္တရတနမယေ သတ္တဒွါရကောဋ္ဌကယုတ္တေ သတ္တပါကာရေ ဥဋ္ဌာပေသိ, ပါကာရပရိယန္တေ စတုသဋ္ဌိ ကပ္ပရုက္ခေ ဥဋ္ဌာပေသိ, ပါသာဒဿ စတူသု ကဏ္ဏေသု ယောဇနိကတိဂါဝုတိကဒွိဂါဝုတိကဧကဂါဝုတိကာ စတဿော နိဓိကုမ္ဘိယော ဥဋ္ဌာပေသိ. ပါသာဒဿ စတူသု ကဏ္ဏေသု တရုဏတာလက္ခန္ဓပ္ပမာဏာ စတဿော သုဝဏ္ဏမယာ ဥစ္ဆုယဋ္ဌိယော နိဗ္ဗတ္တိံသု. တာသံ မဏိမယာနိ ပတ္တာနိ သုဝဏ္ဏမယာနိ ပဗ္ဗာနိ အဟေသုံ. သတ္တသု ဒွါရကောဋ္ဌကေသု ဧကေကသ္မိံ ဧကဒွိတိစတုပဉ္စဆသတ္တယက္ခသဟဿပရိဝါရာ သတ္တ ယက္ခာ အာရက္ခံ ဂဏှိံသု.

ජෝතික ගෘහපතියාගේ පුණ්‍යවන්ත සෘද්ධිය නම්: ජෝතික යනු පෙර භවයක පසේබුදුන් වහන්සේලා උදෙසා පින්කම් කොට ප්‍රාර්ථනා ඇති කරගත් රජගහ නුවර සිටුවරයෙකි. ඔහු උපන් දිනයෙහි මුළු නුවරම සියලු ආයුධ බැබළුණි, සැමගේ ශරීරවල පැළඳ සිටි ආභරණ පවා දැල්වෙන ගිනි මෙන් ආලෝකය විහිදුවීය, මුළු නුවරම එකම ආලෝකයක් විය. පසුව නම් තබන දිනයේ මුළු නුවරම එකම ආලෝකයක් (ජෝතියක්) වූ බැවින් ඔහුට 'ජෝතික' යැයි නම් තැබූහ. ඔහු තරුණ වයසට පත් වූ පසු නිවසක් සෑදීම සඳහා භූමිය ශුද්ධ කරන විට, සක් දෙවිඳු පැමිණ කරීස දහසයක පමණ භූමියක පොළොව පළා සත් රුවනින් නිම කළ සත් මහල් ප්‍රාසාදයක් මතු කළේය. ප්‍රාසාදය වටා සත් රුවනින් යුත් ද්වාර මණ්ඩප සතකින් යුත් ප්‍රාකාර හතක් මතු කළේය. ප්‍රාකාර කෙළවර පඬෙළසා ගස් හැට හතරක් මතු කළේය. ප්‍රාසාදයේ සතර කොණෙහි යොදුනක්, ගාවුත් තුනක්, ගාවුත් දෙකක් සහ ගාවුතක් පමණ වූ නිදන් කළස් සතරක් මතු කළේය. ප්‍රාසාදයේ සතර කොණෙහි ළපටි තල් කඳක ප්‍රමාණය ඇති රන්වන් උක් ගස් සතරක් හටගත්තේය. ඒවායේ පත්‍ර මැණික්වලින් ද පුරුක් රනින් ද යුක්ත විය. සත් ද්වාර මණ්ඩපයන්හි එක් එක් ද්වාරයක දහසක්, දෙදහසක්, තුන්දහසක්, හාරදහසක්, පන්දහසක්, හයදහසක් සහ හත්දහසක් බැගින් පිරිවර ඇති යක්ෂයෝ සත් දෙනෙක් ආරක්ෂාව සැලසූහ.

ဗိမ္ဗိသာရမဟာရာဇာ ပါသာဒါဒီနံ ဥဋ္ဌာနံ သုတွာ သေဋ္ဌိဆတ္တံ ပဟိဏိ. သော ဇောတိကသေဋ္ဌီတိ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပါကဋော ဟုတွာ ဥတ္တရကုရုတော ဒေဝတာဟိ အာနေတွာ သိရိဂဗ္ဘေ နိသီဒါပိတာယ ဧကဉ္စ တဏ္ဍုလနာဠိံ တယော စ ဇောတိပါသာဏေ ဂဟေတွာ အာဂတာယ ဘရိယာယ သဒ္ဓိံ တသ္မိံ ပါသာဒေ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော ဝသိ. တေသံ ယာဝဇီဝံ တာယ ဧကတဏ္ဍုလနာဠိယာ [Pg.293] ဘတ္တံ ပဟောသိ. သစေ ကိရ တေ သကဋသတမ္ပိ တဏ္ဍုလာနံ ပူရေတုကာမာ ဟောန္တိ, သာ တဏ္ဍုလနာဠိယေဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ဘတ္တပစနကာလေ တဏ္ဍုလေ ဥက္ခလိယံ ပက္ခိပိတွာ တေသံ ပါသာဏာနံ ဥပရိ ဌပေန္တိ. ပါသာဏာ တာဝဒေဝ ပဇ္ဇလိတွာ ဘတ္တေ ပက္ကမတ္တေ နိဗ္ဗာယန္တိ. တေနေဝ သညာဏေန ဘတ္တဿ ပက္ကဘာဝံ ဇာနန္တိ. သူပေယျာဒိပစနကာလေပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တေသံ ဇောတိပါသာဏေဟိ အာဟာရော ပစ္စတိ, မဏိအာလောကေန ဝသန္တိ. အဂ္ဂိဿ ဝါ ဒီပဿ ဝါ ဩဘာသမေဝ န ဇာနိံသု. ဇောတိကဿ ကိရ ဧဝရူပါ သမ္ပတ္တီတိ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပါကဋော အဟောသိ. မဟာဇနော ယာနာဒီဟိ ဒဿနတ္ထာယ အာဂစ္ဆတိ. ဇောတိကသေဋ္ဌိ အာဂတာဂတာနံ ဥတ္တရကုရုတဏ္ဍုလာနံ ဘတ္တံ ဒါပေတိ, ‘‘ကပ္ပရုက္ခေဟိ ဝတ္ထာဘရဏာနိ ဂဏှန္တူ’’တိ အာဏာပေတိ, ‘‘ဂါဝုတိကနိဓိကုမ္ဘိယာ မုခံ ဝိဝရာပေတွာ ယာပနမတ္တံ ဂဏှန္တူ’’တိ အာဏာပေတိ. သကလဇမ္ဗုဒီပဝါသိကေသု ဓနံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တေသု နိဓိကုမ္ဘိယာ အင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ ဦနံ နာဟောသီတိ အယမဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ.

බිම්බිසාර මහරජතුමා සිටු මාලිගා ආදිය පහළ වූ බව අසා, ජෝතිය සිටුතුමාට සිටු තනතුරට හිමි කුඩය (සිටු ධුරය) පිරිනැමුවේය. ඒ ජෝතිය සිටුතුමා යන නමින් මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට වී, දෙවිවරුන් විසින් උතුරුකුරු දිවයිනෙන් ගෙන එන ලදුව සිරියහන් ගැබෙහි වඩා හිඳුවන ලද, එසේම එන විට සහල් නැළියක් සහ ජෝති පාෂාණ (දීප්තිමත් ගල්) තුනක් ද රැගෙන ආ බිරිඳ සමඟ ඒ මාලිගාවෙහි මහා සම්පත් අනුභව කරමින් වාසය කළේය. ඔවුන්ට දිවි ඇති තුරාවටම ඒ එක් සහල් නැළියෙන්ම බත් සැපයුණි. ඔවුන් කරත්ත සියයක් සහල්වලින් පුරවන්නට කැමති වුවත්, ඒ සහල් නැළිය ඒ සහල් නැළිය ලෙසම අඩුවක් නොවී පවතියි. බත් පිසින අවස්ථාවේදී සහල් සැළියකට දමා ඒ පාෂාණ තුන මත තබති. එවිටම ඒ ගල් දැල්වෙන අතර බත් පිසී අවසන් වූ සැණින් ඒවා නිවී යයි. ඒ සලකුණෙන් බත් පිසී ඇති බව ඔවුහු දැනගනිති. ව්‍යංජන ආදිය පිසින විටදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙසේ ඒ ජෝති පාෂාණවලින් ඔවුන්ගේ ආහාර පිසෙන අතර, මැණික් ආලෝකයෙන් ඔවුහු වාසය කරති. ඔවුහු ගින්දරක හෝ පහනක ආලෝකයක් ගැන කිසිවක් නොදැන සිටියහ. ජෝතිය සිටුතුමාට මෙවැනි මහා සම්පත්තියක් ඇතැයි මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය. මහා ජනයා වාහන ආදියෙන් එය නැරඹීමට පැමිණෙති. ජෝතිය සිටුතුමා පැමිණි පැමිණි සැමට උතුරුකුරු දිවයිනේ සහල්වලින් පිසූ බත් ලබා දෙයි; "කල්ප වෘක්ෂවලින් වස්ත්‍ර හා ආභරණ ලබාගන්න" යැයි නියෝග කරයි; "ගාවුතයක් පමණ විශාල නිදන් සැළියේ කට ඇර, ජීවත් වීමට ප්‍රමාණවත් තරම් ධනය ලබාගන්න" යැයි නියෝග කරයි. මුළු දඹදිව වැසියන්ම පැමිණ ධනය රැගෙන ගියත්, ඒ නිදන් සැළියේ අඟලක ප්‍රමාණයකවත් අඩුවක් නොවීය. මෙය ඒ පින්වන්තයාගේ පිනෙන් ලද ඉර්ධියකි.

ဇဋိလဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓီတိ ဇဋိလော နာမ ကဿပဿ ဘဂဝတော ဓာတုစေတိယေ ကတာဓိကာရော တက္ကသိလာယံ သေဋ္ဌိ. တဿ ကိရ မာတာ ဗာရာဏသိယံ သေဋ္ဌိဓီတာ အဘိရူပါ အဟောသိ. တံ ပန္နရသသောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကကာလေ အာရက္ခနတ္ထာယ သတ္တဘူမိကဿ ပါသာဒဿ ဥပရိတလေ ဝါသယိံသု. တံ ဧကဒိဝသံ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဗဟိ ဩလောကိယမာနံ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိဇ္ဇာဓရော ဒိသွာ ဥပ္ပန္နသိနေဟော ဝါတပါနေန ပဝိသိတွာ တာယ သဒ္ဓိံ သန္ထဝမကာသိ. သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိ. အထ နံ ဒါသီ ဒိသွာ ‘‘အမ္မ, ကိံ ဣဒ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ဟောတု, ကဿစိ မာ အာစိက္ခီ’’တိ ဝုတ္တာ ဘယေန တုဏှီ အဟောသိ. သာပိ ဒသမေ မာသေ ပုတ္တံ ဝိဇာယိတွာ နဝဘာဇနံ အာဟရာပေတွာ တတ္ထ တံ ဒါရကံ နိပဇ္ဇာပေတွာ တံ ဘာဇနံ ပိဒဟိတွာ ဥပရိ ပုပ္ဖဒါမာနိ ဌပေတွာ ‘‘ဣမံ သီသေန ဥက္ခိပိတွာ ဂန္တွာ ဂင်္ဂါယ ဝိဿဇ္ဇေဟိ, ‘ကိံ ဣဒ’န္တိ စ ပုဋ္ဌာ ‘အယျာယ မေ ဗလိကမ္မ’န္တိ ဝဒေယျာသီ’’တိ ဒါသိံ အာဏာပေသိ. သာ တထာ အကာသိ. ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါယပိ ဒွေ ဣတ္ထိယော နှာယမာနာ တံ ဘာဇနံ ဥဒကေန အာဟရိယမာနံ ဒိသွာ ဧကာ ‘‘မယှေတံ ဘာဇန’’န္တိ အာဟ. ဧကာ ‘‘ယံ ဧတဿ အန္တော, တံ မယှ’’န္တိ ဝတွာ ဘာဇနေ သမ္ပတ္တေ တံ အာဒါယ ထလေ ဌပေတွာ ဝိဝရိတွာ [Pg.294] ဒါရကံ ဒိသွာ ဧကာ ‘‘မမ ဘာဇန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဒါရကော မမေဝ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဧကာ ‘‘ယံ ဘာဇနဿ အန္တော, တံ မမာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘မမ ဒါရကော’’တိ အာဟ. တာ ဝိဝဒမာနာ ဝိနိစ္ဆယံ ဂန္တွာ အမစ္စေသု ဝိနိစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တေသု ရညော သန္တိကံ အဂမံသု. ရာဇာ တာသံ ဝစနံ သုတွာ ‘‘တွံ ဒါရကံ ဂဏှ, တွံ ဘာဇန’’န္တိ အာဟ. ယာယ ပန ဒါရကော လဒ္ဓေါ, သာ မဟာကစ္စာယနတ္ထေရဿ ဥပဋ္ဌာယိကာ ဟောတိ. သာ တံ ဒါရကံ ‘‘ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗာဇေဿာမီ’’တိ ပေါသေသိ. တဿ ဇာတဒိဝသေ ဂဗ္ဘမလဿ ဓောဝိတွာ အနပနီတတ္တာ ကေသာ ဇဋိတာ ဟုတွာ အဋ္ဌံသု. တေနဿ ဇဋိလောတေဝ နာမံ အကံသု.

ජටිල ගෘහපතියාගේ පිනෙන් ලද ඉර්ධිය මෙසේය: ජටිල යනු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතු චෛත්‍යයෙහි පින්කම් කොට ප්‍රාර්ථනා ඇති කරගත්, තක්ෂිලා නුවර විසූ සිටුවරයෙකි. ඔහුගේ මෑණියන් බරණැස් නුවර සිටු දියණියක වූ අතර ඇය ඉතා රූපසම්පන්න වූවාය. ඇයට වයස අවුරුදු පහළොවක් දහසයක් පමණ වන විට, ඇයව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා සත් මහල් ප්‍රාසාදයක ඉහළම මහලේ පදිංචි කරවූහ. එක් දිනක් ඇය කවුළුවක් හැර පිටත බලමින් සිටිනු අහසින් ගමන් කළ විද්‍යාධරයෙක් දැක, ඇය කෙරෙහි සෙනෙහසක් ඇති කරගෙන කවුළුවෙන් ඇතුළු වී ඇය සමඟ එක් විය. ඒ හේතුවෙන් ඇය ගැබ් ගත්තාය. පසුව දාසියක එය දැක "මෑණියනි, මේ කුමක්ද?" කියා විමසූ විට, "එය එසේම තිබුණාවේ, කිසිවෙකුට නොකියන්න" යැයි පැවසූ බැවින් ඇය බියෙන් නිහඬ වූවාය. ඇය ද දසවැනි මාසයේදී පුතෙකු ප්‍රසූත කොට අලුත් බඳුනක් ගෙන්වා ගෙන, එහි ඒ දරුවා තබා, බඳුන වසා, උඩින් මල් මාලා තබා, "මෙය හිස මත තබාගෙන ගොස් ගංගා නදියට අත්හරින්න, 'මේ කුමක්ද?' කියා ඇසුවොත් 'මගේ ස්වාමිදූගේ බලි පූජාවක්' යැයි පවසන්න" කියා දාසියට අණ කළාය. ඇය එසේ කළාය. ගඟේ පහළ ප්‍රදේශයක කාන්තාවන් දෙදෙනෙකු ස්නානය කරමින් සිටියදී ජලයේ පාවී එන ඒ බඳුන දැක, එක් අයෙකු "මේ බඳුන මගේ" යැයි කීවාය. අනෙක් තැනැත්තිය "එහි ඇතුළත ඇති දෙය මගේ" යැයි පවසා බඳුන තමන් වෙත පැමිණි විට එය ගොඩට ගෙන විවෘත කළාය. දරුවා දුටු විට එක් අයෙකු "මම බඳුන මගේ යැයි පැවසූ නිසා දරුවා මටම අයිති විය යුතුයි" කියා පැවසුවාය. අනෙක් තැනැත්තිය "බඳුනේ ඇතුළත ඇති දේ මගේ යැයි පැවසූ නිසා දරුවා මගේ" යැයි කීවාය. ඔවුන් දෙදෙනා වාද කරමින් විනිශ්චය සභාවට ගිය අතර, ඇමතිවරුන්ට එය තීන්දු කිරීමට නොහැකි වූ තැන රජු වෙත ගියහ. රජතුමා ඔවුන්ගේ කතා අසා, "ඔබ දරුවා ගන්න, ඔබ බඳුන ගන්න" යැයි පැවසීය. දරුවා ලැබුණු තැනැත්තිය මහා කාත්‍යායන මහරහතන් වහන්සේගේ උපස්ථායිකාවකි. ඇය "මහතෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි මොහු පැවිදි කරවන්නෙමි" යි සිතා දරුවා ඇති දැඩි කළාය. ඔහු උපන් දින කලල මල සෝදා ඉවත් නොකළ බැවින් ඔහුගේ කෙස් වැටිය ජටාවක් මෙන් පැටලී තිබුණි. ඒ නිසා ඔහුට 'ජටිල' යනුවෙන්ම නම් තැබූහ.

တဿ ပဒသာ ဝိစရဏကာလေ ထေရော တံ ဂေဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ဥပါသိကာ ထေရံ နိသီဒါပေတွာ အာဟာရမဒါသိ. ထေရော ဒါရကံ ဒိသွာ ‘‘ဥပါသိကေ, ဒါရကော တေ လဒ္ဓေါ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အာမ, ဘန္တေ, ဣမာဟံ တုမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗာဇေဿန္တိ ပေါသေသိ’’န္တိ အာဟ. ထေရော ‘‘သာဓူ’’တိ တံ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တော ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမဿ ဂိဟိသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတုံ ပုညကမ္မ’’န္တိ ဩလောကေန္တော ‘‘မဟာပုညော သတ္တော မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿတိ, ဒဟရော ဧဝ စ တာဝ, ဉာဏမ္ပိ တာဝဿ ပရိပါကံ န ဂစ္ဆတီ’’တိ စိန္တေတွာ တံ အာဒါယ တက္ကသိလာယံ ဧကဿ ဥပဋ္ဌာကဿ ဂေဟံ အဂမာသိ. သော ထေရံ ဝန္ဒိတွာ ဌိတော ဒါရကံ ဒိသွာ ‘‘ဒါရကော, ဘန္တေ, လဒ္ဓေါ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အာမ, ဥပါသက, ပဗ္ဗဇိဿတိ, ဒဟရော တာဝ တဝ သန္တိကေ ဟောတူ’’တိ. သော ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ တံ ပုတ္တဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ ပဋိဇဂ္ဂိ. တဿ ပန ဂေဟေ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဘဏ္ဍကံ ဥဿန္နံ ဟောတိ. သော ဂါမန္တရံ ဂစ္ဆန္တော သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဘဏ္ဍကံ အာပဏံ အာဟရိတွာ တဿ တဿ ဘဏ္ဍကဿ မူလံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ ဂဟေတွာ ဒဒေယျာသီ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ.

ඔහුට පයින් ඇවිදීමට හැකි වයසට පැමිණි විට මහතෙරුන් වහන්සේ ඒ නිවසට පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩි සේක. උපාසිකාව මහතෙරුන් වහන්සේව වඩා හිඳුවා දානය පූජා කළාය. මහතෙරුන් වහන්සේ දරුවා දැක "උපාසිකාවනි, ඔබට දරුවෙකු ලැබුණේද?" කියා විමසූ සේක. "එසේය ස්වාමීනි, මම මොහු ඔබවහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි කරවනු පිණිස ඇති දැඩි කළෙමි" යි ඇය පැවසුවාය. මහතෙරුන් වහන්සේ "යහපති" කියා ඔහු කැඳවාගෙන යමින්, "මොහුට ගිහි සම්පත් අනුභව කිරීමට තරම් පිනක් ඇද්දැයි" බලන සේක්, "මහා පිනක් ඇති සත්වයෙකි, මහා සම්පත් අනුභව කරනු ඇත, දැනට මොහු ඉතා කුඩාය, මොහුගේ ඥානය ද තවම මෝරා නැතැයි" සිතා ඔහුව කැඳවාගෙන තක්ෂිලා නුවර එක් උපස්ථායකයෙකුගේ නිවසට වැඩි සේක. ඒ උපස්ථායකයා මහතෙරුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව සිටියදී දරුවා දැක, "ස්වාමීනි, දරුවෙකු ලැබුණේද?" කියා විමසීය. "එසේය උපාසකය, මොහු පැවිදි වනු ඇත, දැනට මොහු ඉතා කුඩා බැවින් ඔබ ළඟ සිටීවා" යැයි වදාළ සේක. ඔහු "යහපති ස්වාමීනි" කියා පිළිගෙන ඔහුව පුතෙකු මෙන් සලකා ඇති දැඩි කළේය. ඔහු ඒ නිවසෙහි සිටි දොළොස් වසර පුරාම වෙළඳ බඩු බාහිරාදියෙන් නිවස පිරී ඉතිරී ගියේය. දිනක් ඔහු වෙනත් ගමකට යන අතරතුර, ඒ සියලු බඩු බාහිරාදිය කඩයට ගෙනැවිත්, එක් එක් භාණ්ඩයේ මිල පවසා, "මේ මේ දේට මෙපමණ මුදලක් ගෙන විකුණන්න" යැයි පවසා නික්ම ගියේය.

တံ ဒိဝသံ နဂရပရိဂ္ဂါဟိကာ ဒေဝတာ အန္တမသော ဇီရကမရိစမတ္တကေနာပိ အတ္ထိကေ တဿေဝ အာပဏာဘိမုခေ ကရိံသု. သော ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဥဿန္နဘဏ္ဍကံ ဧကဒိဝသေနေဝ ဝိက္ကိဏိ. ကုဋုမ္ဗိကော အာဂန္တွာ အာပဏေ ကိဉ္စိ အဒိသွာ ‘‘သဗ္ဗံ တေ, တာတ, ဘဏ္ဍကံ နာသိတ’’န္တိ အာဟ. ‘‘န နာသိတံ, တာတ, သဗ္ဗံ တုမှေဟိ ဝုတ္တနယေန ဝိက္ကိဏိတံ, ဣဒံ အသုကဿ မူလံ, ဣဒံ အသုကဿ [Pg.295] မူလ’’န္တိ သဗ္ဗမူလံ တဿေဝ အပ္ပေသိ. ကုဋုမ္ဗိကော ပသီဒိတွာ ‘‘အနဂ္ဃော ပုရိသော ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဇီဝိတုံ သမတ္ထော’’တိ အတ္တနော ဝယပ္ပတ္တံ ဓီတရံ တဿ ဒတွာ ‘‘ဂေဟမဿ ကရောထာ’’တိ ပုရိသေ အာဏာပေတွာ နိဋ္ဌိတေ ဂေဟေ ‘‘ဂစ္ဆထ တုမှေ, အတ္တနော ဂေဟေ ဝသထာ’’တိ အာဟ. အထဿ ဂေဟပဝိသနကာလေ ဧကေန ပါဒေန ဥမ္မာရေ အက္ကန္တမတ္တေ ဂေဟဿ ပစ္ဆိမဘာဂေ ဘူမိဋ္ဌာနေ အသီတိဟတ္ထော သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတော ဥဋ္ဌဟိ. ရာဇာ ကိရ ဇဋိလဿ ဂေဟေ ဘူမိံ ဘိန္ဒိတွာ သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတော ဥဋ္ဌိတောတိ သုတွာ တဿ သေဋ္ဌိဆတ္တံ ပေသေသိ. သော ဇဋိလသေဋ္ဌိ နာမ အဟောသီတိ အယမဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ.

එදින නගරය ආරක්ෂා කරන දේවතාවෝ, අවම වශයෙන් සූදුරු සහ මිරිස් ස්වල්පයක් පවා අවශ්‍ය අයව ඒ දරුවාගේ වෙළඳසැල දෙසටම යොමු කළහ. ඔහු දොළොස් වසරක් තිස්සේ රැස්ව තිබූ බඩු බාහිරාදිය එකම දිනකින් විකුණා දැමීය. සිටුවරයා පැමිණ වෙළඳසැලේ කිසිවක් නොදැක "පුතේ, ඔබ සියලු බඩු බාහිරාදිය විනාශ කළෙහිද?" යි ඇසීය. "පියාණෙනි, විනාශ නොකළෙමි, ඔබ පැවසූ ආකාරයටම සියල්ල විකුණන ලදී. මේ අසවල් දේ සඳහා ලැබුණු මුදලයි, මේ අසවල් දේ සඳහා ලැබුණු මුදලයි" කියා සියලු මුදල් ඔහුටම භාර කළේය. සිටුවරයා ඒ පිළිබඳ පැහැදී "මොහු කොතැනක වුවද ජීවත් විය හැකි ඉතා අගනා පුද්ගලයෙකි" යි සිතා, තමාගේ වැඩිවියට පත් දියණිය ඔහුට දී "මොහුට නිවසක් සාදන්න" යි මිනිසුන්ට අණ කළේය. නිවස සාදා නිම වූ පසු "නුඹලා ගොස් තමාගේ නිවසේ වාසය කරව" යි ඔවුන්ට පැවසීය. ඉක්බිති ඔහු නිවසට ඇතුළු වන විට එක පයකින් උළුවස්ස පෑගූ සැණින්, නිවසේ පිටුපස භූමියෙන් අසූ රියන් උස රන් පර්වතයක් මතු විය. ජටිලගේ නිවසේ පොළොව පලාගෙන රන් පර්වතයක් මතු වූ බව රජුට අසන්නට ලැබී, ඔහුට සිටු තනතුර (සෙට්ඨි ඡත්තය) පිරිනැමීය. ඔහු 'ජටිල සිටු' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. මෙය ඔහුගේ පින් බලයෙන් ලැබුණු සෘද්ධියකි.

မေဏ္ဍကဿ သေဋ္ဌိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓီတိ (မဟာဝ. ၂၉၆) မေဏ္ဍကော နာမ ဝိပဿိမှိ ဘဂဝတိ ကတာဓိကာရော မဂဓရဋ္ဌေ ဘဒ္ဒိယနဂရေ သေဋ္ဌိ. တဿ ကိရ ပစ္ဆိမဂေဟေ အဋ္ဌကရီသမတ္တေ ဌာနေ ဟတ္ထိအဿဥသဘပ္ပမာဏာ သုဝဏ္ဏမေဏ္ဍကာ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ ပိဋ္ဌိယာ ပိဋ္ဌိံ ပဟရမာနာ ဥဋ္ဌဟိံသု, တေသံ မုခေသု ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ သုတ္တာနံ ဂေဏ္ဍုကာ ပက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ. သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတာဒီဟိ စ ဝတ္ထစ္ဆာဒနဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီဟိ စ အတ္ထေ သတိ တေသံ မုခတော ဂေဏ္ဍုကံ အပနေန္တိ. ဧကဿပိ မေဏ္ဍကဿ မုခတော သကလဇမ္ဗုဒီပဝါသီနံ ပဟောနကံ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတဝတ္ထစ္ဆာဒနဟိရညသုဝဏ္ဏံ နိက္ခမတိ. တတော ပဋ္ဌာယေသ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌီတိ ပညာယီတိ အယမဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ.

මේණ්ඩක සිටුවරයාගේ පින් බලයෙන් වූ සෘද්ධිය මෙසේය: මේණ්ඩක නම් වූ සිටුවරයා විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ පින්කම් කළ අයෙකි. ඔහු මගධ රටේ භද්දිය නගරයේ වාසය කළ සිටුවරයෙකි. ඔහුගේ නිවසේ පිටුපස කරීස අටක පමණ භූමියක ඇතෙකුගේ, අශ්වයෙකුගේ හා වෘෂභයෙකුගේ පමණ වූ රන් එළුවන් පොළොව පලාගෙන එකිනෙකාගේ පිටේ හැපෙමින් මතු වූහ. ඔවුන්ගේ මුඛයන්හි පංච වර්ණ නූල් පන්දු තබා තිබුණි. ගිතෙල්, තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදිය හෝ ඇඳුම් පැළඳුම්, රන් රිදී ආදිය අවශ්‍ය වූ විට ඔවුන්ගේ මුඛයෙන් නූල් පන්දුව ඉවතට ගනිති. එක් එළුවෙකුගේ මුඛයෙන් පවා මුළු දඹදිව වැසියන්ටම ප්‍රමාණවත් වන පරිදි ගිතෙල්, තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු, ඇඳුම් පැළඳුම් හා රන් රිදී නික්මෙයි. එතැන් සිට ඔහු 'මේණ්ඩක සිටු' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. මෙය ඔහුගේ පින් බලයෙන් ලැබුණු සෘද්ධියකි.

ဃောသိတဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓီတိ ဃောသိတော (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၆၀-၂၆၁) နာမ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေ ကတာဓိကာရော သက္ကရဋ္ဌေ ကောသမ္ဗိယံ သေဋ္ဌိ. သော ကိရ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ကောသမ္ဗိယံ နဂရသောဘိနိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တိ. သာ တံ ဝိဇာတဒိဝသေ သုပ္ပေ သယာပေတွာ သင်္ကာရကူဋေ ဆဍ္ဍာပေသိ. ဒါရကံ ကာကသုနခါ ပရိဝါရေတွာ နိသီဒိံသု. ဧကော ပုရိသော တံ ဒိသွာဝ ပုတ္တသညံ ပဋိလဘိတွာ ‘‘ပုတ္တော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ ဂေဟံ နေသိ. တဒါ ကောသမ္ဗိကသေဋ္ဌိ ပုရောဟိတံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ, အာစရိယ, အဇ္ဇ တေ တိထိကရဏနက္ခတ္တာဒယော ဩလောကိတာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အာမ, မဟာသေဋ္ဌီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဇနပဒဿ ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဣမသ္မိံ နဂရေ အဇ္ဇ ဇာတဒါရကော ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌိ ဘဝိဿတီ’’တိ အာဟ. တဒါ သေဋ္ဌိနော ဘရိယာ ဂရုဂဗ္ဘာ [Pg.296] ဟောတိ, တသ္မာ သော သီဃံ ဂေဟံ ပေသေသိ ‘‘ဂစ္ဆ, ဇာနာဟိ နံ ဝိဇာတာ ဝါ, န ဝါ’’တိ. ‘‘န ဝိဇာတာ’’တိ သုတွာ ဂေဟံ ဂန္တွာ ကာဠိံ နာမ ဒါသိံ ပက္ကောသိတွာ သဟဿံ ဒတွာ ‘‘ဂစ္ဆ, ဣမသ္မိံ နဂရေ ဥပဓာရေတွာ အဇ္ဇ ဇာတဒါရကံ ဂဏှိတွာ ဧဟီ’’တိ အာဟ. သာ ဥပဓာရေန္တီ တံ ဂေဟံ ဂန္တွာ တံ ဒါရကံ တံ ဒိဝသံ ဇာတံ ဉတွာ သဟဿံ ဒတွာ အာနေတွာ သေဋ္ဌိနော ဒဿေသိ. သေဋ္ဌိ ‘‘သစေ မေ ဓီတာ ဇာယိဿတိ, တာယ နံ သဒ္ဓိံ နိဝါသေတွာ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနဿ သာမိကံ ကရိဿာမိ. သစေ ပုတ္တော ဇာယိဿတိ, ဃာတေဿာမိ န’’န္တိ စိန္တေတွာ တံ ဂေဟေ ဝဍ္ဎာပေသိ.

