එවං පහානවසෙන පහාතබ්බෙ ධම්මෙ දස්සෙත්වා ඉදානි සරූපෙනෙව පුන පහාතබ්බෙ ධම්මෙ දස්සෙතුං සබ්බං, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බන්තිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛාදීනි ඡන්දරාගප්පහානෙන පහාතබ්බානි. රූපං පස්සන්තො පජහාතීතිආදීසු රූපං අනිච්චාදිතො පස්සන්තො පහාතබ්බෙ කිලෙසෙ පජහාති. චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං…පෙ… අමතොගධං නිබ්බානන්ති පෙය්‍යාලද්වයෙ අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං ‘‘පස්සන්තො පජහාතී’’තිආදීසු තෙසු ලොකුත්තරෙසු අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං පස්සන්තො උදික්ඛන්තො අපෙක්ඛමානො ඉච්ඡමානො විපස්සනාක්ඛණෙසු පහාතබ්බෙ කිලෙසෙ පජහාතීති තංතංධම්මානුරූපෙන යොජෙතබ්බං.

如此以舍断的方式说明了应舍断之法后，现在再以其自性来说明应舍断之法，而说：“诸比丘，一切都应舍断”等。于此，眼等应以断除欲贪来舍断。在“见到色而舍断”等句中，是指观照色为无常等，从而舍断应舍断的烦恼。在“眼……乃至……老死……乃至……甘露为归宿的涅槃”这两个省略段中，以及在“见到未知当知根(anaññātaññassāmītindriyaṃ)而舍断”等句中，对于那些出世间（根），观未知当知根者，即观其为无常、观其为苦、观其为无我者，于观(vipassanā)的刹那舍断应舍断的烦恼。应如此按照各个法义来连结。

පහාතබ්බනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《应舍断法解释》之释义，终。

භාවෙතබ්බනිද්දෙසවණ්ණනා

应修习法解释之释义

25. භාවෙතබ්බනිද්දෙසෙ [Pg.116] කායගතාසතීති කායගතාසතිසුත්තන්තෙ (ම. නි. 3.153 ආදයො) වුත්තා ආනාපානචතුඉරියාපථඛුද්දකඉරියාපථද්වත්තිංසාකාරචතුධාතුනවසිවථිකාපටිකූල- වවත්ථාපකමනසිකාරසම්පයුත්තා යථානුරූපං රූපජ්ඣානසම්පයුත්තා ච සති. සා හි තෙසු කායෙසු ගතා පවත්තාති කායගතාති වුච්චති. සාතසහගතාති මධුරසුඛවෙදයිතසඞ්ඛාතෙන සාතෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතා. තබ්භාවෙ වොකිණ්ණෙ ආරම්මණෙ නිස්සයෙ සංසට්ඨෙ දිස්සති සහගතසද්දො පඤ්චසු අත්ථෙසු ජිනවචනෙ. ‘‘යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දිරාගසහගතා’’ති (විභ. 203) එත්ථ තබ්භාවෙ, නන්දිරාගභූතාති අත්ථො. ‘‘යා, භික්ඛවෙ, වීමංසා කොසජ්ජසහගතා කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’ති (සං. නි. 5.832) එත්ථ වොකිණ්ණෙ, අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණාති අත්ථො. ‘‘ලාභී හොති රූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීන’’න්ති (පු. ප. 3-8) එත්ථ ආරම්මණෙ, රූපාරූපාරම්මණානන්ති අත්ථො. ‘‘අට්ඨිකසඤ්ඤාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’ති (සං. නි. 5.238) එත්ථ නිස්සයෙ, අට්ඨිකසඤ්ඤානිස්සයං අට්ඨිකසඤ්ඤං භාවෙත්වා පටිලද්ධන්ති අත්ථො. ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං හොති සහජාතං සම්පයුත්ත’’න්ති (විභ. 578) එත්ථ සංසට්ඨෙ, සම්මිස්සන්ති අත්ථො. ඉමස්මිම්පි පදෙ සංසට්ඨො අධිප්පෙතො. සාතසංසට්ඨා හි සාතසහගතාති වුත්තා. සා හි ඨපෙත්වා චතුත්ථං ඣානං සෙසෙසු සාතසහගතා හොති, සතිපි ච උපෙක්ඛාසහගතත්තෙ යෙභුය්‍යවසෙන සාතසහගතාති වුත්තා, පුරිමජ්ඣානමූලකත්තා වා චතුත්ථජ්ඣානස්ස සාතසහගතාය උපෙක්ඛාසහගතාපි වුත්තාව හොති, උපෙක්ඛාය පන සන්තෙ සුඛෙ වුත්තත්තා භගවතා සාතසහගතාති චතුත්ථජ්ඣානසම්පයුත්තාපි වුත්තාව හොති.

25. 在应修习的解释中，身至念（kāyagatāsati）是指在《身至念经》（Kāyagatāsatisutta）中所说，与入出息、四威仪、小威仪、三十二身分、四界、九墓墟、不净分别作意相应，以及随顺地与色界禅那相应的念。此念于彼等身中行转，故名“身至”。“与乐俱行”（sātasahagata）是与名为“美妙乐受”之喜受，达到俱生等的状态。在佛陀圣言中，“俱行”（sahagata）一词可见于五种意义：同一性、混杂、所缘、依止、相杂。在‘此引致再有的渴爱，与喜贪俱行’中，是在“同一性”的意义上，即“成为喜贪”之义。在‘诸比丘，与懈怠俱行、与懈怠相应的审察’中，是在“混杂”的意义上，即“与间或生起的懈怠相混杂”之义。在‘得与色俱行之等至，或与无色俱行之等至’中，是在“所缘”的意义上，即“以色、无色为所缘”之义。在‘修习与骨想俱行的念觉支’中，是在“依止”的意义上，即“依止骨想，修习骨想而得”之义。在‘此乐与此喜俱行、俱生、相应’中，是在“相杂”的意义上，即“相互混合”之义。在此词中亦取“相杂”之义，与乐相杂，故名“与乐俱行”。此念，除去第四禅，于其余诸禅中皆与乐俱行。纵然有与舍俱行的情况，但依多数情况而说为“与乐俱行”。或者，因第四禅以前诸禅为根本，故通过“与乐俱行”，与舍俱行者亦被说及。再者，因世尊曾说舍受为寂静乐，故通过“与乐俱行”一词，与第四禅相应者亦被说及。

සමථො ච විපස්සනා චාති කාමච්ඡන්දාදයො පච්චනීකධම්මෙ සමෙති විනාසෙතීති සමථො. සමාධිස්සෙතං නාමං. අනිච්චතාදිවසෙන විවිධෙහි ආකාරෙහි ධම්මෙ පස්සතීති විපස්සනා. පඤ්ඤායෙතං නාමං. ඉමෙ පන ද්වෙ දසුත්තරපරියායෙ පුබ්බභාගාති වුත්තා, සඞ්ගීතිපරියායෙ ච ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාති. තයො සමාධීති සවිතක්කො සවිචාරො සමාධි[Pg.117], අවිතක්කො විචාරමත්තො සමාධි, අවිතක්කො අවිචාරො සමාධි. සම්පයොගවසෙන වත්තමානෙන සහ විතක්කෙන සවිතක්කො, සහ විචාරෙන සවිචාරො. සො ඛණිකසමාධි, විපස්සනාසමාධි, උපචාරසමාධි, පඨමජ්ඣානසමාධි. නත්ථි එතස්ස විතක්කොති අවිතක්කො. විතක්කවිචාරෙසු විචාරො මත්තා පරමා පමාණං එතස්සාති විචාරමත්තො, විචාරතො උත්තරි විතක්කෙන සම්පයොගං න ගච්ඡතීති අත්ථො. සො පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි, තදුභයවිරහිතො අවිතක්කො අවිචාරො සමාධි. සො චතුක්කනයෙ දුතියජ්ඣානාදි, පඤ්චකනයෙ තතියජ්ඣානාදි රූපාවචරසමාධි. ඉමෙ තයොපි ලොකියා එව. සඞ්ගීතිපරියායෙ අපරෙපි තයො සමාධී වුත්තා – ‘‘සුඤ්ඤතො සමාධි, අනිමිත්තො සමාධි, අප්පණිහිතො සමාධී’’ති (දී. නි. 3.305). න තෙ ඉධ අධිප්පෙතා.

止与观：调伏并灭除贪欲等敌对之法，因此称为止。这是定的异名。以无常等种种行相观照诸法，因此称为观。这是慧的异名。此二者在《十上经》(Dasuttara Sutta)中被称为前分，而在《结集经》(Saṅgīti Sutta)中则说是与世间、出世间混合。三定：有寻有伺定、无寻唯伺定、无寻无伺定。依相应而言，与寻俱行则为有寻，与伺俱行则为有伺。此定可以是刹那定、观定、近行定或初禅定。没有寻，所以称为无寻。于寻、伺中，伺是其量度，故名“唯伺”，其义为不超越伺而至于与寻相应。此定在五禅法(pañcakanaya)中是第二禅定。远离寻与伺二者的称为无寻无伺定。此定在四禅法(catukkanaya)中是第二禅等，在五禅法中是第三禅等，皆为色界定。这三种定都是世间的。《结集经》中还说了另外三种定：‘空定、无相定、无愿定’，但此处不取此义。

චත්තාරො සතිපට්ඨානාති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. පුබ්බභාගෙ චුද්දසවිධෙන කායං පරිග්ගණ්හතො කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, නවවිධෙන වෙදනං පරිග්ගණ්හතො වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, සොළසවිධෙන චිත්තං පරිග්ගණ්හතො චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, පඤ්චවිධෙන ධම්මෙ පරිග්ගණ්හතො ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ලොකුත්තරං පන ඉධ න අධිප්පෙතං. පඤ්චඞ්ගිකො සමාධීති පඤ්ච අඞ්ගානි අස්ස සන්තීති පඤ්චඞ්ගිකො, චතුත්ථජ්ඣානසමාධි. පීතිඵරණතා, සුඛඵරණතා, චෙතොඵරණතා, ආලොකඵරණතා, පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තන්ති පඤ්ච අඞ්ගානි. පීතිං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා නාම. සුඛං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා නාම. පරෙසං චෙතො ඵරමානා උප්පජ්ජතීති චෙතොපරියපඤ්ඤා චෙතොඵරණතා නාම. ආලොකං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤා ආලොකඵරණතා නාම. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං නාම. වුත්තම්පි චෙතං –

四念处是：身随观念处、受随观念处、心随观念处、法随观念处。在前行部分，对于以十四种方式把握身者，应知为身随观念处；对于以九种方式把握受者，应知为受随观念处；对于以十六种方式把握心者，应知为心随观念处；对于以五种方式把握诸法者，应知为法随观念处。然而，此处不意谓出世间念处。五支定（pañcaṅgiko samādhi）是因其有五支，故名五支定，即第四禅定。五支是：喜遍满（pītipharaṇatā）、乐遍满（sukhapharaṇatā）、心遍满（cetopharaṇatā）、光明遍满（ālokapharaṇatā）、省察相（paccavekkhaṇanimitta）。遍满喜而生起，故在两种禅中的智慧名为喜遍满。遍满乐而生起，故在三种禅中的智慧名为乐遍满。遍满他人之心而生起，故他心智（cetopariyapaññā）名为心遍满。遍满光明而生起，故天眼智（dibbacakkhupaññā）名为光明遍满。省察智（paccavekkhaṇañāṇa）名为省察相。此亦曾说——

‘‘ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා, තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා, පරචිත්තපඤ්ඤා චෙතොඵරණතා, දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤා ආලොකඵරණතා, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨිතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්ත’’න්ති (විභ. 804).

“于两种禅中的智慧是喜遍满；于三种禅中的智慧是乐遍满；他心智是心遍满；天眼智是光明遍满；从各各定出定者的省察智是省察相。”（《分别论》804）

තඤ්හි [Pg.118] වුට්ඨිතසමාධිස්ස පවත්තාකාරගහණතො නිමිත්තන්ති වුත්තං. තත්ථ ච පීතිඵරණතා සුඛඵරණතා ද්වෙ පාදා විය, චෙතොඵරණතා ආලොකඵරණතා ද්වෙ හත්ථා විය, අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං මජ්ඣිමකායො විය, පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං සීසං විය. ඉති ආයස්මා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො පඤ්චඞ්ගිකං සම්මාසමාධිං අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නං පුරිසං විය කත්වා දස්සෙසි.

诚然，那（省察智）因把握已出定之禅定的行相，故被称为相。于此，喜遍满与乐遍满犹如双足，心遍满与光明遍满犹如双手，作为神通基础的第四禅犹如身体中部，省察相犹如头。如是，具寿法将舍利弗长老将具五支的正定比作肢体具足之人而作开示。

ඡ අනුස්සතිට්ඨානානීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සතියො එව අනුස්සතියො, පවත්තිතබ්බට්ඨානස්මිංයෙව පවත්තත්තා සද්ධාපබ්බජිතස්ස කුලපුත්තස්ස අනුරූපා සතියොතිපි අනුස්සතියො, අනුස්සතියො එව පීතිආදීනං ඨානත්තා අනුස්සතිට්ඨානානි. කතමානි ඡ? බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සඞ්ඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති (දී. නි. 3.327). බොජ්ඣඞ්ගාති බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගා. ඉදං වුත්තං හොති – යා එසා ධම්මසාමග්ගී යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති. බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය වුට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොති, තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යො පනෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති වා බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. අපිච ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’තිආදිනා (පටි. ම. 2.17) නයෙන බොජ්ඣඞ්ගට්ඨො වෙදිතබ්බො. අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියභාවකරත්තා අරියඵලපටිලාභකරත්තා ච අරියො. අට්ඨ අඞ්ගානි අස්සාති අට්ඨඞ්ගිකො. සොයං චතුරඞ්ගිකා විය සෙනා, පඤ්චඞ්ගිකං විය ච තූරියං අඞ්ගමත්තමෙව හොති, අඞ්ගවිනිමුත්තො නත්ථි. බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගා ලොකුත්තරා, දසුත්තරපරියායෙන පුබ්බභාගාපි ලබ්භන්ති.

六随念处(anussatiṭṭhānāni)是：因一再地生起，故念即是随念；又因仅于应生起之处生起，故对有信而出家的良家子(kulaputta)而言，是相应的念，故亦是随念；随念本身是喜等生起的因，故为随念处。是哪六种呢？佛随念、法随念、僧随念、戒随念、舍随念、天随念。觉支(bojjhaṅga)，即菩提之支，或觉者之支。此义是说：有一种法的和合，当它在出世间道刹那生起时，能对治昏沉、掉举，对治耽于欲乐与苦行，对治断见、常见等多种灾患。此法的和合，即名为念、择法、精进、喜、轻安、定、舍，圣弟子依此法的和合而觉悟，因此它被称为菩提(bodhi)。所谓觉悟，即从烦恼相续的睡眠中醒来，或了悟四圣谛，或亲证涅槃。此名为“法的和合”的菩提，其组成部分犹如禅支、道支等，故称为觉支。又，圣弟子依前述方式，由此法的和合而觉悟，因此圣弟子被称为觉者(bodhi)。彼觉者之支，犹如军支、车支等，故亦为觉支。因此义注(aṭṭhakathā)师们说：“或，觉悟的个人(puggala)之支，故为觉支。”再者，应依“觉支，以何义为觉支？为觉悟而转起，故为觉支”等（《无碍解道》）之理趣，当知觉支之义。圣八支道(ariyo aṭṭhaṅgiko maggo)，因远离各道所应断除的烦恼，因能成就圣性，及因能获得圣果，故为“圣”。有八支，故为“八支”。此道犹如四支军、五支乐，仅是支分的集合，没有能脱离支分而独立存在的部分。觉支与道支是出世间的，但依《十上经》的教法，亦可得于前分。

නව [Pg.119] පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානීති සීලවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, චිත්තවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, දිට්ඨිවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, ඤාණදස්සනවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, පඤ්ඤා පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං, විමුත්ති පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං (දී. නි. 3.359). සීලවිසුද්ධීති විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. තඤ්හි දුස්සීල්‍යමලං විසොධෙති. පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති පරිසුද්ධභාවස්ස පධානං උත්තමං අඞ්ගං. චිත්තවිසුද්ධීති විපස්සනාය පදට්ඨානභූතා පගුණා අට්ඨ සමාපත්තියො. තා හි කාමච්ඡන්දාදිචිත්තමලං විසොධෙන්ති. දිට්ඨිවිසුද්ධීති සප්පච්චයනාමරූපදස්සනං. තඤ්හි සත්තදිට්ඨිමලං විසොධෙති. කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධීති පච්චයාකාරඤාණං. තෙන හි තීසු අද්ධාසු පච්චයවසෙන ධම්මා පවත්තන්තීති පස්සන්තො තීසුපි අද්ධාසු සත්තකඞ්ඛාමලං විතරන්තො විසුජ්ඣති. මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධීති උදයබ්බයානුපස්සනක්ඛණෙ උප්පන්නා ඔභාසඤාණපීතිපස්සද්ධිසුඛඅධිමොක්ඛපග්ගහඋපට්ඨානඋපෙක්ඛානිකන්තීති දස විපස්සනුපක්කිලෙසා, න මග්ගො, වීථිපටිපන්නං උදයබ්බයඤාණං මග්ගොති එවං මග්ගාමග්ගෙ ඤාණං නාම. තෙන හි අමග්ගමලං විසොධෙති. පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීති වීථිපටිපන්නං උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං භයතුපට්ඨානානුපස්සනාඤාණං ආදීනවානුපස්සනාඤාණං නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි නව විපස්සනාඤාණානි. තානි හි නිච්චසඤ්ඤාදිමලං විසොධෙන්ති. ඤාණදස්සනවිසුද්ධීති චතුඅරියමග්ගපඤ්ඤා. සා හි සමුච්ඡෙදතො සකසකමග්ගවජ්ඣකිලෙසමලං විසොධෙති. පඤ්ඤාති අරහත්තඵලපඤ්ඤා. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති.

九种清净胜支：戒清净是清净胜支，心清净是清净胜支，见清净是清净胜支，度疑清净是清净胜支，道非道智见清净是清净胜支，行道智见清净是清净胜支，智见清净是清净胜支，慧是清净胜支，解脱是清净胜支（长部3.359）。戒清净，指能达到清净的四遍净戒，此戒能净化恶戒之垢。清净胜支，指清净状态的至上支分。心清净，指作为观(vipassanā)基础的、已娴熟的八等至，此等至能净化欲贪等心垢。见清净，指见到名色及其因缘，此见能净化七见之垢。度疑清净，指缘起智；行者以此智见诸法于三世中依缘而转，从而超越三世中的七种疑垢而得清净。道非道智见清净，指如此辨别道与非道的智慧：了知在生灭随观时生起的光明、智、喜、轻安、乐、胜解、策励、现起、舍、欲求这十种观的杂染并非是道，而行于正道的生灭智才是道；此智能净化以非道为道之垢。行道智见清净，指行于正道的此九种观智：生灭随观智、坏灭随观智、怖畏现起随观智、过患随观智、厌离随观智、欲解脱智、审察随观智、行舍智、随顺智；此九智能净化常想等垢。智见清净，指四圣道智，此智能以永断的方式净化各道所应断的烦恼垢。慧，指阿罗汉果智。解脱，指阿罗汉果解脱。

දස කසිණායතනානීති ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති උද්ධං අධො තිරියං අද්වයං අප්පමාණං, ආපොකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… තෙජොකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… වායොකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… නීලකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… පීතකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… ලොහිතකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… ඔදාතකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… ආකාසකසිණමෙකො සඤ්ජානාති…පෙ… විඤ්ඤාණකසිණමෙකො සඤ්ජානාති උද්ධං අධො තිරියං අද්වයං අප්පමාණ’’න්ති (අ. නි. 10.25; දී. නි. 3.360) එවං වුත්තානි දස. එතානි [Pg.120] හි සකලඵරණට්ඨෙන කසිණානි, තදාරම්මණානං ධම්මානං ඛෙත්තට්ඨෙන අධිට්ඨානට්ඨෙන වා ආයතනානි. උද්ධන්ති උපරිගගනතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨාභූමිතලාභිමුඛං. තිරියන්ති ඛෙත්තමණ්ඩලමිව සමන්තා පරිච්ඡින්නං. එකච්චො හි උද්ධමෙව කසිණං වඩ්ඪෙති එකච්චො අධො, එකච්චො සමන්තතො. එකොපි තෙන තෙන වා කාරණෙන එවං පසාරෙති ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො. තෙන වුත්තං – ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති උද්ධං අධො තිරිය’’න්ති (අ. නි. 10.25; දී. නි. 3.360). අද්වයන්ති ඉදං පන එකස්ස අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං වුත්තං. යථා හි උදකං පවිට්ඨස්ස සබ්බදිසාසු උදකමෙව හොති න අඤ්ඤං, එවමෙව පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති, නත්ථි තස්ස අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති. එස නයො සබ්බත්ථ. අප්පමාණන්ති ඉදං තස්ස තස්ස ඵරණඅප්පමාණවසෙන වුත්තං. තඤ්හි මනසා ඵරන්තො සකලමෙව ඵරති, න ‘‘අයමස්ස ආදි ඉදං මජ්ඣ’’න්ති පමාණං ගණ්හාතීති. ආකාසකසිණන්ති කසිණුග්ඝාටිමාකාසො පරිච්ඡෙදාකාසකසිණඤ්ච. විඤ්ඤාණකසිණන්ති කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං. තත්ථ කසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ, කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා, පරිච්ඡෙදාකාසකසිණස්සපි වඩ්ඪනීයත්තා තස්ස වසෙනපීති.

十遍处，即：“某人了知地遍，向上、向下、横向，无二、无量；某人了知水遍……（略）……某人了知火遍……（略）……某人了知风遍……（略）……某人了知青遍……（略）……某人了知黄遍……（略）……某人了知赤遍……（略）……某人了知白遍……（略）……某人了知空遍……（略）……某人了知识遍，向上、向下、横向，无二、无量。”（《增支部》10.25；《长部》3.360）如是所说有十种。此等因其遍满一切之义而为“遍”(kasiṇa)；又因其为彼所缘诸法之作用之处或依止处之义而为“处”(āyatana)。“上”者，朝向上方天空。“下”者，朝向下方地面。“横”者，如田地之范围，为四周所限定。实则，某人仅向上增长遍，某人向下，某人向四周。亦有某人因修习彼彼遍之故，而如是扩展，犹如欲见色者扩展光明。是故说：“某人了知地遍，向上、向下、横向。”（《增支部》10.25；《长部》3.360）至于“无二”一词，是为说明一法不转变为他法之状态而说。犹如入水者，于一切方向唯有水而无他物；同理，地遍仅是地遍，无有与其他遍之混合。此理于其余诸遍亦然。“无量”一词，是依彼彼遍满之无量而说。实则，以心遍满时，即遍满一切，不作“此为其始，此为其中”之限量想。“空遍”者，即移除遍相之空与限定空遍。“识遍”者，即于移除遍相之空中生起之识。于彼二者中，依遍故，当知于移除遍相之空中有上下横之状态；依移除遍相之空故，当知于彼处生起之识中有上下横之状态。又因限定空遍亦可增长，故亦当依之了知上下横之状态。

26. ඉදානි භාවනාපභෙදං දස්සෙන්තො ද්වෙ භාවනාතිආදිමාහ. තත්ථ ලොකියාතිආදීසු ලොකො වුච්චති ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන වට්ටං, තස්මිං පරියාපන්නභාවෙන ලොකෙ නියුත්තාති ලොකියා, ලොකියානං ධම්මානං භාවනා ලොකියා. කිඤ්චාපි ධම්මානං භාවනාති වොහාරවසෙන වුච්චති, තෙහි පන විසුං භාවනා නත්ථි. තෙ එව හි ධම්මා භාවියමානා භාවනාති වුච්චන්ති. උත්තිණ්ණාති උත්තරා, ලොකෙ අපරියාපන්නභාවෙන ලොකතො උත්තරාති ලොකුත්තරා.

26. 现在，为示修习之差别，而说“二种修习”等。于此，在“世间的”等词中：轮回因有毁坏、败坏之义，故称为世间；因被包含于彼世间中而与世间相应，故为“世间的”。世间诸法之修习，即是世间修。虽然依世俗言说而说“诸法之修习”，然而离开彼等诸法，并无另外的修习。确实，正是彼等诸法在被修习时，被称为“修习”。已越渡，故为“上”；因不被包含于世间中而超越世间，故为“出世间”。

රූපභවසඞ්ඛාතෙ රූපෙ අවචරන්තීති රූපාවචරා. කුසලසද්දො පනෙත්ථ ආරොග්‍යඅනවජ්ජඡෙකසුඛවිපාකෙසු දිස්සති. ‘‘කච්චි නු භොතො කුසලං? කච්චි භොතො අනාමය’’න්තිආදීසු (ජා. 1.15.146; 2.20.129) ආරොග්‍යෙ. ‘‘කතමො පන, භන්තෙ, කායසමාචාරො කුසලො? යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති (ම. නි. 2.361) ච ‘‘පුන චපරං, භන්තෙ, එතදානුත්තරියං, යථා භගවා ධම්මං දෙසෙති කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති (දී. නි. 3.145) ච එවමාදීසු අනවජ්ජෙ. ‘‘තං [Pg.121] කිං මඤ්ඤසි, රාජකුමාර, කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගාන’’න්ති? (ම. නි. 2.87) ‘‘කුසලා නච්චගීතස්ස සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො’’ති (ජා. 2.22.94) ච ආදීසු ඡෙකෙ. ‘‘කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති (දී. නි. 3.80) ‘‘කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) ච ආදීසු සුඛවිපාකෙ. ස්වායමිධ ආරොග්‍යෙපි අනවජ්ජෙපි සුඛවිපාකෙපි වට්ටති. වචනත්ථො පනෙත්ථ කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලා, කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්ති පවත්තන්තීති කුසා, තෙ අකුසලසඞ්ඛාතෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලා, කුච්ඡිතානං වා සානතො තනුකරණතො කුසං, ඤාණං. තෙන කුසෙන ලාතබ්බා ගහෙතබ්බා පවත්තෙතබ්බාති කුසලා, යථා වා කුසා උභයභාගගතං හත්ථප්පදෙසං ලුනන්ති, එවමිමෙපි උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන උභයභාගගතං සංකිලෙසපක්ඛං ලුනන්ති, තස්මා කුසා විය ලුනන්තීති කුසලා. තෙසං රූපාවචරකුසලානං භාවනා. අරූපභවසඞ්ඛාතෙ අරූපෙ අවචරන්තීති අරූපාවචරා. තෙභූමකවට්ටෙ පරියාපන්නා අන්තොගධාති පරියාපන්නා, තස්මිං න පරියාපන්නාති අපරියාපන්නා, ලොකුත්තරා.

于名为色有(rūpabhava)的色界中行境，故名色界(rūpāvacarā)。此中，善(kusala)一词，可见于无病、无罪、善巧、乐异熟(sukhavipāka)等义。如“尊者是否安好？尊者是否无恙？”等句中，用于“无病”义。如“尊者，何种身行是善？大王，无罪的身行即是。”及“再者，尊者，此为无上，即世尊于诸善法中说法。”等句中，用于“无罪”义。如“王子，你认为如何？你是否善巧于战车的各个部件？”及“有四位女子，善巧于歌舞且训练有素。”等句中，用于“善巧”义。如“因受持诸善法，此福得以增长。”及“因善业已造、已积集。”等句中，用于“乐异熟”义。此词在此处，适用于无病、无罪、乐异熟之义。其语义分析如下：能动摇、摇撼、震动、摧毁可鄙的恶法，故名为善(kusalā)；或以可鄙的方式存在、发生，故名为“kusa”，能斩断、割除此等被称为不善的“kusa”，故名为善(kusalā)；或因能削减、弱化可鄙之法，故智慧名为“kusa”，应以此智慧(kusa)获得、执取、令其发生，故名为善(kusalā)；又或如茅草(kusā)能割伤触及其两侧的手，此等善法亦能割断已生与未生的染污品类(saṃkilesapakkha)，是故如茅草般割断，名为善(kusalā)。彼等色界善法(rūpāvacarakusalānaṃ)的修习(bhāvanā)。于名为无色有(arūpabhava)的无色界中行境，故名无色界(arūpāvacarā)。包含于三界(tebhūmaka)轮回(vaṭṭa)中者，是为世间(pariyāpannā)；不包含于其中者，是为非世间(apariyāpannā)，即出世间(lokuttarā)。

කාමාවචරකුසලානං ධම්මානං භාවනා කස්මා න වුත්තාති චෙ? අප්පනාප්පත්තාය එව භාවනාය අභිධම්මෙ භාවනාති අධිප්පෙතත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

若问：“为何未说欲界善法(kāmāvacarakusaladhamma)的修习(bhāvanā)？”因为在阿毗达摩(abhidhamma)中，“修习”意指的仅是已达安止(appanā)的修习。诚如彼处所说——

‘‘යොගවිහිතෙසු වා කම්මායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා සිප්පායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා විජ්ජාට්ඨානෙසු කම්මස්සකතං වා සච්චානුලොමිකං වා රූපං අනිච්චන්ති වා, වෙදනා අනිච්චාති වා, සඤ්ඤා අනිච්චාති වා, සඞ්ඛාරා අනිච්චාති වා, විඤ්ඤාණං අනිච්චන්ති වා යං එවරූපං අනුලොමිකං ඛන්තිං දිට්ඨිං රුචිං මුදිං පෙක්ඛං ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං පරතො අසුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති චින්තාමයා පඤ්ඤා. යොගවිහිතෙසු වා කම්මායතනෙසු…පෙ… ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං පරතො සුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති සුතමයා පඤ්ඤා. සබ්බාපි සමාපන්නස්ස පඤ්ඤා භාවනාමයා පඤ්ඤා’’ති (විභ. 768).

“于以智慧成就的业处(kammāyatana)、或技艺处(sippāyatana)、或学问处(vijjāṭṭhāna)中，或思惟业为己有(kammassakata)，或随顺谛理(saccānulomika)，或思惟‘色(rūpa)无常’、‘受(vedanā)无常’、‘想(saññā)无常’、‘行(saṅkhāra)无常’、‘识(viññāṇa)无常’，不从他闻而获得任何如此随顺的忍(khanti)、见(diṭṭhi)、喜爱(ruci)、悦意(mudi)、审察(pekkha)、法审察忍(dhammanijjhānakkhanti)，此谓思所成慧(cintāmayā paññā)。于以智慧成就的业处中……（中略）……从他闻而获得法审察忍，此谓闻所成慧(sutamāyā paññā)。已入定者(samāpanna)的一切智慧，皆是修所成慧(bhāvanāmayā paññā)。”（Vibh. 768）

සා [Pg.122] පන කාමාවචරභාවනා ආවජ්ජනභවඞ්ගපාතෙහි අන්තරිතත්තා භාවනාති න වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සබ්බෙසං පන පුඤ්ඤානං තිවිධපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං අන්තොගධත්තා උපචාරසමාධිවිපස්සනාසමාධීනං භාවනාමයපුඤ්ඤතා සිද්ධා. ඉධ පන ලොකියභාවනාය එව සඞ්ගහිතා. රූපාරූපාවචරානං තිවිධභාවෙ හීනාති ලාමකා. හීනුත්තමානං මජ්ඣෙ භවා මජ්ඣා, මජ්ඣිමාතිපි පාඨො. පධානභාවං නීතාති පණීතා, උත්තමාති අත්ථො. ආයූහනවසෙන අයං හීනමජ්ඣිමපණීතතා වෙදිතබ්බා. යස්සා හි ආයූහනක්ඛණෙ ඡන්දො වා හීනො හොති වීරියං වා චිත්තං වා වීමංසා වා, සා හීනා නාම. යස්සා තෙ ධම්මා මජ්ඣිමා, සා මජ්ඣිමා නාම. යස්සා තෙ ධම්මා පණීතා, සා පණීතා නාම. මුදුකෙහි වා ඉන්ද්‍රියෙහි සම්පයුත්තා හීනා නාම, මජ්ඣිමෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සම්පයුත්තා මජ්ඣිමා, අධිමත්තෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සම්පයුත්තා පණීතා නාම. අපරියාපන්නාය හීනමජ්ඣිමත්තාභාවා පණීතතා එව වුත්තා. සා හි උත්තමට්ඨෙන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතා.

当知，欲界修习因被作意与有分所间断，故不名为“修习”。然其既为一切福德或三福业事所含摄，故近行定与观定成就为修所成福。于此，则唯为世间修习所摄。于色界、无色界之三种修习中，“劣”即低劣。“于劣与胜之间者为中”，亦有“中等”之读法。“被引至卓越状态”故为“胜妙”，义即“最上”。此劣、中、胜妙之别，当依策励而了知。若于策励之时，欲、精进、心或审察为劣，则名为“劣”；若彼诸法为中等，则名为“中等”；若彼诸法为胜妙，则名为“胜妙”。复次，与软根相应者名为“劣”，与中根相应者名为“中等”，与利根相应者名为“胜妙”。于不系法，因无劣、中之别，故唯说胜妙。彼实因最上义及无厌足义而为“胜妙”。

27. පඨමභාවනාචතුක්කෙ භාවෙතීති එකස්මිංයෙව ඛණෙ තථා තථා පටිවිජ්ඣන්තො අරියමග්ගං භාවෙති. දුතියභාවනාචතුක්කෙ එසනාභාවනාති අප්පනාපුබ්බභාගෙ භාවනා. සා හි අප්පනං එසන්ති එතායාති එසනාති වුත්තා. පටිලාභභාවනාති අප්පනාභාවනා. සා හි තාය එසනාය පටිලබ්භතීති පටිලාභොති වුත්තා. එකරසාභාවනාති පටිලාභෙ වසීභාවං පත්තුකාමස්ස පයොගකාලෙ භාවනා. සා හි තෙන තෙන පහානෙන තෙහි තෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසාති කත්වා එකරසාති වුත්තා. ආසෙවනාභාවනාති පටිලාභෙ වසිප්පත්තස්ස යථාරුචි පරිභොගකාලෙ භාවනා. සා හි භුසං සෙවීයතීති ආසෙවනාති වුත්තා. කෙචි පන ‘‘ආසෙවනාභාවනා වසීකම්මං, එකරසාභාවනා සබ්බත්ථිකා’’ති වණ්ණයන්ති. චතුක්කවිභාගෙ සමාධිං සමාපජ්ජන්තානන්ති වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනං. තත්ථ ජාතාති තස්මිං පුබ්බභාගෙ ජාතා. එකරසා හොන්තීති අප්පනුප්පාදනෙ සමානකිච්චා හොන්ති. සමාධිං සමාපන්නානන්ති අප්පිතප්පනානං. තත්ථ ජාතාති තස්සා අප්පනාය ජාතා. අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති සමප්පවත්තියා අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතික්කමන්ති. අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං [Pg.123] භාවයතොතිආදීසු එකක්ඛණෙපි එකෙකස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස සකසකකිච්චකරණෙ තංතංනිස්සයවසෙන සකසකකිච්චකාරකානි සෙසානිපි ඉන්ද්‍රියානි විමුත්තිරසෙන එකරසා හොන්තීති විමුත්තිරසෙනෙව එකරසට්ඨෙන භාවනා. බලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො. එකරසාති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො.

27. 在第一修习四法中，所谓“修习”，是指于同一刹那，以修习、作证、遍知、断离等方式洞见而修习圣道。在第二修习四法中，“寻求修习”是指安止前分的修习。此修习能寻求安止，故称为寻求。“获得修习”是指安止修习。因为它（指安止）是通过那种寻求而获得的，故称为获得。“一味修习”是指已得（安止）后，欲达自在者于用功时之修习。由于通过种种断除而解脱了种种烦恼，以解脱味为一味，故称为一味。“串习修习”是指已经获得自在的人随自己意愿在受用时的修习。此修习被极度地串习，故称为串习。但有些人解释说：“串习修习是自在之业，一味修习是普遍所需。”在四法分别中，“正入定者”是指以现在时态描述接近现在的事物。此处的“生起”是指在那个前分生起。“成一味”是指在安止生起时具有相同作用。“已入定者”是指已经达到安止的人。此处的“生起”是指在那安止中生起。“不相超越”是指在平等运行时互不超越。在“以胜解作用修习信根”等句中，即使在一个刹那，每一根在执行自己的功能时，依靠彼彼相应法，执行各自功能的其余诸根也以解脱味成为一味，因此，修习即是以解脱味为一味之义。于力、觉支、道支中也是同样的道理。而“一味”一词，是作了性的转换。

ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු. පුබ්බණ්හසමයන්තිආදීසු අච්චන්තසංයොගත්ථෙ උපයොගවචනං, අත්ථතො පන භුම්මමෙව, දිවසස්ස පුබ්බකාලෙති අත්ථො. ආසෙවතීති වසිප්පත්තං සමාධිං භුසං සෙවති. මජ්ඣන්හිකසමයන්ති දිවසස්ස මජ්ඣකාලෙ. සායන්හසමයන්ති දිවසස්ස සායන්හකාලෙ. පුරෙභත්තන්ති දිවාභත්තතො පුරෙකාලෙ. පච්ඡාභත්තන්ති දිවාභත්තතො පච්ඡාකාලෙ. පුරිමෙපි යාමෙති රත්තියා පඨමෙ කොට්ඨාසෙ. කාළෙති කාළපක්ඛෙ. ජුණ්හෙති සුක්කපක්ඛෙ. පුරිමෙපි වයොඛන්ධෙති පඨමෙ වයොකොට්ඨාසෙ, පඨමවයෙති අත්ථො. තීසු ච වයෙසු වස්සසතායුකස්ස පුරිසස්ස එකෙකස්මිං වයෙ චතුමාසාධිකානි තෙත්තිංස වස්සානි හොන්ති.

“此中，比丘”，即於此教法中之比丘。於輪迴中見怖畏，故為比丘。“上午時分”等詞，乃用於“極度結合”之義，然就意義而言，實為處格，意即“白日之前分”。“修習”，即精勤修習已達自在之定。“中午時分”為白日之中分。“傍晚時分”為白日之晚分。“食前”為日食之前時。“食後”為日食之後時。“初夜”為夜晚之初分。“於黑分時”(Kāḷe)，為於黑分(kāḷapakkha)。“於白分時”(Juṇhe)，為於白分(sukkapakkha)。“初齡”為年齡之初分，意為初齡。於三齡中，對百歲之人而言，每一齡有三十三年又四個月。

28. තතියභාවනාචතුක්කෙ තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙනාති තත්ථ නෙක්ඛම්මාදීසු භාවනාවිසෙසෙසු ජාතානං සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතානං යුගනද්ධධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතික්කමනභාවෙන. ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙනාති තත්ථෙව සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසභාවෙන. තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙනාති තෙසං අනතිවත්තනඑකරසභාවානං අනුච්ඡවිකස්ස වීරියස්ස වාහනභාවෙන. ආසෙවනට්ඨෙනාති යා තස්ස තස්මිං සමයෙ පවත්තා ආසෙවනා. තස්සා ආසෙවනාය ආසෙවනභාවෙන.

28. 於第三修習四法中，“於彼所生諸法不超越義”者，謂於出離(nekkhammā)等殊勝修習中所生起，名為定與慧之雙運法，以其互相不超越故。“諸根一味義”者，謂即於彼處，信等諸根由從種種煩惱解脫，以解脫味而為一味故。“以隨應之精進推動義”者，謂以推動彼等不超越、一味之法所相應之精進故。“串習義”者，謂以其於彼時所生起之串習而串習故。

රූපසඤ්ඤන්ති කුසලවිපාකකිරියවසෙන පඤ්චදසවිධං රූපාවචරජ්ඣානසඞ්ඛාතං රූපසඤ්ඤං. රූපාවචරජ්ඣානම්පි හි රූපන්ති වුච්චති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.174; අ. නි. 8.66; ධ. ස. 248), තස්ස ඣානස්ස ආරම්මණම්පි ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.173; අ. නි. 8.65-66; ධ. ස. 247, 249). රූපාවචරජ්ඣානඤ්හි සඤ්ඤාසීසෙන රූපෙ සඤ්ඤාති කත්වා රූපසඤ්ඤාති වුච්චති. පටිඝසඤ්ඤන්ති කුසලවිපාකා පඤ්ච, අකුසලවිපාකා පඤ්චාති එවං දසවිධං පටිඝසඤ්ඤං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා හි සඤ්ඤා [Pg.124] චක්ඛාදීනං වත්ථූනං රූපාදීනං ආරම්මණානඤ්ච පටිඝාතෙන උප්පන්නත්තා පටිඝසඤ්ඤාති වුච්චති. රූපසඤ්ඤා සද්දසඤ්ඤා ගන්ධසඤ්ඤා රසසඤ්ඤා ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤාතිපි එතිස්සා එව නාමං. නානත්තසඤ්ඤන්ති අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, ද්වාදස අකුසලසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකුසලවිපාකසඤ්ඤා, ද්වෙ අකුසලවිපාකසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකිරියසඤ්ඤාති එවං චතුචත්තාලීසවිධං නානත්තසඤ්ඤං. සා හි නානත්තෙ නානාසභාවෙ රූපසද්දාදිභෙදෙ ගොචරෙ පවත්තා සඤ්ඤාති නානත්තසඤ්ඤා, චතුචත්තාලීසභෙදතො නානත්තා නානාසභාවා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා සඤ්ඤාති වා නානත්තසඤ්ඤාති වුච්චති. සඤ්ඤාබහුකත්තෙපි ජාතිග්ගහණෙන එකවචනං කතං.

色想（rūpasaññā），是指依善、异熟、唯作而分的十五种色界禅想。因为色界禅也被称为“色”，如“有色者见诸色”等中所说；其禅那的所缘也被称为“色”，如“外观诸色，有好有劣”等中所说。因为色界禅是以想为首，是在色（界禅）中的想，所以称为色想。有对想（paṭighasaññā），是指五种善异熟、五种不善异熟，如此十种有对想。因为与双五识相应的想，是由眼等（根）处与色等所缘的撞击而生，故称为有对想。色想、声想、香想、味想、所触想，也都是此（有对想）的名称。种种想（nānattasaññā），是指八种欲界善想、十二种不善想、十一种欲界善异熟想、二种不善异熟想、十一种欲界唯作想，总共四十四种种种想。此想于种种不同自性、有色声等区别的境界中生起，故称种种想；或说，因其有四十四种区别，自性各异，彼此不相似，故称种种想。虽然想有多种，但因总摄其类，故用单数。

නිච්චසඤ්ඤන්ති නිච්චන්ති සඤ්ඤං නිච්චසඤ්ඤං. එවං සුඛසඤ්ඤං අත්තසඤ්ඤං. නන්දින්ති සප්පීතිකං තණ්හං. රාගන්ති නිප්පීතිකං තණ්හං. සමුදයන්ති රාගස්ස සමුදයං. අථ වා භඞ්ගානුපස්සනාය භඞ්ගස්සෙව දස්සනතො සඞ්ඛාරානං උදයං. ආදානන්ති නිබ්බත්තනවසෙන කිලෙසානං, අදොසදස්සාවිතාය සඞ්ඛතාරම්මණස්ස වා ආදානං. ඝනසඤ්ඤන්ති සන්තතිවසෙන ඝනන්ති සඤ්ඤං. ආයූහනන්ති සඞ්ඛාරානං අත්ථාය පයොගකරණං. ධුවසඤ්ඤන්ති ථිරන්ති සඤ්ඤං. නිමිත්තන්ති නිච්චනිමිත්තං. පණිධින්ති සුඛපත්ථනං. අභිනිවෙසන්ති අත්ථි අත්තාති අභිනිවෙසං. සාරාදානාභිනිවෙසන්ති නිච්චසාරත්තසාරගහණාභිනිවෙසං. සම්මොහාභිනිවෙසන්ති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිවසෙන (සං. නි. 2.20) ‘‘ඉස්සරතො ලොකො සම්භොතී’’තිආදිවසෙන ච සම්මොහාභිනිවෙසං. ආලයාභිනිවෙසන්ති ආදීනවාදස්සනෙන අල්ලීයිතබ්බමිදන්ති අභිනිවෙසං. අප්පටිසඞ්ඛන්ති අනුපායගහණං. සඤ්ඤොගාභිනිවෙසන්ති කාමයොගාදිකං කිලෙසප්පවත්තිං.

常想，即于常作想，名为常想。如是乐想、我想。喜(nandi)，即有喜的渴爱。贪(rāga)，即无喜的渴爱。集，即贪之生起。又或者，由坏随观，因只见坏灭，（而有）诸行之生起。取著，即依（烦恼）生起而取著诸烦恼，或因以无瞋心观看而取著有为所缘。坚厚想，即依相续而想为坚厚。营为(āyūhana)，即为诸行之利益而作努力。恒常想，即想为稳固。相，即常相。希求，即对乐的期盼。执取，即执“有我”之见。执取精华，即执取常为精华、我为精华。痴迷执取，即如“我于过去世存在吗？”(saṃ. ni. 2.20)等，以及如“世界由自在天所生”等，乃是痴迷的执取。耽著执取，即因不见过患而执取“此应耽著”之见。不思择，即不善巧地取著。结缚执取，即欲轭等烦恼之现行。

දිට්ඨෙකට්ඨෙති දිට්ඨීහි සහ එකස්මිං ඨිතාති දිට්ඨෙකට්ඨා. තෙ දිට්ඨෙකට්ඨෙ. කිලෙසෙන්ති උපතාපෙන්ති, විබාධෙන්ති වාති කිලෙසා. තෙ කිලෙසෙ. දුවිධඤ්හි එකට්ඨං පහානෙකට්ඨං සහජෙකට්ඨඤ්ච. පහානෙකට්ඨං සක්කායදිට්ඨිපමුඛාහි තෙසට්ඨියා දිට්ඨීහි සහ (පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.118) යාව සොතාපත්තිමග්ගෙන පහානා, තාව එකස්මිං පුග්ගලෙ ඨිතාති අත්ථො. ඉදමිධාධිප්පෙතං. දසසු හි කිලෙසෙසු ඉධ දිට්ඨිකිලෙසොයෙව ආගතො. සෙසෙසු පන අපායගමනීයො ලොභො දොසො මොහො මානො විචිකිච්ඡා ථිනං [Pg.125] උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති නව කිලෙසා දිට්ඨියා සහ පහානෙකට්ඨා හුත්වා සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, රාගදොසමොහපමුඛෙසු වා දියඩ්ඪෙසු කිලෙසසහස්සෙසු සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨියා පහීයමානාය දිට්ඨියා සහ අපායගමනීයා සබ්බකිලෙසා පහානෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති, සහජෙකට්ඨෙ දිට්ඨියා සහ එකස්මිං චිත්තෙ ඨිතාති අත්ථො. සොතාපත්තිමග්ගෙන හි ද්වීසු දිට්ඨිසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු පහීයමානෙසු තෙහි සහජාතො ලොභො මොහො උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ කිලෙසා සහජෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති, ද්වීසු දිට්ඨිසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු පහීයමානෙසු තෙහි සහජාතො ලොභො මොහො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ කිලෙසා සහජෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති. ඔළාරිකෙ කිලෙසෙති ඔළාරිකභූතෙ කාමරාගබ්‍යාපාදෙ. අනුසහගතෙ කිලෙසෙති සුඛුමභූතෙ කාමරාගබ්‍යාපාදෙ. සබ්බකිලෙසෙති මග්ගත්තයෙන පහීනාවසෙසෙ.

与诸见一起，存在于同一个体中，故名“见同处”(diṭṭhekaṭṭha)。使有情热恼、折磨，故名“烦恼”(kilesa)。同处有两种，即“同断一处”(pahānekaṭṭha)与“俱生一处”(sahajekaṭṭha)。“同断一处”是指：以萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)为首的六十三种见，只要还未被须陀洹道(sotāpattimagga)断除，就都存在于同一个体(puggala)中，此即此处之意。在十种烦恼中，此处只提及见烦恼。但其余能导致堕恶趣的九种烦恼——贪、嗔、痴、慢、疑、昏沉、掉举、无惭、无愧，与见一起“同断一处”，被须陀洹道所断除；或者，在一千五百种以贪、嗔、痴为首的烦恼中，当见被须陀洹道断除时，所有能导致堕恶趣的烦恼，都因与见“同断一处”而被断除。“俱生一处”是指：与见一起存在于同一心中。因为，当两种见相应无行心被须陀洹道断除时，与它们俱生的贪、痴、掉举、无惭、无愧这些烦恼，因“俱生一处”而被断除；当两种见相应有行心被断除时，与它们俱生的贪、痴、昏沉、掉举、无惭、无愧这些烦恼，也因“俱生一处”而被断除。所谓“粗烦恼”(oḷārikakilesa)，是指已成粗显的欲贪与嗔恚。所谓“随行烦恼”(anusahagatakilesa)，是指微细的欲贪与嗔恚。所谓“一切烦恼”(sabbakilesa)，是指被下三道断除后所剩余的烦恼。

වීරියං වාහෙතීති යොගාවචරො වීරියං පවත්තෙති. හෙට්ඨා එසනාපටිලාභඑකරසආසෙවනවචනානි භාවනානං විසෙසදස්සනත්ථං වුත්තානි ‘‘එවංභූතා ච භාවනා’’ති. ඉධ ‘‘තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන ආසෙවනට්ඨෙනා’’ති වචනානි භාවනාහෙතුදස්සනත්ථං වුත්තානි ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච හෙතුනා භාවනා’’ති. හෙට්ඨා ආසෙවනාභාවනාති නානාක්ඛණවසෙන වුත්තා, ඉධ ආසෙවනට්ඨෙන භාවනාති එකක්ඛණවසෙනාති විසෙසො. රූපං පස්සන්තො භාවෙතීතිආදීසු රූපාදීනි පස්සිතබ්බාකාරෙන පස්සන්තො භාවෙතබ්බං භාවනං භාවෙතීති අත්ථො. එකරසා හොන්තීති විමුත්තිරසෙන, කිච්චරසෙන වා එකරසා හොන්ති. විමුත්තිරසොති සම්පත්තිරසො. කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙන රසො නාම පවුච්චතීති හි වුත්තන්ති.

“策励精进”者，谓瑜伽行者发起精进。于前文中，‘寻觅、获得、一味、习行’等语，是为了显示诸修习的差别而说：‘修习亦是此等状态’。于此处，‘于彼处所生诸法不超越义，诸根为一味义，以随顺于彼的精进所驱动义，以习行义’等语，是为了显示修习之因而说：‘由于此及此因，故为修习’。于前文中，‘习行修习’是依不同刹那而说；于此处，‘以习行义为修习’是依同一刹那而说，此为差别。于‘见色而修习’等句中，其义为：见者以当见之相见色等，修习当修之修习。‘成为一味’者，是以解脱味或以作用味而为一味。解脱味者，即成就味。实如所言：‘以作用成就为义，故名为味’。

භාවෙතබ්බනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《应修习的解释》释义，终。

සච්ඡිකාතබ්බනිද්දෙසවණ්ණනා

应证知的解释释义

29. සච්ඡිකාතබ්බනිද්දෙසෙ දස එකුත්තරවිස්සජ්ජනානි පටිලාභසච්ඡිකිරියාවසෙන වුත්තානි. තත්ථ අකුප්පා චෙතොවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. සා හි න කුප්පති න චලති න පරිහායතීති අකුප්පා, සබ්බකිලෙසෙහි චිත්තස්ස [Pg.126] විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්තීති වුච්චති. විජ්ජාති තිස්සො විජ්ජා. විමුත්තීති දසුත්තරපරියායෙන අරහත්තඵලං වුත්තං, සඞ්ගීතිපරියායෙන පන ‘‘විමුත්තීති ද්වෙ විමුත්තියො චිත්තස්ස ච අධිමුත්ති නිබ්බානඤ්චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.304) වුත්තං. එත්ථ ච අට්ඨ සමාපත්තියො නීවරණාදීහි සුට්ඨු විමුත්තත්තා විමුත්ති නාම, නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතතො විමුත්තත්තා විමුත්ති නාම. තිස්සො විජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං විජ්ජා සත්තානං චුතූපපාතෙ ඤාණං විජ්ජා ආසවානං ඛයෙ ඤාණං විජ්ජා. තමවිජ්ඣනට්ඨෙන විජ්ජා, විදිතකරණට්ඨෙනාපි විජ්ජා. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණඤ්හි උප්පජ්ජමානං පුබ්බෙනිවාසං ඡාදෙත්වා ඨිතං තමං විජ්ඣති, පුබ්බෙනිවාසඤ්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා. චුතූපපාතෙ ඤාණං චුතිපටිසන්ධිච්ඡාදකං තමං විජ්ඣති, චුතූපපාතඤ්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා. ආසවානං ඛයෙ ඤාණං චතුසච්චච්ඡාදකං තමං විජ්ඣති, චතුසච්චධම්මෙ ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා. චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානීති සොතාපත්තිඵලං, සකදාගාමිඵලං, අනාගාමිඵලං, අරහත්තඵලං. පාපධම්මෙ සමෙති විනාසෙතීති සමණො, සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. චතුන්නං අරියමග්ගානමෙතං නාමං. සාමඤ්ඤස්ස ඵලානි සාමඤ්ඤඵලානි.

29. 在“应作证”的解释中，以“获得作证”的方式宣说了十种增一回答。其中，“不动心解脱”(akuppā cetovimutti)即阿罗汉果解脱。因为它不动摇、不动、不退失，故为“不动”；因心从一切烦恼中解脱，故称为“心解脱”。“明”(vijjā)即三明。“解脱”(vimutti)，依《十上经》(Dasuttara Sutta)说为阿罗汉果；但依《等诵经》(Saṅgīti Sutta)则说：“‘解脱’是两种解脱：心的胜解(adhimutti)与涅槃。”于此，八等至(samāpatti)因从诸盖(nīvaraṇa)等善解脱，故名为解脱；涅槃因从一切有为法(sabbasaṅkhata)解脱，故名为解脱。三明即：宿住随念智、有情死生智、诸漏尽智。因有破除黑暗之义，故为“明”；亦因有令了知之义，故为“明”。宿住随念智生起时，能破除覆盖宿住的黑暗，并令宿住了知，故为“明”。死生智能破除覆盖死与结生的黑暗，并令死生了知，故为“明”。诸漏尽智能破除覆盖四圣谛的黑暗，并令四圣谛法了知，故为“明”。四沙门果(sāmaññaphala)即：预流果、一来果、不还果、阿罗汉果。平息、摧毁诸恶法，故为“沙门”(samaṇa)；沙门的状态为“沙门性”(sāmañña)。此为四圣道之名。沙门性之果为沙门果。

පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධාති සීලක්ඛන්ධො, සමාධික්ඛන්ධො, පඤ්ඤාක්ඛන්ධො, විමුත්තික්ඛන්ධො, විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධො. ධම්මක්ඛන්ධාති ධම්මවිභාගා ධම්මකොට්ඨාසා. සීලක්ඛන්ධාදීසුපි එසෙව නයො. ලොකියලොකුත්තරා සීලසමාධිපඤ්ඤා එව සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා. සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තියො එව විමුත්තික්ඛන්ධො. තිවිධා විමුත්තිපච්චවෙක්ඛණා එව විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධො. සො ලොකියො එව. ජානනට්ඨෙන ඤාණමෙව දස්සනට්ඨෙන දස්සනන්ති ඤාණදස්සනං, විමුත්තීනං ඤාණදස්සනං විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති වුච්චති. වික්ඛම්භනතදඞ්ගවිමුත්තියො පන සමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහෙව සඞ්ගහිතා. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධා සෙක්ඛානං සෙක්ඛා, අසෙක්ඛානං අසෙක්ඛාති වුත්තා. එතෙසු හි ලොකියා ච නිස්සරණවිමුත්ති ච නෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛා. සෙක්ඛා හොන්තාපි සෙක්ඛානං ඉමෙ ඉති සෙක්ඛා, අසෙක්ඛානං ඉමෙ ඉති අසෙක්ඛාති වුච්චන්ති. ‘‘සෙක්ඛෙන විමුත්තික්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො හොතී’’ති එත්ථ පන නිස්සරණවිමුත්තියා ආරම්මණකරණවසෙන සමන්නාගතොති වෙදිතබ්බො. ඡ අභිඤ්ඤාති ඡ අධිකානි ඤාණානි. කතමා ඡ? ඉද්ධිවිධඤාණං[Pg.127], දිබ්බසොතධාතුඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, චෙතොපරියඤාණං, දිබ්බචක්ඛුඤාණං, ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති ඉමා ඡ.

五法蕴是：戒蕴、定蕴、慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴。法蕴是指法的分类、法的组成部分。戒蕴等也是同样的道理。世间与出世间的戒、定、慧即是戒蕴、定蕴、慧蕴。道之断灭解脱、果之安息解脱、涅槃之出离解脱，此即解脱蕴。三种省察解脱之智即是解脱知见蕴。它仅是世间的。因知之义为智，因见之义为见，故名知见；对诸解脱的知见，称为解脱知见。至于镇伏解脱(vikkhambhanavimutti)与彼分解脱(tadaṅgavimutti)，则由定蕴与慧蕴所摄。此五法蕴，对有学者而言，被称为“有学”；对无学者而言，被称为“无学”。于此诸蕴中，世间法蕴与出离解脱则为非有学非无学。（这些法蕴）虽可为有学法，但因其“属于有学者”，故被称为“有学”；因其“属于无学者”，故被称为“无学”。于‘具足有学之解脱蕴’一句，当知是以出离解脱为所缘而具足。六神通(abhiññā)是六种殊胜之智。是哪六种？神变智、天耳界智、宿住随念智、他心智、天眼智、漏尽智，此为六种。

සත්ත ඛීණාසවබලානීති ඛීණා ආසවා අස්සාති ඛීණාසවො, ඛීණාසවස්ස බලානි ඛීණාසවබලානි. කතමානි සත්ත? වුත්තානි භගවතා –

七漏尽力(khīṇāsavabala)：彼之诸漏已尽，故为漏尽者；漏尽者之力，即为漏尽力。是哪七种？世尊已说——

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අනිච්චතො සබ්බෙ සඞ්ඛාරා යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨා හොන්ති. යම්පි, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අනිච්චතො සබ්බෙ සඞ්ඛාරා යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨා හොන්ති, ඉදම්පි, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො බලං හොති, යං බලං ආගම්ම ඛීණාසවො භික්ඛු ආසවානං ඛයං පටිජානාති ‘ඛීණා මෙ ආසවා’ති.

“诸比丘，于此，漏尽比丘以正慧如实善见一切行为无常。诸比丘，漏尽比丘以正慧如实善见一切行为无常，此亦是漏尽比丘之力。依此力，漏尽比丘宣称诸漏已尽：‘我诸漏已尽。’”

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගාරකාසූපමා කාමාති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨා හොන්ති. යම්පි, භික්ඛවෙ…පෙ… ඉදම්පි ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො බලං හොති…පෙ….

“再者，诸比丘，漏尽比丘以正慧如实善见诸欲犹如炭火坑。诸比丘，……此亦是漏尽比丘之力……。”

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො විවෙකනින්නං චිත්තං හොති විවෙකපොණං විවෙකපබ්භාරං විවෙකට්ඨං නෙක්ඛම්මාභිරතං බ්‍යන්තීභූතං සබ්බසො ආසවට්ඨානියෙහි ධම්මෙහි. යම්පි, භික්ඛවෙ…පෙ… ඉදම්පි ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො බලං හොති…පෙ….

“再者，诸比丘，漏尽比丘之心倾向远离、倾斜远离、趣向远离，安住于远离，乐于出离，于一切漏处法已然远离。诸比丘，……此亦是漏尽比丘之力……。”

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා හොන්ති සුභාවිතා. පඤ්චින්ද්‍රියානි භාවිතානි හොන්ති සුභාවිතානි. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා හොන්ති සුභාවිතා. අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවිතො හොති සුභාවිතො. යම්පි, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවිතො හොති සුභාවිතො, ඉදම්පි ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො බලං හොති, යං බලං ආගම්ම ඛීණාසවො භික්ඛු ආසවානං ඛයං පටිජානාති ‘ඛීණා මෙ ආසවා’’’ති (අ. නි. 10.90; දී. නි. 3.357; පටි. ම. 2.44).

“再者，诸比丘，漏尽比丘已修习、善修习四念处，已修习、善修习五根，已修习、善修习七觉支，已修习、善修习圣八支道。诸比丘，漏尽比丘已修习、善修习圣八支道，此亦是漏尽比丘之力。依此力，漏尽比丘宣称诸漏已尽：‘我诸漏已尽。’”

තත්ථ [Pg.128] පඨමෙන බලෙන දුක්ඛසච්චපටිවෙධො, දුතියෙන සමුදයසච්චපටිවෙධො, තතියෙන නිරොධසච්චපටිවෙධො, චතූහි මග්ගසච්චපටිවෙධො පකාසිතො හොති.

于此，以第一力开示了苦谛之通达，以第二力开示了集谛之通达，以第三力开示了灭谛之通达，以四力开示了道谛之通达。

අට්ඨ විමොක්ඛාති ආරම්මණෙ අධිමුච්චනට්ඨෙන පච්චනීකධම්මෙහි ච සුට්ඨු මුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛා. ‘‘කතමෙ අට්ඨ? රූපී රූපානි පස්සති, අයං පඨමො විමොක්ඛො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති, අයං දුතියො විමොක්ඛො. ‘සුභ’න්තෙව අධිමුත්තො හොති, අයං තතියො විමොක්ඛො. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං චතුත්ථො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං පඤ්චමො විමොක්ඛො. සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඡට්ඨො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං සත්තමො විමොක්ඛො. සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං අට්ඨමො විමොක්ඛො’’ති (දී. නි. 2.174; 3.358; අ. නි. 8.66).

八解脱(vimokkha)是指，由于对所缘有胜解，以及能善于从敌对法中解脱，所以称为解脱。“哪八种呢？有色者见诸色，此为第一解脱。内无色想，见外在诸色，此为第二解脱。唯以‘净’为胜解，此为第三解脱。完全超越所有色想，有对想灭，不作意种种想，以‘虚空无边’，证得空无边处而住，此为第四解脱。完全超越空无边处，以‘识无边’，证得识无边处而住，此为第五解脱。完全超越识无边处，以‘无所有’，证得无所有处而住，此为第六解脱。完全超越无所有处，证得非想非非想处而住，此为第七解脱。完全超越非想非非想处，证得想受灭而住，此为第八解脱”（长部2.174；3.358；增支部8.66）。

නව අනුපුබ්බනිරොධාති නව අනුපටිපාටියා නිරොධා. ‘‘කතමෙ නව? පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස කාමසඤ්ඤා නිරුද්ධා හොති, දුතියං ඣානං සමාපන්නස්ස විතක්කවිචාරා නිරුද්ධා හොන්ති, තතියං ඣානං සමාපන්නස්ස පීති නිරුද්ධා හොති, චතුත්ථං ඣානං සමාපන්නස්ස අස්සාසපස්සාසා නිරුද්ධා හොන්ති, ආකාසානඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස රූපසඤ්ඤා නිරුද්ධා හොති, විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤා නිරුද්ධා හොති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා නිරුද්ධා හොති, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤා නිරුද්ධා හොති, සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නස්ස සඤ්ඤා ච වෙදනා ච නිරුද්ධා හොන්තී’’ති (අ. නි. 9.31; දී. නි. 3.344, 359).

九次第灭(anupubbanirodhā)是九种依序而灭。“是哪九种呢？入初禅者，欲想已灭；入第二禅者，寻与伺已灭；入第三禅者，喜已灭；入第四禅者，入息与出息已灭；入空无边处定者，色想已灭；入识无边处定者，空无边处想已灭；入无所有处定者，识无边处想已灭；入非想非非想处定者，无所有处想已灭；入想受灭定者，想与受已灭”（增支部9.31；长部3.344, 359）。

දස අසෙක්ඛා ධම්මාති උපරි සික්ඛිතබ්බාභාවතො න සික්ඛන්තීති අසෙක්ඛා. අථ වා තීසු සික්ඛාසු සික්ඛන්තීති සෙක්ඛා, වුද්ධිප්පත්තා සෙක්ඛාති [Pg.129] අසෙක්ඛා, අරහන්තො. අසෙක්ඛානං ඉමෙ ඉති අසෙක්ඛා. ‘‘කතමෙ දස? අසෙක්ඛා සම්මාදිට්ඨි, අසෙක්ඛො සම්මාසඞ්කප්පො, අසෙක්ඛා සම්මාවාචා, අසෙක්ඛො සම්මාකම්මන්තො, අසෙක්ඛො සම්මාආජීවො, අසෙක්ඛො සම්මාවායාමො, අසෙක්ඛා සම්මාසති, අසෙක්ඛො සම්මාසමාධි, අසෙක්ඛං සම්මාඤාණං, අසෙක්ඛා සම්මාවිමුත්තී’’ති (දී. නි. 3.348, 360). අසෙක්ඛං සම්මාඤාණන්ති අරහත්තඵලපඤ්ඤං ඨපෙත්වා සෙසලොකියපඤ්ඤා. සම්මාවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.348) පන වුත්තං –

十无学法(dasa asekkhā dhammā)：因在更高层次上无所应学，故不学，是为无学(asekha)。或于三学中学习者为有学(sekha)，已达增长究竟的有学即是无学，也就是阿罗汉(arahanta)。此等为无学者之法，故称无学法。“是哪十种呢？无学正见、无学正思惟、无学正语、无学正业、无学正命、无学正精进、无学正念、无学正定、无学正智、无学正解脱”（长部3.348, 360）。无学正智是除去阿罗汉果慧之外的其余世间慧。正解脱是阿罗汉果解脱。但在义注(aṭṭhakathā)（长部义注3.348）中则说：

‘‘අසෙක්ඛා සම්මාදිට්ඨීතිආදයො සබ්බෙපි ඵලසම්පයුත්තධම්මා එව. එත්ථ ච සම්මාදිට්ඨි සම්මාඤාණන්ති ද්වීසු ඨානෙසු පඤ්ඤාව කථිතා. සම්මාවිමුත්තීති ඉමිනා පන පදෙන වුත්තාවසෙසා ඵලසමාපත්තිධම්මා සඞ්ගහිතා’’ති.

“‘无学正见’等一切法，都只是与果相应的法。于此，‘正见’与‘正智’二处所说的只是慧。而‘正解脱’一词，则含摄了除已说诸法之外其余的果等至法。”

සබ්බං, භික්ඛවෙ, සච්ඡිකාතබ්බන්තිආදීසු ආරම්මණසච්ඡිකිරියා වෙදිතබ්බා. රූපං පස්සන්තො සච්ඡිකරොතීතිආදීසු රූපාදීනි ලොකියානි පස්සිතබ්බාකාරෙන පස්සන්තො තානෙව රූපාදීනි ආරම්මණසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකරොති, රූපාදීනි වා පස්සිතබ්බාකාරෙන පස්සන්තො තෙන හෙතුනා සච්ඡිකාතබ්බං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති. පස්සන්තොති හි පදං හෙතුඅත්ථෙපි අක්ඛරචින්තකා ඉච්ඡන්ති. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනි පන ලොකුත්තරානි පච්චවෙක්ඛණවසෙන පස්සන්තො තානෙව ආරම්මණසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකරොති. ‘‘අමතොගධං නිබ්බානං පරියොසානට්ඨෙන සච්ඡිකරොතී’’ති ඉදං පරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බෙසු සච්ඡිකාතබ්බත්තා උජුකමෙව. යෙ යෙ ධම්මා සච්ඡිකතා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා ඵස්සිතා හොන්තීති ආරම්මණසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකතා ආරම්මණඵස්සෙන ඵුට්ඨා හොන්ති, පටිලාභසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකතා පටිලාභඵස්සෙන ඵුට්ඨා හොන්තීති.

诸比丘，在“一切应被现证”等句中，当知是“所缘现证”。在“见色而现证”等句中，见者以应见之行相见色等世间法时，即是以所缘现证而现证彼色等法；或见者以应见之行相见色等法，以彼见为因，现证应被现证的涅槃。诚然，声明家亦许“见者”(passanto)一词有“因”之义。又，以省察力见“我将知未知”根(anaññātaññassāmītindriya)等出世间法时，即是以所缘现证而现证彼法。“以究竟义现证浸入不死的涅槃”此说，于应遍知、应断、应现证、应修习中，因涅槃是应现证法，故是直接之说。凡是已被现证的法，即是已被触的法，当知：以所缘现证而被现证的法，是以所缘触而被触；以获得现证而被现证的法，是以获得触而被触。

සච්ඡිකාතබ්බනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

应现证法解释的释义，终。

හානභාගියචතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

退分四法解释的释义

30. ඉදානි යස්මා හානභාගියාදිතා එකෙකස්සෙව සමාධිස්ස අවත්ථාභෙදෙන හොති, තස්මා හානභාගියචතුක්කං එකතොයෙව නිද්දිට්ඨං. තත්ථ පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභින්ති පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිනො[Pg.130]. සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං. ලාභො සච්ඡිකිරියා අස්ස අත්ථීති ලාභීති වුච්චති. කාමසහගතාති එත්ථ සහගතසද්දස්ස ආරම්මණත්ථො අධිප්පෙතො, වත්ථුකාමකිලෙසකාමාරම්මණාති අත්ථො. සඤ්ඤාමනසිකාරාති ජවනසඤ්ඤා ච තදාවජ්ජනමනසිකාරො ච, සඤ්ඤාසම්පයුත්තමනසිකාරොපි වට්ටති. සමුදාචරන්තීති පවත්තන්ති. ධම්මොති පඨමජ්ඣානධම්මො. ඣානා පරිහායන්තො තීහි කාරණෙහි පරිහායති කිලෙසසමුදාචාරෙන වා අසප්පායකිරියාය වා අනනුයොගෙන වා. කිලෙසසමුදාචාරෙන පරිහායන්තො සීඝං පරිහායති, කම්මාරාමතාභස්සාරාමතානිද්දාරාමතාසඞ්ගණිකාරාමතානුයොගවසෙන අසප්පායකිරියාය පරිහායන්තො දන්ධං පරිහායති, ගෙලඤ්ඤපච්චයවෙකල්ලාදිනා පලිබොධෙන අභික්ඛණං අසමාපජ්ජන්තො අනනුයොගෙන පරිහායන්තොපි දන්ධං පරිහායති. ඉධ පන බලවකාරණමෙව දස්සෙන්තො කිලෙසසමුදාචාරමෙවාහ. දුතියජ්ඣානාදීහි පන පරිහායන්තො හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානනිකන්තිසමුදාචාරෙනපි පරිහායති. කිත්තාවතා පරිහීනො හොතීති? යදා න සක්කොති සමාපජ්ජිතුං, එත්තාවතා පරිහීනො හොතීති. තදනුධම්මතාති අනුපවත්තො ධම්මො අනුධම්මො, ඣානං අධිකං කත්වා පවත්තස්ස නිකන්තිධම්මස්සෙතං අධිවචනං. අනුධම්මො එව අනුධම්මතා, තස්ස ඣානස්ස අනුධම්මතා තදනුධම්මතා. සතීති නිකන්ති. සන්තිට්ඨතීති පතිට්ඨාති. තං පඨමජ්ඣානං අනුවත්තමානා නිකන්ති පවත්තතීති වුත්තං හොති. අවිතක්කසහගතාති දුතියජ්ඣානාරම්මණා. තඤ්හි නත්ථෙත්ථ විතක්කොති අවිතක්කන්ති වුච්චති. නිබ්බිදාසහගතාති විපස්සනාරම්මණා. සා හි සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දනතො නිබ්බිදාති වුච්චති. ‘‘නිබ්බින්දං විරජ්ජතී’’ති (මහාව. 23; සං. නි. 3.61) හි වුත්තං. විරාගූපසංහිතාති අරියමග්ගපටිසඤ්ඤුත්තා විපස්සනා. විපස්සනා හි සිඛාප්පත්තා මග්ගවුට්ඨානං පාපෙති. තස්මා විපස්සනාරම්මණා සඤ්ඤාමනසිකාරා ‘‘විරාගූපසංහිතා’’ති වුච්චන්ති, ‘‘විරාගා විමුච්චතී’’ති හි වුත්තං.

30. 现在，由于退分等是就每一种定依状态的差别而有，因此将退分四法一并说明。此处所说“初禅的得者”(paṭhamassa jhānassa lābhī)，是指获得初禅之人。因其有“获得”(lābho)，即“证得”(sacchikiriyā)，故称为“得者”(lābhī)。‘与欲俱行’，此处的‘俱行’一词意指所缘，即以事物欲(vatthukāma)和烦恼欲(kilesakāma)为所缘。‘想与作意’，是指速行想与转向作意，也适用于与想相应的作意。‘现行’，即是生起。‘法’，是指初禅法。从禅那退失，由三种原因：烦恼现行、不适宜的行为或不勤于修习。因烦恼现行而退失者，退失得快；因耽于事务、言谈、睡眠、聚会等不适宜的行为而退失者，退失得慢；因疾病、资具匮乏等障碍而不能时常入定，由此不勤于修习而退失者，也退失得慢。此处为显示强有力的原因，故只说烦恼现行。其次，从第二禅等退失者，也会因对下下禅生起爱乐(nikanti)而退失。退失到何种程度呢？当不能入定时，即是已退失。‘彼随顺性’(tadanudhammatā)：随转之法为‘随顺法’(anudhammo)，这是对依于禅那而生起的爱乐之法的异名。‘随顺法’即是‘随顺性’(anudhammatā)，对彼禅那的随顺性，即是‘彼随顺性’。‘贪著’(satī)，即是爱乐(nikanti)。‘安住’(santiṭṭhati)，即是确立(patiṭṭhāti)。这是说，爱乐随顺于彼初禅而生起。‘与无寻俱行’，是以第二禅为所缘。因为彼处无寻，故称‘无寻’。‘与厌离俱行’，是以观(vipassanā)为所缘。此观因对诸行生起厌离，故称‘厌离’。诚如所说：‘厌离故离欲。’‘与离贪相连’，是与圣道相连的观。因为观达到顶点时能引生道之现起。所以，以观为所缘的想与作意被称为‘与离贪相连’，诚如所说：‘因离贪而解脱。’

විතක්කසහගතාති විතක්කවසෙන පඨමජ්ඣානාරම්මණා. උපෙක්ඛාසුඛසහගතාති තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය ච සුඛවෙදනාය ච වසෙන තතියජ්ඣානාරම්මණා. පීතිසුඛසහගතාති පීතියා ච සුඛවෙදනාය ච වසෙන දුතියජ්ඣානාරම්මණා. අදුක්ඛමසුඛසහගතාති උපෙක්ඛාවෙදනාවසෙන චතුත්ථජ්ඣානාරම්මණා. සා හි වෙදනා න දුක්ඛා න සුඛාති අදුක්ඛමසුඛාති වුච්චති[Pg.131], ම-කාරො පනෙත්ථ පදසන්ධිවසෙන වුත්තො. රූපසහගතාති රූපජ්ඣානාරම්මණා. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ ඨිතස්ස හානභාගියඨිතිභාගියනිබ්බෙධභාගියත්තෙසු විජ්ජමානෙසුපි විසෙසභාගියත්තාභාවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං න නිද්දිට්ඨං. සබ්බොපි චෙස ලොකියො සමාධි පමාදවිහාරිස්ස මුදින්ද්‍රියස්ස හානභාගියො හොති, අප්පමාදවිහාරිස්ස මුදින්ද්‍රියස්ස ඨිතිභාගියො හොති, තණ්හාචරිතස්ස තික්ඛින්ද්‍රියස්ස විසෙසභාගියො හොති, දිට්ඨිචරිතස්ස තික්ඛින්ද්‍රියස්ස නිබ්බෙධභාගියො හොතීති වුච්චති.

“与寻俱行”，是以寻之力而为初禅(paṭhamajjhāna)的所缘。“与舍乐俱行”，是以彼处中舍与乐受之力而为第三禅(tatiyajjhāna)的所缘。“与喜乐俱行”，是以喜与乐受之力而为第二禅(dutiyajjhāna)的所缘。“与不苦不乐俱行”，是以舍受之力而为第四禅(catutthajjhāna)的所缘。因为此受非苦非乐，故说为“不苦不乐”(adukkhamasukha)；此处的“ma”是依语连接(padasandhi)而说。“与色俱行”，是以色禅为所缘。于非想非非想处(nevasaññānāsaññāyatana)住者，虽然存在退分性、住分性、决择分性，但因无殊胜分性，故未解释非想非非想处。并且，所有此等世间定，于放逸住、钝根者，是为退分；于不放逸住、钝根者，是为住分；于贪行、利根者，是为胜进分；于见行、利根者，是为决择分，如是说。

හානභාගියචතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《退分四法解释》释义，终。

ලක්ඛණත්තිකනිද්දෙසවණ්ණනා

三相解释释义

31. ඉදානි යස්මා එකෙකොපි ලොකියධම්මො තිලක්ඛණබ්භාහතො, තස්මා ලක්ඛණත්තිකං එකතො නිද්දිට්ඨං. තත්ථ අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති තත්ථ තත්ථෙව ඛීයනභාවෙන අනිච්චං. ‘‘ඛයධම්මත්තා, වයධම්මත්තා, විරාගධම්මත්තා, නිරොධධම්මත්තා අනිච්ච’’න්ති එකෙ. දුක්ඛං භයට්ඨෙනාති සප්පටිභයතාය දුක්ඛං. යඤ්හි අනිච්චං, තං භයාවහං හොති සීහොපමසුත්තෙ (සං. නි. 3.78) දෙවානං විය. ‘‘ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණභයට්ඨෙන දුක්ඛ’’න්ති එකෙ. අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති ‘‘අත්තා නිවාසී කාරකො වෙදකො සයංවසී’’ති එවං පරිකප්පිතස්ස අත්තසාරස්ස අභාවෙන අනත්තා. යඤ්හි අනිච්චං දුක්ඛං, තං අත්තනොපි අනිච්චතං වා උදයබ්බයපීළනං වා ධාරෙතුං න සක්කොති, කුතො තස්ස කාරකාදිභාවො. වුත්තඤ්ච ‘‘රූපඤ්ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්ස, නයිදං රූපං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍යා’’තිආදි (මහාව. 20). ‘‘අත්තසාරනිච්චසාරවිරහිතත්තා අනත්තා’’ති එකෙ.

31. 现在，由于每一世间法都为三相所触，因此将三相一并解释。其中，“无常”以坏灭为义，即在彼处彼处皆有坏灭之性，故为无常。有说：“因是坏法、灭法、离欲法、息止法，故为无常。”“苦”以怖畏为义，因有怖畏，故为苦。凡是无常者，必带来怖畏，犹如《师子《本行》》(Sīhopamasutta)中诸天神。有说：“因有生、老、病、死之怖畏，故为苦。”“无我”以无实为义，即于“我为内住者、作者、受者、自在者”如是构想之我实，其不存在，故为无我。凡是无常、苦者，连自身的无常性或生灭的逼迫都无法住持，何况其作者等之性？如所说：“诸比丘，若色是我，则此色不应导致病痛”等。有说：“因离我实与常实，故为无我。”

ලක්ඛණත්තිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

三相的解释之释义终。

දුක්ඛසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

苦谛的解释之释义

32-33 .

32-33 .

අරියසච්චචතුක්කම්පි තථට්ඨෙන සච්චානං එකසම්බන්ධත්තා එකතො එව නිද්දිට්ඨං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු චතූසු අරියසච්චෙසු. කතමන්ති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා[Pg.132]. දුක්ඛං අරියසච්චන්ති පුච්ඡිතධම්මනිදස්සනං. තත්ථ ජාතිපි දුක්ඛාතිආදීසු ජාතිසද්දස්ස තාව අනෙකෙ අත්ථා පවෙදිතා. යථාහ –

四圣谛亦因其真实义相互关联，故而一并解释。其中，“于彼”(tattha)是指于此四圣谛中。“何者”(katamaṃ)是为欲宣说而发问。“苦圣谛”是指出所问之法。其中，于“生亦是苦”等句中，对“生”(jāti)一词，先说明其多种含义。如说：

‘‘භවො කුලං නිකායො ච, සීලං පඤ්ඤත්ති ලක්ඛණං;

පසූති සන්ධි චෙවාති, ජාතිඅත්ථා පවෙදිතා’’.

“有、家族、部派、戒、施设、相、出生、结生——此等皆为‘生’(jāti)之义，如是宣说。”

තථා හිස්ස ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’තිආදීසු (පාරා. 12) භවො අත්ථො. ‘‘අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනා’’ති (දී. නි. 1.331) එත්ථ කුලං. ‘‘අත්ථි, විසාඛෙ, නිගණ්ඨා නාම සමණජාතී’’ති (අ. නි. 3.71) එත්ථ නිකායො. ‘‘යතොහං, භගිනි, අරියාය ජාතියා ජාතො නාභිජානාමී’’ති (ම. නි. 2.351) එත්ථ අරියසීලං. ‘‘තිරියා නාම තිණජාති නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසී’’ති (අ. නි. 5.196) එත්ථ පඤ්ඤත්ති. ‘‘ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතා’’ති (ධාතු. 71) එත්ථ සඞ්ඛතලක්ඛණං. ‘‘සම්පතිජාතො, ආනන්ද, බොධිසත්තො’’ති (ම. නි. 3.207) එත්ථ පසූති. ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති (විභ. 354) ච ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’ති (පටි. ම. 1.33; විභ. 190) ච එත්ථ පරියායතො පටිසන්ධිඛන්ධා. නිප්පරියායතො පන තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තමානානං සත්තානං යෙ යෙ ඛන්ධා පාතුභවන්ති, තෙසං තෙසං පඨමං පාතුභාවො.

又如在“一生、二生”等句（《波罗夷》12）中，其义为“有”。在“不因种姓而受斥，不受辱”（《长部》1.331）句中，其义为“家世”。在“毘舍佉，有名为尼乾子的沙门部类”（《增支部》3.71）句中，其义为“部类”。在“姐妹，我自从以圣生而生，不自识……”（《中部》2.351）句中，其义为“圣戒”。在“有名为‘横’的草类，从肚脐长出，触及天空而住立”（《增支部》5.196）句中，其义为“施设”。在“生为二蕴所摄”（《界论》71）句中，其义为“有为相”。在“阿难，菩萨刚出生”（《中部》3.207）句中，其义为“生产”。在“缘有而有生”（《分别论》354）及“生亦是苦”（《无碍解道》1.33；《分别论》190）句中，其转义为“结生蕴”。就胜义而言，则是在各处重生的有情，其诸蕴的初次显现。

කස්මා පනෙසා ජාති දුක්ඛාති චෙ? අනෙකෙසං දුක්ඛානං වත්ථුභාවතො. අනෙකානි හි දුක්ඛානි. සෙය්‍යථිදං – දුක්ඛදුක්ඛං, විපරිණාමදුක්ඛං, සඞ්ඛාරදුක්ඛං, පටිච්ඡන්නදුක්ඛං, අප්පටිච්ඡන්නදුක්ඛං, පරියායදුක්ඛං, නිප්පරියායදුක්ඛන්ති. එත්ථ කායිකචෙතසිකා දුක්ඛා වෙදනාසභාවතො ච නාමතො ච දුක්ඛත්තා දුක්ඛදුක්ඛන්ති වුච්චති. සුඛා වෙදනා විපරිණාමෙන දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුතො විපරිණාමදුක්ඛං. උපෙක්ඛාවෙදනා චෙව අවසෙසා ච තෙභූමකසඞ්ඛාරා උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා සඞ්ඛාරදුක්ඛං. කණ්ණසූලදන්තසූලරාගජපරිළාහදොසජපරිළාහාදි කායිකචෙතසිකො ආබාධො පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බතො උපක්කමස්ස ච අපාකටභාවතො පටිච්ඡන්නදුක්ඛං. ද්වත්තිංසකම්මකාරණාදිසමුට්ඨානො ආබාධො අපුච්ඡිත්වාව ජානිතබ්බතො උපක්කමස්ස ච පාකටභාවතො අප්පටිච්ඡන්නදුක්ඛං. ඨපෙත්වා දුක්ඛදුක්ඛං සෙසං දුක්ඛසච්චවිභඞ්ගෙ [Pg.133] (විභ. 190 ආදයො) ආගතං ජාතිආදි සබ්බම්පි තස්ස තස්ස දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො පරියායදුක්ඛං. දුක්ඛදුක්ඛං පන නිප්පරියායදුක්ඛන්ති වුච්චති.

那么，为何说生是苦呢？因为它是许多苦的所依处。苦确实有许多种，即：苦苦(dukkhadukkha)、变易苦(vipariṇāmadukkha)、行苦(saṅkhāradukkha)、隐覆苦(paṭicchannadukkha)、显露苦(appaṭicchannadukkha)、间接苦(pariyāyadukkha)、直接苦(nippariyāyadukkha)。于此，身心的苦受，因其自相与名称皆是苦，故称为苦苦。乐受因其变易而成为苦生起的因，故称为变易苦。舍受及其余三界诸行，因被生灭所逼迫，故称为行苦。如耳痛、牙痛、由贪所生的热恼、由瞋所生的热恼等身心之疾，因需询问才能了知，且其起因不明显，故称为隐覆苦。由三十二种业缘等所生的疾病，因不需询问即可了知，且其起因明显，故称为显露苦。除去苦苦，其余在《苦谛分别》（《分别论》190等）中所说的生等一切，都因是彼彼苦的所依处，故称为间接苦。而苦苦，则称为直接苦。

තත්‍රායං ජාති යං තං බාලපණ්ඩිතසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.246 ආදයො) භගවතාපි උපමාවසෙන පකාසිතං ආපායිකං දුක්ඛං, යඤ්ච සුගතියම්පි මනුස්සලොකෙ ගබ්භොක්කන්තිමූලකාදිභෙදං දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තස්ස වත්ථුභාවතො දුක්ඛා. තත්‍රිදං ගබ්භොක්කන්තිමූලකාදිභෙදං දුක්ඛං – අයඤ්හි සත්තො මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තමානො න උප්පලපදුමපුණ්ඩරීකාදීසු නිබ්බත්තති, අථ ඛො හෙට්ඨා ආමාසයස්ස උපරි පක්කාසයස්ස උදරපටලපිට්ඨිකණ්ටකානං වෙමජ්ඣෙ පරමසම්බාධෙ තිබ්බන්ධකාරෙ නානාකුණපගන්ධපරිභාවිතපරමදුග්ගන්ධපවනවිචරිතෙ අධිමත්තජෙගුච්ඡෙ කුච්ඡිප්පදෙසෙ පූතිමච්ඡපූතිකුම්මාසචන්දනිකාදීසු කිමි විය නිබ්බත්තති. සො තත්ථ නිබ්බත්තො දස මාසෙ මාතුකුච්ඡිසම්භවෙන උස්මනා පුටපාකං විය පච්චමානො පිට්ඨපිණ්ඩි විය සෙදියමානො සමිඤ්ජනපසාරණාදිවිරහිතො අධිමත්තං දුක්ඛං පච්චනුභොතීති. ඉදං තාව ගබ්භොක්කන්තිමූලකං දුක්ඛං.

此中，所谓“生”，即是世尊在《愚智经》(Bālapaṇḍitasutta)等经中以譬喻开示的恶趣之苦，以及虽在善趣人间，亦有以入胎为根本等种种苦生起，此生因是诸苦的依处，故名为苦。其中，以入胎为根本等苦是：此有情于母胎中受生时，并非生于青莲、红莲、白莲等处，而是生于胃之下、肠之上，腹膜与脊椎骨之间，于此极狭隘、极黑暗、为种种尸臭所熏、极恶臭、为种种虫所遍行、极可厌恶的腹部，如虫生于腐鱼、烂麦粥、污水池等中。其生于彼处，十月之中，为母胎所生之热气所烹煮，如药被叶包裹而蒸；如面团被蒸煮，无法屈伸等，恒受此极大之苦。这即是以入胎为根本的苦。

යං පන සො මාතු සහසා උපක්ඛලනගමනනිසීදනඋට්ඨානපරිවත්තනාදීසු සුරාධුත්තහත්ථගතො එළකො විය අහිතුණ්ඩිකහත්ථගතො සප්පපොතකො විය ච ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනඔධුනනනිද්ධුනනාදිනා උපක්කමෙන අධිමත්තං දුක්ඛමනුභොති, යඤ්ච මාතු සීතුදකපානකාලෙ සීතනරකූපපන්නො විය උණ්හයාගුභත්තාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ අඞ්ගාරවුට්ඨිසම්පරිකිණ්ණො විය ලොණම්බිලාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ ඛාරාපතච්ඡිකාදිකම්මකාරණප්පත්තො විය අධිමත්තං දුක්ඛමනුභොති. ඉදං ගබ්භපරිහරණමූලකං දුක්ඛං.

复次，彼有情因母亲突然踉跄、行走、坐下、起身、翻转等，如落入酒鬼手中的羊，又如落入弄蛇人手中的小蛇，遭受牵引、拖拽、抖动、甩荡等折磨，感受极大之苦；又，母亲饮冷水时，如堕寒冰地狱；吞咽热粥饭等时，如为炭火雨所覆盖；吞咽咸酸等食物时，如遭受涂碱刮肤等刑罚，感受极大之苦。此即是以怀胎为根本的苦。

යං පනස්ස මූළ්හගබ්භාය මාතුයා මිත්තාමච්චසුහජ්ජාදීහිපි අදස්සනාරහෙ දුක්ඛුප්පත්තිට්ඨානෙ ඡෙදනඵාලනාදීහි දුක්ඛමනුභවති. ඉදං ගබ්භවිපත්තිමූලකං දුක්ඛං.

复次，其母难产，于亲友等不应见之苦生起处，感受切割、劈裂等苦。此即是以胎难为根本的苦。

යං විජායමානාය මාතුයා කම්මජෙහි වාතෙහි පරිවත්තෙත්වා නරකප්පපාතං විය අතිභයානකං යොනිමග්ගං පටිපාදියමානස්ස පරමසම්බාධෙන ච යොනිමුඛෙන තාළච්ඡිග්ගළෙන විය නිකඩ්ඪියමානස්ස මහානාගස්ස නරකසත්තස්ස විය ච සඞ්ඝාතපබ්බතෙහි විචුණ්ණියමානස්ස දුක්ඛමුප්පජ්ජති. ඉදං විජායනමූලකං දුක්ඛං.

当母亲分娩时，因业生风吹动而翻转，被迫通过如同地狱悬崖般极其恐怖的产道，又因极其狭窄的产门，犹如巨象被从锁孔中强行拉出，又如地狱众生被合山碾碎一般，痛苦生起。此即以分娩为根本之苦。

යං [Pg.134] පන ජාතස්ස තරුණවණසදිසස්ස සුකුමාරසරීරස්ස හත්ථගහණන්හාපනධොවනචොළපරිමජ්ජනාදිකාලෙ සූචිමුඛඛුරධාරාවිජ්ඣනඵාලනසදිසං දුක්ඛමුප්පජ්ජති. ඉදං මාතුකුච්ඡිතො බහි නික්ඛමනමූලකං දුක්ඛං.

又，于初生婴儿，其身娇嫩，犹如新创之伤口，当被抓持、沐浴、洗涤、以粗布擦拭等时，生起犹如被针尖所刺、被刀刃所劈之苦。此即以出离母胎为根本之苦。

යං තතො පරං පවත්තියං අත්තනාව අත්තානං වධෙන්තස්ස අචෙලකවතාදිවසෙන ආතාපනපරිතාපනානුයොගමනුයුත්තස්ස කොධවසෙන අභුඤ්ජන්තස්ස උබ්බන්ධන්තස්ස ච දුක්ඛං හොති. ඉදං අත්තුපක්කමමූලකං දුක්ඛං.

此后，于生命延续中，或由自己折磨自己，如行裸行者之禁戒等，致力于曝晒、炙烤等苦行；或因嗔怒而不食，或自缢等，所生起之苦。此即以自我加行为根本之苦。

යං පන පරතො වධබන්ධනාදීනි අනුභවන්තස්ස උප්පජ්ජති. ඉදං පරූපක්කමමූලකංදුක්ඛන්ති. ඉති ඉමස්ස සබ්බස්සාපි දුක්ඛස්ස අයං ජාති වත්ථුමෙව හොති. තෙනෙතං වුච්චති –

又，因他人而遭受杀害、捆绑等所生起之苦，此即以他人加行为根本之苦。如是，此一切苦，皆以此“生”为事。是故说：

‘‘ජායෙථ නො චෙ නරකෙසු සත්තො, තත්ථග්ගිදාහාදිකමප්පසය්හං;

ලභෙථ දුක්ඛං නු කුහිං පතිට්ඨං, ඉච්චාහ දුක්ඛාති මුනීධ ජාතිං.

“众生若不生于地狱，彼处难忍之火烧等苦，于何处得以立足？是故于此，牟尼说‘生’是苦。”

‘‘දුක්ඛං තිරච්ඡෙසු කසාපතොද-දණ්ඩාභිඝාතාදිභවං අනෙකං;

යං තං කථං තත්ථ භවෙය්‍ය ජාතිං,විනා තහිං ජාති තතොපි දුක්ඛා.

“于畜生中，有鞭、刺、棍、击等所生之种种苦；若无于彼处之生，彼苦何能有？是故生亦是苦。”

‘‘පෙතෙසු දුක්ඛං පන ඛුප්පිපාසා-වාතාතපාදිප්පභවං විචිත්තං;

යස්මා අජාතස්ස න තත්ථ අත්ථි,තස්මාපි දුක්ඛං මුනි ජාතිමාහ.

“于饿鬼中，有饥、渴、风、热等所生之种种苦；此苦于未生者，于彼处非有，是故牟尼说‘生’是苦。”

‘‘තිබ්බන්ධකාරෙ ච අසය්හසීතෙ,ලොකන්තරෙ යං අසුරෙසු දුක්ඛං;

න තං භවෙ තත්ථ න චස්ස ජාති,යතො අයං ජාති තතොපි දුක්ඛා.

“于极暗、难忍之寒冷中，于世界中间（Lokantara）及阿修罗中所受之苦；若无于彼处之生，彼苦则不有。是故此生亦是苦。”

‘‘යඤ්චාපි [Pg.135] ගූථනරකෙ විය මාතුගබ්භෙ,සත්තො වසං චිරමතො බහි නික්ඛමඤ්ච;

පප්පොති දුක්ඛමතිඝොරමිදම්පි නත්ථි,ජාතිං විනා ඉතිපි ජාති අයඤ්හි දුක්ඛා.

“有情居于母胎，犹如处于粪尿地狱，长久居住而出胎时，所遭受的极可怖之苦，此苦亦是无生则无，是故此生实是苦。”

‘‘කිං භාසිතෙන බහුනා නනු යං කුහිඤ්චි,අත්ථීධ කිඤ්චිදපි දුක්ඛමිදං කදාචි;

නෙවත්ථි ජාතිවිරහෙ යදතො මහෙසී,දුක්ඛාති සබ්බපඨමං ඉමමාහ ජාති’’න්ති.

“何须多言？诚然，于此世间，无论何处，所有任何之苦，于无生之时则绝不存在。是故大仙首先宣说此生是苦。”

ජරාපි දුක්ඛාති එත්ථ දුවිධා ජරා සඞ්ඛතලක්ඛණඤ්ච, ඛණ්ඩිච්චාදිසම්මතො සන්තතියං එකභවපරියාපන්නඛන්ධපුරාණභාවො ච. සා ඉධ අධිප්පෙතා. සා පනෙසා දුක්ඛා සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො චෙව දුක්ඛවත්ථුතො ච. යං හිදං අඞ්ගපච්චඞ්ගසිථිලීභාවඉන්ද්‍රියවිකාරවිරූපතා යොබ්බනවිනාසබලූපඝාතසතිමතිවිප්පවාසපරපරිභවාදිඅනෙකප්පච්චයං කායිකචෙතසිකං දුක්ඛමුප්පජ්ජති, ජරා තස්ස වත්ථු. තෙනෙතං වුච්චති –

“老亦是苦”。于此，老有二种：一者为有为法之相，二者为于相续中，一生所摄诸蕴之旧化，此乃以齿落等而为人所共称。此处意指后者。此老所以是苦，既因其为行苦，亦因其为苦之事。缘于支分松弛、诸根变异、容貌丑陋、青春消逝、体力衰退、念与慧远离、为他人所轻慢等众多因缘而生起的身心之苦，老即是彼苦之事。是故说：

‘‘අඞ්ගානං සිථිලීභාවා, ඉන්ද්‍රියානං විකාරතො;

යොබ්බනස්ස විනාසෙන, බලස්ස උපඝාතතො.

“由肢体之松弛，由诸根之变异，由青春之消逝，由体力之衰退，”

‘‘විප්පවාසා සතාදීනං, පුත්තදාරෙහි අත්තනො;

අප්පසාදනීයතො චෙව, භිය්‍යො බාලත්තපත්තියා.

“由念等远离，不为自家妻儿所敬，更至于愚痴之境，”

‘‘පප්පොති දුක්ඛං යං මච්චො, කායිකං මානසං තථා;

සබ්බමෙතං ජරාහෙතු, යස්මා තස්මා ජරා දුඛා’’ති.

“凡夫所遭受的身苦以及意苦，这一切皆以老为因，是故老是苦。”

ජරාදුක්ඛානන්තරං බ්‍යාධිදුක්ඛෙ වත්තබ්බෙපි කායිකදුක්ඛගහණෙනෙව බ්‍යාධිදුක්ඛං ගහිතං හොතීති න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

当知，虽于老苦之后应说病苦，然仅以涵盖身苦，病苦即已为所摄，是故不复另说。

මරණම්පි දුක්ඛන්ති එත්ථාපි දුවිධං මරණං – සඞ්ඛතලක්ඛණඤ්ච, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ජරාමරණං ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 71). එකභවපරියාපන්නජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධවිච්ඡෙදො ච, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘නිච්චං මරණතො භය’’න්ති (සු. නි. 581). තං ඉධ අධිප්පෙතං. ජාතිපච්චයමරණං උපක්කමමරණං සරසමරණං ආයුක්ඛයමරණං පුඤ්ඤක්ඛයමරණන්තිපි තස්සෙව නාමං. පුන ඛණිකමරණං සම්මුතිමරණං සමුච්ඡෙදමරණන්ති අයම්පෙත්ථ භෙදො වෙදිතබ්බො. පවත්තෙ රූපාරූපධම්මානං භෙදො [Pg.136] ඛණිකමරණං නාම. ‘‘තිස්සො මතො, ඵුස්සො මතො’’ති ඉදං පරමත්ථතො සත්තස්ස අභාවා, ‘‘සස්සං මතං, රුක්ඛො මතො’’ති ඉදං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස අභාවා සම්මුතිමරණං නාම. ඛීණාසවස්ස අප්පටිසන්ධිකා කාලකිරියා සමුච්ඡෙදමරණං නාම. බාහිරකං සම්මුතිමරණං ඨපෙත්වා ඉතරං සම්මුතිමරණඤ්ච සමුච්ඡෙදමරණඤ්ච යථාවුත්තපබන්ධවිච්ඡෙදෙනෙව සඞ්ගහිතං. දුක්ඛස්ස පන වත්ථුභාවතො දුක්ඛං. තෙනෙතං වුච්චති –

于“死亦是苦”一句，死亦有二种：一者有为相之坏灭，如（《法集论》）所说：“老死为二蕴所摄”；二者一生所系命根相续之断绝，如（《经集》）所说：“恒常畏于死”。此处意指后者。缘生而死、非时而死、自然死、寿尽而死、福尽而死，亦是彼之异名。复次，此处亦应知刹那死、世俗死、断灭死之差别。于流转中，色、无色法之坏灭，名为刹那死。“帝须(Tisso)已死，富沙(Phusso)已死”，此因胜义中无有情故；“禾稼已枯，树木已死”，此因无命根故，名为世俗死。漏尽者无再结生之死亡，名为断灭死。除外在之世俗死，其余之世俗死与断灭死，皆为如前所述之相续断绝所摄。然其所以为苦者，因其为苦之事。是故说：

‘‘පාපස්ස පාපකම්මාදිනිමිත්තමනුපස්සතො;

භද්දස්සාපසහන්තස්ස, වියොගං පියවත්ථුකං;

මීයමානස්ස යං දුක්ඛං, මානසං අවිසෙසතො.

恶人临死见恶业等相，贤善者不堪与可爱之事别离，彼等心中所生之苦无有差别。

‘‘සබ්බෙසඤ්චාපි යං සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදනාදිකං;

විතුජ්ජමානමම්මානං, හොති දුක්ඛං සරීරජං.

以及于一切众生，因要害被刺、关节连结被切断等，而有身生之苦。

‘‘අසය්හමප්පටිකාරං, දුක්ඛස්සෙතස්සිදං යතො;

මරණං වත්ථු තෙනෙතං, දුක්ඛමිච්චෙව භාසිත’’න්ති.

此苦难忍，无可疗救；死为此苦之事，是故说此死即是苦。

සොකාදීසු සොකො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණො චිත්තසන්තාපො. දුක්ඛො පන දුක්ඛදුක්ඛතො දුක්ඛවත්ථුතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

于忧等中，所谓忧，是指为亲族不幸等所触之人，以内心燃烧为相的心之热恼。然其所以为苦者，因其是苦苦，以及是苦之事。是故说：

‘‘සත්තානං හදයං සොකො, විසසල්ලංව තුජ්ජති;

අග්ගිතත්තොව නාරාචො, භුසංව දහතෙ පුන.

忧愁刺入众生心，犹如一枝带毒箭；复如火烧热铁箭，再度猛烈地燃烧。

‘‘සමාවහති බ්‍යාධිඤ්ච, ජරාමරණභෙදනං;

දුක්ඛම්පි විවිධං යස්මා, තස්මා දුක්ඛොති වුච්චතී’’ති.

因为它带来疾病，以及老、死与坏灭，亦带来种种苦，是故说为苦。

පරිදෙවො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස වචීපලාපො. දුක්ඛො පන සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො දුක්ඛවත්ථුතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

悲叹，是遭受亲属不幸等事所触之人发出的言语哀号。它之所以是苦，是因其行苦之性，亦因其为苦的所依。是故说：

‘‘යං සොකසල්ලවිහතො පරිදෙවමානො, කණ්ඨොට්ඨතාලුතලසොසජමප්පසය්හං;

භිය්‍යොධිමත්තමධිගච්ඡතියෙව දුක්ඛං, දුක්ඛොති තෙන භගවා පරිදෙවමාහා’’ති.

为愁箭所伤而悲叹者，实受更甚更重、不堪忍受、令喉唇腭干之苦，是故世尊说悲叹是苦。

දුක්ඛං නාම කායපීළනලක්ඛණං කායිකදුක්ඛං. දුක්ඛං පන දුක්ඛදුක්ඛතො මානසදුක්ඛාවහනතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

苦，是以逼迫身体为相的身体之苦。它之所以是苦，是因其苦苦之性，亦因其能带来心苦。是故说：

‘‘පීළෙති [Pg.137] කායිකමිදං, දුක්ඛං දුක්ඛඤ්ච මානසං භිය්‍යො;

ජනයති යස්මා තස්මා, දුක්ඛන්ති විසෙසතො වුත්ත’’න්ති.

此身苦能逼迫（于人），又因其引生更多心苦，是故被特别称为“苦”。

දොමනස්සං නාම චිත්තපීළනලක්ඛණං මානසං දුක්ඛං. දුක්ඛං පන දුක්ඛදුක්ඛතො කායිකදුක්ඛාවහනතො ච. චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා හි කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, උරානි පටිපිසන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති, උද්ධංපාදං පපතන්ති, සත්ථං ආහරන්ති, විසං ඛාදන්ති, රජ්ජුයා උබ්බන්ධන්ති, අග්ගිං පවිසන්තීති නානප්පකාරකං දුක්ඛමනුභවන්ති. තෙනෙතං වුච්චති –

忧（domanassa），是以逼迫心为相的心苦。它之所以是苦，是因其苦苦之性，亦因其能带来身苦。诚然，为心苦所困者，或披发而哭，或捶胸，或翻滚，或扭动，或倒栽葱，或取刀，或服毒，或以绳自缢，或投入火中，经受种种痛苦。是故说：

‘‘පීළෙති යතො චිත්තං, කායස්ස ච පීළනං සමාවහති;

දුක්ඛන්ති දොමනස්සං, විදොමනස්සා තතො ආහූ’’ති.

因为它逼迫于心，亦带来身的逼迫，是故离忧者（佛陀等）说忧是苦。

උපායාසො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො දොසොයෙව. ‘‘සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මො’’ති එකෙ. දුක්ඛො පන සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො චිත්තපරිදහනතො කායවිසාදනතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

愁（upāyāsa），即是遭受亲属不幸等事所触之人，由极重的心苦所引发的嗔恚。有（师）言：“此是行蕴所摄之一法。”它之所以是苦，是因其行苦之性，亦因其能烧灼于心、令身沉靡。是故说：

‘‘චිත්තස්ස ච පරිදහනා, කායස්ස විසාදනා ච අධිමත්තං;

යං දුක්ඛමුපායාසො, ජනෙති දුක්ඛො තතො වුත්තො’’ති.

因为愁由心的烧灼与身的沉靡而生起极重之苦，是故说其为苦。

එත්ථ ච මන්දග්ගිනා අන්තොභාජනෙ පාකො විය සොකො, තික්ඛග්ගිනා පච්චමානස්ස භාජනතො බහිනික්ඛමනං විය පරිදෙවො, බහිනික්ඛන්තාවසෙසස්ස නික්ඛමිතුම්පි අප්පහොන්තස්ස අන්තොභාජනෙයෙව යාව පරික්ඛයා පාකො විය උපායාසො දට්ඨබ්බො.

于此，应知“忧”(soka)犹如以微火在容器内烹煮；应知“悲叹”(parideva)犹如以烈火烹煮而从容器溢出；应知“恼”(upāyāsa)犹如溢出后所剩余的、无法再溢出的部分，仅在容器内被烹煮，直至烧干。

අප්පියසම්පයොගො නාම අප්පියෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි සමොධානං. දුක්ඛො පන දුක්ඛවත්ථුතො. තෙනෙතං වුච්චති –

所谓“与不爱者结合”(appiyasampayoga)，是指与不喜爱的有情、行聚合。而其所以是苦，乃因其是苦事。是故说：

‘‘දිස්වාව අප්පියෙ දුක්ඛං, පඨමං හොති චෙතසි;

තදුපක්කමසම්භූතමථ කායෙ යතො ඉධ.

“一见不喜爱者，首先于心中生起苦；其后，由彼侵害所生之苦亦在于身。

‘‘තතො දුක්ඛද්වයස්සාපි, වත්ථුතො සො මහෙසිනා;

දුක්ඛො වුත්තොති විඤ්ඤෙය්‍යො, අප්පියෙහි සමාගමො’’ති.

“是故，因其为两种苦的所依，大仙说彼为苦。当知与不喜爱者结合是苦。”

පියවිප්පයොගො නාම පියෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි විනාභාවො. දුක්ඛො පන දුක්ඛවත්ථුතො. තෙනෙතං වුච්චති –

所谓“与喜爱者分离”(piyavippayoga)，是指与喜爱的有情、行分离。而其所以是苦，乃因其是苦事。是故说：

‘‘ඤාතිධනාදිවියොගා[Pg.138], සොකසරසමප්පිතා විතුජ්ජන්ති;

බාලා යතො තතොයං, දුක්ඛොති මතො පියවියොගො’’ති.

“愚者因与亲族、财富等分离，为忧箭所刺，是故此‘与喜爱者分离’被认为是苦。”

ඉච්ඡිතාලාභෙ අලබ්භනෙය්‍යවත්ථූසු ඉච්ඡාව යම්පිච්ඡං න ලභති, තම්පි දුක්ඛන්ති වුත්තා. යෙනපි ධම්මෙන අලබ්භනෙය්‍යං වත්ථුං ඉච්ඡන්තො න ලභති, තම්පි අලබ්භනෙය්‍යවත්ථුම්හි ඉච්ඡනං දුක්ඛන්ති අත්ථො. දුක්ඛං පන දුක්ඛවත්ථුතො. තෙනෙතං වුච්චති –

于“所求不得”，即对于不可得之事生起欲求，凡所求而不得，亦被称为苦。其义为：以任何方式欲求不可得之事而不得，此“于不可得之事生起欲求”本身即是苦。而其所以是苦，乃因其是苦事。是故说：

‘‘තං තං පත්ථයමානානං, තස්ස තස්ස අලාභතො;

යං විඝාතමයං දුක්ඛං, සත්තානං ඉධ ජායති.

“于此世间，有情希求彼彼事物，因不得彼彼，而生起任何由心恼所成之苦。

‘‘අලබ්භනෙය්‍යවත්ථූනං, පත්ථනා තස්ස කාරණං;

යස්මා තස්මා ජිනො දුක්ඛං, ඉච්ඡිතාලාභමබ්‍රවී’’ති.

“因希求不可得之事是彼苦之因，是故胜者说‘所求不得’是苦。”

සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති එත්ථ පන සඞ්ඛිත්තෙනාති දෙසනං සන්ධාය වුත්තං. දුක්ඛඤ්හි එත්තකානි දුක්ඛසතානීති වා එත්තකානි දුක්ඛසහස්සානීති වා සඞ්ඛිපිතුං න සක්කා, දෙසනා පන සක්කා. තස්මා ‘‘දුක්ඛං නාම න අඤ්ඤං කිඤ්චි, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති දෙසනං සඞ්ඛිපන්තො එවමාහ. පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො. උපාදානක්ඛන්ධාති උපාදානගොචරා ඛන්ධා.

于“简言之，五取蕴”中，“简言之”是针对教说而言。苦，确实无法以“有数百种苦”或“有数千种苦”来概括，但教说则可以。因此，（世尊）为总摄教说而如是说：“苦，实无他物，简言之，五取蕴即是苦。”“五”是数量的限定。“取蕴”是作为“取”之所缘的诸蕴。

ජාතිප්පභුතිකං දුක්ඛං, යං වුත්තමිධ තාදිනා;

අවුත්තං යඤ්ච තං සබ්බං, විනා එතෙන විජ්ජති.

由如是者于此所说，以生为首之苦，以及未说之苦，彼一切离此（五取蕴）皆不存在。

යස්මා තස්මා උපාදානක්ඛන්ධා සඞ්ඛෙපතො ඉමෙ;

දුක්ඛාති වුත්තා දුක්ඛන්ත-දෙසකෙන මහෙසිනා.

由是之故，开示苦边之大仙，简略地称此等取蕴为苦。

තථා හි ඉන්ධනමිව පාවකො, ලක්ඛමිව පහරණානි, ගොරූපං විය ඩංසමකසාදයො, ඛෙත්තමිව ලායකා, ගාමං විය ගාමඝාතකා, උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකමෙව ජාතිආදයො නානප්පකාරෙහි විබාධෙන්තා තිණලතාදීනි විය භූමියං, පුප්ඵඵලපල්ලවානි විය රුක්ඛෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසුයෙව නිබ්බත්තන්ති. උපාදානක්ඛන්ධානඤ්ච ආදිදුක්ඛං ජාති, මජ්ඣෙදුක්ඛං ජරා, පරියොසානදුක්ඛං මරණං, මාරණන්තිකදුක්ඛාභිඝාතෙන පරිඩය්හනදුක්ඛං සොකො[Pg.139], තදසහනතො ලාලප්පනදුක්ඛං පරිදෙවො, තතො ධාතුක්ඛොභසඞ්ඛාතඅනිට්ඨඵොට්ඨබ්බසමායොගතො කායස්ස ආබාධනදුක්ඛං දුක්ඛං, තෙන ආබාධියමානානං පුථුජ්ජනානං තත්ථ පටිඝුප්පත්තිතො චෙතොබාධනදුක්ඛං දොමනස්සං, සොකාදිවුද්ධියා ජනිතවිසාදානං අනුත්ථුනනදුක්ඛං උපායාසො, මනොරථවිඝාතප්පත්තානං ඉච්ඡාවිඝාතදුක්ඛං ඉච්ඡිතාලාභොති එවං නානප්පකාරතො උපපරික්ඛියමානා උපාදානක්ඛන්ධාව දුක්ඛාති යදෙතං එකමෙකං දස්සෙත්වා වුච්චමානං අනෙකෙහිපි කප්පෙහි න සක්කා අනවසෙසතො වත්තුං, තං සබ්බම්පි දුක්ඛං එකජලබින්දුම්හි සකලසමුද්දජලරසං විය යෙසු කෙසුචි පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති භගවතා වුත්තමෙව ථෙරො අවොචාති.

诚然，犹如火折磨燃料，兵器折磨目标，蚊虻等折磨牛群，收割者折磨田地，毁村贼折磨村庄；同样地，生等以种种方式折磨的，唯是五取蕴，且它们也只在诸取蕴中生起，犹如草木蔓藤生于大地，花果新芽生于树木。于诸取蕴，生是初苦，老是中苦，死是终苦。因临终之苦所击，有燃烧之苦，是为愁；因不堪忍受，有哀号之苦，是为悲；其后，由名为“界扰乱”之不悦意触的结合，有身体的病痛，是为苦；凡夫为彼所恼乱，于此生起瞋恚，有心的病痛，是为忧；于愁等增长而生起沮丧者，其呻吟之苦为绝望；于愿望受挫者，其欲求不得之苦，即是求不得。如是，从种种方面审察，唯是诸取蕴为苦。此等诸苦若一一展示而说，纵经多劫亦不能尽言。为将所有此苦，犹如于一滴水中总摄大海之味，总摄于任何五取蕴中而开示，长老便引述了世尊所说的这句话：“简而言之，五取蕴即是苦”。

තත්ථ කතමා ජාතීතිආදීසු පදභාජනීයෙසු තත්ථාති දුක්ඛසච්චනිද්දෙසෙ වුත්තෙසු ජාතිආදීසු. යා තෙසං තෙසං සත්තානන්ති සඞ්ඛෙපතො අනෙකෙසං සත්තානං සාධාරණනිද්දෙසො. යා දෙවදත්තස්ස ජාති, යා සොමදත්තස්ස ජාතීති එවඤ්හි දිවසම්පි කථියමානෙ නෙව සත්තා පරියාදානං ගච්ඡන්ති, න සබ්බං අපරත්ථදීපනං සිජ්ඣති, ඉමෙහි පන ද්වීහි පදෙහි න කොචි සත්තො අපරියාදින්නො හොති, න කිඤ්චි අපරත්ථදීපනං න සිජ්ඣති. තම්හි තම්හීති අයං ගතිජාතිවසෙන අනෙකෙසං සත්තනිකායානං සාධාරණනිද්දෙසො. සත්තනිකායෙති සත්තානං නිකායෙ, සත්තඝටායං සත්තසමූහෙති අත්ථො. ජාතීති ජායනවසෙන. ඉදමෙත්ථ සභාවපච්චත්තං. සඤ්ජාතීති සඤ්ජායනවසෙන. උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. ඔක්කන්තීති ඔක්කමනවසෙන. ජායනට්ඨෙන වා ජාති, සා අපරිපුණ්ණායතනවසෙන වුත්තා. සඤ්ජායනට්ඨෙන සඤ්ජාති, සා පරිපුණ්ණායතනවසෙන වුත්තා. ඔක්කමනට්ඨෙන ඔක්කන්ති, සා අණ්ඩජජලාබුජවසෙන වුත්තා. තෙ හි අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච ඔක්කමන්ති, ඔක්කමන්තා පවිසන්තා විය පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. අභිනිබ්බත්තනට්ඨෙන අභිනිබ්බත්ති, සා සංසෙදජඔපපාතිකවසෙන වුත්තා. තෙ හි පාකටා එව හුත්වා නිබ්බත්තන්ති, අයං තාව සම්මුතිකථා.

在“何为生”等词的分别中，“彼处”是指在苦谛的解释中所说的“生”等词。所谓“彼彼众生之”，简而言之，是适用于众多众生的共同解释。因为如果说“提婆达多的生，索玛达多的生”，即使这样说上一整天，众生也不会被穷尽，也无法完成对其他所有[众生]的说明。然而，通过这两个词（“彼彼”），没有一个众生不被含摄，也没有任何对其他的说明不能完成。“于彼彼处”这一解释，是就趣生而言，对众多众生部类的共同解释。“众生部类”的意思是：众生的集合、众生的聚集、众生的团体。“生”(jāti)是就出生而言，在此，这是自性的个别词。“俱生”(sañjāti)是就圆满出生而言，此词由前缀增长。“入胎”(okkanti)是就降入而言。或者，因出生之义而为“生”(jāti)，此说就根不圆满者而言。因圆满出生之义而为“俱生”(sañjāti)，此说就根圆满者而言。因降入之义而为“入胎”(okkanti)，此说就卵生和胎生而言。因为他们进入卵壳与子宫，进入时，犹如进入一般而取结生。因现起之义而为“现起”(abhinibbatti)，此说就湿生和化生而言。因为他们是显现后而出生。这首先是世俗说。

ඉදානි ඛන්ධානං පාතුභාවො, ආයතනානං පටිලාභොති පරමත්ථකථා හොති. ඛන්ධා එව හි පරමත්ථතො පාතුභවන්ති, න සත්තා. එත්ථ ච ඛන්ධානන්ති එකවොකාරභවෙ එකස්ස, චතුවොකාරභවෙ චතුන්නං, පඤ්චවොකාරභවෙ පඤ්චන්නම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං. පාතුභාවොති උප්පත්ති. ආයතනානන්ති [Pg.140] තත්‍ර තත්‍ර උප්පජ්ජමානායතනවසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පටිලාභොති සන්තතියං පාතුභාවොයෙව. පාතුභවන්තානෙව හි තානි පටිලද්ධානි නාම හොන්ති. අයං වුච්චති ජාතීති අයං ජාති නාම කථීයති.

现在，“诸蕴的显现、诸处的获得”，此为胜义说。因为依胜义，只有诸蕴显现，并无有情。于此，“诸蕴”应知是：于一蕴有中为一蕴，于四蕴有中为四蕴，于五蕴有中为五蕴。“显现”即是生起。“诸处”应知是总括了在各种有中正在生起的诸处。“获得”即是在相续中的显现。因为它们正在显现时，才名为“已获得”。所谓“此被称为生”，即是说此名为“生”。

ජරානිද්දෙසෙ ජරාති සභාවපච්චත්තං. ජීරණතාති ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා, පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා. අයඤ්හි ජරාති ඉමිනා පදෙන සභාවතො දීපිතා, තෙනස්සා ඉදං සභාවපච්චත්තං. ජීරණතාති ඉමිනා ආකාරතො, තෙනස්සායං ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්ති ඉමිනා කාලාතික්කමෙ දන්තනඛානං ඛණ්ඩිතභාවකරණකිච්චතො. පාලිච්චන්ති ඉමිනා කෙසලොමානං පලිතභාවකරණකිච්චතො. වලිත්තචතාති ඉමිනා මංසං මිලාපෙත්වා තචෙ වලිභාවකරණකිච්චතො දීපිතා. තෙනස්සා ඉමෙ තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා. තෙහි ඉමෙසං විකාරානං දස්සනවසෙන පාකටීභූතා පාකටජරා දස්සිතා. යථෙව හි උදකස්ස වා වාතස්ස වා අග්ගිනො වා තිණරුක්ඛාදීනං සම්භග්ගපලිභග්ගතාය වා ඣාමතාය වා ගතමග්ගො පාකටො හොති, න ච සො ගතමග්ගො තානෙව උදකාදීනි, එවමෙව ජරාය දන්තාදීසු ඛණ්ඩිච්චාදිවසෙන ගතමග්ගො පාකටො චක්ඛුං උම්මීලෙත්වාපි ගය්හති, න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරා. න හි ජරා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොති.

于《老之解释》(Jarāniddesa)中，“老”(jarā)是自性之个别词。“朽坏”(jīraṇatā)是行相的解释。“齿落”(khaṇḍicca)等三者是在时间流逝中的作用的解释，后两者是本性的解释。此“老”，是以此词从自性上显示，因此这是它的自性之个别词。以“朽坏”一词，是从行相上显示，因此这是它的行相的解释。以“齿落”一词，显示其在时间流逝中，有令牙齿、指甲断坏的作用。以“发白”(pālicca)一词，显示其有令头发、体毛变白的作用。以“皮皱”(valittacatā)一词，显示其有令肌肉萎缩、皮肤起皱的作用。因此，这三者是它在时间流逝中的作用的解释。通过它们，以见到这些变异的方式，显示出已显现的显现老。譬如水、或风、或火，其经过草木等处所留下的摧折、毁坏或焚烧的痕迹是明显的，但那经过的痕迹并非就是水等本身；同样地，老的痕迹通过齿落等方式在牙齿等处显现，是睁开眼即可见的，但齿落等本身并非是老。因为老并非眼识所能识知。

ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකොති ඉමෙහි පන පදෙහි කාලාතික්කමෙයෙව අභිබ්‍යත්තාය ආයුක්ඛයචක්ඛාදිඉන්ද්‍රියපරිපාකසඞ්ඛාතාය පකතියා දීපිතා, තෙනස්සිමෙ ද්වෙ පකතිනිද්දෙසාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, තස්මා ජරා ‘‘ආයුනො සංහානී’’ති ඵලූපචාරෙන වුත්තා. යස්මා ච දහරකාලෙ සුප්පසන්නානි සුඛුමම්පි අත්තනො විසයං සුඛෙනෙව ගණ්හනසමත්ථානි චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි ජරං පත්තස්ස පරිපක්කානි ආලුළිතානි අවිසදානි ඔළාරිකම්පි අත්තනො විසයං ගහෙතුං අසමත්ථානි හොන්ති, තස්මා ‘‘ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො’’ති ඵලූපචාරෙනෙව වුත්තා.

再者，以“寿命的减损、诸根的衰熟”这两个词，阐明了老的自性，此自性仅因时间的流逝而极其显现，被称为“寿命的耗尽、眼等诸根的衰熟”。因此，应知这两个词是（老的）自性解释。其中，因为达到老的人，其寿命会减损，所以，老以果的转喻被称为“寿命的减损”。又因为年轻时，眼等诸根非常清澈，能够轻易地捕捉到即使是微细的自身所缘；而达到老的人，其诸根变得衰熟、混乱、不清澈，甚至无法捕捉粗大的自身所缘，所以，老仅以果的转喻被称为“诸根的衰熟”。

සා පනෙසා එවං නිද්දිට්ඨා සබ්බාපි ජරා පාකටා පටිච්ඡන්නාති දුවිධා හොති. තත්ථ දන්තාදීසු ඛණ්ඩාදිභාවදස්සනතො රූපධම්මෙසු ජරා පාකටජරා නාම. අරූපධම්මෙසු පන ජරා තාදිසස්ස විකාරස්ස අදස්සනතො [Pg.141] පටිච්ඡන්නජරා නාම. තත්‍ර ය්වායං ඛණ්ඩාදිභාවො දිස්සති, සො තාදිසානං දන්තාදීනං වණ්ණොයෙව. තං චක්ඛුනා දිස්වා මනොද්වාරෙන චින්තෙත්වා ‘‘ඉමෙ දන්තා ජරාය පහටා’’ති ජරං ජානාති, උදකට්ඨානෙ බද්ධානි ගොසිඞ්ගාදීනි ඔලොකෙත්වා හෙට්ඨා උදකස්ස අත්ථිභාවජානනං විය. පුන අයං ජරා සවීචි අවීචීති එවම්පි දුවිධා හොති. තත්ථ මණිකනකරජතපවාළචන්දසූරියාදීනං මන්දදසකාදීසු පාණීනං විය, පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු අපාණීනං විය ච අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා අවීචිජරා නාම, නිරන්තරජරාති අත්ථො. තතො අඤ්ඤෙසු පන යථාවුත්තෙසු අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා සවීචිජරා නාම.

再者，如此被解释的一切老，有显现老与隐蔽老两种。其中，因为在牙齿等处可见到断裂等状态，发生于色法中的老，名为显现老。再者，发生于无色法中的老，因为见不到那样的变异，名为隐蔽老。在那里，所见的断裂等状态，只是那些牙齿等的显色而已。以眼见到它，再以意门思惟“这些牙齿被老所击”，而了知老，就像在有水的地方，观察被绑缚的牛角等水的标记，从而了知其下有水存在一样。再者，此老亦有有间隙与无间隙两种。其中，如宝石、金、银、珊瑚、月、日等的老，又如在“曼陀十岁”等（年龄段）的有情的老，以及如花、果、嫩芽等无情物的老，因为其间的颜色特异等难以了知，（这种）老名为无间隙老，意思是无间断的老。再者，在除此以外的如前所述者中，因为其间的颜色特异等容易了知，（这种）老名为有间隙老。

තත්ථ සවීචිජරා උපාදිණ්ණකඅනුපාදිණ්ණකවසෙන එවං වෙදිතබ්බා – දහරකුමාරකානඤ්හි පඨමමෙව ඛීරදන්තා නාම උට්ඨහන්ති, න තෙ ථිරා. තෙසු පන පතිතෙසු පුන දන්තා උට්ඨහන්ති. තෙ පඨමමෙව සෙතා හොන්ති, ජරාවාතෙන පහටකාලෙ කාළකා හොන්ති. කෙසා පඨමමෙව තම්බා හොන්ති, තතො කාළකා, තතො සෙතා. ඡවි පන සලොහිතිකා හොති. වඩ්ඪන්තානං වඩ්ඪන්තානං ඔදාතානං ඔදාතභාවො, කාළකානං කාළකභාවො පඤ්ඤායති. ජරාවාතෙන පන පහටකාලෙ වලිං ගණ්හාති. සබ්බම්පි සස්සං වපිතකාලෙ සෙතං හොති, පච්ඡා නීලං. ජරාවාතෙන පන පහටකාලෙ පණ්ඩුකං හොති. අම්බඞ්කුරෙනාපි දීපෙතුං වට්ටති.

于此二种老中，有间隙老应依有执受与无执受的方式如是了知：幼童最初长出的所谓乳牙并不坚固，当其脱落后，又会再长出牙齿。这些牙齿最初是白色的，当被老之风吹袭时，则会变黑。头发最初是红色的，其后变黑，再后变白。皮肤则是带血色的。随着成长，白皙者的白皙之相、黝黑者的黝黑之相会显现出来。而当被老之风吹袭时，皮肤则会产生皱纹。一切谷物，播种时是白色的，其后是青色的；而当被老之风吹袭时，则会变黄。此亦可以芒果嫩芽来说明。

මරණනිද්දෙසෙ චුතීති චවනවසෙන වුත්තං. එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධානං සාමඤ්ඤවචනමෙතං. චවනතාති භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සනං. භෙදොති චුතිඛන්ධානං භඞ්ගුප්පත්තිපරිදීපනං. අන්තරධානන්ති ඝටස්ස විය භින්නස්ස භින්නානං චුතිඛන්ධානං යෙන කෙනචි පරියායෙන ඨානාභාවපරිදීපනං. මච්චු මරණන්ති මච්චුසඞ්ඛාතං මරණං, න ඛණිකමරණං. කාලො නාම අන්තකො, තස්ස කිරියාති කාලකිරියා. එත්තාවතා ච සම්මුතියා මරණං දීපිතං.

在死的解释中，“逝去”（cuti）是依“移动”（cavana）之义而说。此词是对于一蕴、四蕴、五蕴的通称。“移动性”（cavanatā）一词，是以抽象名词来显示（死的）特征。“破坏”（bhedo）是阐明已逝去诸蕴的坏灭。“消失”（antaradhānaṃ）是如已破碎的罐子般，以任何方式阐明已破坏的、已逝去诸蕴无处安住。“死、死亡”（maccu maraṇaṃ）是指被称为“死”的死亡，而非刹那死。“时”（kālo）名为“终结者”（antako），其所作为是“命终”（kālakiriyā）。至此，依世俗（sammuti）阐明了死。

ඉදානි පරමත්ථෙන දීපෙතුං ඛන්ධානං භෙදොතිආදිමාහ. පරමත්ථෙන හි ඛන්ධායෙව භිජ්ජන්ති, න සත්තො නාම කොචි මරති. ඛන්ධෙසු පන භිජ්ජමානෙසු සත්තො මරති, භින්නෙසු මතොති වොහාරො හොති. එත්ථ ච චතුවොකාරපඤ්චවොකාරවසෙන ඛන්ධානං භෙදො, එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො, චතුවොකාරවසෙන වා ඛන්ධානං භෙදො, සෙසද්වයවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. කස්මා? භවද්වයෙපි රූපකායසඞ්ඛාතස්ස [Pg.142] කළෙවරස්ස සම්භවතො. යස්මා වා චාතුමහාරාජිකාදීසුපි ඛන්ධා භිජ්ජන්තෙව, න කිඤ්චි නික්ඛිපති, තස්මා තෙසං වසෙන ඛන්ධානං භෙදො, මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එත්ථ ච කළෙවරස්ස නික්ඛෙපකරණතො මරණං ‘‘කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තං.

如今为以胜义阐明，故说“蕴之散坏”等。因为依胜义，唯有诸蕴散坏，并无任何名为“有情”者死亡。然而，当诸蕴正在散坏时，有情死亡；当诸蕴已散坏时，便有‘已死’的世俗说法。于此，应知：依四蕴有(catuvokāra)和五蕴有(pañcavokāra)，是“蕴之散坏”；依一蕴有(ekavokāra)，是“遗骸之弃置”。或依四蕴有，是“蕴之散坏”；依其余二有（一蕴有和五蕴有），是“遗骸之弃置”。何故？因为在这两种有（五蕴有和一蕴有）中，存在着被称为色身的遗骸。又因为在四大王天(Cātumahārājika)等处，也只是诸蕴散坏，并无任何东西被弃置，因此，就那些（天界）而言，是“蕴之散坏”；而对人等而言，则是“遗骸之弃置”。于此，由于有弃置遗骸的行为，死亡才被称为“遗骸之弃置”。

ජීවිතින්ද්‍රියස්සුපච්ඡෙදොති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියබද්ධස්සෙව මරණං නාම හොති, අනින්ද්‍රියබද්ධස්ස මරණං නාම නත්ථීති දස්සෙති. ‘‘සස්සං මතං, රුක්ඛො මතො’’ති ඉදං පන වොහාරමත්තමෙව, අත්ථතො පන එවරූපානි වචනානි සස්සාදීනං ඛයවයභාවමෙව දීපෙන්ති.

“命根断绝”(Jīvitindriyassupaccheda)此句表明：唯有与诸根相结合者，方有名为死亡；而与诸根不相结合者，则无有名为死亡。至于“庄稼死了，树木死了”的说法，仅是世俗言说而已。就义理而言，此类言说仅是阐明庄稼等物灭尽毁坏的状态。

අපිච ඉමානි ජාතිජරාමරණානි නාම ඉමෙසං සත්තානං වධකපච්චාමිත්තා විය ඔතාරං ගවෙසන්තානි විචරන්ති. යථා හි පුරිසස්ස තීසු පච්චාමිත්තෙසු ඔතාරාපෙක්ඛෙසු විචරන්තෙසු එකො වදෙය්‍ය ‘‘අහං අසුකඅරඤ්ඤස්ස නාම වණ්ණං කථෙත්වා එතං ආදාය තත්ථ ගමිස්සාමි, එත්ථ මය්හං දුක්කරං නත්ථී’’ති. දුතියො වදෙය්‍ය ‘‘අහං තව එතං ගහෙත්වා ගතකාලෙ පොථෙත්වා දුබ්බලං කරිස්සාමි, එත්ථ මය්හං දුක්කරං නත්ථී’’ති. තතියො වදෙය්‍ය ‘‘තයා එතස්මිං පොථෙත්වා දුබ්බලෙ කතෙ තිණ්හෙන අසිනා සීසච්ඡෙදනං නාම මය්හං භාරො හොතූ’’ති තෙ එවං වත්වා තථා කරෙය්‍යුං. තත්ථ පඨමපච්චාමිත්තස්ස අරඤ්ඤවණ්ණං කථෙත්වා තං ආදාය තත්ථ ගතකාලො විය සුහජ්ජඤාතිමණ්ඩලතො නික්කඩ්ඪිත්වා යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තාපනං නාම ජාතියා කිච්චං, දුතියස්ස පොථෙත්වා දුබ්බලකරණං විය නිබ්බත්තක්ඛන්ධෙසු නිපතිත්වා පරාධීනමඤ්චපරායණභාවකරණං ජරාය කිච්චං, තතියස්ස තිණ්හෙන අසිනා සීසච්ඡෙදනං විය ජීවිතක්ඛයපාපනං මරණස්ස කිච්චන්ති වෙදිතබ්බං.

再者，此所谓生、老、死，犹如谋害众生之怨敌，寻觅时机而游行。譬如某人有三位伺机而动之怨敌，其一说道：“我将称说某森林之美，引诱此人前往彼处，于我此事不难。”第二位说道：“待你将此人带去后，我将捶击他，使其羸弱，于我此事不难。”第三位说道：“待你将他捶击至羸弱后，以利刃斩其首级之事，当为我之重任。”他们如此商议后，便如是行事。于此，第一怨敌称说森林之美而将人引诱至彼处，犹如“生”将众生从善友亲眷中强行拉开，使其投生于任何一处，此乃“生”之所为；第二怨敌捶击并使其羸弱，犹如“老”降临于已生之诸蕴上，使人变得依赖他人、以床为归，此乃“老”之所为；第三怨敌以利刃斩其首级，犹如“死”使其生命终结，此乃“死”之所为。当如是了知。

අපිචෙත්ථ ජාතිදුක්ඛං සාදීනවමහාකන්තාරප්පවෙසො විය දට්ඨබ්බං, ජරාදුක්ඛං තත්ථ අන්නපානරහිතස්ස දුබ්බලං විය, මරණදුක්ඛං දුබ්බලස්ස ඉරියාපථපවත්තනෙ විහතපරක්කමස්ස වාළාදීහි අනයබ්‍යසනාපාදනං විය දට්ඨබ්බන්ති.

再者，于此，生苦当视为如进入充满危难之大旷野；老苦当视为如身处其中、缺乏饮食所致之羸弱；死苦当视为如羸弱之人，于维持威仪时精力已竭，为猛兽等所带来之不幸与灾难。当如是了知。

සොකනිද්දෙසෙ වියසතීති බ්‍යසනං, හිතසුඛං ඛිපති විද්ධංසෙතීති අත්ථො. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, චොරරොගභයාදීහි ඤාතික්ඛයො ඤාතිවිනාසොති [Pg.143] අත්ථො. තෙන ඤාතිබ්‍යසනෙන. ඵුට්ඨස්සාති අජ්ඣොත්ථටස්ස අභිභූතස්ස, සමන්නාගතස්සාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – භොගානං බ්‍යසනං භොගබ්‍යසනං, රාජචොරාදිවසෙන භොගක්ඛයො භොගවිනාසොති අත්ථො. රොගොයෙව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. රොගො හි ආරොග්‍යං වියසති විනාසෙතීති බ්‍යසනං. සීලස්ස බ්‍යසනං සීලබ්‍යසනං. දුස්සීල්‍යස්සෙතං නාමං. සම්මාදිට්ඨිං විනාසයමානා උප්පන්නා දිට්ඨි එව බ්‍යසනං දිට්ඨිබ්‍යසනං. එත්ථ ච පුරිමානි ද්වෙ අනිප්ඵන්නානි, පච්ඡිමානි තීණි නිප්ඵන්නානි තිලක්ඛණබ්භාහතානි. පුරිමානි ච තීණි නෙව කුසලානි න අකුසලානි, සීලදිට්ඨිබ්‍යසනද්වයං අකුසලං.

在《忧的解释》(Sokaniddesa)中，“衰损”(byasana)是说它会破坏，意即摧毁利益与安乐。亲族的衰损是“亲族衰损”(ñātibyasana)，意即因盗贼、疾病、怖畏等而导致亲族穷尽、亲族毁灭。“被触及”(phuṭṭhassa)意即被覆盖、被压倒，也就是“具足”(samannāgatassa)的意思。其余诸项也依此理。然而，此处有此差别：财富的衰损是“财富衰损”(bhogabyasana)，意即因国王、盗贼等而导致财富穷尽、财富毁灭。疾病本身就是衰损，即“疾病衰损”(rogabyasana)。因为疾病会破坏、毁灭健康，故称“衰损”。戒的衰损是“戒衰损”(sīlabyasana)，此为恶戒(dussīlya)之名。破坏正见而生起的（邪）见本身就是衰损，即“见衰损”(diṭṭhibyasana)。于此，前二者是非造作的，后三者是造作的，且被三相(tilakkhaṇa)所触。并且，前三者非善非不善，戒衰损与见衰损二者则是不善。

අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙනාති ගහිතෙසු වා යෙන කෙනචි අග්ගහිතෙසු වා මිත්තාමච්චබ්‍යසනාදීසු යෙන කෙනචි. සමන්නාගතස්සාති සමනුබන්ධස්ස අපරිමුච්චමානස්ස. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙනාති යෙන කෙනචි සොකදුක්ඛස්ස උප්පත්තිහෙතුනා. සොකොති සොචනකවසෙන සොකො. ඉදං තෙහි කාරණෙහි උප්පජ්ජනකසොකස්ස සභාවපච්චත්තං. සොචනාති සොචනාකාරො. සොචිතත්තන්ති සොචිතභාවො. අන්තොසොකොති අබ්භන්තරසොකො. දුතියපදං උපසග්ගෙන වඩ්ඪිතං. සො හි අබ්භන්තරං සුක්ඛාපෙන්තො විය පරිසුක්ඛාපෙන්තො විය උප්පජ්ජතීති ‘‘අන්තොසොකො අන්තොපරිසොකො’’ති වුච්චති. චෙතසො පරිජ්ඣායනාති චිත්තස්ස පරිජ්ඣායනාකාරො. සොකො හි උප්පජ්ජමානො අග්ගි විය චිත්තං ඣාපෙති දහති, ‘‘චිත්තං මෙ ඣාමං, න මෙ කිඤ්චි පටිභාතී’’ති වදාපෙති. දුක්ඛිතො මනො දුම්මනො, තස්ස භාවො දොමනස්සං. අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සොකොව සල්ලන්ති සොකසල්ලං.

“以随一随一”(aññataraññatarena)：指在已述的（五种衰损）中，以任何一种；或在未述的朋友、大臣衰损等中，以任何一种。“具足”(samannāgatassa)意即紧随不舍、不解脱者。“以随一随一苦法”(aññataraññatarena dukkhadhammena)意即以任何一种能生起忧苦的原因。“忧”(soka)是因愁思而为忧。这是由那些原因所生起的忧的自性语。“忧恼”(socanā)是愁思的状态。“忧恼性”(socitattaṃ)是愁思的状况。“内忧”(antosoka)即阿邦答勒(abbhantara)之忧。第二个词(antoparisoko)因前缀(pari)而增强。因为它生起时，犹如令阿邦答勒(内部)干枯，犹如令周围干枯，故被称为“内忧、内遍忧”。“心焦灼”(cetaso parijjhāyanā)是心的焦灼状态。因为忧生起时，如火一般燃烧、烧毁心，令人说：“我的心被烧焦了，我什么都想不起来。”心痛苦为“忧心”(dummano)，其状态为“忧受”(domanassaṃ)。因有贯穿刺入之义，故忧即是箭，为“忧箭”(sokasallaṃ)。

පරිදෙවනිද්දෙසෙ ‘‘මය්හං ධීතා, මය්හං පුත්තො’’ති එවං ආදිස්ස ආදිස්ස දෙවන්ති රොදන්ති එතෙනාති ආදෙවො. තං තං වණ්ණං පරිකිත්තෙත්වා පරිකිත්තෙත්වා දෙවන්ති එතෙනාති පරිදෙවො. තතො පරානි ද්වෙ ද්වෙ පදානි පුරිමද්වයස්සෙව ආකාරභාවනිද්දෙසවසෙන වුත්තානි. වාචාති වචනං. පලාපොති තුච්ඡං නිරත්ථකවචනං. උපඩ්ඪභණිතඅඤ්ඤභණිතාදිවසෙන විරූපො පලාපොති විප්පලාපො. ලාලප්පොති පුනප්පුනං ලපනං. ලාලප්පනාකාරො ලාලප්පනා. ලාලප්පිතස්ස භාවො ලාලප්පිතත්තං.

在《悲叹的解释》中，像“我的女儿，我的儿子”这样，一再地指称而悲叹、哭泣，因此是‘悲泣’(ādeva)。一再地称颂其种种功德而悲叹，因此是‘哀叹’(parideva)。其后的每两个词，都是就前两个词以表示形态和状态的方式而说。‘语’(vācā)即是言说。‘绮语’(palāpa)是空洞、无意义的言说。以半说、别说等方式而变异的绮语，是‘乖谬语’(vippalāpo)。‘悲号’(lālappa)是再再地说。‘悲号’(lālappanā)是悲号的形态。‘悲号性’(lālappitattaṃ)是已悲号者的状态。

දුක්ඛනිද්දෙසෙ [Pg.144] කායනිස්සිතත්තා කායිකං. අමධුරට්ඨෙන අසාතං. කායිකපදෙන චෙතසිකඅසාතං පටික්ඛිපති, අසාතපදෙන කායිකසාතං. තදෙව දුක්ඛයතීති දුක්ඛං, යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුක්ඛමත්තා වා දුක්ඛං. කායසම්ඵස්සජන්ති කායසම්ඵස්සෙ ජාතං. අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතන්ති අසාතං වෙදයිතං න සාතං, දුක්ඛං වෙදයිතං න සුඛං. පරතො තීණි පදානි ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තානි. අසාතා වෙදනා න සාතා, දුක්ඛා වෙදනා න සුඛාති අයමෙව පනෙත්ථ අත්ථො. යං කායිකං අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතං, යා කායසම්ඵස්සජා අසාතා දුක්ඛා වෙදනා, ඉදං වුච්චති දුක්ඛන්ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

在《苦的解释》中，因依于身，故为“身的”(kāyikaṃ)。因义为不愉悦，故为“不适意”(asātaṃ)。以“身的”一词排除心的不适意，以“不适意”一词排除身的适意。其本身使人痛苦，故为“苦”(dukkha)；此义为：它对谁生起，就使谁痛苦。或因其难以忍受，故为“苦”。“身触所生”(kāyasamphassajaṃ)即在身触中生起。“所感受的不适意、苦”(asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ)是指所感受的不适意，非适意；所感受的苦，非乐。其后的三词是以阴性形式而说。“不适意的受非适意，苦的受非乐”，此处即是此义。凡是身的、不适意的、苦的所受，以及身触所生的、不适意的、苦的受，此被称为“苦”。应如是了知其文义组合。

දොමනස්සනිද්දෙසෙ දුට්ඨු මනොති දුම්මනො, හීනවෙදනත්තා වා කුච්ඡිතං මනොති දුම්මනො, දුම්මනස්ස භාවො දොමනස්සං. චිත්තනිස්සිතත්තා චෙතසිකං. චෙතොසම්ඵස්සජන්ති චිත්තසම්ඵස්සෙ ජාතං.

在《忧的解释》中，“意是恶的”(duṭṭhu mano)，故为“忧意”(dummano)；或因是低劣的受，意是可厌的，故为“忧意”。“忧意”的状态是“忧”(domanassaṃ)。因依于心，故为“心的”(cetasikaṃ)。“心触所生”(cetosamphassajaṃ)即在心触中生起。

උපායාසනිද්දෙසෙ ආයාසනට්ඨෙන ආයාසො. සංසීදනවිසීදනාකාරප්පවත්තස්ස චිත්තකිලමථස්සෙතං නාමං. බලවආයාසො උපායාසො. ආයාසිතභාවො ආයාසිතත්තං. උපායාසිතභාවො උපායාසිතත්තං.