ඝෝසිත සිටුවරයාගේ පින් බලයෙන් වූ සෘද්ධිය මෙසේය: ඝෝසිත යනු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ සමයේ පින්කම් කළ, වංශ රටේ කොසඹෑ නුවර සිටුවරයෙකි. ඔහු දෙව්ලොවින් චුතව කොසඹෑ නුවර නගර සෝභිනියකගේ කුසෙහි උපත ලැබීය. ඇය ඔහු උපන් දිනයෙහිම වට්ටියක තබා කුණු ගොඩක දමා ආවාය. ඒ දරුවා වටා කපුටෝ සහ බල්ලෝ පිරිවරා සිටියහ. එක් මිනිසෙක් ඒ දරුවා දැක "මට පුතෙකු ලැබුණේය" යන සිතින් තම නිවසට රැගෙන ගියේය. එකල කොසඹෑ සිටුවරයා පුරෝහිතයා දැක "ඇදුරුතුමනි, අද ඔබ තිථි, කරණ, නැකත් ආදිය බැලුවෙහිද?" යි විමසීය. "එසේය, මහා සිටුතුමනි" යි කී විට, "රටට කුමක් වනු ඇත්ද?" යි ඇසීය. "අද මේ නගරයේ උපන් දරුවා අග්‍ර සිටු තනතුර ලබන්නේය" යි ඔහු පැවසීය. එකල සිටුවරයාගේ බිරිඳ ද දරුගැබක් දරා සිටි බැවින්, ඔහු වහා නිවසට පණිවිඩයක් යවා "ගොස් ඇය ප්‍රසූත කළාද නැද්ද යන්න දැනගන්න" යි කීය. "තවම නැත" යි අසා, ඔහු නිවසට ගොස් කාලී නම් දාසිය කැඳවා කහවණු දහසක් දී "ගොස් මේ නගරයේ විපරම් කර අද උපන් දරුවෙකු මිල දී ගෙන එන්න" යි කීවේය. ඇය විපරම් කරමින් ඒ නිවසට ගොස් එදිනම උපන් ඒ දරුවා ගැන දැනගෙන කහවණු දහසක් දී දරුවා සිටුවරයාට ගෙනවිත් දුන්නාය. සිටුවරයා "ඉදින් මට දියණියක ලැබුණහොත්, ඇය සමඟ මොහු පදිංචි කරවා සිටු තනතුරේ හිමිකරු කරමි. ඉදින් පුතෙකු ලැබුණහොත්, මොහුව මරා දමමි" යි සිතා දරුවාව නිවසේ හදා වඩා ගත්තේය.

အထဿ ဘရိယာ ကတိပါဟစ္စယေန ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. သေဋ္ဌိ ‘‘ဣမသ္မိံ အသတိ မမ ပုတ္တော သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ လဘိဿတိ. ဣဒါနေဝ နံ မာရေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ကာဠိံ အာမန္တေတွာ ‘‘ဂစ္ဆ ဇေ, ဝဇတော ဂုန္နံ နိက္ခမနဝေလာယ ဝဇဒွါရမဇ္ဈေ ဣမံ တိရိယံ နိပဇ္ဇာပေဟိ, ဂါဝိယော နံ မဒ္ဒိတွာ မာရေဿန္တိ, မဒ္ဒိတာမဒ္ဒိတဘာဝံ ပနဿ ဉတွာ ဧဟီ’’တိ အာဟ. သာ ဂန္တွာ ဂေါပါလကေန ဝဇဒွါရေ ဝိဝဋမတ္တေယေဝ တံ တထာ နိပဇ္ဇာပေသိ. ဂေါဂဏဇေဋ္ဌကော ဥသဘော အညသ္မိံ ကာလေ သဗ္ဗပစ္ဆာ နိက္ခမန္တောပိ တံဒိဝသံ သဗ္ဗပဌမံ နိက္ခမိတွာ ဒါရကံ စတုန္နံ ပါဒါနံ အန္တရေ ကတွာ အဋ္ဌာသိ. အနေကသတာ ဂါဝေါ ဥသဘဿ ဒွေ ပဿာနိ ဃံသန္တိယော နိက္ခမိံသု. ဂေါပါလကောပိ ‘‘အယံ ဥသဘော ပုဗ္ဗေ သဗ္ဗပစ္ဆာ နိက္ခမတိ, အဇ္ဇ ပန ပဌမံ နိက္ခမိတွာ ဒွါရမဇ္ဈေ နိစ္စလောဝ ဌိတော, ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ စိန္တေတွာ ဂန္တွာ တဿ ဟေဋ္ဌာ နိပန္နံ ဒါရကံ ဒိသွာ ပုတ္တသိနေဟံ ပဋိလဘိတွာ ‘‘ပုတ္တော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ ဂေဟံ နေသိ.

ඉක්බිති ටික දිනකට පසු ඔහුගේ බිරිඳ පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. සිටුවරයා "මොහු නැති වුවහොත් මගේ පුතාට සිටු තනතුර ලැබෙනු ඇත. එබැවින් මොහුව දැන්ම මරා දැමීම සුදුසුය" යි සිතා කාලී කැඳවා "එම්බා කාලී, ගොස් ගවයන් පට්ටියෙන් නික්මෙන වෙලාවට පට්ටි දොරටුව මැද මොහුව හරහට නිදි කරවන්න. එවිට එළදෙනුන් මොහුව පාගා මරා දමනු ඇත. මොහු පෑගුණාද නැද්ද යන්න දැනගෙන එන්න" යි කීවේය. ඇය ගොස් ගොපල්ලා පට්ටි දොරටුව විවෘත කළ සැණින් සිටු පැවසූ පරිදි දරුවාව නිදි කරෙව්වාය. ගව රංචුවේ නායක වෘෂභයා වෙනදාට සැමට පසුව නික්මුණත්, එදින සැමට කලින් නික්ම දරුවාව තම පය සතර මැදට ගෙන සිට ගත්තේය. සිය ගණනක් එළදෙනුන් වෘෂභයාගේ දෙපස ඇතිල්ලෙමින් පිටතට ගියහ. ගොපල්ලා ද "මේ වෘෂභයා මීට පෙර සැමට පසුව නික්මෙන නමුත් අද සැමට කලින් නික්ම දොරටුව මැද නිශ්චලව සිටින්නේ ඇයිද?" යි සිතා ගොස්, ඌ යට නිදා සිටි දරුවා දැක පුත්‍ර සෙනෙහස ඇතිව "මට පුතෙකු ලැබුණේය" යි කියා නිවසට රැගෙන ගියේය.

ကာဠီ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိနာ ပုစ္ဆိတာ တမတ္ထံ အာရောစေတွာ ‘‘ဂစ္ဆ, နံ ပုန ဣမံ သဟဿံ ဒတွာ အာနေဟီ’’တိ ဝုတ္တာ ပုန အာနေတွာ အဒါသိ. အထ နံ သေဋ္ဌိ အာဟ – ‘‘အမ္မ ကာဠိ, ဣမသ္မိံ နဂရေ ပဉ္စသကဋသတာနိ ပစ္စူသကာလေ ဥဋ္ဌာယ ဝါဏိဇ္ဇာယ ဂစ္ဆန္တိ, တွံ ဣမံ နေတွာ စက္ကမဂ္ဂေ နိပဇ္ဇာပေဟိ, ဂေါဏာ ဝါ နံ မဒ္ဒိဿန္တိ, စက္ကံ ဝါ ဆိန္ဒိဿတိ, ပဝတ္တိဉ္စဿ ဉတွာ အာဂစ္ဆေယျာသီ’’တိ. သာ ဂန္တွာ စက္ကမဂ္ဂေ နိပဇ္ဇာပေသိ. သာကဋိကဇေဋ္ဌကော ပုရတော အဟောသိ. အထဿ ဂေါဏာ တံ ဌာနံ ပတွာ ဓုရံ ဆဍ္ဍေသုံ, ပုနပ္ပုနံ အာရောပေတွာ ပါဇိယမာနာပိ ပုရတော န ဂစ္ဆိံသု. ဧဝံ တဿ တေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါယမန္တဿေဝ အရုဏံ ဥဋ္ဌဟိ. သော ‘‘ကိံ နာမ ဂေါဏာ ကရိံသူ’’တိ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တော ဒါရကံ ဒိသွာ ‘‘ဘာရိယံ ဝတ [Pg.297] ကမ္မ’’န္တိ စိန္တေတွာ ‘‘ပုတ္တော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ တုဋ္ဌမာနသော တံ ဂေဟံ နေသိ.

කාලී ආපසු ගොස් සිටුවරයා විමසූ විට ඒ තොරතුරු පැවසුවාය. සිටුවරයා "ගොස් නැවතත් කහවණු දහසක් දී මොහුව ගෙන එන්න" යි පැවසූ බැවින් ඇය නැවත ගෙනවිත් දුන්නාය. එවිට සිටුවරයා ඇයට මෙසේ කීය: "පින්වත් කාලී, අද පාන්දර මේ නගරයේ කරත්ත පන්සියයක් වෙළඳාම පිණිස නික්මෙයි. ඔබ මොහුව ගෙන ගොස් කරත්ත රෝද පාරේ නිදි කරවන්න. එවිට ගොනුන් මොහුව පාගනු ඇත, නැතහොත් කරත්ත රෝදයට කැපී යනු ඇත. සිදුවන දේ බලා නැවත එන්න." ඇය ගොස් කරත්ත මාවතේ දරුවාව නිදි කරෙව්වාය. කරත්තකරුවන්ගේ නායකයා පෙරමුණේ ගියේය. එවිට ඔහුගේ ගොනුන් ඒ ස්ථානයට පැමිණ වියගහ ඉවතට දැමූහ. නැවත නැවතත් වියගහ තබා ගොනුන් දැක්වුවද ඔවුහු ඉදිරියට නොගියහ. මෙසේ ඔවුන් සමඟ උත්සාහ කරද්දීම අරුණෝදය උදා විය. "මේ ගොනුන් කුමක් කළාද?" යි මාවත දෙස බලන ඔහුට දරුවා දක්නට ලැබුණි. "මේ නම් බරපතල අපරාධයකි" යි සිතා, "මට පුතෙකු ලැබුණේය" යි සතුටු සිතින් දරුවාව තම නිවසට රැගෙන ගියේය.

ကာဠီပိ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိနာ ပုစ္ဆိတာ တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘ဂစ္ဆ, နံ ပုန သဟဿံ ဒတွာ အာနေဟီ’’တိ ဝုတ္တာ တထာ အကာသိ. အထ နံ သေဋ္ဌိ အာဟ – ‘‘ဣဒါနိ နံ အာမကသုသာနံ နေတွာ ဂစ္ဆန္တရေ နိပဇ္ဇာပေဟိ, တတ္ထ သုနခါဒီဟိ ခါဒိတော, အမနုဿေန ဝါ ပဟဋော မရိဿတိ, မတာမတဘာဝဉ္စဿ ဇာနိတွာ အာဂစ္ဆေယျာသီ’’တိ. သာ တံ နေတွာ တတ္ထ နိပဇ္ဇာပေတွာ ဧကမန္တေ အဋ္ဌာသိ. တံ သုနခါဒယော ဝါ အမနုဿော ဝါ ဥပသင်္ကမိတုံ နာသက္ခိံသု. အထေကော အဇပါလော အဇာ ဂေါစရံ နေန္တော သုသာနပဿေန ဂစ္ဆတိ. ဧကာ အဇာ ပဏ္ဏာနိ ခါဒမာနာ ဂစ္ဆန္တရံ ပဝိသိတွာ ဒါရကံ ဒိသွာ ဇဏ္ဏုကေဟိ ဌတွာ ဒါရကဿ ထနံ အဒါသိ. အဇပါလကေန ‘‘ဟေ ဟေ’’တိ သဒ္ဒေ ကတေပိ န နိက္ခမိ. သော ‘‘ယဋ္ဌိယာ နံ ပဟရိတွာ နီဟရိဿာမီ’’တိ ဂစ္ဆန္တရံ ပဝိဋ္ဌော ဇဏ္ဏုကေဟိ ဌတွာ ဒါရကံ ခီရံ ပါယန္တိံ ဒိသွာ ဒါရကေ ပုတ္တသိနေဟံ ပဋိလဘိတွာ ‘‘ပုတ္တော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ အာဒါယ ပက္ကာမိ.

කාලී ද ගොස් සිටුතුමා විසින් විමසන ලදුව ඒ තොරතුර පවසා, “යන්න, මොහුට නැවතත් කහවණු දහසක් දී රැගෙන එන්නැ”යි කී විට එසේම කළාය. ඉක්බිති සිටුතුමා ඇයට මෙසේ කීවේය: “දැන් මොහුව අමු සොහොනකට ගෙන ගොස් පඳුරක් අස්සේ නිදි කරවන්න. එහිදී බල්ලන් ආදීන් විසින් කනු ලැබ හෝ අමනුෂ්‍යයෙකු විසින් පහර දෙනු ලැබ හෝ ඔහු මිය යනු ඇත. ඔහු මළාද නොමළාද කියා දැනගෙන නැවත එන්න.” ඇය ඔහුව ගෙන ගොස් එහි නිදි කරවා එක් පසෙක සිටියාය. බල්ලන් ආදීන්ට හෝ අමනුෂ්‍යයෙකුට හෝ ඔහු වෙත පැමිණීමට නොහැකි විය. එවිට එක් එළුවු පාලකයෙක් එළුවන් ගොදුරු බිම් කරා දක්කාගෙන යද්දී සොහොන අසලින් ගමන් කළේය. එක් එළුදෙනක් කොළ කමින් පඳුරක් අස්සට වැදී දරුවා දැක, දණ ගසාගෙන සිටිමින් දරුවාට කිරි දුන්නාය. එඬේරා “හේ හේ” යැයි ශබ්ද කළත් ඇය පිටතට ආවේ නැත. ඔහු “කෙවිටෙන් ඇයට පහර දී ඉවතට ගන්නෙමි”යි සිතා පඳුර අස්සට වැදුණු අතර, දණ ගසාගෙන දරුවාට කිරි පොවන එළුදෙන දැක, දරුවා කෙරෙහි පුත් සෙනෙහස උපදවාගෙන “මට පුතෙකු ලැබුණා” යැයි පවසා දරුවා රැගෙන පිටත්ව ගියේය.

ကာဠီ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိနာ ပုစ္ဆိတာ တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘ဂစ္ဆ, နံ ပုန သဟဿံ ဒတွာ အာနေဟီ’’တိ ဝုတ္တာ တထာ အကာသိ. အယ နံ သေဋ္ဌိ အာဟ – ‘‘အမ္မ, ဣမံ အာဒါယ စောရပပါတပဗ္ဗတံ အဘိရုဟိတွာ ပပါတေ ခိပ, ပဗ္ဗတကုစ္ဆိယံ ပဋိဟညမာနော ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကော ဟုတွာ ဘူမိယံ ပတိဿတိ, မတာမတဘာဝဉ္စဿ ဉတွာ အာဂစ္ဆေယျာသီ’’တိ. သာ တံ တထာ နေတွာ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဌတွာ ခိပိ. တံ ခေါ ပန ပဗ္ဗတကုစ္ဆိံ နိဿာယ မဟာဝေဠုဂုမ္ဗော ပဗ္ဗတာနုသာရေနေဝ ဝဍ္ဎိ, တဿ မတ္ထကံ ဃနဇာတော ဇိဉ္ဇုကဂုမ္ဗော အဝတ္ထရိ. ဒါရကော ပတန္တော ကောဇဝေ ဝိယ တသ္မိံ ပတိ. တံ ဒိဝသဉ္စ နဠကာရဇေဋ္ဌကဿ ဝေဏုဗလိ ပတ္တော ဟောတိ. သော ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ တံ ဝေဠုဂုမ္ဗံ ဆိန္ဒိတုံ အာရဘိ. တသ္မိံ စလိတေ ဒါရကော သဒ္ဒမကာသိ. သော ဒါရကသဒ္ဒေါ ဝိယာတိ ဧကေန ပဿေန အဘိရုဟိတွာ တံ ဒိသွာ ‘‘ပုတ္တော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ တုဋ္ဌစိတ္တော အာဒါယ ဂတော. ကာဠီ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိနာ ပုစ္ဆိတာ တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘ဂစ္ဆ, နံ ပုန သဟဿံ ဒတွာ အာနေဟီ’’တိ ဝုတ္တာ တထာ အကာသိ.

කාලී ද ගොස් සිටුතුමා විසින් විමසන ලදුව ඒ තොරතුර පවසා, “යන්න, මොහුට නැවතත් කහවණු දහසක් දී රැගෙන එන්නැ”යි කී විට එසේම කළාය. එවිට සිටුතුමා ඇයට මෙසේ කීවේය: “මෑණියනි, මොහුව රැගෙන චෝරපපාත පර්වතයට නැග ප්‍රපාතයෙන් පහළට දමන්න. පර්වත බෑවුමේ හැපී කැබලිවලට කැඩී ඔහු බිම වැටෙනු ඇත. ඔහු මළාද නොමළාද කියා දැනගෙන එන්න.” ඇය ඔහුව එසේම ගෙන ගොස් පර්වත මුදුනේ සිට පහළට දැමුවාය. එහෙත් ඒ පර්වත බෑවුම ඇසුරු කරමින් විශාල උණ පඳුරක් පර්වතය දිගේම වැඩී තිබුණි. එහි මුදුන ඝනව වැඩුණු ඔලිඳ පඳුරකින් වැසී තිබුණි. දරුවා වැටෙන විට පලසක් මත වැටෙන්නාක් මෙන් ඒ පඳුර මත වැටුණේය. එදින බටලී වඩුවන්ගේ ප්‍රධානියාට උණ බට බදු ගෙවීමට නියමිත දිනයක් විය. ඔහු සිය පුතු සමඟ ගොස් ඒ උණ පඳුර කැපීමට පටන් ගත්තේය. එය සෙලවෙන විට දරුවා හඬක් නැගුවේය. එය දරුවෙකුගේ හඬක් යැයි සිතා ඔහු එක් පසෙකින් පර්වතයට නැග දරුවා දැක, “මට පුතෙකු ලැබුණා” යැයි සතුටු සිතින් දරුවා රැගෙන ගියේය. කාලී ද ගොස් සිටුතුමා විසින් විමසන ලදුව ඒ තොරතුර පවසා, “යන්න, මොහුට නැවතත් කහවණු දහසක් දී රැගෙන එන්නැ”යි කී විට එසේම කළාය.

သေဋ္ဌိနော ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရောန္တဿေဝ ဒါရကော ဝဍ္ဎိတော. မဟာဃောသဝစနတ္တာ စဿ ဃောသိတောတေဝ နာမံ အဟောသိ. သော သေဋ္ဌိနော အက္ခိမှိ [Pg.298] ကဏ္ဋကော ဝိယ ခါယိ, ဥဇုကံ ဩလောကေတုမ္ပိ န ဝိသဟိ. အထဿ မရဏူပါယံ စိန္တေန္တော အတ္တနော ကုမ္ဘကာရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တဿ ‘‘ကဒါ အာဝါပံ အာလိမ္ပေဿသီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သွေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘တေန ဟိ ဣဒံ သဟဿံ ဂဏှိတွာ မမေကံ ကမ္မံ ကရောဟီ’’တိ အာဟ. ‘‘ကိံ သာမီ’’တိ? ‘‘ဧကော မေ အဝဇာတပုတ္တော အတ္ထိ, တံ တဝ သန္တိကံ ပေသိဿာမိ, အထ နံ ဂဗ္ဘံ ပဝေသေတွာ တိဏှာယ ဝါသိယာ ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဆိန္ဒိတွာ စာဋိယံ ပက္ခိပိတွာ အာဝါပေ ပဝေသေယျာသီတိ. ဣဒံ တေ သဟဿံ သစ္စကာရသဒိသံ, ဥတ္တရိံ ပန တေ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ ပစ္ဆာ ကရိဿာမီ’’တိ. ကုမ္ဘကာရော ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိ.

සිටුතුමා මෙවැනි දේ කරද්දීම දරුවා වැඩුණේය. ඉතා මහ හඬින් කතා කරන බැවින් ඔහුට “ඝෝෂිත” යන නම ලැබුණි. ඔහු සිටුතුමාගේ ඇසට කටුවක් මෙන් පෙනුණි; කෙලින් බැලීමට පවා ඔහුට නොහැකි විය. ඉක්බිති ඔහු මරා දැමීමේ උපායක් කල්පනා කරමින් තමාගේ කුඹල්කරු වෙත ගොස්, “කවදාද පෝරණුව ගිනි දමන්නේ?” යැයි විමසීය. “හෙට” යැයි ඔහු කී කල, “එසේ නම් මේ කහවණු දහස ගෙන මගේ එක් වැඩක් කරන්නැ”යි සිටුතුමා කීවේය. “ස්වාමීනි, ඒ කුමන වැඩක්ද?” “මට එක් අවජාතක පුත්‍රයෙක් සිටිනවා. මම ඔහුව ඔබ වෙත එවන්නෙමි. එවිට ඔහුව ගැබ්ගෙට ඇතුල් කරගෙන, මුවහත් වෑයකින් කැබලිවලට කපා, බඳුනක බහා පෝරණුවට දමන්න. මේ කහවණු දහස අත්තිකාරමක් ලෙස තබාගන්න. පසුව මම ඔබට මීට වඩා යමක් කරන්නෙමි.” කුඹල්කරු “යහපතැ”යි එය පිළිගත්තේය.

သေဋ္ဌိ ပုနဒိဝသေ ဃောသိတံ ပက္ကောသိတွာ ‘‘ဟိယျော မယာ ကုမ္ဘကာရော ဧကံ ကမ္မံ အာဏတ္တော, ဧဟိ, တွံ တာတ, တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧဝံ ဝဒေဟိ ‘ဟိယျော ကိရ မေ ပိတရာ အာဏတ္တံ ကမ္မံ နိပ္ဖာဒေဟီ’’’တိ ပဟိဏိ. သော ‘‘သာဓူ’’တိ အဂမာသိ. တံ တတ္ထ ဂစ္ဆန္တံ ဣတရော သေဋ္ဌိနော ပုတ္တော ဒါရကေဟိ သဒ္ဓိံ ဂုဠကကီဠံ ကီဠန္တော ဒိသွာ ပက္ကောသိတွာ ‘‘ကုဟိံ ဂစ္ဆသီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ပိတု သာသနံ ဂဟေတွာ ‘‘ကုမ္ဘကာရဿ သန္တိက’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ တတ္ထ ဂမိဿာမိ, ဣမေ မံ ဒါရကာ ဗဟုလက္ခံ ဇိနိံသု, တံ မေ ပဋိဇိနိတွာ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. ‘‘အဟံ ပိတု ဘာယာမီ’’တိ. ‘‘မာ ဘာယိ, ဘာတိက, အဟံ တံ သာသနံ ဟရိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဗဟူဟိ ဇိတော ယာဝါဟံ အာဂစ္ဆာမိ, တာဝ မေ လက္ခံ ပဋိဇိနာဟီ’’တိ. ဃောသိတော ကိရ ဂုဠကကီဠာယံ ဆေကော, တေန နံ ဧဝံ နိဗန္ဓိ. သောပိ တံ ‘‘တေန ဟိ ဂန္တွာ ကုမ္ဘကာရံ ဝဒေဟိ ‘ပိတရာ ကိရ မေ ဟိယျော ဧကံ ကမ္မံ အာဏတ္တံ, တံ နိပ္ဖာဒေဟီ’’’တိ ဥယျောဇေသိ. သော တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တထာ အဝစ. အထ နံ ကုမ္ဘကာရော သေဋ္ဌိနာ ဝုတ္တနိယာမေန မာရေတွာ အာဝါပေ ခိပိ. ဃောသိတောပိ ဒိဝသဘာဂံ ကီဠိတွာ သာယနှသမယေဝ ဂေဟံ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ, တာတ, န ဂတောသီ’’တိ ဝုတ္တေ အတ္တနော အဂတကာရဏဉ္စ ကနိဋ္ဌဿ ဂတကာရဏဉ္စ အာရောစေသိ. သေဋ္ဌိ ‘‘ဓီ ဓီ’’တိ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝိတွာ သကလသရီရေ ပက္ကုထိတလောဟိတော ဝိယ ဟုတွာ ‘‘အမ္ဘော ကုမ္ဘကာရ, မာ နာသယိ, မာ နာသယီ’’တိ ဗာဟာ ပဂ္ဂယှ ကန္ဒန္တော တဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ကုမ္ဘကာရော တံ တထာ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘သာမိ, မာ သဒ္ဒံ ကရိ, ကမ္မံ နိပ္ဖန္န’’န္တိ အာဟ. သော ပဗ္ဗတေန ဝိယ မဟန္တေန သောကေန အဝတ္ထဋော ဟုတွာ အနပ္ပကံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေသိ.

සිටුතුමා පසුදින ඝෝෂිත කැඳවා, “පුතේ, ඊයේ මම කුඹල්කරුට එක් වැඩක් පැවරුවා. ඔබ ඔහු වෙත ගොස් ‘ඊයේ මගේ පියාණන් පැවරූ වැඩය ඉටු කරන්නැ’යි කියන්න” කියා පිටත් කර හැරියේය. ඔහු “යහපතැ”යි පවසා පිටත් විය. ඔහු එහි යන අතරතුර සිටුතුමාගේ අනෙක් පුත්‍රයා යහළුවන් සමඟ ගුළි කෙළිමින් සිටිනු දැක, ඔහුව කැඳවා “කොහේද යන්නේ?” යැයි ඇසීය. පියාගේ පණිවිඩය ගැන අසා “කුඹල්කරු වෙත යනවා” යැයි කී විට, “මම එහි යන්නෙමි; මේ දරුවන් මා පරාජය කර ලක්ෂයක් පමණ දිනා ගත්තා. එය මට නැවත දිනා දෙන්නැ”යි සිටු පුත්‍රයා කීවේය. “මම පියාණන්ට බිය වෙමි”යි ඝෝෂිත කීවේය. “සොහොයුර, බිය නොවන්න, මම ඒ පණිවිඩය රැගෙන යන්නෙමි. මම බොහෝ දෙනෙකුට පැරදුණා, මම එනතුරු මගේ ලක්ෂය නැවත දිනා දෙන්නැ”යි ඔහු කීවේය. ඝෝෂිත ගුළි ක්‍රීඩාවෙහි දක්ෂයෙකි, ඒ නිසා ඔහු ඝෝෂිතව එසේ පොළඹවා ගත්තේය. ඝෝෂිත ද “එසේ නම් ඔබ ගොස් කුඹල්කරුට ‘ඊයේ මගේ පියාණන් පැවරූ වැඩය ඉටු කරන්නැ’යි කියන්න” කියා ඔහුව පිටත් කළේය. ඔහු කුඹල්කරු වෙත ගොස් එසේ කීවේය. එවිට කුඹල්කරු සිටුතුමා කී පරිදිම ඔහුව මරා පෝරණුවට දැමුවේය. ඝෝෂිත ද දහවල් කාලය පුරා ක්‍රීඩා කර සවස් කාලයේ ගෙදර ගිය විට, “පුතේ, ඇයි ඔබ ගියේ නැත්තේ?” යැයි ඇසූ විට, තමා නොගිය හේතුවත්, මලනුවන්ට පණිවිඩය දුන් බවත් පැවසීය. සිටුතුමා “අයියෝ! විනාශයි!” කියා මහ හඬින් මොරගසමින්, මුළු සිරුරම රත් වූ ලේවලින් පිරුණාක් මෙන් වී, “එම්බා කුඹල්කරු, මාව වනසන්න එපා, මාව වනසන්න එපා” යැයි දෑත් ඔසවා හඬමින් කුඹල්කරු වෙත දිව ගියේය. කුඹල්කරු ඔහු එසේ එනු දැක, “ස්වාමීනි, ශබ්ද නොකරන්න, වැඩය අවසන් කළා” යැයි කීවේය. සිටුතුමා පර්වතයකින් තෙරපුණාක් මෙන් වූ මහත් ශෝකයෙන් මැඩී, ඉමහත් දොම්නසකට පත් විය.

ဧဝံ [Pg.299] သန္တေပိ ပန သေဋ္ဌိ တံ ဥဇုကံ ဩလောကေတုံ န သက္ကောတိ. ‘‘ကိန္တိ နံ မာရေယျ’’န္တိ စိန္တေန္တော ‘‘မမ ဂါမသတေ အာယုတ္တကဿ သန္တိကံ ပေသေတွာ မာရာပေဿာမီ’’တိ ဥပါယံ ဒိသွာ ‘‘အယံ မေ အဝဇာတပုတ္တော, ဣမံ မာရေတွာ ဝစ္စကူပေ ခိပတု, ဧဝဉ္စ ကတေ အဟံ မာတုလဿ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ ဇာနိဿာမီ’’တိ တဿ ပဏ္ဏံ လိခိတွာ ‘‘တာတ ဃောသိတ, အမှာကံ ဂါမသတေ အာယုတ္တကော အတ္ထိ, ဣမံ ပဏ္ဏံ ဟရိတွာ တဿ ဒေဟီ’’တိ ဝတွာ ပဏ္ဏံ တဿ ဒုဿန္တေ ဗန္ဓိ. သော ပန အက္ခရသမယံ န ဇာနာတိ. ဒဟရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ တံ မာရာပေန္တောဝ သေဋ္ဌိ မာရေတုံ နာသက္ခိ, ကိံ အက္ခရသမယံ သိက္ခာပေဿတိ. သော အတ္တနော မရဏပဏ္ဏမေဝ ဒုဿန္တေ ဗန္ဓိတွာ နိက္ခမန္တော အာဟ – ‘‘ပါထေယျံ မေ, တာတ, နတ္ထီ’’တိ. ‘‘ပါထေယျေန ကမ္မံ နတ္ထိ, အန္တရာမဂ္ဂေ အသုကဂါမေ နာမ မမ သဟာယကော သေဋ္ဌိ အတ္ထိ, တဿ ဃရေ ပါတရာသံ ကတွာ ပုရတော ဂစ္ဆာ’’တိ. သော ‘‘သာဓူ’’တိ ပိတရံ ဝန္ဒိတွာ နိက္ခန္တော တံ ဂါမံ ပတွာ သေဋ္ဌိဃရံ ပုစ္ဆိတွာ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိဇာယံ ပဿိ. ‘‘ကုတော အာဂတောသီ’’တိ စ ဝုတ္တေ ‘‘အန္တောနဂရတော’’တိ အာဟ. ‘‘ကဿ ပုတ္တောသီ’’တိ? ‘‘တုမှာကံ သဟာယသေဋ္ဌိနော, အမ္မာ’’တိ. ‘‘တွံသိ ဃောသိတော နာမာ’’တိ? ‘‘အာမ, အမ္မာ’’တိ. တဿာ သဟ ဒဿနေနေဝ တသ္မိံ ပုတ္တသိနေဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သေဋ္ဌိနော ပနေကာ ဓီတာ အတ္ထိ ပန္နရသသောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ အဘိရူပါ ပါသာဒိကာ, တံ ရက္ခိတုံ ဧကမေဝ ပေသနကာရိကံ ဒါသိံ ဒတွာ သတ္တဘူမိကဿ ပါသာဒဿ ဥပရိမတလေ သိရိဂဗ္ဘေ ဝသာပေန္တိ. သေဋ္ဌိဓီတာ တသ္မိံ ခဏေ တံ ဒါသိံ အန္တရာပဏံ ပေသေသိ. အထ နံ သေဋ္ဌိဇာယာ ဒိသွာ ‘‘ကုဟိံ ဂစ္ဆသီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အယျဓီတာယ ပေသနေနာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣတော တာဝ ဧဟိ, တိဋ္ဌတု ပေသနံ, ပုတ္တဿ မေ ပီဌကံ အတ္ထရိတွာ ဥဒကံ အာဟရိတွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ တေလံ မက္ခိတွာ သယနံ အတ္ထရိတွာ ဒေဟိ, ပစ္ဆာ ပေသနံ ကရိဿသီ’’တိ အာဟ. သာ တထာ အကာသိ.