在《恼的解释》中，因义为疲惫，故为“恼”(āyāsa)。此是心的疲惫之名，它以沉没、消沉的形态而转起。强力的恼是“剧恼”(upāyāsa)。已恼者的状态是“恼性”(āyāsitattaṃ)。已剧恼者的状态是“剧恼性”(upāyāsitattaṃ)。

අප්පියසම්පයොගනිද්දෙසෙ ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. යස්සාති යෙ අස්ස. අනිට්ඨාති අපරියෙසිතා. පරියෙසිතා වා හොන්තු අපරියෙසිතා වා, නාමමෙවෙතං අමනාපාරම්මණානං. මනස්මිං න කමන්ති න පවිසන්තීති අකන්තා. මනස්මිං න අප්පියන්ති, න වා මනං වඩ්ඪෙන්තීති අමනාපා. රූපාතිආදි තෙසං සභාවනිදස්සනං. අනත්ථං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අනත්ථකාමා. අහිතං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අහිතකාමා. අඵාසුං දුක්ඛවිහාරං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අඵාසුකාමා. චතූහි යොගෙහි ඛෙමං නිබ්භයං විවට්ටං න කාමෙන්ති, සභයං වට්ටමෙව නෙසං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අයොගක්ඛෙමකාමා. අපිච සද්ධාදීනං වුද්ධිසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස අකාමනතො, තෙසංයෙව හානිසඞ්ඛාතස්ස අනත්ථස්ස ච කාමනතො අනත්ථකාමා. සද්ධාදීනංයෙව උපායභූතස්ස හිතස්ස අකාමනතො, සද්ධාහානිආදීනං උපායභූතස්ස අහිතස්ස ච කාමනතො අහිතකාමා. ඵාසුවිහාරස්ස [Pg.145] අකාමනතො, අඵාසුවිහාරස්ස ච කාමනතො අඵාසුකාමා. යස්ස කස්සචි නිබ්භයස්ස අකාමනතො, භයස්ස ච කාමනතො අයොගක්ඛෙමකාමාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

在《与不爱者结合的解释》(Appiyasampayoganiddese)中，“此中”(idha)指“在此有情世间”(imasmiṃ loke)。“yassa”是“ye assa”（对他而言，那些）的分解。“不悦的”(aniṭṭha)指“未被寻求的”。无论被寻求或未被寻求，这都只是“不合意所缘”(amanāpārammaṇa)的名称。因其“不入于心，不进入于心”，故为“不可爱的”(akantā)。因其“不为心所喜”，或“不令心增长”，故为“不合意的”(amanāpā)。“色”(rūpa)等是为显示其自性。他们欲求无益，故为“欲求无益者”(anatthakāmā)。他们欲求无利，故为“欲求无利者”(ahitakāmā)。他们欲求不安乐、苦住，故为“欲求不安乐者”(aphāsukāmā)。他们不欲求离四轭(yoga)的安稳、无畏、脱离轮回，反而欲求有畏的轮回，故为“不欲求离轭安稳者”(ayogakkhemakāmā)。再者，因不欲求信等增长所称之利益，而欲求其衰退所称之无益，故为“欲求无益者”。因不欲求作为信等之方法的利益，而欲求作为信等衰退之方法的不利，故为“欲求无利者”。因不欲求安乐住，而欲求不安乐住，故为“欲求不安乐者”。因不欲求任何无畏，而欲求怖畏，故为“不欲求离轭安稳者”。此处的含义应如是理解。

සඞ්ගතීති ගන්ත්වා සංයොගො. සමාගමොති ආගතෙහි සංයොගො. සමොධානන්ති ඨානනිසජ්ජාදීසු සහභාවො. මිස්සීභාවොති සබ්බකිච්චානං සහකරණං. අයං සත්තවසෙන යොජනා. සඞ්ඛාරවසෙන පන යං ලබ්භති, තං ගහෙතබ්බං. සො පන අප්පියසම්පයොගො අත්ථතො එකො ධම්මො නාම නත්ථි, කෙවලං අප්පියසම්පයුත්තානං දුවිධස්සාපි දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො දුක්ඛොති වුත්තො.

“交往”(saṅgati)是前往而结合。“会合”(samāgama)是与来者结合。“共处”(samodhāna)是在站立、坐下等时的共在。“混杂”(missībhāva)是共同做一切事。这是依有情的解释。而依诸行(saṅkhāra)，则应取其适用者。然而，那“与不爱者结合”，从义理上说，并非名为一法；只因其是与不爱者结合者两种苦生起的所依事(vatthu)，故被称为“苦”。

පියවිප්පයොගනිද්දෙසො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. මාතා වාතිආදි පනෙත්ථ අත්ථකාමෙ සරූපෙන දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ මමායතීති මාතා, පියායතීති පිතා. භජතීති භාතා, තථා භගිනී. මෙත්තායන්තීති මිත්තා, මිනන්ති වා සබ්බගුය්හෙසු අන්තො පක්ඛිපන්තීති මිත්තා. කිච්චකරණීයෙසු සහභාවට්ඨෙන අමා හොන්තීති අමච්චා. ‘‘අයං අම්හාකං අජ්ඣත්තිකො’’ති එවං ජානන්ති, ඤායන්තීති වා ඤාතී. ලොහිතෙන සම්බන්ධාති සාලොහිතා. පිතුපක්ඛිකා ඤාතී, මාතුපක්ඛිකා සාලොහිතා. මාතාපිතුපක්ඛිකා වා ඤාතී, සස්සුසසුරපක්ඛිකා සාලොහිතා. අයම්පි පියවිප්පයොගො අත්ථතො එකො ධම්මො නාම නත්ථි, කෙවලං පියවිප්පයුත්තානං දුවිධස්සාපි දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො දුක්ඛොති වුත්තො. ඉදමෙත්ථ සබ්බඅට්ඨකථාවචනං. සච්චානං පන තථලක්ඛණත්තා සම්පයොගවිප්පයොගවචනෙහි අප්පියපියවත්ථූනියෙව විසෙසිතානීති වත්තුං යුජ්ජතීති.

爱别离的解释应以所说之对立方式来理解。此处说“母亲”等，是为了以其本质向希求义利者开示。于此，“视我为己有”，故为母；“疼爱”，故为父。“亲近”，故为兄弟；姐妹亦然。“怀有慈爱”，故为朋友；或于一切秘密事中，他们将其纳入心腹，故为朋友。在应做之事中，因有“共同”之义，故为大臣。“此人是我等内部之人”，他们如此了知，或被了知，故为亲属。以血相连，故为血亲。父系为亲族，母系为血亲。或父母两系为亲族，公婆岳家为血亲。此爱别离，就义理而言，并非名为一法，仅因其是与所爱分离者两种苦的所依，故被称为苦。此为所有义注之言。然而，就诸谛而言，因其有如是之相，故可说，以“结合”与“分离”之语，所限定的正是不可爱与可爱之事。

ඉච්ඡිතාලාභනිද්දෙසෙ ජාතිධම්මානන්ති ජාතිසභාවානං ජාතිපකතිකානං. ඉච්ඡා උප්පජ්ජතීති තණ්හා උප්පජ්ජති. අහො වතාති පත්ථනා. අස්සාමාති භවෙය්‍යාම. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බන්ති යං එතං ‘‘අහො වත මයං න ජාතිධම්මා අස්සාම, න ච වත නො ජාති ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති එවං පහීනසමුදයෙසු සාධූසු විජ්ජමානං අජාතිධම්මත්තං පරිනිබ්බුතෙසු ච විජ්ජමානං ජාතියා අනාගමනං ඉච්ඡිතං, තං ඉච්ඡන්තස්සාපි මග්ගභාවනාය විනා අප්පත්තබ්බතො, අනිච්ඡන්තස්සාපි ච භාවනාය පත්තබ්බතො න ඉච්ඡාය පත්තබ්බං නාම හොති. ඉදම්පීති එතම්පි. උපරි සෙසානි උපාදාය අපිසද්දො.

在“所求不得”的解释中，“有生法者”(jātidhammānaṃ)意为“有生自性者”、“有生本性者”。“欲求生起”(icchā uppajjati)意为“渴爱生起”。“啊，愿”(aho vata)意为“期愿”。“愿我们是”(assāma)意为“愿我们成为”。“然而这并非通过欲求所能得”(na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ)：即此所愿求的——“啊，愿我们不是有生法者，愿生不来到我们这里！”——如此，在已断集谛的圣者中存在的无生法性，以及在已般涅槃者中存在的生之不来，即使是欲求它的人，若无道的修习，亦不可得；即使是不欲求它的人，若有道的修习，亦可得。因此，这不名为“通过欲求所能得”。“此亦”(idampi)即“此亦”。此处的“亦”(api)字，是总括上文其余的老、病等法而言。

උපාදානක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ [Pg.146] සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො, තස්ස තෙ කතමෙ ඉති චෙති අත්ථො. රූපමෙව උපාදානක්ඛන්ධොති රූපුපාදානක්ඛන්ධො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි.

在取蕴(upādānakkhandha)的解释中，“所谓”(seyyathidaṃ)是虚词，其义为“它们是哪些？”。“色即是取蕴”，因此称为“色取蕴”。其余诸蕴亦是此理。

දුක්ඛසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

苦谛解释之释义，终。

සමුදයසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

集谛解释之释义

34. සමුදයසච්චනිද්දෙසෙ යායං තණ්හාති යා අයං තණ්හා. පොනොභවිකාති පුනබ්භවකරණං පුනොභවො, පුනොභවො සීලමස්සාති පොනොභවිකා. අපිච පුනබ්භවං දෙති, පුනබ්භවාය සංවත්තති, පුනප්පුනං භවෙ නිබ්බත්තෙතීති පොනොභවිකා. සා පනෙසා පුනබ්භවස්ස දායිකාපි අත්ථි අදායිකාපි, පුනබ්භවාය සංවත්තනිකාපි අත්ථි අසංවත්තනිකාපි, දින්නාය පටිසන්ධියා උපධිවෙපක්කමත්තාපි. සා තිප්පකාරාපි පොනොභවිකාති නාමං ලභති. පොනබ්භවිකාතිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. අභිනන්දනසඞ්ඛාතෙන නන්දිරාගෙන සහ ගතාති නන්දිරාගසහගතා. නන්දිරාගෙන සද්ධිං අත්ථතො එකත්තමෙව ගතාති වුත්තං හොති. තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දිනීති යත්‍ර යත්‍ර අත්තභාවො නිබ්බත්තති, තත්‍ර තත්‍ර අභිනන්දිනී. රූපාදීසු වා ආරම්මණෙසු තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දිනී, රූපාභිනන්දිනී සද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බධම්මාභිනන්දිනීති අත්ථො. තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දීතිපි පාඨො, තත්‍ර තත්‍ර අභිනන්දයතීති අත්ථො. සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො, තස්ස සා කතමා ඉති චෙති අත්ථො. කාමතණ්හාති කාමෙ තණ්හා, පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙතං අධිවචනං. භවතණ්හාති භවෙ තණ්හා. භවපත්ථනාවසෙන උප්පන්නස්ස සස්සතදිට්ඨිසහගතස්ස රාගස්ස රූපාරූපභවරාගස්ස ච ඣානනිකන්තියා ච එතං අධිවචනං. විභවතණ්හාති විභවෙ තණ්හා. උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතරාගස්සෙතං අධිවචනං.

34. 于集谛解释中，“此渴爱”（yāyaṃ taṇhā）即“此是渴爱”（yā ayaṃ taṇhā）。“能令再生”（ponobhavikā）者：再有之造作即是“再有”（punabbhava）；以“再有”为其本性，故为“能令再生”。再者，其给予再有，其导向再有，其使（有情）一再于诸有中生起，故为“能令再生”。然而，此渴爱有能给予再有的，亦有不能给予的；有能导向再有的，亦有不能导向的；亦有于结生（paṭisandhi）已给予后，仅能令所依（upadhi）成熟的。此渴爱，其所有三种类型，皆得名为“能令再生”。亦有读作“ponabbhavikā”者，其义相同。“与喜贪俱行”（nandirāgasahagatā）者：与被称为“欢喜”（abhinandana）的喜贪（nandirāga）俱行，故为“与喜贪俱行”。此即是说，其与喜贪于义理上达到完全的合一。“于彼彼处喜乐”（tatra tatrābhinandinī）者：无论自体（attabhāva）于何处生起，即于彼处喜乐。或于色等所缘（ārammaṇa）中，于彼彼处喜乐，其义为：于色喜乐，于声、香、味、触、法喜乐。亦有读作“tatra tatrābhinandī”者，其义为“于彼彼处令喜乐”。“所谓”（seyyathidaṃ）是不变词（nipāta），其义为“即，它是哪一种？”。“欲爱”（kāmataṇhā）即于欲之爱，此为对五欲（pañcakāmaguṇa）之贪的同义词。“有爱”（bhavataṇhā）即于有之爱，此为由期愿于有而生起、与常见（sassatadiṭṭhi）俱行之贪，以及对色有（rūpabhava）、无色有（arūpabhava）之贪，与对禅那（jhāna）之耽著（nikanti）的同义词。“无有爱”（vibhavataṇhā）即于无有之爱，此为与断见（ucchedadiṭṭhi）俱行之贪的同义词。

ඉදානි තස්සා තණ්හාය වත්ථුං විත්ථාරතො දස්සෙතුං සා ඛො පනෙසාතිආදිමාහ. තත්ථ උප්පජ්ජතීති ජායති. නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨාති. උප්පජ්ජමානා කත්ථ උප්පජ්ජති, නිවිසමානා කත්ථ නිවිසතීති සම්බන්ධො. යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපන්ති යං ලොකස්මිං පියසභාවඤ්චෙව [Pg.147] මධුරසභාවඤ්ච. චක්ඛු ලොකෙතිආදීසු ලොකස්මිඤ්හි චක්ඛුආදීසු මමත්තෙන අභිනිවිට්ඨා සත්තා සම්පත්තියං පතිට්ඨිතා අත්තනො චක්ඛුං ආදාසාදීසු නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙන විප්පසන්නං පඤ්චපසාදං සුවණ්ණවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිසීහපඤ්ජරං විය මඤ්ඤන්ති, සොතං රජතපනාළිකං විය පාමඞ්ගසුත්තකං විය ච මඤ්ඤන්ති, තුඞ්ගනාසාති ලද්ධවොහාරං ඝානං වට්ටෙත්වා ඨපිතහරිතාලවට්ටිං විය මඤ්ඤන්ති, ජිව්හං රත්තකම්බලපටලං විය මුදුසිනිද්ධමධුරරසදං මඤ්ඤන්ති, කායං සාලලට්ඨිං විය සුවණ්ණතොරණං විය ච මඤ්ඤන්ති, මනං අඤ්ඤෙසං මනෙන අසදිසං උළාරං මඤ්ඤන්ති, රූපං සුවණ්ණකණිකාරපුප්ඵාදිවණ්ණං විය, සද්දං මත්තකරවීකකොකිලමන්දධමිතමණිවංසනිග්ඝොසං විය, අත්තනා පටිලද්ධානි චතුසමුට්ඨානිකගන්ධාරම්මණාදීනි ‘‘කස්සඤ්ඤස්ස එවරූපානි අත්ථී’’ති මඤ්ඤන්ති, තෙසං එවං මඤ්ඤමානානං තානි චක්ඛාදීනි පියරූපානි චෙව සාතරූපානි ච හොන්ති. අථ නෙසං තත්ථ අනුප්පන්නා චෙව තණ්හා උප්පජ්ජති, උප්පන්නා ච පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන නිවිසති. තස්මා ථෙරො ‘‘චක්ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ උප්පජ්ජමානාති යදා උප්පජ්ජති, තදා එත්ථ උප්පජ්ජතීති අත්ථො.

现在，为了详细开示那渴爱事(vatthu)，而说“然而，此（渴爱）……”等。于此，“生起”(uppajjati)即产生(jāyati)。“安住”(nivisati)即通过一再发生而确立(patiṭṭhāti)。“生起时于何处生起，安住时于何处安住？”——此为关联。“世间可爱可喜之物”(yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ)即世间中具可爱自性及甜美自性者。在“眼于世间……”等句中，世间中的众生因我所执而执著于眼等，安住于（人天）福报中，他们依于在镜子等中执取影像，认为自己清净的五根净色（pañcapasāda）——眼，犹如金殿中开启的宝狮窗；耳，犹如银管或头饰细线；鼻，因得名“高鼻”(tuṅganāsa)，而认为犹如卷起放置的雌黄卷；舌，柔软、光滑、予人甘味，犹如一层红毛毯；身，犹如娑罗树苗(sālalaṭṭhi)或金门楼；意，则认为与他人之心不同，是高超的。他们认为色犹如金色翅子树花(kaṇikāra)等之色；声犹如微醺的迦陵频伽(karavīka)、杜鹃(kokila)之鸣，以及轻柔吹奏的宝笛之声；当自己获得由四因所生的香所缘等时，便认为：“另外还有谁有这样的东西呢？”对于如此认为的他们，那些眼等就成为可爱、可喜之物。于是，他们于彼处，未生之渴爱生起，已生之渴爱则通过一再发生而安住。因此，长老（舍利弗）说：“眼于世间是可爱、可喜之物，此渴爱生起时即于此生起”等。于此，“生起时”(uppajjamānā)之义为：当它生起时，即于此生起。

සමුදයසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

集谛解释之释义终。

නිරොධසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

灭谛解释之释义

35.

35.

නිරොධසච්චනිද්දෙසෙ යො තස්සායෙව තණ්හායාති එත්ථ ‘‘යො තස්සෙව දුක්ඛස්සා’’ති වත්තබ්බෙ යස්මා සමුදයනිරොධෙනෙව දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, නො අඤ්ඤථා. යථාහ –

在灭谛的解释中，于“即彼渴爱”之句，本应说“即彼苦”，因为苦唯有通过集灭才能止息，非由他法。如所说：

‘‘යථාපි මූලෙ අනුපද්දවෙ දළ්හෙ, ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනරෙව රූහති;

එවම්පි තණ්හානුසයෙ අනූහතෙ, නිබ්බත්තතී දුක්ඛමිදං පුනප්පුන’’න්ති. (ධ. ප. 338);

“譬如树根坚固无损，即使树被砍伐，它仍会再生；同样地，若渴爱随眠未被根除，此苦便会一再生起。”

තස්මා තං දුක්ඛනිරොධං දස්සෙන්තො සමුදයනිරොධෙන දස්සෙතුං එවමාහ. සීහසමානවුත්තිනො හි තථාගතා, තෙ දුක්ඛං නිරොධෙන්තා දුක්ඛනිරොධඤ්ච දස්සෙන්තා හෙතුම්හි පටිපජ්ජන්ති, න ඵලෙ. සුවානවුත්තිනො පන අඤ්ඤතිත්ථියා[Pg.148], තෙ දුක්ඛං නිරොධෙන්තා දුක්ඛනිරොධඤ්ච දස්සෙන්තා අත්තකිලමථානුයොගෙන චෙව තස්සෙව ච දෙසනාය ඵලෙ පටිපජ්ජන්ති, න හෙතුම්හීති. සීහසමානවුත්තිතාය සත්ථා හෙතුම්හි පටිපජ්ජන්තො ‘‘යො තස්සායෙවා’’තිආදිමාහ. ධම්මසෙනාපතිපි සත්ථාරා වුත්තක්කමෙනෙවාහ.

因此，为以集灭来显示彼苦灭，故作是说。诚然，诸如来有如狮子般的行止，他们在灭苦与示苦灭时，是于因上行，非于果上行。然而，其他外道有如狗般的行止，他们在灭苦与示苦灭时，通过致力于苦行及宣说彼法，是于果上行，非于因上行。导师因有如狮子般的行止，于因上行，故说“即彼渴爱”等。法将亦依导师所说之次第而说。

තත්ථ තස්සායෙව තණ්හායාති යා සා තණ්හා ‘‘පොනොභවිකා’’ති වත්වා කාමතණ්හාදිවසෙන විභත්තා උප්පත්තිනිවෙසනවසෙන ච හෙට්ඨා පකාසිතා, තස්සායෙව තණ්හාය. අසෙසවිරාගනිරොධොති විරාගො වුච්චති මග්ගො, ‘‘විරාගා විමුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.245; සං. නි. 3.12; මහාව. 23) හි වුත්තං. විරාගෙන නිරොධො විරාගනිරොධො, අනුසයසමුග්ඝාතතො අසෙසො විරාගනිරොධො අසෙසවිරාගනිරොධො. අථ වා විරාගොති හි පහානං වුච්චති, තස්මා අසෙසො විරාගො අසෙසො නිරොධොති එවම්පෙත්ථ යොජනා දට්ඨබ්බා. අත්ථතො පන සබ්බානෙව පනෙතානි අසෙසවිරාගනිරොධොතිආදීනි නිබ්බානස්සෙව වෙවචනානි. පරමත්ථතො හි දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චන්ති නිබ්බානං වුච්චති. යස්මා පන තං ආගම්ම තණ්හා අසෙසා විරජ්ජති නිරුජ්ඣති, තස්මා තං ‘‘තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො’’ති වුච්චති. නිබ්බානඤ්ච ආගම්ම තණ්හා චජීයති පටිනිස්සජ්ජීයති මුච්චති න අල්ලීයති, කාමගුණාලයෙසු චෙත්ථ එකොපි ආලයො නත්ථි, තස්මා නිබ්බානං චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයොති වුච්චති. එකමෙව හි නිබ්බානං, නාමානි පනස්ස සබ්බසඞ්ඛතානං නාමපටිපක්ඛවසෙන අනෙකානි හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – අසෙසවිරාගො අසෙසනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො තණ්හාක්ඛයො අනුප්පාදො අප්පවත්තං අනිමිත්තං අප්පණිහිතං අනායූහනං අප්පටිසන්ධි අනුපපත්ති අගති අජාතං අජරං අබ්‍යාධි අමතං අසොකං අපරිදෙවං අනුපායාසං අසංකිලිට්ඨන්තිආදීනි.

此处“于彼渴爱”者，谓彼先前所说“能引后有”(ponobhavikā)，并依欲爱等而分别，且依生起与住处而在下方（苦谛释）中阐明之渴爱。“无余离贪灭”者：离贪(virāga)，说为道；诚如所言：“因离贪而解脱”。以离贪而灭，是为离贪灭；由于根除了随眠(anusaya)，故为无余的离贪与灭，是为无余离贪灭。又，离贪，实说为舍断(pahāna)，是故“无余离贪”即“无余灭”，于此应如是配解。然就义理而言，此等“无余离贪灭”等词，皆为涅槃之异名。实则，于胜义中，涅槃说为苦灭圣谛。复次，因缘于彼（涅槃），渴爱无余离染、息灭，是故称彼为“彼渴爱之无余离贪灭”。并且，缘于涅槃，渴爱被舍、被弃、被解脱、不执着；且于此（涅槃）中，于诸欲乐的住所中，无有任何一处住所，是故涅槃被称为舍(cāga)、弃(paṭinissagga)、解脱(mutti)、无执住所(anālaya)。涅槃实唯一，然其名称，因与一切有为法之名相反，故有多种。所谓：无余离贪、无余灭、舍、弃、解脱、无执住所、贪尽、嗔尽、痴尽、爱尽、不生、不转(appavatta)、无相、无愿、无积集(anāyūhana)、无结生(appaṭisandhi)、无生起(anupapatti)、无去处(agati)、无生、无老、无病、不死、无忧、无悲、无恼(anupāyāsa)、无染(asaṃkiliṭṭha)等。

ඉදානි මග්ගෙන ඡින්නාය නිබ්බානං ආගම්ම අප්පවත්තිප්පත්තායපි ච තණ්හාය යෙසු වත්ථූසු තස්සා උප්පත්ති දස්සිතා, තත්ථෙව අභාවං දස්සෙතුං සා ඛො පනෙසාතිආදිමාහ. තත්ථ යථා පුරිසො ඛෙත්තෙ ජාතං තිත්තකාලාබුවල්ලිං දිස්වා අග්ගතො පට්ඨාය මූලං පරියෙසිත්වා ඡින්දෙය්‍ය, සා අනුපුබ්බෙන මිලායිත්වා අප්පඤ්ඤත්තිං ගච්ඡෙය්‍ය, තතො තස්මිං ඛෙත්තෙ තිත්තකාලාබු නිරුද්ධා පහීනාති වුච්චෙය්‍ය, එවමෙව ඛෙත්තෙ තිත්තකාලාබු [Pg.149] විය චක්ඛාදීසු තණ්හා. සා අරියමග්ගෙන මූලච්ඡින්නා නිබ්බානං ආගම්ම අප්පවත්තිං ගච්ඡති. එවං ගතා පන තෙසු වත්ථූසු ඛෙත්තෙ තිත්තකාලාබු විය න පඤ්ඤායති. යථා ච අටවිතො චොරෙ ආනෙත්වා නගරස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ ඝාතෙය්‍යුං, තතො අටවියං චොරා මතාති වා මාරිතාති වා වුච්චෙය්‍යුං, එවමෙව අටවියං චොරා විය යා චක්ඛාදීසු තණ්හා, සා දක්ඛිණද්වාරෙ චොරා විය නිබ්බානං ආගම්ම නිරුද්ධත්තා නිබ්බානෙ නිරුද්ධා. එවං නිරුද්ධා පන තෙසු වත්ථූසු අටවියං චොරා විය න පඤ්ඤායති. තෙනස්සා තත්ථෙව නිරොධං දස්සෙන්තො ‘‘චක්ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයතී’’තිආදිමාහ. අථ වා තණ්හුප්පාදවත්ථුස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා පරිඤ්ඤාතවත්ථුස්මිං පුන න උප්පජ්ජනතො අනුප්පාදනිරොධවසෙන තණ්හුප්පාදවත්ථුස්මිංයෙව නිරුජ්ඣතීති වුච්චති. එත්ථ ච උප්පජ්ජනපටිපක්ඛවසෙන පහීයතීති වුත්තං, නිවිසනපටිපක්ඛවසෙන නිරුජ්ඣතීති.

如今，为了显示那已被圣道所断、缘于涅槃而达到不生起的渴爱，就在其先前已被示现生起的那些事物中不存在，（长老）说了“sā kho panesā”等。于此，譬如有人看见田里长出的苦葫芦藤(tittakālābuvalli)，从顶端开始寻找根并将其斩断，它就会逐渐枯萎，乃至不再显现，之后就可以说田里的苦葫芦已灭、已断。正如这样，于眼等（诸处）的渴爱就像田里的苦葫芦。它被圣道根除后，缘于涅槃而达到不生起。这样达到不生起后，它在那些事物中就不再显现，就像田里的苦葫芦一样。又如，从森林里带来盗贼，在城的南门处死他们，之后就可以说森林里的盗贼死了或被杀了。正如这样，那于眼等（诸处）的渴爱就像森林里的盗贼，它就像在南门的盗贼一样，因缘于涅槃而灭，故在涅槃中灭。这样灭了之后，它在那些事物中就不再显现，就像森林里的盗贼一样。因此，为了显示它的灭就在那里，（长老）说了：“眼在世间是可爱、可喜的，渴爱于此，当被舍断时，即被舍断”等。或者，因为渴爱生起的事物已被遍知，在已被遍知的事物上不再生起，故以不生起之灭的方式，（渴爱）就在其生起的事物上灭，如是说。于此，就作为生起的对治而言，说为“舍断”；就作为安住的对治而言，说为“灭”。

නිරොධසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

灭谛的解释之释义，终。

මග්ගසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

道谛的解释之释义

36.

36.

මග්ගසච්චනිද්දෙසෙ අයමෙවාති අඤ්ඤමග්ගපටික්ඛෙපනත්ථං නියමනං (විභ. අට්ඨ. 205). අරියොති තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසෙහි ආරකත්තා, අරියභාවකරත්තා, අරියඵලපටිලාභකරත්තා ච අරියො. අට්ඨ අඞ්ගානි අස්සාති අට්ඨඞ්ගිකො. ස්වායං චතුරඞ්ගිකා විය සෙනා, පඤ්චඞ්ගිකං විය තූරියං අඞ්ගමත්තමෙව හොති, අඞ්ගවිනිමුත්තො නත්ථි.

在道谛的解释中，“就是这个”(ayameva)是为了排除其他道而作的限定（《分别论》注释205）。所谓“圣”(ariya)，是因远离各道所应断的烦恼，能成就圣性，且能获得圣果，故名为圣。有八支，故为“八支”(aṭṭhaṅgiko)。此道如同四支的军队、五支的乐器，只是支分而已，并无脱离支分的（道）。

ඉදානි අඞ්ගමත්තමෙව මග්ගො අඞ්ගවිනිමුත්තො නත්ථීති දස්සෙන්තො සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධීතිආදිමාහ. තත්ථ සම්මා දස්සනලක්ඛණා සම්මාදිට්ඨි. සම්මා අභිනිරොපනලක්ඛණො සම්මාසඞ්කප්පො. සම්මා පරිග්ගහලක්ඛණා සම්මාවාචා. සම්මා සමුට්ඨාපනලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො. සම්මා වොදාපනලක්ඛණො සම්මාආජීවො. සම්මා පග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. සම්මා උපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. සම්මා සමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි. තෙසු එකෙකස්ස තීණි තීණි කිච්චානි හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි [Pg.150] තාව අඤ්ඤෙහිපි අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධිං මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති, නිරොධඤ්ච ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච පස්සති තප්පටිච්ඡාදකමොහවිධමනවසෙන අසම්මොහතො. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි තථෙව මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනි ච පජහන්ති, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං කරොන්ති. විසෙසතො පනෙත්ථ සම්මාසඞ්කප්පො සහජාතධම්මෙ සම්මා අභිනිරොපෙති, සම්මාවාචා සම්මා පරිග්ගණ්හාති, සම්මාකම්මන්තො සම්මා සමුට්ඨාපෙති, සම්මාආජීවො සම්මා වොදාපෙති, සම්මාවායාමො සම්මා පග්ගණ්හාති, සම්මාසති සම්මා උපට්ඨාපෙති, සම්මාසමාධි සම්මා සමාදහති.

如今，为显示“道只是支分，并无脱离支分之道”，而说“正见……乃至……正定”等。其中，正见(sammādiṭṭhi)以正确地见为相；正思惟(sammāsaṅkappo)以正确地引导投向为相；正语(sammāvācā)以正确地把握为相；正业(sammākammanto)以正确地发起为相；正命(sammāājīvo)以正确地清净为相；正精进(sammāvāyāmo)以正确地策励为相；正念(sammāsati)以正确地安住为相；正定(sammāsamādhi)以正确地专注为相。此八支中，每一支皆有三项作用，即：正见首先连同其他与自身相违的烦恼一起舍断邪见，并以寂灭为所缘，且以破除覆盖（涅槃）的无明，由无痴而见相应法。正思惟等亦复如是，舍断邪思惟等，并以涅槃为所缘。于此，特别而言：正思惟正确地引导俱生法投向所缘，正语正确地把握，正业正确地发起，正命正确地清净，正精进正确地策励，正念正确地安住，正定正确地专注。

අපිචෙසා සම්මාදිට්ඨි නාම පුබ්බභාගෙ නානාක්ඛණා නානාරම්මණා හොති, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. කිච්චතො පන ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානාක්ඛණා නානාරම්මණා හොන්ති, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. තෙසු සම්මාසඞ්කප්පො කිච්චතො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පොතිආදීනි තීණි නාමානි ලභති. සම්මාවාචාදයො තයො පුබ්බභාගෙ විරතියොපි හොන්ති චෙතනායොපි, මග්ගක්ඛණෙ පන විරතියොයෙව. සම්මාවායාමො සම්මාසතීති ඉදම්පි ද්වයං කිච්චතො සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසමාධි පන පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි සම්මාසමාධියෙව.

再者，此所谓正见，于前分有种种刹那、种种所缘，于道时则为一刹那、一所缘。从作用上，则获得“苦之智”等四种名称。正思惟等，亦于前分有种种刹那、种种所缘，于道时则为一刹那、一所缘。其中，正思惟从作用上获得“出离思惟”等三种名称。正语等三支，于前分既是离，也是思，但在道刹那则只是离。正精进与正念，此二者从作用上，以正勤与念住的方式获得四种名称。至于正定，则于前分及道刹那都只是正定。

ඉති ඉමෙසු අට්ඨසු ධම්මෙසු භගවතා නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස යොගිනො බහූපකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා. අයඤ්හි ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතො පඤ්ඤාසත්ථ’’න්ති (ධ. ස. 16, 20, 29) ච වුත්තා. තස්මා එතාය පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාතාය සම්මාදිට්ඨියා අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා කිලෙසචොරෙ ඝාතෙන්තො ඛෙමෙන යොගාවචරො නිබ්බානං පාපුණාති. තස්මා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා.

如是，于此八法中，因正见于为证得涅槃而行道之瑜伽士有大助益，故世尊首先开示正见。此亦被称为“慧为光明，慧为利剑”（法集16, 20, 29）。是故，瑜伽行者以此在前分中被称为观（vipassanā）智的正见，破除无明黑暗、斩杀烦恼之贼，安稳地证达涅槃。是故，首先开示正见。

සම්මාසඞ්කප්පො පන තස්සා බහූපකාරො. තස්මා තදනන්තරං වුත්තො. යථා හි හෙරඤ්ඤිකො හත්ථෙන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා චක්ඛුනා කහාපණං ඔලොකෙන්තො ‘‘අයං කූටො අයං ඡෙකො’’ති ජානාති, එවං යොගාවචරොපි පුබ්බභාගෙ විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා විපස්සනාපඤ්ඤාය ඔලොකයමානො ‘‘ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා, ඉමෙ රූපාවචරාදයො’’ති ජානාති. යථා වා පන පුරිසෙන කොටියං ගහෙත්වා පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා දින්නං මහාරුක්ඛං තච්ඡකො වාසියා තච්ඡෙත්වා කම්මෙ [Pg.151] උපනෙති, එවං විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා දින්නධම්මෙ යොගාවචරො පඤ්ඤාය ‘‘ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා, ඉමෙ රූපාවචරා’’තිආදිනා නයෙන පරිච්ඡින්දිත්වා කම්මෙ උපනෙති. තස්මා සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාදිට්ඨානන්තරං වුත්තො.

再者，正思惟对那正见有很大助益，因此在其后说。犹如钱币商用手反复翻转，用眼观察钱币，从而知道“此为伪币，此为良币”；同样地，瑜伽行者在前分，以寻反复思量，以观(vipassanā)慧观察，从而知道“这些是欲界法，这些是色界法等”。又如，对于他人抓住一端、反复翻转后递来的大树干，木匠用手斧削平，然后用于作业；同样地，瑜伽行者以寻反复思量所呈现的诸法，以智慧通过“这些是欲界法，这些是色界法”等方式加以辨别，然后用于观业。因此，在正见之后说正思惟。

ස්වායං යථා සම්මාදිට්ඨියා, එවං සම්මාවාචායපි උපකාරකො. යථාහ – ‘‘පුබ්බෙ ඛො, ගහපති, විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දතී’’ති (ම. නි. 1.463). තස්මා තදනන්තරං සම්මාවාචා වුත්තා.

此正思惟，如同对正见有助益，对正语也同样有助益。如所说：“居士，实则先寻、伺，然后才说话。”（中部1.463）因此，在其后说正语。

යස්මා පන ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමා’’ති පඨමං වාචාය සංවිදහිත්වා ලොකෙ කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, තස්මා වාචා කායකම්මස්ස උපකාරිකාති සම්මාවාචාය අනන්තරං සම්මාකම්මන්තො වුත්තො.

再者，因为世人先以言语约定“我们将做这个和那个”，然后在世间从事各种工作，所以言语是身业的助缘。因此，在正语之后说正业。

චතුබ්බිධං පන වචීදුච්චරිතං, තිවිධං කායදුච්චරිතං පහාය උභයං සුචරිතං පූරෙන්තස්සෙව යස්මා ආජීවට්ඨමකසීලං පූරති, න ඉතරස්ස, තස්මා තදුභයානන්තරං සම්මාආජීවො වුත්තො.

再者，因为只有舍断四种语恶行与三种身恶行，并圆满此二种善行的人，才能圆满以正命为第八的戒，而非其他人，因此，在那二者之后说正命。

එවං විසුද්ධාජීවෙන පන ‘‘පරිසුද්ධො මෙ ආජීවො’’ති එත්තාවතා පරිතොසං කත්වා සුත්තප්පමත්තෙන විහරිතුං න යුත්තං, අථ ඛො සබ්බඉරියාපථෙසු ඉදං වීරියමාරභිතබ්බන්ති දස්සෙතුං තදනන්තරං සම්මාවායාමො වුත්තො.

再者，已如此清净正命者，不应仅因“我的生计已清净”而心生满足，住于昏沉放逸。为显示当于一切威仪中发起此精进，故于其后说正精进。

තතො ආරද්ධවීරියෙනාපි කායාදීසු චතූසු වත්ථූසු සති සූපට්ඨිතා කාතබ්බාති දස්සෙතුං තදනන්තරං සම්මාසති වුත්තා.

为了开示“即使是已发起精进者，也应于身等四种所依上善安立念”，故于其后说正念。

යස්මා පන එවං සූපට්ඨිතාය සතියා සමාධිස්ස උපකාරානුපකාරානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසිත්වා පහොති එකත්තාරම්මණෙ චිත්තං සමාධාතුං, තස්මා සම්මාසතිඅනන්තරං සම්මාසමාධි වුත්තොති වෙදිතබ්බොති.

又，因由如此善安立之念，能审察于定有助益及无助益诸法之趣向，而能令心住于一境，是故当知，于正念之后说正定。

සම්මාදිට්ඨිනිද්දෙසෙ ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා චතුසච්චකම්මට්ඨානං දස්සිතං. තත්ථ පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි වට්ටං, පච්ඡිමානි ද්වෙ විවට්ටං. තෙසු භික්ඛුනො වට්ටෙ කම්මට්ඨානාභිනිවෙසො හොති, විවට්ටෙ නත්ථි අභිනිවෙසො. පුරිමානි හි ද්වෙ සච්චානි ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛං, තණ්හා සමුදයො’’ති එවං සඞ්ඛෙපෙන ච, ‘‘කතමෙ [Pg.152] පඤ්චක්ඛන්ධා? රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරෙන ච ආචරියසන්තිකෙ උග්ගණ්හිත්වා වාචාය පුනප්පුනං පරිවත්තෙන්තො යොගාවචරො කම්මං කරොති. ඉතරෙසු පන ද්වීසු සච්චෙසු ‘‘නිරොධසච්චං ඉට්ඨං කන්තං මනාපං, මග්ගසච්චං ඉට්ඨං කන්තං මනාප’’න්ති එවං සවනෙනෙව කම්මං කරොති. සො එවං කම්මං කරොන්තො චත්තාරි සච්චානි එකපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති, එකාභිසමයෙන අභිසමෙති. දුක්ඛං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති, සමුදයං පහානපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති. නිරොධං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති, මග්ගං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති. දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන…පෙ… මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති.

在正见的解释中，以“于苦之智”等开示了四谛业处。其中，前二谛为轮回，后二谛为出离轮回。比丘于轮回二谛有业处之专注，于出离轮回则无专注。实则，于前二谛，瑜伽行者从师长处，学习“五蕴是苦，渴爱是集”如是简略之法，及“云何为五蕴？色蕴……”等详尽之法，口中反复诵习而修其业。于其余二谛，则仅听闻“灭谛是可喜、可爱、可意者，道谛是可喜、可爱、可意者”而修其业。彼如是修业者，以一通达而通达四谛，以一现观而现观。彼以遍知通达而通达苦，以断通达而通达集，以作证通达而通达灭，以修习通达而通达道。以遍知现观……以修习现观而现观道。

එවමස්ස පුබ්බභාගෙ ද්වීසු සච්චෙසු උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනධාරණසම්මසනපටිවෙධො හොති, ද්වීසු සවනපටිවෙධොයෙව. අපරභාගෙ තීසු කිච්චතො පටිවෙධො හොති නිරොධෙ ආරම්මණපටිවෙධො. තත්ථ සබ්බම්පි පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, සවනධාරණසම්මසනඤාණං ලොකියං කාමාවචරං. පච්චවෙක්ඛණා පන පත්තසච්චස්ස හොති, අයඤ්ච ආදිකම්මිකො. තස්මා සා ඉධ න වුත්තා. ඉමස්ස ච භික්ඛුනො පුබ්බෙ පරිග්ගහතො ‘‘දුක්ඛං පරිජානාමි, සමුදයං පජහාමි, නිරොධං සච්ඡිකරොමි, මග්ගං භාවෙමී’’ති ආභොගසමන්නාහාරමනසිකාරපච්චවෙක්ඛණා නත්ථි, පරිග්ගහතො පට්ඨාය හොති. අපරභාගෙ පන දුක්ඛං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති…පෙ… මග්ගො භාවිතොව හොති.

如是，对此（瑜伽行者）而言，在前分，于二（苦、集）谛有学习、询问、听闻、受持、思惟之通达；于（另）二（灭、道）谛则唯有听闻之通达。在后分，于三（苦、集、道）谛有由作用（即遍知、断、修）而通达，于灭谛则有以所缘而通达。于此，一切通达智皆是出世间，而听闻、受持、思惟智是世间的、欲界的。再者，省察是属于已证圣谛者，而此（行者）是初业者，是故此处不说。并且，对此比丘，在把握（四谛）之前，没有“我遍知苦，我断集，我现证灭，我修道”这样的倾心、专注、作意与省察；从把握（四谛）之时起才有。再者，在后分，苦已被遍知……道已被修习。

තත්ථ ද්වෙ සච්චානි දුද්දසත්තා ගම්භීරානි, ද්වෙ ගම්භීරත්තා දුද්දසානි. දුක්ඛසච්චඤ්හි උප්පත්තිතො පාකටං, ඛාණුකණ්ටකප්පහාරාදීසු ‘‘අහො දුක්ඛ’’න්ති වත්තබ්බතම්පි ආපජ්ජති. සමුදයසච්චං ඛාදිතුකාමතාභුඤ්ජිතුකාමතාදිවසෙන උප්පත්තිතො පාකටං. ලක්ඛණපටිවෙධතො පන උභයම්පි ගම්භීරං. ඉති තානි දුද්දසත්තා ගම්භීරානි. ඉතරෙසං පන ද්වින්නං දස්සනත්ථාය පයොගො භවග්ගග්ගහණත්ථං හත්ථපසාරණං විය, අවීචිඵුසනත්ථං පාදපසාරණං විය, සතධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටිපටිපාදනං විය ච හොති. ඉති තානි ගම්භීරත්තා දුද්දසානි. එවං දුද්දසත්තා ගම්භීරෙසු ගම්භීරත්තා ච දුද්දසෙසු චතූසු සච්චෙසු උග්ගහාදිවසෙන පුබ්බභාගඤාණුප්පත්තිං සන්ධාය ඉදං ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. පටිවෙධක්ඛණෙ පන එකමෙව තං ඤාණං හොති.

于此（四谛）中，有二谛因难见而甚深，有二谛因甚深而难见。苦谛确实从生起上是明显的，于被树桩、荆棘撞击等情况下，亦会说“啊，苦！”。集谛亦因有食欲、受用欲等而从生起上是明显的。然而，从通达相而言，二者皆甚深。是故，彼等因难见而甚深。再者，为见其余二谛所作之努力，犹如为抓取有顶而伸手，犹如为触及无间地狱而伸足，又犹如以百裂马尾毛之尖端令其与另一尖端相触。是故，彼等因甚深而难见。如是，针对此因难见而甚深、及因甚深而难见之四谛，由于在前分以学习等方式生起智，故说“于苦有智”等语。然而，在通达之刹那，彼智仅为一。

අපරෙ [Pg.153] පනාහු – චතුබ්බිධං සච්චෙසු ඤාණං සුතමයඤාණං වවත්ථානඤාණං සම්මසනඤාණං අභිසමයඤාණන්ති. තත්ථ කතමං සුතමයඤාණං? සංඛිත්තෙන වා විත්ථාරෙන වා චත්තාරි සච්චානි සුත්වා ජානාති ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං සමුදයො, අයං නිරොධො, අයං මග්ගො’’ති. ඉදං සුතමයඤාණං. කතමං වවත්ථානඤාණං? සො සුතානං අත්ථං උපපරික්ඛති ධම්මතො ච ලක්ඛණතො ච, ‘‘ඉමෙ ධම්මා ඉමස්මිං සච්චෙ පරියාපන්නා, ඉමස්ස සච්චස්ස ඉදං ලක්ඛණ’’න්ති සන්නිට්ඨානං කරොති. ඉදං වවත්ථානඤාණං. කතමං සම්මසනඤාණං? සො එවං යථානුපුබ්බං චත්තාරි සච්චානි වවත්ථපෙත්වා අථ දුක්ඛමෙව ගහෙත්වා යාව ගොත්‍රභුඤාණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො සම්මසති. ඉදං සම්මසනඤාණං. කතමං අභිසමයඤාණං? ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ එකෙන ඤාණෙන චත්තාරි සච්චානි අපුබ්බං අචරිමං අභිසමෙති ‘‘දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන, සමුදයං පහානාභිසමයෙන, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙතී’’ති. ඉදං අභිසමයඤාණන්ති.

另有他说：于诸谛有四种智，即闻所成智(sutamayañāṇa)、决断智(vavatthānañāṇa)、审察智(sammasanañāṇa)、现观智(abhisamayañāṇa)。其中，什么是闻所成智？即或简或广地听闻四谛后，了知：“此是苦，此是集，此是灭，此是道。”此即闻所成智。什么是决断智？彼考察所闻之义，从法与相两方面，作此决断：“此等法摄于此谛中，此是此谛之相。”此即决断智。什么是审察智？彼如是次第决断四谛后，复取苦谛，乃至种姓智(gotrabhuñāṇa)，从无常、苦、无我而审察。此即审察智。什么是现观智？于出世间道刹那，以一智，非前非后地现观四谛，即：“以遍知现观现观苦，以断除现观现观集，以作证现观现观灭，以修习现观现观道。”此即现观智。

සම්මාසඞ්කප්පනිද්දෙසෙ කාමතො නිස්සටොති නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. බ්‍යාපාදතො නිස්සටොති අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො. විහිංසාය නිස්සටොති අවිහිංසාසඞ්කප්පො. තත්ථ නෙක්ඛම්මවිතක්කො කාමවිතක්කස්ස පදඝාතං පදච්ඡෙදං කරොන්තො උප්පජ්ජති, අබ්‍යාපාදවිතක්කො බ්‍යාපාදවිතක්කස්ස, අවිහිංසාවිතක්කො විහිංසාවිතක්කස්ස. තථා නෙක්ඛම්මඅබ්‍යාපාදඅවිහිංසාවිතක්කා කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කානං පච්චනීකා හුත්වා උප්පජ්ජන්ති.

于正思惟的解释中：所谓“从欲出离”，即是出离思惟；所谓“从嗔出离”，即是无嗔思惟；所谓“从害出离”，即是无害思惟。其中，出离寻生起，即击破、断绝欲寻之因；无嗔寻生起，即击破、断绝嗔寻之因；无害寻生起，即击破、断绝害寻之因。如是，出离寻、无嗔寻、无害寻，作为欲寻、嗔寻、害寻的敌对者而生起。

තත්ථ යොගාවචරො කාමවිතක්කස්ස පදඝාතනත්ථං කාමවිතක්කං වා සම්මසති අඤ්ඤං වා පන කිඤ්චි සඞ්ඛාරං. අථස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ විපස්සනාසම්පයුත්තො සඞ්කප්පො තදඞ්ගවසෙන කාමවිතක්කස්ස පදඝාතං පදච්ඡෙදං කරොන්තො උප්පජ්ජති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගං පාපෙති. අථස්ස මග්ගක්ඛණෙ මග්ගසම්පයුත්තො සඞ්කප්පො සමුච්ඡෙදවසෙන කාමවිතක්කස්ස පදඝාතං පදච්ඡෙදං කරොන්තො උප්පජ්ජති. බ්‍යාපාදවිතක්කස්සපි පදඝාතනත්ථං බ්‍යාපාදවිතක්කං වා අඤ්ඤං වා සඞ්ඛාරං, විහිංසාවිතක්කස්ස පදඝාතනත්ථං විහිංසාවිතක්කං වා අඤ්ඤං වා සඞ්ඛාරං සම්මසති. අථස්ස විපස්සනාක්ඛණෙති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

于此，修行者为断除欲寻，或思惟欲寻，或思惟其他任何行。其后，于彼行者之观(vipassanā)刹那，与观相应的思惟以彼分断的方式，行断除、切断欲寻而生起，并精勤修观，令至圣道。其后，于彼行者之道刹那，与道相应的思惟以正断的方式，行断除、切断欲寻而生起。为断除嗔寻，（彼）或思惟嗔寻，或思惟其他行；为断除害寻，（彼）或思惟害寻，或思惟其他行。其后，于彼行者之观刹那等，一切皆应以前述之理连结。

කාමවිතක්කාදීනං [Pg.154] පන තිණ්ණම්පි පාළියං විභත්තෙසු අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු එකකම්මට්ඨානම්පි අපච්චනීකං නාම නත්ථි. එකන්තතො පන කාමවිතක්කස්ස තාව අසුභෙසු පඨමජ්ඣානමෙව පච්චනීකං, බ්‍යාපාදවිතක්කස්ස මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානානි, විහිංසආවිතක්කස්ස කරුණාය තිකචතුක්කජ්ඣානානි. තස්මා අසුභපරිකම්මං කත්වා ඣානං සමාපන්නස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානසම්පයුත්තො විතක්කො වික්ඛම්භනවසෙන කාමවිතක්කස්ස පච්චනීකො හුත්වා උප්පජ්ජති, ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙන්තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ විපස්සනාසම්පයුත්තො සඞ්කප්පො තදඞ්ගවසෙන කාමවිතක්කස්ස පච්චනීකො හුත්වා උප්පජ්ජති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගං පාපෙන්තස්ස මග්ගක්ඛණෙ මග්ගසම්පයුත්තො සඞ්කප්පො සමුච්ඡෙදවසෙන කාමවිතක්කස්ස පච්චනීකො හුත්වා උප්පජ්ජති. එවං උප්පන්නො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බො.

对于欲寻等三寻，在圣典所分别的三十八种所缘中，无一业处不名为其对治。但就决定而言：欲寻的对治，即于不净业处中的初禅；嗔寻的对治，即于慈心中的三法与四法诸禅；害寻的对治，即于悲心中的三法与四法诸禅。是故，修习不净预备业后入禅定者，于等至刹那，与禅相应的寻以镇伏的方式，成为欲寻的对治而生起；以禅为基础而建立观(vipassanā)者，于观刹那，与观相应的思惟以彼分断的方式，成为欲寻的对治而生起；精勤修观而令至圣道者，于道刹那，与道相应的思惟以究竟断除的方式，成为欲寻的对治而生起。应知如是生起者，称为出离思惟。

මෙත්තාය පන පරිකම්මං කත්වා, කරුණාය පරිකම්මං කත්වා ඣානං සමාපන්නස්සාති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. එවං උප්පන්නො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පොති වුච්චති, අවිහිංසාසඞ්කප්පොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බො. එවමෙතෙ නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො විපස්සනාඣානවසෙන උප්පත්තීනං නානත්තා පුබ්බභාගෙ නානා, මග්ගක්ඛණෙ පන ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු උප්පන්නස්ස අකුසලසඞ්කප්පස්ස පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානො එකොව කුසලසඞ්කප්පො උප්පජ්ජති. අයං සම්මාසඞ්කප්පො නාම.

再者，于慈修习预备业后，于悲修习预备业后而入定者，其一切皆应如前述方法连结。如此生起的思惟，当知其称为“无恚思惟”与“无害思惟”。如此，此等出离思惟等，以观(vipassanā)禅之力，因生起各异，故于前分(pubbabhāge)时各各不同；但在道刹那，通过截断于此三处生起之不善思惟的根源，以令其不再生起的方式圆满道支时，仅有唯一的善思惟生起。此名为正思惟。

සම්මාවාචානිද්දෙසෙපි යස්මා අඤ්ඤෙනෙව චිත්තෙන මුසාවාදා විරමති, අඤ්ඤෙන අඤ්ඤෙන පිසුණාවාචාදීහි, තස්මා චතස්සොපෙතා වෙරමණියො පුබ්බභාගෙ නානා, මග්ගක්ඛණෙ පන මිච්ඡාවාචාසඞ්ඛාතාය චතුබ්බිධාය අකුසලදුස්සීල්‍යචෙතනාය පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව සම්මාවාචාසඞ්ඛාතා කුසලවෙරමණි උප්පජ්ජති. අයං සම්මාවාචා නාම.

于正语的解释(niddesa)中，因为是以不同的心远离妄语，又以其他不同的心远离离间语等，故此四种离(veramaṇi)于前分(pubbabhāge)时各各不同；但在道刹那，通过截断名为邪语的四种不善恶戒意念的根源，以令其不再生起的方式圆满道支时，仅有唯一名为正语的善离生起。此名为正语。

සම්මාකම්මන්තනිද්දෙසෙපි යස්මා අඤ්ඤෙනෙව චිත්තෙන පාණාතිපාතා විරමති, අඤ්ඤෙන අදින්නාදානා, අඤ්ඤෙන මිච්ඡාචාරා, තස්මා තිස්සොපෙතා වෙරමණියො පුබ්බභාගෙ නානා, මග්ගක්ඛණෙ පන මිච්ඡාකම්මන්තසඞ්ඛාතාය තිවිධාය අකුසලදුස්සීල්‍යචෙතනාය පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව සම්මාකම්මන්තසඞ්ඛාතා කුසලවෙරමණි උප්පජ්ජති. අයං සම්මාකම්මන්තො නාම.

于正业的解释(niddesa)中，因为以不同的心远离杀生，以不同的心远离不与取，以不同的心远离邪行，故此三离(veramaṇi)于前分(pubbabhāge)时各各不同；但在道刹那，通过截断名为邪业的三种不善恶戒意念的根源，以令其不再生起的方式圆满道支时，仅有唯一名为正业的善离生起。此名为正业。

සම්මාආජීවනිද්දෙසෙ [Pg.155] ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. අරියසාවකොති අරියස්ස බුද්ධස්ස සාවකො. මිච්ඡාආජීවං පහායාති පාපකං ආජීවං පජහිත්වා. සම්මාආජීවෙනාති බුද්ධප්පසත්ථෙන කුසලආජීවෙන. ජීවිකං කප්පෙතීති ජීවිතප්පවත්තිං පවත්තෙති. ඉධාපි යස්මා අඤ්ඤෙනෙව චිත්තෙන කායද්වාරවීතික්කමා විරමති, අඤ්ඤෙනෙව වචීද්වාරවීතික්කමා, තස්මා පුබ්බභාගෙ නානාක්ඛණෙසු උප්පජ්ජති, මග්ගක්ඛණෙ පන ද්වීසු ද්වාරෙසු සත්තන්නං කම්මපථානං වසෙන උප්පන්නාය මිච්ඡාආජීවදුස්සීල්‍යචෙතනාය පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව සම්මාආජීවසඞ්ඛාතා කුසලවෙරමණි උප්පජ්ජති. අයං සම්මාආජීවො නාම.

在正命的解释(niddesa)中，“于此”是指在此教法中。“圣弟子”是指圣者佛陀的弟子。“舍离邪命”是指舍弃邪恶的谋生方式。“以正命”是指以佛陀所称赞的善谋生方式。“维持生计”是指延续生命活动。在此，也因为以另一心远离身门之违越，又以另一心远离语门之违越，故于前分于不同刹那生起；然于道刹那，唯有一名为正命的善离生起，它通过断除依身、语二门七种业道所生起的邪命恶戒之思，并令其不复生起，以此方式圆满道支。此名为正命。

සම්මාවායාමනිද්දෙසෙ ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ පටිපන්නකො භික්ඛු. අනුප්පන්නානන්ති අනිබ්බත්තානං. පාපකානන්ති ලාමකානං. අකුසලානං ධම්මානන්ති අකොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. අනුප්පාදායාති න උප්පාදනත්ථාය. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාසඞ්ඛාතං කුසලච්ඡන්දං ජනෙති උප්පාදෙති. වායමතීති පයොගං ජනෙති පරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකං චෙතසිකං වීරියං කරොති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති පධානවීරියං කරොති. පටිපාටියා පනෙතානි චත්තාරිපි පදානි ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි.

在正精进的解释(niddesa)中，“于此比丘”是指在此教法中修行的比丘。“未生”是指尚未产生的。“恶”是指卑劣的。“不善法”是指由不善巧所生之法。“为令不生”是指为使不产生。“生起欲”是指生起名为‘欲作’的善欲。“努力”是指发起勤奋，奋力行之。“发起精进”是指作出身、心之精进。“策励心”是指以俱生之精进，策励其心。“奋斗”是指作精勤努力。再者，这四个词语应依次与修习、培育、多作和恒常行相结合。

උප්පන්නානන්ති අනුප්පන්නානන්ති අවත්තබ්බතං ආපන්නානං. පහානායාති පජහනත්ථාය. අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානන්ති අනිබ්බත්තානං කොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. උප්පාදායාති උප්පාදනත්ථාය. උප්පන්නානන්ති නිබ්බත්තානං. ඨිතියාති ඨිතත්ථාය. අසම්මොසායාති අනස්සනත්ථං. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනං භාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. භාවනායාති වඩ්ඪියා. පාරිපූරියාති පරිපූරණත්ථාය.

所谓“已生”与“未生”，是指已达到不可言其为已生或未生的状态。“为断”，是为了断除。“未生善法”，是指尚未生起、由善巧所生的法。“为令生起”，是为了使其产生。“已生”，是指已经生起的。“为住”，是为了住立。“为不忘失”，是为了不失坏。“为增长”，是为了再再培育。“为广大”，是为了达到广大。“为修习”，是为了增长。“为圆满”，是为了圆满。

එතෙ පන සම්මාවායාමසඞ්ඛාතා චත්තාරො සම්මප්පධානා පුබ්බභාගෙ ලොකියා, මග්ගක්ඛණෙ ලොකුත්තරා. මග්ගක්ඛණෙ පන එකමෙව වීරියං චතුකිච්චසාධනවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති. තත්ථ ලොකියා කස්සපසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

这四种名为正精进的正勤，在前分是世间的，在道刹那则是出世间的。再者，在道刹那只有一个精进，但由于能成就四种作用而获得四种名称。其中，世间的部分，应当依照《迦叶相应》中所说的方法来理解。因为彼处说道：

‘‘චත්තාරොමෙ[Pg.156], ආවුසො, සම්මප්පධානා;

කතමෙ චත්තාරො? ඉධාවුසො, භික්ඛු ‘අනුප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘උප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘උප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොතී’’ති (සං. නි. 2.145);

“贤友，有此四种正勤。是哪四种？贤友，在此，比丘心想：‘我未生的恶不善法若生起，将导致不利’，并为此精勤；心想：‘我已生的恶不善法若不被断除，将导致不利’，并为此精勤；心想：‘我未生的善法若不生起，将导致不利’，并为此精勤；心想：‘我已生的善法若息灭，将导致不利’，并为此精勤。”

තත්ථ ච අනුප්පන්නාති අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වා අනුප්පන්නා. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා නාම නත්ථි, අනුප්පන්නා පන උප්පජ්ජමානාපි එතෙයෙව උප්පජ්ජන්ති, පහීයමානාපි එතෙයෙව පහීයන්ති.

其中，所谓“未生”，是指以不现行的方式，或以未曾体验所缘的方式而言。否则，在无始的轮回中，并没有所谓未曾生起的恶不善法。然而，当未生之法生起时，也正是这些法在生起；当其被断除时，也正是这些法被断除。

තත්ථ එකච්චස්ස වත්තගන්ථධුතඞ්ගසමාධිවිපස්සනානවකම්මභවානං අඤ්ඤතරවසෙන කිලෙසා න සමුදාචරන්ති. කථං? එකච්චො හි වත්තසම්පන්නො හොති, අසීති ඛන්ධකවත්තානි චුද්දස මහාවත්තානි චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණපානීයමාළකඋපොසථාගාරආගන්තුකගමිකවත්තානි ච කරොන්තස්සෙව කිලෙසා ඔකාසං න ලභන්ති. අපරභාගෙ පනස්ස වත්තානි විස්සජ්ජෙත්වා භින්නවත්තස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරං සතිවොස්සග්ගඤ්ච ආගම්ම උප්පජ්ජන්ති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම.

于此，对某些人而言，由于行仪、典籍、头陀支、禅定、观、新造作或（梵天）有这七者中的任何一种，烦恼便不现行。此话怎讲？有些人具足行仪，当他奉行八十犍度行仪、十四种大行仪，以及佛塔庭院、菩提树庭院、饮水处、布萨堂、对待来访者与远行者之行仪时，烦恼便无机会生起。但是，之后如果他放弃这些行仪，毁坏行仪而行，烦恼就会缘于不如理作意与失念而生起。如此，以未曾现行的方式，未生起者亦名为生起。

එකච්චො ගන්ථයුත්තො හොති, එකම්පි නිකායං ගණ්හාති ද්වෙපි තයොපි චත්තාරොපි පඤ්චපි. තස්ස තෙපිටකං බුද්ධවචනං අත්ථවසෙන පාළිවසෙන අනුසන්ධිවසෙන පුබ්බාපරවසෙන ගණ්හන්තස්ස සජ්ඣායන්තස්ස චින්තෙන්තස්ස වාචෙන්තස්ස දෙසෙන්තස්ස පකාසෙන්තස්ස කිලෙසා ඔකාසං න ලභන්ති. අපරභාගෙ පනස්ස ගන්ථකම්මං පහාය කුසීතස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජන්ති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම.

有些人勤于研习典籍，学习一部、两部、三部、四部或五部尼迦耶。当他依义理、依巴利原文、依前后贯通、依先后次第来学习三藏佛语，并且讽诵、思惟、讲授、开示、阐明时，烦恼便无机会生起。然而，后来他舍弃了研习之务，懈怠而行，烦恼就会缘于不如理作意与失念而生起。如此，以未曾现行的方式，未生起者亦名为生起。

එකච්චො පන ධුතඞ්ගධරො හොති, තෙරස ධුතඞ්ගගුණෙ සමාදාය වත්තති, තස්ස ධුතඞ්ගගුණෙ පරිහරන්තස්ස කිලෙසා ඔකාසං න ලභන්ති. අපරභාගෙ [Pg.157] පනස්ස ධුතඞ්ගානි විස්සජ්ජෙත්වා බාහුල්ලාය ආවත්තස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජන්ති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම.

再者，有些人持头陀支，受持十三种头陀功德而行，当他守护头陀功德时，烦恼便无机会生起。但之后如果他舍弃头陀支，为了追求丰裕而退转而行，烦恼就会缘于不如理作意与失念而生起。如此，以未曾现行的方式，未生起者亦名为生起。

එකච්චො අට්ඨසු සමාපත්තීසු චිණ්ණවසී හොති, තස්ස පඨමජ්ඣානාදීසු ආවජ්ජනවසීආදීනං වසෙන විහරන්තස්ස කිලෙසා ඔකාසං න ලභන්ති. අපරභාගෙ පනස්ස පරිහීනජ්ඣානස්ස වා විස්සට්ඨජ්ඣානස්ස වා භස්සාදීසු අනුයුත්තස්ස විහරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජන්ති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම.

或有一人，于八等至已得自在。当他依于初禅等的转向自在等而住时，诸烦恼不得其便。然于后时，当他禅定已退或已舍，勤行于闲谈等事而住时，诸烦恼则缘于不如理作意与失念而生起。如是，以不现行故，未生起者亦名为生起。

එකච්චො පන විපස්සකො හොති, සත්තසු වා අනුපස්සනාසු (පටි. ම. 3.35) අට්ඨාරසසු වා මහාවිපස්සනාසු (පටි. ම. 1.22) කම්මං කරොන්තො විහරති, තස්ස එවං විහරතො කිලෙසා ඔකාසං න ලභන්ති. අපරභාගෙ පනස්ස විපස්සනාකම්මං පහාය කායදළ්හීබහුලස්ස විහරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජන්ති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම.

复次，或有一人是观行者，于七随观或十八大观中修行而住。当他如是安住时，诸烦恼不得其便。然于后时，他舍弃观业，多强健其身而住，诸烦恼则因不如理作意与失念而生起。如是，以不现行故，未生起者亦名为生起。

එකච්චො නවකම්මිකො හොති, උපොසථාගාරභොජනසාලාදීනි කරොති, තස්ස තෙසං උපකරණානි චින්තෙන්තස්ස කිලෙසා ඔකාසං න ලභන්ති. අපරභාගෙ පනස්ස නවකම්මෙ නිට්ඨිතෙ වා විස්සට්ඨෙ වා අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජන්ති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම.

或有一人，负责新造作，建造布萨堂、食堂等。当他思虑彼等之所需物资时，诸烦恼不得其便。然于后时，当新造作已终或已舍时，诸烦恼则因不如理作意与失念而生起。如是，以不现行故，未生起者亦名为生起。

එකච්චො පන බ්‍රහ්මලොකතො ආගතො සුද්ධසත්තො හොති, තස්ස අනාසෙවනාය කිලෙසා ඔකාසං න ලභන්ති. අපරභාගෙ පනස්ස ලද්ධාසෙවනස්ස අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජන්ති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම. එවං තාව අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නතා වෙදිතබ්බා.

复次，或有一人是从梵天界来的纯净有情，因长久不亲近烦恼，诸烦恼不得其便。然于后时，当他有了亲近烦恼的机会，诸烦恼则因不如理作意与失念而生起。如是，以不现行故，未生起者亦名为生起。如是，当知以不现行故为未生起。

කථං අනනුභූතාරම්මණවසෙන? ඉධෙකච්චො අනනුභූතපුබ්බං මනාපිකාදිභෙදං ආරම්මණං ලභති, තස්ස තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම රාගාදයො කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති. එවං අනනුභූතාරම්මණවසෙන අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති නාම. එවං අනුප්පන්නානං අකුසලානං උප්පාදෙ සති අත්තනො [Pg.158] අනත්ථං පස්සිත්වා තෙසං අනුප්පාදාය සතිපට්ඨානභාවනානුයොගෙන පඨමං සම්මප්පධානං භාවෙති, උප්පන්නෙසු පන තෙසු තෙසං අප්පහානතො අත්තනො අනත්ථං පස්සිත්වා තෙසං පහානාය දුතියං තථෙව සම්මප්පධානං භාවෙති.

如何以未曾体验所缘的方式？于此，有人获得未曾体验过的可爱等差别之所缘，由于不如理作意与失念，贪等烦恼便生起。如此，以未曾体验所缘的方式，未生之法便生起。像这样，见到未生的不善法生起对自己不利，为了使其不生，便以修习念住之勤修来修习第一正勤；再者，于那些已生起的不善法，见到不舍断它们对自己不利，为了舍断它们，便同样地修习第二正勤。

අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මාති සමථවිපස්සනා චෙව මග්ගො ච. තෙසං අනුප්පාදෙ අත්තනො අනත්ථං පස්සිත්වා තෙසං උප්පාදනත්ථාය තථෙව තතියං සම්මප්පධානං භාවෙති. උප්පන්නා කුසලා ධම්මාති සමථවිපස්සනාව. මග්ගො පන සකිං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣමානො අනත්ථාය සංවත්තනකො නාම නත්ථි. සො හි ඵලස්ස පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣති. තාසං සමථවිපස්සනානං නිරොධතො අත්තනො අනත්ථං පස්සිත්වා තාසං ඨිතියා තථෙව චතුත්ථං සම්මප්පධානං භාවෙති. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පන එකමෙව වීරියං.

未生的善法，即是止与观(samathavipassanā)以及道(magga)。见到这些法不生起对自己不利，为了令其生起，便同样地修习第三正勤。已生的善法，即是止与观。至于道，一旦生起即灭，并没有所谓会导致不利者。因为它是在给予果(phala)的条件后才息灭的。见到止与观的息灭对自己不利，为了使其住立，便同样地修习第四正勤。然而，在出世间道(lokuttaramagga)刹那，只有一种精进。

යෙ එවං අනුප්පන්නා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙ යථා නෙව උප්පජ්ජන්ති, එවං තෙසං අනුප්පන්නානං අනුප්පාදකිච්චං, උප්පන්නානඤ්ච පහානකිච්චං සාධෙති. උප්පන්නාති චෙත්ථ චතුබ්බිධං උප්පන්නං වත්තමානුප්පන්නං භූතාපගතුප්පන්නං ඔකාසකතුප්පන්නං භූමිලද්ධුප්පන්නන්ති. තත්ථ සබ්බම්පි උප්පාදජරාභඞ්ගසමඞ්ගිසඞ්ඛාතං වත්තමානුප්පන්නං නාම. ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධං අනුභූතාපගතසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලං උප්පාදාදිත්තයමනුප්පත්වා නිරුද්ධං භුත්වාපගතසඞ්ඛාතං සෙසසඞ්ඛතඤ්ච භූතාපගතුප්පන්නං නාම. ‘‘යානිස්ස තානි පුබ්බෙ කතානි කම්මානී’’ති එවමාදිනා (ම. නි. 3.248) නයෙන වුත්තං කම්මං අතීතම්පි සමානං අඤ්ඤං විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කත්වා ඨිතත්තා තථා කතොකාසඤ්ච විපාකං අනුප්පන්නම්පි සමානං එවං කතෙ ඔකාසෙ එකන්තෙන උප්පජ්ජනතො ඔකාසකතුප්පන්නං නාම. තාසු තාසු භූමීසු අසමූහතං අකුසලං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම.

对于那些未生而可能生起的法，要如何使其不生起；如此，便能成就令未生者不生的作用，以及断除已生者的作用。此处所说的“已生”(uppanna)，有四种：现行已生(vattamānuppanna)、已逝已生(bhūtāpagatuppanna)、已造机会已生(okāsakatuppanna)、已得地已生(bhūmiladdhuppanna)。其中，一切具足生、住、灭三相者，名为“现行已生”。被称为“已体验而逝”的、已体验所缘之味而灭尽的善与不善法，以及被称为“已存在而逝”的、已达生等三刹那而灭尽的其余有为法，名为“已逝已生”。如“凡是他先前所造作的那些业”等文中所说的业，虽然已是过去，但因其能排除其他异熟，为自己的异熟创造机会而住立，像这样，其异熟虽然未生，但在已造之机会中必定会生起，因此名为“已造机会已生”。在各个生存地中未被（道）根除的不善法，名为“已得地已生”。

එත්ථ ච භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං – භූමීති හි විපස්සනාය ආරම්මණභූතා තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා. භූමිලද්ධං නාම තෙසු ඛන්ධෙසු උප්පත්තිරහං කිලෙසජාතං. තෙන හි සා භූමිලද්ධා නාම හොතීති තස්මා භූමිලද්ධන්ති වුච්චති. සා ච ඛො න ආරම්මණවසෙන. ආරම්මණවසෙන හි සබ්බෙපි අතීතානාගතෙ පරිඤ්ඤාතෙපි ච ඛීණාසවානං ඛන්ධෙ ආරබ්භ කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති. යදි ච තං භූමිලද්ධං නාම සියා, තස්ස අප්පහෙය්‍යතො න කොචි භවමූලං පජහෙය්‍ය. වත්ථුවසෙන පන භූමිලද්ධං වෙදිතබ්බං. යත්ථ යත්ථ [Pg.159] හි විපස්සනාය අපරිඤ්ඤාතා ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථ උප්පාදතො පභුති තෙසු වට්ටමූලං කිලෙසජාතං අනුසෙති. තං අප්පහීනට්ඨෙන භූමිලද්ධන්ති වෙදිතබ්බං.

在此，应当了知“地”(bhūmi)与“得地”(bhūmiladdha)的差别——“地”指的是作为观(vipassanā)所缘的三界五蕴。“得地”是指适于在这些蕴中生起的烦恼之类。因为那烦恼获得了那地，所以被称为“得地”。然而，这（获得）并非从所缘的角度而言。因为从所缘的角度来说，以漏尽者的诸蕴——无论过去、未来，乃至已遍知者——为所缘，烦恼也会生起。如果那也称为“得地”，那么由于其无法被断除，就没有人能够断除有之根了。应从事(vatthu)的角度来理解“得地”。因为，在任何地方，凡有观尚未遍知的诸蕴生起，从其生起之时起，作为轮回之根的烦恼之类就会随眠其中。那（烦恼）因其未被断除，故应知为“得地”。

තත්ථ ච යස්ස යෙසු ඛන්ධෙසු අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයිතා කිලෙසා, තස්ස තෙ එව ඛන්ධා තෙසං කිලෙසානං වත්ථු, න අඤ්ඤෙසං සන්තකා ඛන්ධා. අතීතක්ඛන්ධෙසු ච අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං අතීතක්ඛන්ධාව වත්ථු, න ඉතරෙ. එස නයො අනාගතාදීසු. තථා කාමාවචරක්ඛන්ධෙසු අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං කාමාවචරක්ඛන්ධා එව වත්ථු, න ඉතරෙ. එස නයො රූපාරූපාවචරෙසු. සොතාපන්නාදීසු පන යස්ස යස්ස අරියපුග්ගලස්ස ඛන්ධෙසු තං තං වට්ටමූලං කිලෙසජාතං තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනං, තස්ස තස්ස තෙ තෙ ඛන්ධා පහීනානං තෙසං තෙසං වට්ටමූලකානං කිලෙසානං අවත්ථුතො භූමීති සඞ්ඛං න ලභන්ති. පුථුජ්ජනස්ස සබ්බසො වට්ටමූලකිලෙසානං අප්පහීනත්තා යංකිඤ්චි කරියමානං කම්මං කුසලමකුසලං වා හොති, ඉච්චස්ස කම්මකිලෙසපච්චයාව වට්ටං වට්ටති, තස්ස තස්සෙව තං වට්ටමූලං රූපක්ඛන්ධෙයෙව, න වෙදනාදීසු. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙයෙව වා, න රූපක්ඛන්ධාදීසූති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන පඤ්චසුපි ඛන්ධෙසු අනුසයිතත්තා. කථං? පථවීරසාදි විය රුක්ඛෙ. යථා හි මහාරුක්ඛෙ පථවීතලං අධිට්ඨාය පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච නිස්සාය තප්පච්චයා මූලඛන්ධසාඛාපසාඛාපල්ලවපලාසපුප්ඵඵලෙහි වඩ්ඪිත්වා නභං පූරෙත්වා යාව කප්පාවසානා බීජපරම්පරාය රුක්ඛපවෙණිං සන්තානයමානෙ ඨිතෙ තං පථවීරසාදිමූලෙයෙව, න ඛන්ධාදීසු. ඵලෙයෙව වා, න මූලාදීසූති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන සබ්බෙසු මූලාදීසු අනුගතත්තාති. යථා පන තස්සෙව රුක්ඛස්ස පුප්ඵඵලාදීසු නිබ්බින්නො කොචි පුරිසො චතූසු දිසාසු මණ්ඩූකකණ්ටකං නාම විසකණ්ටකං ආකොටෙය්‍ය, අථ සො රුක්ඛො තෙන විසසම්ඵස්සෙන ඵුට්ඨො පථවීරසආපොරසානං පරියාදින්නත්තා අප්පසවධම්මතං ආගම්ම පුන සන්තානං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය, එවමෙව ඛන්ධප්පවත්තියං නිබ්බින්නො කුලපුත්තො තස්ස පුරිසස්ස චතූසු දිසාසු රුක්ඛෙ විසයොජනං විය අත්තනො සන්තානෙ චතුමග්ගභාවනං ආරභති. අථස්ස සො ඛන්ධසන්තානො තෙන චතුමග්ගවිසසම්ඵස්සෙන සබ්බසො වට්ටමූලකිලෙසානං පරියාදින්නත්තා කිරියසභාවමත්තං [Pg.160] උපගතකායකම්මාදිසබ්බකම්මප්පභෙදො හුත්වා ආයතිං පුනබ්භවානභිනිබ්බත්තනධම්මතං ආගම්ම භවන්තරසන්තානං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති, කෙවලං චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරින්ධනො විය ජාතවෙදො අනුපාදානො පරිනිබ්බායති. එවං භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං.

在此，于某个人的诸蕴中，若有诸烦恼以未断之故而随眠，则那个人的此等诸蕴即是彼等烦恼之事(vatthu)，而非属于他人之诸蕴。于过去诸蕴中，对未断随眠之诸烦恼而言，过去诸蕴即为其事，而非其他。此理亦通于未来等。同样，于欲界诸蕴中，对未断随眠之诸烦恼而言，欲界诸蕴即为其事，而非其他。此理亦通于色界、无色界。然而，于须陀洹(Sotāpanna)等圣人，其诸蕴中彼彼轮回之根的烦恼聚，既已被彼彼道所断，则对彼等已断的轮回之根的诸烦恼而言，其诸蕴因非其事，故不获得“地”(bhūmi)之名。凡夫因其轮回之根的诸烦恼完全未断，故所作任何善或不善业，皆从业与烦恼之缘而令轮回转起。是故，不应说彼轮回之根唯在于色蕴，而不在于受等诸蕴；或唯在于识蕴，而不在于色等诸蕴。何以故？因其无差别地随眠于五蕴中。云何？犹如地味等之于树。譬如大树，立于地面，依于地味与水味，缘此而生长根、干、枝、梢、芽、叶、花、果，充满虚空，乃至劫末，藉由种子相续而延续树之谱系。于此，不应说彼地味等唯在于根，而不在于干等；或唯在于果，而不在于根等。何以故？因其无差别地遍在于根等一切部分。又如，若有人厌离此树之花果等，于四方以名为“蛙刺”(Maṇḍūkakaṇṭaka)之毒刺击之，彼树因触此毒，地味与水味被耗尽，遂至不滋长之性，不能再生相续。如是，厌离诸蕴转起之良家子，亦如彼人于树施毒，于自相续中修习四道。于是，其诸蕴相续，因被四道之“毒”所触，轮回之根的诸烦恼被彻底断尽，一切身业等诸业差别皆至于唯作之性，依于未来不生新有之法，而不能再产生他有之相续。仅以最终识之灭，如无薪之火，无所取而般涅槃。如是，当知“地”与“依地者”之差别。

අපරම්පි චතුබ්බිධං උප්පන්නං සමුදාචාරුප්පන්නං ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං අසමූහතුප්පන්නන්ති. තත්ථ වත්තමානුප්පන්නමෙව සමුදාචාරුප්පන්නං. චක්ඛාදීනං පන ආපාථගතෙ ආරම්මණෙ පුබ්බභාගෙ අනුප්පජ්ජමානම්පි කිලෙසජාතං ආරම්මණස්ස අධිග්ගහිතත්තා එව අපරභාගෙ එකන්තෙන උප්පත්තිතො ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නන්ති වුච්චති. සමථවිපස්සනානං අඤ්ඤතරවසෙන අවික්ඛම්භිතං කිලෙසජාතං චිත්තසන්තතිමනාරූළ්හම්පි උප්පත්තිනිවාරකස්ස හෙතුනො අභාවා අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං නාම. සමථවිපස්සනාවසෙන පන වික්ඛම්භිතම්පි අරියමග්ගෙන අසමූහතත්තා උප්පත්තිධම්මතං අනතීතත්තා අසමූහතුප්පන්නන්ති වුච්චති. තිවිධම්පි චෙතං ආරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතුප්පන්නං භූමිලද්ධෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං.

此外，“已生”亦有四种：现行生起、所缘执取生起、未止伏生起、未根除生起。于此，当下生起即是现行生起。再者，于眼等（根门），当所缘进入范围时，即使烦恼聚在前期尚未生起，但因所缘已被执取，故于后期必然生起，此即称为所缘执取生起。未经由止(samatha)或观(vipassanā)任一者所止伏的烦恼聚，即使未升起于心相续中，但因无阻止其生起的因，故名为未止伏生起。再者，即使已由止与观所止伏，但因未被圣道根除，未超越其“有生起之法”的性质，故称为未根除生起。应知，此所缘执取生起、未止伏生起、未根除生起这三者，皆为得地生起所摄。

ඉච්චෙතස්මිං වුත්තප්පභෙදෙ උප්පන්නෙ යදෙතං වත්තමානභූතාපගතොකාසකතසමුදාචාරසඞ්ඛාතං උප්පන්නං, තං අමග්ගවජ්ඣත්තා කෙනචි මග්ගඤාණෙන පහාතබ්බං න හොති. යං පනෙතං භූමිලද්ධාරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතසඞ්ඛාතං උප්පන්නං, තස්ස තං උප්පන්නභාවං නාසයමානං යස්මා තං තං ලොකියලොකුත්තරඤාණං උප්පජ්ජති, තස්මා තං සබ්බම්පි පහාතබ්බං හොතීති. එවං යෙ මග්ගො කිලෙසෙ පජහති, තෙ සන්ධාය ‘‘උප්පන්නාන’’න්තිආදි වුත්තං.

如是，于此已说分类的“已生”中，凡被称为当下、已逝、已得机会、现行的“已生”，其非为道所断，故不为任何道智所断除。然而，凡被称为得地、所缘执取、未止伏、未根除的“已生”，因为能坏其已生状态的彼彼世间与出世间智会生起，是故此等一切皆应断除。如是，针对道所断除的诸烦恼，而说“诸已生”等。

අථ මග්ගක්ඛණෙ කථං අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය භාවනා හොති, කථඤ්ච උප්පන්නානං ඨිතියාති? මග්ගප්පවත්තියා එව. මග්ගො හි පවත්තමානො පුබ්බෙ අනුප්පන්නපුබ්බත්තා අනුප්පන්නො නාම වුච්චති. අනාගතපුබ්බඤ්හි ඨානං ආගන්ත්වා අනනුභූතපුබ්බං වා ආරම්මණං අනුභවිත්වා වත්තාරො භවන්ති ‘‘අනාගතට්ඨානං ආගතම්හ, අනනුභූතං ආරම්මණං අනුභවාමා’’ති. යාවස්ස පවත්ති, අයමෙව ඨිති නාමාති ඨිතියා භාවෙතීතිපි වත්තුං වට්ටති. එවමෙතස්ස භික්ඛුනො ඉදං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ එකමෙව වීරියං ‘‘අනුප්පන්නානං [Pg.161] පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදායා’’තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. අයං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ සම්මප්පධානකථා. එවමෙත්ථ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා සම්මප්පධානා නිද්දිට්ඨාති.

那么，于道刹那，如何为未生诸善法的生起而修习，又如何为已生诸善法的安住呢？仅由道的生起。道在生起时，因其以前未曾生起过，故被称为“未生”。诚然，人们来到未曾到过之处，或体验未曾体验过之所缘后，会说：“我们来到了未曾到过之处，我们体验了未曾体验过之所缘。”只要其生起，这本身即名为“安住”，因此也可以说“为令其安住而修习”。如此，这位比丘于出世间道刹那的这一个精进，便获得了“为令未生之恶不善法不生起”等四种名称。此为关于出世间道刹那中正勤的论述。如是，于此已解释了混合世间与出世间的诸正勤。

සම්මාසතිනිද්දෙසෙ කායෙති රූපකායෙ. රූපකායො හි ඉධ අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කෙසාදීනඤ්ච ධම්මානං සමූහට්ඨෙන හත්ථිකායරථකායාදයො විය කායොති අධිප්පෙතො. යථා ච සමූහට්ඨෙන, එවං කුච්ඡිතානං ආයට්ඨෙන. කුච්ඡිතානඤ්හි පරමජෙගුච්ඡානං සො ආයොතිපි කායො. ආයොති උප්පත්තිදෙසො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ආයන්ති තතොති ආයො. කෙ ආයන්ති? කුච්ඡිතා කෙසාදයො. ඉති කුච්ඡිතානං ආයොති කායො.

于《正念的解释》中，“身”（kāye）即是色身（rūpakāye）。于此，色身因有肢体、支分、发等诸法的集合义，故如象身、车身等一般，被意指为“身”。又，如同集合义，亦有可厌物之来源（āyaṭṭhena）义。诚然，彼身是可厌、极可鄙恶之物的来源，故亦名为“身”。“来源”（āyo）即是生起之处。于此，其词义为：“从彼而来（āyanti tato）”，故为“来源”（āyo）。什么而来？可厌的发等而来。是故，可厌物之来源，即为“身”。

කායානුපස්සීති කායං අනුපස්සනසීලො, කායං වා අනුපස්සමානො. කායෙති ච වත්වාපි පුන කායානුපස්සීති දුතියං කායග්ගහණං අසම්මිස්සතො වවත්ථානඝනවිනිබ්භොගාදිදස්සනත්ථං කතන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන න කායෙ වෙදනානුපස්සී චිත්තධම්මානුපස්සී වා, අථ ඛො කායානුපස්සීයෙවාති කායසඞ්ඛාතෙ වත්ථුස්මිං කායානුපස්සනාකාරස්සෙව දස්සනෙන අසම්මිස්සතො වවත්ථානං දස්සිතං හොති. තථා න කායෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, නාපි කෙසලොමාදිවිනිමුත්තඉත්ථිපුරිසානුපස්සී. යොපි චෙත්ථ කෙසලොමාදිකො භූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතො කායො, තත්ථාපි න භූතුපාදායවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, අථ ඛො රථසම්භාරානුපස්සකො විය අඞ්ගපච්චඞ්ගසමූහානුපස්සී, නගරාවයවානුපස්සකො විය කෙසලොමාදිසමූහානුපස්සී, කදලික්ඛන්ධපත්තවට්ටිවිනිභුජ්ජකො විය රිත්තමුට්ඨිවිනිවෙඨකො විය ච භූතුපාදායසමූහානුපස්සීයෙවාති සමූහවසෙනෙව කායසඞ්ඛාතස්ස වත්ථුනො නානප්පකාරතො දස්සනෙන ඝනවිනිබ්භොගො දස්සිතො හොති. න හෙත්ථ යථාවුත්තසමූහවිනිමුත්තො කායො වා ඉත්ථී වා පුරිසො වා අඤ්ඤො වා කොචි ධම්මො දිස්සති, යථාවුත්තධම්මසමූහමත්තෙයෙව පන තථා තථා සත්තා මිච්ඡාභිනිවෙසං කරොන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

“‘随观身者’（kāyānupassī），是习惯于随观身，或正在随观身。虽已说‘身’（kāye），复说‘随观身者’，此为第二次取‘身’一词，当知是为了显示不混杂、确定（vavatthāna）、剖析密集（ghanavinibbhoga）等义。是故，于身非随观受、心或法，而纯粹是随观身者。即于名为身之事（vatthu）上，仅以随观身的方式显示其不混杂的确定。同样地，于身非随观离于肢节的单一法，亦非随观离于发、毛等的男女。于此，纵有由发、毛等积集而成，名为四大及所造色（bhūtupādāya）之集合的身，亦非随观离于四大及所造色的单一法。反之，犹如观察车乘部件者，是随观肢节的集合；犹如观察城市部分者，是随观发、毛等的集合；犹如剥离芭蕉树干层次者，纯粹是随观四大及所造色的集合。如是，仅依集合的方式，从各种角度观察名为身之事，即显示了对密集的剖析。于此，实无离于前述集合的身、或女人、或男人、或其他任何法可见；然而，有情（sattā）仅对前述诸法的集合，生起种种错误的执取（micchābhinivesaṃ）。是故古人（porāṇā）说：”

‘‘යං පස්සති න තං දිට්ඨං, යං දිට්ඨං තං න පස්සති;

අපස්සං බජ්ඣතෙ මූළ්හො, බජ්ඣමානො න මුච්චතී’’ති.

“所见非实相，实相彼不见；愚者因不见受缚，受缚者不解脱。”

ඝනවිනිබ්භොගාදිදස්සනත්ථන්ති [Pg.162] වුත්තං. ආදිසද්දෙන චෙත්ථ අයම්පි අත්ථො වෙදිතබ්බො – අයඤ්හි එතස්මිං කායෙ කායානුපස්සීයෙව, න අඤ්ඤධම්මානුපස්සී. කිං වුත්තං හොති? යථා අනුදකභූතායපි මරීචියා උදකානුපස්සිනො හොන්ති, න එවං අනිච්චදුක්ඛානත්තාසුභභූතෙයෙව ඉමස්මිං කායෙ නිච්චසුඛත්තසුභභාවානුපස්සී, අථ ඛො කායානුපස්සී

已说“是为了显示剖析密集（ghanavinibbhoga）等义”。于此，通过“等”（ādi）一词，亦当了知此义：即此人于此身中，纯粹是随观身者（kāyānupassī），而非随观其他法者。此话何解？犹如于无水之阳焰（marīciyā）中，有人随观为水；与此不同，于此实为无常、苦、无我、不净之身中，彼并非随观常、乐、我、净相者，而纯粹是随观身者（kāyānupassī）。

අනිච්චදුක්ඛානත්තාසුභාකාරසමූහානුපස්සීයෙවාති වුත්තං හොති. අථ වා ය්වායං මහාසතිපට්ඨානෙ ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා…පෙ… සො සතොව අස්සසතී’’තිආදිනා (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107) නයෙන අස්සාසපස්සාසාදි චුණ්ණකජාතඅට්ඨිකපරියොසානො කායො වුත්තො, යො ච පරතො සතිපට්ඨානකථායං ‘‘ඉධෙකච්චො පථවීකායං අනිච්චතො අනුපස්සති, ආපොකායං, තෙජොකායං, වායොකායං, කෙසකායං, ලොමකායං, ඡවිකායං, චම්මකායං, මංසකායං, රුහිරකායං, න්හාරුකායං, අට්ඨිකායං, අට්ඨිමිඤ්ජකාය’’න්ති (පටි. ම. 3.35) කායො වුත්තො, තස්ස සබ්බස්ස ඉමස්මිංයෙව කායෙ අනුපස්සනතො කායෙ කායානුපස්සීති එවම්පි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

此即是说，随观无常、苦、无我、不净诸相的集合。又或者，如《大念处经》(Mahāsatipaṭṭhāna)中以“诸比丘，于此，比丘……他具念地入息”等（长部2.374；中部1.107）方法所说，以入息出息为始、以骨成粉末为终的这个身；以及后来在念处说中（《无碍解道》3.35）所说：“于此，有人观地身为无常，观水身、火身、风身、发身、毛身、表皮身、皮身、肉身、血身、筋身、骨身、髓身”的身。因为在此身中随观那所有一切的身，故为“于身随观身”。此义也应了知。

අථ වා කායෙ අහන්ති වා මමන්ති වා එවං ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි අනනුපස්සනතො තස්ස තස්සෙව පන කෙසලොමාදිකස්ස නානාධම්මසමූහස්ස අනුපස්සනතො කායෙ කෙසාදිධම්මසමූහසඞ්ඛාතකායානුපස්සීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අපිච ‘‘ඉමස්මිං කායෙ අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො’’තිආදිනා අනුක්කමෙන පරතො ආගතනයස්ස සබ්බස්සෙව අනිච්චලක්ඛණාදිනො ආකාරසමූහසඞ්ඛාතස්ස කායස්ස අනුපස්සනතොපි කායෙ කායානුපස්සීති එවම්පි අත්ථො දට්ඨබ්බො. අයං පන චතුසතිපට්ඨානසාධාරණො අත්ථො.

又或者，因为不随观身中任何可执取为“我”或“我所”之法，而是随观以发、毛等为首的种种法之集合，故说“于身随观身”，即随观那名为“发等法之集合”的身。应如是了知其义。再者，以“于此身中，观为无常，不作常观”等次第，依循后来所述之方法，也因为随观那名为“以无常相等为首的一切行相之集合”的身，故为“于身随观身”。此义也应了知。此义则通于四念处。

කායෙ කායානුපස්සීති අස්සාසපස්සාසකායාදිකෙ බහුධා වුත්තෙ කායෙ එකෙකකායානුපස්සී. විහරතීති චතූසු ඉරියාපථවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමායොගපරිදීපනමෙතං, එකං ඉරියාපථබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපතමානං අත්තානං හරති පවත්තෙතීති අත්ථො. ආතාපීති කායපරිග්ගාහකවීරියසමායොගපරිදීපනමෙතං. සො හි යස්මා තස්මිං සමයෙ යං තං වීරියං තීසු භවෙසු කිලෙසානං ආතාපනතො ආතාපොති වුච්චති, තෙන සමන්නාගතො හොති[Pg.163], තස්මා ‘‘ආතාපී’’ති වුච්චති. සම්පජානොති කායපරිග්ගාහකෙන සම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො. සතිමාති කායපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතො. අයං පන යස්මා සතියා ආරම්මණං පරිග්ගහෙත්වා පඤ්ඤාය අනුපස්සති. න හි සතිවිරහිතස්ස අනුපස්සනා නාම අත්ථි. තෙනෙවාහ – ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234). තස්මා එත්ථ ‘‘කායෙ කායානුපස්සී විහරතී’’ති එත්තාවතා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානකම්මට්ඨානං වුත්තං හොති. අථ වා යස්මා අනාතාපිනො අන්තොසඞ්ඛෙපො අන්තරායකරො හොති, අසම්පජානො උපායපරිග්ගහෙ අනුපායපරිවජ්ජනෙ ච සම්මුය්හති, මුට්ඨස්සති උපායාපරිච්චාගෙ අනුපායාපරිග්ගහෙ ච අසමත්ථො හොති, තෙනස්ස තං කම්මට්ඨානං න සම්පජ්ජති, තස්මා යෙසං ධම්මානං ආනුභාවෙන තං සම්පජ්ජති, තෙසං දස්සනත්ථං ‘‘ආතාපී සම්පජානො සතිමා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

“于身随观身”，是指在如出入息身等多种身中，逐一随观身。“住”，是说明处于四种威仪中的任何一种，即以另一种威仪断除前一种威仪的苦痛，使自身不堕落而持续。“热忱”，是说明与摄持身的精进相应。因为在那个时候，那份精进能烧热三有中的诸烦恼，故称为“热忱”(ātāpa)，因与此相应，故称为“具热忱者”(ātāpī)。“正知”，是说明与摄持身的、名为正知(sampajañña)的智慧(ñāṇa)相应。“具念”，是说明与摄持身的念(sati)相应。此人因为以念把握所缘后，再以慧随观。确实，离念者则无所谓随观。因此世尊说：“诸比丘，我说念于一切处皆有用。”(《相应部》5.234)所以，此处仅“于身随观身而住”一句，便已说明了身随观念处业处。另外，因为无热忱者，其内心退缩会成为障碍；不正知者，于执取方便、舍离非方便上会迷惑；失念者，则无力执取方便、舍离非方便，因此他的业处不能圆满。所以，为了开示凭借哪些法的威力能令业处圆满，才说了“热忱、正知、具念”，应当如是了知。

ඉති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං සම්පයොගඞ්ගඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි පහානඞ්ගං දස්සෙතුං විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති වුත්තං. තත්ථ විනෙය්‍යාති තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා විනයිත්වා. ලොකෙති ය්වායං කායො පුබ්බෙ පරිග්ගහිතො, ස්වෙව ඉධ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො නාම. තස්මිං ලොකෙ අභිජ්ඣං දොමනස්සඤ්ච පජහිත්වාති අත්ථො. යස්මා පනස්ස න කායමත්තෙයෙව අභිජ්ඣාදොමනස්සං පහීයති, වෙදනාදීසුපි පහීයතියෙව, තස්මා ‘‘පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්ධා ලොකො’’ති (විභ. 362) විභඞ්ගෙ වුත්තං. ලොකසඞ්ඛාතත්තායෙව තෙසං ධම්මානං අත්ථුද්ධාරවසෙනෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යං පනාහ – ‘‘තත්ථ කතමො ලොකො (විභ. 538), ස්වෙව කායො ලොකො’’ති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති ච සමාසෙත්වා වුත්තං. සංයුත්තඞ්ගුත්තරපාඨන්තරෙසු පන විසුං කත්වා පඨන්ති. සා පන අභිජ්ඣායන්ති පත්ථයන්ති එතාය, සයං වා අභිජ්ඣායති, අභිජ්ඣායනමත්තමෙව වා එසාති අභිජ්ඣා. යස්මා පනෙත්ථ අභිජ්ඣාගහණෙන කාමච්ඡන්දො, දොමනස්සගහණෙන බ්‍යාපාදො සඞ්ගහං ගච්ඡති, තස්මා නීවරණපරියාපන්නබලවධම්මද්වයදස්සනෙන නීවරණප්පහානං වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.

如是，在显示了身随观念住（kāyānupassanāsatipaṭṭhāna）及其相应支（sampayogaṅga）后，现在为了显示舍断支（pahānaṅga），所以说“于世间调伏贪欲与忧愁”。此处，“调伏”（vineyya）是指以彼分调伏（tadaṅgavinayena）或以镇伏调伏（vikkhambhanavinayena）而调伏。“世间”（loka）是指先前所执取的这个身体，在此处，由于其衰败、崩解的意义而被称为世间。其义为：于此世间舍弃贪欲（abhijjhā）与忧愁（domanassa）。然而，他的贪欲与忧愁不仅在身体上被舍弃，在感受等处亦被舍弃。因此，《分别论》（Vibhaṅga）中说：“五取蕴（pañcupādānakkhandhā）即是世间。”当知，此说（指《分别论》所说）是为了阐明彼等诸法（五取蕴）被称为“世间”的含义。至于所说的“此处何为世间？即此身体是世间”，此即其义。“贪欲与忧愁”是总括而言。然而，在《相应部》（Saṃyutta Nikāya）和《增支部》（Aṅguttara Nikāya）的其他读本中，则是分开来说的。彼“贪”（abhijjhā），是因其而贪求，或其自身贪求，或其仅是贪求，故名为“贪”。当知，因为此处以“贪”摄入欲贪（kāmacchanda），以“忧”摄入嗔恚（byāpāda），是故，通过开示此二包含于盖（nīvaraṇa）中的强力之法，即是说了舍断诸盖。

විසෙසෙන [Pg.164] පනෙත්ථ අභිජ්ඣාවිනයෙන කායසම්පත්තිමූලකස්ස අනුරොධස්ස, දොමනස්සවිනයෙන කායවිපත්තිමූලකස්ස විරොධස්ස, අභිජ්ඣාවිනයෙන ච කායෙ අභිරතියා, දොමනස්සවිනයෙන කායභාවනාය අනභිරතියා, අභිජ්ඣාවිනයෙන කායෙ අභූතානං සුභසුඛභාවාදීනං පක්ඛෙපස්ස, දොමනස්සවිනයෙන කායෙ භූතානං අසුභාසුඛභාවාදීනං අපනයනස්ස පහානං වුත්තං. තෙන යොගාවචරස්ස යොගානුභාවො යොගසමත්ථතා ච දීපිතා හොති. යොගානුභාවො හි එස, යදයං අනුරොධවිරොධවිප්පමුත්තො අරතිරතිසහො අභූතපක්ඛෙපභූතාපනයනවිරහිතො ච හොති. අනුරොධවිරොධවිප්පමුත්තො චෙස අරතිරතිසහො අභූතං අපක්ඛිපන්තො භූතඤ්ච අනපනෙන්තො යොගසමත්ථො හොතීති.

再者，于此，以调伏贪欲舍离了源于身体成就的随顺；以调伏忧愁舍离了源于身体毁坏的违逆；又，以调伏贪欲舍离了对身的喜乐；以调伏忧愁舍离了对修习身的不喜乐；以调伏贪欲舍离了于身增益不实的净、乐等相；以调伏忧愁舍离了于身去除真实的不净、苦等相。由此，显示了禅修者的修习力与修习的堪能。此即是修习力，即他已脱离随顺与违逆，能忍受不喜乐与喜乐，且远离了增益非实与去除真实。此人脱离随顺与违逆，能忍受不喜乐与喜乐，不增益非实，不去除真实，即是堪能修习。

අපරො නයො – ‘‘කායෙ කායානුපස්සී’’ති එත්ථ අනුපස්සනාය කම්මට්ඨානං වුත්තං. ‘‘විහරතී’’ති එත්ථ වුත්තවිහාරෙන කම්මට්ඨානිකස්ස කායපරිහරණං. ‘‘ආතාපී’’තිආදීසු ආතාපෙන සම්මප්පධානං, සතිසම්පජඤ්ඤෙන සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං, කම්මට්ඨානපරිහරණූපායො වා. සතියා වා කායානුපස්සනාවසෙන පටිලද්ධසමථො, සම්පජඤ්ඤෙන විපස්සනා, අභිජ්ඣාදොමනස්සවිනයෙන භාවනාඵලං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

另一理路：于“于身随观身”句中，以“随观”说业处。于“住”句中，以所说的“住”说业处者的护身。于“有勤”等句中，以“勤”说为正勤；以“念”与“正知”说为一切处业处，或护持业处之方便。又或者，以念，依身随观之力而说为已得之止；以正知说为观（vipassanā）；以调伏贪欲与忧愁说为修习之果，当如是了知。

වෙදනාසු වෙදනානුපස්සීතිආදීසු ච වෙදනාදීනං පුන වචනෙ පයොජනං කායානුපස්සනායං වුත්තනයෙනෙව යථායොගං යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං. අයං පන අසාධාරණත්ථො – සුඛාදීසු අනෙකප්පභෙදාසු වෙදනාසු විසුං විසුං අනිච්චාදිතො එකෙකවෙදනානුපස්සීති, සරාගාදිකෙ සොළසප්පභෙදෙ චිත්තෙ විසුං විසුං අනිච්චාදිතො එකෙකචිත්තානුපස්සීති, කායවෙදනාචිත්තානි ඨපෙත්වා සෙසතෙභූමකධම්මෙසු විසුං විසුං අනිච්චාදිතො එකෙකධම්මානුපස්සීති, සතිපට්ඨානසුත්තන්තෙ (දී. නි. 2.382; ම. නි. 1.115) වුත්තනයෙන නීවරණාදිධම්මානුපස්සීති වා. එත්ථ ච ‘‘කායෙ’’ති එකවචනං සරීරස්ස එකත්තා, ‘‘චිත්තෙ’’ති එකවචනං චිත්තස්ස සභාවභෙදාභාවතො ජාතිග්ගහණෙන කතන්ති වෙදිතබ්බං. යථා ච වෙදනාදයො අනුපස්සිතබ්බා, තථා අනුපස්සන්තො වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සීති වෙදිතබ්බො. කථං තාව වෙදනා අනුපස්සිතබ්බා? සුඛා [Pg.165] තාව වෙදනා දුක්ඛතො, දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො අනුපස්සිතබ්බා. යථාහ –

于“于受随观受”(vedanāsu vedanānupassī)等句中，对受等重复言说的用意，应如身随观(kāyānupassanā)中所说之理，适当地结合而知。此则为不共之义：对于乐(sukha)等种种受(vedanā)，一一地以无常等方式随观每一受，此即“一一随观受”(ekekavedanānupassī)；对于有贪(sarāga)等十六种心(citta)，一一地以无常等方式随观每一心，此即“一一随观心”(ekekacittānupassī)；除了身(kāya)、受(vedanā)、心(citta)之外，对其余三地法(sesatebhūmakadhamma)，一一地以无常等方式随观每一法，此即“一一随观法”(ekekadhammānupassī)；或如《念住经》(Satipaṭṭhānasuttanta)中所说之理，随观盖(nīvaraṇa)等法。于此，当知“于身”(kāye)作单数，因身体为一；“于心”(citte)作单数，因心的自性无差别，是依类而取。应如何随观受等，如是随观者，即是于受随观受、于心随观心、于法随观法，当如是了知。那么，应如何随观受？乐受应作为苦而随观，苦受应作为箭而随观，不苦不乐受应作为无常而随观。如所说：

‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො;

අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, අද්දක්ඛි නං අනිච්චතො;

ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛු, පරිජානාති වෙදනා’’ති. (සං. නි. 4.253);

“若人见乐为苦，见苦为箭；见寂静之不苦不乐受为无常；彼实为正见比丘，能遍知诸受。”

සබ්බා එව චෙතා දුක්ඛතොපි අනුපස්සිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යංකිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති (සං. නි. 4.259). සුඛදුක්ඛතොපි ච අනුපස්සිතබ්බා. යථාහ – ‘‘සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා. දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා. අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති (ම. නි. 1.465). අපිච අනිච්චාදිසත්තඅනුපස්සනාවසෙනාපි අනුපස්සිතබ්බා.

此等一切受亦应作为苦而随观。诚然，此已被说：“凡所有受，我说彼皆在苦中。”亦应作为乐与苦而随观。如所说：“乐受，住时为乐，变异时为苦；苦受，住时为苦，变异时为乐；不苦不乐受，有智时为乐，无智时为苦。”再者，亦应依无常等七种随观而随观。

චිත්තධම්මෙසුපි චිත්තං තාව ආරම්මණාධිපතිසහජාතභූමිකම්මවිපාකකිරියාදිනානත්තභෙදානං අනිච්චාදිසත්තඅනුපස්සනානං සරාගාදිසොළසභෙදානඤ්ච වසෙන අනුපස්සිතබ්බං, ධම්මා සලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණානං සුඤ්ඤතාධම්මස්ස අනිච්චාදිසත්තඅනුපස්සනානං සන්තාසන්තාදීනඤ්ච වසෙන අනුපස්සිතබ්බා. කාමඤ්චෙත්ථ යස්ස කායසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං පහීනං, තස්ස වෙදනාදිලොකෙසුපි තං පහීනමෙව, නානාපුග්ගලවසෙන පන නානාක්ඛණිකසතිපට්ඨානභාවනාවසෙන ච සබ්බත්ථ වුත්තං. යතො වා එකත්ථ පහීනං, සෙසෙසුපි පහීනං හොති. තෙනෙවස්ස තත්ථ පහානදස්සනත්ථම්පි එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

于心与法中，首先，应依所缘、增上、俱生、地、业、异熟、作用等种种差别，依无常等七种随观，以及依有贪等十六种差别，而随观心。诸法应依自相与共相、空性法、无常等七种随观，以及有与无等，而被随观。诚然，于此，若某个人的贪欲与忧恼于名为身的世间中已被断除，则其于受等世间中亦确实已被断除。然，依种种人之故，以及依种种刹那念处修习之故，于一切（身、受、心、法）中皆有宣说。或因于一处断除，于其余诸处亦断除，是故，为亦显示其于彼等其余处之断除，而如是说，应如是了知。

ඉති ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති. අඤ්ඤෙනෙව හි චිත්තෙන කායං පරිග්ගණ්හාති, අඤ්ඤෙන වෙදනං, අඤ්ඤෙන චිත්තං, අඤ්ඤෙන ධම්මෙ පරිග්ගණ්හාති. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පන එකචිත්තෙයෙව ලබ්භන්ති. ආදිතො හි කායං පරිග්ගණ්හිත්වා ආගතස්ස විපස්සනාසම්පයුත්තා සති කායානුපස්සනා නාම, තාය සතියා සමන්නාගතො පුග්ගලො කායානුපස්සී නාම. විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරියමග්ගං පත්තස්ස මග්ගක්ඛණෙ මග්ගසම්පයුත්තා සති කායානුපස්සනා නාම, තාය සතියා සමන්නාගතො පුග්ගලො කායානුපස්සී නාම. වෙදනං පරිග්ගණ්හිත්වා චිත්තං පරිග්ගණ්හිත්වා ධම්මෙ පරිග්ගණ්හිත්වා ආගතස්ස විපස්සනාසම්පයුත්තා සති [Pg.166] ධම්මානුපස්සනා නාම, තාය සතියා සමන්නාගතො පුග්ගලො ධම්මානුපස්සී නාම. විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරියමග්ගං පත්තස්ස මග්ගක්ඛණෙ මග්ගසම්පයුත්තා සති ධම්මානුපස්සනා නාම, තාය සතියා සමන්නාගතො පුග්ගලො ධම්මානුපස්සී නාම. එවං තාව දෙසනා පුග්ගලෙ තිට්ඨති. කායෙ පන ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසප්පහානා කායපරිග්ගාහිකා සති මග්ගෙන සමිජ්ඣතීති කායානුපස්සනා නාම. වෙදනාය ‘‘සුඛා’’ති විපල්ලාසප්පහානා වෙදනාපරිග්ගාහිකා සති මග්ගෙන සමිජ්ඣතීති වෙදනානුපස්සනා නාම. චිත්තෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති විපල්ලාසප්පහානා චිත්තපරිග්ගාහිකා සති මග්ගෙන සමිජ්ඣතීති චිත්තානුපස්සනා නාම. ධම්මෙසු ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසප්පහානා ධම්මපරිග්ගාහිකා සති මග්ගෙන සමිජ්ඣතීති ධම්මානුපස්සනා නාම. ඉති එකාව මග්ගසම්පයුත්තා සති චතුකිච්චසාධකත්තෙන චත්තාරි නාමානි ලභති. තෙන වුත්තං ‘‘ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පන එකචිත්තෙයෙව ලබ්භන්තී’’ති.

如此，这四念住(satipaṭṭhānā)于前分由不同的心所获得。因为是以一心把握身，以另一心把握受，以另一心把握心，以另一心把握法。然而在出世间道刹那，则仅于一心获得。最初，于把握身而来者，其与观(vipassanā)相应的念，名为身随观；具备此念的个人(puggala)，名为身随观者。于精进于观而证得圣道者，其在道刹那中与道相应的念，名为身随观；具备此念的个人，名为身随观者。于把握受、把握心、把握法而来者，其与观相应的念，名为法随观；具备此念的个人，名为法随观者。于精进于观而证得圣道者，其在道刹那中与道相应的念，名为法随观；具备此念的个人，名为法随观者。至此，教说是就个人而安立。此外，于身，能断除“是净”此颠倒且能把握身的念，由道而成就，故名为身随观。于受，能断除“是乐”此颠倒且能把握受的念，由道而成就，故名为受随观。于心，能断除“是常”此颠倒且能把握心的念，由道而成就，故名为心随观。于诸法，能断除“是我”此颠倒且能把握法的念，由道而成就，故名为法随观。如此，仅一个与道相应的念，因能成办四种作用，而获得四种名称。是故说：“然而在出世间道刹那，则仅于一心获得。”

සම්මාසමාධිනිද්දෙසෙ විවිච්චෙව කාමෙහීති කාමෙහි විවිච්චිත්වා විනා හුත්වා අපක්කමිත්වා. යො පනායමෙත්ථ එවකාරො, සො නියමත්ථොති වෙදිතබ්බො. යස්මා ච නියමත්ථො, තස්මා පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණසමයෙ අවිජ්ජමානානම්පි කාමානං තස්ස පඨමජ්ඣානස්ස පටිපක්ඛභාවං කාමපරිච්චාගෙනෙව චස්ස අධිගමං දීපෙති. කථං? ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති එවඤ්හි නියමෙ කයිරමානෙ ඉදං පඤ්ඤායති – නූනිමස්ස ඣානස්ස කාමා පටිපක්ඛභූතා, යෙසු සති ඉදං න පවත්තති, අන්ධකාරෙ සති පදීපොභාසො විය, තෙසං පරිච්චාගෙනෙව චස්ස අධිගමො හොති ඔරිමතීරපරිච්චාගෙන පාරිමතීරස්ස විය. තස්මා නියමං කරොතීති.

在正定的解释中，“唯离于诸欲”（vivicceva kāmehīti）是指远离诸欲、脱离诸欲、避开诸欲。此处的“eva”词（evakāro）应理解为限定之义。由于是限定之义，因此它显示了：即使在证入初禅（paṭhamajjhāna）安住时诸欲已不存在，诸欲仍是此初禅的对治，并且唯有通过舍弃诸欲才能证得此禅。为何如此？当以“唯离于诸欲”如此限定时，即可了知：诸欲确实是此禅那的对治，当诸欲存在时，此禅那则不生起，犹如于黑暗中灯光不现；并且唯有舍弃诸欲才能证得此禅，犹如舍此岸方达彼岸。因此，（此词）起到了限定的作用。

තත්ථ සියා, කස්මා පනෙස පුබ්බපදෙයෙව වුත්තො, න උත්තරපදෙ, කිං අකුසලෙහි ධම්මෙහි අවිවිච්චාපි ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍යාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. තංනිස්සරණතො හි පුබ්බපදෙ එස වුත්තො. කාමධාතුසමතික්කමනතො හි කාමරාගපටිපක්ඛතො ච ඉදං ඣානං කාමානමෙව නිස්සරණං. යථාහ – ‘‘කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්ම’’න්ති (ඉතිවු. 72). උත්තරපදෙපි පන යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241) එත්ථ එවකාරො ආනෙත්වා වුච්චති, එවං වත්තබ්බො. න හි සක්කා ඉතො අඤ්ඤෙහිපි නීවරණසඞ්ඛාතෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි අවිවිච්ච ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. තස්මා ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්චෙව අකුසලෙහි [Pg.167] ධම්මෙහී’’ති එවං පදද්වයෙපි එස දට්ඨබ්බො. පදද්වයෙපි ච කිඤ්චාපි විවිච්චාති ඉමිනා සාධාරණවචනෙන තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිවෙකා චිත්තකායඋපධිවිවෙකා ච සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථාපි පුබ්බභාගෙ කායවිවෙකචිත්තවිවෙකවික්ඛම්භනවිවෙකා දට්ඨබ්බා, ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ කායවිවෙකචිත්තවිවෙකසමුච්ඡෙදවිවෙකපටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සරණවිවෙකා.

于此，可能会有质问：为何这个`eva`（唯）字只在前句说，而不在后句说？难道不远离诸不善法，也能证入禅那并安住吗？实不应如是见。因为那是[诸欲的]出离，所以这个`eva`字在前句说。因为此禅那超越欲界，且为欲贪的对治，所以是诸欲的出离。如所说：“此是诸欲的出离，即是出离(nekkhamma)。”再者，在后句中，也应如“诸比丘，唯在此处有沙门，在此处有第二沙门”中那样，将`eva`字带来而理解。因为实不可能不远离其他被称为盖(nīvaraṇa)的诸不善法而证入禅那并安住。是故，应见此`eva`字在“唯远离诸欲，唯远离诸不善法”这两句中。再者，于此二句中，虽然以“远离”此共通之词，摄集了彼分远离(tadaṅga-viveka)、镇伏远离(vikkhambhana-viveka)、正断远离(samuccheda-viveka)、安息远离(paṭippassaddhi-viveka)、出离远离(nissaraṇa-viveka)，以及心远离(cittaviveka)、身远离(kāyaviveka)、依远离(upadhiviveka)，虽然如此，但在前分应见为身远离、心远离与镇伏远离；在出世间道(lokuttaramagga)刹那，则应见为身远离、心远离、正断远离、安息远离与出离远离。

කාමෙහීති ඉමිනා පන පදෙන යෙ ච මහානිද්දෙසෙ ‘‘කතමෙ වත්ථුකාමා මනාපිකා රූපා’’තිආදිනා (මහානි. 1) නයෙන වත්ථුකාමා වුත්තා, යෙ ච තත්ථෙව විභඞ්ගෙ ච ‘‘ඡන්දො කාමො, රාගො කාමො, ඡන්දරාගො කාමො, සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමො’’ති (මහානි. 1; විභ. 564) එවං කිලෙසකාමා වුත්තා, තෙ සබ්බෙපි සඞ්ගහිතා ඉච්චෙව දට්ඨබ්බා. එවඤ්හි සති විවිච්චෙව කාමෙහීති වත්ථුකාමෙහිපි විවිච්චෙවාති අත්ථො යුජ්ජති. තෙන කායවිවෙකො වුත්තො හොති.

以`kāmehi`（离于诸欲）一词，含摄了《大义释》(Mahāniddesa)中以“什么是物欲(vatthukāma)？令人喜爱的色等”方式所说的物欲，以及同样在《大义释》和《分别论》(Vibhaṅga)中以“欲求(chando)是欲，贪(rāgo)是欲，欲贪(chandarāgo)是欲；思(saṅkappo)是欲，贪(rāgo)是欲，思贪(saṅkapparāgo)是欲”方式所说的烦恼欲(kilesakāma)；当知此二者皆被摄集。因为当如是[见]时，“唯远离诸欲”的含义，即“亦唯远离诸物欲”，是成立的。以此，说为身远离(kāyaviveka)。

විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති කිලෙසකාමෙහි සබ්බාකුසලෙහි වා විවිච්චාති අත්ථො යුජ්ජති. තෙන චිත්තවිවෙකො වුත්තො හොති. පුරිමෙන චෙත්ථ වත්ථුකාමෙහි විවෙකවචනතො එව කාමසුඛපරිච්චාගො, දුතියෙන කිලෙසකාමෙහි විවෙකවචනතො නෙක්ඛම්මසුඛපරිග්ගහො විභාවිතො හොති. එවං වත්ථුකාමකිලෙසකාමවිවෙකවචනතොයෙව ච එතෙසං පඨමෙන සංකිලෙසවත්ථුප්පහානං, දුතියෙන සංකිලෙසප්පහානං. පඨමෙන ලොලභාවස්ස හෙතුපරිච්චාගො, දුතියෙන බාලභාවස්ස. පඨමෙන ච පයොගසුද්ධි, දුතියෙන ආසයපොසනං විභාවිතං හොතීති විඤ්ඤාතබ්බං. එස තාව නයො කාමෙහීති එත්ථ වුත්තකාමෙසු වත්ථුකාමපක්ඛෙ.

“离于不善法”(Vivicca akusalehi dhammehi)是指远离烦恼欲(kilesakāma)或一切不善法，此义方能成立。由此，说为心远离(cittaviveka)。在此，前句通过远离物欲(vatthukāma)之说，显示了舍弃欲乐(kāmasukhapariccāga)；后句通过远离烦恼欲之说，显示了摄取出离之乐(nekkhammasukhapariggaha)。如是，仅通过远离物欲与烦恼欲之说，前者显示了杂染所依之断除(saṃkilesavatthuppahāna)，后者显示了杂染之断除(saṃkilesappahāna)。前者显示了贪性之因的舍离，后者显示了痴性之因的舍离。再者，前者显示了加行之清净(payogasuddhi)，后者显示了意乐之清净(āsayaposanaṃ)，应当这样理解。以上是关于“离于诸欲”(kāmehīti)一词中所说之欲，在物欲方面的方法。

කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන ඡන්දොති ච රාගොති ච එවමාදීහි අනෙකභෙදො කාමච්ඡන්දොව කාමොති අධිප්පෙතො. සො ච අකුසලපරියාපන්නොපි සමානො ‘‘තත්ථ කතමෙ කාමා, ඡන්දො කාමො’’තිආදිනා (විභ. 564) නයෙන විභඞ්ගෙ උපරි ඣානඞ්ගපටිපක්ඛතො විසුං වුත්තො, කිලෙසකාමත්තා වා පුරිමපදෙ වුත්තො, අකුසලපරියාපන්නත්තා දුතියපදෙ. අනෙකභෙදතො චස්ස කාමතොති අවත්වා කාමෙහීති වුත්තං. අඤ්ඤෙසම්පි [Pg.168] ච ධම්මානං අකුසලභාවෙ විජ්ජමානෙ ‘‘තත්ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා, කාමච්ඡන්දො’’තිආදිනා (විභ. 564) නයෙන විභඞ්ගෙ උපරි ඣානඞ්ගපච්චනීකපටිපක්ඛභාවදස්සනතො නීවරණානෙව වුත්තානි. නීවරණානි හි ඣානඞ්ගපච්චනීකානි, තෙසං ඣානඞ්ගානෙව පටිපක්ඛානි විද්ධංසකානි විනාසකානීති වුත්තං හොති. තථා හි ‘‘සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො, පීති බ්‍යාපාදස්ස, විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස, සුඛං උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස, විචාරො විචිකිච්ඡායා’’ති පෙටකෙ වුත්තං.

至于烦恼欲方面，以“欲”(chanda)、“贪”(rāga)等多种差别所指的欲贪(kāmacchanda)，才是所谓的“欲”(kāma)。它虽然属于不善法，但在《分别论》(Vibhaṅga, Vbh 564)中，以“何为诸欲？欲即是欲贪”等方式，由于在更高层次上与禅支(jhānaṅga)相对立，故被单独列出；或者因为是烦恼欲(kilesakāma)，故在前一句中提及；因为属于不善法(akusalapariyāpanna)，故在后一句中提及。又因为它有多种类别，所以没有说`kāmato`（从欲），而是说了`kāmehi`（从诸欲）。即使其他法也有不善的性质，但在《分别论》(Vibhaṅga, Vbh 564)中，以“何为不善法？欲贪”等方式，由于在更高层次上显示其为禅支的障碍和对立面，故只说了五盖(nīvaraṇa)。五盖确实是禅支的对立面，而禅支才是它们的对治、摧毁者和消灭者，此义得以说明。正如《藏论》(Peṭakopadesa)中所说：“定(samādhi)是欲贪(kāmacchanda)的对治，喜(pīti)是嗔恚(byāpāda)的对治，寻(vitakka)是昏沉睡眠(thīnamiddha)的对治，乐(sukha)是掉举恶作(uddhaccakukkucca)的对治，伺(vicāra)是疑(vicikicchā)的对治。”

එවමෙත්ථ ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති ඉමිනා කාමච්ඡන්දස්ස වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොති. ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති ඉමිනා පඤ්චන්නම්පි නීවරණානං. අගහිතග්ගහණෙන පන පඨමෙන කාමච්ඡන්දස්ස, දුතියෙන සෙසනීවරණානං. තථා පඨමෙන තීසු අකුසලමූලෙසු පඤ්චකාමගුණභෙදවිසයස්ස ලොභස්ස, දුතියෙන ආඝාතවත්ථුභෙදාදිවිසයානං දොසමොහානං. ඔඝාදීසු වා ධම්මෙසු පඨමෙන කාමොඝකාමයොගකාමාසවකාමුපාදානඅභිජ්ඣාකායගන්ථ කාමරාගසඤ්ඤොජනානං, දුතියෙන අවසෙසඔඝයොගාසවඋපාදානගන්ථසංයොජනානං. පඨමෙන තණ්හාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච, දුතියෙන අවිජ්ජාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච. අපිච පඨමෙන ලොභසම්පයුත්තඅට්ඨචිත්තුප්පාදානං, දුතියෙන සෙසානං චතුන්නං අකුසලචිත්තුප්පාදානං වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

如此，在此二句中，以“远离诸欲”此句，是说欲贪的镇伏远离。以“远离诸不善法”此句，是说五盖的镇伏远离。再者，以未取而取（agahitaggahaṇa）的方式，第一句是说欲贪，第二句是说其余诸盖。同样，于三不善根中，第一句是说以五妙欲（pañcakāmaguṇa）为对象的贪，第二句是说以九恼事（āghātavatthu）等为对象的嗔与痴。或于暴流（ogha）等法中，第一句是说欲暴流（kāmogha）、欲轭（kāmayoga）、欲漏（kāmāsava）、欲取（kāmupādāna）、贪身系（abhijjhākāyagantha）、欲贪结（kāmarāgasaññojana），第二句是说其余的暴流、轭、漏、取、系、结。第一句是说爱及其相应法，第二句是说无明及其相应法。再者，应知：第一句是说八种贪相应心的镇伏远离，第二句是说其余四种不善心的镇伏远离。

එත්තාවතා ච පඨමස්ස ඣානස්ස පහානඞ්ගං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයොගඞ්ගං දස්සෙතුං සවිතක්කං සවිචාරන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණො විතක්කො. ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො විචාරො. සන්තෙපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඔළාරිකට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච ඝණ්ඩාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, සුඛුමට්ඨෙන අනුමජ්ජනසභාවෙන ච ඝණ්ඩානුරවො විය අනුප්පබන්ධො විචාරො. විප්ඵාරවා චෙත්ථ විතක්කො පඨමුප්පත්තිකාලෙ පරිප්ඵන්දනභූතො චිත්තස්ස, ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස පක්ඛිනො පක්ඛවික්ඛෙපො විය, පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසො භමරස්ස. සන්තවුත්ති විචාරො නාතිපරිප්ඵන්දනභූතො චිත්තස්ස, ආකාසෙ උප්පතිතස්ස පක්ඛිනො පක්ඛප්පසාරණං විය, පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස පදුමස්ස උපරිභාගෙ.

至此已说明初禅的断除支（pahānaṅga），现在为显示相应支（sampayogaṅga）而说“有寻有伺”等。于此，寻（vitakka）的特征是将心投入所缘；伺（vicāra）的特征是持续审查所缘。又，虽然寻与伺在某些情况下不相分离，但寻因其粗显与先导的性质，是心最初的触击，犹如钟的撞击；伺因其细微与持续审查的自性，是心的相续，犹如钟声的回响。于此，寻是扩散的，在初生起时是心的搏动，犹如欲飞上天空之鸟扇动翅膀，又如心随香气而来的蜜蜂扑向莲花。伺是寂静的活动，不是心的过度搏动，犹如已飞上天空之鸟展开翅膀，又如已扑向莲花的蜜蜂在莲花上方盘旋。

දුකනිපාතට්ඨකථායං [Pg.169] පන ‘‘ආකාසෙ ගච්ඡතො මහාසකුණස්ස උභොහි පක්ඛෙහි වාතං ගහෙත්වා පක්ඛෙ සන්නිසීදාපෙත්වා ගමනං විය ආරම්මණෙ චෙතසො අභිනිරොපනභාවෙන පවත්තො විතක්කො, වාතග්ගහණත්ථං පක්ඛෙ ඵන්දාපයමානස්ස ගමනං විය අනුමජ්ජනභාවෙන පවත්තො විචාරො’’ති වුත්තං. තං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තියං යුජ්ජති. සො පන තෙසං විසෙසො පඨමදුතියජ්ඣානෙසු පාකටො හොති. අපිච මලග්ගහිතං කංසභාජනං එකෙන හත්ථෙන දළ්හං ගහෙත්වා ඉතරෙන හත්ථෙන චුණ්ණතෙලවාලණ්ඩුපකෙන පරිමජ්ජන්තස්ස දළ්හග්ගහණහත්ථො විය විතක්කො, පරිමජ්ජනහත්ථො විය විචාරො. තථා කුම්භකාරස්ස දණ්ඩප්පහාරෙන චක්කං භමයිත්වා භාජනං කරොන්තස්ස උප්පීළනහත්ථො විය විතක්කො, ඉතො චිතො ච සංසරණහත්ථො විය විචාරො. තථා මණ්ඩලං කරොන්තස්ස මජ්ඣෙ සන්නිරුජ්ඣිත්වා ඨිතකණ්ටකො විය අභිනිරොපනො විතක්කො, බහි පරිබ්භමනකණ්ටකො විය අනුමජ්ජනො විචාරො. ඉති ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන සහ වත්තති රුක්ඛො විය පුප්ඵෙන ඵලෙන චාති ඉදං ඣානං ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති වුච්චති.

然而，在《二集义注》(Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ)中说：“譬如大鸟于空中飞行，以双翼捕捉风后，伸展双翼而不拍动地滑翔，如是，令心朝向所缘而发生的法，是为寻(vitakka)；又如为了捕捉风而拍动翅膀的飞行，如是，一再审察所缘而发生的法，是为伺(vicāra)。”此说适用于（近行定与安止定中）心不间断地发生之时。然而，寻与伺的此差别，在初禅与第二禅中是明显的。再者，譬如有人以一手紧握沾染铜锈的铜器，另一手用蘸了油和粉末的毛刷擦拭；其紧握之手犹如寻，擦拭之手犹如伺。又如陶匠以棍击打而转动陶轮制作器皿时，其按压之手犹如寻，来回移动之手犹如伺。又如画圆时，固定于中心之规脚，犹如令心朝向所缘的寻；在外围绕旋转之规脚，犹如一再审察的伺。如是，此禅与此寻、此伺共同发生，犹如树与花、果共存，故此禅被称为‘有寻有伺’。

විවෙකජන්ති එත්ථ විවිත්ති විවෙකො, නීවරණවිගමොති අත්ථො. විවිත්තොති වා විවෙකො, නීවරණවිවිත්තො ඣානසම්පයුත්තධම්මරාසීති අත්ථො. තස්මා විවෙකා, තස්මිං වා විවෙකෙ ජාතන්ති විවෙකජං. පීතිසුඛන්ති එත්ථ පීණයතීති පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණා. සා පනෙසා ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකා පීති, ඔක්කන්තිකා පීති, උබ්බෙගා පීති, ඵරණා පීතීති පඤ්චවිධා හොති.

于“离生”(vivekaja)一词中，“离”(viveka)即远离，义为诸盖的远离。或者，已离（诸盖），故为离(viveka)，其义为：远离诸盖的、与禅那相应的法聚。因此，从彼“离”而生，或于彼“离”中生，故称“离生”。于“喜乐”(pītisukha)一词中，能令心意满足，故为喜(pīti)，其以喜爱为相。而此喜有五种：小喜、剎那喜、涌上喜、踊跃喜、遍满喜。

තත්ථ ඛුද්දිකා පීති සරීරෙ ලොමහංසනමත්තමෙව කාතුං සක්කොති. ඛණිකා පීති ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා හොති. ඔක්කන්තිකා පීති සමුද්දතීරං වීචි විය කායං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා භිජ්ජති. උබ්බෙගා පීති බලවතී හොති කායං උද්ධග්ගං කත්වා ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණප්පත්තා. ඵරණා පීති අතිබලවතී හොති. තාය හි උප්පන්නාය සකලසරීරං ධමිත්වා පූරිතවත්ථි විය මහතා උදකොඝෙන පක්ඛන්දපබ්බතකුච්ඡි විය ච අනුපරිඵුටං හොති. සා පනෙසා පඤ්චවිධා පීති ගබ්භං ගණ්හන්තී පරිපාකං ගච්ඡන්තී දුවිධං පස්සද්ධිං පරිපූරෙති කායපස්සද්ධිඤ්ච චිත්තපස්සද්ධිඤ්ච. පස්සද්ධි ගබ්භං ගණ්හන්තී පරිපාකං ගච්ඡන්තී දුවිධම්පි සුඛං පරිපූරෙති කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච. සුඛං [Pg.170] ගබ්භං ගණ්හන්තං පරිපාකං ගච්ඡන්තං තිවිධං සමාධිං පරිපූරෙති – ඛණිකසමාධිං, උපචාරසමාධිං, අප්පනාසමාධිඤ්චාති. තාසු ච යා අප්පනාසමාධිස්ස මූලං හුත්වා වඩ්ඪමානා සමාධිසම්පයොගං ගතා ඵරණා පීති, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා පීතීති.

于此五者中，小喜(khuddikā pīti)仅能令身体毫毛竖立。刹那喜(khaṇikā pīti)如电光一闪，刹那刹那生起。继起喜(okkantikā pīti)犹如冲击海岸的波浪，一再冲击身体而破散。踊跃喜(ubbegā pīti)非常强烈，能令身体腾跃，达到如欲升入空中的程度。遍满喜(pharaṇā pīti)最为强盛。当此喜生起时，全身犹如被吹满气的皮囊，又如被巨大水流涌入的山谷，无处不遍满。此五种喜，在孕育与成熟的过程中，能圆满两种轻安(passaddhi)：身轻安(kāyapassaddhi)与心轻安(cittapassaddhi)。轻安在孕育与成熟的过程中，能圆满两种乐(sukha)：身乐(kāyikasukha)与心乐(cetasikasukha)。乐在孕育与成熟的过程中，能圆满三种定(samādhi)：刹那定(khaṇikasamādhi)、近行定(upacārasamādhi)与安止定(appanāsamādhi)。于此五喜中，作为安止定之根本、持续增长且与定相应的遍满喜，即是此义中所意指的“喜”。

ඉතරං පන සුඛයතීති සුඛං, යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. සුඛනං වා සුඛං, සුට්ඨු වා ඛාදති, ඛණති ච කායචිත්තාබාධන්ති සුඛං, සොමනස්සවෙදනායෙතං නාමං. තං සාතලක්ඛණං. සන්තෙපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඉට්ඨාරම්මණපටිලාභතුට්ඨි පීති, පටිලද්ධරසානුභවනං සුඛං. යත්ථ පීති, තත්ථ සුඛං. යත්ථ සුඛං, තත්ථ න නියමතො පීති. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා පීති, වෙදනාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතං සුඛං. කන්තාරඛින්නස්ස වනන්තුදකදස්සනසවනෙසු විය පීති, වනච්ඡායාපවෙසනඋදකපරිභොගෙසු විය සුඛං. තස්මිං තස්මිං සමයෙ පාකටභාවතො චෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉති අයඤ්ච පීති ඉදඤ්ච සුඛං අස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති ඉදං ඣානං ‘‘පීතිසුඛ’’න්ති වුච්චති. අථ වා පීති ච සුඛඤ්ච පීතිසුඛං ධම්මවිනයාදයො විය. විවෙකජං පීතිසුඛං අස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති එවම්පි විවෙකජං පීතිසුඛං. යථෙව හි ඣානං, එවං පීතිසුඛම්පෙත්ථ විවෙකජමෙව හොති. තඤ්චස්ස අත්ථීති තස්මා අලොපසමාසං කත්වා එකපදෙනෙව ‘‘විවෙකජංපීතිසුඛ’’න්තිපි වත්තුං යුජ්ජති.

再者，其它之所以称为“乐”(sukha)，是因为它能带来快乐，即它能使生起乐者感到快乐。或者，“乐”是快乐的状态(sukhanaṃ)。又或者，因为它能很好地吞噬(khādati)、掘除(khaṇati)身心的病恼，故为“乐”。此（乐）是悦受(somanassavedanā)之名。它的特相是愉悦。即使在某些心中此二者不相分离，但获得可意所缘时的满足是“喜”，体验已得所缘之味是“乐”。有喜之处必有乐，有乐之处未必有喜。喜被摄于行蕴，乐被摄于受蕴。譬如困于旷野的疲惫之人，见林闻水时是“喜”；进入林荫、饮用其水时是“乐”。当知此说是因其在各自的时刻显现之故。如是，于此禅，或于此禅中，有此喜与此乐，是故此禅被称为“喜乐”。或者，如“法与律”(dhammavinaya)等词，“喜”与“乐”合为“喜乐”。又或者，于此禅，或于此禅中，有离生之喜乐，故亦可说为“离生喜乐”。诚然，犹如禅是离生的，于此（禅）中的喜乐也确是离生的，且此（喜乐）亦为此（禅）所拥有。是故，可构成一个不省略词尾的复合词(alopasamāsa)，合为一词而说“离生喜乐”(vivekajaṃpītisukha)。

පඨමන්ති ගණනානුපුබ්බතා පඨමං, පඨමං උප්පන්නන්තිපි පඨමං. ඣානන්ති දුවිධං ඣානං ආරම්මණූපනිජ්ඣානඤ්ච ලක්ඛණූපනිජ්ඣානඤ්ච. තත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො පථවීකසිණාදිආරම්මණං උපනිජ්ඣායන්තීති ‘‘ආරම්මණූපනිජ්ඣාන’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතා. විපස්සනාමග්ගඵලානි පන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං නාම. තත්ථ විපස්සනා අනිච්චාදිලක්ඛණස්ස උපනිජ්ඣානතො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං, විපස්සනාය කතකිච්චස්ස මග්ගෙන ඉජ්ඣනතො මග්ගො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං, ඵලං පන නිරොධසච්චං තථලක්ඛණං උපනිජ්ඣායතීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං. තෙසු ඉධ පුබ්බභාගෙ ආරම්මණූපනිජ්ඣානං, ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං අධිප්පෙතං, තස්මා ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානතො පච්චනීකජ්ඣාපනතො ච ‘‘ඣාන’’න්ති වෙදිතබ්බං. උපසම්පජ්ජාති උපගන්ත්වා, පාපුණිත්වාති වුත්තං හොති. උපසම්පාදයිත්වා වා, නිප්ඵාදෙත්වාති වුත්තං හොති. විහරතීති තදනුරූපෙන ඉරියාපථවිහාරෙන ඉරියති, වුත්තප්පකාරඣානසමඞ්ගී හුත්වා අත්තභාවස්ස වුත්තිං අභිනිප්ඵාදෙති.

初(paṭhama)，是因其为序数第一，亦因其为最初生起，故名“初”。禅那(jhāna)有两种：所缘审察禅(ārammaṇūpanijjhāna)与相审察禅(lakkhaṇūpanijjhāna)。其中，八等至(aṭṭha samāpattiyo)审察地遍(pathavīkasiṇa)等所缘，故得“所缘审察禅”之名。而观(vipassanā)、道、果则名为“相审察禅”。其中，观，因其审察无常等相，故为相审察禅；道，因其能成就观所作之事，故为相审察禅；果，则因其审察灭谛之如是相，故为相审察禅。于此，前分意指所缘审察禅，出世间道刹那意指相审察禅。是故，当知其被称为“禅那”，既因审察所缘与审察相，亦因烧尽敌对法。“具足(upasampajja)”是说已行至、已到达。或“令具足(upasampādayitvā)”，是说已完成、已成就。“住(viharati)”是说以与此相应的威仪而行，即是具足前述之禅那，成就自体之存续。

විතක්කවිචාරානං [Pg.171] වූපසමාති එත්ථ විතක්කස්ස ච විචාරස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං වූපසමා සමතික්කමා, දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ අපාතුභාවාති වුත්තං හොති. තත්ථ කිඤ්චාපි දුතියජ්ඣානෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානධම්මා න සන්ති, අඤ්ඤෙයෙව හි පඨමජ්ඣානෙ ඵස්සාදයො, අඤ්ඤෙ ඉධාති. ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමො හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’’ති එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අජ්ඣත්තන්ති ඉධ නියකජ්ඣත්තං අධිප්පෙතං, තස්මා අත්තනි ජාතං, අත්තසන්තානෙ නිබ්බත්තන්ති අත්ථො.

于“寻伺止息(vitakkavicārānaṃ vūpasamā)”一句中：此中，寻与伺二者之“止息”，是说因其平息、因其超越，亦即于第二禅刹那不复显现。于此，虽然第二禅中并非存在所有初禅之法——诚然，初禅中的触等是一回事，此处的触等又是另一回事。然而是为了显示，通过超越愈加粗显的禅支，方能从初禅证得其后的第二禅等，故说“寻伺止息”，当知此义。内(ajjhattaṃ)：此处意指自身的内在。是故，其义为：于自身中生起，于自身相续中发生。

සම්පසාදනන්ති සම්පසාදනං වුච්චති සද්ධා. සම්පසාදනයොගතො ඣානම්පි සම්පසාදනං නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං විය. යස්මා වා තං ඣානං සම්පසාදනසමන්නාගතත්තා විතක්කවිචාරක්ඛොභවූපසමනෙන ච චෙතො සම්පසාදයති, තස්මාපි සම්පසාදනන්ති වුත්තං. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ සම්පසාදනං චෙතසොති එවං පදසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො, පුරිමස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ චෙතසොති එතං එකොදිභාවෙන සද්ධිං යොජෙතබ්බං.

所谓“净信”（sampasādana），乃指信（saddhā）。又因与净信相应，禅那（jhāna）亦被称为“净信”，犹如布因与蓝色相应而被称为蓝布。或因彼禅那具足净信，且由寻（vitakka）、伺（vicāra）之扰动平息而令心澄净，故亦被称为“净信”。于此义理分别中，应知其文句关联为“心的净信”；然于前一义理分别中，“心的”（cetaso）一词则应与“一境性”（ekodibhāva）相连。

තත්‍රායං අත්ථයොජනා – එකො උදෙතීති එකොදි, විතක්කවිචාරෙහි අනජ්ඣාරූළ්හත්තා අග්ගො සෙට්ඨො හුත්වා උදෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨොපි හි ලොකෙ එකොති වුච්චති. විතක්කවිචාරවිරහිතො වා එකො අසහායො හුත්වා ඉතිපි වත්තුං වට්ටති. අථ වා සම්පයුත්තධම්මෙ උදායතීති උදි, උට්ඨපෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨට්ඨෙන එකො ච සො උදි චාති එකොදි. සමාධිස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමං එකොදිං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති ඉදං දුතියං ඣානං එකොදිභාවං. සො පනායං එකොදි යස්මා චෙතසො, න සත්තස්ස න ජීවස්ස. තස්මා එතං ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්ති වුත්තං.

此中义理结合如下：“殊胜（eko）而生起（udeti）”，故为“一境”（ekodi）；其义为：因不受寻、伺所制伏，故以最上、殊胜之相而生起。诚然，世间亦称最殊胜者为“一”（eko）。或亦可说：因远离寻、伺，无有伴侣，故为“一”。复次，能令相应法生起（udāyati），故为“起”（udi），义即令生起。以“殊胜”义为“一”（eko），且能令法“起”（udi），故为“一境”（ekodi）。此乃定（samādhi）之异名。如是修习、增长此“一境”，故此第二禅那为“一境性”（ekodibhāva）。又，此“一境”乃属心，非属有情（satta），非属命者（jīva），是故说为“心之一境性”。

නනු චායං සද්ධා පඨමජ්ඣානෙපි අත්ථි, අයඤ්ච එකොදිනාමකො සමාධි. අථ කස්මා ඉදමෙව ‘‘සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාව’’න්ති ච වුත්තන්ති? වුච්චතෙ – අදුඤ්හි පඨමජ්ඣානං විතක්කවිචාරක්ඛොභෙන වීචිතරඞ්ගසමාකුලමිව ජලං න සුප්පසන්නං හොති, තස්මා සතියාපි සද්ධාය ‘‘සම්පසාදන’’න්ති න වුත්තං. න සුප්පසන්නත්තායෙව චෙත්ථ සමාධිපි න සුට්ඨු පාකටො. තස්මා ‘‘එකොදිභාව’’න්තිපි න වුත්තං. ඉමස්මිං පන ඣානෙ විතක්කවිචාරපලිබොධාභාවෙන ලද්ධොකාසා බලවතී සද්ධා, බලවසද්ධාසහායපටිලාභෙනෙව ච සමාධිපි පාකටො, තස්මා ඉදමෙව එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

质曰：此信于初禅那中亦有，此名为“一境”（ekodi）之定亦有。然则何故唯于此（第二禅那）说为“净信”与“心之一境性”耶？答曰：彼初禅那因有寻、伺之扰动，犹如为波浪涟漪所扰之水，不得澄净，是故虽有信，亦不名为“净信”。正因不得澄净，于此定亦不甚显了，是故亦不名为“一境性”。然于此禅那中，因无寻、伺之障碍，信得其机而强盛有力；又正因得强信为助，定亦显了，是故当知唯于此（第二禅那）作如是说。

අවිතක්කං [Pg.172] අවිචාරන්ති භාවනාය පහීනත්තා එතස්මිං, එතස්ස වා විතක්කො නත්ථීති අවිතක්කං. ඉමිනාව නයෙන අවිචාරං. එත්ථාහ – ‘‘නනු ච ‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’ති ඉමිනාපි අයමත්ථො සිද්ධො. අථ කස්මා පුන වුත්තං ‘අවිතක්කං අවිචාර’න්ති’’? වුච්චතෙ – එවමෙතං, සිද්ධොවායමත්ථො, න පනෙතං තදත්ථදීපකං, නනු අවොචුම්හ ‘‘ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං සමධිගමො හොතීති දස්සනත්ථං විතක්කවිචාරානං වූපසමාති එවං වුත්ත’’න්ති.

“无寻（avitakkaṃ）、无伺（avicāraṃ）”是说，于此禅那中，或因修习而断除了寻，或此禅那中没有寻，故名“无寻”。循此理，亦名“无伺”。于此有人问：“‘由寻、伺之止息故’此句，其义岂非已成？何故复说‘无寻、无伺’？”答曰：诚然，其义虽已成立，然彼句（‘由寻、伺之止息故’）并非用以阐明此义。我等岂非已说：‘为示通过超越粗显禅支，由初禅证得第二禅等，故说“由寻、伺之止息故”’？

අපිච විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං සම්පසාදනං, න කිලෙසකාලුස්සියස්ස. විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා එකොදිභාවං, න උපචාරජ්ඣානමිව නීවරණප්පහානා, න පඨමජ්ඣානමිව ච අඞ්ගපාතුභාවාති එවං සම්පසාදනඑකොදිභාවානං හෙතුපරිදීපකමිදං වචනං. තථා විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං අවිතක්කඅවිචාරං, න තතියචතුත්ථජ්ඣානානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි විය ච අභාවාති එවං අවිතක්කඅවිචාරභාවස්ස හෙතුපරිදීපකඤ්ච. න විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකං, විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකමෙව පන ‘‘අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති ඉදං වචනං. තස්මා පුරිමං වත්වාපි පුන වත්තබ්බමෙවාති.

再者，由于寻、伺之止息，此（禅）有澄净，而非由于烦恼浊染之止息（而有澄净）。又，由于寻、伺之止息，此（禅）有一境性，而非如近行定那样是由于断除诸盖（而有一境性），亦非如初禅那样是由于（一境性）禅支之显现（而有一境性）。如是，“由寻、伺之止息故”此句，乃是阐明澄净与一境性之因。同样地，由于寻、伺之止息，此（禅）为无寻、无伺，而非如第三禅、第四禅或眼识等那样，是因（其本来就）不存在（而为无寻、无伺）。如是，（“由寻、伺之止息故”此句）亦阐明了无寻、无伺状态之因，而不仅是阐明寻、伺之不存在。然，“无寻、无伺”此句，才仅仅是阐明寻、伺之不存在。是故，虽已说前句，仍须复说后句。

සමාධිජන්ති පඨමජ්ඣානසමාධිතො, සම්පයුත්තසමාධිතො වා ජාතන්ති අත්ථො. තත්ථ කිඤ්චාපි පඨමජ්ඣානම්පි සම්පයුත්තසමාධිතො ජාතං, අථ ඛො අයමෙව සමාධි ‘‘සමාධී’’ති වත්තබ්බතං අරහති විතක්කවිචාරක්ඛොභවිරහෙන අතිවිය අචලත්තා සුප්පසන්නත්තා ච. තස්මා ඉමස්ස වණ්ණභණනත්ථං ඉදමෙව ‘‘සමාධිජ’’න්ති වුත්තං. පීතිසුඛන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව. දුතියන්ති ගණනානුපුබ්බතා දුතියං, ඉදං දුතියං උප්පන්නන්තිපි දුතියං.

“由定而生（samādhijaṃ）”，其义为：由初禅之定，或由相应之定而生。于此，初禅虽亦由相应之定而生，然唯此（第二禅之）定，因远离寻、伺之扰动，极为不动、极为澄净，故堪称为“定”。是故，为赞叹此（第二禅之）德，特指此（定）而说“由定而生”。“喜、乐”一句，其义如前已说。“第二（dutiyaṃ）”，是依计数次第为第二；亦因其为第二个生起者，故名“第二”。

පීතියා ච විරාගාති විරාගො නාම වුත්තප්පකාරාය පීතියා ජිගුච්ඡනං වා සමතික්කමො වා, උභින්නං පන අන්තරා චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, සො වූපසමං වා සම්පිණ්ඩෙති විතක්කවිචාරවූපසමං වා. තත්ථ යදා වූපසමමෙව සම්පිණ්ඩෙති, තදා පීතියා විරාගා ච, කිඤ්ච භිය්‍යො වූපසමා චාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනාය විරාගො ජිගුච්ඡනත්ථො හොති, තස්මා පීතියා ජිගුච්ඡනා ච සමතික්කමා චාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. යදා පන විතක්කවිචාරවූපසමං සම්පිණ්ඩෙති, තදා පීතියා ච විරාගා, කිඤ්ච භිය්‍යො විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනාය විරාගො සමතික්කමනත්ථො හොති, තස්මා පීතියා ච සමතික්කමා, විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො.

于“pītiyā ca virāgā”（亦因离于喜）一句，所谓“离”（virāga），是指对前述之喜的厌离（jigucchanaṃ）或超越（samatikkamo）。再者，两者之间的“ca”字有集合之义，它或者集合“寂止”（vūpasama），或者集合“寻、伺的寂止”。其中，当它仅集合“寂止”时，应知其句义结合为：“因离于喜，复因寂止故”。于此结合中，“离”（virāga）是厌离之义。是故，当知此义为：因对喜的厌离，亦因其超越。再者，当它集合“寻、伺的寂止”时，应知其句义结合为：“因离于喜，复因寻、伺之寂止故”。于此结合中，“离”（virāga）是超越之义。是故，当知此义为：因超越于喜，亦因寻、伺之寂止。

කාමඤ්චෙතෙ [Pg.173] විතක්කවිචාරා දුතියජ්ඣානෙයෙව වූපසන්තා, ඉමස්ස පන ඣානස්ස මග්ගපරිදීපනත්ථං වණ්ණභණනත්ථඤ්චෙතං වුත්තං. විතක්කවිචාරානං වූපසමාති හි වුත්තෙ ඉදං පඤ්ඤායති ‘‘නූන විතක්කවිචාරවූපසමො මග්ගො ඉමස්ස ඣානස්සා’’ති. යථා ච තතියෙ අරියමග්ගෙ අප්පහීනානම්පි සක්කායදිට්ඨාදීනං ‘‘පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පහානා’’ති (දී. නි. 1.373; ම. නි. 2.133; සං. නි. 5.184; අ. නි. 3.88) එවං පහානං වුච්චමානං වණ්ණභණනං හොති, තදධිගමාය උස්සුක්කානං උස්සාහජනකං, එවමෙව ඉධ අවූපසන්තානම්පි විතක්කවිචාරානං වූපසමො වුච්චමානො වණ්ණභණනං හොති. තෙනායමත්ථො වුත්තො ‘‘පීතියා ච සමතික්කමා විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති.

诚然，此等寻、伺在第二禅中即已寂止，然为开显此（第三）禅之道，并为称扬其德，故作是说。因为当说到“寻、伺寂止”时，便可了知：“寻、伺的寂止，实为此禅之道。”譬如在第三圣道（阿那含道）中，虽然身见等结并非于此道中断除，但亦宣说“断五下分结”，如此宣说乃是一种称扬，能激励为证得彼道而精勤者。同理，于此（第三禅），虽然寻、伺并非于此（才）寂止，但宣说其寂止亦是一种称扬。是故说此义：“因超越于喜，亦因寻、伺之寂止。”

උපෙක්ඛකො ච විහරතීති එත්ථ උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සමං පස්සති අපක්ඛපතිතා හුත්වා පස්සතීති අත්ථො. තාය විසදාය විපුලාය ථාමගතාය සමන්නාගතත්තා තතියජ්ඣානසමඞ්ගී ‘‘උපෙක්ඛකො’’ති වුච්චති.

于“住于舍”一句，所谓舍（upekkhā），是因其恰当观察（upapattito ikkhati），意即平等地看，不偏不倚地看。由于具足此清净、广大、有力的舍，具足第三禅者被称为“舍者”（upekkhako）。

උපෙක්ඛා පන දසවිධා හොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා වීරියුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වෙදනුපෙක්ඛා විපස්සනුපෙක්ඛා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා ඣානුපෙක්ඛා පාරිසුද්ධුපෙක්ඛාති.

舍有十种：六支舍（chaḷaṅgupekkhā）、梵住舍（brahmavihārupekkhā）、觉支舍（bojjhaṅgupekkhā）、精进舍（vīriyupekkhā）、行舍（saṅkhārupekkhā）、受舍（vedanupekkhā）、观舍（vipassanupekkhā）、彼处中舍（tatramajjhattupekkhā）、禅舍（jhānupekkhā）、清净舍（pārisuddhupekkhā）。

තත්ථ යා ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, ඛීණාසවො භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො සම්පජානො’’ති (අ. නි. 6.1) එවමාගතා ඛීණාසවස්ස ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා නාම.

其中，如经中所说：“诸比丘，于此，漏尽（khīṇāsavo）比丘以眼见色，既不喜悦，亦不忧愁，具念正知，住于舍。”（增支部6.1）——如此而来的，漏尽者于六门中，当可爱与不可爱六所缘显现时，其不舍离清净本然状态之相的舍，此名为六支舍。

යා පන ‘‘උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’ති (දී. නි. 1.556; ම. නි. 1.77) එවමාගතා සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා නාම.

又，如经中所说：“以与舍俱行之心，遍满一方而住。”（长部1.556；中部1.77）——如此而来的，对有情（sattesu）保持中立之相的舍，此名为梵住舍。

යා පන ‘‘උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්ති (ම. නි. 2.247) එවමාගතා සහජාතධම්මානං මජ්ඣත්තාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා නාම.

又，如经中所说：“修习依止远离的舍觉支。”（中部2.247）——如此而来的，对俱生诸法（sahajātadhammānaṃ）保持中立之相的舍，此名为觉支舍。

යා [Pg.174] පන ‘‘කාලෙන කාලං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකරොතී’’ති (අ. නි. 3.103) එවමාගතා අනච්චාරද්ධනාතිසිථිලවීරියසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා, අයං වීරියුපෙක්ඛා නාම.

又，如经中所说：“时时作意于舍相。”（增支部3.103）——如此而来的，被称为不过于精勤、亦不过于懈怠之精进的舍，此名为精进舍（vīriyupekkhā）。

යා පන ‘‘කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සමථවසෙන උප්පජ්ජන්ති, කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති? අට්ඨ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සමථවසෙන උප්පජ්ජන්ති, දස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්තී’’ති (පටි. ම. 1.57) එවමාගතා නීවරණාදිපටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනාගහණෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා, අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාම.

又，如经中所说：“有多少行舍（saṅkhārupekkhā）依止于止（samatha）而生起？有多少行舍依止于观（vipassanā）而生起？八种行舍依止于止而生起，十种行舍依止于观而生起。”（《无碍解道》1.57）——如此而来的，于省察、安住、把握诸盖（nīvaraṇa）等法时保持中立的舍，此名为行舍。

යා පන ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගත’’න්ති (ධ. ස. 150) එවමාගතා අදුක්ඛමසුඛසඤ්ඤිතා උපෙක්ඛා, අයං වෙදනුපෙක්ඛා නාම.

又，如（《法集》150）中所说：“于任何时候，欲界善心生起，与舍俱行。”像这样出现的，被称为不苦不乐的舍，此名为受舍。

යා ‘‘යදත්ථි යං භූතං, තං පජහති, උපෙක්ඛං පටිලභතී’’ති (ම. නි. 3.71; අ. නි. 7.55) එවමාගතා විචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා, අයං විපස්සනුපෙක්ඛා නාම.

又，如（《中部》3.71；《增支部》7.55）中所说：“凡是存在的、已生成的，当舍离之，并获得舍。”像这样出现的，于审察中保持中立的舍，此名为观舍(vipassanupekkhā)。

යා පන ඡන්දාදීසු යෙවාපනකෙසු ආගතා සහජාතානං සමවාහිතභූතා උපෙක්ඛා, අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා නාම.

又，于欲(chanda)等不定心所中出现的，对俱生诸法起平衡作用的舍，此名为彼处中舍(tatramajjhattupekkhā)。

යා පන ‘‘උපෙක්ඛකො ච විහරතී’’ති (ධ. ස. 163; දී. නි. 1.230) එවමාගතා අග්ගසුඛෙපි තස්මිං අපක්ඛපාතජනනී උපෙක්ඛා, අයං ඣානුපෙක්ඛා නාම.

又，如（《法集》163；《长部》1.230）中所说：“安住于舍。”像这样出现的，即使于最胜乐中亦不生偏袒的舍，此名为禅舍(jhānupekkhā)。

යා පන ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣාන’’න්ති (ධ. ස. 165; දී. නි. 1.232) එවමාගතා සබ්බපච්චනීකපරිසුද්ධා පච්චනීකවූපසමනෙපි අබ්‍යාපාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං පාරිසුද්ධුපෙක්ඛා නාම.

又，如（《法集》165；《长部》1.232）中所说：“舍念清净的第四禅。”像这样出现的，从一切敌对法中清净、于平息敌对法时亦无功用的舍，此名为清净舍(pārisuddhupekkhā)。

තත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ච බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා ච බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා ච තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා ච ඣානුපෙක්ඛා ච පාරිසුද්ධුපෙක්ඛා ච අත්ථතො එකා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව හොති. තෙන තෙන අවත්ථාභෙදෙන පනස්සායං භෙදො. එකස්සාපි සතො සත්තස්ස කුමාරයුවත්ථෙරසෙනාපතිරාජාදිවසෙන භෙදො විය, තස්මා තාසු යත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා, න තත්ථ බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාදයො. යත්ථ වා පන බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා, න තත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාදයො හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

于此，六支舍、梵住舍、觉支舍、彼处中舍、禅舍与清净舍，就其义而言，是同一的，即是彼处中舍。然因各个状态的差异而有此区别，犹如同一有情，可因其为孩童、青年、长老、将军、国王等身份而有不同。是故当知，有六支舍时，则无觉支舍等；或有觉支舍时，则无六支舍等。

යථා [Pg.175] චෙතාසං අත්ථතො එකීභාවො, එවං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවිපස්සනුපෙක්ඛානම්පි. පඤ්ඤා එව හි සා, කිච්චවසෙන ද්විධා භින්නා. යථා හි පුරිසස්ස සායං ගෙහං පවිට්ඨං සප්පං අජපදදණ්ඩං ගහෙත්වා පරියෙසමානස්ස තං ථුසකොට්ඨකෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘සප්පො නු ඛො, නො’’ති අවලොකෙන්තස්ස සොවත්ථිකත්තයං දිස්වා නිබ්බෙමතිකස්ස ‘‘සප්පො, න සප්පො’’ති විචිනනෙ මජ්ඣත්තතා උප්පජ්ජති, එවමෙව යා ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාඤාණෙන ලක්ඛණත්තයෙ දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරානං අනිච්චභාවාදිවිචිනනෙ මජ්ඣත්තතා උප්පජ්ජති, අයං විපස්සනුපෙක්ඛා. යථා පන තස්ස පුරිසස්ස අජපදදණ්ඩෙන ගාළ්හං සප්පං ගහෙත්වා ‘‘කින්තාහං ඉමං සප්පං අවිහෙඨෙන්තො අත්තානඤ්ච ඉමිනා අඩංසාපෙන්තො මුඤ්චෙය්‍ය’’න්ති මුඤ්චනාකාරමෙව පරියෙසතො ගහණෙ මජ්ඣත්තතා හොති, එවමෙව යා ලක්ඛණත්තයස්ස දිට්ඨත්තා ආදිත්තෙ විය තයො භවෙ පස්සතො සඞ්ඛාරගහණෙ මජ්ඣත්තතා, අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. ඉති විපස්සනුපෙක්ඛාය සිද්ධාය සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපි සිද්ධාව හොති. ඉමිනා පනෙසා විචිනනගහණෙසු මජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙන කිච්චෙන ද්විධා භින්නාති. වීරියුපෙක්ඛා පන වෙදනුපෙක්ඛා ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අවසෙසාහි ච අත්ථතො භින්නා එවාති. ආහ චෙත්ථ –

正如这六种舍在体性上是同一的，行舍(saṅkhārupekkhā)与观舍(vipassanupekkhā)也是如此。它实为智慧，只是依作用而分为两种。譬如，有个人在傍晚时分，看见一条蛇进入屋里，便拿着羊足杖(ajapadadaṇḍa)去寻找。当他在糠堆中看见那盘卧之物，正思量着“是蛇，或不是蛇？”时，因看见其颈上三道纹路而再无疑虑，于此“是蛇，不是蛇”的审察中生起了中舍。同样地，已策励观(vipassanā)的行者，以观智见到三相后，于审察诸行无常等自性时所生起的中舍，此即“观舍”。又譬如，那个人用羊足杖紧紧地抓住蛇，心想：“我如何才能在不伤害此蛇，也不让自己被它所伤的情况下，将它放走呢？”当他只寻求释放之法时，对于“抓取”生起了中舍。同样地，因已见三相，视三有如炽燃之物，于执取诸行时所生起的中舍，此即“行舍”。如是，观舍成就之时，行舍亦已成就。然而，此智慧依于审察与执取中名为中舍的作用而分为两种。至于精进舍(vīriyupekkhā)、受舍(vedanupekkhā)，以及其余诸舍，则在体性上各各相异。对此，有偈颂说——

‘‘මජ්ඣත්තබ්‍රහ්මබොජ්ඣඞ්ගඡළඞ්ගඣානසුද්ධියො;

විපස්සනා ච සඞ්ඛාරවෙදනා වීරියං ඉති.

“中舍、梵住舍、觉支舍、六支舍、禅那舍、清净舍；以及观舍、行舍、受舍、精进舍，如是。”

විත්ථාරතො දසොපෙක්ඛා, ඡ මජ්ඣත්තාදිතො තතො;

දුවෙ පඤ්ඤා තතො ද්වීහි, චතස්සොව භවන්තිමා’’ති.

“广说舍有十种，于此，以中舍等为首者有六。两种是智慧，此二慧与其余二舍，共成此四类。”

ඉති ඉමාසු උපෙක්ඛාසු ඣානුපෙක්ඛා ඉධ අධිප්පෙතා. සා මජ්ඣත්තලක්ඛණා. එත්ථාහ – ‘‘නනු චායං අත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව හොති, සා ච පඨමදුතියජ්ඣානෙසුපි අත්ථි, තස්මා තත්‍රපි ‘උපෙක්ඛකො ච විහරතී’ති එවමයං වත්තබ්බා සියා, සා කස්මා න වුත්තා’’ති? අපරිබ්‍යත්තකිච්චතො. අපරිබ්‍යත්තඤ්හි තස්ස තත්ථ කිච්චං විතක්කාදීහි අභිභූතත්තා, ඉධ පනායං විතක්කවිචාරපීතීහි අනභිභූතත්තා උක්ඛිත්තසිරා විය හුත්වා පරිබ්‍යත්තකිච්චා ජාතා, තස්මා වුත්තාති.

是故，于此等舍中，此处意指禅舍。其以中性为相。于此，有人问：“此舍于义理上，不就是彼处中舍吗？而彼亦存于初禅及第二禅中，是故于彼处亦应说‘安住于舍’，何故不说？”（答：）因其作用不显了故。于彼处，其作用因被寻等所压伏而不显了；然于此处，其不为寻、伺、喜所压伏，犹如昂首，作用变得显了，是故说之。

ඉදානි සතො ච සම්පජානොති එත්ථ සරතීති සතො. සම්පජානාතීති සම්පජානො. ඉති පුග්ගලෙන සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච වුත්තං. තත්ථ සරණලක්ඛණා [Pg.176] සති. අසම්මොහලක්ඛණං සම්පජඤ්ඤං. තත්ථ කිඤ්චාපි ඉදං සතිසම්පජඤ්ඤං පුරිමජ්ඣානෙසුපි අත්ථි, මුට්ඨස්සතිස්ස හි අසම්පජානස්ස උපචාරමත්තම්පි න සම්පජ්ජති, පගෙව අප්පනා. ඔළාරිකත්තා පන තෙසං ඣානානං භූමියං විය පුරිසස්ස චිත්තස්ස ගති සුඛා හොති, අබ්‍යත්තං තත්ථ සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චං. ඔළාරිකඞ්ගප්පහානෙන පන සුඛුමත්තා ඉමස්ස ඣානස්ස පුරිසස්ස ඛුරධාරායං විය සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චපරිග්ගහිතා එව චිත්තස්ස ගති ඉච්ඡිතබ්බාති ඉධෙව වුත්තං. කිඤ්ච භිය්‍යො – යථා ධෙනුපගො වච්ඡො ධෙනුතො අපනීතො අරක්ඛියමානො පුනදෙව ධෙනුං උපගච්ඡති, එවමිදං තතියජ්ඣානසුඛං පීතිතො අපනීතම්පි සතිසම්පජඤ්ඤාරක්ඛෙන අරක්ඛියමානං පුනදෙව පීතිං උපගච්ඡෙය්‍ය, පීතිසම්පයුත්තමෙව සියා. සුඛෙ වාපි සත්තා සාරජ්ජන්ති, ඉදඤ්ච අතිමධුරං සුඛං තතො පරං සුඛාභාවා. සතිසම්පජඤ්ඤානුභාවෙන පනෙත්ථ සුඛෙ අසාරජ්ජනා හොති, නො අඤ්ඤථාති ඉමම්පි අත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ඉදං ඉධෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

现在，关于“有念与正知”(sato ca sampajāno)。于此，能忆念(sarati)，故为“有念”(sato)；能正知(sampajānāti)，故为“有正知”(sampajāno)。如是，就个人(puggala)而述说了念(sati)与正知(sampajañña)。其中，念以忆念为相，正知以无痴为相。于此，此念与正知虽亦存于前分诸禅，然于失念、无正知的个人，近行定尚不能成就，何况安止定。复次，因彼等诸禅粗显，心行安易，犹如人在平地，于彼处念与正知的作用不甚显了。然此禅那因舍离粗分而微细，心行犹如人在刀锋上，必须完全为念与正知的作用所摄持，是故仅于此处说之。再者，譬如随母之牛犊，离母之后，若不加看护，即复还母牛之处；如是，此第三禅之乐，虽已离喜，若不以念与正知守护，则会复还于喜，与喜相应。又，众生于乐易生染著，而此乐极其甘美，因无有乐能胜过它。于此，凭念与正知之威力，于乐中方能不生染著，非由他法。为显示此等特殊义理，当知仅于此处说之。

ඉදානි සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතීති එත්ථ කිඤ්චාපි තතියජ්ඣානසමඞ්ගිනො සුඛපටිසංවෙදනාභොගො නත්ථි, එවං සන්තෙපි යස්මා තස්ස නාමකායෙන සම්පයුත්තං සුඛං, යං වා තං නාමකායසම්පයුත්තං සුඛං, තංසමුට්ඨානෙනස්ස යස්මා අතිපණීතෙන රූපෙන රූපකායො ඵුට්ඨො, යස්ස ඵුට්ඨත්තා ඣානා වුට්ඨිතොපි සුඛං පටිසංවෙදෙය්‍ය, තස්මා එතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙහී’’ති ආහ.

现在，于“以身感受乐”一句：虽然具足第三禅者并无“感受乐受”之作意，即便如此，但因有与彼名身相应的乐生起，又因彼色身被该乐所生起的极其殊胜之色所遍满，由于此遍满之故，即使从禅定中出定，亦能感受乐。是故，为开示此义，而说“以身感受乐”。

ඉදානි යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති එත්ථ යංඣානහෙතු යංඣානකාරණා තං තතියජ්ඣානසමඞ්ගිපුග්ගලං බුද්ධාදයො අරියා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති පකාසෙන්ති, පසංසන්තීති අධිප්පායො. කින්ති? උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති. තං තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

现在，于“诸圣者宣说彼为舍者、具念者、安乐住者”一句：由于此禅那之因，由于此禅那之缘，诸佛等圣者对彼具足第三禅的个人(puggala)宣说、开示、施设、建立、阐明、分别、显了、明示、赞叹，此乃其意。如何赞叹？赞叹其为“舍者、具念者、安乐住者”。于此应知，其文句结合为：“彼成就第三禅而住”。

කස්මා පන තං තෙ එවං පසංසන්තීති? පසංසාරහතො. අයඤ්හි යස්මා අතිමධුරසුඛෙ සුඛපාරමිප්පත්තෙපි තතියජ්ඣානෙ උපෙක්ඛකො, න තත්ථ සුඛාභිසඞ්ගෙන ආකඩ්ඪීයති. යථා ච පීති න උප්පජ්ජති, එවං උපට්ඨිතස්සතිතාය [Pg.177] සතිමා. යස්මා ච අරියකන්තං අරියජනසෙවිතමෙව ච අසංකිලිට්ඨං සුඛං නාමකායෙන පටිසංවෙදෙති, තස්මා පසංසාරහො හොති. ඉති පසංසාරහතො නං අරියා තෙ එවං පසංසාරහහෙතුභූතෙ ගුණෙ පකාසෙන්තා ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එවං පසංසන්තීති වෙදිතබ්බං. තතියන්ති ගණනානුපුබ්බතා තතියං, තතියං උප්පන්නන්තිපි තතියං.

然而，他们为何如此赞叹他呢？因为他值得赞叹。因为此人于极其甜美、已达乐之顶峰的第三禅中，亦是舍者，不为彼处之乐的执着所牵引。又如喜不生起，如是，因其念已安立，故为具念者。又因他以名身感受圣者所喜爱、唯圣者所受用、无杂染之乐，是故他值得赞叹。因此，应知：因其值得赞叹，诸圣者在彰显此等令其值得赞叹之德时，如此赞叹其为“舍者、具念者、安乐住者”。所谓第三，即依计数顺序为第三；又因其为第三个生起，故为第三。

සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානාති කායිකසුඛස්ස ච කායිකදුක්ඛස්ස ච පහානා. පුබ්බෙවාති තඤ්ච ඛො පුබ්බෙව, න චතුත්ථජ්ඣානක්ඛණෙ. සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාති චෙතසිකසුඛස්ස චෙතසිකදුක්ඛස්ස චාති ඉමෙසම්පි ද්වින්නං පුබ්බෙව අත්ථඞ්ගමා, පහානා ඉච්චෙව වුත්තං හොති. කදා පන නෙසං පහානං හොති? චතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ. සොමනස්සඤ්හි චතුත්ථස්ස ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයති, දුක්ඛදොමනස්සසුඛානි පඨමදුතියතතියානං උපචාරක්ඛණෙසු. එවමෙතෙසං පහානක්කමෙන අවුත්තානං ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ (විභ. 219 ආදයො) පන ඉන්ද්‍රියානං උද්දෙසක්කමෙනෙව ඉධාපි වුත්තානං සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සානං පහානං වෙදිතබ්බං.

“舍弃乐与舍弃苦”，是指舍弃身乐与身苦。“先前”是指，那舍弃确实是在第四禅之前，而非在第四禅的刹那。“喜与忧的止息”是指心乐与心苦，这两者也早在之前就已止息，因此说为“舍弃”。那么，它们的舍弃是在何时发生呢？是在四种禅的近行刹那。确实，喜是在第四禅的近行刹那才被舍弃，而苦、忧、乐则分别在初禅、第二禅、第三禅的近行刹那中被舍弃。如是，虽然在《根分别》（Indriyavibhaṅga，Vibhaṅga 219节等）中没有说明这些的舍弃次第，但此处所说的乐、苦、喜、忧的舍弃，应当按照（该论中）诸根的阐述次第来理解。

යදි පනෙතානි තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයන්ති, අථ කස්මා ‘‘කත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති. කත්ථ චුප්පන්නං දොමනස්සින්ද්‍රියං, සුඛින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එත්ථ චුප්පන්නං සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති (සං. නි. 5.510) එවං ඣානෙස්වෙව නිරොධො වුත්තොති? අතිසයනිරොධත්තා. අතිසයනිරොධො හි තෙසං පඨමජ්ඣානාදීසු, න නිරොධොයෙව. නිරොධොයෙව පන උපචාරක්ඛණෙ, නාතිසයනිරොධො. තථා හි නානාවජ්ජනෙ පඨමජ්ඣානූපචාරෙ නිරුද්ධස්සාපි දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස ඩංසමකසාදිසම්ඵස්සෙන වා විසමාසනූපතාපෙන වා සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව අන්තොඅප්පනායං. උපචාරෙ වා නිරුද්ධම්පෙතං න සුට්ඨු [Pg.178] නිරුද්ධං හොති පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා. අන්තොඅප්පනායං පන පීතිඵරණෙන සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොති, සුඛොක්කන්තකායස්ස ච සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති දුක්ඛින්ද්‍රියං පටිපක්ඛෙන විහතත්තා. නානාවජ්ජනෙයෙව ච දුතියජ්ඣානූපචාරෙ පහීනස්සාපි දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස, යස්මා එතං විතක්කවිචාරපච්චයෙපි කායකිලමථෙ චිත්තූපඝාතෙ ච සති උප්පජ්ජති, විතක්කවිචාරාභාවෙ නෙව උප්පජ්ජති. යත්ථ පන උප්පජ්ජති, තත්ථ විතක්කවිචාරභාවෙ. අප්පහීනායෙව ච දුතියජ්ඣානූපචාරෙ විතක්කවිචාරාති තත්ථස්ස සියා උප්පත්ති, නත්වෙව දුතියජ්ඣානෙ පහීනපච්චයත්තා. තථා තතියජ්ඣානූපචාරෙ පහීනස්සාපි සුඛින්ද්‍රියස්ස පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨකායස්ස සියා උප්පත්ති, නත්වෙව තතියජ්ඣානෙ. තතියජ්ඣානෙ හි සුඛස්ස පච්චයභූතා පීති සබ්බසො නිරුද්ධා හොති. තථා චතුත්ථජ්ඣානූපචාරෙ පහීනස්සාපි සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ආසන්නත්තා, අප්පනාප්පත්තාය උපෙක්ඛාය අභාවෙන සම්මා අනතික්කන්තත්තා ච සියා උප්පත්ති, නත්වෙව චතුත්ථජ්ඣානෙ. තස්මා එව ච ‘‘එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති තත්ථ තත්ථ අපරිසෙසග්ගහණං කතන්ති.

如果这些（受）是在各禅那的近行刹那就被断除的，那么为何（经中）说：“已生起的苦根(dukkhindriya)在哪里无余灭尽？诸比丘，在此，比丘离于诸欲……乃至……成就初禅而住。于此，已生起的苦根无余灭尽。已生起的忧根(domanassindriya)、乐根(sukhindriya)、喜根(somanassindriya)在哪里无余灭尽？诸比丘，在此，比丘舍断乐……乃至……成就第四禅而住。于此，已生起的喜根无余灭尽。”（《相应部》5.510）像这样，为何只说在禅那中灭尽呢？因为是超胜的灭尽。因为在初禅等中，对它们而言是超胜的灭尽，而不仅仅是灭尽。然而，在近行刹那只有灭尽，没有超胜的灭尽。的确，在有种种作意的初禅近行中，即使苦根已灭，也可能因蚊、虻等的接触，或因不适的姿势所苦而生起，但在安止(appanā)之内则绝不会。或者，在近行中，此（苦根）虽已灭，但并未善灭，因其对治法尚未舍离故。但在安止之内，因喜的遍满，全身浸透于乐；于身浸透于乐者，苦根善灭，因其对治法已舍离故。同样，在有种种作意的第二禅近行中，即使忧根已被舍，但当有以寻、伺(vitakka-vicāra)为缘的身疲与心恼时，它仍会生起；无寻、伺时则不生起。然而，它生起之处，乃因有寻、伺。而在第二禅近行中，寻、伺实未被舍，故彼（忧根）可能生起；但在第二禅中则绝不会，因其缘已被舍故。同样，在第三禅近行中，即使乐根已被舍，但对于身被喜所生起的殊胜色所触者，（乐根）仍可能生起；但在第三禅中则绝不会。因为在第三禅中，作为乐之缘的喜已完全灭尽。同样，在第四禅近行中，即使喜根已被舍，但因（与安止）邻近，且因尚未达到安止的舍(upekkhā)而未能善超越故，（喜根）仍可能生起；但在第四禅中则绝不会。因此，（世尊）才在各处作“无余”之说，如“于此，已生之苦根无余灭尽”。

එත්ථාහ – ‘‘අථෙවං තස්ස තස්ස ඣානස්සූපචාරෙ පහීනාපි එතා වෙදනා ඉධ කස්මා සමාහරී’’ති? සුඛග්ගහණත්ථං. යා හි අයං ‘‘අදුක්ඛමසුඛ’’න්ති එත්ථ අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා වුත්තා, සා සුඛුමා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා න සක්කා සුඛෙන ගහෙතුං, තස්මා යථා නාම දුට්ඨස්ස යථා තථා වා උපසඞ්කමිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස ගොණස්ස ගහණත්ථං ගොපො එකස්මිං වජෙ සබ්බා ගාවො සමාහරති, අථෙකෙකං නීහරන්තො පටිපාටියා ආගතං ‘‘අයං සො ගණ්හථ න’’න්ති තම්පි ගාහාපෙති, එවමෙවං සුඛග්ගහණත්ථං සබ්බාපි එතා සමාහරි. එවඤ්හි සමාහටා එතා දස්සෙත්වා ‘‘යං නෙව සුඛං, න දුක්ඛං, න සොමනස්සං, න දොමනස්සං, අයං අදුක්ඛමසුඛාවෙදනා’’ති සක්කා හොති එසා ගාහයිතුං.

于此，有人问：“既然在各禅那的近行定中，这些感受已被舍弃，为何在此（第四禅）中还要将它们汇集起来呢？”是为了易于把握。因为此处所说的“不苦不乐”受，它微细难知，不易把握。因此，譬如为了捕捉一头难以接近的恶牛，牧人先把所有的牛都赶进一个牛栏，然后逐一放出，待到那头牛依序出来时，便说：“就是这头，抓住它！”并让人将它抓住。同样地，为了易于把握，才将所有这些感受汇集起来。如此汇集并展示这些感受后，说：“凡非乐、非苦、非喜、非忧者，此即不苦不乐受。”这样，就能让人领会它了。

අපිච අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා පච්චයදස්සනත්ථඤ්චාපි එතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සුඛදුක්ඛප්පහානාදයො හි තස්සා පච්චයා. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඛො, ආවුසො, පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා. ඉධාවුසො, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉමෙ ඛො ආවුසො, චත්තාරො පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා’’ති (ම. නි. 1.458). යථා වා අඤ්ඤත්ථ පහීනාපි සක්කායදිට්ඨිආදයො තතියමග්ගස්ස වණ්ණභණනත්ථං තත්ථ පහීනාති වුත්තා[Pg.179], එවං වණ්ණභණනත්ථම්පෙතස්ස ඣානස්සෙතා ඉධ වුත්තාතිපි වෙදිතබ්බා. පච්චයඝාතෙන වා එත්ථ රාගදොසානං අතිදූරභාවං දස්සෙතුම්පෙතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතාසු හි සුඛං සොමනස්සස්ස පච්චයො, සොමනස්සං රාගස්ස, දුක්ඛං දොමනස්සස්ස, දොමනස්සං දොසස්ස. සුඛාදිඝාතෙන ච සප්පච්චයා රාගදොසා හතාති අතිදූරෙ හොන්තීති.

此外，亦应了知，说及这些（感受），也是为了开示不苦不乐心解脱的诸缘。因为舍离乐与苦等，即是它的诸缘。如言：“贤友，有四种缘，能得不苦不乐心解脱之等至。贤友，于此，比丘因舍离乐……而入第四禅安住。贤友，此即四种缘，能得不苦不乐心解脱之等至。”又如，有身见等虽然在其他地方（如初道）已被断除，但为了称扬第三道，仍说它们于彼处被断除。同样地，亦应了知，在此说及这些（感受），也是为了称扬此禅那。再者，亦应了知，说及这些（感受），也是为了开示在此（第四禅）中，通过断除诸缘，而令贪、瞋极为远离。于此诸受中，乐是喜的缘，喜是贪的缘；苦是忧的缘，忧是瞋的缘。通过断除乐等，连同其缘的贪、瞋亦被摧毁，故而变得极为远离。

අදුක්ඛමසුඛන්ති දුක්ඛාභාවෙන අදුක්ඛං. සුඛාභාවෙන අසුඛං. එතෙනෙත්ථ දුක්ඛසුඛපටිපක්ඛභූතං තතියවෙදනං දීපෙති, න දුක්ඛසුඛාභාවමත්තං. තතියවෙදනා නාම අදුක්ඛමසුඛා, උපෙක්ඛාතිපි වුච්චති. සා ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතානුභවනලක්ඛණා. උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති උපෙක්ඛාය ජනිතසතිපාරිසුද්ධිං. ඉමස්මිඤ්හි ඣානෙ සුපරිසුද්ධා සති, යා ච තස්සා සතියා පාරිසුද්ධි, සා උපෙක්ඛාය කතා, න අඤ්ඤෙන. තස්මා එතං ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති වුච්චති. යාය ච උපෙක්ඛාය එත්ථ සතියා පාරිසුද්ධි හොති, සා අත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තතාති වෙදිතබ්බා. න කෙවලඤ්චෙත්ථ තාය සතියෙව පරිසුද්ධා, අපිච ඛො සබ්බෙපි සම්පයුත්තධම්මා, සතිසීසෙන පන දෙසනා වුත්තා.

不苦不乐，即因无苦而为不苦，因无乐而为不乐。此言显示了此处与苦乐对反的第三受，而非仅是无苦无乐。此第三受名为不苦不乐，亦称作舍。其特征为感受与可意、不可意相异的所缘。舍念遍净，指由舍所生的念之遍净。于此禅那中，念极为清净，且念之清净乃由舍所致，非由他法。是故，此禅被称为“舍念遍净”。再者，此处使念清净之舍，依胜义当知即是行舍。于此，不仅念因此舍而清净，实则一切相应法皆得清净，然此教说乃以念为首而说。

තත්ථ කිඤ්චාපි අයං උපෙක්ඛා හෙට්ඨාපි තීසු ඣානෙසු විජ්ජති, යථා පන දිවා සූරියප්පභාභිභවා සොම්මභාවෙන ච අත්තනො උපකාරකත්තෙන වා සභාගාය රත්තියා අලාභා දිවා විජ්ජමානාපි චන්දලෙඛා අපරිසුද්ධා හොති අපරියොදාතා, එවමයම්පි තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා විතක්කාදිපච්චනීකධම්මතෙජාභිභවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා අලාභා විජ්ජමානාපි පඨමජ්ඣානාදිභෙදෙ අපරිසුද්ධා හොති. තස්සා ච අපරිසුද්ධාය දිවා අපරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො අපරිසුද්ධාව හොන්ති. තස්මා තෙසු එකම්පි ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති න වුත්තං. ඉධ පන විතක්කාදිපච්චනීකතෙජාභිභවාභාවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා පටිලාභා අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා අතිවිය පරිසුද්ධා. තස්සා පරිසුද්ධත්තා පරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො පරිසුද්ධා හොන්ති පරියොදාතා. තස්මා ඉදමෙව ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. චතුත්ථන්ති ගණනානුපුබ්බතා චතුත්ථං, චතුත්ථං උප්පන්නන්තිපි චතුත්ථං.

于此，此中舍性(tatramajjhattupekkhā)虽亦存于下三禅中，然犹如白日之月影，虽存在，却因被日光所压制，且未得其同分之夜晚，故不清净、不皎洁；如是，此中舍性月影，虽存于初禅等中，亦因被寻(vitakka)等敌对法之威力所压制，且未得其同分之舍受夜，故不清净。又因其不清净，犹如白日不清净月影之光，俱生之念等亦不清净。是故，于彼等禅中，无一被称为“舍念清净”。然于此（第四禅）中，因无寻等敌对法威力之压制，且已得其同分之舍受夜，此中舍性月影极为清净。因其清净，犹如清净月影之光，俱生之念等亦清净、皎洁。是故当知，唯此（第四禅）被称为“舍念清净”。所谓第四，依计数次第为第四；第四次生起，故亦为第四。

ඉමානි චත්තාරි ඣානානි පුබ්බභාගෙපි නානා, මග්ගක්ඛණෙපි. පුබ්බභාගෙ සමාපත්තිවසෙන නානා, මග්ගක්ඛණෙ නානාමග්ගවසෙන. එකස්ස හි පඨමමග්ගො පඨමජ්ඣානිකො [Pg.180] හොති, දුතියමග්ගාදයොපි පඨමජ්ඣානිකා වා දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකා වා. එකස්ස පඨමමග්ගො දුතියාදීනං අඤ්ඤතරජ්ඣානිකො හොති, දුතියාදයොපි දුතියාදීනං අඤ්ඤතරජ්ඣානිකා වා පඨමජ්ඣානිකා වා. එවං චත්තාරොපි මග්ගා ඣානවසෙන සදිසා වා අසදිසා වා එකච්චසදිසා වා හොන්ති. අයං පනස්ස විසෙසො පාදකජ්ඣානනියමෙන හොති. පඨමජ්ඣානලාභිනො හි පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය විපස්සන්තස්ස උප්පන්නමග්ගො පඨමජ්ඣානිකො හොති, මග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගානි පනෙත්ථ පරිපුණ්ණානෙව හොන්ති. දුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය විපස්සන්තස්ස උප්පන්නො දුතියජ්ඣානිකො හොති, මග්ගඞ්ගානි පනෙත්ථ සත්ත හොන්ති. තතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය විපස්සන්තස්ස උප්පන්නො තතියජ්ඣානිකො, මග්ගඞ්ගානි පනෙත්ථ සත්ත, බොජ්ඣඞ්ගානි ඡ හොන්ති. එස නයො චතුත්ථජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනා. ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං උප්පජ්ජති, තඤ්ච ඛො ලොකුත්තරං, න ලොකියන්ති වුත්තං. එත්ථ කථන්ති? එත්ථපි පඨමජ්ඣානාදීසු යතො වුට්ඨාය සොතාපත්තිමග්ගං පටිලභිත්වා අරූපසමාපත්තිං භාවෙත්වා යො ආරුප්පෙ උප්පන්නො, තංඣානිකාව තස්ස තත්ථ තයො මග්ගා උප්පජ්ජන්ති. එවං පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති. කෙචි පන ථෙරා ‘‘විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්තී’’ති වදන්ති. කෙචි ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතී’’ති වදන්ති. කෙචි ‘‘වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා නියමෙතී’’ති වදන්ති.

此四禅那，于前分亦不同，于道刹那亦不同。前分因等至而不同，道刹那因不同之道而不同。某个人的初道是初禅道，第二道等亦是初禅道，或第二禅等任何一禅道。某个人的初道是第二禅等任何一禅道，第二道等亦是第二禅等任何一禅道，或初禅道。如是，四道于禅那方面，或相同，或不同，或部分相同。此差别是由基础禅那所决定。初禅获得者，从初禅出定后修习观(vipassanā)，生起之道是初禅道，此时道支与觉支皆圆满具足。从第二禅出定后修习观者，生起之道是第二禅道，此时具七道支。从第三禅出定后修习观者，生起之道是第三禅道，此时具七道支与六觉支。此理可类推至从第四禅乃至非想非非想处。于无色界，生起四支与五支之禅，而彼是出世间，非世间，如是说。此处如何？此处亦然，从初禅等出定，获得须陀洹道后修习无色等至，于无色界生起者，其后三道亦是彼初道禅那之道。如是，唯由基础禅那所决定。然而，有些长老说：“观之所缘蕴决定之。”有些说：“个人(puggala)之习性决定之。”有些说：“出起观决定之。”

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – විපස්සනානියමෙන හි සුක්ඛවිපස්සකස්ස උප්පන්නමග්ගොපි, සමාපත්තිලාභිනො ඣානං පාදකං අකත්වා උප්පන්නමග්ගොපි, පඨමජ්ඣානං පාදකං කත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි පඨමජ්ඣානිකොව හොති, සබ්බෙසු සත්ත බොජ්ඣඞ්ගානි අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි පඤ්ච ඣානඞ්ගානි හොන්ති. තෙසඤ්හි පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතාපි උපෙක්ඛාසහගතාපි හුත්වා වුට්ඨානකාලෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්තා සොමනස්සසහගතාව හොති.

于此，次第之说如下：依观之规定，纯观行者所生之道、得等至者不以禅那为基础所生之道，以及以初禅为基础省察杂行而生之道，皆等同初禅。于此等一切道中，皆有七觉支、八道支、五禅支。因为他们的前分观，或与喜俱行，或与舍俱行，然于出起时，已达行舍之境，故唯与喜俱行。

පඤ්චකනයෙ දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා උප්පාදිතමග්ගෙසු යථාක්කමෙනෙව ඣානං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකඤ්ච හොති, සබ්බෙසු පන සත්ත මග්ගඞ්ගානි හොන්ති, චතුත්ථෙ ඡ බොජ්ඣඞ්ගානි. අයං විසෙසො පාදකජ්ඣානනියමෙන චෙව විපස්සනානියමෙන ච හොති. තෙසම්පි [Pg.181] හි පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතාපි උපෙක්ඛාසහගතාපි හොති, වුට්ඨානගාමිනී සොමනස්සසහගතාව.

于五禅法中，以第二、第三、第四禅那为基础所生之道，其禅那依次具四支、三支与二支；然于此等一切道中，皆有七道支，于第四禅道则有六觉支。此差别乃由基础禅那之规定与观之规定而有。因为他们的前分观，虽可与喜俱行或与舍俱行，但其出起行观则唯与喜俱行。

පඤ්චමජ්ඣානං පාදකං කත්වා නිබ්බත්තිතමග්ගෙ පන උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාවසෙන ද්වෙ ඣානඞ්ගානි, බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානි ඡ සත්ත චෙව. අයම්පි විසෙසො උභයනියමවසෙන හොති. ඉමස්මිඤ්හි නයෙ පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතා වා උපෙක්ඛාසහගතා වා හොති, වුට්ඨානගාමිනී උපෙක්ඛාසහගතාව හොති. අරූපජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා උප්පාදිතමග්ගෙපි එසෙව නයො. ඉධ පන චතුක්කනයෙ අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස දුතියජ්ඣානස්ස අභාවා තං අපනෙත්වා සෙසානං වසෙන යොජෙතබ්බං. එවං පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය යෙ කෙචි සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා නිබ්බත්තිතමග්ගස්ස ආසන්නපදෙසෙ වුට්ඨිතසමාපත්ති අත්තනා සදිසභාවං කරොති භූමිවණ්ණො විය ගොධාවණ්ණස්ස.

然而，以第五禅那为基础所成之道，依舍与心一境性而有二禅支，觉支有六，道支有七。此差别亦由（基础禅那与观）二种规定而有。于此法中，前分观或与喜俱行，或与舍俱行，而出起行观唯与舍俱行。以无色禅那为基础所生之道，亦同此理。再者，于四禅法中，因无离寻唯伺之第二禅那，故应去除彼禅，而依其余禅那配合。如是，从基础禅那出定，省察诸行之后，于所生道之近处，其所出之等至，令道与自身相似，犹如大地之色，令巨蜥之色相似。

දුතියත්ථෙරවාදෙ පන යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය යෙ යෙ සමාපත්තිධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො හොති, තංතංසමාපත්තිසදිසොව හොති. තත්‍රාපි ච විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

再者，于第二种上座说中，从任何等至出定后，通过思察任何等至法而生起道，此道则与彼所思察的等至相似。于此说中，亦应如前述之理了知观(vipassanā)的规定。

තතියත්ථෙරවාදෙ අත්තනො අජ්ඣාසයානුරූපෙන යං යං ඣානං පාදකං කත්වා යෙ යෙ ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො, තංතංඣානසදිසොව හොති. පාදකජ්ඣානං පන සම්මසිතජ්ඣානං වා විනා අජ්ඣාසයමත්තෙනෙව තං න ඉජ්ඣති. එත්ථාපි ච විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

于第三种上座说中，随顺自己的意乐，以任何禅那为足处，思察任何禅那法而生起道，此道则与彼禅那相似。再者，若无足处禅或所思察禅，仅凭意乐，彼相似性则不成就。于此说中，亦应如前述之理了知观的规定。

අයං වුච්චති සම්මාසමාධීති යා ඉමෙසු චතූසු ඣානෙසු එකග්ගතා, අයං පුබ්බභාගෙ ලොකියො, අපරභාගෙ ලොකුත්තරො සම්මාසමාධි නාම වුච්චති. එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන ධම්මසෙනාපති මග්ගසච්චං දෙසෙති. තත්ථ ලොකියමග්ගෙ සබ්බානෙව මග්ගඞ්ගානි යථානුරූපං ඡසු ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරාරම්මණානි හොන්ති. ලොකුත්තරමග්ගෙ පන චතුසච්චප්පටිවෙධාය පවත්තස්ස අරියසාවකස්ස නිබ්බානාරම්මණං අවිජ්ජානුසයසමුග්ඝාතකං පඤ්ඤාචක්ඛු සම්මාදිට්ඨි, තථා සම්පන්නදිට්ඨිස්ස තංසම්පයුත්තො තිවිධමිච්ඡාසඞ්කප්පසමුග්ඝාතකො චෙතසො නිබ්බානපදාභිනිරොපනො සම්මාසඞ්කප්පො, තථා පස්සන්තස්ස විතක්කෙන්තස්ස ච තංසම්පයුත්තාව චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතසමුග්ඝාතිකා මිච්ඡාවාචාය විරති සම්මාවාචා, තථා විරමන්තස්ස තංසම්පයුත්තාව තිවිධමිච්ඡාකම්මන්තසමුච්ඡෙදිකා මිච්ඡාකම්මන්තා විරති [Pg.182] සම්මාකම්මන්තො, තෙසංයෙව චස්ස වාචාකම්මන්තානං වොදානභූතා තංසම්පයුත්තාව කුහනාදිසමුච්ඡෙදිකා මිච්ඡාආජීවා විරති සම්මාආජීවො, තස්සායෙවස්ස සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවසඞ්ඛාතාය සීලභූමියං පතිට්ඨමානස්ස තදනුරූපො තංසම්පයුත්තොව කොසජ්ජසමුච්ඡෙදකො, අනුප්පන්නුප්පන්නානං අකුසලකුසලානං අනුප්පාදප්පහානුප්පාදට්ඨිතිසාධකො ච වීරියාරම්භො සම්මාවායාමො, එවං වායමන්තස්ස තංසම්පයුත්තොව මිච්ඡාසතිවිනිද්ධුනකො, කායාදීසු කායානුපස්සනාදිසාධකො ච චෙතසො අසම්මොසො සම්මාසති. එවං අනුත්තරාය සතියා සුවිහිතචිත්තාරක්ඛස්ස තංසම්පයුත්තාව මිච්ඡාසමාධිවිද්ධංසිකා චිත්තෙකග්ගතා සම්මාසමාධි. එස ලොකුත්තරො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො.

于此四禅中的心一境性，这被称为正定。此（正定），在前分是世间的，在后分则被称为出世间正定。法将如是依世间、出世间而说示道谛。于其中，在世间道，所有道支皆以六所缘中之任一为所缘。而在出世间道，于为通达四圣谛而行之圣弟子，其以涅槃为所缘、根除无明随眠之慧眼，是为正见；如是，于具足正见者，与此相应，能根除三邪思惟、令心朝向涅槃之境的，是为正思惟；如是，于见者与思惟者，与此相应，能根除四种语恶行、对邪语的远离，是为正语；如是，于远离（邪语）者，与此相应，能断绝三邪业、对邪业的远离，是为正业；并且，作为其语业与身业的净化，与此相应，能断绝欺诈等，对邪命的远离，是为正命；于安住在此正语、正业、正命所摄之戒地上，与此相应，能断绝懈怠，且能成办未生之不善法令不生、已生之不善法断除、未生之善法生起、已生之善法住立的发起精进，是为正精进；如是，于精进者，与此相应，能遣除邪念，且能成办于身等处作身随观等、令心不忘失的，是为正念；如是，于以无上之念善护心者，与此相应，能破除邪定之心一境性，是为正定。此即是出世间之圣八支道。

යො සහ ලොකියෙන මග්ගෙන දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදාති සඞ්ඛ්‍යං ගතො, සො ඛො පනෙස මග්ගො සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පානං විජ්ජාය සෙසධම්මානං චරණෙන සඞ්ගහිතත්තා විජ්ජා චෙව චරණඤ්ච. තථා තෙසං ද්වින්නං විපස්සනායානෙන ඉතරෙසං සමථයානෙන සඞ්ගහිතත්තා සමථො චෙව විපස්සනා ච. තෙසං ද්වින්නං පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන තදනන්තරානං තිණ්ණං සීලක්ඛන්ධෙන අවසෙසානං තිණ්ණං සමාධික්ඛන්ධෙන අධිපඤ්ඤාඅධිසීලඅධිචිත්තසික්ඛාහි ච සඞ්ගහිතත්තා ඛන්ධත්තයඤ්චෙව සික්ඛත්තයඤ්ච හොති. යෙන සමන්නාගතො අරියසාවකො දස්සනසමත්ථෙහි චක්ඛූහි ගමනසමත්ථෙහි ච පාදෙහි සමන්නාගතො අද්ධිකො විය විජ්ජාචරණසම්පන්නො හුත්වා විපස්සනායානෙන කාමසුඛල්ලිකානුයොගං සමථයානෙන අත්තකිලමථානුයොගන්ති අන්තද්වයං පරිවජ්ජෙත්වා මජ්ඣිමපටිපදං පටිපන්නො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන මොහක්ඛන්ධං, සීලක්ඛන්ධෙන දොසක්ඛන්ධං, සමාධික්ඛන්ධෙන ච ලොභක්ඛන්ධං පදාලෙන්තො අධිපඤ්ඤාසික්ඛාය පඤ්ඤාසම්පදං, අධිසීලසික්ඛාය සීලසම්පදං, අධිචිත්තසික්ඛාය සමාධිසම්පදන්ති තිස්සො සම්පත්තියො පත්වා අමතං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති. ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මරතනවිචිත්තං සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං අරියභූමිං ඔක්කන්තො හොතීති.

与世间道共同被称为“导向苦灭之道”者，此道实因正见、正思惟为明所摄，其余诸法为行所摄，故既是明也是行。同样，因彼二者为观(vipassanā)乘所摄，其余为止乘所摄，故既是止也是观。因彼二者为慧蕴所摄，其后三者为戒蕴所摄，所余三者为定蕴所摄，亦为增上慧学、增上戒学、增上心学所摄，故既是三蕴也是三学。具足此道的圣弟子，犹如具足能见之眼与能行之足的旅人，成就明行具足后，以观乘远离耽溺欲乐之行，以止乘远离自我折磨之行，如此舍离二边而行于中道；以慧蕴破除痴蕴，以戒蕴破除嗔蕴，以定蕴破除贪蕴；以增上慧学成就慧具足，以增上戒学成就戒具足，以增上心学成就定具足，得此三具足后，亲证不死涅槃。此道初善、中善、后善，为三十七菩提分法之宝所庄严，被称为正性决定，行者由此而入于圣地。

මග්ගසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

道谛解释之释义，终。

සච්චපකිණ්ණකවණ්ණනා

圣谛杂项释义

චතූසු [Pg.183] පන සච්චෙසු බාධනලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං, පභවලක්ඛණං සමුදයසච්චං, සන්තිලක්ඛණං නිරොධසච්චං, නිය්‍යානලක්ඛණං මග්ගසච්චං, අපිච පවත්තිපවත්තකනිවත්තිනිවත්තකලක්ඛණානි පටිපාටියා. තථා සඞ්ඛතතණ්හාඅසඞ්ඛතදස්සනලක්ඛණානි ච.

于四谛中，苦谛以逼恼为相，集谛以生起为相，灭谛以寂止为相，道谛以出离为相。此外，依次有流转相、令流转相、还灭相、令还灭相。同样，亦有有为相、渴爱相、无为相、见相。

කස්මා පන චත්තාරෙව අරියසච්චානි වුත්තානි අනූනානි අනධිකානීති චෙ? අඤ්ඤස්ස අසම්භවතො අඤ්ඤතරස්ස ච අනපනෙය්‍යභාවතො. න හි එතෙහි අඤ්ඤං අධිකං වා, එතෙසං වා එකම්පි අපනෙතබ්බං සම්භොති. යථාහ –

又，为何唯说四圣谛，不减不增？（答：）因为无有其他，且（四者中）任何一者皆不可去除故。确实，于此四者之外，不可能有更多，或于此四者之中，任何一者也不可能被去除。如所说——

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, ආගච්ඡෙය්‍ය සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ‘නෙතං දුක්ඛං අරියසච්චං, අඤ්ඤං දුක්ඛං අරියසච්චං. යං සමණෙන ගොතමෙන දෙසිතං, අහමෙතං දුක්ඛං අරියසච්චං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං දුක්ඛං අරියසච්චං පඤ්ඤපෙස්සාමී’ති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදි.

“诸比丘，于此，若有沙门或婆罗门前来，如是说：‘此非苦圣谛，有另一苦圣谛。沙门乔达摩所说的此苦圣谛，我将舍置之，而施设另一苦圣谛。’——此事无有可能。等等。”

යථා චාහ –

又如所说——

‘‘යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවං වදෙය්‍ය ‘නෙතං දුක්ඛං පඨමං අරියසච්චං, යං සමණෙන ගොතමෙන දෙසිතං, අහමෙතං දුක්ඛං පඨමං අරියසච්චං පච්චක්ඛාය අඤ්ඤං දුක්ඛං පඨමං අරියසච්චං පඤ්ඤපෙස්සාමී’ති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදි (සං. නි. 5.1086).

“诸比丘，若有任何沙门或婆罗门如是说：‘沙门乔达摩所说的，并非第一苦圣谛。我将驳斥此第一苦圣谛，而施设另一第一苦圣谛。’——此事无有可能。等等（《相应部》5.1086）。”

අපිච පවත්තිමාචික්ඛන්තො භගවා සහෙතුකං ආචික්ඛි, නිවත්තිඤ්ච සඋපායං. ඉති පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතූනං එතප්පරමතො චත්තාරෙව වුත්තානි. තථා පරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බානං, තණ්හාවත්ථුතණ්හාතණ්හානිරොධතණ්හානිරොධූපායානං, ආලයආලයරාමතාආලයසමුග්ඝාතආලයසමුග්ඝාතූපායානඤ්ච වසෙනාපි චත්තාරෙව වුත්තානීති.

再者，世尊开示流转时，连同其因一起开示；开示止息时，也连同其方法一起开示。如是，以流转、止息及此二者之因为究竟故，唯说四（谛）。同样，依应遍知、应断、应作证、应修习（之法）故，依爱之所缘、爱、爱之灭、爱之灭道故，及依执取、乐于执取、断除执取、断除执取之道故，亦唯说四（谛）。

එත්ථ ච ඔළාරිකත්තා සබ්බසත්තසාධාරණත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති දුක්ඛසච්චං පඨමං වුත්තං. තස්සෙව හෙතුදස්සනත්ථං තදනන්තරං සමුදයසච්චං, හෙතුනිරොධා [Pg.184] ඵලනිරොධොති ඤාපනත්ථං තතො නිරොධසච්චං, තදධිගමූපායදස්සනත්ථං අන්තෙ මග්ගසච්චං. භවසුඛස්සාදගධිතානං වා සත්තානං සංවෙගජනනත්ථං පඨමං දුක්ඛමාහ. තං නෙව අකතං ආගච්ඡති, න ඉස්සරනිම්මානාදිතො හොති, ඉතො පන හොතීති ඤාපනත්ථං තදනන්තරං සමුදයං. තතො සහෙතුකෙන දුක්ඛෙන අභිභූතත්තා සංවිග්ගමානසානං දුක්ඛනිස්සරණගවෙසීනං නිස්සරණදස්සනෙන අස්සාසජනනත්ථං නිරොධං. තතො නිරොධාධිගමනත්ථං නිරොධසම්පාපකං මග්ගන්ති අයමෙතෙසං කමො.

于此四谛中，因其粗显、与一切有情共通，且易了知，故先说苦谛。为示其因，于其后说集谛；为明“因灭则果灭”，于其后说灭谛；为示证得彼之方法，于最后说道谛。或为令沉湎于有乐之味的众生生起悚惧，故先说苦。为明“彼非无因自来，亦非自在天等所造，实因此而有”，于其后说集。其后，为令彼等因被有因之苦所压伏而心生悚惧、寻求出离于苦者，通过开示出离而获得安慰，故说灭。其后，为证得灭，故说能令达成灭之道。此即彼等之次第。

එතෙසු පන භාරො විය දුක්ඛසච්චං දට්ඨබ්බං, භාරාදානමිව සමුදයසච්චං, භාරනික්ඛෙපනමිව නිරොධසච්චං, භාරනික්ඛෙපනූපායො විය මග්ගසච්චං. රොගො විය වා දුක්ඛසච්චං, රොගනිදානමිව සමුදයසච්චං, රොගවූපසමො විය නිරොධසච්චං, භෙසජ්ජමිව මග්ගසච්චං. දුබ්භික්ඛමිව වා දුක්ඛසච්චං, දුබ්බුට්ඨි විය සමුදයසච්චං, සුභික්ඛමිව නිරොධසච්චං, සුවුට්ඨි විය මග්ගසච්චං. අපිච වෙරීවෙරමූලවෙරසමුග්ඝාතවෙරසමුග්ඝාතූපායෙහි, විසරුක්ඛරුක්ඛමූලමූලූපච්ඡෙදතදුපච්ඡෙදූපායෙහි, භයභයමූලනිබ්භයතදධිගමූපායෙහි, ඔරිමතීරමහොඝපාරිමතීරතංසම්පාපකවායාමෙහි ච යොජෙත්වාපෙතානි උපමාතො වෙදිතබ්බානීති.

于此四谛中，应知苦谛如重担，集谛如取担，灭谛如卸担，道谛如卸担之方法。或应知苦谛如病，集谛如病因，灭谛如病愈，道谛如药。或应知苦谛如饥馑，集谛如恶雨，灭谛如丰饶，道谛如好雨。复次，亦应通过比喻来结合理解此四谛：如敌人、敌因、除敌、除敌之方法；如毒树、树根、断根、断彼根之方法；如怖畏、怖畏因、无畏、证得无畏之方法；亦如在此岸、大暴流、彼岸、能令到达彼岸之精进。

සබ්බානෙව පනෙතානි සච්චානි පරමත්ථෙන වෙදකකාරකනිබ්බුතගමකාභාවතො සුඤ්ඤානීති වෙදිතබ්බානි. තෙනෙතං වුච්චති –

复次，应知此一切谛，以胜义言，因无感受者、作者、寂灭者、趣向者故，皆是空。是故说：

‘‘දුක්ඛමෙව හි න කොචි දුක්ඛිතො, කාරකො න කිරියාව විජ්ජති;

අත්ථි නිබ්බුති න නිබ්බුතො පුමා, මග්ගමත්ථි ගමකො න විජ්ජතී’’ති.

“实唯有苦，而无受苦者；但有作为，而无作者；有寂灭，而无寂灭者；有道，而无趣向者。”

අථ වා –

或者——

ධුවසුභසුඛත්තසුඤ්ඤං, පුරිමද්වයමත්තසුඤ්ඤමමතපදං;

ධුවසුඛඅත්තවිරහිතො, මග්ගො ඉති සුඤ්ඤතා තෙසු.

前二谛空于常、净、乐、我，不死位空于我；道谛离于常、乐、我，如是于彼等中为空。

නිරොධසුඤ්ඤානි වා තීණි, නිරොධො ච සෙසත්තයසුඤ්ඤො. ඵලසුඤ්ඤො වා එත්ථ හෙතු සමුදයෙ දුක්ඛස්ස අභාවතො, මග්ගෙ ච නිරොධස්ස, න ඵලෙන සගබ්භො පකතිවාදීනං පකති විය. හෙතුසුඤ්ඤඤ්ච ඵලං දුක්ඛසමුදයානං නිරොධමග්ගානඤ්ච අසමවායා, න හෙතුසමවෙතං හෙතුඵලං සමවායවාදීනං ද්විඅණුකාදි විය. තෙනෙතං වුච්චති –

又，三谛空于灭谛，灭谛亦空于其余三谛。于此，或因空于果，因为集谛中无苦，道谛中无灭，不像自性论者(pakativādīnaṃ)所说之自性(pakati)那样含藏其果。果亦空于因，因其与因并非和合存在，不像胜论派(samavāyavādīnaṃ)所说之二原子(dviaṇukādi)等那样与因和合存在。是故说此偈：

‘‘තයමිධ [Pg.185] නිරොධසුඤ්ඤං, තයෙන තෙනාපි නිබ්බුතී සුඤ්ඤා;

සුඤ්ඤො ඵලෙන හෙතු, ඵලම්පි තංහෙතුනා සුඤ්ඤ’’න්ති.

“此三空于灭，灭亦空于三；因空于果，果亦空于因。”

සබ්බානෙව සච්චානි අඤ්ඤමඤ්ඤසභාගානි අවිතථතො අත්තසුඤ්ඤතො දුක්කරපටිවෙධතො ච. යථාහ –

诸谛皆因其真实无虚妄、空无有我、以及难以通达而展转相似。如是说：

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආනන්ද, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා, යො දූරතොව සුඛුමෙන තාළච්ඡිග්ගළෙන අසනං අතිපාතෙය්‍ය පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං අවිරාධිතං, යො වා සත්තධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍යාති? එතදෙව, භන්තෙ, දුක්කරතරඤ්චෙව දුරභිසම්භවතරඤ්ච;

යො වා සත්තධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍යාති;

අථ ඛො තෙ, ආනන්ද, දුප්පටිවිජ්ඣතරං පටිවිජ්ඣන්ති, යෙ ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පටිවිජ්ඣන්ති…පෙ… ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පටිවිජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 5.1115);

“阿难，你认为如何？何者更为困难，更为难成？是有人能从远处，使箭矢毫无偏差地相继穿过一个细小的锁孔呢？还是有人能将一根马尾毛纵劈为七，复以一根的尖端刺中另一根的尖端呢？”“世尊，后者更为困难，更为难成，即是有人能将一根马尾毛纵劈为七，复以一根的尖端刺中另一根的尖端。”“然而，阿难，那些如实了知‘这是苦’……如实了知‘这是导向苦灭之道’的人，他们所通达的，是更难通达的。”

විසභාගානි සලක්ඛණවවත්ථානතො. පුරිමානි ච ද්වෙ සභාගානි දුරවගාහත්ථෙන ගම්භීරත්තා ලොකියත්තා සාසවත්තා ච, විසභාගානි ඵලහෙතුභෙදතො පරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බතො ච. පච්ඡිමානිපි ද්වෙ සභාගානි ගම්භීරත්තෙන දුරවගාහත්තා ලොකුත්තරත්තා අනාසවත්තා ච, විසභාගානි විසයවිසයීභෙදතො සච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බතො ච. පඨමතතියානි චාපි සභාගානි ඵලාපදෙසතො, විසභාගානි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතතො. දුතියචතුත්ථානි චාපි සභාගානි හෙතුඅපදෙසතො, විසභාගානි එකන්තකුසලාකුසලතො. පඨමචතුත්ථානි චාපි සභාගානි සඞ්ඛතතො, විසභාගානි ලොකියලොකුත්තරතො. දුතියතතියානි චාපි සභාගානි නෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛභාවතො, විසභාගානි සාරම්මණානාරම්මණතො.

依自相的差别而相异。又，前二谛因难通达义、甚深、属世间及有漏而为同相；因果与因之别、应遍知与应断之别而为异相。后二谛亦因甚深、难通达、属出世间及无漏而为同相；因所缘与能缘之别、应现证与应修习之别而为异相。第一与第三谛亦因“果”之称号而为同相；因有为与无为之别而为异相。第二与第四谛亦因“因”之称号而为同相；因纯善与不善之别而为异相。第一与第四谛亦因同为有为而为同相；因世间与出世间之别而为异相。第二与第三谛亦因非有学非无学性而为同相；因有缘与无缘之别而为异相。

‘‘ඉති එවං පකාරෙහි, නයෙහි ච විචක්ඛණො;

විජඤ්ඤා අරියසච්චානං, සභාගවිසභාගත’’න්ති.

“如是，智者应以种种方式及诸道理，了知诸圣谛的同相与异相。”

සබ්බමෙව චෙත්ථ දුක්ඛං එකවිධං පවත්තිභාවතො, දුවිධං නාමරූපතො, තිවිධං කාමරූපාරූපූපපත්තිභවභෙදතො, චතුබ්බිධං චතුආහාරභෙදතො, පඤ්චවිධං [Pg.186] පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධභෙදතො. සමුදයොපි එකවිධො පවත්තකභාවතො, දුවිධො දිට්ඨිසම්පයුත්තාසම්පයුත්තතො, තිවිධො කාමභවවිභවතණ්හාභෙදතො, චතුබ්බිධො චතුමග්ගප්පහෙය්‍යතො, පඤ්චවිධො රූපාභිනන්දනාදිභෙදතො, ඡබ්බිධො ඡතණ්හාකායභෙදතො. නිරොධොපි එකවිධො අසඞ්ඛතධාතුභාවතො, පරියායතො පන දුවිධො සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසතො, තිවිධො භවත්තයවූපසමතො, චතුබ්බිධො චතුමග්ගාධිගමනීයතො, පඤ්චවිධො පඤ්චාභිනන්දනවූපසමතො, ඡබ්බිධො ඡතණ්හාකායක්ඛයභෙදතො. මග්ගොපි එකවිධො භාවෙතබ්බතො, දුවිධො සමථවිපස්සනාභෙදතො, දස්සනභාවනාභෙදතො වා, තිවිධො ඛන්ධත්තයභෙදතො. අයඤ්හි සප්පදෙසත්තා නගරං විය රජ්ජෙන නිප්පදෙසෙහි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතො. යථාහ –

在此，一切苦，以流转故为一种；以名色故为二种；以欲有、色有、无色有之生起差别故为三种；以四食之差别故为四种；以五取蕴之差别故为五种。集谛亦以能生起故为一种；以与见相应、不相应故为二种；以欲爱、有爱、无有爱之差别故为三种；以四道所断故为四种；以喜乐色等之差别故为五种；以六爱身之差别故为六种。灭谛亦以无为界故为一种；然以权说，依有余依、无余依故为二种；以三有止息故为三种；以四道所证故为四种；以五欲喜乐止息故为五种；以六爱身灭尽之差别故为六种。道谛亦以应修习故为一种；以止与观之差别故，或以见与修之差别故为二种；以三蕴之差别故为三种。此道谛因其有分，为无分的三蕴所摄，犹如城市为国土所摄。如是说——

‘‘න ඛො, ආවුසො විසාඛ, අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන තයො ඛන්ධා සඞ්ගහිතා, තීහි ච ඛො, ආවුසො විසාඛ, ඛන්ධෙහි අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ගහිතො. යා, චාවුසො විසාඛ, සම්මාවාචා යො ච සම්මාකම්මන්තො යො ච සම්මාආජීවො, ඉමෙ ධම්මා සීලක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා. යො ච සම්මාවායාමො යා ච සම්මාසති යො ච සම්මාසමාධි, ඉමෙ ධම්මා සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා. යා ච සම්මාදිට්ඨි යො ච සම්මාසඞ්කප්පො, ඉමෙ ධම්මා පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා’’ති (ම. නි. 1.462).

“贤友毘舍佉，非由圣八支道摄三蕴，贤友毘舍佉，实乃由三蕴摄圣八支道。贤友毘舍佉，所谓正语、正业、正命，此等诸法摄于戒蕴中；所谓正精进、正念、正定，此等诸法摄于定蕴中；所谓正见、正思惟，此等诸法摄于慧蕴中。”

චතුබ්බිධො සොතාපත්තිමග්ගාදිවසෙන.

依入流道等而有四种。

අපිච සබ්බානෙව සච්චානි එකවිධානි අවිතථත්තා, අභිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වා. දුවිධානි ලොකියලොකුත්තරතො, සඞ්ඛතාසඞ්ඛතතො වා. තිවිධානි දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බතො අප්පහාතබ්බතො නෙවපහාතබ්බනාපහාතබ්බතො ච. චතුබ්බිධානි පරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බතොති.

又，一切圣谛，以不虚妄性故，或以应遍知性故，为一类；以世间与出世间故，或以有为与无为故，为二类；以应以见与修而断、不应断、以及非应断亦非不应断故，为三类；以应遍知、应断、应现证、应修习故，为四类。

‘‘එවං අරියසච්චානං, දුබ්බොධානං බුධො විධිං;

අනෙකභෙදතො ජඤ්ඤා, හිතාය ච සුඛාය චා’’ති.

如是，智者应为利益与安乐故，了知难通达圣谛的多种分类。

සච්චපකිණ්ණකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

圣谛杂说释义终。

ඉදානි [Pg.187] ධම්මසෙනාපති භගවතා දෙසිතක්කමෙනෙව අන්තෙ සච්චචතුක්කං නිද්දිසිත්වා ‘‘තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණ’’න්තිආදිනා සච්චචතුක්කවසෙන සුතමයෙ ඤාණං නිගමෙත්වා දස්සෙති. එවං ‘‘සොතාවධානෙ පඤ්ඤා සුතමයෙ ඤාණ’’න්ති පුබ්බෙ වුත්තං සබ්බං නිගමෙත්වා දස්සෙතීති.

如今，法将仅依世尊所教导的次第，在最后解释四圣谛，并以“以已知义为智”等语，依四圣谛总结并阐明闻所成智。如是，先前所说的“专注听闻时的智慧是闻所成智”等一切，都已总结并阐明。

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථාය

《无碍解道义注·正法显扬》

සුතමයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

闻所成智的解释之释义终。

2. සීලමයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

2. 戒所成智的解释之释义

37. සීලමයඤාණනිද්දෙසෙ පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො. සීලානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලන්තිආදි පඤ්චන්නං සරූපතො දස්සනං. පරියන්තපාරිසුද්ධීතිආදීසු යථා නීලවණ්ණයොගතො වත්ථම්පි නීලමස්ස අත්ථීති නීලන්ති වුච්චති, එවං ගණනවසෙන පරියන්තො පරිච්ඡෙදො අස්සා අත්ථීති පරියන්තා, උපසම්පන්නසීලෙ පත්තො අනුපසම්පන්නසීලස්ස අවසානසබ්භාවතො වා පරියන්තො අවසානං අස්සා අත්ථීති පරියන්තා. සපරියන්තාති වා වත්තබ්බෙ සකාරලොපො කතොති වෙදිතබ්බො ‘‘දකං දකාසයා පවිසන්තී’’ති (සං. නි. 3.78; අ. නි. 4.33) එත්ථ උකාරලොපො විය. පරිසුද්ධභාවො පාරිසුද්ධි, පරියන්තා ච සා පාරිසුද්ධි චාති පරියන්තපාරිසුද්ධි, පරියන්තපාරිසුද්ධිසඞ්ඛාතං සීලං පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං. වුත්තපටිපක්ඛෙන න පරියන්තාති අපරියන්තා, නත්ථි එතිස්සා පරියන්තොතිපි අපරියන්තා, වුද්ධො එතිස්සා පරියන්තොතිපි අපරියන්තා. සමාදානතො පභුති අඛණ්ඩිතත්තා ඛණ්ඩිතාපි කතපටිකම්මත්තා චිත්තුප්පාදමත්තකෙනාපි මලෙන විරහිතත්තා ච පරිසුද්ධජාතිමණි විය සුධන්තසුපරිකම්මකතසුවණ්ණං විය ච පරිසුද්ධත්තා අරියමග්ගස්ස පදට්ඨානභූතා අනූනට්ඨෙන පරිපූණ්ණා. දිට්ඨියා පහීනත්තා දිට්ඨිපරාමාසෙන අග්ගහිතත්තා අපරාමට්ඨා.අයං තෙ සීලෙ දොසොති කෙනචි චොදකෙන පරාමසිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වා අපරාමට්ඨා. අරහත්තඵලක්ඛණෙ සබ්බදරථපටිප්පස්සද්ධියා පටිප්පස්සද්ධි. අනුපසම්පන්නානන්ති අනවසෙසසමාදානවසෙන සීලසම්පදාය භුසං සම්පන්නාති උපසම්පන්නා, න උපසම්පන්නා අනුපසම්පන්නා. තෙසං අනුපසම්පන්නානං.

37. 在戒所成智的解释中，“五”是数量的限定。“诸戒”是显示所限定之法。“有边际清净戒(Pariyantapārisuddhisīla)”等词是显示五种戒的体相。在“有边际清净”等词中，如同因与青色结合，布也因此被称为青色一样，同样地，此清净依数量而有边际、限定，故称为“有边际”；或者，当达到具足戒时，非具足戒即告终结，因此对该清净而言，有边际即是终结，故称为“有边际”。或者，当应说“有边际的(sapariyantā)”时，应知是省略了“sa”音，就像在“水族入水(dakaṃ dakāsayā pavisanti)”(《相应部》3.78；《增支部》4.33)一文中省略了“u”音一样。清净的状态即是“清净”，它是有边际的，它也是清净的，因此是“有边际清净”；名为有边际清净的戒，即是有边际清净戒。与前述相反，非有边际，故为“无边际”；此清净没有边际，故也为“无边际”；此清净没有增长的边际，故也为“无边际”。从受持开始，因未曾毁坏，即使毁坏也已作补救，乃至远离了仅由违犯之心念生起所造成的垢染，如纯净的真宝珠、如善冶炼加工的黄金般清净，成为圣道的足处(padaṭṭhāna)，以无缺减之义而圆满。因邪见已被断除，不为见取所执取，故为“无执取”。或者，因任何指责者都不能非难说“你的戒有此过失”，故为“无执取”。于阿罗汉果的特征中，因一切热恼寂止，故为“寂止”。关于“非具足者(anupasampannānaṃ)”：因无余受持而于戒的成就中极为圆满者，是为具足者(upasampannā)；非是具足者，即为非具足者(anupasampannā)。此即彼等非具足者之义。

පරියන්තසික්ඛාපදානන්ති [Pg.188] එත්ථ සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන සික්ඛා, කොට්ඨාසට්ඨෙන පදානි, සික්ඛිතබ්බකොට්ඨාසානීති අත්ථො. අපිච සීලෙ පතිට්ඨිතෙන උපරිපත්තබ්බත්තා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා සික්ඛා, සීලානි තාසං සික්ඛානං පතිට්ඨට්ඨෙන පදානීති සික්ඛානං පදත්තා සික්ඛාපදානි, පරියන්තානි සික්ඛාපදානි එතෙසන්ති පරියන්තසික්ඛාපදා. තෙසං පරියන්තසික්ඛාපදානං. එත්ථ ච ද්වෙ පරියන්තා සික්ඛාපදපරියන්තො ච කාලපරියන්තො ච. කතමො සික්ඛාපදපරියන්තො? උපාසකොපාසිකානං යථාසමාදානවසෙන එකං වා ද්වෙ වා තීණි වා චත්තාරි වා පඤ්ච වා අට්ඨ වා දස වා සික්ඛාපදානි හොන්ති, සික්ඛමානසාමණෙරසාමණෙරීනං දස සික්ඛාපදානි. අයං සික්ඛාපදපරියන්තො. කතමො කාලපරියන්තො? උපාසකොපාසිකා දානං දදමානා පරිවෙසනපරියන්තං සීලං සමාදියන්ති, විහාරගතා විහාරපරියන්තං සීලං සමාදියන්ති, එකං වා ද්වෙ වා තයො වා භිය්‍යො වා රත්තින්දිවානි පරිච්ඡෙදං කත්වා සීලං සමාදියන්ති. අයං කාලපරියන්තො. ඉමෙසු ද්වීසු පරියන්තෙසු සික්ඛාපදං පරියන්තං කත්වා සමාදින්නං සීලං වීතික්කමනෙන වා මරණෙන වා පටිප්පස්සම්භති, කාලං පරියන්තං කත්වා සමාදින්නං තංතංකාලාතික්කමෙන පටිප්පස්සම්භති.

所谓“有限学处”(Pariyantasikkhāpadā)，此处以应学习之义为“学”(sikkhā)，以部分之义为“处”(padāni)，其意为应学习的部分。再者，由于安立于戒(sīla)之上便能向上证得，故一切善法皆是“学”；诸戒是这些“学”的基础，故称为“处”；因是“学”之基础，故为“学处”。这些学处有其限度，故称“有限学处”。对于这些有限学处者。此处有二种有限：学处有限与时间有限。何为学处有限？优婆塞、优婆夷依其受持，或有一、二、三、四、五、八或十学处；在学尼、沙弥、沙弥尼则有十学处。此为学处有限。何为时间有限？优婆塞、优婆夷布施时，受持戒至供养结束；前往寺院时，受持戒至离开寺院；或设定一日夜、二日夜、三日夜或更多日夜来受持戒。此为时间有限。在这两种有限中，以学处为限而受持之戒，会因违犯或死亡而止息；以时间为限而受持之戒，会因超过所设时间而止息。

අපරියන්තසික්ඛාපදානන්ති –

所谓“无边学处”(Apariyantasikkhāpada)——

‘‘නව කොටිසහස්සානි, අසීති සතකොටියො;

පඤ්ඤාස සතසහස්සානි, ඡත්තිංස ච පුනාපරෙ.

“九百亿之数，十八亿之盈；五百万之众，三万六千增。”

‘‘එතෙ සංවරවිනයා, සම්බුද්ධෙන පකාසිතා;

පෙය්‍යාලමුඛෙන නිද්දිට්ඨා, සික්ඛා විනයසංවරෙ’’ති. –

“此等防护律，为正自觉者所宣示；于防护律中，以省略法开示诸学处。”

එවං ගණනවසෙන පරියන්තානම්පි සික්ඛාපදානං අනවසෙසසමාදානභාවවසෙන ලාභයසඤාතිඅඞ්ගජීවිතහෙතු අදිට්ඨපරියන්තභාවවසෙන උපරි රක්ඛිතබ්බසීලපරිච්ඡෙදාභාවවසෙන ච නත්ථි එතෙසං පරියන්තොති අපරියන්තානි. අපරියන්තානි සික්ඛාපදානි එතෙසන්ති අපරියන්තසික්ඛාපදා. තෙසං අපරියන්තසික්ඛාපදානං, වුද්ධපරියන්තසික්ඛාපදානන්ති වා අත්ථො.

如是，即使诸学处在数量上是有限的，但因无余受持故，因是利养、眷属、亲族、肢体与生命之缘故，因其界限不可见故，以及因其上更无应守护之戒的章故，对这些学处而言，没有边际，故为“无边际”。彼等具有无边际的学处，故称“具无边学处者”。“彼等具无边学处者”，或义为“彼等具增长之有限学处者”。

පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානන්තිආදීසු –

在“凡夫善人”(Puthujjanakalyāṇaka)等语中——

‘‘පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති’’. –

“因能生种种（烦恼）等诸原因，故为凡夫(puthujjana)；因归属于众多凡俗之中，故为凡夫；此人实为有别（于圣者），故为凡夫。”

වුත්තපුථුජ්ජනලක්ඛණානතික්කමෙපි –

即使尚未超越所说凡夫之特征——

‘‘දුවෙ [Pg.189] පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. –

“日亲佛陀说，凡夫有二种：一为盲（暗）凡夫，一为善凡夫。”

වුත්තපුථුජ්ජනද්වයෙ කල්‍යාණධම්මසමාගමෙන අන්ධපුථුජ්ජනභාවං අතික්කම්ම කල්‍යාණපුථුජ්ජනභාවෙ ඨිතානං පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානං කල්‍යාණපුථුජ්ජනානන්ති වුත්තං හොති. පුථුජ්ජනෙසු වා කල්‍යාණකානං පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානං.

此处是指，在所说的两种凡夫中，通过与善法(kalyāṇadhamma)结合，超越了盲（暗）凡夫(andhaputhujjana)的状态，安住于善凡夫(kalyāṇaputhujjana)状态的那些凡夫，被称为“凡夫善人”，即善凡夫。或者说，在凡夫中，那些为善的凡夫，即是“凡夫善人”。

කුසලධම්මෙ යුත්තානන්ති එත්ථ කුසලසද්දො තාව ආරොග්‍යානවජ්ජඡෙකසුඛවිපාකෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘කච්චි නු භොතො කුසලං, කච්චි භොතො අනාමය’’න්තිආදීසු (ජා. 1.15.146; 2.20.129) ආරොග්‍යෙ දිස්සති. ‘‘කතමො පන, භන්තෙ, කායසමාචාරො කුසලො? යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති (ම. නි. 2.361) ච ‘‘පුන චපරං, භන්තෙ, එතදානුත්තරියං යථා භගවා ධම්මං දෙසෙති කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති ච (දී. නි. 3.145) එවමාදීසු අනවජ්ජෙ. ‘‘කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානං (ම. නි. 2.87), කුසලා නච්චගීතස්ස සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො’’තිආදීසු (ජා. 2.22.94) ඡෙකෙ. ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු (දී. නි. 3.80). කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා’’තිආදීසු (ධ. ස. 431) සුඛවිපාකෙ. ස්වායමිධ ආරොග්‍යෙපි අනවජ්ජෙපි සුඛවිපාකෙපි වට්ටති.

于“与善法相应”（Kusaladhamme yuttānaṃ）一语中，“善”（kusala）此词，首先可见于无病、无过、善巧、乐异熟等义。此词于“尊者，您安康否？尊者，您无恙否？”等句中，见于无病义。于“尊者，何为善之身行？大王，凡无过之身行（即是善）”及“再者，尊者，世尊于诸善法中所说之法，此为无上”等句中，见于无过义。于“汝善巧于车之支分”及“有四女，善巧歌舞，善受训练”等句中，见于善巧义。于“诸比丘，因受持诸善法故”及“因造作、积集善业故”等句中，见于乐异熟义。此（善）词于此处，亦适用于无病、无过、乐异熟义。

වචනත්ථො පනෙත්ථ කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්ති පවත්තන්තීති කුසා, තෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතානං වා සානතො තනුකරණතො කුසං ඤාණං. තෙන කුසෙන ලාතබ්බා ගහෙතබ්බා පවත්තෙතබ්බාති කුසලා, යථා වා කුසා උභයභාගගතං හත්ථප්පදෙසං ලුනන්ති, එවමිමෙපි උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන උභයභාගගතං සංකිලෙසපක්ඛං ලුනන්ති, තස්මා කුසා විය ලුනන්තීති කුසලා. අපිච ආරොග්‍යට්ඨෙන අනවජ්ජට්ඨෙන කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන වා කුසලා. ඉධ පන යස්මා විපස්සනාකුසලමෙව අධිප්පෙතං, තස්මා සෙසෙ විහාය තස්සෙව දස්සනත්ථං ‘‘කුසලධම්මෙ’’ති එකවචනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. විපස්සනාකුසලධම්මෙ සාතච්චකිරියතාය සක්කච්චකාරිතාය ච යුත්තානන්ති අත්ථො.

于此，其词义应如是知：能动摇、颤动、破坏可鄙之恶法，是故为善（kusalā）。或以可鄙之方式存在、进行，故为“鄙事”（kusā）；能割断、斩除彼等“鄙事”，是故为善。或因能削减、减弱可鄙（诸法），故智慧为“减”（kusaṃ）；彼等（善法）应由彼“减”（智慧）而得、而取、而行，是故为善。又譬如拘舍草（kusā）能割伤置于其两边的手，如是此等（善法）亦以已生、未生之方式，割断位于两边的烦恼品，是故如拘舍草之能割断，称为善。再者，亦因无病义、无过义、或由善巧所生义，而为善。然于此处，因意指观（vipassanā）之善，故舍其余，为彰此义，当知（经文）乃作单数“于善法”（kusaladhamme）。此义为：于观之善法中，因恒常行与恭敬行而努力者。

සෙක්ඛපරියන්තෙ පරිපූරකාරීනන්ති එත්ථ තීසු සික්ඛාසු ජාතාතිපි සෙක්ඛා, සත්තන්නං සෙක්ඛානං එතෙතිපි සෙක්ඛා, සයමෙව සික්ඛන්තීතිපි සෙක්ඛා[Pg.190]. සොතාපත්තිමග්ගඵලසකදාගාමිමග්ගඵලඅනාගාමිමග්ගඵලඅරහත්තමග්ගධම්මා. තෙ සෙක්ඛා ධම්මා පරියන්තෙ අවසානෙ එතස්ස, තෙ වා සෙක්ඛා ධම්මා පරියන්තො පරිච්ඡෙදො එතස්සාති සෙක්ඛපරියන්තො. තස්මිං සෙක්ඛපරියන්තෙ ධම්මෙති සම්බන්ධො. පරිපූරං පරිපුණ්ණතං කරොන්තීති පරිපූරකාරිනො, පරිපූරකාරො පරිපූරකිරියා එතෙසං අත්ථීති වා පරිපූරකාරිනො. තෙසං සොතාපත්තිමග්ගස්ස පුබ්බභාගභූතෙ සෙක්ඛපරියන්තෙ පටිපදාධම්මෙ විපස්සනාපාරිපූරියා පරිපූරකාරීනං. කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛානන්ති එත්ථ කායෙති සරීරෙ. සරීරඤ්හි අසුචිසඤ්චයතො කුච්ඡිතානඤ්ච කෙසාදීනං චක්ඛුරොගාදීනඤ්ච රොගසතානං ආයභූතත්තා කායොති වුච්චති. ජීවිතෙති ජීවිතින්ද්‍රියෙ. තඤ්හි ජීවන්ති තෙනාති ජීවිතන්ති වුච්චති. නත්ථි එතෙසං අපෙක්ඛාති අනපෙක්ඛා, නිස්සිනෙහාති අත්ථො. තෙසං තස්මිං කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛානං.

于有学边际圆满者(Sekkhapariyante paripūrakārīnanti)中，所谓有学(sekkhā)，即于三学中生起者，或为七种有学所有者，或自行修习者。此等有学之法，即须陀洹道、须陀洹果、斯陀含道、斯陀含果、阿那含道、阿那含果与阿罗汉道法。于此（凡夫所行之法）的终点有彼等有学之法，或彼等有学之法为此法的边际(paricchedo)，故名有学边际(sekkhapariyanto)。此句与“于彼有学边际之法中”相关联。行圆满事，或有圆满之行，故名圆满者(paripūrakārino)。此句是指那些在作为须陀洹道前分的有学边际行道之法中，以观(vipassanā)的圆满而作圆满者。于“于身与命无顾恋”(Kāye ca jīvite ca anapekkhānanti)一句中，所谓“身”(kāya)即是身体(sarīra)。身体因是不净的积聚处，是发等可厌物及眼病等百病的生处，故名为身。所谓“命”(jīvita)即是命根(jīvitindriya)，因为众生依此而活，故名为命。他们没有顾恋，故名无顾恋(anapekkhā)，其义为无爱(nissinehā)。此句是指那些于身与命无顾恋者。

ඉදානි තෙසං තෙසු අනපෙක්ඛත්තස්ස කාරණං දස්සෙන්තො පරිච්චත්තජීවිතානන්ති ආහ. භගවතො ආචරියස්ස වා සකජීවිතපරිච්චාගෙනෙව හි තෙ කිලමමානෙපි කායෙ විනස්සමානෙපි ජීවිතෙ අනපෙක්ඛා හොන්තීති. සත්තන්නං සෙක්ඛානන්ති සික්ඛන්තීති සෙක්ඛාති ලද්ධනාමානං සොතාපත්තිමග්ගට්ඨාදීනං සත්තන්නං අරියපුග්ගලානං. තථාගතසාවකානන්ති තථාගතස්ස සාවකානං. අට්ඨපි හි අරියපුග්ගලා සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතත්තා භගවතො දෙසනං අනුසිට්ඨිං අවෙච්චප්පසාදයොගෙන සක්කච්චං සුණන්තීති සාවකා. තෙසුපි අරහත්තඵලට්ඨෙයෙව විසෙසෙත්වා දස්සෙන්තො ඛීණාසවානන්ති ආහ, අරහත්තමග්ගඤාණෙන පරික්ඛීණසබ්බාසවානන්ති අත්ථො. පච්චෙකබුද්ධානන්ති තං තං කාරණං පටිච්ච එකොව අනාචරියකො චතුසච්චං බුජ්ඣිතවාති පච්චෙකබුද්ධො. තාදිසානං පච්චෙකබුද්ධානං.

现在，为说明他们对身命无所顾念之因，而说“已舍弃生命”(pariccattajīvitānaṃ)。诚然，他们仅为世尊(bhagavā)或导师而舍弃自身生命，故于身虽疲惫、命虽将逝亦无所顾念。“七有学”(sattannaṃ sekkhānaṃ)：因“学习”(sikkhanti)故名为“有学”(sekkhā)，此乃对从预流向(sotāpattimaggaṭṭha)等七种圣者(ariyapuggala)所得之称谓。“如来声闻”(tathāgatasāvakānaṃ)：即如来之声闻。诚然，八种圣者，因听闻法义后生于圣族，并以不坏净与恭敬心听闻世尊之教示与训诫，故名“声闻”(sāvaka)。于彼等声闻中，为特别指出住阿罗汉果者，故说“漏尽者”(khīṇāsavānaṃ)，其义为：以阿罗汉道智已灭尽一切漏者。“独觉”(paccekabuddhānaṃ)：缘于各种因缘，独自无师而觉悟四圣谛，故名“独觉”(paccekabuddha)。指如是等独觉。

තථාගතානන්ති එත්ථ අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො – තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථවාදිතාය තථාගතො, තථා කාරිතාය තථාගතො, අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො.

如来(tathāgatānaṃ)：于此，世尊因八种理由而为如来(tathāgato)——如是而来，故为如来；如是而去，故为如来；已达如实之相，故为如来；已如实等正觉诸法，故为如来；因如实见，故为如来；因如实语，故为如来；因如实行，故为如来；因具降伏义，故为如来。

කථං [Pg.191] භගවා තථා ආගතොති තථාගතො? යථා සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා ආගතා. කිං වුත්තං හොති? යෙනාභිනීහාරෙන පුරිමකා භගවන්තො ආගතා, තෙනෙව අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. අථ වා යථා පුරිමකා භගවන්තො දානසීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චාධිට්ඨානමෙත්තුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතා දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා අඞ්ගපරිච්චාගං නයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා, පුබ්බයොගපුබ්බචරියධම්මක්ඛානඤාතත්ථචරියාදයො පූරෙත්වා බුද්ධිචරියාය කොටිං පත්වා ආගතා, තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. යථා ච පුරිමකා භගවන්තො චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ චත්තාරො සම්මප්පධානෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙත්වා බ්‍රූහෙත්වා ආගතා, තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතොති තථාගතො.

世尊如何“如是来”，故为“如来”？犹如往昔诸正等觉者为利益一切世间而发起勤勉、前来此世。此是何意？即往昔诸世尊以何等誓愿而来，我等世尊亦以彼誓愿而来。又或，犹如往昔诸世尊圆满布施、持戒、出离、智慧、精进、忍耐、真实、决意、慈、舍等十波罗蜜，以及十近波罗蜜、十究竟波罗蜜，共三十波罗蜜后，又舍弃肢体、眼、财、国、妻子等此五大施，复圆满往昔之加行、往昔之行、说法、亲族利行等，达于觉行之顶峰而来；我等世尊亦如是而来。又犹如往昔诸世尊修习、增广四念住、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、圣八支道而来；我等世尊亦如是而来，故为“如来”。

‘‘යථෙව දීපඞ්කරබුද්ධආදයො, සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා;

තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො, තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා’’ති.

犹如燃灯佛(Dīpaṅkara)等诸牟尼，为证一切智性而来此世；此释迦牟尼亦如是来，是故具眼者得名如来。

කථං තථා ගතොති තථාගතො? යථා සම්පතිජාතා පුරිමකා භගවන්තො ගතා. කථඤ්ච තෙ ගතා? තෙ හි සම්පතිජාතා සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨාය උත්තරෙනමුඛා සත්තපදවීතිහාරෙන ගතා. යථාහ ‘‘සම්පතිජාතො, ආනන්ද, බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරයමානෙ, සබ්බා ච දිසා අනුවිලොකෙති, ආසභිඤ්ච වාචං භාසති ‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’’ති (ම. නි. 3.207; දී. නි. 2.31). තඤ්චස්ස ගමනං තථං අහොසි අවිතථං අනෙකෙසං විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන. යඤ්හි සො සම්පතිජාතො සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහි, ඉදමස්ස චතුරිද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, උත්තරමුඛභාවො පනස්ස සබ්බලොකුත්තරභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සත්තපදවීතිහාරො සත්තබොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ‘‘සුවණ්ණදණ්ඩා වීතිපතන්ති චාමරා’’ති (සු. නි. 693) එත්ථ [Pg.192] වුත්තචාමරුක්ඛෙපො පන සබ්බතිත්ථියනිම්මථනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සෙතච්ඡත්තධාරණං අරහත්තඵලවිමුත්තිවරවිමලසෙතච්ඡත්තපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සබ්බාදිසානුවිලොකනං සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ආසභිවාචාභාසනං පන අප්පටිවත්තියවරධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. තථායං භගවාපි ගතො. තඤ්චස්ස ගමනං තථං අහොසි අවිතථං තෙසංයෙව විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන. තෙනාහු පොරාණා –

如何以“如是去”而为“如来”？犹如往昔诸世尊初生时那样行走。他们如何行走？他们初生之时，双足平稳地立于地上，面向北方，行七步。正如（经中）所说：“阿难，菩萨初生之时，双足平稳地立于地上，面向北方行七步，于白伞随行之下，环顾一切方向，并发出牛王之语：‘我是世间之最上者，我是世间之最长者，我是世间之最胜者，此是最后生，今后再无后有。’”他的这种行走是真实不虚的，是诸多殊胜证得之前兆。他初生之时双足平稳站立，此是获得四神足之前兆；面向北方，是获得一切出世间法之前兆；行七步，是获得七觉支宝之前兆；（经中）所说的‘金柄拂尘交互挥舞’，此处所说拂尘之举，是摧伏一切外道之前兆；执持白伞，是获得阿罗汉果解脱之殊胜无垢白伞之前兆；环顾一切方向，是获得无碍一切知智之前兆；发出牛王之语，是转动不可逆转之殊胜法轮之前兆。此世尊亦如是行走。他的这种行走是真实不虚的，亦是彼等殊胜证得之前兆。故古人言——

‘‘මුහුත්තජාතොව ගවංපතී යථා, සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධරං;

සො වික්කමී සත්ත පදානි ගොතමො, සෙතඤ්ච ඡත්තං අනුධාරයුං මරූ.

犹如牛王初生顷刻，双足平稳触大地；乔达摩行七步，诸天随举白伞盖。

‘‘ගන්ත්වාන සො සත්ත පදානි ගොතමො, දිසා විලොකෙසි සමා සමන්තතො;

අට්ඨඞ්ගුපෙතං ගිරමබ්භුදීරයි, සීහො යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො’’ති.

彼乔达摩行七步已，平等遍观诸方；犹如狮子立于山顶，作具八支之言。

එවං තථා ගතොති තථාගතො.

如是，以如去故，名为如来。

අථ වා යථා පුරිමකා භගවන්තො, අයම්පි භගවා තථෙව නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දං…පෙ… පඨමජ්ඣානෙන නීවරණෙ…පෙ… අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසෙ පහාය ගතො. එවම්පි තථා ගතොති තථාගතො.

或如往昔诸世尊，此世尊亦如是，以出离舍欲贪……以初禅舍诸盖……以无常随观舍常想……以阿罗汉道舍一切烦恼而去。亦如是，以如去故，名为如来。

කථං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො? පථවීධාතුයා කක්ඛළත්තලක්ඛණං තථං අවිතථං, ආපොධාතුයා පග්ඝරණලක්ඛණං, තෙජොධාතුයා උණ්හත්තලක්ඛණං, වායොධාතුයා විත්ථම්භනලක්ඛණං, ආකාසධාතුයා අසම්ඵුට්ඨලක්ඛණං, විඤ්ඤාණධාතුයා විජානනලක්ඛණං.

云何以达真实相故名为如来？地界之坚硬相是真实、不虚的；水界之流动相；火界之热相；风界之支撑相；空界之不触相；识界之了知相。

රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං, වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං, සඤ්ඤාය සඤ්ජානනලක්ඛණං, සඞ්ඛාරානං අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං, විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං.

色之变坏相，受之感受相，想之识认相，行之造作相，识之了知相。

විතක්කස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණං, විචාරස්ස අනුමජ්ජනලක්ඛණං, පීතියා ඵරණලක්ඛණං, සුඛස්ස සාතලක්ඛණං, චිත්තෙකග්ගතාය අවික්ඛෙපලක්ඛණං, ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං.

寻之投向相，伺之伺察相，喜之遍满相，乐之愉悦相，心一境性之不散乱相，触之触相。

සද්ධින්ද්‍රියස්ස [Pg.193] අධිමොක්ඛලක්ඛණං, වීරියින්ද්‍රියස්ස පග්ගහලක්ඛණං, සතින්ද්‍රියස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං, සමාධින්ද්‍රියස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පජානනලක්ඛණං.

信根之胜解相，精进根之策励相，念根之现起相，定根之不散乱相，慧根之明辨相。

සද්ධාබලස්ස අස්සද්ධියෙ අකම්පියලක්ඛණං, වීරියබලස්ස කොසජ්ජෙ, සතිබලස්ස මුට්ඨස්සච්චෙ, සමාධිබලස්ස උද්ධච්චෙ, පඤ්ඤාබලස්ස අවිජ්ජාය අකම්පියලක්ඛණං.

信力于不信不动摇相，精进力于懈怠不动摇相，念力于失念不动摇相，定力于掉举不动摇相，慧力于无明不动摇相。

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පවිචයලක්ඛණං, වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පග්ගහලක්ඛණං, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස ඵරණලක්ඛණං, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උපසමලක්ඛණං, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පටිසඞ්ඛානලක්ඛණං.

念觉支之现起相，择法觉支之简择相，精进觉支之策励相，喜觉支之遍满相，轻安觉支之寂止相，定觉支之不散乱相，舍觉支之审察相。

සම්මාදිට්ඨියා දස්සනලක්ඛණං, සම්මාසඞ්කප්පස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණං, සම්මාවාචාය පරිග්ගහලක්ඛණං, සම්මාකම්මන්තස්ස සමුට්ඨානලක්ඛණං, සම්මාආජීවස්ස වොදානලක්ඛණං, සම්මාවායාමස්ස පග්ගහලක්ඛණං, සම්මාසතියා උපට්ඨානලක්ඛණං, සම්මාසමාධිස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං.

正见之见相，正思惟之引导相，正语之摄持相，正业之发起相，正命之清净相，正精进之策励相，正念之现起相，正定之不散乱相。

අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණලක්ඛණං, සඞ්ඛාරානං චෙතනාලක්ඛණං, විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං, නාමස්ස නමනලක්ඛණං, රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං, සළායතනස්ස ආයතනලක්ඛණං, ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං, වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං, තණ්හාය හෙතුලක්ඛණං, උපාදානස්ස ගහණලක්ඛණං, භවස්ස ආයූහනලක්ඛණං, ජාතියා නිබ්බත්තිලක්ඛණං, ජරාය ජීරණලක්ඛණං, මරණස්ස චුතිලක්ඛණං.

无明之无知相，行之思相，识之了知相，名之倾向相，色之变坏相，六处之处相，触之触碰相，受之感受相，爱之因相，取之执取相，有之造作相，生之生起相，老之衰老相，死之逝没相。

ධාතූනං සුඤ්ඤතාලක්ඛණං, ආයතනානං ආයතනලක්ඛණං, සතිපට්ඨානානං උපට්ඨානලක්ඛණං, සම්මප්පධානානං පදහනලක්ඛණං, ඉද්ධිපාදානං ඉජ්ඣනලක්ඛණං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතිලක්ඛණං, බලානං අකම්පියලක්ඛණං, බොජ්ඣඞ්ගානං නිය්‍යානලක්ඛණං, මග්ගස්ස හෙතුලක්ඛණං.

诸界之空性相，诸处之处相，诸念住之现起相，诸正勤之策励相，诸神足之成就相，诸根之增上相，诸力之不动摇相，诸觉支之出离相，道之因相。

සච්චානං තථලක්ඛණං, සමථස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, විපස්සනාය අනුපස්සනාලක්ඛණං, සමථවිපස්සනානං එකරසලක්ඛණං, යුගනද්ධානං අනතිවත්තනලක්ඛණං.

诸谛之真实相，止之不散乱相，观之随观相，止观之同一作用相，双运之不相逾越相。

සීලවිසුද්ධියා සංවරලක්ඛණං, චිත්තවිසුද්ධියා අවික්ඛෙපලක්ඛණං, දිට්ඨිවිසුද්ධියා දස්සනලක්ඛණං.

戒清净之防护相，心清净之不散乱相，见清净之见谛相。

ඛයෙ [Pg.194] ඤාණස්ස සමුච්ඡෙදලක්ඛණං, අනුප්පාදෙ ඤාණස්ස පස්සද්ධිලක්ඛණං.

尽智以断尽为相，无生智以寂静为相。

ඡන්දස්ස මූලලක්ඛණං, මනසිකාරස්ස සමුට්ඨානලක්ඛණං, ඵස්සස්ස සමොධානලක්ඛණං, වෙදනාය සමොසරණලක්ඛණං, සමාධිස්ස පමුඛලක්ඛණං, සතියා ආධිපතෙය්‍යලක්ඛණං, පඤ්ඤාය තතුත්තරිලක්ඛණං, විමුත්තියා සාරලක්ඛණං, අමතොගධස්ස නිබ්බානස්ස පරියොසානලක්ඛණං තථං අවිතථං. එතං තථලක්ඛණං ඤාණගතියා ආගතො අවිරජ්ඣිත්වා පත්තො අනුප්පත්තොති තථාගතො. එවං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො.

欲以根本为相，作意以生起为相，触以集合为相，受以汇集为相，定以居首为相，念以增上为相，慧以超胜为相，解脱以核心为相，趣入不死的涅槃以终极为相，此乃真实不虚。此真实之相，以智行无误地到达、证得，故名如来。如是，因到达真实之相，故名如来。

කථං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො? තථධම්මා නාම චත්තාරි අරියසච්චානි. යථාහ – ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. තානි ච භගවා අභිසම්බුද්ධොති තථානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතොති වුච්චති. අභිසම්බොධත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො.

以“如实地觉悟了真实法”之义，如何名为如来？所谓真实法，即四圣谛。如言：“诸比丘，此四者是真实、不虚、不变异。哪四者？诸比丘，“此是苦”，此是真实、不虚、不变异。”广说如是。世尊觉悟了彼等真实法，因觉悟真实，故称为如来。于此，“gata”一词实有“觉悟”之义。

අපිච ජරාමරණස්ස ජාතිපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො…පෙ… සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො. තථා අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො…පෙ… ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො. තං සබ්බං භගවා අභිසම්බුද්ධො. තස්මාපි තථානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතො. එවං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො.

再者，老死缘于生而有生起、出现之义，此是真实、不虚、不变异……乃至……诸行缘于无明而有生起、出现之义，此是真实、不虚、不变异。同样，无明为诸行之缘义，此是真实、不虚、不变异……乃至……生为老死之缘义，此是真实、不虚、不变异。彼一切，世尊皆已觉悟。是故，亦因觉悟彼等真实法，故名如来。如是，以如实觉悟真实法故，名为如来。

කථං තථදස්සිතාය තථාගතො? භගවා යං සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං සබ්බාකාරෙන ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා ච තෙන තං ඉට්ඨානිට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානකපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං? යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 616) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්විපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථමෙව හොති, විතථං නත්ථි[Pg.195]. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා ‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි, තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24). එවං තථදස්සිතාය තථාගතො. තත්ථ තථදස්සීඅත්ථෙ තථාගතොති පදසම්භවො වෙදිතබ්බො.

如何因如实见故名为如来？世尊对于在有天之世间……乃至……有天人之世间、于无量世界中、无量有情之眼门前显现的，凡名为色所缘者，皆以一切行相了知、照见。世尊如此知、如此见，故彼色所缘，无论是通过可爱与不可爱等，或通过于所见、所闻、所触、所识中可得之词，如以“何为色？色处？凡色，为四大种所造，是显色，有见、有对，青、黄……”等（法集论 616）之理，以多种名称、十三品、五十二理分别时，皆是如其本然，并无虚妄。此理亦适用于在耳门等处显现的声等所缘。此亦为世尊所说：“诸比丘，于有天之世间……乃至……有天人之世间，凡所有被见、闻、触、识、得、遍求、为意所审察者，我了知它，我已证知它，它为如来所明了，而如来不执着于彼。”（增支部 4.24）。如是，因如实见故名为如来。于此，当知“如来”一词，是从“如实见者”之义而有。

කථං තථවාදිතාය තථාගතො? යං රත්තිං භගවා බොධිමණ්ඩෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චතුන්නං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණෙ කාලෙ පඨමබොධියාපි මජ්ඣිමබොධියාපි පච්ඡිමබොධියාපි යං භගවතා භාසිතං සුත්තං ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං, තං සබ්බං අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච අනවජ්ජං අනුපවජ්ජං අනූනමනධිකං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං රාගමදනිම්මදනං දොසමොහමදනිම්මදනං, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි පක්ඛලිතං, සබ්බං තං එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය, එකනාළිකාය මිතං විය, එකතුලාය තුලිතං විය, ච තථමෙව හොති. යථාහ ‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං එතස්මිං අන්තරෙ භාසති ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථමෙව හොති, නො අඤ්ඤථා. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.188). ගදඅත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො. එවං තථවාදිතාය තථාගතො.

如何因如实语故称如来？世尊于菩提道场(bodhimaṇḍa)、金刚座(aparājitapallaṅka)上就坐，摧伏四魔，证得无上正等正觉的那一夜，以及于双娑罗树之间入无余依涅槃界(anupādisesāya nibbānadhātuyā)的那一夜，于此二者之间四十五年间，世尊在初觉期、中觉期、后觉期所说的，无论是经、应颂……乃至毗陀罗(vedalla)，所有这一切，于义于文，皆无瑕疵、无可指摘、无有缺减、亦无增益，一切行相圆满，能摧伏贪欲之慢，能摧伏瞋、痴之慢，其中无有毫发之误。所有这一切，犹如以同一印章所印，犹如以同一量器所量，犹如以同一秤所称，皆是如实。如其所说：“纯陀，如来证得无上正等正觉之夜，以及入无余依涅槃界之夜，于此期间所言、所说、所开示者，一切皆如实，而非有异。是故，被称为‘如来’”（《长部》3.188）。于此，“gata”一词有“言说”之义。如是，因如实语故称如来。

අපිච ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති එවමෙතස්මිං අත්ථෙ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

再者，“āgadanaṃ”或“āgado”，其义为“言说”(vacana)。因其有真实不颠倒之言说，故将“d”音转为“t”音，而成“如来”(tathāgato)。当知“如来”一词，即依此义而成立。

කථං තථාකාරිතාය තථාගතො? භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති, කායස්සාපි වාචා, තස්මා යථාවාදී තථාකාරී යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවංභූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තොති අත්ථො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා [Pg.196] ගතා පවත්තාති තථාගතො. තෙනෙවාහ – ‘‘යථාවාදී, භික්ඛවෙ, තථාගතො තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති. එවං තථාකාරිතාය තථාගතො.

如何因“如其所行”而为如来？实则，世尊之身随顺其语，其语亦随顺其身，是故如其所说而行，如其所行而说。于此已然者，其语如何，身亦如是而行，此即是义。其身如何，语亦如是而行，故为如来。是故佛言：“诸比丘，如来如其所说而行，如其所行而说。如是，如其所说而行，如其所行而说，是故称为“如来”。”如是，因如其所行而为如来。

කථං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො? උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිං පරියන්තං කත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙන, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි, අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො රාජාධිරාජා දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා. තෙනාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථු දසො වසවත්තී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23).

如何以胜伏之义为如来？（佛）以上至有顶天，下至阿鼻地狱为界，横遍无量世界，以戒、定、慧、解脱、解脱智见，胜伏一切众生。无有能与其相等或衡量者，（佛是）无等、无量、无上、王中之王、天中之胜天、帝释中之胜帝释、梵天中之胜梵天。是故佛言：“诸比丘，于天、人……世界中，如来是胜伏者、不被胜伏者、洞见一切者、自在者。是故称为“如来”。”

තත්ථෙවං පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා – අගදො විය අගදො. කො පනෙස? දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙන හෙස මහානුභාවො භිසක්කො දිබ්බාගදෙන සප්පෙ විය සබ්බපරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො දෙසනාවිලාසමයො චෙව පුඤ්ඤමයො ච අගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති වෙදිතබ්බො. එවං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො.

于此，应如是知其构词：如神药（agado）。此（神药）为何？即说法之妙丽与福德之积聚。是故，此大威力之医师，犹如以神药降伏诸蛇，（亦）胜伏一切外道及天人世间。如是，于胜伏一切世间，有此如实不颠倒、由说法妙丽所成及福德所成之神药，故将“agado”之“d”改为“t”，应知为“tathāgato”（如来）。如是，以胜伏之义为如来。

අපිච තථාය ගතොතිපි තථාගතො, තථං ගතොතිපි තථාගතොති. ගතොති අවගතො අතීතො පත්තො පටිපන්නොති අත්ථො. තත්ථ සකලං ලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අවගතොති තථාගතො, ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො, ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො පත්තොති තථාගතො, ලොකනිරොධගාමිනිපටිපදං තථං ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. තෙන යං වුත්තං භගවතා – ‘‘ලොකො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකස්මා තථාගතො විසංයුත්තො. ලොකසමුදයො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකසමුදයො තථාගතස්ස පහීනො. ලොකනිරොධො, භික්ඛවෙ[Pg.197], තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො ලොකනිරොධො තථාගතස්ස සච්ඡිකතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා, ලොකනිරොධගාමිනීපටිපදා තථාගතස්ස භාවිතා. යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… අනුවිචරිතං මනසා, සබ්බං තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23). තස්ස එවම්පි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදම්පි ච තථාගතස්ස තථාගතභාවදීපනෙ මුඛමත්තමෙව. සබ්බාකාරෙන පන තථාගතොව තථාගතස්ස තථාගතභාවං වණ්ණෙය්‍ය. යස්මා පන සබ්බබුද්ධා තථාගතගුණෙනාපි සමසමා, තස්මා සබ්බෙසං වසෙන තථාගතානන්ති ආහ.

又，以如实而知（tathāya gato），故为如来；行于如实（tathaṃ gato），故为如来。此中“知”（gato）义为：了知（avagato）、超越（atīto）、到达（patto）、行（paṭipanno）。于此，以审察遍知如实地了知一切世间，故为如来；以断遍知如实地超越世间集，故为如来；以作证如实地到达世间灭，故为如来；如实地行于导向世间灭之道，故为如来。是故世尊说：“诸比丘，世间已被如来现等觉，如来已于世间不相应。诸比丘，世间集已被如来现等觉，世间集已被如来断除。诸比丘，世间灭已被如来现等觉，世间灭已被如来作证。诸比丘，导向世间灭之道已被如来现等觉，导向世间灭之道已被如来修习。诸比丘，于这有天界等的世间……以意所随寻的一切，皆已被如来现等觉。是故，被称为‘如来’。”此义亦应如是了知。而此，于开示如来之所以为如来之义中，亦仅是发端而已。实则，唯有如来能以一切行相阐述如来之所以为如来之义。然因一切诸佛于如来之德亦皆等同，故总说为“诸如来”。

අරහන්තානන්ති කිලෙසෙහි ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවා තථාගතො අරහං. ආරකා හි සො සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතො මග්ගෙන සවාසනානං කිලෙසානං පහීනත්තාති අරහං.

所谓“阿罗汉”（arahanta）者，因远离（ārakattā）诸烦恼故，因摧毁（hatattā）诸敌（烦恼）与（轮回之）轮辐故，因堪受（arahattā）资具等故，因于行恶无有隐秘（rahābhāvā）故，如来为阿罗汉。彼实为远离者，以道断尽含摄习气在内的一切烦恼，住于极远离处，故为阿罗汉。

සො තතො ආරකා නාම, යස්ස යෙනාසමඞ්ගිතා;

අසමඞ්ගී ච දොසෙහි, නාථො තෙනාරහං මතො.

因彼不相应，故得远离名；亦离诸过患，怙主称罗汉。

තෙ චානෙන කිලෙසාරයො මග්ගෙන හතාති අරීනං හතත්තාපි අරහං.

又，彼（世尊）以道摧毁了彼等烦恼之敌，因摧毁了诸敌，故（亦）为阿罗汉。

යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතො.

依怙者以智慧之器，摧毁贪欲等一切敌，是故亦被知为阿罗汉。

යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිපුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරානං ජරාමරණනෙමි ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා තිභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්සානෙන බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණඵරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරා හතාති අරානං හතත්තාපි අරහං.

此无始流转之轮回轮，其毂由无明、有、爱所成，其辐为福等诸行，其辋为老死，其轴由诸漏之集而成，连结于三有之车。彼（世尊）于菩提座，以精进为足，立于戒之大地，以信为手，执起能灭尽业之智斧，摧毁其一切轮辐。因摧毁了诸轮辐，故（亦）为阿罗汉。

අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චති.

轮回轮之辐，已为世间依怙者以智剑所摧，是故彼被称为阿罗汉。

අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා ච චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්ච. තෙනෙව ච උප්පන්නෙ තථාගතෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා, න තෙ [Pg.198] අඤ්ඤත්ථ පූජං කරොන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි, යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙ දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි ච භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීති විහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි, කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං පූජාවිසෙසානන්ති පච්චයාදීනං අරහත්තාපි අරහං.

又，因是无上福田，故堪受衣等资具及殊胜供养。是故，如来出世时，凡有大威力之天人，皆不于他处作供养。诚然，娑婆主梵天以等同须弥山之宝鬘供养如来；其他诸天，以及频婆娑罗王、憍萨罗王等人，亦皆尽其力而供养。乃至世尊般涅槃后，阿育大王为世尊故，散尽九十六俱胝财，于全瞻部洲建立八万四千寺院。于其他殊胜供养，复有何言？是故，因堪受资具等，（亦）为阿罗汉。

පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි, යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ, තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙතං.

此世间依怙者，堪受殊胜供养及诸资具；是故，胜者于世间堪受此“阿罗汉”之名，名副其实。

යථා ච ලොකෙ යෙ කෙචි පණ්ඩිතමානිනො බාලා අසිලොකභයෙන රහො පාපං කරොන්ති, එවමෙස න කදාචි කරොතීති පාපකරණෙ රහාභාවතොපි අරහං.

又如世间某些自以为智之愚人，因惧恶名而于隐秘处作恶，然彼（世尊）决不为之。是故，因无隐秘作恶，（亦）为阿罗汉。

යස්මා නත්ථි රහො නාම, පාපකම්මෙසු තාදිනො;

රහාභාවෙන තෙනෙස, අරහං ඉති විස්සුතො.

于彼如是者，于诸恶业中，无有所谓隐秘；因无有隐秘，彼以“阿罗汉”而闻名。

එවං සබ්බථාපි –

如是，于一切方面——

ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතීති.

远离诸惑，亦毁惑敌，已破轮回轮辐，堪受资具等，不于隐处行恶，是故称为阿罗汉。

යස්මා පන සබ්බබුද්ධා අරහත්තගුණෙනාපි සමසමා, තස්මා සබ්බෙසං වසෙන ‘‘අරහන්තාන’’න්ති ආහ.

再者，一切诸佛于阿罗汉之功德亦皆等同，是故总摄一切而言，说为“诸阿罗汉”。

සම්මාසම්බුද්ධානන්ති සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධො. තථා හෙස සබ්බධම්මෙ සම්මා සම්බුද්ධො, අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධො, පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යතො, පහාතබ්බෙ ධම්මෙ පහාතබ්බතො, සච්ඡිකාතබ්බෙ ධම්මෙ සච්ඡිකාතබ්බතො, භාවෙතබ්බෙ ධම්මෙ භාවෙතබ්බතො. තෙනෙවාහ –

正等觉者（Sammāsambuddha），因正确地、无师自通地觉悟一切法，故称正等觉。诚然，彼已正确地觉悟一切法：于应以胜智了知之法，已如实了知；于应遍知之法，已如实遍知；于应断除之法，已如实断除；于应作证之法，已如实作证；于应修习之法，已如实修习。是故（世尊）说——

‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං;

පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණා’’ති. (ම. නි. 2.399;

සු. නි. 563);

“应以胜智了知者，我已了知；应修证者，我已修证；应断除者，我已断除。婆罗门！是故我为佛。”

අථ [Pg.199] වා චක්ඛු දුක්ඛසච්චං, තස්ස මූලකාරණභාවෙන සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා පටිපදා මග්ගසච්චන්ති එවං එකෙකපදුද්ධාරෙනාපි සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො. එස නයො සොතඝානජිව්හාකායමනෙසු. එතෙනෙව නයෙන රූපාදීනි ඡ ආයතනානි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො ඡ විඤ්ඤාණකායා, චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො ඡ ඵස්සා, චක්ඛුසම්ඵස්සජාදයො ඡ වෙදනා, රූපසඤ්ඤාදයො ඡ සඤ්ඤා, රූපසඤ්චෙතනාදයො ඡ චෙතනා, රූපතණ්හාදයො ඡ තණ්හාකායා, රූපවිතක්කාදයො ඡ විතක්කා, රූපවිචාරාදයො ඡ විචාරා, රූපක්ඛන්ධාදයො පඤ්චක්ඛන්ධා, දස කසිණානි, දස අනුස්සතියො, උද්ධුමාතකසඤ්ඤාදිවසෙන දස සඤ්ඤා, කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, කාමභවාදයො නව භවා, පඨමාදීනි චත්තාරි ඣානානි, මෙත්තාභාවනාදයො චතස්සො අප්පමඤ්ඤා, චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, පටිලොමතො ජරාමරණාදීනි, අනුලොමතො අවිජ්ජාදීනි පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි ච යොජෙතබ්බානි. තත්‍රායං එකපදයොජනා – ජරාමරණං දුක්ඛසච්චං, ජාති සමුදයසච්චං, උභින්නං නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා පටිපදා මග්ගසච්චන්ති එවං එකෙකපදුද්ධාරෙන සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො අනුබුද්ධො පටිවිද්ධො. යං වා පන කිඤ්චි අත්ථි නෙය්‍යං නාම, සබ්බස්ස සම්මා සම්බුද්ධත්තා විමොක්ඛන්තිකඤාණවසෙන සම්මාසම්බුද්ධො. තස්ස පන විභාගො උපරි ආවි භවිස්සතීති. යස්මා පන සබ්බබුද්ධා සම්මාසම්බුද්ධගුණෙනාපි සමසමා, තස්මා සබ්බෙසං වසෙන ‘‘සම්මාසම්බුද්ධාන’’න්ති ආහ.

或者，眼是苦谛，作为其根本原因而生起的先前之爱是集谛，二者之不生起是灭谛，了知灭的行道是道谛。如是，通过一一分解，佛陀亲自如实地觉悟了一切法。此理亦适用于耳、鼻、舌、身、意。依此理，色等六处、眼识等六识身、眼触等六触、眼触所生等六受、色想等六想、色思等六思、色爱等六爱身、色寻等六寻、色伺等六伺、色蕴等五蕴、十遍处(kasiṇa)、十随念(anussati)、膨胀想等十想、发等三十二身分、十二处、十八界、欲有等九有、初禅等四禅、慈心修习等四无量、四无色等至，以及逆观的老死等、顺观的无明等缘起支，皆应作此组合。于此，单项组合则为：老死是苦谛，生是集谛，二者之出离是灭谛，了知灭的行道是道谛。如是，通过一一分解，佛陀亲自如实地觉悟、随觉、通达了一切法。又，凡有名为“所应知”之法，因其如实地亲自觉悟了一切，并以解脱边际智，故为“正自觉者”。对此智之分别，将于后文显明。再者，因一切佛陀于正自觉者之德亦完全相同，是故，为总摄一切佛，而说“诸正自觉者”（sammāsambuddhānaṃ）。

38. ඉදානි පරියන්තපාරිසුද්ධිඅපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලද්වයෙ එකෙකමෙව සීලං පඤ්චධා භින්දිත්වා දස්සෙතුං අත්ථි සීලං පරියන්තං, අත්ථි සීලං අපරියන්තන්තිආදිමාහ. ඉතරෙසු පන තීසු සීලෙසු තථාවිධො භෙදො නත්ථීති. තත්ථ ලාභපරියන්තන්ති ලාභෙන පරියන්තො භෙදො එතස්සාති ලාභපරියන්තං. එවං සෙසානිපි. යසොති පනෙත්ථ පරිවාරො. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. එකච්චොති එකො. ලාභහෙතූති ලාභොයෙව හෙතු ලාභහෙතු, තස්මා ලාභහෙතුතොති වුත්තං හොති. හෙත්වත්ථෙ නිස්සක්කවචනං. ‘‘ලාභපච්චයා ලාභකාරණා’’ති තස්සෙව වෙවචනං. හෙතුමෙව හි පටිච්ච එතං ඵලමෙතීති පච්චයොති ච, ඵලුප්පත්තිං කාරයතීති කාරණන්ති ච වුච්චති.

38. 今为开示边际清净戒(pariyantapārisuddhisīla)与无边际清净戒(apariyantapārisuddhisīla)此二戒，将每一戒各分五种，故说“有戒有边际，有戒无边际”等。然于其余三戒中，则无如是差别。其中，“利养为限”(lābhapariyantaṃ)者，谓此戒因利养而有边际(pariyanto)或毁坏(bhedo)，故名“利养为限”。其余亦复如是。此中“名声”(yaso)者，谓眷属(parivāro)。“于此”(idha)者，即于此世间。“一类”(ekacco)者，即某一人。“利养因”(lābhahetu)者，即利养是因，故为“利养因”；因此说为“从利养因”(lābhahetuto)。此是表原因之离格。“利养缘”(lābhapaccayā)、“利养原因”(lābhakāraṇā)即是其同义词。确实，因为依于因(hetu)而此果生起，故说为“缘”(paccayo)；又因其令果生起，故说为“原因”(kāraṇaṃ)。

යථාසමාදින්නන්ති [Pg.200] යං යං සමාදින්නං ගහිතං. වීතික්කමතීති අජ්ඣාචරති. එවරූපානීති එවංසභාවානි, වුත්තප්පකාරානීති අධිප්පායො. සීලානීති ගහට්ඨසීලානි වා හොන්තු පබ්බජිතසීලානි වා, යෙසං ආදිම්හි වා අන්තෙ වා එකං භින්නං, තානි පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය ඛණ්ඩානි. යෙසං වෙමජ්ඣෙ එකං භින්නං, තානි මජ්ඣෙ විනිවිද්ධසාටකො විය ඡිද්දානි. යෙසං පටිපාටියා ද්වෙ වා තීණි වා භින්නානි, තානි පිට්ඨියා වා කුච්ඡියා වා උට්ඨිතෙන දීඝවට්ටාදිසණ්ඨානෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරසරීරවණ්ණා ගාවී විය සබලානි. යෙසං අන්තරන්තරා එකෙකානි භින්නානි, තානි අන්තරන්තරා විසභාගවණ්ණබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය කම්මාසානි. අවිසෙසෙන වා සබ්බානිපි සත්තවිධෙන මෙථුනසංයොගෙන කොධූපනාහාදීහි ච පාපධම්මෙහි උපහතත්තා ඛණ්ඩානි ඡිද්දානි සබලානි කම්මාසානීති. තානියෙව තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සභාවාකරණෙන න භුජිස්සානි. බුද්ධාදීහි විඤ්ඤූහි න පසත්ථත්තා න විඤ්ඤුප්පසත්ථානි. තණ්හාදිට්ඨීහි පරාමට්ඨත්තා, කෙනචි වා ‘‘අයං තෙ සීලෙසු දොසො’’ති පරාමට්ඨුං සක්කුණෙය්‍යතාය පරාමට්ඨානි. උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා, අථ වා මග්ගසමාධිං ඵලසමාධිං වා න සංවත්තයන්තීති අසමාධිසංවත්තනිකානි. න සමාධිසංවත්තනිකානීතිපි පාඨො.

“如所受持者”(Yathāsamādinna)，即凡所受持、所执取者。“逾越”(Vītikkamati)，即是违犯。“如是类者”(Evarūpāni)，即具有如此性质，意谓如前所述之种类。“戒”(Sīlāni)，无论是居家戒或出家戒，若其于首或于尾有一处破损，则如边缘撕裂之布，是为“残缺”(khaṇḍa)。若其于中间有一处破损，则如中间被穿孔之布，是为“有孔”(chidda)。若其次第有二或三处破损，则如牛之背部或腹部，因长出长形、圆形等不同形状、颜色相异的黑、红等斑纹，而成为“杂色”(sabala)。若其于各处间断地破损，则如牛身点缀着颜色相异的斑点，而成为“斑驳”(kammāsa)。或总而言之，一切戒皆因七种淫欲交合，以及瞋、恨等恶法所损害，故为残缺、有孔、杂色、斑驳。彼等戒不能使人从贪爱之奴役中解脱，不成其为自在，故为“不自在”(na bhujissa)。因不为佛陀等智者所称赞，故为“非智者所赞叹”(na viññuppasattha)。因被贪与见所执取，或因可被他人指摘“此乃汝戒律之过失”，故为“被执取”(parāmaṭṭha)。彼等不能引生近行定或安止定，乃至道定或果定，故为“不引生定”(asamādhisaṃvattanika)。亦有作“na samādhisaṃvattanikāni”之读法。

කෙචි පන ‘‘ඛණ්ඩානීති කුසලානං ධම්මානං අප්පතිට්ඨාභූතත්තා, ඡිද්දානීතිපි එවං. සබලානීති විවණ්ණකරණත්තා, කම්මාසානීතිපි එවං. න භුජිස්සානීති තණ්හාදාසබ්‍යං ගතත්තා. න විඤ්ඤුප්පසත්ථානීති කුසලෙහි ගරහිතත්තා. පරාමට්ඨානීති තණ්හාය ගහිතත්තා. අසමාධිසංවත්තනිකානීති විප්පටිසාරවත්ථුභූතත්තා’’ති එවමත්ථං වණ්ණයන්ති.

然而，另有[解释]者如是阐明其义：“残缺”(khaṇḍa)，因其为诸善法之非立足处故；“有孔”(chidda)亦然。“杂色”(sabala)，因其能令变色故；“斑驳”(kammāsa)亦然。“不自在”(na bhujissa)，因其已入于贪爱之奴役故。“非智者所赞叹”(na viññuppasattha)，因其为善者所呵责故。“被执取”(parāmaṭṭha)，因其为贪爱所执取故。“不引生定”(asamādhisaṃvattanika)，因其为追悔之事由故。

න අවිප්පටිසාරවත්ථුකානීති විප්පටිසාරාවහත්තා අවිප්පටිසාරස්ස පතිට්ඨා න හොන්තීති අත්ථො. න පාමොජ්ජවත්ථුකානීති අවිප්පටිසාරජාය දුබ්බලපීතියා න වත්ථුභූතානි තස්සා අනාවහත්තා. එවං සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. න පීතිවත්ථුකානීති දුබ්බලපීතිජාය බලවපීතියා න වත්ථුභූතානි. න පස්සද්ධිවත්ථුකානීති බලවපීතිජාය කායචිත්තපස්සද්ධියා න වත්ථුභූතානි. න සුඛවත්ථුකානීති පස්සද්ධිජස්ස කායිකචෙතසිකසුඛස්ස න වත්ථුභූතානි. න සමාධිවත්ථුකානීති සුඛජස්ස සමාධිස්ස [Pg.201] න වත්ථුභූතානි. න යථාභූතඤාණදස්සනවත්ථුකානීති සමාධිපදට්ඨානස්ස යථාභූතඤාණදස්සනස්ස න වත්ථුභූතානි.

非无悔(avippaṭisāra)之事由，其义为：因能引来追悔，故非无悔之依处。非悦(pāmojja)之事由，谓非由无悔所生之弱喜的所依，因其不能引生之故。其余诸句亦应如是连结。非喜(pīti)之事由，谓非由弱喜所生之强喜的所依。非轻安(passaddhi)之事由，谓非由强喜所生之身心轻安的所依。非乐(sukha)之事由，谓非由轻安所生之身心之乐的所依。非定(samādhi)之事由，谓非由乐所生之定的所依。非如实知见(yathābhūtañāṇadassana)之事由，谓非以定为近因之如实知见的所依。

න එකන්තනිබ්බිදායාතිආදීසු න-කාරමෙව ආහරිත්වා ‘‘න විරාගායා’’තිආදිනා නයෙන සෙසපදෙහිපි යොජෙතබ්බං. න විරාගායාතිආදීසු සනකාරො වා පාඨො. තත්ථ එකන්තනිබ්බිදායාති එකන්තෙන වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය න සංවත්තන්තීති සම්බන්ධො. එවං සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං. විරාගායාති වට්ටෙ විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති වට්ටස්ස නිරොධනත්ථාය. උපසමායාති නිරොධිතස්ස පුන අනුප්පත්තිවසෙන වට්ටස්ස උපසමනත්ථාය. අභිඤ්ඤායාති වට්ටස්ස අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති කිලෙසනිද්දාවිගමෙන වට්ටතො පබුජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති අමතනිබ්බානත්ථාය.

于“非为究竟厌离(ekantanibbidāya)”等句中，应仅取“非”(na)字，依“非为离欲(na virāgāya)”等句之理，与其余诸句相连结。于“非为离欲”等句中，亦有带“na”(非)字之读法。其中，“为究竟厌离”者，其关联为：不导向于究竟厌离轮回(vaṭṭa)。其余诸句亦应如是连结。为离欲(virāgāya)，谓不导向于对轮回离欲。为止息(nirodhāya)，谓不导向于轮回的止息。为寂静(upasamāya)，谓不导向于通过已止息者不再生起的方式而令轮回寂静。为遍知(abhiññāya)，谓不导向于遍知轮回。为正觉(sambodhāya)，谓不导向于通过远离烦恼之睡眠而从轮回中觉醒。为涅槃(nibbānāya)，谓不导向于不死涅槃。

යථාසමාදින්නං සික්ඛාපදං වීතික්කමායාති යථාසමාදින්නස්ස සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමනත්ථාය. විභත්තිවිපල්ලාසවසෙන පනෙත්ථ උපයොගවචනං කතං. චිත්තම්පි න උප්පාදෙතීති චිත්තුප්පාදසුද්ධියා සීලස්ස අතිවිසුද්ධභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන චිත්තුප්පාදමත්තෙන සීලං භිජ්ජති. කිං සො වීතික්කමිස්සතීති කිමත්ථං වීතික්කමං කරිස්සති, නෙව වීතික්කමං කරිස්සතීති අත්ථො. අඛණ්ඩානීතිආදීනි හෙට්ඨා වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බානි. න ඛණ්ඩානීතිපි පාඨො. ‘‘එකන්තනිබ්බිදායා’’තිආදීසු එකන්තෙන වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථායාතිආදිනා නයෙන යොජෙතබ්බං. එත්ථ පන නිබ්බිදායාති විපස්සනා. විරාගායාති මග්ගො. නිරොධාය උපසමායාති නිබ්බානං. අභිඤ්ඤාය සම්බොධායාති මග්ගො. නිබ්බානායාති නිබ්බානමෙව. එකස්මිං ඨානෙ විපස්සනා, ද්වීසු මග්ගො, තීසු නිබ්බානං වුත්තන්ති එවං අවත්ථානකථා වෙදිතබ්බා. පරියායෙන පන සබ්බානිපෙතානි මග්ගවෙවචනානිපි නිබ්බානවෙවචනානිපි හොන්තියෙව.

“为违犯如所受持的学处”一句，意谓“为了违犯所受持的学处”。此处是由于格位转换而作宾格。“心亦不生起”一句，是为了显示由于心生起的清净，戒已究竟清净，并非仅生起心念即破戒。“他为何要违犯？”意谓他为何要造作违犯？实则他绝不会造作违犯。“无残缺”等句，应按照前面所说的相反之理来理解。亦有作“不残缺”的读法。“为究竟厌离”等句，应按“为究竟厌离轮回”等方式来连贯。于此，“厌离”即是观（vipassanā），“离欲”即是道，“为止息、为寂静”即是涅槃，“为遍知、为正觉”即是道，“为涅槃”即是涅槃本身。于一处说观，于二处说道，于三处说涅槃，当如是了知此安立之说。然而，以异门说，所有这些词语，也皆是道的同义词，也皆是涅槃的同义词。

39. ඉදානි පරියන්තාපරියන්තවසෙන විජ්ජමානපභෙදං දස්සෙත්වා පුන ධම්මවසෙන ජාතිවසෙන පච්චයවසෙන සම්පයුත්තවසෙන සීලස්ස පභෙදං දස්සෙතුං කිං සීලන්තිආදිමාහ. තත්ථ සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං. පච්චයස්සෙතං නාමං. කිං සමුට්ඨානමස්සාති කිංසමුට්ඨානං. කතිනං ධම්මානං සමොධානං සමවායො අස්සාති කතිධම්මසමොධානං.

39. 现已依有限与无限开示了戒的现有差别后，复次，为依于法、种类、缘、相应而开示戒的差别，故说“何为戒”等。于此，“由此而生起”，故为“等起”。此是“缘”的异名。“其等起为何？”即是“何为等起”。“是几法的聚合、和合？”即是“几法聚合”。

චෙතනා සීලන්ති පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස, වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනා. චෙතසිකං සීලන්ති පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස විරති. අපිච චෙතනා සීලං නාම පාණාතිපාතාදීනි පජහන්තස්ස සත්තකම්මපථචෙතනා[Pg.202]. චෙතසිකං සීලං නාම ‘‘අභිජ්ඣං ලොකෙ පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.217) නයෙන වුත්තා අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨිධම්මා. සංවරො සීලන්ති එත්ථ පඤ්චවිධො සංවරො වෙදිතබ්බො – පාතිමොක්ඛසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති. තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) අයං පාතිමොක්ඛසංවරො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) අයං සතිසංවරො.

思戒，即远离杀生等者之思，或圆满履行义务者之思。心所戒，即远离杀生等者之离。再者，所谓思戒，即舍离杀生等者之七业道思。所谓心所戒，即如“于世间舍离贪，以离贪之心而住”等理趣所说之无贪、无瞋、正见诸法。律仪为戒，于此应知有五种律仪：波罗提木叉律仪、念律仪、智律仪、忍律仪、精进律仪。其中，“具足、善具足此波罗提木叉律仪”，此为波罗提木叉律仪。“守护眼根，于眼根达到律仪”，此为念律仪。

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා;

)සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041) –

“世间所有流，（世尊言：阿逸多！）念是彼等之遮止；我宣说诸流之防护，彼等由慧而闭塞。”

අයං ඤාණසංවරො. පච්චයපටිසෙවනම්පි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. යො පනායං ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) නයෙන ආගතො, අයං ඛන්තිසංවරො නාම. යො චායං ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) නයෙන ආගතො, අයං වීරියසංවරො නාම. ආජීවපාරිසුද්ධිපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. ඉති අයං පඤ්චවිධොපි සංවරො, යා ච පාපභීරුකානං කුලපුත්තානං සම්පත්තවත්ථුතො විරති, සබ්බමෙතං සංවරසීලන්ති වෙදිතබ්බං. අවීතික්කමො සීලන්ති සමාදින්නසීලස්ස කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. ඉදං තාව කිං සීලන්ති පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනං.

此为智律仪。四资具之受用亦摄于此。复次，以“能忍耐寒热”等理趣而来者，此名为忍律仪。又，以“已生起之欲寻，不令住”等理趣而来者，此名为精进律仪。活命遍净亦摄于此。如是，此五种律仪，以及畏惧恶法之良家子于已生起之事的远离，此等一切，当知为律仪戒。不违越为戒，即已受持戒者于身语之不违越。以上即为对“何为戒”此问之解答。

කති සීලානීති පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙ කුසලසීලං අකුසලසීලං අබ්‍යාකතසීලන්ති එත්ථ යස්මා ලොකෙ තෙසං තෙසං සත්තානං පකති සීලන්ති වුච්චති, යං සන්ධාය ‘‘අයං සුඛසීලො, අයං දුක්ඛසීලො, අයං කලහසීලො, අයං මණ්ඩනසීලො’’ති භණන්ති. තස්මා තෙන පරියායෙන අත්ථුද්ධාරවසෙන අකුසලසීලමපි සීලන්ති වුත්තං. තං පන ‘‘සුත්වාන සංවරෙ පඤ්ඤා’’ති (පටි. ම. 1.37) වචනතො ඉධාධිප්පෙතසීලං න හොතීති.

“有多少戒？”于此问题的解答中，说及善戒、不善戒、无记戒。于此，因为在世间，彼彼有情的本性（pakati）或习性被称为“戒”（sīla），人们参照此义而说：“此人是乐习性者，此人是苦习性者，此人是争论习性者，此人是装饰习性者。”是故，以那种理路，通过提取义理的方式，不善戒也被称为“戒”。然而，依据“听闻后于防护有慧”之语，当知彼非此处所意指之戒。

යස්මා [Pg.203] පන චෙතනාදිභෙදස්ස සීලස්ස සම්පයුත්තචිත්තං සමුට්ඨානං, තස්මා කුසලචිත්තසමුට්ඨානං කුසලසීලන්තිආදිමාහ.

又，由于戒有思（cetanā）等差别，且相应心是其生起之因，是故说由善心生起者为善戒等。

සංවරසමොධානං සීලන්ති සංවරසම්පයුත්තඛන්ධා. තෙ හි සංවරෙන සමාගතා මිස්සීභූතාති සංවරසමොධානන්ති වුත්තා. එවං අවීතික්කමසමොධානං සීලම්පි වෙදිතබ්බං. තථාභාවෙ ජාතචෙතනා සමොධානං සීලන්ති සංවරභාවෙ අවීතික්කමභාවෙ ජාතචෙතනාසම්පයුත්තා ඛන්ධා. යස්මා ච තීසුපි චෙතෙසු තංසම්පයුත්තා ධම්මා අධිප්පෙතා, තස්මා චෙතනාසමොධානෙන චෙතසිකානම්පි සඞ්ගහිතත්තා චෙතසිකසමොධානසීලං විසුං න නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. හෙට්ඨා චෙතනාදයො ධම්මා ‘‘සීල’’න්ති වුත්තා. න කෙවලං තෙ එව සීලං, තංසම්පයුත්තා ධම්මාපි සීලමෙවාති දස්සනත්ථං අයං තිකො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

防护等持（saṃvarasamodhāna）戒，是指与防护相应的诸蕴。因为它们与防护结合、混合，故被称为“防护等持”。不违越等持（avītikkamasamodhāna）戒也应如是了知。所谓“于彼状态所生之思等持”戒，是指在防护状态或不违越状态中，与所生起的思相应的诸蕴。又，因为在这三者中，与它们相应的诸法都是所意指的，是故当知：由于思等持已含摄诸心所法，故未曾单独开示“心所等持戒”。在前面，思等诸法被称为“戒”。为了显示“不仅只是它们是戒，与它们相应的诸法也是戒”此义，故说此三法组，当如是了知。

40. ඉදානි යස්මා චෙතනාචෙතසිකා සංවරාවීතික්කමායෙව හොන්ති න විසුං, තස්මා සංවරාවීතික්කමෙයෙව යාව අරහත්තමග්ගා සාධාරණක්කමෙන යොජෙන්තො පාණාතිපාතං සංවරට්ඨෙන සීලං, අවීතික්කමට්ඨෙන සීලන්තිආදිමාහ. පාණාතිපාතා වෙරමණිආදයො හි යස්මා අත්තනො අත්තනො පච්චනීකං සංවරන්ති, තං න වීතික්කමන්ති ච, තස්මා සංවරණතො අවීතික්කමනතො ච සංවරට්ඨෙන සීලං අවීතික්කමට්ඨෙන සීලං නාම හොති. තත්ථ පාණාතිපාතං සංවරට්ඨෙනාති පාණාතිපාතස්ස පිදහනට්ඨෙන සීලං. කිං තං? පාණාතිපාතා වෙරමණී. සා ච තං සංවරන්තීයෙව තං න වීතික්කමතීති අවීතික්කමට්ඨෙන සීලං. එවමෙව අදින්නාදානා වෙරමණිආදයො අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨියො යොජෙතබ්බා.

40. 如今，因思与心所之戒仅是防护与不逾越，并非各异，故（论主）为连结防护与不逾越，直至阿罗汉道皆以共通次第，而说：“（对于）杀生，以防护义为戒，以不逾越义为戒”等。实因离杀生等（戒）各自防护其对治法，且不逾越之，是故由防护与不逾越，而名为“以防护义为戒”与“以不逾越义为戒”。于此，“（对于）杀生，以防护义为戒”者，谓以遮止杀生之义为戒。此为何？即离杀生（之思与离）。彼于防护时即不逾越，故为“以不逾越义为戒”。同理，离不与取等，以及无贪、无瞋、正见，亦应如是连结。

පාණාතිපාතන්තිආදීසු පන දසසු අකුසලකම්මපථෙසු පාණස්ස අතිපාතො පාණාතිපාතො. පාණවධො පාණඝාතොති වුත්තං හොති. පාණොති චෙත්ථ වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. සො ගුණවිරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු පාණෙසු ඛුද්දකෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය. පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාය. ගුණවන්තෙසු මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානං [Pg.204] පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජොති වෙදිතබ්බො. තස්ස පඤ්ච සම්භාරා – පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති.