එසේ වුවද, සිටුවරයාට ඔහු දෙස සෘජුව බැලීමට පවා නොහැකි විය. "මොහු කෙසේ මරා දමම්දැයි" සිතමින් සිටි ඔහු, "මා සතු ගම් සියයක පාලක නිලධාරියා වෙත මොහු යවා මරා දමන්නෙමි" යි උපායක් සිතා, "මොහු මාගේ අවජාතක පුත්‍රයෙකි, මොහු මරා වැසිකිළි වළක දමන්න. එසේ කළ විට මාගේ මාමණ්ඩියට කළ යුතු සුදුසු දේ මම දැනගන්නෙමි" යි ලිපියක් ලියා, "පුත ඝෝෂිත, අපගේ ගම් සියයට අධිපති නිලධාරියෙකු සිටී, මෙම ලිපිය රැගෙන ගොස් ඔහුට දෙන්න" යි පවසා එම ලිපිය ඔහුගේ වස්ත්‍ර කෙළවරෙහි ගැටගැසීය. ඔහු අකුරු කියවීමට දැන සිටියේ නැත. මක්නිසාද යත්, කුඩා කල පටන්ම ඔහුව මරා දැමීමට උත්සාහ කළ සිටුවරයා ඔහුට අකුරු උගන්වන්නේ කෙසේද? ඔහු තමාගේම මරණ වරෙන්තුව වස්ත්‍රයේ ගැටගසාගෙන නික්ම යමින්, "පියාණෙනි, මට මඟ වියදම් නැත" යි කීවේය. "මඟ වියදම්වලින් වැඩක් නැත, අතරමඟ අසවල් ගමේ මාගේ යහළු සිටුවරයෙක් සිටී. ඔහුගේ නිවසින් උදෑසන ආහාරය ගෙන ඉදිරියට යන්න" යි සිටුවරයා කීවේය. ඔහු "යහපති" යි පවසා පියාට වැඳ නික්ම ගොස්, එම ගමට පැමිණ සිටු නිවස විමසා එහි ගොස් සිටු බිරිඳ හමුවිය. "කොහේ සිට එන්නේදැයි" විමසූ විට, "නුවර සිට එන්නෙමි" යි කීය. "කාගේ පුතෙක්දැයි" ඇසූ විට, "මෑණියනි, ඔබගේ යහළු සිටුවරයාගේ පුත්‍රයා වෙමි" යි කීය. "නුඹ ඝෝෂිත නේදැයි" ඇසූ විට, "එසේය මෑණියනි" යි කීය. ඇය දුටු සැණින්ම ඔහු කෙරෙහි පුත් සෙනෙහස උපන්නේය. සිටුවරයාට පහළොස් හෝ දහසය හැවිරිදි ඉතා රූමත් දර්ශනීය දියණියක් සිටියාය. ඇය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එක් මෙහෙකාරියක් පමණක් පත්කර සත් මහල් ප්‍රාසාදයක ඉහළ මහලේ සිරිගැබෙහි ඇය වාසය කරවනු ලැබීය. ඒ මොහොතේ සිටු දියණිය එම මෙහෙකාරිය වෙළඳපොළට යැවීය. එවිට සිටු බිරිඳ ඇය දැක "කොහේ යන්නේදැයි" විමසා, "සිටු දියණියගේ නියෝගයකින් යන්නෙමි" යි කී විට, "මෙහි එන්න, ඒ කාර්යය පසුව කළ හැක. මාගේ පුතුට අසුනක් පනවා, පැන් ගෙනවුත් පා සෝදා, තෙල් ගල්වා, යහන පනවා දෙන්න. පසුව එම නියෝගය ඉටු කරන්න" යි කීවාය. ඇය එලෙසම කළාය.

အထ နံ စိရေနာဂတံ သေဋ္ဌိဓီတာ သန္တဇ္ဇေသိ. အထ နံ သာ အာဟ – ‘‘မာ မေ ကုဇ္ဈိ, သေဋ္ဌိပုတ္တော ဃောသိတော အာဂတော, တဿ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကတွာ တတ္ထ ဂန္တွာ အာဂတာမှီ’’တိ. သေဋ္ဌိဓီတာယ ‘‘သေဋ္ဌိပုတ္တော ဃောသိတော’’တိ နာမံ သုတွာဝ ပုဗ္ဗသန္နိဝါသဝသေန ပေမံ ဆဝိအာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ ဌိတံ. အထ နံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကုဟိံ သော အမ္မာ’’တိ? ‘‘သယနေ နိပန္နော နိဒ္ဒါယတီ’’တိ[Pg.300]. ‘‘အတ္ထိ ပနဿ ဟတ္ထေ ကိဉ္စီ’’တိ? ‘‘ဒုဿန္တေ ပဏ္ဏံ အတ္ထီ’’တိ. သာ ‘‘ကိံ ပဏ္ဏံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ တသ္မိံ နိဒ္ဒါယန္တေ မာတာပိတူနံ အညဝိဟိတတာယ အပဿန္တာနံ ဩတရိတွာ တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တံ ပဏ္ဏံ မောစေတွာ အာဒါယ အတ္တနော ဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ အက္ခရသမယေ ကုသလတာယ တံ ပဏ္ဏံ ဝါစေတွာ ‘‘အဟော ဝတ ဗာလော အတ္တနော မရဏပဏ္ဏံ ဒုဿန္တေ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရတိ, သစေ မယာ န ဒိဋ္ဌံ အဿ, နတ္ထိ တဿ ဇီဝိတ’’န္တိ. တံ ပဏ္ဏံ ဖာလေတွာ နာသေတွာ သေဋ္ဌိဿ ဝစနေန အပရံ ပဏ္ဏံ လိခိ – ‘‘အယံ မမ ပုတ္တော ဃောသိတော နာမ, ဂါမသတတော ပဏ္ဏာကာရံ အာဟရာပေတွာ ဣမဿ ဇနပဒသေဋ္ဌိနော ဓီတရာ သဒ္ဓိံ မင်္ဂလံ ကတွာ အတ္တနော ဝသနဂါမဿ မဇ္ဈေ ဒွိဘူမိကံ ဂေဟံ ကာရေတွာ ပါကာရပရိက္ခေပေန စေဝ ပုရိသဂုတ္တီဟိ စ သုသံဝိဟိတာရက္ခံ ကရောတု, မယှံ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ မယာ ကတန္တိ သာသနံ ပေသေတု. ဧဝံ ကတေ အဟံ မာတုလဿ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ ဇာနိဿာမီ’’တိ လိခိတွာ စ ပဏ္ဏံ သံဃရိတွာ ဒုဿန္တေယေဝဿ ဗန္ဓိ.

ඉන්පසු බොහෝ වේලාවකට පසු පැමිණි ඇයට සිටු දියණිය දොස් පැවරුවාය. එවිට ඇය, "මට කෝප නොවන්න, ඝෝෂිත සිටු පුත්‍රයා පැමිණ සිටී. ඔහුට මේ මේ දේ කර දී එතැනට ගොස් පැමිණියෙමි" යි පැවසුවාය. "ඝෝෂිත සිටු පුත්‍රයා" යන නම ඇසූ සැණින්ම, පෙර භවයක එක්ව විසූ බැඳීම නිසා උපන් ප්‍රේමය ඇයගේ සම් මස් නහර විනිවිද ඇටමිදුලු දක්වා කා වැදී ගියේය. ඉක්බිති ඇය "මෑණියනි, ඔහු කොහේදැයි" විමසුවාය. "යහනෙහි සැතපී නිදාගන්නේය" යි ඇය කීවාය. "ඔහුගේ අතෙහි යමක් තිබේදැයි" ඇසූ විට, "වස්ත්‍ර කෙළවරෙහි ලිපියක් තිබේ" යි කීවාය. ඇය "මේ කුමන ලිපියක්දැයි" සිතා ඔහු නිදා සිටින විට, මව්පියන් වෙනත් වැඩක යෙදී සිටි බැවින් පහළට බැස ඔහු වෙත ගොස් එම ලිපිය ලිහාගෙන, තමාගේ කාමරයට වැදී දොර වසා කවුළුව හැර, අකුරු ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ වූ බැවින් එම ලිපිය කියවා, "අහෝ! මේ අඥාන තරුණයා තමාගේම මරණ වරෙන්තුව වස්ත්‍රයේ ගැටගසාගෙන ඇවිදියි. ඉදින් මා මෙය නොදැක්කේ නම් මොහුට ජීවිතයක් නැත" යි සිතුවාය. ඇය එම ලිපිය ඉරා දමා විනාශ කර, සිටුවරයාගේ නමින් වෙනත් ලිපියක් මෙසේ ලිවීය: "මොහු ඝෝෂිත නම් මාගේ පුත්‍රයාය. ගම් සියයකින් පඬුරු ගෙන්වාගෙන, මෙම ජනපද සිටුවරයාගේ දියණිය සමඟ විවාහ මංගල්‍යය පවත්වා, තමා වසන ගම මැද දෙමහල් නිවසක් කරවා, ප්‍රාකාරයකින් හා ආරක්ෂකයන් යොදවා මැනවින් ආරක්ෂාව සලසන්න. මට 'මේ මේ දේ මා විසින් කරන ලදී' යන පණිවිඩය එවන්න. එසේ කළ විට මාගේ මාමණ්ඩියට කළ යුතු සුදුසු දේ මම දැනගන්නෙමි" යි ලියා එම ලිපිය හකුළා ඔහුගේ වස්ත්‍ර කෙළවරෙහිම ගැටගැසුවාය.

သော ဒိဝသဘာဂံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဥဋ္ဌာယ ဘုဉ္ဇိတွာ ပက္ကာမိ, ပုနဒိဝသေ ပါတောဝ တံ ဂါမံ ဂန္တွာ အာယုတ္တကံ ဂါမကိစ္စံ ကရောန္တမေဝ ပဿိ. သော တံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ တာတာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ပိတရာ မေ တုမှာကံ ပဏ္ဏံ ပေသိတ’’န္တိ ဝုတ္တေ ပဏ္ဏံ ဂဟေတွာ ဝါစေတွာ တုဋ္ဌမာနသော ‘‘ပဿထ, ဘော, မမ သာမိနော မယိ သိနေဟံ ကတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ မင်္ဂလံ ကရောတူ’’တိ မမ သန္တိကံ ပဟိဏိ. ‘‘သီဃံ ဒါရုအာဒီနိ အာဟရထာ’’တိ ဂဟပတိကေ အာဏာပေတွာ ဂါမမဇ္ဈေ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဂေဟံ ကာရာပေတွာ ဂါမသတတော ပဏ္ဏာကာရံ အာဟရာပေတွာ ဇနပဒသေဋ္ဌိနော ဓီတရံ အာနေတွာ မင်္ဂလံ ကတွာ သေဋ္ဌိဿ သာသနံ ပဟိဏိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ မယာ ကတ’’န္တိ.

ඔහු දහවල් කාලය නිදාගෙන අවදිව ආහාර අනුභව කොට පිටත්ව ගියේය. පසුදින උදෑසනින්ම එම ගමට ගොස් ගමේ කටයුතුවල නිරතව සිටි අධිකාරිවරයා දුටුවේය. ඔහු මොහු දැක "පුත, කුමන කරුණක්දැයි" ඇසූ විට, "මාගේ පියාණන් ඔබ වෙත ලිපියක් එවන ලදී" යි කීවේය. ඔහු ලිපිය ගෙන කියවා සතුටට පත්ව, "බලන්න පින්වතුනි, මාගේ ස්වාමියා මා කෙරෙහි සෙනෙහසින් යුතුව තමාගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයාගේ මංගල්‍යය පවත්වන්නැයි මා වෙත පණිවිඩයක් එවා තිබේ" යි කීය. "ඉක්මනින් දැව දඬු ආදිය ගෙනෙන්න" යි ගෘහපතීන්ට අණ කර, ගම මැද කලින් කී ආකාරයට නිවසක් කරවා, ගම් සියයකින් පඬුරු ගෙන්වා, ජනපද සිටු දියණිය කැඳවාගෙන විත් මංගල්‍යය පවත්වා, "මේ මේ දේ මා විසින් කරන ලදී" යි සිටුවරයා වෙත පණිවිඩයක් යැවීය.

တံ သုတွာ သေဋ္ဌိနော ‘‘ယံ ကာရေမိ, တံ န ဟောတိ. ယံ န ကာရေမိ, တံ ဟောတီ’’တိ မဟန္တံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ပုတ္တသောကေန သဒ္ဓိံ သော သောကော ဧကတော ဟုတွာ ကုစ္ဆိဒါဟံ ဥပ္ပာဒေတွာ အတိသာရံ ဇနေသိ. သေဋ္ဌိဓီတာပိ ‘‘သစေ ကောစိ သေဋ္ဌိနော သန္တိကာ အာဂစ္ဆတိ, မမ အကထေတွာ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပဌမတရံ မာ ကထေထာ’’တိ အာဏာပေသိ. သေဋ္ဌိပိ ခေါ ‘‘န ဒါနိ ဒုဋ္ဌပုတ္တံ မမ သာပတေယျဿ သာမိကံ ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဧကံ အာယုတ္တကံ အာဟ – ‘‘မာတုလ, ပုတ္တံ မေ ဒဋ္ဌုကာမောမှိ, ဧကံ ပါဒမူလိကံ ပေသေတွာ [Pg.301] ဧကံ ပဏ္ဏံ လိခိတွာ ပေသေတွာ မမ ပုတ္တံ ပက္ကောသာပေဟီ’’တိ. သော ‘‘သာဓူ’’တိ ပဏ္ဏံ ဒတွာ ဧကံ ပုရိသံ ပေသေသိ. သေဋ္ဌိဓီတာ သေဋ္ဌိဿ ဗလဝဂိလာနကာလေ ဃောသိတကုမာရံ အာဒါယ အဂမာသိ. သေဋ္ဌိ ကာလမကာသိ. ရာဇာ ပိတရိ ကာလင်္ကတေ ပိတရာ ဘုတ္တဘောဂံ ဒတွာ သဗ္ဗသတေန သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ အဒါသိ. ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ ဟုတွာ မဟာသမ္ပတ္တိယံ ဌိတော သေဋ္ဌိဓီတာယ ကာဠိယာ ဝစနေန အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သတ္တသု ဌာနေသု အတ္တနော မရဏမုတ္တဘာဝံ ဉတွာ ဒေဝသိကံ သတသဟဿံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဒါနံ ပဋ္ဌပေသီတိ. ဧဝမဿ သတ္တသု ဌာနေသု အရောဂဘာဝေါ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. တတ္ထ ဂဟန္တိ ဂေဟံ ဝုစ္စတိ, ဂဟေ ပတိ ဂဟပတိ. မဟာသာလကုလေ အဓိပတိဿေတံ နာမံ. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ဃောသိတာနန္တရံ မေဏ္ဍကော လိခိတော.

එය ඇසූ සිටුතුමාට ‘මා කරවන දෙය සිදු නොවේ, මා අකමැති දෙයම සිදු වේ’ යැයි මහත් දොම්නසක් ඇති විය. පුත්‍ර ශෝකයත් සමඟ ඒ කනගාටුව ද එකතු වී කුස තුළ දැවිල්ලක් හටගෙන අතීසාර රෝගය වැළඳුණි. සිටු දියණිය ද ‘සිටුතුමා වෙතින් කිසිවෙකු පැමිණියහොත්, මට නොකියා සිටු පුතුට ප්‍රථමයෙන් කිසිවක් නොකියන්න’ යැයි අණ කළාය. සිටුතුමා ද ‘දැන් මා මේ නපුරු පුත්‍රයා මාගේ වස්තුවට හිමිකරුවෙකු නොකරමි’ යි සිතා සේවකයෙකු කැඳවා, ‘පින්වත, මට පුත්‍රයා දැකීමට අවශ්‍යය, ලිපියක් ලියා යවා මාගේ පුත්‍රයාව කැඳවන්න’ යැයි පැවසීය. ඔහු ද ‘යහපති’ යි කියා ලිපිය භාරදී සේවකයෙකු යැවීය. සිටුතුමා ඉතා අසාධ්‍ය ලෙස ගිලන් වූ අවස්ථාවේ සිටු දියණිය ඝෝෂිත කුමරු කැඳවාගෙන පැමිණියාය. සිටුතුමා මියගිය පසු රජතුමා පියා සතු සම්පත් සියල්ල ඝෝෂිතට පවරා දී ඔහුට සිටු තනතුර පිරිනැමීය. ඝෝෂිත සිටුතුමා මහා සම්පත් මැද වෙසෙමින්, සිටු දියණියගේ සහ කාළී සේවිකාවගේ වචනයෙන් තමා සත් වරක් මරණයෙන් බේරුණු බව දැන දිනපතා ලක්ෂයක් වියදම් කරමින් මහා දානයක් පැවැත්වීය. මෙසේ ඔහු සත් අවස්ථාවකදීම අනතුරකින් තොරව බේරීම පින්වන්තයෙකුගේ සෘද්ධියකි. මෙහි ‘ගහපති’ යනු නිවසට අධිපති යන අර්ථයයි. මෙය මහාසාල කුලවල ප්‍රධානියාට යෙදෙන නාමයකි. ඇතැම් පොත්වල ඝෝෂිත පුවතට පසුව මේණ්ඩක සිටුතුමාගේ පුවත ලියා ඇත.

ပဉ္စန္နံ မဟာပုညာနံ ပုညဝတော ဣဒ္ဓီတိ ဧတ္ထ ပုညိဒ္ဓိ ပဉ္စန္နံ မဟာပုညာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ပဉ္စ မဟာပုညာ နာမ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိ, တဿ ဘရိယာ စန္ဒပဒုမာ, ပုတ္တော ဓနဉ္စယသေဋ္ဌိ, သုဏိသာ သုမနဒေဝီ, ဒေါသော ပုဏ္ဏော နာမာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဇနာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေ ကတာဓိကာရာ. တေသု မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိ အဍ္ဎတေရသာနိ ကောဋ္ဌသတာနိ သောဓာပေတွာ သီသံ နှာတော ဒွါရေ နိသီဒိတွာ ဥဒ္ဓံ ဥလ္လောကေတိ, အာကာသတော ရတ္တသာလိဓာရာ ဩပတိတွာ သဗ္ဗကောဋ္ဌေ ပူရေတိ. တဿ ဘရိယာ တဏ္ဍုလံ ဧကနာဠိမတ္တံ ဂဟေတွာ ဘတ္တံ ပစာပေတွာ ဧကသ္မိံ သူပဗျဉ္ဇနကေ သူပံ ကာရေတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာ ဒွါရကောဋ္ဌကေ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ ‘‘သဗ္ဗေ ဘတ္တေန အတ္ထိကာ အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ ဃောသာပေတွာ ပက္ကောသာပေတွာ သုဝဏ္ဏကဋစ္ဆုံ အာဒါယ အာဂတာဂတာနံ ဥပနီတဘာဇနာနိ ပူရေတွာ ဒေတိ, သကလဒိဝသမ္ပိ ဒေန္တိယာ ကဋစ္ဆုနာ သကိံ ဂဟိတဋ္ဌာနမတ္တမေဝ ပညာယတိ. တဿ ပုတ္တော သီသံ နှာတော သဟဿတ္ထဝိကံ အာဒါယ ‘‘ကဟာပဏေဟိ အတ္ထိကာ အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ ဃောသာပေတွာ အာဂတာဂတာနံ ဂဟိတဘာဇနာနိ ပူရေတွာ ဒေတိ. ထဝိကာယ ကဟာပဏသဟဿမေဝ ဟောတိ. တဿ သုဏိသာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာ စတုဒေါဏိကံ ဝီဟိပိဋကံ အာဒါယ အာသနေ နိသိန္နာ ‘‘ဗီဇဘတ္တေန အတ္ထိကာ အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ ဃောသာပေတွာ အာဂတာဂတာနံ ဂဟိတဘာဇနာနိ ပူရေတွာ ဒေတိ, ပိဋကံ ယထာပူရိတမေဝ ဟောတိ. တဿ ဒါသော သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတော သုဝဏ္ဏယုဂေ [Pg.302] သုဝဏ္ဏယောတ္တေဟိ ဂေါဏေ ယောဇေတွာ သုဝဏ္ဏပတောဒယဋ္ဌိံ အာဒါယ ဂေါဏာနံ ဂန္ဓပဉ္စင်္ဂုလိကာနိ ဒတွာ ဝိသာဏေသု သုဝဏ္ဏကောသကေ ပဋိမုဉ္စိတွာ ခေတ္တံ ဂန္တွာ ပါဇေတိ, ဣတော တိဿော, ဣတော တိဿော, မဇ္ဈေ ဧကာတိ သတ္တ သီတာယော ဘိဇ္ဇိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ဘတ္တဗီဇဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီသု ယထာရုစိတံ သေဋ္ဌိဂေဟတောယေဝ ဂဏှိံသု. အနုက္ကမေန ပန ဘဒ္ဒိယနဂရံ အနုပ္ပတ္တေ ဘဂဝတိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာယ ပဉ္စ မဟာပုညာ စ ဓနဉ္စယသေဋ္ဌိဿ ဓီတာ ဝိသာခါ စ သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏိံသု. အယံ ပန နေသံ ပဉ္စန္နံ မဟာပုညာနံ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. သင်္ခေပေန ပန ပရိပါကဂတေ ပုညသမ္ဘာရေ ဣဇ္ဈနကဝိသေသော ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ.

මහා පින්වතුන් පස්දෙනාගේ පින් මහිමයෙන් හටගත් සෘද්ධිය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඒ මහා පින්වතුන් පස්දෙනා නම්, මෙණ්ඩක සිටුතුමා, ඔහුගේ බිරිඳ වූ චන්දපදුමා, පුත් ධනංජය සිටුතුමා, ලේලි සුමනාදේවිය සහ පුණ්ණ නම් වූ දාසයා ය. මොවුන් පස්දෙනාම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා විෂයෙහි පින්කම් කළ අය වෙති. ඔවුන් අතරින් මෙණ්ඩක සිටුතුමා එක්දහස් තුන්සියයක් (හෝ එක්දහස් දෙසිය පනහක්) වූ වී අටු පිරිසිදු කරවා, හිස සෝදා ස්නානය කර, දොරටුවෙහි හිඳ අහස දෙස බැලූ විට අහසින් රතු හැල් වී ධාරාවන් වැටී සියලු අටු පුරවයි. ඔහුගේ බිරිඳ එක් නැළියක් පමණක් සහල් ගෙන බත් පිස, එකම ව්‍යංජන භාජනයක් පිළියෙළ කර, සියලු අලංකාරයෙන් සැරසී දොරටු මණ්ඩපයේ පනවන ලද අසුනක හිඳ, 'බත් අවශ්‍ය සියල්ලෝ පැමිණෙත්වා' යි ප්‍රකාශ කරවා, පැමිණෙන පැමිණෙන අයට රන් හැන්දෙන් බෙදයි. මුළු දවස පුරා බෙදුවද හැන්දෙන් එක් වරක් ගත් ප්‍රමාණයම හැන්දේ ඉතිරිව පෙනෙයි. ඔහුගේ පුත්‍රයා හිස සෝදා ස්නානය කර කහවණු දහසක් ඇති මල්ලක් ගෙන, 'කහවණු අවශ්‍ය අය එත්වා' යි ප්‍රකාශ කරවා පැමිණෙන අයට බෙදයි. මල්ලෙහි සැමවිටම කහවණු දහසක්ම පවතී. ඔහුගේ ලේලිය සියලු අලංකාරයෙන් සැරසී දෝණ හතරක් (හෝ බුසලක්) පමණ වන වී කුල්ලක් ගෙන අසුනෙහි හිඳ, 'බීජ හෝ බත් අවශ්‍ය අය එත්වා' යි පවසමින් බෙදයි. කුල්ල සැමවිටම පිරී පවතී. ඔහුගේ දාසයා සියලු ආභරණවලින් සැරසී රන් වියගහක් රන් රැහැනින් ගවයන්ට බැඳ, රන් කෙවිටක් ගෙන, ගවයන්ගේ ශරීරයේ සුවඳ පංචාංගුලික සටහන් තබා, අංවල රන් කොපු පළඳවා කුඹුරට ගොස් හී හායි. එවිට මෙපසින් රේඛා තුනක් ද, එපසින් තුනක් ද, මැද එකක් ද වශයෙන් සී සෑමේ රේඛා හතක් බැගින් ඇතිවේ. දඹදිව වැසියෝ බත්, බීජ, රන් රිදී ආදිය තමන්ට රුචි පරිදි සිටු නිවසින්ම ලබාගත්හ. පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භද්දිය නගරයට වැඩම කළ කල්හි ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර මහා පින්වතුන් පස්දෙනා ද, ධනංජය සිටුතුමාගේ දියණිය වූ විශාඛාව ද සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. මෙය ඒ මහා පින්වතුන් පස්දෙනාගේ පුණ්‍ය සෘද්ධියයි. සැකෙවින් කියතොත්, පින් සම්භාරය මුහුකුරා ගිය විට සිදුවන සුවිශේෂී සමෘද්ධිය 'පුණ්‍යවන්තයාගේ සෘද්ධිය' නම් වේ.

ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ ဣဇ္ဈနာကာရံ ဂန္ဓာရိဝိဇ္ဇံ ဝါ ဥပစာရသိဒ္ဓံ ပတ္ထိတသိဒ္ဓံ အညံ ဝါ ဝိဇ္ဇံ ဓာရေန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဓရာ. ဝိဇ္ဇံ ပရိဇပ္ပေတွာတိ ယထောပစာရံ ဝိဇ္ဇံ မုခေန ပရိဝတ္တေတွာ. သေသံ ဝုတ္တတ္ထမေဝါတိ.

විජ්ජාමය සෘද්ධි නිර්දේශයේදී, සෘද්ධිය සිද්ධ වන ආකාරය නම් ගාන්ධාරී විද්‍යාව හෝ උපචාරයෙන් සිද්ධ වූ හෝ ප්‍රාර්ථනා කළ පමණින් සිද්ධ වූ හෝ වෙනත් විද්‍යාවන් දරන්නෝ 'විද්‍යාධරයෝ' වෙති. 'විජ්ජං පරිජප්පෙත්වා' යනු අදාළ විධිවිධානයන්ට අනුව විද්‍යාව මුවින් ජප කිරීමයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

သမ္မာပယောဂိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ ဣဇ္ဈနာကာရမတ္တံ ပုစ္ဆိတွာ အညဿ ဝိသေသဿ အဘာဝတော ‘‘ကတမာ’’တိ အပုစ္ဆိတွာ ပကာရမတ္တမေဝ ပုစ္ဆန္တေန ‘‘ကထ’’န္တိ ပုစ္ဆာ ကတာ, တထေဝ ‘‘ဧဝ’’န္တိ နိဂမနံ ကတံ. ဧတ္ထ စ ပဋိပတ္တိသင်္ခါတဿေဝ သမ္မာပယောဂဿ ဒီပနဝသေန ပုရိမပါဠိသဒိသာဝ ပါဠိ အာဂတာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန သကဋဗျူဟာဒိကရဏဝသေန ယံကိဉ္စိ သံဝိဒဟနံ ယံကိဉ္စိ သိပ္ပကမ္မံ ယံကိဉ္စိ ဝေဇ္ဇကမ္မံ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ဥဂ္ဂဟဏံ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ ဥဂ္ဂဟဏံ, အန္တမသော ကသနဝပနာဒီနိ ဥပါဒါယ တံ တံ ကမ္မံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တဝိသေသော တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓီတိ အာဂတာတိ.

සම්මාපයෝග සෘද්ධි නිර්දේශයේදී, සෘද්ධිය සිද්ධ වන ආකාරය පමණක් විමසා, වෙනත් විශේෂයක් නැති බැවින් 'කතමා' (කුමන එකක්ද) යයි නොඅසා, ප්‍රකාරය (ආකාරය) පමණක් විමසන තේරණන් වහන්සේ විසින් 'කථං' (කෙසේද) යයි ප්‍රශ්නය කරන ලදී. එසේම 'ඒවං' (මෙසේය) කියා නිගමනය කරන ලදී. මෙහි ප්‍රතිපත්තිය නම් වූ නිවැරදි ප්‍රයෝගය දැක්වීම් වශයෙන් පෙර පාළියට සමාන පාළියක්ම පැමිණ ඇත. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, කරත්ත ව්‍යූහයන් සැකසීම ආදී වශයෙන් යම්කිසි සංවිධානය කිරීමක්, යම් ශිල්ප කර්මයක්, වෙදකමක්, වේද තුන හැදෑරීම, පිටක තුන හැදෑරීම සහ අවසානයේ සී සෑම, වැපිරීම් ආදිය ඇතුළු ඒ ඒ කර්මාන්ත කොට ලබන සුවිශේෂී ප්‍රතිඵල ඒ ඒ තැන්හි නිවැරදි ප්‍රයෝගය නිසා සිද්ධ වන අර්ථයෙන් 'සෘද්ධි' නම් වේ.

ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සෘද්ධි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. အဘိသမယကထာ

3. අභිසමය කථාව.

အဘိသမယကထာဝဏ္ဏနာ

අභිසමය කථා වර්ණනාව.

၁၉.

19.

ဣဒါနိ ဣဒ္ဓိကထာနန္တရံ ပရမိဒ္ဓိဘူတံ အဘိသမယံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ အဘိသမယကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ အဘိသမယောတိ သစ္စာနံ အဘိမုခေန သမာဂမော, ပဋိဝေဓောတိ အတ္ထော. ကေန [Pg.303] အဘိသမေတီတိ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ‘‘ဧဝံ မဟတ္ထိယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာဘိသမယော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၇၄) သုတ္တပဒေသု ယော သော အဘိသမယောတိ ဝုတ္တော, တသ္မိံ အဘိသမယေ ဝတ္တမာနေ အဘိသမေတာ ပုဂ္ဂလော ကေန ဓမ္မေန သစ္စာနိ အဘိသမေတိ, အဘိမုခေါ ဟုတွာ သမာဂစ္ဆတိ, ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ. အယံ တာဝ စောဒကဿ ပုစ္ဆာ. စိတ္တေန အဘိသမေတီတိ စိတ္တံ ဝိနာ အဘိသမယာဘာဝတော တထာ ဝိဿဇ္ဇနံ. ဟဉ္စီတိအာဒိ ပုန စောဒနာ. ဟဉ္စိ ယဒီတိ အတ္ထော. ‘‘စိတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တေန ဟိ အညာဏီ အဘိသမေတီတိ အာဟ. န အညာဏီ အဘိသမေတီတိ စိတ္တမတ္တေနေဝ အဘိသမယာဘာဝတော ပဋိက္ခေပေါ. ဉာဏေန အဘိသမေတီတိ ပဋိညာ. ပုန ဟဉ္စီတိအာဒိ ‘‘ဉာဏေနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အညာဏီ အစိတ္တကောတိ စောဒနာ. န အစိတ္တကော အဘိသမေတီတိ အစိတ္တကဿ အဘိသမယာဘာဝတော ပဋိက္ခေပေါ. စိတ္တေန စာတိအာဒိ ပဋိညာ. ပုန ဟဉ္စီတိအာဒိ သဗ္ဗစိတ္တဉာဏသာဓာရဏဝသေန စောဒနာ. သေသစောဒနာဝိဿဇ္ဇနေသုပိ ဧသေဝ နယော.