于杀生等十不善业道中，“杀生”者，谓杀害生命。亦即所谓“杀有情”（pāṇavadha）、“断命”（pāṇaghāta）。于此，“生命”（pāṇa）者，世俗言说为“有情”，胜义言说为“命根”（jīvitindriya）。复次，于彼有情，具“有情想”，能发起断命根之加行、由身语二门之一而转起的杀害思，即是“杀生”。此（杀生），于无德之畜生等有情中，若（所杀）有情微小，则罪过小；若身体庞大，则罪过大。何故？因加行大故。纵使加行同等，亦因事（vatthu）重大故。于有德之人等（有情）中，若（所杀）有情德少，则罪过小；若德大，则罪过大。复次，当身体与德行相等时，应知（杀者）之烦恼与加行若微弱，则罪过小；若猛利，则罪过大。其（杀生）有五项构成要素：有情、有情想、杀心、加行、彼因此而死。

අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං, පරසංහරණං, ථෙය්‍යං, චොරිකාති වුත්තං හොති. තත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො ච හොති, තස්මිං පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. තං හීනෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, පණීතෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුපණීතතාය. වත්ථුසමත්තෙ සති ගුණාධිකානං සන්තකෙ වත්ථුස්මිං මහාසාවජ්ජං, තං තං ගුණාධිකං උපාදාය තතො තතො හීනගුණස්ස සන්තකෙ වත්ථුස්මිං අප්පසාවජ්ජං. තස්ස පඤ්ච සම්භාරා – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා ථෙය්‍යචිත්තං, උපක්කමො, තෙන හරණන්ති.

取不与之物，即为不与取(adinnādāna)，亦称夺取他物、盗、窃。于此，“不与”者，谓他人所属之物，即物主可随意处置而不应受罚、不应被责之物。于此他人所属物，具“此乃他人所属”之想，能发起盗取该物之加行，且经由身门或语门生起的盗窃思，即为不与取。此不与取，于他人之下劣所有物，则过失小；于殊胜所有物，则过失大。何故？由事之殊胜故。若事相等，于具德者之所有物，则过失大；相对于该具德者，于德劣者之所有物，则过失小。此不与取有五支：他人所属物、具“他人所属”想、盗心、加行、由此而取。

කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු. මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසු මිච්ඡාචාරො.

“于欲”者，谓于淫欲行。“邪行”者，谓一向应受呵责之下劣行。从其相上说，以行非法为意，经由身门而生起，于不可行处之违越思，即是欲邪行(kāmesu micchācāra)。

තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක්ඛිතා, පිතුරක්ඛිතා, මාතාපිතුරක්ඛිතා, භාතුරක්ඛිතා, භගිනිරක්ඛිතා, ඤාතිරක්ඛිතා, ගොත්තරක්ඛිතා, ධම්මරක්ඛිතා, සාරක්ඛා, සපරිදණ්ඩාති මාතුරක්ඛිතාදයො දස, ධනක්කීතා, ඡන්දවාසිනී, භොගවාසිනී, පටවාසිනී, ඔදපත්තකිනී, ඔභතචුම්බටා, දාසී ච, භරියා ච, කම්මකාරී ච භරියා ච, ධජාහටා මුහුත්තිකාති ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති ඉත්ථියො. ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං ඉත්ථීනං අඤ්ඤෙ පුරිසා, ඉදං අගමනීයට්ඨානං නාම.

于此，对男子而言，所谓不可行处(agamanīyaṭṭhāna)，首先是指：母所护女、父所护女、父母所护女、兄弟所护女、姐妹所护女、亲族所护女、宗族所护女、法所护女、有守护之女、有罚之女，此为母所护等十种女子；以及以财所购之妻、乐为同居之妻、为财而住之妻、为衣而住之妻、行水器礼之妻、免除顶垫之妻、亦婢亦妻、亦佣亦妻、为旗帜所获之女、暂时之妻，此为以财所购等十种女子。如是共二十种女子。再者，于女子中，有守护之女与有罚之女此二者，以及以财所购等十种，对于此十二种女子而言的其他男子，此即名为不可行处。

සො පනෙස මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට්ඨානෙ අප්පසාවජ්ජො, සීලාදිගුණසම්පන්නෙ මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අගමනීයවත්ථු, තස්මිං සෙවනචිත්තං, සෙවනපයොගො, මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනන්ති.

又，此邪行，于无戒等功德者，其过失小；于具足戒等功德者，其过失大。此邪行有四种构成要素：不应行之事、于彼生起行淫之心、行淫之加行、接受以道入道。

මුසාති [Pg.205] විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජකො වචීපයොගො, කායපයොගො වා. විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. අපරො නයො – මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු. වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං. ලක්ඛණතො පන අතථං වත්ථුං තථතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථාවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො යමත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පතාය අප්පසාවජ්ජො, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. අපිච ගහට්ඨානං අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය නත්ථීතිආදිනයප්පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, සක්ඛිනා හුත්වා අත්ථභඤ්ජනත්ථං වුත්තො මහාසාවජ්ජො. පබ්බජිතානං අප්පකම්පි තෙලං වා සප්පිං වා ලභිත්වා හසාධිප්පායෙන ‘‘අජ්ජ ගාමෙ තෙලං නදී මඤ්ඤෙ සන්දතී’’ති පූරණකථානයෙන පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, අදිට්ඨංයෙව පන දිට්ඨන්තිආදිනා නයෙන වදන්තානං මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අතථං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති.

所谓妄（musā），是指以欺骗为先，能毁坏利益的身、语加行。又，怀有欺骗之意，能引生欺骗他人之身、语加行的思（cetanā），即是妄语（musāvāda）。另一种解释：妄，是不实、不真的事。语，是令他人知晓此不实之事为真实。再从特征上说，欲令他人将不实之事知为真实，能引生如此告知的思，即是妄语。此妄语所毁坏的利益小，则其过失小；所毁坏的利益大，则其过失大。再者，在家人为不愿施舍自己的所有物，而说“没有”等，此类妄语过失小；若作为证人，为毁坏他人利益而说，则过失大。出家人得到少许油或酥油后，以戏笑之意，依增益语的方式说：“今日村中之油，我想，如河水般流淌。”此类妄语过失小；但若将未见说为已见等，则过失大。此妄语有四种构成要素：不实之事、欺骗之心、缘彼之努力、他人了知其义。

යාය වාචාය යස්ස තං වාචං භාසති, තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං, පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති, සා පිසුණා වාචා. යාය පන අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, යා වාචා සයම්පි ඵරුසා නෙව කණ්ණසුඛා න හදයසුඛා වා, අයං ඵරුසා වාචා. යෙන සම්ඵං පලපති නිරත්ථකං, සො සම්ඵප්පලාපො. තෙසං මූලභූතා චෙතනාපි පිසුණාවාචාදිනාමමෙව ලභති. සා එව ච ඉධ අධිප්පෙතාති.

若以某种言语对某人说，能于听者心中，生起对说者的喜爱，以及对另一方的疏离，此即是离间语（pisuṇā vācā）。若言语能令自己与他人变得粗暴，或其言语本身即粗暴，既不悦耳，亦不悦心，此即是粗恶语（pharusā vācā）。若言说无义之杂秽语，此即是绮语（samphappalāpa）。作为此等言语之根本的思（cetanā），亦得离间语等之名，且当知此处即意指此思。

තත්ථ සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස පරෙසං වා භෙදාය අත්තනො පියකම්‍යතාය වා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පිසුණා වාචා. සා යස්ස භෙදං කරොති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා චත්තාරො සම්භාරා – භින්දිතබ්බො පරො, ‘‘ඉති ඉමෙ නානා භවිස්සන්තී’’ති භෙදපුරෙක්ඛාරතා වා ‘‘ඉති අහං පියො භවිස්සාමි විස්සාසිකො’’ති පියකම්‍යතා වා, තජ්ජො වායාමො, තස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. පරෙ පන අභින්නෙ කම්මපථභෙදො නත්ථි, භින්නෙයෙව හොති.

于此，心怀染污之人，为离间他人，或为己身受喜爱，由身语二行所生起之思，即是离间语(pisuṇā vācā)。此离间语若针对德行少者，则罪过小；若针对德行大者，则罪过大。离间语具四种成分：一、应被离间之人；二、怀有“令彼等分裂”之离间意图，或怀有“令我为人喜爱、信赖”之求爱意图；三、与此相应之努力；四、他人理解其义。然若他人未被离间，则不构成业道；唯离间成功时，方构成业道。

පරස්ස මම්මච්ඡෙදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසා වාචා. මම්මච්ඡෙදකොපි පන පයොගො චිත්තසණ්හතාය ඵරුසා වාචා න හොති. මාතාපිතරො හි කදාචි පුත්තකෙ එවම්පි වදන්ති ‘‘චොරා වො ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කරොන්තූ’’ති. උප්පලපත්තම්පි ච නෙසං උපරි පතන්තං [Pg.206] න ඉච්ඡන්ති. ආචරියුපජ්ඣායා ච කදාචි නිස්සිතකෙ එවං වදන්ති ‘‘කිං ඉමෙ අහිරිකා අනොත්තප්පිනො, නිද්ධමථ නෙ’’ති. අථ ච නෙසං ආගමාධිගමසම්පත්තිං ඉච්ඡන්ති. යථා ච චිත්තසණ්හතාය ඵරුසා වාචා න හොති, එවං වචනසණ්හතාය අඵරුසා වාචාපි න හොති. න හි මාරාපෙතුකාමස්ස ‘‘ඉමං සුඛං සයාපෙථා’’ති වචනං අඵරුසා වාචා හොති, චිත්තඵරුසතාය පනෙසා ඵරුසා වාචාව. සා යං සන්ධාය පවත්තිතා, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා තයො සම්භාරා – අක්කොසිතබ්බො පරො, කුපිතචිත්තං, අක්කොසනාති.

能伤他人心腑，由身语二行所生起之极端粗暴思，即是粗恶语(pharusā vācā)。然即便言行伤人，若内心柔和，亦不构成粗恶语。譬如父母有时会对子女说：“愿盗贼将尔等碎尸万段！”然彼等实不愿见子女身上落下一片莲瓣。老师与戒师有时亦会对依止者说：“此等无惭无愧之人，驱之出门！”然彼等实希望依止者能获得教法与证悟之成就。正如内心柔和不构成粗恶语，言辞柔和亦未必非粗恶语。譬如欲杀人者言：“令其安睡。”此语并非非粗恶语，因其心念粗暴，故实为粗恶语。此粗恶语若针对德行少者，则罪过小；若针对德行大者，则罪过大。粗恶语具三种成分：一、应被辱骂之人；二、忿怒之心；三、辱骂。

අනත්ථවිඤ්ඤාපිකා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා අකුසලචෙතනා සම්ඵප්පලාපො. සො ආසෙවනමන්දතාය අප්පසාවජ්ජො, ආසෙවනමහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා – භාරතයුද්ධසීතාහරණාදිනිරත්ථකකථාපුරෙක්ඛාරතා, තථාරූපිකථාකථනඤ්චාති. පරෙ පන තං කථං අගණ්හන්තෙ කම්මපථභෙදො නත්ථි, පරෙන සම්ඵප්පලාපෙ ගහිතෙයෙව හොති.

令人了知无益之事、由身语运用而生起的不善思，是为绮语（samphappalāpo）。若其习行微劣，则罪过小；若其习行广大，则罪过大。其构成有二：一者，以婆罗多（Bhārata）战争、劫夺悉多（Sītāharaṇa）等无益的故事为前导；二者，讲述如是之事。若他人不听受其语，则不构成业道；唯有当他人听受绮语时，方构成业道。

අභිජ්ඣායතීති අභිජ්ඣා, පරභණ්ඩාභිමුඛී හුත්වා තන්නින්නතාය පවත්තතීති අත්ථො. සා ‘‘අහො වත ඉදං මමස්සා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනලක්ඛණා, අදින්නාදානං විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා – පරභණ්ඩං, අත්තනො පරිණාමනඤ්චාති. පරභණ්ඩවත්ථුකෙ හි ලොභෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව ‘‘අහො වත ඉදං මමස්සා’’ති අත්තනො න පරිණාමෙති.

“贪求”，故为贪欲（abhijjhā）；其义为：朝向他人财物，心向彼倾。其特征为觊觎他人财物，心想：“啊！愿此为我所有！”如同不与取，此亦有小过与大过之别。其构成有二：一者，他人之财物；二者，令其转向于己。于以他人财物为事上，虽已生起贪心，但只要还未思惟“啊！愿此为我所有！”而令其转向于己，便不构成业道。

හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති බ්‍යාපාදො. සො පරවිනාසාය මනොපදොසලක්ඛණො, ඵරුසා වාචා විය අප්පසාවජ්ජො මහාසාවජ්ජො ච. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා – පරසත්තො ච, තස්ස ච විනාසචින්තාති. පරසත්තවත්ථුකෙ හි කොධෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව ‘‘අහො වතායං උච්ඡිජ්ජෙය්‍ය විනස්සෙය්‍යා’’ති තස්ස විනාසං න චින්තෙති.

“毁坏利益安乐”，故为瞋恚（byāpādo）。其特征为心之瞋怒，意在毁坏他人；如同粗恶语，此亦有小过与大过之别。其构成有二：一者，其他有情；二者，思惟其之毁灭。于以其他有情为事上，虽已生起忿怒，但只要还未思惟“啊！愿此人断灭、愿此人毁灭！”，便不构成业道。

යථාභුච්චගහණාභාවෙන [Pg.207] මිච්ඡා පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි. සා ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන විපරීතදස්සනලක්ඛණා, සම්ඵප්පලාපො විය අප්පසාවජ්ජා, මහාසාවජ්ජා ච. අපිච අනියතා අප්පසාවජ්ජා, නියතා මහාසාවජ්ජා. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා – වත්ථුනො ච ගහිතාකාරවිපරීතතා, යථා ච තං ගණ්හාති, තථාභාවෙන තස්සූපට්ඨානන්ති. තත්ථ නත්ථිකාහෙතුකඅකිරියදිට්ඨීහි එව කම්මපථභෙදො හොති, න අඤ්ඤදිට්ඨීහි.

因不如实领受而错误地见，是为邪见（micchādiṭṭhi）。其特征为颠倒见，如作“无布施之果”等见解；如同绮语，此亦有小过与大过之别。再者，不定法（aniyata）邪见过小，决定（niyata）邪见过大。其构成有二：一者，所执取之事相的颠倒；二者，如其所执取，彼相如是现起。于诸见中，唯有无有见（natthikadiṭṭhi）、无因见（ahetukadiṭṭhi）与无作用见（akiriyadiṭṭhi）构成业道，其他诸见则不构成。

ඉමෙසං පන දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ධම්මතො, කොට්ඨාසතො, ආරම්මණතො, වෙදනාතො, මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

复次，此十不善业道，应以法、分、所缘、受、根此五门辨知。

තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි සත්ත පටිපාටියා චෙතනාධම්මාව හොන්ති, අභිජ්ඣාදයො තයො චෙතනාසම්පයුත්තා.

于此，就法而言，此中依次七者唯是思法，贪欲等三者是思相应法。

කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත, මිච්ඡාදිට්ඨි චාති ඉමෙ අට්ඨ කම්මපථා එව හොන්ති, නො මූලානි. අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා ලොභො අකුසලමූලං හොති, බ්‍යාපාදො දොසො අකුසලමූලං.

就分而言，依次七者及邪见，此八者仅是业道，非根。贪欲与嗔恚既是业道亦是根。因为贪欲至于根位，即为贪不善根；嗔恚即为嗔不善根。

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණතො සඞ්ඛාරාරම්මණො. අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා. මිච්ඡාචාරො ඵොට්ඨබ්බවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණො, සත්තාරම්මණොතිපි එකෙ. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා. තථා පිසුණා වාචා. ඵරුසා වාචා සත්තාරම්මණාව සම්ඵප්පලාපො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා. තථා අභිජ්ඣා. බ්‍යාපාදො සත්තාරම්මණොව. මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණාව.

就所缘而言，杀生因以命根为所缘，故是以行为所缘。不与取或以有情为所缘，或以行为所缘。邪淫由所触故，是以行为所缘；有师说亦以有情为所缘。妄语或以有情为所缘，或以行为所缘。离间语亦然。粗恶语唯以有情为所缘。绮语由所见、所闻、所觉、所识故，或以有情为所缘，或以行为所缘。贪欲亦然。嗔恚唯以有情为所缘。邪见由三地法故，唯以行为所缘。

වෙදනාතොති පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො හොති. කිඤ්චාපි හි රාජානො චොරං දිස්වා හසමානාපි ‘‘ගච්ඡථ භණෙ, මාරෙථ න’’න්ති වදන්ති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනා පන නෙසං දුක්ඛසම්පයුත්තාව හොති. අදින්නාදානං තිවෙදනං. තඤ්හි පරභණ්ඩං දිස්වා හට්ඨතුට්ඨස්ස ගණ්හතො සුඛවෙදනං හොති, භීතතසිතස්ස ගණ්හතො දුක්ඛවෙදනං, තථා විපාකනිස්සන්දඵලානි පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. ගහණකාලෙ මජ්ඣත්තභාවෙ ඨිතස්ස පන ගණ්හතො අදුක්ඛමසුඛවෙදනං හොති. මිච්ඡාචාරො සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනො, සන්නිට්ඨාපකචිත්තෙ [Pg.208] පන මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති. මුසාවාදො අදින්නාදානෙ වුත්තනයෙනෙව තිවෙදනො, තථා පිසුණා වාචා. ඵරුසා වාචා දුක්ඛවෙදනා. සම්ඵප්පලාපො තිවෙදනො. පරෙසු හි සාධුකාරං දෙන්තෙසු චෙලාදීනි උක්ඛිපන්තෙසු හට්ඨතුට්ඨස්ස සීතාහරණභාරතයුද්ධාදීනි කථනකාලෙ සො සුඛවෙදනො හොති, පඨමං දින්නවෙතනෙන එකෙන පච්ඡා ආගන්ත්වා ‘‘ආදිතො පට්ඨාය කථෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘නිරවසෙසං යථානුසන්ධිකං පකිණ්ණකකථං කථෙස්සාමි නු ඛො, නො’’ති දොමනස්සිතස්ස කථනකාලෙ දුක්ඛවෙදනො හොති, මජ්ඣත්තස්ස කථයතො අදුක්ඛමසුඛවෙදනො හොති. අභිජ්ඣා සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනා, තථා මිච්ඡාදිට්ඨි. බ්‍යාපාදො දුක්ඛවෙදනො.

从受而言：杀生(pāṇātipāto)是苦受。即使国王见到盗贼时笑着说：“去吧，诸位，杀了他！”但他们起决定作用的思则与苦相应。不与取(adinnādānaṃ)有三受：即见他人财物而心生欢喜地拿取者，是乐受；恐惧地拿取者，是苦受；同样，省察其异熟果与等流果者，亦为苦受。然而，在拿取时住于中舍者，则是不苦不乐受。邪淫(micchācāro)，以乐与舍故，有二受；但在起决定作用的心中则无舍受。妄语(musāvādo)，如不与取中所说之理，有三受；两舌(pisuṇā vācā)也是如此。恶口(pharusā vācā)是苦受。绮语(samphappalāpo)有三受：即当听者称赞“善哉”并抛掷头巾等物时，讲述者心生欢喜地谈论劫夺悉多(Sītāharaṇa)、婆罗多(Bhārata)战争等事，此时是乐受；若先前已获酬劳者，后来又被请求“请从头开始讲”，此时他心生忧恼地想：“我是否应将这杂说毫无遗漏地、按照次第地讲呢？还是不讲呢？”在讲述时，是苦受；以中舍心讲述者，则是不苦不乐受。贪欲(abhijjhā)，以乐与舍故，有二受；邪见(micchādiṭṭhi)也是如此。瞋恚(byāpādo)是苦受。

මූලතොති පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකො හොති, අදින්නාදානං දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, මිච්ඡාචාරො ලොභමොහවසෙන, මුසාවාදො දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා. තථා පිසුණා වාචා සම්ඵප්පලාපො ච. ඵරුසා වාචා දොසමොහවසෙන, අභිජ්ඣා මොහවසෙන එකමූලා, තථා බ්‍යාපාදො. මිච්ඡාදිට්ඨි ලොභමොහවසෙන ද්විමූලාති.

从根而言：杀生以瞋、痴为二根；不与取或以瞋、痴，或以贪、痴为二根；邪淫以贪、痴为二根；妄语或以瞋、痴，或以贪、痴为二根。两舌与绮语也是如此。恶口以瞋、痴为二根；贪欲以痴为一根；瞋恚也是如此。邪见以贪、痴为二根。

අකුසලකම්මපථකථා නිට්ඨිතා.

不善业道论终。

පාණාතිපාතාදීහි පන විරතියො, අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨියො චාති ඉමෙ දස කුසලකම්මපථා නාම. පාණාතිපාතාදීහි එතාය විරමන්ති, සයං වා විරමති, විරමණමත්තමෙව වා එතන්ති විරති. යා පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස කුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරති, සා පභෙදතො තිවිධා හොති සම්පත්තවිරති සමාදානවිරති සමුච්ඡෙදවිරතීති. තත්ථ අසමාදින්නසික්ඛාපදානං අත්තනො ජාතිවයබාහුසච්චාදීනි පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘අයුත්තං අම්හාකං එවරූපං පාපං කාතු’’න්ති සම්පත්තවත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සම්පත්තවිරති නාම. සමාදින්නසික්ඛාපදානං පන සික්ඛාපදසමාදානෙ ච තතුත්තරි ච අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සමාදානවිරති නාම. අරියමග්ගසම්පයුත්තා පන විරති සමුච්ඡෙදවිරති නාම, යස්සා උප්පත්තිතො පභුති අරියපුග්ගලානං ‘‘පාණං ඝාතෙස්සාමා’’තිආදිචිත්තම්පි න උප්පජ්ජතීති.

再者，远离杀生等，以及无贪、无瞋、正见，此等十种名为善业道。所谓“远离”(virati)，是指由此而远离杀生等，或自己远离，或仅是止息。与善心相应且远离杀生等的远离，从类别上分为三种：临事而离、受持而离、断绝而离。其中，对于未受持学处的人，因省察自己的种姓、年龄、多闻等而想：“我们不应做这种恶事”，从而在遇到事情时不去违越，如此生起的远离，名为临事而离。对于已受持学处的人，在受持学处时及更进一步，乃至舍弃自己的生命也不违越其事，如此生起的远离，名为受持而离。再者，与圣道相应的远离，名为断绝而离，自从这种远离产生后，诸圣者连“我们要杀生”之类的念头都不会生起。

ඉදානි [Pg.209] අකුසලකම්මපථානං විය ඉමෙසං කුසලකම්මපථානං ධම්මතො, කොට්ඨාසතො, ආරම්මණතො, වෙදනාතො, මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

现在，应如辨别不善业道(akusalakammapatha)一般，从法、部分、所缘、受、根这五个方面来辨别此等善业道。

තත්ථ ධම්මතොති එතෙසුපි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපි, අන්තෙ තයො චෙතනාසම්පයුත්තාව.

于此，就法而言，在这（十善业道）之中，依次的前七种既可以是思(cetanā)，也可以是离(virati)；末后三种则只是与思相应之法。

කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත කම්මපථා එව, නො මූලානි, අන්තෙ තයො කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අනභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා අලොභො කුසලමූලං හොති, අබ්‍යාපාදො අදොසො කුසලමූලං, සම්මාදිට්ඨි අමොහො කුසලමූලං.

就部分而言，依次的前七种只是业道(kammapatha)，而非根(mūla)；末后三种则既是业道也是根。无贪(anabhijjhā)在成为根时，即是无贪(alobha)善根；无瞋(abyāpāda)即是无瞋(adosa)善根；正见(sammādiṭṭhi)即是无痴(amoho)善根。

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතාදීනං ආරම්මණානෙව එතෙසං ආරම්මණානි. වීතික්කමිතබ්බතොයෙව හි වෙරමණී නාම හොති. යථා පන නිබ්බානාරම්මණො අරියමග්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණාපෙතෙ කම්මපථා පාණාතිපාතාදීනි දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති.

就所缘而言，杀生(pāṇātipāta)等（不善业道）之所缘，即是此等（善业道）之所缘。实则，远离(veramaṇī)乃于应违越之事而有。譬如以涅槃为所缘之圣道(ariyamagga)断除诸烦恼(kilesa)，如是，此等以命根(jīvitindriya)等为所缘之业道，亦断除杀生等恶戒(dussīlya)。

වෙදනාතොති සබ්බෙ සුඛවෙදනා වා හොන්ති මජ්ඣත්තවෙදනා වා. කුසලං පත්වා හි දුක්ඛා වෙදනා නාම නත්ථි.

就受而言，一切（善业道）或为乐受(sukhavedanā)，或为舍受(majjhattavedanā)。实因已达善(kusala)，故无有名为苦受(dukkhā vedanā)者。

මූලතොති පටිපාටියා සත්ත ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලා හොන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභාදොසවසෙන ද්විමූලා. අනභිජ්ඣා ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අදොසඅමොහවසෙන ද්විමූලා. ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අදොසවසෙන එකමූලා. අලොභො පන අත්තනාව අත්තනො මූලං න හොති. අබ්‍යාපාදෙපි එසෙව නයො. සම්මාදිට්ඨි අලොභාදොසවසෙන ද්විමූලාවාති.

就根而言，依次，于以智相应心(ñāṇasampayutta citta)远离之七（善业道）者，由无贪(alobha)、无嗔(adosa)、无痴(amoha)故为三根。于以智不相应心(ñāṇavippayutta citta)远离者，由无贪、无嗔故为二根。不贪(anabhijjhā)，于以智相应心远离者，由无嗔、无痴故为二根；于以智不相应心远离者，由无嗔故为一根。然无贪(alobha)自身，不成为其自身之根。于无嗔(abyāpāda)亦同此理。正见(sammādiṭṭhi)由无贪、无嗔故，实为二根。

කුසලකම්මපථකථා නිට්ඨිතා.

善业道论终。

41.

41.

එවං දසකුසලකම්මපථවසෙන සීලං දස්සෙත්වා ඉදානි නෙක්ඛම්මාදීනං අරහත්තමග්ගපරියොසානානං සත්තතිංසධම්මානං වසෙන දස්සෙතුං නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දං සංවරට්ඨෙන සීලං, අවීතික්කමට්ඨෙන සීලන්තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දං සංවරති න වීතික්කමති, තස්මා නෙක්ඛම්මං සීලන්ති අධිප්පායො. පච්චත්තත්ථෙ වා කරණවචනං, නෙක්ඛම්මන්ති අත්ථො. එස නයො [Pg.210] සෙසෙසු. පාළියං පන නෙක්ඛම්මඅබ්‍යාපාදෙ දස්සෙත්වා හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සෙසං සඞ්ඛිපිත්වා අන්තෙ අරහත්තමග්ගොයෙව දස්සිතො.

如是，以十善业道(dasakusalakammapatha)开示戒后，如今为依出离(nekkhamma)等乃至以阿罗汉道(arahattamagga)为终之三十七法而开示，故说：“以出离，由防护(saṃvara)义为戒，由不违越(avītikkama)义为戒”等。于此，因以出离防护欲贪(kāmacchanda)而不违越，是故其意为“出离即是戒”。又或者，作格(karaṇavacanaṃ)用于自体(paccatta)义，其义为“出离即是戒”。于其余（法）亦同此理。然于圣典中，开示出离与无嗔(abyāpāda)后，因其理已如前述，故省略其余，于最后唯开示阿罗汉道。

එවං සංවරඅවීතික්කමවසෙන සීලං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසංයෙව ද්වින්නං පභෙදදස්සනත්ථං පඤ්ච සීලානි පාණාතිපාතස්ස පහානං සීලන්තිආදිමාහ. එත්ථ ච පාණාතිපාතස්ස පහානං සීලං, පාණාතිපාතා වෙරමණී සීලං, පාණාතිපාතස්ස පටිපක්ඛචෙතනා සීලං, පාණාතිපාතස්ස සංවරො සීලං, පාණාතිපාතස්ස අවීතික්කමො සීලන්ති යොජනා කාතබ්බා. පහානන්ති ච කොචි ධම්මො නාම නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර වුත්තප්පකාරානං පාණාතිපාතාදීනං අනුප්පාදමත්තතො. යස්මා පන තං තං පහානං තස්ස තස්ස කුසලස්ස ධම්මස්ස පතිට්ඨානට්ඨෙන උපධාරණං හොති, විප්පකිණ්ණසභාවාකරණෙන ච සමොධානං, තස්මා පුබ්බෙ වුත්තෙනෙව උපධාරණසමොධානසඞ්ඛාතෙන සීලනට්ඨෙන සීලන්ති වුත්තං. ඉතරෙ චත්තාරො ධම්මා තතො තතො වෙරමණිවසෙන තස්ස තස්ස සංවරවසෙන තදුභයසම්පයුත්තචෙතනාවසෙන තං තං අවීතික්කමන්තස්ස අවීතික්කමවසෙන ච චෙතසො පවත්තිසභාවං සන්ධාය වුත්තා.

如是，以防护与不逾越的方式开示戒后，如今为显示彼二者之差别，而说“舍离杀生是戒”等五种戒。于此，应如是结合：舍离杀生是戒，远离杀生是戒，杀生的对治思是戒，防护杀生是戒，不逾越杀生是戒。又，所谓“舍离”，除了所说之杀生等法的不生起之外，并无名为“舍离”的法体。然而，由于彼彼舍离，以作为彼彼善法之立足处故，是为住持；以不造作散乱状态故，是为聚集。因此，依先前所说，以名为住持与聚集的持（sīlana）义，故说为“戒”。其余四法，是就心的生起状态，依远离彼彼、防护彼彼、与彼二者相应的思，以及不逾越者之不逾越的方式而说。

අථ වා පහානම්පි ධම්මතො අත්ථියෙව. කථං? පහීයතෙ අනෙන පාණාතිපාතාදිපටිපක්ඛො, පජහති වා තං පටිපක්ඛන්ති පහානං. කිං තං? සබ්බෙපි කුසලා ඛන්ධා. අඤ්ඤෙ පන ආචරියා ‘‘නෙක්ඛම්මාදීසුපි ‘වෙරමණී සීල’න්ති වචනමත්තං ගහෙත්වා සබ්බකුසලෙසුපි නියතයෙවාපනකභූතා විරති නාම අත්ථී’’ති වදන්ති, න තථා ඉධාති. එවමිමෙහි පහානාදීහි පඤ්චහි පදෙහි විසෙසෙත්වා පරියන්තාපරියන්තසීලද්වයෙ අපරියන්තසීලමෙව වුත්තං. තස්මා එව හි එවරූපානි සීලානි චිත්තස්ස අවිප්පටිසාරාය සංවත්තන්ති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛතීති වුත්තං.

再者，从法体上说，“舍离”是真实存在的。如何存在呢？因为通过它，杀生等的对治品被舍离；或因为它舍离彼对治品，故名为“舍离”。它是什么？即一切善蕴。然而，其他阿阇梨则说：“即使在出离等（善法）中，也仅是执取‘远离是戒’的言词，而在一切善法中，都必定存在一种名为‘离’的、具有去除作用的离心所。”但当知此处并非如此。如是，以此舍离等五种语词加以区别，在有终戒与无终戒二者中，此处所说仅为无终戒。正是因此，才说如是诸戒能引生心的无悔……乃至……通过现证其所应证之法而修学。

තත්ථ අවිප්පටිසාරාය සංවත්තන්තීති ‘‘සංවරො අවිප්පටිසාරත්ථායා’’ති (පරි. 366) ච ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො, ආනන්ද, කුසලානි සීලානි අවිප්පටිසාරානිසංසානී’’ති (අ. නි. 10.1; 11.1) ච වචනතො අවිප්පටිසාරත්ථාය සංවත්තන්ති. ‘‘අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජත්ථායා’’ති (පරි. 366) ච ‘‘යොනිසො මනසිකරොතො පාමොජ්ජං ජායතී’’ති (පටි. ම. 1.74) ච වචනතො පාමොජ්ජාය සංවත්තන්ති. ‘‘පාමොජ්ජං පීතත්ථායා’’ති (පරි. 366) ච ‘‘පමුදිතස්ස පීති ජායතී’’ති (අ. නි. 5.26; සං. නි. 5.376; දී. නි. 3.322) ච වචනතො පීතියා [Pg.211] සංවත්තන්ති. ‘‘පීති පස්සද්ධත්ථායා’’ති (පරි. 366) ච ‘‘පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භතී’’ති (අ. නි. 5.26; සං. නි. 5.376; දී. නි. 3.322) ච වචනතො පස්සද්ධියා සංවත්තන්ති. ‘‘පස්සද්ධි සුඛත්ථායා’’ති (පරි. 366) ච ‘‘පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙතී’’ති (අ. නි. 5.26; සං. නි. 5.376; දී. නි. 3.322) ච වචනතො සොමනස්සාය සංවත්තන්ති. චෙතසිකං සුඛඤ්හි සොමනස්සන්ති වුච්චති. ආසෙවනායාති භුසා සෙවනා ආසෙවනා. කස්ස ආසෙවනා? අනන්තරං සොමනස්සවචනෙන සුඛස්ස වුත්තත්තා සුඛං සිද්ධං. ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති (අ. නි. 5.26; සං. නි. 5.376; දී. නි. 3.322) ච වචනතො තෙන සුඛෙන සමාධි සිද්ධො හොති. එවං සිද්ධස්ස සමාධිස්ස ආසෙවනා. තස්ස සමාධිස්ස ආසෙවනාය සංවත්තන්ති, පගුණබලවභාවාය සංවත්තන්තීති අත්ථො. භාවනායාති තස්සෙව සමාධිස්ස වුද්ධියා. බහුලීකම්මායාති තස්සෙව සමාධිස්ස පුනප්පුනං කිරියාය. අවිප්පටිසාරාදිපවත්තියා මූලකාරණං හුත්වා සමාධිස්ස සද්ධින්ද්‍රියාදිඅලඞ්කාරසාධනෙන අලඞ්කාරාය සංවත්තන්ති. අවිප්පටිසාරාදිකස්ස සමාධිසම්භාරස්ස සාධනෙන පරික්ඛාරාය සංවත්තන්ති. ‘‘යෙ ච ඛො ඉමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.192) විය හි එත්ථ සම්භාරත්ථො පරික්ඛාරසද්දො. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’තිආදීසු (සං. නි. 3.54) පන අලඞ්කාරත්ථො. ‘‘සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතං හොතී’’තිආදීසු (අ. නි. 7.67) පරිවාරත්ථො. ඉධ පන අලඞ්කාරපරිවාරානං විසුං ආගතත්තා සම්භාරත්ථොති වුත්තං. සම්භාරත්ථො ච පච්චයත්ථොති. මූලකාරණභාවෙනෙව සමාධිසම්පයුත්තඵස්සාදිධම්මසම්පත්තිසාධනෙන පරිවාරාය සංවත්තන්ති. සමාධිස්ස විපස්සනාය ච පදට්ඨානභාවපාපනෙන වසීභාවපාපනෙන ච පරිපුණ්ණභාවසාධනතො පාරිපූරියා සංවත්තන්ති.

其中，为导向无悔（avippaṭisāra），如“防护为导向无悔”以及“阿难，诸善戒以无悔为义，以无悔为果报”等语所示，故能导向无悔。如“无悔为导向喜悦”以及“如理作意者生起喜悦”等语所示，故能导向喜悦。如“喜悦为导向喜”以及“喜悦者生起喜”等语所示，故能导向喜。如“喜为导向轻安”以及“心喜者身轻安”等语所示，故能导向轻安。如“轻安为导向乐”以及“身轻安者感受乐”等语所示，故能导向悦意（somanassa）。心所之乐，实谓悦意。所谓“勤修”（āsevanā），即是数数修习。勤修什么呢？因为紧随“悦意”一词之后，已说及“乐”，故“乐”已成就。又如“乐者心定”等语所示，由彼乐而成就是定。此即是对如是成就之定的勤修。导向对此定的勤修，其义为导向（此定）的娴熟与有力。所谓“修习”（bhāvanā），即是增长此定。所谓“多作”（bahulīkamma），即是对此定的反复行作。作为无悔等生起的根本原因，以信根等成就定之庄严，故能导向庄严。以成就无悔等定之资粮，故能导向资具。于此，“资具”（parikkhāra）一词实为资粮义，如“出家者应善觅此等生活资具”等语。然而，在“戒为车庄严，禅为轴，精进为轮”等句中，则为庄严义。在“为七种城市防卫所善围绕”等句中，则为围绕义。然于此处，因“庄严”与“围绕”已分别出现，故说为资粮义。而资粮义即是因缘义。仅以根本原因，成就与定相应之触等法的圆满，故能导向助伴。使定成为观（vipassanā）的近因，并达到自在，以此成就圆满，故能导向圆满。

එවං සීලූපනිස්සයෙන සබ්බාකාරපරිපූරං සමාධිං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘සමාහිතෙ චිත්තෙ යථාභූතං ජානාති පස්සති, යථාභූතං ජානං පස්සං නිබ්බින්දති, නිබ්බින්දං විරජ්ජති, විරාගා විමුච්චතී’’ති (පටි. ම. 1.73; දී. නි. 3.359) වචනතො සීලමූලකානි සමාධිපදට්ඨානානි යථාභූතඤාණදස්සනාදීනි දස්සෙන්තො එකන්තනිබ්බිදායාතිආදිමාහ. නිබ්බිදාය හි දස්සිතාය තස්සා පදට්ඨානභූතං යථාභූතඤාණදස්සනං [Pg.212] දස්සිතමෙව හොති. තස්මිඤ්හි අසිද්ධෙ නිබ්බිදා න සිජ්ඣතීති. තානි පන වුත්තත්ථානෙව. යථාභූතඤාණදස්සනං පනෙත්ථ සප්පච්චයනාමරූපපරිග්ගහො.

如是，依于戒为亲依止，开示了一切行相圆满的定之后，如今，为依“心已得定时，如实知见；由如实知见而厌离；由厌离而离贪；由离贪而解脱”之圣言，开示以戒为根、以定为近因的如实知见等，而说“为了一向厌离”等。因为当厌离被开示时，作为其近因的如实知见也即被开示了。因为当彼（如实知见）未成就时，厌离则不成就。而彼等词义已如前说。于此，如实知见即是把握名色及其因缘。

එවං අමතමහානිබ්බානපරියොසානං සීලප්පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස සීලස්ස අධිසීලසික්ඛාභාවං තම්මූලකා ච අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා දස්සෙතුකාමො එවරූපානං සීලානං සංවරපාරිසුද්ධි අධිසීලන්තිආදිමාහ. තත්ථ සංවරොයෙව පාරිසුද්ධි සංවරපාරිසුද්ධි. එවරූපානං අපරියන්තභූතානං විවට්ටනිස්සිතානං සීලානං සංවරපාරිසුද්ධි විවට්ටනිස්සිතත්තා සෙසසීලතො අධිකං සීලන්ති අධිසීලන්ති වුච්චති. සංවරපාරිසුද්ධියා ඨිතං චිත්තන්ති එදිසාය සීලසංවරපාරිසුද්ධියා පතිට්ඨිතං චිත්තං සුට්ඨු අවිප්පටිසාරාදීනං ආවහනතො න වික්ඛෙපං ගච්ඡති, සමාධිස්මිං පතිට්ඨාතීති අත්ථො. අවික්ඛෙපොයෙව පාරිසුද්ධි අවික්ඛෙපපාරිසුද්ධි. සො සබ්බමලවිරහිතො නිබ්බෙධභාගියො සමාධි සෙසසමාධිතො අධිකත්තා අධිචිත්තන්ති වුච්චති. චිත්තසීසෙන හෙත්ථ සමාධි නිද්දිට්ඨො. සංවරපාරිසුද්ධිං සම්මා පස්සතීති පරිසුද්ධං සීලසංවරං ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන තීරණපරිඤ්ඤාවසෙන ච සම්මා පස්සති, එවමෙව අවික්ඛෙපපාරිසුද්ධිසඞ්ඛාතං පරිසුද්ධං සමාධිං සම්මා පස්සති. එවං පස්සතො චස්ස දස්සනසඞ්ඛාතා පාරිසුද්ධි දස්සනපාරිසුද්ධි. සායෙව සෙසපඤ්ඤාය අධිකත්තා අධිපඤ්ඤාති වුච්චති. යො තත්ථාති යො තත්ථ සංවරඅවික්ඛෙපදස්සනෙසු. සංවරට්ඨොති සංවරභාවො. එවමෙව අවික්ඛෙපට්ඨදස්සනට්ඨා ච වෙදිතබ්බා. අධිසීලමෙව සික්ඛා අධිසීලසික්ඛා. එවං ඉතරාපි වෙදිතබ්බා.

如是显示了以不死大涅槃为究竟的戒之利益后，如今欲说明此戒是增上戒学，以及以其为根本的增上心学与增上慧学，故说“如是诸戒的防护清净为增上戒”等。于此，防护即是清净，是为防护清净。如是诸戒，无边际，依止于出世间，其防护清净，因依止于出世间而超胜其余诸戒，故称为增上戒。“于防护清净中安住之心”，意即：依于如是戒防护清净而安立之心，因善能引生无悔等，故不至散乱，安住于定中。此为其义。不散乱即是清净，是为不散乱清净。此定远离一切垢，有厌离分，因超胜其余诸定，故称为增上心。此处是以“心”为首，指示于定。“正见防护清净”，即以知遍知与审察遍知，正见清净的戒防护；同样地，正见名为不散乱清净的清净之定。对如是见者，其名为“见”的清净，是为见清净。此见清净，因超胜其余智慧，故称为增上慧。“于彼”者，即于防护、不散乱、见之中。“防护之义”者，即防护的状态。同样地，不散乱之义与见之义亦应了知。增上戒即是学，是为增上戒学。其余二者亦应如是了知。

එවං තිස්සො සික්ඛායො දස්සෙත්වා ඉදානි තාසං පාරිපූරික්කමං දස්සෙතුං ඉමා තිස්සො සික්ඛායො ආවජ්ජන්තො සික්ඛතීතිආදිමාහ. තස්සත්ථො – පච්චෙකං පරිපූරෙතුං ආවජ්ජන්තොපි සික්ඛති නාම, ආවජ්ජෙත්වා ‘‘අයං නාම සික්ඛා’’ති ජානන්තොපි සික්ඛති නාම, ජානිත්වා පුනප්පුනං පස්සන්තොපි සික්ඛති නාම, පස්සිත්වා යථාදිට්ඨං පච්චවෙක්ඛන්තොපි සික්ඛති නාම, පච්චවෙක්ඛිත්වා තත්ථෙව චිත්තං අචලං කත්වා පතිට්ඨපෙන්තොපි සික්ඛති නාම, තංතංසික්ඛාසම්පයුත්තසද්ධාවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤාහි සකසකකිච්චං කරොන්තොපි සික්ඛති නාම, අභිඤ්ඤෙය්‍යාභිජානනාදිකාලෙපි තං තං කිච්චං කරොන්තො තිස්සොපි සික්ඛායො සික්ඛති නාමාති. පුන පඤ්ච සීලානීතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානන්තිආදීසු පන [Pg.213] අරහන්තානං සුට්ඨු විප්පටිසාරාදිඅභාවතො ආසෙවනාදිභාවතො ච තානි පදානි යුජ්ජන්තෙව. එකන්තනිබ්බිදායාතිආදීනි පන සතිපට්ඨානසම්මප්පධානානි විය මග්ගක්ඛණෙයෙව යොජෙතබ්බානි.

如此开示三学后，今为说明其圆满次第，故说“思惟而学”等。其义为：为逐一圆满而思惟者，名为学；思惟后，了知“此为学”者，名为学；了知后，再再观察者，名为学；观察后，如所见而省察者，名为学；省察后，于彼处令心不动而确立者，名为学；以与彼彼学相应的信、精进、念、定、慧行各自之事者，名为学；于应遍知、遍知等时，行其各自之事而修习三学者，亦名为学。又，五戒等义如前所说。至于“以阿罗汉道[断尽]一切烦恼”等句，于阿罗汉，因其善无追悔等，且有修习等，故彼等句亦适用。然而，“为究竟厌离”等句，则应如念处、正勤等，仅适用于道之刹那。

42.

42.

සංවරපාරිසුද්ධිං සම්මා පස්සති, අවික්ඛෙපපාරිසුද්ධිං සම්මා පස්සතීති ඉදං පන වචනද්වයං ඵලසමාපත්තත්ථාය විපස්සනාවසෙන යොජෙතබ්බං, දුතියවචනං පන නිරොධසමාපත්තත්ථාය විපස්සනාවසෙනාපි යුජ්ජති. ආවජ්ජන්තො සික්ඛතීතිආදීසු පඤ්චසු වචනෙසු අරහතො සික්ඛිතබ්බාභාවෙපි අසෙක්ඛසීලක්ඛන්ධාදිසභාවතො ‘‘සික්ඛතී’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සද්ධාය අධිමුච්චන්තො සික්ඛතීතිආදීනි පන මග්ගක්ඛණඤ්ඤෙව සන්ධාය වුත්තානි. අඤ්ඤානිපි උපචාරප්පනාවිපස්සනාමග්ගවසෙන වුත්තානි වචනානි යථායොගං යොජෙතබ්බානීති.

“正见防护清净，正见不散乱清净”——此二句，应为得果等至，以观（vipassanā）之力而连结；第二句，亦可为得灭尽定，以观之力而适用。于“思惟而学”等五句中，当知：即使阿罗汉无可学者，亦因其有无学戒蕴等之自性，故说“学”。“以信胜解而学”等句，是仅针对道刹那而说。其他以近行、安止、观、道之力而说之句，亦应如理连结。

සීලමයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

戒所成智解释之释义终。

3. සමාධිභාවනාමයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

3. 定修所成智解释之释义

43. සමාධිභාවනාමයඤාණනිද්දෙසෙ ආදිතො තාව එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා සමාධිප්පභෙදං දස්සෙන්තො එකො සමාධීතිආදිමාහ. තත්ථ චිත්තස්ස එකග්ගතාති නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවතො එකං ආරම්මණං අග්ගං උත්තමං අස්සාති එකග්ගො, එකග්ගස්ස භාවො එකග්ගතා. සා පන එකග්ගතා චිත්තස්ස, න සත්තස්සාති දස්සනත්ථං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං. දුකෙ ලොකියොති ලොකො වුච්චති ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන වට්ටං, තස්මිං පරියාපන්නභාවෙන ලොකෙ නියුත්තොති ලොකියො. ලොකුත්තරොති උත්තිණ්ණොති උත්තරො, ලොකෙ අපරියාපන්නභාවෙන ලොකතො උත්තරොති ලොකුත්තරො. තිකෙ සවිතක්කො ච සො සවිචාරො චාති සවිතක්කසවිචාරො. එවං අවිතක්කඅවිචාරො. විතක්කවිචාරෙසු විචාරොව මත්තා පමාණං එතස්සාති විචාරමත්තො, විචාරතො උත්ථරි විතක්කෙන සද්ධිං සම්පයොගං න ගච්ඡතීති අත්ථො. අවිතක්කො ච සො විචාරමත්තො චාති අවිතක්කවිචාරමත්තො. තීසුපි විච්ඡෙදං කත්වාපි පඨන්ති. චතුක්කපඤ්චකා වුත්තත්ථා[Pg.214]. ඡක්කෙ පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සතියෙව අනුස්සති, පවත්තිතබ්බට්ඨානම්හියෙව වා පවත්තත්තා සද්ධාපබ්බජිතස්ස කුලපුත්තස්ස අනුරූපා සතීතිපි අනුස්සති, බුද්ධං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති බඋද්ධානුස්සති. අරහතාදිබුද්ධගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. තස්සා බුද්ධානුස්සතියා වසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතායෙව උද්ධච්චසඞ්ඛාතස්ස වික්ඛෙපස්ස පටිපක්ඛභාවතො න වික්ඛෙපොති අවික්ඛෙපො. ධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. සඞ්ඝං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සඞ්ඝානුස්සති. සුප්පටිපන්නතාදිසඞ්ඝගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. සීලං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සීලානුස්සති. අත්තනො අඛණ්ඩතාදිසීලගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. චාගං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති චාගානුස්සති. අත්තනො මුත්තචාගතාදිචාගගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. දෙවතා ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති දෙවතානුස්සති. දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං.

43. 在“修定所成智的解释”中，首先从一法开始，直至十法，显示定的差别，而说‘一者定’等。其中，‘心一境性’者，因无种种所缘的散乱，唯一所缘为胜、为最上，故名‘一境’；一境的状态即是‘一境性’。此一境性是属于心的，不属于有情，为显示此义，故说‘心的’。二法中，所谓‘世间’，以毁坏、败坏之义，流转被称为世间；因其包含于世间、与世间相应，故为世间。所谓‘出世间’，因已越渡，故为‘上’；因不包含于世间、从世间超越，故为出世间。三法中，既有寻，亦有伺，故为‘有寻有伺’。‘无寻无伺’亦复如是。‘唯伺’者，于寻、伺中，唯以伺为量，故为唯伺；其义为：不超越伺，不至于与寻相应。‘无寻唯伺’者，即无寻而唯有伺。此三者亦可分开读诵。四法、五法之义已说。六法中，因一再地生起，故念即是随念；或因只在应行处生起，是适合于由信而出家的良家子的念，故亦是随念。缘于佛而生起的随念是佛随念，这是以阿罗汉等佛德为所缘的念的别名。通过佛随念，心的一境性因其对治名为掉举的散乱，故为不散乱。缘于法而生起的随念是法随念，这是以善说等法德为所缘的念的别名。缘于僧而生起的随念是僧随念，这是以善行道等僧德为所缘的念的别名。缘于戒而生起的随念是戒随念，这是以自身不破等戒德为所缘的念的别名。缘于舍而生起的随念是舍随念，这是以自身慷慨布施等舍德为所缘的念的别名。缘于天而生起的随念是天随念，这是以诸天为见证，以自身信等功德为所缘的念的别名。

සත්තකෙ සමාධිකුසලතාති එකවිධාදිභෙදෙන අනෙකභෙදෙ සමාධිම්හි ‘‘අයමෙවංවිධො සමාධි, අයමෙවංවිධො සමාධී’’ති ඡෙකභාවො. සමාධිපරිච්ඡෙදකපඤ්ඤායෙතං අධිවචනං. සමාධිඋප්පාදනවිධානෙපි ඡෙකභාවො සමාධිකුසලතා.

于七法中，定善巧（samādhikusalatā）是指对于以一种等区别而成的多种定，能善巧了知“此是如此的定，此是如此的定”。此是辨别定之智慧的同义词。于生起定的方法中善巧，亦是定善巧。

සමාධිස්ස සමාපත්තිකුසලතාති උප්පාදිතස්ස සමාධිස්ස සමාපජ්ජනෙ ඡෙකභාවො. එතෙන සමාපජ්ජනවසිතා වුත්තා හොති.

定的入定善巧（samāpattikusalatā），是指对于已生起的定，能熟练地进入。由此说明了入定自在。

සමාධිස්ස ඨිතිකුසලතාති සමාපන්නස්ස සමාධිස්ස සන්තතිවසෙන යථාරුචි ඨපනෙ ඡෙකභාවො. එතෙන අධිට්ඨානවසිතා වුත්තා හොති. අථ වා නිමිත්තග්ගහණෙන චස්ස පුන තෙ ආකාරෙ සම්පාදයතො අප්පනාමත්තමෙව ඉජ්ඣති, න චිරට්ඨානං. චිරට්ඨානං පන සමාධිපරිපන්ථානං ධම්මානං සුවිසොධිතත්තා හොති. යො හි භික්ඛු කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දං න සුට්ඨු වික්ඛම්භෙත්වා, කායපස්සද්ධිවසෙන කායදුට්ඨුල්ලං න සුප්පටිප්පස්සද්ධං කත්වා, ආරම්භධාතුමනසිකාරාදිවසෙන ථිනමිද්ධං න සුට්ඨු පටිවිනොදෙත්වා, සමථනිමිත්තමනසිකාරාදිවසෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං න සුට්ඨු සමූහතං කත්වා, අඤ්ඤෙපි සමාධිපරිපන්ථෙ ධම්මෙ න සුට්ඨු විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජති, සො අවිසොධිතං ආසයං පවිට්ඨභමරො විය, අසුද්ධං උය්‍යානං පවිට්ඨරාජා විය ච ඛිප්පමෙව නික්ඛමති. යො පන සමාධිපරිපන්ථෙ [Pg.215] ධම්මෙ සුට්ඨු විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජති, සො සුවිසොධිතං ආසයං පවිට්ඨභමරො විය, සුපරිසුද්ධං උය්‍යානං පවිට්ඨරාජා විය ච සකලම්පි දිවසභාගං අන්තොසමාපත්තියංයෙව හොති. තෙනාහු පොරාණා –

定的住立善巧（ṭhitikusalatā），是指对于已入之定，能善巧地随心所欲持续安住。此即所谓的决意自在（adhiṭṭhānavasitā）。又，若仅通过取相而再次成就那些行相，则只能成功获得安止，而无法长久安住。能够长久安住，是因为已善净定障法。若有比丘未通过观察欲的过患等善加抑制欲欲，未通过身轻安善加平息身粗重，未通过作意精进界等善加遣除昏沉睡眠，未通过作意寂止相善加去除掉举恶作，未善净其余定障法而入禅，他就会像进入未清扫蜂巢的蜜蜂，或像进入未清扫园林的国王一样，很快就出定。反之，若有比丘善净定障法后而入禅，他就会像进入已清扫蜂巢的蜜蜂，或像进入极清净园林的国王一样，能于一整日中安住于定中。是故古人云：

‘‘කාමෙසු ඡන්දං පටිඝං විනොදයෙ, උද්ධච්චථීනං විචිකිච්ඡපඤ්චමං;

විවෙකපාමොජ්ජකරෙන චෙතසා, රාජාව සුද්ධන්තගතො තහිං රමෙ’’ති.

“当除欲贪与嗔恚，掉举昏沉及疑盖；以离生喜悦之心，如王入净苑而乐。”

තස්මා ‘‘චිරට්ඨිතිකාමෙන පාරිපන්ථිකධම්මෙ සොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා තං විධිං සම්පාදෙත්වා සමාධිස්ස චිරට්ඨිතිකරණෙ ඡෙකභාවොති වුත්තං හොති.

因此，由于有言：“欲求长久住立者，当清净诸障碍法后，入于禅那。”是故，成就此方法，于令定长久住立中即是善巧，此即是所说之义。

සමාධිස්ස වුට්ඨානකුසලතාති සන්තතිවසෙන යථාරුචි පවත්තස්ස සමාධිස්ස යථාපරිච්ඡින්නකාලෙයෙව වුට්ඨානෙන සමාධිස්ස වුට්ඨානෙ ඡෙකභාවො. ‘‘යස්ස හි ධම්මං පුරිසො විජඤ්ඤා’’තිආදීසු (ජා. 1.10.152) විය නිස්සක්කත්ථෙ වා සාමිවචනං කතන්ති වෙදිතබ්බන්ති. එතෙන වුට්ඨානවසිතා වුත්තා හොති.

所谓定的出定善巧，即是依禅心相续之力，能于预先决定的时间内，从随欲生起的定中出定，此即于出定中是为善巧。如同在“Yassa hi dhammaṃ puriso vijaññā”等句中，属格亦用于离格之义，当如是知。以此说为出定自在。

සමාධිස්ස කල්ලතාකුසලතාති අගිලානභාවො අරොගභාවො කල්ලතා. ගිලානො හි අකල්ලකොති වුච්චති. විනයෙපි වුත්තං ‘‘නාහං, භන්තෙ, අකල්ලකො’’ති (පාරා. 151). අනඞ්ගණසුත්තවත්ථසුත්තෙසු (ම. නි. 1.57 ආදයො, 70 ආදයො) වුත්තානං ඣානපටිලාභපච්චනීකානං පාපකානං ඉච්ඡාවචරානං අභාවෙන ච අභිජ්ඣාදීනං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසානං විගමෙන ච සමාධිස්ස අගිලානභාවකරණෙ ඡෙකභාවො සමාධිස්ස කල්ලතාකුසලතා, කිලෙසගෙලඤ්ඤරහිතභාවෙ කුසලතාති වුත්තං හොති. අථ වා කල්ලතාති කම්මඤ්ඤතා කම්මඤ්ඤතාපරියායත්තා කල්ලවචනස්ස. ‘‘යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ති (ධ. ස. 1162) හි වුත්තං ‘‘කල්ලචිත්තං මුදුචිත්තං විනීවරණචිත්ත’’න්ති (දී. නි. 1.298; ම. නි. 2.395; මහාව. 26) ච. එත්ථ කල්ලසද්දො කම්මඤ්ඤත්ථො. තස්මා කසිණානුලොමතො කසිණපටිලොමතො කසිණානුලොමපටිලොමතො ඣානානුලොමතො ඣානපටිලොමතො [Pg.216] ඣානානුලොමපටිලොමතො ඣානුක්කන්තිකතො කසිණුක්කන්තිකතො ඣානකසිණුක්කන්තිකතො අඞ්ගසඞ්කන්තිතො ආරම්මණසඞ්කන්තිතො අඞ්ගාරම්මණසඞ්කන්තිතො අඞ්ගවවත්ථානතො ආරම්මණවවත්ථානතොති ඉමෙහි චුද්දසහි ආකාරෙහි, අඞ්ගාරම්මණවවත්ථානතොති ඉමිනා සහ පඤ්චදසහි වා ආකාරෙහි චිත්තපරිදමනෙන සමාධිස්ස කම්මඤ්ඤභාවකරණෙ කුසලභාවොති වුත්තං හොති.

定的健全善巧（samādhissa kallatākusalatā），是指无病、无疾的状态，此即健全（kallatā）。有病的人即被称为不健全（akallaka）。在《律藏》（Vinaya）中也说：“尊者，我并非不健全。”（pārā. 151）又如在《无秽经》（Anaṅgaṇasutta）与《布经》（Vatthasutta）中（ma. ni. 1.57 ādayo, 70 ādayo）所述，由于没有那些障碍证得禅那的恶欲，以及离去了贪欲（abhijjhā）等心的随染（upakkilesa），在使定达到无病状态上的熟练，即是定的健全善巧。换言之，即是于远离烦恼病（kilesagelañña）上的善巧。或者，健全（kallatā）是指堪能性（kammaññatā），因为“kalla”一词是“kammaññatā”的同义词。诚如所说：“心的不健全（akallatā），即是不堪能（akammaññatā）。”（dha. sa. 1162）以及“健全心（kallacittaṃ）、柔软心（muducittaṃ）、离盖心（vinīvaraṇacittaṃ）。”（dī. ni. 1.298; ma. ni. 2.395; mahāva. 26）在此，“kalla”一词意为堪能。因此，通过顺遍（kasiṇānuloma）、逆遍（kasiṇapaṭiloma）、顺逆遍（kasiṇānulomapaṭiloma）、顺禅那（jhānānuloma）、逆禅那（jhānapaṭiloma）、顺逆禅那（jhānānulomapaṭilomato）、禅那超越（jhānukkantika）、遍超越（kasiṇukkantika）、禅那与遍超越（jhānakasiṇukkantika）、禅支转换（aṅgasaṅkanti）、所缘转换（ārammaṇasaṅkanti）、禅支与所缘转换（aṅgārammaṇasaṅkanti）、禅支确定（aṅgavavatthāna）、所缘确定（ārammaṇavavatthāna）这十四种方式，或者加上“禅支与所缘确定”（aṅgārammaṇavavatthāna）而共计十五种方式来调伏其心，在使定成就堪能状态上的善巧，即是此意。

සමාධිස්ස ගොචරකුසලතාති සමාධිස්ස ගොචරෙසු කසිණාදීසු ආරම්මණෙසු තං තං ඣානං සමාපජ්ජිතුකාමතාය යථාරුචි ආවජ්ජනකරණවසෙන තෙසු ආරම්මණෙසු ඡෙකභාවො. එතෙන කසිණාවජ්ජනවසෙන ආවජ්ජනවසිතා වුත්තා හොති. අථ වා තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙ කසිණඵරණවසෙන එවං ඵුට්ඨස්ස කසිණස්ස චිරට්ඨානවසෙන ච සමාධිස්ස ගොචරෙසු ඡෙකභාවො.

定的行境善巧（samādhissa gocarakusalatā），是指于定的行境，即遍（kasiṇa）等所缘中，因欲随意证入彼彼禅那而熟练于作转向。以此说示了转向自在（āvajjanavasitā）。或者，通过于彼彼方所遍满遍，以及通过如是已遍满之遍的长时住立，此亦为于定的行境中的熟练。

සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලතාති එකත්තනයෙන හෙට්ඨාහෙට්ඨාසමාධිං උපරූපරිසමාධිභාවූපනයනෙන අභිනීහරණෙ අභිනින්නාමනෙ ඡෙකභාවො. උපචාරජ්ඣානඤ්හි වසිප්පත්තං පඨමජ්ඣානත්ථාය විපස්සනත්ථාය වා අභිනීහරති, එවං පඨමජ්ඣානාදීනි දුතියජ්ඣානාදිඅත්ථාය විපස්සනත්ථාය වා, චතුත්ථජ්ඣානං අරූපසමාපත්තත්ථාය අභිඤ්ඤත්ථාය විපස්සනත්ථාය වා, ආකාසානඤ්චායතනාදයො විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදිඅත්ථාය විපස්සනත්ථාය වා අභිනීහරතීති එවං සමාධිස්ස තත්ථ තත්ථ අභිනීහාරකුසලතා. යස්මා පන කුසලතා නාම පඤ්ඤා, සා සමාධි න හොති, තස්මා සමාධිපරිණායකපඤ්ඤාවසෙන සත්තවිධො සමාධි වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

定之策励善巧，是指以一种方式，通过将下下定引向上上定，于策励、导向上善巧。已得自在的近行禅那，为达初禅或为修观(vipassanā)而策励；同样地，初禅等为达第二禅等或为修观而策励；第四禅为达无色定、神通或为修观而策励；空无边处(ākāsānañcāyatana)等为达识无边处(viññāṇañcāyatana)等或为修观而策励。如此，即是于彼彼处策励定之善巧。又，所谓的善巧即是慧，而慧并非定，是故当知，乃依引导定之慧力而说七种定。

කෙචි පන ආචරියා ‘‘සමාධිකුසලතාති යෙන මනසිකාරෙන චිත්තං න වික්ඛිපති, තත්ථ කුසලතා. සමාපත්තිකුසලතාති යෙන මනසිකාරෙන සමාපජ්ජන්තස්ස ඣානඞ්ගානි පාතුභවන්ති, තත්ථ කුසලතා. ඨිතිකුසලතාති යෙන මනසිකාරෙන අප්පිතො සමාධි න වික්ඛිපති, තත්ථ කුසලතා. වුට්ඨානකුසලතාති නීවරණවුට්ඨානං ජානාති පඨමජ්ඣානෙ, අඞ්ගවුට්ඨානං ජානාති තීසු ඣානෙසු, ආරම්මණවුට්ඨානං ජානාති අරූපසමාපත්තීසු, වික්ඛෙපවුට්ඨානං ජානාති විසයාධිමත්තෙසු, සච්ඡන්දවුට්ඨානං ජානාති පරියන්තකාලෙ ච අවසානකරණීයකාලෙ ච. කල්ලතාකුසලතාති චිත්තඵාසුතාය [Pg.217] සරීරඵාසුතාය ආහාරඵාසුතාය සෙනාසනඵාසුතාය පුග්ගලඵාසුතාය ච සමාධිස්ස කල්ලතා හොතීති ජානාති. ගොචරකුසලතාති ආරම්මණස්ස පරිච්ඡෙදං කාතුං ජානාති, දිසාඵරණං කාතුං ජානාති, වඩ්ඪෙතුං ජානාති. අභිනීහාරකුසලතාති තත්ථ තත්ථ සම්මා මනසිකාරෙන චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති, උපචාරෙ වසිප්පත්තෙ පඨමජ්ඣානෙ අභිනීහරති, එවං උපරූපරිඣානෙසු අභිඤ්ඤාසු අරූපසමාපත්තීසු විපස්සනාසු ච අභිනීහරති. එවං තත්ථ තත්ථ අභිනීහාරකුසලතා’’ති එවමෙතෙසං පදානං අත්ථං වණ්ණයන්ති.

又有某些阿阇梨说：“定善巧是指，通过某种作意使心不散乱，此即是善巧。入定善巧是指，通过某种作意使入定者的禅支生起，此即是善巧。住定善巧是指，通过某种作意使已安止的定不散乱，此即是善巧。出定善巧是指，知道于初禅出离诸盖(nīvaraṇa)，知道于三禅中出离（前分）禅支，知道于无色定中出离所缘，知道于所缘过胜时出离散乱，知道于限定时间及终了时随意而出。适悦善巧是指，知道由于心的适悦、身的适悦、食物的适悦、卧坐处的适悦以及个人(puggala)的适悦，定方为健全。行境善巧是指，知道划定所缘，知道遍满诸方，知道增长（所缘）。引发善巧是指，于彼彼处，通过正作意引发、导向于心；于近行定达到自在时，引发（心）入初禅；如是，也引发（心）入于上上诸禅、诸神通(abhiññā)、诸无色定及诸观(vipassanā)。如此，即是于彼彼处的引发善巧。”他们就这样阐释这些词的含义。

අට්ඨකං වුත්තත්ථමෙව. නවකෙ රූපාවචරොති ‘‘කතමෙ ධම්මා රූපාවචරා? හෙට්ඨතො බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො අකනිට්ඨෙ දෙවෙ අන්තොකරිත්වා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1289) නයෙන වුත්තෙසු රූපාවචරධම්මෙසු පරියාපන්නො. තත්‍රායං වචනත්ථො – රූපක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං රූපං එත්ථ අවචරති, න කාමොති රූපාවචරො. රූපක්ඛන්ධොපි හි රූපන්ති වුච්චති ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූප’’න්තිආදීසු (යම. 1.ඛන්ධයමක.2) විය. සො පන බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානං පරිත්තාභඅප්පමාණාභආභස්සරානං පරිත්තසුභඅප්පමාණසුභසුභකිණ්හානං අසඤ්ඤසත්තවෙහප්ඵලානං අවිහාතප්පසුදස්සසුදස්සීඅකනිට්ඨානඤ්ච වසෙන සොළසවිධො පදෙසො. සො රූපාවචරසඞ්ඛාතො පදෙසො උත්තරපදලොපං කත්වා ‘‘රූප’’න්ති වුච්චති, තස්මිං රූපෙ අවචරතීති රූපාවචරො. රූපභවො වා රූපං, තස්මිං අවචරතීති රූපාවචරං. කිඤ්චාපි හි එසො සමාධි කාමභවෙපි අවචරති, යථා පන සඞ්ගාමෙ අවචරණතො සඞ්ගාමාවචරොති ලද්ධනාමො නාගො නගරෙ චරන්තොපි සඞ්ගාමාවචරොති වුච්චති, ථලචරා ජලචරා ච පාණිනො අථලෙ අජලෙ ච ඨිතාපි ථලචරා ජලචරාති වුච්චන්ති, එවමයං අඤ්ඤත්ථ අවචරන්තොපි රූපාවචරොති වුත්තො. අපිච රූපභවසඞ්ඛාතෙ රූපෙ පටිසන්ධිං අවචාරෙතීතිපි රූපාවචරො. හීනොති ලාමකො. හීනුත්තමානං මජ්ඣෙ භවො මජ්ඣො. මජ්ඣිමොතිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. පධානභාවං නීතො පණීතො, උත්තමොති අත්ථො. එතෙ පන ආයූහනවසෙන වෙදිතබ්බා. යස්ස හි ආයූහනක්ඛණෙ ඡන්දො වා හීනො හොති වීරියං වා චිත්තං වා වීමංසා වා, සො හීනො නාම. යස්ස තෙ ධම්මා මජ්ඣිමා, සො මජ්ඣිමො. යස්ස [Pg.218] පණීතා, සො පණීතො. උප්පාදිතමත්තො වා හීනො, නාතිසුභාවිතො මජ්ඣිමො, අතිසුභාවිතො වසිප්පත්තො පණීතො. අරූපාවචරො රූපාවචරෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

第八项义如前说。于九法中，“色界”（rūpāvacara）是包含于依‘诸法云何为色界？下自梵众天，上至色究竟天（Akaniṭṭhā）’等（《法集论》1289）之理所说的色界诸法中。于此，其语义为：名色蕴之“色”于此行境，而非“欲”，故为“色界”。诚然，如‘色蕴是色’（《双对论·蕴双对》2）等中所说，色蕴亦被称为“色”。彼色界，由梵众天（Brahmapārisajja）、梵辅天（Brahmapurohita）、大梵天（Mahābrahmā）、少光天（Parittābha）、无量光天（Appamāṇābha）、光音天（Ābhassara）、少净天（Parittasubha）、无量净天（Appamāṇasubha）、遍净天（Subhakiṇhā）、无想有情天（Asaññasatta）、广果天（Vehapphala）、无烦天（Avihā）、无热天（Atappa）、善见天（Sudassā）、善现天（Sudassī）及色究竟天（Akaniṭṭhā）故，有十六处。彼名为“色界”之处，省略后一词而称为“色”；于彼“色”中行境，故为“色界”。或，色有（rūpabhava）为“色”，于彼行境，故为“色界”。虽然此定亦于欲有（kāmabhava）中行境，然而，譬如因于战场行进而得名“战场行者”之象，虽于城中行走，亦称为“战场行者”；又如陆行、水行之有情，虽立于非陆、非水之处，亦称为“陆行”、“水行”；如是，此定虽于他处行境，亦称为“色界”。复次，于名为色有之“色”中使之结生（paṭisandhi），故亦为“色界”。“下”（hīna）者，为低劣。于下与上之间者为“中”（majjha）。亦有作“中等”（majjhima）之读法，其义相同。被引至卓越状态者为“胜”（paṇīta），义为“上”。此等当由策励（āyūhana）而知。若于策励之刹那，其欲、或精进、或心、或观慧为下劣，则彼名为“下”。若彼诸法为中等，则彼为“中”。若为胜，则彼为“胜”。或，初生起者为“下”，未善修习者为“中”，善修习而达自在（vasippatta）者为“胜”。无色界（arūpāvacara）当依色界中所说之理而知。

සුඤ්ඤතො සමාධීතිආදීසු ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති විපස්සනාපටිපාටියා විපස්සන්තස්ස අනත්තානුපස්සනාය මග්ගවුට්ඨානෙ ජාතෙ යස්මා සා විපස්සනා අත්තවිරහිතෙසු සඞ්ඛාරෙසු සුඤ්ඤතො පවත්තා, තස්මා සුඤ්ඤතා නාම හොති. තාය සිද්ධො අරියමග්ගසමාධි සුඤ්ඤතො සමාධි නාම හොති, සුඤ්ඤතවසෙන පවත්තසමාධීති අත්ථො. විපස්සනාය පවත්තාකාරෙන හි සො පවත්තති. අනිච්චානුපස්සනාය මග්ගවුට්ඨානෙ ජාතෙ යස්මා සා විපස්සනා නිච්චනිමිත්තපටිපක්ඛවසෙන පවත්තා, තස්මා අනිමිත්තා නාම හොති. තාය සිද්ධො අරියමග්ගසමාධි අනිමිත්තො සමාධි නාම හොති, නිච්චනිමිත්තවිරහිතො සමාධීති අත්ථො. විපස්සනාය පවත්තාකාරෙන හි සො පවත්තති. දුක්ඛානුපස්සනාය මග්ගවුට්ඨානෙ ජාතෙ යස්මා සා විපස්සනා පණිධිපටිපක්ඛවසෙන පවත්තා, තස්මා අප්පණිහිතා නාම හොති. තාය සිද්ධො අරියමග්ගසමාධි අප්පණිහිතො සමාධි නාම හොති, පණිධිවිරහිතො සමාධීති අත්ථො. විපස්සනාය පවත්තාකාරෙන හි සො පවත්තති. තාදිසා එව තයො ඵලසමාධයොපි එතෙහියෙව තීහි සමාධීහි ගහිතා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. ලොකුත්තරසමාධීනං පන පණීතත්තා හීනාදිභෙදො න උද්ධටො.

在“空定”(suññato samādhi)等词中，对于以“一切行是无常、苦、无我”的观(vipassanā)次第而观照者，当通过无我随观(anattānupassanā)而从道出离(maggavuṭṭhāna)时，由于那观于离我之诸行中，以离于我及我所而转起，因此称为空(suññatā)。通过此观成就的圣道定(ariyamaggasamādhi)，称为空定(suññato samādhi)，意即依空观之力而转起的定。确实，那定是以观的转起方式而转起。当通过无常随观(aniccānupassanā)而从道出离时，由于那观以对治常相(niccanimitta)的方式而转起，因此称为无相(animittā)。通过此观成就的圣道定，称为无相定(animitto samādhi)，意即远离常相的定。确实，那定是以观的转起方式而转起。当通过苦随观(dukkhānupassanā)而从道出离时，由于那观以对治渴爱之愿求(paṇidhi)的方式而转起，因此称为无愿(appaṇihitā)。通过此观成就的圣道定，称为无愿定(appaṇihito samādhi)，意即远离渴爱之愿求的定。确实，那定是以观的转起方式而转起。当知，同样的三种果定(phalasamādhi)也为这三种定所含摄。此外，由于出世间定(lokuttarasamādhi)的殊胜，故未阐明其优劣差别。

දසකෙ උද්ධුමාතකසඤ්ඤාවසෙනාතිආදීසු භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථානුක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන උද්ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං, උද්ධුමාතමෙව උද්ධුමාතකං, පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං උද්ධුමාතන්ති උද්ධුමාතකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. විනීලං වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණං, විනීලමෙව විනීලකං, පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. මංසුස්සදට්ඨානෙසු රත්තවණ්ණස්ස, පුබ්බසන්නිචයට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණස්ස, යෙභුය්‍යෙන ච නීලවණ්ණස්ස නීලට්ඨානෙ නීලසාටකපාරුතස්සෙව ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. පරිභින්නට්ඨානෙසු විස්සන්දමානපුබ්බං විපුබ්බං, විපුබ්බමෙව විපුබ්බකං, පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විපුබ්බන්ති විපුබ්බකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. විච්ඡිද්දං වුච්චති ද්විධා ඡින්දනෙන අපධාරිතං, විච්ඡිද්දමෙව විච්ඡිද්දකං, පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විච්ඡිද්දන්ති [Pg.219] විච්ඡිද්දකං. වෙමජ්ඣෙ ඡින්නස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. ඉතො ච එත්තො ච විවිධාකාරෙන සොණසිඞ්ගාලාදීහි ඛායිතන්ති වික්ඛායිතං, විඛායිතන්ති වත්තබ්බෙ වික්ඛායිතන්ති වුත්තං. වික්ඛායිතමෙව වික්ඛායිතකං, පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං වික්ඛායිතන්ති වික්ඛායිතකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. විවිධං ඛිත්තං වික්ඛිත්තං, වික්ඛිත්තමෙව වික්ඛිත්තකං, පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං වික්ඛිත්තන්ති වික්ඛිත්තකං. අඤ්ඤෙන හත්ථං අඤ්ඤෙන පාදං අඤ්ඤෙන සීසන්ති එවං තතො තතො ඛිත්තස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. හතඤ්ච තං පුරිමනයෙනෙව වික්ඛිත්තකඤ්චාති හතවික්ඛිත්තකං. කාකපදාකාරෙන අඞ්ගපච්චඞ්ගෙසු සත්ථෙන හනිත්වා වුත්තනයෙන වික්ඛිත්තස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. ලොහිතං කිරති වික්ඛිපති ඉතො චිතො ච පග්ඝරතීති ලොහිතකං. පග්ඝරිතලොහිතමක්ඛිතස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. පුළවා වුච්චන්ති කිමයො, පුළවෙ කිරතීති පුළවකං. කිමිපරිපුණ්ණස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. අට්ඨියෙව අට්ඨිකං, පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං අට්ඨීති අට්ඨිකං. අට්ඨිසඞ්ඛලිකායපි එකට්ඨිකස්සපි එතං අධිවචනං. ඉමානි ච පන උද්ධුමාතකාදීනි නිස්සාය උප්පන්නනිමිත්තානම්පි නිමිත්තෙසු පටිලද්ධජ්ඣානානම්පි එතානෙව නාමානි. ඉධ පන උද්ධුමාතකනිමිත්තෙ පටිකූලාකාරගාහිකා අප්පනාවසෙන උප්පන්නා සඤ්ඤා උද්ධුමාතකසඤ්ඤා, තස්සා උද්ධුමාතකසඤ්ඤාය වසෙන උද්ධුමාතකසඤ්ඤාවසෙන. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පඤ්චපඤ්ඤාස සමාධීති එකකාදිවසෙන වුත්තා.

于十法中，就膨胀想(uddhumātakasaññā)等而言：犹如充满风的皮囊，或因生命结束后，依次生起肿胀的状态，故称“膨胀”(uddhumātaṃ)；膨胀即是膨胀尸(uddhumātakaṃ)，或因其可厌，此可鄙的膨胀即是膨胀尸。这是对此类尸体的称谓。颜色变异、败坏，称为“青瘀”(vinīlaṃ)；青瘀即是青瘀尸(vinīlakaṃ)，或因其可厌，此可鄙的青瘀即是青瘀尸。这是对此类尸体的称谓：其肉多处呈红色，脓聚处呈白色，而大部分呈青黑色，犹如被青色布所裹。从破裂处流出脓液，是为“脓烂”(vipubbaṃ)；脓烂即是脓烂尸(vipubbakaṃ)，或因其可厌，此可鄙的脓烂即是脓烂尸。这是对此类尸体的称谓。被切成两段，称为“断坏”(vicchiddaṃ)；断坏即是断坏尸(vicchiddakaṃ)，或因其可厌，此可鄙的断坏即是断坏尸。这是对从中间断裂的尸体的称谓。被狗、豺狼等从各处以各种方式啃食，是为“食残”(vikkhāyitaṃ)；本应说“vikhāyitaṃ”，却说成了“vikkhāyitaṃ”。食残即是食残尸(vikkhāyitakaṃ)，或因其可厌，此可鄙的食残即是食残尸。这是对此类尸体的称谓。被到处抛散，是为“散乱”(vikkhittaṃ)；散乱即是散乱尸(vikkhittakaṃ)，或因其可厌，此可鄙的散乱即是散乱尸。这是对此类尸体的称谓：手在一处、脚在另一处、头在又一处，像这样被到处抛散。既被砍杀，又如前述被抛散，是为“残害散乱尸”(hatavikkhittakaṃ)。这是对此类尸体的称谓：其肢节被刀剑砍成乌鸦足形，并如前述被抛散。血液四处流溢、散落，是为“血涂”(lohitakaṃ)。这是对被流淌的血液所涂抹的尸体的称谓。蛆虫称为“puḷavā”，为蛆虫所遍满，是为“虫聚”(puḷavakaṃ)。这是对充满蛆虫的尸体的称谓。骨(aṭṭhi)即是骸骨(aṭṭhikaṃ)，或因其可厌，此可鄙的骨即是骸骨。这也是对骨锁乃至单块骨头的称谓。再者，依于这些膨胀尸等所生起的似相，以及在这些似相中获得的禅那，也用这些名称。于此，在膨胀尸的似相中，以安止的方式生起、执取其可厌行相的想，即是膨胀想；依此膨胀想，故说“依膨胀想”。其余诸想也是同样的方法。所谓“五十五种三摩地”，是依一法等方式而说。

44. එවං එකකාදිවසෙන සමාධිප්පභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන සමාධිං දස්සෙතුකාමො අපිචාති අඤ්ඤං පරියායාරම්භං දස්සෙත්වා පඤ්චවීසතීතිආදිමාහ. තත්ථ සමාධිස්ස සමාධිට්ඨාති සමාධිස්ස සමාධිභාවෙ සභාවා, යෙහි සභාවෙහි සො සමාධි හොති, තෙ තස්මිං අත්ථා නාම. පරිග්ගහට්ඨෙන සමාධීති සද්ධාදීහි ඉන්ද්‍රියෙහි පරිග්ගහිතත්තා තස්මා පරිග්ගහිතසභාවෙන සමාධි. තානෙව ච ඉන්ද්‍රියානි අඤ්ඤමඤ්ඤපරිවාරානි හොන්ති, භාවනාපාරිපූරියා පරිපුණ්ණානි ච හොන්ති. තස්මා පරිවාරට්ඨෙන පරිපූරට්ඨෙන සමාධි. තෙසංයෙව සමාධිවසෙන එකාරම්මණමපෙක්ඛිත්වා එකග්ගට්ඨෙන, නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවමපෙක්ඛිත්වා අවික්ඛෙපට්ඨෙන, ලොකුත්තරස්සෙව මහතා වීරියබලපග්ගහෙන [Pg.220] පත්තබ්බත්තා ලොකුත්තරමග්ගස්සෙව ච පරිහානිවසෙන විසාරාභාවතො හෙට්ඨා ගහිතපග්ගහට්ඨඅවිසාරට්ඨා ඉධ න ගහිතාති වෙදිතබ්බා. කිලෙසකාලුස්සියස්සාභාවෙන අනාවිලට්ඨෙන සමාධි. අවිකම්පත්තා අනිඤ්ජනට්ඨෙන සමාධි. වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන වා කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා ආරම්මණෙ ච අධිමුත්තත්තා විමුත්තට්ඨෙන සමාධි.

44. 如此以单一等方式显示定的差别后，今欲以其他道理显示定，故说“复次”，开始另一道理，而说“二十五种”等。其中，于“samādhissa samādhiṭṭhā”（定之义）中，（此等）是定的状态中的自性。依于何等自性而有彼定，彼等（自性）于此中即名为“义”（attha）。以摄持义为定：因其为信等诸根所摄持，故以被摄持的自性而为定。彼等诸根亦互相为眷属，由修习圆满故亦得圆满。是故，以眷属义、圆满义而为定。依于彼等（诸根）的定，观待于单一所缘，故为心一境性义；观待于无种种所缘之散乱，故为不散乱义。应知，因唯有出世间定须以大精进力之策励方能证得，且唯有出世间道因无退失而无沮丧，是故，先前所取的策励义与不沮丧义，于此不另取。因无烦恼之浑浊，故以不浑浊义而为定。因不摇动，故以不动摇义而为定。因以镇伏或断除的方式从诸烦恼解脱，又于所缘倾心专注，故以解脱义与倾心义而为定。

එකත්තුපට්ඨානවසෙන චිත්තස්ස ඨිතත්තාති සමාධියොගෙනෙව එකාරම්මණෙ භුසං පතිට්ඨානවසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන පතිට්ඨිතත්තා. අට්ඨසු යුගලෙසු එසති නෙසති, ආදියති නාදියති, පටිපජ්ජති න පටිපජ්ජතීති ඉමානි තීණි යුගලානි අප්පනාවීථිතො පුබ්බභාගෙ උපචාරස්ස මුදුමජ්ඣාධිමත්තතාවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි, ඣායති ඣාපෙතීති ඉදං අප්පනාවීථියං උපචාරවසෙන වෙදිතබ්බං. එසිතත්තා නෙසිතත්තා, ආදින්නත්තා අනාදින්නත්තා, පටිපන්නත්තා නප්පටිපන්නත්තා, ඣාතත්තා න ඣාපිතත්තාති ඉමානි චත්තාරි යුගලානි අප්පනාවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

所谓“心以一境性现起而安住”，是指心唯有通过与定相应，才能以极为稳固之力，不动摇地安住于单一所缘。在八对中，“寻求与不寻求”、“执取与不执取”、“修习与不修习”这三对，当知是依安止道(appanāvīthi)之前分中，近行(upacāra)的软、中、胜程度而说；“禅修与烧尽”这一对，当知是在安止道中，依近行（即遍作、近行、种姓）而说。“已寻求与未寻求”、“已执取与未执取”、“已修习与未修习”、“已禅修与未烧尽”这四对，当知是依安止(appanā)而说。

තත්ථ සමං එසතීති සමාධීතිආදීසු සමන්ති අප්පනං. සා හි පච්චනීකධම්මෙ සමෙති නාසෙතීති සමා, පච්චනීකවිසමාභාවතො වා සමභූතාති සමා. තං සමං එසති අජ්ඣාසයවසෙන ගවෙසති. ඉතිසද්දො කාරණත්ථො, යස්මා සමං එසති, තස්මා සමාධීති අත්ථො. විසමං නෙසතීති තං තං ඣානපච්චනීකසඞ්ඛාතං විසමං න එසති. මුදුභූතො හි පුබ්බභාගසමාධි ආදිභූතත්තා සමං එසති, විසමං නෙසති නාම. මජ්ඣිමභූතො ථිරභූතත්තා සමං ආදියති, විසමං නාදියති නාම. අධිමත්තභූතො අප්පනාවීථියා ආසන්නභූතත්තා සමං පටිපජ්ජති, විසමං නප්පටිපජ්ජති නාම. සමං ඣායතීති භාවනපුංසකවචනං, සමං හුත්වා ඣායති, සමෙන වා ආකාරෙන ඣායතීති අත්ථො. අප්පනාවීථියඤ්හි සමාධි පච්චනීකධම්මවිගමෙන සන්තත්තා, සන්තාය අප්පනාය අනුකූලභාවෙන ච ඨිතත්තා සමෙනාකාරෙන පවත්තති. ඣායතීති ච පජ්ජලතීති අත්ථො ‘‘එතෙ මණ්ඩලමාළෙ දීපා ඣායන්ති (දී. නි. 1.159) සබ්බරත්තිං, සබ්බරත්තියො ච තෙලප්පදීපො ඣායති, තෙලප්පදීපො චෙත්ථ ඣායෙය්‍යා’’තිආදීසු (සං. නි. 4.255-256) විය. සමං ජායතීතිපි පාඨො[Pg.221], සමෙනාකාරෙන උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඣායති ඣාපෙතීති යුගලත්තා පන පුරිමපාඨොව සුන්දරතරො. ඣාපෙතීති ච දහතීති අත්ථො. සො හි සමාධිපච්චනීකධම්මෙ දූරතරකරණෙන දහති නාම. එසනානෙසනාදීනං පන අප්පනාය සිද්ධත්තා ‘‘එසිතත්තා නෙසිතත්තා’’තිආදීහි අප්පනාසමාධි වුත්තො. සමං ඣාතත්තාති සමං ජලිතත්තා. සමං ජාතත්තාතිපි පාඨො. ඉති ඉමෙසං අට්ඨන්නං යුගලානං වසෙන සොළස, පුරිමා ච නවාති ඉමෙ පඤ්චවීසති සමාධිස්ස සමාධිට්ඨා.

于此，在“平静地寻求，故为定”等句中，“平静”（sama）即安止（appanā）。因为此安止能平息、灭除敌对法，故为“平静”；或因无有敌对之不平等法而成为平静，故为“平静”。它以意向（ajjhāsaya）寻求此平静。“iti”一词表原因义，即是说：因其寻求平静，故为“定”（samādhi）。“不寻求不平静”，即不寻求那些被称为禅那敌对法（jhānapaccanīka）的不平静法。诚然，柔软的前分定（pubbabhāga-samādhi）作为初始，寻求平静，故称“不寻求不平静”。中分的前分定坚固，受取平静，故称“不受取不平静”。殊胜的前分定临近安止心路，行于平静，故称“不行于不平静”。“平静地照耀”（samaṃ jhāyati），此为中性词作状语用，其义为：成为平静而照耀，或以平静的方式照耀。诚然，在安止心路中，定因远离敌对法而寂静，且以顺应于寂静安止的状态而住，故以平静的方式行转。而“照耀”（jhāyati）即是“燃烧”（pajjalati）之义，如在“于此圆亭中，诸灯整夜照耀”、“油灯整夜照耀”、“油灯当于此照耀”等句中所示。亦有“平静地生起”（samaṃ jāyati）的异读，其义为：以平静的方式生起。然而，因“照耀”（jhāyati）与“烧尽”（jhāpeti）成对，故前一读法更佳。而“烧尽”（jhāpeti）即是“焚烧”（dahati）之义。诚然，彼定通过使敌对法远离而焚烧之，故得其名。复次，因寻求、不寻求等由安止而成就，故以“因寻求故”、“因不寻求故”等词语宣说安止定。“因平静地照耀故”（samaṃ jhātattā），即因平静地燃烧故。亦有“因平静地生起故”（samaṃ jātattā）的异读。如是，依此八对而有十六义，再加上前面的九义，此二十五者即为“定”的释义。

සමො ච හිතො ච සුඛො චාති සමාධීති ඉදං පන පඤ්චවීසතියා ආකාරෙහි සාධිතස්ස සමාධිස්ස අත්ථසාධනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සමොති සමසද්දස්ස, සංසද්දස්ස වා අත්ථො. සො හි පච්චනීකක්ඛොභවිසමවිරහිතත්තා සමො. හිතොති ආධිසද්දස්ස අත්ථො, ආරම්මණෙ ආහිතො නිච්චලභාවකරණෙන පතිට්ඨාපිතොති අධිප්පායො. උභයෙන සමො ච ආහිතො චාති සමාධීති වුත්තං හොති. සුඛොති සන්තට්ඨෙන සුඛො. ‘‘යායං, භන්තෙ, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, සන්තස්මිං එසා පණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතා’’ති (ම. නි. 2.88) ච ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති ච වුත්තත්තා තෙන සන්තත්ථෙන සුඛසද්දෙන උපෙක්ඛාසහගතසමාධිපි ගහිතො හොති. අනියාමෙන හි සබ්බසමාධයො ඉධ වුච්චන්ති. තෙන ච සුඛසද්දෙන ආහිතභාවස්ස කාරණං වුත්තං හොති. යස්මා සන්තො, තස්මා එකාරම්මණෙ ආහිතොති අධිප්පායො වෙදිතබ්බොති.

又，所谓“平等、放置与乐即是定”，此说是为成立以二十五种行相所成就之“定”的词义而说。于此，“平等”（samo）是“sama”（平等）一词，或“saṃ”（合）一词之义。其确实因远离敌对之扰动与不平等，故为“平等”。“放置”（hito）是“ādhi”一词之义，其意为：通过达成不动摇的状态，而放置、确立于所缘上。由二者，既“平等”又“放置”，故说为“定”。“乐”（sukho），由寂静义，故为乐。如所说：“尊者，此不苦不乐受，世尊说其于寂静、殊胜中为乐”，以及“舍，因其寂静，故亦说为乐”。是故，以彼寂静义之“乐”一词，亦含摄与舍俱行之定。确实，此处是不加限定地宣说一切定。并且，以彼“乐”一词，亦说明了“放置”状态之因。应知其意为：因其寂静，故能放置于一所缘上。

සමාධිභාවනාමයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

定修所成智解释之释义，终。

4. ධම්මට්ඨිතිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

4. 法住智解释之释义

45. ධම්මට්ඨිතිඤාණනිද්දෙසෙ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිතීතිආදීසු තිට්ඨන්ති එතාය සඞ්ඛාරාති ඨිති. කා සා? අවිජ්ජා. සා හි සඞ්ඛාරානං උප්පාදාය නිබ්බත්තියා ඨිති කාරණන්ති උප්පාදට්ඨිති. උප්පන්නානං පවත්තියාපි කාරණන්ති පවත්තට්ඨිති. කිඤ්චාපි හි ජනකපච්චයස්ස ජනනක්ඛණෙයෙව කිච්චානුභාවො හොති, තෙන පන ජනිතානංයෙව පවත්තත්තා සකක්ඛණෙ පවත්තියාපි කාරණං නාම හොති, සන්තතිවසෙන වා පවත්තියා කාරණන්ති අත්ථො[Pg.222]. පවත්තන්ති ච නපුංසකෙ භාවවචනමෙතං, තස්මා පවත්තං පවත්තීති අත්ථතො එකං. පවත්තිසද්දස්ස පන පාකටත්තා තෙන යොජෙත්වා අත්ථො වුත්තො. භාවෙපි ඨිතිසද්දස්ස සිජ්ඣනතො න ඉධ භාවෙ ඨිතිසද්දො, කාරණෙ ඨිතිසද්දොති දස්සනත්තං නිමිත්තට්ඨිතීති වුත්තං, නිමිත්තභූතා ඨිතීති අත්ථො, කාරණභූතාති වුත්තං හොති. න කෙවලං නිමිත්තමත්තං හොති, අථ ඛො සඞ්ඛාරජනනෙ සබ්‍යාපාරා විය හුත්වා ආයූහති වායමතීති පච්චයසමත්ථතං දස්සෙන්තො ආයූහනට්ඨිතීති ආහ, ආයූහනභූතා ඨිතීති අත්ථො. යස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරෙ උප්පාදයමානා උප්පාදෙ සංයොජෙති නාම, ඝටෙතීති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ පවත්තයමානා පවත්තියං පලිබුන්ධති නාම, බන්ධතීති අත්ථො. තස්මා සඤ්ඤොගට්ඨිති පලිබොධට්ඨිතීති වුත්තා. සඤ්ඤොගභූතා ඨිති, පලිබොධභූතා ඨිතීති අත්ථො. යස්මා අවිජ්ජාව සඞ්ඛාරෙ උප්පාදයමානා උප්පාදාය පවත්තියා ච මූලකාරණට්ඨෙන සමුදයො නාම, සමුදයභූතා ඨිතීති සමුදයට්ඨිති, මූලකාරණභූතා ඨිතීති අත්ථො. අවිජ්ජාව සඞ්ඛාරානං උප්පාදෙ ජනකපච්චයත්තා, පවත්තියං උපත්ථම්භකපච්චයත්තා හෙතුට්ඨිති පච්චයට්ඨිතීති වුත්තා, හෙතුභූතා ඨිති, පච්චයභූතා ඨිතීති අත්ථො. ජනකපච්චයො හි හෙතූති, උපත්ථම්භකො පච්චයොති වුච්චති. එවං සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං.

45. 在法住智（Dhammaṭṭhitiñāṇa）的解释中，关于“无明与诸行的生起住立”（avijjāsaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti）等句，“住立”（ṭhiti）是指“诸行（saṅkhāra）凭借它而住立”。它是什么？是无明（avijjā）。因为它（无明）是诸行生起、产生的住立（即因），故称“生起住立”（uppādaṭṭhiti）。对于已生起法的延续，它也是因，故称“延续住立”（pavattaṭṭhiti）。诚然，生起缘（janakappaccaya）的作用力仅在于生起刹那，但因由它所生的法得以延续，故在其自身的刹那，也名为延续之因；或说，以相续的方式作为延续之因，此为其义。而`pavattaṃ`是中性词，是表示状态的词，因此`pavattaṃ`与`pavatti`在意义上是同一的。但因`pavatti`一词更显明，故配合它来解释其义。虽然“住立”一词在“状态”的意义上也能成立，但在这里“住立”一词并非指状态，而是指因。为了显示此义，而说“因相住立”（nimittaṭṭhiti），其义为作为因相的住立，也就是说，作为原因的住立。它不仅只是一个因相，而是在令诸行生起时，仿佛有功用般地努力、策励，为了显示其作为缘的能力，法将说“策励住立”（āyūhanaṭṭhiti），其义为作为策励的住立。因为无明在令诸行生起时，于生起中，名为“结合”（saṃyojeti），其义为“连结”；在令诸行延续时，于延续中，名为“缠缚”（palibundhati），其义为“束缚”。因此，被称为“结合住立”（saññogaṭṭhiti）与“缠缚住立”（palibodhaṭṭhiti），其义为：作为结合的住立，作为缠缚的住立。因为正是无明，在令诸行生起时，以其作为生起与延续的根本因之义，而名为“集”（samudaya），所以“集起住立”（samudayaṭṭhiti）即是作为集的住立，其义为作为根本因的住立。正是无明，因其是诸行生起时的生起缘，以及延续时的支持缘（upatthambhakapaccaya），故被称为“因住立”（hetuṭṭhiti）与“缘住立”（paccayaṭṭhiti）。其义为：作为因的住立，作为缘的住立。生起缘被称为“因”，支持缘被称为“缘”。在其余（行与识等）情况中也应如此配合理解。

භවො ජාතියා, ජාති ජරාමරණස්සාති එත්ථ පන උප්පාදට්ඨිති සඤ්ඤොගට්ඨිති හෙතුට්ඨිතීති උප්පාදවසෙන යොජිතානි පදානි ජාතිජරාමරණවන්තානං ඛන්ධානං වසෙන පරියායෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. කෙචි පන ‘‘උප්පාදාය ඨිති උප්පාදට්ඨිතී’’ති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණයන්ති. අවිජ්ජා පච්චයොති අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයභාවං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. අවිජ්ජායපි පච්චයසම්භූතත්තා තස්සා අපි පච්චයපරිග්ගහණදස්සනත්ථං උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤාති වුත්තං. එවං සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං. ජාති පච්චයො, ජරාමරණං පච්චයසමුප්පන්නන්ති පන පරියායෙන වුත්තං. අතීතම්පි අද්ධානන්ති අතික්කන්තම්පි කාලං. අනාගතම්පි අද්ධානන්ති අප්පත්තම්පි කාලං. උභයත්ථාපි අච්චන්තසංයොගත්ථෙ උපයොගවචනං.

于“有为生之缘，生为老死之缘”中，又，应知：“生起住”(uppādaṭṭhiti)、“连结住”(saññogaṭṭhiti)、“因住”(hetuṭṭhiti)等词，是以“生起”的意义而应用，是就具有生、老、死的诸蕴，以间接的方式而说。然而，有些人以“为生起而住，故名生起住”等方式解释此中之义。“无明为缘”是考虑到无明作为诸行之缘而说。无明亦是由缘所生，为显示对它的缘的把握，故说“此二法皆是缘生”及“于缘之把握中的慧”。其余（缘起支）亦应如是关联。而“生为缘，老死是缘生”，此乃间接之说。“过去时”(atītampi addhānaṃ)是指已过去的时间；“未来时”(anāgatampi addhānaṃ)是指尚未到来的时间。于此二处，（第二格）皆为表示持续关联（accantasaṃyoga）之用法。

46. ඉදානි නවාකාරවාරානන්තරං තෙ නවාකාරෙ විහාය හෙතුපටිච්චපච්චයපදෙහෙව යොජෙත්වා අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නාතිආදයො [Pg.223] තයො වාරා නිද්දිට්ඨා. නවාකාරවාරෙ ජනකඋපත්ථම්භකවසෙන පච්චයො වුත්තො. ඉධ පන හෙතුවාරස්ස පච්චයවාරස්ස ච විසුං ආගතත්තා හෙතූති ජනකපච්චයත්තං, පච්චයොති උපත්ථම්භකපච්චයත්තං වෙදිතබ්බං එකෙකස්සාපි අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස උභයථා සම්භවතො. පටිච්චවාරෙ අවිජ්ජා පටිච්චාති අත්තනො උප්පාදෙ සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපෙක්ඛත්තා සඞ්ඛාරෙහි අවිජ්ජා පටිමුඛං එතබ්බා ගන්තබ්බාති පටිච්චා. එතෙන අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරුප්පාදනසමත්ථතා වුත්තා හොති. සඞ්ඛාරා පටිච්චසමුප්පන්නාති සඞ්ඛාරා අවිජ්ජං පටිච්ච තදභිමුඛං පවත්තනතො පටිමුඛං කත්වා න විහාය සමං උප්පන්නා. එවං සෙසෙසුපි ලිඞ්ගානුරූපෙන යොජෙතබ්බං. අවිජ්ජා පටිච්චාති උස්සුක්කවසෙන වා පාඨො, අත්ථො පනෙත්ථ අවිජ්ජා අත්තනො පච්චයෙ පටිච්ච පවත්තාති පාඨසෙසවසෙන යොජෙතබ්බො. එවං සෙසෙසුපි. චතූසුපි ච එතෙසු වාරෙසු ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං පච්චයස්සෙව වසෙන ධම්මට්ඨිතිඤාණස්ස නිද්දිසිතබ්බත්තා අවිජ්ජාදීනං එකාදසන්නංයෙව අඞ්ගානං වසෙන ධම්මට්ඨිතිඤාණං නිද්දිට්ඨං, ජරාමරණස්ස පන අන්තෙ ඨිතත්තා තස්ස වසෙන න නිද්දිට්ඨං. ජරාමරණස්සාපි සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසානං පච්චයත්තා ජරාමරණං තෙසං පච්චයං කත්වා උපපරික්ඛමානස්ස තස්සාපි ජරාමරණස්ස වසෙන ධම්මට්ඨිතිඤාණං යුජ්ජතෙව.

46. 现在，于九行相品之后，舍弃那九种行相，仅与“因”(hetu)、“缘起”(paṭicca)、“缘”(paccaya)这几个术语结合，开示了“无明是因，诸行是因所生”等三品。于九行相品中，缘是以生起(janaka)与支持(upatthambhaka)的方式而说。然于此处，因“因品”(hetuvāra)与“缘品”(paccayavāra)是分别出现的，故应了知：所谓“因”，是生起缘(janaka-paccaya)之义；所谓“缘”，是支持缘(upatthambhakapaccaya)之义，因为无明等每一个缘都可能以这两种方式存在。于缘起品中，所谓“缘于无明”(avijjā paṭicca)，是指于无明自身生起时，诸行期待于无明，故诸行应面对、趋向无明，是故名为“缘起”(paṭicca)。以此说明了无明具有以生起力与支持力产生诸行之能力。所谓“诸行缘已生”(saṅkhārā paṭiccasamuppannā)，是指诸行缘于无明，因朝向无明而转起，故面对着它、不舍离而一同生起。于其余诸支中，亦应随其性相(liṅga)而结合。或者，‘缘于无明’(avijjā paṭicca)此文，是依前时态动词(absolutive)之义而说；于此，其义应依文句补充而结合为：‘无明缘于自身的诸缘而转起’。于其余诸支中，亦应如是结合。于此四品中，因十二缘起支(paṭiccasamuppādaṅga)之法住智(dhammaṭṭhitiñāṇa)应仅依作为缘的方式来开示，故法住智是依无明等十一支的方式而被开示；然而老死(jarāmaraṇa)因处于末后，故未依它的方式而开示。又，老死亦是愁(soka)、悲(parideva)、苦(dukkha)、忧(domanassa)、恼(upāyāsa)之缘，故对于审察老死是彼等之缘的人而言，依那老死的方式来了知法住智，亦是适切的。

47. ඉදානි තානෙව ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි වීසතිආකාරවසෙන විභජිත්වා චතුසඞ්ඛෙපතියද්ධතිසන්ධියො දස්සෙත්වා ධම්මට්ඨිතිඤාණං නිද්දිසිතුකාමො පුරිමකම්මභවස්මින්තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමකම්මභවස්මින්ති පුරිමෙ කම්මභවෙ, අතීතජාතියං කම්මභවෙ කරියමානෙති අත්ථො. මොහො අවිජ්ජාති යො තදා දුක්ඛාදීසු මොහො, යෙන මූළ්හො කම්මං කරොති, සා අවිජ්ජා. ආයූහනා සඞ්ඛාරාති තං කම්මං කරොන්තස්ස පුරිමචෙතනායො, යථා ‘‘දානං දස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා මාසම්පි සංවච්ඡරම්පි දානූපකරණානි සජ්ජෙන්තස්ස උප්පන්නා පුරිමචෙතනායො. පටිග්ගාහකානං පන හත්ථෙ දක්ඛිණං පතිට්ඨාපයතො චෙතනා භවොති වුච්චති. එකාවජ්ජනෙසු වා ඡසු ජවනෙසු චෙතනා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නාම, සත්තමජවනෙ චෙතනා භවො. යා කාචි වා පන චෙතනා භවො, තංසම්පයුත්තා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නාම.

47. 如今，为说明法住智（dhammaṭṭhitiñāṇa），在将这十二缘起支（paṭiccasamuppādaṅga）依二十行相（vīsatiākāra）划分，并开示四组（catusaṅkhepa）、三时（tiyaddha）与三连接（tisandhi）后，说“于前业有中”（purimakammabhavasmiṃ）等句。于此，“于前业有中”（purimakammabhavasmiṃ）意指：于前业有中，即于过去生中造作业有时。“痴即无明”（moho avijjā）是指：当时于苦等（真理）的痴，由于此痴，被蒙蔽者造作业，此即无明。“造作行”（āyūhanā saṅkhārā）是指：造作该业者的诸前行思（purimacetanāyo）。犹如生起“我将布施”之心后，用一个月乃至一年的时间准备布施资具时所生起的诸前行思。然而，将供物（dakkhiṇa）置于领受者（paṭiggāhaka）手中时的思（cetanā），则被称为有（bhava）。又或者，于一次转向（āvajjana）中的六个速行（javana）之思，名为造作行；第七个速行之思，即是（业）有。又或者，任何思（cetanā）即是（业）有，而与它相应的诸法，则名为造作行。

නිකන්ති තණ්හාති යා කම්මං කරොන්තස්ස තස්ස ඵලෙ උපපත්තිභවෙ නිකාමනා පත්ථනා, සා තණ්හා නාම. උපගමනං උපාදානන්ති යං කම්මභවස්ස පච්චයභූතං ‘‘ඉමස්මිං නාම කම්මෙ කතෙ කාමා [Pg.224] සම්පජ්ජන්තී’’ති වා ‘‘ඉදං කත්වා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ කාමෙ සෙවිස්සාමී’’ති වා ‘‘අත්තා උච්ඡින්නො සුඋච්ඡින්නො හොතී’’ති වා ‘‘සුඛී හොතිං විගතපරිළාහො’’ති වා ‘‘සීලබ්බතං සුඛෙන පරිපූරතී’’ති වා පවත්තං උපගමනං දළ්හගහණං, ඉදං උපාදානං නාම. චෙතනා භවොති ආයූහනාවසානෙ වුත්තා චෙතනා භවො නාම. පුරිමකම්මභවස්මින්ති අතීතජාතියා කම්මභවෙ කරියමානෙ පවත්තා. ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයාති පච්චුප්පන්නපටිසන්ධියා පච්චයභූතා.

“欲求即是爱”（nikanti taṇhā）是指：造业者对其果报中的生有（upapattibhava）所怀有的任何欲求（nikāmanā）、期盼（patthanā），此即名为爱（taṇhā）。“趋向即是取”（upagamanaṃ upādāna）是指：作为业有之缘而生起的趋向、坚固的执取，如：‘若造作此业，诸欲乐即会圆满’；或‘造作此业后，我将于某处享受诸欲乐’；或‘自我断灭了，彻底断灭了’；或‘我将快乐，远离热恼’；或‘戒禁取（sīlabbata）能轻易圆满’。此即名为取（upādāna）。“思即是有”（cetanā bhava）是指：在解释“造作”（āyūhanā）的结尾处所说的思，名为有（bhava）。（总之，）于前业有中，即于过去生造作业有时，这五法已生起。（此五法）是此世结生之缘，意即是现在结生的因缘。

ඉධ පටිසන්ධි විඤ්ඤාණන්ති යං පච්චුප්පන්නභවස්ස භවන්තරපටිසන්ධානවසෙන උප්පන්නත්තා පටිසන්ධීති වුච්චති, තං විඤ්ඤාණං. ඔක්කන්ති නාමරූපන්ති යා ගබ්භෙ රූපාරූපධම්මානං ඔක්කන්ති ආගන්ත්වා පවිසනං විය, ඉදං නාමරූපං. පසාදො ආයතනන්ති යො පසන්නභාවො, ඉදං ආයතනං. ජාතිග්ගහණෙන එකවචනං කතං. එතෙන චක්ඛාදීනි පඤ්චායතනානි වුත්තානි. ‘‘පභස්සරමිදං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති (අ. නි. 1.49) එත්ථ භවඞ්ගචිත්තං අධිප්පෙතන්ති වචනතො ඉධාපි මනායතනස්ස විපාකභූතත්තා, තස්ස ච කිලෙසකාලුස්සියාභාවෙන පසන්නත්තා පසාදවචනෙන මනායතනම්පි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඵුට්ඨො ඵස්සොති යො ආරම්මණං ඵුට්ඨො ඵුසන්තො උප්පන්නො, අයං ඵස්සො. වෙදයිතං වෙදනාති යං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන වා සළායතනපච්චයෙන වා ඵස්සෙන සහ උප්පන්නං විපාකවෙදයිතං, අයං වෙදනා. ඉධුපපත්තිභවස්මිං පුරෙකතස්ස කම්මස්ස පච්චයාති පච්චුප්පන්නෙ විපාකභවෙ අතීතජාතියං කතස්ස කම්මස්ස පච්චයෙන පවත්තන්තීති අත්ථො.

此处，所谓“结生识”，是指因其以连接前后有的方式而生起，故被称为“结生”，此即是识。所谓“名色入胎”，是指色法与非色法于母胎中，如前来进入，此即是名色。所谓“净即是处”，是指清净的状态，此即是处。以类别总摄故，作单数说，以此说及眼等五处。如于《增支部·一集》（AN 1.49）中所说：“诸比丘，此心是光明的，然为外来随烦恼所染污。”此处意指有分心（bhavaṅgacitta）。据此，于此亦应了知：因意处（manāyatana）是异熟，且无烦恼之浊染而清净，故以“净”一词亦说及意处。所谓“触所触”，是指触对所缘而生起，此即是触。所谓“受所受”，是指与结生识，或与以六处为缘的触俱生的异熟受，此即是受。所谓“于此生有中，为往昔所造之业的缘”，其义为：于现在的异熟有中，由过去生所造之业为缘而转起。

ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනානන්ති පරිපක්කායතනස්ස කම්මකරණකාලෙ මොහාදයො දස්සිතා. ආයතිං පටිසන්ධියාති අනාගතෙ පටිසන්ධියා. ආයතිං පටිසන්ධි විඤ්ඤාණන්තිආදීනි වුත්තත්ථානි.

所谓“于此，因诸处已成熟”，是指于诸处已成熟者造业之时，显示了痴等。所谓“未来结生”（āyatiṃ paṭisandhi），是指于未来结生。至于“未来结生识”（āyatiṃ paṭisandhiviññāṇa）等，其义已如前说。

කථං පන ද්වාදසහි පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙහි ඉමෙ වීසති ආකාරා ගහිතා හොන්තීති? අවිජ්ජා සඞ්ඛාරාති ඉමෙ ද්වෙ අතීතහෙතුයො සරූපතො වුත්තා. යස්මා පන අවිද්වා පරිතස්සති, පරිතස්සිතො උපාදියති, තස්සුපාදානපච්චයා භවො, තස්මා තෙහි ද්වීහි ගහිතෙහි තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතාව හොන්ති. පච්චුප්පන්නෙ විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා සරූපතො වුත්තායෙව. තණ්හුපාදානභවා පච්චුප්පන්නහෙතුයො සරූපතො වුත්තා[Pg.225]. භවෙ පන ගහිතෙ තස්ස පුබ්බභාගා තංසම්පයුත්තා වා සඞ්ඛාරා ගහිතාව හොන්ති, තණ්හුපාදානග්ගහණෙන ච තංසම්පයුත්තා. යාය වා මූළ්හො කම්මං කරොති, සා අවිජ්ජා ගහිතාව හොති. අනාගතෙ ජාති ජරාමරණන්ති ද්වෙ සරූපෙන වුත්තානි, ජාතිජරාමරණග්ගහණෙනෙව පන විඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච අනාගතඵලානි ගහිතානෙව හොන්ති. තෙසංයෙව හි ජාතිජරාමරණානීති එවං ද්වාදසහි අඞ්ගෙහි වීසති ආකාරා ගහිතා හොන්ති.

那么，如何以十二缘起支摄取这二十行相呢？“无明”与“行”，此二者是依自性而说的过去因。又，因为无智者渴爱，渴爱者执取，以其执取为缘而有“有”，是故由摄取此二者，也就摄取了爱、取、有。于现在，识、名色、六处、触、受，是依自性而说。爱、取、有是依自性而说的现在因。又，当摄取“有”时，其前分或与彼相应的诸行也就被摄取了；并且，由摄取爱与取，与彼相应的无明也被摄取了。或者，愚痴者依之造业的无明，也被摄取了。于未来，“生”与“老死”二者是依自性而说。又，仅由摄取生、老死，识等五种未来果也就被摄取了。因为生与老死，正是那五种未来果的生与老死。如是，以十二支摄取了二十行相。

‘‘අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං;

ඉදානි හෙතවො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චක’’න්ති. –

“于过去有五因，于现在有五果；于现在有五因，于未来有五果。”

ගාථාය අයමෙවත්ථො වුත්තො. ඉතිමෙති ඉති ඉමෙ. ඉති ඉමෙති වා පාඨො.

此即偈颂所说之义。“Itimeti”即是“iti ime”。或有读作“iti imeti”。

චතුසඞ්ඛෙපෙති චතුරො රාසී. අතීතෙ පඤ්ච හෙතුධම්මා එකො හෙතුසඞ්ඛෙපො, පච්චුප්පන්නෙ පඤ්ච ඵලධම්මා එකො ඵලසඞ්ඛෙපො, පච්චුප්පන්නෙ පඤ්ච හෙතුධම්මා එකො හෙතුසඞ්ඛෙපො, අනාගතෙ පඤ්ච ඵලධම්මා එකො ඵලසඞ්ඛෙපො.

四摄，即四聚。过去的五种因法为一因摄，现在的五种果法为一果摄，现在的五种因法为一因摄，未来的五种果法为一果摄。

තයො අද්ධෙති තයො කාලෙ. පඨමපඤ්චකවසෙන අතීතකාලො, දුතියතතියපඤ්චකවසෙන පච්චුප්පන්නකාලො, චතුත්ථපඤ්චකවසෙන අනාගතකාලො වෙදිතබ්බො.

三时，即三种时间。依于第一五法组，当知为过去时；依于第二与第三五法组，当知为现在时；依于第四五法组，当知为未来时。

තිසන්ධින්ති තයො සන්ධයො අස්සාති තිසන්ධි, තං තිසන්ධිං. අතීතහෙතුපච්චුප්පන්නඵලානමන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධි, පච්චුප්පන්නඵලඅනාගතහෙතූනමන්තරා එකො ඵලහෙතුසන්ධි, පච්චුප්පන්නහෙතුඅනාගතඵලානමන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධි.

有三个连接，故名“三连接”。于过去因与现在果之间，有一个因果连接；于现在果与未来因之间，有一个果因连接；于现在因与未来果之间，有一个因果连接。

පටිච්චසමුප්පාදපාළියං සරූපතො ආගතවසෙන පන අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා එකො සඞ්ඛෙපො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා දුතියො, තණ්හුපාදානභවා තතියො, ජාතිජරාමරණං චතුත්ථො. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාති ද්වෙ අඞ්ගානි අතීතකාලානි, විඤ්ඤාණාදීනි භවාවසානානි අට්ඨ පච්චුප්පන්නකාලානි, ජාතිජරාමරණන්ති ද්වෙ අනාගතකාලානි. සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානං අන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො ඵලහෙතුසන්ධි, භවජාතීනමන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධි.

再者，于缘起圣典中，依其自性呈现的方式而言：无明、行为一摄；识、名色、六处、触、受为第二摄；爱、取、有为第三摄；生、老死为第四摄。无明、行此二支属过去时；从识开始至有为止的八支属现在时；生、老死此二支属未来时。行与识之间为一因果连接，受与爱之间为一果因连接，有与生之间为一因果连接。

වීසතියා [Pg.226] ආකාරෙහීති වීසතියා කොට්ඨාසෙහි. චතුසඞ්ඛෙපෙ ච තයො අද්ධෙ ච තිසන්ධිං පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වීසතියා ආකාරෙහි ජානාතීති සම්බන්ධො.

“以二十行相”即是以二十部分。四摄、三时、三连接及缘起，当以二十行相了知，此是关联。

ජානාතීති සුතානුසාරෙන භාවනාරම්භඤාණෙන ජානාති. පස්සතීති ඤාතමෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය හත්ථතලෙ ආමලකං විය ච ඵුටං කත්වා ඤාණෙනෙව පස්සති. අඤ්ඤාතීති දිට්ඨමරියාදෙනෙව ආසෙවනං කරොන්තො ඤාණෙනෙව ජානාති. මරියාදත්ථො හි එත්ථ ආකාරො. පටිවිජ්ඣතීති භාවනාපාරිපූරියා නිට්ඨං පාපෙන්තො ඤාණෙනෙව පටිවෙධං කරොති. සලක්ඛණවසෙන වා ජානාති, සරසවසෙන පස්සති, පච්චුපට්ඨානවසෙන අඤ්ඤාති, පදට්ඨානවසෙන පටිවිජ්ඣති.

知（jānāti）：是随顺所闻，或以修习初始之智而知。见（passati）：是将已知之事，如以眼见、如置掌中之庵摩罗果般，令其显了，唯以智而见。遍知（aññāti）：是依已见之界限而修习者，唯以智而知；于此，“ā”字实为界限义。通达（paṭivijjhati）：是依修习圆满而达究竟者，唯以智作成通达。又或，依自相而知，依作用而见，依现起而遍知，依近因而通达。

තත්ථ පටිච්චසමුප්පාදොති පච්චයධම්මා වෙදිතබ්බා. පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මාති තෙහි තෙහි පච්චයෙහි නිබ්බත්තධම්මා. කථමිදං ජානිතබ්බන්ති චෙ? භගවතො වචනෙන. භගවතා හි පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නධම්මදෙසනාසුත්තෙ –

于此，“缘起”当知为诸缘法；“缘生法”当知为由彼彼诸缘所生之法。若问：“此当云何而知？”当依世尊之言教。诚然，世尊于《缘起与缘生法开示经》中说——

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො, ජාතිපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජරාමරණං, උප්පාදා වා තථාගතානං අනුප්පාදා වා තථාගතානං ඨිතාව සා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා ඉදප්පච්චයතා, තං තථාගතො අභිසම්බුජ්ඣති අභිසමෙති, අභිසම්බුජ්ඣිත්වා අභිසමෙත්වා ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤාපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති ‘පස්සථා’ති චාහ. ජාතිපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජරාමරණං, භවපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජාති…පෙ… අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා. උප්පාදා වා තථාගතානං…පෙ… උත්තානීකරොති ‘පස්සථා’ති චාහ. අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යා තත්‍රත ථතා අවිතථතා අනඤ්ඤථතා ඉදප්පච්චයතා. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො’’ති (සං. නි. 2.20) –

“诸比丘，何为缘起？诸比丘，缘生有老死。无论如来出世或不出世，彼界、法住性、法决定性、此缘性恒住。如来对此现等觉、现观；现等觉、现观之后，宣说、开示、施设、建立、阐明、分别、令显了，并且说：‘你们看！’诸比丘，缘生有老死；诸比丘，缘有有生……乃至……诸比丘，缘无明有行。无论如来出世……乃至……令显了，并且说：‘你们看！’诸比丘，缘无明有行。是故，诸比丘，于此，凡是如性、不虚妄性、不异性、此缘性，诸比丘，此谓缘起。”

එවං පටිච්චසමුප්පාදං දෙසෙන්තෙන තථතාදීහි වෙවචනෙහි පච්චයධම්මාව පටිච්චසමුප්පාදොති වුත්තා. තස්මා ජරාමරණාදීනං පච්චයලක්ඛණො පටිච්චසමුප්පාදො, දුක්ඛානුබන්ධනරසො කුම්මග්ගපච්චුපට්ඨානො, අයම්පි සපච්චයත්තා අත්තනො විසෙසපච්චයපදට්ඨානො.

如是，开示缘起时，以“如性”等同义词，唯说缘法为缘起。是故，缘起以老死等之缘为相，以随缚于苦为味，以恶道为现起；此缘起亦因有缘，而以自身的特定之缘为近因。

උප්පාදා [Pg.227] වා අනුප්පාදා වාති උප්පාදෙ වා අනුප්පාදෙ වා, තථාගතෙසු උප්පන්නෙසුපි අනුප්පන්නෙසුපීති අත්ථො. ඨිතාව සා ධාතූති ඨිතොව සො පච්චයසභාවො, න කදාචි ජාතිජරාමරණස්ස පච්චයො න හොතීති අත්ථො. ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා ඉදප්පච්චයතාති ජාතිපච්චයොයෙව. ජාතිපච්චයෙන හි ජරාමරණසඞ්ඛාතො පච්චයසමුප්පන්නධම්මො තදායත්තතාය තිට්ඨති, ජාතිපච්චයොව ජරාමරණධම්මං නියමෙති, තස්මා ජාති ‘‘ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා’’ති වුච්චති. ජාතියෙව ඉමස්ස ජරාමරණස්ස පච්චයොති ඉදප්පච්චයො, ඉදප්පච්චයොව ඉදප්පච්චයතා. තන්ති තං පච්චයං. අභිසම්බුජ්ඣතීති ඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣති. අභිසමෙතීති ඤාණෙන අභිසමාගච්ඡති. ආචික්ඛතීති කථෙති. දෙසෙතීති දස්සෙති. පඤ්ඤාපෙතීති ජානාපෙති. පට්ඨපෙතීති ඤාණමුඛෙ ඨපෙති. විවරතීති විවරිත්වා දස්සෙති. විභජතීති විභාගතො දස්සෙති. උත්තානීකරොතීති පාකටං කරොති. ඉති ඛොති එවං ඛො. යා තත්‍රාති යා තෙසු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදීසු. සො පනායං පටිච්චසමුප්පාදො තෙහි තෙහි පච්චයෙහි අනූනාධිකෙහෙව තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සම්භවතො තථතාති, සාමග්ගිං උපගතෙසු පච්චයෙසු මුහුත්තම්පි තතො නිබ්බත්තනධම්මානං අසම්භවාභාවතො අවිතථතාති, අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහි අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතො අනඤ්ඤථතාති, යථාවුත්තානං එතෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයතො වා පච්චයසමූහතො වා ඉදප්පච්චයතාති වුත්තො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බන්ති.

“如来出世或不出世”，其义为：于如来出世时或不出世时。“彼界恒住”即彼缘之自性恒住，其义为：生恒为老死之缘。“法住性、法定性、此缘性”即是生缘。确实，由生缘，名为老死的缘生法得以依之而住；正是生缘限定了老死法，因此生被称为“法住性、法定性”。“生正是此老死的缘”即是此缘；此缘即是此缘性。（经中“彼”字）即指彼缘。“正觉”即以智正觉。“遍通”即以智遍达。“宣说”即讲述。“开示”即展示。“施设”即使人知晓。“建立”即置于智之门前。“开显”即揭开展示。“分别”即分门别类展示。“令明了”即使之显明。“如是”即“诚然如此”。“于彼”即于那些“生缘老死”等之中。此缘起，因每一法皆由其相应的诸缘，不多不少而生起，故为“如性”；因诸缘和合时，所生之法刹那亦无不生起，故为“不虚妄性”；因异法之缘不生异法，故为“不异如性”；因其是如前所述之老死等的缘或缘的集合，故说为“此缘性”。于此，其语意为：“此等之缘”即“此缘”；“此缘”即是“此缘性”；或“此缘之集合”即是“此缘性”。此中的语法特征应从文法学了知。

ධම්මට්ඨිතිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《法住智解释》的释义，终。

5. සම්මසනඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

5. 审察智解释的释义

48. සම්මසනඤාණනිද්දෙසෙ යං කිඤ්චීති අනවසෙසපරියාදානං. රූපන්ති අතිප්පසඞ්ගනියමනං. එවං පදද්වයෙනාපි රූපස්ස අසෙසපරිග්ගහො කතො හොති. අථස්ස අතීතාදිනා විභාගං ආරභති. තඤ්හි කිඤ්චි අතීතං කිඤ්චි අනාගතාදිභෙදන්ති. එස නයො වෙදනාදීසුපි. තත්ථ රූපං තාව අද්ධාසන්තතිසමයඛණවසෙන චතුධා අතීතං නාම හොති, තථා අනාගතපච්චුප්පන්නං. තත්ථ අද්ධාවසෙන තාව එකස්ස එකස්මිං [Pg.228] භවෙ පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ අතීතං, චුතිතො උද්ධං අනාගතං, උභින්නමන්තරෙ පච්චුප්පන්නං. සන්තතිවසෙන සභාගඑකඋතුසමුට්ඨානං එකාහාරසමුට්ඨානඤ්ච පුබ්බාපරියභාවෙන වත්තමානම්පි පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ විසභාගඋතුආහාරසමුට්ඨානං අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. චිත්තජං එකවීථිඑකජවනඑකසමාපත්තිසමුට්ඨානං පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං, කම්මසමුට්ඨානස්ස පාටියෙක්කං සන්තතිවසෙන අතීතාදිභෙදො නත්ථි, තෙසඤ්ඤෙව පන උතුආහාරචිත්තසමුට්ඨානානං උපත්ථම්භනවසෙන තස්ස අතීතාදිභාවො වෙදිතබ්බො. සමයවසෙන එකමුහුත්තපුබ්බණ්හසායන්හරත්තින්දිවාදීසු සමයෙසු සන්තානවසෙන පවත්තමානං තං තං සමයං පච්චුප්පන්නං නාම, තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. ඛණවසෙන උප්පාදාදිඛණත්තයපරියාපන්නං පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ අනාගතං, පච්ඡා අතීතං. අපිච අතික්කන්තහෙතුපච්චයකිච්චං අතීතං, නිට්ඨිතහෙතුකිච්චමනිට්ඨිතපච්චයකිච්චං පච්චුප්පන්නං, උභයකිච්චමසම්පත්තං අනාගතං. සකිච්චක්ඛණෙ වා පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ අනාගතං, පච්ඡා අතීතං. එත්ථ ච ඛණාදිකථාව නිප්පරියායා සෙසා සපරියායා.

48. 在审察智的解释中，“任何”(yaṃ kiñci)是无余遍取，“色”(rūpaṃ)是防止过度延伸。如是，以此二词即完成了对色的无余把握。其后开始依过去等方面进行分别，即有些是过去，有些是未来等。此理亦通于受等。其中色，可从时(addhā)、相续(santati)、时节(samaya)、刹那(khaṇa)四个方面来定义其过去、未来与现在。依时而言，对一有情于一有，结生之前是过去，死之后是未来，二者之间是现在。依相续而言，由同一时节所生的同类色，以及由同一食所生的色，以前后相续的方式持续存在者为现在；在此之前，由异类时节、食所生者为过去；其后是未来。心生(cittaja)者中，同一心路(vīthi)、同一速行(javana)、同一等至(samāpatti)所生者，是现在；在此之前是过去，在此之后是未来。业生(kammasamuṭṭhāna)色法本身不单独通过相续来区分过去等，但是可以通过它们所资助的时节生、食生、心生色来了解其过去等状态。依时节而言，在牟呼栗多(muhutta)、上午、傍晚、夜晚、白昼等时段，依相续而转起者，于其发生的那个时段，称为现在；在此之前是过去，在此之后是未来。依刹那而言，包含生、住、灭三刹那者是现在；在此之前是未来，在此之后是过去。此外，其因缘的作用已过者为过去；其因的作用已完成而缘的作用未完成者为现在；其因与缘的作用皆未达成者为未来。或者，在其作用的刹那为现在，在此之前为未来，在此之后是过去。于此，关于刹那等的论述是了义的(nippariyāya)，其余是方便说(sapariyāya)。

අජ්ඣත්තන්ති පඤ්චසුපි ඛන්ධෙසු ඉධ නියකජ්ඣත්තං අධිප්පෙතං, තස්මා අත්තනො සන්තානෙ පවත්තං පාටිපුග්ගලිකං රූපං අජ්ඣත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තතො බහිභූතං පන ඉන්ද්‍රියබද්ධං වා අනින්ද්‍රියබද්ධං වා රූපං බහිද්ධා නාම. ඔළාරිකන්ති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායරූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතා පථවීතෙජොවායො චාති ද්වාදසවිධං රූපං ඝට්ටනවසෙන ගහෙතබ්බතො ඔළාරිකං. සෙසං පන ආපොධාතු ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං හදයවත්ථු ඔජා ආකාසධාතු කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති රූපස්ස ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතාති සොළසවිධං රූපං ඝට්ටනවසෙන අගහෙතබ්බතො සුඛුමං. හීනං වා පණීතං වාති එත්ථ හීනපණීතභාවො පරියායතො නිප්පරියායතො ච. තත්ථ අකනිට්ඨානං රූපතො සුදස්සීනං රූපං හීනං, තදෙව සුදස්සානං රූපතො පණීතං. එවං යාව නරකසත්තානං රූපං, තාව පරියායතො හීනපණීතතා වෙදිතබ්බා. නිප්පරියායතො පන යත්ථ අකුසලවිපාකං උප්පජ්ජති, තං හීනං. යත්ථ කුසලවිපාකං, තං පණීතං. යං දූරෙ සන්තිකෙ වාති එත්ථ යං සුඛුමං, තදෙව දුප්පටිවිජ්ඣසභාවත්තා දූරෙ. යං ඔළාරිකං, තදෙව සුප්පටිවිජ්ඣසභාවත්තා සන්තිකෙ.

所谓“内在”（ajjhatta），于五蕴中，此处意指自己的内在，因此应知于自身相续中生起的、属于个体的色为“内在”。此外，在其之外，与诸根结合或未与诸根结合的色，名为“外在”（bahiddhā）。所谓“粗”（oḷārika），是指眼、耳、鼻、舌、身、色、声、香、味、触（即地、火、风）这十二种色，因能以撞击的方式被执取，故为粗。其余的水界、女根、男根、命根、心所依处（hadayavatthu）、食素、空界、身表、语表、色的轻快性、柔软性、适业性、积集、相续、老、无常这十六种色，因不能以撞击的方式被执取，故为“微细”（sukhuma）。关于“劣或胜”（hīnaṃ vā paṇītaṃ vā），于此，劣与胜的状态有权变义（pariyāyato）与毕竟义（nippariyāyato）之分。依权变义，善现天（Sudassī）的色比之色究竟天（Akaniṭṭhā）的色为劣，然彼（善现天）之色比之善见天（Sudassā）的色则为胜。如是，乃至地狱众生的色，都应依权变义了知其劣与胜。依毕竟义，能令不善异熟生起的色为劣，能令善异熟生起的色为胜。关于“远或近”（dūre santike vā），凡是微细的色，因其自性难以通达，故为“远”；凡是粗的色，因其自性容易通达，故为“近”。

සබ්බං [Pg.229] රූපං අනිච්චතො වවත්ථෙති එකං සම්මසනං, දුක්ඛතො වවත්ථෙති එකං සම්මසනං, අනත්තතො වවත්ථෙති එකං සම්මසනන්ති එත්ථ අයං භික්ඛු ‘‘යං කිඤ්චි රූප’’න්ති එවං අනියමනිද්දිට්ඨං සබ්බම්පි රූපං අතීතත්තිකෙන චෙව චතූහි අජ්ඣත්තාදිදුකෙහි චාති එකාදසහි ඔකාසෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා සබ්බං රූපං අනිච්චතො වවත්ථෙති අනිච්චන්ති සම්මසති. කථං? පරතො වුත්තනයෙන. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනා’’ති (පටි. ම. 1.48). තස්මා එස යං අතීතං රූපං, තං යස්මා අතීතෙයෙව ඛීණං, නයිමං භවං සම්පත්තන්ති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, යං අනාගතං රූපං අනන්තරභවෙ නිබ්බත්තිස්සති, තම්පි තත්ථෙව ඛීයිස්සති, න තතො පරං භවං ගමිස්සතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, යං පච්චුප්පන්නං රූපං, තං ඉධෙව ඛීයති, න ඉතො ගච්ඡතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, යං අජ්ඣත්තං රූපං, තම්පි අජ්ඣත්තමෙව ඛීයති, න බහිද්ධාභාවං ගච්ඡතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, යං බහිද්ධා ඔළාරිකං සුඛුමං හීනං පණීතං දූරෙ සන්තිකෙ, තම්පි එත්ථෙව ඛීයති, න දූරභාවං ගච්ඡතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති සම්මසති. ඉදං සබ්බම්පි ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙනා’’ති එතස්ස වසෙන එකං සම්මසනං, පභෙදතො පන එකාදසවිධං හොති.

“确定一切色为无常是一种审察，确定一切色为苦是一种审察，确定一切色为无我是一种审察。”于此，这位比丘对“任何色”这样不加限定地指说的一切色，通过过去、未来、现在三时，以及内在与外在等四组二法，总共以十一个方面加以限定后，确定一切色为无常，即审察其为“无常”。如何审察？依后文所说之理。诚如所言：“色，无论是过去、未来、现在，因有灭尽之义，故为无常。”因此，他如此审察：过去的色，因为它已在过去灭尽，未到达此有，故因有灭尽之义而为无常；未来的色，它将于下一有中生起，也将在那里灭尽，不会去到那之后的有，故因有灭尽之义而为无常；现在的色，它就在此处坏灭，不从此去，故因有灭尽之义而为无常；内在的色，它也只在内在坏灭，不去到外在的状态，故因有灭尽之义而为无常；凡是外在的、粗的、细的、劣的、胜的、远的、近的色，它也只在此处（近处）坏灭，不去到远的状态，故因有灭尽之义而为无常。这一切，依“因有灭尽之义而为无常”的方式，是一种审察；但从差别上说，则有十一种。

සබ්බමෙව චෙතං දුක්ඛං භයට්ඨෙනාති සම්මසති. භයට්ඨෙනාති සප්පටිභයතාය. යඤ්හි අනිච්චං, තං භයාවහං හොති සීහොපමසුත්තෙ (අ. නි. 4.33; සං. නි. 3.78) දෙවානං විය. ඉති ඉදම්පි ‘‘දුක්ඛං භයට්ඨෙනා’’ති එතස්ස වසෙන එකං සම්මසනං, පභෙදතො පන එකාදසවිධං හොති.

并且审察这一切因有怖畏之义而为苦。所谓“因有怖畏之义”，是指因其具有怖畏性。凡是无常的，那就会带来怖畏，如《狮子《本行》》(Sīhopamasutta)中的诸天一样。因此，这也依“因有怖畏之义而为苦”的方式，是一种审察；但从差别上说，则有十一种。

යථා ච දුක්ඛං, එවං සබ්බම්පි තං අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති සම්මසති. අසාරකට්ඨෙනාති ‘‘අත්තා නිවාසී කාරකො වෙදකො සයංවසී’’ති එවං පරිකප්පිතස්ස අත්තසාරස්ස අභාවෙන. යඤ්හි අනිච්චං දුක්ඛං, අත්තනොපි අනිච්චතං වා උදයබ්බයපීළනං වා වාරෙතුං න සක්කොති, කුතො තස්ස කාරකාදිභාවො. තෙනාහ – ‘‘රූපඤ්ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්ස, නයිදං රූපං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍යා’’තිආදි (සං. නි. 3.59). ඉති ඉදං ‘‘අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති එතස්ස වසෙන එකං සම්මසනං, පභෙදතො පන එකාදසවිධං හොති. එසෙව නයො වෙදනාදීසු. ඉති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ එකාදස එකාදස කත්වා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පඤ්චපඤ්ඤාස සම්මසනානි හොන්ති, අනිච්චතො පඤ්චපඤ්ඤාස[Pg.230], දුක්ඛතො පඤ්චපඤ්ඤාස, අනත්තතො පඤ්චපඤ්ඤාසාති තිවිධානුපස්සනාවසෙන සබ්බානි පඤ්චසට්ඨිසතසම්මසනානි හොන්ති.

又，正如于苦，同样，他审察这一切因无实义而为无我。所谓无实义，是因为人们所构想的作为居住者、作者、感受者、自主者的“我”之实体并不存在。凡是无常、是苦的事物，连自身的无常或生灭逼迫都无法阻止，它又如何能有作者等状态呢？因此世尊说：“诸比丘，若此色是我，此色则不应招致苦患”等（《相应部》3.59）。如是，这“因无实义而为无我”是一种审察，但从类别上细分，则有十一种。在受等诸蕴中也是同样的道理。如是，在每一蕴中都做十一种审察，在五蕴中就有五十五种审察；依无常有五十五种，依苦有五十五种，依无我有五十五种——如是依三种随观，总共有一百六十五种审察。

කෙචි පන ‘‘සබ්බං රූපං, සබ්බං වෙදනං, සබ්බං සඤ්ඤං, සබ්බෙ සඞ්ඛාරෙ, සබ්බං විඤ්ඤාණන්ති පදම්පි පක්ඛිපිත්වා එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ ද්වාදස ද්වාදස කත්වා පඤ්චසු සට්ඨි, අනුපස්සනාතො අසීතිසතසම්මසනානී’’ති වදන්ති.

然而，有些人主张，加入“一切色、一切受、一切想、一切行、一切识”这些词句，使每一蕴各有十二种，五蕴则有六十种审察；再依三种随观，总共则有一百八十种审察。

අතීතාදිවිභාගෙ පනෙත්ථ සන්තතිවසෙන ඛණාදිවසෙන ච වෙදනාය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සන්තතිවසෙන එකවීථිඑකජවනඑකසමාපත්තිපරියාපන්නා එකවිධවිසයසමායොගප්පවත්තා ච පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. ඛණාදිවසෙන ඛණත්තයපරියාපන්නා පුබ්බන්තාපරන්තමජ්ඣගතා සකිච්චඤ්ච කුරුමානා වෙදනා පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදො නියකජ්ඣත්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බො.

在过去等分别中，应当依相续和刹那等方式来理解受的过去、未来、现在。依相续而言，属于同一心路、同一速行、同一等至，并且依与单一所缘结合而转起的受是现在；在此之前为过去，在此之后为未来。依刹那等方式而言，包含于三刹那、处于前际、后际与中际、且正在执行其作用的受是现在；在此之前为过去，在此之后为未来。内外之别，应当仅依自己的内在性来理解。

ඔළාරිකසුඛුමභාවො ‘‘අකුසලා වෙදනා ඔළාරිකා, කුසලාබ්‍යාකතා වෙදනා සුඛුමා’’තිආදිනා (විභ. 4) නයෙන විභඞ්ගෙ වුත්තෙන ජාතිසභාවපුග්ගලලොකියලොකුත්තරවසෙන වෙදිතබ්බො. ජාතිවසෙන තාව අකුසලා වෙදනා සාවජ්ජකිරියහෙතුතො, කිලෙසසන්තාපභාවතො ච අවූපසන්තවුත්තීති කුසලවෙදනාය ඔළාරිකා, සබ්‍යාපාරතො සඋස්සාහතො සවිපාකතො කිලෙසසන්තාපභාවතො සාවජ්ජතො ච විපාකාබ්‍යාකතාය ඔළාරිකා, සවිපාකතො කිලෙසසන්තාපභාවතො සබ්‍යාබජ්ඣතො සාවජ්ජතො ච කිරියාබ්‍යාකතාය ඔළාරිකා. කුසලාබ්‍යාකතා පන වුත්තවිපරියායතො අකුසලාය වෙදනාය සුඛුමා. ද්වෙපි කුසලාකුසලා වෙදනා සබ්‍යාපාරතො සඋස්සාහතො සවිපාකතො ච යථායොගං දුවිධායපි අබ්‍යාකතාය ඔළාරිකා, වුත්තවිපරියායෙන දුවිධාපි අබ්‍යාකතා තාහි සුඛුමා. එවං තාව ජාතිවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

粗细之相，应根据《分别论》(Vibhaṅga)中所说“不善受为粗，善与无记受为细”等方法，从种类、自性、个人、世间与出世间方面来了知。首先，依种类而言：不善受因其为有过失行为之因，且具烦恼热恼之性，其行相不寂静，故较善受为粗；又因其有勤劳、有功用、有异熟、有烦恼热恼、有过失，故较异熟无记受为粗；又因其有异熟、有烦恼热恼、有恼害、有过失，故较唯作无记受为粗。而善与无记受，与前述相反，故较不善受为细。善与不善二受，因有勤劳、有功用、有异熟，故随其相应，较两种无记受为粗；与前述相反，两种无记受则较彼等为细。当如是依种类了知粗细之相。

සභාවවසෙන පන දුක්ඛා වෙදනා නිරස්සාදතො සවිප්ඵාරතො ඛොභකරණතො උබ්බෙජනීයතො අභිභවනතො ච ඉතරාහි ද්වීහි ඔළාරිකා, ඉතරා පන ද්වෙ සාතතො සන්තතො පණීතතො මනාපතො [Pg.231] මජ්ඣත්තතො ච යථායොගං දුක්ඛාය සුඛුමා. උභො පන සුඛදුක්ඛා සවිප්ඵාරතො උබ්බෙජනීයතො ඛොභකරණතො පාකටතො ච අදුක්ඛමසුඛාය ඔළාරිකා, සා වුත්තවිපරියායෙන තදුභයතො සුඛුමා. එවං සභාවවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

其次，依自性而言：苦受因无乐味、有扩散性、能令骚动、能引不安、具压服性，故较其余二受为粗。而其余二受，则随其相应，因其愉悦、寂静、殊胜、可意、中舍，故较苦受为细。又，乐、苦二受，因有扩散性、能引不安、能令骚动、且为显现，故较不苦不乐受为粗；彼（不苦不乐受）则与前述相反，较彼二者为细。当如是依自性了知粗细之相。

පුග්ගලවසෙන පන අසමාපන්නස්ස වෙදනා නානාරම්මණෙ වික්ඛිත්තභාවතො සමාපන්නස්ස වෙදනාය ඔළාරිකා, විපරියායෙන ඉතරා සුඛුමා. එවං පුග්ගලවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

再者，依个人而言：未入定者之受，因于诸所缘中散乱，故较已入定者之受为粗；反之，彼（已入定者之）受则为细。当如是依个人了知粗细之相。

ලොකියලොකුත්තරවසෙන පන සාසවා වෙදනා ලොකියා, සා ආසවුප්පත්තිහෙතුතො ඔඝනියතො යොගනියතො ගන්ථනියතො නීවරණියතො උපාදානියතො සංකිලෙසිකතො පුථුජ්ජනසාධාරණතො ච අනාසවාය ඔළාරිකා, අනාසවා ච විපරියායෙන සාසවාය සුඛුමා. එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

再者，以世间与出世间而言：有漏受是世间的；彼受因其为漏生起之因、为暴流所缘、为轭所缘、为结所缘、为盖所缘、为取所缘、为杂染所缘，且与凡夫共通，故比无漏受为粗；而无漏受则反之，比有漏受为细。应如是依世间与出世间了知粗与细。

තත්ථ ජාතිආදිවසෙන සම්භෙදො පරිහරිතබ්බො. අකුසලවිපාකකායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා හි වෙදනා ජාතිවසෙන අබ්‍යාකතත්තා සුඛුමාපි සමානා සභාවාදිවසෙන ඔළාරිකා හොති. වුත්තඤ්හෙතං –

于此，应避免依种类等而混淆。与不善异熟身识相应的受，虽然因其种类为无记而属细微，但依自性等却是粗显的。诚如所言——

‘‘අබ්‍යාකතා වෙදනා සුඛුමා, දුක්ඛා වෙදනා ඔළාරිකා. සමාපන්නස්ස වෙදනා සුඛුමා, අසමාපන්නස්ස වෙදනා ඔළාරිකා. අනාසවා වෙදනා සුඛුමා, සාසවා වෙදනා ඔළාරිකා’’ති (විභ. 11).