දැන් සෘද්ධි කථාවට පසුව, උතුම් වූ සෘද්ධියක් බඳු වූ අභිසමය (සත්‍යාවබෝධය) පෙන්වා දීම පිණිස වදාරන ලද අභිසමය කථාවෙහි මින් පෙර නොවූ අර්ථ විවරණයක් කරනු ලැබේ. එහි 'අභිසමය' යනු සත්‍යයන් අභිමුඛව හමුවීමයි, එනම් ප්‍රතිවේධය (විනිවිද දැකීම) යන්නයි. 'කුමකින් අවබෝධ කරන්නේද?' යන ප්‍රශ්නයෙන් අදහස් වන්නේ කුමක්ද? 'මහණෙනි, මේ ධර්ම අභිසමය ඉතා ප්‍රයෝජනවත්ය' ආදී සූත්‍ර පාඨයන්හි යම් අභිසමයක් ගැන වදාරන ලද්දේ ද, එම අභිසමය සිදුවන අවස්ථාවේදී අවබෝධ කරන්නා වූ පුද්ගලයා කවර ධර්මයකින් සත්‍යයන් අවබෝධ කරයිද, අභිමුඛව හමුවෙයිද, විනිවිද දකියිද යන්න මෙයින් අදහස් වේ. මෙය පළමුව චෝදනා කරන්නාගේ ප්‍රශ්නයයි. 'සිතින් අවබෝධ කරයි' යන්නට පිළිතුර වනුයේ සිත නොමැතිව අභිසමයක් සිදු නොවන බැවින් එසේ පවසා ඇති බවයි. 'එසේ නම්' ආදී වශයෙන් නැවත චෝදනා කෙරේ. 'සිතින්' යැයි පැවසූ බැවින්, එසේ නම් නොදන්නා (අඥානී) තැනැත්තා අවබෝධ කරන්නේදැයි විමසයි. 'අඥානියා අවබෝධ නොකරයි' යනු හුදු සිතින් පමණක් අභිසමය සිදු නොවන බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'ඥානයෙන් අවබෝධ කරයි' යන්න පිළිගැනීමයි. නැවත 'ඥානයෙන්' යැයි පැවසූ බැවින්, එසේ නම් අඥාන වූ, සිතක් නැති තැනැත්තා (අචිත්තක) අවබෝධ කරන්නේ දැයි චෝදනා කරයි. 'සිතක් නැති තැනැත්තා අවබෝධ නොකරයි' යන්න සිත නැති කල්හි අභිසමය නොවන බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'සිතින් හා ඥානයෙන්' යන දෙකෙන්ම අවබෝධ කරයි යන්න පිළිගැනීමයි. නැවත සියලු සිතට හා ඥානයට පොදු වූ කරුණු පදනම් කරගෙන චෝදනා කරයි. සෙසු චෝදනා හා පිළිතුරු වලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ပရတော ပန ကမ္မဿကတစိတ္တေန စ ဉာဏေန စာတိ ကမ္မဿကာ သတ္တာတိ ဧဝံ ကမ္မဿကတာယ ပဝတ္တစိတ္တေန စ ဉာဏေန စ. သစ္စာနုလောမိကစိတ္တေန စ ဉာဏေန စာတိ သစ္စပဋိဝေဓဿ အနုကူလတ္တာ သစ္စာနုလောမိကသင်္ခါတေန ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန စ ဝိပဿနာဉာဏေန စ. ကထန္တိ ယထာ အဘိသမယော ဟောတိ, တထာ ကထေတုကမျတာ ပုစ္ဆာ. ဥပ္ပာဒါဓိပတေယျန္တိ ယသ္မာ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေ အသတိ စေတသိကာနံ ဥပ္ပာဒေါ နတ္ထိ. အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဉှိ စိတ္တံ တေန သဟ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စေတသိကာ ကထံ အာရမ္မဏေ အဂ္ဂဟိတေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ. အဘိဓမ္မေပိ စိတ္တုပ္ပာဒေနေဝ စေတသိကာ ဝိဘတ္တာ, တသ္မာ မဂ္ဂဉာဏဿ ဥပ္ပာဒေ အဓိပတိဘူတံ စိတ္တန္တိ အတ္ထော. ဉာဏဿာတိ မဂ္ဂဉာဏဿ. ဟေတု ပစ္စယော စာတိ ဇနကော စ ဥပတ္ထမ္ဘကော စ. တံသမ္ပယုတ္တန္တိ တေန ဉာဏေန သမ္ပယုတ္တံ. နိရောဓဂေါစရန္တိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ. ဒဿနာဓိပတေယျန္တိ သေသာနံ ဒဿနကိစ္စာဘာဝါ နိဗ္ဗာနဒဿနေ အဓိပတိဘူတံ. စိတ္တဿာတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ. တံသမ္ပယုတ္တန္တိ တေန စိတ္တေန သမ္ပယုတ္တံ.

මීට පසුව, 'කර්මය ස්වකීය කරගත් සිතින් හා ඥානයෙන්' යනු 'සත්වයෝ තමන් කළ කර්මය ස්වකීය ධනය කොට ඇත්තෝය' යනුවෙන් කම්මස්සකතා ඥානයෙන් යුතුව පවතින සිත හා ඥානයයි. 'සත්‍යානුලෝමික සිතින් හා ඥානයෙන්' යනු සත්‍ය ප්‍රතිවේධයට අනුකූල වන බැවින් සත්‍යානුලෝමික යැයි කියනු ලබන විපස්සනා සම්ප්‍රයුක්ත සිත හා විපස්සනා ඥානයයි. 'කෙසේ ද?' යනු අභිසමය කෙසේ වන්නේ දැයි පැවසීමේ කැමැත්තෙන් කරන ලද ප්‍රශ්නයයි. 'උත්පාදාධිපති' යනු සිත ඉපදීමක් නැති කල්හි චෛතසිකයන්ගේ ඉපදීමක් නොවන බැවිනි. සිත අරමුණ ගනු ලබන අතර, ඒ හා සමග උපදින චෛතසිකයන්ට අරමුණ නොගෙන කෙසේ නම් ඉපදිය හැකිද? අභිධර්මයේදී ද චිත්තොප්පාදය (සිත ඉපදීම) මගින්ම චෛතසිකයන් බෙදා දක්වා ඇත. එබැවින් මාර්ග ඥානය ඉපදීමේදී සිත අධිපති වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ඥානයෙහි' යනු මාර්ග ඥානයෙහි යන්නයි. 'හේතු ප්‍රත්‍යය' යනු උපදවන (ජනක) සහ උපකාර වන (උපස්ථම්භක) යන දෙවදෑරුම් හේතුවයි. 'එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යනු ඒ ඥානය හා යෙදුණු සිතයි. 'නිරෝධ ගෝචර' යනු නිවන අරමුණු කොට ඇති බවයි. 'දර්ශනාධිපති' යනු සෙසු ධර්මයන්ට නිවන දැකීමේ කාර්යය නොමැති බැවින්, නිවන දැකීමේදී සිත අධිපති වන බවයි. 'සිතෙහි' යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි යන්නයි. 'එය හා සම්ප්‍රයුක්ත' යනු එම සිත හා යෙදුණු ඥානයයි.

၂၀.

20.

ယသ္မာ ဧတမ္ပိ ပရိယာယံ, န ကေဝလံ စိတ္တဉာဏေဟိယေဝ အဘိသမယော, အထ ခေါ သဗ္ဗေပိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တစိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ သစ္စာဘိသမယကိစ္စသာဓနဝသေန [Pg.304] အဘိသမယော နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ တမ္ပိ ပရိယာယံ ဒဿေတုကာမော ကိံ နု ဧတ္တကောယေဝ အဘိသမယောတိ ပုစ္ဆိတွာ န ဟီတိ တံ ဝစနံ ပဋိက္ခိပိတွာ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေတိအာဒိမာဟ. ဒဿနာဘိသမယောတိ ဒဿနဘူတော အဘိသမယော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သစ္စာတိ သစ္စဉာဏာနိ. မဂ္ဂဉာဏမေဝ နိဗ္ဗာနာနုပဿနဋ္ဌေန ဝိပဿနာ. ဝိမောက္ခောတိ မဂ္ဂဝိမောက္ခော. ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂဉာဏမေဝ. ဝိမုတ္တီတိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ. နိဗ္ဗာနံ အဘိသမီယတီတိ အဘိသမယော, သေသာ အဘိသမေန္တိ ဧတေဟီတိ အဘိသမယာ.

මෙය ද එක්තරා ක්‍රමයක් (පරියාය) වන බැවින්, හුදෙක් සිත හා ඥානයෙන් පමණක්ම අභිසමය සිදු නොවේ. සැබවින්ම සියලුම මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත චිත්ත-චෛතසික ධර්මයන් සත්‍යාවබෝධය පිළිබඳ කාර්යය සම්පූර්ණ කිරීමේ අනුසාරයෙන් අභිසමය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් එම ක්‍රමය ද දැක්වීමේ කැමැත්තෙන් 'අභිසමය යනු මෙපමණක්මද?' යැයි ප්‍රශ්න කොට, 'නැත' යැයි පවසමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කර 'ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයෙහි' යනාදිය වදාළහ. 'දර්ශනාභිසමය' යනු දැකීමක් වූ අභිසමයයි. සෙසු කරුණු වලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සත්‍යයෝ' යනු සත්‍ය ඥානයන්මය. මාර්ග ඥානයම නිවන අනුපස්සනා කරන (දක්නා) අර්ථයෙන් 'විපස්සනා' නම් වේ. 'විමොක්ඛය' යනු මාර්ග විමොක්ඛයයි. 'විජ්ජා' යනු මාර්ග ඥානයමය. 'විමුක්තිය' යනු සමුච්ඡේද විමුක්තියයි. නිවන අවබෝධ කරගනු ලබන (ලඟා වන) බැවින් එය 'අභිසමය' නම් වේ. සෙසු ධර්මයන් මගින් අවබෝධ කරන බැවින් ඒවා ද 'අභිසමය' නම් වේ.

၂၁.

21.

ပုန မဂ္ဂဖလဝသေန အဘိသမယံ ဘိန္ဒိတွာ ဒဿေတုံ ကိံ နူတိအာဒိမာဟ. ဖလက္ခဏေ ပနေတ္ထ ယသ္မာ သမုစ္ဆေဒနဋ္ဌေန ခယေ ဉာဏံ န လဗ္ဘတိ, တသ္မာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓဋ္ဌေန အနုပ္ပာဒေ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ. သေသံ ပန ယထာနုရူပံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ. ဣဒါနိ ယသ္မာ ကိလေသပ္ပဟာနေ သတိ အဘိသမယော ဟောတိ, အဘိသမယေ စ သတိ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဟောတိ, တသ္မာ စောဒနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဒဿေတုကာမော ယွာယန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယွာယန္တိ ယော အယံ မဂ္ဂဋ္ဌော အရိယပုဂ္ဂလော. ဧဝမာဒိကာနိ ပနေတ္ထ စတ္တာရိ ဝစနာနိ စောဒကဿ ပုစ္ဆာ. ပုန အတီတေ ကိလေသေ ပဇဟတီတိ ဣဒံ စောဒနာယ ဩကာသဒါနတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇနံ. ခီဏန္တိ ဘင်္ဂဝသေန ခီဏံ. နိရုဒ္ဓန္တိ သန္တာနဝသေန ပုနပ္ပုနံ အနုပ္ပတ္တိယာ နိရုဒ္ဓံ. ဝိဂတန္တိ ဝတ္တမာနက္ခဏတော အပဂတံ. ဝိဂမေတီတိ အပဂမယတိ. အတ္ထင်္ဂတန္တိ အဘာဝံ ဂတံ. အတ္ထင်္ဂမေတီတိ အဘာဝံ ဂမယတိ. တတ္ထ ဒေါသံ ဒဿေတွာ န အတီတေ ကိလေသေ ပဇဟတီတိ ပဋိက္ခိတ္တံ. အနာဂတစောဒနာယ အဇာတန္တိ ဇာတိံ အပ္ပတ္တံ. အနိဗ္ဗတ္တန္တိ သဘာဝံ အပ္ပတ္တံ. အနုပ္ပန္နန္တိ ဥပ္ပာဒတော ပဘုတိ ဥဒ္ဓံ န ပဋိပန္နံ. အပါတုဘူတန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန စိတ္တဿ အပါတုဘူတံ. အတီတာနာဂတေ ပဇဟတော ပဟာတဗ္ဗာနံ နတ္ထိတာယ အဖလော ဝါယာမော အာပဇ္ဇတီတိ တဒုဘယမ္ပိ ပဋိက္ခိတ္တံ. ရတ္တော ရာဂံ ပဇဟတီတိ ဝတ္တမာနေန ရာဂေန ရတ္တော တမေဝ ရာဂံ ပဇဟတိ. ဝတ္တမာနကိလေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ထာမဂတောတိ ထိရသဘာဝံ ဂတော. ကဏှသုက္ကာတိ အကုသလာ စ ကုသလာ စ ဓမ္မာ ယုဂနဒ္ဓါ သမမေဝ ဝတ္တန္တီတိ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. သံကိလေသိကာတိ ဧဝံ သံကိလေသာနံ သမ္ပယုတ္တဘာဝေ သတိ သံကိလေသေ နိယုတ္တာ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောတီတိ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပစ္စုပ္ပန္နေ ပဇဟတော ဝါယာမေန သဒ္ဓိံ ပဟာတဗ္ဗာနံ [Pg.305] အတ္ထိတာယ သံကိလေသိကာ စ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောတိ, ဝါယာမော စ အဖလော ဟောတိ. န ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကိလေသာနံ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တတာ နာမ အတ္ထီတိ.

නැවත මාර්ග-ඵල වශයෙන් අභිසමය බෙදා දැක්වීමට 'කිං නු' යනාදිය වදාළහ. එහි ඵල ක්ෂණයෙහිදී කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීමේ (සමුච්ඡේද) අර්ථයෙන් 'ඛයෙ ඤාණ' (ක්ෂය ඥානය) නොලැබෙන බැවින්, සන්සිඳීමේ (පටිප්පස්සද්ධි) අර්ථයෙන් 'අනුප්පාදේ ඥාණ' යැයි කියන ලදී. සෙසු කරුණු සුදුසු පරිදි දත යුතුය. දැන්, කෙලෙස් ප්‍රහාණය ඇති කල්හි අභිසමය සිදුවන බැවින් ද, අභිසමය ඇති කල්හි කෙලෙස් ප්‍රහාණය සිදුවන බැවින් ද, චෝදනාව පෙරදැරි කරගෙන කෙලෙස් ප්‍රහාණය දැක්වීමට 'ය්වායං' යනාදිය වදාළහ. එහි 'ය්වායං' යනු මාර්ගයෙහි සිටින යම් මේ ආර්ය පුද්ගලයෙකි. මෙහි එන ප්‍රකාශ හතරක් චෝදනා කරන්නාගේ ප්‍රශ්න වේ. නැවත 'අතීත කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරයි' යන වචනය චෝදනාවට අවස්ථාව ලබාදීම සඳහා දුන් පිළිතුරකි. 'ඛීණ' යනු භංග ක්ෂණයෙන් ක්ෂය වූ කෙලෙස් ය. 'නිරුද්ධ' යනු සන්තානය වශයෙන් නැවත උපදින්නේ නැති ලෙස නිරුද්ධ වූ කෙලෙස් ය. 'විගත' යනු වර්තමාන ක්ෂණයෙන් බැහැර වූ කෙලෙස් ය. 'විගමේති' යනු බැහැර කරවයි. 'අත්ථංගත' යනු නැති බවට පත් වූ කෙලෙස් ය. 'අත්ථංගමේති' යනු නැති බවට පත් කරවයි. එහි ඇති දෝෂය පෙන්වා 'අතීත කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොකරයි' යනුවෙන් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. අනාගතය පිළිබඳ චෝදනාවේදී, 'අජාත' යනු මෙතෙක් නූපන් කෙලෙස් ය. 'අනිබ්බත්ත' යනු සවභාවයට පත් නොවූ කෙලෙස් ය. 'අනුප්පන්න' යනු උත්පාදයේ සිට ඉදිරියට නොපැමිණි කෙලෙස් ය. 'අපාතුභූත' යනු වර්තමාන ස්වභාවයෙන් සිතෙහි ප්‍රකට නොවූ කෙලෙස් ය. අතීත අනාගත කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරන්නාට ප්‍රහීණ කළ යුතු දෙයක් වර්තමානයේ නැති බැවින් මාර්ග ව්‍යායාමය නිශ්ඵල වේ යැයි පවසමින් එම කරුණු දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 'රාගයෙන් ඇලුණු තැනැත්තා රාගය ප්‍රහීණ කරයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පවතින රාගයෙන් ඇලුණු තැනැත්තා එම රාගයම අත්හරින බවයි. වර්තමාන කෙලෙස් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ථාමගත' යනු ස්ථිර ස්වභාවයට පත් වූ යන්නයි. 'කණ්හසුක්ක' යනු අකුසල හා කුසල ධර්මයන් යුගනද්ධව එකවර පවතින බවයි. 'සංකිලෙසිකා' යනු මෙසේ කෙලෙස් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ කල්හි, කෙලෙස් හා බැඳුණු මාර්ග භාවනාවක් ඇති වේ යන දෝෂයයි. මෙසේ වර්තමාන කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරන්නාට ව්‍යායාමය සමග ප්‍රහීණ කළ යුතු කෙලෙස් ද පවතින බැවින් මාර්ග භාවනාව කෙලෙස් සහිත වන අතර ව්‍යායාමය ද නිශ්ඵල වේ. වර්තමාන කෙලෙස් සිතින් වෙන්ව පවතින්නේ නැති බව දත යුතුය.

န ဟီတိ စတုဓာ ဝုတ္တဿ ဝစနဿ ပဋိက္ခေပေါ. အတ္ထီတိ ပဋိဇာနနံ. ယထာ ကထံ ဝိယာတိ အတ္ထိဘာဝဿ ဥဒါဟရဏဒဿနတ္ထံ ပုစ္ဆာ. ယထာ အတ္ထိ, တံ ကေန ပကာရေန ဝိယ အတ္ထိ, ကိံ ဝိယ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သေယျထာပီတိ ယထာ နာမ. တရုဏရုက္ခောတိ ဖလဒါယကဘာဝဒီပနတ္ထံ တရုဏဂ္ဂဟဏံ. အဇာတဖလောတိ ဖလဒါယကတ္တေပိ သတိ ဖလဂ္ဂဟဏတော ပုရေကာလဂ္ဂဟဏံ. တမေနန္တိ တံ ရုက္ခံ. ဧနန္တိ နိပါတမတ္တံ, တံ ဧတန္တိ ဝါ အတ္ထော. မူလံ ဆိန္ဒေယျာတိ မူလတော ဆိန္ဒေယျ. အဇာတဖလာတိ အဇာတာနိ ဖလာနိ. ဧဝမေဝန္တိ ဧဝံ ဧဝံ. ဥပ္ပာဒေါ ပဝတ္တံ နိမိတ္တံ အာယူဟနာတိ စတူဟိပိ ပစ္စုပ္ပန္နခန္ဓသန္တာနမေဝ ဝုတ္တံ. ယသ္မိဉှိ ခန္ဓသန္တာနေ ယံ ယံ မဂ္ဂဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန တေန မဂ္ဂဉာဏေန ပဟာတဗ္ဗာနံ ကိလေသာနံ တံ ခန္ဓသန္တာနံ အဗီဇံ ဟောတိ, တဿ အဗီဇဘူတတ္တာ တပ္ပစ္စယာ တေ တေ ကိလေသာ အနုပ္ပန္နာ ဧဝ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အာဒီနဝံ ဒိသွာတိ အနိစ္စာဒိတော အာဒီနဝံ ဒိသွာ. အနုပ္ပာဒေါတိအာဒီဟိ စတူဟိ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝုတ္တံ. စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဟေတုနိရောဓာ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ကိလေသာနံ ဗီဇဘူတဿ သန္တာနဿ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ အနာဂတက္ခန္ဓဘူတဿ ဒုက္ခဿ ဟေတုဘူတာနံ ကိလေသာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟောတိ. ဧဝံ ဒုက္ခဿ ဟေတုဘူတကိလေသာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ ဒုက္ခဿ အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟောတိ. ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနယုတ္တိသဗ္ဘာဝတော ဧဝ အတ္ထိ မဂ္ဂဘာဝနာတိအာဒိမာဟ. အဋ္ဌကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၈၃၂) ပန ‘‘ဧတေန ကိံ ဒီပိတံ ဟောတိ? ဘူမိလဒ္ဓါနံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ ဒီပိတံ ဟောတိ. ဘူမိလဒ္ဓါ ပန ကိံ အတီတာ အနာဂတာ, ဥဒါဟု ပစ္စုပ္ပန္နာတိ? ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နာယေဝ နာမာ’’တိ ဝတွာ ကထိတကိလေသပ္ပဟာနဿ ဝိတ္ထာရကထာ သုတမယဉာဏကထာယ မဂ္ဂသစ္စနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဣဓ ပန မဂ္ဂဉာဏေန ပဟာတဗ္ဗာ ကိလေသာယေဝ အဓိပ္ပေတာတိ.

‘න හි’ (නැත) යන්න සෝදකයා (ප්‍රශ්න කරන්නා) විසින් ක්‍රම සතරකින් පවසන ලද වචනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමකි. ‘අත්ථි’ (ඇත) යන්න පිළිගැනීමකි. ‘යථා කථං විය’ යන්න පවතින්නා වූ ස්වභාවය උදාහරණයක් මගින් පෙන්වීම සඳහා කරන ලද විමසීමකි. යම් සේ පවතින්නේ ද, එය කවර ආකාරයකින් පවතින්නේ ද, කුමක් මෙන් පවතින්නේ ද යන අරුත මෙහි වේ. ‘සෙය්‍යථාපි’ යනු යම් සේ ද යන්නයි. ‘තරුණරුක්ඛො’ (තරුණ ගසක්) යන්නෙහි ‘තරුණ’ යන වචනය යෙදුවේ ඵල ලබා දෙන ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස ය. ‘අජාතඵලො’ යනු ඵල ලබා දීමේ ශක්තිය තිබුණ ද, ඵල හටගැනීමට පෙර කාලය හැඳින්වීම සඳහා යොදන ලද්දකි. ‘තමෙනං’ යනු එම වෘක්ෂයයි. ‘එනං’ යනු නිපාතයකි, ‘තං එතං’ යන අරුත ද වේ. ‘මූලං ඡින්දෙය්‍ය’ යනු මුලින් ම සිඳ දමන්නේ ද යන්නයි. ‘අජාතඵලා’ යනු හට නොගත් ඵලයන් ය. ‘එවමෙවං’ යන්න ‘එවං එවං’ ලෙස පද බෙදිය යුතු ය. උප්පාද, පවත්ත, නිමිත්ත, ආයූහනා යන පද හතරෙන් ම කියැවෙන්නේ වර්තමාන ස්කන්ධ සන්තතිය ම ය. යම් ස්කන්ධ සන්තතියක යම් යම් මාර්ග ඥානයක් උපදී ද, ඒ ඒ මාර්ග ඥානය විසින් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් සම්බන්ධයෙන් එම ස්කන්ධ සන්තතිය ‘අබීජ’ (බීජ රහිත) බවට පත් වේ. එය අබීජ බවට පත් වූ නිසා, එම හේතුවෙන් හට නොගත්තා වූ ඒ ඒ කෙලෙස්හු නැවත නූපදින්නාහ. ‘ආදීනවං දිස්වා’ යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ආදීනව දැකීමයි. ‘අනුප්පාදො’ යනාදි පද සතරෙන් කියැවෙන්නේ නිවන ම ය. ‘චිත්තං පක්ඛන්දති’ යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සිත නිවනට නැඹුරු වෙයි, පිවිසෙයි යන්නයි. හේතු නිරෝධයෙන් දුක් නිරෝධය වේ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, කෙලෙස්වලට බීජයක් බඳු වූ ස්කන්ධ සන්තතිය නැවත නූපදින ලෙස නිරුද්ධ වීමෙන්, අනාගත ස්කන්ධ සංඛ්‍යාත දුකෙහි හේතුව වූ කෙලෙස්වල අනුප්පාද නිරෝධය (නැවත නූපදින ලෙස නිරුද්ධ වීම) සිදු වන බවයි. මෙලෙස දුකට හේතු වූ කෙලෙස්වල අනුප්පාද නිරෝධයෙන් දුකෙහි අනුප්පාද නිරෝධය වෙයි. මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ යුක්තිය පවතින නිසා ම ‘අත්ථි මග්ගභාවනා’ (මාර්ග භාවනාව ඇත) යනාදිය වදාළ සේක. අටුවාවෙහි (විසුද්ධිමග්ග 2.832) වනාහි, “ම මෙයින් කුමක් දැක්වේ ද? භූමිලබ්ධ (උපදින්නට අවස්ථාව ලැබූ) කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම මෙයින් දැක්වේ. ඒ භූමිලබ්ධ කෙලෙස් අතීත ද, අනාගත ද, නැතහොත් වර්තමාන ද? ඒවා භූමිලබ්ධ උප්පන්න නම් වේ” යැයි පවසා, වර්ණනා කරන ලද කෙලෙස් ප්‍රහාණය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාව සුතමයඤාණ කථාවෙහි මාර්ගසච්ච නිර්දේශ වර්ණනාවේ දැක්වුණු ක්‍රමයට ම දත යුතු ය. මෙහි දී වනාහි මාර්ග ඥානයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් ම අදහස් කරන ලදී.

အဘိသမယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අභිසමය කථා වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၄. ဝိဝေကကထာ

4. විවේක කථාව

ဝိဝေကကထာဝဏ္ဏနာ

විවේක කථා වර්ණනාව

၂၂. ဣဒါနိ [Pg.306] ပဟာနာဝသာနာယ အဘိသမယကထာယ အနန္တရံ ပဟာနာကာရံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိဝေကကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ ယေ ကေစီတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. ဗလကရဏီယာတိ ဦရုဗလေန ဗာဟုဗလေန ကတ္တဗ္ဗာ. ကမ္မန္တာတိ ဓာဝနလင်္ဃနကသနဝပနာဒီနိ ကမ္မာနိ. ကရီယန္တီတိ ဗလဝန္တေဟိ ကရီယန္တိ. သီလံ နိဿာယာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ နိဿယံ ကတွာ. ဘာဝေတီတိ ဘိန္နသီလဿ ဘာဝနာဘာဝတော ဣဓ ပန လောကိယလောကုတ္တရာ မဂ္ဂဘာဝနာ အဓိပ္ပေတာတိ. ဝိဝေကနိဿိတန္တိ တဒင်္ဂဝိဝေကံ သမုစ္ဆေဒဝိဝေကံ နိဿရဏဝိဝေကံ နိဿိတံ. ဝိဝေကောတိ ဝိဝိတ္တတာ. အယဉှိ အရိယမဂ္ဂဘာဝနာနုယုတ္တော ယောဂီ ဝိပဿနာက္ခဏေ ကိစ္စတော တဒင်္ဂဝိဝေကနိဿိတံ, အဇ္ဈာသယတော နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတံ, မဂ္ဂက္ခဏေ ကိစ္စတော သမုစ္ဆေဒဝိဝေကနိဿိတံ, အာရမ္မဏတော နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတံ ဘာဝေတိ. ဧသ နယော ဝိရာဂနိဿိတာဒီသု. ဝိဝေကောယေဝ ဟိ ဝိရဇ္ဇနဋ္ဌေန ဝိရာဂေါ, နိရောဓဋ္ဌေန နိရောဓော, ဝေါသဇ္ဇနဋ္ဌေန ဝေါသဂ္ဂေါ. အထ ဝါ ကိလေသေဟိ ဝိဝိတ္တတ္တာ ဝိဝေကော, ကိလေသေဟိ ဝိရတ္တတ္တာ ဝိရာဂေါ, ကိလေသာနံ နိရုဒ္ဓတ္တာ နိရောဓော, ကိလေသာနဉ္စ ပရိစ္စတ္တတ္တာ ဝိဿဋ္ဌတ္တာ, နိဗ္ဗာနေစတ္တဿ စ ဝိဿဋ္ဌတ္တာ ဝေါသဂ္ဂေါ. ဝေါသဂ္ဂေါ ပန ဒုဝိဓော ပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂေါ စ ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂေါ စ. တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ တဒင်္ဂဝသေန, မဂ္ဂက္ခဏေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသပ္ပဟာနံ. ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ တန္နိန္နဘာဝေန, မဂ္ဂက္ခဏေ အာရမ္မဏကရဏေန နိဗ္ဗာနပက္ခန္ဒနံ. တဒုဘယမ္ပိ ဣမသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကေ အတ္ထဝဏ္ဏနာနယေ ဝဋ္ဋတိ. တထာ ဟိ အယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီသု ဧကေကော ဓမ္မော ယထာဝုတ္တေန ပကာရေန ကိလေသေ စ ပရိစ္စဇတိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ပက္ခန္ဒတိ. ဝေါသဂ္ဂပရိဏာမိန္တိ ဣမိနာ ပန သကလေန ဝစနေန ဝေါသဂ္ဂတ္ထံ ပရိဏာမိတံ ပရိဏတံ, ပရိပစ္စိတံ ပရိပက္ကဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယမ္ပိ အရိယမဂ္ဂဘာဝနာနုယုတ္တော ဘိက္ခု ယထာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီသု ဧကေကော ဓမ္မော ကိလေသပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂတ္ထဉ္စ နိဗ္ဗာနပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂတ္ထဉ္စ ပရိပစ္စတိ, ယထာ စ ပရိပက္ကော ဟောတိ, တထာ နံ ဘာဝေတိ.

22. දැන්, ප්‍රහාණයෙන් කෙළවර වන අභිසමය කථාවට අනතුරුව, ප්‍රහාණය සිදුවන ආකාරය පෙන්වා දෙමින් වදාරන ලද සූත්‍ර දේශනා පූර්වංගම වූ විවේක කථාවෙහි අපූර්ව අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ වේ. එහි සූත්‍ර දේශනාවෙහි පළමුව ‘යෙ කෙචි’ යන්නෙන් කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල අන්තර්ගත කිරීම අදහස් වේ. ‘බලකරණීයා’ යනු කලවා ශක්තියෙන් හා බාහු ශක්තියෙන් කළ යුතු වූ කාර්යයන් ය. ‘කම්මන්තා’ යනු දිවීම, පැනීම, සී සෑම, වැපිරීම ආදී කටයුතු ය. ‘කරීයන්ති’ යනු බලවන්තයන් විසින් කරනු ලබයි යන්නයි. ‘සීලං නිස්සාය’ යනු චතුපාරිසුද්ධි ශීලය නිශ්‍රය කොට ගෙන යන්නයි. ‘භාවේති’ යනු ශීලය බිඳගත් තැනැත්තාට භාවනාවක් නොමැති බැවින්, මෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ග භාවනාව අදහස් කරන ලදී. ‘විවේකනිස්සිතං’ යනු තදංග විවේකය, සමුච්ඡේද විවේකය හා නිස්සරණ විවේකය නිශ්‍රය කරගත් යන්නයි. ‘විවේකෝ’ යනු විවික්ත බව (හුදකලා බව) ය. ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙහි නියුක්ත වූ මෙම යෝගී තෙමේ විදර්ශනා පවතින අවස්ථාවෙහි කෘත්‍ය වශයෙන් තදංග විවේක නිශ්‍රිත වූ ද, අධ්‍යාශය වශයෙන් නිස්සරණ විවේක නිශ්‍රිත වූ ද මාර්ගය වඩයි; මාර්ගක්ෂණයෙහි කෘත්‍ය වශයෙන් සමුච්ඡේද විවේක නිශ්‍රිත වූ ද, ආරම්මණ වශයෙන් නිස්සරණ විවේක නිශ්‍රිත වූ ද මාර්ගය වඩයි. ‘විරාගනිස්සිත’ ආදී පදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය. විවේකය ම වනාහි නොඇලෙන (විරාගී) අර්ථයෙන් ‘විරාග’ නම් වේ, නිරුද්ධ වන අර්ථයෙන් ‘නිරෝධ’ නම් වේ, අත්හරින අර්ථයෙන් ‘වෝසග්ග’ නම් වේ. නැතහොත්, කෙලෙස්වලින් වෙන් වූ බැවින් විවේක නම් වේ, කෙලෙස් කෙරෙහි නොඇලෙන බැවින් විරාග නම් වේ, කෙලෙස් නිරුද්ධ වන බැවින් නිරෝධ නම් වේ, කෙලෙස් අත්හළ බැවින් හා නිවනට සිත යොමු වූ බැවින් වෝසග්ග නම් වේ. වෝසග්ගය වනාහි පරිච්චාග වෝසග්ගය සහ පක්ඛන්දන වෝසග්ගය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි පරිච්චාග වෝසග්ගය යනු විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි තදංග වශයෙන් ද, මාර්ග ක්ෂණයෙහි සමුච්ඡේද වශයෙන් ද කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමයි. පක්ඛන්දන වෝසග්ගය යනු විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි නිවනට නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් ද, මාර්ග ක්ෂණයෙහි අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ද නිවනට පිවිසීමයි. මෙම ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ අර්ථ වර්ණනා ක්‍රමයෙහි ඒ දෙක ම උචිත වේ. එසේ ම, සම්මා දිට්ඨි ආදී වූ මෙහි එක් එක් ධර්මයක් පවසන ලද ආකාරයට කෙලෙස් අත්හරියි, නිවනට ද පිවිසෙයි. ‘වෝසග්ගපරිණාමිං’ යන සම්පූර්ණ වචනයෙන් වෝසග්ග අර්ථය සඳහා නැඹුරු වූ, මේරූ, පරිනත වූ යන්න කියැවේ. ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙහි නියුක්ත වූ මෙම භික්ෂුව, සම්මා දිට්ඨි ආදී එක් එක් ධර්මයක් කෙලෙස් අත්හැරීම වන පරිච්චාග වෝසග්ග අර්ථය සඳහා ද, නිවනට පිවිසීම වන පක්ඛන්දන වෝසග්ග අර්ථය සඳහා ද පරිනත වන්නේ යම් සේ ද, යම් සේ පරිනත වේ ද එලෙස එය වඩයි.

၂၃. ဗီဇဂါမဘူတဂါမာတိ [Pg.307] ဧတ္ထ မူလဗီဇံ ခန္ဓဗီဇံ အဂ္ဂဗီဇံ ဖဠုဗီဇံ ဗီဇဗီဇန္တိ (ပါစိ. ၉၁) ပဉ္စဝိဓံ ဗီဇံ, ဗီဇဂါမော နာမ ဗီဇသမူဟောတိ အတ္ထော. တဒေဝ ပန သမ္ပန္နနီလင်္ကုရပါတုဘာဝတော ပဋ္ဌာယ ဘူတဂါမော နာမ, ဘူတာနံ ဇာတာနံ နိဗ္ဗတ္တမူလနီလင်္ကုရာနံ သမူဟောတိ အတ္ထော. ဒေဝတာပရိဂ္ဂဟေ သတိ နီလင်္ကုရကာလတော ပဘုတိ ဟောတီတိ တေသံ ဒေဝတာသင်္ခါတာနံ ဘူတာနံ ဂါမောတိပိ ဘူတဂါမောတိ ဝဒန္တိ. ဝုဒ္ဓိန္တိ အင်္ကုရာဒိဝသေန. ဝိရုဠှိန္တိ ခန္ဓာဒိဝသေန. ဝေပုလ္လန္တိ ပုပ္ဖာဒိဝသေန. ဓမ္မေသု ပန ဝုဒ္ဓိန္တိ အပုဗ္ဗဓမ္မပ္ပဝတ္တိဝသေန. ဝိရုဠိန္တိ သကိစ္စကရဏသာဓနဝသေန. ဝေပုလ္လန္တိ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန ဝိပုလဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဝိပုလတ္တန္တိပိ ပါဌော. အထ ဝါ ဧတာနိ တီဏိ ပဒါနိ သီလသမာဓိပညာဟိပိ ယောဇေန္တိ.

23. ‘බීජගාම භූතගාමා’ යන මෙහි මූල බීජය, ඛන්ධ බීජය, අග්ග බීජය, ඵලු බීජය, බීජ බීජය යැයි (පාචිත්තිය 91) පස් වැදෑරුම් බීජ වේ. ‘බීජගාම’ යනු බීජයන්ගේ සමූහය යන අරුතයි. එය ම මනාව නිල් අංකුර මතුවන අවස්ථාවේ සිට ‘භූතගාම’ නම් වේ, හටගත් මූල හා නිල් අංකුරයන්ගේ සමූහය යන අරුතයි. දෙවියන් විසින් අරක් ගනු ලබන බැවින් නිල් අංකුර හටගත් කාලයේ සිට එය පවතී, එබැවින් දේවතා සංඛ්‍යාත වූ ඒ භූතයන්ගේ වාසස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද ‘භූතගාම’ යැයි කියති. ‘වුද්ධිං’ (වෘද්ධිය) යනු අංකුර ආදියේ වැඩීමයි. ‘විරූළ්හිං’ (විරූඪිය) යනු කඳ ආදියේ වැඩීමයි. ‘වේපුල්ලං’ (විපුලත්වය) යනු මල් ආදියේ වැඩීමයි. ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල වෘද්ධිය යනු පෙර නූපන් ධර්මයන් පහළ වීමයි. විරූඪිය යනු තමාගේ කාර්යයන් (මාර්ග කෘත්‍යයන්) සාධනය කිරීමයි. විපුලත්වය යනු කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ වීමෙන් ඇති වන මහත් බවයි. ‘විපුලත්තං’ යන පාඨය ද ඇත. එසේත් නැතහොත්, මෙම පද තුන ශීල, සමාධි, ප්‍රඥාවන් හා සම්බන්ධ කොට ද දක්වති.

မဂ္ဂင်္ဂနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

මග්ගංග නිර්දේශ වර්ණනාවයි.

၂၄. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသေ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ သာမိဝစနံ. ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနေသု လောကိယဝိရတိသမ္ပယုတ္တစိတ္တေ စ ယထာယောဂံ သမ္ပယောဂတော စ အာရမ္မဏတော စ ဝတ္တမာနာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သာမညလက္ခဏတော ဧကီဘူတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ. ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကောတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဒူရီကရဏဝသေန ဝိဝေကော. ကေသံ? နီဝရဏာနံ. တဿ ပဌမံ ဈာနံ ဘာဝယတောတိအာဒိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဌမဇ္ဈာနမေဝ ဝုတ္တံ. တသ္မိံ ဝုတ္တေ သေသဇ္ဈာနာနိပိ ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ. ဈာနေသုပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိဝေကော နာမ ဟောတိ. တဒင်္ဂဝိဝေကောတိ တေန တေန ဝိပဿနာဉာဏင်္ဂေန ဝိဝေကော. ဒိဋ္ဌိဂတာနန္တိ ဒိဋ္ဌိဝိဝေကဿ ဒုက္ကရတ္တာ ပဓာနတ္တာ စ ဒိဋ္ဌိဝိဝေကောဝ ဝုတ္တော. တသ္မိံ ဝုတ္တေ နိစ္စသညာဒိဝိဝေကောပိ ဝုတ္တောဝ ဟောတိ. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သမာဓိန္တိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တသမာဓိံ. သမုစ္ဆေဒဝိဝေကောတိ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒေန ဝိဝေကော. လောကုတ္တရံ ခယဂါမိမဂ္ဂန္တိ ခယသင်္ခါတနိဗ္ဗာနဂါမိလောကုတ္တရမဂ္ဂံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကောတိ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ဝိဝေကော. နိဿရဏဝိဝေကောတိ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏဘူတော သင်္ခါရဝိဝေကော. ဆန္ဒဇာတော ဟောတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဇာတဓမ္မဆန္ဒော ဟောတိ. သဒ္ဓါဓိမုတ္တောတိ ပုဗ္ဗဘာဂေယေဝ သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တော ဟောတိ. စိတ္တဉ္စဿ သွာဓိဋ္ဌိတန္တိ ပုဗ္ဗဘာဂေယေဝ စိတ္တဉ္စ အဿ ယောဂိဿ သုအဓိဋ္ဌိတံ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတံ ဟောတိ. ဣတိ ဆန္ဒော သဒ္ဓါ [Pg.308] စိတ္တန္တိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥပ္ပန္နဝိဝေကာနံ ဥပနိဿယတ္တာ နိဿယာ နာမ. ကေစိ ပန ‘‘စိတ္တဉ္စဿ သွာဓိဋ္ဌိတန္တိ သမာဓိ ဝုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. ဝိရာဂါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

24. සූත්‍රාන්ත නිර්දේශයෙහි 'සම්මාදිට්ඨියා' යන්න සාමී වචනයයි (ෂෂ්ඨී විභක්තියයි). දැහැන, විදර්ශනාව, මාර්ගය, ඵලය සහ නිවන යන අවස්ථාවලදී ද, ලෞකික විරති සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත සිත්වලදී ද යෝග්‍ය පරිදි සම්ප්‍රයුක්ත භාවයෙන් හා අරමුණු වශයෙන් පවත්නා වූ, සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් එකීභූත වූ සම්මා දිට්ඨිය පිළිබඳව මෙහි අදහස් වේ. 'වික්ඛම්භන විවේකය' යනු නීවරණ ධර්මයන් යටපත් කිරීමේ හා දුරු කිරීමේ වසයෙන් ඇති වන විවේකයයි. ඒ කවරක් සඳහා ද? නීවරණයන් සඳහා ය. 'තස්ස පඨමං ඣානං භාවයතෝ' යනාදී ලෙස පඨමජ්ඣානය (ප්‍රථම ධ්‍යානය) ම වික්ඛම්භන පහාන වසයෙන් මෙහි වදාරන ලදී. එය වදාළ කල්හි සෙසු ධ්‍යානයන් ද වදාරන ලද්දේ ම වෙයි. ධ්‍යානයන්හි ද සම්මා දිට්ඨිය විද්‍යාමාන වන බැවින්, සම්මා දිට්ඨියෙහි විවේකය නමින් එය හැඳින්වේ. 'තදංග විවේකය' යනු ඒ ඒ විදර්ශනා ඥාන අංගයන් මගින් ලබන විවේකයයි. 'දිට්ඨිගතානං' (දෘෂ්ටිගතයන්ගේ) යන්නෙන් දෘෂ්ටි විවේකය ලැබීමට අපහසු බැවින් හා එය ප්‍රධාන වන බැවින් 'දිට්ඨි විවේකය' ම වදාරන ලදී. එය වදාළ කල්හි නිත්‍ය සංඥා ආදියෙන් වෙන් වීම වූ විවේකය ද වදාරන ලද්දේ ම වෙයි. 'නිබ්බේධභාගිය සමාධි' යනු විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත සමාධියයි. 'සමුච්ඡේද විවේකය' යනු කෙලෙසුන් සමුච්ඡේද (මුළුමනින්ම සිඳලීම) වසයෙන් ලබන විවේකයයි. 'ලෝකුත්තරං ඛයගාමිමග්ගං' යනු ක්ෂය සංඛ්‍යාත නිවනට පමුණුවන ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි. 'පටිප්පස්සද්ධි විවේකය' යනු කෙලෙසුන් සන්සිඳීමෙන් ලැබෙන විවේකයයි. 'නිස්සරණ විවේකය' යනු සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් නික්මීම වූ සංස්කාර විවේකයයි (නිවනයි). 'ඡන්දජාතෝ හෝති' යනු පූර්ව භාගයෙහි උපන් ධර්ම ඡන්දයයි. 'සද්ධාධිමුත්තෝ' යනු පූර්ව භාගයෙහි ම ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත (ඇලුණු) බවයි. 'චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං' යනු පූර්ව භාගයෙහි ම ඒ යෝගී පුද්ගලයාගේ සිත මැනවින් පිහිටා තිබීමයි. මෙසේ ඡන්දය, ශ්‍රද්ධාව සහ සිත යන මේ ධර්ම තුන පූර්ව භාගයෙහි උපන් විවේකයන්ට උපනිශ්‍රය වන බැවින් 'නිස්සය' (නිශ්‍රය) නම් වේ. ඇතැම්හු 'චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං' යන්නෙන් සමාධිය වදාරන ලදැයි පවසති. විරාගාදී වාරයන්හි ද මේ නයම දත යුතුය.

နိရောဓဝါရေ ပန နိရောဓသဒ္ဒတော အညံ ပရိယာယဝစနံ ဒဿေန္တေန အမတာ ဓာတူတိ ဝုတ္တံ, သေသေသု နိရောဓော နိဗ္ဗာနန္တိ ဥဘယတ္ထာပိ နိဗ္ဗာနမေဝ. ဒွါဒသ နိဿယာတိ ဆန္ဒသဒ္ဓါစိတ္တာနိယေဝ ဝိဝေကာဒီသု စတူသု ဧကေကသ္မိံ တယော တယော ကတွာ ဒွါဒသ နိဿယာ ဟောန္တိ.

නිරෝධ වාරයෙහි දී 'නිරෝධ' ශබ්දයට වෙනත් පර්යාය වචනයක් දක්වමින් 'අමෘත ධාතුව' යැයි වදාරන ලදී. සෙසු තැන්හි 'නිරෝධය යනු නිවන' යැයි වදාරන ලදී. මේ අවස්ථා දෙකෙහි ම අදහස් කළේ නිවන ම ය. 'දොළොස් නිශ්‍රයෝ' යනු ඡන්දය, ශ්‍රද්ධාව සහ සිත යන මේවා විවේකාදී සතරෙන් එකකට තුන බැගින් ගත් කල දොළොස් නිශ්‍රයෝ වෙති.

၂၅. သမ္မာသင်္ကပ္ပဝါယာမသတိသမာဓီနမ္ပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာ ဇီဝါနံ ပန ဈာနက္ခဏေ ဝိပဿနာက္ခဏေ စ အဘာဝါ ဈာနဝိပဿနာနံ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂဝသေန ဝတ္တမာနာ ဝိရတိယော ဈာနဝိပဿနာ သန္နိဿိတာ ကတွာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နီဝရဏာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနဉ္စ ဝိဝေကဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါ တထာ ပဝတ္တမာနာနံ ဝိရတီနံ ဝိဝေကာဒယော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ အဋ္ဌကနိပါတေ ‘‘တတော, တွံ ဘိက္ခု, ဣမံ သမာဓိံ သဝိတက္ကံ သဝိစာရမ္ပိ ဘာဝေယျာသိ, အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တမ္ပိ ဘာဝေယျာသိ, အဝိတက္ကံ အဝိစာရမ္ပိ ဘာဝေယျာသိ, သပ္ပီတိကမ္ပိ ဘာဝေယျာသိ, နိပ္ပီတိကမ္ပိ ဘာဝေယျာသိ, သာတသဟဂတမ္ပိ ဘာဝေယျာသိ, ဥပေက္ခာသဟဂတမ္ပိ ဘာဝေယျာသီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၆၃) မေတ္တာဒယော ကာယာနုပဿနာဒယော စ နိယကဇ္ဈတ္တမူလသမာဓိဝသေန စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနိကာ ဝိယ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂဝသေန ဝိရတိယော ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယမတ္တံ ဂဟေတွာ န ဘဂဝါ အဗ္ဘာစိက္ခိတဗ္ဗော. ဂမ္ဘီရဉှိ ဗုဒ္ဓဝစနံ, အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ အဓိပ္ပာယတော ဂဟေတဗ္ဗံ.

25. සම්මා සංකප්ප, සම්මා වායාම, සම්මා සති සහ සම්මා සමාධි යන ධර්මයන්ගේ ද අර්ථ සම්බන්ධය මේ නයින් ම දත යුතුය. සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත සහ සම්මා ආජීව යන ධර්මයන් ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි හෝ විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි නොමැති බැවින්, ධ්‍යාන හා විදර්ශනාවන්ගේ පූර්ව භාග සහ අපර භාග වසයෙන් පවත්නා විරතීන් ධ්‍යාන-විදර්ශනා ඇසුරු කොට වදාරන ලදැයි දත යුතුය. නීවරණයන්ගේ සහ දෘෂ්ටිගතයන්ගේ විවේක, විරාග, නිරෝධ හා පටිනිස්සග්ග යන මේවා එසේ පවත්නා වූ විරතීන්ගේ විවේකාදී නාමයන් යැයි දත යුතුය. අංගුත්තර නිකායේ අෂ්ටක නිපාතයෙහි 'මහණ, එබැවින් ඔබ සවිතක්ක සවිචාර වූ ද මේ සමාධිය වැඩිය යුතුය, අවිතක්ක විචාරමත්ත වූ ද සමාධිය වැඩිය යුතුය, අවිතක්ක අවිචාර වූ ද සමාධිය වැඩිය යුතුය, සප්පීතික වූ ද, නිප්පීතික වූ ද, සාත සහගත වූ ද, උපේක්ෂා සහගත වූ ද මේ සමාධිය වැඩිය යුතුය' යැයි මෙත්තාදී භාවනා හා කායානුපස්සනාදී භාවනා සතරවන හා පස්වන ධ්‍යානයන් මෙන් වදාළා සේ, මෙහි ද පූර්ව භාග හා අපර භාග වසයෙන් විරතීන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය. වචනවල සෙවනැල්ල (බාහිර ස්වරූපය) පමණක් ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට චෝදනා නොකළ යුතුය. බුද්ධ වචනය ගැඹුරු ය, එය ආචාර්යවරුන් ඇසුරු කොට අභිප්‍රාය පරිදි තේරුම් ගත යුතුය.

၂၆-၂၇. ဗောဇ္ဈင်္ဂဗလဣန္ဒြိယဝါရေသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

26-27. බොජ්ඣංග, බල සහ ඉන්ද්‍රිය වාරයන්හි ද මේ නයින් ම අර්ථය දත යුතුය.

ဝိဝေကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විවේක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. စရိယာကထာ

5. චරියා කථා

စရိယာကထာဝဏ္ဏနာ

චරියා කථා වර්ණනාව

၂၈-၂၉. ဣဒါနိ ဝိဝေကကထာနန္တရံ ပရမဝိဝေကဘူတဿ နိဿရဏဝိဝေကသင်္ခါတဿ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကရဏီယဿ သစ္ဆိကိရိယောပါယဒဿနတ္ထံ, တထာ [Pg.309] သစ္ဆိကတနိရောဓဿ လောကဟိတသုခကိရိယာကရဏဒဿနတ္ထဉ္စ ဣန္ဒြိယကထာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌာပိ စရိယာကထာ ပုန ကထိတာ. တဿာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဣန္ဒြိယကထာယ ကထိတာယေဝါတိ.

28-29. දැන් විවේක කථාවට පසුව, පරම විවේකය වූ ද, නිස්සරණ විවේකය යැයි කියනු ලබන්නා වූ ද, සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ ද නිවන සාක්ෂාත් කිරීමේ උපාය දැක්වීම පිණිසත්, එමෙන්ම නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ පුද්ගලයාගේ ලෝක හිතසුව පිණිස පවත්නා ක්‍රියාවන් දැක්වීම පිණිසත්, ඉන්ද්‍රිය කථාවෙහි දක්වන ලද නමුත් චරියා කථාව නැවත වදාරන ලදී. එහි අර්ථ වර්ණනාව ඉන්ද්‍රිය කථාවෙහි වදාළ පරිදි ම යැයි දත යුතුය.

စရိယာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චරියා කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ပါဋိဟာရိယကထာ

6. ප්‍රාතිහාර්ය කථා

ပါဋိဟာရိယကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රාතිහාර්ය කථා වර්ණනාව

၃၀. ဣဒါနိ လောကတ္ထစရိယာပရိယောသာနာယ စရိယာကထာယ အနန္တရံ လောကတ္ထာနုသာသနပရိယောသာနံ ပါဋိဟာရိယံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ပါဋိဟာရိယကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ ပါဋိဟာရိယာနီတိ ပစ္စနီကပဋိဟရဏဝသေန ပါဋိဟာရိယာနိ. ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယန္တိ ဣဇ္ဈနဝသေန ဣဒ္ဓိ, ပဋိဟရဏဝသေန ပါဋိဟာရိယံ, ဣဒ္ဓိယေဝ ပါဋိဟာရိယံ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ. ဣတရေသု ပန အာဒိဿနဝသေန အာဒေသနံ, အနုသာသနဝသေန အနုသာသနီ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

30. දැන් ලෝකාර්ථ චර්යාවෙන් අවසන් වන චරියා කථාවට අනතුරුව, ලෝකාර්ථය පිණිස වන අනුශාසනාවෙන් කෙළවර වන ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් වදාළ සූත්‍රාන්තයන් පෙරටු කොට ඇති ප්‍රාතිහාර්ය කථාවෙහි අමුතු අර්ථ වර්ණනාව සිදු කරනු ලැබේ. එහි සූත්‍රාන්තයන්හි 'ප්‍රාතිහාර්ය' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමේ (ප්‍රතිහරණය) අර්ථයෙන් ප්‍රාතිහාර්ය නම් වේ. 'ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය' යනු ඉෂ්ට සිද්ධිය වසයෙන් සෘද්ධිය ද, ප්‍රතිපක්ෂය දුරු කිරීමේ වසයෙන් ප්‍රාතිහාර්යය ද වේ. සෘද්ධිය ම ප්‍රාතිහාර්යය වීම ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයයි. සෙසු ප්‍රාතිහාර්යයන් අතරෙහි අන්‍යයන්ගේ අදහස් දැන දක්වන බැවින් 'ආදේසනා' (ආදේසනා ප්‍රාතිහාර්යය) නම් වේ. අනුශාසනා කිරීමේ වසයෙන් කෙලෙසුන් දුරු කරන බැවින් 'අනුසාසනී' නම් වේ. සෙසු කරුණු පෙර වදාළ නයින් ම දත යුතුය.

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. ဧကစ္စောတိ ဧကော ပေါသော. ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယနိဒ္ဒေသော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထောယေဝ. နိမိတ္တေန အာဒိသတီတိ အာဂတနိမိတ္တေန ဝါ ဂတနိမိတ္တေန ဝါ ဌိတနိမိတ္တေန ဝါ ကထေတိ. ဧဝမ္ပိ တေ မနောတိ ဧဝမ္ပိ တဝ မနော သောမနဿိတော ဝါ ဒေါမနဿိတော ဝါ ကာမဝိတက္ကာဒိသမ္ပယုတ္တော ဝါ. အပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. ဣတ္ထမ္ပိ တေ မနောတိ သောမနဿိတာဒိတော ဧကေကဝိဓေပိ စိတ္တေ နာနပ္ပကာရပရိဒီပနံ. ဣတိပိ တေ စိတ္တန္တိ ဣတိပိ တဝ စိတ္တံ, ဣမဉ္စ ဣမဉ္စ အတ္ထံ စိန္တယမာနံ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဗဟုံ စေပိ အာဒိသတီတိ စိတ္တတော အညံ ဝါ ဣဒဉ္စ ဣဒဉ္စ နာမ အဟောသိ ဘဝတိ ဘဝိဿတီတိ ဗဟုကမ္ပိ ကထေတိ. တထေဝ တံ ဟောတိ, နော အညထာတိ တံ သဗ္ဗမ္ပိ ယထာ ယထာ ကထိတံ, တထေဝ ဟောတိ, အညထာ န ဟောတိ.

'ඉධ' යනු මේ ලෝකයෙහි ය. 'එකච්චෝ' යනු එක්තරා පුද්ගලයෙකි. ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය නිර්දේශය යට වදාළ අර්ථ ඇත්තේ ම ය. 'නිමිත්තෙන් ප්‍රකාශ කරයි' යනු පැමිණි ආකාරයෙන් හෝ ගිය ආකාරයෙන් හෝ සිටි ආකාරයෙන් හෝ යම් නිමිත්තක් ගෙන පවසයි. 'එවම්පි තේ මනෝ' යනු 'ඔබේ සිත මෙසේ සෝමනස්ස සහගතය හෝ දෝමනස්ස සහගතය හෝ කාම විතර්කාදියෙන් යුක්තය' යන්නයි. 'අපි' යන්න මෙහි සමුච්චයාර්ථය (එකට එක් කිරීමේ අර්ථය) දෙයි. 'ඉත්ථම්පි තේ මනෝ' යනු සෝමනස්සාදී එක් එක් සිතක පවත්නා නානාවිධ ආකාර ප්‍රකට කිරීමයි. 'ඉතිපි තේ චිත්තං' යනු 'ඔබේ සිත මෙසේ ද වෙයි, මේ මේ අර්ථයන් සිතමින් පවතියි' යන අර්ථයයි. 'බොහෝ දේ ප්‍රකාශ කරයි' යන්නෙන් සිතට අමතරව වෙනත් මේ මේ දේ විය, වෙයි, වනු ඇතැයි බොහෝ දේ පවසයි. 'එය එසේම වෙයි, අන් අයුරකින් සිදු නොවේ' යනු ඒ පවසන ලද සියල්ල පවසන ලද පරිදි ම සිදු වන බවත්, වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවන බවත් ය.

န ဟေဝ ခေါ နိမိတ္တေန အာဒိသတီတိ နိမိတ္တံ ဇာနန္တောပိ ကေဝလံ နိမိတ္တေနေဝ န ကထေတိ. အပိစာတိ အပရပရိယာယဒဿနံ. မနုဿာနန္တိ စိတ္တံ ဇာနနကမနုဿာနံ. အမနုဿာနန္တိ သာဝိတာနံ ဝါ အဿာဝိတာနံ ဝါ ယက္ခပိသာစာဒီနံ. ဒေဝတာနန္တိ စာတုမဟာရာဇိကာဒီနံ. သဒ္ဒံ သုတွာတိ အညဿ [Pg.310] စိတ္တံ ဉတွာ ကထေန္တာနံ သဒ္ဒံ သုဏိတွာ. ပနာတိ နိပါတော ပုန အာရမ္ဘေ. ဝိတက္ကယတောတိ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဝိတက္ကေန ဝိတက္ကေန္တဿ. ဝိစာရယတောတိ ဝိတက္ကသမ္ပယုတ္တေနေဝ ဝိစာရေန ဝိစာရေန္တဿ. ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒံ သုတွာတိ ဝိတက္ကဝေဂဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဝိပ္ပလပန္တာနံ သုတ္တပ္ပမတ္တာဒီနံ ကူဇနသဒ္ဒံ သုတွာ. ယံ ဝိတက္ကယတော သော သဒ္ဒေါ ဥပ္ပန္နော, တဿ ဝသေန ‘‘ဧဝမ္ပိ တေ မနော’’တိအာဒီနိ အာဒိသတိ.

‘නිමිත්තෙන් ප්‍රකාශ කරයි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ගමනාගමනය ආදී නිමිති දැන ගත්තද, හුදෙක් නිමිත්තෙන් ම පමණක් කරුණු ප්‍රකාශ නොකරන බවයි. ‘අපිච’ යනු වෙනත් ක්‍රමයක් දැක්වීමකි. ‘මනුස්සානං’ යනු අනුන්ගේ සිත් හඳුනාගත හැකි මිනිසුන් පිළිබඳවයි. ‘අමනුස්සානං’ යනු ආවේශ වූ හෝ නොවූ යක්ෂ පිසාචාදීන් පිළිබඳවයි. ‘දේවතානං’ යනු චාතුම්මහාරාජිකාදී දෙවියන් පිළිබඳවයි. ‘සද්දං සුත්වා’ යනු අනුන්ගේ සිත දැන පවසන ඔවුන්ගේ ශබ්දය ඇසීමෙන් (සිත දැනගැනීමයි). ‘පන’ යන්න නිපාත පදයකි, එය නැවතත් ආරම්භයක් හැඟවීමට යෙදේ. ‘විතක්කයතෝ’ යනු යම්කිසි දෙයක් විතර්කයෙන් සිතන්නා වූ තැනැත්තා පිළිබඳවයි. ‘විචාරයතෝ’ යනු විතර්කයට සම්ප්‍රයුක්ත වූ විචාරයෙන් සලකා බලන්නා පිළිබඳවයි. ‘විතක්කවිප්ඵාරසද්දං සුත්වා’ යනු විතර්කයේ වේගය නිසා හටගත්, නින්දෙන් හෝ මත්වීමෙන් මුමුණන තැනැත්තාගේ කෙඳිරිලි හඬ ඇසීමයි. යම් අරමුණක් ගැන සිතන්නාට එම හඬ උපදින්නේ ද, ඒ අනුව ‘ඔබේ සිත මෙසේය’ යනාදී වශයෙන් කරුණු දක්වයි.

အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ သမာဓိန္တိ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘဝိရဟိတသန္တစိတ္တဿာပိ ဇာနနသမတ္ထတံ ဒဿေန္တေန ဝုတ္တံ, သေသစိတ္တဇာနနေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ပဇာနာတီတိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ. ဘောတောတိ ဘဝန္တဿ. မနောသင်္ခါရာ ပဏိဟိတာတိ စိတ္တသင်္ခါရာ ဌပိတာ. အမုကံ နာမ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကယိဿတီတိ ကုသလာဒိဝိတက္ကံ ဝိတက္ကယိဿတိ ပဝတ္တယိဿတီတိ ပဇာနာတိ. ပဇာနန္တော စ အာဂမနေန ဇာနာတိ, ပုဗ္ဗဘာဂေန ဇာနာတိ, အန္တောသမာပတ္တိယံ စိတ္တံ ဩလောကေတွာ ဇာနာတိ. အာဂမနေန ဇာနာတိ နာမ ကသိဏပရိကမ္မကာလေယေဝ ‘‘ယေနာကာရေနေသ ကသိဏဘာဝနံ အာရဒ္ဓေါ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝါ ဒုတိယာဒိဇ္ဈာနံ ဝါ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတီ’’တိ ဇာနာတိ. ပုဗ္ဗဘာဂေန ဇာနာတိ နာမ ပဌမဝိပဿနာယ အာရဒ္ဓါယ ဧဝံ ဇာနာတိ, ‘‘ယေနာကာရေနေသ ဝိပဿနံ အာရဒ္ဓေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတိ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတီ’’တိ ဇာနာတိ. အန္တောသမာပတ္တိယံ စိတ္တံ ဩလောကေတွာ ဇာနာတိ နာမ ‘‘ယေနာကာရေန ဣမဿ မနောသင်္ခါရာ ဌပိတာ, ဣမဿ နာမ စိတ္တဿ အနန္တရာ ဣမံ နာမ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေဿတိ, ဣတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဧတဿ ဟာနဘာဂိယော ဝါ သမာဓိ ဘဝိဿတိ, ဌိတိဘာဂိယော ဝါ ဝိသေသဘာဂိယော ဝါ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော ဝါ, အဘိညာယော ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတီ’’တိ ဇာနာတိ. ဗဟုံ စေပိ အာဒိသတီတိ စေတောပရိယဉာဏဿ စိတ္တစေတသိကာနံယေဝ အာရမ္မဏကရဏတော သရာဂါဒိသောဠသပဘေဒဝသေနေဝ ဗဟုံ စေပိ ကထေတိ, န အညဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထေဝ တံ ဟောတီတိ ဣဒံ ဧကံသေန တထေဝ ဟောတိ. စေတောပရိယဉာဏဝသေန ဉာတဉှိ အညထာဘာဝီ နာမ နတ္ထိ.

‘අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිං’ යන්නෙන් විතර්ක විචාරයන්ගේ කැළඹීමෙන් තොර වූ ශාන්ත සිත් ඇති අයගේ පවා සිත් දැනගැනීමට සමත් බව දක්වයි. සෙසු සිත් දැනගැනීම ගැන නම් කිවයුතු දෙයක් ම නැත. ‘චේතසා චේතෝ පරිච්ච පජානාති’ යනු චේතෝපරිය ඥානය ලබන තැනැත්තා තමාගේ සිතින් අනුන්ගේ සිත පිරිසිඳ දැනගන්නා බවයි. ‘භෝතෝ’ යනු ඔබ වහන්සේගේ යන්නයි. ‘මනෝසංඛාරා පණිහිතා’ යනු චිත්ත සංඛාරයන් පිහිටුවා ඇති බවයි. ‘මීනම විතර්කයක් සිතනු ඇත’ යනු කුසලාදී විතර්කයන් පවත්වනු ඇතැයි දැනගැනීමයි. එසේ දැනගන්නා තැනැත්තා සම්ප්‍රදාය (ආගමන) මගින් ද, පූර්ව භාගය මගින් ද, සමාපත්තිය තුළ සිත දෙස බලා ද දැනගනියි. ‘ආගමනයෙන් දැනගැනීම’ නම් කසිණ පරිකර්ම කරන කාලයේ ම, මොහු කසිණ භාවනාව ආරම්භ කර ඇති ආකාරයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානය හෝ ද්විතීය ධ්‍යානය හෝ අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවනු ඇතැයි දැනගැනීමයි. ‘පූර්ව භාගයෙන් දැනගැනීම’ නම් පළමු විදර්ශනාව ආරම්භ කළ විට, මොහු විදර්ශනාව ආරම්භ කර ඇති ආකාරයෙන් සෝවාන් මාර්ගය හෝ... රහත් මාර්ගය හෝ උපදවනු ඇතැයි දැනගැනීමයි. ‘සමාපත්තිය තුළ සිත දෙස බලා දැනගැනීම’ නම් මොහුගේ චිත්ත සංඛාරයන් පිහිටා ඇති ආකාරයෙන්, මෙම සිතට අනතුරුව මෙබඳු විතර්කයක් සිතනු ඇත, මෙයින් නැගී සිටි පසු මොහුට හානිභාගීය (පිරිහෙන), ඨිතිභාගීය (පවතින), විශේෂභාගීය (විශේෂ වන) හෝ නිබ්බේධභාගීය (විදින) සමාධියක් වනු ඇත, නැතහොත් අභිඥාවන් උපදවනු ඇතැයි දැනගැනීමයි. ‘බොහෝ දේ පවසයි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ චේතෝපරිය ඥානය සිත් හා චෛතසිකයන් ම අරමුණු කරන බැවින්, සරාගී ආදී දහසය වැදෑරුම් ප්‍රභේද අනුව බොහෝ දේ පැවසුව ද, සිතින් බැහැර දෙයක් නොකියන බවයි. ‘එය එසේම වෙයි’ යනු මෙය ඒකාන්තයෙන් ම පවසන පරිදි ම වන බවයි. චේතෝපරිය ඥානයෙන් දැනගත් දෙයෙහි වෙනස් වීමක් සිදු නොවේ.