“无记受是细微的，苦受是粗显的。已得定者之受是细微的，未得定者之受是粗显的。无漏受是细微的，有漏受是粗显的。”

යථා ච දුක්ඛා වෙදනා, එවං සුඛාදයොපි. තාපි හි ජාතිවසෙන ඔළාරිකා, සභාවාදිවසෙන සුඛුමා හොන්ති. තස්මා යථා ජාතිආදිවසෙන සම්භෙදො න හොති, තථා වෙදනානං ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං, අබ්‍යාකතා ජාතිවසෙන කුසලාකුසලාහි සුඛුමා. තත්ථ කතමා අබ්‍යාකතා? කිං දුක්ඛා? කිං සුඛා? කිං සමාපන්නස්ස? කිං අසමාපන්නස්ස? කිං සාසවා? කිං අනාසවාති? එවං සභාවාදිභෙදො න පරාමසිතබ්බො. එස නයො සබ්බත්ථ.

如苦受，乐受等亦然。彼等依种类为粗显，依自性等为细微。是故，应了知诸受的粗细，以免依种类等而混淆。譬如，无记受依种类比善与不善受为细微。于此，不应探究：“（此无记受）是何种？是苦受吗？是乐受吗？是已得定者之受吗？是未得定者之受吗？是有漏受吗？是无漏受吗？”如是，不应探究自性等差别。此理通于一切处。

අපිච ‘‘තං තං වා පන වෙදනං උපාදායුපාදාය වෙදනා ඔළාරිකා සුඛුමා දට්ඨබ්බා’’ති වචනතො අකුසලාදීසුපි ලොභසහගතාය දොසසහගතා [Pg.232] වෙදනා අග්ගි විය නිස්සයදහනතො ඔළාරිකා, ලොභසහගතා සුඛුමා. දොසසහගතාපි නියතා ඔළාරිකා, අනියතා සුඛුමා. නියතාපි කප්පට්ඨිතිකා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. කප්පට්ඨිතිකාසුපි අසඞ්ඛාරිකා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. ලොභසහගතා පන දිට්ඨිසම්පයුත්තා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. සාපි නියතා කප්පට්ඨිතිකා අසඞ්ඛාරිකා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. අවිසෙසෙන ච අකුසලා බහුවිපාකා ඔළාරිකා, අප්පවිපාකා සුඛුමා. කුසලා පන අප්පවිපාකා ඔළාරිකා, බහුවිපාකා සුඛුමා.

再者，根据“应依于此一或彼一受而观受为粗显、为细微”之语，于不善等法中，与贪俱行之受相比，与嗔俱行之受犹如火烧其所依，故为粗显；与贪俱行之受则为细微。与嗔俱行之受中，定法者为粗显，不定法（aniyata）者为细微。定法者中，住劫者为粗显，余者为细微。住劫者中，无行者为粗显，余者为细微。与贪俱行之受中，与见相应者为粗显，余者为细微。此受中，定法、住劫且无行者为粗显，余者为细微。概言之，于不善受中，多异熟者为粗显，少异熟者为细微；于善受中，少异熟者为粗显，多异熟者为细微。

අපිච කාමාවචරකුසලා ඔළාරිකා, රූපාවචරා සුඛුමා, තතො අරූපාවචරා, තතො ලොකුත්තරා. කාමාවචරා ච දානමයා ඔළාරිකා, සීලමයා සුඛුමා. සීලමයාපි ඔළාරිකා, තතො භාවනාමයා සුඛුමා. භාවනාමයාපි දුහෙතුකා ඔළාරිකා, තිහෙතුකා සුඛුමා. තිහෙතුකාපි සසඞ්ඛාරිකා ඔළාරිකා, අසඞ්ඛාරිකා සුඛුමා. රූපාවචරා ච පඨමජ්ඣානිකා ඔළාරිකා…පෙ… පඤ්චමජ්ඣානිකා සුඛුමාව. අරූපාවචරා ච ආකාසානඤ්චායතනසම්පයුත්තා ඔළාරිකා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසම්පයුත්තා සුඛුමාව. ලොකුත්තරා ච සොතාපත්තිමග්ගසම්පයුත්තා ඔළාරිකා…පෙ… අරහත්තමග්ගසම්පයුත්තා සුඛුමාව. එස නයො තංතංභූමිවිපාකකිරියාවෙදනාසු දුක්ඛාදිඅසමාපන්නාදිසාසවාදිවසෙන වුත්තවෙදනාසු ච. ඔකාසවසෙන වාපි නිරයෙ දුක්ඛා ඔළාරිකා, තිරච්ඡානයොනියං සුඛුමා…පෙ… පරනිම්මිතවසවත්තීසු සුඛුමාව. යථා ච දුක්ඛා, එවං සුඛාපි සබ්බත්ථ යථානුරූපං යොජෙතබ්බා. වත්ථුවසෙන චාපි හීනවත්ථුකා යා කාචි වෙදනා ඔළාරිකා, පණීතවත්ථුකා සුඛුමා. හීනපණීතභෙදෙ යා ඔළාරිකා, සා හීනා. යා ච සුඛුමා, සා පණීතාති දට්ඨබ්බා.

再者，欲界善（受）是粗的，色界（善受）是细的，无色界（善受）则更细，出世间（善受）又更细。于欲界善（受）中，布施所成者是粗的，持戒所成者是细的。持戒所成者亦是粗的，修所成者则更细。修所成者中，二因者是粗的，三因者是细的。三因者中，有行者是粗的，无行者是细的。于色界（善受）中，初禅（受）是粗的……乃至第五禅（受）最为细。于无色界（善受）中，与空无边处相应者是粗的……乃至与非想非非想处相应者最为细。于出世间（善受）中，与须陀洹道相应者是粗的……乃至与阿罗汉道相应者最为细。此理亦可应用于各界地之异熟受、唯作受，以及就苦等、未得定等、有漏等所说之受。或依处所，地狱之苦受是粗的，畜生道者为细……乃至他化自在天者最为细。犹如苦受，乐受亦应于一切处作相应配合。又依事，任何依于劣事之受是粗的，依于胜事者为细。于劣胜之别中，当知粗者为劣，细者为胜。

දූරසන්තිකපදෙ පන ‘‘අකුසලා වෙදනා කුසලාබ්‍යාකතාහි වෙදනාහි දූරෙ, අකුසලා වෙදනා අකුසලාය වෙදනාය සන්තිකෙ’’තිආදිනා (විභ. 13) නයෙන විභඞ්ගෙ විභත්තා. තස්මා අකුසලා වෙදනා විසභාගතො අසංසට්ඨතො අසරික්ඛතො ච කුසලාබ්‍යාකතාහි දූරෙ, තථා කුසලාබ්‍යාකතා අකුසලාය. එස නයො සබ්බවාරෙසු. අකුසලා [Pg.233] පන වෙදනා සභාගතො සංසට්ඨතො සරික්ඛතො ච අකුසලාය සන්තිකෙති ඉදං වෙදනාය අතීතාදිවිභාගෙ විත්ථාරකථාමුඛං. තංතංවෙදනාසම්පයුත්තානං පන සඤ්ඤාදීනම්පි එතං එවමෙව වෙදිතබ්බං.

于远近之节，在《分别论》（Vibh 13）中以“不善受离善与无记受为远，不善受与不善受为近”等方法作了分别。因此，不善受因体性不同、不相混杂、不相似，故离善与无记受为远；同样，善与无记受亦离不善受为远。此理通于所有诸章。而不善受因体性相同、相互混杂、彼此相似，故与不善受为近。此为受之过去等分别中详细论述的开端。与各别之受相应的想等法，亦应如是了知。

යෙ පනෙත්ථ වෙදනාදීසු චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණන්ති පෙය්‍යාලෙන සංඛිත්තෙසු ච ධම්මෙසු ලොකුත්තරධම්මා ආගතා, තෙ අසම්මසනූපගත්තා ඉමස්මිං අධිකාරෙ න ගහෙතබ්බා. තෙ පන කෙවලං තෙන තෙන පදෙන සඞ්ගහිතධම්මදස්සනවසෙන ච අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ ආගතනයෙන ච වුත්තා. යෙපි ච සම්මසනූපගා, තෙසු යෙ යස්ස පාකටා හොන්ති, සුඛෙන පරිග්ගහං ගච්ඡන්ති, තෙසු තෙන සම්මසනං ආරභිතබ්බං. ජාතිජරාමරණවසෙන විසුං සම්මසනාභාවෙපි ජාතිජරාමරණවන්තෙසුයෙව පන සම්මසිතෙසු තානිපි සම්මසිතානි හොන්තීති පරියායෙන තෙසම්පි වසෙන සම්මසනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො වවත්ථෙතීතිආදිනා නයෙන අතීතත්තිකස්සෙව ච වසෙන සම්මසනස්ස වුත්තත්තා අජ්ඣත්තාදිභෙදං අනාමසිත්වාපි අතීතත්තිකස්සෙව වසෙන පරිච්ඡින්දිත්වාපි අනිච්චාදිතො සම්මසනං කාතබ්බමෙව.

于此，在受等法中，以及在以“眼……乃至老死”的省略方式所总括的诸法中，凡是已出现的出世间法，因其不适合于思择，故于此章不应被纳入。然而，说示彼等，仅是藉由显示为彼彼文句所含摄之法的方式，以及藉由《应遍知法之解释》(Abhiññeyyaniddesa)中所来的方法。再者，于适合思择之法中，行者应就其中对自己显明、易于把握者而开始思择。即使不以生、老、死的方式作个别思择，然而当思择具有生、老、死之法时，彼等（生、老、死）亦即被思择。故当知，此亦是藉由方便而说示对彼等之思择。又因已依“确定过去、未来、现在为无常”等方法，且仅依三时而说示思择，故即便不触及内等差别，亦应仅依三时加以限定，而从无常等方面进行思择。

යං පන අනිච්චං, තං යස්මා නියමතො සඞ්ඛතාදිභෙදං හොති, තෙනස්ස පරියායදස්සනත්ථං, නානාකාරෙහි වා මනසිකාරප්පවත්තිදස්සනත්ථං රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතන්තිආදිමාහ. තඤ්හි හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චං, අනිච්චන්තිකතාය ආදිඅන්තවන්තතාය වා අනිච්චං. පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතත්තා සඞ්ඛතං. පච්චයෙ පටිච්ච නිස්සාය සමං, සහ වා උප්පන්නත්තා පටිච්චසමුප්පන්නං. එතෙන පච්චයෙහි කතෙපි පච්චයානං අබ්‍යාපාරතං දස්සෙති. ඛයධම්මන්ති ඛීයනධම්මං ඛීයනපකතිකං. වයධම්මන්ති නස්සනධම්මං. නයිදං මන්දීභාවක්ඛයවසෙන ඛයධම්මං, කෙවලං විගමනපකතිකං. පහූතස්ස මන්දීභාවොපි හි ලොකෙ ඛයොති වුච්චති. විරාගධම්මන්ති නයිදං කුහිඤ්චි ගමනවසෙන වයධම්මං, කෙවලං සභාවාතික්කමනපකතිකං. ‘‘විරාගො නාම ජිගුච්ඡනං වා සමතික්කමො වා’’ති හි වුත්තං. නිරොධධම්මන්ති නයිදං සභාවාතික්කමෙන පුනරාවත්තිධම්මං, කෙවලං අපුනරාවත්තිනිරොධෙන නිරුජ්ඣනපකතිකන්ති පුරිමපුරිමපදස්ස අත්ථවිවරණවසෙන පච්ඡිමපච්ඡිමපදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

复次，任何无常者，其必然有“有为”等差别。为开显此“无常”之同义词，或为开显种种作意之转起，故说“过去、未来、现在之色是无常、有为……”等。诚然，其有而后无，故为无常；或因其不越坏灭、或因其有始有终，故为无常。由诸缘和合而造作，故为有为。缘于、依于诸缘，和合地或共同地生起，故为缘生。以此显示诸缘虽能造作，但诸缘并无作用。所谓“灭法”(khayadhamma)，即朽坏法，有朽坏的自性。所谓“坏法”(vayadhamma)，即消失法。此法非因衰弱而灭，仅是有离去的自性。诚然，世间亦称丰裕者之衰弱为“灭”。所谓“离染法”(virāgadhamma)，此法并非因去往何处而坏，仅是有超越自性的自性。诚然，经中说：“所谓离染，即是厌离或超越。”所谓“灭尽法”(nirodhadhamma)，此法非超越自性后复返，仅是有以不再复返的灭尽而止息的自性。当知，如是后后之词，乃为解释前前之词义而说。

අථ [Pg.234] වා එකභවපරියාපන්නරූපභඞ්ගවසෙන ඛයධම්මං, එකසන්තතිපරියාපන්නරූපක්ඛයවසෙන වයධම්මං, රූපස්ස ඛණභඞ්ගවසෙන විරාගධම්මං, තිණ්ණම්පි අපුනප්පවත්තිවසෙන නිරොධධම්මන්තිපි යොජෙතබ්බං.

再者，应如是结合：以一生所摄之色的毁坏而言，是灭法；以一相续所摄之色的灭尽而言，是坏法；以色的刹那毁坏而言，是离染法；三者皆以不再生起而言，是灭尽法。

ජරාමරණං අනිච්චන්තිආදීසු ජරාමරණං න අනිච්චං, අනිච්චසභාවානං පන ඛන්ධානං ජරාමරණත්තා අනිච්චං නාම ජාතං. සඞ්ඛතාදීසුපි එසෙව නයො. අන්තරපෙය්‍යාලෙ ජාතියාපි අනිච්චාදිතාය එසෙව නයො.

在“老死是无常”等句中，老死本身并非无常，然因诸蕴有无常之自性，其老死才被称为无常。于“有为”等词，理路亦同。于中间省略部分，“生”亦是无常等，理路亦同。

ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදි න විපස්සනාවසෙන වුත්තං, කෙවලං පටිච්චසමුප්පාදස්ස එකෙකඅඞ්ගවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානතො සම්මසනඤාණං නාම හොතීති පරියායෙන වුත්තං. න පනෙතං කලාපසම්මසනඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණමෙව තං හොතීති. අසති ජාතියාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො, අසතියා ජාතියාති වුත්තං හොති. අසති සඞ්ඛාරෙසූති වචනවිපල්ලාසො කතො, අසන්තෙසු සඞ්ඛාරෙසූති වුත්තං හොති. භවපච්චයා ජාති, අසතීතිආදි ‘‘භවපච්චයා ජාති, අසති භවෙ නත්ථි ජාතී’’තිආදිනා නයෙන යොජෙතබ්බං.

“生缘老死”等，并非以观(vipassanā)的方式而说，仅是因简略地确定缘起的每一支分，故方便说为审察智。然而，这并非聚思惟智，它就是法住智。“无生时”(asati jātiyā)是性的颠倒，应说为“当生不存在时”(asatiyā jātiyā)。“无行时”(asati saṅkhāresu)是数的颠倒，应说为“当诸行不存在时”(asantesu saṅkhāresu)。“有缘生，无时”(Bhavapaccayā jāti, asati)等，应以“有缘生，无有时则无生”等方式来结合。

සම්මසනඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

审察智解释之释义，终。

6. උදයබ්බයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

6. 生灭智解释之释义

49. ඉදානි අනන්තරං වුත්තස්ස සම්මසනඤාණස්ස නානානයෙහි භාවනාථිරකරණෙන පාරං ගන්ත්වා ඨිතෙන අනිච්චාදිතො දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරෙ උදයබ්බයෙන පරිච්ඡින්දිත්වා අනිච්චාදිතො විපස්සනත්ථං වුත්තස්ස උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණස්ස නිද්දෙසෙ ජාතං රූපන්තිආදීසු සන්තතිවසෙන යථාසකං පච්චයෙහි නිබ්බත්තං රූපං. තස්ස ජාතස්ස රූපස්ස නිබ්බත්තිලක්ඛණං ජාතිං උප්පාදං අභිනවාකාරං උදයොති, විපරිණාමලක්ඛණං ඛයං භඞ්ගං වයොති, අනුපස්සනා පුනප්පුනං නිසාමනා, උදයබ්බය අනුපස්සනාඤාණන්ති අත්ථො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. ජාතිජරාමරණවන්තානංයෙව උදයබ්බයස්ස පරිග්ගහෙතබ්බත්තා ජාතිජරාමරණානං උදයබ්බයාභාවතො ජාතිජරාමරණං අනාමසිත්වා ජාතං චක්ඛු…පෙ… ජාතො භවොති පෙය්‍යාලං කතං. සො එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයං [Pg.235] පස්සන්තො එවං ජානාති ‘‘ඉමෙසං ඛන්ධානං උප්පත්තිතො පුබ්බෙ අනුප්පන්නානං රාසි වා නිචයො වා නත්ථි, උප්පජ්ජමානානම්පි රාසිතො වා නිචයතො වා ආගමනං නාම නත්ථි, නිරුජ්ඣමානානම්පි දිසාවිදිසාගමනං නාම නත්ථි, නිරුද්ධානම්පි එකස්මිං ඨානෙ රාසිතො නිචයතො නිධානතො අවට්ඨානං නාම නත්ථි. යථා පන වීණාය වාදියමානාය උප්පන්නස්ස සද්දස්ස නෙව උප්පත්තිතො පුබ්බෙ සන්නිචයො අත්ථි, න උප්පජ්ජමානො සන්නිචයතො ආගතො, න නිරුජ්ඣමානස්ස දිසාවිදිසාගමනං අත්ථි, න නිරුද්ධො කත්ථචි සන්නිචිතො තිට්ඨති, අථ ඛො වීණඤ්ච උපවීණඤ්ච පුරිසස්ස ච තජ්ජං වායාමං පටිච්ච අහුත්වා සම්භොති, හුත්වා පටිවෙති, එවං සබ්බෙපි රූපාරූපිනො ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති.

49. 现在，于紧接所说之审察智后，由已通过多种理路修习并使之稳固而达到彼岸者，为以生灭辨别从无常等方面所见的诸行，并以无常等方面而行观（vipassanā），在为说明生灭随观智而说的解释（niddesa）中，于“已生之色”等句，（当知）色是指以相续的方式，由各自的缘而生成的色。对于彼已生之色的生成相，即生、生起、新貌，是为“生”（udaya）；其变易相，即尽、坏，是为“灭”（vaya）；随观，即是再再审察，此即生灭随观智之义。于受等，理路亦同。因只应把握具有生、老、死者的生灭，而生、老、死本身没有生灭，故不触及生、老、死，而省略说：“已生之眼……已生之有。”如是观察五蕴生灭者，彼如是了知：“此等诸蕴在生起之前，并无未生起的堆积或积聚；正在生起时，也非从堆积或积聚而来；正在息灭时，也非去往任何方向；已息灭后，也非在某处作为堆积、积聚或储藏而存续。譬如，弹奏琵琶时生起的声音，在生起前没有积聚，生起时非从积聚而来，息灭时非去往任何方向，息灭后亦非积聚于何处而存续；反之，乃缘于琵琶、拨子以及人之相应努力，无而生起，有而消失。如是，一切色与非色法，皆是无而生起，有而消失。”

50. එවං සඞ්ඛෙපතො උදයබ්බයදස්සනං දස්සෙත්වා ඉදානි විත්ථාරතො දස්සෙතුං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයං පස්සන්තො කති ලක්ඛණානි පස්සතීතිආදීහි රාසිතො ගණනං පුච්ඡිත්වා, පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සතීතිආදීහි රාසිතොව ගණනං විස්සජ්ජෙත්වා, පුන රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සන්තො කති ලක්ඛණානි පස්සතීතිආදීහි විභාගතො ගණනං පුච්ඡිත්වා රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සන්තො පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සතීතිආදීහි විභාගතො ගණනං විස්සජ්ජෙත්වා, පුන රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සන්තො කතමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සතීතිආදීහි ලක්ඛණවිභාගං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං කතං.

50. 如是简要开示生灭随观智后，为详尽开示，先以“见五蕴生时，见几相？”等句，依总合而问其数；复以“见五蕴生时，见二十五相”等句，亦依总合而答其数。再以“见色蕴生时，见几相？”等句，依分别而问其数；复以“见色蕴生时，见五相”等句，亦依分别而答其数。复以“见色蕴生时，见何等五相？”等句，问相之分别，并已作答。

තත්ථ අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයොති ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා’’ති වුත්තාය අවිජ්ජාය සති ඉමස්මිං භවෙ රූපස්ස උප්පාදො හොතීති අත්ථො. පච්චයසමුදයට්ඨෙනාති පච්චයස්ස උප්පන්නභාවෙනාති අත්ථො. අවිජ්ජාතණ්හාකම්මානි චෙත්ථ ඉධ පටිසන්ධිහෙතුභූතා අතීතපච්චයා. ඉමෙසු ච තීසු ගහිතෙසු සඞ්ඛාරුපාදානානි ගහිතානෙව හොන්ති. ආහාරසමුදයාති පවත්තිපච්චයෙසු කබළීකාරාහාරස්ස බලවත්තා සොයෙව ගහිතො. තස්මිං පන ගහිතෙ පවත්තිහෙතුභූතානි උතුචිත්තානිපි ගහිතානෙව හොන්ති. නිබ්බත්තිලක්ඛණන්ති අද්ධාසන්තතිඛණවසෙන රූපස්ස උප්පාදං, උප්පාදොයෙව සඞ්ඛතලක්ඛණත්තා ලක්ඛණන්ති ච වුත්තො. පඤ්ච ලක්ඛණානීති අවිජ්ජා තණ්හා කම්මාහාරා නිබ්බත්ති චාති ඉමානි පඤ්ච [Pg.236] ලක්ඛණානි. අවිජ්ජාදයොපි හි රූපස්ස උදයො ලක්ඛීයති එතෙහීති ලක්ඛණානි. නිබ්බත්ති පන සඞ්ඛතලක්ඛණමෙව, තම්පි සඞ්ඛතන්ති ලක්ඛීයති එතෙනාති ලක්ඛණං.

于此，“无明集故色集”者，义谓：依于所说“于前业有中，痴为无明”之无明存在时，于此有中，色便生起。“以缘集之义”者，义谓“以缘之生起故”。于此，无明、爱、业是此世结生之因的过去缘。当取此三者时，行与取亦随之被取。“食集故”者，于诸转起缘中，因段食(kabaḷīkārāhāra)有力，故唯取之。然当取彼时，作为转起之因的时节与心亦随之被取。“生成相”者，谓依时、相续、刹那而有色之生起；且生起本身，因是有为法之相，故亦被称为相。“五相”者，即无明、爱、业、食与生成，此为五相。无明等之所以为相，是因色之生起乃藉由彼等而被识知故。再者，生成实为有为法之相，而有为法亦藉此生成被识知为“有为”，故（生成）亦是相。

අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධොති අනාගතභවස්ස පච්චයභූතාය ඉමස්මිං භවෙ අවිජ්ජාය අරහත්තමග්ගඤාණෙන නිරොධෙ කතෙ පච්චයාභාවා අනාගතස්ස රූපස්ස අනුප්පාදො නිරොධො හොතීති අත්ථො. පච්චයනිරොධට්ඨෙනාති පච්චයස්ස නිරුද්ධභාවෙනාති අත්ථො. නිරොධො චෙත්ථ අනාගතපටිසන්ධිපච්චයානං ඉධ අවිජ්ජාතණ්හාකම්මානංයෙව නිරොධො. ආහාරනිරොධා රූපනිරොධොති පවත්තිපච්චයස්ස කබළීකාරාහාරස්ස අභාවෙ තංසමුට්ඨානරූපාභාවො හොති. විපරිණාමලක්ඛණන්ති අද්ධාසන්තතිඛණවසෙන රූපස්ස භඞ්ගං, භඞ්ගොයෙව සඞ්ඛතලක්ඛණත්තා ලක්ඛණන්ති වුත්තො. ඉධ පඤ්ච ලක්ඛණානීති අවිජ්ජාතණ්හාකම්මාහාරානං අභාවනිරොධා චත්තාරි, විපරිණාමො එකන්ති පඤ්ච. එස නයො වෙදනාක්ඛන්ථාදීසු. අයං පන විසෙසො – අරූපක්ඛන්ධානං උදයබ්බයදස්සනං අද්ධාසන්තතිවසෙන, න ඛණවසෙන. ඵස්සො වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධානං පවත්තිපච්චයො, තංනිරොධා ච තෙසං නිරොධො. නාමරූපං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස පවත්තිපච්චයො, තංනිරොධා ච තස්ස නිරොධොති.

“无明灭故色灭”，其义为：于此有中，作为未来有之缘的无明，被阿罗汉道智灭尽时，因缘不存在故，未来之色的不生起即是灭。“以缘灭之义”是“以缘的已灭状态”之义。于此，灭即是未来结生之缘——此处的无明、爱、业——的灭尽。“食灭故色灭”，即是当作为转起缘的段食不存在时，由其生起的色亦不存在。“变易相”，即以时、相续、刹那的方式而有色的毁坏，且毁坏本身因是有为相，故亦被称为相。于此，“五相”即无明、爱、业、食的不存在之灭为四，变易为一，共计五相。于受蕴等，理路亦同。然此有差别：见无色蕴的生灭是以时与相续的方式，而非以刹那的方式。触是受、想、行蕴的转起缘，触灭则彼等亦灭。名色是识蕴的转起缘，名色灭则识亦灭。

කෙචි පනාහු – ‘‘චතුධා පච්චයතො උදයබ්බයදස්සනෙ අතීතාදිවිභාගං අනාමසිත්වාව සබ්බසාමඤ්ඤවසෙන අවිජ්ජාදීහි උදෙතීති උප්පජ්ජමානභාවමත්තං ගණ්හාති, න උප්පාදං. අවිජ්ජාදිනිරොධා නිරුජ්ජතීති අනුප්පජ්ජමානභාවමත්තං ගණ්හාති, න භඞ්ගං. ඛණතො උදයබ්බයදස්සනෙ පච්චුප්පන්නානං උප්පාදං භඞ්ගං ගණ්හාතී’’ති.

然而，有人说：“于依四种缘观生灭时，不触及过去等分别，仅以一切共通的方式，说‘由无明等而生起’，是取其正在生起的状态，而非取其生起刹那；说‘由无明等灭而息灭’，是取其不再生起的状态，而非取其毁坏刹那。于依刹那观生灭时，是取现在法的生起与毁坏。”

විපස්සමානො පන විපස්සකො පඨමං පච්චයතො උදයබ්බයං මනසිකරිත්වා විපස්සනාකාලෙ අවිජ්ජාදිකෙ චතුරො ධම්මෙ විස්සජ්ජෙත්වා උදයබ්බයවන්තෙයෙව ඛන්ධෙ ගහෙත්වා තෙසං උදයබ්බයං පස්සති, එවඤ්ච තස්ස විපස්සකස්ස ‘‘එවං රූපාදීනං උදයො, එවං වයො, එවං රූපාදයො උදෙන්ති, එවං වෙන්තී’’ති පච්චයතො ච ඛණතො ච විත්ථාරෙන උදයබ්බයං පස්සතො ‘‘ඉති කිර ඉමෙ ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති ඤාණං විසදතරං හොති, සච්චපටිච්චසමුප්පාදනයලක්ඛණභෙදා පාකටා හොන්ති[Pg.237]. යඤ්හි සො අවිජ්ජාදිසමුදයා ඛන්ධානං සමුදයං අවිජ්ජාදිනිරොධා ච ඛන්ධානං නිරොධං පස්සති, ඉදමස්ස පච්චයතො උදයබ්බයදස්සනං. යං පන නිබ්බත්තිලක්ඛණවිපරිණාමලක්ඛණානි පස්සන්තො ඛන්ධානං උදයබ්බයං පස්සති, ඉදමස්ස ඛණතො උදයබ්බයදස්සනං. උප්පත්තික්ඛණෙයෙව හි නිබ්බත්තිලක්ඛණං, භඞ්ගක්ඛණෙ ච විපරිණාමලක්ඛණං.

复次，修观(vipassanā)的行者，首先从缘的方面作意生灭，于修观时，舍离无明等四法，唯取有生灭的诸蕴而观其生灭。如此，当此行者从缘与刹那二方面详尽地观见生灭，即“如是色等生，如是色等灭；如是色等生起，如是色等灭去”时，其“诚然，此等诸法，未曾有而有，已有而灭”之智变得更为明净，谛与缘起理趣之相的差别亦变得显了。他观见由无明等之集而有诸蕴之集，由无明等之灭而有诸蕴之灭，此即其“从缘见生灭”。复次，他观见生成相与变异相而见诸蕴之生灭，此即其“从刹那见生灭”。因为生成相仅在生起刹那，变异相则在坏灭刹那。

ඉච්චස්සෙවං පච්චයතො චෙව ඛණතො ච ද්වෙධා උදයබ්බයං පස්සතො පච්චයතො උදයදස්සනෙන සමුදයසච්චං පාකටං හොති ජනකාවබොධතො. ඛණතො උදයදස්සනෙන දුක්ඛසච්චං පාකටං හොති ජාතිදුක්ඛාවබොධතො. පච්චයතො වයදස්සනෙන නිරොධසච්චං පාකටං හොති පච්චයානුප්පාදෙන පච්චයවතං අනුප්පාදාවබොධතො. ඛණතො වයදස්සනෙන දුක්ඛසච්චමෙව පාකටං හොති මරණදුක්ඛාවබොධතො. යඤ්චස්ස උදයබ්බයදස්සනං, මග්ගොවායං ලොකිකොති මග්ගසච්චං පාකටං හොති තත්‍ර සම්මොහවිඝාතතො.

如是，当彼以缘及刹那二方面观生灭时：由从缘见生，以了知生因故，集谛变得显了；由从刹那见生，以了知生苦故，苦谛变得显了；由从缘见灭，以了知缘不生则有缘法不生故，灭谛变得显了；由从刹那见灭，以了知死苦故，苦谛也变得显了。而他这生灭之见，即是世间道，故道谛变得显了，以其于中破除痴迷故。

පච්චයතො චස්ස උදයදස්සනෙන අනුලොමො පටිච්චසමුප්පාදො පාකටො හොති ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති (ම. නි. 1.404; සං. නි. 2.21; උදා. 1) අවබොධතො. පච්චයතො වයදස්සනෙන පටිලොමො පටිච්චසමුප්පාදො පාකටො හොති ‘‘ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.406; සං. නි. 2.21; උදා. 2) අවබොධතො. ඛණතො පන උදයබ්බයදස්සනෙන පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මා පාකටා හොන්ති සඞ්ඛතලක්ඛණාවබොධතො. උදයබ්බයවන්තො හි සඞ්ඛතා, තෙ ච පටිච්චසමුප්පන්නාති.

再者，于彼行者，由缘见生，顺缘起显现，因了知“此有故彼有”。由缘见灭，逆缘起显现，因了知“此灭故彼灭”。复次，由刹那见生灭，缘生法显现，因了知有为相。诚然，具生灭者即是有为法，而彼等即是缘生法。

පච්චයතො චස්ස උදයදස්සනෙන එකත්තනයො පාකටො හොති හෙතුඵලසම්බන්ධෙන සන්තානස්ස අනුපච්ඡෙදාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං උච්ඡෙදදිට්ඨිං පජහති. ඛණතො උදයදස්සනෙන නානත්තනයො පාකටො හොති නවනවානං උප්පාදාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං සස්සතදිට්ඨිං පජහති. පච්චයතො චස්ස උදයබ්බයදස්සනෙන අබ්‍යාපාරනයො පාකටො හොති ධම්මානං අවසවත්තිභාවාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං අත්තදිට්ඨිං පජහති. පච්චයතො පන උදයදස්සනෙන එවංධම්මතානයො පාකටො හොති පච්චයානුරූපෙන ඵලස්සුප්පාදාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං අකිරියදිට්ඨිං පජහති.

再者，于彼行者，由缘见生，一性理趣显明，因了知相续流以因果关联而不断绝。于是彻底舍断断见。由刹那见生，异性理趣显明，因了知新新不断地生起。于是彻底舍断常见。再者，于彼行者，由缘见生灭，无作用理趣显明，因了知诸法无有自主性。于是彻底舍断我见。复次，由缘见生，如是法性理趣显明，因了知果随缘而生。于是彻底舍断无作见。

පච්චයතො [Pg.238] චස්ස උදයදස්සනෙන අනත්තලක්ඛණං පාකටං හොති ධම්මානං නිරීහකත්තපච්චයපටිබද්ධවුත්තිතාවබොධතො. ඛණතො උදයබ්බයදස්සනෙන අනිච්චලක්ඛණං පාකටං හොති හුත්වා අභාවාවබොධතො, පුබ්බන්තාපරන්තවිවෙකාවබොධතො ච. දුක්ඛලක්ඛණම්පි පාකටං හොති උදයබ්බයෙහි පටිපීළනාවබොධතො. සභාවලක්ඛණම්පි පාකටං හොති උදයබ්බයපරිච්ඡින්නාවබොධතො. සභාවලක්ඛණෙ සඞ්ඛතලක්ඛණස්ස තාවකාලිකත්තම්පි පාකටං හොති, උදයක්ඛණෙ වයස්ස, වයක්ඛණෙ ච උදයස්ස අභාවාවබොධතොති.

再者，于彼行者，由缘见生，无我相显明，因了知诸法无有造作且其生起系缚于缘。由刹那见生灭，无常相显明，因了知法有而后无，以及了知前际后际之空离。苦相亦显明，因了知被生灭所逼恼。自性相亦显明，因了知被生灭所限定。于自性相中，有为相之暂时性亦显明，因了知生时无灭，灭时无生。

තස්සෙවං පාකටීභූතසච්චපටිච්චසමුප්පාදනයලක්ඛණභෙදස්ස ‘‘එවං කිර නාමිමෙ ධම්මා අනුප්පන්නපුබ්බා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා නිරුජ්ඣන්තී’’ති නිච්චනවාව හුත්වා සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්ති. න කෙවලඤ්ච නිච්චනවාව, සූරියුග්ගමනෙ උස්සාවබින්දු විය උදකපුබ්බුළො විය උදකෙ දණ්ඩරාජි විය ආරග්ගෙ සාසපො විය විජ්ජුප්පාදො විය ච පරිත්තට්ඨායිනො මායාමරීචිසුපිනන්තඅලාතචක්කගන්ධබ්බනගරඵෙණකදලිආදයො විය අසාරා නිස්සාරාති චාපි උපට්ඨහන්ති. එත්තාවතා තෙන ‘‘වයධම්මමෙව උප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච වයං උපෙතී’’ති ඉමිනා ආකාරෙන සමපඤ්ඤාස ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතං උදයබ්බයානුපස්සනා නාම පඨමං තරුණවිපස්සනාඤාණං අධිගතං හොති, යස්සාධිගමා ‘‘ආරද්ධවිපස්සකො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඉමස්මිං ඤාණෙ ඨිතස්ස ඔභාසාදයො දස විපස්සනූපක්කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති, යෙසං උප්පත්තියා අකුසලො යොගාවචරො තෙසු මග්ගඤාණසඤ්ඤී හුත්වා අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති ගණ්හාති, උපක්කිලෙසජටාජටිතො ච හොති. කුසලො පන යොගාවචරො තෙසු විපස්සනං ආරොපෙන්තො උපක්කිලෙසජටං විජටෙත්වා ‘‘එතෙ ධම්මා න මග්ගො, උපක්කිලෙසවිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච වවත්ථපෙති. තස්සෙවං මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච ඤත්වා ඨිතං ඤාණං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

对于谛、缘起、理趣与相之差别已明了者而言，诸行呈现为恒新，并带着“诚然，此等诸法，前所未有而生，既生而灭”的认识而现起。诸法不仅恒新，亦现起为短暂，犹如日出之露、水中之泡、水上杖痕、锥尖芥子、电光一闪；又现起为无实、无核心，犹如幻术、阳焰、梦境、火环、乾达婆城、泡沫、芭蕉树等。至此，他以“唯坏灭法生起，已生者亦趋于坏灭”的方式，透彻了五十相，从而证得名为生灭随观智的第一种稚嫩的观(vipassanā)智。因证得此智，他被称为“已发起观(vipassanā)者”。当安住于此智时，光明等十种观之随染会生起。因其生起，不善巧之瑜伽行者于彼等生起道智想，执非道为“道”，并为随染所纠缠。而善巧之瑜伽行者，则于彼等法中修观(vipassanā)，解开随染之纠缠，并辨别道与非道，了知：“此等法非道，而脱离随染、已入正道之观智方是道。”他如此了知道与非道后安住之智，即名为道非道智见清净。

එත්තාවතා ච පන තෙන චතුන්නං සච්චානං වවත්ථානං කතං හොති. කථං? නාමරූපපරිග්ගහෙ සති පච්චයපරිග්ගහසම්භවතො ධම්මට්ඨිතිඤාණවචනෙනෙව වුත්තෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිසඞ්ඛාතෙන නාමරූපවවත්ථාපනෙන දුක්ඛසච්චස්ස වවත්ථානං කතං හොති, කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධිසඞ්ඛාතෙන පච්චයපරිග්ගහණෙන සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං, උදයබ්බයානුපස්සනෙන ච ඛණතො උදයබ්බයදස්සනෙන දුක්ඛසච්චස්ස [Pg.239] වවත්ථානං කතං, පච්චයතො උදයදස්සනෙන සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං, පච්චයතො වයදස්සනෙන නිරොධසච්චස්ස වවත්ථානං, යඤ්චස්ස උදයබ්බයදස්සනං, මග්ගොවායං ලොකිකොති තත්‍ර සම්මොහවිඝාතතො ඉමිස්සඤ්ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධියං විපස්සතො සම්මා මග්ගස්ස අවධාරණෙන මග්ගසච්චස්ස වවත්ථානං කතං. එවං ලොකියෙන තාව ඤාණෙන චතුන්නං සච්චානං වවත්ථානං කතං හොතීති.

再者，仅以此，彼行者即已确立四谛。如何？因为当辨别名色时，才有可能辨别其缘，故通过以“法住智”之语所说、被称为“见清净”的名色辨别，即确立了苦谛。通过被称为“度疑清净”的缘辨别，即确立了集谛。复次，通过生灭随观，由刹那见生灭，即确立了苦谛；由缘见生起，即确立了集谛；由缘见灭去，即确立了灭谛。并且，其生灭之见即是“此乃世间道”，因于彼处破除了痴迷，且于此道非道智见清净中为观者(vipassato)正确地辨明了道，故确立了道谛。如是，先以世间智确立了四谛。

උදයබ්බයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

生灭智解释之释义终。

7. භඞ්ගානුපස්සනාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

7. 坏灭随观智解释之释义

51. සො උදයබ්බයානුපස්සනායං ඨිතො යොගාවචරො මග්ගාමග්ගවවත්ථාපනෙන උපක්කිලෙසවිමුත්තං වීථිපටිපන්නං උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං ‘‘මග්ගො’’ති ඤත්වා තිලක්ඛණසල්ලක්ඛණෙන තස්සෙව මග්ගස්ස සුවිසදකරණත්ථං පුන උදයබ්බයානුපස්සනං ආරභිත්වා උදයබ්බයෙන පරිච්ඡින්නෙ සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිතො විපස්සති. එවං තස්ස තං ඤාණං තික්ඛං හුත්වා වහති, සඞ්ඛාරා ලහුං උපට්ඨහන්ති, ඤාණෙ තික්ඛෙ වහන්තෙ සඞ්ඛාරෙසු ලහුං උපට්ඨහන්තෙසු උප්පාදං අතික්කමිත්වා භඞ්ගෙ එව සති සන්තිට්ඨති. නිරොධාධිමුත්තත්තා වා උදයං පහාය භඞ්ගෙයෙව සතිං උපට්ඨපෙති. එතස්මිං ඨානෙ භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං උප්පජ්ජති. ඉදානි තස්ස ඤාණස්ස නිද්දෙසෙ රූපාරම්මණතා චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජතීති රූපාරම්මණං චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජති. අථ වා රූපාරම්මණභාවෙ චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජතීති අත්ථො. තං ආරම්මණං පටිසඞ්ඛාති තං රූපාරම්මණං පටිසඞ්ඛාය ජානිත්වා, ඛයතො වයතො දිස්වාති අත්ථො. තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගං අනුපස්සතීති යෙන චිත්තෙන තං රූපාරම්මණං ඛයතො වයතො දිට්ඨං, තස්ස චිත්තස්ස අපරෙන චිත්තෙන භඞ්ගං අනුපස්සතීති අත්ථො. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘ඤාතඤ්ච ඤාණඤ්ච උභො විපස්සතී’’ති. චිත්තන්ති චෙත්ථ සසම්පයුත්තචිත්තං අධිප්පෙතං.

51. 安住于生灭随观的禅修者，通过道与非道之抉择，了知已脱离诸染、在毗婆舍那道上行进的生灭随观智为“世间道”后，为了使此道更为清净，便以三相审察，再次修习生灭随观，于为生灭所限定的诸行中，观照其为无常等。如是，其智变得锐利，诸行迅速现起。当智变得锐利、诸行迅速现起时，他便超越生起，唯于坏灭建立其念。或因其心倾向于灭，舍弃生起，唯于坏灭建立其念。于此境地，坏灭随观智生起。现在是对此智的解释：‘心以色为所缘的状态而生灭’，意即缘于色所缘的心生起、坏灭。或其义为：在以色为所缘的状态中，心生起而坏灭。‘审察彼所缘’，意即审察彼色所缘而了知，见到其灭尽相。‘随观彼心之坏灭’，意即以一后起之心，随观前一个见到色所缘灭尽之心自身的坏灭。是故古德说：‘观照所知与智两者。’于此，‘心’意指心及其相应法。

අනුපස්සතීති අනු අනු පස්සති, අනෙකෙහි ආකාරෙහි පුනප්පුනං පස්සතීති අත්ථො. තෙනාහ අනුපස්සතීති කථං අනුපස්සති, අනිච්චතො අනුපස්සතීතිආදි[Pg.240]. තත්ථ යස්මා භඞ්ගො නාම අනිච්චතාය පරමා කොටි, තස්මා භඞ්ගානුපස්සකො යොගාවචරො සබ්බං රූපගතං අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො. තතො අනිච්චස්ස දුක්ඛත්තා, දුක්ඛස්ස ච අනත්තත්තා, තදෙව දුක්ඛතො අනුපස්සති, නො සුඛතො. අනත්තතො අනුපස්සති, නො අත්තතො. යස්මා පන යං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා, න තං අභිනන්දිතබ්බං. යඤ්ච න අභිනන්දිතබ්බං, න තත්ථ රජ්ජිතබ්බං. තස්මා එස තස්මිං භඞ්ගානුපස්සනානුසාරෙන ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති දිට්ඨෙ රූපගතෙ නිබ්බින්දති, නො නන්දති. විරජ්ජති, නො රජ්ජති. සො එවං විරජ්ජන්තො ලොකිකෙනෙව තාව ඤාණෙන රාගං නිරොධෙති, නො සමුදෙති, සමුදයං න කරොතීති අත්ථො. අථ වා සො එවං විරත්තො යථා දිට්ඨං රූපගතං, තථා අදිට්ඨම්පි අන්වයඤාණවසෙන නිරොධෙති, නො සමුදෙති. නිරොධතොව මනසි කරොති, නිරොධමෙවස්ස පස්සති, නො සමුදයන්ති අත්ථො. සො එවං පටිපන්නො පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියති. කිං වුත්තං හොති? අයම්පි හි අනිච්චාදිඅනුපස්සනා තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසානං පරිච්චජනතො, සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන ච තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දනතො පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො චාති වුච්චති. තස්මා තාය සමන්නාගතො භික්ඛු යථාවුත්තෙන නයෙන කිලෙසෙ ච පරිච්චජති, නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දති. නාපි නිබ්බත්තනවසෙන කිලෙසෙ ආදියති, න අදොසදස්සිතාවසෙන සඞ්ඛතාරම්මණං. තෙන වුච්චති පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියතීති.

“随观”即是再再观察，意指以多种方式反复观察。因此说：“如何随观？”即“作为无常而随观”等。于此，坏灭是无常的极致，因此修习坏灭随观的禅修者，对一切色法都作为无常而随观，不作为常而随观。之后，由于无常者是苦，苦者是无我，故亦作为苦而随观，不作为乐而随观；作为无我而随观，不作为我而随观。再者，凡是无常、苦、无我者，不应欣喜；凡不应欣喜者，不应于彼染着。因此，此人依坏灭随观，对已见为“无常、苦、无我”的色法生起厌离，不生欢喜；离染，不染着。如是离染者，首先仅以世间智即止息贪，不令其生起，意即不造作其生起。或说，如是离染者，对已见色法如此，对未见者亦藉由类推智而止息之，不令其生起；意即仅作意于灭，仅见其灭，不见其生起。如是行者舍离，不执取。此是何义？此无常等随观，因以彼分的方式，连同诸蕴行而舍弃诸烦恼，又因见有为法之过患，心向其反面——涅槃并跃入其中，故被称为“舍弃之舍离”与“跃入之舍离”。是故，具足此观的比丘，依前述之理，舍弃诸烦恼并跃入涅槃，既不因生起而执取烦恼，亦不因不见过患而执取有为所缘。是故说：“舍离，不执取。”

52. ඉදානිස්ස තෙහි ඤාණෙහි යෙසං ධම්මානං පහානං හොති, තං දස්සෙතුං අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතීතිආදි වුත්තං. තත්ථ නන්දින්ති සප්පීතිකං තණ්හං. රාගන්ති සෙසං තණ්හං. සමුදයන්ති රාගස්ස උප්පත්තිං. අථ වා රූපගතස්ස උදයං. ආදානන්ති නිබ්බත්තනවසෙන කිලෙසානං ආදානං. වෙදනාරම්මණතාතිආදීනි ඉධ ච හෙට්ඨා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

52. 如今，为显示通过那些智慧所断除的诸法，故说“随观无常者，舍断常想”等。于此，“喜”(nandinti)是伴随喜悦的渴爱；“贪”(rāganti)是其余的渴爱；“集”(samudayanti)是贪的生起，或色蕴聚的生起；“取”(ādānanti)是以生起的方式执取诸烦恼。至于“以受为所缘”等，于此处及下文，皆应依已说之理了知。

ගාථාසු පන වත්ථුසඞ්කමනාති රූපාදීසු එකෙකස්ස භඞ්ගං දිස්වා පුන යෙන චිත්තෙන භඞ්ගො දිට්ඨො, තස්සාපි භඞ්ගදස්සනවසෙන පුරිමවත්ථුතො අඤ්ඤවත්ථුසඞ්කමනා. පඤ්ඤාය ච විවට්ටනාති උදයං පහාය වයෙ සන්තිට්ඨනා. ආවජ්ජනා බලඤ්චෙවාති රූපාදීසු එකෙකස්ස භඞ්ගං දිස්වා පුන භඞ්ගාරම්මණස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගදස්සනත්ථං අනන්තරමෙව ආවජ්ජනසමත්ථතා. පටිසඞ්ඛා විපස්සනාති [Pg.241] එසා ආරම්මණපටිසඞ්ඛා භඞ්ගානුපස්සනා නාම. ආරම්මණඅන්වයෙන උභො එකවවත්ථනාති පච්චක්ඛතො දිට්ඨස්ස ආරම්මණස්ස අන්වයෙන අනුගමනෙන යථා ඉදං, තථා අතීතෙපි සඞ්ඛාරගතං භිජ්ජි, අනාගතෙපි භිජ්ජිස්සතීති එවං උභින්නං එකසභාවෙනෙව වවත්ථාපනන්ති අත්ථො. වුත්තම්පි චෙතං පොරාණෙහි –

于诸偈中，“事的转移”(vatthusaṅkamanā)是指：见到色等一一坏灭后，再以见到坏灭的那个心，通过见到此心自身的坏灭，而从前一事转移至另一事。“以慧转向”(paññāya vivaṭṭanā)是指舍弃生起而安住于坏灭。“转向之力”(āvajjanābalaṃ)是指：见到色等一一坏灭后，为了见到以坏灭为所缘的心的坏灭，而具有即刻转向的能力。“审察之观”(paṭisaṅkhā vipassanā)是指：此审察所缘即名为坏灭随观。“依所缘类推确定二者”(ārammaṇaanvayena ubho ekavavatthanaṃ)是指：依于亲见之所缘，通过类推，了知‘犹如现在法，过去诸行亦已坏灭，未来诸行亦将坏灭’，如是确定二者（过去与未来）具有同一自性。古德亦如是说——

‘‘සංවිජ්ජමානම්හි විසුද්ධදස්සනො, තදන්වයං නෙති අතීතනාගතෙ;

සබ්බෙපි සඞ්ඛාරගතා පලොකිනො, උස්සාවබින්දූ සූරියෙව උග්ගතෙ’’ති.

具净见者观现在，类推过去未来法；一切诸行皆坏灭，犹如日出之露珠。

නිරොධෙ අධිමුත්තතාති එවං උභින්නං භඞ්ගවසෙන එකවවත්ථානං කත්වා තස්මිංයෙව භඞ්ගසඞ්ඛාතෙ නිරොධෙ අධිමුත්තතා තග්ගරුතා තන්නින්නතා තප්පොණතා තප්පබ්භාරතාති අත්ථො. වයලක්ඛණවිපස්සනාති එසා වයලක්ඛණවිපස්සනා නාමාති වුත්තං හොති. ආරම්මණඤ්ච පටිසඞ්ඛාති පුරිමඤ්ච රූපාදිආරම්මණං ජානිත්වා. භඞ්ගඤ්ච අනුපස්සතීති තස්සාරම්මණස්ස භඞ්ගං දිස්වා තදාරම්මණස්ස චිත්තස්ස ච භඞ්ගං අනුපස්සති. සුඤ්ඤතො ච උපට්ඨානන්ති තස්සෙවං භඞ්ගමනුපස්සතො ‘‘සඞ්ඛාරාව භිජ්ජන්ති, තෙසං භෙදො මරණං, න අඤ්ඤො කොචි අත්ථී’’ති සුඤ්ඤතො උපට්ඨානං ඉජ්ඣති. තෙනාහු පොරාණා –

“于灭有胜解”是指，像这样以坏灭的方式确定过去与未来二蕴为一之后，对于那称为坏灭的灭，有胜解、有敬重、有倾向、有归向、有倾注。“观衰灭相”即是说，此即名为观衰灭相。“并且审察所缘”是指，了知了先前的色等所缘。“并且随观坏灭”是指，见到那所缘的坏灭之后，也随观以其为所缘的心的坏灭。“并且作为空而现起”是指，对于如是随观坏灭者，“唯有诸行在坏灭，其坏灭即是死亡，别无他物”，如是作为空而现起。因此古德说——

‘‘ඛන්ධා නිරුජ්ඣන්ති න චත්ථි අඤ්ඤො, ඛන්ධාන භෙදො මරණන්ති වුච්චති;

තෙසං ඛයං පස්සති අප්පමත්තො, මණිංව විජ්ඣං වජිරෙන යොනිසො’’ති.

“诸蕴息灭，更无其他，蕴之破坏，称为死亡。不放逸者见其灭尽，犹如以金刚善巧穿珠之人。”

අධිපඤ්ඤා විපස්සනාති යා ච ආරම්මණපටිසඞ්ඛා, යා ච භඞ්ගානුපස්සනා, යඤ්ච සුඤ්ඤතො උපට්ඨානං, අයං අධිපඤ්ඤා විපස්සනා නාමාති වුත්තං හොති. කුසලො තීසු අනුපස්සනාසූති අනිච්චානුපස්සනාදීසු තීසු ඡෙකො භික්ඛු. චතස්සො ච විපස්සනාසූති නිබ්බිදාදීසු ච චතූසු විපස්සනාසු. තයො උපට්ඨානෙ කුසලතාති ඛයතො වයතො සුඤ්ඤතොති ඉමස්මිඤ්ච තිවිධෙ උපට්ඨානෙ කුසලතාය. නානාදිට්ඨීසු න කම්පතීති සස්සතදිට්ඨිආදීසු [Pg.242] නානප්පකාරාසු දිට්ඨීසු න වෙධති. සො එවං අවෙධමානො ‘‘අනිරුද්ධමෙව නිරුජ්ඣති, අභින්නමෙව භිජ්ජතී’’ති පවත්තමනසිකාරො දුබ්බලභාජනස්ස විය භිජ්ජමානස්ස, සුඛුමරජස්සෙව විප්පකිරියමානස්ස, තිලානං විය භජ්ජියමානානං සබ්බසඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිතිපවත්තනිමිත්තං විස්සජ්ජෙත්වා භෙදමෙව පස්සති. සො යථා නාම චක්ඛුමා පුරිසො පොක්ඛරණීතීරෙ වා නදීතීරෙ වා ඨිතො ථූලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකපිට්ඨෙ මහන්තමහන්තානි උදකපුබ්බුළානි උප්පජ්ජිත්වා උප්පජ්ජිත්වා සීඝං සීඝං භිජ්ජමානානි පස්සෙය්‍ය, එවමෙව සබ්බෙ සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති භිජ්ජන්තීති පස්සති. එවරූපඤ්හි යොගාවචරං සන්ධාය වුත්තං භගවතා –

“增上慧观”即是说：对所缘的审察、对坏灭的随观，以及作为空而现起，这被称为增上慧观。“于三随观善巧”是指于无常随观等三种随观善巧的比丘。“于四种观”是指于厌离等四种观。“于三现起善巧”是指于作为灭尽、作为衰灭、作为空这三种现起善巧。“于种种见不动摇”是指于常见等种种见中不动摇。他如此不动摇时，作意“未息灭的正在息灭，未破坏的正在破坏”，如同观察易碎器皿的破碎、微尘的散落、被焙炒时芝麻的爆裂，舍弃一切行法的生、住、转起之相，唯见其坏灭。譬如，有眼之人站在莲池边或河岸边，见到天降豪雨时，水面上生起一个个巨大的水泡，生起后又迅速破裂；他同样观见一切行法“正在坏灭，正在坏灭”。世尊正是针对这样的禅修者说：

‘‘යථා පුබ්බුළකං පස්සෙ, යථා පස්සෙ මරීචිකං;

එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති. (ධ. ප. 170);

“应观世如水泡，应观世如阳焰；如是观世间，死王不见彼。”

තස්සෙවං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති භිජ්ජන්තී’’ති අභිණ්හං පස්සතො අට්ඨානිසංසපරිවාරං භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං බලප්පත්තං හොති. තත්‍රිමෙ අට්ඨානිසංසා – භවදිට්ඨිප්පහානං, ජීවිතනිකන්තිපරිච්චාගො, සදායුත්තපයුත්තතා, විසුද්ධාජීවිතා, උස්සුක්කප්පහානං, විගතභයතා, ඛන්තිසොරච්චපටිලාභො, අරතිරතිසහනතාති. තෙනාහු පොරාණා –

禅修者这样不断观照“一切行法坏灭、坏灭”时，具足八种功德的坏灭随观智便得强盛。这八种功德是：断除有见、舍弃对生命的贪求、恒时精进努力、断除（导向后有的）营求、无有怖畏、获得忍耐与柔和、堪忍不喜与喜。因此古德说：

‘‘ඉමානි අට්ඨග්ගුණමුත්තමානි, දිස්වා තහිං සම්මසතී පුනප්පුනං;

ආදිත්තචෙලස්සිරසූපමො මුනි, භඞ්ගානුපස්සී අමතස්ස පත්තියා’’ති.

犹如衣燃头燃之人，观坏灭相之牟尼，既见此八胜妙功德，为证甘露，于彼再三思惟。

භඞ්ගානුපස්සනාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

坏灭随观智解释之释义，终。

8. ආදීනවඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

8. 过患智解释之释义

53. ආදීනවඤාණනිද්දෙසෙ උප්පාදොති පුරිමකම්මපච්චයා ඉධ උප්පත්ති. පවත්තන්ති තථාඋප්පන්නස්ස පවත්ති. නිමිත්තන්ති සබ්බම්පි සඞ්ඛාරනිමිත්තං. ආයූහනාති ආයතිං පටිසන්ධිහෙතුභූතං කම්මං. පටිසන්ධීති ආයතිං උප්පත්ති. ගතීති යාය ගතියා සා පටිසන්ධි හොති. නිබ්බත්තීති ඛන්ධානං නිබ්බත්තනං. උපපත්තීති ‘‘සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා’’ති (ධ. ස. 1289) එවං වුත්තා විපාකප්පවත්ති[Pg.243]. ජාතීති ජරාදීනං පච්චයභූතා භවපච්චයා ජාති. නිප්පරියායතො තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තමානානං සත්තානං යෙ යෙ ඛන්ධා පාතුභවන්ති, තෙසං පඨමපාතුභාවො ජාති. ජරාති ඛණ්ඩිච්චාදිසම්මතො සන්තතියං එකභවපරියාපන්නඛන්ධසන්තානස්ස පුරාණභාවො. සොකොති ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපො. පරිදෙවොති ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස වචීපලාපො. උපායාසොති භුසො ආයාසො, ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො දොසොයෙව. එත්ථ ච උප්පාදාදයො පඤ්චෙව ආදීනවඤාණස්ස වත්ථුවසෙන වුත්තා, සෙසා තෙසං වෙවචනවසෙන. ‘‘නිබ්බත්ති ජාතී’’ති ඉදඤ්හි ද්වයං උප්පාදස්ස චෙව පටිසන්ධියා ච වෙවචනං, ‘‘ගති උපපත්තී’’ති ඉදං ද්වයං පවත්තස්ස, ජරාදයො නිමිත්තස්සාති. තෙනාහ –

53. 在过患智的解释中，“生起”是指前业为缘于此的投生。“流转”是指如此生起后的持续。“相”是指一切行相。“积集”是指未来结生之因的业。“结生”是指未来的投生。“趣”是指该结生所依的趣向。“产生”是指诸蕴的生成。“受生”即如“入定者或已生（于梵天）者”所说，如此所说的异熟流转。“生”，即以有为缘，是老死等的因缘。确切地说，于此处彼处生成的众生，其诸蕴的最初显现即是生。“老”是指同一生中蕴相续的衰败状态，如牙齿残缺等。“愁”是因亲友遭难等而触之心热。“悲叹”是因亲友遭难等而触之言语哀号。“忧苦”是极度的苦恼，由亲友遭难等而触之极度心苦所生，实为嗔恚。此处“生起”等前五种是就过患智的对象而言，其余则是它们的同义词。“产生与生”这两者是“生起”和“结生”的同义词；“趣与受生”这两者是“流转”的同义词；“老”等则是“相”的同义词。因此说：

‘‘උප්පාදඤ්ච පවත්තඤ්ච, නිමිත්තං දුක්ඛන්ති පස්සති;

ආයූහනං පටිසන්ධිං, ඤාණං ආදීනවෙ ඉද’’න්ති. ච‘‘ඉදං ආදීනවෙ ඤාණං, පඤ්චඨානෙසු ජායතී’’ති. ච

“他见到生起、流转、相、积集与结生为苦，此即过患智。”以及“此过患智生于五处。”

සබ්බපදෙසු ච භයන්ති ඉච්චෙතස්ස වචනස්ස භයං ඉතීති පදච්ඡෙදො. භයන්ති පීළායොගතො සප්පටිභයතාය භයං. ඉතීති භයතුපට්ඨානස්ස කාරණනිද්දෙසො.

并且，于一切句中，对于`bhayanti`此语，其分词是`bhayaṃ iti`。因为与逼迫相应、具有危险，故为`bhayaṃ`（怖畏）。`Iti`一词，是怖畏现起智之原因的解释。

අනුප්පාදො ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණන්තිආදි පන ආදීනවඤාණස්ස පටිපක්ඛඤාණදස්සනත්ථං වුත්තං. භයතුපට්ඨානෙන වා ආදීනවං දිස්වා උබ්බිග්ගහදයානං අභයම්පි අත්ථි ඛෙමං නිරාදීනවන්ති අස්සාසජනනත්ථම්පි එතං වුත්තං. යස්මා වා යස්ස උප්පාදාදයො භයතො සූපට්ඨිතා හොන්ති, තස්ස තප්පටිපක්ඛනින්නං චිත්තං හොති, තස්මා භයතුපට්ඨානවසෙන සිද්ධස්ස ආදීනවඤාණස්ස ආනිසංසදස්සනත්ථම්පෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අනුප්පාදො අප්පවත්තන්තිආදි නිබ්බානමෙව. සන්තිපදෙති සන්තිකොට්ඨාසෙ, නිබ්බානෙති අත්ථො. අනුස්සවවසෙනාපි හි සන්තිපදන්ති නාමමත්තං ගහෙත්වා උප්පන්නං ඤාණම්පි ‘‘සන්තිපදෙ ඤාණ’’න්ති වුත්තං.

再者，“无生是安稳，于寂静处有智”等语，是为了显示与过患智相对之智而说。又或者，对于那些通过怖畏现起智见到过患而内心忧惧者，为让他们得到“亦有无畏、安稳、无过患之处”的安慰，故说此语。又或者，因为对于某人，若生起等现象作为怖畏而善现在前，他的心就会倾向于其对治（即涅槃），因此应当了知，说此语也是为了显示凭借怖畏现起智之力而成就的过患智的利益。“无生、无转起”等，即是涅槃。“于寂静处”，意即在寂静的部分，在涅槃中。诚然，即使只是依随闻，执取“寂静处”这个名称而生起的智，也被称为“于寂静处有智”。

උප්පාදො භයං, අනුප්පාදො ඛෙමන්තිආදි විපක්ඛපටිපක්ඛවසෙන උභයං සමාසෙත්වා උප්පජ්ජමානං ඤාණං ගහෙත්වා වුත්තං. එත්ථ ච යං භයං, තං යස්මා නියමතො දුක්ඛං. යඤ්ච දුක්ඛං, තං වට්ටාමිසලොකාමිසකිලෙසාමිසෙහි අවිප්පමුත්තත්තා සාමිසමෙව. යඤ්ච සාමිසං, තං සඞ්ඛාරමත්තමෙව. තස්මා [Pg.244] උප්පාදො දුක්ඛන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණන්තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙපි භයාකාරෙන දුක්ඛාකාරෙන සාමිසාකාරෙන සඞ්ඛාරාකාරෙනාති එවං ආකාරනානත්තතො පවත්තිවසෙනෙත්ථ නානත්තං වෙදිතබ්බං. උප්පාදො භයං, දුක්ඛං, සාමිසං, සඞ්ඛාරා චාති උප්පාදාදිලිඞ්ගමනපෙක්ඛිත්වා ‘‘නෙතං ඛො සරණං ඛෙමං, නෙතං සරණමුත්තම’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 189) විය අත්තනො ලිඞ්ගාපෙක්ඛමෙව වුත්තං. සඞ්ඛාරාති ච එකත්තමනපෙක්ඛිත්වා ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා, අසඞ්ඛතා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 7-8) විය බහුවචනං කතං, උප්පාදාදීනං වා සඞ්ඛාරෙකදෙසත්තා ‘‘උත්තරෙ පඤ්චාලා, දක්ඛිණෙ පඤ්චාලා’’තිආදීසු විය බහුන්නං එකදෙසෙපි බහුවචනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. ඛෙමං සුඛං නිරාමිසං නිබ්බානන්ති නිබ්බානමෙව වුත්තාකාරානං පටිපක්ඛවසෙන චතුධා වුත්තං. දස ඤාණෙ පජානාතීති ආදීනවෙ ඤාණං පජානන්තො උප්පාදාදිවත්ථුකානි පඤ්ච, අනුප්පාදාදිවත්ථුකානි පඤ්චාති දස ඤාණෙ පජානාති පටිවිජ්ඣති සච්ඡිකරොති. ද්වින්නං ඤාණානං කුසලතාති ආදීනවඤාණස්ස චෙව සන්තිපදඤාණස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං ඤාණානං කුසලතාය. නානාදිට්ඨීසු න කම්පතීති පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානාදිවසෙන පවත්තාසු දිට්ඨීසු න වෙධතීති.

“生起是怖畏，不生起是安稳”等，是依对反两面，总括两者，就此生起的智而说。于此，凡是怖畏，其必然是苦。凡是苦，因其未脱离轮回、世间、烦恼之饵，故为有染。凡是有染，则仅是行而已。因此，说“生起是苦”，于怖畏现起时的智慧即是过患智等。即便如此，亦应了知，此处有种种差异，是由于怖畏相、苦相、有染相、行相等诸相的差别，以及发生方式的不同。“生起是怖畏、是苦、是有染、是诸行”，此说不顾“生起”等的语性，而如“此非安稳皈依处，此非至上皈依处”等（《法句经》189）一样，是仅依（谓语）自身的语性而说。而“诸行”一词，不顾（主语的）单数性，如“无缘法、无为法”等（《法集论》双对法7-8）一样用复数；或因生起等是诸行的一部分，如“北般遮罗、南般遮罗”等一样，对多数中的一部分也用复数，应如是了知。就涅槃本身，作为对上述诸相的对立面，从四个方面被说为安稳、乐、无染与涅槃。所谓“知十智”，即了知过患智者，了知、通达、作证十种智：五种以生起等为所缘的智，以及五种以不生起等为所缘的智。所谓“二智之善巧”，即于过患智与寂静处智这二智的善巧。所谓“于种种见不动摇”，即于依最上现法涅槃等而生起的诸见中不动摇。

ආදීනවඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

过患智解释的释义，终。

9. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

9. 行舍智解释的释义

54. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණනිද්දෙසෙ උප්පාදාදීනි වුත්තත්ථානෙව. දුක්ඛන්ති භයන්ති සාමිසන්ති සඞ්ඛාරාති උප්පාදාදිමුඤ්චනඤාණස්ස කාරණවචනානි. එවඤ්ච ලක්ඛණතො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථතො දස්සෙතුං උප්පාදො සඞ්ඛාරා, තෙ සඞ්ඛාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛතීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාතිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඛාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛතීති තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාඤාණෙන ලක්ඛණත්තයස්ස දිට්ඨත්තා ලක්ඛණවිචිනනෙ පහීනබ්‍යාපාරස්ස ආදිත්තෙ විය තයො භවෙ පස්සතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙ මජ්ඣත්තස්ස තං විපස්සනාඤාණං තෙ සඞ්ඛාරෙ විසෙසෙන ච ඉක්ඛති, ගහණෙන වජ්ජිතඤ්ච හුත්වා ඉක්ඛති ඔලොකෙතීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාමාති අත්ථො. යථා ලොකෙ විසෙසෙන ජයන්තො අධිජයතීති, අන්නෙන වජ්ජිතො වසන්තො උපවසතීති වුච්චති. පුන සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිතො විපස්සිත්වා ගහණෙ මජ්ඣත්තභාවසණ්ඨිතං [Pg.245] සඞ්ඛාරුපෙක්ඛම්පි අනිච්චාදිතො විපස්සිත්වා තස්සාපි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය ගහණෙ මජ්ඣත්තාකාරසණ්ඨිතාය සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය සබ්භාවතො යෙ ච සඞ්ඛාරා යා ච උපෙක්ඛාතිආදි වුත්තං.

54. 在行舍智的解释(niddesa)中，生起等义如前已说。“苦”、“怖畏”、“有染”、“诸行”，是宣说能从生起等解脱之智的因由之语。如此以相显示行舍后，现在为以义理显示，而说：“生起是行，他舍观彼诸行，故为行舍”等。其中“舍观诸行”是指：那位已策励观(vipassanā)的行者，因以观智已见三相，于诸相的简择中已舍离功用，见三有如火宅，于执取诸行时为中舍；其观智特别地观察彼诸行，并且离于执取而观、而看，故名为行舍。譬如世间说“特别地战胜，称为征服”，“离于食物而住，称为斋戒”。再者，以无常等观照诸行后，于执取中住于中舍状态的行舍，也以无常等观照它；由于对彼行舍的执取，亦有另一安住于中舍行相的行舍存在，故说“诸行与舍”等语。

55. ඉදානි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය චිත්තාභිනීහාරභෙදං දස්සෙතුං කතිහාකාරෙහීතිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛායාති භුම්මවචනං. චිත්තස්ස අභිනීහාරොති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාලාභිනො තතො අඤ්ඤස්ස චිත්තස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභිමුඛං කත්වා භුසං හරණං. අභිමුඛත්ථො හි එත්ථ අභිසද්දො, භුසත්ථො නීසද්දො. කතිහාකාරෙහීති පුච්ඡිතං පුච්ඡං අට්ඨහාකාරෙහීති විස්සජ්ජෙත්වා දුතියපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙනෙව තෙ අට්ඨාකාරෙ දස්සෙතුකාමො තෙ අදස්සෙත්වාව පුථුජ්ජනස්ස කතිහාකාරෙහීතිආදි පුච්ඡං අකාසි. පුථුජ්ජනස්සාති එත්ථ පන –

55. 现在为说明行舍的心之导向的差别，而说“以几行相”等。其中，‘saṅkhārupekkhāya’是处格(bhummavacana)。‘心之导向’(cittābhinīhāra)是指：已得行舍者，将其他心朝向行舍而强力地引导。此中‘abhi’词是‘朝向’义，‘nī’词是‘强力’义。对于“以几行相？”的提问，在回答“以八行相”之后，本欲仅以第二次问答来显示那八种行相，但未显示它们，便先提问“于凡夫有几行相？”等。而此中“于凡夫”——

දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනොති.

日亲佛陀说，凡夫有二种：一为盲凡夫，一为善凡夫。

තත්ථ යස්ස ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනධාරණපච්චවෙක්ඛණාදීනි නත්ථි, අයං අන්ධපුථුජ්ජනො. යස්ස තානි අත්ථි, සො කල්‍යාණපුථුජ්ජනො. දුවිධොපි පනෙස –

其中，于蕴、界、处等无学习、询问、听闻、受持、省察等者，此为盲凡夫；有此等者，彼为善凡夫。而此凡夫亦有二种——

පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති.

因生繁多故，彼名为凡夫；或入凡夫数，或别于圣人。

සො හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිඩය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා’’ති [Pg.246] (මහානි. 94). පුථූනං වා ගණනපථාතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනා, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොතිපි පුථුජ්ජනො. තෙසු කල්‍යාණපුථුජ්ජනො ඉධාධිප්පෙතො ඉතරස්ස භාවනාය එව අභාවා.

彼因产生种种烦恼等原因而为凡夫。正如所说：“他们产生种种烦恼，故为凡夫；他们是未断有身见者，故为凡夫；他们仰赖各种导师，故为凡夫；他们未出离一切趣，故为凡夫；他们造作种种行，故为凡夫；他们被种种暴流所卷走，故为凡夫；他们被种种热恼所折磨，故为凡夫；他们被种种炎烧所燃烧，故为凡夫；他们对五欲贪染、贪婪、执取、沉醉、深陷、系着、胶着、束缚，故为凡夫；他们被五盖所障、所蔽、所覆、所盖、所覆藏、所倒覆，故为凡夫。”（《大义释》94）又或者，他们被算在无数背离圣法、行持鄙法的人众之中，故为凡夫。又或者，此人被单独计数，与具足戒、闻等德的圣人分离，故为凡夫。此中意指的是善凡夫，因为另一类（盲凡夫）根本没有修行。

සෙක්ඛස්සාති එත්ථ සත්ත සෙක්ඛා සොතාපත්තිමග්ගඵලසකදාගාමිමග්ගඵලඅනාගාමිමග්ගඵලඅරහත්තමග්ගට්ඨා. තෙ හි තිස්සො සික්ඛා සික්ඛන්තීති සෙක්ඛා. තෙසු සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලට්ඨා තයො ඉධාධිප්පෙතා මග්ගට්ඨානං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය චිත්තාභිනීහාරාභාවා.

此处的“有学”是指七种有学：入流道、入流果，一来道、一来果，不还道、不还果，以及阿罗汉道者。他们修习三学，故称“有学”。其中，此文意指的是处于入流果、一来果、不还果这三种果位者，因为处于道位者于行舍没有心的引导。

වීතරාගස්සාති එත්ථ සමුච්ඡෙදවිගමෙන විගතො රාගො අස්සාති වීතරාගො. අරහතො එතං අධිවචනං. තීසුපි පදෙසු ජාතිග්ගහණෙන එකවචනං කතං.

于此，“离贪者”，其贪已由正断而离，故为离贪者。此为阿罗汉之同义词。于此三处，皆是取其类别，故作单数语。

සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං අභිනන්දතීති තස්මිං උපෙක්ඛාවිහාරෙ ඵාසුවිහාරසඤ්ඤං පටිලභිත්වා ඵාසුවිහාරනිකන්තියා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභිමුඛො හුත්වා නන්දති, සප්පීතිකං තණ්හං උප්පාදෙතීති අත්ථො. විපස්සතීති සොතාපත්තිමග්ගපටිලාභත්ථං අනිච්චාදිවසෙන විවිධා පස්සති, සෙක්ඛො උපරිමග්ගත්ථං, වීතරාගො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං විපස්සති. පටිසඞ්ඛායාති අනිච්චාදිවසෙනෙව උපපරික්ඛිත්වා. යස්මා පන සොතාපන්නාදයො අරියා සකං සකං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජමානා උදයබ්බයඤාණාදීහි නවහි විපස්සනාඤාණෙහි අවිපස්සිත්වා සමාපජ්ජිතුං න සක්කොන්ති, තස්මා පටිසඞ්ඛාය වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජතීති වුත්තං.

“欣乐于行舍”，其义是：于彼舍住中获得安住想，因喜爱安住而倾向行舍，心生欢喜，生起伴随喜悦的渴爱。“观”，是指（凡夫）为了证得入流道而以无常等方式作种种观察；有学为了更高的道而观；离贪者为了现法乐住而观。“省察”，即是以无常等方式加以审察。因为入流者等圣者在进入各自的果等至时，若不以生灭智等九种观智来观，则不能进入，所以说“或省察后进入果等至”。

ඵලසමාපත්තියා පවත්තිදස්සනත්ථං පන තෙසං ඉදං පඤ්හකම්මං – කා ඵලසමාපත්ති? කෙ තං සමාපජ්ජන්ති? කෙ න සමාපජ්ජන්ති? කස්මා සමාපජ්ජන්ති? කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති? කථං ඨානං? කථං වුට්ඨානං? කිං ඵලස්ස අනන්තරං? කස්ස ච ඵලං අනන්තරන්ති?

再者，为了显示他们的果等至的发生，有此问答：什么是果等至？谁能进入？谁不能进入？为何进入？如何进入？如何安住？如何出定？果的无间之后是什么？果又是什么的无间？

තත්ථ කා ඵලසමාපත්තීති? යා අරියඵලස්ස නිරොධෙ අප්පනා.

于彼，“什么是果等至？”即圣果以灭（涅槃）为所缘的安止。

කෙ තං සමාපජ්ජන්ති? කෙ න සමාපජ්ජන්තීති? සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා න සමාපජ්ජන්ති. කස්මා? අනධිගතත්තා. අරියා පන සබ්බෙපි සමාපජ්ජන්ති. කස්මා[Pg.247]? අධිගතත්තා. උපරිමා පන හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජන්ති පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා, හෙට්ඨිමා ච උපරිමං අනධිගතත්තා. අත්තනො අත්තනොයෙව පන ඵලං සබ්බෙපි සමාපජ්ජන්තීති ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං.

“谁能进入？谁不能进入？”一切凡夫都不能进入。为什么？因为未证得。而一切圣者都能进入。为什么？因为已证得。然而，上位者不进入下位（果定），因为通过进入另一（更高）的个人状态，（下位）已被平息；下位者也不进入上位（果定），因为未证得。一切（圣者）都只进入各自的果位——这是此处的结论。

කෙචි පන ‘‘සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි න සමාපජ්ජන්ති, උපරිමා ද්වෙයෙව සමාපජ්ජන්තී’’ති වදන්ති. ඉදඤ්ච නෙසං කාරණං – එතෙ හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිනොති. තං පුථුජ්ජනස්සාපි අත්තනා පටිලද්ධං ලොකියසමාධිං සමාපජ්ජනතො අකාරණමෙව. කිඤ්චෙත්ථ කාරණාකාරණචින්තාය. නනු ඉධෙව පාළියං ‘‘කතමෙ දස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති, කතමෙ දස ගොත්‍රභුධම්මා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්තී’’ති (පටි. ම. 1.60) ඉමෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනෙ ‘‘සොතාපත්තිඵලසමාපත්තත්ථාය සකදාගාමිඵලසමාපත්තත්ථායා’’ති (පටි. ම. 1.60) විසුං විසුං වුත්තා. තස්මා සබ්බෙපි අරියා අත්තනො අත්තනො ඵලං සමාපජ්ජන්තීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

然而，有些人说：“入流者与一来者不能入定，唯有上二者才能入定。”他们提出的理由是：“因为他们是圆满定者。”但这并非理由，因为即使凡夫也能进入自己所证得的世间定。此处何须思量其为理由或非理由？难道在此《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)的圣典中，于解答“哪十种行舍(saṅkhārupekkhā)依观(vipassanā)而生起？哪十种种姓法(gotrabhudhammā)依观而生起？”(无碍解道 1.60)等问题时，不是分别说了“为了入流果定”、“为了一来果定”(无碍解道 1.60)吗？因此，于此应作此结论：一切圣者皆能进入各自的果定。

කස්මා සමාපජ්ජන්තීති? දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං. යථා හි රාජානො රජ්ජසුඛං, දෙවතා දිබ්බසුඛමනුභවන්ති, එවං අරියා ‘‘ලොකුත්තරසුඛං අනුභවිස්සාමා’’ති අද්ධානපරිච්ඡෙදං කත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති.

为何入定？为了现法乐住(diṭṭhadhammasukhavihāra)。犹如国王享受王位之乐，天人享受天界之乐，同样，圣者们作意：“我们将体验出世间乐”，在设定时间后，于每一个意愿的刹那进入果定。

කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානන්ති? ද්වීහි තාව ආකාරෙහි අස්සා සමාපජ්ජනං හොති නිබ්බානතො අඤ්ඤස්ස ආරම්මණස්ස අමනසිකාරා, නිබ්බානස්ස ච මනසිකාරා. යථාහ – ‘‘ද්වෙ ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා සබ්බනිමිත්තානඤ්ච අමනසිකාරො, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරො’’ති (ම. නි. 1.458). අයං පනෙත්ථ සමාපජ්ජනක්කමො – ඵලසමාපත්තත්ථිකෙන හි අරියසාවකෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන උදයබ්බයාදිවසෙන සඞ්ඛාරා විපස්සිතබ්බා. තස්ස පවත්තානුපුබ්බවිපස්සනස්ස සඞ්ඛාරාරම්මණගොත්‍රභුඤාණානන්තරං ඵලසමාපත්තිවසෙන නිරොධෙ චිත්තං අප්පෙති. ඵලසමාපත්තිනින්නතාය චෙත්ථ සෙක්ඛස්සාපි ඵලමෙව උප්පජ්ජති, න මග්ගො. යෙ පන වදන්ති ‘‘සොතාපන්නො ‘ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිස්සාමී’ති විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සකදාගාමී හොති, සකදාගාමී ච අනාගාමී’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘එවං සති අනාගාමී අරහා භවිස්සති, අරහා පච්චෙකබුද්ධො, පච්චෙකබුද්ධො ච බුද්ධො’’ති.

如何进入此定，如何安住，如何出定？首先，通过两种方式进入此定：不作意涅槃以外的所缘，以及作意涅槃。如（经中）所说：“贤友(āvuso)，有两种因缘可进入无相心解脱：即不作意一切相，及作意无相界。”（《中部》1.458）此处进入的次第如下：欲进入果定的圣弟子，当独居静处，以生灭等方式观诸行。对于次第修观的他而言，在以诸行为所缘的种姓智之后，心便以果定之力趣入于灭。于此，因心向于果定，故即使对有学，也仅生起果，而非道。然而，有人说：“须陀洹(sotāpanno)为‘我将进入果定’而发起观，即成斯陀含(sakadāgāmī)；斯陀含亦成阿那含(anāgāmī)。”对他们应如是说：“果真如此，则阿那含将成阿罗汉，阿罗汉将成辟支佛，辟支佛亦将成佛。”

තස්මා [Pg.248] න කිඤ්චි එතං, පාළිවසෙනෙව ච පටික්ඛිත්තන්තිපි න ගහෙතබ්බං. ඉදමෙව පන ගහෙතබ්බං. සෙක්ඛස්සාපි ඵලමෙව උප්පජ්ජති, න මග්ගො. ඵලඤ්චස්ස සචෙ අනෙන පඨමජ්ඣානිකො මග්ගො අධිගතො හොති, පඨමජ්ඣානිකමෙව උප්පජ්ජති, සචෙ දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකො, දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකමෙවාති එවං තාවස්සා සමාපජ්ජනං හොති.

是故，此说全无是处，且已被圣典所驳斥，故不应采纳。而应采纳此说：即使对有学，也仅生起果，而非道。并且，对他而言，若已证得初禅道，则仅生起初禅果；若已证得第二禅等其他禅定之一的道，则仅生起第二禅等其他禅定之一的果。如是，即是进入此定。

‘‘තයො ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතොවිමුත්තියා ඨිතියා සබ්බනිමිත්තානඤ්ච අමනසිකාරො, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරො, පුබ්බෙ ච අභිසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.458) වචනතො පනස්සා තීහාකාරෙහි ඨානං හොති. තත්ථ පුබ්බෙ ච අභිසඞ්ඛාරොති සමාපත්තිතො පුබ්බෙ කාලපරිච්ඡෙදො. ‘‘අසුකස්මිං නාම කාලෙ වුට්ඨහිස්සාමී’’ති පරිච්ඡින්නත්තා හිස්සා යාව සො කාලො නාගච්ඡති, තාව ඨානං හොති. එවමස්ස ඨානං හොති.

“贤友，有三种因缘使无相心解脱得以安住：即对一切相不作意、对无相界作意，以及先前的预作。”（《中部》1.458）因此，其安住有三种方式。其中，“先前的预作”（pubbe abhisaṅkhāro）是指在入定前作时间的限定。因为已经限定：“我将于某时出定”，所以只要那个时间未到，就能安住。如此，便是它的安住。

‘‘ද්වෙ ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතොවිමුත්තියා වුට්ඨානාය සබ්බනිමිත්තානඤ්ච මනසිකාරො, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා අමනසිකාරො’’ති (ම. නි. 1.458) වචනතො පනස්සා ද්වීහාකාරෙහි වුට්ඨානං හොති. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති රූපනිමිත්තවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණනිමිත්තානං. කාමඤ්ච න සබ්බානෙවෙතානි එකතො මනසි කරොති, සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන පනෙතං වුත්තං. තස්මා යං භවඞ්ගස්ස ආරම්මණං හොති, තං මනසිකරොතො ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨානං හොතීති එවමස්සා වුට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

“贤友，有两种因缘使无相心解脱出定：即对一切相作意，以及对无相界不作意。”（《中部》1.458）因此，其出定有两种方式。其中，“一切相”（sabbanimittāni）是指色相、受相、想相、行相、识相。虽然并非能同时作意所有这些相，但这是以总括的方式而说。所以，当作意有分心（bhavaṅga）的所缘时，便从果定出定。应当这样了知其出定。

කිං ඵලස්ස අනන්තරං, කස්ස ච ඵලං අනන්තරන්ති? ඵලස්ස තාව ඵලමෙව වා අනන්තරං හොති භවඞ්ගං වා. ඵලං පන අත්ථි මග්ගානන්තරං, අත්ථි ඵලානන්තරං, අත්ථි ගොත්‍රභුඅනන්තරං, අත්ථි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනානන්තරන්ති. තත්ථ මග්ගවීථියං මග්ගානන්තරං, පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං ඵලානන්තරං, ඵලසමාපත්තීසු පුරිමං පුරිමං ගොත්‍රභුඅනන්තරං. ගොත්‍රභූති චෙත්ථ අනුලොමං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පට්ඨානෙ ‘‘අරහතො අනුලොමං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො. සෙක්ඛානං අනුලොමං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417). යෙන ඵලෙන නිරොධා වුට්ඨානං හොති, තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනානන්තරන්ති. තත්ථ ඨපෙත්වා මග්ගවීථියං උප්පන්නඵලං අවසෙසං [Pg.249] සබ්බං ඵලසමාපත්තිවසෙන පවත්තං නාම. එවමෙතං මග්ගවීථියං වා ඵලසමාපත්තියං වා උප්පජ්ජනවසෙන –

何为果之无间？何者以果为无间？于果之无间，或为果，或为有分。而果，有道无间者，有果无间者，有种姓(gotrabhū)无间者，有非想非非想处(nevasaññānāsaññāyatana)无间者。其中，于道心路中者，为道无间；后后果为前前果之无间；于诸果定中，最前者为种姓无间。此处“种姓”，当知为随顺(anuloma)。如《发趣》(Paṭṭhāna)中所说：“于阿罗汉，随顺以无间缘为缘于果定。于诸有学，随顺以无间缘为缘于果定。”以何果从灭尽定而出，彼即非想非非想处无间。其中，除去于道心路中生起之果，其余一切，皆名为依果定而转起。如是，此果依于道心路或果定中生起——

‘‘පටිප්පස්සද්ධදරථං, අමතාරම්මණං සුභං;

වන්තලොකාමිසං සන්තං, සාමඤ්ඤඵලමුත්තම’’න්ති.

热恼已平息，以不死为所缘，善妙庄严；已吐离世间诱饵，寂静，此即至上沙门果。

අයමෙත්ථ ඵලසමාපත්තිකථා.

此为此处之果定论。

තදජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාති තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං අඤ්ඤෙන තාදිසෙනෙව විපස්සනාඤාණෙන අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා. සුඤ්ඤතවිහාරෙන වාතිආදීසු ඵලසමාපත්තිං විනා විපස්සනාවිහාරෙනෙව විහරිතුකාමස්ස අරහතො අත්තාභිනිවෙසං භයතො දිස්වා සුඤ්ඤතාධිමුත්තස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය වයං පස්සන්තස්ස විපස්සනත්තයවිහාරො සුඤ්ඤතවිහාරො නාම, සඞ්ඛාරනිමිත්තං භයතො දිස්වා අනිමිත්තාධිමුත්තස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය වයං පස්සන්තස්ස විපස්සනත්තයවිහාරො අනිමිත්තවිහාරො නාම, තණ්හාපණිධිං භයතො දිස්වා අප්පණිහිතාධිමුත්තස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය වයං පස්සන්තස්ස විපස්සනත්තයවිහාරො අප්පණිහිතවිහාරො නාම. තථා හි පරතො වුත්තං –

“‘彼已超舍’（Tadajjhupekkhitvāti），即是以另一个同类的观智，舍观彼行舍智。在‘以空住（suññatavihārena vā）’等句中，是指阿罗汉不欲入果定，而唯欲住于观住，见我执为怖畏，于倾向空（涅槃）者，观见行舍智之坏灭，其三观之住名为‘空住’；见行相为怖畏，于倾向无相（涅槃）者，观见行舍智之坏灭，其三观之住名为‘无相住’；见爱愿为怖畏，于倾向无愿（涅槃）者，观见行舍智之坏灭，其三观之住名为‘无愿住’。是故，于后文说：

‘‘අභිනිවෙසං භයතො සම්පස්සමානො සුඤ්ඤතෙ අධිමුත්තත්තා ඵුස්ස ඵුස්ස වයං පස්සති, සුඤ්ඤතො විහාරො. නිමිත්තං භයතො සම්පස්සමානො අනිමිත්තෙ අධිමුත්තත්තා ඵුස්ස ඵුස්ස වයං පස්සති, අනිමිත්තො විහාරො. පණිධිං භයතො සම්පස්සමානො අප්පණිහිතෙ අධිමුත්තත්තා ඵුස්ස ඵුස්ස වයං පස්සති, අප්පණිහිතො විහාරො’’ති (පටි. ම. 1.78).

“善见执取为怖畏，由胜解于空，屡屡触及而见坏灭，是为空住。善见相为怖畏，由胜解于无相，屡屡触及而见坏灭，是为无相住。善见愿为怖畏，由胜解于无愿，屡屡触及而见坏灭，是为无愿住。”

ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාසබ්භාවෙන ච පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤාදිවිහාරසබ්භාවෙන ච අරහතොයෙව සබ්බාකාරෙන චිත්තං වසෙ වත්තති, තතො අයං විපස්සනාවිහාරො අරහතොයෙව ඉජ්ඣතීති වුත්තං හොති. වීතරාගො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං විපස්සති වාති එත්ථ පන තිධා ච භයං, තිධා ච අධිමුත්තිං අනාපජ්ජිත්වා කෙවලං විපස්සනාති වෙදිතබ්බා. එවඤ්හි සති පුබ්බාපරවිසෙසො හොති.

由于具足六支舍，以及具足于可厌中作不可厌想等住，唯有阿罗汉之心才能于一切行相中自在运作，是故说此观住唯阿罗汉方能成就。至于“离贪者观行舍（vītarāgo saṅkhārupekkhaṃ vipassati vā）”一句，当知此处是不趣入三怖畏及三胜解，而纯是观。如是，方有前后之差别。

56. ඉදානි ද්වින්නං තිණ්ණං පුග්ගලානං වසෙන සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය එකත්තනානත්තභෙදං දස්සෙතුකාමො කථං පුථුජ්ජනස්ස ච සෙක්ඛස්ස චාතිආදිමාහ. තත්ථ [Pg.250] චිත්තස්ස අභිනීහාරො එකත්තං හොතීති එකො හොති, සකත්ථෙ භාවවචනන්ති වෙදිතබ්බං. යථා ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති වුත්තං, තථා එකොව එකත්තං. අභිනීහාරොති සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තවචනං වා, අභිනීහාරස්සාති අත්ථො. ‘‘සො දෙසො සම්මජ්ජිත්වා’’තිආදීසු (මහාව. 168) විය විභත්තිවිපල්ලාසො කතොති වෙදිතබ්බො. චිත්තං කිලිස්සතීති විපස්සනානිකන්තිසඞ්ඛාතෙන ලොභකිලෙසෙන චිත්තං කිලිස්සති, තාපීයති බාධීයතීති අත්ථො. භාවනාය පරිපන්ථො හොතීති පටිලද්ධාය විපස්සනාභාවනාය උපඝාතො හොති. පටිවෙධස්ස අන්තරායො හොතීති විපස්සනාභාවනාය පටිලභිතබ්බස්ස සච්චප්පටිවෙධස්ස පටිලාභන්තරායො හොති. ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයො හොතීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසම්පයුත්තකම්මස්ස බලවත්තා තෙනෙව සුගතිපටිසන්ධියා දීයමානාය අතිනන්දනසඞ්ඛාතො ලොභකිලෙසො අනාගතෙ කාමාවචරසුගතිපටිසන්ධියා පච්චයො හොති. යස්මා කිලෙසසහායං කම්මං විපාකං ජනෙති, තස්මා කම්මං ජනකපච්චයො හොති, කිලෙසො උපත්ථම්භකපච්චයො. සෙක්ඛස්ස පන උත්තරිපටිවෙධස්සාති සකදාගාමිමග්ගාදිවසෙන සච්චප්පටිවෙධස්ස. ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයො හොතීති සෙක්ඛෙසු සොතාපන්නසකදාගාමීනං අනධිගතජ්ඣානානං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාකම්මෙන දීයමානාය කාමාවචරසුගතිපටිසන්ධියා අභිනන්දනකිලෙසො පච්චයො හොති, ඣානලාභීනං පන අනාගාමිස්ස ච බ්‍රහ්මලොකෙයෙව පටිසන්ධානතො පච්චයො න හොති, අනුලොමගොත්‍රභූහි ච දීයමානාය පටිසන්ධියා අයමෙව කිලෙසො පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බො.

56. 如今，[圣者]欲依据两类人（puggala）开示行舍（saṅkhārupekkhā）的一性与异性之差别，故说“于凡夫与有学云何”等。于此，“心之引导（abhinīhāra）为一性（ekatta）”者，谓其为一。当知此中[-tta]是在表达自性（sakattha）的抽象名词（bhāvavacana）。犹如说“此缘（idappaccayā）即是此缘性（idappaccayatā）”，如是，“一（eka）”即是“一性（ekatta）”。“引导（abhinīhāro）”一词，是主格（paccattavacana）用于属格（sāmiattha）义，意即“引导的（abhinīhārassa）”。当知此乃如《大品》（Mahāvagga）“彼处既扫（so deso sammajjitvā）”等句中所作的语尾转换（vibhattivipallāsa）。“心染污”者，意谓心为名为“观染”（vipassanānikanti）的贪烦恼（lobhakilesa）所染污、烧恼、逼迫。“成为修习的障碍”，是指伤害已得的观修（vipassanābhāvanā）。“成为通达的障碍”，是指障碍了经由观修所应获得的谛之通达。“成为未来结生（paṭisandhi）的缘”，是指因与行舍相应的业（kamma）强大有力，当其正引生善趣结生时，名为“极喜”（atinandana）的贪烦恼，即成为未来欲界善趣结生的缘。因为有烦恼（kilesa）为伴的业能产生果报（vipāka），所以业是生起因（janakapaccaya），烦恼是支助因（upatthambhakapaccaya）。再者，于有学（sekkha），“为更上通达”者，是指经由一来道（sakadāgāmimagga）等而通达圣谛。“成为未来结生的缘”者，是指于有学中，对未得禅那（jhāna）的须陀洹（sotāpanna）与斯陀含（sakadāgāmin）而言，当行舍业正引生欲界善趣结生时，欣喜（abhinandana）的烦恼即成为其缘。然而，对已得禅那的[须陀洹、斯陀含]，以及对阿那含（anāgāmin）而言，由于他们只在梵天界（brahmaloka）结生，故[此烦恼]不成为其缘。又当知，若结生是由随顺智（anulomañāṇa）与种姓智（gotrabhūñāṇa）[相应的业]所引生，则正是此烦恼成为其缘。

අනිච්චතොති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චන්තිකතාය ආදිඅන්තවන්තතාය ච අනිච්චතො. දුක්ඛතොති අභිණ්හං පටිපීළනට්ඨෙන උප්පාදවයපටිපීළනතාය දුක්ඛවත්ථුතාය ච දුක්ඛතො. අනත්තතොති අවසවත්තනට්ඨෙන පච්චයායත්තවුත්තිතාය සාමිනිවාසීකාරකවෙදකාභාවෙන ච අනත්තතො. අනුපස්සනට්ඨෙනාති අනු අනු අනිච්චාදිතො පස්සනට්ඨෙන. අභිනීහාරො නානත්තං හොතීති අභිනීහාරො නානා හොතීති වා අභිනීහාරස්ස නානාභාවො හොතීති වා වෙදිතබ්බං.

无常，是因其已有而无之义、刹那性，以及有始有终故。苦，是因其不断逼迫之义、为生灭所逼迫，以及是苦之事(vatthu)故。无我，是因其不能自主之义、依缘而有，以及无有主宰者、居住者、作者、受者故。随观之义，即重复观察无常等之义。导向是种种，当知即是“导向是种种”，或“导向有种种性”。

කුසලාති ආරොග්‍යට්ඨෙන අනවජ්ජට්ඨෙන කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන ච. අබ්‍යාකතාති කුසලාකුසලභාවෙන න බ්‍යාකතා. කිඤ්චිකාලෙ සුවිදිතාති [Pg.251] විපස්සනාකාලෙ සුට්ඨු විදිතා. කිඤ්චිකාලෙ න සුවිදිතාති අභිනන්දනකාලෙ න සුට්ඨු විදිතා. අච්චන්තං සුවිදිතාති අභිනන්දනාය පහීනත්තා එකන්තෙන සුවිදිතා. විදිතට්ඨෙන ච අවිදිතට්ඨෙන චාති එත්ථ පුථුජ්ජනසෙක්ඛානං සුවිදිතට්ඨොපි වීතරාගස්ස අච්චන්තසුවිදිතට්ඨොපි විදිතට්ඨොව හොති, ද්වින්නම්පි න සුවිදිතට්ඨො අවිදිතට්ඨොව.

善，是依其无病、无过失及由善巧所生之义。无记，是因其非善非不善之性，故不被记说。有时善知，是指在修观(vipassanā)时善知。有时不善知，是指在喜爱观智时则不善知。究竟善知，是因对观智的喜爱已断除，故完全善知。就“已知义”与“未知义”而言，凡夫与有学的善知，以及离贪者的究竟善知，都属于“已知义”；而他们二者的不善知，则属于“未知义”。

අතිත්තත්තාති විපස්සනාය කරණීයස්ස අපරියොසිතත්තා අප්පණීතභාවෙන. තබ්බිපරීතෙන තිත්තත්තා. තිණ්ණං සඤ්ඤොජනානං පහානායාති සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසානං පහානත්ථං. පච්ඡිමභවිකාපි බොධිසත්තා එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. අපච්ඡිමභවිකා පන විපස්සනං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං පාපෙත්වා ඨපෙන්ති. සොතාපත්තිමග්ගං පටිලාභත්ථායාති අසමාසෙත්වා පඨන්ති, සමාසෙත්වා පාඨො සුන්දරතරො. සෙක්ඛො තිණ්ණං සඤ්ඤොජනානං පහීනත්තාති සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං සාමඤ්ඤෙන වුත්තං. සකදාගාමිඅනාගාමීනම්පි හි තානි පහීනානෙව. උත්තරිපටිලාභත්ථායාති උපරූපරිමග්ගපටිලාභත්ථං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථායාති දිට්ඨෙව ධම්මෙ පච්චක්ඛෙ අත්තභාවෙ යො සුඛො විහාරො, තදත්ථාය. විහාරසමාපත්තට්ඨෙනාති සෙක්ඛස්ස ඵලසමාපත්තට්ඨෙන, වීතරාගස්ස විපස්සනාවිහාරඵලසමාපත්තට්ඨෙන.

不满足，是因观(vipassanā)应作之事尚未完成，以及无所愿求故。与此相反，即是满足。为断三结，即为断除身见、疑、戒禁取。最后有菩萨也摄入于此[断三结之观]中。非最后有者，则修观达行舍后安住。对于“为得须陀洹道”，[有人]不作复合词而读诵；若作复合词，其读文则更佳。有学，是因已断三结，此是通说须陀洹、斯陀含、阿那含。因为斯陀含与阿那含也确实已断除彼等（三结）。为证得更高成就，即为证得更高之道。为现法乐住，即为在现法中、现前自身中的乐住，为此目的。就安住与等至的意义而言：对有学，是果等至的意义；对离贪者，是观(vipassanā)住与果等至的意义。

57. ඉදානි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානං ගණනපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුං කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාතිආදිමාහ. තත්ථ සමථවසෙනාති සමාධිවසෙන. අයමෙව වා පාඨො. නීවරණෙ පටිසඞ්ඛාති පඤ්ච නීවරණානි පහාතබ්බභාවෙන පරිග්ගහෙත්වා. සන්තිට්ඨනාති නීවරණානං පහානාභිමුඛීභූතත්තා තෙසං පහානෙපි අබ්‍යාපාරභාවූපගමනෙන මජ්ඣත්තතාය සන්තිට්ඨනා. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසූති නීවරණප්පහානෙ බ්‍යාපාරාකරණෙන නීවරණසඞ්ඛාතානං සඞ්ඛාරානං උපෙක්ඛනාසු. එස නයො විතක්කවිචාරාදීසු ච. සමථෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාම අප්පනාවීථියා ආසන්නපුබ්බභාගෙ බලප්පත්තභාවනාමයඤාණං. සොතාපත්තිමග්ගං පටිලාභත්ථායාතිආදීසු චතූසු මග්ගවාරෙසු සුඤ්ඤතානිමිත්තඅප්පණිහිතමග්ගානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරො මග්ගො ලබ්භති. සොතාපත්තිඵලසමාපත්තත්ථායාතිආදීසු චතූසු ඵලවාරෙසු පන අප්පණිහිතා ඵලසමාපත්ති වෙදිතබ්බා. කස්මා? ‘‘සුඤ්ඤතවිහාරසමාපත්තත්ථාය අනිමිත්තවිහාරසමාපත්තත්ථායා’’ති [Pg.252] ඉතරාසං ද්වින්නං ඵලසමාපත්තීනං විසුං වුත්තත්තා. අනිච්චානුපස්සනාවුට්ඨානවසෙන හි අනිමිත්තමග්ගො, තථෙව ඵලසමාපත්තිකාලෙ අනිමිත්තඵලසමාපත්ති, දුක්ඛානුපස්සනාවුට්ඨානවසෙන අප්පණිහිතමග්ගඵලසමාපත්තියො, අනත්තානුපස්සනාවුට්ඨානවසෙන සුඤ්ඤතමග්ගඵලසමාපත්තියො සුත්තන්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

57. 现在为显示行舍智的数量划分，故说“有多少行舍智”等。其中，“依止止（samatha）”，即是依止定（samādhi）。或此即是（另一）读文。“思择盖”，是指以应被断除的状态而把握五盖。“安住”，是因趋向于断除诸盖，即使在断除它们时亦不作努力，以中舍性而安住。“于诸行舍”，是指在断除诸盖时，因不作努力，而舍置名为“盖”的诸行。此理亦适用于寻、伺等。在止（samatha）中的行舍智，是指在安止道（appanāvīthiyā）的近分，已达强大力量的修习所成之智。在‘为证得须陀洹道’等四个道的章节中，可获得空、无相、无愿诸道中的任何一种道。在‘为入须陀洹果定’等四个果定的章节中，则应知是无愿果定。为何？因为其它两种果定已由‘为入空住定，为入无相住定’被分别说明。确实，依无常随观出起，即是无相道；同样，在入果定时，即是无相果定；依苦随观出起，即是无愿道与无愿果定；依无我随观出起，即是空道与空果定，这都应依经藏之理而知。

එත්ථ ච චතූසු මග්ගවාරෙසු උප්පාදන්තිආදීනි පඤ්ච මූලපදානි, ගතින්තිආදීනි දස වෙවචනපදානීති පන්නරස පදානි වුත්තානි. ඡසු පන ඵලසමාපත්තිවාරෙසු පඤ්ච මූලපදානෙව වුත්තානි. තං කස්මා ඉති චෙ? සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය තික්ඛභාවෙ සති කිලෙසප්පහානෙ සමත්ථස්ස මග්ගස්ස සම්භවතො තස්සා තික්ඛභාවදස්සනත්ථං වෙවචනපදෙහි සහ දළ්හං කත්වා මූලපදානි වුත්තානි. ඵලස්ස නිරුස්සාහභාවෙන සන්තසභාවත්තා මග්ගායත්තත්තා ච මන්දභූතාපි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ඵලස්ස පච්චයො හොතීති දස්සනත්ථං මූලපදානෙව වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

在此，于四道品中，说有“生起”(uppāda)等五根本词，及“趣”(gati)等十同义词，共计十五词。然于六果等至品中，则唯说五根本词。若问：‘此是何故？’答曰：行舍智锐利时，能断烦恼之道方得生起，为显示其锐利性，故连同诸同义词而说根本词，以令其坚固。至于果，因其无须努力（断烦恼）、自性寂静且依于道，故即使是迟钝的行舍亦为果之缘，为显示此义，故唯说根本词。当知此理。

58. ඉදානි ජාතිවසෙන පුච්ඡිත්වා ලබ්භමානවසෙන විස්සජ්ජෙතුං කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා කුසලාතිආදිමාහ. තත්ථ පන්නරස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාති සමථවසෙන අට්ඨ, චතුන්නං මග්ගානං තිණ්ණං ඵලානං වසෙන සත්තාති පන්නරස. සමථවසෙන අට්ඨ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අරහතො නීවරණපටිසඞ්ඛාඅභාවතො, විතක්කවිචාරාදීනං පහානබ්‍යාපාරං විනා සුඛෙන පහානතො ච සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානාමස්ස අනනුරූපාති කත්වා තාසං අබ්‍යාකතතා න වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අරහතා පන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තෙන සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං විනා සමාපජ්ජිතුං න සක්කාති තිස්සො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අබ්‍යාකතාති වුත්තා. අප්පණිහිතසුඤ්ඤතානිමිත්තවසෙන හි අරහතො තිස්සො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා.

58. 如今，为依类别提问、依可得作答，而说“有多少行舍(saṅkhārupekkhā)是善的”等。于此，十五种行舍是：依奢摩他(samatha)有八种，依四道三果有七种，共十五种。对阿罗汉而言，依奢摩他而有的八种行舍，因其无须省察诸盖(nīvaraṇa)，且能轻易断除寻(vitakka)、伺(vicāra)等而无断除之功用，故与“行舍”之名不相称。因此当知，未说其为无记(abyākata)。然而，阿罗汉在进入果等至(phalasamāpatti)时，若无行舍则不能进入，故说有三种行舍是无记的。此即阿罗汉依无愿(appaṇihita)、空(suññatā)、无相(animitta)而有的三种行舍。

ඉදානි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානං සංවණ්ණනාවසෙන වුත්තාසු තීසු ගාථාසු පටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනා පඤ්ඤාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. අට්ඨ චිත්තස්ස ගොචරාති සමථවසෙන වුත්තා අට්ඨ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සමාධිස්ස විසයා, භූමියොති අත්ථො. ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.23, 192) විය චිත්තසීසෙන සමාධි නිද්දිට්ඨො, ‘‘ගොචරෙ, භික්ඛවෙ, චරථ සකෙ පෙත්තිකෙ විසයෙ’’තිආදීසු (සං. නි. 5.372) විය ගොචරසද්දෙන විසයො. යඤ්හි යදායත්තං, තස්සෙසො විසයොති වුච්චති. පුථුජ්ජනස්ස ද්වෙති සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන ච. තයො සෙක්ඛස්සාති [Pg.253] සමථවිපස්සනාසමාපත්තිවසෙන. තයො ච වීතරාගස්සාති අප්පණිහිතසුඤ්ඤතානිමිත්තඵලසමාපත්තිවසෙන. ‘‘තිස්සො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘තයො’’ති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. තයො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ධම්මාති වා යොජෙතබ්බං. යෙහි චිත්තං විවට්ටතීති යෙහි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාධම්මෙහි විතක්කවිචාරාදිතො, උප්පාදාදිතො වා චිත්තං අපගච්ඡති. වීතරාගස්සාපි හි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසබ්භාවතො ච සඞ්ඛාරතො චිත්තං විවට්ටිත්වා නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති වුත්තං හොති. අට්ඨ සමාධිස්ස පච්චයාති සමථවසෙන වුත්තා අට්ඨ අප්පනාසම්පාපකත්තා අප්පනාසමාධිස්ස පච්චයා. දස ඤාණස්ස ගොචරාති විපස්සනාවසෙන වුත්තා දස මග්ගඤාණස්ස ඵලඤාණස්ස ච භූමියො. තිණ්ණං විමොක්ඛාන පච්චයාති සුඤ්ඤතානිමිත්තඅප්පණිහිතවිමොක්ඛානං උපනිස්සයපච්චයා. නානාදිට්ඨීසු න කම්පතීති භඞ්ගං අවිස්සජ්ජිත්වාව සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිවසෙන විපස්සන්තො සස්සතදිට්ඨිආදීසු නානප්පකාරාසු දිට්ඨීසු න වෙධතීති.

现在，就以行舍的释义方式，在所说的三首偈中，“审察而安住之慧”即是行舍。“八种为心之行境”是指：依奢摩他所说的八种行舍，是定的所缘，义为基础。如同在“修习心与慧”等（《相应部》1.23, 192）句中，以“心”为首指示定；如同在“诸比丘，当于自己祖传的领域中行”等（《相应部》5.372）句中，以“行境”一词表示所缘。任何法依止于何者，彼即被称为此法之所缘。凡夫有两种：依奢摩他及依观。有学有三种：依奢摩他、观及等至。离贪者亦有三种：依无愿、空、无相之果等至。当说“tisso”（三，阴性）时，却说成“tayo”（三，阳性），此为词性之颠倒。或应结合为“三种行舍法”。“心由此转向”是指：心由此等行舍法，从寻、伺等，或从生起等离去。因为离贪者亦有行舍的存在，故说心从诸行转向后，即趋入涅槃。“八种为定之缘”是指：依奢摩他所说的八种行舍，因能达成安止，故为安止定之缘。“十种为智之行境”是指：依观所说的十种行舍，是道智与果智的基础。“为三解脱之缘”是指：为空、无相、无愿解脱的亲依止缘。“于种种见不动摇”是指：不舍弃坏灭而以无常等方式观诸行，故于常见等种种见中不动摇。

සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《行舍智解释》释义，终。

10. ගොත්‍රභුඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

10. 种姓智解释释义

59. ගොත්‍රභුඤාණනිද්දෙසෙ අභිභුය්‍යතීති අභිභවති අතික්කමති. බහිද්ධා සඞ්ඛාරනිමිත්තන්ති සකසන්තානප්පවත්තඅකුසලක්ඛන්ධතො බහිද්ධාභූතං සඞ්ඛාරනිමිත්තං. ලොකිකසඞ්ඛාරා හි කිලෙසානං නිමිත්තත්තා, නිමිත්තාකාරෙන උපට්ඨානතො වා නිමිත්තන්ති වුච්චන්ති. අභිභුය්‍යතීති ගොත්‍රභූති ච පුථුජ්ජනගොත්තාභිභවනතො ගොත්‍රභුභාවො වුත්තො. පක්ඛන්දතීති ගොත්‍රභූති අරියගොත්තභාවනතො ගොත්‍රභුභාවො වුත්තො. අභිභුය්‍යිත්වා පක්ඛන්දතීති ගොත්‍රභූති උභො අත්ථෙ සමාසෙත්වා වුත්තං. වුට්ඨාතීති ගොත්‍රභූති ච විවට්ටතීති ගොත්‍රභූති ච මාතිකාය වුට්ඨානවිවට්ටනපදානුරූපෙන පුථුජ්ජනගොත්තාභිභවනත්ථොයෙව වුත්තො. සමථවසෙන වුත්තගොත්‍රභූනං පන නීවරණාදිගොත්තාභිභවනතො ගොත්‍රභූති, ‘‘සොතාපත්තිඵලසමාපත්තත්ථායා’’තිආදීසු ඡසු සමාපත්තිවාරෙසු උප්පාදාදිගොත්තාභිභවනතො ගොත්‍රභූති, ‘‘සකදාගාමිමග්ගං පටිලාභත්ථායා’’තිආදීසු තීසු මග්ගවාරෙසු සොතාපන්නාදිගොත්තාභිභවනතො ගොත්‍රභූති [Pg.254] අත්ථො වෙදිතබ්බො. ගොත්තත්ථො චෙත්ථ බීජත්ථො. වත්තනිපකරණෙ කිර වුත්තං – ගොත්තං වුච්චති නිබ්බානං සබ්බපරිපන්ථෙහි ගුත්තත්තා, තං පටිපජ්ජතීති ගොත්‍රභූති, අට්ඨ සමාපත්තියොපි ගොත්තං ගොත්‍රභුපරිපන්ථෙහි ගුත්තත්තා, තං ගොත්තං පටිපජ්ජතීති ගොත්‍රභූති වුත්තං. ‘‘චතුන්නං මග්ගානංයෙව ගොත්‍රභු නිබ්බානාරම්මණං, චතස්සන්නං ඵලසමාපත්තීනං ගොත්‍රභු සඞ්ඛාරාරම්මණං ඵලසමාපත්තිනින්නත්තා’’ති වදන්ති. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ – ‘‘තස්ස පවත්තානුපුබ්බවිපස්සනස්ස සඞ්ඛාරාරම්මණගොත්‍රභුඤාණානන්තරං ඵලසමාපත්තිවසෙන නිරොධෙ චිත්තං අප්පෙතී’’ති (විසුද්ධි. 2.863). තෙනෙවෙත්ථ මග්ගවාරෙසු සොළසමං කත්වා ගහිතස්ස බහිද්ධාසඞ්ඛාරනිමිත්තපදස්ස සමාපත්තිවාරෙසු ඡට්ඨං කත්වා ගහණං න කතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉතරථා හි මූලපදගහණෙන ගහෙතබ්බං භවෙය්‍ය.

59. 在种姓智(Gotrabhuñāṇa)的解释中，`abhibhuyyati`（被征服）即是征服、超越。“外行相”(bahiddhā saṅkhāranimitta)是指自身相续中生起的不善蕴之外的行相。因为世间诸行(lokikasaṅkhāra)是烦恼的因缘，或以相的方式显现，故被称为“相”。因征服，故为种姓(gotrabhū)；这是说因其征服凡夫种姓(puthujjanagotta)，故有种姓之状态。因跃入，故为种姓；这是说因其使圣者种姓(ariyagotta)生起，故有种姓之状态。因征服后跃入，故为种姓；这是结合两种含义而说。因出离，故为种姓，以及因转离，故为种姓；这是根据论母(mātikā)中“出离、转离”之词，仅说了征服凡夫种姓的含义。再者，就以止(samatha)的方式所说的种姓而言，是因其征服盖等种姓，故为种姓；在“为证得须陀洹果定”(sotāpattiphalasamāpattatthāya)等六种定门中，是因其征服生等种姓，故为种姓；在“为证得斯陀含道”(sakadāgāmimaggaṃ paṭilābhatthāya)等三种道门中，是因其征服须陀洹等种姓，故为种姓，应知此义。此处“种姓”(gotta)义即“种子”义。据说在《Vattanipakaraṇa》中说：“涅槃被称为种姓(gotta)，因为它守护免于一切障碍；趣向于它，是为种姓(gotrabhū)。”又说：“八等至也被称为种姓，因为它守护免于种姓的障碍；趣向于那被称为种姓的（八等至），是为种姓。”有论师说：“仅四道的种姓以涅槃为所缘，四果定的种姓以行为所缘，因其倾向于果定。”这在《清净道论》(Visuddhimagga)中也说到：“对于他那次第生起的观(vipassanā)，在以行为所缘的种姓智之后，心通过果定而进入灭。”因此当知，在此（论）的道门(maggavāra)中，对于作为第十六个而取的“外行相”一词，在定门(samāpattivāra)中没有作为第六个而取。否则，就应连同根本词一起取。

අඤ්ඤෙ පන ‘‘යො නිබ්බානෙ පඨමාභොගො පඨමසමන්නාහාරො, අයං වුච්චති ගොත්‍රභූ’’ති වදන්ති. තං ඵලං සන්ධාය න යුජ්ජති. පන්නරස ගොත්‍රභුධම්මා කුසලාති එත්ථ අරහතො අභිභවිතබ්බනීවරණාභාවතො විතක්කවිචාරාදීනං සුඛෙනෙව පහාතබ්බභාවතො ච අභිභවනට්ඨෙන ගොත්‍රභුනාමං නාරහන්තීති කත්වා ගොත්‍රභූනං අබ්‍යාකතතා න වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අරහතා පන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තෙන සඞ්ඛාරෙ අනභිභුය්‍ය සමාපජ්ජිතුං න සක්කාති ‘‘තයො ගොත්‍රභුධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තා. කෙචි පන ‘‘අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බෙධභාගියා එව ඉධ නිද්දිට්ඨා, තස්මා අට්ඨ සමාපත්තිගොත්‍රභූ කුසලා හොන්තී’’ති වදන්ති. තථා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛායපි වෙදිතබ්බං.

然而，另有师言：“于涅槃中，最初的作意、最初的专注，此被称为种姓(gotrabhū)。”此说针对果定而言，故不恰当。于“十五种姓法是善”中，当知：阿罗汉已无应降伏之盖，且寻、伺等易于断除，故以“降伏”之义，不配得“种姓”之名，是故未说其种姓为无记。再者，阿罗汉在进入果等至(phalasamāpatti)时，若不降伏诸行则不能证入，是故说“三种姓法是无记的”。然而，有人言：“此处仅指示作为决择分(nibbedhabhāgiya)的八等至，是故八等至的种姓是善。”于行舍(saṅkhārupekkhā)亦当如是知。

60. සාමිසඤ්චාතිආදීසු වට්ටාමිසලොකාමිසකිලෙසාමිසානං කිලෙසාමිසෙන සාමිසං සනිකන්තිකත්තා. කිං තං? අට්ඨවිධං සමථගොත්‍රභුඤාණං. වට්ටාමිසන්ති චෙත්ථ තෙභූමකවට්ටමෙව. ලොකාමිසන්ති පඤ්ච කාමගුණා. කිලෙසාමිසන්ති කිලෙසා එව. නිරාමිසන්ති දසවිධං විපස්සනාගොත්‍රභුඤාණං අනිකන්තිකත්තා. න හි අරියා ගොත්‍රභුස්මිං නිකන්තිං කරොන්ති. පොත්ථකෙ ‘‘සාමිසඤ්චෙ’’ති ලිඛන්ති, තං න සුන්දරතරං. එවමෙව පණිහිතඤ්ච අප්පණිහිතං සඤ්ඤුත්තඤ්ච විසඤ්ඤුත්තං වුට්ඨිතඤ්ච අවුට්ඨිතං වෙදිතබ්බං. නිකන්තිපණිධියා හි පණිහිතං පත්ථිතන්ති අත්ථො. තදභාවෙන අප්පණිහිතං[Pg.255]. නිකන්තිසඤ්ඤොගෙනෙව සඤ්ඤුත්තං. තදභාවෙන විසඤ්ඤුත්තං. වුට්ඨිතන්ති විපස්සනාගොත්‍රභුඤාණමෙව. තඤ්හි නිකන්තිච්ඡෙදකත්තා වුට්ඨිතං නාම. ඉතරං අවුට්ඨිතං. බහිද්ධා වුට්ඨානත්තා වා වුට්ඨිතං. ඵලගොත්‍රභුපි හි නිබ්බානජ්ඣාසයවසෙන නිබ්බානාභිමුඛීභූතත්තා බහිද්ධාසඞ්ඛාරනිමිත්තා වුට්ඨිතං නාමාති වෙදිතබ්බං. හෙට්ඨාභිභවනවුට්ඨානවිවට්ටනවාරෙසුපි ඵලගොත්‍රභු අජ්ඣාසයවසෙන නිබ්බානාභිමුඛීභූතත්තා අභිභුය්‍යති වුට්ඨාති විවට්ටතීති වෙදිතබ්බං. තිණ්ණං විමොක්ඛාන පච්චයාති තිණ්ණං ලොකුත්තරවිමොක්ඛානං සමථගොත්‍රභු පකතූපනිස්සයපච්චයා හොන්ති, විපස්සනාගොත්‍රභු අනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයපච්චයා හොන්ති. පඤ්ඤා යස්ස පරිච්චිතාති පුබ්බභාගපඤ්ඤා යස්ස පරිචිතා පරිචිණ්ණා. කුසලො විවට්ටෙ වුට්ඨානෙති අසම්මොහවසෙනෙව විවට්ටසඞ්ඛාතෙ ගොත්‍රභුඤාණෙ කුසලො ඡෙකො, පුබ්බභාගඤාණෙන වා කුසලො. නානාදිට්ඨීසු න කම්පතීති සමුච්ඡෙදෙන පහීනාසු නානප්පකාරාසු දිට්ඨීසු න වෙධතීති.

60. 于“有染”(sāmisa)等句中，在轮回之染、世间之染、烦恼之染中，以烦恼之染而为“有染”，因其有爱著性(sanikantikattā)。那是什么？即八种止(samatha)种姓智(gotrabhuñāṇa)。此处，“轮回之染”即三界(tebhūmaka)之轮回。“世间之染”即五种欲(pañca kāmaguṇā)。“烦恼之染”即是诸烦恼(kilesā)。“无染”(nirāmisa)则指十种观(vipassanā)种姓智，因其无爱著性(anikantikattā)。诚然，圣者(ariyā)于种姓智中不作爱著(nikanti)。在书中写作“sāmisañce”，这并不甚佳。同样地，应知有所求(paṇihita)与无所求(appaṇihita)、相应(saññutta)与不相应(visaññutta)、出起(vuṭṭhita)与未出起(avuṭṭhita)。因有爱著之愿求(nikantipaṇidhi)，故为“有所求”(paṇihita)，意即“所愿”(patthita)。因无此，故为“无所求”。仅因与爱著相应(nikantisaññoga)，故为“相应”(saññutta)。因无此，故为“不相应”。“出起”(vuṭṭhita)即是观种姓智。其确实因能断除爱著，故名“出起”。其他则为“未出起”。或因从外在[诸行]出起(bahiddhā vuṭṭhāna)，故名“出起”。应知，果种姓(phalagotrabhū)亦因其倾向涅槃(nibbāna)之意乐、面向涅槃之故，从外在的行相(bahiddhā saṅkhāranimitta)出起，故名为“出起”。在下文“降伏”(abhibhavana)、“出起”(vuṭṭhāna)、“转向”(vivaṭṭana)诸节中，亦应知果种姓因其意乐、面向涅槃之故，而有降伏、出起、转向。“为三解脱之缘”者：于三出世间解脱(lokuttaravimokkha)，止种姓智为其亲依止缘(pakatūpanissayapaccaya)；观种姓智为其无间(anantara)、等无间(samanantara)、依止缘(upanissayapaccaya)。“其慧已熟习”(paññā yassa paricitā)者：即其前分慧(pubbabhāgapaññā)已熟习、已遍习。“于转向、出起为善巧”(kusalo vivaṭṭe vuṭṭhāne)者：即以无痴之故，于名为“转向”(vivaṭṭa)的种姓智为善巧、练达；或因前分智(pubbabhāgañāṇa)而为善巧。“于诸见不动摇”(nānādiṭṭhīsu na kampati)者：即于以正断(samuccheda)而断除(pahīna)的种种诸见中，心不动摇。

ගොත්‍රභුඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

种姓智解释之释义，终。

11. මග්ගඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

11. 道智解释之释义

61. මග්ගඤාණනිද්දෙසෙ මිච්ඡාදිට්ඨියා වුට්ඨාතීති දිට්ඨානුසයප්පහානෙන සමුච්ඡෙදවසෙන ද්වාසට්ඨිභෙදතො මිච්ඡාදිට්ඨිතො වුට්ඨාති. තදනුවත්තකකිලෙසෙහීති මිච්ඡාදිට්ඨිසම්පයොගවසෙන ච මිච්ඡාදිට්ඨිඋපනිස්සයෙන ච උප්පජ්ජමානෙහි මිච්ඡාදිට්ඨිඅනුවත්තමානෙහි නානාවිධෙහි කිලෙසෙහි. තෙන තදෙකට්ඨකිලෙසප්පහානං වුත්තං හොති. දුවිධඤ්හි එකට්ඨං සහජෙකට්ඨං පහානෙකට්ඨඤ්ච. තාය දිට්ඨියා සහ එකස්මිං චිත්තෙ, එකස්මිං පුග්ගලෙ වා යාව පහානා ඨිතාති තදෙකට්ඨා. දිට්ඨියා හි පහීයමානාය දිට්ඨිසම්පයුත්තෙසු ද්වීසු අසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු තාය දිට්ඨියා සහජාතා ලොභො මොහො උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ කිලෙසා, ද්වීසු සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු තාය දිට්ඨියා සහජාතා ලොභො මොහො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ කිලෙසා සහජෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති. දිට්ඨිකිලෙසෙයෙව පහීයමානෙ තෙන සහ එකස්මිං පුග්ගලෙ ඨිතා අපායගමනීයා ලොභො දොසො මොහො මානො විචිකිච්ඡා ථිනං [Pg.256] උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ කිලෙසා පහානෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති. ඛන්ධෙහීති තදනුවත්තකෙහෙව ඛන්ධෙහි, තං දිට්ඨිං අනුවත්තමානෙහි සහජෙකට්ඨෙහි ච පහානෙකට්ඨෙහි ච චතූහි අරූපක්ඛන්ධෙහි, තංසමුට්ඨානරූපෙහි වා සහ පඤ්චහි ඛන්ධෙහි මිච්ඡාදිට්ඨිආදිකිලෙසපච්චයා අනාගතෙ උප්පජ්ජිතබ්බෙහි විපාකක්ඛන්ධෙහි. බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහීති යථාවුත්තකිලෙසක්ඛන්ධතො බහිභූතෙහි සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තෙහි. මිච්ඡාසඞ්කප්පා වුට්ඨාතීති සොතාපත්තිමග්ගෙන පහාතබ්බෙසු චතූසු දිට්ඨිසම්පයුත්තෙසු, විචිකිච්ඡාසහගතෙ චාති පඤ්චසු චිත්තෙසු අපායගමනීයසෙසාකුසලචිත්තෙසු ච මිච්ඡාසඞ්කප්පා වුට්ඨාති.

61. 在道智的解释(Maggañāṇaniddese)中，“从邪见(micchādiṭṭhi)出离”(vuṭṭhāti)是指通过彻底断除见随眠(diṭṭhānusaya)的方式，从六十二种邪见中出离。“从追随彼之诸烦恼(tadanuvattakakilesehi)出离”是指从那些与邪见相应、以邪见为近依缘而生起、追随邪见的种种烦恼出离。由此，说了断除同处烦恼。同处(ekaṭṭha)有二种：俱生同处(sahajekaṭṭha)与断同处(pahānekaṭṭha)。与那见一起，在同一心中，或在同一个体(puggala)中，存在直至被断除，故名同处。当见被断除时，在二与见相应的无行心中，与那见俱生的贪、痴、掉举、无惭、无愧，这五种烦恼；在二与见相应的有行心中，与那见俱生的贪、痴、昏沉、掉举、无惭、无愧，这六种烦恼，以俱生同处的方式被断除。当仅见烦恼被断除时，与彼一同存在于某个个体中、能导致恶趣(apāyagamanīya)的贪、嗔、痴、慢、疑、昏沉、掉举、无惭、无愧，这九种烦恼，以断同处的方式被断除。“从诸蕴(khandha)出离”是指从追随那见的诸蕴出离，即：从追随那见、作为俱生同处与断同处的四无色蕴，或从与彼等所生色俱的五蕴，以及从以邪见等烦恼为缘、将于未来生起的诸异熟蕴出离。“及从一切外相(bahiddhā ca sabbanimittehi)出离”是指从除上述烦恼与诸蕴外的一切行相出离。“从邪思维(micchāsaṅkappa)出离”是指从由须陀洹道(sotāpattimagga)所应断除的四种见相应心与疑相应心这五种心，以及从其余能导致恶趣的不善心中的邪思维出离。

මිච්ඡාවාචාය වුට්ඨාතීති මුසාවාදතො චෙව අපායගමනීයපිසුණඵරුසසම්ඵප්පලාපෙහි ච වුට්ඨාති. මිච්ඡාකම්මන්තා වුට්ඨාතීති පාණාතිපාතාදින්නාදානමිච්ඡාචාරෙහි වුට්ඨාති. මිච්ඡාආජීවා වුට්ඨාතීති කුහනා ලපනා නෙමිත්තිකතා නිප්පෙසිකතා ලාභෙනලාභංනිජිගීසනතා, ආජීවහෙතුකෙහි වා සත්තහිපි කායවචීකම්මෙහි වුට්ඨාති. මිච්ඡාවායාමමිච්ඡාසතිමිච්ඡාසමාධීහි වුට්ඨානං මිච්ඡාසඞ්කප්පවුට්ඨානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මිච්ඡාසතීති ච සතියා පටිපක්ඛාකාරෙන උප්පජ්ජමානා අකුසලචිත්තුප්පාදමත්තමෙව. උපරිමග්ගත්තයෙ ‘‘දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨී’’තිආදීනි අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි යථා පඨමජ්ඣානිකෙ පඨමමග්ගෙ ලබ්භන්ති, තථෙව ලබ්භන්ති. තත්ථ පඨමමග්ගෙ සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනං පජහනට්ඨෙනෙව වෙදිතබ්බා. එවං සන්තෙ පඨමමග්ගෙනෙව ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං පහීනත්තා උපරිමග්ගත්තයෙන පහාතබ්බා දිට්ඨි නාම නත්ථි.

从邪语出离，即从妄语，以及能引至恶趣的两舌、恶口、绮语出离。从邪业出离，即从杀生、不与取、邪淫出离。从邪命出离，即从矫饰(kuhanā)、谄媚(lapanā)、示相(nemittikatā)、贬抑(nippesikatā)、以利求利，或从作为活命之因的七种身语业出离。从邪精进、邪念、邪定出离，当知如邪思惟出离中所说之理。而所谓邪念，即是与念(sati)相违而生的不善心识本身。于上三道中，“以见为义是正见”等八道支，如同在与初禅相应的初道中获得，亦如是获得。其中，在初道中，正见舍断邪见，故为正见。正思惟等，亦当以其舍断邪思惟等之义而知。如此，既然六十二种见执已为初道所断，故于上三道中，已无名为“见”而应被断除者。

තත්ථ සම්මාදිට්ඨීති නාමං කථං හොතීති? යථා විසං අත්ථි වා හොතු මා වා, අගදො අගදොත්වෙව වුච්චති, එවං මිච්ඡාදිට්ඨි අත්ථි වා හොතු මා වා, අයං සම්මාදිට්ඨි එව නාම. යදි එවං නාමමත්තමෙවෙතං හොති, උපරිමග්ගත්තයෙ පන සම්මාදිට්ඨියා කිච්චාභාවො ආපජ්ජති, මග්ගඞ්ගානි න පරිපූරෙන්ති. තස්මා සම්මාදිට්ඨි සකිච්චකා කාතබ්බා, මග්ගඞ්ගානි පරිපූරෙතබ්බානීති. සකිච්චකා චෙත්ථ සම්මාදිට්ඨි යථාලාභනියමෙන දීපෙතබ්බා. උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣො හි එකො මානො අත්ථි, සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති, සා තං මානං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. සොතාපත්තිමග්ගස්මිඤ්හි සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං [Pg.257] පජහති. සොතාපන්නස්ස පන සකදාගාමිමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි, තං මානං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. තස්සෙව සත්තඅකුසලචිත්තසහජාතො සඞ්කප්පො අත්ථි, තෙහෙව චිත්තෙහි වාචඞ්ගචොපනං අත්ථි, කායඞ්ගචොපනං අත්ථි, පච්චයපරිභොගො අත්ථි, සහජාතවායාමො අත්ථි, අස්සතියභාවො අත්ථි, සහජාතචිත්තෙකග්ගතා අත්ථි, එතෙ මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො නාම. සකදාගාමිමග්ගෙ සම්මාසඞ්කප්පාදයො තෙසං පහානෙන සම්මාසඞ්කප්පාදයොති වෙදිතබ්බා. එවං සකදාගාමිමග්ගෙ අට්ඨඞ්ගානි සකිච්චකානි හොන්ති. සකදාගාමිස්ස අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි, සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. තස්සෙව සත්තහි චිත්තෙහි සහජාතා සඞ්කප්පාදයො අත්ථි. තෙසං පහානෙන අනාගාමිමග්ගෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සකිච්චකතා වෙදිතබ්බා. අනාගාමිස්ස අරහත්තමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි, සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. යානි පනස්ස පඤ්ච අකුසලචිත්තානි, තෙහි සහජාතා සඞ්කප්පාදයො අත්ථි. තෙසං පහානෙන අරහත්තමග්ගෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සකිච්චකතා වෙදිතබ්බා.

于彼（上三道），如何名为正见？譬如，无论有毒或无毒，解药即称解药；如是，无论有邪见或无邪见，此即名为正见。若如是，则此仅为名称而已，于上三道中，正见则无作用，道支亦不圆满。是故，应令正见有其作用，应令道支得以圆满。于此，有作用之正见，应依其所证而阐明。实有为上三道所断之一慢，彼住于见位，彼（正见）断彼慢，是故名为正见。于须陀洹道(sotāpattimagga)中，正见断除邪见。复次，于须陀洹(sotāpanna)，有为斯陀含道(sakadāgāmimagga)所断之慢，（正见）断彼慢，是故名为正见。于彼（须陀洹），有与七不善心俱生之寻，由彼等心而有语动、身动、资具受用、俱生精进、失念、俱生心一境性，此等名为邪寻等。于斯陀含道中，正寻等以断彼等（邪寻等）故，当知其为正寻等。如是，于斯陀含道中，八支有其作用。于斯陀含(sakadāgāmin)，有为阿那含道(anāgāmimagga)所断之慢，彼住于见位。于彼（斯陀含），有与七（不善）心俱生之寻等。以断彼等故，于阿那含道中，当知八支有其作用。于阿那含(anāgāmin)，有为阿罗汉道(arahattamagga)所断之慢，彼住于见位。复次，于彼（阿那含），有与五不善心俱生之寻等。以断彼等故，于阿罗汉道中，当知八支有其作用。

ඔළාරිකාති කායවචීද්වාරෙ වීතික්කමස්ස පච්චයභාවෙන ථූලභූතම්හා. කාමරාගසඤ්ඤොජනාති මෙථුනරාගසඞ්ඛාතා සඤ්ඤොජනා. සො හි කාමභවෙ සඤ්ඤොජෙතීති සඤ්ඤොජනන්ති වුච්චති. පටිඝසඤ්ඤොජනාති බ්‍යාපාදසඤ්ඤොජනා. සො හි ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝන්ති වුච්චති. තෙ එව ථාමගතට්ඨෙන සන්තානෙ අනුසෙන්තීති අනුසයා. අණුසහගතාති අණුභූතා, සුඛුමභූතාති අත්ථො. තබ්භාවෙ හි එත්ථ සහගතසද්දො. සකදාගාමිස්ස හි කාමරාගබ්‍යාපාදා ද්වීහි කාරණෙහි අණුභූතා අධිච්චුප්පත්තියා ච පරියුට්ඨානමන්දතාය ච. තස්ස හි බාලපුථුජ්ජනස්ස විය කිලෙසා අභිණ්හං න උප්පජ්ජන්ති, කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජමානා ච බාලපුථුජ්ජනස්ස විය මද්දන්තා ඵරන්තා ඡාදෙන්තා අන්ධඅන්ධං කරොන්තා න උප්පජ්ජන්ති, ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා මන්දමන්දා තනුකාකාරා හුත්වා උප්පජ්ජන්ති, වීතික්කමං පාපෙතුං සමත්ථා න හොන්ති. එවං තනුභූතා අනාගාමිමග්ගෙන පහීයන්ති රූපරාගාති රූපභවෙ ඡන්දරාගා. අරූපරාගාති අරූපභවෙ ඡන්දරාගා. මානාති උන්නතිලක්ඛණා. උද්ධච්චාති අවූපසමලක්ඛණා. අවිජ්ජායාති අන්ධලක්ඛණාය. භවරාගානුසයාති රූපරාගාරූපරාගවසෙන පවත්තභවරාගානුසයා.

粗重（oḷārika）是指在身语二门中，因作为违犯之缘而变得粗大。欲贪结（kāmarāgasaññojana）是指名为淫欲的结，其能结缚于欲有，故称为结（saññojana）。嗔恚结（paṭighasaññojana）是指嗔恚之结，其能冲击所缘，故称为嗔（paṭigha）。此二者因已达强力之故，潜伏于相续中，故称为随眠（anusaya）。微细俱行（aṇusahagata）义为已成微细、已成细微。在此，“俱行”（sahagata）一词用于“彼有性”（tabbhāva，即成为那种状态）之义。一来者（sakadāgāmin）的欲贪和嗔恚，因两种原因而微细：一为偶发性（adhiccuppatti），二为缠之微弱（pariyuṭṭhānamandatā）。对他而言，诸烦恼不像对愚痴凡夫（bālaputhujjana）那样频繁生起，只是偶尔、有时生起。即使生起，也不像对愚痴凡夫那样，以压服、遍满、遮蔽、使之盲上加盲的方式而生起；然因已为二道所断，故生起时极其微弱、体相稀薄，不能导致违犯。如此已成稀薄的欲贪与嗔恚，为不还道（anāgāmimagga）所断。色贪（rūparāga）是指于色有之欲贪。无色贪（arūparāga）是指于无色有之欲贪。慢（māna）是指有高举之相。掉举（uddhacca）是指有不寂静之相。无明（avijjā）是指有盲目之相。有贪随眠（bhavarāgānusaya）是指依色贪、无色贪之力而转起之有贪随眠。

62. ඉදානි මග්ගඤාණසංවණ්ණනං කරොන්තො අජාතං ඣාපෙතීතිආදිමාහ. තත්ථ ච අජාතං ඣාපෙති ජාතෙන, ඣානං තෙන පවුච්චතීති අත්තනො [Pg.258] සන්තානෙ පාතුභූතෙන තෙන තෙන ලොකුත්තරජ්ඣානෙන තංසමඞ්ගීපුග්ගලො අජාතමෙව තං තං කිලෙසං ඣාපෙති දහති සමුච්ඡින්දති, තෙන කාරණෙන තං ලොකුත්තරං ඣානන්ති පවුච්චතීති අත්ථො. ඣානවිමොක්ඛෙ කුසලතාති තස්මිං අරියමග්ගසම්පයුත්තෙ විතක්කාදිකෙ ඣානෙ ච විමොක්ඛසඞ්ඛාතෙ අරියමග්ගෙ ච අසම්මොහවසෙන කුසලතාය පඨමමග්ගෙනෙව පහීනාසු නානාදිට්ඨීසු න කම්පති. ඣානං නාම දුවිධං ආරම්මණූපනිජ්ඣානඤ්ච ලක්ඛණූපනිජ්ඣානඤ්ච. ලොකියපඨමජ්ඣානාදිකං කසිණාදිආරම්මණූපනිජ්ඣානට්ඨෙන ඣානං, විපස්සනාසඞ්ඛාරානං සභාවසාමඤ්ඤලක්ඛණූපනිජ්ඣානට්ඨෙන ඣානං, ලොකුත්තරං නිබ්බානෙ තථලක්ඛණූපනිජ්ඣානට්ඨෙන ඣානං. ඉධ පන ගොත්‍රභුනාපි සාධාරණං ලක්ඛණූපනිජ්ඣානට්ඨං අනාමසිත්වා අසාධාරණෙන කිලෙසඣාපනට්ඨෙන ඣානං වුත්තං. විමොක්ඛට්ඨො පනෙත්ථ නිබ්බානාරම්මණෙ සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨො කිලෙසෙහි ච සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො.

62. 如今为阐释道智（maggañāṇa）而说“令未生者燃烧”（ajātaṃ jhāpeti）等。于此，“以已生者燃烧未生者，是故彼被称为禅”，其义为：具足彼道的个人（taṃsamaṅgīpuggala），以于自身相续中已生起的出世间禅，燃烧、焚尽、断绝彼彼未生的烦恼，是故彼出世间（禅）被称为“禅”。“于禅与解脱善巧”，是说于和圣道（ariyamagga）相应的有寻等（要素）的禅，以及于被称为解脱（vimokkha）的圣道，以不迷惑而善巧，故不因以初道断除的种种邪见而动摇。所谓禅，有二种：所缘审思（ārammaṇūpanijjhāna）与相审思（lakkhaṇūpanijjhāna）。世间的初禅等，以审思遍处（kasiṇa）等所缘之义而为禅；观（vipassanā），以审思诸行（saṅkhāra）的自性相与共相之义而为禅；出世间（道），以审思涅槃的如实相之义而为禅。然而，此处说为禅，并非指与种姓智（gotrabhū）也共通的审思相之义，而是指不共通的烧尽烦恼之义。此处的解脱义，是指于涅槃所缘善能胜解，以及从诸烦恼善得解脱之义。

සමාදහිත්වා යථා චෙ විපස්සතීති අප්පනූපචාරඛණිකසමාධීනං අඤ්ඤතරෙන සමාධිනා පඨමං චිත්තසමාධානං කත්වා පච්ඡා යථා විපස්සති ච. සමුච්චයත්ථො චෙ-සද්දො විපස්සනං සමුච්චිනොති. විපස්සමානො තථා චෙ සමාදහෙති විපස්සනා නාමෙසා ලූඛභූතා නිරස්සාදා, සමථො ච නාම සිනිද්ධභූතො සඅස්සාදො. තස්මා තාය ලූඛභූතං චිත්තං සිනෙහෙතුං විපස්සමානො තථා ච සමාදහෙ. විපස්සමානො පුන සමාධිං පවිසිත්වා චිත්තසමාධානඤ්ච තථෙව කරෙය්‍ය, යථෙව විපස්සනන්ති අත්ථො. ඉධ චෙ-සද්දො සමාදහනං සමුච්චිනොති. උභයත්ථාපි ගාථාබන්ධානුවත්තනෙන චෙ-කාරො කතො, අත්ථො පන ච-කාරත්ථො එව. විපස්සනා ච සමථො තදා අහූති යස්මා සමථවිපස්සනානං යුගනද්ධභාවෙ සති අරියමග්ගපාතුභාවො හොති, තස්මා අරියමග්ගජනනසමත්ථත්තා යදා තදුභයසමායොගො හොති, තදා විපස්සනා ච සමථො ච අහු, සමථවිපස්සනා භූතා නාම හොතීති අත්ථො. තා ච සමථවිපස්සනා අරියමග්ගාභිමුඛීකාලෙ ච මග්ගක්ඛණෙ ච සමානභාගා යුගනද්ධා වත්තරෙ සමානො සමො භාගො කොට්ඨාසො එතෙසන්ති සමානභාගා, යුගෙ නද්ධා වියාති යුගනද්ධා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනට්ඨෙන සමධුරා සමබලාති අත්ථො. විත්ථාරො පනස්ස යුගනද්ධකථායං ආවිභවිස්සති.

“已得定后如是观”(Samādahitvā yathā ce vipassati)：即以安止定、近行定、刹那定中任何一种定，首先令心善住后，然后如是修习观。此处的`ce`字是集合义，集合了观。“修观者亦如是修定”(Vipassamāno tathā ce samādaheti)：这所谓的观是粗糙、无滋味的，而所谓的止是细滑、有滋味的。因此，为滋润因修观而粗糙的心，修观者亦应如是修定。意思是，修观者再次入定，也应如修观那样，同样地令心善住。在此，`ce`字集合了令心安住。两处都是为了遵循偈颂的格律而使用`ce`字，但其义就是`ca`字之义。“彼时有观亦有止”(Vipassanā ca samatho tadā ahū)：因为当止与观处于双运状态时，圣道就会出现。因此，由于有产生圣道的能力，当那两者善结合时，彼时观与止便已成就，意思是，止观成为真实的了。那些止与观，在朝向圣道时及在道之刹那，是等分、双运地运作的。“等分”(samānabhāgā)是因它们有相等、相同的部分；“双运”(yuganaddhā)是因如被系于轭上。意思是，以互不超越之义，它们同担一轭、势力相等。其详尽解说将在《双运论》(Yuganaddhakathā)中明了。

දුක්ඛා සඞ්ඛාරා සුඛො, නිරොධො ඉති දස්සනං. දුභතො වුට්ඨිතා පඤ්ඤා, ඵස්සෙති අමතං පදන්ති දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධො නිබ්බානන්ති පටිපන්නස්ස [Pg.259] තතො නිබ්බානදස්සනං අරියමග්ගඤාණං දුභතො වුට්ඨිතා පඤ්ඤා නාම. සා එව ච පඤ්ඤා අමතං පදං නිබ්බානං ආරම්මණඵුසනෙන ඵුසති, පටිලභතීති අත්ථො. නිබ්බානඤ්හි අතප්පකට්ඨෙන අමතසදිසන්ති අමතං, නාස්ස මතං මරණං වයො අත්ථීතිපි අමතං, පුබ්බභාගතො පට්ඨාය මහතා උස්සාහෙන මහතියා පටිපදාය පජ්ජති පටිපජ්ජීයතීති පදන්ති වුච්චති.