ဧဝံ ဝိတက္ကေထာတိ ဧဝံ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒယော ပဝတ္တေန္တာ ဝိတက္ကေထ. မာ ဧဝံ ဝိတက္ကယိတ္ထာတိ ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒယော ပဝတ္တေန္တာ မာ ဝိတက္ကယိတ္ထ[Pg.311]. ဧဝံ မနသိ ကရောထာတိ ဧဝံ အနိစ္စသညမေဝ, ဒုက္ခသညာဒီသု ဝါ အညတရံ မနသိ ကရောထ. မာ ဧဝံ မနသာကတ္ထာတိ ဧဝံ နိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန မာ မနသိ အကတ္ထ. ဣဒံ ပဇဟထာတိ ဣဒံ ပဉ္စကာမဂုဏရာဂါဒိံ ပဇဟထ. ဣဒံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရထာတိ ဣဒံ စတုမဂ္ဂဖလပ္ပဘေဒံ လောကုတ္တရဓမ္မမေဝ ပါပုဏိတွာ နိပ္ဖာဒေတွာ ဝိဟရထ.

‘මෙසේ සිතන්න’ යනු නෙක්ඛම්ම විතර්කාදිය පවත්වමින් මෙලෙස සිතන්න යන්නයි. ‘මෙසේ නොසිතන්න’ යනු කාම විතර්කාදිය පවත්වමින් මෙලෙස නොසිතන්න යන්නයි. ‘මෙසේ මෙනෙහි කරන්න’ යනු අනිච්ච සංඥාව ම හෝ දුක්ඛ සංඥාදීන්ගෙන් එකක් මෙනෙහි කරන්න යන්නයි. ‘මෙසේ මෙනෙහි නොකරන්න’ යනු නිත්‍යයි යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙනෙහි නොකරන්න යන්නයි. ‘මෙය ප්‍රහාණය කරන්න’ යනු පංච කාමගුණ රාගාදිය ප්‍රහාණය කරන්න යන්නයි. ‘මෙය උපසම්පජ්ජ විහරථ’ (සම්පූර්ණ කර වාසය කරන්න) යනු සතර මාර්ග ඵල ප්‍රභේද ඇති ලෝකෝත්තර ධර්මය ම ලබාගෙන, නිමවා වාසය කරන්න යන්නයි.

၃၁. ဣဒါနိ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယေ အပရံ ပရိယာယံ ဝိသေသေန ဒဿေန္တော နေက္ခမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဋိဟရတီတိ အတ္တနော ပဋိပက္ခဘူတံ ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဋိဗလံ ဟုတွာ ဟရတိ ပဇဟတီတိ တဒေဝ နေက္ခမ္မံ ပါဋိဟာရိယံ နာမာတိ အတ္ထော. ယေ တေန နေက္ခမ္မေန သမန္နာဂတာတိ ဧဝံ ကာမစ္ဆန္ဒပဋိဟာရကေန တေန နေက္ခမ္မေန ယေ ပုဂ္ဂလာ ပဋိလာဘဝသေန သမန္နာဂတာ. ဝိသုဒ္ဓစိတ္တာတိ ကာမစ္ဆန္ဒာဘာဝတော ဝိသုဒ္ဓစိတ္တာ. အနာဝိလသင်္ကပ္ပာတိ ကာမသင်္ကပ္ပေန အနာလုလိတနေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာ. ဣတိ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယန္တိ ပရစိတ္တကုသလေန ဝါ အညေန ဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကေဟိ ဝါ ဧဝံ အာဒေသနာ ပါဋိဟာရိယန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣတိ ဧဝံ အာဒိသနံ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယန္တိ အာဒေသနသဒ္ဒေါ ပါဌသေသံ ကတွာ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗော. ဧဝံ အာသေဝိတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ စ ပကာရေန ဣမိနာ စ ပကာရေန အာဒိတော သေဝိတဗ္ဗံ. သေသတ္တယေပိ ဧသေဝ နယော. တဒနုဓမ္မတာ သတိ ဥပဋ္ဌပေတဗ္ဗာတိ တဿ နေက္ခမ္မဿ အနုကူလဘူတာ သတိ ဘုသံ ဌပေတဗ္ဗာ. ဣတိ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယန္တိ ဧတ္ထ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယယောဇနာယ ဝိယ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အဗျာပါဒါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပါဌော ပန ဈာနာဒီနိ သင်္ခိပိတွာ အန္တေ အရဟတ္တမဂ္ဂမေဝ ဒဿေတွာ လိခိတော. တတ္ထ စတူသုပိ မဂ္ဂေသု ‘‘ဧဝံ အာသေဝိတဗ္ဗော’’တိအာဒိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ မဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဂ္ဂဿ ဟိ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတာယ လောကိယမဂ္ဂသင်္ခါတာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂုပ္ပာဒနတ္ထံ အာသေဝနာဒီသု ကတေသု တာယ ဥပ္ပန္နော မဂ္ဂေါပိ အာသေဝိတော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော နာမ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထိကဝါဒါစရိယာ ပန ‘‘ဧကေကမဂ္ဂေါ သောဠသက္ခဏိကော’’တိ ဝဒန္တိ. တဒနုဓမ္မတာသတိဥပဋ္ဌာပနံ ပန ပုဗ္ဗဘာဂေ ယုဇ္ဇတိယေဝါတိ.

31. දැන් සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය පිළිබඳ වෙනත් ක්‍රමයක් විශේෂයෙන් දක්වමින් ‘නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘කාමච්ඡන්දය පලවා හරියි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, තමාට ප්‍රතිපක්ෂ වූ කාමච්ඡන්දය මැඩපවත්වා එය ප්‍රහාණය කරන බැවින් එම නෙක්ඛම්මය (නික්මීම) ම ප්‍රාතිහාර්යය නම් වන බවයි. ‘යම් කෙනෙක් ඒ නෙක්ඛම්මයෙන් සමන්නාගත ද’ යනු ඒ කාමච්ඡන්දය පලවා හරින නෙක්ඛම්මය ලැබීමෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයෝ ය. ‘විශුද්ධ සිත් ඇති’ යනු කාමච්ඡන්දය නැති බැවින් පිරිසිදු සිත් ඇති බවයි. ‘අනාවිල සංකල්ප’ යනු කාම සංකල්පයන්ගෙන් කැළඹීමක් නැති නෙක්ඛම්ම සංකල්පයන් ඇති බවයි. ‘ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්යය’ යනු පරසිත් දන්නා දක්ෂයෙකු හෝ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් විසින් මෙසේ කරනු ලබන කරුණු දැක්වීමයි. නැතහොත් ‘ආදේශනා’ ශබ්දය ඉතිරි කොටසට සම්බන්ධ කොට යෙදිය යුතුය. ‘මෙසේ ඇසුරු කළ යුතුය’ යනු මේ ආකාරයෙන් මුල සිට ම ඇසුරු කළ යුතු බවයි. ඉතිරි පද තුනේද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘තදනුධම්මතා සති උපට්ඨපේතබ්බා’ යනු එම නෙක්ඛම්මයට අනුකූල වූ සිහිය මැනවින් පිහිටුවිය යුතු බවයි. ‘අනුසාසනී ප්‍රාතිහාර්යය’ යන්නෙහි ද ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්යය මෙන් ම අර්ථ සම්බන්ධය කළ යුතුය. අව්‍යාපාදාදී ධර්මයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. පාඨයෙහි ධ්‍යානාදිය සංක්ෂේප කොට අවසානයට අර්හත් මාර්ගය ම දක්වා ලියා ඇත. එහි සතර මාර්ගයන්හි ම ‘මෙසේ ඇසුරු කළ යුතුය’ යනාදිය වදාළේ, මාර්ගය චිත්තක්ෂණයක් බැවින් පූර්ව භාගයේ යෙදෙන ලෞකික මාර්ගය අනුව බව දත යුතුය. මාර්ගයට පූර්ව භාගය වූ ලෞකික මාර්ගය නම් වූ විදර්ශනාව මාර්ගය ඉපදවීම පිණිස ඇසුරු කළ විට, එමගින් උපන් මාර්ගය ද ඇසුරු කරන ලද, වඩන ලද, බහුල කරන ලද නම් වෙයි. සබ්බත්ථිකවාදී ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ එක් එක් මාර්ගය චිත්තක්ෂණ දහසයක් පවතින බවයි. තදනුධම්මතා සති උපට්ඨාපනය පූර්ව භාගයේදී යෙදීම උචිත ම වේ.

၃၂. ပုန နေက္ခမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓီတိအာဒီနိ ‘‘ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ’’န္တိပဒဿ ကမ္မဓာရယသမာသတ္တဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သုတ္တန္တေ ဝုတ္တေသု တီသု ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဿေဝ သမာသတ္တေ ဝုတ္တေ သေသာနံ ဒွိန္နမ္ပိ ဝုတ္တောဝ ဟောတီတိ ဣမသ္မိံ [Pg.312] ပရိယာယေ မူလဘူတဿ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဿေဝ သမာသတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

32. නැවතත් ‘නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි’ යනාදී පද වදාළේ ‘සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය’ යන පදය කර්මධාරය සමාසයක් බව දැක්වීමටය. සූත්‍ර පාඨයෙහි දැක්වෙන ප්‍රාතිහාර්ය තුනෙන් සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය සමාස බව කී විට සෙසු දෙක ද එසේම බව කියැවුණා වෙයි. එබැවින් මෙම ක්‍රමයෙහි මූලික වූ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයෙහි පමණක් සමාස අර්ථය දක්වන ලද බව දත යුතුය.

ပါဋိဟာရိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රාතිහාර්ය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. သမသီသကထာ

7. සමසීස කථාව

သမသီသကထာဝဏ္ဏနာ

සමසීස කථා වර්ණනාව

၃၃. ဣဒါနိ ပါဋိဟာရိယကထာနန္တရံ အာဒိပါဋိဟာရိယဘူတဿ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယသင်္ဂဟိတဿ သမသီသိဘာဝဿ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဘာဝဒီပနတ္ထံ ဉာဏကထာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌာပိ သမသီသကထာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယသမ္ဗန္ဓေန ပုန ကထိတာ. တဿာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ တတ္ထ ကထိတာယေဝါတိ.

33. දැන් ප්‍රාතිහාර්ය කතාවට අනතුරුව, ප්‍රධාන ප්‍රාතිහාර්යයක් වූ ද, ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයෙහි ඇතුළත් වූ ද, සමසීසී භාවය නමැති ඥානයාගේ ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය බව දැක්වීම පිණිස ඥාන කතාවෙහි දක්වන ලද නමුත්, සමසීස කතාව ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය හා සම්බන්ධ බැවින් නැවතත් පවසන ලදී. එහි අර්ථ වර්ණනාව එම ඥාන කතාවෙහි පවසන ලද අයුරුම වේ.

သမသီသကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමසීස කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. သတိပဋ္ဌာနကထာ

8. සතිපට්ඨාන කථාව

သတိပဋ္ဌာနကထာဝဏ္ဏနာ

සතිපට්ඨාන කථා වර්ණනාව

၃၄. ဣဒါနိ သမသီသကထာနန္တရံ အတ္တနာ ဝုတ္တဿ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဿ သာဓကေ သတ္တ အနုပဿနာဝိသေသေ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ သတိပဋ္ဌာနကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ စတ္တာရောတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ, တေန န တတော ဟေဋ္ဌာ, န ဥဒ္ဓန္တိ သတိပဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒံ ဒီပေတိ. ဣမေတိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗနိဒဿနံ. ဘိက္ခဝေတိ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကပုဂ္ဂလာလပနံ. သတိပဋ္ဌာနာတိ တယော သတိပဋ္ဌာနာ သတိဂေါစရောပိ, တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာပိ, သတိပိ. ‘‘စတုန္နံ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) ဟိ သတိဂေါစရော ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တော. တဿတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတိ တသ္မိန္တိ ပဋ္ဌာနံ. ကာ ပတိဋ္ဌာတိ? သတိ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနန္တိ.

34. දැන් සමසීස කතාවෙන් පසුව තමන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය සාක්ෂාත් කරන්නා වූ අනුපස්සනා විශේෂයන් සත දක්වමින් දේශනා කරන ලද, සූත්‍ර පිටකය පෙරදැරි කරගත් සතිපට්ඨාන කතාවෙහි පූර්වයෙහි නොවූ අර්ථ වර්ණනාවක් කරනු ලැබේ. එහි සූත්‍රයෙහි මුලින්ම ඇති 'චත්තාරො' (හතරක්) යන වචනය සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයකි. එයින් සතරට අඩු හෝ සතරට වැඩි නොවන බව පවසමින් සතිපට්ඨානයන්ගේ සීමාව දක්වයි. 'ඉමෙ' යනු දැක්විය යුතු දේ පෙන්වන නිදර්ශන පදයකි. 'භික්ඛවෙ' යනු ධර්මය පිළිගන්නා පුද්ගලයන් ඇමතීමකි. 'සතිපට්ඨාන' යනු තුන් ආකාරයකි; සිහියේ අරමුණ ද සතිපට්ඨානයකි, තුන් ආකාරයකින් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගැටීමක් හෝ ඇලීමක් නැති භාවය ද (උපේක්ෂාව) සතිපට්ඨානයකි, සිහිය ද සතිපට්ඨානයකි. 'මහණෙනි, සතිපට්ඨාන හතරක හටගැනීම හා විනාශය දේශනා කරමි' යනාදි තැන්වලදී සිහියේ අරමුණ 'සතිපට්ඨාන' යැයි කියනු ලැබේ. එහි අර්ථය නම් - එම අරමුණෙහි සිහිය පිහිටන බැවින් 'පට්ඨාන' නම් වේ. කුමක් එහි පිහිටයි ද? සිහියයි. සිහිය පිහිටන තැන සතිපට්ඨානය යනු එහි අර්ථයයි.

‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ ယဒရိယော သေဝတိ, ယဒရိယော သေဝမာနော သတ္ထာ ဂဏမနုသာသိတုမရဟတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၀၄, ၃၁၁) ဧတ္ထ တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပဋ္ဌပေတဗ္ဗတော [Pg.313] ပဋ္ဌာနံ, ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ကေန ပဋ္ဌပေတဗ္ဗတောတိ? သတိယာ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနန္တိ. ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၄၇) ပန သတိယေဝ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာနံ, ဥပဋ္ဌာတိ ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သတိယေဝ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. အထ ဝါ သရဏဋ္ဌေန သတိ, ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဥပဋ္ဌာနံ. ဣတိ သတိ စ သာ ဥပဋ္ဌာနဉ္စာတိပိ သတိပဋ္ဌာနံ. ဣဒမိဓ အဓိပ္ပေတံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဗဟုဝစနံ ကတန္တိ? သတိဗဟုတ္တာ. အာရမ္မဏဘေဒေန ဟိ ဗဟုကာ တာ သတိယောတိ.

'යම් සතිපට්ඨාන තුනක් ආර්යයන් වහන්සේ සේවනය කරත් ද, යම් සතිපට්ඨාන සේවනය කරමින් ශාස්තෘ වූ ආර්යයන් වහන්සේ පිරිසට අනුශාසනා කිරීමට සුදුසු වෙත් ද' යන මෙහි, තුන් ආකාරයකින් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුනය (ඇලීම) හා පටිඝ (ගැටීම) ඉක්මවා සිටීම 'සතිපට්ඨාන' යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය - පැවැත්විය යුතු (එළඹිය යුතු) බැවින් 'පට්ඨාන' නම් වේ යන්නයි. කුමකින් පැවැත්විය යුතු ද? සිහියෙන් පැවැත්විය යුතු නිසා සතිපට්ඨාන නම් වේ. 'වඩන ලද, බහුලව පුහුණු කරන ලද සතිපට්ඨාන සතර සත්ත බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණ කෙරේ' යනාදි තැන්වලදී සිහියම 'සතිපට්ඨාන' යැයි කියනු ලැබේ. එහි අර්ථය - පිහිටන බැවින් 'පට්ඨාන' නම් වේ, එනම් බැසගෙන පැන පැන පවතියි යන අර්ථයයි. සිහියම පට්ඨානය වීම සතිපට්ඨානයයි. එසේත් නැතිනම්, සිහි කරන අර්ථයෙන් 'සති' නම් වේ, එළඹ සිටින අර්ථයෙන් 'උපට්ඨාන' නම් වේ. මෙසේ එය සිහිය ද වන අතරම එළඹ සිටීම ද වන බැවින් 'සතිපට්ඨාන' නම් වේ. මෙහි (මෙම කතාවේ) අදහස් කළේ මෙයයි. ඉදින් එසේ නම් කුමන හේතුවක් නිසා 'සතිපට්ඨානා' කියා බහු වචනයෙන් යෙදුවේ ද? සිහිය බහුල බැවිනි. අරමුණු වල ප්‍රභේදය අනුව එම සිහිය බොහෝ වන බව දත යුතුය.

ကတမေ စတ္တာရောတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ဘိက္ခူတိ သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခတီတိ ဘိက္ခု. သေသပဒါနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပနေတ္ထ သုတမယဉာဏကထာယ မဂ္ဂသစ္စနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တာယေဝါတိ.

'කතමෙ චත්තාරො' (කවර සතරක් ද?) යනු කීමට ඇති කැමැත්ත නිසා කරන ලද ප්‍රශ්නයකි. 'ඉධ' යනු මෙම ශාසනයෙහි යන්නයි. 'භික්ඛූ' යනු සංසාරයෙහි බිය දකින බැවින් භික්ෂු නම් වේ. මෙහි ඉතිරි පදයන්ගේ අර්ථ වර්ණනාව සුතමය ඥාන කතාවෙහි සහ මාර්ග සත්‍ය නිද්දේස වර්ණනාවෙහි පවසන ලද අයුරුම බව දත යුතුය.

ကသ္မာ ပန ဘဂဝတာ စတ္တာရောဝ သတိပဋ္ဌာနာ ဝုတ္တာ အနူနာ အနဓိကာတိ? ဝေနေယျဟိတတ္တာ. တဏှာစရိတဒိဋ္ဌိစရိတသမထယာနိကဝိပဿနာယာနိကေသု ဟိ မန္ဒတိက္ခဝသေန ဒွေဓာ ဒွေဓာ ပဝတ္တေသု မန္ဒဿ တဏှာစရိတဿ ဩဠာရိကံ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ, တိက္ခဿ သုခုမံ ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ. ဒိဋ္ဌိစရိတဿာပိ မန္ဒဿ နာတိပ္ပဘေဒဂတံ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ, တိက္ခဿ အတိပ္ပဘေဒဂတံ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ. သမထယာနိကဿ စ မန္ဒဿ အကိစ္ဆေန အဓိဂန္တဗ္ဗနိမိတ္တံ ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ, တိက္ခဿ ဩဠာရိကာရမ္မဏေ အသဏ္ဌဟနတော ဒုတိယံ. ဝိပဿနာယာနိကဿပိ မန္ဒဿ နာတိပ္ပဘေဒဂတာရမ္မဏံ တတိယံ, တိက္ခဿ အတိပ္ပဘေဒဂတာရမ္မဏံ စတုတ္ထံ. ဣတိ စတ္တာရောဝ ဝုတ္တာ အနူနာ အနဓိကာတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැතිව සතරක්ම සතිපට්ඨාන වදාරන ලද්දේ මක්නිසා ද? වෙනෙය්‍ය ජනයාගේ යහපත පිණිසයි. තණ්හා චරිත, දිට්ඨි චරිත, සමථ යානික සහ විපස්සනා යානික පුද්ගලයන් මන්ද (මඳ නැණැති) සහ තික්ඛ (මහත් නැණැති) වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව පවතින කල්හි; මන්ද වූ තණ්හා චරිත ඇත්තාට රළු වූ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි. තික්ඛ වූ තැනැත්තාට සියුම් වූ වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි. මන්ද වූ දිට්ඨි චරිත ඇත්තාට ද බෙහෙවින් ප්‍රභේද නොවූ චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි. තික්ඛ වූ තැනැත්තාට බෙහෙවින් ප්‍රභේද වූ ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි. සමථ යානික වූ මන්ද පුද්ගලයාට පහසුවෙන් ලබාගත යුතු නිමිත්ත ඇති පළමු සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වන අතර, තික්ඛ වූ සමථ යානිකයාට රළු අරමුණෙහි සිත නොපිහිටන බැවින් දෙවැන්න (වේදනානුපස්සනාව) විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි. විපස්සනා යානික වූ මන්ද පුද්ගලයාට බෙහෙවින් ප්‍රභේද නොවූ අරමුණු ඇති තෙවැන්න ද, තික්ඛ වූ විපස්සනා යානිකයාට බෙහෙවින් ප්‍රභේද වූ අරමුණු ඇති සිව්වැන්න ද විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි. මෙසේ අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැතිව සතරක්ම වදාරන ලද බව දත යුතුය.

သုဘသုခနိစ္စအတ္တဝိပလ္လာသပ္ပဟာနတ္ထံ ဝါ. ကာယော ဟိ အသုဘော, တတ္ထ စ သုဘဝိပလ္လာသဝိပလ္လတ္ထာ သတ္တာ. တေသံ တတ္ထ အသုဘဘာဝဒဿနေန တဿ ဝိပလ္လာသဿ ပဟာနတ္ထံ ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ. သုခံ နိစ္စံ အတ္တာတိ ဂဟိတေသုပိ စ ဝေဒနာဒီသု ဝေဒနာ ဒုက္ခာ, စိတ္တံ အနိစ္စံ, ဓမ္မာ အနတ္တာ, တေသု စ သုခနိစ္စအတ္တဝိပလ္လာသဝိပလ္လတ္ထာ သတ္တာ. တေသံ တတ္ထ ဒုက္ခာဒိဘာဝဒဿနေန တေသံ ဝိပလ္လာသာနံ ပဟာနတ္ထံ သေသာနိ တီဏိ ဝုတ္တာနီတိ [Pg.314] ဧဝံ သုဘသုခနိစ္စအတ္တဝိပလ္လာသပ္ပဟာနတ္ထံ ဝါ စတ္တာရောဝ ဝုတ္တာ. န ကေဝလဉ္စ ဝိပလ္လာသပ္ပဟာနတ္ထမေဝ, စတုရောဃယောဂါသဝဂန္ထဥပါဒါနအဂတိပ္ပဟာနတ္ထမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓာဟာရပရိညတ္ထမ္ပိ စတ္တာရောဝ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එසේත් නැතිනම් සුභ, සුඛ, නිච්ච, අත්ත යන විපල්ලාසයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස ද සතරක්ම වදාරන ලදී. ශරීරය අසුභය, එහි සත්වයෝ සුභ විපල්ලාසයෙන් මුළා වී සිටිති. ඔවුන්ට එම කයෙහි අසුභ භාවය දැක්වීමෙන් එම විපල්ලාසය ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා පළමු සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී. වේදනා ආදිය සැපය, නිත්‍යය, ආත්මය කියා ගත්ත ද, වේදනාව දුකය, සිත අනිත්‍යය, ධර්මයෝ අනාත්ම වෙති. එහි ද සත්වයෝ සුඛ, නිච්ච, අත්ත යන විපල්ලාසයන්ගෙන් මුළා වී සිටිති. ඔවුන්ට එම ධර්මයන්හි දුක්ඛාදී භාවයන් දැක්වීමෙන් එම විපල්ලාසයන් ප්‍රහාණය කරනු පිණිස ඉතිරි සතිපට්ඨාන තුන වදාරන ලදී. මෙසේ සුභ, සුඛ, නිච්ච, අත්ත විපල්ලාස ප්‍රහාණය පිණිසම සතරක්ම වදාරන ලදී. තවද, කේවල විපල්ලාස ප්‍රහාණය සඳහා පමණක් නොව, සිව්වැදෑරුම් ඕඝ, යෝග, ආසව, ගන්ථ, උපාදාන සහ අගති ප්‍රහාණය පිණිස ද, සිව්වැදෑරුම් ආහාර පිරිසිඳ දැන ගැනීම පිණිස ද සතරක්ම වදාරන ලද බව දත යුතුය.

၃၅. (က) သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသေ ပထဝီကာယန္တိ ဣမသ္မိံ ရူပကာယေ ပထဝီဓာတု. သကလသရီရေ ပန ပထဝီဓာတူနံ ဗဟုကတ္တာ သဗ္ဗပထဝီဓာတုသင်္ဂဟတ္ထံ သမူဟတ္ထေန ကာယဂ္ဂဟဏံ ကတံ. အာပေါကာယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကေသကာယာဒီနမ္ပိ ဗဟုကတ္တာ ကေသကာယာဒိဂဟဏံ ကတံ. ဝက္ကာဒီနိ ပန ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ကာယဂ္ဂဟဏံ နာရဟန္တီတိ တေသံ ဂဟဏံ န ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

35. (ක) සූත්‍ර නිද්දේසයෙහි 'පඨවීකාය' යනු මේ රූප කයෙහි පවත්නා පඨවී ධාතුවයි. මුළු ශරීරයෙහි පඨවී ධාතූන් බහුල බැවින් සියලු පඨවී ධාතූන් සංග්‍රහ කරනු පිණිස සමූහ අර්ථයෙන් 'කාය' යන වචනය යොදන ලදී. ආපෝ කාය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. කෙස් කලඹ (කේසකාය) ආදිය ද බහුල බැවින් එම වචන යොදන ලදී. වක්ක (වකුගඩු) ආදිය වෙන් වෙන්ව පවත්නා බැවින් 'කාය' යන වචනයට නුසුදුසු බැවින් ඒවා එසේ නොගන්නා ලද බව දත යුතුය.

(ခ) သုခံ ဝေဒနန္တိအာဒီသု သုခံ ဝေဒနန္တိ ကာယိကံ ဝါ စေတသိကံ ဝါ သုခံ ဝေဒနံ. တထာ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ. အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနန္တိ ပန စေတသိကမေဝ ဥပေက္ခာဝေဒနံ. သာမိသံ သုခံ ဝေဒနန္တိ ဆ ဂေဟသိတသောမနဿဝေဒနာ. နိရာမိသံ သုခံ ဝေဒနန္တိ ဆ နေက္ခမ္မသိတသောမနဿဝေဒနာ. သာမိသံ ဒုက္ခံ ဝေဒနန္တိ ဆ ဂေဟသိတဒေါမနဿဝေဒနာ. နိရာမိသံ ဒုက္ခံ ဝေဒနန္တိ ဆ နေက္ခမ္မသိတဒေါမနဿဝေဒနာ. သာမိသံ အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနန္တိ ဆ ဂေဟသိတဥပေက္ခာဝေဒနာ. နိရာမိသံ အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနန္တိ ဆ နေက္ခမ္မသိတဥပေက္ခာဝေဒနာ.

(ඛ) 'සුඛං වේදනං' යනාදි තැන්වල 'සුඛං වේදනං' යනු කායික හෝ චෛතසික සැප වේදනාවයි. දුක්ඛ වේදනාව ද එසේමය. 'අදුක්ඛමසුඛං වේදනං' යනු චෛතසිකව පවත්නා උපේක්ෂා වේදනාවමයි. 'සාමිස සුඛ වේදනා' යනු ගෙහසිත (කාමගුණ ඇසුරු කළ) සෝමනස්ස වේදනා හයකි. 'නිරාමිස සුඛ වේදනා' යනු නෙක්ඛම්මසිත (මහණදම් ඇසුරු කළ) සෝමනස්ස වේදනා හයකි. 'සාමිස දුක්ඛ වේදනා' යනු ගෙහසිත දෝමනස්ස වේදනා හයකි. 'නිරාමිස දුක්ඛ වේදනා' යනු නෙක්ඛම්මසිත දෝමනස්ස වේදනා හයකි. 'සාමිස අදුක්ඛමසුඛ වේදනා' යනු ගෙහසිත උපේක්ෂා වේදනා හයකි. 'නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛ වේදනා' යනු නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා වේදනා හයකි.

(ဂ) သရာဂံ စိတ္တန္တိအာဒီနိ ဉာဏကထာယံ ဝုတ္တတ္ထာနိ.

(ග) 'සරාගං චිත්තං' යනාදි පදයන්ගේ අර්ථ ඥාන කතාවෙහි පවසන ලද්දේමය.

(ဃ) တဒဝသေသေ ဓမ္မေတိ တေဟိ ကာယဝေဒနာစိတ္တေဟိ အဝသေသေ တေဘူမကဓမ္မေ. သဗ္ဗတ္ထ တေန ဉာဏေနာတိ တေန သတ္တဝိဓေန အနုပဿနာဉာဏေန. ယာနိ ပနေတ္ထ အန္တရန္တရာ အဝုတ္တတ္ထာနိ, တာနိ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တတ္ထာနေဝါတိ.

(ඝ) 'තදවසෙසෙ ධම්මෙ' යනු එම කාය, වේදනා, චිත්ත යන ධර්මයන්ගෙන් ඉතිරි වූ තෛභූමක ධර්මයන් ය. සෑම තැනකම 'තෙන ඤාණෙන' යනු සත් ආකාර වූ ඒ අනුපස්සනා ඥානයෙනි. මෙහි අතරින් පතර අර්ථ නොදක්වන ලද යම් පද කෙනෙක් වෙත් ද, ඒවා කලින් ඒ ඒ තැන්හි පවසන ලද අර්ථ ඇත්තෝ ම වෙති.