“诸行是苦，灭是乐，如是见者，其慧从二者生起，触证不死之境。”诸行是苦，灭（即涅槃）是乐。于修行者，其后见涅槃的圣道智，名为“从二者生起之慧”。正是此慧，以所缘触的方式触及并获得不死之境涅槃，此为义。涅槃确实因无热恼之义而犹如甘露，故名“不死”（amata）；于彼亦无死、亡、衰，故亦名“不死”。从前分起始，以大精进、大行道而被达到，故名为“境”（pada）。

විමොක්ඛචරියං ජානාතීති විමොක්ඛපවත්තිං අසම්මොහවසෙන ජානාති, පච්චවෙක්ඛණවසෙන ජානාති. ‘‘දුභතො වුට්ඨානො විමොක්ඛො, දුභතො වුට්ඨානා චත්තාරො විමොක්ඛා, දුභතො වුට්ඨානානං අනුලොමා චත්තාරො විමොක්ඛා, දුභතො වුට්ඨානපටිප්පස්සද්ධි චත්තාරො විමොක්ඛා’’ති හි උපරි විමොක්ඛකථායංයෙව (පටි. ම. 1.209 ආදයො) ආගතා විමොක්ඛචරියා වෙදිතබ්බා. තෙසං විත්ථාරො තත්ථෙව ආගතො. නානත්තෙකත්තකොවිදොති තෙසං විමොක්ඛානං නානාභාවෙ එකභාවෙ ච කුසලො. දුභතො වුට්ඨානවිමොක්ඛවසෙන හි තෙසං එකත්තං, චතුඅරියමග්ගවසෙන නානත්තං, එකෙකස්සාපි වා අරියමග්ගස්ස අනුපස්සනාභෙදෙන නානත්තං, අරියමග්ගභාවෙන එකත්තං වෙදිතබ්බං. ද්වින්නං ඤාණානං කුසලතාති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස ච භාවනාසඞ්ඛාතස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං ඤාණානං කුසලතාය. දස්සනන්ති හි සොතාපත්තිමග්ගො. සො හි පඨමං නිබ්බානදස්සනතො දස්සනන්ති වුත්තො. ගොත්‍රභු පන කිඤ්චාපි පඨමතරං නිබ්බානං පස්සති, යථා පන රඤ්ඤො සන්තිකං කෙනචිදෙව කරණීයෙන ආගතො පුරිසො දූරතොව රථිකාය චරන්තං හත්ථික්ඛන්ධගතං රාජානං දිස්වාපි ‘‘දිට්ඨො තෙ රාජා’’ති පුට්ඨො දිස්වා කත්තබ්බකිච්චස්ස අකතත්තා ‘‘න පස්සාමී’’ති ආහ, එවමෙව නිබ්බානං දිස්වා කත්තබ්බස්ස කිලෙසප්පහානස්සාභාවා න ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. තඤ්හි ඤාණං මග්ගස්ස ආවජ්ජනට්ඨානෙ තිට්ඨති. භාවනාති සෙසමග්ගත්තයං. තඤ්හි පඨමමග්ගෙන දිට්ඨස්මිංයෙව ධම්මෙ භාවනාවසෙන උප්පජ්ජති, න අදිට්ඨපුබ්බං කිඤ්චි පස්සති, තස්මා ‘‘භාවනා’’ති වුච්චති. හෙට්ඨා පන භාවනාමග්ගස්ස අපරිනිට්ඨිතත්තා ‘‘ද්වින්නං ඤාණාන’’න්ති අවත්වා සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිමග්ගලාභිනො සන්ධාය ‘‘ඣානවිමොක්ඛෙ කුසලතා’’ති වුත්තං, අරහත්තමග්ගලාභිනො පන භාවනාමග්ගස්ස පරිනිට්ඨිතත්තා ‘‘ද්වින්නං ඤාණානං කුසලතා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

所谓“了知解脱之行”，即以不迷惑了知解脱之生起，以省察了知。所谓“俱分出离解脱、四种俱分出离解脱、随顺俱分出离的四种解脱、俱分出离止息的四种解脱”，当知此解脱之行已于上文解脱论中述及（《无碍解道》1.209等）。其详述已于彼处述及。所谓“善巧于种种性与一性”，即善巧于此等解脱的种种性与一性。当知，以俱分出离解脱故为一性，以四圣道故为种种性；或以每一圣道有随观之差别故为种种性，以其为圣道故为一性。所谓“于二智善巧”，是指于名为见与名为修的此二智善巧。所谓“见”，即预流道（sotāpattimaggo），因其最初见涅槃，故名为“见”。然而，种姓智（gotrabhu）虽更早见涅槃，但譬如有人因某事去见国王，虽从远处看见国王坐于象背上在路上行走，当被问“你见到国王了吗？”时，因应做之事未做而答“未见”；如是，虽见涅槃，因未作应作之断烦恼事，故不名为“见”。彼智实住于道的转向位。所谓“修”，即其余三道。彼于初道已见之法上，以修习而生起，不见任何前所未见之法，故名为“修”。于前文，因修道未终故，不说“于二智善巧”，而是针对得预流道、一来道、不还道者，说“于禅与解脱善巧”；而对得阿罗汉道者，因修道已终故，说“于二智善巧”，当如是知。

මග්ගඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

道智解释之释义 终。

12. ඵලඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

12. 果智解释之释义

63. ඵලඤාණනිද්දෙසෙ [Pg.260] තංපයොගප්පටිප්පස්සද්ධත්තාති තස්ස අජ්ඣත්තබහිද්ධා වුට්ඨානපයොගස්ස පටිප්පස්සද්ධත්තා. මග්ගො හි සකක්ඛණෙ කිලෙසප්පහානෙන උභතො වුට්ඨානපයොගං කරොති නාම, ඵලක්ඛණෙ කිලෙසානං පහීනත්තා මග්ගස්ස උභතො වුට්ඨානපයොගො පටිප්පස්සද්ධො වූපසන්තො නාම හොති. උප්පජ්ජතීති මග්ගානන්තරං සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා උප්පජ්ජති, ඵලසමාපත්තිකාලෙ පන බහුක්ඛත්තුං, නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජති, සබ්බම්පි හි තං පයොගප්පටිප්පස්සද්ධත්තා උප්පජ්ජති. මග්ගස්සෙතං ඵලන්ති ඵලං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකවචනං කතං. සකදාගාමිමග්ගක්ඛණාදීසුපි එකෙකමග්ගඞ්ගවසෙනෙව වුට්ඨානයොජනා වෙදිතබ්බා.

63. 在果智解释中，“因彼功用之止息故”是指因彼内外法出起之功用的止息故。诚然，道于自刹那，以断除烦恼，名为作从二者出起之功用；于果刹那，因诸烦恼已被断除，道从二者出起之功用名为已止息、已寂静。“生起”者，是指于道之后无间，生起一次或两次；然而于入果定之时，则多次生起；对从灭尽定出起者，生起两次。诚然，一切果亦因彼功用之止息而生起。“此是道之果”者，是参照“果”（phalaṃ）而作中性词。于一来道刹那等中，亦应知出起之结合仅依各各道支之力。

ඵලඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

果智解释之释义 终。

13. විමුත්තිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

13. 解脱智解释之释义

64. විමුත්තිඤාණනිද්දෙසෙ සක්කායදිට්ඨීති විජ්ජමානට්ඨෙන සති ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ, සයං වා සතී තස්මිං කායෙ දිට්ඨීති සක්කායදිට්ඨි. විචිකිච්ඡාති විගතා චිකිච්ඡා, සභාවං වා විචිනන්තො එතාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. සීලබ්බතපරාමාසොති සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලබ්බතෙන සුද්ධීති ගහිතඅභිනිවෙසො. සො හි සභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසතීති සීලබ්බතපරාමාසො. උභින්නං සමානෙපි දිට්ඨිභාවෙ තක්කඤ්ච පරූපදෙසඤ්ච විනා පකතියා එව සක්කායදිට්ඨිගහණතො පකතිභූතාය වීසතිවත්ථුකාය සක්කායදිට්ඨියා පහානෙනෙව සබ්බදිට්ඨිප්පහානදස්සනත්ථං සක්කායදිට්ඨි වුත්තා. සීලබ්බතපරාමාසො පන ‘‘සුද්ධිපටිපදං පටිපජ්ජාමා’’ති පටිපන්නානං පටිපදාය මිච්ඡාභාවදස්සනත්ථං විසුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තිණ්ණම්පි අනුසයප්පහානෙනෙව පහානං දස්සෙතුං දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයොති වුත්තං, න විසුං කිලෙසත්තා. උපක්කිලෙසාති කිලෙසෙන්ති උපතාපෙන්ති විබාධෙන්තීති කිලෙසා, ථාමගතට්ඨෙන භුසා කිලෙසාති උපක්කිලෙසා. සම්මා සමුච්ඡින්නා හොන්තීති සමුච්ඡෙදප්පහානෙන අනුප්පාදනිරොධෙන සම්මා සමුච්ඡින්නා හොන්ති. සපරියුට්ඨානෙහීති චිත්තං පරියොනන්ධන්තානි [Pg.261] උට්ඨෙන්ති උප්පජ්ජන්තීති පරියුට්ඨානානි, සමුදාචාරප්පත්තානං කිලෙසානමෙතං අධිවචනං. සහ පරියුට්ඨානෙහීති සපරියුට්ඨානානි. තෙහි සපරියුට්ඨානෙහි අනුසයිතඋපක්කිලෙසෙහි. චිත්තං විමුත්තං හොතීති තෙසං අභබ්බුප්පත්තිකභූතත්තා සන්තතිවසෙන පවත්තමානං චිත්තං තතො විමුත්තං නාම හොති. තදෙව සුට්ඨු විමුත්තත්තා සුවිමුත්තං. තංවිමුත්තිඤාතට්ඨෙනාති තස්සා විමුත්තියා ජානනට්ඨෙන.

64. 于解脱智的解释中，萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)者，于被称为五蕴聚合的、现存之身中的见，或于彼身中自己是现存的见，是为萨迦耶见。疑(vicikicchā)者，离于能治；或探究自性者，因此而困顿疲劳，是为疑。戒禁取(sīlabbataparāmāso)者，是“由戒而净，由禁而净，由戒禁而净”的错误执取。其确实超越自性而错误地触取，是为戒禁取。二者虽同为见，然萨迦耶见无需思择与他人之教导，仅依本性即执取，为显示仅以断除具二十事的、依本性而有的萨迦耶见，即断除一切见，故说萨迦耶见。应知，戒禁取则是为向作意“我等当行清净之道”而行道者，显示其行道之错误，而分别说之。为显示三者亦仅以断除随眠而被断，故说见随眠与疑随眠，（戒禁取随眠）因其烦恼性故不分别说。随烦恼(upakkilesa)者，污染、烧灼、恼害，故为烦恼；以达强力之义，为猛烈之烦恼，故为随烦恼。所谓被正断，即以断根断、以不复生之灭，而被正断。与缠俱者，缠绕心而生起，故为缠(pariyuṭṭhāna)，此为已达现行之烦恼的增语。与缠俱行，是为有缠。心从彼等有缠、有随眠的随烦恼中解脱者，谓因彼等已成不能生起，相续流之心，即名为从彼等中解脱。彼心因善解脱故，为善解脱。因了知彼解脱者，谓因了知彼解脱之义。

විමුත්තිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

解脱智解释释义终。

14. පච්චවෙක්ඛණඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

14. 审察智解释释义

65. පච්චවෙක්ඛණඤාණනිද්දෙසෙ මග්ගක්ඛණෙයෙව හෙතුට්ඨෙන පඨමං මග්ගඞ්ගානි විසුං විසුං වත්වා පුන මග්ගඞ්ගභූතෙ ච අමග්ගඞ්ගභූතෙ ච ධම්මෙ ‘‘බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධී’’ති ලද්ධනාමස්ස අරියස්ස අඞ්ගභාවෙන බොජ්ඣඞ්ගෙ විසුං දස්සෙසි. සතිධම්මවිචයවීරියසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගා හි මග්ගඞ්ගානෙව, පීතිපස්සද්ධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගා අමග්ගඞ්ගානි. පුන බලවසෙන ඉන්ද්‍රියවසෙන ච විසුං නිද්දිට්ඨෙසු සද්ධා එව අමග්ගඞ්ගභූතා. පුන මග්ගක්ඛණෙ ජාතෙයෙව ධම්මෙ රාසිවසෙන දස්සෙන්තො ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාතිආදිමාහ. තත්ථ උපට්ඨානට්ඨෙන සතිපට්ඨානාති එකාව නිබ්බානාරම්මණා සති කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාපහානකිච්චසාධනවසෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා නාම. නිබ්බානාරම්මණං එකමෙව වීරියං උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලානං පහානානුප්පත්තිකිච්චස්ස, අනුප්පන්නුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදට්ඨිතිකිච්චස්ස සාධනවසෙන චත්තාරො සම්මප්පධානා නාම.

65. 在审察智的解释中，仅于道刹那，首先以因之义各别地说道支后，又将已成道支与非道支的法，作为以“因觉悟之义为菩提”而得名的圣者的要素，分别开示为觉支。念、择法、精进、定觉支实仅为道支，喜、轻安、舍觉支则非道支。再者，在以力及以根而分别解说的诸法中，唯信成为非道支。复次，为了总集地显示仅于道刹那生起的诸法，故说“以增上之义”等。于此，所谓“以建立之义为念处”，即是唯一的、以涅槃为所缘的念，通过在身、受、心、法中成就断除净、乐、常、我想之作用，而名为四念处。唯一的、以涅槃为所缘的精进，通过成就断除已生不善法、令未生不善法不生起、令未生善法生起、以及令已生善法住立的作用，而名为四正勤。

තථට්ඨෙන සච්චාති දුක්ඛභාවාදීසු අවිසංවාදකට්ඨෙන චත්තාරි අරියසච්චානි. එතානෙව චෙත්ථ පටිවෙධට්ඨෙන තදා සමුදාගතානි, ‘‘අමතොගධං නිබ්බාන’’න්ති විසුං වුත්තං නිබ්බානඤ්ච, සෙසා පන ධම්මා පටිලාභට්ඨෙන තදා සමුදාගතා. ‘‘තථට්ඨෙන සච්චා තදා සමුදාගතා’’ති වචනතො මග්ගඵලපරියොසානෙ අවස්සං චත්තාරි සච්චානි පච්චවෙක්ඛතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. ‘‘කතං කරණීයං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති (දී. නි. 1.248) වචනතො ච ‘‘දුක්ඛං මෙ පරිඤ්ඤාතං, සමුදයො මෙ පහීනො, නිරොධො මෙ සච්ඡිකතො, මග්ගො [Pg.262] ච මෙ භාවිතො’’ති පච්චවෙක්ඛණං වුත්තමෙව හොති. තථා පච්චවෙක්ඛණං යුජ්ජති ච. සමුදයොති චෙත්ථ තංතංමග්ගවජ්ඣොයෙව වෙදිතබ්බො. එත්ථ වුත්තසමුදයපච්චවෙක්ඛණවසෙනෙව අට්ඨකථායං දුවිධං කිලෙසපච්චවෙක්ඛණං මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණානි ඉධ සරූපෙනෙව ආගතානීති වුත්තානි. කෙවලං දුක්ඛපච්චවෙක්ඛණමෙව න වුත්තං. කිඤ්චාපි න වුත්තං, අථ ඛො පාඨසබ්භාවතො යුත්තිසබ්භාවතො ච ගහෙතබ්බමෙව. සච්චපටිවෙධත්ථඤ්හි පටිපන්නස්ස නිට්ඨිතෙ සච්චපටිවෙධෙ සයං කතකිච්චපච්චවෙක්ඛණං යුත්තමෙවාති. අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමථොතිආදි මග්ගසම්පයුත්තෙ එව සමථවිපස්සනාධම්මෙ එකරසට්ඨෙන අනතිවත්තනට්ඨෙන ච දස්සෙතුං වුත්තං. සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධීති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා එව. අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධීති සම්මාසමාධි එව. දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධීති සම්මාදිට්ඨියෙව. විමුත්තට්ඨෙනාති සමුච්ඡෙදවසෙන මග්ගවජ්ඣකිලෙසෙහි මුච්චනට්ඨෙන, නිබ්බානාරම්මණෙ වා අධිමුච්චනට්ඨෙන. විමොක්ඛොති සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛො, අරියමග්ගොයෙව. පටිවෙධට්ඨෙන විජ්ජාති සච්චපටිවෙධට්ඨෙන විජ්ජා, සම්මාදිට්ඨියෙව. පරිච්චාගට්ඨෙන විමුත්තීති මග්ගවජ්ඣකිලෙසානං පජහනට්ඨෙන තතො මුච්චනතො විමුත්ති, අරියමග්ගොයෙව. සමුච්ඡෙදට්ඨෙන ඛයෙ ඤාණන්ති කිලෙසසමුච්ඡින්දනට්ඨෙන කිලෙසක්ඛයකරෙ අරියමග්ගෙ ඤාණං, සම්මාදිට්ඨියෙව.

“以如实义为谛”者，谓于苦等自性，以不欺妄义，是为四圣谛。于此，唯此等谛以通达义于尔时现前；而“不死句是涅槃”中所别说之涅槃，及余诸法，则以获得义于尔时现前。依“以如实义为谛，于尔时现前”之说，于此应作断定：于道果之终(niṭṭhite)，必然审察四谛。又依“了知‘所作已办，于此更无后有’”之说，则“我已遍知苦，我已断除集，我已作证灭，我亦已修习道”之审察，实为已说。如是审察亦是合理。此处“集”，当知唯是为彼彼道所断者。于此，依所说审察集之力，义注(aṭṭhakathā)中说：二种审察已断烦恼，及审察道、果、涅槃，于此唯依其自性而来。唯未说审察苦。虽未说，然依圣典之明文及义理之成立，亦实应取。以于为通达诸谛而行者，通达诸谛已终时，审察自身所作之事，实为合理故。“以不散乱义为奢摩他”等，是为显示唯与道相应之奢摩他、毘婆舍那(vipassanā)法，以同一作用义及不相超越义而说。“以防护义为戒清净”者，即正语、正业、正命。“以不散乱义为心清净”者，即正定。“以见义为见清净”者，即正见。“以解脱义”者，谓以断根故，从为道所断之烦恼中解脱义，或于涅槃所缘胜解义。“解脱”(vimokkho)者，即断根解脱，亦即圣道。“以通达义为明”者，即以通达诸谛义为明，亦即正见。“以舍离义为解脱”者，谓以舍断为道所断之烦恼而从中解脱，故为解脱，亦即圣道。“以断尽义为灭尽智”者，谓于能灭尽烦恼之圣道中，以断尽烦恼义为智，亦即正见。

ඡන්දාදයො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. කෙවලඤ්හෙත්ථ මග්ගක්ඛණෙයෙව මග්ගස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානාකාරෙන දස්සිතා. විමුත්තීති චෙත්ථ මග්ගවිමුත්තියෙව. ‘‘තථට්ඨෙන සච්චා’’ති එත්ථ ගහිතම්පි ච නිබ්බානං ඉධ පරියොසානභාවදස්සනත්ථං පුන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඵලක්ඛණෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන හෙතුට්ඨෙන මග්ගොති ඵලමග්ගභාවෙනෙව. සම්මප්පධානාති මග්ගක්ඛණෙ චතුකිච්චසාධකස්ස වීරියකිච්චස්ස ඵලස්ස උප්පාදක්ඛණෙ සිද්ධත්තා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා හි ඵලක්ඛණෙ සම්මප්පධානා එව න ලබ්භන්ති. වුත්තඤ්හි මග්ගක්ඛණෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ උද්ධරන්තෙන ථෙරෙන ‘‘ඵලක්ඛණෙ ඨපෙත්වා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ අවසෙසා තෙත්තිංස ධම්මා ලබ්භන්තී’’ති. එවමෙව පටිවෙධකිච්චාදිසිද්ධිවසෙන සච්චාදීනිපි යථායොගං වෙදිතබ්බානි. විමොක්ඛොති ච ඵලවිමොක්ඛො. විමුත්තීති ඵලවිමුත්ති. පටිප්පස්සද්ධට්ඨෙන අනුප්පාදෙ ඤාණං වුත්තත්ථමෙව. වුට්ඨහිත්වාති අන්තරා වුට්ඨානාභාවා ඵලාවසානෙන එවං වුත්තං. ඉමෙ ධම්මා තදා සමුදාගතාති ඉමෙ වුත්තප්පකාරා [Pg.263] ධම්මා මග්ගක්ඛණෙ ඵලක්ඛණෙ ච සමුදාගතාති පච්චවෙක්ඛතීති ඉති-සද්දං පාඨසෙසං කත්වා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

欲等，应依前面已说之理而了知。此处仅于道刹那，以道之初、中、后相而显示。此处的“解脱”（vimutti）即是道解脱。应了知，在“以如实义为谛”一句中虽已含摄涅槃，但为了显示其作为终结的状态，在此被再次宣说。于果刹那亦是此理。然而，此处所谓“以因为义之道”，是仅就其作为果道的状态而说。应了知，说“正勤”，是因为在道刹那能完成四种作用的精进作用，于果的生起刹那即已完成。否则，于果刹那实无法获得正勤。诚如长老在阐述道刹那的三十七菩提分法时所说：“于果刹那，除去四正勤，可得其余三十三法。”同样地，应依其通达作用等已完成之力，相应地了知谛等。而“解脱”（vimokkho）即是果解脱，“解脱”（vimutti）即是果解脱。“以寂止义的无生智”，其义已如前述。说“出定”（vuṭṭhahitvā），是就果的终了而说，因为（道与果）中间并无出定。关于“此等法于彼时生起”，应补充“如是”（iti）一词作为文句的剩余部分，并了知其关联如下：他审察“此等如前所述的法，于道刹那与果刹那生起”。

පච්චවෙක්ඛණඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

审察智解释之释义终。

15. වත්ථුනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

15. 事差别智解释之释义

66. වත්ථුනානත්තඤාණනිද්දෙසෙ චක්ඛුං අජ්ඣත්තං වවත්ථෙතීති අජ්ඣත්තභූතං චක්ඛුං වවත්ථපෙති. යථා සො චක්ඛුං වවත්ථපෙති, තථා වත්තුකාමො කථං චක්ඛුං අජ්ඣත්තං වවත්ථෙතීති පුච්ඡිත්වා පුන චක්ඛු අවිජ්ජාසම්භූතන්ති වවත්ථෙතීතිආදිනා වවත්ථාපනාකාරං දස්සෙති. තත්ථ අවිජ්ජාතණ්හා අතීතා උපත්ථම්භකහෙතුයො, කම්මං අතීතං ජනකහෙතු, ආහාරො ඉදානි උපත්ථම්භකහෙතු. එතෙන චක්ඛූපත්ථම්භකානි උතුචිත්තානි ගහිතානෙව හොන්ති. චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, චත්තාරි මහාභූතානි උපාදියිත්වා පවත්තන්ති අත්ථො. එතෙන පසාදචක්ඛුභාවො දස්සිතො හොති, සසම්භාරභාවො පටික්ඛිත්තො. උප්පන්නන්ති අද්ධාවසෙන, සන්තතිඛණවසෙන වා පච්චුප්පන්නං. සමුදාගතන්ති හෙතුතො සමුට්ඨිතං. එත්තාවතා විපස්සනාපුබ්බභාගෙ චක්ඛුවවත්ථානං දස්සිතං. අහුත්වා සම්භූතන්තිආදීහි අනිච්චානුපස්සනා. පුබ්බෙ උදයා අවිජ්ජමානතො අහුත්වා සම්භූතං, උද්ධං වයා අභාවතො හුත්වා න භවිස්සති. අන්තවන්තතොති අන්තො අස්ස අත්ථීති අන්තවා, අන්තවා එව අන්තවන්තො යථා ‘‘සතිමන්තො, ගතිමන්තො, ධිතිමන්තො ච යො ඉසී’’ති (ථෙරගා. 1052). තතො අන්තවන්තතො, භඞ්ගවිජ්ජමානතොති අත්ථො. අද්ධුවන්ති සබ්බාවත්ථානිපාතිතාය, ථිරභාවස්ස ච අභාවතාය න ථිරං. අසස්සතන්ති න නිච්චං. විපරිණාමධම්මන්ති ජරාය චෙව මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණාමපකතිකං. චක්ඛු අනිච්චන්තිආදීනි චක්ඛුං අනිච්චතොතිආදීනි ච වුත්තත්ථානි. මනොති ඉධ භවඞ්ගමනස්ස අධිප්පෙතත්තා අවිජ්ජාසම්භූතොතිආදි යුජ්ජතියෙව. ආහාරසම්භූතොති එත්ථ සම්පයුත්තඵස්සාහාරමනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙන වෙදිතබ්බං. උප්පන්නොති ච අද්ධාසන්තතිවසෙන.

66. 在“事差别智的解释”中，“于内界定眼根”即指界定内在的眼根。欲说明眼根的界定方式，于是先问“如何于内界定眼根”，然后以“眼根由无明生起”等方式展示其界定方法。这里，无明与爱是过去的助缘，业是过去的生起因，食是现在的助缘。由此，眼根的助缘——时节与心——亦被包含在内。“依于四大”一句，其中的属格是用于所依之义，意为“依止四大而生起”。这显示了净色眼的状态，排除了其为有附属部分的状态。“已生”是就时间段或相续刹那的当下而言。“集起”是指从因而生起。至此，已展示了观（vipassanā）的预备阶段中眼根的界定。“本无今有”等语显示了无常随观。由于在生起之前不存在，故说“本无今有”；由于在坏灭之后不再存在，故说“有已还无”。“有边际”意指其有终点，故称“有边”，如偈颂所说：“具念者、具慧者、具坚毅者是牟尼”（长老偈1052）。因此，“有边际”意指其有坏灭存在。“不坚固”意指一切状态皆可坏灭，且无稳固性。“非常住”即是不恒常。“变易法性”是指老与死两种变易的本性。“眼是无常”等语与“眼为无常”等语，其义已说。此处的“意”是指有分心，故“由无明生起”等说法皆成立。“由食生起”应理解为由相应的触食与意思食所生。“已生”亦是就时间段与相续而言。

වත්ථුනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

事差别智解释之释义，终。

16. ගොචරනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

16. 行处差别智解释之释义

67. ගොචරනානත්තඤාණනිද්දෙසෙ [Pg.264] රූපෙ බහිද්ධා වවත්ථෙතීති අජ්ඣත්තතො බහිද්ධාභූතෙ රූපායතනධම්මෙ වවත්ථපෙතීති අත්ථො. අවිජ්ජාසම්භූතාතිආදි අත්තභාවපරියාපන්නකම්මජරූපත්තා වුත්තං. ආහාරොපි හි කම්මජරූපස්ස උපත්ථම්භකපච්චයො හොති. සද්දස්ස පන උතුචිත්තසමුට්ඨානත්තා අවිජ්ජාසම්භූතාදිචතුක්කං න වුත්තං. ඵොට්ඨබ්බානං සයං මහාභූතත්තා ‘‘චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායා’’ති න වුත්තං. ධම්මාති චෙත්ථ භවඞ්ගමනොසම්පයුත්තා තයො අරූපිනො ඛන්ධා, ධම්මායතනපරියාපන්නානි සුඛුමරූපානි ච කම්මසමුට්ඨානානි, සබ්බානිපි රූපාදීනි ච. අපිච යානි යානි යෙන යෙන සමුට්ඨහන්ති, තානි තානි තෙන තෙන වෙදිතබ්බානි. ඉතරථා හි සකසන්තානපරියාපන්නාපි රූපාදයො ධම්මා සබ්බෙ න සඞ්ගණ්හෙය්‍යුං. යස්මා අනින්ද්‍රියබද්ධරූපාදයොපි විපස්සනූපගා, තස්මා තෙසං කම්මසම්භූතපදෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තෙපි හි සබ්බසත්තසාධාරණකම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානා. අඤ්ඤෙ පන ‘‘අනින්ද්‍රියබද්ධා රූපාදයො අවිපස්සනූපගා’’ති වදන්ති. තං පන –

67. 在行处差别智的解释中，“于外确定色”意为确定从内已成外在的色处法。说“无明所生”等，是因其为包含于自体中的业生色。食亦是业生色的支持缘。然而，声由时节与心所生，故未说“无明所生”等四法。所触本身即是四大种，故未说“依于四大种”。此处的“法”，是指不与有分心相应的三个无色蕴，以及包含于法处、由业所生的微细色，和一切色等。再者，任何法由何因缘生起，即应由彼因缘了知。否则，即使是包含于自身相续中的色等一切法，亦无法涵摄。因为非根所系的色等亦适合于观，故应以“业所生”一词涵摄之，因其亦是由以一切有情的共业为缘的时节所生。然而，其他[师]说：“非根所系的色等不适合于观。”但此说——

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 277) –

“诸行皆无常，当以慧观照；则厌离于苦，此即清净道。”

ආදිකාය පාළියා විරුජ්ඣති. වුත්තඤ්ච විසුද්ධිමග්ගෙ – ‘‘ඉධෙකච්චො ආදිතොව අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ අභිනිවිසිත්වා විපස්සති, යස්මා පන න සුද්ධඅජ්ඣත්තදස්සනමත්තෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං හොති, බහිද්ධාපි දට්ඨබ්බමෙව, තස්මා පරස්ස ඛන්ධෙපි අනුපාදින්නසඞ්ඛාරෙපි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති විපස්සතී’’ති (විසුද්ධි. 2.784). තස්මා පරෙසං චක්ඛාදිවවත්ථානම්පි අනින්ද්‍රියබද්ධරූපාදිවවත්ථානම්පි ඉච්ඡිතබ්බමෙව, තස්මා තෙභූමකසඞ්ඛාරා අවිපස්සනූපගා නාම නත්ථි.

与开头的巴利文相违。《清净道论》(visuddhimagge)中说：“在此，有些人一开始就用心思惟内在的诸行而修观(vipassati)，然而，仅凭观照纯粹的内在（诸行）并不能生起道，外在（诸行）也必须被观照，因此，对于他人的蕴以及非执取诸行，也观其为无常、苦、无我。”因此，对他人的眼等之界定，以及非根所系色等之界定，亦是所应欲求的。所以，没有所谓不适合作为观之对象的三界诸行。

ගොචරනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

行处差别智解释之释义，终。

17. චරියානානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

17. 行差别智解释之释义

68. චරියානානත්තඤාණනිද්දෙසෙ විඤ්ඤාණචරියාතිආදීසු ආරම්මණෙ චරතීති චරියා, විඤ්ඤාණමෙව චරියා විඤ්ඤාණචරියා. අඤ්ඤාණෙන චරණං[Pg.265], අඤ්ඤාණෙන වා චරති, අඤ්ඤාතෙ වා චරති, අඤ්ඤාණස්ස වා චරණන්ති අඤ්ඤාණචරියා. ඤාණමෙව චරියා, ඤාණෙන වා චරියා, ඤාණෙන වා චරති, ඤාතෙ වා චරති, ඤාණස්ස වා චරණන්ති ඤාණචරියා. දස්සනත්ථායාති රූපදස්සනත්ථාය පවත්තා. ආවජ්ජනකිරියාබ්‍යාකතාති භවඞ්ගසන්තානතො අපනෙත්වා රූපාරම්මණෙ චිත්තසන්තානං ආවජ්ජෙති නාමෙතීති ආවජ්ජනං, විපාකාභාවතො කරණමත්තන්ති කිරියා, කුසලාකුසලවසෙන න බ්‍යාකතාති අබ්‍යාකතා. දස්සනට්ඨොති පස්සන්ති තෙන, සයං වා පස්සති, දස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දස්සනං, දස්සනමෙව අත්ථො දස්සනට්ඨො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති කුසලවිපාකං වා අකුසලවිපාකං වා. දිට්ඨත්තාති අදිට්ඨෙ සම්පටිච්ඡනස්ස අභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපාරම්මණස්ස දිට්ඨත්තා. අභිනිරොපනා විපාකමනොධාතූති දිට්ඨාරම්මණමෙව ආරොහතීති අතිනිරොපනා, උභයවිපාකා සම්පටිච්ඡනමනොධාතු. අභිනිරොපිතත්තාති රූපාරම්මණං අභිරුළ්හත්තා. විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූති උභයවිපාකා සන්තීරණමනොවිඤ්ඤාණධාතු. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි. සන්තීරණානන්තරං වොට්ඨබ්බනෙ අවුත්තෙපි අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තත්තා ලබ්භතීති ගහෙතබ්බං. විජානනත්ථායාති ධම්මාරම්මණස්ස චෙව රූපාදිආරම්මණස්ස ච විජානනත්ථාය. ආවජ්ජනකිරියාබ්‍යාකතාති මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තං. විජානනට්ඨොති තදනන්තරජවනවසෙන ආරම්මණස්ස විජානනමෙව අත්ථො, න අඤ්ඤො. උපරි අකුසලජවනානං විපස්සනාමග්ගඵලජවනානඤ්ච විසුං වුත්තත්තා සෙසජවනානි ඉධ ගහෙතබ්බානි සියුං. ‘‘කුසලෙහි කම්මෙහි විප්පයුත්තා චරතීති විඤ්ඤාණචරියා’’තිආදිවචනතො (පටි. ම. 1.70) පන හසිතුප්පාදචිත්තජවනමෙව ගහෙතබ්බං. ඡසු ද්වාරෙසු අහෙතුකානංයෙව චිත්තානං වුත්තත්තා ද්වෙ ආවජ්ජනානි ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානි ද්වෙ සම්පටිච්ඡනානි තීණි සන්තීරණානි එකං හසිතුප්පාදචිත්තන්ති අට්ඨාරස අහෙතුකචිත්තානියෙව විඤ්ඤාණචරියාති වෙදිතබ්බානි.

68. 于《行种种智的解释》(Cariyānānattañāṇaniddesa)中，就“识行”(viññāṇacariyā)等而言：于所缘中行，故为“行”(cariyā)；识即是行，故为“识行”。是无明之行，或由无明而行，或于未知境中行，或为无明之行，故为“无明行”(aññāṇacariyā)。智即是行，或以智为行，或由智而行，或于已知境中行，或为智之行，故为“智行”(ñāṇacariyā)。“为见故”(dassanatthāya)者，是为见色而生起。“转向唯作无记”(āvajjanakiriyābyākatā)者：从有分流中移离，令心流转向于色所缘，故为“转向”(āvajjana)；因无异熟，仅是作用，故为“唯作”(kiriyā)；不依善与不善而被记说，故为“无记”(abyākatā)。“见之义”(dassanaṭṭha)者：有情依之而见，或其自身见，或仅是见，故为“见”(dassana)；见即是义，故为“见之义”。“眼识”(cakkhuviññāṇa)者，谓善异熟或不善异熟。“已见故”(diṭṭhattā)者：因于未见之境无有领受，由眼识已见色所缘故。“安立异熟意界”(abhiniropanā vipākamanodhātu)者：仅攀缘已见之所缘，故为“安立”(abhiniropanā)；是两种异熟的领受意界。“已安立故”(abhiniropitattā)者：因色所缘已被攀缘故。“异熟意识界”(vipākamanoviññāṇadhātu)者，是两种异熟的推度意识界。此理于耳门(sotadvāra)等亦然。虽于推度(santīraṇa)后未说确定(voṭṭhabbana)，然因诸义注师(aṭṭhakathācariya)已说，故可获得，当如是受持。“为识知故”(vijānanatthāya)者，是为识知法所缘及色等所缘。“转向唯作无记”(āvajjanakiriyābyākatā)者，是意门转向心(manodvārāvajjanacitta)。“识知之义”(vijānanaṭṭha)者：依其后速行之力，识知所缘即是其义，别无其他。因上方已分别宣说不善速行及观(vipassanā)、道(magga)、果(phala)速行，故此处当取其余速行。然据“与诸善业不相应而行，故为识行”等语(paṭi. ma. 1.70)，则唯应取生笑心速行。因于六门中仅说无因心(ahetukacitta)，故当知：二转向(āvajjana)、十种五识(pañcaviññāṇa)、二领受(sampaṭicchana)、三推度(santīraṇa)、一生笑心(hasituppādacitta)，此十八无因心即是“识行”(viññāṇacariyā)。

69. ඉදානි විසයවිජානනමත්තට්ඨෙන විඤ්ඤාණචරියාති දස්සෙතුං නීරාගා චරතීතිආදිමාහ, විඤ්ඤාණඤ්හි රාගාදිසම්පයොගෙ සද්ධාදිසම්පයොගෙ ච අවත්ථන්තරං පාපුණාති, තෙසු අසති සකාවත්ථායමෙව තිට්ඨති. තස්මා නීරාගාදිවචනෙන තෙසං වුත්තවිඤ්ඤාණානං විඤ්ඤාණකිච්චමත්තං දස්සෙති. නත්ථි එතිස්සා රාගොති නීරාගා. නිරාගාති රස්සං කත්වාපි පඨන්ති[Pg.266]. සො පන රජ්ජනවසෙන රාගො. ඉතරෙසු දුස්සනවසෙන දොසො. මුය්හනවසෙන මොහො. මඤ්ඤනවසෙන මානො. විපරීතදස්සනවසෙන දිට්ඨි. උද්ධතභාවො, අවූපසන්තභාවො වා උද්ධච්චං. විචිකිච්ඡා වුත්තත්ථා. අනුසෙන්තීති අනුසයා. ‘‘නිරනුසයා’’ති වත්තබ්බෙ නානුසයාති වුත්තං, සොයෙවත්ථො. පරියුට්ඨානප්පත්තානමෙවෙත්ථ අභාවො වෙදිතබ්බො. න හි විඤ්ඤාණචරියා පහීනානුසයානංයෙව වුත්තා. යා ච නීරාගාදිනාමා, සා රාගාදීහි විප්පයුත්තාව නාම හොතීති පරියායන්තරදස්සනත්ථං රාගවිප්පයුත්තාතිආදිමාහ. පුන අඤ්ඤෙහි ච විප්පයුත්තතං දස්සෙතුං කුසලෙහි කම්මෙහීතිආදිමාහ. කුසලානියෙව රාගාදිවජ්ජාභාවා අනවජ්ජානි. පරිසුද්ධභාවකරෙහි හිරිඔත්තප්පෙහි යුත්තත්තා සුක්කානි. පවත්තිසුඛත්තා සුඛො උදයො උප්පත්ති එතෙසන්ති සුඛුද්‍රයානි, සුඛවිපාකත්තා වා සුඛො උදයො වඩ්ඪි එතෙසන්ති සුඛුද්‍රයානි. වුත්තවිපක්ඛෙන අකුසලානි යොජෙතබ්බානි. විඤ්ඤාතෙ චරතීති විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤායමානං ආරම්මණං විඤ්ඤාතං නාම, තස්මිං විඤ්ඤාතෙ ආරම්මණෙ. කිං වුත්තං හොති? නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං විය විඤ්ඤාණයොගතො විඤ්ඤාතං විඤ්ඤාණං නාම හොති, තස්මිං විඤ්ඤාණෙ චරතීති විඤ්ඤාණචරියාති වුත්තං හොති. විඤ්ඤාණස්ස එවරූපා චරියා හොතීති වුත්තප්පකාරස්ස විඤ්ඤාණස්ස වුත්තප්පකාරා චරියා හොතීති අත්ථො. ‘‘විඤ්ඤාණස්ස චරියා’’ති ච වොහාරවසෙන වුච්චති, විඤ්ඤාණතො පන විසුං චරියා නත්ථි. පකතිපරිසුද්ධමිදං චිත්තං නික්කිලෙසට්ඨෙනාති ඉදං වුත්තප්පකාරං චිත්තං රාගාදිකිලෙසාභාවෙන පකතියා එව පරිසුද්ධං. තස්මා විජානනමත්තමෙව චරියාති විඤ්ඤාණචරියාති වුත්තං හොති. නික්ලෙසට්ඨෙනාතිපි පාඨො.

69. 现在，为显示“识行”(viññāṇacariyā)仅有识知所缘的作用，而说“离贪而行”等。诚然，识若与贪等相应，或与信等相应，就会达到另一种状态；若无此等相应，则仅安住于自身的状态。是故，以“离贪”等语，仅显示了那些所说之识的识之功能而已。“于此无有贪”，故为“无贪”(nīrāgā)。亦有读作短音的“nirāga”者。此中，依染着义为贪，依瞋恚义为瞋，依愚痴义为痴，依我慢义为慢，依颠倒见义为见。掉举是浮躁的状态，或不寂静的状态。“疑”如已说义。“随逐潜伏”，故为“随眠”(anusayā)。当说“niranusayā”（无随眠）时，却说了“nānusayā”，其义相同。于此，当知只是无有已达缠(pariyuṭṭhāna)的状态者。因为“识行”并非只对已断随眠者而说。凡名为“离贪”等者，其名即是与贪等不相应。为了显示同义词，而说“与贪不相应”等。再者，为了显示其与其他法的不相应，而说“与诸善业”等。诸善业因无贪等过失，故为“无过失”(anavajja)。因与能作清净的惭、愧相应，故为“白净”(sukka)。因其生起是乐，故它们有乐的生起（udaya=uppatti），是为“乐生起”(sukhudraya)；或因其异熟是乐，故它们有乐的增长（udaya=vaḍḍhi），是为“乐生起”。不善业应依所说之反面而连结。“于已知中行”：由识所识知的所缘名为“已知”(viññāta)，于那“已知”的所缘中。此是何意？譬如布因与青色结合而名为青布，如是，“已知”因与识结合而名为“识”，于此识中行，故说为“识行”。“识有如是行”，其义为：所说种类的识，有其所说种类的行。而“识之行”是依世俗言说而说，实际上离识之外别无有行。“此心自性清净，因无烦恼故”：即此所说种类的心，因无贪等烦恼，其自性即是清净。是故，仅识知即是行，故说为“识行”。亦有读作“niklesaṭṭhena”（无烦恼义）之版本。

අඤ්ඤාණචරියාය මනාපියෙසූති මනසි අප්පෙන්ති පසීදන්ති, මනං වා අප්පායන්ති වඩ්ඪෙන්තීති මනාපානි, මනාපානියෙව මනාපියානි. තෙසු මනාපියෙසු. තානි පන ඉට්ඨානි වා හොන්තු අනිට්ඨානි වා, ගහණවසෙන මනාපියානි. න හි ඉට්ඨස්මිංයෙව රාගො අනිට්ඨස්මිංයෙව දොසො උප්පජ්ජති. රාගස්ස ජවනත්ථායාති සන්තතිවසෙන රාගස්ස ජවනත්ථාය පවත්තා. ආවජ්ජනකිරියාබ්‍යාකතාති චක්ඛුද්වාරෙ අයොනිසො මනසිකාරභූතා ආවජ්ජනකිරියාබ්‍යාකතා මනොධාතු. රාගස්ස ජවනාති යෙභුය්‍යෙන සත්තක්ඛත්තුං [Pg.267] රාගස්ස පවත්ති, පුනප්පුනං පවත්තො රාගොයෙව. අඤ්ඤාණචරියාති අඤ්ඤාණෙන රාගස්ස සම්භවතො අඤ්ඤාණෙන රාගස්ස චරියාති වුත්තං හොති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තදුභයෙන අසමපෙක්ඛනස්මිං වත්ථුස්මින්ති රාගදොසවසෙන සමපෙක්ඛනවිරහිතෙ රූපාරම්මණසඞ්ඛාතෙ වත්ථුස්මිං. මොහස්ස ජවනත්ථායාති විචිකිච්ඡාඋද්ධච්චවසෙන මොහස්ස ජවනත්ථාය. අඤ්ඤාණචරියාති අඤ්ඤාණස්සෙව චරියා, න අඤ්ඤස්ස. විනිබන්ධස්සාතිආදීනි මානාදීනං සභාවවචනානි. තත්ථ විනිබන්ධස්සාති උන්නතිවසෙන විනිබන්ධිත්වා ඨිතස්ස. පරාමට්ඨායාති රූපස්ස අනිච්චභාවාදිං අතික්කමිත්වා පරතො නිච්චභාවාදිං ආමට්ඨාය ගහිතාය. වික්ඛෙපගතස්සාති රූපාරම්මණෙ වික්ඛිත්තභාවං ගතස්ස. අනිට්ඨඞ්ගතායාති අසන්නිට්ඨානභාවං ගතාය. ථාමගතස්සාති බලප්පත්තස්ස. ධම්මෙසූති රූපාදීසු වා ධම්මාරම්මණභූතෙසු වා ධම්මෙසු.

于无明行中，“于可爱境”者：它们使心投入、喜悦，或使心增长、扩大，故为“可意”；可意即是可爱。于此等可爱境中。然而，它们无论是可喜或不可喜，依执取而被视为可爱。因为并非只于可喜境生贪，也非只于不可喜境生瞋。“为了贪速行”是指：为了贪的速行依相续而生起。“转向唯作无记”是指：在眼门中，成为不如理作意的转向唯作无记的意界。“贪速行”是指：通常是贪生起七次，一再重复生起的即是贪。“无明行”：因由无明而有贪，故说为由无明而有贪之行。其余亦是此理。“于彼二者皆不顾念的事中”是指：于名为色所缘、远离了依贪瞋而顾念的事中。“为了痴速行”是指：为了依疑和掉举而有痴的速行。“无明行”：仅是无明之行，非其他。“‘系缚的’等词是慢等的自性之语。此中，‘系缚的’是指依高傲而系缚安住的（慢）。‘为误执的’是指超越色的无常等性后，错误地思量、执取其常等性的（邪见）。‘已达散乱的’是指于色所缘中达到散乱状态的（掉举）。‘已达不决的’是指达到无法决断状态的（疑）。‘已达强固的’是指已达到强力的（随眠）。“于诸法中”是指于色等（所缘）中，或于已成为法所缘的诸法中。

70. යස්මා රාගාදයො අඤ්ඤාණෙන හොන්ති, තස්මා රාගාදිසම්පයොගෙන අඤ්ඤාණං විසෙසෙන්තො සරාගා චරතීතිආදිමාහ. තත්ථ සරාගා චරතීති මොහමානදිට්ඨිමානානුසයදිට්ඨානුසයඅවිජ්ජානුසයජවනවසෙන චරියා වෙදිතබ්බා. සදොසා චරතීති මොහඅවිජ්ජානුසයජවනවසෙන. සමොහා චරතීති රාගදොසමානදිට්ඨිඋද්ධච්චවිචිකිච්ඡානුසයජවනවසෙන. සමානා චරතීති රාගමොහකාමරාගභවරාගාවිජ්ජානුසයජවනවසෙන. සදිට්ඨි චරතීති රාගමොහකාමරාගාවිජ්ජානුසයජවනවසෙන. සඋද්ධච්චා චරති සවිචිකිච්ඡා චරතීති මොහඅවිජ්ජානුසයජවනවසෙන. සානුසයා චරතීති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව එකෙකං අනුසයං මූලං කත්වා තස්මිං චිත්තෙ ලබ්භමානකසෙසානුසයවසෙන සානුසයතා යොජෙතබ්බා. රාගසම්පයුත්තාතිආදි සරාගාදිවෙවචනමෙව. සා එව හි චරියා සම්පයොගවසෙන සහ රාගාදීහි වත්තතීති සරාගාදිආදීනි නාමානි ලභති. රාගාදීහි සමං එකුප්පාදෙකනිරොධෙකවත්ථෙකාරම්මණාදීහි පකාරෙහි යුත්තාති රාගසම්පයුත්තානීතිආදීනි නාමානි ලභති. සායෙව ච යස්මා කුසලාදීහි කම්මෙහි විප්පයුත්තා, අකුසලාදීහි කම්මෙහි සම්පයුත්තා, තස්මාපි අඤ්ඤාණචරියාති දස්සෙතුං කුසලෙහි කම්මෙහීතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤාතෙති මොහස්ස අඤ්ඤාණලක්ඛණත්තා යථාසභාවෙන අඤ්ඤාතෙ ආරම්මණෙ. සෙසං වුත්තත්ථමෙව.

70. 因为贪等由无明而有，是故，为区别与贪等相应的无明，而说“与贪俱行”等。此中，当知“与贪俱行”是依痴、慢、见、慢随眠、见随眠、无明随眠的速行而有的行。“与瞋俱行”是依痴、无明随眠的速行而有。“与痴俱行”是依贪、瞋、慢、见、掉举、疑随眠的速行而有。“与慢俱行”是依贪、痴、欲贪、有贪、无明随眠的速行而有。“与见俱行”是依贪、痴、欲贪、无明随眠的速行而有。“与掉举俱行”、“与疑俱行”是依痴、无明随眠的速行而有。“与随眠俱行”：于此，亦应依已说之理，以一一随眠为根，依于彼心中可得的其余随眠，而连结其“与随眠俱行”性。“与贪相应”等，即是“与贪俱行”等的同义词。因为正是彼行依相应而与贪等俱转，故得“与贪俱行”等名。因其与贪等以同生、同灭、同所依、同所缘等方式相应，故得“与贪相应”等名。又因彼行与诸善业不相应，而与诸不善业相应，是故，为显示其亦是“无明行”，而说“与诸善业”等。此中，“于未知中”是指，因痴以无明为相，故于所缘中不如实了知。其余如已说义。

71. ඤාණචරියායං [Pg.268] යස්මා විවට්ටනානුපස්සනාදීනං අනන්තරපච්චයභූතා ආවජ්ජනකිරියාබ්‍යාකතා නත්ථි, තස්මා තෙසං අත්ථාය ආවජ්ජනකිරියාබ්‍යාකතං අවත්වා විවට්ටනානුපස්සනාදයොව වුත්තා. අනුලොමඤාණත්ථාය එව හි ආවජ්ජනා හොති, තතො විවට්ටනානුපස්සනාමග්ගඵලානි. ඵලසමාපත්තීති චෙත්ථ මග්ගානන්තරජා වා හොතු කාලන්තරජා වා, උභොපි අධිප්පෙතා. නීරාගා චරතීතිආදීසු රාගාදීනං පටිපක්ඛවසෙන නීරාගාදිතා වෙදිතබ්බා, විඤ්ඤාණචරියායං රාගාදීනං අභාවමත්තට්ඨෙන. ඤාතෙති යථාසභාවතො ඤාතෙ. අඤ්ඤා විඤ්ඤාණචරියාතිආදීහි තිස්සන්නං චරියානං අඤ්ඤමඤ්ඤමසම්මිස්සතං දස්සෙති. විඤ්ඤාණකිච්චමත්තවසෙන හි අහෙතුකචිත්තුප්පාදා විඤ්ඤාණචරියා, අඤ්ඤාණකිච්චවතං ද්වාදසන්නං අකුසලචිත්තුප්පාදානං වසෙනෙව අඤ්ඤාණචරියා, විසෙසෙන ඤාණකිච්චකාරීනං විපස්සනාමග්ගඵලානං වසෙන ඤාණචරියා. එවමිමා අඤ්ඤමඤ්ඤමසම්මිස්සා ච, විපස්සනං ඨපෙත්වා සහෙතුකකාමාවචරකිරියාකුසලා ච, සහෙතුකකාමාවචරවිපාකා ච, රූපාවචරාරූපාවචරකුසලාබ්‍යාකතා ච තීහි චරියාහි විනිමුත්තාති වෙදිතබ්බා. නිබ්බානාරම්මණාය විවට්ටනානුපස්සනාය ඤාණචරියාය නිද්දිට්ඨත්තා නිබ්බානමග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණභූතානි සෙක්ඛාසෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණඤාණානි ඤාණචරියාය සඞ්ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. තානිපි හි විසෙසෙන ඤාණකිච්චකරානෙවාති.

71. 在智行中，由于作为转向观等之无间缘的转向唯作无记不存在，因此，为了它们，不说转向唯作无记，而只说转向观等。因为转向确实是为了随顺智，从此产生转向观、道、果。此处所谓的果定，无论是紧接道而生起，还是隔一段时间生起，两者都被意指。在“无贪而行”等句中，应知无贪等是通过对治贪等而成立；在识行中，则仅以贪等不存在为义。“知”即如其自性而知。“识行是另一者”等说法显示了三行互不混杂。因为仅就识的作用而言，无因心的生起是识行；仅就具有无智作用的十二不善心生起而言，是无智行；特别就执行智作用的观(vipassanā)、道、果而言，是智行。像这样，应知这些行互不混杂，并且，除了观之外，有因欲界唯作与善、有因欲界异熟、色界与无色界善和无记，皆超脱于此三行。由于以涅槃为所缘的转向观已在智行中被解说，故应知：作为涅槃、道与果之省察的有学与无学的省察智，亦被摄于智行之中，因为它们也特别执行智的作用。

චරියානානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

行种种智解释之释义，终。

18. භූමිනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

18. 地种种智解释之释义

72. භූමිනානත්තඤාණනිද්දෙසෙ භූමියොති භාගා පරිච්ඡෙදා වා. කාමාවචරාති එත්ථ දුවිධො කාමො කිලෙසකාමො වත්ථුකාමො ච. කිලෙසකාමො ඡන්දරාගො, වත්ථුකාමො තෙභූමකවට්ටං. කිලෙසකාමො කාමෙතීති කාමො, වත්ථුකාමො කාමීයතීති කාමො. සො දුවිධො කාමො පවත්තිවසෙන යස්මිං පදෙසෙ අවචරති, සො පදෙසො කාමො එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරො. සො පන පදෙසො චතුන්නං අපායානං, මනුස්සලොකස්ස, ඡන්නඤ්ච දෙවලොකානං වසෙන එකාදසවිධො[Pg.269]. යථා හි යස්මිං පදෙසෙ සසත්ථා පුරිසා අවචරන්ති, සො විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු ද්විපදචතුප්පදෙසු අවචරන්තෙසු තෙසං අභිලක්ඛිතත්තා ‘‘සසත්ථාවචරො’’ති වුච්චති, එවං විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු රූපාවචරාදීසු තත්ථ අවචරන්තෙසු තෙසං අභිලක්ඛිතත්තා අයං පදෙසො ‘‘කාමාවචරො’’ත්වෙව වුච්චති. ස්වායං යථා රූපභවො රූපං, එවං උත්තරපදලොපං කත්වා ‘‘කාමො’’ත්වෙව වුච්චති. තප්පටිබද්ධො එකෙකො ධම්මො ඉමස්මිං එකාදසවිධපදෙසසඞ්ඛාතෙ කාමෙ අවචරතීති කාමාවචරො. කිඤ්චාපි හි එත්ථ කෙචි ධම්මා රූපාරූපභවෙසුපි අවචරන්ති, යථා පන සඞ්ගාමෙ අවචරණතො ‘‘සඞ්ගාමාවචරො’’ති ලද්ධනාමො නාගො නගරෙ චරන්තොපි ‘‘සඞ්ගාමාවචරො’’ත්වෙව වුච්චති, ථලජලචරා ච පාණිනො අථලෙ අජලෙ ච ඨිතාපි ‘‘ථලචරා ජලචරා’’ත්වෙව වුච්චන්ති, එවං තෙ අඤ්ඤත්ථ අවචරන්තාපි කාමාවචරායෙවාති වෙදිතබ්බා. ආරම්මණකරණවසෙන වා එතෙසු වුත්තප්පකාරෙසු ධම්මෙසු කාමො අවචරතීති කාමාවචරා. කාමඤ්චෙස රූපාරූපාවචරධම්මෙසුපි අවචරති, යථා පන ‘‘වදතීති වච්ඡො, මහියං සෙතීති මහිංසො’’ති වුත්තෙ න යත්තකා වදන්ති, මහියං වා සෙන්ති, සබ්බෙසං තං නාමං හොති. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. එත්ථ සබ්බෙ තෙ ධම්මෙ එකරාසිං කත්වා වුත්තභූමිසද්දමපෙක්ඛිත්වා කාමාවචරාති ඉත්ථිලිඞ්ගවචනං කතං. රූපාවචරාතිආදීසු රූපභවො රූපං, තස්මිං රූපෙ අවචරන්තීති රූපාවචරා. අරූපභවො අරූපං, තස්මිං අරූපෙ අවචරන්තීති අරූපාවචරා. තෙභූමකවට්ටෙ පරියාපන්නා අන්තොගධාති පරියාපන්නා, තස්මිං න පරියාපන්නාති අපරියාපන්නා.

72. 在《地种种智的解释》(Bhūminānattañāṇaniddesa)中，“地”(bhūmi)是指部分(bhāga)或区划(pariccheda)。于“欲界”(kāmāvacara)一词中，有两种欲：烦恼欲(kilesakāma)与事欲(vatthukāma)。烦恼欲是欲贪(chandarāga)，事欲是三界轮回(tebhūmakavaṭṭa)。烦恼欲，因为它欲求(kāmeti)，故为“欲”；事欲，因为它被欲求(kāmīyati)，故为“欲”。那两种欲，依其生起，在哪个区域活动(avacarati)，那个区域就因“欲在此处活动”而为“欲界”。此区域依四恶趣、人世间及六天界而有十一种。譬如，在某个有持械之人活动的区域，即使有其他二足、四足动物在那里活动，但因持械之人是其特征(abhilakkhita)，故被称为“持械者所行处”；同样，即使有其他色界等法在那里活动，但因那些欲界法是其特征，此区域亦被称为“欲界”。此欲界也像“色有”(rūpabhava)被称为“色”(rūpa)那样，省略后一词而只被称为“欲”。与此相应的每一法，在此由十一类区域所组成的欲中活动，故为“欲界的”(kāmāvacara)。虽然此处某些法也在色有与无色有中活动，但譬如因在战场上活动而得名“战象”(saṅgāmāvacara)的象，即使在城里行走，仍被称为“战象”；又如陆行与水行的生物，即使处于非陆、非水之处，仍被称为“陆行”与“水行”；同样，应知那些法即使在别处活动，仍是欲界法。或者，以作为所缘的方式，欲在这些所述之法中活动，故那些法为“欲界的”(kāmāvacarā)。诚然，欲也在色界与无色界法中活动，但譬如说“因为它叫(vadati)，所以是犊牛(vaccha)；因为它卧于地(mahiyaṃ seti)，所以是水牛(mahiṃsa)”时，并非所有叫的，或所有卧于地的，都有此名。应知此中义理亦然。此处，将所有那些法合为一聚，相对于所说的“地”一词，“欲界的”(kāmāvacarā)一词被作成阴性词。在“色界”(rūpāvacara)等词中，色有即色，在彼色中活动，故为“色界的”。无色有(arūpabhava)即无色(arūpa)，在彼无色中活动，故为“无色界的”(arūpāvacarā)。摄于三界轮回中，即内在于其中，是为“所摄”(pariyāpanna)；不摄于其中，是为“非所摄”(apariyāpanna)。

කාමාවචරාදිභූමිනිද්දෙසෙසු හෙට්ඨතොති හෙට්ඨාභාගෙන. අවීචිනිරයන්ති ජාලානං වා සත්තානං වා වෙදනානං වා වීචි අන්තරං ඡිද්දං එත්ථ නත්ථීති අවීචි. සුඛසඞ්ඛාතො අයො එත්ථ නත්ථීති නිරයො, නිරතිඅත්ථෙනපි නිරයො. පරියන්තං කරිත්වාති තං අවීචිසඞ්ඛාතං නිරයං අන්තං කත්වා. උපරිතොති උපරිභාගෙන. පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙති පරනිම්මිතෙසු කාමෙසු වසං වත්තනතො එවංලද්ධවොහාරෙ දෙවෙ. අන්තො කරිත්වාති අන්තො පක්ඛිපිත්වා. යං එතස්මිං අන්තරෙති යෙ එතස්මිං ඔකාසෙ. යන්ති ච ලිඞ්ගවචනවිපල්ලාසො කතො. එත්ථාවචරාති ඉමිනා යස්මා තස්මිං අන්තරෙ අඤ්ඤෙපි චරන්ති කදාචි කත්ථචි සම්භවතො, තස්මා තෙසං අසඞ්ගණ්හනත්ථං අවචරාති වුත්තං. තෙන යෙ එකස්මිං අන්තරෙ ඔගාළ්හා හුත්වා චරන්ති, සබ්බත්ථ සදා [Pg.270] ච සම්භවතො, අධොභාගෙ ච චරන්ති අවීචිනිරයස්ස හෙට්ඨා භූතූපාදාය පවත්තිභාවෙන, තෙසං සඞ්ගහො කතො හොති. තෙ හි ඔගාළ්හා චරන්ති, අධොභාගෙ ච චරන්තීති අවචරා. එත්ථ පරියාපන්නාති ඉමිනා පන යස්මා එතෙ එත්ථාවචරා අඤ්ඤත්ථාපි අවචරන්ති, න පන තත්ථ පරියාපන්නා හොන්ති, තස්මා තෙසං අඤ්ඤත්ථාපි අවචරන්තානං පරිග්ගහො කතො හොති.

在欲界地等的解释中，“在下”即在下方部分。“无间地狱”（Avīciniraya）：于此，火焰、有情或苦受无有间隙、间隔、空隙，故名“无间”（Avīci）。于此，无有名为“乐”的福祉，故名“地狱”（niraya）；亦因无喜乐之义而为“地狱”。“以……为下限”即以名为无间的地狱为终点。“在上”即在上方部分。“他化自在天”（Paranimmitavasavattīdeva）：于他人所化作的欲尘中行使自在，由此得名之天。“置于其中”即放入其中。“于此空间中者”即“在此处者”。此处之“yaṃ”，是作了性与数的转换。通过“此中行法”（etthāvacara）一词，因为在该空间中，有时在某些地方亦有其他（色界、无色界）法生起，为了不含摄彼等，故说“行法”（avacara）。由此，那些深入一处而活动，因其在一切欲处恒常生起，且以色与所造色之方式存在于无间地狱之下而在下方活动者，即被含摄。彼等法深入而行，且在下方活动，故为“行法”（avacarā）。再者，通过“于此中所摄”一词，由于此等此中行法虽亦在别处活动，然不为彼处所摄，因此，亦含摄了彼等在别处活动者。

ඉදානි තෙ එත්ථ පරියාපන්නෙ ධම්මෙ රාසිසුඤ්ඤතාපච්චයභාවතො චෙව සභාවතො ච දස්සෙන්තො ඛන්ධධාතුආයතනාතිආදිමාහ. බ්‍රහ්මලොකන්ති පඨමජ්ඣානභූමිසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මට්ඨානං. අකනිට්ඨෙති උත්තමට්ඨෙන න කනිට්ඨෙ. සමාපන්නස්සාති සමාපත්තිං සමාපන්නස්ස. එතෙන කුසලජ්ඣානං වුත්තං. උපපන්නස්සාති විපාකවසෙන බ්‍රහ්මලොකෙ උපපන්නස්ස. එතෙන විපාකජ්ඣානං වුත්තං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්සාති දිට්ඨෙව ධම්මෙ පච්චක්ඛෙ අත්තභාවෙ සුඛො විහාරො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො, සො අස්ස අත්ථීති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරී, අරහා. තස්ස දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස. එතෙන කිරියජ්ඣානං වුත්තං. චෙතසිකාති චෙතසි භවා චෙතසිකා, චිත්තසම්පයුත්තාති අත්ථො. ආකාසානඤ්චායතනූපගෙති ආකාසානඤ්චායතනසඞ්ඛාතං භවං උපගතෙ. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. මග්ගාති චත්තාරො අරියමග්ගා. මග්ගඵලානීති චත්තාරි අරියමග්ගඵලානි. අසඞ්ඛතා ච ධාතූති පච්චයෙහි අකතා නිබ්බානධාතු.

现在，为显示此处所含摄之法，既因其为积聚、空、缘，亦因其自性，而说蕴、界、处等。“梵世间”即名为初禅地之梵居处。“色究竟天”：因其最上，故非最下。“已入定者”即已入等至者。以此说的是善禅。“已生者”即因异熟而生于梵世间者。以此说的是异熟禅。“现法乐住者”：于现法、于当下之自身中，有乐住，是为现法乐住；此乐住为彼所有，故为现法乐住者，即阿罗汉。为彼现法乐住者。以此说的是唯作禅。“心所”即生于心中者，义为心相应法。“生于空无边处者”即已生于名为“空无边处”之有者。第二句理路亦同。“道”即四圣道。“道果”即四圣道之果。“无为界”即非由诸缘所造作之涅槃界。

අපරාපි චතස්සො භූමියොති එකෙකචතුක්කවසෙන වෙදිතබ්බා. චත්තාරො සතිපට්ඨානාති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. තස්සත්ථො – පතිට්ඨාතීති පට්ඨානං, උපට්ඨාති ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා පවත්තතීති අත්ථො. සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. අථ වා සරණට්ඨෙන සති, උපට්ඨානට්ඨෙන පට්ඨානං, සති ච සා පට්ඨානඤ්චාතිපි සතිපට්ඨානං. ආරම්මණවසෙන බහුකා තා සතියොති සතිපට්ඨානා. චත්තාරො සම්මප්පධානාති අනුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදාය සම්මප්පධානං, උප්පන්නානං අකුසලානං පහානාය සම්මප්පධානං, අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය සම්මප්පධානං, උප්පන්නානං කුසලානං ඨිතියා සම්මප්පධානං. පදහන්ති වායමන්ති එතෙනාති පධානං, වීරියස්සෙතං නාමං[Pg.271]. සම්මප්පධානන්ති අවිපරීතප්පධානං කාරණප්පධානං උපායප්පධානං යොනිසොපධානං. එකමෙව වීරියං කිච්චවසෙන චතුධා කත්වා සම්මප්පධානාති වුත්තං. චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති ඡන්දිද්ධිපාදො, චිත්තිද්ධිපාදො, වීරියිද්ධිපාදො, වීමංසිද්ධිපාදො. තස්සත්ථො වුත්තොයෙව. චත්තාරි ඣානානීති විතක්කවිචාරපීතිසුඛචිත්තෙකග්ගතාවසෙන පඤ්චඞ්ගිකං පඨමජ්ඣානං. පීතිසුඛචිත්තෙකග්ගතාවසෙන තිවඞ්ගිකං දුතියජ්ඣානං, සුඛචිත්තකග්ගතාවසෙන දුවඞ්ගිකං තතියජ්ඣානං, උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාවසෙන දුවඞ්ගිකං චතුත්ථජ්ඣානං. ඉමානි හි අඞ්ගානි ආරම්මණූපනිජ්ඣානට්ඨෙන ඣානන්ති වුච්චන්ති. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායොති මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛා. ඵරණඅප්පමාණවසෙන අප්පමඤ්ඤායො. එතායො හි ආරම්මණවසෙන අප්පමාණෙ වා සත්තෙ ඵරන්ති, එකං සත්තම්පි වා අනවසෙසඵරණවසෙන ඵරන්තීති ඵරණඅප්පමාණවසෙන අප්පමඤ්ඤායොති වුච්චන්ති. චතස්සො අරූපසමාපත්තියොති ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති. චතස්සො පටිසම්භිදා වුත්තත්ථා එව.

另外的四地，也应以每一组四个的方式来理解。四念处(satipaṭṭhāna)是：身随观念处、受随观念处、心随观念处、法随观念处。其义为：建立，故为处；或为现起，即投入、持续进行之义。念即是处，为念处。或，念有忆念义，处有现起义；既是念又是处，故为念处。依所缘有多种念，故为诸念处。四正勤(sammappadhāna)是：为令未生之不善法不生而精勤，为令已生之不善法断除而精勤，为令未生之善法生起而精勤，为令已生之善法住立而精勤。以此而努力、勤奋，故为勤(padhāna)，此即精进(vīriya)之名。正勤即不颠倒的勤、有因之勤、方便的勤、如理的勤。同一精进，依其作用而分为四，故说为四正勤。四神足(iddhipāda)是：欲神足、心神足、精进神足、观神足。其义已说。四禅(jhāna)是：具寻、伺、喜、乐、心一境性五支为初禅；具喜、乐、心一境性三支为第二禅；具乐、心一境性二支为第三禅；具舍、心一境性二支为第四禅。此等支分，因有审虑所缘之义，故称为禅。四无量(appamaññā)是：慈、悲、喜、舍。因遍满无量，故称无量。此等或遍满无量有情，或对一有情亦作无余遍满，是故因遍满无量而称为无量。四无色定(arūpasamāpatti)是：空无边处定、识无边处定、无所有处定、非想非非想处定。四无碍解(paṭisambhidā)其义已说。

චතස්සො පටිපදාති ‘‘දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා’’ති (දී. නි. 3.311) වුත්තා චතස්සො පටිපදා. චත්තාරි ආරම්මණානීති පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති (ධ. ස. 181 ආදයො) වුත්තානි චත්තාරි ආරම්මණානි. කසිණාදිආරම්මණානං අවවත්ථාපෙතබ්බතො ආරම්මණවන්තානි ඣානානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. චත්තාරො අරියවංසාති අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච තථාගතසාවකා ච, තෙසං අරියානං වංසා තන්තියො පවෙණියොති අරියවංසා. කෙ පන තෙ? චීවරසන්තොසො පිණ්ඩපාතසන්තොසො සෙනාසනසන්තොසො භාවනාරාමතාති ඉමෙ චත්තාරො. ගිලානපච්චයසන්තොසො පිණ්ඩපාතසන්තොසෙ වුත්තෙ වුත්තොයෙව හොති. යො හි පිණ්ඩපාතෙ සන්තුට්ඨො, සො කථං ගිලානපච්චයෙ අසන්තුට්ඨො භවිස්සති.

四行道是：如（《长部》3.311）所说：“苦行道迟通达，苦行道速通达，乐行道迟通达，乐行道速通达”，此为四行道。四所缘是：如（《法集论》181等）所说：“有限心缘有限所缘，有限心缘无量所缘，无量心缘有限所缘，无量心缘无量所缘”，此为四所缘。当知，因遍处等所缘不被限定，故有所缘之诸禅被称为“所缘”。四圣种：诸佛、独觉佛及如来弟子，称为圣者。彼等圣者之传统、传承、世系，为圣种。是哪四者？即于衣服知足、于饮食知足、于住处知足、乐于修习，此为四者。医药资具的知足，已包含在饮食知足中。于饮食知足者，何能于医药资具不知足耶？

චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනීති චත්තාරි ජනසඞ්ගණ්හනකාරණානි – දානඤ්ච පෙය්‍යවජ්ජඤ්ච අත්ථචරියා ච සමානත්තතා චාති ඉමානි චත්තාරි. දානන්ති යථාරහං දානං. පෙය්‍යවජ්ජන්ති යථාරහං පියවචනං. අත්ථචරියාති තත්ථ තත්ථ කත්තබ්බස්ස කරණවසෙන කත්තබ්බාකත්තබ්බානුසාසනවසෙන ච වුද්ධිකිරියා. සමානත්තතාති [Pg.272] සහ මානෙන සමානො, සපරිමාණො සපරිගණනොති අත්ථො. සමානො පරස්ස අත්තා එතෙනාති සමානත්තො, සමානත්තස්ස භාවො සමානත්තතා, ‘‘අයං මයා හීනො, අයං මයා සදිසො, අයං මයා අධිකො’’ති පරිගණෙත්වා තදනුරූපෙන උපචරණං කරණන්ති අත්ථො. ‘‘සමානසුඛදුක්ඛතා සමානත්තතා’’ති ච වදන්ති.

四摄事，即四种摄引众人之事：布施、爱语、利行、同事，此为四者。布施，即如其所应而布施。爱语，即如其所应而说悦耳语。利行，即于此处彼处，通过做所应做之事及教导所应做与不应做之事，而令其增长。同事性（samānattatā）：此词中的“平等”（samāna）被释为“与衡量（māna）俱行”，有量度、有计算之义。通过它使他人的自我（attā）与己“平等”，故称“同事”（samānatta），同事的状态即是同事性。其义为：衡量“此人劣于我，此人等于我，此人胜于我”后，行与之相应的交往。亦有人言：“同甘共苦即是同事性。”

චත්තාරි චක්කානීති එත්ථ චක්කං නාම දාරුචක්කං, රතනචක්කං, ධම්මචක්කං, ඉරියාපථචක්කං, සම්පත්තිචක්කන්ති පඤ්චවිධං. තත්ථ ‘‘යං පන තං, දෙව, චක්කං ඡහි මාසෙහි නිට්ඨිතං ඡාරත්තූනෙහී’’ති (අ. නි. 3.15) ඉදං දාරුචක්කං. ‘‘චක්කං වත්තයතො පරිග්ගහෙත්වා’’ති (ජා. 1.13.68) ඉදං රතනචක්කං. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) ඉදං ධම්මචක්කං. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) ඉදං ඉරියාපථචක්කං. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තති. කතමානි චත්තාරි? පතිරූපදෙසවාසො, සප්පුරිසාවස්සයො, අත්තසම්මාපණිධි, පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතා’’ති (අ. නි. 4.31) ඉදං සම්පත්තිචක්කං. ඉධාපි එතදෙව අධිප්පෙතං. තත්ථ පතිරූපදෙසවාසොති යත්ථ චතස්සො පරිසා සන්දිස්සන්ති, එවරූපෙ අනුච්ඡවිකෙ දෙසෙ වාසො. සප්පුරිසාවස්සයොති බුද්ධාදීනං සප්පුරිසානං අවස්සයනං සෙවනං භජනං. අත්තසම්මාපණිධීති අත්තනො සම්මා පතිට්ඨාපනං. සචෙ පුබ්බෙ අස්සද්ධාදීහි සමන්නාගතො හොති, තානි පහාය සද්ධාදීසු පතිට්ඨාපනං. පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාති පුබ්බෙ උපචිතකුසලතා. ඉදමෙව චෙත්ථ පමාණං. යෙන හි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන කුසලකම්මං කතං හොති, තදෙව කුසලං තං පුරිසං පතිරූපදෙසෙ උපනෙති, සප්පුරිසෙ භජාපෙති, සො එව පුග්ගලො අත්තානං සම්මා ඨපෙතීති.

四轮：于此，轮有五种：木轮、宝轮、法轮、威仪轮、成就轮。其中，“大王，彼轮以六月减六夜而终”（《增支部》3.15），此为木轮。“转动轮宝而掌管”（《本生》1.13.68），此为宝轮。“我所转之轮”（《经集》562），此为法轮。“四轮九门”（《相应部》1.29），此为威仪轮。“诸比丘，有此四轮，具足此等之天人，其四轮得以运转。是哪四者？居住于适宜之地、亲近善士、善自确立、往昔已作福”（《增支部》4.31），此为成就轮。于此亦意指此者。其中，居住于适宜之地，即住于四众云集之适宜处所。亲近善士，即亲近、承事、依止佛陀等善士。善自确立，即正确地确立自己。若往昔具足不信等，则舍离彼等而确立于信等之中。往昔已作福，即往昔所积集之善。于此四者中，唯此为准据。因为，以与智相应之心所作之善业，正是彼善业将此人引至适宜之地，令其亲近善士，而正是彼人能善自确立。

චත්තාරි ධම්මපදානීති චත්තාරො ධම්මකොට්ඨාසා. කතමානි චත්තාරි? අනභිජ්ඣා ධම්මපදං, අබ්‍යාපාදො ධම්මපදං, සම්මාසති ධම්මපදං, සම්මාසමාධි ධම්මපදං. අනභිජ්ඣා ධම්මපදං නාම අලොභො වා අනභිජ්ඣාවසෙන අධිගතජ්ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානානි වා. අබ්‍යාපාදො ධම්මපදං නාම අකොපො වා මෙත්තාසීසෙන අධිගතජ්ඣානාදීනි වා. සම්මාසති ධම්මපදං නාම සූපට්ඨිතස්සති වා සතිසීසෙන අධිගතජ්ඣානාදීනි වා. සම්මාසමාධි ධම්මපදං නාම අට්ඨසමාපත්ති වා අට්ඨසමාපත්තිසීසෙන අධිගතජ්ඣානාදීනි වා. දසඅසුභවසෙන වා අධිගතජ්ඣානාදීනි අනභිජ්ඣා ධම්මපදං, චතුබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන අධිගතානි [Pg.273] අබ්‍යාපාදො ධම්මපදං, දසානුස්සතිආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤාවසෙන අධිගතානි සම්මාසති ධම්මපදං, දසකසිණආනාපානවසෙන අධිගතානි සම්මාසමාධි ධම්මපදන්ති. ඉමා චතස්සො භූමියොති එකෙකං චතුක්කවසෙනෙව යොජෙතබ්බං.

四法句，即四法部分。是哪四者？无贪法句、无恚法句、正念法句、正定法句。名为无贪法句者，或为无贪，或为依无贪而证得之禅、观(vipassanā)、道、果、涅槃。名为无恚法句者，或为无瞋，或为以慈为首而证得之禅等。名为正念法句者，或为善安住之念，或为以念为首而证得之禅等。名为正定法句者，或为八等至，或为以八等至为首而证得之禅等。或，依十不净而证得之禅等为无贪法句；依四梵住而证得者为无恚法句；依十随念及食厌想而证得者为正念法句；依十遍及安般念而证得者为正定法句。此四地，应仅依各别四法组而结合。

භූමිනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

地种种智的解释之释义，终。

19. ධම්මනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

19. 法差别智的解释之释义

73. ධම්මනානත්තඤාණනිද්දෙසෙ කම්මපථෙති කම්මානි ච තානි පථා ච අපායගමනායාති කම්මපථා, තෙ කම්මපථෙ. දස කුසලකම්මපථා නාම පාණාතිපාතා අදින්නාදානා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණීති තීණි කායසුචරිතානි, මුසාවාදා පිසුණාය වාචාය ඵරුසාය වාචාය සම්ඵප්පලාපා වෙරමණීති චත්තාරි වචීසුචරිතානි, අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදො සම්මාදිට්ඨීති තීණි මනොසුචරිතානි. දස අකුසලකම්මපථා නාම පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරොති තීණි කායදුච්චරිතානි, මුසාවාදො පිසුණා වාචා ඵරුසා වාචා සම්ඵප්පලාපොති චත්තාරි වචීදුච්චරිතානි, අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති තීණි මනොදුච්චරිතානි. කුසලාකුසලාපි ච පටිසන්ධිජනකායෙව කම්මපථාති වුත්තා, වුත්තාවසෙසා පටිසන්ධිජනනෙ අනෙකන්ති කත්තා කම්මපථාති න වුත්තා. ඔළාරිකකුසලාකුසලගහණෙනෙව සෙසකුසලාකුසලාපි ගහිතාති වෙදිතබ්බා. රූපන්ති භූතොපාදායභෙදතො අට්ඨවීසතිවිධං රූපං. විපාකන්ති කාමාවචරකුසලවිපාකානං සොළසන්නං, අකුසලවිපාකානං සත්තන්නඤ්ච වසෙන තෙවීසතිවිධං විපාකං. කිරියන්ති තිණ්ණමහෙතුකකිරියානං, අට්ඨන්නං සහෙතුකකිරියානඤ්ච වසෙන එකාදසවිධං කාමාවචරකිරියං. විපාකාභාවතො කිරියාමත්තාති කිරියා. එත්තාවතා කාමාවචරමෙව රූපාබ්‍යාකතවිපාකාබ්‍යාකතකිරියාබ්‍යාකතවසෙන වුත්තං.

73. 在法差别智的解释中，业道：它们是业，也是通往恶趣的道路，故为业道；即于此等业道。十善业道，即离杀生、离不与取、离欲邪行——此三者为身善行；离妄语、离离间语、离粗恶语、离绮语——此四者为语善行；无贪、无瞋、正见——此三者为意善行。十不善业道，即杀生、不与取、欲邪行——此三者为身恶行；妄语、离间语、粗恶语、绮语——此四者为语恶行；贪、瞋、邪见——此三者为意恶行。又，唯有能引生结生的善与不善才被称为业道；其余的则因其引生结生为不确定故，不被称为业道。应知，由把握粗显的善与不善，其余的善与不善亦被含摄。色，即依大种与所造色之差别而有的二十八种色。异熟，即依欲界善异熟十六种与不善异熟七种而有的二十三种异熟。唯作，即依三种无因唯作与八种有因唯作而有的十一种欲界唯作。因无异熟，仅是作用，故为唯作。至此，已依色无记、异熟无记与唯作无记而解说了仅是欲界的法。

ඉධට්ඨස්සාති ඉමස්මිං ලොකෙ ඨිතස්ස. යෙභුය්‍යෙන මනුස්සලොකෙ ඣානභාවනාසබ්භාවතො මනුස්සලොකවසෙන වුත්තං, ඣානානි පන කදාචි කරහචි දෙවලොකෙපි ලබ්භන්ති, රූපීබ්‍රහ්මලොකෙපි තත්‍රූපපත්තිකහෙට්ඨූපපත්තිකඋපරූපපත්තිකානං වසෙන ලබ්භන්ති. සුද්ධාවාසෙ පන අරූපාවචරෙ ච හෙට්ඨූපපත්තිකා [Pg.274] නත්ථි. රූපාරූපාවචරෙසු අභාවිතජ්ඣානා හෙට්ඨා නිබ්බත්තමානා කාමාවචරසුගතියංයෙව නිබ්බත්තන්ති, න දුග්ගතියං. තත්‍රූපපන්නස්සාති විපාකවසෙන බ්‍රහ්මලොකෙ උපපන්නස්ස පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන වත්තමානානි චත්තාරි විපාකජ්ඣානානි. රූපාරූපාවචරජ්ඣානසමාපත්තීසු කිරියාබ්‍යාකතානි න වුත්තානි. කිඤ්චාපි න වුත්තානි, අථ ඛො කුසලෙහි සමානපවත්තිත්තා කුසලෙසු වුත්තෙසු වුත්තානෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. යථා පට්ඨානෙ ‘‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.406, 409) කුසලජවනග්ගහණෙනෙව කිරියජවනං සඞ්ගහිතං, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං. සාමඤ්ඤඵලානීති චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි. එතෙන ලොකුත්තරවිපාකාබ්‍යාකතං වුත්තං. නිබ්බානන්ති නිබ්බානාබ්‍යාකතං.

“住于此者”(Idhaṭṭhassa)，即住于此世间者。此说主要是就人界而言，因有修习禅那之事。然而，禅那有时亦可在天界获得，在色梵界亦可依生于彼处、生于其下、生于其上的禅那而获得。但在净居天(Suddhāvāsa)与无色界，则无生于其下的禅那。在色界与无色界中者，当其往下投生时，仅生于欲界善趣，不生于恶趣。“生于彼处者”(Tatrūpapannassa)，即依异熟而生于梵世者，其依结生、有分、死亡而转起的四种异熟禅那。在色界与无色界禅那等至中，唯作无记未被提及。虽未提及，但应知，因其与善（心）的转起方式相同，故当说及善（心）时，它们亦已被说及。犹如《发趣论》(Paṭṭhāna)中所说：‘善与不善灭时，异熟、彼所缘生起’，此处由取善速行即已含摄唯作速行；当知此处亦然。“沙门果”(Sāmaññaphalāni)，即四种沙门果。以此说示出世间异熟无记。“涅槃”(Nibbāna)，即涅槃无记。

පාමොජ්ජමූලකාති පාමොජ්ජං මූලං ආදි එතෙසන්ති පාමොජ්ජමූලකා, පාමොජ්ජාදිකාති අත්ථො. පාමොජ්ජෙන හි සමාගතානෙව හොන්ති. අනිච්චතො මනසිකරොතො පාමොජ්ජං ජායතීති එත්ථ යොනිසොමනසිකරොතොයෙව පාමොජ්ජං ජායති, න අයොනිසොමනසිකරොතො. අයොනිසොමනසිකරොතො කුසලුප්පත්තියෙව නත්ථි, පගෙව විපස්සනා. කස්මා සරූපෙන වුත්තන්ති චෙ? පාමොජ්ජස්ස බලවභාවදස්සනත්ථං. පාමොජ්ජෙ හි අසති පන්තෙසු ච සෙනාසනෙසු අධිකුසලෙසු ච ධම්මෙසු අරති උක්කණ්ඨිතා උප්පජ්ජති. එවං සති භාවනායෙව උක්කමති. පාමොජ්ජෙ පන සති අරතිඅභාවතො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති. යොනිසොමනසිකාරස්ස පන මූලභාවෙන භාවනාය බහූපකාරත්තං දස්සෙතුං උපරි නවකං වක්ඛති.

“以喜悦为根”(Pāmojjamūlakā)，即喜悦(pāmojja)为其根、其始，故为“以喜悦为根”，意为“以喜悦为始”。因为它们确实是与喜悦俱来的。于“作意无常者，喜悦生起”句，唯有如理作意者，喜悦才会生起，而非不如理作意者。不如理作意者，善法尚不能生，何况是观(vipassanā)？若问：“为何以自性而说？”是为了显示喜悦的强有力状态。因为当无喜悦时，对于偏僻的卧坐处与诸增上善法，会生起不乐与不满。如是，修行便会退转。但当有喜悦时，因无不乐，修行便趋于圆满。又，为显示如理作意作为根，对修行有大助益，下文将宣说九法组。

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374) –

“无论何时审察诸蕴的生灭，便获得喜与悦；对知者而言，此即甘露。”

වචනතො විපස්සකස්ස විපස්සනාපච්චයා පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. ඉධ පන කලාපසම්මසනපච්චයා පාමොජ්ජං ගහෙතබ්බං. පමුදිතස්ස භාවො පාමොජ්ජං, දුබ්බලා පීති. ආදිකම්මත්ථෙ ප-කාරො දට්ඨබ්බො. පමුදිතස්සාති තෙන පාමොජ්ජෙන පමුදිතස්ස තුට්ඨස්ස. පමොදිතස්සාතිපි පාඨො. සොයෙවත්ථො. පීතීති බලවපීති. පීතිමනස්සාති පීතියුත්තමනස්ස. යුත්තසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො යථා අස්සරථොති. කායොති නාමකායො, රූපකායෙන සහ වා. පස්සම්භතීති වූපසන්තදරථො හොති. පස්සද්ධකායොති [Pg.275] උභයපස්සද්ධියොගෙන නිබ්බුතකායො. සුඛං වෙදෙතීති චෙතසිකං සුඛං වින්දති, කායිකසුඛෙන සහ වා. සුඛිනොති සුඛසමඞ්ගිස්ස. චිත්තං සමාධියතීති චිත්තං සමං ආධියති, එකග්ගං හොති. සමාහිතෙ චිත්තෙති භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථෙ භුම්මවචනං. චිත්තසමාහිතභාවෙන හි යථාභූතජානනං ලක්ඛීයති. යථාභූතං පජානාතීති උදයබ්බයඤාණාදිවසෙන සඞ්ඛාරං යථාසභාවං ජානාති. පස්සතීති තංයෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය ඵුටං කත්වා පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සති. නිබ්බින්දතීති නවවිධවිපස්සනාඤාණයොගෙන සඞ්ඛාරෙසු උක්කණ්ඨති. නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති තං විපස්සනං සිඛං පාපෙන්තො මග්ගඤාණයොගෙන සඞ්ඛාරෙහි විරත්තො හොති. විරාගා විමුච්චතීති විරාගසඞ්ඛාතමග්ගහෙතු ඵලවිමුත්තියා නිබ්බානෙ අධිමොක්ඛෙන විමුච්චති. කෙසුචි පන පොත්ථකෙසු ඉමස්මිං වාරෙ ‘‘සමාහිතෙන චිත්තෙන ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාතී’’තිආදි සච්චනයො ලිඛිතො, සොපි ච කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිනා නයෙන ලිඛිතො. වාරද්වයෙපි බ්‍යඤ්ජනතොයෙව විසෙසො, න අත්ථතො. ‘‘නිබ්බින්දං විරජ්ජතී’’ති හි මග්ගඤාණස්ස වුත්තත්තා මග්ගඤාණෙ ච සිද්ධෙ චතුසච්චාභිසමයකිච්චං සිද්ධමෙව හොති. තස්මා චතුසච්චනයෙන වුත්තවාරොපි ඉමිනා වාරෙන අත්ථතො අවිසිට්ඨොයෙව.

依教言，观者缘于观(vipassanā)而生起喜悦。但此处，当理解喜悦是缘于审察诸聚而生。欢喜的状态即是喜悦(pāmojjaṃ)，是微弱的喜(pīti)。应知前缀“pa”有初业之义。“欢喜者”(pamuditassa)，即因那喜悦而欢喜、满足者。亦有读作pamoditassa，其义相同。“喜”(pīti)是强烈的喜。“喜意者”(pītimanassa)即心与喜相应者。应知“相应”(yutta)一词被省略，如“马车”(assaratho)之例。“身”(kāyo)指名身，或与色身一起。“轻安”(passambhati)即热恼平息。“身轻安者”(passaddhakāyo)即由身心二种轻安相应而身寂静者。“受乐”(sukhaṃ vedeti)即领受心所乐，或与身乐一起。“乐者”(sukhino)即具足乐者。“心入定”(cittaṃ samādhiyati)即心被平等地置放，成为一境。“于已得定之心”(samāhite citte)，此处的处格是用于“因果关系”的表达法，因为由心已得定之状态，才能标识出如实知见。“如实了知”(yathābhūtaṃ pajānāti)即依生灭智等，如其自性而了知诸行。“见”(passati)即以慧眼见，使其清晰如眼所见。“厌离”(nibbindati)即由九种观智相应而于诸行中感到厌患。“厌而离染”(nibbindaṃ virajjati)，即将该观提升至顶峰，由道智相应而于诸行离染。“由离染而解脱”(virāgā vimuccati)，即以名为“离染”的道为因，通过果解脱，于涅槃中以胜解而解脱。又，于某些典籍中，于此章句，书有‘以已得定之心，如实了知“此是苦”’等四谛之理趣；而此理趣，在另一些典籍中，又以‘如理作意“此是苦”’等方法而书写。此二种章句仅有文句之别，而无义理之异。因“厌而离染”已说及道智，道智既已成就，四谛现观之事亦必成就。是故，依四谛法所说之版本，与此版本在义理上并无差异。

74. ඉදානි අනිච්චතොතිආදීහි ආරම්මණස්ස අවිසෙසෙත්වා වුත්තත්තා ආරම්මණං විසෙසෙන්තො රූපං අනිච්චතො මනසි කරොතීතිආදිමාහ. යොනිසොමනසිකාරමූලකාති යොනිසොමනසිකාරො මූලං පතිට්ඨා එතෙසන්ති යොනිසොමනසිකාරමූලකා. යොනිසොමනසිකාරං මුඤ්චිත්වායෙව හි පාමොජ්ජාදයො නව න හොන්ති. සමාහිතෙන චිත්තෙනාති කාරණභූතෙන චිත්තෙන. යථාභූතං පජානාතීති පඤ්ඤාය පජානාති. ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’ති වුච්චමානෙ අනුස්සවවසෙන පුබ්බභාගසච්චානුබොධොපි සඞ්ගය්හති. යොනිසොමනසිකාරොති ච උපායෙන මනසිකාරො.

74. 现在，由于以“无常”等（经文）说时，未指定所缘，故（现在）为指定所缘而说“作意色为无常”等。“以如理作意为根”者，谓此等（法）以如理作意为根、为立足处，故名“以如理作意为根”。确实，舍离了如理作意，喜悦(pāmojja)等九（出世间）法便不生起。“以得定之心”者，谓以作为原因之心。“如实了知”者，谓以慧了知。当说“如理作意此是苦”时，亦含摄了依随闻而有的前分谛之随觉。而“如理作意”者，即以方便作意。

ධාතුනානත්තං පටිච්ච උප්පජ්ජති ඵස්සනානත්තන්ති චක්ඛාදිධාතුනානත්තං පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදිනානත්තං උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඵස්සනානත්තං පටිච්චාති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිනානත්තං පටිච්ච. වෙදනානානත්තන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සජාදිවෙදනානානත්තං. සඤ්ඤානානත්තන්ති කාමසඤ්ඤාදිනානත්තං. සඞ්කප්පනානත්තන්ති කාමසඞ්කප්පාදිනානත්තං. ඡන්දනානත්තන්ති සඞ්කප්පනානත්තතාය රූපෙ ඡන්දො සද්දෙ ඡන්දොති එවං [Pg.276] ඡන්දනානත්තං උප්පජ්ජති. පරිළාහනානත්තන්ති ඡන්දනානත්තතාය රූපපරිළාහො සද්දපරිළාහොති එවං පරිළාහනානත්තං උප්පජ්ජති. පරියෙසනානානත්තන්ති පරිළාහනානත්තතාය රූපපරියෙසනාදිනානත්තං උප්පජ්ජති. ලාභනානත්තන්ති පරියෙසනානානත්තතාය රූපපටිලාභාදිනානත්තං උප්පජ්ජතීති.

“缘界之差别，生触之差别”者，其义为：缘眼等界之差别，生眼触等之差别。“缘触之差别”者，谓缘眼触等之差别。“受之差别”者，谓眼触所生受等之差别。“想之差别”者，谓欲想(kāmasaññā)等之差别。“思惟之差别”者，谓欲思惟(kāmasaṅkappa)等之差别。“欲之差别”者，由思惟之差别，于色有欲，于声有欲，如是欲之差别生起。“热恼之差别”者，由欲之差别，于色有热恼，于声有热恼，如是热恼之差别生起。“遍求之差别”者，由热恼之差别，遍求色等之差别生起。“得之差别”者，由遍求之差别，获得色等之差别生起。

ධම්මනානත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

法差别智解释之释义终。

20-24. ඤාණපඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා

20-24. 五种智解释之释义

75. ඤාණපඤ්චකනිද්දෙසෙ තෙසං පඤ්චන්නං ඤාණානං අනුපුබ්බසම්බන්ධසබ්භාවතො එකතොව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි කතානි. අභිඤ්ඤාතා හොන්තීති ධම්මසභාවලක්ඛණජානනවසෙන සුට්ඨු ඤාතා හොන්ති. ඤාතා හොන්තීති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන සභාවතො ඤාතත්තා ඤාතා නාම හොන්ති. යෙන ඤාණෙන තෙ ධම්මා ඤාතා හොන්ති, තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤාති සම්බන්ධො. ඉමිනාව නයෙන සෙසඤාණානිපි යොජෙතබ්බානි. පරිඤ්ඤාතා හොන්තීති සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන සමන්තතො ඤාතා හොන්ති. තීරිතා හොන්තීති තීරණපරිඤ්ඤාවසෙන අනිච්චාදිතො උපපරික්ඛිතා සමාපිතා නාම හොන්ති. පහීනා හොන්තීති අනිච්චානුපස්සනාදිනා ඤාණෙන නිච්චසඤ්ඤාදයො භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය පහීනා හොන්ති. පරිච්චත්තා හොන්තීති පහානවසෙනෙව ඡඩ්ඩිතා නාම හොන්ති. භාවිතා හොන්තීති වඩ්ඪිතා පරිභාවිතා ච හොන්ති. එකරසා හොන්තීති සකිච්චසාධනපටිපක්ඛපහානෙන එකකිච්චා හොන්ති, පච්චනීකතො වා විමුත්තිවසෙන විමුත්තිරසෙන එකරසා හොන්ති. සච්ඡිකතා හොන්තීති පටිලාභවසෙන ඵලධම්මො පටිවෙධවසෙන නිබ්බානධම්මොති පච්චක්ඛකතා හොන්ති. ඵස්සිතා හොන්තීති පටිලාභඵුසනෙන පටිවෙධඵුසනෙන ච ඵස්සිතා අනුභූතා හොන්ති. ඉමානි පඤ්ච ඤාණානි හෙට්ඨා සුතමයඤාණවසෙන වුත්තානි, ඉධ සකිච්චසාධනවසෙන.

75. 在五智的解释中，由于这五种智具有前后关联的性质，所以提问与回答是一并进行的。“已证知”是说：通过了知诸法的自性相，它们已被善知。“已了知”是说：通过知遍知，因其自性已被了知，故名“已了知”。以何智了知彼诸法，彼智即是“了知”义，慧即是“辨知”义，此为关联。其余诸智也应依此方式连接。“已遍知”是说：通过共相，它们已被周遍了知。“已审察”是说：通过审察遍知，从无常等方面审察后而完成，故名“已审察”。“已断除”是说：通过无常随观等智，从坏随观开始，常想等已被断除。“已舍离”是说：即通过断除而被舍弃，故名“已舍离”。“已修习”是说：它们已被增长与遍修。“一味”是说：通过完成自身的作用与断除对立面，它们成为单一作用；或通过从敌对法中解脱，它们因解脱味而成为一味。“已作证”是说：通过获得，果法被现证；通过通达，涅槃法被现证。“已触证”是说：通过获得的触与通达的触，它们已被触证、体验。这五种智，在前面是依闻所成智而说，于此则是依完成各自作用而说。

ඤාණපඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

五智解释释义终。

25-28. පටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

25-28. 无碍解智解释释义

76. පටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසෙ යස්මා ධම්මෙ අවුත්තෙ තස්ස කිච්චං න සක්කා වත්තුං, තස්මා උද්දිට්ඨානං පටිපාටිං අනාදියිත්වා පඨමං ධම්මා නිද්දිට්ඨා. ධම්මාදීනං [Pg.277] අත්ථා වුත්තායෙව. සද්ධින්ද්‍රියං ධම්මොතිආදීහි ධම්මසද්දපරියාපන්නෙ ධම්මෙ වත්වා නානත්තසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො අඤ්ඤො සද්ධින්ද්‍රියං ධම්මොතිආදිමාහ. ‘‘අඤ්ඤො ධම්මො’’ති හි වුත්තෙ ධම්මානං නානත්තං දස්සිතං හොති. පටිවිදිතාති අභිමුඛභාවෙන විදිතා පාකටා නාම හොන්ති. තෙන පටිසම්භිදාපදස්ස අත්ථො වුත්තො. අධිමොක්ඛට්ඨො අත්ථොතිආදීහි තෙසං සද්ධාදීනං අධිමුච්චනාදිකිච්චං අත්ථො නාමාති දස්සෙති. සන්දස්සෙතුන්ති පරං ඤාපෙතුකාමස්ස පරං සන්දස්සෙතුං. පරස්ස පන වචනං සුණන්තස්සාපි ලබ්භතියෙව. බ්‍යඤ්ජනනිරුත්තාභිලාපාති නාමබ්‍යඤ්ජනං නාමනිරුත්ති නාමාභිලාපො. නාමඤ්හි අත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, ‘‘සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා සඞ්ඛාරාති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 3.79) එවං නිද්ධාරෙත්වා සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානත්තා නිරුත්ති, අභිලපීයති එතෙන අත්ථොති අභිලාපොති වුච්චති.

76. 在无碍解智的解释中，因为对于未宣说的法，无法说明其作用，所以不依循已列举的次第，而首先解释诸法。法等的意义已经说过。通过“信根是法”等句说明了“法”字所含之法后，为了开示“种种”一词的意义，又说“另一法”等。因为说了“另一法”，就显示了诸法的种种性。“已通达”是说，以现前的方式了知、变得明显，故名。由此说明了“无碍解”一词的意义。通过“胜解为义”等句，显示了信等的胜解等作用即是其义。“开示”是指欲令他人了知而向他人开示，而他人即使只是听闻言说也能获得。所谓文、词、言，即是名文、名词与名言。因为名称能显明意义，故为“文”；如经中说：“诸比丘，因为造作有为法，所以被称为行。”（《相应部》22.79）像这样经确定并有根据地言说，故为“词”；因为能以此言说意义，故为“言”。

නාමඤ්ච නාමෙතං චතුබ්බිධං – සාමඤ්ඤනාමං, ගුණනාමං, කිත්තිමනාමං, ඔපපාතිකනාමන්ති. තත්ථ පඨමකප්පිකෙසු මහාජනෙන සම්මන්නිත්වා ඨපිතත්තා ‘‘මහාසම්මතො’’ති රඤ්ඤො නාමං සාමඤ්ඤනාමං. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මහාජනසම්මතොති ඛො, වාසෙට්ඨ, ‘මහාසම්මතො මහාසම්මතො’ත්වෙව පඨමං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.131). ‘‘ධම්මකථිකො පංසුකූලිකො විනයධරො තිපිටකධරො සද්ධො සතො’’ති එවරූපං ගුණතො ආගතනාමං ගුණනාමං. ‘‘භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදීනිපි තථාගතස්ස අනෙකානි නාමසතානි ගුණනාමානෙව. තෙන වුත්තං –

名称有四种：共名、德名、施设名、化生名。其中，在初劫时，因被大众共同推选而确立，故国王之名“大共选王”(Mahāsammata)是共名。就此而说：“婆塞特(Vāseṭṭha)，因被大众所推选，故‘大共选王，大共选王’这第一个称号出现了。”（《长部》3.131）像“说法者、粪扫衣者、持律者、三藏持者、有信者、具念者”这样由德行而来的名称是德名。如来的“世尊、阿罗汉、正自觉者”等成百上千的名称也都是德名。因此说：—

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙහි නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති.

大仙之名实无数，皆由其德而有；若由诸德举其名，当以千名而称说。

යං පන ජාතස්ස කුමාරකස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ දක්ඛිණෙය්‍යානං සක්කාරං කත්වා සමීපෙ ඨිතා ඤාතකා කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා ‘‘අයං අසුකො නාමා’’ති නාමං කරොන්ති, ඉදං කිත්තිමනාමං. යා පන පුරිමපඤ්ඤත්ති අපරපඤ්ඤත්තියං පතති, පුරිමවොහාරො පච්ඡිමවොහාරෙ පතති. සෙය්‍යථිදං, පුරිමකප්පෙපි චන්දො චන්දොයෙව නාම, එතරහිපි චන්දොයෙව. අතීතෙ සූරියො, සමුද්දො, පථවී, පබ්බතො පබ්බතොයෙව නාම, එතරහිපි පබ්බතොයෙවාති, ඉදං ඔපපාතිකනාමං. ඉදං චතුබ්බිධම්පි නාමං එකං නාමමෙව හොති[Pg.278], තං ලොකසඞ්කෙතමත්තසිද්ධං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘නාමං නාම අත්ථජොතකො සද්දො’’ති වදන්ති. බලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානං වුත්තනයානුසාරෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

又，在为新生男孩命名的日子，亲属们在供养了应供者后，立于一旁，经思量筹划后命名说：“此子名为某某”，此即是记名(kittimanāma)。又，当旧的概念沿用于新的概念，旧的称谓沿用于新的称谓，例如：在前一劫，月亮名为“月亮”，如今亦然；过去，太阳名为太阳，海洋名为海洋，大地名为大地，山岳名为山岳，如今山岳之名亦然——此即是化生名(opapātikanāma)。这四种名称都只是一种名称，仅由世间约定俗成，于胜义中并不存在。另有诸师言：“名称是显明意义的声音。”力、觉支、道支的意义，应依前述方法了知。

පටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《无碍解智解释》释义终。

29-31. ඤාණත්තයනිද්දෙසවණ්ණනා

29-31. 三智解释释义

78. ඤාණත්තයනිද්දෙසෙ නිමිත්තන්ති සඞ්ඛාරනිමිත්තං. අනිමිත්තෙති සඞ්ඛාරනිමිත්තපටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ. අධිමුත්තත්තාති තන්නින්නභාවෙන චිත්තස්ස විස්සට්ඨත්තා. ඵුස්ස ඵුස්ස වයං පස්සතීති සඞ්ඛාරනිමිත්තං ඤාණෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා තස්ස භඞ්ගං විපස්සනාඤාණෙනෙව පස්සති. එතෙන භඞ්ගානුපස්සනා සිද්ධා. සා අනිච්චානුපස්සනං සාධෙති, අනිච්චස්ස දුක්ඛත්තා සා දුක්ඛානුපස්සනං, දුක්ඛස්ස අනත්තත්තා සා අනත්තානුපස්සනන්ති එවමෙත්ථ තිස්සො අනුපස්සනා වුත්තා හොන්ති. අනිමිත්තො විහාරොති නිමිත්තං භයතො දිට්ඨත්තා සො විපස්සනත්තයවිහාරො අනිමිත්තවිහාරො නාම හොති. පණිධින්ති තණ්හං. අප්පණිහිතෙති තණ්හාපටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ. අභිනිවෙසන්ති අත්තාභිනිවෙසං. සුඤ්ඤතෙති අත්තවිරහිතෙ නිබ්බානෙ. සුඤ්ඤතොති සුඤ්ඤංයෙව සුඤ්ඤතො. පවත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාති විපාකප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා. සුගතිසඞ්ඛාතවිපාකප්පවත්තාභිනන්දිනො හි සත්තා. අයං පන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුකාමො තං පවත්තං, සබ්බඤ්ච සඞ්ඛාරගතං අනිච්චාදිතො පස්සිත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛතියෙව. එවඤ්හි දිට්ඨෙ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, න අඤ්ඤථා. ආවජ්ජිත්වාති ආවජ්ජනෙන ආවජ්ජිත්වා. සමාපජ්ජතීති ඵලසමාපත්තිං පටිපජ්ජති. අනිමිත්තා සමාපත්තීති නිමිත්තං භයතො දිස්වා සමාපන්නත්තා අනිමිත්තා සමාපත්ති නාම. අනිමිත්තවිහාරසමාපත්තීති විපස්සනාවිහාරවසෙන ච ඵලසමාපත්තිවසෙන ච තදුභයං නාම හොති.

78. 在《三智的解释》(Ñāṇattayaniddesa)中，“相”即是行相。“无相”是在与行相相对的涅槃中。“已胜解”是由于心倾向于彼而被释放故。“一再触及而见其灭”是指以智一再触及行相，仅以观智即见其坏灭。以此，坏灭随观(bhaṅgānupassanā)得以成就。它成就无常随观(aniccānupassanā)；因无常是苦，故它成就苦随观(dukkhānupassanā)；因苦是无我，故它成就无我随观(anattānupassanā)——如是在此说了三随观。“无相住”是因见相为可畏，故彼三观之住(vipassanattayavihāro)名为无相住。“愿”(paṇidhi)即是渴爱。“无愿”(appaṇihita)是在与渴爱相对的涅槃中。“执取”(abhinivesa)即是我执(attābhinivesa)。“空性”(suññatā)是在离我之涅槃中。“空”(suññato)即是空（无我）。“舍置流转”后是指以行舍(saṅkhārupekkhā)舍置果报的流转(vipākappavatta)后。有情确实喜乐于名为善趣(sugati)的果报流转。然而，此欲入果定(phalasamāpatti)者，见彼流转及一切行(saṅkhāragata)为无常等后，即唯有舍置。如是见时，方能入于果定，否则不能。“转向后”(āvajjitvā)是指以转向而转向后。“进入”是指证入果定。“无相定”(animittā samāpatti)是因见相为可畏而入，故名为无相定。“无相住定”(animittavihārasamāpattī)是通指观住与果定二者的名称。

79. ඉදානි සඞ්ඛාරනිමිත්තමෙව විභජිත්වා දස්සෙන්තො රූපනිමිත්තන්තිආදිමාහ. ජරාමරණග්ගහණෙ වත්තබ්බං පුබ්බෙ වුත්තමෙව. ‘‘අඤ්ඤො අනිමිත්තවිහාරො’’තිආදීහි වුත්තෙයෙව නිගමෙත්වා දස්සෙති. සඞ්ඛෙපෙන විහාරට්ඨෙ ඤාණං නාම ඵලසමාපත්තියා පුබ්බභාගෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණෙ ඨිතස්ස විපස්සනාවිහාරනානත්තෙ ඤාණං සමාපත්තට්ඨෙ ඤාණං නාම ඵලසමාපත්තිනානත්තෙ ඤාණං. විහාරසමාපත්තට්ඨෙ ඤාණං නාම තදුභයනානත්තෙ ඤාණං. විපස්සනාවිහාරෙනෙව [Pg.279] වීතිනාමෙතුකාමො විපස්සනාවිහාරමෙව පවත්තෙති, ඵලසමාපත්තිවිහාරෙනෙව වීතිනාමෙතුකාමො විපස්සනාපටිපාටියා උස්සක්කිත්වා ඵලසමාපත්තිවිහාරමෙව පවත්තෙති, තදුභයෙන වීතිනාමෙතුකාමො තදුභයං පවත්තෙති. එවං පුග්ගලාධිප්පායවසෙන තිවිධං ජාතං. සෙසමෙත්ථ වත්තබ්බං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

79. 如今，为分别开示行相，而说“色相”等。关于把握老死，当说者已于前说。以“另一无相住”等已说之义，作一总结而开示。简言之，对住于果等至(phalasamāpatti)前分之行舍智(saṅkhārupekkhāñāṇa)者而言，名为“住义之智”，是于观(vipassanā)住种种差别之智；名为“等至义之智”，是于果等至种种差别之智；名为“住与等至义之智”，是于彼二者种种差别之智。欲唯以观住度时者，即唯修习观住；欲唯以果等至住度时者，即依观之次第努力后，唯修习果等至住；欲以二者度时者，即修习二者。如是依个人之意趣而成三类。于此其余当说者，已于行舍智释义中说。

ඤාණත්තයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

三智解释之释义，终。

32. ආනන්තරිකසමාධිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

32. 无间定智解释之释义

80. ආනන්තරිකසමාධිඤාණනිද්දෙසෙ නෙක්ඛම්මවසෙනාතිආදීසු නෙක්ඛම්මඅබ්‍යාපාදආලොකසඤ්ඤාඅවික්ඛෙපධම්මවවත්ථානඤාණපාමොජ්ජානි සුක්ඛවිපස්සකස්ස උපචාරජ්ඣානසම්පයුත්තා තස්ස තස්ස කිලෙසස්ස විපක්ඛභූතා සත්ත ධම්මා එකචිත්තසම්පයුත්තා එව. චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපොති එකග්ගස්ස භාවො එකග්ගතා, නානාරම්මණෙ න වික්ඛිපති තෙන චිත්තන්ති අවික්ඛෙපො, චිත්තස්ස එකග්ගතාසඞ්ඛාතො අවික්ඛෙපොති අත්ථො. සමාධීති එකාරම්මණෙ සමං ආධීයති තෙන චිත්තන්ති සමාධි නාමාති අත්ථො. තස්ස සමාධිස්ස වසෙනාති උපචාරසමාධිනාපි සමාහිතචිත්තස්ස යථාභූතාවබොධතො වුත්තප්පකාරස්ස සමාධිස්ස වසෙන. උප්පජ්ජති ඤාණන්ති මග්ගඤාණං යථාක්කමෙන උප්පජ්ජති. ඛීයන්තීති සමුච්ඡෙදවසෙන ඛීයන්ති. ඉතීති වුත්තප්පකාරස්ස අත්ථස්ස නිගමනං. පඨමං සමථොති පුබ්බභාගෙ සමාධි හොති. පච්ඡා ඤාණන්ති අපරභාගෙ මග්ගක්ඛණෙ ඤාණං හොති.

80. 在《无间定智的解释》中，于“以出离故”等句中，出离、无瞋、光明想、不乱、法安立、智、喜悦此七法，是与纯观行者(sukkhavipassaka)的近行禅相应，为彼彼烦恼的对治法，且确实与一心相应。‘心一境性即不乱’者，一境之性为一境性；心藉此不散乱于种种所缘，故为不乱。其义为：称为心一境性的不乱。‘定’者，心藉此被平等地置于一所缘，故名为定，此是其义。‘以彼定力故’者，是说：即使以近行定，心已得专注者，因如实觉知故，乃依此如前所述种类的定力。‘智生起’者，谓道智次第生起。‘灭尽’者，谓以正断的方式灭尽。‘如是’者，是总结如上所述之义。‘先有止’者，谓前分有定。‘后有智’者，谓后分于道刹那有智。

කාමාසවොති පඤ්චකාමගුණිකරාගො. භවාසවොති රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහජාතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා. දිට්ඨාසවොති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො. අවිජ්ජාසවොති දුක්ඛාදීසු අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං. භුම්මවචනෙන ඔකාසපුච්ඡං කත්වා ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙනා’’තිආදිනා ආසවක්ඛයකරෙන මග්ගෙන ආසවක්ඛයං දස්සෙත්වා ‘‘එත්ථා’’ති ඔකාසවිස්සජ්ජනං කතං, මග්ගක්ඛණෙති වුත්තං හොති. අනවසෙසොති නත්ථි එතස්ස අවසෙසොති අනවසෙසො. අපායගමනීයොති නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයාසුරකායා චත්තාරො සුඛසඞ්ඛාතා අයා අපෙතත්තා අපායා, යස්ස සංවිජ්ජති[Pg.280], තං පුග්ගලං අපායෙ ගමෙතීති අපායගමනීයො. ආසවක්ඛයකථා දුභතොවුට්ඨානකථායං වුත්තා.

“欲漏”者，即于五妙欲的贪。“有漏”者，即于色、无色有的欲贪，于禅那的爱著(jhānanikanti)，与常见俱生的贪，以及依于“有”的愿求。“见漏”者，即六十二见。“无明漏”者，即于苦等八处的无知。以处格词作处所之问后，以“以入流道”等能灭漏之道显示漏灭，再以“于此”作处所之答，此即是说“于道刹那”。“无余”者，对此（漏）无有剩余，故为无余。“趣向恶趣”者，地狱、畜生、饿鬼、阿修罗此四者，因远离名为“乐”(aya)的状态，故为“恶趣”(apāya)；若漏存在于某个体(puggala)，即引彼个体至恶趣，故为“趣向恶趣”。漏灭之说已于《双起说》(dubhatovuṭṭhānakathā)中宣说。

අවික්ඛෙපවසෙනාති පවත්තමානස්ස සමාධිස්ස උපනිස්සයභූතසමාධිවසෙන. පථවීකසිණවසෙනාතිආදීසු දස කසිණානි තදාරම්මණිකඅප්පනාසමාධිවසෙන වුත්තානි, බුද්ධානුස්සතිආදයො මරණස්සති උපසමානුස්සති ච උපචාරජ්ඣානවසෙන වුත්තා, ආනාපානස්සති කායගතාසති ච අප්පනාසමාධිවසෙන වුත්තා, දස අසුභා පඨමජ්ඣානවසෙන වුත්තා.

“依不乱”者，谓依作为现行定之依止的定。于“依地遍”等中，十遍是依以彼为所缘的安止定而说；佛随念等、死随念及寂止随念是依近行禅而说；入出息念及身至念是依安止定而说；十不净是依初禅而说。

බුද්ධං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහ’’න්තිආදිබුද්ධගුණාරම්මණාය (ම. නි. 1.74; අ. නි. 3.71; 9.27) සතියා එතං අධිවචනං, තස්සා බුද්ධානුස්සතියා වසෙන. තථා ධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’තිආදිධම්මගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. සඞ්ඝං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සඞ්ඝානුස්සති. ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො’’තිආදිසඞ්ඝගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. සීලං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සීලානුස්සති. අත්තනො අඛණ්ඩතාදිසීලගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. චාගං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති චාගානුස්සති. අත්තනො මුත්තචාගතාදිචාගගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. දෙවතා ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති දෙවතානුස්සති. දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. ආනාපානෙ ආරබ්භ උප්පන්නා සති ආනාපානස්සති. ආනාපානනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. මරණං ආරබ්භ උප්පන්නා සති මරණස්සති. එකභවපරියාපන්නජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදසඞ්ඛාතමරණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං පටිකූලානං ආයත්තා ආකරත්තා කායොතිසඞ්ඛාතෙ සරීරෙ ගතා පවත්තා, තාදිසං වා කායං ගතා සති කායගතාසති. ‘‘කායගතසතී’’ති වත්තබ්බෙ රස්සං අකත්වා ‘‘කායගතාසතී’’ති වුත්තා. තථෙව ඉධාපි කායගතාසතිවසෙනාති වුත්තං. කෙසාදිකෙසු කායකොට්ඨාසෙසු පටිකූලනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. උපසමං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති උපසමානුස්සති. සබ්බදුක්ඛූපසමාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. දස අසුභා හෙට්ඨා වුත්තත්ථා.

缘于佛而生起的随念，是为佛随念。此是以“彼世尊是阿罗汉”等佛德为所缘之念的同义词。同样，缘于法而生起的随念，是为法随念；此是以“法乃世尊所善说”等法德为所缘之念的同义词。缘于僧而生起的随念，是为僧随念；此是以“世尊的弟子僧是善行者”等僧德为所缘之念的同义词。缘于戒而生起的随念，是为戒随念；此是以自身戒行无缺等戒德为所缘之念的同义词。缘于舍而生起的随念，是为舍随念；此是以自身慷慨施舍等舍德为所缘之念的同义词。缘于天而生起的随念，是为天随念；此是以诸天为证，忆念自身信等功德之念的同义词。缘于入出息而生起的念，是为入出息念；此是以入出息相为所缘之念的同义词。缘于死而生起的念，是为死念；此是以名为“一有份所摄之命根断绝”的死为所缘之念的同义词。于名为“身”的身体中，因依止、因作为可厌之发等不净物之源而转起，或趣向如是身的念，是为身至念。本应作“kāyagatasati”，但未作短音，而说为“kāyagatāsati”。如是，于此亦说“依身至念”。此是以发等身分中的不净相为所缘之念的同义词。缘于寂止而生起的随念，是为寂止随念；此是以一切苦之寂止为所缘之念的同义词。十不净之义已于下文述说。

81. දීඝං [Pg.281] අස්සාසවසෙනාතිආදීනි අප්පනූපචාරසමාධිභෙදංයෙව දස්සෙතුං වුත්තානි. දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝන්ති වුත්තඅස්සාසවසෙන. ‘‘දීඝං වා අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාතී’’ති (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107; 3.148) හි වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. සබ්බකායපටිසංවෙදීති සබ්බස්ස අස්සාසපස්සාසකායස්ස පටිසංවෙදී. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරන්ති ඔළාරිකං අස්සාසපස්සාසඞ්ඛාතං කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො වූපසමෙන්තො. ‘‘දීඝං රස්සං සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාර’’න්ති ඉමිනාව චතුක්කෙන අප්පනාසමාධි වුත්තො. පීතිපටිසංවෙදීති පීතිං පාකටං කරොන්තො. චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදීති සඤ්ඤාවෙදනාසඞ්ඛාතං චිත්තසඞ්ඛාරං පාකටං කරොන්තො. අභිප්පමොදයං චිත්තන්ති චිත්තං මොදෙන්තො. සමාදහං චිත්තන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සමං ඨපෙන්තො. විමොචයං චිත්තන්ති චිත්තං නීවරණාදීහි විමොචෙන්තො. පීතිපටිසංවෙදී සුඛපටිසංවෙදී චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරන්ති චතුක්කඤ්ච චිත්තපටිසංවෙදී අභිප්පමොදයං චිත්තං සමාදහං චිත්තං විමොචයං චිත්තන්ති චතුක්කඤ්ච අප්පනාසමාධිවසෙන විපස්සනාසම්පයුත්තසමාධිවසෙන ච වුත්තානි. අනිච්චානුපස්සීති අනිච්චානුපස්සනාවසෙන. විරාගානුපස්සීති නිබ්බිදානුපසනාවසෙන. නිරොධානුපස්සීති භඞ්ගානුපස්සනාවසෙන. පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනාවසෙන. සා හි තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසෙ පරිච්චජති. සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන ච තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දති. ඉදං චතුක්කං විපස්සනාසම්පයුත්තසමාධිවසෙනෙව වුත්තං. අස්සාසවසෙන පස්සාසවසෙනාති චෙත්ථ අස්සාසපස්සාසපවත්තිමත්තං ගහෙත්වා වුත්තං, න තදාරම්මණකරණවසෙන. විත්ථාරො පනෙත්ථ ආනාපානකථායං ආවිභවිස්සති.

81. “依于长出息”等语，是为了显示安止定与近行定之差别而说的。所谓“依于长出息”，即是依于所说的长出息。“长出息时，了知‘我出息长’”，经中即是如此说。其余的亦以同样方法理解。觉知遍身，意指觉知遍及出息入息之身。平息身行，意指平息粗显的、名为出息入息之身行。“长息、短息、觉知遍身、平息身行”，此四句说的是安止定。觉知喜，是令喜显现。觉知心行，是令想与受这些心行显现。令心喜悦，是令心欢喜。等持心，是令心平等安住于所缘。解脱心，是令心从五盖等中解脱。“觉知喜、觉知乐、觉知心行、平息心行”此四句，以及“觉知心、令心喜悦、等持心、解脱心”此四句，是依于安止定与观（vipassanā）相应定而说的。无常随观，是依于无常随观而说。离贪随观，是依于厌离随观而说。灭尽随观，是依于坏灭随观而说。舍离随观，是依于导向出起的观（vipassanā）而说。此观以支分舍的方式，连同诸蕴与诸行一起舍弃烦恼，又因见到有为法的过患，而倾向并趣入与此相反的涅槃。此四句只是依于与观（vipassanā）相应的定而说的。“依于出息，依于入息”，此处是就出息入息的运行本身而说，而非就以之为所缘而说。其详细解说将在安般念（ānāpāna）的论述中阐明。

ආනන්තරිකසමාධිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《无间定智解释》之释义终。

33. අරණවිහාරඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

33. 无诤住智解释之释义

82. අරණවිහාරඤාණනිද්දෙසෙ අනිච්චානුපස්සනාදයො වුත්තත්ථා. සුඤ්ඤතො විහාරොති අනත්තානුපස්සනාය වුට්ඨිතස්ස සුඤ්ඤතාකාරෙනෙව පවත්තා අරහත්තඵලසමාපත්ති. අනිමිත්තො විහාරොති අනිච්චානුපස්සනාය වුට්ඨිතස්ස අනිමිත්තාකාරෙන පවත්තා අරහත්තඵලසමාපත්ති. අප්පණිහිතො [Pg.282] විහාරොති දුක්ඛානුපස්සනාය වුට්ඨිතස්ස අප්පණිහිතාකාරෙන පවත්තා අරහත්තඵලසමාපත්ති. සුඤ්ඤතෙ අධිමුත්තතාති සුඤ්ඤතෙ ඵලසමාපත්තියා පුබ්බභාගපඤ්ඤාවසෙන අධිමුත්තතා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. පඨමං ඣානන්තිආදීහි අරහත්තඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුකාමස්ස විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඣානසමාපත්තියො වුත්තා. අරහතොයෙව හි විපස්සනාඵලසමාපත්තිපණීතාධිමුත්තිඣානසමාපත්තියො සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා ‘‘අරණවිහාරො’’ති වත්තුං අරහන්ති.

82. 在《无诤住智的解释》(Araṇavihārañāṇaniddesa)中，已说明无常随观等义理。所谓空住，是从无我随观出定者，仅以空之行相而转起的阿罗汉果定。所谓无相住，是从无常随观出定者，以无相行相而转起的阿罗汉果定。所谓无愿住，是从苦随观出定者，以无愿行相而转起的阿罗汉果定。所谓“于空胜解”，是凭借前分慧之力而胜解于空果定。其余二者亦同此理。以“初禅”等句，宣说了欲入阿罗汉果定者作为观(vipassanā)之所缘的诸禅定。诚然，唯阿罗汉的观、果定、殊胜胜解及诸禅定，因其一切烦恼已被断尽，故堪称为“无诤住”。

පඨමෙන ඣානෙන නීවරණෙ හරතීති අරණවිහාරොති පඨමජ්ඣානසමඞ්ගී පඨමෙන ඣානෙන නීවරණෙ හරතීති තං පඨමං ඣානං අරණවිහාරොති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අරහතො නීවරණාභාවෙපි නීවරණවිපක්ඛත්තා පඨමස්ස ඣානස්ස නීවරණෙ හරතීති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. විපස්සනාඵලසමාපත්තිපණීතාධිමුත්තිවසෙන තිධා අරණවිහාරඤාණං උද්දිසිත්වා කස්මා ඣානසමාපත්තියොව අරණවිහාරොති නිද්දිට්ඨාති චෙ? උද්දෙසවසෙනෙව තාසං තිස්සන්නං අරණවිහාරතාය සිද්ධත්තා. ඵලසමාපත්තිවිපස්සනාය පන භූමිභූතානං ඣානසමාපත්තීනං අරණවිහාරතා අවුත්තෙ න සිජ්ඣති, තස්මා අසිද්ධමෙව සාධෙතුං ‘‘පඨමං ඣානං අරණවිහාරො’’තිආදි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තාසඤ්හි අරණවිහාරතා උද්දෙසවසෙන අසිද්ධාපි නිද්දෙසෙ වුත්තත්තා සිද්ධාති. තෙසං වා යොජිතනයෙනෙව ‘‘අනිච්චානුපස්සනා නිච්චසඤ්ඤං හරතීති අරණවිහාරො, දුක්ඛානුපස්සනා සුඛසඤ්ඤං හරතීති අරණවිහාරො, අනත්තානුපස්සනා අත්තසඤ්ඤං හරතීති අරණවිහාරො, සුඤ්ඤතො විහාරො අසුඤ්ඤතං හරතීති අරණවිහාරො, අනිමිත්තො විහාරො නිමිත්තං හරතීති අරණවිහාරො, අප්පණිහිතො විහාරො පණිධිං හරතීති අරණවිහාරො, සුඤ්ඤතාධිමුත්තතා අසුඤ්ඤතාධිමුත්තිං හරතීති අරණවිහාරො, අනිමිත්තාධිමුත්තතා නිමිත්තාධිමුත්තිං හරතීති අරණවිහාරො, අප්පණිහිතාධිමුත්තතා පණිහිතාධිමුත්තිං හරතීති අරණවිහාරො’’ති යොජෙත්වා ගහෙතබ්බං.

以初禅去除诸盖，故称无诤住（araṇavihāra）。具足初禅者以初禅去除诸盖，故此初禅是无诤住，此是其义。其余亦同此理。即使阿罗汉已无诸盖，然因初禅是诸盖的对治，故说“去除诸盖”，当知此义。若问：既然已依观（vipassanā）、果定及殊胜胜解，举示了三种无诤住智（araṇavihārañāṇa），为何只将诸禅定解释为无诤住呢？答曰：因为仅依举示，彼等三者的无诤住性即已成立。然而，作为果定与观之基础的诸禅定，其无诤住性若不说明，则不成立。因此，为了成立其未成立者，才说“初禅是无诤住”等，当知此义。诚然，彼等[禅定]的无诤住性，虽依举示未成立，但因在解释中已说，故已成立。或者，应依其所结合之理而理解：“无常随观（aniccānupassanā）去除常想，故为无诤住；苦随观（dukkhānupassanā）去除乐想，故为无诤住；无我随观（anattānupassanā）去除我想，故为无诤住；空住（suññato vihāro）去除不空，故为无诤住；无相住（animitto vihāro）去除相，故为无诤住；无愿住（appaṇihito vihāro）去除愿，故为无诤住；空胜解性（suññatādhimuttatā）去除不空胜解，故为无诤住；无相胜解性（animittādhimuttatā）去除相胜解，故为无诤住；无愿胜解性（appaṇihitādhimuttatā）去除愿胜解，故为无诤住。”

අරණවිහාරඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无诤住智解释之释义，终。

34. නිරොධසමාපත්තිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

34. 灭尽定智解释之释义

83. නිරොධසමාපත්තිඤාණනිද්දෙසෙ [Pg.283] සමථබලන්ති කාමච්ඡන්දාදයො පච්චනීකධම්මෙ සමෙතීති සමථො, සොයෙව අකම්පනීයට්ඨෙන බලං. අනාගාමිඅරහන්තානංයෙව සමාධිපටිපක්ඛස්ස කාමච්ඡන්දස්ස පහානෙන සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිභාවප්පත්තත්තා තෙසංයෙව සමාධි බලප්පත්තොති කත්වා ‘‘සමථබල’’න්ති වුච්චති, න අඤ්ඤෙසං. සමාධිබලන්තිපි පාඨො. විපස්සනාබලන්ති අනිච්චාදිවසෙන විවිධෙහි ආකාරෙහි ධම්මෙ පස්සතීති විපස්සනා, සායෙව අකම්පනීයට්ඨෙන බලං. තෙසංයෙව උභින්නං බලප්පත්තං විපස්සනාඤාණං. තත්ථ සමථබලං අනුපුබ්බෙන චිත්තසන්තානවූපසමනත්ථං නිරොධෙ ච පටිපාදනත්ථං, විපස්සනාබලං පවත්තෙ ආදීනවදස්සනත්ථං නිරොධෙ ච ආනිසංසදස්සනත්ථං.

83. 在灭尽定智（nirodhasamāpattiñāṇa）的解释中，“止力”（samathabala）是指能平息欲贪（kāmacchanda）等敌对法（paccanīkadhamme），此即为止（samatha）；其本身因不可动摇而为力。只有不还者（anāgāmi）与阿罗汉（arahanta），因其已断除作为定（samādhi）之对治法的欲贪，于定中已达圆满成就，故其定方达到有力，因此被称为“止力”，非指余者。亦有读作“定力”（samādhibala）。“观力”（vipassanābala）是指以无常等多种方式观照诸法，此即为观（vipassanā）；其本身因不可动摇而为力。只有他们二者的观智才达到有力。其中，止力用以次第平息心相续及达成灭；观力用以见有为法之过患及见灭之功德。

නීවරණෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං, නීවරණනිමිත්තං නීවරණපච්චයාති අත්ථො. කරණත්ථෙ වා භුම්මවචනං, නීවරණෙනාති අත්ථො. න කම්පතීති ඣානසමඞ්ගීපුග්ගලො. අථ වා ඣානන්ති ඣානඞ්ගානං අධිප්පෙතත්තා පඨමෙන ඣානෙන තංසම්පයුත්තසමාධි නීවරණෙ න කම්පති. අයමෙව චෙත්ථ යොජනා ගහෙතබ්බා. උද්ධච්චෙ චාති උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදෙ උද්ධච්චෙ ච. උද්ධච්චන්ති ච උද්ධතභාවො, තං අවූපසමලක්ඛණං. උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ චාති උද්ධච්චෙන සහගතෙ එකුප්පාදාදිභාවං ගතෙ උද්ධච්චසම්පයුත්තෙ මොහඅහිරිකඅනොත්තප්පකිලෙසෙ ච. ඛන්ධෙ චාති උද්ධච්චසම්පයුත්තචතුක්ඛන්ධෙ ච. න කම්පති න චලති න වෙධතීති අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. උද්ධච්චෙ න කම්පති, උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ න චලති, උද්ධච්චසහගතක්ඛන්ධෙ න වෙධතීති යොජෙතබ්බං. විපස්සනාබලං සත්තන්නංයෙව අනුපස්සනානං වුත්තත්තා තාසංයෙව වසෙන විපස්සනාබලං පරිපුණ්ණං හොතීති වෙදිතබ්බං. අවිජ්ජාය චාති ද්වාදසසුපි අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු අවිජ්ජාය ච. අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ චාති යථායොගං අවිජ්ජාය සම්පයුත්තලොභදොසමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාථිනඋද්ධච්චඅහිරිකඅනොත්තප්පකිලෙසෙ ච.

“于盖”（nīvaraṇe）是因缘义的方位格，义为“以盖为因缘”。或者，是工具义的方位格，义为“以盖”。“不动摇”者，是具足禅那之人（jhānasamaṅgīpuggala）。或者，所谓“禅那”，因意指禅支（jhānaṅga），故以初禅及其相应之定，于诸盖不动摇。此处应取此种解释。“于掉举等”（uddhacce ca）指于与掉举相应的心生起时，以及于掉举本身。而“掉举”即是躁动状态，其特征为不寂静。“于与掉举相应的诸烦恼等”（uddhaccasahagatakilese ca）指于与掉举俱行、同时生起等的与掉举相应的痴、无惭（ahirika）、无愧（anottappa）等诸烦恼。“于诸蕴等”（khandhe ca）指于与掉举相应的四蕴。“不动、不摇、不震”是同义词。应结合为：于掉举不动，于与掉举相应的诸烦恼不摇，于与掉举相应的诸蕴不震。当知观力仅就七种随观而说，因此唯有通过此等，观力才能圆满。“于无明等”（avijjāya ca）指于十二不善心生起中的无明。“于与无明相应的诸烦恼等”（avijjāsahagatakilese ca）指随其相应，与无明相应的贪、瞋、慢、见、疑、昏沉（thīna）、掉举、无惭、无愧等诸烦恼。

වචීසඞ්ඛාරාති විතක්කවිචාරා. ‘‘පුබ්බෙ ඛො, ආවුසො විසාඛ, විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දති, තස්මා විතක්කවිචාරා වචීසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.463) වචනතො [Pg.284] වාචං සඞ්ඛරොන්ති උප්පාදෙන්තීති වචීසඞ්ඛාරා. කායසඞ්ඛාරාති අස්සාසපස්සාසා. ‘‘අස්සාසපස්සාසා ඛො, ආවුසො විසාඛ, කායිකා එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා, තස්මා අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.463) වචනතො කායෙන සඞ්ඛරීයන්තීති කායසඞ්ඛාරා. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධන්ති සඤ්ඤාය වෙදනාය ච නිරොධං. චිත්තසඞ්ඛාරාති සඤ්ඤා ච වෙදනා ච. ‘‘චෙතසිකා එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා, තස්මා සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.463) වචනතො චිත්තෙන සඞ්ඛරීයන්තීති චිත්තසඞ්ඛාරා.

“语行”是寻与伺。如（《中部》1.463）所说：“贤友毘舍佉，先寻思、伺察，然后才发出言语，是故寻与伺是语行。”因为它们造作、产生言语，故为语行。“身行”是入息与出息。如（《中部》1.463）所说：“贤友毘舍佉，入息与出息是身体的，是系属于身的法，是故入息与出息是身行。”因为它们由身所造作，故为身行。“想受灭”即想与受的灭尽。“心行”是想与受。如（《中部》1.463）所说：“想与受是心所，是系属于心的法，是故想与受是心行。”因为它们由心所造作，故为心行。

84. ඤාණචරියාසු අනුපස්සනාවසානෙ, විවට්ටනානුපස්සනාගහණෙන වා තස්සා ආදිභූතා චරියාකථාය ඤාණචරියාති වුත්තා සෙසානුපස්සනාපි ගහිතා හොන්තීති වෙදිතබ්බං. සොළසහි ඤාණචරියාහීති ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො, අනාගාමිස්ස පන අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජාහි චුද්දසහිපි හොති පරිපුණ්ණබලත්තා.

84. 在诸智行中，于诸随观之末，当知或因纳入还灭随观(vivaṭṭanānupassanā)，则在作为其基础的行说(cariyākathā)中，其余被称为“智行”的诸随观亦被含摄在内。‘十六智行’是最高的限定；然而对于不还者，因其力已圆满，除去阿罗汉道与果的十四种（智行）亦可。

85. නවහි සමාධිචරියාහීති එත්ථ පඨමජ්ඣානාදීහි අට්ඨ, පඨමජ්ඣානාදීනං පටිලාභත්ථාය සබ්බත්ථ උපචාරජ්ඣානවසෙන එකාති නව සමාධිචරියා. බලචරියානං කිං නානත්තං? සමථබලෙනපි හි ‘‘නෙක්ඛම්මවසෙනා’’තිආදීහි සත්තහි පරියායෙහි උපචාරසමාධි වුත්තො, පෙය්‍යාලවිත්ථාරතො ‘‘පඨමජ්ඣානවසෙනා’’තිආදීහි සමසත්තතියා වාරෙහි යථායොගං අප්පනූපචාරසමාධි වුත්තො, සමාධිචරියායපි ‘‘පඨමං ඣාන’’න්තිආදීහි අට්ඨහි පරියායෙහි අප්පනාසමාධි වුත්තො. පඨමං ඣානං පටිලාභත්ථායාතිආදීහි අට්ඨහි පරියායෙහි උපචාරසමාධි වුත්තොති උභයත්ථාපි අප්පනූපචාරසමාධියෙව වුත්තො. එවං සන්තෙපි අකම්පියට්ඨෙන බලානි වසීභාවට්ඨෙන චරියාති වෙදිතබ්බා. විපස්සනාබලෙ පන සත්ත අනුපස්සනාව ‘‘විපස්සනාබල’’න්ති වුත්තා, ඤාණචරියාය සත්ත ච අනුපස්සනා වුත්තා, විවට්ටනානුපස්සනාදයො නව ච විසෙසෙත්වා වුත්තා. ඉදං නෙසං නානත්තං. සත්ත අනුපස්සනා පන අකම්පියට්ඨෙන බලානි වසීභාවට්ඨෙන චරියාති වෙදිතබ්බා.

85. 于“九定行(navahi samādhicariyāhi)”中，此指初禅等八种，以及为了证得初禅等，在一切处依近行定而有的一种，如是为九种定行。力与行有何不同？于止力(samathabala)，以“依于出离”等七种方式宣说了近行定；从对省略部分的详述中，以“依于初禅”等七十次，随其相应地宣说了安止与近行定。于定行(samādhicariyā)，亦以“初禅”等八种方式宣说了安止定，以“为证得初禅”等八种方式宣说了近行定，是故于此二处皆宣说了安止与近行定。即便如此，当知因不可动摇之义而为‘力’，因自在之义而为‘行’。而于观力(vipassanābala)，仅七种随观被称为‘观力’；于智行(ñāṇacariyā)，则宣说了七种随观，并特别宣说了还灭随观(vivaṭṭanānupassanā)等九种。此即其不同之处。至于七种随观，当知因不可动摇之义而为‘力’，因自在之义而为‘行’。

‘‘වසීභාවතා පඤ්ඤා’’ති (පටි. ම. 1.34 මාතිකා) එත්ථ වුත්තවසියො විස්සජ්ජෙතුං වසීති පඤ්ච වසියොති ඉත්ථිලිඞ්ගවොහාරෙන වුත්තං. වසො එව වසීති වුත්තං හොති. පුන [Pg.285] පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය තා වසියො විස්සජ්ජෙන්තො ආවජ්ජනවසීතිආදිමාහ. ආවජ්ජනාය වසො ආවජ්ජනවසො, සො අස්ස අත්ථීති ආවජ්ජනවසී. එසෙව නයො සෙසෙසු. පඨමං ඣානං යත්ථිච්ඡකන්ති යත්ථ යත්ථ පදෙසෙ ඉච්ඡති ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා, තත්ථ තත්ථ ආවජ්ජති. යදිච්ඡකන්ති යදා යදා කාලෙ සීතකාලෙ වා උණ්හකාලෙ වා, තදා තදා ආවජ්ජති. අථ වා යං යං පඨමං ඣානං ඉච්ඡති පථවීකසිණාරම්මණං වා සෙසාරම්මණං වා, තං තං ආවජ්ජති. එකෙකකසිණාරම්මණස්සාපි ඣානස්ස වසිතානං වුත්තත්තා පුරිමයොජනායෙව සුන්දරතරා. යාවතිච්ඡකන්ති යාවතකං කාලං ඉච්ඡති අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තං සත්තාහං වා, තාවතකං කාලං ආවජ්ජති. ආවජ්ජනායාති මනොද්වාරාවජ්ජනාය. දන්ධායිතත්තන්ති අවසවත්තිභාවො, අලසභාවො වා. සමාපජ්ජතීති පටිපජ්ජති, අප්පෙතීති අත්ථො. අධිට්ඨාතීති අන්තොසමාපත්තියං අධිකං කත්වා තිට්ඨති. වුට්ඨානවසියංපඨමං ඣානන්ති නිස්සක්කත්ථෙ උපයොගවචනං, පඨමජ්ඣානාති අත්ථො. පච්චවෙක්ඛතීති පච්චවෙක්ඛණජවනෙහි නිවත්තිත්වා පස්සති. අයමෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

于（《无碍解道》1.34总纲）“自在性即是慧”，为解释此处所说的诸自在，言“自在”(vasī)、“五自在”(vasiyo)时，是以阴性词的用法而说。此即是说，“主宰”(vaso)即被称为“自在”(vasī)。复次，为作基于个人(puggala)的教示，在解释彼等诸自在时，说“转向自在”等。转向的主宰是“转向主宰”(āvajjanavaso)，他拥有此，故为“转向自在者”(āvajjanavasī)。其余以此类推。“于所欲处”：于村落或森林，于任何所欲之处，即能转向。“于所欲时”：于寒时或热时，于任何所欲之时，即能转向。或者，于任何所欲之初禅，或以地遍为所缘，或以其余为所缘，即能转向。然因对于以单一遍处为所缘的禅那，亦说有诸自在，故前一解释更佳。“于所欲时长”：于任何所欲之时长，或一弹指顷，或七日，即能转向。“转向”即意门转向。“迟缓”即不自在的状态，或为怠惰的状态。“入定”(samāpajjati)即行入，义为安止。“决意”(adhiṭṭhāti)即于定中作超胜而住。“于出定自在中的‘初禅’”，是作离格义的宾格用法，义为“从初禅”。“省察”(paccavekkhati)即以省察速行回返而见。此即此处的圣典释义。

අයං පන අත්ථප්පකාසනා – පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය විතක්කං ආවජ්ජයතො භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා පවත්තාවජ්ජනානන්තරං විතක්කාරම්මණානෙව චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති, තතො ද්වෙ භවඞ්ගානි, තතො පුන විචාරාරම්මණං ආවජ්ජනං වුත්තනයෙනෙව ජවනානීති එවං පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු යදා නිරන්තරං චිත්තං පෙසෙතුං සක්කොති, අථස්ස ආවජ්ජනවසී සිද්ධාව හොති. අයං පන මත්ථකප්පත්තා වසී භගවතො යමකපාටිහාරියෙව ලබ්භති. ඉතො පරං සීඝතරා ආවජ්ජනවසී නාම නත්ථි. අඤ්ඤෙසං පන අන්තරන්තරා භවඞ්ගවාරෙ ගණනා නත්ථි. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස නන්දොපනන්දදමනෙ විය සීඝං සමාපත්තිසමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසී නාම. අච්ඡරාමත්තං වා දසච්ඡරාමත්තං වා ඛණං සමාපත්තිං ඨපෙතුං සමත්ථතා අධිට්ඨානවසී නාම. තථෙව තතො ලහුං වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසී නාම. පච්චවෙක්ඛණවසී පන ආවජ්ජනවසියා එව වුත්තා. පච්චවෙක්ඛණජවනානෙව හි තත්ථ ආවජ්ජනානන්තරානීති. ඉති ආවජ්ජනවසියා සිද්ධාය පච්චවෙක්ඛණවසී සිද්ධා හොති, අධිට්ඨානවසියා ච සිද්ධාය වුට්ඨානවසී සිද්ධා හොති. එවං සන්තෙපි ‘‘අයං පන මත්ථකප්පත්තා වසී භගවතො යමකපාටිහාරියෙව ලබ්භතී’’ති වුත්තත්තා පාටිහාරියකාලෙ ඣානඞ්ගපච්චවෙක්ඛණානං අභාවතො [Pg.286] නානාවිධවණ්ණාදිනිම්මානස්ස නානාකසිණවසෙන ඉජ්ඣනතො තංතංකසිණාරම්මණං ඣානං සමාපජ්ජිතුකාමස්ස යථාරුචි ලහුං තස්මිං කසිණෙ වුත්තනයෙන ආවජ්ජනපවත්තනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසී, තදාවජ්ජනවීථියංයෙව තස්ස ඣානස්ස අප්පනාසමත්ථතාසමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසී. එවඤ්හි වුච්චමානෙ යුත්ති ච න විරුජ්ඣති, වසීපටිපාටි ච යථාක්කමෙනෙව යුජ්ජති. ඣානඞ්ගපච්චවෙක්ඛණායං පන ‘‘මත්ථකප්පත්තායෙව පඤ්ච ජවනානී’’ති වුත්තත්තා වුත්තනයෙන සත්තසුපි ජවනෙසු ජවන්තෙසු පච්චවෙක්ඛණවසීයෙව හොති. එවං සන්තෙ ‘‘පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජතී’’ති වචනං න යුජ්ජතීති චෙ? යථා කසිණෙ පවත්තං ඣානං කාරණොපචාරෙන කසිණන්ති වුත්තං, තථා ඣානපච්චයං කසිණං ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) විය ඵලොපචාරෙන ඣානන්ති වුත්තං. යථාපරිච්ඡින්නෙ කාලෙ ඨත්වා වුට්ඨිතස්ස නිද්දාය පබුද්ධස්ස පුන නිද්දොක්කමනෙ විය පුන ඣානොක්කමනෙ සතිපි අධිට්ඨානවසීයෙව නාම, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨිතස්ස පන වුට්ඨානෙයෙව අධිට්ඨානෙ සතිපි වුට්ඨානවසී නාම හොතීති අයං තෙසං විසෙසො.