သတိပဋ္ဌာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සතිපට්ඨාන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. ဝိပဿနာကထာ

9. විපස්සනා කථාව

ဝိပဿနာကထာဝဏ္ဏနာ

විපස්සනා කථා වර්ණනාව

၃၆. ဣဒါနိ ဝိပဿနာပဋိသံယုတ္တာယ သတိပဋ္ဌာနကထာယ အနန္တရံ ဝိပဿနာပဘေဒံ ဒဿေန္တေန ကထိတာယ သုတ္တန္တပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိပဿနာကထာယ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ တာဝ သောဣတိ သဗ္ဗနာမတ္တာ ယော [Pg.315] ဝါ သော ဝါ သဗ္ဗောပိ သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. ဝတာတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ကဉ္စိ သင်္ခါရန္တိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ သင်္ခါရံ. အနုလောမိကာယ ခန္တိယာတိ ဧတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏမေဝ လောကုတ္တရမဂ္ဂံ အနုလောမေတီတိ အနုလောမိကံ, တဒေဝ ခန္တိမပေက္ခိတွာ အနုလောမိကာ. သဗ္ဗသင်္ခါရာ တဿ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခမန္တိ ရုစ္စန္တီတိ ခန္တိ. သာ မုဒုကာ မဇ္ဈိမာ တိက္ခာတိ တိဝိဓာ. ကလာပသမ္မသနာဒိကာ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏပရိယောသာနာ မုဒုကာနုလောမိကာ ခန္တိ. ဘင်္ဂါနုပဿနာဒိကာ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏပရိယောသာနာ မဇ္ဈိမာနုလောမိကာ ခန္တိ. အနုလောမဉာဏံ တိက္ခာနုလောမိကာ ခန္တိ. သမန္နာဂတောတိ ဥပေတော. နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ ယထာဝုတ္တံ ဧတံ ဌာနံ ဧတံ ကာရဏံ န ဝိဇ္ဇတိ. သမ္မတ္တနိယာမန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဟိတသုခါဝဟော မေ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ အာသီသတော တထေဝ သမ္ဘဝတော အသုဘာဒီသု စ အသုဘန္တိအာဒိအဝိပရီတပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော စ သမ္မာ သဘာဝေါတိ သမ္မတ္တော, အနန္တရဖလဒါနာယ အရဟတ္တုပ္ပတ္တိယာ စ နိယာမဘူတတ္တာ နိယာမော, နိစ္ဆယောတိ အတ္ထော. သမ္မတ္တော စ သော နိယာမော စာတိ သမ္မတ္တနိယာမော. ကော သော? လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ, ဝိသေသတော ပန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ. တေန ဟိ မဂ္ဂနိယာမေန နိယတတ္တာ ‘‘နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော’’တိ (ပါရာ. ၂၁; ဒီ. နိ. ၁.၃၇၃) ဝုတ္တံ. တံ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမိဿတိ ပဝိသိဿတီတိ ဧတံ အဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. ဂေါတြဘုနော ပန မဂ္ဂဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယတ္တာ တံ အနာဒိယိတွာ အနုလောမိကခန္တိယာ အနန္တရံ သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ အဋ္ဌာရသသု မဟာဝိပဿနာသု ဂေါတြဘု ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနာ ဟောတီတိ အနုလောမိကခန္တိယာ ဧဝ သင်္ဂဟိတာ ဟောတိ. စတူသုပိ သုတ္တန္တေသု ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတေဟိ အနုလောမိကခန္တိသမ္မတ္တနိယာမစတုအရိယဖလဝသေန စ ဆ ဓမ္မာတိ ဆက္ကနိပါတေ (အ. နိ. ၆.၉၈, ၁၀၁) စတ္တာရော သုတ္တန္တာ ဝုတ္တာ. ကဏှပက္ခသုက္ကပက္ခဒွယဝသေန ဟိ စတ္တာရော သုတ္တန္တာဝ ဟောန္တီတိ.

36. දැන්, විපස්සනාව හා සම්බන්ධ වූ සතිපට්ඨාන කථාවට පසුව, විපස්සනා ප්‍රභේදයන් දක්වමින් පවසන ලද සූත්‍ර දේශනා පෙරදැරි කරගත් විපස්සනා කථාවෙහි අමුතු අර්ථ වර්ණනාව සිදු කරනු ලැබේ. එහි සූත්‍රයෙහි පළමුව 'සො' (ඔහු) යනු සර්වනාමයක් බැවින් යමෙක් හෝ වේවා සියලු දෙනාම එයින් අන්තර්ගත වේ. 'වත' යනු ඒකාන්ත අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. 'කඤ්චි සඞ්ඛාරං' යනු ඉතා ස්වල්ප වූ ද සංස්කාරයකි. 'අනුලොමිකාය ඛන්තියා' යන්නෙහි, විපස්සනා ඥානය ම ලෝකෝත්තර මාර්ගයට අනුලෝම වන බැවින් 'අනුලෝමික' නම් වේ. එම ඥානයම ඉවසීම (කැමැත්ත) අපේක්ෂාවෙන් 'අනුලෝමිකා ඛන්ති' නම් වේ. එම යෝගාවචරයාට සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් රුචි වන බැවින්, ඉවසන බැවින් 'ඛන්ති' නම් වේ. එය මෘදු, මධ්‍යම සහ තියුණු යයි තෙවැදෑරුම් වේ. කලාපසම්මසන ඥානයෙන් පටන් ගෙන උදයබ්බය ඥානය දක්වා වූ විපස්සනාව 'මෘදු අනුලෝමික ඛන්තිය' යි. භංගානුපස්සනා ඥානයෙන් පටන් ගෙන සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය දක්වා වූ විපස්සනාව 'මධ්‍යම අනුලෝමික ඛන්තිය' යි. අනුලෝම ඥානය 'තියුණු අනුලෝමික ඛන්තිය' යි. 'සමන්නාගතො' යනු යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'නෙතං ඨානං විජ්ජති' යනු ඉහත කී පරිදි එවැනි කරුණක් සිදු විය නොහැකි බවයි. 'සම්මත්තනියාමං' යන්නෙහි, 'මට වැඩ සහ සුව පිණිස වන්නේය' යන අපේක්ෂාවෙන් හෝ එම අරමුණ ඒ ආකාරයෙන්ම සිදුවන බැවින් ද, අශුභාදියෙහි අශුභ යනාදී වශයෙන් විපරීත නොවී පවතින ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, මනා (සම්මා) වූ ස්වභාවය නිසා 'සම්මත්ත' (සම්‍යක්ත්වය) නම් වේ. එය මාර්ග සතරයි. තමාට අනතුරුව ඵලය ලබා දීමටත් අර්හත්ත්වයට පැමිණීමටත් නියත වූ බැවින් 'නියාම' නම් වේ. නිශ්චය යන අර්ථය ද වේ. ඒ සම්‍යක්ත්වය ද නියාමය ද වන බැවින් 'සම්මත්තනියාම' නම් වේ. ඒ කවරක් ද? ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි, විශේෂයෙන්ම සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. එම මාර්ග නියාමයෙන් නියත වූ බැවින් 'නියතො සම්බෝධිපරායණො' යයි පවසන ලදී. එම සම්මත්තනියාමයට (මාර්ගයට) බැසගන්නේය, පිවිසෙන්නේය යන මෙකී කරුණ සිදු නොවිය හැක්කක් (අස්ථානයක්) නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ගෝත්‍රභූ ඥානය මාර්ගයට ආවජ්ජනා ස්ථානයෙහි පවතින බැවින්, එය ගණන් නොගෙන අනුලෝමික ඛන්තියට අනතුරුව සම්මත්තනියාමයට පැමිණීම පවසන ලදැයි දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, මහා විපස්සනා දහඅටෙහි ගෝත්‍රභූව විවට්ටනානුපස්සනා නම් වන බැවින්, එය අනුලෝමික ඛන්තියට ම ඇතුළත් වේ. සූත්‍ර සතරෙහිම මෙම ක්‍රමයෙන් අර්ථ දත යුතුය. මෙම අනුලෝමික ඛන්තිය, සම්මත්තනියාමය සහ සතර ආර්ය ඵල වශයෙන් කරුණු හයක් වන බැවින්, අංගුත්තර නිකායේ ඡක්ක නිපාතයෙහි සූත්‍ර සතරක් දක්වන ලදී. කළු පස සහ සුදු පස යන දෙපස වශයෙන් සූත්‍ර සතරක් ම වන බව දත යුතුය.

၃၇. ကတိဟာကာရေဟီတိအာဒိကေ ပုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမေ သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အနိစ္စတောတိအာဒီသု နာမရူပဉ္စ နာမရူပဿ ပစ္စယေ စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ကလာပသမ္မသနဝသေန အာရဒ္ဓဝိပဿကော ယောဂါဝစရော ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဧကေကံ ခန္ဓံ အနိစ္စန္တိကတာယ အာဒိအန္တဝတာယ စ အနိစ္စတော ပဿတိ[Pg.316]. ဥပ္ပာဒဝယပဋိပီဠနတာယ ဒုက္ခဝတ္ထုတာယ စ ဒုက္ခတော. ပစ္စယယာပနီယတာယ ရောဂမူလတာယ စ ရောဂတော. ဒုက္ခတာသူလယောဂိတာယ ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတာယ ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပရိပက္ကပဘိန္နတာယ စ ဂဏ္ဍတော. ပီဠာဇနကတာယ အန္တောတုဒနတာယ ဒုန္နီဟရဏီယတာယ စ သလ္လတော. ဝိဂရဟဏီယတာယ အဝဍ္ဎိအာဝဟနတာယ အဃဝတ္ထုတာယ စ အဃတော. အသေရိဘာဝဇနကတာယ အာဗာဓပဒဋ္ဌာနတာယ စ အာဗာဓတော. အဝသတာယ အဝိဓေယျတာယ စ ပရတော. ဗျာဓိဇရာမရဏေဟိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနတာယ ပလောကတော. အနေကဗျသနာဝဟနတာယ ဤတိတော. အဝိဒိတာနံယေဝ ဝိပုလာနံ အနတ္ထာနံ အာဝဟနတော သဗ္ဗူပဒ္ဒဝဝတ္ထုတာယ စ ဥပဒ္ဒဝတော. သဗ္ဗဘယာနံ အာကရတာယ စ ဒုက္ခဝူပသမသင်္ခါတဿ ပရမဿာသဿ ပဋိပက္ခဘူတတာယ စ ဘယတော. အနေကေဟိ အနတ္ထေဟိ အနုဗဒ္ဓတာယ ဒေါသူပသဋ္ဌတာယ ဥပသဂ္ဂေါ ဝိယ အနဓိဝါသနာရဟတာယ စ ဥပသဂ္ဂတော. ဗျာဓိဇရာမရဏေဟိ စေဝ လောဘာဒီဟိ စ လောကဓမ္မေဟိ ပစလိတတာယ စလတော. ဥပက္ကမေန စေဝ သရသေန စ ပဘင်္ဂုပဂမနသီလတာယ ပဘင်္ဂုတော. သဗ္ဗာဝတ္ထနိပါတိတာယ ထိရဘာဝဿ စ အဘာဝတာယ အဒ္ဓုဝတော. အတာယနတာယ စေဝ အလဗ္ဘနေယျခေမတာယ စ အတာဏတော. အလ္လီယိတုံ အနရဟတာယ အလ္လီနာနမ္ပိ စ လေဏကိစ္စာကာရိတာယ အလေဏတော. နိဿိတာနံ ဘယသာရကတ္တာဘာဝေန အသရဏတော. ယထာပရိကပ္ပိတေဟိ ဓုဝသုဘသုခတ္တဘာဝေဟိ ရိတ္တတာယ ရိတ္တတော. ရိတ္တတာယေဝ တုစ္ဆတော, အပ္ပကတ္တာ ဝါ. အပ္ပကမ္ပိ ဟိ လောကေ တုစ္ဆန္တိ ဝုစ္စတိ. သာမိနိဝါသိဝေဒကကာရကာဓိဋ္ဌာယကဝိရဟိတတာယ သုညတော. သယဉ္စ အသာမိကဘာဝါဒိတာယ အနတ္တတော. ပဝတ္တိဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဿ စ အာဒီနဝတာယ အာဒီနဝတော. အထ ဝါ အာဒီနံ ဝါတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ အာဒီနဝေါ. ကပဏမနုဿဿေတံ အဓိဝစနံ, ခန္ဓာပိ စ ကပဏာယေဝါတိ အာဒီနဝသဒိသတာယ အာဒီနဝတော. ဇရာယ စေဝ မရဏေန စာတိ ဒွေဓာ ပရိဏာမပကတိတာယ ဝိပရိဏာမဓမ္မတော. ဒုဗ္ဗလတာယ ဖေဂ္ဂု ဝိယ သုခဘဉ္ဇနီယတာယ စ အသာရကတော. အဃဟေတုတာယ အဃမူလတော. မိတ္တမုခသပတ္တော ဝိယ ဝိဿာသဃာတိတာယ ဝဓကတော. ဝိဂတဘဝတာယ ဝိဘဝသမ္ဘူတတာယ စ ဝိဘဝတော. အာသဝပဒဋ္ဌာနတာယ သာသဝတော. ဟေတုပစ္စယေဟိ [Pg.317] အဘိသင်္ခတတာယ သင်္ခတတော. မစ္စုမာရကိလေသမာရာနံ အာမိသဘူတတာယ မာရာမိသတော. ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏပကတိတာယ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏဓမ္မတော. သောကပရိဒေဝဥပါယာသဟေတုတာယ သောကပရိဒေဝဥပါယာသဓမ္မတော. တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတသံကိလေသာနံ ဝိသယဓမ္မတာယ သံကိလေသိကဓမ္မတော ပဿတိ. သဗ္ဗေသု စ ဣမေသု ‘‘ပဿတီ’’တိ ပါဌသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

37. ‘කතිහාකාරේහි’ යනාදී ප්‍රශ්න පෙරදැරිව පැමිණෙන සූත්‍ර දේශනාවන්හි පඤ්චස්කන්ධය අනිත්‍ය වශයෙන් ආදී කොට දක්වන තන්හි, නාමරූප සහ නාමරූපයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ දැක කලාප සම්මසන (රූප අරූප ධර්මයන් සමූහ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම) වශයෙන් විදර්ශනා වඩා අවසන් කළ යෝගාවචරයා පඤ්චස්කන්ධයෙහි එක් එක් ස්කන්ධයක් අනිත්‍ය කෙළවර කොට ඇති බැවින් ද, ආරම්භයක් හා අවසානයක් ඇති බැවින් ද ‘අනිත්‍ය’ වශයෙන් දකියි. හටගැනීම හා බිඳීයාම (උප්පාද-වය) මගින් නිරන්තරයෙන් පෙළන බැවින් ද, දුකට වස්තුවක් වන බැවින් ද ‘දුක්ඛ’ වශයෙන් දකියි. ප්‍රත්‍යයන් මත යැපෙන බැවින් ද රෝගයන්ගේ මූලය වන බැවින් ද ‘රෝග’ වශයෙන් දකියි. දුක්ඛ නමැති හුල් සමඟ යෙදී ඇති බැවින් ද, කෙලෙස් නමැති අශුචි වැගිරෙන බැවින් ද, උප්පාද-ජරා-භංගයන්ගෙන් ඉදිමුණු, පැසුණු සහ බිඳුණු ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් ද ‘ගණ්ඩ’ (ගෙඩියක්) වශයෙන් දකියි. පීඩා උපදවන බැවින් ද, ඇතුළතින් අනින බැවින් ද, ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින් ද ‘සල්ල’ (හුලක්) වශයෙන් දකියි. ගර්හිත (නින්දිත) ස්වභාව ඇති බැවින් ද, අභිවෘද්ධියක් ඇති නොකරන බැවින් ද, පීඩාවට වස්තුවක් වන බැවින් ද ‘අඝ’ (පීඩාව) වශයෙන් දකියි. තමාට රිසි සේ පැවැත්මක් නොමැති බැවින් ද, රෝගයන්ට ආසන්න හේතුව වන බැවින් ද ‘ආබාධ’ වශයෙන් දකියි. වසඟයෙහි පැවැත්මක් නැති බැවින් ද අවිධෙය (කීකරු නොවන) බැවින් ද ‘පර’ (අන්‍ය වූ/සතුරෙකු) වශයෙන් දකියි. ව්‍යාධි, ජරා, මරණයන්ගෙන් බිඳෙන බැවින් හා සර්වප්‍රකාරයෙන් විනාශ වන බැවින් ‘පලෝක’ (විනාශ වන සුළු) වශයෙන් දකියි. බොහෝ විපත් පමුණුවන බැවින් ‘ඊති’ (උපද්‍රව) වශයෙන් දකියි. නොදන්නා වූ බොහෝ අනර්ථයන් පමුණුවන බැවින් ද සියලු උපද්‍රවයන්ට වස්තුවක් වන බැවින් ද ‘උපද්දව’ (උපද්‍රව) වශයෙන් දකියි. සියලු භය ඇතිවන තැනක් වන බැවින් ද, දුක් සංසිඳීම යැයි කියන ලද උතුම් අස්වැසිල්ල වන නිවනට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් ද ‘භය’ වශයෙන් දකියි. බොහෝ අනර්ථයන්ගෙන් ලුහුබඳිනු ලබන බැවින් ද, දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ද, උපසර්ගයක් සේ ඉවසීමට නුසුදුසු බැවින් ද ‘උපසග්ග’ (බාධක) වශයෙන් දකියි. ව්‍යාධි-ජරා-මරණයන්ගෙන් මෙන්ම ලාභ-අලාභ ආදී ලෝකධර්මයන්ගෙන් කම්පනය වන බැවින් ‘චල’ වශයෙන් දකියි. උපක්‍රමයන්ගෙන් මෙන්ම තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම බිඳීයාම සිරිත කොට ඇති බැවින් ‘පභංගු’ (බිඳෙන සුළු) වශයෙන් දකියි. සෑම අවස්ථාවකදීම බිඳී වැටෙන බැවින් ද ස්ථිර භවයක් නොමැති බැවින් ද ‘අධුව’ (අස්ථිර) වශයෙන් දකියි. ආරක්ෂාවක් නොමැති බැවින් ද ක්ෂේමයක් (නිර්භය බවක්) නොලැබෙන බැවින් ද ‘අතාණ’ (ආරක්ෂාවක් නැති) වශයෙන් දකියි. රැඳී සිටීමට නුසුදුසු බැවින් ද එහි රැඳී සිටින අයට පිහිට වීමේ හැකියාවක් නැති බැවින් ද ‘අලේණ’ (පිහිටක් නැති) වශයෙන් දකියි. එය ඇසුරු කළවුන්ට ඇතිවන බිය දුරු කිරීමට හැකියාවක් නැති බැවින් ‘අසරණ’ (සරණක් නැති) වශයෙන් දකියි. මෝඩයන් විසින් කල්පනා කරනු ලබන ස්ථිර (ධුව), ශුභ, සුඛ සහ ආත්ම යන ස්වභාවයන්ගෙන් තොර බැවින් ‘රිත්ත’ (හිස්) වශයෙන් දකියි. හිස් බැවින්ම ‘තුච්ඡ’ වශයෙන් ද නැතහොත් ස්වල්ප වූ පැවැත්මක් ඇති බැවින් ‘තුච්ඡ’ වශයෙන් ද දකියි. ලෝකයෙහි ස්වල්ප වූ දෙයට ද ‘තුච්ඡ’ යැයි කියනු ලැබේ. ස්වාමියෙකු, නිවැසියෙකු, විඳින්නෙකු, කරන්නෙකු හෝ නියෝග දෙන්නෙකුගෙන් තොර බැවින් ‘සුඤ්ඤ’ (ශූන්‍ය) වශයෙන් දකියි. තමා සතු ස්වාමිභාවයක් නැති බැවින් ‘අනත්ත’ (අනාත්ම) වශයෙන් දකියි. පැවැත්මේ දුක් සහිත බව නිසා හා දුකෙහි ආදීනව පෙන්වන බැවින් ‘ආදීනව’ වශයෙන් දකියි. නැතහොත් ඉතා දුක්ඛිත තත්ත්වයට පත්වන බැවින් ‘ආදීනව’ නම් වේ. මෙය අසරණ මනුෂ්‍යයාට නමක් වන අතර ස්කන්ධයන් ද එලෙසම අසරණ බැවින් ආදීනව හා සමානකම නිසා ‘ආදීනව’ වශයෙන් දකියි. ජරාවෙන් හා මරණයෙන් යන දෙආකාරයෙන් වෙනස් වන බැවින් ‘විපරිණාමධම්ම’ වශයෙන් දකියි. දුබල බැවින් ද හරයක් නැති බැවින් ද සැපය විනාශ කරන බැවින් ද ‘අසාරක’ වශයෙන් දකියි. පීඩාවට හේතු වන බැවින් ‘අඝමූල’ වශයෙන් දකියි. මිත්‍ර වේශයෙන් සිටින සතුරෙකු සේ විශ්වාස කරන්නා නසන බැවින් ‘වධක’ වශයෙන් දකියි. ප්‍රවෘත්ති භවය නැති කිරීම හෝ විභවය ඇති කරන බැවින් ‘විභව’ වශයෙන් දකියි. ආශ්‍රවයන්ට පදට්ඨාන වන බැවින් ‘සාසව’ වශයෙන් දකියි. හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් මනා කොට සකස් කරන ලද බැවින් ‘සංඛත’ වශයෙන් දකියි. මෘත්‍යු මාරයා හා කෙලෙස් මාරයාට ඇමක් (ආමිසයක්) බඳු බැවින් ‘මාරාමිස’ වශයෙන් දකියි. ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ ස්වභාව කොට ඇති බැවින් ‘ජාතිජරාව්‍යාධිමරණධම්ම’ වශයෙන් දකියි. සෝක-පරිදේව-උපායාසයන්ට හේතුවක් වන බැවින් ‘සෝකපරිදේවඋපායාසධම්ම’ වශයෙන් දකියි. තණ්හා-දිට්ඨි-දුශ්චරිත නමැති කෙලෙස්වලට අරමුණු වන බැවින් ‘සංකිලේසිකධම්ම’ වශයෙන් දකියි. මේ සියලු පදයන්හි ‘පස්සති’ (දකියි) යන පදය සම්බන්ධ කරගත යුතු බව දත යුතුය.

၃၈. ပဉ္စက္ခန္ဓေတိ သမူဟတော ဝုတ္တေပိ ဧကေကခန္ဓဝသေန အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကလာပသမ္မသနဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝိသုံ ဝိသုံ အာဂတတ္တာ ပရိယောသာနေ စ ဝိသုံ ဝိသုံ ခန္ဓာနံ ဝသေန အနုပဿနာနံ ဂဏိတတ္တာ သမူဟေ ပဝတ္တဝစနာနံ အဝယဝေပိ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော စ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တသမ္မသနာနံ ဧကတော သင်္ခိပိတွာ ဝစနဝသေန ဝါ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဧကပ္ပဟာရေန ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဝုဋ္ဌာတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၈၃) အဋ္ဌကထာဝစနသဗ္ဘာဝတော ဝါ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဧကတော သမ္မသနံ ဝါ ယုဇ္ဇတိယေဝါတိ. ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ နိရောဓော နိစ္စံ နိဗ္ဗာနန္တိ ပဿန္တောတိအာဒီနဝဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေန ဝိပဿနာကာလေ သန္တိပဒဉာဏဝသေန နိစ္စံ နိဗ္ဗာနန္တိ ပဿန္တော. သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတီတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဩက္ကမတိ, ဖလက္ခဏေ ပန ဩက္ကန္တော နာမ ဟောတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗေသုပိ နိယာမောက္ကမနပရိယာယေသု. အာရောဂျန္တိ အာရောဂျဘူတံ. ဝိသလ္လန္တိ သလ္လဝိရဟိတံ. ဧသေဝ နယော ဤဒိသေသု. အနာဗာဓန္တိ အာဗာဓဝိရဟိတံ, အာဗာဓပဋိပက္ခဘူတံ ဝါ. ဧသ နယော ဤဒိသေသု. အပရပ္ပစ္စယန္တိ အညပစ္စယဝိရဟိတံ. ဥပဿဂ္ဂတောတိ စ အနုပဿဂ္ဂန္တိ စ ကေစိ သံယောဂံ ကတွာ ပဌန္တိ. ပရမသုညန္တိ သဗ္ဗသင်္ခါရသုညတ္တာ ဥတ္တမတ္တာ စ ပရမသုညံ. ပရမတ္ထန္တိ သင်္ခတာသင်္ခတာနံ အဂ္ဂဘူတတ္တာ ဥတ္တမတ္ထံ. လိင်္ဂဝိပလ္လာသဝသေန နပုံသကဝစနံ. နိဗ္ဗာနဿ စ သုညတ္တာ အနတ္တတ္တာ စ ဣမသ္မိံ ဒွယေ ပဋိလောမပရိယာယော န ဝုတ္တော. အနာသဝန္တိ အာသဝဝိရဟိတံ. နိရာမိသန္တိ အာမိသဝိရဟိတံ. အဇာတန္တိ ဇာတိဝိရဟိတတ္တာ အနုပ္ပန္နံ. အမတန္တိ ဘင်္ဂါဘာဝတော မရဏဝိရဟိတံ. မရဏမ္ပိ ဟိ နပုံသကဘာဝဝစနဝသေန ‘‘မတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

38. ‘පඤ්චක්ඛන්ධ’ යනුවෙන් සමූහයක් ලෙස පැවසුවද, කලාප සම්මසන ඥාන විස්තරයෙහි ස්කන්ධයන් වෙන වෙනම පැමිණෙන බැවින් ද අවසානයේදී ස්කන්ධයන් වෙන වෙනම අනුපස්සනාවන් වශයෙන් ගණන් ගනු ලබන බැවින් ද, සමූහයක් සඳහා යෙදෙන වචනයක් එහි කොටස් (අවයව) සඳහා ද යෙදිය හැකි බැවින් ද මේ අර්ථ වර්ණනාව සිදු කරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් වෙන වෙනම සිදුවන සම්මසනයන් එකට එක්කොට පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන් ‘පඤ්චක්ඛන්ධ’ යැයි පවසන ලදැයි දත යුතුය. ‘එක් පැහැර පඤ්චස්කන්ධයෙන්ම නැගී සිටියි’ යන අටුවා පාඨය අනුව පඤ්චස්කන්ධයන් එකට සම්මසනය කිරීම ද සුදුසුමය. පඤ්චස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය වූ නිත්‍ය වූ නිවන දකින්නා, ආදීනව ඥාන විස්තරයෙහි පෙන්වා දුන් ආකාරයට විදර්ශනා කාලයෙහි ශාන්ත පදය දකින ඥාන බලයෙන් නිවන ‘නිත්‍ය’ වශයෙන් දකියි. ‘සම්මත්තනියාමයට පැමිණෙයි’ යනු මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී පැමිණෙයි, ඵල ක්ෂණයෙහිදී පැමිණි තැනැත්තෙකු වෙයි. සියලු මාර්ග සම්ප්‍රාප්ති පර්යායයන්හි ක්‍රමය මෙසේමය. ‘ආරෝග්‍ය’ යනු රෝග නැති බැවින් ආරෝග්‍ය වූ බවයි. ‘විසල්ල’ යනු රාගාදී හුල් රහිත බවයි. මෙවැනි පදයන්හි ක්‍රමය මෙසේය. ‘අනාබාධ’ යනු පීඩා රහිත, පීඩාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ බවයි. ‘අපරප්පච්චය’ යනු අන්‍ය ප්‍රත්‍යයන් රහිත බවයි. සමහර ආචාර්යවරු ‘උපසග්ගතෝ’ සහ ‘අනුපසග්ගං’ යන පද සසඳා කියවති. ‘පරමසුඤ්ඤ’ යනු සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් හිස් බැවින් ද උතුම් බැවින් ද පරම ශූන්‍යයයි. ‘පරමත්ථ’ යනු සංස්කෘත අසංස්කෘත ධර්මයන් අතර අග්‍ර බැවින් හා උතුම් අර්ථය වන බැවින් පරමාර්ථයයි. ලිංග විපර්යාසය හේතුවෙන් නපුංසක වචනයෙන් යෙදී ඇත. නිවන ශූන්‍ය බැවින් හා අනාත්ම බැවින් මෙම වචන දෙකෙහි ප්‍රතිලෝම පර්යායයක් දක්වා නැත. ‘අනාසව’ යනු ආශ්‍රව රහිත බවයි. ‘නිරාමිස’ යනු කෙලෙස් ආමිසයන්ගෙන් තොර බවයි. ‘අජාත’ යනු ඉපදීමක් නැති බැවින් හට නොගත් බවයි. ‘අමත’ යනු භංගයක් (බිඳීමක්) නැති බැවින් මරණයක් නොමැති බවයි. ‘මත’ යන නපුංසක ලිංග පදය ලෝකයෙහි මරණය යන අර්ථයෙහි ද ව්‍යවහාර වේ.

၃၉. ဧဝမိမာယ ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တာသု အာကာရဘေဒဘိန္နာသု စတ္တာလီသာယ အနုပဿနာသု သဘာဝသင်္ဂဟဝသေန တီသုယေဝ အနုပဿနာသု ဧကသင်္ဂဟံ [Pg.318] ကရောန္တော အနိစ္စတောတိ အနိစ္စာနုပဿနာတိအာဒိမာဟ. တာသု ယထာနုရူပံ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တတ္တေ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အဝသာနေ ပနေတာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂဏနဝသေန ဒဿိတာ. ဂဏနာသု စ ဂဏနပဋိပါဋိဝသေန ပဌမံ အနတ္တာနုပဿနာ ဂဏိတာ. တတ္ထ ပဉ္စဝီသတီတိ ‘‘ပရတော ရိတ္တတော တုစ္ဆတော သုညတော အနတ္တတော’’တိ ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပဉ္စဝီသတိ အနတ္တာနုပဿနာ. ပညာသာတိ ‘‘အနိစ္စတော ပလောကတော စလတော ပဘင်္ဂုတော အဒ္ဓုဝတော ဝိပရိဏာမဓမ္မတော အသာရကတော ဝိဘဝတော သင်္ခတတော မရဏဓမ္မတော’’တိ ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ဒသ ဒသ ကတွာ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပညာသံ အနိစ္စာနုပဿနာ. သတံ ပဉ္စဝီသတိ စေဝါတိ သေသာ ‘‘ဒုက္ခတော ရောဂတော’’တိအာဒယော ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပဉ္စဝီသတိ ပဉ္စဝီသတိ ကတွာ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပဉ္စဝီသတိသတံ ဒုက္ခာနုပဿနာ. ယာနိ ဒုက္ခေ ပဝုစ္စရေတိ ယာ အနုပဿနာ ဒုက္ခေ ခန္ဓပဉ္စကေ ဂဏနဝသေန ပဝုစ္စန္တိ, တာ သတံ ပဉ္စဝီသတိ စေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ယာနီ’’တိ စေတ္ထ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ.

39. මෙලෙස මෙම පිළිවෙළින් පවසන ලද, ආකාර භේදයන්ගෙන් වෙනස් වූ අනුපස්සනා හතළිසෙහි ස්වභාව සංග්‍රහ වශයෙන් අනුපස්සනා තුනක් ලෙස පමණක් එක් සංග්‍රහයක් කරමින් 'අනිච්චතෝ අනිච්චානුපස්සනා' යනාදිය වදාළහ. එහිදී යෝග්‍ය පරිදි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිවිධ ලක්ෂණයන්හි යෙදීම කළ යුතුය. අවසානයෙහිදී මේවා වෙන් වෙන් වශයෙන් ගණන අනුව දක්වන ලදී. ගණනය කිරීම්වලදී ද ගණන පිළිවෙළ අනුව පළමුව අනාත්මනුපස්සනාව ගණන් ගන්නා ලදී. එහි 'පඤ්චවීසති' යනු: 'පරතෝ, රිත්තතෝ, තුච්ඡතෝ, සුඤ්ඤතෝ, අනත්තතෝ' යනුවෙන් එක් එක් ස්කන්ධයක පස බැගින් ගෙන පංචස්කන්ධයෙහි අනාත්මනුපස්සනා විසිපහකි. 'පඤ්ඤාසා' යනු: 'අනිච්චතෝ, පලෝකතෝ, චලතෝ, පභංගුතෝ, අද්ධුවතෝ, විපරිණාමධම්මතෝ, අසාරකතෝ, විභවතෝ, සංඛතතෝ, මරණධම්මතෝ' යනුවෙන් එක් එක් ස්කන්ධයක දහය බැගින් ගෙන පංචස්කන්ධයෙහි අනිච්චානුපස්සනා පනහකි. 'සතං පඤ්චවීසති චේවාති' යනු: 'දුක්ඛතෝ, රෝගතෝ' යනාදී ඉතිරි (විසිපහ) එක් එක් ස්කන්ධයක විසිපහ බැගින් ගෙන පංචස්කන්ධයෙහි දුක්ඛානුපස්සනා එක්සිය විසිපහකි. 'යානි දුක්ඛේ පවුච්චරේ' යනු පංචස්කන්ධය දුක්ඛ වශයෙන් ගණන් කිරීමේදී යම් අනුපස්සනා ප්‍රමාණයක් කියනු ලැබේද, ඒවා එක්සිය විසිපහක් වන බව සම්බන්ධය දත යුතුය. 'යානි' යන්නෙහි මෙහි ලිංග විපර්යාසයක් ඇති බව දත යුතුය.

ဝိပဿနာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විපස්සනාකථා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၀. မာတိကာကထာ

10. මාතිකා කථා

မာတိကာကထာဝဏ္ဏနာ

මාතිකා කථා වර්ණනාව

၄၀. ဣဒါနိ မဟာထေရော ဝိပဿနာကထာနန္တရံ သကလေ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂနိဗ္ဗာနဓမ္မေ အာကာရနာနတ္တဝသေန နာနာပရိယာယေဟိ ထောမေတုကာမော နိစ္ဆာတောတိအာဒီနိ ဧကူနဝီသတိ မာတိကာပဒါနိ ဥဒ္ဒိသိတွာ တေသံ နိဒ္ဒေသဝသေန မာတိကာကထံ နာမ ကထေသိ. တဿာ အယံ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ. မာတိကာယ တာဝ နိစ္ဆာတောတိ အမိလာတော. သဗ္ဗေပိ ဟိ ကိလေသာ ပီဠာယောဂတော မိလာတာ, ရာဂေါပိ တာဝ နိရန္တရပ္ပဝတ္တော သရီရံ ဒဟတိ, ကိံ ပနညေ ကိလေသာ. ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, အဂ္ဂီ ရာဂဂ္ဂိ ဒေါသဂ္ဂိ မောဟဂ္ဂီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၃; ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ပန ကိလေသနာယကာ တယော ဧဝ ကိလေသာ ဝုတ္တာ, တံသမ္ပယုတ္တာပိ ပန ဒဟန္တိယေဝ. ဧဝံ ဆာတကိလေသာဘာဝတော နိစ္ဆာတော. ကော သော? ဝိမောက္ခသမ္ဗန္ဓေန ဝိမောက္ခောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မုစ္စတီတိ မောက္ခော. ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခောတိ [Pg.319] အတ္ထော. ဣဒမေကံ မာတိကာပဒံ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တီတိ ဝိဇ္ဇာယေဝ ဝိမုတ္တိ. ဣဒမေကံ မာတိကာပဒံ. ဈာနဝိမောက္ခောတိ ဈာနမေဝ ဝိမောက္ခော. ဣဒမေကံ မာတိကာပဒံ. သေသာနိ ဧကေကာနေဝါတိ ဧဝံ ဧကူနဝီသတိ မာတိကာပဒါနိ.

40. දැන් මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විපස්සනා කථාවට පසුව මුළු පටිසම්භිදාමග්ගයෙහිම දක්වන ලද සමථ, විපස්සනා, මාර්ග, ඵල, නිබ්බාන ධර්මයන් ආකාර නානත්වය අනුව විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් වර්ණනා කරනු කැමැතිව 'නිච්ඡාතෝ' යනාදී මාතිකා පද දහනවයක් උද්දේස වශයෙන් දක්වා ඒවායේ නිර්දේශ වශයෙන් මාතිකා කථාව වදාළහ. එහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: මාතිකාවෙහි මුලින්ම 'නිච්ඡාතෝ' යනු මැලවීමක් නැති බවයි. සියලු කෙලෙස් පෙළීම හා යෙදීම නිසා මැලවුණු ස්වභාවයක් ගනී. රාගය පවා නිරන්තරයෙන් පවතිමින් ශරීරය දවයි, එසේ නම් අනෙක් කෙලෙස් ගැන කුමන කතාද? 'මහණෙනි, රාගග්ගි, දෝසග්ගි, මෝහග්ගි යනුවෙන් ගිනි තුනකි' යනාදී වශයෙන් කෙලෙස්වල ප්‍රධාන කෙලෙස් තුනක් පමණක් ගිනි ලෙස වදාරන ලදී. එහෙත් ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත අකුසල ධර්මයන්ද දවන්නේමය. මෙලෙස පෙළන කෙලෙස් නැති බැවින් 'නිච්ඡාත' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? විමොක්ඛය හා සම්බන්ධ බැවින් එය විමොක්ඛය යැයි දත යුතුය. මිදෙන්නේ යන අර්ථයෙන් මෝක්ෂයයි. විශේෂයෙන් මිදෙන්නේ යන අර්ථයෙන් විමොක්ඛයයි. මෙය එක් මාතිකා පදයකි. 'විජ්ජාවිමුත්ති' යනු විද්‍යාවම විමුක්තියයි. මෙය තවත් එක් මාතිකා පදයකි. 'ජ්ඣානවිමොක්ඛෝ' යනු ධ්‍යානයම විමොක්ඛයයි. මෙයද එක් මාතිකා පදයකි. ඉතිරිවා එක එක බැගින් මෙලෙස මාතිකා පද දහනවයකි.

၄၁. နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒတော နိစ္ဆာတောတိ နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒတော အပေတတ္တာ ကာမစ္ဆန္ဒတော နိက္ကိလေသော ယောဂီ. တေန ပဋိလဒ္ဓံ နေက္ခမ္မမ္ပိ နိစ္ဆာတော နိက္ကိလေသော ဝိမောက္ခော. ဧဝံ သေသေသုပိ. နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒတော မုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခောတိ နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒတော ယောဂီ မုစ္စတီတိ တံ နေက္ခမ္မံ ဝိမောက္ခောတိ အတ္ထော. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဝိဇ္ဇတီတိ ဝိဇ္ဇာတိ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇတိ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘတီတိ ဝိဇ္ဇာ နာမာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သဘာဝဇာနနတ္ထံ ပဋိပန္နေဟိ ယောဂီဟိ သဘာဝံ ဝေဒီယတိ ဇာနီယတီတိ ဝိဇ္ဇာ နာမာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝိသေသလာဘတ္ထံ ပဋိပန္နေဟိ ယောဂီဟိ ဝေဒီယတိ ပဋိလာဘီယတီတိ ဝိဇ္ဇာ နာမာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အတ္တနာ ဝိန္ဒိတဗ္ဗံ ဘူမိံ ဝိန္ဒတိ လဘတီတိ ဝိဇ္ဇာ နာမာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သဘာဝဒဿနဟေတုတ္တာ သဘာဝံ ဝိဒိတံ ကရောတီတိ ဝိဇ္ဇာ နာမာတိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇန္တော မုစ္စတိ, မုစ္စန္တော ဝိဇ္ဇတီတိ ယထာဝုတ္တော ဓမ္မော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ဝိဇ္ဇမာနော ယထာဝုတ္တတော မုစ္စတိ, ယထာဝုတ္တတော မုစ္စမာနော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ဝိဇ္ဇတီတိ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိ နာမာတိ အတ္ထော.

41. 'නෙක්ඛම්මේන කාමච්ඡන්දතෝ නිච්ඡාතෝ' යනු නෙක්ඛම්මය මගින් කාමච්ඡන්දයෙන් වෙන් වූ බැවින් කෙලෙස් රහිත වූ යෝගියායි. ඔහු විසින් ලබන ලද නෙක්ඛම්මය ද නිච්ඡාත වූ, නික්ලේශී වූ විමොක්ඛයයි. සෙසු පදවලද මෙසේමය. 'නෙක්ඛම්මේන කාමච්ඡන්දතෝ මුච්චතීති විමොක්ඛෝ' යනු නෙක්ඛම්මය මගින් යෝගියා කාමච්ඡන්දයෙන් මිදෙයි, එබැවින් එම නෙක්ඛම්මය විමොක්ඛය නම් වේ යන අර්ථයයි. සෙසු පදවලද මෙසේමය. 'විජ්ජතීති විජ්ජා' යනු ස්වභාව වශයෙන් පවතී, ඇත, උපලබ්ධ වේ යන අර්ථයෙන් විද්‍යාව නම් වේ. එසේත් නැතිනම් ස්වභාවය දැනගැනීම සඳහා පිළිපන් යෝගීන් විසින් ස්වභාවය දත යුතු බැවින් විද්‍යාව නම් වේ. එසේත් නැතිනම් විශේෂ ලාභ ලැබීම පිණිස පිළිපන් යෝගීන් විසින් ලැබිය යුතු බැවින් විද්‍යාව නම් වේ. එසේත් නැතිනම් තමා විසින් ලැබිය යුතු අරමුණ ලබන බැවින් විද්‍යාව නම් වේ. එසේත් නැතිනම් ස්වභාවය දැකීමට හේතු වන බැවින් ස්වභාවය ප්‍රකට කරන නිසා විද්‍යාව නම් වේ. 'විජ්ජන්තෝ මුච්චති, මුච්චන්තෝ විජ්ජතීති' යනු පවසන ලද ධර්මය පවසන ලද අර්ථයෙන් පවතිමින් පවසන ලද කෙලෙස්වලින් මිදෙයි, පවසන ලද කෙලෙස්වලින් මිදෙමින් පවසන ලද අර්ථයෙන් පවතී යන අර්ථයෙන් 'විජ්ජාවිමුත්ති' නම් වේ.

ကာမစ္ဆန္ဒံ သံဝရဋ္ဌေနာတိ ကာမစ္ဆန္ဒနိဝါရဏဋ္ဌေန တံ နေက္ခမ္မံ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမာတိ အတ္ထော. တံယေဝ အဝိက္ခေပဟေတုတ္တာ အဝိက္ခေပဋ္ဌေန စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ. ဒဿနဟေတုတ္တာ ဒဿနဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတီတိ နေက္ခမ္မာဒိနာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိကံ ယောဂါဝစရော ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတီတိ နေက္ခမ္မာဒိကော ဓမ္မော ပဿဒ္ဓိ နာမာတိ အတ္ထော. ပဟီနတ္တာတိ တေန တေန ပဟာနေန ပဟီနတ္တာ. ဉာတဋ္ဌေန ဉာဏန္တိ ဈာနပစ္စဝေက္ခဏာဝသေန ဝိပဿနာဝသေန မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏာဝသေန ဉာတဋ္ဌေန နေက္ခမ္မာဒိကံ ဉာဏံ နာမာတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒဿနန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဝိသုဇ္ဈတီတိ ယောဂီ, နေက္ခမ္မာဒိကာ ဝိသုဒ္ဓိ.

'කාමච්ඡන්දං සංවරාට්ඨේනාති' යනු කාමච්ඡන්දය වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් එම නෙක්ඛම්මය සීලවිසුද්ධිය නම් වේ. එයම නොවිසිරී පැවතීමට හේතු වන බැවින් අවික්ඛේප අර්ථයෙන් චිත්තවිසුද්ධියයි. දැකීමට හේතු වන බැවින් දැකීමේ අර්ථයෙන් දිට්ඨිවිසුද්ධියයි. සෙසු තැන්වලද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'පටිප්පස්සම්භේතීති' යනු නෙක්ඛම්මාදී ධර්මයන් මගින් යෝගාවචරයා කාමච්ඡන්දය ආදිය සංසිඳුවයි, එබැවින් නෙක්ඛම්මාදී ධර්මය පස්සද්ධි නම් වේ. 'පහීනත්තා' යනු ඒ ඒ ප්‍රහාණයන්ගෙන් ප්‍රහීණ වූ බැවිනි. 'ඤාතට්ඨේන ඤාණං' යනු ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වශයෙන් හෝ විපස්සනා වශයෙන් හෝ මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වශයෙන් හෝ දත යුතු දේ අරමුණු කරන බැවින් නෙක්ඛම්මාදිය ඥානය නම් වේ. 'දිට්ඨත්තා දස්සනං' යන්නෙහිද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'විසුජ්ඣති' යනු යෝගියායි, නෙක්ඛම්මාදිය විසුද්ධියයි.

နေက္ခမ္မနိဒ္ဒေသေ [Pg.320] နေက္ခမ္မံ အလောဘတ္တာ ကာမရာဂတော နိဿဋန္တိ နိဿရဏံ. တတော နိက္ခန္တန္တိ နေက္ခမ္မံ. ‘‘ရူပါနမေတံ နိဿရဏံ ယဒိဒံ နေက္ခမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ အာရုပ္ပဝိသေသဿ အဒိဿနတော ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ အညတ္ထ ဝုတ္တပါဌက္ကမေနေဝ ယဒိဒံ အာရုပ္ပန္တိ ဝုတ္တံ. တဉ္စ အာရုပ္ပံ ရူပတော နိက္ခန္တတ္တာ နေက္ခမ္မံ နာမာတိ အဓိကာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘူတန္တိ ဥပ္ပာဒသမာယောဂဒီပနံ. သင်္ခတန္တိ ပစ္စယဗလဝိသေသဒဿနံ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ ပစ္စယသမာယောဂေပိ ပစ္စယာနံ အဗျာပါရဘာဝဒဿနံ. နိရောဓော တဿ နေက္ခမ္မန္တိ နိဗ္ဗာနံ တတော သင်္ခတတော နိက္ခန္တတ္တာ တဿ သင်္ခတဿ နေက္ခမ္မံ နာမ. အာရုပ္ပဿ စ နိရောဓဿ စ ဂဟဏံ အညတ္ထ ပါဌေ ဝုတ္တက္ကမေနေဝ ကတံ. ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒဿ နေက္ခမ္မံ နေက္ခမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ ပုနရုတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မဝစနေနေဝ စ တဿ နေက္ခမ္မသိဒ္ဓီတိ တံ အဝတွာ သေသနေက္ခမ္မမေဝ ဝုတ္တံ. တံ ဥဇုကမေဝ. နိဿရဏနိဒ္ဒေသေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဿရဏီယာ ဓာတုယော ပနေတ္ထ ဥဇုကမေဝ နေက္ခမ္မန္တိ ဝုတ္တံ. ပဝိဝေကောတိ ပဝိဝိတ္တဘာဝေါ နေက္ခမ္မာဒိကောယေဝ. ဝေါသဇ္ဇတီတိ ယောဂီ, နေက္ခမ္မာဒယော ဝေါသဂ္ဂေါ. နေက္ခမ္မံ ပဝတ္တေန္တော ယောဂီ နေက္ခမ္မေန စရတီတိ ဝုစ္စတိ. တံ ပန နေက္ခမ္မံ စရိယာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဈာနဝိမောက္ခနိဒ္ဒေသေ ဝတ္တဗ္ဗံ ဝိမောက္ခကထာယံ ဝုတ္တံ. ကေဝလံ တတ္ထ ‘‘ဇာနာတီတိ ဈာနဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၇) ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန ‘‘ဇာနာတီတိ, ဈာယတီ’’တိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာဝ ဒေသနာ ကတာတိ အယံ ဝိသေသော.

නෙක්ඛම්ම නිද්දේසයෙහි, අලෝභ ස්වභාවය නිසා කාමරාගයෙන් නික්මුණු බැවින් නෙක්ඛම්මය නිස්සරණයකි. ඉන් නික්මුණු බැවින් නෙක්ඛම්ම නම් වේ. 'රූපයන්ගෙන් නික්මීම යම් මේ නෙක්ඛම්මයක් වේදැ'යි වදාරන කල්හි, අරූප විශේෂයන් එහි නොපෙනෙන බැවින් ඒ විශේෂයන් දක්වනු පිණිස වෙනත් පාළි පාඨ ක්‍රමයෙන් 'යම් මේ අරූපයක් වේදැ'යි වදාරන ලදි. ඒ අරූපය ද රූපයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් නෙක්ඛම්ම නම් වන බව නෙක්ඛම්ම යන වචනයෙහි බලයෙන්ම කියන ලද්දකි. 'භූත' යන වචනයෙන් උත්පාද අවස්ථාවෙහි යෙදෙන ධර්මයන් දක්වයි. 'සංඛත' යන වචනයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ ශක්ති විශේෂය දක්වයි. 'පටිච්චසමුප්පන්න' යන වචනයෙන් ප්‍රත්‍යයන් එක්වූ කල්හි පවා ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගේ උත්සාහයක් නැති බව දක්වයි. 'නිරෝධය ඔහුගේ නෙක්ඛම්මය' යනු නිවනයි. සංඛතයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් එය ඒ සංඛතයන්ගේ නෙක්ඛම්ම (නික්මීම) නම් වේ. අරූප සහ නිරෝධ යන වචන ගැනීම වෙනත් පාඨයන්හි වදාළ පිළිවෙළින්ම කරන ලදි. 'කාමච්ඡන්දයේ නෙක්ඛම්මය නෙක්ඛම්මය' යි වදාරන කල්හි එය පුනරුක්තියක් වේ. නෙක්ඛම්ම යන වචනයෙන්ම එහි නෙක්ඛම්ම භාවය සිද්ධ වන බැවින් එය වෙන්කොට නොකියා ඉතිරි නෙක්ඛම්මයන්ම වදාරන ලදි. එය සෘජු වූ අර්ථයයි. නිස්සරණ නිද්දේසයෙහි ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. එහි නිස්සරණීය ධාතූන් සෘජු වූ නෙක්ඛම්මය ලෙස දක්වන ලදි. 'පවිවේකය' යනු නෙක්ඛම්මාදියෙන්ම විවේක වූ ස්වභාවයයි. යෝගී තෙමේ අත්හරින බැවින් (වොස්සජ්ජති) 'වොස්සග්ග' නම් වේ. නෙක්ඛම්මය පවත්වන යෝගී තෙමේ නෙක්ඛම්මයෙන් හැසිරෙන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නෙක්ඛම්මය 'චරියා' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ධ්‍යාන විමොක්ඛ නිද්දේසයෙහි කිය යුතු කරුණු විමොක්ඛ කථාවෙහි වදාරන ලදි. එහි 'දන්නා බැවින් ධ්‍යාන විමොක්ඛය' යැයි වදාළ අතර මෙහි 'දන්නා බැවින් ධ්‍යානය කරයි' යනුවෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවක් කරන ලදි; මෙය එහි වෙනසයි.

၄၂. ဘာဝနာဓိဋ္ဌာနဇီဝိတနိဒ္ဒေသေ စ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ. ဓမ္မတော ပန ဘာဝနာ နာမ နေက္ခမ္မာဒယောဝ. အဓိဋ္ဌာနံ နာမ နေက္ခမ္မာဒိဝသေန ပတိဋ္ဌာပိတစိတ္တမေဝ. ဇီဝိတံ နာမ နေက္ခမ္မာဒိဝသေန ပတိဋ္ဌာပိတစိတ္တဿ သမ္မာအာဇီဝေါ နာမ. ကော သော သမ္မာအာဇီဝေါ နာမ? မိစ္ဆာဇီဝါ ဝိရတိ, ဓမ္မေန သမေန ပစ္စယပရိယေသနဝါယာမော စ. တတ္ထ သမံ ဇီဝတီတိ သမံ ဇီဝိတံ ဇီဝတိ, ဘာဝနပုံသကဝစနံ ဝါ, သမေန ဇီဝတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နော ဝိသမန္တိ ‘‘သမံ ဇီဝတီ’’တိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ ပဋိသေဓဝသေန အဝဓာရဏံ ကတံ. သမ္မာ ဇီဝတီတိ အာကာရနိဒဿနံ. နော မိစ္ဆာတိ တဿေဝ နိယမနံ. ဝိသုဒ္ဓံ ဇီဝတီတိ သဘာဝဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓံ ဇီဝိတံ ဇီဝတိ. နော ကိလိဋ္ဌန္တိ တဿေဝ နိယမနံ. ယညဒေဝါတိအာဒီဟိ ယထာဝုတ္တာနံ [Pg.321] တိဿန္နံ သမ္ပဒါနံ အာနိသံသံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ယညဒေဝါတိ ယံ ယံ ဧဝ. ခတ္တိယပရိသန္တိ ခတ္တိယာနံ သန္နိပါတံ. သော ဟိ သမန္တတော သီဒန္တိ ဧတ္ထ အကတဗုဒ္ဓိနောတိ ပရိသာတိ ဝုစ္စတိ. ဧသေဝ နယော ဣတရတ္တယေ. ခတ္တိယာဒီနံယေဝ အာဂမနသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ စ သမန္နာဂတတ္တာ တာသံယေဝ စတဿန္နံ ဂဟဏံ, န သုဒ္ဒပရိသာယ. ဝိသာရဒေါတိ တီဟိ သမ္ပဒါဟိ သမ္ပန္နော ဝိဂတသာရဇ္ဇော, နိဗ္ဘယောတိ အတ္ထော. အမင်္ကုဘူတောတိ အသင်္ကုစိတော န နိတ္တေဇဘူတော. တံ ကိဿ ဟေတူတိ တံ ဝိသာရဒတ္တံ ကေန ဟေတုနာ ကေန ကာရဏေန ဟောတီတိ စေတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တထာ ဟီတိ တဿ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ ဧဝံ တိသမ္ပဒါသမ္ပန္နော, တသ္မာ ‘‘ဝိသာရဒေါ ဟောတီ’’တိ ဝိသာရဒဘာဝဿ ကာရဏံ ဒဿေတွာ နိဋ္ဌပေသီတိ.

42. භාවනා, අධිෂ්ඨාන සහ ජීවිත නිද්දේසයන්හි පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවක් කරන ලදි. ධර්ම ස්වභාවය අනුව ගත්කල භාවනාව නම් නෙක්ඛම්මාදියම වේ. අධිෂ්ඨානය නම් නෙක්ඛම්මාදි වශයෙන් පිහිටුවන ලද සිතම වේ. ජීවිතය නම් නෙක්ඛම්මාදි වශයෙන් පිහිටුවන ලද සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ සම්මා ආජීවයයි. සම්මා ආජීවය යනු කුමක්ද? මිච්ඡා ආජීවයෙන් වැළකීම සහ ධර්මානුකූලව, සමසේ ප්‍රත්‍යයන් සෙවීමේ උත්සාහයයි. එහි 'සමව ජීවත් වේ' යනු සම වූ ජීවිතයක් ගත කිරීමයි; මෙය භාවනා ක්‍රියා විශේෂණයකි, එනම් සම සිතින් ජීවත් වන බවයි. 'විසමව නොවේ' යන්නෙන් 'සමව ජීවත් වේ' යන්නෙහි අර්ථය තහවුරු කරයි. 'සම්මා ජීවති' යන්නෙන් ආකාරය දක්වයි. 'නො මිච්ඡා' යන්නෙන් එයම නියම කරයි. 'පිරිසිදුව ජීවත් වේ' යනු ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිදු ජීවිතයක් ගත කිරීමයි. 'කිලිටි නොවේ' යන්නෙන් එයම ස්වභාවය නියම කරයි. 'යම් දේව' යනාදී පදයන්ගෙන් ඉහත කී සම්පත්තීන් තුනෙහි ආනිසංස දක්වයි. එහි 'යඤ්ඤදේව' යනු යම් යම් ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ යන්නයි. 'ඛත්තිය පරිසා' යනු ක්ෂත්‍රියයන්ගේ රැස්වීමයි. යම් තැනක අවබෝධය රහිත වූවෝ හැම අතින්ම තැති ගනිත් ද එය පිරිසක් (පරිසා) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ඉතිරි පිරිස් තුනෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ක්ෂත්‍රිය ආදීන්ගේම ආගමන සම්පත්තිය හා ඥාන සම්පත්තිය හා යුක්ත බැවින් ඒ පිරිස් සතරම ගන්නා ලදි, ශුද්‍ර පිරිස නොවේ. 'විසාරද' යනු සම්පත්තීන් තුනෙන් යුක්ත වූ, බිය රහිත වූ තැනැත්තායි. 'අමංකුභූත' යනු පසුබට නොවන, තේජසින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'එයට හේතුව කිමද' යනු ඒ විශාරද භාවය කවර හේතුවකින් කවර කරුණකින් ඇති වන්නේද යන්නයි. 'තථා හි' යනු එයට හේතුවයි. යම් හෙයකින් මෙලෙස ත්‍රිවිධ සම්පත්තියෙන් යුක්ත වේද, එහෙයින් 'විශාරද වේ' යැයි විශාරද භාවයට හේතුව දක්වා දේශනාව නිමවා ඇත.

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနိယာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි,

မာတိကာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාතිකා කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပညာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රඥා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

နိဋ္ဌိတာ စူဠဝဂ္ဂဿ အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ.

චූළ වග්ගයේ අමුතු අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဧတ္တာဝတာ စ တိဝဂ္ဂသင်္ဂဟိတဿ

මෙතෙක් තෙවර්ගයකින් සංග්‍රහ කරන ලද,

သမတိံသကထာပဋိမဏ္ဍိတဿ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ ဟောတီတိ.

කථා තිසකින් ප්‍රතිමණ්ඩිත වූ පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙයින් නිමාවට පත් වේ.

နိဂမနကထာ

නිගමන කථාව

မဟာဝဂ္ဂေါ [Pg.322] မဇ္ဈိမော စ, စူဠဝဂ္ဂေါ စ နာမတော;

တယော ဝဂ္ဂါ ဣဓ ဝုတ္တာ, ပမာဏပဋိပါဋိယာ.

මෙහි ප්‍රමාණය අනුව පිළිවෙළින් මහා වර්ගය, මජ්ඣිම වර්ගය සහ චූළ වර්ගය යනුවෙන් වර්ග තුනක් වදාරන ලදී.

ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂေ ဒသ ဒသ, ကထာ ယာ တာ ဥဒီရိတာ;

ဥဒ္ဒါနဂါထာ သဗ္ဗာသံ, ဣမာ တာသံ ယထာက္ကမံ.

සෑම වර්ගයකම කථා දසය බැගින් දේශනා කරන ලදී. ඒ සියල්ලෙහි උද්දාන ගාථා පිළිවෙළින් මෙසේ වේ.

ဉာဏံ ဒိဋ္ဌိ အာနာပါနံ, ဣန္ဒြိယံ ဝိမောက္ခပဉ္စမံ;

ဂတိ ကမ္မံ ဝိပလ္လာသော, မဂ္ဂေါ မဏ္ဍောတိ တာ ဒသ.

ඥාන, දිට්ඨි, ආනාපාන, ඉන්ද්‍රිය සහ පස්වන විමොක්ඛ කථාව ද, ගති, කම්ම, විපල්ලාස, මග්ග සහ මණ්ඩ කථාව ද යනුවෙන් ඒ දසය මහා වර්ගයේ වේ.

ယုဂနဒ္ဓသစ္စဗောဇ္ဈင်္ဂါ, မေတ္တာ ဝိရာဂပဉ္စမာ;

ပဋိသမ္ဘိဒါ ဓမ္မစက္ကံ, လောကုတ္တရဗလသုညတာ.

යුගනද්ධ, සච්ච, බොජ්ඣංග, මෙත්තා සහ පස්වන විරාග කථාව ද, පටිසම්භිදා, ධම්මචක්ක, ලෝකුත්තර බල සහ සුඤ්ඤත කථාව ද මජ්ඣිම වර්ගයේ වේ.

ပညာ ဣဒ္ဓိ အဘိသမယော, ဝိဝေကော စရိယပဉ္စမော;

ပါဋိဟီရံ သမသီသ-သတိ ဝိပဿနမာတိကာ.

පඤ්ඤා, ඉද්ධි, අභිසමය, විවේක සහ පස්වන චරියා කථාව ද, පාටිහීර, සමසීස, සති සහ විපස්සනා මාතිකා කථාව ද චූළ වර්ගයේ වේ.

ယော သော သုဂတသုတာနံ, အဓိပတိဘူတေန ဘူတဟိတရတိနာ;

ထေရေန ထိရဂုဏဝတာ, ဝုတ္တော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေါ.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් අතරෙහි ප්‍රධාන වූ, සත්ව හිතසුව පිණිස ඇලුනු, ස්ථීර ගුණැති තේරපාණන් වහන්සේ විසින් යම් පටිසම්භිදාමග්ගයක් වදාරන ලද්දේ ද,

တဿတ္ထဝဏ္ဏနာ ယာ, ပုဗ္ဗဋ္ဌကထာနယံ တထာ ယုတ္တိံ;

နိဿာယ မယာရဒ္ဓါ, နိဋ္ဌာနမုပါဂတာ ဧသာ.

පැරණි අටුවා ක්‍රමය ද යුක්තිය ද ඇසුරු කොට මා විසින් ආරම්භ කරන ලද එහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ නිමාවට පත් විය.

ယံ တံ ဥတ္တရမန္တီ, မန္တိဂုဏယုတော ယုတော စ သဒ္ဓါယ;

ကာရယိ မဟာဝိဟာရေ, ပရိဝေဏမနေကသာဓုဂုဏံ.

ඇමති ගුණයෙන් හා ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ උත්තර නම් ඇමතිවරයා විසින් මහාවිහාරයෙහි බොහෝ යහපත් ගුණයෙන් යුතු යම් පරිවේණයක් කරවන ලද්දේ ද,

ထေရေနေတ္ထ နိဝသတာ, သမာပိတာယံ မဟာဘိဓာနေန;

တတိယေ ဝဿေ စုတိတော, မောဂ္ဂလ္လာနဿ ဘူပတိနော.

එහි වසන්නා වූ මහානාම නම් තේරපාණන් වහන්සේ විසින්, මොග්ගල්ලාන රජුගේ මරණයෙන් පසු තුන්වන වර්ෂයේදී මෙම අටුවාව නිම කරන ලදී.

သမယံ အနုလောမေန္တီ, ထေရာနံ ထေရဝါဒဒီပါနံ;

နိဋ္ဌံ ဂတာ ယထာယံ, အဋ္ဌကထာ လောကဟိတဇနနီ.

තේරවාදය ආලෝකවත් කරන මහා තේරපාණන් වහන්සේලාගේ දහම් මග අනුව යමින් ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස වූ මෙම අටුවාව නිමාවට පත් වූවා සේ,

ဓမ္မံ အနုလောမေန္တာ, အတ္တဟိတံ ပရဟိတဉ္စ သာဓေန္တာ;

နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တု တထာ, မနောရထာ သဗ္ဗသတ္တာနံ.

දහමට අනුකූල වූ, ආත්ම හිත පරහිත සාධනය කරන්නා වූ සියලු සත්ත්වයන්ගේ මනෝරථයන් ද එලෙසින්ම මුදුන්පත් වේවා!

သဒ္ဓမ္မပကာသိနိယာ, အဋ္ဌကထာယေတ္ထ ဂဏိတကုသလေဟိ;

ဂဏိတာ တု ဘာဏဝါရာ, ဝိညေယျာ အဋ္ဌပညာသ.

මෙම සද්ධම්මප්පකාසිනී අටුවාවෙහි ගණන් කිරීමෙහි දක්ෂයන් විසින් ගණනය කරන ලද භාණවාර පනස් අටක් (58) ඇති බව දත යුතුය.

အာနုဋ္ဌုဘေန [Pg.323] အဿာ, ဆန္ဒောဗန္ဓေန ဂဏိယမာနာ တု;

စုဒ္ဒသသဟဿသင်္ခါ, ဂါထာယော ပဉ္စ စ သတာနိ.

අනුෂ්ටුභ් ඡන්දස් ක්‍රමයට අනුව ගණනය කරනු ලබන මෙහි ගාථා දාහතර දහස් පන්සියයක් (14,500) ඇති බව දත යුතුය.

သာသနစိရဋ္ဌိတတ္ထံ, လောကဟိတတ္ထဉ္စ သာဒရေန မယာ;

ပုညံ ဣမံ ရစယတာ, ယံ ပတ္တမနပ္ပကံ ဝိပုလံ.

ශාසනයේ චිරස්ථිතිය පිණිසත් ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිසත් ගෞරව සහිතව මෙය සම්පාදනය කළ මා විසින් යම් අප්‍රමාණ වූ විපුල පින් සමූහයක් ලබන ලද්දේ ද,

ပုညေန တေန လောကော, သဒ္ဓမ္မရသာယနံ ဒသဗလဿ;

ဥပဘုဉ္ဇိတွာ ဝိမလံ, ပပ္ပောတု သုခံ သုခေနေဝါတိ.

එම පින් බලයෙන් ලෝක සත්වයා දසබලයන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම නම් වූ ඖෂධය අනුභව කොට නිර්මල වූ ශාන්ත නිවන් සුවය පහසුවෙන්ම ලබත්වා!

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီ နာမ

සද්ධම්මප්පකාසිනී නම් වූ,

ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပ္ပကရဏဿ အဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

පටිසම්භිදාමග්ග ප්‍රකරණයෙහි අටුවාව නිමවා ඇත.