此处的解释是：从初禅出定后，作意于寻时，在切断有分而生起的转向之后，以寻为所缘的四或五个速行心便生起速行，其后是两个有分，之后又以伺为所缘而转向，如前述方式生起速行。如此，当能不间断地将心投向五禅支时，他的作意自在即告成就。而这种达到顶点的自在，唯有世尊在示现双神变（yamakapāṭihariya）时才能获得。此外，没有更快的作意自在了。至于其他人，其间则有不定次数的有分心间隔。如大目犍连（Mahāmoggallāna）长老在调伏难陀优波难陀（Nandopananda）龙王时，能迅速入等至的能力，名为入定自在。能在一弹指或十弹指顷安住等至的能力，名为决意自在。同样，能从定中轻易出定的能力，名为出定自在。至于观察自在，已由作意自在而说，因为在那当中，观察速行心就在转向之后生起。因此，作意自在成就时，观察自在亦成就；决意自在成就时，出定自在亦成就。即使如此，由于有言“而这种达到顶点的自在，唯有世尊在示现双神变时才能获得”，故在示现神变时，并无禅支的观察，因为种种颜色等的化现是通过种种遍而成就的。对于欲入彼彼遍所缘禅者，能随其意乐，迅速地于该遍中如前述方式生起转向的能力，是为作意自在；就在该转向心路中，能令该禅达到安止的能力，是为入定自在。如此说，则道理不相违，自在的次第亦顺次相合。然而，在禅支的观察中，由于有言“达到顶点者只有五个速行心”，即使有七个速行心生起速行，也只是观察自在。若如此，“作意初禅”之说岂非不合理？譬如，在遍中生起的禅，以因的转喻而被称为“遍”；同样，作为禅之缘的遍，以果的转喻而被称为“禅”，如同在“诸佛出世乐”（法句194）等句中一般。在预先限定的时间内安住后出定者，犹如从睡眠中醒来后再次入睡，即使再次入禅，也名为决意自在。然而，在预先限定的时间内出定者，即使在出定之时有决意，也名为出定自在。这是它们的差别。

නිරොධසමාපත්තියා විභාවනත්ථං පන ඉදං පඤ්හකම්මං – කා නිරොධසමාපත්ති, කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්ති, කත්ථ සමාපජ්ජන්ති, කස්මා සමාපජ්ජන්ති, කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානං, වුට්ඨිතස්ස කින්නින්නං චිත්තං හොති, මතස්ස ච සමාපන්නස්ස ච කො විසෙසො, නිරොධසමාපත්ති කිං සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතා ලොකියා ලොකුත්තරා නිප්ඵන්නා අනිප්ඵන්නාති?

为阐明灭尽定，兹提出此等问题：什么是灭尽定？谁能入此定？谁不能入此定？在何处入定？为何入定？如何入定？如何安住？如何出定？出定者的心倾向于什么？死者与入定者有何差别？灭尽定是有为还是无为？是世间还是出世间？是已成办还是非已成办？

තත්ථ කා නිරොධසමාපත්තීති? යා අනුපුබ්බනිරොධවසෙන චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අප්පවත්ති.

于此，什么是灭尽定？即经由次第止息，心与心所法的不转起。

කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්තීති? සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා සොතාපන්නා සකදාගාමිනො සුක්ඛවිපස්සකා ච අනාගාමී අරහන්තො න සමාපජ්ජන්ති, අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො පන අනාගාමිනො ච ඛීණාසවා ච සමාපජ්ජන්ති.

谁能入此定？谁不能入此定？一切凡夫、须陀洹、斯陀含，以及干观的阿那含与阿罗汉，皆不能入定。然而，获得八等至的阿那含与漏尽者则能入定。

කත්ථ [Pg.287] සමාපජ්ජන්තීති? පඤ්චවොකාරභවෙ. කස්මා? අනුපුබ්බසමාපත්තිසබ්භාවතො. චතුවොකාරභවෙ පන පඨමජ්ඣානාදීනං උප්පත්තියෙව නත්ථි, තස්මා න සක්කා තත්ථ සමාපජ්ජිතුං.

在何处入定？在五蕴有中。为何？因为有次第等至的存在。然而，在四蕴有中，初禅等根本不生起，因此不能在那里入定。

කස්මා සමාපජ්ජන්තීති? සඞ්ඛාරානං පවත්තිභෙදෙ උක්කණ්ඨිත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අචිත්තකා හුත්වා ‘‘නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමා’’ති සමාපජ්ජන්ති.

为何入定？因厌患诸行的种种转起，欲于现法中成为无心者，并思惟：“我等将证得灭尽涅槃，安乐而住”，故而入定。

කථං චස්සා සමාපජ්ජනං හොතීති? සමථවිපස්සනාවසෙන උස්සක්කිත්වා කතපුබ්බකිච්චස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධයතො එවමස්සා සමාපජ්ජනං හොති. යො හි සමථවසෙනෙව උස්සක්කති, සො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පත්වා තිට්ඨති. යො විපස්සනාවසෙනෙව උස්සක්කති, සො ඵලසමාපත්තිං පත්වා තිට්ඨති. යො පන උභයවසෙන උස්සක්කිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධෙති, සො තං සමාපජ්ජතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

如何入此定？通过止观之力精进，已作前行者，于其灭尽非想非非想处时，如是即成就入定。若仅以止力精进者，他证得非想非非想处等至而住。若仅以观力精进者，他证得果等至而住。然而，若以二者之力精进，灭除非想非非想处者，他即能入此定。这是此处的纲要。

අයං පන විත්ථාරො – ඉධ භික්ඛු නිරොධං සමාපජ්ජිතුකාමො කතභත්තකිච්චො සුධොතහත්ථපාදො විවිත්තෙ ඔකාසෙ සුපඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා. සො පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. විපස්සනා පනෙසා තිවිධා හොති – සඞ්ඛාරපරිග්ගණ්හනකවිපස්සනා, ඵලසමාපත්තිවිපස්සනා, නිරොධසමාපත්තිවිපස්සනාති. තත්ථ සඞ්ඛාරපරිග්ගණ්හනකවිපස්සනා මන්දා වා හොතු තික්ඛා වා, මග්ගස්ස පදට්ඨානං හොතියෙව. ඵලසමාපත්තිවිපස්සනා තික්ඛාව වට්ටති මග්ගභාවනාසදිසා. නිරොධසමාපත්තිවිපස්සනා පන නාතිමන්දා නාතිතික්ඛා වට්ටති. තස්මා එස නාතිමන්දාය නාතිතික්ඛාය විපස්සනාය තෙ සඞ්ඛාරෙ විපස්සති. තතො දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. තතො තතියජ්ඣානං…පෙ… තතො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. අථ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය චතුබ්බිධං පුබ්බකිච්චං කරොති – නානාබද්ධඅවිකොපනං, සඞ්ඝපටිමානනං, සත්ථුපක්කොසනං, අද්ධානපරිච්ඡෙදන්ති.

此为详说：于此，欲入灭尽定(nirodha-samāpatti)的阿那含或阿罗汉比丘，食毕，洗净手足，于僻静处，在善设的座位上结跏趺坐，正直其身，置念于面前。他入初禅，出定后，即于彼处观诸行为无常、苦、无我。此观有三：把握诸行之观、果等至之观、灭尽等至之观。其中，把握诸行之观，或迟钝或敏利，皆为道之足处。果等至之观，则须敏利，如修习道。而灭尽等至之观，则不宜太钝，不宜太利。是故，他以此不钝不利之观，观照彼诸行。其后入第二禅，出定后，亦于彼处如是观诸行。其后入第三禅……乃至……入识无边处定，出定后，亦于彼处如是观诸行。复次，入无所有处定，出定后，作四种前行：资具不坏、听候僧团召唤、听候导师召唤、审定寿期。

තත්ථ නානාබද්ධඅවිකොපනන්ති යං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං එකාබද්ධං න හොති, නානාබද්ධං හුත්වා ඨිතං පත්තචීවරං වා මඤ්චපීඨං වා නිවාසගෙහං වා අඤ්ඤං [Pg.288] වා පන කිඤ්චි පරික්ඛාරජාතං, තං යථා න විකුප්පති, අග්ගිඋදකවාතචොරඋන්දූරාදීනං වසෙන න විනස්සති, එවං අධිට්ඨාතබ්බං. තත්‍රිදං අධිට්ඨානවිධානං – ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච ඉමස්මිං සත්තාහබ්භන්තරෙ මා අග්ගිනා ඣායතු, මා උදකෙන වුය්හතු, මා වාතෙන විද්ධංසතු, මා චොරෙහි හරීයතු, මා උන්දූරාදීහි ඛජ්ජතූ’’ති. එවං අධිට්ඨිතෙ තං සත්තාහං තස්ස න කොචි පරිස්සයො හොති, අනධිට්ඨහතො පන අග්ගිආදීහි විනස්සති. ඉදං නානාබද්ධඅවිකොපනං නාම. යං පන එකාබද්ධං හොති නිවාසනපාරුපනං වා නිසින්නාසනං වා, තත්ථ විසුං අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි, සමාපත්තියෙව නං රක්ඛති.

于此，所谓“不毁坏非相连物”，是指任何不与此比丘相连为一，而分离存在的衣钵、床座、住所，或任何其他种类的资具，应如是决意，使其不遭损坏，不因火、水、风、盗贼、鼠等而毁坏。其决意的方法如下：“愿此等物品于此七日之内，不为火烧，不为水漂，不为风毁，不为贼盗，不为鼠等所食。”如是决意后，则于七日之内，其物即无任何危难；反之，若不决意，则会为火等所毁。此即名为“不毁坏非相连物”。至于相连为一之物，如所穿的下衣、上衣或所坐之座，则无须另外作决意，等至自会守护。

සඞ්ඝපටිමානනන්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පටිමානනං උදික්ඛනං. යාව එසො භික්ඛු ආගච්ඡති, තාව සඞ්ඝකම්මස්ස අකරණන්ති අත්ථො. එත්ථ ච න පටිමානනං එතස්ස පුබ්බකිච්චං, පටිමානනාවජ්ජනං පන පුබ්බකිච්චං. තස්මා එවං ආවජ්ජිතබ්බං – ‘‘සචෙ මයි සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ සඞ්ඝො අපලොකනකම්මාදීසු කිඤ්චිදෙව කම්මං කත්තුකාමො හොති, යාව මං කොචි භික්ඛු ආගන්ත්වා න පක්කොසති, තාවදෙව වුට්ඨහිස්සාමී’’ති. එවං කත්වා සමාපන්නො හි තස්මිං සමයෙ වුට්ඨාතියෙව. යො පන එවං න කරොති, සඞ්ඝො ච සන්නිපතිත්වා තං අපස්සන්තො ‘‘අසුකො භික්ඛු කුහි’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නිරොධං සමාපන්නො’’ති වුත්තෙ කඤ්චි භික්ඛුං පෙසෙති ‘‘ගච්ඡ තං සඞ්ඝස්ස වචනෙන පක්කොසා’’ති. අථස්ස තෙන භික්ඛුනා සවනූපචාරෙ ඨත්වා ‘‘සඞ්ඝො තං ආවුසො පටිමානෙතී’’ති වුත්තමත්තෙයෙව වුට්ඨානං හොති. එවංගරුකා හි සඞ්ඝස්ස ආණා නාම. තස්මා තං ආවජ්ජිත්වා යථා සයමෙව වුට්ඨාති, එවං සමාපජ්ජිතබ්බං.

僧团的等候(Saṅghapaṭimānanaṃ)，是指比丘僧团的等候与期待。其义为：只要那位比丘还未到来，僧团就不进行羯磨。于此，前行不是等候本身，而是对僧团等候的作意。因此，应当如是作意：“若我入灭尽定七日而坐，僧团欲作求听羯磨等任何羯磨，在有任何比丘前来召唤我之前，我就会出定。”如是作意而入定者，届时必能出定。若不如此作意，僧团集会时不见其人，问：“某某比丘在何处？”闻其“已入灭尽定”，便派一比丘前往，言：“去，以僧团之名唤他。”彼比丘立于其听力所及之处，仅言：“贤友，僧团在等你。”他即出定。僧团的命令实乃如此重要。是故，应作意此事，以便自行出定，当如是入定。

සත්ථුපක්කොසනන්ති ඉධාපි සත්ථුපක්කොසනාවජ්ජනමෙව ඉමස්ස පුබ්බකිච්චං. තස්මා තම්පි එවං ආවජ්ජිතබ්බං – ‘‘සචෙ මයි සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ සත්ථා ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං සික්ඛාපදං වා පඤ්ඤපෙති, තථාරූපාය වා අට්ඨුප්පත්තියා ධම්මං දෙසෙති. යාව මං කොචි ආගන්ත්වා න පක්කොසති, තාවදෙව වුට්ඨහිස්සාමී’’ති. එවං කත්වා නිසින්නො හි තස්මිං සමයෙ වුට්ඨාතියෙව. යො පන එවං න කරොති, සත්ථා ච සඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ තං අපස්සන්තො ‘‘අසුකො භික්ඛු කුහි’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නිරොධං සමාපන්නො’’ති වුත්තෙ කඤ්චි භික්ඛුං පෙසෙති ‘‘ගච්ඡ තං මම වචනෙන පක්කොසා’’ති. අථස්ස [Pg.289] තෙන භික්ඛුනා සවනූපචාරෙ ඨත්වා සත්ථා ආයස්මන්තං ආමන්තෙතී’’ති වුත්තමත්තෙයෙව වුට්ඨානං හොති. එවංගරුකඤ්හි සත්ථුපක්කොසනං. තස්මා තං ආවජ්ජිත්වා යථා සයමෙව වුට්ඨාති, එවං සමාපජ්ජිතබ්බං.

师之召唤：于此，省察师之召唤，亦是此（比丘）的前行事务。因此，亦当如是省察：“倘若我入灭尽定七日而坐时，导师因事缘发生而制定学处，或因如是之事由而开示法义，我应在任何人前来召唤我之前自行出定。”诚然，如是作意而坐者，届时必能自行出定。然而，若有比丘不如是作意，导师于僧团集会时不见其人，便问：“某某比丘在何处？”得闻“已入灭尽定”后，便派一位比丘去：“去，以我之言召唤他。”于是，那名比丘站在此（入定）比丘的听力所及范围内，仅言：“具寿，导师传唤您。”他便会出定。导师的召唤，诚然如此重要。是故，应当省察此事而入定，以便能自行出定。

අද්ධානපරිච්ඡෙදොති ජීවිතද්ධානස්ස පරිච්ඡෙදො. ඉමිනා හි භික්ඛුනා අද්ධානපරිච්ඡෙදෙ කුසලෙන භවිතබ්බං. ‘‘අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරා සත්තාහං පවත්තිස්සන්ති, න පවත්තිස්සන්තී’’ති ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතබ්බං. සචෙ හි සත්තාහබ්භන්තරෙ නිරුජ්ඣනකෙ ආයුසඞ්ඛාරෙ අනාවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජති, තස්ස නිරොධසමාපත්ති මරණං පටිබාහිතුං න සක්කොති. අන්තොනිරොධෙ මරණස්ස නත්ථිතාය අන්තරාව සමාපත්තිතො වුට්ඨාති, තස්මා එතං ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතබ්බං. අවසෙසඤ්හි අනාවජ්ජිතුම්පි වට්ටති, ඉදං පන ආවජ්ජිතබ්බමෙවාති වුත්තං. සො එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඉමං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති. අථෙකං වා ද්වෙ වා චිත්තවාරෙ අතික්කමිත්වා අචිත්තකො හොති, නිරොධං ඵුසති. කස්මා පනස්ස ද්වින්නං චිත්තානං උපරි චිත්තානි නප්පවත්තන්තීති? නිරොධස්ස පයොගත්තා. ඉදඤ්හි ඉමස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ සමථවිපස්සනාධම්මෙ යුගනද්ධෙ කත්වා අට්ඨසමාපත්තිආරොහනං අනුපුබ්බනිරොධස්ස පයොගො, න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියාති නිරොධස්ස පයොගත්තා ද්වින්නං චිත්තානං උපරි නප්පවත්තන්ති.

时限的确定，即生命时限的确定。此比丘于时限的确定上当为善巧。必须作意“我的寿行将持续七日，或不持续”后，方可入定。若于七日内寿行将尽，却不作意而入定，其灭尽定无法阻止死亡。由于在灭尽定中不会死亡，他会中途从定中出定。是故，必须作意此事后方可入定。据说，其余事项可以不作意，但此事则必须作意。他如此入无所有处，出定后，完成此先行，再入非想非非想处。经过一或二心识过程后，他变为无心，触证灭尽。为何于二心之后心识不再生起？因其为灭尽之加行故。此比丘将止与观(vipassanā)二法结合，依序上登八种等至，此乃次第灭尽之加行，而非为非想非非想处定，是故，因其为灭尽之加行，于二心之后心识不再生起。

කථං ඨානන්ති? එවං සමාපන්නාය පනස්සා කාලපරිච්ඡෙදවසෙන චෙව අන්තරා ආයුක්ඛයසඞ්ඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනාභාවෙන ච ඨානං හොති.

如何持续？如此入定者，乃因时间已确定，且中途无寿命终尽、僧团的召唤、导师的召唤等情况，故能持续。

කථං වුට්ඨානන්ති? අනාගාමිස්ස අනාගාමිඵලසමාපත්තියා අරහතො අරහත්තඵලසමාපත්තියාති එවං ද්වෙධා වුට්ඨානං හොති.

如何出定？不还者，由不还果定而出；阿罗汉，由阿罗汉果定而出。如是，出定有二种。

වුට්ඨිතස්ස කින්නින්නං චිත්තං හොතීති? නිබ්බානනින්නං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨිතස්ස ඛො, ආවුසො විසාඛ, භික්ඛුනො විවෙකනින්නං චිත්තං හොති විවෙකපොණං විවෙකපබ්භාර’’න්ති (ම. නි. 1.464).

出定者的心倾向于何处？倾向于涅槃。正如所说：“贤友(āvuso)毘舍佉(Visākhā)，从想受灭尽定出定的比丘(bhikkhu)，其心倾向于远离，趋向于远离，归向于远离。”

මතස්ස ච සමාපන්නස්ස ච කො විසෙසොති? අයම්පි අත්ථො සුත්තෙ වුත්තොයෙව. යථාහ – ‘‘යො චායං, ආවුසො, මතො කාලඞ්කතො, තස්ස [Pg.290] කායසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, වචීසඞ්ඛාරා, චිත්තසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, ආයු පරික්ඛීණො, උස්මා වූපසන්තා, ඉන්ද්‍රියානි පරිභින්නානි. ය්වායං භික්ඛු සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො, තස්සපි කායසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, වචීසඞ්ඛාරා, චිත්තසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, ආයු අපරික්ඛීණො, උස්මා අවූපසන්තා, ඉන්ද්‍රියානි අපරිභින්නානී’’ති (ම. නි. 1.457).

死者与入定者有何差别？此义亦已于经中宣说。如言：“贤友(āvuso)，此人已死、已命终，其身行已止息、已平息，语行、心行已止息、已平息，寿命已尽，暖气已息，诸根已坏。而此入想受灭尽定的比丘，其身行亦已止息、已平息，语行、心行亦已止息、已平息，但寿命未尽，暖气未息，诸根未坏。”

නිරොධසමාපත්ති කිං සඞ්ඛතාතිආදිපුච්ඡායං පන ‘‘සඞ්ඛතා’’තිපි ‘‘අසඞ්ඛතා’’තිපි ‘‘ලොකියා’’තිපි ‘‘ලොකුත්තරා’’තිපි න වත්තබ්බා. කස්මා? සභාවතො නත්ථිතාය. යස්මා පන සමාපජ්ජන්තස්ස වසෙන සමාපන්නො නාම හොති, තස්මා නිප්ඵන්නාති වත්තුං වට්ටති, නො අනිප්ඵන්නාති.

于“灭尽定是有为吗？”等问中，不应说其“是有为”，亦不应说“是无为”；不应说“是世间”，亦不应说“是出世间”。何以故？因其自性不存在故。然依于入定者，方有“已入定”之名，故可说其“已成办”，而非“未成办”。

‘‘ඉති සන්තා සමාපත්ති, අයං අරියනිසෙවිතා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානමිති සඞ්ඛමුපාගතා’’ති.

如是寂静等至，为圣者所亲行；得名为“现法涅槃”。

නිරොධසමාපත්තිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

灭尽定智解释之释义终。

35. පරිනිබ්බානඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

35. 般涅槃智解释之释义

86. පරිනිබ්බානඤාණනිද්දෙසෙ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සම්පජානොති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං, සප්පායසම්පජඤ්ඤං, ගොචරසම්පජඤ්ඤං, අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති ඉමෙහි චතූහි සම්පජඤ්ඤෙහි සම්පජානො. පවත්තන්ති සබ්බත්ථ යථානුරූපං පරියුට්ඨානපවත්තඤ්ච අනුසයප්පවත්තඤ්ච. පරියාදියතීති උපචාරප්පනාවසෙන වුත්තෙසු වික්ඛම්භනවසෙන, විපස්සනාවසෙන වුත්තෙසු තදඞ්ගවසෙන, මග්ගවසෙන වුත්තෙසු සමුච්ඡෙදවසෙන ඛෙපෙති අප්පවත්තං කරොති. පෙය්‍යාලමුඛෙන හි දුතියාදිඣානසමාපත්තිමහාවිපස්සනාමග්ගා සංඛිත්තා. යස්මා එතං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පවත්තං ඤාණං පරිනිබ්බානෙ ඤාණං නාම හොති, තස්මා වික්ඛම්භනපරිනිබ්බානං තදඞ්ගපරිනිබ්බානං සමුච්ඡෙදපරිනිබ්බානන්තිපි වුත්තමෙව හොති. එතෙහි කිලෙසපරිනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණඤාණං වුත්තං. අථ වා පනාතිආදීහි ඛන්ධපරිනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණඤාණං නිද්දිසති. අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති දුවිධා හි නිබ්බානධාතු සඋපාදිසෙසා ච අනුපාදිසෙසා ච. තත්ථ උපාදීයතෙ ‘‘අහං මමා’’ති භුසං ගණ්හීයතීති උපාදි, ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතං [Pg.291] අධිවචනං. උපාදියෙව සෙසො අවසිට්ඨොති උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙන වත්තතීති සඋපාදිසෙසා. නත්ථෙත්ථ උපාදිසෙසොති අනුපාදිසෙසා. සඋපාදිසෙසා පඨමං වුත්තා. අයං පන අනුපාදිසෙසා. තාය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා. චක්ඛුපවත්තන්ති චක්ඛුපවත්ති චක්ඛුසමුදාචාරො. පරියාදියතීති ඛෙපීයති මද්දීයතීති. එස නයො සෙසෙසු.

86. 在《般涅槃智解释》中，“于此”即在此教法中。“正知”即具足四种正知：有益正知、适宜正知、行处正知、无痴正知。“转起”：于一切处，缠之转起与随眠之转起如其相应而发生。“穷尽”是指：对于通过近行定与安止定而说的，是以镇伏的方式；对于通过观而说的，是以彼分的方式；对于通过道而说的，是以正断的方式，使其毁坏、不复发生。以省略法，第二禅等定、大观、道皆被扼要涵盖。由于省察者生起的智名为般涅槃智，因此也说了镇伏般涅槃、彼分般涅槃、正断般涅槃。以此说示了烦恼般涅槃省察智。又以“或”等词，指示蕴般涅槃省察智。“于无余依涅槃界”：涅槃界有两种，即有余依与无余依。其中，“依”（upādi）是于“我、我所”之强烈执取，此为五蕴的同义词。“依”本身即是剩余、残余，故为“余依”；与此“余依”共同存在，故为“有余依”。于此无“余依”，故为“无余依”。有余依已于前述，此则为无余依。即于此无余依涅槃界。“眼之转起”即眼之生起、眼之行为。“穷尽”即是毁坏、粉碎。其余部分依此理趣可知。

පරිනිබ්බානඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《般涅槃智解释》之释义终。

36. සමසීසට්ඨඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

36. 等首义智解释之释义

87. සමසීසට්ඨඤාණනිද්දෙසෙ පඤ්චක්ඛන්ධාතිආදීහි දසහි රාසීහි සබ්බධම්මසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. න හි එකෙකස්ස වසෙන ආයතනධාතුරාසිවජ්ජෙහි සෙසෙහි අට්ඨහි රාසීහි විසුං විසුං සබ්බධම්මො සඞ්ගය්හතීති. යස්මා පන ලොකුත්තරධම්මා හෙතුසමුච්ඡෙදෙන සමුච්ඡින්දිතබ්බා න හොන්ති, තස්මා සබ්බධම්මසද්දෙන සඞ්ගහිතාපි ලොකුත්තරධම්මා සමුච්ඡෙදවසෙන සම්භවතො ඉධ න ගහෙතබ්බා, හෙතුසමුච්ඡෙදෙන සමුච්ඡින්දිතබ්බා එව තෙභූමකධම්මා ගහෙතබ්බා. සම්මා සමුච්ඡින්දතීති යථායොගං වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපහානවසෙන පරියුට්ඨානං අනුසයඤ්ච නිරොධෙන්තො සම්මා සමුච්ඡින්දති. එවං පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය සම්මා සමුච්ඡෙදො නිද්දිට්ඨො. නිරොධෙතීති අනුප්පාදනිරොධෙන නිරොධෙති. ඉමිනා සමුච්ඡෙදත්ථො වුත්තො. න උපට්ඨාතීති එවං නිරොධෙ කතෙ සො සො ධම්මො පුන න උපතිට්ඨති, න උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඉමිනා නිරොධත්ථො වුත්තො. එවං අනුපට්ඨහනධම්මවසෙන අනුපට්ඨානභාවො නිද්දිට්ඨො. සමන්ති කාමච්ඡන්දාදීනං සමිතත්තා සමං. තානි පන නෙක්ඛම්මාදීනි සත්ත, රූපාරූපජ්ඣානානි අට්ඨ, මහාවිපස්සනා අට්ඨාරස, අරියමග්ගා චත්තාරොති සත්තතිංස හොන්ති.

87. 在等首义智的解释中，当知一切法为五蕴等十聚所摄。因为除去处聚与界聚，以其余八聚一一分别，则无法含摄一切法。又，由于出世间法不应以因的正断而被断除，是故，虽为“一切法”一词所摄，出世间法在此不应以正断的方式而取，只应取能以因的正断而被断除的三地法。“正善断除”是说，如其所应，以镇伏、彼分、正断等舍断的方式，止息缠与随眠，此即正善断除。如是，依个人而说的教示，说明了正善断除。所谓“灭”，即以不生而灭。此说示了正断之义。所谓“不现起”，即如是灭已，彼法不再现起，意即不再生起。此说示了灭尽之义。如是，依不现起之法，指示了不现起的状态。所谓“等”，是因欲贪等已平息，故为“等”。彼等即：出离等七法，色界与无色界禅八种，大观十八种，圣道四种，共为三十七法。

තෙරස සීසානි සීසභූතානං සබ්බෙසං සඞ්ගහවසෙන වුත්තානි. ඉධ පන සද්ධාදීනි අට්ඨෙව සීසානි යුජ්ජන්ති. න හි අරහතො තණ්හාදීනි පඤ්ච සීසානි සන්ති. පලිබොධසීසන්ති පලිබුන්ධනං පලිබොධො, නිබ්බානමග්ගාවරණන්ති අත්ථො. සීසන්ති පධානං, අධිකන්ති අත්ථො. පලිබොධොයෙව සීසං, තංසම්පයුත්තාදිසබ්බපලිබොධෙසු [Pg.292] වා සීසන්ති පලිබොධසීසං. එස නයො සෙසෙසු. විසෙසතො පන විනිබන්ධනන්ති උන්නතිවසෙන සංසාරෙ බන්ධනං. පරාමාසොති අභිනිවෙසො. වික්ඛෙපොති විප්පකිණ්ණතා. කිලෙසොති කිලිස්සනං. අධිමොක්ඛොති අධිමුච්චනං. පග්ගහොති උස්සාහනං. උපට්ඨානන්ති අපිලාපනං. අවික්ඛෙපොති අවිප්පකිණ්ණතා. දස්සනන්ති යථාසභාවපටිවෙධො. පවත්තන්ති උපාදින්නක්ඛන්ධපවත්තං. ගොචරොති ආරම්මණං. ඉමෙසු ද්වාදසසුපි වාරෙසු පධානට්ඨො සීසට්ඨො. විමොක්ඛොති වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තීසු පඤ්චසු නිස්සරණවිමුත්ති නිබ්බානං. සඞ්ඛාරසීසන්ති සබ්බසඞ්ඛතසඞ්ඛාරානං සීසං, කොටි අවසානන්ති අත්ථො. එතෙන අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානං වුත්තං. සඞ්ඛාරාභාවමත්තවසෙන වා ඛන්ධපරිනිබ්බානමෙව වුත්තං හොති. නෙක්ඛම්මාදිකං සමඤ්ච සද්ධාදිකං සීසඤ්ච, සමසීසං වා අස්ස අත්ථීති සමසීසීති. අථ වා තෙරසන්නං සීසානං තණ්හාදීනි පඤ්ච සීසානි සමුදයසච්චං, සද්ධාදීනි පඤ්ච මග්ගසච්චං, පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං දුක්ඛසච්චං, ගොචරසීසඤ්ච සඞ්ඛාරසීසඤ්ච නිරොධසච්චන්ති ඉමෙසං චතුන්නං අරියසච්චානං එකස්මිං රොගෙ වා එකස්මිං ඉරියාපථෙ වා එකස්මිං සභාගජීවිතින්ද්‍රියෙ වා අභිසමයො ච අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානඤ්ච යස්ස හොති, සො පුබ්බෙ වුත්තසමානඤ්ච ඉමෙසඤ්ච සීසානං අත්ථිතාය සමසීසීති වුච්චති.

说示十三个首，是为了含摄一切为首之法。于此，则唯有信等八首适用，因为阿罗汉没有贪等五首。“障碍首”(palibodhasīsa)者，障碍(palibodha)即是缠缚，义为涅槃道之障碍。“首”即主要、卓越之义。障碍即是首，或于与障碍相应等一切障碍中为首，故名“障碍首”。其余依此理趣可知。特言之，“系缚”(vinibandhana)者，是因高慢而在轮回中被束缚。“取”(parāmāsa)者，是执取。“散乱”(vikkhepa)者，是心散乱。“烦恼”(kilesa)者，是染污。“胜解”(adhimokkha)者，是决意。“策励”(paggaha)者，是努力。“建立”(upaṭṭhāna)者，是不忘失。“不散乱”(avikkhepa)者，是心不散乱。“见”(dassana)者，是如其自性而通达。“行转”(pavatta)者，是所取蕴之行转。“行境”(gocara)者，是所缘。于此十二门中，主要之义即是首之义。“解脱”(vimokkha)者，于镇伏、彼分、正断、安息、出离五种解脱中，出离解脱即是涅槃。“行首”(saṅkhārasīsa)者，是一切有为行之首，义为顶端、终极。此说示了无余依般涅槃。或仅依诸行不存在而言，即说示了蕴般涅槃。有出离等之寂止(sama)与信等之首(sīsa)，或因彼人具有此寂止与首，故名‘等首者’(samasīsī)。又，于十三个首中，贪等五首是集谛，信等五首是道谛，行转首即命根是苦谛，行境首与行首是灭谛。于此四圣谛，若人能于一病、一威仪、或一类同分命根中，得现观并证无余依般涅槃，彼人因具有前述之寂止(sama)与此等之首(sīsa)，故称为‘等首者’(samasīsī)。

සමසීසට්ඨඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

等首义智解释之释义终。

37. සල්ලෙඛට්ඨඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

37. 削减义智解释之释义

88. සල්ලෙඛට්ඨඤාණනිද්දෙසෙ රාගො පුථූති රාගො විසුං, ලොකුත්තරෙහි අසම්මිස්සොති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසු. රාගොති රඤ්ජනට්ඨෙන. දොසොති දුස්සනට්ඨෙන. මොහොති මුය්හනට්ඨෙන. රඤ්ජනලක්ඛණො රාගො, දුස්සනලක්ඛණො දොසො, මුය්හනලක්ඛණො මොහොති ඉමෙ තයො සීසකිලෙසෙ වත්වා ඉදානි පභෙදතො දස්සෙන්තො කොධොතිආදිමාහ. තත්ථ කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධොති ඉධ සත්තවත්ථුකො අධිප්පෙතො. උපනන්ධනලක්ඛණො උපනාහො, දළ්හභාවප්පත්තො කොධොයෙව. පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො, පරගුණපුඤ්ඡනන්ති අත්ථො. යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො, යුගග්ගාහවසෙන පරගුණදස්සනන්ති අත්ථො. පරසම්පත්තිඛීයනලක්ඛණා ඉස්සා, උසූයනාති අත්ථො[Pg.293]. අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං මච්ඡරියං, ‘‘මය්හං අච්ඡරියං මා පරස්ස හොතූ’’ති අත්ථො. අත්තනා කතපාපපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා, පටිච්ඡාදනට්ඨෙන මායා වියාති අත්ථො. අත්තනො අවිජ්ජමානගුණප්පකාසනලක්ඛණං සාඨෙය්‍යං, සඨභාවොති අත්ථො. චිත්තස්ස උද්ධුමාතභාවලක්ඛණො ථම්භො, ථද්ධභාවොති අත්ථො. කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො. උන්නතිලක්ඛණො මානො. අබ්භුන්නතිලක්ඛණො අතිමානො. මත්තභාවලක්ඛණො මදො. පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොසග්ගලක්ඛණො පමාදො.

88. 在削减义智解释中，所谓“贪是多种的”，意思是贪是分离的，不与出世间法相混杂。此理亦适用于其余诸句。贪以染著为义，嗔以败坏为义，痴以迷惑为义。具有染著特相的是贪，具有败坏特相的是嗔，具有迷惑特相的是痴。说了这三种为首的烦恼后，现在为显示其差别而说“忿”等。其中，忿的特相是愤怒，此处意指以有情为所缘。恨的特相是结怨，即已达坚固状态的忿。覆的特相是抹杀他人之德，意即抹去他人之德。恼的特相是争强，意即以争强之心看待他人之德。嫉的特相是贬损他人之所得，意即妒忌。悭的特相是隐藏自己之所得，意即“此妙物当为我所有，莫为他人所有”。谄的特相是覆藏自己所作之恶，意即因其覆藏之义，犹如幻术。诳的特相是宣扬自己所无之德，意即欺诈。僵直的特相是心之膨胀，意即顽固。争胜的特相是争强好胜。慢的特相是高傲。过慢的特相是极度高傲。骄的特相是骄醉。放逸的特相是心在五欲中恣纵。

එවං විසුං විසුං කිලෙසවසෙන පුථූ දස්සෙත්වා වුත්තකිලෙසෙ ච අවුත්තෙ ච අඤ්ඤෙ සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන දස්සෙතුං සබ්බෙ කිලෙසාතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨධම්මසම්පරායෙසු සත්තෙ කිලෙසෙන්ති උපතාපෙන්ති විබාධෙන්තීති කිලෙසා. අකුසලකම්මපථසඞ්ගහිතා ච අසඞ්ගහිතා ච. දුට්ඨු චරිතා, දුට්ඨා වා චරිතාති දුච්චරිතා. තෙ පන කායදුච්චරිතං වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතන්ති තිප්පකාරා. විපාකං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අභිසඞ්ඛාරා. තෙපි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති තිප්පකාරා. විපාකවසෙන භවං ගච්ඡන්තීතිභවගාමිනො, භවගාමිනො කම්මා භවගාමිකම්මා. ඉමිනා අභිසඞ්ඛාරභාවෙපි සති අවෙදනීයානි කම්මානි පටික්ඛිත්තානි හොන්තීති අයං විසෙසො. ‘‘දුච්චරිතා’’ති ච ‘‘කම්මා’’ති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. නානත්තෙකත්තන්ති එත්ථ උද්දෙසෙ එකත්තසද්දස්ස අභාවෙපි නානත්තෙකත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛත්තා එකත්තම්පි නිද්දිසිතුකාමෙන ‘‘නානත්තෙකත්ත’’න්ති උද්දෙසො කතො. නානත්තසල්ලෙඛකෙ එකත්තෙ දස්සිතෙ සල්ලෙඛඤාණං සුඛෙන දස්සීයතීති. නානත්තන්ති අනවට්ඨිතත්තා සපරිප්ඵන්දත්තා ච නානාසභාවො. එකත්තන්ති අවට්ඨිතත්තා අපරිප්ඵන්දත්තා ච එකසභාවො.

如此依各个烦恼分别显示了多种之后，为了总摄已说、未说的烦恼以及其他法，而说“一切烦恼”等。于此，在现法与后世中污染、折磨、逼恼有情，故为“烦恼”。（它们）或为不善业道所摄，或非其所摄。不善而行，或为恶之行，故为“恶行”。彼等复有身恶行、语恶行、意恶行三种。造作异熟，故为“行”。彼等亦有福行、非福行、不动行三种。依异熟而趣向于有，故为“趣有”；趣有之业为“趣有业”。以此，纵然是行，不感果之业亦被排除，此是其差别。“恶行”与“业”二词作了性的转换。“种种一性”者，此处虽于标举中无“一性”一词，然因种种与一性相互依存，欲显示一性，故标举为“种种一性”。当显示了能削减种种法的一性法时，则削减智易于显示。种种者，因其不稳定、有动摇，故为种种自性。一性者，因其稳定、无动摇，故为单一自性。

චරණතෙජොති චරන්ති තෙන අගතං දිසං නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති චරණං. කිං තං? සීලං. තදෙව පටිපක්ඛතාපනට්ඨෙන තෙජො. ගුණතෙජොති සීලෙන ලද්ධපතිට්ඨො සමාධිතෙජො. පඤ්ඤාතෙජොති සමාධිනා ලද්ධපතිට්ඨො විපස්සනාතෙජො. පුඤ්ඤතෙජොති විපස්සනාහි ලද්ධපතිට්ඨො අරියමග්ගකුසලතෙජො. ධම්මතෙජොති චතුන්නං තෙජානං පතිට්ඨාභූතො බුද්ධවචනතෙජො. චරණතෙජෙන තෙජිතත්තාති සීලතෙජෙන තිඛිණීකතත්තා. දුස්සීල්‍යතෙජන්ති දුස්සීලභාවසඞ්ඛාතං තෙජං. තම්පි හි සන්තානං තාපනතො තෙජො නාම. පරියාදියතීති ඛෙපෙති. අගුණතෙජන්ති සමාධිස්ස [Pg.294] පටිපක්ඛං වික්ඛෙපතෙජං. දුප්පඤ්ඤතෙජන්ති විපස්සනාඤාණපටිපක්ඛං මොහතෙජං. අපුඤ්ඤතෙජන්ති තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසප්පහානෙන කිලෙසසහායං අකුසලකම්මතෙජං. න කෙවලඤ්හෙතං අපුඤ්ඤමෙව ඛෙපෙති, ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කම්මං අකණ්හං අසුක්කං අකණ්හඅසුක්කවිපාකං කම්මං කම්මක්ඛයාය සංවත්තතී’’ති (අ. නි. 4.233; දී. නි. 3.312; ම. නි. 2.18) වචනතො කුසලකම්මම්පි ඛෙපෙතියෙව. පුඤ්ඤතෙජපටිපක්ඛවසෙන අපුඤ්ඤතෙජමෙව වුත්තං. අධම්මතෙජන්ති නානාතිත්ථියානං සමයවචනතෙජං. ඉමස්ස ඤාණස්ස උද්දෙසවණ්ණනායං වුත්තෙ දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ රාගාදයො එකූනවීසති පුථු දුස්සීල්‍යතෙජා හොන්ති. ‘‘අභිසඞ්ඛාරා, භවගාමිකම්මා’’ති එත්ථ අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරා අකුසලකම්මඤ්ච අපුඤ්ඤතෙජා හොන්ති, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරානි ලොකියකුසලකම්මානි පුඤ්ඤතෙජෙනෙව ඛෙපනීයතො අපුඤ්ඤතෙජපක්ඛිකාව හොන්ති. කාමච්ඡන්දාදයො පඤ්චදස නානත්තා අගුණතෙජා හොන්ති, නිච්චසඤ්ඤාදයො අට්ඨාරස නානත්තා දුප්පඤ්ඤතෙජා හොන්ති, චතුමග්ගවජ්ඣා චත්තාරො නානත්තා අපුඤ්ඤතෙජා හොන්ති. සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣනානත්තෙන අධම්මතෙජො සඞ්ගහෙතබ්බො.

所谓“行之威力”(caraṇatejo)：依此而行，去往未曾去过的方向——涅槃，故为“行”(caraṇa)。此为何？即是戒(sīla)。此戒因能烧灼其对敌，故为“威力”(tejo)。所谓“德之威力”(guṇatejo)，即依戒而得立足的定之威力。所谓“慧之威力”(paññātejo)，即依定而得立足的观(vipassanā)之威力。所谓“福之威力”(puññatejo)，即依观而得立足的圣道善之威力。所谓“法之威力”(dhammatejo)，即作为四种威力之基础的佛语之威力。“因行之威力而炽盛”，意即因戒之威力而锐利。所谓“恶戒之威力”(dussīlyatejo)，即名为恶戒状态的威力。此亦因能烧灼心相续，故名为威力。“吞灭”(pariyādiyati)，即消灭(khepeti)。所谓“无德之威力”(aguṇatejo)，即与定对立的散乱之威力。所谓“劣慧之威力”(duppaññatejo)，即与观智对立的痴之威力。所谓“无福之威力”(apuññatejo)，即伴随烦恼、当为各道所断之不善业的威力。此不仅消灭无福业，如经言：“诸比丘(bhikkhave)，有非黑非白、无黑白果报之业，导向业之灭尽。”故亦消灭善业。因其与福德威力对立，故称为无福威力。所谓“非法之威力”(adhammatejo)，即诸外道学说之威力。于此智之纲要释义(uddesavaṇṇanā)中，于所说的第二义门(atthavikappa)中，贪等十九种，各为恶戒威力。于“行(abhisaṅkhārā)、趣有业(bhavagāmikammā)”中，非福行与不善业为无福威力；不动行与世间善业，因当为福德威力所消灭，故亦归于无福威力一方。欲贪等十五种差别(nānattā)为无德威力；常想等十八种差别为劣慧威力；四道所断的四种差别为无福威力。以须陀洹道所断的差别，当摄入非法威力。

නිද්දෙසෙ සල්ලෙඛපටිපක්ඛෙන අසල්ලෙඛෙන සල්ලෙඛං දස්සෙතුකාමෙන අසල්ලෙඛපුබ්බකො සල්ලෙඛො නිද්දිට්ඨො. නෙක්ඛම්මාදයො සත්තතිංස එකත්තධම්මාව පච්චනීකානං සල්ලිඛනතො ‘‘සල්ලෙඛො’’ති වුත්තා. තස්මිං නෙක්ඛම්මාදිකෙ සත්තතිංසපභෙදෙ සල්ලෙඛෙ ඤාණං සල්ලෙඛට්ඨෙ ඤාණන්ති.

在《解释》中，欲以削减的对立法——非削减——来显示削减，故解说了以非削减为前导的削减。出离等三十七种一性法，因能削刮其对立法，故被称为“削减”。于彼出离等三十七种削减法中之智，即是“削减义智”。

සල්ලෙඛට්ඨඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

削减义智的解释之释义终。

38. වීරියාරම්භඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

38. 发起精进智的解释之释义

89. වීරියාරම්භඤාණනිද්දෙසෙ අනුප්පන්නානන්ති එකස්මිං අත්තභාවෙ, එකස්මිං වා ආරම්මණෙ අනිබ්බත්තානං. අනමතග්ගෙ හි සංසාරෙ අනුප්පන්නා අකුසලා නාම නත්ථි, කුසලා පන අත්ථි. පාපකානන්ති ලාමකානං. අකුසලානං ධම්මානන්ති අකොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. අනුප්පාදායාති න උප්පාදනත්ථාය. උප්පන්නානන්ති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ නිබ්බත්තානං. පහානායාති පජහනත්ථාය. අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානන්ති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනිබ්බත්තපුබ්බානං [Pg.295] කොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. උප්පාදායාති උප්පාදනත්ථාය. උප්පන්නානන්ති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ නිබ්බත්තානං. ඨිතියාති ඨිතත්ථාය. අසම්මොසායාති අවිනාසත්ථාය. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනභාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. භාවනායාති වඩ්ඪියා. පාරිපූරියාති පරිපූරණත්ථාය.

89. 在发起精进智的解释中，“未生起的”是指在一个自体中，或在一个所缘中未曾生起。因为在无始的轮回中，没有未曾生起过的不善法，但有未曾生起的善法。“恶的”是指低劣的。“不善法”是指由不善巧所生的法。“为不生起”是为了不令其生起。“已生起的”是指在此自体中已生起。“为断除”是为了舍断。“未生起的善法”是指在此自体中前所未曾生起的、由善巧所生的法。“为生起”是为了令其生起。“已生起的”是指在此自体中已生起。“为住立”是为了住立。“为不忘失”是为了不消失。“为增多”是为了再再生起。“为广大”是为了广大。“为修习”是为了增长。“为圆满”是为了圆满。

ඉදානි අකුසලෙසු කාමච්ඡන්දං, කුසලෙසු නෙක්ඛම්මං විසෙසෙත්වා දස්සෙතුං අනුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ කාමච්ඡන්දොති සමාධිපටිපක්ඛො කාමරාගො. නෙක්ඛම්මන්ති පඨමජ්ඣානසමාධි, පඨමජ්ඣානං වා, සබ්බෙ එව වා කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මං.

现在为了特别说明不善法中的欲欲与善法中的出离，而说“未生的欲欲”等。其中“欲欲”是指与定对立的欲贪。“出离”是指初禅定，或者初禅，或者一切善法都可称为出离。

ඉදානි සබ්බකිලෙසානං සබ්බකිලෙසපටිපක්ඛස්ස අරහත්තමග්ගස්ස ච වසෙන යොජෙත්වා දස්සෙතුං අනුප්පන්නානං සබ්බකිලෙසානන්තිආදිමාහ. තත්ථ උප්පන්නස්ස අරහත්තමග්ගස්ස ඨිතියාතිආදීසු උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නස්ස අරහත්තමග්ගස්ස ඨිතික්ඛණභඞ්ගක්ඛණවසෙන ‘‘ඨිතියා’’තිආදියොජනා වෙදිතබ්බා. විභඞ්ගට්ඨකථායම්පි ‘‘යා චස්ස පවත්ති, අයමෙව ඨිති නාමා’’ති (විභ. අට්ඨ. 406) වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අරහත්තමග්ගස්ස පුබ්බභාගමග්ගො දට්ඨබ්බො’’ති වදන්ති.

现在，为结合一切烦恼及作为其对治的阿罗汉道而显示，故说“未生起的一切烦恼”等。于此，在“已生阿罗汉道的住立”等句中，应知其结合方式为：就已在生起刹那生起的阿罗汉道，依其住立刹那和坏灭刹那而说“为住立”等。在《分别论义注》(Vibhaṅgaṭṭhakathā)中亦说：“其所行，此即名为住立。”然而，一些人说：“应见为阿罗汉道的前分道。”

වීරියාරම්භඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

发起精进智的解释之释义，终。

39. අත්ථසන්දස්සනඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

39. 示义智的解释之释义

90. අත්ථසන්දස්සනඤාණනිද්දෙසෙ පඤ්චක්ඛන්ධාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. පකාසෙතීති පාකටං කරොති, සොතූනං ඤාණචක්ඛුනා දස්සනං සම්පාදෙතීති අත්ථො. නානාධම්මාති ලොකියලොකුත්තරා සබ්බධම්මා වුත්තා. කස්මා පකාසනානිද්දෙසෙ ලොකියා එව වුත්තාති චෙ? අනිච්චාදිවසෙන පකාසනාය ආරද්ධත්තා. ලොකුත්තරානඤ්ච අසම්මසනූපගත්තා ලොකුත්තරා න වුත්තා. නානාධම්මනිද්දෙසෙන පන අත්ථසන්දස්සනනිද්දෙසෙන ච තෙසං සඞ්ගහිතත්තා යථා තෙ පකාසෙතබ්බා, තථා පකාසනා පකාසනායෙව. පජහන්තොති සොතාරං පජහාපෙන්තොති අත්ථො. සන්දස්සෙතීති සොතූනං සම්මා දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස පහීනත්තා නෙක්ඛම්මත්ථං [Pg.296] සන්දස්සෙතී’’තිආදිනා නයෙන පඨන්ති. තෙසං උජුකමෙව සොතූනං දොසප්පහානෙ ගුණපටිලාභෙ ච කතෙ සිඛාප්පත්තං දෙසනාඤාණං හොතීති දස්සනත්ථං අයං නයො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

90. 在示义智的解释中，“五蕴”等词义如前已说。“阐明”(pakāseti)者，即是令其显现，义为令听者以智慧眼得见。“种种法”(nānādhammā)者，是说世间与出世间的一切法。若问：为何在“阐明”的解释中只说世间法？因为是以无常等方式而着手阐明，且出世间法不适于思察，故未说出世间法。然而，因彼等已被“种种法”的解释及“示义”的解释所含摄，故应如何阐明彼等，如是阐明即是阐明本身。“令舍离”(pajahanto)者，义为令听者舍离。“开示”(sandasseti)者，即是为听者正当地显示。然而，一些人以“因欲贪已断，故开示出离义”等理趣读诵。他们的读法是直接的。应知说此理趣，是为了显示：当为听者完成断除过失与获得功德时，其说法之智即达顶峰。

අත්ථසන්දස්සනඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

示义智的解释之释义，终。

40. දස්සනවිසුද්ධිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

40. 见清净智的解释之释义

91. දස්සනවිසුද්ධිඤාණනිද්දෙසෙ සබ්බෙ ධම්මා එකසඞ්ගහිතාති සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා ධම්මා එකෙන සඞ්ගහිතා පරිච්ඡින්නා. තථට්ඨෙනාති භූතට්ඨෙන, අත්තනො අත්තනො සභාවවසෙන විජ්ජමානත්ථෙනාති අත්ථො. අනත්තට්ඨෙනාති කාරකවෙදකසඞ්ඛාතෙන අත්තනා රහිතට්ඨෙන. සච්චට්ඨෙනාති අවිසංවාදකට්ඨෙන, අත්තනො සභාවඤ්ඤථත්තාභාවෙනාති අත්ථො. පටිවෙධට්ඨෙනාති සභාවතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙන. ඉධ ලොකුත්තරඤාණෙන අසම්මොහතො ආරම්මණතො ච පටිවෙධො වෙදිතබ්බො. අභිජානනට්ඨෙනාති ලොකිකෙන ඤාණෙන ආරම්මණතො, ලොකුත්තරෙන ඤාණෙන අසම්මොහතො ආරම්මණතො ච තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවතො අභිජානිතබ්බට්ඨෙන. ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.46) හි වුත්තං. පරිජානනට්ඨෙනාති වුත්තනයෙනෙව ලොකියලොකුත්තරෙහි ඤාණෙහි සභාවතො අභිඤ්ඤාතානං ධම්මානං අනිච්චාදිතො නිය්‍යානාදිතො ච පරිච්ඡින්දිත්වා ජානිතබ්බට්ඨෙන. ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති හි වුත්තං. ධම්මට්ඨෙනාති සභාවධාරණාදිනා ධම්මට්ඨෙන. ධාතුට්ඨෙනාති නිජ්ජීවතාදිනා ධාතුට්ඨෙන. ඤාතට්ඨෙනාති ලොකියලොකුත්තරෙහි ඤාණෙහි ඤාතුං සක්කුණෙය්‍යට්ඨෙන. යථා දට්ඨුං සක්කුණෙය්‍යාදිනා අත්ථෙන ‘‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං රූප’’න්ති වුත්තං, එවමිධාපි ඤාතුං සක්කුණෙය්‍යට්ඨො ඤාතට්ඨොති වෙදිතබ්බො. සච්ඡිකිරියට්ඨෙනාති ආරම්මණතො පච්චක්ඛකාතබ්බට්ඨෙන. ඵුසනට්ඨෙනාති පච්චක්ඛකතස්ස ආරම්මණතො පුනප්පුනං ඵුසිතබ්බට්ඨෙන. අභිසමයට්ඨෙනාති ලොකිකෙන ඤාණෙන අභිසමාගන්තබ්බට්ඨෙන. කිඤ්චාපි හි ‘‘තථට්ඨෙ පඤ්ඤා සච්චවිවට්ටෙ ඤාණං, අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා ඤාතට්ඨෙ ඤාණං, සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤා ඵස්සනට්ඨෙ ඤාණ’’න්ති එකෙකමෙව ඤාණං වුත්තං. අට්ඨකථායඤ්ච –

91. 在《见清净智的解释》(Dassanavisuddhiñāṇaniddesa)中，“一切法为一所摄”是指一切有为与无为法皆被一种方式所统摄、所界定。“如是义”(Tathaṭṭhena)者，即以真实义，以各各依其自性而存在之义。“无我义”(Anattaṭṭhena)者，即离于所谓作者、受者之我义。“谛义”(Saccaṭṭhena)者，即无有虚妄之义，因其自性无有变异。“通达义”(Paṭivedhaṭṭhena)者，即以智洞见其自性之义。此处当知，通达是以出世间智，从不迷乱以及从所缘两方面而言。“证知义”(Abhijānanaṭṭhena)者，即以世间智从所缘，以及以出世间智从不迷乱和从所缘，来了知彼彼诸法自性之义。诚然，经中说：“诸比丘，一切应被证知。”“遍知义”(Parijānanaṭṭhena)者，即依前述方式，以世间与出世间智，对已从自性上证知的诸法，复从无常、出离等方面辨别了知之义。诚然，经中说：“诸比丘，一切应被遍知。”“法义”(Dhammaṭṭhena)者，即以持守自性等之法义。“界义”(Dhātuṭṭhena)者，即以无生命等之界义。“所知义”(Ñātaṭṭhena)者，即以世间与出世间智堪能了知之义。正如以“能够见”等义而说“所见、所闻、所觉、所识、色”，如是，此处也应知“能够了知之义”即是“所知义”。“现证义”(Sacchikiriyaṭṭhena)者，即对所缘境现前作证之义。“触证义”(Phusanaṭṭhena)者，即对已现证之境反复触证之义。“现观义”(Abhisamayaṭṭhena)者，即以世间智现前通达之义。虽然确实只说了一个个的智，即：“于如是义是慧，于揭示谛是智；证知是慧，于所知义是智；现证是慧，于触证义是智。”并且在义注(aṭṭhakathā)中——

‘‘සමවායෙ [Pg.297] ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සතී’’ති. –

（此词）见于和合、刹那、时、集、因、诸见、获得、舍断，以及通达之中。

ගාථාවණ්ණනායං අභිසමයසද්දස්ස පටිවෙධත්ථො වුත්තො, ඉධ පන යථාවුත්තෙන අත්ථෙන තෙසං නානත්තං වෙදිතබ්බං. අට්ඨකථායමෙව හි සො ලොකියඤාණවසෙන ධම්මාභිසමයො වුත්තොති.

在偈颂的释义中，“现观”(abhisamaya)一词被解释为“通达”义，然而在此处，应根据所说的含义来理解它们的差异。因为在义注中，彼法的现观是依世间智而说的。

කාමච්ඡන්දො නානත්තන්ති වික්ඛෙපසබ්භාවතො නානාරම්මණත්තා ච නානාසභාවොති අත්ථො. එවං සබ්බකිලෙසා වෙදිතබ්බා. නෙක්ඛම්මං එකත්තන්ති චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවතො ච එකසභාවන්ති අත්ථො. එවං සබ්බකුසලා වෙදිතබ්බා. ඉධ පෙය්‍යාලෙන සංඛිත්තානං බ්‍යාපාදාදීනං අකුසලානං යථාවුත්තෙන අත්ථෙන නානත්තං වෙදිතබ්බං. විතක්කවිචාරාදීනං පන හෙට්ඨිමානං හෙට්ඨිමානං උපරිමතො උපරිමතො ඔළාරිකට්ඨෙන නානත්තං වෙදිතබ්බං. යස්මා එකසඞ්ගහිතනානත්තෙකත්තානං පටිවෙධො මග්ගක්ඛණෙ සච්චපටිවෙධෙන සිජ්ඣති, තස්මා ‘‘පටිවෙධො’’ති පදං උද්ධරිත්වා සච්චාභිසමයං දස්සෙසි.

“欲欲是多样”，其义为：因有散乱的自性及所缘多样，故自性多样。一切烦恼都应这样理解。“出离是单一”，其义为：因有心一境性的自性及无多样所缘的散乱，故自性单一。一切善法都应这样理解。此处，对于以略语所指的嗔恚等不善法，应知其如前述义具有多样性。至于寻、伺等，则应知较低者相比于较高者更为粗显，依此粗显性而知其多样性。由于对总摄为一的多样法与单一法的通达，是在道的刹那通过通达圣谛而成就的，因此，提取“通达”一词来显示对圣谛的现观。

පරිඤ්ඤා පටිවෙධං පටිවිජ්ඣතීති පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති. එස නයො සෙසෙසු. සච්චාභිසමයකාලස්මිඤ්හි මග්ගඤාණස්ස එකක්ඛණෙ පරිඤ්ඤා, පහානං, සච්ඡිකිරියා, භාවනාති චත්තාරි කිච්චානි හොන්ති. යථා නාවා අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති, ඔරිමං තීරං පජහති, සොතං ඡින්දති, භණ්ඩං වහති, පාරිමං තීරං අප්පෙති, එවමෙව මග්ගඤාණං අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි සච්චානි අභිසමෙති, දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, සමුදයං පහානාභිසමයෙන අභිසමෙති, මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. කිං වුත්තං හොති? නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන චත්තාරිපි සච්චානි පාපුණාති පස්සති පටිවිජ්ඣතීති. යථා ඔරිමං තීරං පජහති, එවං මග්ගඤාණං දුක්ඛං පරිජානාති. යථා සොතං ඡින්දති, එවං සමුදයං පජහති. යථා භණ්ඩං වහති, එවං සහජාතාදිපච්චයතාය මග්ගං භාවෙති. යථා පාරිමං තීරං අප්පෙති, එවං පාරිමතීරභූතං නිරොධං සච්ඡිකරොතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

“以遍知通达”，即是以遍知现观而现观。此理亦通于其余诸句。于现观谛时，道智于一刹那成就四种作用：遍知、断、作证、修。譬如船只不前不后，于一刹那完成四种作用：舍此岸、断水流、运载货物、至彼岸；如是，道智亦不前不后，于一刹那现观四谛：以遍知现观而现观苦，以断现观而现观集，以修现观而现观道，以作证现观而现观灭。此是何意？即是说：以灭为所缘，依作用力，达到、见到、通达所有四谛。譬如舍此岸，如是道智遍知苦；譬如断水流，如是道智断除集；譬如运载货物，如是道智依俱生等缘性而修习道；譬如至彼岸，如是道智作证作为彼岸的灭。应如是了知此譬喻的连结。

දස්සනං විසුජ්ඣතීති තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසතමප්පහානෙන ඤාණදස්සනං විසුද්ධිභාවං පාපුණාති. දස්සනං විසුද්ධන්ති තස්ස තස්ස ඵලස්ස උප්පාදක්ඛණෙ [Pg.298] තස්ස තස්ස මග්ගඤාණස්ස කිච්චසිද්ධිප්පත්තිතො ඤාණදස්සනං විසුද්ධිභාවං පත්තං හොති. සබ්බධම්මානං එකසඞ්ගහිතාය නානත්තෙකත්තපටිවෙධපඤ්ඤාය මග්ගඵලඤාණෙහි සිද්ධිතො අන්තෙ මග්ගඵලඤාණානි වුත්තානි.

“见得以清净”，是指通过断除彼彼道所应断的烦恼黑暗，智见达到清净的状态。“见已得清净”，是指于彼彼果生起的刹那，由于彼彼道智的作用圆满成就，智见已达到清净的状态。由于是通过道智与果智，即通达一切法所摄之种种性与一性的智慧而成就，是故于最后宣说道智与果智。

දස්සනවිසුද්ධිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

见清净智的解释之释义 终。

41-42. ඛන්තිඤාණපරියොගාහණඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

41-42. 忍智与遍取智的解释之释义

92-93. ඛන්තිඤාණපරියොගාහණඤාණනිද්දෙසෙසු රූපං අනිච්චතො විදිතන්ති අනිච්චානුපස්සනාය අනිච්චන්ති ඤාතං. රූපං දුක්ඛතො විදිතන්ති දුක්ඛානුපස්සනාය දුක්ඛන්ති ඤාතං. රූපං අනත්තතො විදිතන්ති අනත්තානුපස්සනාය අනත්තාති ඤාතං. යං යං විදිතං, තං තං ඛමතීති යං යං රූපං අනිච්චාදිතො විදිතං, තං තං රූපං අනිච්චාදිතො ඛමති රුච්චති. ‘‘රූපං අනිච්චතො විදිතං, යං යං විදිතං, තං තං ඛමතී’’ති විසුං විසුඤ්ච කත්වා කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛිතං. ‘‘වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා අනිච්චතො විදිතා’’තිආදිනා ලිඞ්ගවචනානි පරිවත්තෙත්වා යොජෙතබ්බානි. ඵුසතීති විපස්සනාඤාණඵුසනෙන ඵුසති ඵරති. පරියොගහතීති විපස්සනාඤාණෙන පවිසති. පරියොගාහතීතිපි පාඨො.

92-93. 于忍智与遍取智之解释中，“色被知为无常”者，即以无常随观而知为“无常”。“色被知为苦”者，即以苦随观而知为“苦”。“色被知为无我”者，即以无我随观而知为“无我”。“凡所知者，彼皆认可”，意即：凡色被知为无常等，即认可、喜爱其为无常等。于某些书中，“色被知为无常”与“凡所知者，彼皆认可”乃分别书写。对于“受、想、行被知为无常”等，应转换其性与数后加以结合。“触”(phusati)者，即以观(vipassanā)智之触而触及、遍及。“遍取”(pariyogahati)者，即以观智而进入。亦有作“pariyogāhati”之读法。

ඛන්තිඤාණපරියොගාහණඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

忍智与遍取智解释之释义终。

43. පදෙසවිහාරඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

43. 局分住智解释之释义

94. පදෙසවිහාරඤාණනිද්දෙසෙ යෙනාකාරෙන මාතිකාය උද්දිට්ඨො පදෙසො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො, තං දස්සෙන්තො මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිතන්තිආදිමාහ. තත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාති දිට්ඨිසම්පයුත්තවෙදනාපි වට්ටති දිට්ඨිං උපනිස්සයං කත්වා උප්පන්නා කුසලාකුසලවෙදනාපි විපාකවෙදනාපි. තත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨිසම්පයුත්තා අකුසලාව හොති, දිට්ඨිං පන උපනිස්සාය කුසලාපි උප්පජ්ජන්ති අකුසලාපි. මිච්ඡාදිට්ඨිකා හි දිට්ඨිං උපනිස්සාය පක්ඛදිවසෙසු යාගුභත්තාදීනි දෙන්ති, අන්ධකුට්ඨිආදීනං වත්තං පට්ඨපෙන්ති, චතුමහාපථෙ සාලං කරොන්ති, පොක්ඛරණිං ඛණාපෙන්ති, පුප්ඵාරාමං ඵලාරාමං රොපෙන්ති, නදීවිදුග්ගෙසු සෙතුං අත්ථරන්ති, විසමං සමං කරොන්ති. ඉති තෙසං කුසලා වෙදනා [Pg.299] උප්පජ්ජති. මිච්ඡාදිට්ඨිං පන නිස්සාය සම්මාදිට්ඨිකෙ අක්කොසන්ති පරිභාසන්ති වධබන්ධාදීනි කරොන්ති, පාණං වධිත්වා දෙවතානං උපහරන්ති. ඉති නෙසං අකුසලා වෙදනා උප්පජ්ජති. විපාකවෙදනා පන භවන්තරගතානං හොති. සා පන මිච්ඡාදිට්ඨි සහජාතාය වෙදනාය සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොති, සමනන්තරනිරුද්ධා මිච්ඡාදිට්ඨි පච්චුප්පන්නමිච්ඡාදිට්ඨිසම්පයුත්තාය වෙදනාය අනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයආසෙවනනත්ථිවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොති, මිච්ඡාදිට්ඨිං ගරුං කත්වා අභිනන්දන්තස්ස ලොභසහගතවෙදනාය ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයො හොති, සබ්බාකුසලෙහි මිච්ඡාදිට්ඨිං ආරම්මණමත්තං කරොන්තස්ස සබ්බාකුසලවෙදනාය මිච්ඡාදිට්ඨිං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස විපස්සන්තස්ස කුසලාබ්‍යාකතවෙදනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො හොති, මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයෙන උප්පජ්ජමානානං කුසලාකුසලවෙදනානං භවන්තරෙ විපාකවෙදනානඤ්ච උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොති.

94. 在处所住智的解释中，为示应以何种行相省察纲要中所示之处所，故说“亦以邪见为缘而有受”等。其中，“以邪见为缘”是指，与邪见相应之受亦得成立，以邪见为亲依止而生起之善、不善受，以及异熟受亦得成立。其中，与邪见相应者唯是不善。然而，以邪见为亲依止，善亦生起，不善亦生起。有邪见者以邪见为亲依止，于布萨日布施粥饭等，为盲者、麻风病者等设立义务，于四衢道建造会堂，挖掘池塘，种植花果园，于河流险处铺设桥梁，平整崎岖之地。如是，彼等之善受生起。然而，依于邪见，（彼等）辱骂、诽谤具正见者，作杀害、监禁等，杀害生命以献供天神。如是，彼等之不善受生起。异熟受则于他生而有。此邪见对于俱生之受，以俱生、相互、依止、相应、有、不离去缘为缘；已无间灭之邪见对于现前与邪见相应之受，以无间、等无间、亲依止、串习、无有、离去缘为缘；对于珍重、喜爱邪见者之贪俱行受，以所缘、所缘增上、所缘亲依止缘为缘；对于以一切不善心仅以邪见为所缘者之一切不善受，以及对于省察、修观(vipassanā)邪见者之善与无记受，以所缘缘为缘；对于以邪见为缘而生起之善、不善受，以及于他生之异熟受，以亲依止缘为缘。

මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමපච්චයාති මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො නාම සම්මාදිට්ඨි, තස්මා යං සම්මාදිට්ඨිපච්චයා වෙදයිතං වුත්තං, තදෙව ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමපච්චයා’’ති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො නාම විපස්සනාක්ඛණෙ සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ චා’’ති වදන්ති.

“以邪见止息为缘”者，所谓的邪见止息即是正见。因此，凡所说“以正见为缘而有受”，当知即是“以邪见止息为缘”。然而，有些人说：“所谓的邪见止息，是在观(vipassanā)的刹那与入流道(sotāpattimagga)的刹那。”

සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිතන්ති එත්ථාපි සම්මාදිට්ඨිසම්පයුත්තවෙදනාපි වට්ටති සම්මාදිට්ඨිං උපනිස්සයං කත්වා උප්පන්නා කුසලාකුසලවෙදනාපි විපාකවෙදනාපි. තත්ථ සම්මාදිට්ඨිසම්පයුත්තා කුසලාව හොති, සම්මාදිට්ඨිං පන උපනිස්සාය බුද්ධපූජා දීපමාලාරොපනං මහාධම්මස්සවනං අප්පතිට්ඨිතෙ දිසාභාගෙ චෙතියපතිට්ඨාපනන්ති එවමාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්ති. ඉති නෙසං කුසලා වෙදනා උප්පජ්ජති. සම්මාදිට්ඨිමෙව නිස්සාය මිච්ඡාදිට්ඨිකෙ අක්කොසන්ති පරිභාසන්ති, අත්තානං උක්කංසන්ති, පරං වම්භෙන්ති. ඉති නෙසං අකුසලා වෙදනා උප්පජ්ජති. විපාකවෙදනා පන භවන්තරගතානංයෙව හොති. සා පන සම්මාදිට්ඨි සහජාතාය සමනන්තරනිරුද්ධාය පච්චුප්පන්නාය වෙදනාය මිච්ඡාදිට්ඨියා වුත්තපච්චයෙහෙව පච්චයො හොති, ලොකිකසම්මාදිට්ඨි පච්චවෙක්ඛණසම්පයුත්තාය විපස්සනාසම්පයුත්තාය නිකන්තිසම්පයුත්තාය ච වෙදනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො හොති, මිච්ඡාදිට්ඨියා වුත්තනයෙනෙව උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොති, මග්ගඵලසම්මාදිට්ඨි පච්චවෙක්ඛණසම්පයුත්තාය [Pg.300] වෙදනාය ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපච්චයවසෙන පච්චයො හොති.

“亦以正见为缘而有受”，于此，与正见相应之受亦适用，以正见为亲依止而生起的善、不善受及异熟受亦适用。其中，与正见相应者唯是善。然而，以正见为亲依止，行供养佛陀、燃灯献花、听闻大法、在未曾建立之处建立佛塔等福德。如是，彼等之善受生起。又，唯依于正见，而辱骂、斥责有邪见者，抬高自己，贬低他人。如是，彼等之不善受生起。异熟受则唯于来世生起。又，彼正见以就邪见所说之诸缘，为俱生之受的缘，亦为由等无间灭之法所生的现前之受的缘。世间正见对于与省察相应、与观(vipassanā)相应、与喜爱相应之受，以所缘缘而为缘；以就邪见所说之理趣，以亲依止缘(upanissayapaccaya)而为缘。道果正见对于与省察相应之受，以所缘、所缘增上、所缘亲依止缘为缘。

සම්මාදිට්ඨිවූපසමපච්චයාපි වෙදයිතන්ති සම්මාදිට්ඨිවූපසමො නාම මිච්ඡාදිට්ඨි, තස්මා යං මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා වෙදයිතං වුත්තං, තදෙව ‘‘සම්මාදිට්ඨිවූපසමපච්චයා’’ති වෙදිතබ්බං. මිච්ඡාසඞ්කප්පපච්චයා මිච්ඡාසඞ්කප්පවූපසමපච්චයාතිආදීසුපි එසෙව නයො. යස්ස යස්ස හි ‘‘වූපසමපච්චයා’’ති වුච්චති, තස්ස තස්ස පටිපක්ඛධම්මපච්චයාව තං තං වෙදයිතං අධිප්පෙතං. මිච්ඡාඤාණාදීසු පන මිච්ඡාඤාණං නාම පාපකිරියාසු උපායචින්තා. අථ වා මිච්ඡාඤාණං මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණඤාණං. සම්මාඤාණං නාම විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං ලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසකුසලාබ්‍යාකතං ඤාණං. මිච්ඡාවිමුත්ති නාම පාපාධිමුත්තිතා. අථ වා අයාථාවවිමුත්ති අනිය්‍යානිකවිමුත්ති අවිමුත්තස්සෙව සතො විමුත්තිසඤ්ඤීති. සම්මාවිමුත්ති නාම කල්‍යාණාධිමුත්තිතා ඵලවිමුත්ති ච. සම්මාදිට්ඨිආදයො හෙට්ඨා වුත්තත්ථායෙව.

于“以正见止息为缘亦有受”，所谓正见止息，即是邪见。是故，凡言以邪见为缘之受，当知亦即“以正见止息为缘”。以邪思惟为缘、以邪思惟止息为缘等亦复如是。凡言“以某法止息为缘”者，皆意指以其对治法为缘而有彼受。至于邪智等，邪智乃指于恶行中思惟方便。或谓邪智即是邪省察智。正智乃指除观(vipassanā)正见与出世间正见外，其余善与无记之智。邪解脱乃指倾向于恶。或谓非如实解脱、非出离解脱，于未解脱而作已解脱想。正解脱乃指倾向于善及果解脱。正见等义，如前所述。

ඡන්දපච්චයාපීතිආදීසු පන ඡන්දො නාම ලොභො, ඡන්දපච්චයා අට්ඨලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තවෙදනා වෙදිතබ්බා. ඡන්දවූපසමපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනාව. විතක්කපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනා. විතක්කවූපසමපච්චයා දුතියජ්ඣානවෙදනා. සඤ්ඤාපච්චයා ඨපෙත්වා පඨමජ්ඣානං සෙසා ඡ සමාපත්තිවෙදනා. සඤ්ඤාවූපසමපච්චයා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවෙදනා.

于“以欲为缘”等句中，欲者，即是贪。以欲为缘，当知是与八种贪俱行心相应之受。以欲止息为缘，即是初禅之受。以寻为缘，即是初禅之受。以寻止息为缘，即是第二禅之受。以想为缘，除初禅外，为其余六种等至之受。以想止息为缘，即是非想非非想处之受。

ඡන්දො ච අවූපසන්තො හොතීතිආදීසු සචෙ ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤා අවූපසන්තා හොන්තීති අත්ථො. තප්පච්චයාති සො ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං අවූපසමො එව පච්චයො තප්පච්චයො, තස්මා තප්පච්චයා. ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤාඅවූපසමපච්චයා වෙදනා හොතීති අත්ථො. සා අට්ඨලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තවෙදනා හොති. සචෙ ඡන්දො වූපසන්තො විතක්කසඤ්ඤා අවූපසන්තා. තප්පච්චයාති සො ඡන්දස්ස වූපසමො විතක්කසඤ්ඤානං අවූපසමො එව පච්චයො තප්පච්චයො, තස්මා තප්පච්චයා. සා පඨමජ්ඣානවෙදනාව. සචෙ ඡන්දවිතක්කා වූපසන්තා සඤ්ඤා අවූපසන්තා. තප්පච්චයාති සො ඡන්දවිතක්කානං වූපසමො සඤ්ඤාය අවූපසමො එව පච්චයො තප්පච්චයො, තස්මා තප්පච්චයා. සා දුතියජ්ඣානවෙදනාව. සචෙ ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤා වූපසන්තා. තප්පච්චයාති සො ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං වූපසමො එව පච්චයො තප්පච්චයො, තස්මා තප්පච්චයා. සා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවෙදනාව. කෙචි පන ‘‘ඡන්දො නාම අප්පනං පාපුණිස්සාමීති පුබ්බභාගෙ [Pg.301] ධම්මච්ඡන්දො, අප්පනාප්පත්තස්ස සො ඡන්දො වූපසන්තො හොති. පඨමජ්ඣානෙ විතක්කො හොති, දුතියජ්ඣානප්පත්තස්ස විතක්කො වූපසන්තො හොති. සත්තසු සමාපත්තීසු සඤ්ඤා හොති, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස ච නිරොධං සමාපන්නස්ස ච සඤ්ඤා වූපසන්තා හොතී’’ති එවං වණ්ණයන්ති. ඉධ පන නිරොධසමාපත්ති න යුජ්ජති. අප්පත්තස්ස පත්තියාති අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථාය. අත්ථි ආයවන්ති අත්ථි වීරියං. ආයාවන්තිපි පාඨො. තස්මිම්පි ඨානෙ අනුප්පත්තෙති තස්ස වීරියාරම්භස්ස වසෙන තස්මිං අරහත්තඵලස්ස කාරණෙ අරියමග්ගෙ අනුප්පත්තෙ. තප්පච්චයාපි වෙදයිතන්ති අරහත්තස්ස ඨානපච්චයා වෙදයිතං. එතෙන චතුමග්ගසහජාතා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනා ගහිතා. කෙචි පන ‘‘ආයවන්ති පටිපත්ති. තස්මිම්පි ඨානෙ අනුප්පත්තෙති තස්සා භූමියා පත්තියා’’ති වණ්ණයන්ති.

于“欲未止息”等句中，其义为：若欲（chanda）、寻（vitakka）、想（saññā）未止息。“缘于彼”（tappaccayā）：即欲、寻、想的未止息本身即是缘，是故缘于彼。其义为：受（vedanā）是以欲、寻、想的未止息为缘而有。此受是与八种贪俱行心相应的受。若欲已止息，而寻与想未止息，“缘于彼”即以此为缘，此受即是初禅（paṭhamajjhāna）受。若欲与寻已止息，而想未止息，“缘于彼”即以此为缘，此受即是第二禅（dutiyajjhāna）受。若欲、寻、想已止息，“缘于彼”即以此为缘，此受即是非想非非想处（nevasaññānāsaññāyatana）受。然而，有师解说道：“所谓欲，是指在达到安止（appanā）之前，为求达到而于前分生起的法欲（dhammacchando）；对于已达安止者，那欲已止息。初禅中有寻；对于已达第二禅者，寻已止息。在七种等至（samāpatti）中有想；但对于已入非想非非想处定者及已入灭尽定（nirodhasamāpatti）者，想已止息。”然而，在此处，灭尽定并不适切。“为未得者之得”是为得阿罗汉果（arahattaphala）。“有努力”（atthi āyavanti）即有精进（vīriya）。亦有读作“āyāvanti”者。“于其处已达”（tasmimpi ṭhāne anuppatte）是：凭借发起精进，已次第达到作为阿罗汉果之因的圣道（ariyamagga）。“亦缘于彼而感受”（tappaccayāpi vedayitaṃ）是：以阿罗汉果之因为缘而感受。以此，已含摄与四道（catumagga）俱生而生起的出世间受（lokuttaravedanā）。然而，另有师解说道：“努力（āyavanti）是行道（paṭipatti）。于其处已达是达到其地（bhūmi）。”

පදෙසවිහාරඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《部分住智解释》之释义终。

44-49. විවට්ටඤාණඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

44-49. 六法转离智解释之释义

95. විවට්ටඤාණඡක්කනිද්දෙසෙ නෙක්ඛම්මාධිපතත්තා පඤ්ඤාති නෙක්ඛම්මං අධිකං කත්වා නෙක්ඛම්මාධිකභාවෙන පවත්තා පඤ්ඤා. කාමච්ඡන්දතො සඤ්ඤාය විවට්ටතීති නෙක්ඛම්මාධිපතිකතපඤ්ඤාසම්පයුත්තසඤ්ඤාය හෙතුභූතාය, කරණභූතාය වා කාමච්ඡන්දතො විවට්ටති පරාවත්තති, පරම්මුඛී හොතීති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසු.

95. 在《六法转离智解释》中，“以出离（nekkhamma）为主导的慧（paññā）”是：以出离为主导，依此主导状态而转起的慧。“想从欲贪（kāmacchanda）转离”是：意思是，由于作为因或作为工具的、与以出离为主导的慧相应的想，而从欲贪转离、回转、背离。此理亦通于其余诸项。

96. කාමච්ඡන්දො නානත්තන්ති කාමච්ඡන්දො සන්තවුත්තිතාය අභාවතො න එකසභාවො. නෙක්ඛම්මං එකත්තන්ති නෙක්ඛම්මං සන්තවුත්තිභාවතො එකසභාවො. නෙක්ඛම්මෙකත්තං චෙතයතොති කාමච්ඡන්දෙ ආදීනවදස්සනෙන නෙක්ඛම්මං පවත්තයතො. කාමච්ඡන්දතො චිත්තං විවට්ටතීති දිට්ඨාදීනවතො කාමච්ඡන්දතො නෙක්ඛම්මක්ඛණෙ චිත්තං විවට්ටති. එස නයො සෙසෙසු.

96. “欲贪（kāmacchanda）是多样性”：欲贪因无寂静状态，故非单一自性。“出离（nekkhamma）是单一性”：出离因有寂静状态，故是单一自性。“思惟出离的单一性”：指通过见欲贪之过患（ādīnava）而令出离转起者。“心（citta）从欲贪转离”：指因已见其过患，心于出离之剎那（khaṇa）从欲贪转离。此理亦通于其余诸项。

97. කාමච්ඡන්දං පජහන්තොති නෙක්ඛම්මපවත්තික්ඛණෙ කාමච්ඡන්දං වික්ඛම්භනප්පහානෙන පජහන්තො. නෙක්ඛම්මවසෙන චිත්තං අධිට්ඨාතීති පටිලද්ධස්ස නෙක්ඛම්මස්ස [Pg.302] වසෙන තංසම්පයුත්තචිත්තං අධිතිට්ඨති අධිකං කරොන්තො තිට්ඨති, පවත්තෙතීති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසු.

97. “舍断欲贪（kāmacchanda）”：于出离转起之剎那（khaṇa），以镇伏断（vikkhambhanappahāna）舍断欲贪。“依出离（nekkhamma）而决意于心（citta）”：意思是，依已得之出离，决意于那相应的心，使其增强、安住、转起。此理亦通于其余诸项。

98. චක්ඛු සුඤ්ඤං අත්තෙන වාති බාලජනපරිකප්පිතස්ස කාරකවෙදකසඞ්ඛාතස්ස අත්තනො අභාවා චක්ඛු අත්තෙන ච සුඤ්ඤං. යඤ්හි යත්ථ න හොති, තෙන තං සුඤ්ඤං නාම හොති. අත්තනියෙන වාති අත්තනො අභාවෙනෙව අත්තනො සන්තකස්සපි අභාවා අත්තනො සන්තකෙන ච සුඤ්ඤං. ලොකස්ස අත්තාති ච අත්තනියන්ති ච උභයථා ගාහසම්භවතො තදුභයගාහපටිසෙධනත්ථං අත්තාභාවො ච අත්තනියාභාවො ච වුත්තො. නිච්චෙන වාති භඞ්ගං අතික්කමිත්වා තිට්ඨන්තස්ස කස්සචි අභාවතො නිච්චෙන ච සුඤ්ඤං. ධුවෙන වාති පවත්තික්ඛණෙපි ථිරස්ස කස්සචි අභාවතො ධුවෙන ච සුඤ්ඤං. සස්සතෙන වාති සබ්බකාලෙපි විජ්ජමානස්ස කස්සචි අභාවතො සස්සතෙන ච සුඤ්ඤං. අවිපරිණාමධම්මෙන වාති ජරාභඞ්ගවසෙන ද්විධා අපරිවත්තමානපකතිකස්ස කස්සචි අභාවතො අවිපරිණාමධම්මෙන ච සුඤ්ඤං. අථ වා නිච්චභාවෙන ච ධුවභාවෙන ච සස්සතභාවෙන ච අවිපරිණාමධම්මභාවෙන ච සුඤ්ඤන්ති අත්ථො. සමුච්චයත්ථො වා-සද්දො. යථාභූතං ජානතො පස්සතොති ඉච්චෙවං අනත්තානුපස්සනාඤාණෙන යථාසභාවෙන ජානන්තස්ස චක්ඛුනා විය ච පස්සන්තස්ස. චක්ඛාභිනිවෙසතො ඤාණං විවට්ටතීති චක්ඛු අත්තාති වා අත්තනියන්ති වා පවත්තමානතො දිට්ඨාභිනිවෙසතො තදඞ්ගප්පහානවසෙන ඤාණං විවට්ටති. එස නයො සෙසෙසු.

98. “眼空于我”：因为由凡夫所构想的、名为作者与受者的我并不存在，故眼亦空于我。诚然，一法于何处不存在，即说它空于彼法。“或空于我所”：因为我既不存在，我所亦不存在，故亦空于我所。由于对世间有“是我”及“是我所”这两种执取的可能性，为断除此二种执取，故说无我与无我所。“或空于常”：因为没有任何事物能超越毁坏而存续，故亦空于常。“或空于恒”：因为即使在生起之刹那，亦无任何坚固之物，故亦空于恒。“或空于永恒”：因为没有任何事物于一切时存在，故亦空于永恒。“或空于不变易法”：因为没有任何事物具有不因衰老与毁坏而双重改变的自性，故亦空于不变易法。或者，意思是，空于常性、恒性、永恒性、不变易法性。此中“或”字为集合义。“如实知见者”：对于如此以无我随观智如其自性而知、如以肉眼而见者。“智从对眼的执取转离”：智依于彼分断而从“眼是我”或“是我所”如此转起的见执取转离。此理亦通于其余诸项。

99. නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දං වොසජ්ජතීති නෙක්ඛම්මලාභී පුග්ගලො නෙක්ඛම්මෙන තප්පටිපක්ඛං කාමච්ඡන්දං පරිච්චජති. වොසග්ගෙ පඤ්ඤාති කාමච්ඡන්දස්ස වොසග්ගභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ තංසම්පයුත්තා පඤ්ඤා. එස නයො සෙසෙසු. පීළනට්ඨාදයො හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව. පරිජානන්තො විවට්ටතීති පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා, මග්ගසමඞ්ගීපුග්ගලො දුක්ඛස්ස චතුබ්බිධං අත්ථං කිච්චවසෙන පරිජානන්තො දුභතො වුට්ඨානවසෙන විවට්ටති, ඤාණවිවට්ටනෙපි ඤාණසමඞ්ගී විවට්ටතීති වුත්තො.

99. “以出离舍弃欲贪”：获得禅那的个人，以禅那舍弃其对治法——欲贪盖。“于舍弃中的慧”：于作为欲贪之舍弃的禅那中，与彼相应的慧。此理亦通于其余诸项。逼迫义等即如前述之义。“遍知而转离”是依个人而说的教示；具足道的个人，依道的作用遍知苦的四种义，依从（烦恼与行）二相出离而转离。于道智从二相转离中，具足智的个人亦被称为“转离”者。

100. තථට්ඨෙ [Pg.303] පඤ්ඤාති එතස්ස පුග්ගලස්සෙව තථට්ඨෙ විවට්ටනා පඤ්ඤා. එස නයො සෙසෙසු. ඉදානි මග්ගක්ඛණෙ එව කිච්චවසෙන ආකාරනානත්තතො ඡ විවට්ටඤාණානි දස්සෙතුං සඤ්ඤාවිවට්ටොතිආදිමාතිකං ඨපෙත්වා තං අත්ථතො විභජන්තො සඤ්ජානන්තො විවට්ටතීතිආදිමාහ. තත්ථ සඤ්ජානන්තො විවට්ටතීති සඤ්ඤාවිවට්ටොති යස්මා පුබ්බභාගෙ නෙක්ඛම්මාදිං අධිපතිතො සඤ්ජානන්තො යොගී පච්ඡා නෙක්ඛම්මසම්පයුත්තඤාණෙන කාමච්ඡන්දාදිතො විවට්ටති, තස්මා තං ඤාණං සඤ්ඤාවිවට්ටො නාමාති අත්ථො. චෙතයන්තො විවට්ටතීති චෙතොවිවට්ටොති යස්මා යොගී නෙක්ඛම්මෙකත්තාදීනි චෙතයන්තො සම්පයුත්තඤාණෙන කාමච්ඡන්දාදිතො විවට්ටති, තස්මා තං ඤාණං චෙතොවිවට්ටො නාමාති අත්ථො. විජානන්තො විවට්ටතීති චිත්තවිවට්ටොති යස්මා යොගී නෙක්ඛම්මාදිවසෙන චිත්තාධිට්ඨානෙන විජානන්තො තංසම්පයුත්තඤාණෙන කාමච්ඡන්දාදිතො විවට්ටති, තස්මා තං ඤාණං චිත්තවිවට්ටො නාමාති අත්ථො. ඤාණං කරොන්තො විවට්ටතීති ඤාණවිවට්ටොති යස්මා යොගී ඡබ්බිධං අජ්ඣත්තිකායතනං අනත්තානුපස්සනාඤාණෙන සුඤ්ඤතො විදිතං කරොන්තො තෙනෙව ඤාණෙන දිට්ඨාභිනිවෙසතො විවට්ටති, තස්මා තං ඤාණං ඤාණවිවට්ටො නාමාති අත්ථො. වොසජ්ජන්තො විවට්ටතීති විමොක්ඛවිවට්ටොති යස්මා යොගී නෙක්ඛම්මාදීහි කාමච්ඡන්දාදීනි වොසජ්ජන්තො තංසම්පයුත්තඤාණෙන කාමච්ඡන්දාදිතො විවට්ටති, තස්මා තං ඤාණං විමොක්ඛවිවට්ටො නාමාති අත්ථො. තථට්ඨෙ විවට්ටතීති සච්චවිවට්ටොති යස්මා යොගී චතුබ්බිධෙ තථට්ඨෙ දුභතො වුට්ඨානවසෙන විවට්ටති, තස්මා මග්ගඤාණං සච්චවිවට්ටො නාමාති අත්ථො. මග්ගඤාණමෙව වා තථට්ඨෙ දුභතො වුට්ඨානභාවෙන විවට්ටතීති සච්චවිවට්ටොති අත්ථො.

100. “于如实义中的慧(tathaṭṭhe paññā)”是：即此个人(puggala)于如实义中转离的慧。此理亦通于其余诸项。现在，为显示于道之刹那依作用与行相之多样性而有的六种转离智，先立“想转离(saññāvivaṭṭa)”等纲目，然后依义分别而说“觉知而转离”等。其中：“觉知而转离”即“想转离”，因为行者(yogī)于前分以出离(nekkhamma)等为主导而觉知，其后以与出离相应的智从欲贪(kāmacchanda)等转离，故彼智名为“想转离”。“思惟而转离”即“意转离(cetovivaṭṭa)”，因为行者思惟出离、一境性(ekatta)等，以相应智从欲贪等转离，故彼智名为“意转离”。“识知而转离”即“心转离(cittavivaṭṭa)”，因为行者依出离等而决意于心，识知后以相应智从欲贪等转离，故彼智名为“心转离”。“作智而转离”即“智转离(ñāṇavivaṭṭa)”，因为行者以无我随观智令六内处(ajjhattikāyatana)被知为空，即依彼智从见执取(diṭṭhābhinivesa)转离，故彼智名为“智转离”。“舍弃而转离”即“解脱转离(vimokkhavivaṭṭa)”，因为行者以出离等舍弃欲贪等，以相应智从欲贪等转离，故彼智名为“解脱转离”。“于如实义中转离”即“谛转离(saccavivaṭṭa)”，因为行者于四种如实义中，依从两边出起而转离，故道智(maggañāṇa)名为“谛转离”。或者，道智本身即于如实义中，以从两边出起的状态而转离，故为“谛转离”。

යත්ථ සඤ්ඤාවිවට්ටොතිආදි සච්චවිවට්ටඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තත්තා සච්චවිවට්ටඤාණක්ඛණමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. මග්ගක්ඛණෙයෙව හි සබ්බානි යුජ්ජන්ති. කථං? ඤාණවිවට්ටෙ ඤාණඤ්හි වජ්ජෙත්වා සෙසෙසු අරියමග්ගො සරූපෙනෙව ආගතො. විපස්සනාකිච්චස්ස පන මග්ගෙනෙව සිජ්ඣනතො විපස්සනාකිච්චසිද්ධිවසෙන ඤාණවිවට්ටඤාණම්පි මග්ගක්ඛණෙ යුජ්ජති. මග්ගඤාණෙනෙව වා ‘‘චක්ඛු සුඤ්ඤ’’න්තිආදි කිච්චවසෙන පටිවිද්ධමෙව හොතීති මග්ගක්ඛණෙ තං ඤාණං වත්තුං යුජ්ජතියෙව. අත්ථයොජනා පනෙත්ථ ‘‘යත්ථ මග්ගක්ඛණෙ සඤ්ඤාවිවට්ටො, තත්ථ චෙතොවිවට්ටො. යත්ථ මග්ගක්ඛණෙ චෙතොවිවට්ටො[Pg.304], තත්ථ සඤ්ඤාවිවට්ටො’’ති එවමාදිනා නයෙන සබ්බසංසන්දනෙසු යොජනා කාතබ්බා. අථ වා සඤ්ඤාවිවට්ටචෙතොවිවට්ටචිත්තවිවට්ටවිමොක්ඛවිවට්ටෙසු චතුන්නං අරියමග්ගානං ආගතත්තා සච්චවිවට්ටො ආගතොයෙව හොති. ඤාණවිවට්ටො ච සච්චවිවට්ටෙනෙව කිච්චවසෙන සිද්ධො හොති. සඤ්ඤාචෙතොචිත්තවිමොක්ඛවිවට්ටෙස්වෙව ච පෙය්‍යාලෙ විත්ථාරියමානෙ ‘‘අනත්තානුපස්සනාධිපතත්තා පඤ්ඤා අභිනිවෙසතො සඤ්ඤාය විවට්ටතීති අධිපතත්තා පඤ්ඤා සඤ්ඤාවිවට්ටෙ ඤාණ’’න්ති ච, ‘‘අභිනිවෙසො නානත්තං, අනත්තානුපස්සනා එකත්තං. අනත්තානුපස්සනෙකත්තං චෙතයතො අභිනිවෙසතො චිත්තං විවට්ටතීති නානත්තෙ පඤ්ඤා චෙතොවිවට්ටෙ ඤාණ’’න්ති ච, ‘‘අභිනිවෙසං පජහන්තො අනත්තානුපස්සනාවසෙන චිත්තං අධිට්ඨාතීති අධිට්ඨානෙ පඤ්ඤා චිත්තවිවට්ටෙ ඤාණ’’න්ති ච, ‘‘අනත්තානුපස්සනාය අභිනිවෙසං වොසජ්ජතීති වොසග්ගෙ පඤ්ඤා විමොක්ඛවිවට්ටෙ ඤාණ’’න්ති ච පාඨසම්භවතො ඤාණවිවට්ටෙ ඤාණම්පි තෙසු ආගතමෙව හොති. ඤාණවිවට්ටෙ ච අනත්තානුපස්සනාය වුට්ඨාය අරියමග්ගං පටිලද්ධස්ස කිච්චවසෙන ‘‘චක්ඛු සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’තිආදියුජ්ජනතො සච්චවිවට්ටො ලබ්භති, තස්මා එකෙකස්මිං විවට්ටෙ සෙසා පඤ්ච පඤ්ච විවට්ටා ලබ්භන්ති. තස්මා එවං ‘‘යත්ථ සඤ්ඤාවිවට්ටො, තත්ථ චෙතොවිවට්ටො’’තිආදිකානි සංසන්දනානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බං.

在真理转智的解释(saccavivaṭṭañāṇa-niddesa)中已说“于此有想转”等，故当知这是针对真理转智的刹那而说。确实，一切（转）皆在道刹那相应。如何相应？除了智转之智，在其余（诸转）的解释中，圣道是以其自性而来的。再者，由于观(vipassanā)的作用仅由道而成就，故以观的作用成就故，智转之智亦于道刹那相应。或者，由道智本身以作用的方式通达“眼是空的”等，因此在道刹那亦适合说此智。此处的义理连结，应依此理路在所有相互关系中进行：“于道刹那，何处有想转，彼处即有心转；于道刹那，何处有心转，彼处即有想转。”再者，在想转、心转、意转、解脱转中，由于四圣道已来，因此真理转也已来。而智转亦由真理转以作用的方式而成就。并且，在想转、心转、意转、解脱转中，当广说省略部分时，由于可能存在如下文句：‘以无我随观为主导故，慧通过想从执著中转离，因此主导之慧即是想转之智’；‘执著是种种，无我随观是单一。思惟无我随观此一者，心从执著中转离，因此于种种中的慧即是心转之智’；‘舍离执著时，以无我随观的方式确立其心，因此于确立中的慧即是意转之智’；‘以无我随观舍弃执著，因此于舍弃中的慧即是解脱转之智’，故智转之智亦已包含于彼等之中。又，在智转中，对于从无我随观出起而证得圣道者，以作用的方式，由“眼空，无我或我所”等经文相应故，而获得真理转。因此，于每一转中，皆可获得其余五种转。是故当知，“何处有想转，彼处即有心转”等相互关联的文句是如此宣说的。

විවට්ටඤාණඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

还灭智六法解释之释义终。

50. ඉද්ධිවිධඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

50. 神变智解释之释义

101. ඉද්ධිවිධඤාණනිද්දෙසං ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතන්ති එත්ථ ඡන්දහෙතුකො සමාධි, ඡන්දාධිකො වා සමාධි ඡන්දසමාධි, කත්තුකම්‍යතාඡන්දං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධිස්සෙතං අධිවචනං. පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා, චතුකිච්චසාධකස්ස සම්මප්පධානවීරියස්සෙතං අධිවචනං. චතුකිච්චසාධනවසෙන බහුවචනං කතං. සමන්නාගතන්ති ඡන්දසමාධිනා ච පධානසඞ්ඛාරෙහි ච උපෙතං. ඉද්ධිපාදන්ති නිප්ඵත්තිපරියායෙන වා ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ඉද්ධීති [Pg.305] සඞ්ඛං ගතානං උපචාරජ්ඣානාදිකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතං සෙසචිත්තචෙතසිකරාසින්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හි ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයෙ ‘‘ඉද්ධිපාදොති තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (විභ. 434). අභිධම්මභාජනීයෙ ච ‘‘ඉද්ධිපාදොති තථාභූතස්ස ඵස්සො වෙදනා…පෙ… පග්ගාහො අවික්ඛෙපො’’ති (විභ. 447) වුත්තං. තස්මා ‘‘සෙසචිත්තචෙතසිකරාසි’’න්ති එත්ථ? ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරෙසු එකෙකං ඉද්ධිං කත්වා ද්වීහි ද්වීහි සහ සෙසවචනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි චත්තාරො ඛන්ධා සබ්බෙ ච ඵස්සාදයො ධම්මා සඞ්ගහිතා හොන්ති. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථෙව හි ඡන්දං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධි ඡන්දසමාධීති වුත්තො, එවං වීරියං චිත්තං වීමංසං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධි වීමංසාසමාධීති වුච්චති. එවමෙකෙකස්මිං ඉද්ධිපාදෙ ඡන්දාදයො වීරියාදයො චිත්තාදයො වීමංසාදයොති තයො තයො ධම්මා ඉද්ධීපි හොන්ති ඉද්ධිපාදාපි, සෙසා පන සම්පයුත්තකා චත්තාරො ඛන්ධා ඉද්ධිපාදායෙව. යස්මා වා ඉමෙ තයො තයො ධම්මා සම්පයුත්තකෙහි චතූහි ඛන්ධෙහි සද්ධිංයෙව ඉජ්ඣන්ති, න විනා තෙහි, තස්මා තෙන පරියායෙන සබ්බෙ චත්තාරොපි ඛන්ධා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි නාම හොන්ති, පතිට්ඨට්ඨෙන පාදා නාමාතිපි වෙදිතබ්බං.

101. 神变智的解释：此处，比丘，即于此教法中的比丘。“具足欲定勤行”者，此中，以欲为因之定，或以欲为主之定，是为欲定(chandasamādhi)；此是以欲求作为之欲为增上而得之定的同义词。卓越之行是为勤行(padhānasaṅkhāra)；此是能成办四事之正勤精进的同义词。以成办四事之故，使用复数。所谓“具足”，即是具足欲定与勤行。神足(iddhipāda)者，或由成就之理，或由成功之义；或由“众生依此而成功、成就、增长、达于卓越”之理，对于已得名为“神变”(iddhi)、与近行定等善心相应的欲、定、勤行而言，其余心与心所聚，以作为其立足处之义，是其“足”(pāda)，此为其义。《神足分别》(Iddhipādavibhaṅga)的经分别(suttantabhājanīya)中实已说：“神足者，即如是之受蕴……乃至……识蕴。”于阿毗达摩分别(abhidhammabhājanīya)中亦说：“神足者，即如是之触、受……乃至……策励、不散乱。”因此，于“其余心与心所聚”此句，当知于欲、定、勤行中，将其中之一作为神变，与其余二者一起，而说“其余”。如是，四蕴及所有触等法即被含摄。依此理趣，其余神足之义亦当了知。犹如以欲为增上而得之定被称为欲定，如是以精进、心、观为增上而得之定，亦分别被称为精进定、心定、观定。如是，于每一神足中，欲等三法、精进等三法、心等三法、观等三法，既是神变，亦是神足；而其余相应的四蕴，则仅是神足。或因，此等各三法，唯与相应的四蕴一起才能成功，离之则不能。故由是理，当知一切四蕴以成功之义而名为“神变”，以立足处之义而名为“足”。

වීරියසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතන්ති එත්ථ පන වීරියන්ති ච පධානසඞ්ඛාරොති ච එකොයෙව. කස්මා ද්විධා වුත්තන්ති චෙ? වීරියස්ස අධිපතිභාවදස්සනවසෙනෙත්ථ පඨමං වීරියග්ගහණං කතං, තස්සෙව චතුකිච්චසාධකත්තදස්සනත්ථං පධානසඞ්ඛාරවචනං කතං. එවං ද්විධා වුත්තත්තා එව චෙත්ථාපි තයො තයො ධම්මාති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘විභඞ්ගෙ ‘ඉද්ධීති යා තෙසං තෙසං ධම්මානං ඉද්ධි සමිද්ධි ඉජ්ඣනා සමිජ්ඣනා’ති (විභ. 434) වුත්තත්තා ඉද්ධි නාම අනිප්ඵන්නා, ඉද්ධිපාදො නිප්ඵන්නො’’ති වදන්ති. ඉධ පන ඉද්ධිපි ඉද්ධිපාදොපි නිප්ඵන්නො ලක්ඛණබ්භාහතොති සන්නිට්ඨානං කතං. ඉද්ධි සමිද්ධීතිආදීහි ඉජ්ඣනාකාරෙන ධම්මා එව වුත්තාති වෙදිතබ්බං.

于“精进定勤行相应”中，“精进”与“勤行”实为一法。何故作二种说？为显示精进之增上作用，故此处首先提及精进；为显示其能成就四种事业，故言勤行。正因如是作二种说，故此处亦言三三法。然有谓：“《分别论》(Vibhaṅga)中言‘神变者，即彼彼法之神变、成就、成功、圆满’，是故神变乃未成就者，神足乃已成就者。”然此处则确定神变与神足皆是已成就者，已为三相所触及。当知“神变、成就”等语，乃是从成就之方式而言诸法。

භාවෙතීති ආසෙවති. සුත්තන්තභාජනීයෙ (විභ. 431 ආදයො) විය ඉධාපි ඉද්ධිපාදභාවනා ලොකියා එව. තස්මා ඉද්ධිවිධං තාව සම්පාදෙතුකාමො ලොකියං [Pg.306] ඉද්ධිපාදං භාවෙන්තො පථවීකසිණාදීසු අට්ඨසු කසිණෙසු අධිකතවසිප්පත්තඅට්ඨසමාපත්තිකො කසිණානුලොමතො කසිණපටිලොමතො කසිණානුලොමපටිලොමතො ඣානානුලොමතො ඣානපටිලොමතො ඣානානුලොමපටිලොමතො ඣානුක්කන්තිකතො කසිණුක්කන්තිකතො ඣානකසිණුක්කන්තිකතො අඞ්ගසඞ්කන්තිකතො ආරම්මණසඞ්කන්තිකතො අඞ්ගාරම්මණසඞ්කන්තිකතො අඞ්ගවවත්ථානතො ආරම්මණවවත්ථානතොති ඉමෙහි චුද්දසහි ආකාරෙහි චිත්තං පරිදමෙත්වා ඡන්දසීසවීරියසීසචිත්තසීසවීමංසාසීසවසෙන පුනප්පුනං ඣානං සමාපජ්ජති. අඞ්ගාරම්මණවවත්ථානම්පි කෙචි ඉච්ඡන්ති. පුබ්බහෙතුසම්පන්නෙන පන කසිණෙසු චතුක්කජ්ඣානමත්තෙ චිණ්ණවසිනාපි කාතුං වට්ටතීති තං තං ඉද්ධිපාදං සමාධිං භාවෙන්තො ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදායා’’තිආදිකං (විභ. 432) චතුප්පකාරං වීරියං අධිට්ඨාති, තස්ස ච හානිවුද්ධියො ඤත්වා වීරියසමතං අධිට්ඨාති. සො එවං චතූසු ඉද්ධිපාදෙසු චිත්තං පරිභාවෙත්වා ඉද්ධිවිධං සම්පාදෙති.

修习即是反复练习。如同于《经分别》（Suttantabhājanīye）中所说，于此，神足（iddhipāda）的修习也仅是世间的（lokiya）。因此，欲成就神通（iddhividha）者，首先修习世间的神足，于地遍（pathavīkasiṇa）等八遍处（kasiṇa）中得达自在、具足八等至（samāpatti），以遍处顺行、遍处逆行、遍处顺逆行、禅那（jhāna）顺行、禅那逆行、禅那顺逆行、越禅那、越遍处、越禅那与遍处、支转换、所缘转换、支与所缘转换、支的确定、所缘的确定这十四种行相调伏其心，以欲为首、精进为首、心为首、观慧为首，反复进入禅那。有些人亦主张“支与所缘的确定”。又，宿因具足者，即便仅于诸遍处中熟练掌握四禅而得自在，亦可为之。修习彼彼与神足相应的定时，当发起“为令未生之恶不善法不生”等四种精进（vīriya），并了知其增减，确立精进的平衡。彼如是在四神足中善修其心，即能成就神通。

සො ඉමෙසු චතූසු ඉද්ධිපාදෙසූතිආදීසු සොති සො භාවිතචතුරිද්ධිපාදො භික්ඛු. චතූසු ඉද්ධිපාදෙසු චිත්තං පරිභාවෙතීති පුනප්පුනං ඡන්දාදීසු එකෙකං අධිපතිං කත්වා ඣානසමාපජ්ජනවසෙන තෙසු චිත්තං පරිභාවෙති නාම, ඡන්දාදිවාසනං ගාහාපෙතීති අත්ථො. පරිදමෙතීති නිබ්බිසෙවනං කරොති. පුරිමං පච්ඡිමස්ස කාරණවචනං. පරිභාවිතඤ්හි චිත්තං පරිදමිතං හොතීති. මුදුං කරොතීති තථා දන්තං චිත්තං වසිප්පත්තං කරොති. වසෙ වත්තමානඤ්හි චිත්තං ‘‘මුදූ’’ති වුච්චති. කම්මනියන්ති කම්මක්ඛමං කම්මයොග්ගං කරොති. මුදු හි චිත්තං කම්මනියං හොති සුධන්තමිව සුවණ්ණං, ඉධ පන ඉද්ධිවිධකම්මක්ඛමං. සොති සො පරිභාවිතචිත්තො භික්ඛු. කායම්පි චිත්තෙ සමොදහතීතිආදි ඉද්ධිකරණකාලෙ යථාසුඛං චිත්තචාරස්ස ඉජ්ඣනත්ථං යොගවිධානං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ කායම්පි චිත්තෙ සමොදහතීති අත්තනො කරජකායම්පි පාදකජ්ඣානචිත්තෙ සමොදහති පවෙසෙති ආරොපෙති, කායං චිත්තානුගතිකං කරොතීති අත්ථො. එවං කරණං අදිස්සමානෙන කායෙන ගමනස්ස උපකාරාය හොති. චිත්තම්පි කායෙ සමොදහතීති පාදකජ්ඣානචිත්තං අත්තනො කරජකායෙ සමොදහති ආරොපෙති[Pg.307], චිත්තම්පි කායානුගතිකං කරොතීති අත්ථො. එවං කරණං දිස්සමානෙන කායෙන ගමනස්ස උපකාරාය හොති. සමාදහතීතිපි පාඨො, පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො. කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙතීති පාදකජ්ඣානචිත්තං ගහෙත්වා කරජකායෙ ආරොපෙති කායානුගතිකං කරොති, ඉදං චිත්තං කායෙ සමොදහනස්ස වෙවචනං. චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙතීති කරජකායං ගහෙත්වා පාදකජ්ඣානචිත්තෙ ආරොපෙති, චිත්තානුගතිකං කරොති, ඉදං කායං චිත්තෙ සමොදහනස්ස වෙවචනං. අධිට්ඨාතීති ‘‘එවං හොතූ’’ති අධිට්ඨාති. සමොදහනස්ස අත්ථවිවරණත්ථං පරිණාමො වුත්තො, පරිණාමස්ස අත්ථවිවරණත්ථං අධිට්ඨානං වුත්තං. යස්මා සමොදහතීති මූලපදං, පරිණාමෙති අධිට්ඨාතීති තස්ස අත්ථනිද්දෙසපදානි, තස්මා තෙසං ද්වින්නංයෙව පදානං වසෙන පරිණාමෙත්වාති අධිට්ඨහිත්වාති වුත්තං, න වුත්තං සමොදහිත්වාති.

于“在这四神足中”等句中，‘他’是指那位已修习四神足的比丘。‘于四神足中培育心’，是说反复以欲等其中之一为主导，通过进入禅那的方式来培育它们中的心，意思是使欲等受到熏习。‘使之驯服’（paridameti），是使其无（烦恼之）毒。前句是后句的因语。因为已培育的心，就是已驯服的。‘使之柔软’，是使如此调伏的心达到自在。处于自在状态的心被称为‘柔软’。‘使之堪任’，是使其能胜任工作、适合作业。柔软的心是堪任的，犹如善加锤炼的黄金；于此，则是指胜任神变的工作。‘他’是指那位已培育心的比丘。‘亦置身于心中’等，是为了开示在行使神通时，为使心行如意成就的修行方法。其中，‘亦置身于心中’，是说将自己的色身（karajakāya）置入、放入、安立于作为基础的禅那心中，意思是使身随心而行。如此做，有助于以不可见的身行走。‘亦置心于身中’，是说将作为基础的禅那心置入、安立于自己的色身中，意思是使心随身而行。如此做，有助于以可见的身行走。亦有作‘samādahati’的读法，意思是‘确立’。‘依身转变心’，是说执取作为基础的禅那心，将其安立于色身中，使之随身而行；这是‘置心于身中’的同义词。‘依心转变身’，是说执取色身，将其安立于作为基础的禅那心中，使之随心而行；这是‘置身于心中’的同义词。‘决意’（adhiṭṭhāti），是决意：‘愿它如此’。为了解释‘放置’（samodahana）的意思而说‘转变’（pariṇāma），为了解释‘转变’的意思而说‘决意’（adhiṭṭhāna）。因为‘放置’是根本词，而‘转变’和‘决意’是其释义词，因此，仅依此二词而说‘转变后’及‘决意后’，不说‘放置后’。

සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච කායෙ ඔක්කමිත්වා විහරතීති චතුත්ථජ්ඣානෙන සහජාතසුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච සමාපජ්ජනවසෙන කරජකායෙ ඔක්කමිත්වා පවෙසෙත්වා විහරති. තාය සඤ්ඤාය ඔක්කන්තකායස්ස පනස්ස කරජකායොපි තූලපිචු විය ලහුකො හොති. සොති සො කතයොගවිධානො භික්ඛු. තථාභාවිතෙන චිත්තෙනාති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං, හෙතුඅත්ථෙ වා, තථාභාවිතෙන චිත්තෙන හෙතුභූතෙනාති අත්ථො. පරිසුද්ධෙනාති උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිභාවතො පරිසුද්ධෙන. පරිසුද්ධත්තායෙව පරියොදාතෙන, පභස්සරෙනාති අත්ථො. ඉද්ධිවිධඤාණායාති ඉද්ධිකොට්ඨාසෙ, ඉද්ධිවිකප්පෙ වා ඤාණත්ථාය. චිත්තං අභිනීහරතීති සො භික්ඛු වුත්තප්පකාරවසෙන තස්මිං චිත්තෙ අභිඤ්ඤාපාදකෙ ජාතෙ ඉද්ධිවිධඤාණාධිගමත්ථාය පරිකම්මචිත්තං අභිනීහරති, කසිණාරම්මණතො අපනෙත්වා ඉද්ධිවිධාභිමුඛං පෙසෙති. අභිනින්නාමෙතීති අධිගන්තබ්බඉද්ධිපොණං ඉද්ධිපබ්භාරං කරොති. සොති සො එවං කතචිත්තාභිනීහාරො භික්ඛු. අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං නානප්පකාරකං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං, ඉද්ධිවිකප්පං වා. පච්චනුභොතීති පච්චනුභවති, ඵස්සෙති සච්ඡිකරොති පාපුණාතීති අත්ථො.

“他安住于令乐想与轻快想进入身中”意即，他通过进入禅定的方式，令与第四禅俱生的乐想与轻快想进入、渗入色身而安住。当他的色身被此想渗入时，其色身变得犹如棉絮般轻快。“他”是指那位已完成修行方法的比丘。“以如此培育的心”：此为工具格，表示状态特征，或表示原因，其义为“以如此培育的心为因”。“清净的”：因舍与念的清净而清净。正因为清净，所以是“洁净的”，其义为“明亮的”。“为得神变智”：为得关于神变品类或神变变化的智。“他引导心”：那位比丘，当作为神通基础的心以上述方式生起时，为了证得神变智，他引导预备心，将其从遍处所缘移开，导向神变。“他使心倾向”：他使心朝向、倾向于当证得的神变。“他”是指那位已如此引导心的比丘。“种种”：多种类，各类型。“神变”：神变的品类或神变的变化。“他体验”：其义为他经历、触证、亲证、达到。

102. ඉදානිස්ස අනෙකවිහිතභාවං දස්සෙන්තො එකොපි හුත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ එකොපි හුත්වාති ඉද්ධිකරණතො පුබ්බෙ පකතියා එකොපි හුත්වා. බහුධා හොතීති බහුන්නං සන්තිකෙ චඞ්කමිතුකාමො වා, සජ්ඣායං [Pg.308] වා කත්තුකාමො, පඤ්හං වා පුච්ඡිතුකාමො හුත්වා සතම්පි සහස්සම්පි හොති. කථං පනායමෙවං හොති? ඉද්ධියා භූමිපාදපදමූලභූතෙ ධම්මෙ සම්පාදෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සචෙ සතං ඉච්ඡති, ‘‘සතං හොමි සතං හොමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාති. අධිට්ඨානචිත්තෙන සහෙව සතං හොති. සහස්සාදීසුපි එසෙව නයො. සචෙ එවං න ඉජ්ඣති, පුන පරිකම්මං කත්වා දුතියම්පි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාතබ්බං. සංයුත්තට්ඨකථායඤ්හි ‘‘එකවාරං ද්වෙවාරං සමාපජ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තත්ථ පාදකජ්ඣානචිත්තං නිමිත්තාරම්මණං, පරිකම්මචිත්තානි සතාරම්මණානි වා සහස්සාරම්මණානි වා. තානි ච ඛො වණ්ණවසෙනෙව, නො පණ්ණත්තිවසෙන. අධිට්ඨානචිත්තම්පි තථෙව සතාරම්මණං වා සහස්සාරම්මණං වා, තං පඨමප්පනාචිත්තමිව ගොත්‍රභුඅනන්තරං එකමෙව උප්පජ්ජති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානිකං. තත්ථ යෙ තෙ බහූ නිම්මිතා, තෙ අනියමෙත්වා නිම්මිතත්තා ඉද්ධිමතා සදිසාව හොන්ති. ඨානනිසජ්ජාදීසු වා භාසිතතුණ්හීභාවාදීසු වා යං යං ඉද්ධිමා කරොති, තංතදෙව කරොන්ති. සචෙ පන නානාවණ්ණෙ කාතුකාමො හොති, කෙචි පඨමවයෙ කෙචි මජ්ඣිමවයෙ කෙචි පච්ඡිමවයෙ, තථා දීඝකෙසෙ උපඩ්ඪමුණ්ඩමුණ්ඩෙ මිස්සකකෙසෙ උපඩ්ඪරත්තචීවරෙ පණ්ඩුකචීවරෙ පදභාණධම්මකථාසරභඤ්ඤපඤ්හපුච්ඡනපඤ්හවිස්සජ්ජනරජනපචනචීවරසිබ්බනධොවනාදීනි කරොන්තෙ, අපරෙපි වා නානප්පකාරකෙ කාතුකාමො හොති, තෙන පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘එත්තකා භික්ඛූ පඨමවයා හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාතබ්බං. අධිට්ඨානචිත්තෙන සද්ධිං ඉච්ඡිතප්පකාරායෙව හොන්තීති. එස නයො ‘‘බහුධාපි හුත්වා එකො හොතී’’තිආදීසු. අයං පන විසෙසො – ඉමිනා හි භික්ඛුනා එවං බහුභාවං නිම්මිනිත්වා පුන ‘‘එකොව හුත්වා චඞ්කමිස්සාමි, සජ්ඣායං කරිස්සාමි, පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා වා ‘‘අයං විහාරො අප්පභික්ඛුකො, සචෙ කෙචි ආගමිස්සන්ති, කුතො ඉමෙ එත්තකා එකසදිසා භික්ඛූ අද්ධා ථෙරස්ස එසානුභාවොති මං ජානිස්සන්තී’’ති අප්පිච්ඡතාය වා අන්තරාව ‘‘එකො හොමී’’ති ඉච්ඡන්තෙන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එකො හොමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එකො හොමී’’ති අධිට්ඨාතබ්බං[Pg.309]. අධිට්ඨානචිත්තෙන සද්ධිංයෙව එකො හොති. එවං අකරොන්තො පන යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන සයමෙව එකො හොති.

102. 现在，为了显示其种种形态，他说了“身为一”等。其中，“身为一”是指在行使神通之前，自然地身为一。“变成多个”是指，当他想在许多人面前经行，或想诵读，或想提问时，他变成一百个乃至一千个。那么，他如何能做到这样呢？在成就了神通的根基法之后，进入作为神通基础的禅那，出定后，如果他希望有一百个，就作“愿我成百，愿我成百”的预备，然后再次进入作为基础的禅那，出定后决意。随着决意心，他同时变成一百个。对于一千个等也是同样的方法。如果这样不成功，应再次作预备，第二次进入禅那，出定后决意。在《相应义注》(Saṃyuttaṭṭhakathā)中确实说到：“可以进入一两次”。其中，作为基础的禅那心以相为所缘，而预备心则以百或千为所缘。而且，这只是就色相而言，而非就概念而言。决意心也同样以百或千为所缘；它像初安止心一样，在种姓心之后只生起一次，是属于色界第四禅的。其中，那些被化现出来的众多化身，由于是未加区分地化现的，所以就和神通者本人一模一样。在站立、坐下等方面，或在说话、沉默等方面，神通者做什么，他们就做什么。但是，如果他想造出不同样貌的，例如一些是青年，一些是中年，一些是老年；同样，长发、半剃头、光头、杂发，穿半染色的袈裟、淡黄色的袈裟，以及正在背诵经句、讲法、讽诵、提问、回答问题、煮染料、缝制袈裟、洗涤等，或者想造出其他各种各样的，那么他应从作为基础的禅那出定，以“愿若干比丘是青年”等方式作预备，然后再次进入禅那，出定后决意。随着决意心，他们就如所愿地显现出来。对于“多亦成一”等，方法也是如此。但这里有一个差别：这位比丘如此化现出多个之后，如果他想：“我将变回一个来经行、诵读、提问”，或者因为少欲而想：“这座寺院比丘少，如果有人来了，看到这么多一模一样的比丘，他们肯定会知道：‘这无疑是长老的神通力’”，从而中途希望“愿我成一”，那么他应进入作为基础的禅那，出定后作“愿我成一”的预备，再次进入禅那，出定后决意“愿我成一”。随着决意心，他就变回一个。然而，如果不这样做，他也会在预定的时间过后自动变回一个。

ආවිභාවන්ති පාකටභාවං කරොතීති අත්ථො. තිරොභාවන්ති පටිච්ඡන්නභාවං කරොතීති අත්ථො. ආවිභාවං පච්චනුභොති, තිරොභාවං පච්චනුභොතීති පුරිමෙන වා සම්බන්ධො. තත්‍රායං ඉද්ධිමා ආවිභාවං කත්තුකාමො අන්ධකාරං වා ආලොකං කරොති, පටිච්ඡන්නං වා විවටං කරොති, අනාපාථං වා ආපාථං කරොති. කථං? අයඤ්හි යථා පටිච්ඡන්නොපි දූරෙ ඨිතොපි වා දිස්සති, එවං අත්තානං වා පරං වා කත්තුකාමො පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘ඉදං අන්ධකාරං ආලොකජාතං හොතූ’’ති වා, ‘‘ඉදං පටිච්ඡන්නං විවටං හොතූ’’ති වා, ‘‘ඉදං අනාපාථං ආපාථං හොතූ’’ති වා ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාති. සහ අධිට්ඨානා යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. පරෙ දූරෙ ඨිතාපි පස්සන්ති, සයම්පි පස්සිතුකාමො පස්සති. තිරොභාවං කත්තුකාමො පන ආලොකං වා අන්ධකාරං කරොති, අප්පටිච්ඡන්නං වා පටිච්ඡන්නං, ආපාථං වා අනාපාථං කරොති. කථං? අයඤ්හි යථා අප්පටිච්ඡන්නොපි සමීපෙ ඨිතොපි වා න දිස්සති, එවං අත්තානං වා පරං වා කත්තුකාමො පාදකජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා ‘‘ඉදං ආලොකට්ඨානං අන්ධකාරං හොතූ’’ති වා, ‘‘ඉදං අප්පටිච්ඡන්නං පටිච්ඡන්නං හොතූ’’ති වා, ‘‘ඉදං ආපාථං අනාපාථං හොතූ’’ති වා ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාති. සහ අධිට්ඨානා යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. පරෙ සමීපෙ ඨිතාපි න පස්සන්ති, සයම්පි අපස්සිතුකාමො න පස්සති. අපිච සබ්බම්පි පාකටපාටිහාරියං ආවිභාවො නාම, අපාකටපාටිහාරියං තිරොභාවො නාම. තත්ථ පාකටපාටිහාරියෙ ඉද්ධිපි පඤ්ඤායති ඉද්ධිමාපි. තං යමකපාටිහාරියෙන දීපෙතබ්බං. අපාකටපාටිහාරියෙ ඉද්ධියෙව පඤ්ඤායති, න ඉද්ධිමා. තං මහකසුත්තෙන (සං. නි. 4.346) ච බ්‍රහ්මනිමන්තනිකසුත්තෙන (ම. නි. 1.501 ආදයො) ච දීපෙතබ්බං.

“显现”(āvibhāvanti)的意思是使其显露。“隐藏”(tirobhāvanti)的意思是使其被覆盖。“体验显现，体验隐藏”，此句与前文相连。于此，欲作显现的具神通者，或使黑暗变为光明，或使被覆盖的变为显露，或使不可见的变为可见。如何做呢？此人欲使自己或他人，即使被覆盖或在远处也能被看见，他从作为基础的禅那(pādakajjhāna)出定后，省察道：‘愿此黑暗变为光明’，或‘愿此被覆盖的变为显露’，或‘愿此不可见的变为可见’，作加行后，以上述方式决意。随着他的决意，事情就如所决意的那样发生。远处的人们也能看见，他自己想看时也能看见。而欲作隐藏者，则或使光明变为黑暗，或使未被覆盖的变为被覆盖，或使可见的变为不可见。如何做呢？此人欲使自己或他人，即使未被覆盖或在近处也不被看见，他从作为基础的禅那出定后，省察道：‘愿此光明之处变为黑暗’，或‘愿此未被覆盖的变为被覆盖’，或‘愿此可见的变为不可见’，作加行后，以上述方式决意。随着他的决意，事情就如所决意的那样发生。近处的人们也看不见，他自己不想看时也看不见。再者，一切公开的神变(pākaṭapāṭihāriya)名为显现，不公开的神变(apākaṭapāṭihāriya)名为隐藏。在公开的神变中，神通与具神通者两者皆被了知，这应当以双神变(yamakapāṭihāriya)来说明。在不公开的神变中，仅了知神通，而非具神通者，这应当以《摩诃迦经》(Mahakasutta，相应部4.346)与《梵天祈请经》(Brahmanimantanikasutta，中部1.501等)来说明。

තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං, කුට්ටස්ස පරභාගන්ති වුත්තං හොති. එස නයො තිරොපාකාරතිරොපබ්බතෙසු. කුට්ටොති ච ගෙහභිත්ති. පාකාරොති ගෙහවිහාරගාමාදීනං පරික්ඛෙපපාකාරො. පබ්බතොති පංසුපබ්බතො වා පාසාණපබ්බතො වා. අසජ්ජමානොති අලග්ගමානො. සෙය්‍යථාපි ආකාසෙති [Pg.310] ආකාසෙ විය. එවං ගන්තුකාමෙන පන ආකාසකසිණං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය කුට්ටං වා පාකාරං වා පබ්බතං වා ආවජ්ජිත්වා කතපරිකම්මෙන ‘‘ආකාසො හොතූ’’ති අධිට්ඨාතබ්බො, ආකාසොව හොති. අධො ඔතරිතුකාමස්ස, උද්ධං වා ආරොහිතුකාමස්ස සුසිරො හොති, විනිවිජ්ඣිත්වා ගන්තුකාමස්ස ඡිද්දො. සො තත්ථ අසජ්ජමානො ගච්ඡති. සචෙ පනස්ස භික්ඛුනො අධිට්ඨහිත්වා ගච්ඡන්තස්ස අන්තරා පබ්බතො වා රුක්ඛො වා උට්ඨෙති, කිං පුන සමාපජ්ජිත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති? දොසො නත්ථි. පුන සමාපජ්ජිත්වා අධිට්ඨානඤ්හි උපජ්ඣායස්ස සන්තිකෙ නිස්සයග්ගහණසදිසං හොති. ඉමිනා පන භික්ඛුනා ‘‘ආකාසො හොතූ’’ති අධිට්ඨිතත්තා ආකාසො හොතියෙව. පුරිමාධිට්ඨානබලෙනෙව චස්ස අන්තරා අඤ්ඤො පබ්බතො වා රුක්ඛො වා උතුමයො උට්ඨහිස්සතීති අට්ඨානමෙතං. අඤ්ඤෙන ඉද්ධිමතා නිම්මිතෙ පන පඨමං නිම්මානං බලවං හොති. ඉතරෙන තස්ස උද්ධං වා අධො වා ගන්තබ්බං.

“穿墙而过”（tirokuṭṭaṃ）是指到达墙的另一边，也就是说，到达墙的另一部分。此理亦适用于穿围墙与穿山。“墙”（kuṭṭa）即屋墙。“围墙”（pākāra）即围绕房屋、寺院、村庄等的围栏。“山”（pabbata）即土山或石山。“无碍”（asajjamāna）即不滞著。“犹如在虚空中”（seyyathāpi ākāse）即如在虚空中。欲如此行者，应入空遍（ākāsakasiṇa），出定后，取墙、围墙或山为目标，作好准备工作后，应决意：“愿此成为虚空。”其即成为虚空。对于欲下行或上行者，其成为中空；对于欲穿透而过者，其成为有孔。他于其中无碍而行。若此比丘（bhikkhu）决意而行时，中途出现山或树，是否须再次入定决意呢？并无过失。因为再次入定决意，犹如在戒师（upajjhāya）面前再受依止。此比丘因已决意“愿此成为虚空”，故其必成虚空。仅凭先前决意之力，中途绝无可能生起另一座由时节所生的山或树，此事无有是处。但若由另一位具神通者所造，则最初的造作更为有力。另一位则必须从其上方或下方通过。

පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති එත්ථ උම්මුජ්ජන්ති උට්ඨානං, නිමුජ්ජන්ති සංසීදනං, උම්මුජ්ජඤ්ච නිමුජ්ජඤ්ච උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං. එවං කත්තුකාමෙන පන ආපොකසිණං සමාපජ්ජිත්වා උට්ඨාය ‘‘එත්තකෙ ඨානෙ පථවී උදකං හොතූ’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාතබ්බං. සහ අධිට්ඨානා යථාපරිච්ඡින්නෙ ඨානෙ පථවී උදකමෙව හොති. සො තත්ථ උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති සෙය්‍යථාපි උදකෙ. න කෙවලඤ්ච උම්මුජ්ජනිමුජ්ජමෙව, න්හානපානමුඛධොවනභණ්ඩකධොවනාදීසු යං යං ඉච්ඡති, තං තං කරොති. න කෙවලඤ්ච උදකමෙව කරොති, සප්පිතෙලමධුඵාණිතාදීසුපි යං යං ඉච්ඡති, තං තං ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච එත්තකං හොතූ’’ති ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා අධිට්ඨහන්තස්ස යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. උද්ධරිත්වා භාජනගතං කරොන්තස්ස සප්පි සප්පියෙව හොති, තෙලාදීනි තෙලාදීනියෙව, උදකං උදකමෙව. සො තත්ථ තෙමිතුකාමොව තෙමෙති, න තෙමිතුකාමො න තෙමෙති. තස්සෙව ච සා පථවී උදකං හොති, සෙසජනස්ස පථවීයෙව. තත්ථ මනුස්සා පත්තිකාපි ගච්ඡන්ති, යානාදීහිපි ගච්ඡන්ති, කසිකම්මාදීනිපි කරොන්තියෙව. සචෙ පනායං ‘‘තෙසම්පි උදකං හොතූ’’ති ඉච්ඡති, හොතියෙව. පරිච්ඡින්නකාලං පන අතික්කමිත්වා යං පකතියා ඝටතළාකාදීසු උදකං, තං ඨපෙත්වා අවසෙසං පරිච්ඡින්නට්ඨානං පථවීයෙව හොති.

“在大地上出没”：此处，“出”（ummujja）是升起，“没”（nimujja）是沉下；出与没，合为“出没”。欲如此行者，应入水遍处（āpokasiṇa），出定后，划定范围“愿此范围内的地成为水”，作加行后，以上述方式决意。随着决意，在所划定的地方，地就成为水。他于其中出没，犹如在水中。不仅能出没，凡是他想做的，如沐浴、饮水、洗脸、洗涤器物等，都能做到。不仅能变现水，对于酥油、油、蜜、糖蜜等，凡是他想要的，只要作意“愿此物成为这么多”，作加行后决意，就会如其所决意的那样发生。当他舀出放入容器时，酥油仍是酥油，油等物仍是油等物，水仍是水。他于其中，想浸湿时便浸湿，不想浸湿时便不浸湿。并且，只有对他来说那地才成为水，对其他世人而言它仍是地。世人仍可在其上步行、乘车等，也仍可进行耕作等。如果他想：“愿此对他们也成为水”，便能如其所愿。然而，当划定的时间过后，除了原本就在罐、池等中的水之外，其余划定之处就恢复为地。

උදකෙපි අභිජ්ජමානෙ ගච්ඡතීති එත්ථ යං උදකං අක්කමිත්වා සංසීදති, තං භිජ්ජමානන්ති වුච්චති, විපරීතං අභිජ්ජමානං. එවං ගන්තුකාමෙන පන පථවීකසිණං [Pg.311] සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එත්තකෙ ඨානෙ උදකං පථවී හොතූ’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාතබ්බං. සහ අධිට්ඨානා යථාපරිච්ඡින්නට්ඨානෙ උදකං පථවීයෙව හොති. සො තත්ථ ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි පථවියං. න කෙවලඤ්ච ගච්ඡති, යං යං ඉරියාපථං ඉච්ඡති, තං තං කප්පෙති. න කෙවලඤ්ච පථවිමෙව කරොති, මණිසුවණ්ණපබ්බතරුක්ඛාදීසුපි යං යං ඉච්ඡති, තං තං වුත්තනයෙනෙව ආවජ්ජිත්වා අධිට්ඨාති, යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. තස්සෙව ච තං උදකං පථවී හොති, සෙසජනස්ස උදකමෙව. මච්ඡකච්ඡපා ච උදකකාකාදයො ච යථාරුචි විචරන්ති. සචෙ පනායං අඤ්ඤෙසම්පි මනුස්සානං තං පථවිං කාතුං ඉච්ඡති, කරොතියෙව. යථාපරිච්ඡින්නකාලාතික්කමෙන පන උදකමෙව හොති.

“在水上行走而不陷”：此处，踩上后会沉没的水，称为“可陷没的”；与此相反的，则为“不可陷没的”。欲如此行者，应入地遍，出定后，划定范围：“愿此范围内的水成为地”，作好准备工作后，以上述方式决意。随着他的决意，在所划定的地方，水就成为地。他于其上行走，犹如在地上。不仅能行走，凡是他想要的威仪，他都能成就。不仅能化水为地，亦能随其所欲，将之化为宝珠、黄金、山、树等物；他以上述方式省察后决意，便如其决意而成。并且，只有对他来说那水才成为地，对其他世人而言它仍是水。鱼、龟、水鸦等各随其意地游动。如果他想为其他人也将此水变为地，也能做到。然而，当所划定的时间过后，它就恢复为水。

ආකාසෙපි පල්ලඞ්කෙන කමතීති අන්තලික්ඛෙ සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනෙන ගච්ඡති. පක්ඛී සකුණොති පක්ඛෙහි යුත්තො සකුණො, න අපරිපුණ්ණපක්ඛො ලූනපක්ඛො වා. තාදිසො හි ආකාසෙ ගන්තුං න සක්කොති. එවමාකාසෙ ගන්තුකාමෙන පන පථවීකසිණං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සචෙ නිසින්නො ගන්තුමිච්ඡති, පල්ලඞ්කප්පමාණං ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාතබ්බං. සචෙ නිපන්නො ගන්තුකාමො හොති, මඤ්චප්පමාණං, සචෙ පදසා ගන්තුකාමො හොති, මග්ගප්පමාණන්ති එවං යථානුරූපං ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා වුත්තනයෙනෙව ‘‘පථවී හොතූ’’ති අධිට්ඨාතබ්බං. සහ අධිට්ඨානා පථවීයෙව හොති. ආකාසෙ ගන්තුකාමෙන ච භික්ඛුනා දිබ්බචක්ඛුලාභිනාපි භවිතබ්බං. කස්මා? යස්මා අන්තරා උතුසමුට්ඨානා වා පබ්බතරුක්ඛාදයො හොන්ති, නාගසුපණ්ණාදයො වා උසූයන්තා මාපෙන්ති, තෙසං දස්සනත්ථං. තෙ පන දිස්වා කිං කාතබ්බන්ති? පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘ආකාසො හොතූ’’ති පරිකම්මං කත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. අපිච ඔකාසෙ ඔරොහණත්ථම්පි ඉමිනා දිබ්බචක්ඛුලාභිනා භවිතබ්බං. අයඤ්හි සචෙ අනොකාසෙ න්හානතිත්ථෙ වා ගාමද්වාරෙ වා ඔරොහති, මහාජනස්ස පාකටො හොති, තස්මා දිබ්බචක්ඛුනා පස්සිත්වා අනොකාසං වජ්ජෙත්වා ඔකාසෙ ඔතරතීති.

“在空中结跏趺而行”：即在空中以双腿交叉的坐姿行走。“有翼的鸟”是指具有翅膀的鸟，而非翅膀未丰满或被剪断的鸟，因为那样的鸟无法在空中飞行。再者，欲在空中行者，应入地遍（pathavīkasiṇa），出定后，若想坐着行，则划定跏趺大小之处，作预备修习后，以上述方式决意。若想躺着行，则划定床大小之处；若想步行，则划定路大小之处——如此，划定相应之处，以上述方式决意：“愿它成为地。”随着决意，它就成为地。欲在空中行之比丘，亦应成就天眼（dibbacakkhu）。为何？因为途中或有时节所生的山、树等，或有嫉妒的龙（nāga）、金翅鸟（supaṇṇa）等幻化事物，（天眼）是为了看见它们。看见它们后应如何做呢？应入基础禅（pādakajjhāna），出定后，作预备修习后决意：“愿它成为虚空。”再者，为于适宜处降落，此比丘亦应成就天眼。因为他若于不适宜处，如浴场或村口降落，则会显现于大众前。是故，当以天眼观察，避开不适宜处，而于适宜处降落。

ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙති එත්ථ චන්දිමසූරියානං ද්වාචත්තාලීසයොජනසහස්සොපරිචරණෙන මහිද්ධිකතා, තීසු දීපෙසු එකක්ඛණෙ ආලොකකරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා, එවං උපරිචරණආලොකඵරණෙහි වා මහිද්ධිකෙ, තෙනෙව මහිද්ධිකත්තෙන මහානුභාවෙ[Pg.312]. පරාමසතීති පරිග්ගණ්හාති, එකදෙසෙ වා ඵුසති. පරිමජ්ජතීති සමන්තතො ආදාසතලං විය පරිමජ්ජති. අයං පනස්ස ඉද්ධි අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානවසෙනෙව ඉජ්ඣති, නත්ථෙත්ථ කසිණසමාපත්තිනියමො. ස්වායං යදි ඉච්ඡති ගන්ත්වා පරාමසිතුං, ගන්ත්වා පරාමසති. සචෙ පන ඉධෙව නිසින්නකො වා නිපන්නකො වා පරාමසිතුකාමො හොති, ‘‘හත්ථපාසෙ හොතූ’’ති අධිට්ඨාති. අධිට්ඨානබලෙන වණ්ටා මුත්තතාලඵලං විය ආගන්ත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතෙ වා පරාමසති, හත්ථං වා වඩ්ඪෙත්වා පරාමසති. හත්ථං වඩ්ඪෙන්තස්ස පන කිං උපාදින්නකං වඩ්ඪති අනුපාදින්නකං වාති? උපාදින්නකං නිස්සාය අනුපාදින්නකං වඩ්ඪති. යො එවං කත්වා න කෙවලං චන්දිමසූරියෙ පරාමසති, සචෙ ඉච්ඡති, පාදකථලිකං කත්වා පාදෙ ඨපෙති, පීඨං කත්වා නිසීදති, මඤ්චං කත්වා නිපජ්ජති, අපස්සෙනඵලකං කත්වා අපස්සයති. යථා එකො, එවං අපරොපි. අනෙකෙසුපි හි භික්ඛුසතසහස්සෙසු එවං කරොන්තෙසු තෙසඤ්ච එකමෙකස්ස තථෙව ඉජ්ඣති. චන්දිමසූරියානඤ්ච ගමනම්පි ආලොකකරණම්පි තථෙව හොති. යථා හි පාතිසහස්සෙසු උදකපූරෙසු සබ්බපාතීසු චන්දමණ්ඩලානි දිස්සන්ති, පාකතිකමෙව චන්දස්ස ගමනං ආලොකකරණඤ්ච හොති, තථූපමමෙතං පාටිහාරියං. යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙතීති බ්‍රහ්මලොකං පරිච්ඡෙදං කත්වා එත්ථන්තරෙ අනෙකවිධං අභිඤ්ඤං කරොන්තො අත්තනො කායෙන වසං ඉස්සරියං වත්තෙති. විත්ථාරො පනෙත්ථ ඉද්ධිකථායං ආවිභවිස්සතීති.

这日月具有如此大的神通力、如此大的威德。于此，当知日月的神通在于能运行于四万二千由旬之上，其威德在于能于一刹那间照亮三洲。如是，以在上运行及光明遍照而为大神通，正因其大神通而为大威德。所谓“触及”(parāmasati)，即是执持，或触及其一部分。所谓“遍触”(parimajjati)，即是如擦拭镜面般周遍地擦拭。然而，此神通仅凭神通基础禅(abhiññāpādakajjhāna)之力即能成就，于此并无遍处定(kasiṇasamāpatti)之规定。若欲前往触及，即能前往触及。若于此处或坐或卧而欲触及时，则可决意：“愿其至伸手所及(hatthapāsa)之处！”依靠决意的力量，[日月]就像离梗的棕榈果一样来到伸手所及之处，此时即可触及；或者伸长手也能触及。伸出手时，所伸展的是执受身(upādinnaka)还是非执受身(anupādinnaka)呢？是依靠执受身而伸展非执受身。如此行之，非仅能触及日月，若欲，亦可将其化作足台置于足下，化作坐具而坐，化作床而卧，化作靠板而倚。一人能如是行，他人亦然。乃至数十万比丘如是行之，每一位皆能同样成就。而日月之运行与放光亦皆如常。譬如在上千个盛满水的容器中都显现月轮，而月亮本身的运行和放光依然如常，此神变(pāṭihāriya)亦复如是。所谓“乃至梵天界(brahmaloka)亦能以身行使自在力”，即是以梵天界为范围，于此界内行种种神通，以自身行使自在主权。于此之详尽解说，将于《神通论》(iddhikathā)中阐明。

ඉද්ධිවිධඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

神变智解释之释义终。

51. සොතධාතුවිසුද්ධිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

51. 耳界清净智解释之释义

103. සොතධාතුවිසුද්ධිඤාණනිද්දෙසෙ දූරෙපි සද්දානන්තිආදි දිබ්බසොතං උප්පාදෙතුකාමස්ස ආදිකම්මිකස්ස භික්ඛුනො උපායසන්දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ දූරෙපි සද්දානං සද්දනිමිත්තන්ති දූරෙ සද්දානං අන්තරෙ සද්දං. සද්දොයෙව හි නිමිත්තකරණවසෙන සද්දනිමිත්තං. ‘‘දූරෙ’’ති වුත්තෙපි පකතිසොතස්ස ආපාථට්ඨානෙයෙව. ඔළාරිකානන්ති ථූලානං. සුඛුමානන්ති අණූනං. සණ්හසණ්හානන්ති සණ්හතොපි සණ්හානං, අතිසණ්හානන්ති අත්ථො. එතෙන පරමසුඛුමා සද්දා වුත්තා හොන්ති. ඉමං ඤාණං උප්පාදෙතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන ඣායිනා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය පරිකම්මසමාධිචිත්තෙන [Pg.313] පඨමතරං පකතිසොතපථෙ දූරෙ ඔළාරිකො අරඤ්ඤෙ සීහාදීනං සද්දො ආවජ්ජිතබ්බො. විහාරෙ ඝණ්ඩිසද්දො භෙරිසද්දො සඞ්ඛසද්දො සාමණෙරදහරභික්ඛූනං සබ්බථාමෙන සජ්ඣායන්තානං සජ්ඣායනසද්දො පකතිකථං කථෙන්තානං ‘‘කිං, භන්තෙ, කිං, ආවුසො’’තිආදිසද්දො සකුණසද්දො වාතසද්දො පදසද්දො පක්කුථිතඋදකස්ස චිච්චිටායනසද්දො ආතපෙ සුස්සමානතාලපණ්ණසද්දො කුන්ථකිපිල්ලිකාදිසද්දොති එවං සබ්බොළාරිකතො පභුති යථාක්කමෙන සුඛුමසුඛුමසද්දා ආවජ්ජිතබ්බා.

103. 于耳界清净智的解释中，为向欲生起天耳的初修业比丘开示方法，而说“远处声音等”。其中，“远处声音的声相”是指远处诸声中的某个声音。实则，声音本身以其能作为相，故名声相。虽说“远处”，仍是在自然耳的听闻范围内。“粗大”指粗显者，“细微”指微细者，“极细”指比微细更微细者，意即最极细者。以此说明了最极细的声音。欲生起此智的初修业禅修者，应入神通基础禅，出定后以遍作定心，首先于自然耳的听闻范围内，作意远处森林中狮子等的粗大声音；亦可作意寺院中的钟声、鼓声、螺声，沙弥与青年比丘竭力诵读之声，日常交谈中“尊者，何事？”“贤友，何事？”等声，以及鸟声、风声、脚步声、沸水噼啪声、烈日下干棕榈叶声、昆虫与蚂蚁等声。如是，从一切粗大声开始，应次第作意愈加微细的声音。

එවං කරොන්තෙන ච පුරත්ථිමාදීසු දසසු දිසාසු කමෙන එකෙකිස්සා දිසාය සද්දනිමිත්තං වුත්තනයෙන මනසි කාතබ්බං. මනසි කරොන්තෙන ච යෙ සද්දා පකතිසොතස්ස සුය්‍යන්ති, තෙසු පකතිසොතමොධාය මනොද්වාරිකෙන චිත්තෙන මනසි කාතබ්බං. තස්ස තෙ සද්දා පකතිචිත්තස්සාපි පාකටා හොන්ති, පරිකම්මසමාධිචිත්තස්ස පන අතිවිය පාකටා හොන්ති. තස්සෙවං සද්දනිමිත්තං මනසිකරොතො ඉදානි දිබ්බසොතධාතු උප්පජ්ජිස්සතීති තෙසු සද්දෙසු අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති, තස්මිං නිරුද්ධෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. යෙසං පුරිමානි තීණි චත්තාරි වා පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමකානි කාමාවචරානි, චතුත්ථං පඤ්චමං වා අප්පනාචිත්තං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානිකං. තත්ථ යං තෙන අප්පනාචිත්තෙන සද්ධිං උප්පන්නං ඤාණං, අයං දිබ්බසොතධාතු. තං ථාමගතං කරොන්තෙන ‘‘එත්ථන්තරෙ සද්දං සුණාමී’’ති එකඞ්ගුලමත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙතබ්බං, තතො ද්වඞ්ගුලචතුරඞ්ගුලඅට්ඨඞ්ගුලවිදත්ථිරතනඅන්තොගබ්භපමුඛ- පාසාදපරිවෙණසඞ්ඝාරාමගොචරගාමජනපදාදිවසෙන යාව චක්කවාළං, තතො වා භිය්‍යොපි පරිච්ඡින්දිත්වා පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙතබ්බං. එවං අධිගතාභිඤ්ඤො එස පාදකජ්ඣානාරම්මණෙන ඵුට්ඨොකාසබ්භන්තරගතෙ සද්දෙ පුන පාදකජ්ඣානං අසමාපජ්ජිත්වාපි අභිඤ්ඤාඤාණෙන සුණාතියෙව. එවං සුණන්තො ච සචෙපි යාවබ්‍රහ්මලොකා සඞ්ඛභෙරිපණවාදිසද්දෙහි එකකොලාහලං හොති, පාටියෙක්කං වවත්ථාපෙතුකාමතාය සති ‘‘අයං සඞ්ඛසද්දො, අයං භෙරිසද්දො’’ති වවත්ථාපෙතුං සක්කොතියෙව. අභිඤ්ඤාඤාණෙන සුතෙ සාත්ථකෙ සද්දෙ පච්ඡා කාමාවචරචිත්තෙන අත්ථං ජානාති. දිබ්බසොතං [Pg.314] පකතිසොතවතොයෙව උප්පජ්ජති, නො බධිරස්ස. පච්ඡා පකතිසොතෙ විනට්ඨෙපි දිබ්බසොතං න විනස්සතීති වදන්ති.

如是行者，应于东方等十方，依次对每一方以已说之法作意声相。作意时，对于自然耳所听闻之声，应舍离自然耳，以意门心作意。对他而言，那些声音对通常心也显现，但对遍作定心则极为显现。如此作意声相者，当念“如今将生起天耳界”时，取那些声音中的某一声音为所缘，意门转向生起；在其灭时，四或五个速行生起。其中，前三或四个是名为遍作、近行、随顺、种姓的欲界心，第四或第五个是属于色界第四禅的安止心。于此，与彼安止心俱生之智，即是天耳界。为令其稳固，应限定“我于此范围内听闻声音”，从一指量开始扩展，然后依二指、四指、八指、一张手(vidatthi)、一肘、内室、门廊、殿堂、僧院、僧园、行乞村、国土等，乃至轮围世界，或更超越之，一再限定而扩展。如是已证神通者，即使不复入于基础禅，亦能以神通智听闻基础禅所缘遍满空间之内存在的声。如是听闻时，即使上至梵天界，螺声、鼓声、小鼓声等合成一片喧嚣，若欲逐一分辨，亦实能分辨道：“此是螺声，此是鼓声。”以神通智听闻有义之声后，其后以欲界心了知其义。天耳只于有自然耳者生起，不于聋者。有人说：其后即使自然耳毁坏，天耳亦不毁坏。

සො දිබ්බාය සොතධාතුයාති එත්ථ දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. දෙවානඤ්හි සුචරිතකම්මාභිනිබ්බත්තා පිත්තසෙම්හරුධිරාදීහි අපලිබුද්ධා උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථා දිබ්බා පසාදසොතධාතු හොති. අයඤ්චාපි ඉමස්ස භික්ඛුනො වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තා ඤාණසොතධාතු තාදිසායෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. අපිච දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා, අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බා, සවනට්ඨෙන නිජ්ජීවට්ඨෙන ච සොතධාතු, සොතධාතුකිච්චකරණෙන ච සොතධාතු වියාතිපි සොතධාතු. තාය දිබ්බාය සොතධාතුයා. විසුද්ධායාති පරිසුද්ධාය නිරුපක්කිලෙසාය. අතික්කන්තමානුසිකායාති මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා සද්දසවනෙන මානුසිකං මංසසොතධාතුං අතික්කන්තාය වීතිවත්තිත්වා ඨිතාය. උභො සද්දෙ සුණාතීති ද්වෙ සද්දෙ සුණාති. කතමෙ ද්වෙ? දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච, දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සද්දෙති වුත්තං හොති. එතෙන පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං. යෙ දූරෙ සන්තිකෙ චාති යෙ සද්දා දූරෙ පරචක්කවාළෙපි, යෙ ච සන්තිකෙ අන්තමසො සදෙහසන්නිස්සිතපාණකසද්දාපි, තෙ සුණාතීති වුත්තං හොති. එතෙන නිප්පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බන්ති.

于“以天耳界”一句中，因其如同天耳，故称“天”。天人之净色耳界(pasādasotadhātu)确实是由善行所成，不为胆汁、痰、血等所障碍，因远离随烦恼，故能领受远处的所缘。而此比丘以精进与修习之力所成的智耳界(ñāṇasotadhātu)亦复如是，故因其如同天耳，而称“天”。再者，因依天住(dibbavihāra)而得，且其自身亦依止天住，故称“天”。因有听闻之义且无命根之义，故为“耳界”；又因其行使耳界之事，故亦如耳界，为“耳界”。以彼天耳界。“清净”者，谓周遍清净、无随烦恼。“超越人”者，谓其听闻声音超越人之范围，超越人之肉耳界而住。“闻二种声”者，谓闻二种声音。何为二种？天声与人声。此即是说天人与人类之声。当知此为部分遍取。“于远处、近处”者，谓彼闻于远处，乃至其他轮围界之声，及于近处，乃至依附自身之生物之声。当知此为无余遍取。

සොතධාතුවිසුද්ධිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

耳界清净智解释释义，终。

52. චෙතොපරියඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

52. 心遍知智解释释义

104. චෙතොපරියඤාණනිද්දෙසෙ සො එවං පජානාතීති ඉදානි වත්තබ්බං විධානං උපදිසති. ඉදං රූපං සොමනස්සින්ද්‍රියසමුට්ඨිතන්තිආදි ආදිකම්මිකෙන ඣායිනා පටිපජ්ජිතබ්බං විධානං. කථං? එතඤ්හි ඤාණං උප්පාදෙතුකාමෙන ඣායිනා පඨමං තාව දිබ්බචක්ඛුඤාණං උප්පාදෙතබ්බං. එතඤ්හි දිබ්බචක්ඛුවසෙන ඉජ්ඣති, තං එතස්ස පරිකම්මං. තස්මා තෙන භික්ඛුනා ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා පරස්ස හදයරූපං නිස්සාය වත්තමානස්ස ලොහිතස්ස වණ්ණං පස්සිත්වා පස්සිත්වා චිත්තං පරියෙසිතබ්බං. තඤ්හි ලොහිතං කුසලසොමනස්සෙ වත්තමානෙ රත්තං හොති නිග්‍රොධපක්කවණ්ණං, අකුසලසොමනස්සෙ වත්තමානෙ තදෙව ලුළිතං හොති, දොමනස්සෙ වත්තමානෙ කාළකං [Pg.315] හොති ජම්බුපක්කවණ්ණං ලුළිතං. කුසලූපෙක්ඛාය වත්තමානාය පසන්නං හොති තිලතෙලවණ්ණං. අකුසලූපෙක්ඛාය වත්තමානාය තදෙව ලුළිතං හොති. තස්මා තෙන ‘‘ඉදං රූපං සොමනස්සින්ද්‍රියසමුට්ඨිතං, ඉදං රූපං දොමනස්සින්ද්‍රියසමුට්ඨිතං, ඉදං රූපං උපෙක්ඛින්ද්‍රියසමුට්ඨිත’’න්ති පරස්ස හදයලොහිතවණ්ණං පස්සිත්වා පස්සිත්වා චිත්තං පරියෙසන්තෙන චෙතොපරියඤාණං ථාමගතං කාතබ්බං. එවං ථාමගතෙ හි තස්මිං අනුක්කමෙන සබ්බම්පි කාමාවචරාදිභෙදං චිත්තං පජානාති චිත්තා චිත්තමෙව සඞ්කමන්තො විනා හදයරූපදස්සනෙන. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථායං –

104. 在他心智的解释(Cetopariyañāṇaniddesa)中，现在以“他如此了知”一句，指示当说的方法。此即初业禅修者(ādikammika-jhāyin)当行之法：“此色由喜根(somanassindriya)所生”等。如何？欲生起此智的禅修者，首先应生起天眼智(dibbacakkhuñāṇa)。因为此智是依天眼而成就，天眼是它的前行(parikamma)。因此，那位比丘应增强光明，以天眼反复观察他人依赖心处色(hadayarūpa)而存在的血液之颜色，以寻求其心。因为那血液，在善喜现行时，色红，如成熟的榕树果(nigrodhapakkha)；在不善喜现行时，它则变得浑浊；在忧受现行时，色黑，如成熟的阎浮果(jambupakkha)，且浑浊。在善舍受现行时，它清澈，如芝麻油(tilatela)之色；在不善舍受现行时，它则变得浑浊。因此，他应反复观察他人心血的颜色，如此寻求其心：“此色由喜根所生，此色由忧根(domanassindriya)所生，此色由舍根(upekkhindriya)所生”，从而使他心智得以稳固。当此智如此稳固时，他便能逐渐了知一切欲界(kāmāvacara)等不同层次的心，从心转向心，而无须再观察心处色。在义注(aṭṭhakathā)中也如此说——

‘‘ආරුප්පෙ පරස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො කස්ස හදයරූපං පස්සති, කස්සින්ද්‍රියවිකාරං ඔලොකෙතීති? න කස්සචි. ඉද්ධිමතො විසයො එස, යදිදං යත්ථ කත්ථචි චිත්තං ආවජ්ජන්තො සොළසප්පභෙදං චිත්තං ජානාති. අකතාභිනිවෙසස්ස පන වසෙන අයං කථා’’ති (විසුද්ධි. 2.401).

“欲了知无色界(āruppe)中他人的心，当观察谁的心处色？观察谁的根变化？”“不观察任何人的。此乃有神通者(iddhimant)的境界，即他随处对心作意，便能了知有十六种差别的心。然而，此说（指观察心处色）是针对未熟练者而言的。”

පරසත්තානන්ති අත්තානං ඨපෙත්වා සෙසසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති ඉදම්පි ඉමිනා එකත්ථමෙව, වෙනෙය්‍යවසෙන පන දෙසනාවිලාසෙන ච බ්‍යඤ්ජනෙන නානත්තං කතං. චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාතීති අත්තනො චිත්තෙන තෙසං චිත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා සරාගාදිවසෙන නානප්පකාරතො ජානාති. සරාගං වාතිආදීසු වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තත්ථ අට්ඨවිධං ලොභසහගතචිත්තං සරාගං චිත්තං නාම, අවසෙසං චතුභූමකකුසලාබ්‍යාකතචිත්තං වීතරාගං නාම. ද්වෙ දොමනස්සචිත්තානි, ද්වෙ විචිකිච්ඡාඋද්ධච්චචිත්තානීති ඉමානි පන චත්තාරි චිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි වීතරාගපදෙන සඞ්ගණ්හන්ති. දුවිධං පන දොමනස්සසහගතං චිත්තං සදොසං චිත්තං නාම, සබ්බම්පි චතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතං වීතදොසං නාම. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි වීතදොසපදෙන සඞ්ගණ්හන්ති. සමොහං වීතමොහන්ති එත්ථ පන මොහෙකහෙතුකවසෙන විචිකිච්ඡාඋද්ධච්චසහගතද්වයමෙව සමොහං. මොහස්ස පන සබ්බාකුසලෙසු සම්භවතො ද්වාදසවිධම්පි අකුසලං චිත්තං ‘‘සමොහ’’න්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං කුසලාබ්‍යාකතං වීතමොහං. ථිනමිද්ධානුගතං පන සංඛිත්තං, උද්ධච්චානුගතං වික්ඛිත්තං. රූපාවචරාරූපාවචරං මහග්ගතං, අවසෙසං අමහග්ගතං. සබ්බම්පි තෙභූමකං සඋත්තරං, ලොකුත්තරං [Pg.316] අනුත්තරං. උපචාරප්පත්තං අප්පනාප්පත්තඤ්ච සමාහිතං, තදුභයමසම්පත්තං අසමාහිතං. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තිප්පත්තං විමුත්තං, පඤ්චවිධම්පි එතං විමුත්තිමප්පත්තං අවිමුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉති චෙතොපරියඤාණලාභී භික්ඛු සොළසප්පභෙදම්පි චිත්තං පජානාති. පුථුජ්ජනා පන අරියානං මග්ගඵලචිත්තං න ජානන්ති, අරියාපි ච හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා උපරිමානං උපරිමානං මග්ගඵලචිත්තං න ජානන්ති, උපරිමා උපරිමා පන හෙට්ඨිමානං හෙට්ඨිමානං චිත්තං ජානන්තීති.

“他有情”(Parasattānaṃ)，即除了自己之外的其余有情。“他人”(Parapuggalānaṃ)与此同义，然为随顺所化众生及庄严说法，故言说有异。“以心遍知心”(Cetasā ceto paricca pajānāti)，即以自己的心，识别他人的心，了知其有贪等种种差别。于“有贪”(Sarāgaṃ vā)等句中，“或”(vā)字为总括义。此中，八种贪俱生心，名为“有贪心”；其余四地之善心与无记心，名为“离贪心”。两种忧俱生心，以及两种疑俱生心和掉举俱生心，此四种心不摄于此二法中。然有长老亦以“离贪”一词含摄彼等。两种与忧俱生之心，名为“有嗔心”；所有四地之善心与无记心，名为“离嗔心”。其余十种不善心，不摄于此二法中。然有长老亦以“离嗔”一词含摄彼等。于“有痴”(Samohaṃ)与“离痴”(vītamohaṃ)中，仅以痴为单因之疑俱生心与掉举俱生心二者，名为“有痴”。然因痴遍行于一切不善心，故当知十二不善心皆可名为“有痴”。其余善心与无记心，名为“离痴”。与昏沉、睡眠相应之心，名为“收摄”；与掉举相应之心，名为“散乱”。色界、无色界心，名为“广大”；其余则为“非广大”。一切三地心，名为“有上”；出世间心，名为“无上”。已达近行定与安止定之心，名为“等引”；未达此二者，名为“非等引”。已达彼分、镇伏、正断、安息、出离五种解脱之心，名为“已解脱”；当知未达此五种解脱之心，名为“未解脱”。如是，已得他心通之比丘，能了知此十六种差别之心。然凡夫不了知圣者之道、果心；下位圣者亦不了知上位圣者之道、果心；而上位圣者则了知下位圣者之心。

චෙතොපරියඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

他心智解释之释义终。

53. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

53. 宿住随念智解释之释义

105. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණනිද්දෙසෙ එවං පජානාතීතිආදි චතූසු ඉද්ධිපාදෙසු පරිභාවිතචිත්තස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං උප්පාදෙතුකාමස්ස තදුප්පාදනවිධානදස්සනත්ථං වුත්තං. කමතො හි පටිච්චසමුප්පාදං පස්සිත්වා විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාසඞ්ඛාතං පච්චුප්පන්නං ඵලසඞ්ඛෙපං පස්සති, තස්ස පච්චයං පුරිමභවෙ කම්මකිලෙසසඞ්ඛාතං හෙතුසඞ්ඛෙපං පස්සති, තස්ස පච්චයං පුරිමභවෙයෙව ඵලසඞ්ඛෙපං පස්සති, තස්ස පච්චයං තතියභවෙ හෙතුසඞ්ඛෙපං පස්සති. එවං පටිච්චසමුප්පාදදස්සනෙන ජාතිපරම්පරං පස්සති. එවං බහූපකාරො පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පටිච්චසමුප්පාදමනසිකාරො. තත්ථ ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති ඉදං පටිච්චසමුප්පාදනිද්දෙසස්ස උද්දෙසවචනං. එවං තෙසං අඤ්ඤතරවචනෙනෙව අත්ථෙ සිද්ධෙ ද්විධා වචනං කස්මාති චෙ? අත්ථනානත්තසබ්භාවතො. කථං? ඉමස්මිං සතීති ඉමස්මිං පච්චයෙ විජ්ජමානෙ. ඉදං සබ්බපච්චයානං සාධාරණවචනං. ඉදං හොතීති ඉදං පච්චයුප්පන්නං භවති. ඉදං සබ්බපච්චයුප්පන්නානං සාධාරණවචනං. ඉමිනා සකලෙන වචනෙන අහෙතුකවාදො පටිසිද්ධො හොති. යෙ හි ධම්මා පච්චයසම්භවා හොන්ති, න පච්චයාභාවා, තෙ අහෙතුකා නාම න හොන්තීති. ඉමස්සුප්පාදාති ඉමස්ස පච්චයස්ස උප්පාදහෙතු. ඉදං සබ්බපච්චයානං උප්පාදවන්තතාදීපනවචනං. ඉදං උප්පජ්ජතීති ඉදං පච්චයුප්පන්නං උප්පජ්ජති. ඉදං සබ්බපච්චයුප්පන්නානං තතො උප්පජ්ජමානතාදීපනවචනං. ඉමිනා සකලෙන වචනෙන සස්සතාහෙතුකවාදො පටිසිද්ධො හොති. යෙ හි උප්පාදවන්තො ධම්මා, තෙ අනිච්චා. තස්මා සතිපි සහෙතුකත්තෙ අනිච්චහෙතුකා එතෙ ධම්මා න ලොකෙ නිච්චසම්මතපකතිපුරිසාදිහෙතුකාති වුත්තං හොති.

105. 在宿住随念智的解释中，“如是了知”等句，是为了向已修习四神足(iddhipāda)、欲生起宿住随念智者，说明其生起方法而说。因为顺次见到缘起后，他见到名为识、名色、六处、触、受的现在果总相；见到它的因，即前生中名为业与烦恼的因总相；又见到其因，即前生的果总相；又见到其因，即第三生的因总相。如是，以见缘起而见到生的相续。如是，缘起作意对宿住随念智有大助益。于此，“此有故彼有，此生故彼生”是缘起解释的标句。若问：“既然仅以其中任一语句即可成就其义，为何说有二种？”答：“因为意义有别。”如何？“此有”即此缘存在时，这是通于一切缘的语句。“彼有”即此缘生法有，这是通于一切缘生法的语句。以此全部语句，破除了无因论。因为诸法由缘存在而有，非由缘不存在而有，故不名为无因。“此生”即此缘之生起，这是显示一切缘具有生起性的语句。“彼生”即此缘生法生起，这是显示一切缘生法由彼而生起的语句。以此全部语句，破除了常见与无因论。因为凡有生起之法，皆是无常。因此，此等诸法纵然有因，其因亦是无常，而非世间所认为的以常恒的自性(pakati)、原人(purisa)等为因。

යදිදන්ති [Pg.317] නිද්දිසිතබ්බත්ථසන්දස්සනං. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති එත්ථ යං පටිච්ච ඵලමෙති, සො පච්චයො. පටිච්චාති න විනා, අපච්චක්ඛිත්වාති අත්ථො. එතීති උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති චාති අත්ථො. අපිච උපකාරකට්ඨො පච්චයට්ඨො, අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති යොජනා. එවං සම්භවන්ති-සද්දස්ස සෙසපදෙහිපි යොජනා කාතබ්බා. සොකාදීසු ච සොචනං සොකො. පරිදෙවනං පරිදෙවො. දුක්ඛතීති දුක්ඛං. උප්පාදට්ඨිතිවසෙන වා ද්වෙධා ඛනතීතිපි දුක්ඛං. දුම්මනස්ස භාවො දොමනස්සං. භුසො ආයාසො උපායාසො. සම්භවන්තීති නිබ්බත්තන්ති. එවන්ති නිද්දිට්ඨනයනිදස්සනං. තෙන අවිජ්ජාදීහෙව කාරණෙහි, න ඉස්සරනිම්මානාදීහීති දස්සෙති. එතස්සාති යථාවුත්තස්ස. කෙවලස්සාති අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛසමූහස්ස, න සත්තස්ස න සුඛසුභාදීනං. සමුදයොති නිබ්බත්ති. හොතීති සම්භවති.

“此”(yadidaṃ)一词，是为指示所应说明之义。于“缘于无明而有诸行”(avijjāpaccayā saṅkhārā)中，依之而果生起者，即是“缘”(paccayo)。“缘于”(paṭicca)意为不离、不舍弃。“生起”(eti)意为生起与持续。又，“缘”有助益之义。无明既是缘，故为“无明缘”(avijjāpaccayo)。因此，应连结为“缘于无明，诸行生起”。同样，“生起”(sambhavanti)一词也应与其余诸句相连结。于忧(soka)等中，愁(socanaṃ)为忧。悲叹(paridevanaṃ)为悲(paridevo)。逼迫故为苦(dukkhaṃ)。或因其以生、住二相进行破坏，故亦为苦。心不悦之状态为忧(domanassaṃ)。极度疲劳为恼(upāyāso)。“生起”(sambhavanti)即产生(nibbattanti)。“如是”(evaṃ)是指示已说之理。此词显示（诸法）仅由无明等因而生，非由自在天(issara)创造等而生。“此”(etassa)指如前所说者。“纯一”(kevalassa)指不与乐等混杂的，或指全部的。“苦蕴”(dukkhakkhandhassa)指苦之聚合，而非指有情，亦非指乐、净等。“集”(samudayo)即生起(nibbatti)。“有”(hoti)即生起(sambhavati)。

තත්ථ කතමා අවිජ්ජා? දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං, අපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණං. කතමෙ සඞ්ඛාරා? පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො, කායසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො, චිත්තසඞ්ඛාරො. අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා පඤ්ච රූපාවචරකුසලචෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, චතස්සො අරූපාවචරකුසලචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. කායසඤ්චෙතනා කායසඞ්ඛාරො, වචීසඤ්චෙතනා වචීසඞ්ඛාරො, මනොසඤ්චෙතනා චිත්තසඞ්ඛාරො.

其中，何为无明(avijjā)？于苦无知，于苦集无知，于苦灭无知，于导向苦灭之道无知，于前际无知，于后际无知，于前际后际无知，于此缘性及缘生诸法无知。何为诸行(saṅkhārā)？福行(puññābhisaṅkhāro)、非福行(apuññābhisaṅkhāro)、不动行(āneñjābhisaṅkhāro)，以及身行(kāyasaṅkhāro)、语行(vacīsaṅkhāro)、心行(cittasaṅkhāro)。八种欲界善思与五种色界善思为福行；十二种不善思为非福行；四种无色界善思为不动行。身思(kāyasañcetanā)为身行，语思(vacīsañcetanā)为语行，意思(manosañcetanā)为心行。

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘ඉමෙ සඞ්ඛාරා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්තී’’ති? අවිජ්ජාභාවෙ භාවතො. යස්ස හි දුක්ඛාදීසු අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං අඤ්ඤාණං අප්පහීනං හොති. සො දුක්ඛෙ තාව පුබ්බන්තාදීසු ච අඤ්ඤාණෙන සංසාරදුක්ඛං සුඛසඤ්ඤාය ගහෙත්වා තස්සෙව හෙතුභූතෙ තිවිධෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරභති. සමුදයෙ අඤ්ඤාණෙන දුක්ඛහෙතුභූතෙපි තණ්හාපරික්ඛාරෙ සඞ්ඛාරෙ සුඛහෙතුතො මඤ්ඤමානො ආරභති. නිරොධෙ පන මග්ගෙ ච අඤ්ඤාණෙන දුක්ඛස්ස අනිරොධභූතෙපි ගතිවිසෙසෙ දුක්ඛනිරොධසඤ්ඤී හුත්වා නිරොධස්ස ච අමග්ගභූතෙසුපි යඤ්ඤාමරතපාදීසු නිරොධමග්ගසඤ්ඤී [Pg.318] හුත්වා දුක්ඛනිරොධං පත්ථයමානො යඤ්ඤාමරතපාදිමුඛෙන තිවිධෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරභති.

于此，或有质问：如何得知“此等诸行以无明为缘”？因无明存在，故诸行存在。若人于苦等谛中，名为无明之无知尚未断除，彼人首先因于对苦谛及前际等无知，而于轮回之苦执取乐想，从而发起作为此苦之因的三种行。因于对集谛无知，即使诸行是苦之因、贪之具，亦误认为乐因，从而发起此等诸行。复次，因于对灭谛与道谛无知，即使于非苦灭之特殊趣处，亦作苦灭想；又即使于非灭尽之道，如祭祀、天行、苦行等，亦作灭尽道想，为希求苦灭，便以祭祀、天行、苦行等为首，发起三种行。

අපිච සො තාය චතූසු සච්චෙසු අප්පහීනාවිජ්ජතාය විසෙසතො ජාතිජරාරොගමරණාදිඅනෙකාදීනවවොකිණ්ණම්පි පුඤ්ඤඵලසඞ්ඛාතං දුක්ඛං දුක්ඛතො අජානන්තො තස්ස අධිගමාය කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරභෙදං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං ආරභති දෙවච්ඡරකාමකො විය මරුපපාතං. සුඛසම්මතස්සාපි ච තස්ස පුඤ්ඤඵලස්ස අන්තෙ මහාපරිළාහජනිකං විපරිණාමදුක්ඛතං අප්පස්සාදතඤ්ච අපස්සන්තොපි තප්පච්චයං වුත්තප්පකාරමෙව පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං ආරභති සලභො විය දීපසිඛාභිනිපාතං, මධුබින්දුගිද්ධො විය ච මධුලිත්තසත්ථධාරාලෙහනං. කාමූපසෙවනාදීසු ච සවිපාකෙසු ආදීනවං අපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤාය චෙව කිලෙසාභිභූතතාය ච ද්වාරත්තයප්පවත්තම්පි අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං ආරභති බාලො විය ගූථකීළනං, මරිතුකාමො විය ච විසඛාදනං. ආරුප්පවිපාකෙසු චාපි සඞ්ඛාරවිපරිණාමදුක්ඛතං අනවබුජ්ඣමානො සස්සතාදිවිපල්ලාසෙන චිත්තසඞ්ඛාරභූතං ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරං ආරභති දිසාමූළ්හො විය පිසාචනගරාභිමුඛමග්ගගමනං. එවං යස්මා අවිජ්ජාභාවතොව සඞ්ඛාරභාවො, න අභාවතො, තස්මා ජානිතබ්බමෙතං ‘‘ඉමෙ සඞ්ඛාරා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්තී’’ති.

再者，此人因于四谛有未断除的无明，尤其不了知那充满结生、老、病、死等众多过患、被称为福业之果的苦，是为了获得它而造作以身、语、意为区别的福行，犹如渴求天女者从山崖坠下。又，对于那被认为是乐的福业之果，凡夫不见其最终能生起大热恼的坏苦，以及不见其无味，而造作那作为其因、如前所述的福行，犹如飞蛾扑向灯焰，又如贪着蜜滴者舔舐涂蜜的刀刃。又，不见行淫欲等有恶果之事的过患，因乐想及为烦恼所征服，而造作发生于三门的非福行，犹如孩童玩弄粪便，又如求死者吞食毒药。又，于无色界果报，不了悟诸行变坏之苦，以常等颠倒，造作属于心行的不动行，犹如迷失方向者走向食人鬼城。如是，因为唯有无明存在，才有诸行存在，无明不存在则诸行不存在，是故当知此义：“此等诸行，以无明为缘而有”。

එත්ථාහ – ගණ්හාම තාව එතං ‘‘අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො’’ති. කිං පනායමෙකාව අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො, උදාහු අඤ්ඤෙපි පච්චයා සන්තීති? කිං පනෙත්ථ යදි තාව එකාව, එකකාරණවාදො ආපජ්ජති. අථ අඤ්ඤෙපි සන්ති, ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එකකාරණනිද්දෙසො නුපපජ්ජතීති? න නුපපජ්ජති. කස්මා? යස්මා –

此处有人说：我们先接受“无明是诸行的缘”。那么，无明是诸行的唯一缘，还是有其他的缘呢？这里，如果只有这一个缘，就会陷入一因论。如果有其他的缘，“无明缘行”的单一原因的解释不就不成立了吗？（答：）并非不成立。为什么呢？因为——

‘‘එකං න එකතො ඉධ, නානෙකමනෙකතොපි නො එකං;

ඵලමත්ථි අත්ථි පන එක-හෙතුඵලදීපනෙ අත්ථො’’.

于此，并非一因生一果，亦非一因生多果，亦非多因生一果；然而，在开示一因一果上，自有其义。

භගවා හි කත්ථචි පධානත්තා කත්ථචි පාකටත්තා කත්ථචි අසාධාරණත්තා දෙසනාවිලාසස්ස ච වෙනෙය්‍යානඤ්ච අනුරූපතො එකමෙව හෙතුඤ්ච ඵලඤ්ච දීපෙති. තස්මා අයමිධ අවිජ්ජා විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු වත්ථාරම්මණසහජාතධම්මාදීසු සඞ්ඛාරකාරණෙසු ‘‘අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා [Pg.319] පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.52) ච, ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා ආසවසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.104) ච වචනතො අඤ්ඤෙසම්පි තණ්හාදීනං සඞ්ඛාරහෙතූනං හෙතූති පධානත්තා, ‘‘අවිද්වා, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාගතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරම්පි අභිසඞ්ඛරොතී’’ති පාකටත්තා, අසාධාරණත්තා ච සඞ්ඛාරානං හෙතුභාවෙන දීපිතාති වෙදිතබ්බා. එතෙනෙව ච එකෙකහෙතුඵලදීපනපරිහාරවචනෙන සබ්බත්ථ එකෙකහෙතුඵලදීපනෙ පයොජනං වෙදිතබ්බන්ති.

诚然，世尊有时因其主要，有时因其显了，有时因其不共，以及因说法之善巧与随顺所化有情，而只开示一因一果。是故，于此缘起法中，纵然还存在其他诸如依处、所缘、俱生法等行的原因，并且依据“于乐味随观者，贪爱增长”及“由无明集而有诸漏集”等教说，贪爱等其他法也是诸行之因，然而此无明，因其主要，因其显了（如经云：“诸比丘，无智者，为无明所行，亦造作福行”），且因其不共，故被开示为诸行之因，应如是了知。并且，正是通过此开示一因一果的解释，当知其于一切处开示一因一果的用意。

එත්ථාහ – එවං සන්තෙපි එකන්තානිට්ඨඵලාය සාවජ්ජාය අවිජ්ජාය කථං පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරපච්චයත්තං යුජ්ජති? න හි නිම්බබීජතො උච්ඡු උප්පජ්ජතීති. කථං න යුජ්ජිස්සති? ලොකස්මිඤ්හි –

于此有人说：即使如此，具有全然不可喜之果且有过失的无明，如何能成为福行与不动行之缘？诚然，苦楝种子不生甘蔗。如何不相应？因为在世间——

‘‘විරුද්ධො චාවිරුද්ධො ච, සදිසාසදිසො තථා;

ධම්මානං පච්චයො සිද්ධො, විපාකා එව තෙ ච න’’.

诸法之缘已成：或相违，或不相违；如是，或相似，或不相似。而彼等果法亦非仅是异熟。

ඉති අයං අවිජ්ජා විපාකවසෙන එකන්තානිට්ඨඵලා, සභාවවසෙන ච සාවජ්ජාපි සමානා සබ්බෙසම්පි එතෙසං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං යථානුරූපං ඨානකිච්චසභාවවිරුද්ධාවිරුද්ධපච්චයවසෙන සදිසාසදිසපච්චයවසෙන ච පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බා.

如是，当知此无明，纵然依异熟而言其果全然不可喜，依自性而言亦有过失，然亦随其所应，通过就处所、作用、自性而言的相违与不相违之缘，以及相似与不相似之缘，而成为所有此等福行等之缘。

අපිච –

再者——

‘‘චුතූපපාතෙ සංසාරෙ, සඞ්ඛාරානඤ්ච ලක්ඛණෙ;

යො පටිච්චසමුප්පන්න-ධම්මෙසු ච විමුය්හති.

于死生、轮回、诸行之相，以及于诸缘生法，谁有迷惑，

‘‘අභිසඞ්ඛරොති සො එතෙ, සඞ්ඛාරෙ තිවිධෙ යතො;

අවිජ්ජා පච්චයො තෙසං, තිවිධානං අයං තතො.

彼人因之造作此三行，是故此无明为彼三行之缘。

‘‘යථාපි නාම ජච්චන්ධො, නරො අපරිණායකො;

එකදා යාති මග්ගෙන, උම්මග්ගෙනාපි එකදා.

宛如天生盲，无人引路行，有时循正道，有时走错路。

‘‘සංසාරෙ සංසරං බාලො, තථා අපරිණායකො;

කරොති එකදා පුඤ්ඤං, අපුඤ්ඤමපි එකදා.

如是，愚人于轮回中流转，无有引导者；时而行福，时而亦行非福。

‘‘යදා ච ඤත්වා සො ධම්මං, සච්චානි අභිසමෙස්සති;

තදා අවිජ්ජූපසමා, උපසන්තො චරිස්සතී’’ති.

彼人知法时，现观于诸谛；由无明寂灭，寂静而行。

සඞ්ඛාරපච්චයා [Pg.320] විඤ්ඤාණන්ති ඡ විඤ්ඤාණකායා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සොතවිඤ්ඤාණං ඝානවිඤ්ඤාණං ජිව්හාවිඤ්ඤාණං කායවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණං. තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං කුසලවිපාකං අකුසලවිපාකන්ති දුවිධං. තථා සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි. මනොවිඤ්ඤාණං ද්වෙ විපාකමනොධාතුයො, තිස්සො අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො, අට්ඨ සහෙතුකවිපාකචිත්තානි, පඤ්ච රූපාවචරානි, චත්තාරි අරූපාවචරානීති බාවීසතිවිධං. ඉති සබ්බානි බාත්තිංස ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණානි.

“行缘识”者，谓六识身，即眼识、耳识、鼻识、舌识、身识、意识。其中，眼识有善异熟与不善异熟二种。耳、鼻、舌、身识亦复如是。意识则有二十二种：二异熟意界，三无因意识界，八有因异熟心，五色界（异熟心），四无色界（异熟心）。如是，总计三十二种世间异熟识。

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘ඉදං වුත්තප්පකාරං විඤ්ඤාණං සඞ්ඛාරපච්චයා හොතී’’ති? උපචිතකම්මාභාවෙ විපාකාභාවතො. විපාකඤ්හෙතං, විපාකඤ්ච න උපචිතකම්මාභාවෙ උප්පජ්ජති. යදි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සබ්බෙසං සබ්බවිපාකානි උප්පජ්ජෙය්‍යුං, න ච උප්පජ්ජන්තීති ජානිතබ්බමෙතං ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා ඉදං විඤ්ඤාණං හොතී’’ති. සබ්බමෙව හි ඉදං පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන ද්වෙධා පවත්තති. තත්ථ ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානි ද්වෙ මනොධාතුයො සොමනස්සසහගතාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතූති ඉමානි තෙරස පඤ්චවොකාරභවෙ පවත්තියංයෙව පවත්තන්ති, සෙසානි එකූනවීසති තීසු භවෙසු යථානුරූපං පවත්තියම්පි පටිසන්ධියම්පි පවත්තන්ති.

于此，或有问：如何得知“此如前述之识乃缘行而有”？由无积集之业则无异熟故。此识实为异熟，而异熟于无积集之业时则不生起。若其会生起，则一切有情之一切异熟皆应生起，然实不生起。是故当知“此识缘行而有”。此一切（世间异熟识）实依转起与结生二分为转起。其中，十种前五识、二意界、喜俱无因意识界，此十三种仅于五蕴有中于转起时转起。其余十九种，则于三有中，随其所应，于转起时及结生时转起。

‘‘ලද්ධප්පච්චයමිති ධම්මමත්තමෙතං භවන්තරමුපෙති;

නාස්ස තතො සඞ්කන්ති, න තතො හෙතුං විනා හොති’’.

得缘唯是法，流转至他有；非从此转移，离因亦不成。

ඉති හෙතං ලද්ධප්පච්චයං රූපාරූපධම්මමත්තං උප්පජ්ජමානං භවන්තරමුපෙතීති වුච්චති, න සත්තො, න ජීවො. තස්ස ච නාපි අතීතභවතො ඉධ සඞ්කන්ති අත්ථි, නාපි තතො හෙතුං විනා ඉධ පාතුභාවො. එත්ථ ච පුරිමං චවනතො චුති, පච්ඡිමං භවන්තරාදිපටිසන්ධානතො පටිසන්ධීති වුච්චති.

如是，此已得其因之名色法而已，于生起时，被称为“到达另一有”，而非有情，非命我。其从过去有至此世，既无转移；离彼之因，于此世亦无显现。于此，前者因变易故，称为“死”；后者因连接另一有等故，称为“结生”。

එත්ථාහ – නනු එවං අසඞ්කන්තිපාතුභාවෙ සති යෙ ඉමස්මිං මනුස්සත්තභාවෙ ඛන්ධා, තෙසං නිරුද්ධත්තා, ඵලප්පච්චයස්ස ච කම්මස්ස තත්ථ අගමනතො, අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤතො ච තං ඵලං සියා. උපභුඤ්ජකෙ ච අසති කස්ස තං ඵලං සියා. තස්මා න සුන්දරමිදං විධානන්ති. තත්‍රිදං වුච්චති –

于此，质难者说：“诚然，若如是无转移而显现，则在此人有中的诸蕴已灭，而作为果之因的业亦未去到彼处，彼果岂不属于另一者，且由另一者而来？又，在无受用者的情况下，彼果将属于谁？是故，此种施设为不善。”对此，答曰：

‘‘සන්තානෙ යං ඵලං එතං, නාඤ්ඤස්ස න ච අඤ්ඤතො;

බීජානං අභිසඞ්ඛාරො, එතස්සත්ථස්ස සාධකො.

“于相续中之此果，既不属另一者，亦非从另一者而来；诸种之造作，即是此义之证明。

‘‘ඵලස්සුප්පත්තියා එව, සිද්ධා භුඤ්ජකසම්මුති;

ඵලුප්පාදෙන රුක්ඛස්ස, යථා ඵලති සම්මුතී’’ති.

“唯由果之生起，‘受用者’之假名方得成立；犹如树由果实生起，而有‘结果’之假名。”

යොපි [Pg.321] වදෙය්‍ය ‘‘එවං සන්තෙපි එතෙ සඞ්ඛාරා විජ්ජමානා වා ඵලස්ස පච්චයා සියුං අවිජ්ජමානා වා. යදි ච විජ්ජමානා, පවත්තික්ඛණෙයෙව නෙසං විපාකෙන භවිතබ්බං. අථාපි අවිජ්ජමානා, පවත්තිතො පුබ්බෙ පච්ඡා ච නිච්චං ඵලාවහා සියු’’න්ති. සො එවං වත්තබ්බො –

又若有人说：“纵然如是，此诸行法，是于其存在时，抑或不存在时，而为果之因？若于其存在时，则其异熟应仅于进行之刹那发生。又若于其不存在时，则于进行之前后，应恒常带来果报。”应如是回答他：

‘‘කතත්තා පච්චයා එතෙ, න ච නිච්චං ඵලාවහා;

පාටිභොගාදිකං තත්ථ, වෙදිතබ්බං නිදස්සන’’න්ති.

“此等诸行，因其已造作，故为因，然非恒常带来果报；于此，应知以担保等为例。”

විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති ඉධ වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධා නාමං, චත්තාරි ච මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපං රූපං. අභාවකගබ්භසෙය්‍යකානං අණ්ඩජානඤ්ච පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුදසකං කායදසකන්ති වීසති රූපානි, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධාති එතෙ තෙවීසති ධම්මා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වෙදිතබ්බා. සභාවකානං භාවදසකං පක්ඛිපිත්වා තෙත්තිංස, ඔපපාතිකසත්තෙසු බ්‍රහ්මකායිකාදීනං පටිසන්ධික්ඛණෙ චක්ඛුසොතවත්ථුදසකානි ජීවිතින්ද්‍රියනවකඤ්චාති එකූනචත්තාලීස රූපානි, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධාති එතෙ ද්වාචත්තාලීස ධම්මා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. කාමභවෙ පන සෙසඔපපාතිකානං සංසෙදජානං වා සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං පටිසන්ධික්ඛණෙ චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායවත්ථුභාවදසකානීති සත්තති රූපානි, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධාති එතෙ තෙසත්තති ධම්මා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. එස උක්කංසො. අවකංසෙන පන තංතංදසකවිකලානං තස්ස තස්ස වසෙන හාපෙත්වා හාපෙත්වා පටිසන්ධියං විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපසඞ්ඛා වෙදිතබ්බා. අරූපීනං පන තයොව අරූපිනො ඛන්ධා, අසඤ්ඤානං රූපතො ජීවිතින්ද්‍රියනවකමෙවාති. එස තාව පටිසන්ධියං නයො.

所谓“识缘名色”者：于此，受、想、行蕴为“名”；四大种及四大种所造色为“色”。于无性之胎生者与卵生者，于结生刹那，有事十法聚与身十法聚，共二十色法；以及三无色蕴，此二十三法当知为“识缘名色”。于有性者，则加入性十法聚成三十三法。于化生有情中，如梵众天等，于结生刹那，有眼十法聚、耳十法聚、事十法聚及命根九法聚，共三十九色法；以及三无色蕴，此四十二法为“识缘名色”。复次，于欲界中，对其余具性且诸处圆满的化生者或湿生者，于结生刹那，有眼、耳、鼻、舌、身、事、性七种十法聚，共七十色法；以及三无色蕴，此七十三法为“识缘名色”。此为最圆满者。以最少者而言，则对那些缺少此或彼十法聚者，应随其所缺而一一减除，当知于结生时识缘名色之聚合。复次，于无色者，仅有三无色蕴；于无想者，从色法而言，仅有命根九法聚。此为结生时之理则。

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘පටිසන්ධිනාමරූපං විඤ්ඤාණපච්චයා හොතී’’ති? සුත්තතො යුත්තිතො ච. සුත්තෙ හි ‘‘චිත්තානුපරිවත්තිනො ධම්මා’’තිආදිනා (ධ. ස. දුකමාතිකා 62) නයෙන බහුධා වෙදනාදීනං විඤ්ඤාණපච්චයතා සිද්ධා. යුත්තිතො පන –

于此或有疑问：如何得知“结生名色由识为缘而有”？当依经教与理则而知。于经教中，诚然，依“随心转起之法”等理则（《法集论》双品之母62），已多方成立受等法由识为缘。复次，由理则而言——

චිත්තජෙන හි රූපෙන, ඉධ දිට්ඨෙන සිජ්ඣති;

අදිට්ඨස්සාපි රූපස්ස, විඤ්ඤාණං පච්චයො ඉති.

诚然，由此处所见之心生色，得以成立：识亦为不见色之缘。

නාමරූපපච්චයා [Pg.322] සළායතනන්ති නාමං වුත්තමෙව. ඉධ පන රූපං නියමතො චත්තාරි භූතානි ඡ වත්ථූනි ජීවිතින්ද්‍රියන්ති එකාදසවිධං. සළායතනං – චක්ඛායතනං, සොතායතනං, ඝානායතනං, ජිව්හායතනං, කායායතනං, මනායතනං.

名色缘六处：名已如前说。于此，色则决定为四大、六所依及命根，共十一类。六处即：眼处、耳处、鼻处、舌处、身处、意处。

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘නාමරූපං සළායතනස්ස පච්චයො’’ති? නාමරූපභාවෙ භාවතො. තස්ස තස්ස හි නාමස්ස රූපස්ස ච භාවෙ තං තං ආයතනං හොති, න අඤ්ඤථාති.

于此，或有问：如何得知“名色是六处之缘”？由名色有，（六处）方有故。因为，当有名与色存在时，彼彼处才会生起，非由他法。

සළායතනපච්චයා ඵස්සොති –

六处缘触——

‘‘ඡළෙව ඵස්සා සඞ්ඛෙපා, චක්ඛුසම්ඵස්සආදයො;

විඤ්ඤාණමිව බාත්තිංස, විත්ථාරෙන භවන්ති තෙ’’.

“略说则有六种触，谓眼触等；广说则如识，有三十二种。”

ඵස්සපච්චයා වෙදනාති –

触缘受——

‘‘ද්වාරතො වෙදනා වුත්තා, චක්ඛුසම්ඵස්සජාදිකා;

ඡළෙව තා පභෙදෙන, ඉධ බාත්තිංස වෙදනා’’.

“依门说六受，眼触所生等；彼等经分别，于此有三十二受。”

වෙදනාපච්චයා තණ්හාති –

受缘爱——

‘‘රූපතණ්හාදිභෙදෙන, ඡ තණ්හා ඉධ දීපිතා;

එකෙකා තිවිධා තත්ථ, පවත්තාකාරතො මතා.

“于此示六爱，色爱等差别；其中每一爱，依行相分三。”

‘‘දුක්ඛී සුඛං පත්ථයති, සුඛී භිය්‍යොපි ඉච්ඡති;

උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා.

“苦者求安乐，乐者求增益；舍受因寂静，亦说为安乐。”

‘‘තණ්හාය පච්චයා තස්මා, හොන්ති තිස්සොපි වෙදනා;

වෙදනාපච්චයා තණ්හා, ඉති වුත්තා මහෙසිනා’’.

“是故三种受，皆为爱之缘；大仙如是说：受为爱之缘。”

තණ්හාපච්චයා උපාදානන්ති චත්තාරි උපාදානානි – කාමුපාදානං, දිට්ඨුපාදානං, සීලබ්බතුපාදානං, අත්තවාදුපාදානං. උපාදානපච්චයා භවොති ඉධ කම්මභවො අධිප්පෙතො. උපපත්තිභවො පන පදුද්ධාරවසෙන වුත්තො. භවපච්චයා ජාතීති කම්මභවපච්චයා පටිසන්ධිඛන්ධානං පාතුභාවො.

爱缘取，有四取：欲取、见取、戒禁取、我语取。取缘有，于此意指业有。而生有，则是为阐明“有”之词义而说。有缘生，即由业有为缘，而有结生蕴之出现。

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘භවො ජාතියා පච්චයො’’ති චෙ? බාහිරපච්චයසමත්තෙපි හීනපණීතාදිවිසෙසදස්සනතො. බාහිරානඤ්හි ජනකජනනිසුක්කසොණිතාහාරාදීනං පච්චයානං සමත්තෙපි සත්තානං යමකානම්පි සතං හීනප්පණීතතාදිවිසෙසො දිස්සති. සො ච න අහෙතුකො සබ්බදා [Pg.323] ච සබ්බෙසඤ්ච අභාවතො, න කම්මභවතො අඤ්ඤහෙතුකො තදභිනිබ්බත්තකසත්තානං අජ්ඣත්තසන්තානෙ අඤ්ඤස්ස කාරණස්ස අභාවතොති කම්මභවහෙතුකොයෙව. කම්මඤ්හි සත්තානං හීනප්පණීතතාදිවිසෙසස්ස හෙතු. තෙනාහ භගවා – ‘‘කම්මං සත්තෙ විභජති, යදිදං හීනප්පණීතතායා’’ති (ම. නි. 3.289).

于此，或有疑问：如何得知“有是生之缘”？（答：）因为即使外缘相同，亦可见到有低劣、高妙等差别。因为，即使父母、精血、食物等外缘相同，众生乃至双生子之间，亦可见到有低劣、高妙等差别。而此差别并非无因，因为（众生之间）并非在一切时都平等；亦非由业有之外的其他因所致，因为在能产生此等差别的众生之内相续中，不存在其他原因。是故，彼唯以业有为因。诚然，业是众生低劣、高妙等差别之因。是故世尊说：“业分别众生，此即低劣与高妙。”（《中部》3.289）

ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදීසු යස්මා අසති ජාතියා ජරාමරණං නාම සොකාදයො වා ධම්මා න හොන්ති, ජාතියා පන සති ජරාමරණඤ්චෙව ජරාමරණසඞ්ඛාතදුක්ඛධම්මඵුට්ඨස්ස ච බාලස්ස ජරාමරණාභිසම්බන්ධා වා තෙන තෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස අනභිසම්බන්ධා වා සොකාදයො ච ධම්මා හොන්ති, තස්මා අයං ජාති ජරාමරණස්ස චෙව සොකාදීනඤ්ච පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බා.

于“生缘老死”等句中，因为当生不存在时，则名为老死及忧等诸法亦不存在；然而当有生时，则有老死，并且对于被名为老死的苦法以及种种其他苦法所触及的愚人，会生起忧等诸法，此等诸法或与老死相关，或不与老死相关。是故，当知此生既是老死之缘，亦是忧等诸法之缘。

සො තථාභාවිතෙන චිත්තෙනාතිආදීසු පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණායාති එතස්ස ඤාණස්ස අධිගමාය, පත්තියාති වුත්තං හොති. අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං නානප්පකාරං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං, සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතං භවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තානං. අනුස්සරතීති ඛන්ධපටිපාටිවසෙන චුතිපටිසන්ධිවසෙන වා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සරති. ඉමඤ්හි පුබ්බෙනිවාසං ඡ ජනා අනුස්සරන්ති තිත්ථියා පකතිසාවකා මහාසාවකා අග්ගසාවකා පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධාති. තත්ථ තිත්ථියා චත්තාලීසංයෙව කප්පෙ අනුස්සරන්ති, න තතො පරං. කස්මා? දුබ්බලපඤ්ඤත්තා. තෙසඤ්හි නාමරූපපරිච්ඡෙදවිරහිතත්තා දුබ්බලා පඤ්ඤා හොති. පකතිසාවකා කප්පසතම්පි කප්පසහස්සම්පි අනුස්සරන්තියෙව බලවපඤ්ඤත්තා. අසීති මහාසාවකා සතසහස්සකප්පෙ අනුස්සරන්ති. ද්වෙ අග්ගසාවකා එකමසඞ්ඛෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච. පච්චෙකබුද්ධා ද්වෙ අසඞ්ඛෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච. එත්තකො හි තෙසං අභිනීහාරො. බුද්ධානං පන පරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි. තිත්ථියා ච ඛන්ධපටිපාටිමෙව සරන්ති, පටිපාටිං මුඤ්චිත්වා චුතිපටිසන්ධිවසෙන සරිතුං න සක්කොන්ති. යථා අන්ධා යට්ඨිං අමුඤ්චිත්වාව ගච්ඡන්ති, එවං තෙ ඛන්ධපටිපාටිං අමුඤ්චිත්වාව සරන්ති. පකතිසාවකා ඛන්ධපටිපාටියාපි අනුස්සරන්ති, චුතිපටිසන්ධිවසෙනාපි සඞ්කමන්ති, තථා අසීති මහාසාවකා. ද්වින්නං පන අග්ගසාවකානං ඛන්ධපටිපාටිකිච්චං නත්ථි. එකස්ස අත්තභාවස්ස චුතිං දිස්වා පටිසන්ධිං පස්සන්ති, පුන අපරස්ස චුතිං [Pg.324] දිස්වා පටිසන්ධින්ති එවං චුතිපටිසන්ධිවසෙනෙව සඞ්කමන්තා ගච්ඡන්ති, තථා පච්චෙකබුද්ධා. බුද්ධානං පන නෙව ඛන්ධපටිපාටිකිච්චං, න චුතිපටිසන්ධිවසෙන සඞ්කමනකිච්චං අත්ථි. තෙසඤ්හි අනෙකාසු කප්පකොටීසු හෙට්ඨා වා උපරි වා යං යං ඨානං ඉච්ඡන්ති, තං තං පාකටමෙව හොති. තස්මා අනෙකාපි කප්පකොටියො සඞ්ඛිපිත්වා යං යං ඉච්ඡන්ති, තත්ථ තත්ථෙව ඔක්කමන්තා සීහොක්කන්තවසෙන ගච්ඡන්ති. එවං ගච්ඡන්තානඤ්ච නෙසං ඤාණං අන්තරන්තරාසු ජාතීසු අසජ්ජමානං ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානමෙව ගණ්හාති.

在“彼，以如是修习之心”等句中，“为得宿命随念智”是指为证得、为获得此智。“多种”(anekavihitaṃ)意为多样的、种种的，或以多种方式发生、被称述。“宿命”(pubbenivāsa)是指以紧接的前世为始，于彼彼之处曾经住过的（生命）相续。“随念”(anussarati)是指依循五蕴的次第，或依循死与结生的次第，不断地追溯、忆念。能随念此宿命者有六种人：外道、普通声闻、大声闻、上首声闻、独觉(paccekabuddha)和佛。其中，外道仅能随念四十劫，不能更远。为何？因其慧力薄弱。他们因未能辨明名色(nāmarūpa)，故智慧薄弱。普通声闻因慧力强，能随念百劫乃至千劫。八十大声闻能随念十万劫。两位上首声闻能随念一阿僧祇(asaṅkheyya)又十万劫。独觉能随念二阿僧祇又十万劫。此即是他们宿愿(abhinīhāra)所及的范围。而诸佛则无有限量。外道仅能依循五蕴的次第忆念，不能脱离此次第而依循死与结生的次第忆念。犹如盲者不离其杖而行，他们亦不离五蕴次第而忆念。普通声闻既能依五蕴次第随念，亦能依死与结生的次第转换，八十大声闻亦然。两位上首声闻则无须依循五蕴次第。他们见一生之死，即见其结生；复见另一生之死，即见其结生，如是仅依死与结生的次第转换而前行，独觉亦然。于诸佛而言，则既无须依循五蕴次第，亦无须依循死与结生的次第转换。对他们而言，在无量亿劫中，或下或上，凡其所欲之处，彼处即清晰显现。是故，纵使无量亿劫，亦能将其撮略，随其所欲，如狮子奋迅(sīhokkantavasena)般直入彼处。如此行时，他们的智慧于诸中间生中毫无滞碍，直取其所欲之处。

ඉමෙසු පන ඡසු පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තෙසු තිත්ථියානං පුබ්බෙනිවාසදස්සනං ඛජ්ජොපනකප්පභාසදිසං හුත්වා උපට්ඨාති, පකතිසාවකානං දීපප්පභාසදිසං, මහාසාවකානං උක්කාපභාසදිසං, අග්ගසාවකානං ඔසධිතාරකාපභාසදිසං, පච්චෙකබුද්ධානං චන්දප්පභාසදිසං. බුද්ධානං රස්මිසහස්සපටිමණ්ඩිතසරදසූරියමණ්ඩලසදිසං හුත්වා උපට්ඨාති. තිත්ථියානං පුබ්බෙනිවාසානුස්සරණං අන්ධානං යට්ඨිකොටිගමනං විය හොති. පකතිසාවකානං දණ්ඩකසෙතුගමනං විය, මහාසාවකානං ජඞ්ඝසෙතුගමනං විය, අග්ගසාවකානං සකටසෙතුගමනං විය, පච්චෙකබුද්ධානං ජඞ්ඝමග්ගගමනං විය, බුද්ධානං මහාසකටමග්ගගමනං විය හොති. ඉමස්මිං පන අධිකාරෙ සාවකානං පුබ්බෙනිවාසානුස්සරණං අධිප්පෙතං.

再者，于此六种随念宿住者中：外道之宿住见，如萤火虫之光显现；普通声闻的，如灯光；大声闻的，如火炬之光；上首声闻的，如晨星之光；独觉佛的，如月光；诸佛的，则如千光庄严之秋日轮而显现。外道之宿住随念，犹如盲者依杖端而行；普通声闻，犹如行于独木桥；大声闻，犹如行于板桥；上首声闻，犹如行于车桥；独觉佛，犹如行于步道；诸佛，犹如行于大车道。然而，在此论题中，意指的是声闻的宿住随念。

තස්මා එවං අනුස්සරිතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන භික්ඛුනා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන පටිපාටියා චත්තාරි ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය වුත්තනයෙන පටිච්චසමුප්පාදං පච්චවෙක්ඛිත්වා සබ්බපච්ඡිමා නිසජ්ජා ආවජ්ජිතබ්බා. තතො ආසනපඤ්ඤාපනං සෙනාසනප්පවෙසනං පත්තචීවරපටිසාමනං භොජනකාලො ගාමතො ආගමනකාලො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිතකාලො ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨකාලො විහාරතො නික්ඛමනකාලො චෙතියබොධිවන්දනකාලො පත්තධොවනකාලො පත්තපටිග්ගහණකාලො පත්තපටිග්ගහණතො යාව මුඛධොවනා කතකිච්චං පච්චූසකාලෙ කතකිච්චං, මජ්ඣිමයාමෙ පඨමයාමෙ කතකිච්චන්ති එවං පටිලොමක්කමෙන සකලං රත්තින්දිවං කතකිච්චං ආවජ්ජිතබ්බං. එත්තකං පන පකතිචිත්තස්සපි පාකටං හොති, පරිකම්මසමාධිචිත්තස්ස පන අතිපාකටමෙව. සචෙ පනෙත්ථ කිඤ්චි න පාකටං හොති, පුන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ආවජ්ජිතබ්බං. එත්තකෙන දීපෙ ජලිතෙ විය පාකටං හොති[Pg.325]. එවං පටිලොමක්කමෙනෙව දුතියදිවසෙපි තතියචතුත්ථපඤ්චමදිවසෙසුපි දසාහෙපි අද්ධමාසෙපි මාසෙපි සංවච්ඡරෙපි කතකිච්චං ආවජ්ජිතබ්බං. එතෙනෙව උපායෙන දස වස්සානි වීසති වස්සානීති යාව ඉමස්මිං භවෙ අත්තනො පටිසන්ධි, තාව ආවජ්ජන්තෙන පුරිමභවෙ චුතික්ඛණෙ පවත්තං නාමරූපං ආවජ්ජිතබ්බං. පහොති හි පණ්ඩිතො භික්ඛු පඨමවාරෙනෙව පටිසන්ධිං උග්ඝාටෙත්වා චුතික්ඛණෙ නාමරූපං ආරම්මණං කාතුං. යස්මා පන පුරිමභවෙ නාමරූපං අසෙසං නිරුද්ධං, ඉධ අඤ්ඤං උප්පන්නං, තස්මා තං ඨානං ආහුන්දරිකං අන්ධතමමිව හොති සුදුද්දසං දුප්පඤ්ඤෙන. තෙනාපි ‘‘න සක්කොමහං පටිසන්ධිං උග්ඝාටෙත්වා චුතික්ඛණෙ නාමරූපාරම්මණං කාතු’’න්ති ධුරනික්ඛෙපො න කාතබ්බො. තදෙව පන පාදකජ්ඣානං පුනප්පුනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය වුට්ඨාය තං ඨානං ආවජ්ජිතබ්බං.

因此，欲如是随念的初修比丘，于饭后自乞食归来，当独处宴坐，次第入四禅，自作为神通基础的第四禅出定后，依前述之法观察缘起，然后应思惟最后一次的坐。继而逆次思惟：敷座，入室，收拾衣钵，用餐之时，自村归来之时，于村中乞食之时，入村乞食之时，自寺院外出之时，礼拜塔寺菩提树之时，洗钵之时，受钵之时，从受钵至洗脸所作之事，清晨所作之事，中夜、初夜所作之事——如是逆次思惟全日夜所作之事。此对于平常心亦能明了，对于预备定的心则更为明了。若于此中有任何不明了之处，应再入根本禅，出定后再思惟。如此一来，便如燃灯般明了。如是逆次，于第二日、第三、四、五日，乃至十日、半月、一月、一年，亦应思惟所作之事。以此方法，十年、二十年，乃至思惟至此生之结生，然后应思惟前一生死刹那所存在的名色。贤智的比丘，实能于初次即突破结生，以死刹那之名色为所缘。然因前一生的名色已无余寂灭，于此世另有新生，故彼处如暗室般一片漆黑，智慧薄弱者极难看清。即便如此，亦不应思“我未能突破结生，以死刹那之名色为所缘”而放弃努力。而应再三入于彼根本禅，数数出定，思惟彼处。

එවං කරොන්තො හි සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො කූටාගාරකණ්ණිකත්ථාය මහාරුක්ඛං ඡින්දන්තො සාඛාපලාසච්ඡෙදනමත්තෙනෙව ඵරසුධාරාය විපන්නාය මහාරුක්ඛං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තොපි ධුරනික්ඛෙපං අකත්වාව කම්මාරසාලං ගන්ත්වා තිඛිණං ඵරසුං කාරාපෙත්වා පුන ආගන්ත්වා ඡින්දෙය්‍ය, පුන විපන්නාය ච පුනපි තථෙව කාරෙත්වා ඡින්දෙය්‍ය, සො එවං ඡින්දන්තො ඡින්නස්ස ඡින්නස්ස පුන ඡෙත්තබ්බාභාවතො අඡින්නස්ස ච ඡෙදනතො නචිරස්සෙව මහාරුක්ඛං පාතෙය්‍ය, එවමෙව පාදකජ්ඣානා වුට්ඨාය පුබ්බෙ ආවජ්ජිතං අනාවජ්ජිත්වා පටිසන්ධිමෙව ආවජ්ජන්තො තං නචිරස්සෙව පටිසන්ධිං උග්ඝාටෙත්වා චුතික්ඛණෙ නාමරූපං ආරම්මණං කරෙය්‍යාති. තත්ථ පච්ඡිමනිසජ්ජතො පභුති යාව පටිසන්ධිතො ආරම්මණං කත්වා පවත්තං ඤාණං පුබ්බෙනිවාසඤාණං නාම න හොති, තං පන පරිකම්මසමාධිඤාණං නාම හොති. ‘‘අතීතංසඤාණ’’න්ති පෙතං එකෙ වදන්ති. තං අතීතංසඤාණස්ස රූපාවචරත්තා රූපාවචරං සන්ධාය වචනං න යුජ්ජති. යදා පනස්ස භික්ඛුනො පටිසන්ධිං අතික්කම්ම චුතික්ඛණෙ පවත්තං නාමරූපං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජිත්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන අප්පනාචිත්තං උප්පජ්ජති, තදාස්ස තෙන චිත්තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං නාම. තෙන ඤාණෙන සම්පයුත්තාය සතියා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති.

如此行之比丘，譬如强壮之人，为造重阁之顶饰而砍伐大树，仅以砍伐枝叶，斧刃即钝，虽不能砍伐大树，亦不放弃重担，仍前往铁匠铺，命造利斧，复来砍伐。若复钝，则再如前重造后砍伐。彼如是砍伐，已砍之处无需再砍，仅砍其未砍之处，不久即能伐倒大树。同理，比丘从基础禅出定，不作意先前所作意者而仅作意结生，不久即能揭开结生，并于死刹那缘取名色为所缘。于此，从最后一次安坐起，乃至缘取结生而生起之智，不名为宿住智（pubbenivāsañāṇa），而彼名为预备定智（parikammasamādhiñāṇa）。有人称之为“过去分智”（atītaṃsañāṇa）。此说不妥，因为“过去分智”属于色界，是针对色界法而言。然当该比丘超越结生，以死刹那的名色为所缘，意门转向心（manodvārāvajjana）生起，并如前述之法生起安止心（appanācitta）时，尔时与彼心相应之智，方名为宿住随念智（pubbenivāsānussatiñāṇa）。以与彼智相应之念，随念过去住处（pubbenivāsa）。

තත්ථ සෙය්‍යථිදන්ති ආරද්ධප්පකාරදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙනෙව ය්වායං පුබ්බෙනිවාසො ආරද්ධො, තස්ස පකාරප්පභෙදං දස්සෙන්තො එකම්පි ජාතින්තිආදිමාහ. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලං චුතිපරියොසානං [Pg.326] එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසු. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො තදා සබ්බෙසං බ්‍රහ්මලොකෙ සන්නිපතනතො. වඩ්ඪමානො කප්පො විවට්ටකප්පො තදා බ්‍රහ්මලොකතො සත්තානං විවට්ටනතො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තංමූලකත්තා. විවට්ටෙන ච විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? යදා, භික්ඛවෙ, කප්පො සංවට්ටති, තං න සුකරං සඞ්ඛාතුං. යදා, භික්ඛවෙ, කප්පො සංවට්ටො තිට්ඨති…පෙ… යදා, භික්ඛවෙ, කප්පො විවට්ටති…පෙ… යදා, භික්ඛවෙ, කප්පො විවට්ටො තිට්ඨති, තං න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්ති (අ. නි. 4.156) වුත්තානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති.

其中，“所谓”(seyyathidaṃ)一词是表示开始说明其种类的语气词。正因此，对于已开始忆念的宿住，为了显示其类别与差别，（世尊）才说“一生”等。于此，“一生”是指以结生为始、以死为终、包含于一有之中的蕴之相续。此理亦适用于“二生”等。至于“许多坏劫”等，衰减的劫称为坏劫(saṃvaṭṭakappa)，因为那时一切众生都聚集于梵天界；增长的劫称为成劫(vivaṭṭakappa)，因为那时众生从梵天界返回。此处，以坏劫亦包含了坏住劫(saṃvaṭṭaṭṭhāyī)，因其以坏劫为根本；以成劫亦包含了成住劫(vivaṭṭaṭṭhāyī)。确实，如是理解时，即含摄了《增支部》中所说的四个阿僧祇劫：“诸比丘，此为劫的四个阿僧祇。是哪四个？诸比丘，当劫坏时，那不易计数。诸比丘，当坏劫安住时……诸比丘，当劫成时……诸比丘，当成劫安住时，那不易计数。”

තත්ථ තයො සංවට්ටා – තෙජොසංවට්ටො, ආපොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා – ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වායුනා සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසීයති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධක්ඛෙත්තං විනස්සති. බුද්ධක්ඛෙත්තං නාම තිවිධං හොති – ජාතික්ඛෙත්තං, ආණාක්ඛෙත්තං, විසයක්ඛෙත්තඤ්ච. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං දසසහස්සචක්කවාළපරියන්තං හොති, යං තථාගතස්ස පටිසන්ධිගහණාදීසු කම්පති. ආණාක්ඛෙත්තං කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරියන්තං, යත්ථ රතනපරිත්තං, ඛන්ධපරිත්තං, ධජග්ගපරිත්තං, ආටානාටියපරිත්තං, මොරපරිත්තන්ති ඉමෙසං පරිත්තානං ආනුභාවො වත්තති. විසයක්ඛෙත්තං අනන්තමපරිමාණං, යං ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වුත්තං. තත්ථ යං යං තථාගතො ආකඞ්ඛති, තං තං ජානාති. එවමෙතෙසු තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසු එකං ආණාක්ඛෙත්තං විනස්සති, තස්මිං පන විනස්සන්තෙ ජාතික්ඛෙත්තං විනට්ඨමෙව හොති, විනස්සන්තඤ්ච එකතොව විනස්සති, සණ්ඨහන්තඤ්ච එකතොව සණ්ඨහති.

于此，有三种坏劫(saṃvaṭṭa)：火坏劫、水坏劫、风坏劫。三种坏劫的界限是：光音天(ābhassarā)、遍净天(subhakiṇhā)、广果天(vehapphalā)。当劫以火而坏时，从光音天以下被火烧毁；当劫以水而坏时，从遍净天以下被水消融；当劫以风而坏时，从广果天以下被风吹散。就广度而言，总有一个佛土(buddhakkhetta)会毁灭。所谓佛土有三种：生起土(jātikkhetta)、威力土(āṇākkhetta)与境界土(visayakkhetta)。其中，生起土的范围是一万个轮围世界，在如来受生等时会震动。威力土的范围是十万俱胝轮围世界，于此，《宝经护卫偈》、《蕴护卫偈》、《幢顶护卫偈》、《阿吒曩胝护卫偈》、《孔雀护卫偈》等护卫偈(paritta)的威力通行。境界土无量无边，诚如所说：“能遍及他所愿之处”。于此，如来欲知何处，即知何处。在这三种佛土中，一个威力土会毁灭；当它毁灭时，生起土也必已毁灭。其毁灭时一同毁灭，其安住时一同安住。

තස්සෙවං විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං – යස්මිං සමයෙ කප්පො අග්ගිනා නස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙ එකං මහාවස්සං වස්සති. මනුස්සා තුට්ඨා සබ්බබීජානි නීහරිත්වා වපන්ති. සස්සෙසු පන ගොඛායිතකමත්තෙසු ජාතෙසු ගද්‍රභරවං [Pg.327] රවන්තො එකබින්දුමත්තම්පි න වස්සති, තදා පච්ඡින්නං පච්ඡින්නමෙව වස්සං හොති. වස්සූපජීවිනො සත්තා කමෙන බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, පුප්ඵඵලූපජීවිනියො ච දෙවතා. එවං දීඝෙ අද්ධානෙ වීතිවත්තෙ තත්ථ තත්ථ උදකං පරික්ඛයං ගච්ඡති. අථානුක්කමෙන මච්ඡකච්ඡපාපි කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, නෙරයිකසත්තාපි. තත්ථ ‘‘නෙරයිකා සත්තමසූරියපාතුභාවෙ විනස්සන්තී’’ති එකෙ. ඣානං විනා නත්ථි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති, එතෙසඤ්ච කෙචි දුබ්භික්ඛපීළිතා, කෙචි අභබ්බා ඣානාධිගමාය, තෙ කථං තත්ථ නිබ්බත්තන්තීති? දෙවලොකෙ පටිලද්ධජ්ඣානවසෙන. තදා හි ‘‘වස්සසතසහස්සස්ස අච්චයෙන කප්පවුට්ඨානං භවිස්සතී’’ති ලොකබ්‍යූහා නාම කාමාවචරදෙවා මුත්තසිරා විකිණ්ණකෙසා රුදමුඛා අස්සූනි හත්ථෙහි පුඤ්ඡමානා රත්තවත්ථනිවත්ථා අතිවිය විරූපවෙසධාරිනො හුත්වා මනුස්සපථෙ විචරන්තා එවං ආරොචෙන්ති – ‘‘මාරිසා, මාරිසා, ඉතො වස්සසතසහස්සස්ස අච්චයෙන කප්පවුට්ඨානං භවිස්සති, අයං ලොකො විනස්සිස්සති, මහාසමුද්දොපි උස්සුස්සිස්සති, අයඤ්ච මහාපථවී සිනෙරු ච පබ්බතරාජා උද්දය්හිස්සන්ති විනස්සිස්සන්ති, යාව බ්‍රහ්මලොකා ලොකවිනාසො භවිස්සති. මෙත්තං, මාරිසා, භාවෙථ. කරුණං… මුදිතං… උපෙක්ඛං, මාරිසා, භාවෙථ. මාතරං උපට්ඨහථ, පිතරං උපට්ඨහථ, කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනො හොථා’’ති. තෙසං වචනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන මනුස්සා ච භුම්මා දෙවා ච සංවෙගජාතා අඤ්ඤමඤ්ඤං මුදුචිත්තා හුත්වා මෙත්තාදීනි පුඤ්ඤානි කරිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති. තත්ථ දිබ්බසුධාභොජනං භුඤ්ජිත්වා වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා ඣානං පටිලභන්ති. තදඤ්ඤෙ පන අපරපරියවෙදනීයෙන කම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති. අපරපරියවෙදනීයකම්මරහිතො හි සංසාරෙ සංසරන්තො නාම සත්තො නත්ථි. තෙපි තත්ථ තථෙව ඣානං පටිලභන්ති. එවං දෙවලොකෙ පටිලද්ධජ්ඣානවසෙන සබ්බෙපි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්තීති.

应知此世间的坏灭与安住：当劫为火所坏时，起初，坏劫大云生起，于百千俱胝轮围世界降下一场大雨。人们欢喜地取出所有种子播种。然而，当禾苗长至牛可食之量时，云作驴鸣之声，便一滴雨也不降，此后雨水即告断绝。依雨水维生的众生，次第生于梵天界；依花果维生的天神亦然。如是经过漫长时日，各处的水皆告枯竭。其后，鱼、龟等也次第命终，生于梵天界；地狱众生亦然。于此，有人说：“地狱众生于第七个太阳出现时坏灭。”无禅那则不能生于梵天界，而此等众生中，有些为饥馑所迫，有些无能证得禅那，他们如何能生于彼处呢？是凭借在天界获得的禅那之力。因为那时，有名为“世间警示”（Lokabyūhā）的欲界天神，披头散发，面带哭容，以手拭泪，身着红衣，现极丑陋之相，于人间的上空往来宣告：“诸位，诸位！自此十万年之后，劫将坏灭。此世间将坏灭，大海洋亦将干涸，此大地与须弥山（Sineru）王亦将燃烧、坏灭，世界之坏灭将远至梵天界。诸位，当修慈心！当修悲心……喜心……舍心！当奉事母亲，当奉事父亲，当于族中恭敬年长者！”听闻彼等之言，多数人与地居天神皆心生悚惧，彼此心怀柔和，修行慈心等福德后，生于天界。于彼处，他们食用天界甘露食，于风遍作预备修行，从而获得禅那。而其他众生，则以顺后受业生于天界。实则，于轮回中流转的众生，无有不具顺后受业者。他们也在彼处同样获得禅那。如是，凭借在天界获得的禅那之力，所有众生皆生于梵天界。

වස්සූපච්ඡෙදතො පන උද්ධං දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන දුතියො සූරියො පාතුභවති, තස්මිං පාතුභූතෙ නෙව රත්තිපරිච්ඡෙදො, න දිවාපරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති. එකො සූරියො උදෙති, එකො අත්ථං ගච්ඡති, අවිච්ඡින්නසූරියසන්තාපොව ලොකො හොති. යථා ච පකතිසූරියෙ සූරියදෙවපුත්තො [Pg.328] හොති, එවං කප්පවිනාසකසූරියෙ නත්ථි. තත්ථ පකතිසූරියෙ වත්තමානෙ ආකාසෙ වලාහකාපි ධූමසිඛාපි චරන්ති. කප්පවිනාසකසූරියෙ වත්තමානෙ විගතධූමවලාහකං ආදාසමණ්ඩලං විය නිම්මලං නභං හොති. ඨපෙත්වා පඤ්ච මහානදියො සෙසකුන්නදීආදීසු උදකං සුස්සති.

然而雨期断绝后，经过漫长时日的逝去，第二个太阳出现。当其出现时，昼夜的分别便不复显现。一个太阳升起，一个太阳落下，世界恒有不间断的日热。又，犹如平常的太阳中有日天子，劫灭时的太阳中则无。平常的太阳运行时，天空中尚有云朵与烟缕飘动；劫灭时的太阳运行时，天空则无烟无云，如明镜般清澈。除了五大河之外，其余小河等的水皆会干涸。

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන තතියො සූරියො පාතුභවති, යස්ස පාතුභාවා මහානදියොපි සුස්සන්ති.

此后，又经过漫长时日的逝去，第三个太阳出现，因其出现故，诸大河亦皆干涸。

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන චතුත්ථො සූරියො පාතුභවති, යස්ස පාතුභාවා හිමවති මහානදීනං පභවා – ‘‘සීහපපාතනො, හංසපාතනො, කණ්ණමුණ්ඩකො, රථකාරදහො, අනොතත්තදහො, ඡද්දන්තදහො, කුණාලදහො’’ති ඉමෙ සත්ත මහාසරා සුස්සන්ති.

此后，又经过漫长时日的逝去，第四个太阳出现，因其出现故，雪山(Himavā)中诸大河的源头——狮子堕处湖(Sīhapapātana)、天鹅堕处湖(Haṃsapātana)、耳鬘湖(Kaṇṇamuṇḍaka)、车匠湖(Rathakāradaha)、阿耨达池(Anotattadaha)、六牙湖(Chaddantadaha)与俱那罗湖(Kuṇāladaha)，此七大湖皆会干涸。

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන පඤ්චමො සූරියො පාතුභවති, යස්ස පාතුභාවා අනුපුබ්බෙන මහාසමුද්දෙ අඞ්ගුලිපබ්බතෙමනමත්තම්පි උදකං න සණ්ඨාති.

此后，又经过漫长时日的逝去，第五个太阳出现，因其出现故，大海中的水逐渐干涸，乃至不留一指节可湿之量。

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන ඡට්ඨො සූරියො පාතුභවති, යස්ස පාතුභාවා සකලචක්කවාළං එකධූමං හොති පරියාදින්නසිනෙහං ධූමෙන. යථා චිදං, එවං කොටිසතසහස්සචක්කවාළානිපි.

此后，又经过漫长时日的逝去，第六个太阳出现，因其出现故，整个轮围世界(cakkavāḷa)成为一团浓烟，其湿润黏滑之性因烟而尽。此轮围世界如此，十万俱胝轮围世界亦复如是。

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන සත්තමො සූරියො පාතුභවති, යස්ස පාතුභාවා සකලචක්කවාළං එකජාලං හොති සද්ධිං කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙහි. යොජනසතිකාදිභෙදානි සිනෙරුකූටානිපි පලුජ්ජිත්වා ආකාසෙයෙව අන්තරධායන්ති. සා අග්ගිජාලා උට්ඨහිත්වා චාතුමහාරාජිකෙ ගණ්හාති. තත්ථ කනකවිමානරතනවිමානමණිවිමානානි ඣාපෙත්වා තාවතිංසභවනං ගණ්හාති. එතෙනෙව උපායෙන යාව පඨමජ්ඣානභූමිං ගණ්හාති. තත්ථ තයොපි. බ්‍රහ්මලොකෙ ඣාපෙත්වා ආභස්සරෙ ආහච්ච තිට්ඨති. සා යාව අණුමත්තම්පි සඞ්ඛාරගතං අත්ථි, තාව න නිබ්බායති. සබ්බසඞ්ඛාරපරික්ඛයා පන සප්පිතෙලඣාපනග්ගිසිඛා විය ඡාරිකම්පි අනවසෙසෙත්වා නිබ්බායති. හෙට්ඨාආකාසෙන සහ උපරිආකාසො එකො හොති මහන්ධකාරො.

此后，又经过漫长的时间，第七个太阳出现。由于它的出现，整个轮围世界连同百千俱胝个轮围世界都成为一团烈焰。百由旬等不同大小的须弥山（Sineru）峰也崩裂，就在虚空中消失。那火焰升起，吞噬了四天王天。在那里烧毁金宫、宝宫、摩尼宫后，吞噬了忉利天。以此同样的方法，吞噬至初禅地。在那里烧毁三个梵天界后，火焰冲击到光音天而止住。只要还有原子般微小的行法存在，它就不会熄灭。然而，因一切行法灭尽，它就如同燃尽酥油或灯油的火焰，不留任何灰烬地熄灭。下方的虚空与上方的虚空合而为一，成为一片大黑暗。

අථ දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන මහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා පඨමං සුඛුමං සුඛුමං වස්සති. අනුපුබ්බෙන කුමුදනාළයට්ඨිමුසලතාලක්ඛන්ධාදිප්පමාණාහි ධාරාහි [Pg.329] වස්සන්තො කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු සබ්බං දඩ්ඪට්ඨානං පූරෙත්වා අන්තරධායති. තං උදකං හෙට්ඨා ච තිරියඤ්ච වාතො සමුට්ඨහිත්වා ඝනං කරොති පරිවටුමං පදුමිනිපත්තෙ උදකබින්දුසදිසං. කථං තාව මහන්තං උදකරාසිං ඝනං කරොතීති චෙ? විවරසම්පදානතො. තං හිස්ස තහිං තහිං විවරං දෙති. තං එවං වාතෙන සම්පිණ්ඩියමානං ඝනං කරියමානං පරික්ඛයමානං අනුපුබ්බෙන හෙට්ඨා ඔතරති. ඔතිණ්ණෙ ඔතිණ්ණෙ උදකෙ බ්‍රහ්මලොකට්ඨානෙ බ්‍රහ්මලොකා, උපරි චතුකාමාවචරදෙවලොකට්ඨානෙ ච දෙවලොකා පාතුභවන්ති. පුරිමපථවිට්ඨානං ඔතිණ්ණෙ පන බලවවාතා උප්පජ්ජන්ති. තෙ තං පිහිතද්වාරෙ ධමකරණෙ ඨිතඋදකමිව නිරුස්සාසං කත්වා රුම්භන්ති. මධුරොදකං පරික්ඛයං ගච්ඡමානං උපරි රසපථවිං සමුට්ඨාපෙති. සා වණ්ණසම්පන්නා චෙව හොති ගන්ධරසසම්පන්නා ච නිරුදකපායාසස්ස උපරි පටලං විය. තදා ච ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකෙ පඨමතරාභිනිබ්බත්තා සත්තා ආයුක්ඛයා වා පුඤ්ඤක්ඛයා වා තතො චවිත්වා ඉධූපපජ්ජන්ති. තෙ හොන්ති සයංපභා අන්තලික්ඛචරා. තෙ අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ (දී. නි. 3.120) වුත්තනයෙන තං රසපථවිං සායිත්වා තණ්හාභිභූතා ආලුප්පකාරකං පරිභුඤ්ජිතුං උපක්කමන්ති.

尔后，经久远时，大云升起，初降微雨。次第雨势渐增，雨流粗如白莲茎、棍杖、木杵、棕榈树干，遍满百千俱胝轮围世界，注满一切焚烧之处，而后消散。其水，有下方及横方之风生起，令其凝固、浑圆，犹如莲叶上之水珠。若问：“如何能令如是巨大水聚凝固？”答曰：“因给予空隙。”彼水聚于处处为风提供空隙。如是，水为风所压缩、凝固、损减，次第下沉。水下沉时，于原梵天界处，梵天世界显现；于其上原四欲天界处，诸天世界亦显现。及至水降至原大地处，强风生起。彼风约束其水，令其静止，犹如置于闭口滤水器中之水。甘美之水渐减，其上生地味。彼地味具足色、香、味，犹如无水乳糜上之薄膜。尔时，先生于光音梵天（Ābhassara-brahmaloka）之有情，或因寿尽，或因福尽，从彼处殁，生于此处。彼等自身光明，飞行空中。如《起世经》（Aggañña Sutta）所说之法，彼等尝彼地味，为贪爱所制伏，便开始抟取为团而食。

අථ තෙසං සයංපභා අන්තරධායති, අන්ධකාරො හොති. තෙ අන්ධකාරං දිස්වා භායන්ති. තතො නෙසං භයං නාසෙත්වා සූරභාවං ජනයන්තං පරිපුණ්ණපඤ්ඤාසයොජනං සූරියමණ්ඩලං පාතුභවති. තෙ තං දිස්වා ‘‘ආලොකං පටිලභිම්හා’’ති හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා ‘‘අම්හාකං භීතානං භයං නාසෙත්වා සූරභාවං ජනයන්තො උට්ඨිතො, තස්මා සූරියො හොතූ’’ති සූරියොත්වෙවස්ස නාමං කරොන්ති. අථ සූරියෙ දිවසං ආලොකං කත්වා අත්ථඞ්ගතෙ ‘‘යම්පි ආලොකං ලභිම්හ, සොපි නො නට්ඨො’’ති පුන භීතා හොන්ති, තෙසං එවං හොති ‘‘සාධු වතස්ස සචෙ අඤ්ඤං ආලොකං ලභෙය්‍යාමා’’ති. තෙසං චිත්තං ඤත්වා විය එකූනපඤ්ඤාසයොජනං චන්දමණ්ඩලං පාතුභවති. තෙ තං දිස්වා භිය්‍යොසොමත්තාය හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා ‘‘අම්හාකං ඡන්දං ඤත්වා විය උට්ඨිතො, තස්මා චන්දො හොතූ’’ති චන්දොත්වෙවස්ස නාමං කරොන්ති.

那时，他们自身的光明消失，黑暗生起。他们见到黑暗而感到恐惧。其后，一个能消除他们恐惧、生起勇气的、遍满五十由旬的日轮出现了。他们见到它，非常欢喜，说道：“我们得到光明了！”又说：“他为消除我们恐惧者的怖畏、生起勇气而升起，因此，愿他为‘太阳’(sūriya)！”于是他们就为它取名为太阳。其后，当太阳在白天带来光明而落下后，他们又害怕了，说道：“我们得到的光明，也消失了！”他们心想：“如果我们能得到另一种光明，那该多好啊！”仿佛知道了他们的心意，一个四十九由旬的月轮出现了。他们见到它，更加欢喜，说道：“他仿佛知道了我们的意愿而升起，因此，愿他为‘月亮’(canda)！”于是他们就为它取名为月亮。

එවං චන්දිමසූරියෙසු පාතුභූතෙසු නක්ඛත්තානි තාරකරූපානි පාතුභවන්ති. තතො පභුති රත්තින්දිවා පඤ්ඤායන්ති අනුක්කමෙන ච මාසද්ධමාසඋතුසංවච්ඡරා. චන්දිමසූරියානං පන පාතුභූතදිවසෙයෙව සිනෙරුචක්කවාළහිමවන්තපබ්බතා පාතුභවන්ති[Pg.330]. තෙ ච ඛො අපුබ්බං අචරිමං ඵග්ගුණපුණ්ණමදිවසෙයෙව පාතුභවන්ති. කථං? යථා නාම කඞ්ගුභත්තෙ පච්චමානෙ එකප්පහාරෙනෙව පුබ්බුළකා උට්ඨහන්ති, එකෙ පදෙසා ථූපථූපා හොන්ති, එකෙ නින්නනින්නා එකෙ සමසමා, එවමෙවං ථූපථූපට්ඨානෙ පබ්බතා හොන්ති නින්නනින්නට්ඨානෙ සමුද්දා සමසමට්ඨානෙ දීපාති.

如此，当月亮与太阳出现时，星宿与众星也随之显现。从那时起，昼夜得以了知，月、半月、季节与年也依次分明。然，就在日月出现的那天，须弥山(Sineru)、铁围山(Cakkavāḷa)和雪山(Himavanta)也显现了。它们不前不后，就在法尔古那月(Phagguṇa)的满月日同时显现。如何会这样呢？譬如煮黍米饭时，气泡一下子升起，有些地方隆起，有些地方凹陷，有些地方平坦；同样地，隆起之处成了山，凹陷之处成了海洋，平坦之处成了洲岛。

අථ තෙසං සත්තානං රසපථවිං පරිභුඤ්ජන්තානං කමෙන එකච්චෙ වණ්ණවන්තො, එකච්චෙ දුබ්බණ්ණා හොන්ති. තත්ථ වණ්ණවන්තො දුබ්බණ්ණෙ අතිමඤ්ඤන්ති. තෙසං අතිමානපච්චයා සා රසපථවී අන්තරධායති, භූමිපප්පටකො පාතුභවති. අථ තෙසං තෙනෙව නයෙන සොපි අන්තරධායති, පදාලතා පාතුභවති. තෙනෙව නයෙන සාපි අන්තරධායති, අකට්ඨපාකො සාලි පාතුභවති අකණො අථුසො සුද්ධො සුගන්ධා තණ්ඩුලප්ඵලො. තතො නෙසං භාජනානි උප්පජ්ජන්ති. තෙ සාලිං භාජනෙ ඨපෙත්වා පාසාණපිට්ඨියං ඨපෙන්ති. සයමෙව ජාලාසිඛා උට්ඨහිත්වා තං පචති. සො හොති ඔදනො සුමනජාතිපුප්ඵසදිසො. න තස්ස සූපෙන වා බ්‍යඤ්ජනෙන වා කරණීයං අත්ථි, යං යං රසං භුඤ්ජිතුකාමා හොන්ති, තං තං රසොව හොති. තෙසං තං ඔළාරිකං ආහාරං ආහරයතං තතො පභුති මුත්තකරීසං සඤ්ජායති. අථ නෙසං තස්ස නික්ඛමනත්ථාය වණමුඛානි පභිජ්ජන්ති. පුරිසස්ස පුරිසභාවො, ඉත්ථියා ඉත්ථිභාවො පාතුභවති. තත්‍ර සුදං ඉත්ථී පුරිසං, පුරිසො ච ඉත්ථිං අතිවෙලං උපනිජ්ඣායති. තෙසං අතිවෙලං උපනිජ්ඣායනපච්චයා කාමපරිළාහො උප්පජ්ජති. තතො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්ති. තෙ අසද්ධම්මපටිසෙවනපච්චයා විඤ්ඤූහි ගරහියමානා විහෙඨියමානා තස්ස අසද්ධම්මස්ස පටිච්ඡාදනහෙතු අගාරානි කරොන්ති. තෙ අගාරං අජ්ඣාවසමානා අනුක්කමෙන අඤ්ඤතරස්ස අලසජාතිකස්ස සත්තස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තා සන්නිධිං කරොන්ති. තතො පභුති කණොපි ථුසොපි තණ්ඩුලං පරියොනන්ධති, ලායිතට්ඨානම්පි න පටිවිරූහති. තෙ සන්නිපතිත්වා අනුත්ථුනන්ති ‘‘පාපකා වත භො ධම්මා සත්තෙසු පාතුභූතා, මයඤ්හි පුබ්බෙ මනොමයා අහුම්හා’’ති අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ (දී. නි. 3.128) වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. තතො මරියාදං ඨපෙන්ති.

其后，彼等众生食用地味时，次第有貌美者，有貌丑者。其中，貌美者轻视貌丑者。因彼等起我慢故，彼地味消失，地菇出现。其后，以同样的方式，彼亦消失，蔓藤出现。以同样的方式，彼亦消失，无需耕种之稻米出现，无碎米、无糠，纯净芳香，果实为米。其后，彼等之器皿出现。彼等将稻米置于器皿中，放于石板上。火焰自行生起，将其煮熟。彼饭犹如素馨花。其无需汤或菜肴，欲食何味，即为何味。彼等食用此粗食，从尔时起，便有大小便。其后，为排泄故，彼等身上裂开孔道。男子显现男性相，女子显现女性相。其时，女子过度注视男子，男子亦过度注视女子。因彼等过度注视故，生起欲火。其后，彼等行淫欲法。彼等因行此非善法，为智者所呵责、恼害，为遮蔽此非善法故，建造房舍。彼等住于房舍，次第仿效某一懒惰众生的做法，开始储存。从尔时起，碎米与糠包覆米粒，已割之处亦不再生。彼等聚集而悲叹：“唉！诸君！恶法已于众生中出现，我等往昔实为意生身！”此应如《起世经》中所说而广述。其后，彼等设立界限。

අථ අඤ්ඤතරො සත්තො අඤ්ඤස්ස භාගං අදින්නං ආදියති. තං ද්වික්ඛත්තුං පරිභාසිත්වා තතියවාරෙ පාණිලෙඩ්ඩුදණ්ඩෙහි පහරන්ති. තෙ එවං අදින්නාදානගරහමුසාවාදදණ්ඩාදානෙසු [Pg.331] උප්පන්නෙසු සන්නිපතිත්වා චින්තයන්ති ‘‘යංනූන මයං එකං සත්තං සම්මන්නෙය්‍යාම, යො නො සම්මා ඛීයිතබ්බං ඛීයෙය්‍ය, ගරහිතබ්බං ගරහෙය්‍ය, පබ්බාජෙතබ්බං පබ්බාජෙය්‍ය. මයං පනස්ස සාලීනං භාගං අනුපදස්සාමා’’ති. එවං කතසන්නිට්ඨානෙසු පන සත්තෙසු ඉමස්මිං තාව කප්පෙ අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො තෙන සමයෙන තෙසු සත්තෙසු අභිරූපතරො ච දස්සනීයතරො ච මහෙසක්ඛතරො ච බුද්ධිසම්පන්නො පටිබලො නිග්ගහපග්ගහං කාතුං. තෙ තං උපසඞ්කමිත්වා යාචිත්වා සම්මන්නිංසු. සො ‘‘තෙන මහාජනෙන සම්මතොති මහාසම්මතො, ඛෙත්තානං අධිපතීති ඛත්තියො, ධම්මෙන සමෙන පරෙ රඤ්ජෙතීති රාජා’’ති තීහි නාමෙහි පඤ්ඤායිත්ථ. යඤ්හි ලොකෙ අච්ඡරියට්ඨානං, බොධිසත්තොව තත්ථ ආදිපුරිසොති. එවං බොධිසත්තං ආදිං කත්වා ඛත්තියමණ්ඩලෙ සණ්ඨිතෙ අනුපුබ්බෙන බ්‍රාහ්මණාදයොපි වණ්ණා සණ්ඨහිංසු. තත්ථ කප්පවිනාසකමහාමෙඝතො යාව ජාලූපච්ඡෙදො, ඉදමෙකමසඞ්ඛෙය්‍යං සංවට්ටොති වුච්චති. කප්පවිනාසකජාලූපච්ඡෙදතො යාව කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිපූරකො සම්පත්තිමහාමෙඝො, ඉදං දුතියමසඞ්ඛෙය්‍යං සංවට්ටට්ඨායීති වුච්චති. සම්පත්තිමහාමෙඝතො යාව චන්දිමසූරියපාතුභාවො, ඉදං තතියමසඞ්ඛෙය්‍යං විවට්ටොති වුච්චති. චන්දිමසූරියපාතුභාවතො යාව පුන කප්පවිනාසකමහාමෙඝො, ඉදං චතුත්ථමසඞ්ඛෙය්‍යං විවට්ටට්ඨායීති වුච්චති. ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි එකො මහාකප්පො හොති. එවං තාව අග්ගිනා විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

尔时，有一有情取他人未予之物。众人呵责其二次，至第三次，则以手、土块、木杖击之。如是，不与取、呵责、妄语、杖罚之事生起时，众人集会商议：“我等何不共选一人？彼应呵责当呵责者，应谴责当谴责者，应驱逐当驱逐者。我等则将稻谷的一份分予他。”有情作此决议后，于此劫中，此世尊尔时为菩萨，于彼有情众中，最为端正，最为庄严，最具威力，智慧具足，堪能行抑止与称誉之事。彼等诣彼，请求而共举之。彼因“为大众所共选”，故名“大共选王”(Mahāsammata)；因是“田地之主”，故名“刹帝利”(Khattiyo)；因“以法、平等地令他人喜悦”，故名“王”(Rājā)。他即以此三名而著称。于世间，凡有奇特之事，菩萨即是彼处之第一人。如是，以菩萨为首，刹帝利众既已成立，婆罗门等其余种姓亦次第成立。其中，从坏劫大云起至火焰止息，此为一阿僧祇，称为“坏劫”(saṃvaṭṭa)。从坏劫火焰止息起至遍满百千俱胝世界之成就大云，此为第二阿僧祇，称为“坏住劫”(saṃvaṭṭaṭṭhāyī)。从成就大云起至日月出现，此为第三阿僧祇，称为“成劫”(vivaṭṭa)。从日月出现起至再起坏劫大云，此为第四阿僧祇，称为“成住劫”(vivaṭṭaṭṭhāyī)。此四阿僧祇为一大劫。如是，当知火之毁灭与安住。

යස්මිං පන සමයෙ කප්පො උදකෙන නස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වාති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ දුතියො සූරියො, එවමිධ කප්පවිනාසකො ඛාරූදකමහාමෙඝො උට්ඨාති. සො ආදිතො සුඛුමං සුඛුමං වස්සන්තො අනුක්කමෙන මහාධාරාහි කොටිසතසහස්සචක්කවාළානං පූරෙන්තො වස්සති. ඛාරූදකෙන ඵුට්ඨඵුට්ඨා පථවීපබ්බතාදයො විලීයන්ති. උදකං සමන්තතො වාතෙහි ධාරීයති. පථවිතො යාව දුතියජ්ඣානභූමිං උදකං ගණ්හාති, තත්ථ තයොපි බ්‍රහ්මලොකෙ විලීයාපෙත්වා සුභකිණ්හෙ ආහච්ච තිට්ඨති. තං යාව අණුමත්තම්පි සඞ්ඛාරගතං අත්ථි, තාව න වූපසම්මති.

又，当劫为水所毁时，“最初，坏劫大云升起”等句，应如前述而详说。然此中差别在于：如同彼火劫时出现第二个太阳，此水劫时则升起坏劫的碱水大云。其初细雨微降，后渐成洪流，遍满百千亿世界而降。凡为碱水所触及的大地、山岳等皆消融。水为四方之风所持。水自地面涨至第二禅天(dutiyajjhānabhūmi)，消融彼处三梵天界后，上抵遍净天(subhakiṇhe)而止。乃至尚有微尘许行法存在，此水终不平息。

උදකානුගතං [Pg.332] පන සබ්බසඞ්ඛාරගතං අභිභවිත්වා සහසා වූපසම්මති, අන්තරධානං ගච්ඡති. හෙට්ඨාආකාසෙන සහ උපරිආකාසො එකො හොති මහන්ධකාරොති සබ්බං වුත්තසදිසං. කෙවලං පනිධ ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකං ආදිං කත්වා ලොකො පාතුභවති. සුභකිණ්හතො ච චවිත්වා ආභස්සරට්ඨානාදීසු සත්තා නිබ්බත්තන්ති. තත්ථ කප්පවිනාසකමහාමෙඝතො යාව කප්පවිනාසකඛාරූදකූපච්ඡෙදො, ඉදමෙකං අසඞ්ඛෙය්‍යං. උදකූපච්ඡෙදතො යාව සම්පත්තිමහාමෙඝො, ඉදං දුතියමසඞ්ඛෙය්‍යං. සම්පත්තිමහාමෙඝතො…පෙ… ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි එකො මහාකප්පො හොති. එවං උදකෙන විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

此水淹没一切行法后，便骤然平息，消失无踪。下方虚空与上方虚空合为一体，一片大黑暗，其余种种皆如前述。只是在此水劫中，世界以光音天(Ābhassara)为始而出现。有情从遍净天(Subhakiṇha)死后，重生于光音天(Ābhassara)等地。于此，从坏劫大云出现至坏劫碱水断绝，此为一阿僧祇。从碱水断绝至成劫大云出现，此为第二阿僧祇。从成劫大云……（乃至）……此四阿僧祇为一大劫。应如是知晓水之毁坏与成立。

යස්මිං පන සමයෙ කප්පො වාතෙන විනස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වාති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ දුතියසූරියො, එවමිධ කප්පවිනාසනත්ථං වාතො සමුට්ඨාති. සො පඨමං ථූලරජං උට්ඨාපෙති, තතො සණ්හරජං සුඛුමවාලිකං ථූලවාලිකං සක්ඛරපාසාණාදයොති යාව කූටාගාරමත්තෙ පාසාණෙ විසමට්ඨානෙ ඨිතමහාරුක්ඛෙ ච උට්ඨාපෙති. තෙ පථවිතො නභමුග්ගතා න පුන පතන්ති, තත්ථෙව චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා අභාවං ගච්ඡන්ති. අථානුක්කමෙන හෙට්ඨාමහාපථවියා වාතො සමුට්ඨහිත්වා පථවිං පරිවත්තෙත්වා උද්ධං මූලං කත්වා ආකාසෙ ඛිපති. යොජනසතප්පමාණා පථවිප්පදෙසා ද්වියොජනතියොජනචතුයොජනපඤ්චයොජනසතප්පමාණාපි භිජ්ජිත්වා වාතවෙගුක්ඛිත්තා ආකාසෙයෙව චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා අභාවං ගච්ඡන්ති. චක්කවාළපබ්බතම්පි සිනෙරුපබ්බතම්පි වාතො උක්ඛිපිත්වා ආකාසෙ ඛිපති. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිහන්ත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා විනස්සන්ති. එතෙනෙව උපායෙන භූමට්ඨකවිමානානි ච ආකාසට්ඨකවිමානානි ච විනාසෙන්තො ඡ කාමාවචරදෙවලොකෙ විනාසෙත්වා කොටිසතසහස්සචක්කවාළානි විනාසෙති. තත්ථ චක්කවාළා චක්කවාළෙහි, හිමවන්තා හිමවන්තෙහි, සිනෙරූ සිනෙරූහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගන්ත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා විනස්සන්ති. පථවිතො යාව තතියජ්ඣානභූමිං වාතො ගණ්හාති, තත්ථ තයො බ්‍රහ්මලොකෙ විනාසෙත්වා වෙහප්ඵලෙ ආහච්ච තිට්ඨති. එවං සබ්බසඞ්ඛාරගතං විනාසෙත්වා සයම්පි විනස්සති. හෙට්ඨාආකාසෙන සහ උපරිආකාසො එකො හොති මහන්ධකාරොති සබ්බං වුත්තසදිසං. ඉධ පන [Pg.333] සුභකිණ්හබ්‍රහ්මලොකං ආදිං කත්වා ලොකො පාතුභවති. වෙහප්ඵලතො ච චවිත්වා සුභකිණ්හට්ඨානාදීසු සත්තා නිබ්බත්තන්ති. තත්ථ කප්පවිනාසකමහාමෙඝතො යාව කප්පවිනාසකවාතූපච්ඡෙදො, ඉදමෙකං අසඞ්ඛෙය්‍යං. වාතූපච්ඡෙදතො යාව සම්පත්තිමහාමෙඝො, ඉදං දුතියමසඞ්ඛෙය්‍යං…පෙ… ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි එකො මහාකප්පො හොති. එවං වාතෙන විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

当劫被风毁灭时，“最初会有毁灭劫的大云升起”等，应如前述而详说。但此中之差别在于：如同彼处出现第二个太阳，此处则为毁灭此劫而生起大风。这风首先扬起粗尘，然后是细尘、细沙、粗沙、碎石、岩石等，乃至扬起楼阁般大的岩石和生长于崎岖处的大树。它们从地面升到空中，不再落下，就在空中粉碎为尘，消失不见。然后次第地，从下方大地生起风，将大地翻转，令其根部朝上，抛向空中。百由旬、乃至二百、三百、四百、五百由旬大的地块，也被风力吹起而碎裂，在空中粉碎为尘，消失不见。风甚至将轮围山和须弥山(Sineru)掀起，抛向空中。它们互相撞击，粉碎而毁灭。以此方式，风摧毁地居天宫和空居天宫，毁灭六欲天，毁灭十万俱胝轮围世界。于此，轮围山与轮围山、雪山与雪山、须弥山与须弥山，相互撞击，粉碎而毁灭。风从地面漫至第三禅天，摧毁那三个梵天界，冲击广果天(Vehapphala)而止。就这样，风摧毁一切行法后，它自身也毁灭了。下方虚空与上方虚空合为一体，一片大黑暗，其余皆如前述。但此处，世界以遍净天(Subhakiṇhā)为始而出现。众生从广果天死后，投生到遍净天等地。于此，从毁灭劫的大云到毁灭劫的风消退，这为一个阿僧祇。从风消退到成就大云，这为第二个阿僧祇……（乃至）……这四个阿僧祇构成一个大劫。应当这样了知风的毁灭与存续。

කිං කාරණා එවං ලොකො විනස්සති? අකුසලමූලකාරණා. අකුසලමූලෙසු හි උස්සන්නෙසු එවං ලොකො විනස්සති. සො ච ඛො රාගෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා විනස්සති, දොසෙ උස්සන්නතරෙ උදකෙන විනස්සති. කෙචි පන ‘‘දොසෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා, රාගෙ උදකෙනා’’ති වදන්ති. මොහෙ උස්සන්නතරෙ වාතෙන විනස්සති. එවං විනස්සන්තොපි ච නිරන්තරමෙව සත්ත වාරෙ අග්ගිනා නස්සති, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන. පුන සත්ත වාරෙ අග්ගිනා, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ වාරෙ විනස්සන්තො සත්තක්ඛත්තුං උදකෙන විනස්සිත්වා පුන සත්ත වාරෙ අග්ගිනා නස්සති. එත්තාවතා තෙසට්ඨි කප්පා අතීතා හොන්ති. එත්ථන්තරෙ උදකෙන නස්සනවාරං සම්පත්තම්පි පටිබාහිත්වා ලද්ධොකාසො වාතො පරිපුණ්ණචතුසට්ඨිකප්පායුකෙ සුභකිණ්හෙ විද්ධංසෙන්තො ලොකං විනාසෙති.

世界为何如此毁灭？因不善根故。当不善根增长时，世界便如此毁灭。当贪欲极盛时，世界被火毁灭；当瞋恚极盛时，世界被水毁灭——亦有师言：“当瞋恚极盛时被火毁灭，当贪欲极盛时被水毁灭”；当愚痴极盛时，世界被风毁灭。如此毁灭，世界连续七次被火毁灭，第八次被水毁灭。接着，又七次被火毁灭，第八次被水毁灭。如此，每逢第八次毁灭皆为水毁，在历经七次水毁之后，又再七次被火毁灭。至此，六十三劫已过。此后，即便到了水毁之期，也被阻止，风获得机会，通过摧毁寿命长达六十四大劫的遍净天(subhakiṇhe)来毁灭世界。

පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තොපි ච කප්පානුස්සරණකො භික්ඛු එතෙසු කප්පෙසු අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ අනුස්සරති. සංවට්ටකප්පෙ විවට්ටකප්පෙති ච කප්පස්ස අඩ්ඪං ගහෙත්වා වුත්තං. සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙති සකලකප්පං ගහෙත්වා වුත්තං. කථං අනුස්සරතීති චෙ? අමුත්‍රාසින්තිආදිනා නයෙන. තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අහං අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගතියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති කච්චානො වා කස්සපො වා. ඉදමස්ස අතීතභවෙ අත්තනො නාමගොත්තානුස්සරණවසෙන වුත්තං. සචෙ පන තස්මිං කාලෙ අත්තනො වණ්ණසම්පත්තිං වා ලූඛපණීතජීවිකභාවං වා සුඛදුක්ඛබහුලතං වා අප්පායුකදීඝායුකභාවං වා අනුස්සරිතුකාමො හොති, තම්පි අනුස්සරතියෙව. තෙනාහ ‘‘එවංවණ්ණො…පෙ… එවමායුපරියන්තො’’ති. තත්ථ එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙකප්පකාරෙන [Pg.334] කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං වා සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරිමාණායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසතසහස්සායුපරියන්තො වා.

再者，随念宿住的比丘，亦能随念诸劫，于此诸劫中能随念无数坏劫、无数成劫、无数成坏劫。“于坏劫、于成劫”是取半劫而说，“于成坏劫”是取全劫而说。如何随念呢？即通过“我曾于彼处”等方式。其中“我曾于彼处”意为：我曾在某处，于某有、某胎、某趣、某识住、某有情居或某众生类中存在。“我名某某”指如提须(Tisso)或弗须(Phusso)，“我姓某某”指如迦旃延(Kaccāno)或迦叶(Kassapo)。这是依据随念过去世自身名姓而说。再者，如果想要随念彼时自身的容色、生活的粗劣或精致、苦乐的多寡、寿命的长短，也都能随念。因此说“容色如是……乃至……寿量终结如是”。其中“容色如是”指或白或金黄色；“食物如是”指或吃香米饭和肉，或吃自然掉落的果实；“感受苦乐如是”指以多种方式感受有物欲和无物欲等不同种类的身体和心理的苦乐；“寿量终结如是”指或以百年为寿量终结，或以八万四千大劫为寿量终结。

සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සො අහං තතො භවතො යොනිතො ගතිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුන අමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති අථ තත්‍රාපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව. අපිච යස්මා අමුත්‍රාසින්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවතිච්ඡකං (විසුද්ධි. 2.410) අනුස්සරණං, සො තතො චුතොති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං, තස්මා ඉධූපපන්නොති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරමෙවස්ස උපපත්තිට්ඨානං සන්ධාය අමුත්‍ර උදපාදින්ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපාසින්ති එවමාදි පනස්ස තත්‍ර ඉමිස්සා උපපත්තියා අනන්තරෙ උපපත්තිට්ඨානෙ නාමගොත්තාදීනං අනුස්සරණදස්සනත්ථං වුත්තං. සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති ස්වාහං තතො අනන්තරූපපත්තිට්ඨානතො චුතො ඉධ අමුකස්මිං නාම ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා නිබ්බත්තොති. ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තො තිස්සො ඵුස්සො කස්සපොති උද්දිසීයති, වණ්ණාදීහි සාමො ඔදාතොති නානත්තතො පඤ්ඤායති. තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරාති.

“他从那里死后，投生到那里”，即我从那个有、那个胎、那个趣、那个识住、那个有情居或那个众生类死后，又投生到名为某某的有、胎、趣、识住、有情居或众生类中。“在那里我也曾是”，即在那样的有、胎、趣、识住、有情居或众生类中，我也曾经存在过。“我名某某”等如前所说。再者，因为“我在那里”是次第回溯者随其所愿的随念，“他从那里死后”是返回时的审察，所以应当明白，“投生到那里”这句话是针对紧接此次投生之前的投生处而说的。“在那里我也曾是”等是为了显示他在那紧接此次投生之前的投生处，随念名姓等而说。“他从那里死后，投生于此”，即我从那紧接的投生处死后，于此投生在名为某某的刹帝利家或婆罗门家。“如是”即如此。“具相与具称谓”，即以名姓为具称谓，以肤色等为具相。因为有情是以名姓被称谓，如提须(Tisso)、弗须(Phusso)、迦叶(Kassapa)；以肤色等被辨识，如黑、白等种种不同。因此名姓是称谓，其余是相。

පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

宿住随念智的解释之释义终。

54. දිබ්බචක්ඛුඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

54. 天眼智的解释之释义

106. දිබ්බචක්ඛුඤාණනිද්දෙසෙ ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතීති දිවා වා රත්තිං වා සූරියජොතිචන්දමණිආලොකං ආලොකොති මනසි කරොති. එවං මනසිකරොන්තො ච ආලොකොති සඤ්ඤං මනසි පවත්තනතො ‘‘ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතී’’ති වුච්චති. දිවාසඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති එවං ආලොකසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා දිවාති සඤ්ඤං ඨපෙති. යථා [Pg.335] දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා ආලොකො දිට්ඨො, තථෙව රත්තිම්පි මනසි කරොති. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා රත්තිං ආලොකො දිට්ඨො, තථෙව දිවාපි මනසි කරොති. ඉති විවටෙන චෙතසාති එවං අපිහිතෙන චිත්තෙන. අපරියොනද්ධෙනාති සමන්තතො අනද්ධෙන. සප්පභාසං චිත්තං භාවෙතීති සඔභාසං චිත්තං වඩ්ඪෙති. එතෙන දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මාලොකාරම්මණං චිත්තං කථිතං. ආලොකකසිණාරම්මණං චතුත්ථජ්ඣානමෙව වා සන්ධාය වුත්තං. තස්සෙවං භාවයතො ඔභාසජාතං චිත්තං හොති විගතන්ධකාරාවරණං. තෙන හි දිබ්බචක්ඛුං උප්පාදෙතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන ඉමිස්සායෙව පාළියා අනුසාරෙන කසිණාරම්මණං අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සබ්බාකාරෙන අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා ‘‘තෙජොකසිණං ඔදාතකසිණං ආලොකකසිණ’’න්ති ඉමෙසු තීසු කසිණෙසු අඤ්ඤතරං ආසන්නං කාතබ්බං, උපචාරජ්ඣානගොචරං කත්වා වඩ්ඪෙත්වා ඨපෙතබ්බං, න තත්ථ අප්පනා උප්පාදෙතබ්බාති අධිප්පායො. සචෙ හි උප්පාදෙති, පාදකජ්ඣානනිස්සයං හොති, න පරිකම්මනිස්සයං. ඉමෙසු ච පන තීසු ආලොකකසිණංයෙව සෙට්ඨතරං, තදනුලොමෙන පන ඉතරං කසිණද්වයම්පි වුත්තං. තස්මා ආලොකකසිණං ඉතරෙසං වා අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා චත්තාරි ඣානානි උප්පාදෙත්වා පුන උපචාරභූමියංයෙව ඨත්වා කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. වඩ්ඪිතවඩ්ඪිතට්ඨානස්ස අන්තොයෙව රූපගතං පස්සිතබ්බං. රූපගතං පස්සතො පනස්ස තෙන බ්‍යාපාරෙන පරිකම්මචිත්තෙන ආලොකඵරණං අකුබ්බතො පරිකම්මස්ස වාරො අතික්කමති, තතො ආලොකො අන්තරධායති, තස්මිං අන්තරහිතෙ රූපගතම්පි න දිස්සති. අථානෙන පුනප්පුනං පාදකජ්ඣානමෙව පවිසිත්වා තතො වුට්ඨාය ආලොකො ඵරිතබ්බො. එවං අනුක්කමෙන ආලොකො ථාමගතො හොතීති. ‘‘එත්ථ ආලොකො හොතූ’’ති යත්තකං ඨානං පරිච්ඡින්දති, තත්ථ ආලොකො තිට්ඨතියෙව. දිවසම්පි නිසීදිත්වා පස්සතො රූපදස්සනං හොති. තත්ථ යදා තස්ස භික්ඛුනො මංසචක්ඛුස්ස අනාපාථගතං අන්තොකුච්ඡිගතං හදයවත්ථුනිස්සිතං හෙට්ඨාපථවීතලනිස්සිතං තිරොකුට්ටපබ්බතපාකාරගතං පරචක්කවාළගතන්ති ඉදං රූපං ඤාණචක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, මංසචක්ඛුනා දිස්සමානං විය හොති, තදා දිබ්බචක්ඛු උප්පන්නං හොති. තදෙව චෙත්ථ රූපදස්සනසමත්ථං, න පුබ්බභාගචිත්තානි.

106. 在天眼智的解释中，“作意光明想”即于昼或夜，对日光、火光、月光、宝珠光作意为“光明”。如此作意者，由于在心中令光明想生起，故被称为“作意光明想”。“确立白昼想”即如此作意光明想后，确立“昼”之想。“如昼于夜”即如白昼所见之光明，于夜晚亦如是作意；“如夜于昼”即如夜晚所见之光明，于白昼亦如是作意。“以开阔之心”即以无闭塞之心。“无覆盖”即周遍无遮蔽。“修习光明心”即增长具光明之心。此处已说明天眼预备工作以光明为所缘之心，或特指以光明遍为所缘的第四禅。如此修习者，其心生起光明，远离黑暗之障。因此，欲生起天眼的初学良家子，应依此巴利（圣典）之教导，将以遍处为所缘、作为神通基础的禅那，修习至在各方面皆能胜任引发后，于“火遍、白遍、光明遍”此三遍中，择一作为近行，令其成为近行禅的范围，加以增长并确立，但不应于彼处生起安止定。此是其意。若生起（安止定），则成基础禅之所依，而非预备工作之所依。于此三遍中，光明遍实为最胜，其余二遍亦随顺于它而说。是故，应以光明遍或其他遍处之一为所缘，生起四种禅那后，复住于近行地，增长遍相。于其不断增长之处的内部，即应见诸色。然，见诸色时，若不以彼预备工作心勤行光明遍满，则错失预备工作之时机，其后光明即会消失；光明消失时，诸色亦不可见。此时，此人应再三进入基础禅，出定后遍满光明。如此次第修习，光明即变得稳固。凡其限定“此处当有光明”之区域，光明即安住于彼处。即使坐上一整天，亦能见诸色。于彼，当该比丘肉眼范围所不及——腹中之物、心所依处、地层之下、墙后、山后、垣后、另一轮围世界之色，进入其智眼范围，变得如肉眼所见时，天眼即已生起。于此，唯有此（天眼智）能见诸色，前分诸心则无此能力。

තත්‍රායං [Pg.336] දිබ්බචක්ඛුනො උප්පත්තික්කමො – වුත්තප්පකාරමෙතං රූපමාරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ තදෙව රූපමාරම්මණං කත්වා චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි උප්පජ්ජන්තීති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදං පන ඤාණං ‘‘සත්තානං චුතූපපාතෙ ඤාණ’’න්තිපි ‘‘දිබ්බචක්ඛුඤාණ’’න්තිපි වුච්චති. තං පනෙතං පුථුජ්ජනස්ස පරිපන්ථො හොති. සො හි ‘‘යත්ථ යත්ථ ආලොකො හොතූ’’ති අධිට්ඨාති, තං තං පථවීසමුද්දපබ්බතෙ විනිවිජ්ඣිත්වාපි එකාලොකං හොති. අථස්ස තත්ථ භයානකානි යක්ඛරක්ඛසාදිරූපානි පස්සතො භයං උප්පජ්ජති. තෙන චිත්තවික්ඛෙපං පත්වා ඣානවිබ්භන්තකො හොති. තස්මා රූපදස්සනෙ අප්පමත්තෙන භවිතබ්බං.

于此，天眼(dibbacakkhu)的生起次第是：如前所述，以彼色为所缘，于意门转向(manodvārāvajjana)生灭之后，复以彼色为所缘，生起四或五个速行(javana)。此当如前述之理了知。此智亦被称为“有情死生智(sattānaṃ cutūpapāte ñāṇa)”或“天眼智(dibbacakkhuñāṇa)”。然而，此智对凡夫(puthujjana)而言是一种危难。因为他若决意：“愿光明于处处生起”，光明即便穿透大地、海洋、山岳，亦成为一片光明。其时，他于彼处见到可怕的夜叉(yakkha)、罗刹(rakkhāsa)等形色，便生起怖畏。由此心意散乱，从禅那(jhāna)中退失。是故，于见色时，应当不放逸。

සත්තානං චුතූපපාතඤාණායාති සත්තානං චුතියා ච උපපාතෙ ච ඤාණාය. යෙන ඤාණෙන සත්තානං චුති ච උපපාතො ච ඤායති, තදත්ථං දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථන්ති වුත්තං හොති. දිබ්බෙන චක්ඛුනාති වුත්තත්ථමෙව. විසුද්ධෙනාති චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධං. යො හි චුතිමත්තමෙව පස්සති, න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමෙව පස්සති, න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතමතිවත්තති, තස්මාස්ස තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති. උභයඤ්චෙතං බුද්ධපුත්තා පස්සන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධ’’න්ති. මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මානුසකං වා මංසචක්ඛුං අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන.

“为有情死生智(sattānaṃ cutūpapātañāṇāya)”者，谓为知有情之死(cuti)与生(upapāta)之智。以何智了知有情之死与生，是为此义，即为天眼智义而说。“以天眼(dibbena cakkhunā)”者，义如前说。“以清净(visuddhena)”者，谓见死生为见清净(diṭṭhivisuddhi)之因，故名清净。若人唯见死而不见生，则执断灭见(ucchedadiṭṭhi)；若人唯见生而不见死，则执新有情显现见(navasattapātubhāvadiṭṭhi)。若见此二者，则超越此二种见，是故其见为见清净之因。佛子(buddhaputta)则见此二者。是故说：“由见死生为见清净之因，故名清净”。以见色超越人之境界(manussūpacāra)，故名“超越人间(atikkantamānusaka)”；或因超越人之肉眼(maṃsacakkhu)，故名“超越人间”。以彼清净、超越人间之天眼。

සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සානං මංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ ඔලොකෙති. චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කා, යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති. තෙ චවමානා. යෙ ච ගහිතපටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තා වා, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ ච උපපජ්ජමානෙ ච පස්සතීති දස්සෙති. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ ඔහීළිතෙ ඔඤ්ඤාතෙ අවඤ්ඤාතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨාකන්තාමනාපවණ්ණයුත්තෙ, අනභිරූපෙ [Pg.337] විරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ. යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ. තත්ථ පුරිමෙහි ‘‘චවමානෙ’’තිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තං, ඉමිනා පන පදෙන යථාකම්මූපගඤාණකිච්චං.

看见众生，即如人们用肉眼观看众生。正在死去与正在投生：于此，在死亡刹那或结生刹那，天眼是无法看见的；然而，那些临近死亡、即将死去者，是“正在死去”；而那些已取结生或已转生者，则意指为“正在投生”。此句表示他看见这些正在死去与正在投生的众生。下劣者（hīna），因与痴（moha）的果报相应，故于种姓、家族、财富等方面被轻视、鄙视、藐视、不敬。胜妙者（paṇīta），因与无痴（amoha）的果报相应，故与此相反。美貌者（suvaṇṇa），因与无瞋（adosa）的果报相应，故具足可爱、可意、悦意的容色。丑陋者（dubbaṇṇa），因与瞋（dosa）的果报相应，故具足不可爱、不可意、不悦意的容色，亦有不端正、丑陋之意。善趣者（sugata），即生于善趣者；或因与无贪（alobha）的果报相应，故富裕、大富。恶趣者（duggata），即生于恶趣者；或因与贪（lobha）的果报相应，故贫穷、饮食匮乏。随业趣向者（yathākammūpaga），即随其所积集之业而趣向。于此，前述的“正在死去”等词，说的是天眼的作用；而此句则说了知众生随业趣向之智的作用。

තස්ස ච ඤාණස්ස අයමුප්පත්තික්කමො – ඉධ භික්ඛු හෙට්ඨානිරයාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නෙරයිකෙ සත්තෙ පස්සති මහාදුක්ඛමනුභවමානෙ, තං දස්සනං දිබ්බචක්ඛුකිච්චමෙව. සො එවං මනසි කරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං දුක්ඛමනුභවන්තී’’ති. අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තංකම්මාරම්මණං ඤාණමුප්පජ්ජති. තථා උපරිදෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නන්දනවනමිස්සකවනඵාරුසකවනාදීසු සත්තෙ පස්සති මහාසම්පත්තිං අනුභවමානෙ, තම්පි දස්සනං දිබ්බචක්ඛුකිච්චමෙව. සො එවං මනසි කරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං සම්පත්තිං අනුභවන්තී’’ති. අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තංකම්මාරම්මණං ඤාණමුප්පජ්ජති. ඉදං යථාකම්මූපගඤාණං නාම. ඉමස්ස විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථි. යථා චිමස්ස, එවං අනාගතංසඤාණස්සාපි. දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව හි ඉමානි දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්ති.

此智的生起次第如下：于此，比丘向下朝地狱扩展光明，看见地狱的众生正在感受大苦，此见纯属天眼之用。他如此作意：“这些众生是造了什么业，才感受此等痛苦？”于是，他生起了以该业为所缘的智，了知“他们是造了此业”。同样地，他向上朝天界扩展光明，在欢喜园(Nandanavana)、杂合园(Missakavana)、粗涩园(Phārusakavana)等处看见众生正在享受大福报，此见亦纯属天眼之用。他如此作意：“这些众生是造了什么业，才享受此等福报？”于是，他生起了以该业为所缘的智，了知“他们是造了此业”。此即名为随业趣智。此智并无单独的预备修行。此智如此，未来智亦然。因为这两种智是以天眼为基础，与天眼一同成就。

ඉමෙ වත භොන්තොතිආදීසු ඉමෙති දිබ්බචක්ඛුනා දිට්ඨානං නිදස්සනවචනං. වතාති අනුලොමවචනත්ථෙ නිපාතො. භොන්තොති භවන්තො. දුට්ඨු චරිතං, දුට්ඨං වා චරිතං කිලෙසපූතිකත්තාති දුච්චරිතං, කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං දුච්චරිතන්ති කායදුච්චරිතං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. සමන්නාගතාති සමඞ්ගීභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි අනත්ථකාමා හුත්වා අන්තිමවත්ථුනා වා ගුණපරිධංසනෙන වා උපවාදකා, අක්කොසකා ගරහකාති වුත්තං හොති. තත්ථ ‘‘නත්ථි ඉමෙසං සමණධම්මො, අස්සමණා එතෙ’’ති වදන්තො අන්තිමවත්ථුනා උපවදති, ‘‘නත්ථි ඉමෙසං ඣානං වා විමොක්ඛො වා මග්ගො වා ඵලං වා’’තිආදීනි වදන්තො ගුණපරිධංසනෙන උපවදතීති වෙදිතබ්බො. සො ච ජානං වා උපවදෙය්‍ය අජානං වා, උභයථාපි අරියූපවාදොව හොති. භාරියං කම්මං ආනන්තරියසදිසං සග්ගාවරණං මග්ගාවරණඤ්ච, සතෙකිච්ඡං පන හොති. තස්මා යො අරියං උපවදති, තෙන ගන්ත්වා සචෙ අත්තනා වුඩ්ඪතරො හොති, උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ‘‘අහං ආයස්මන්තං [Pg.338] ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ ඛමාහී’’ති ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ නවකතරො හොති, වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙ ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ ඛමථා’’ති ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ දිසාපක්කන්තො හොති, සයං වා ගන්ත්වා සද්ධිවිහාරිකාදිකෙ වා පෙසෙත්වා ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ නාපි ගන්තුං න පෙසෙතුං සක්කා හොති, යෙ තස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ වසන්ති, තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා සචෙ නවකතරා හොන්ති, උක්කුටිකං නිසීදිත්වා, සචෙ වුඩ්ඪතරා, වුඩ්ඪෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, අසුකං නාම ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, ඛමතු මෙ සො ආයස්මා’’ති වත්වා ඛමාපෙතබ්බො. සම්මුඛා අක්ඛමන්තෙපි එතදෙව කාතබ්බං. සචෙ එකචාරිකභික්ඛු හොති, නෙව තස්ස වසනට්ඨානං, න ගතට්ඨානං පඤ්ඤායති, එකස්ස පණ්ඩිතස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, අසුකං නාම ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ අනුස්සරතො විප්පටිසාරො හොති, කිං කරොමී’’ති වත්තබ්බං. සො වක්ඛති ‘‘තුම්හෙ මා චින්තයිත්ථ, ථෙරො තුම්හාකං ඛමති, චිත්තං වූපසමෙථා’’ති. තෙනාපි අරියස්ස ගතදිසාභිමුඛෙන අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘ඛමථා’’ති වත්තබ්බං. යදි සො පරිනිබ්බුතො හොති, පරිනිබ්බුතමඤ්චට්ඨානං ගන්ත්වා යාව සිවථිකං ගන්ත්වාපි ඛමාපෙතබ්බං. එවං කතෙ නෙව සග්ගාවරණං, න මග්ගාවරණං හොති, පාකතිකමෙව හොතීති.

于“Ime vata bhonto”等句中，“ime”是用于指示以天眼所见者的词。“Vata”是表示随顺语气的助词。“Bhonto”即“bhavanto”。行为恶劣，或因烦恼而败坏的行为，是为恶行。以身行恶行，或由身生起的恶行，是为身恶行。其余二者亦同此理。“具足”（samannāgatā）即是完全具备。“诽谤圣者”（ariyānaṃ upavādakā）是指对佛、独觉佛、声闻圣者，乃至最低对在家须陀洹（gihisotāpanna），怀有害心，以究竟事（antimavatthu）或以毁坏功德（guṇaparidhaṃsana）来诽谤、辱骂、斥责。其中，说“此辈无沙门法，彼等非沙门”，即是以究竟事诽谤；说“此辈无禅那、无解脱、无道、无果”等，当知即是以毁坏功德诽谤。无论知或不知而诽谤，两者皆是诽谤圣者。此为重业，等同无间业，能障生天及障证道，然而是可以忏悔补救的。因此，诽谤圣者之人，若自己比对方年长，应前往，蹲下说：“我曾对具寿说过这些话，请您原谅我。”若自己比对方年轻，应礼拜后蹲下，合掌说：“尊者，我曾对您们说过这些话，请您们原谅我。”若对方已去他方，应亲自前往或派共住弟子等人前去请求原谅。若既不能亲自前往，亦不能派人前去，则应前往对方所住寺院的比丘们之处，若彼等比丘较为年轻，则蹲下；若较为年长，则依前述对年长者之法而行，说：“尊者，我曾对某某具寿说过这些话，愿彼具寿原谅我。”即使当面不被原谅，亦应如是而行。若对方为独行比丘，不知其住处，亦不知其去处，则应去一位智慧比丘处说：“尊者，我曾对某某具寿说过这些话，我忆起此事便感懊悔，该如何是好？”彼智者比丘会说：“你们莫要担忧，长老已原谅你们了，你们当平息此心。”此时，此人亦应朝圣者所去方向合掌说：“请您原谅。”若对方已般涅槃，则应前往其般涅槃处，乃至坟场请求原谅。如是行后，则无障生天、障证道之事，其业即恢复如常。

මිච්ඡාදිට්ඨිකාති විපරීතදස්සනා. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නනානාවිධකම්මා, යෙ ච මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදපෙන්ති. එත්ථ ච වචීදුච්චරිතග්ගහණෙනෙව අරියූපවාදෙ, මනොදුච්චරිතග්ගහණෙන ච මිච්ඡාදිට්ඨියා සඞ්ගහිතායපි ඉමෙසං ද්වින්නං පුන වචනං මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. මහාසාවජ්ජො හි අරියූපවාදො ආනන්තරියසදිසත්තා. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සෙය්‍යථාපි, සාරිපුත්ත, භික්ඛු සීලසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං සාරිපුත්ත වදාමි තං වාචං අප්පහාය තං චිත්තං අප්පහාය තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ’’ති (ම. නි. 1.149). මිච්ඡාදිට්ඨිතො ච මහාසාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි. යථාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහාසාවජ්ජං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති (අ. නි. 1.310).

所谓邪见者，即颠倒见。所谓执持邪见之业者，即依邪见而受持种种业，以及教唆他人行以邪见为根本的身业等。于此，虽以语恶行已含摄诽谤圣者，以意恶行已含摄邪见，但此二者再次被提及，当知是为了显示其极重过失。诽谤圣者实为极重过失，因其等同无间业。经中亦说：“舍利弗，譬如一位戒圆满、定圆满、慧圆满的比丘，于现法中即可证得究竟智(aññā)。舍利弗，我说此成就亦然：若不舍此语、不舍此心、不舍此见，便如被带来放置一般，堕于地狱。”实无他法比邪见之过失更为重大。如所说：“诸比丘，我不见有任何一法，如邪见这般，是如此大过失。诸比丘，诸过失中，邪见为最。”

කායස්ස [Pg.339] භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තික්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්සුපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිචිත්තතො උද්ධං. අපායන්ති එවමාදි සබ්බං නිරයවෙවචනමෙව. නිරයො හි සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතත්තා, සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දොසබහුලතාය වා දුට්ඨෙන කම්මුනා නිබ්බත්තා ගති දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති තත්ථ දුක්කටකාරිනොති විනිපාතො, විනස්සන්තා වා එත්ථ පතන්ති සම්භිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාතිපි විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරයො.

“身坏”即舍弃所执取的诸蕴；“死后”即在其后执取新生的诸蕴。或者，“身坏”即命根的断绝；“死后”即死心之后。“恶趣”(apāya)等词皆是地狱的同义词。之所以名为“恶趣”，是因为它远离被视为天界与解脱之因的福德之所得，或因无快乐之所得。是苦的趣向、归宿，故名“恶道”(duggati)；或因多过失，或由恶业所生之趣向，故名“恶道”。行恶作者无助地堕落于彼处，故名“堕处”(vinipāta)；或于彼处毁灭而堕落，肢节破碎，故亦名“堕处”。于此无乐味之所得，故名“地狱”(niraya)。

අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො සුගතිතො අපෙතත්තා, න දුග්ගති මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයං. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා, න තු විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපතිතත්තා. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායං. සො හි යථාවුත්තෙන අත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච සබ්බසමුස්සයෙහි ච විනිපතිතත්තා විනිපාතොති වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිමනෙකප්පකාරං නිරයමෙවාති. උපපන්නාති උපගතා, තත්ථ අභිනිබ්බත්තාති අධිප්පායො. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

或者，以“恶趣”(apāya)一词表示畜生道(tiracchānayoni)。畜生道确实是恶趣，因其远离善趣；但非恶道(duggati)，因有大威德的龙王(nāgarāja)等存在。以“恶道”一词表示饿鬼界(pettivisaya)。它既是恶趣也是恶道，因其远离善趣且是苦的趣向；但非堕处(vinipāta)，因其并非如阿修罗(asura)那般堕落。以“堕处”一词表示阿修罗身(asurakāya)。如前所说，它既是恶趣也是恶道，且从一切积集中堕落，故称堕处。以“地狱”(niraya)一词表示无间(Avīci)地狱等多种地狱。“生于”(upapanna)即已到达，意为生于彼处。白品(sukkapakkha)当知与上相违。

අයං පන විසෙසො – තත්ථ සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හති, සග්ගග්ගහණෙන දෙවගතියෙව. තත්ථ සුන්දරා ගතීති සුගති. රූපාදීහි විසයෙහි සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො. සො සබ්බොපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අයං වචනත්ථො. ඉති ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදි සබ්බං නිගමනවචනං. එවං දිබ්බෙන චක්ඛුනා පස්සතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථොති.

此中另有差别：于彼，以“善趣”(sugati)一词亦摄人趣(manussagati)，以“天”(sagga)一词则仅摄天趣(devagati)。其中，“善趣”者，是因其为美善的趣向。“天”者，是因其于色等所缘中最为殊胜。彼等一切，因有毁坏、败坏之义，故称为“世间”(loka)——此为词义分析。如是，“以天眼”等皆为总结句。“如是以天眼见”，此为此处之简义。

දිබ්බචක්ඛුඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

天眼智解释的释义 终。

පඤ්චඤාණපකිණ්ණකං

五智杂篇

ඉමෙසු පඤ්චසු ඤාණෙසු ඉද්ධිවිධඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅතීතානාගතපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන සත්තසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. සොතධාතුවිසුද්ධිඤාණං පරිත්තපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. චෙතොපරියඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණමග්ගඅතීතානාගතපච්චුප්පන්නබහිද්ධාරම්මණවසෙන අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං [Pg.340]

于此五智中，神变智(iddhividhañāṇa)依有限、广大、过去、未来、现在、内、外七种所缘而转起。天耳智(sotadhātuvisuddhiñāṇa)依有限、现在、内、外四种所缘而转起。他心智(cetopariyañāṇa)依有限、广大、无量、道、过去、未来、现在、外八种所缘而转起。宿住随念智(pubbenivāsānussatiñāṇa)

පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණමග්ගඅතීතඅජ්ඣත්තබහිද්ධානවත්තබ්බාරම්මණවසෙන අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. දිබ්බචක්ඛුඤාණං පරිත්තපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. යථාකම්මූපගඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅතීතඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන පඤ්චසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. අනාගතංසඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණමග්ගඅනාගතඅජ්ඣත්තබහිද්ධානවත්තබ්බාරම්මණවසෙන අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්තතීති.

依有限、广大、无量、道、过去、内、外、不可说八种所缘而转起。天眼智(dibbacakkhuñāṇa)依有限、现在、内、外四种所缘而转起。随业趣智(yathākammūpagañāṇa)依有限、广大、过去、内、外五种所缘而转起。未来分智(anāgataṃsañāṇa)依有限、广大、无量、道、未来、内、外、不可说八种所缘而转起。

පඤ්චඤාණපකිණ්ණකං නිට්ඨිතං.

五智杂篇终。

55. ආසවක්ඛයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

55. 漏尽智解释释义

107. ආසවක්ඛයඤාණනිද්දෙසෙ අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනි වුත්තත්ථානි. කති ඨානානි ගච්ඡතීති එකෙකස්ස උප්පත්තිට්ඨානනියමනත්ථං පුච්ඡා. එකං ඨානං ගච්ඡතීති එකස්මිං ඨානෙ උප්පජ්ජතීති වුත්තං හොති. උප්පත්තිඔකාසට්ඨානඤ්හි තිට්ඨති එත්ථාති ඨානන්ති වුච්චති. ඡ ඨානානීති ඡ මග්ගඵලක්ඛණෙ. ඉන්ද්‍රියානං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීසු තීසු එකෙකමෙව අධිකං හොතීති දස්සනත්ථං සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛපරිවාරං හොතීතිආදි වුත්තං. යථා ‘‘සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛට්ඨො’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.12) අධිමොක්ඛාදයො සද්ධින්ද්‍රියාදීනං කිච්චවසෙන වුත්තා, එවමිධාපි ‘‘අධිමොක්ඛපරිවාරං හොතී’’ති සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛත්ථෙන පරිවාරං හොතීති වුත්තං හොති. එස නයො සෙසෙසුපි. පරිවාරන්ති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියමෙව පජානනසභාවදස්සනත්ථං විසුං කත්වා වුත්තං. අභිධම්මෙපි (විභ. 219) හි පඤ්ඤාය කිච්චවිසෙසදස්සනත්ථං මග්ගක්ඛණෙ ච ඵලක්ඛණෙ ච එකාව පඤ්ඤා අට්ඨධා විභත්තා. අභිසන්දනපරිවාරන්ති න්හානියචුණ්ණානං උදකං විය චිත්තචෙතසිකානං සිනෙහනකිච්චෙන පරිවාරං හොති. ඉදං සොමනස්සසම්පයුත්තමග්ගවසෙනෙව වුත්තං. උපෙක්ඛාසම්පයුත්තමග්ගෙ පන සොමනස්සින්ද්‍රියට්ඨානෙ උපෙක්ඛින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං. තං පන සම්පයුත්තානං නාතිඋපබ්‍රූහනපරිවාරන්ති ගහෙතබ්බං. පවත්තසන්තතාධිපතෙය්‍යපරිවාරන්ති පවත්තා සන්තති පවත්තසන්තති, වත්තමානසන්තානන්ති අත්ථො. අධිපතිභාවො ආධිපතෙය්‍යං, පවත්තසන්තතියා ආධිපතෙය්‍යං පවත්තසන්තතාධිපතෙය්‍යං. වත්තමානජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපරිපවත්තියා ච පච්චයත්තා පුබ්බාපරවසෙන පවත්තසන්තතියා අධිපතිභාවෙන අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියස්ස පරිවාරං හොති.

107. 在漏尽智的解释中，未知当知根等义已说。“去到几处？”是为确定每一根的生起处而提问。“去到一处”是说“在一个处生起”。生起的处所，因“于此中安住”(tiṭṭhati ettha)而称为“处”(ṭhāna)。“六处”是在六个道与果的刹那。为示诸根中，未知当知根等三根各有一增上，故说“信根以胜解为眷属”等。如在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说“信根以胜解为义”等，是以胜解等说明信根等的作用，同样，此处说“以胜解为眷属”，是说信根以胜解之义而为眷属。此理亦通于其余。“Parivāraṃ”一词，是作了性的转换。慧根，即是未知当知根，是为了开示其了知自性而分别说的。在阿毗达摩(Abhidhamma)中，为示慧的作用差别，在道刹那与果刹那，同一慧被分为八种。“以浸润为眷属”是说，如水之于浴粉，以浸润的作用为心与心所的眷属。这是就与喜相应的道而说。在与舍相应的道中，则于喜根之处，当知为舍根。而彼当知为“对相应法不过分增强的眷属”。“以行续之主导为眷属”：“行续”(pavattasantati)是已生起的相续，义为现在相续。“主导”(ādhipateyya)是主导状态。“行续之主导”是对行续的主导。现在命根，因其是后续之缘，故以其对前后相续的主导作用，成为未知当知根的眷属。

සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ [Pg.341] ජාතා ධම්මාතිආදි සබ්බෙසං මග්ගසම්පයුත්තකානං වණ්ණභණනත්ථං වුත්තං. තත්ථ මග්ගක්ඛණෙ ජාතාති මග්ගසමුට්ඨිතා එව, න අඤ්ඤෙ. යස්මා පන මග්ගසමුට්ඨිතම්පි රූපං කුසලාදිනාමං න ලභති, තස්මා තං අපනෙන්තො ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති ආහ. සබ්බෙව හි තෙ ධම්මා කුච්ඡිතානං සලනාදීහි අත්ථෙහි කුසලා. තෙ ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානා නත්ථි එතෙසං ආසවාති අනාසවා. වට්ටමූලං ඡින්දන්තා නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා වට්ටතො නිය්‍යන්තීති නිය්‍යානිකා. කුසලාකුසලසඞ්ඛාතා චයා අපෙතත්තා අපචයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තනතො අපචයං ගච්ඡන්තීති අපචයගාමිනො, පවත්තං අපචිනන්තා විද්ධංසෙන්තා ගච්ඡන්තීතිපි අපචයගාමිනො. ලොකෙ අපරියාපන්නභාවෙන ලොකතො උත්තරා උත්තිණ්ණාති ලොකුත්තරා. නිබ්බානං ආරම්මණං එතෙසන්ති නිබ්බානාරම්මණා.

“于预流道刹那所生之法”等，是为说明一切道相应法之功德而说。其中，“于道刹那所生”者，仅指与道俱起的（名）法，而非其他。然而，由于与道俱起的色法亦不得“善”等之名，故为排除之，而说“除去心生色”。彼等一切法，确实因有毁坏可鄙法等义，故为善法。以彼等为所缘而转起的诸漏不存在，故为无漏。因斩断轮回之根，以涅槃为所缘而从轮回中出离，故为出离法。因远离名为善与不善之积集，并趣向于名为‘无积集’的涅槃，故为趣向无积集者；或因其行能减少、毁坏相续，故亦为趣向无积集者。因不包含于世间，已超脱、超越世间，故为出世间法。涅槃是彼等之所缘，故为以涅槃为所缘者。

ඉමානි අට්ඨින්ද්‍රියානීතිආදි පුබ්බෙ වුත්තපරිවාරභාවස්ස ච තෙන සහගතාදිභාවස්ස ච ආදිවුත්තආකාරානඤ්ච දීපනත්ථං වුත්තං. තත්ථ අට්ඨින්ද්‍රියානීති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සහ අට්ඨ. සහජාතපරිවාරාති අට්ඨසු එකෙකෙන සහ ඉතරෙ ඉතරෙ සත්ත සහජාතා හුත්වා තස්ස සහජාතපරිවාරා හොන්ති. තථෙව අඤ්ඤං අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤං අඤ්ඤස්සාති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤපරිවාරා හොන්ති. තථෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයපරිවාරා සම්පයුත්තපරිවාරා ච හොන්ති. සහගතාති තෙන අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතා. සහජාතාති තෙනෙව සහ ජාතා. සංසට්ඨාති තෙනෙව සහ මිස්සිතා. සම්පයුත්තාති තෙනෙව සමං එකුප්පාදාදිපකාරෙහි යුත්තා. තෙවාති තෙ එව අට්ඨ ඉන්ද්‍රියධම්මා. තස්සාති අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියස්ස. ආකාරාති පරිවාරකොට්ඨාසා.

“此八根”等，是为阐明前述之眷属状态、与彼俱行等之状态，以及初说之诸行相而说。其中，“八根”是依前述之理，与慧根(paññindriya)共为八根。“俱生眷属”是说，于八根中，每一根与其余七根俱生，成为其俱生眷属。同样，它们互为眷属。同样，它们互为依止眷属与相应眷属。“俱行”是与彼未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)达到同一生起等的状态。“俱生”是与彼一同生起。“相混”是与彼相混合。“相应”是与彼以同一生起等方式而结合。“彼等”即彼八根法。“彼之”即未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)之。“行相”是眷属的组成部分。

ඵලක්ඛණෙ ජාතා ධම්මා සබ්බෙව අබ්‍යාකතා හොන්තීති රූපස්සපි අබ්‍යාකතත්තා චිත්තසමුට්ඨානරූපෙන සහ වුත්තා. මග්ගස්සෙව කුසලත්තා නිය්‍යානිකත්තා අපචයගාමිත්තා ච ඵලක්ඛණෙ ‘‘කුසලා’’ති ච ‘‘නිය්‍යානිකා’’ති ච ‘‘අපචයගාමිනො’’ති ච න වුත්තං. ඉතීතිආදි වුත්තප්පකාරනිගමනං. තත්ථ අට්ඨට්ඨකානීති අට්ඨසු මග්ගඵලෙසු එකෙකස්ස අට්ඨකස්ස වසෙන අට්ඨ ඉන්ද්‍රියඅට්ඨකානි. චතුසට්ඨි හොන්තීති චතුසට්ඨි ආකාරා හොන්ති. ආසවාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. ඉධ අරහත්තමග්ගවජ්ඣෙයෙව [Pg.342] ආසවෙ අවත්වා සෙසමග්ගත්තයවජ්ඣානම්පි වචනං ආසවක්ඛයවචනසාමඤ්ඤමත්තෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අරහත්තමග්ගඤාණමෙව හි කෙචි ආසවෙ අසෙසෙත්වා ආසවානං ඛෙපනතො ‘‘ඛයෙ ඤාණ’’න්ති වුච්චති. තස්මායෙව ච අරහායෙව ඛීණාසවොති වුච්චතීති.

于果刹那所生之法皆是无记，因色亦是无记，故与心生色一同而说。因唯有道是善、是出离、是趣向无积集，故于果刹那不说“善”、“出离”、“趣向无积集”。“如是”等是前述方式之总结。其中，“八个八法组”是指在八道果中，每一者各有一组八法，由此有八组根的八法组。“成六十四”是说有六十四行相。“漏”等义如前已说。此处，不说仅由阿罗汉道(arahattamagga)所断之漏，亦说其余三道所断之漏，当知此仅是因“漏尽”一词的共通性而说。实则唯有阿罗汉道智，因其无余灭尽诸漏，故称“尽智”(khaye ñāṇa)。是故，唯有阿罗汉被称为“漏尽者”(khīṇāsava)。

ආසවක්ඛයඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

漏尽智解释之释义终。

56-63. සච්චඤාණචතුක්කද්වයනිද්දෙසවණ්ණනා

56-63. 谛智两组四法解释之释义

108-9. සච්චඤාණචතුක්කද්වයනිද්දෙසෙ දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං දුක්ඛෙපෙතං ඤාණන්තිආදි අනන්තරචතුක්කෙ විය එකාභිසමයවසෙන වුත්තං. දුවිධඤ්හි සච්චඤාණං ලොකියං ලොකුත්තරඤ්ච. ලොකිකං දුවිධං අනුබොධඤාණං පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච. අනුබොධඤාණං ආදිකම්මිකස්ස අනුස්සවාදිවසෙන නිරොධෙ මග්ගෙ ච පවත්තති, දුක්ඛෙ සමුදයෙ ච ආරම්මණකරණවසෙන. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පටිවිද්ධසච්චස්ස චතූසුපි සච්චෙසු ආරම්මණකරණවසෙන. ලොකුත්තරං පටිවෙධඤාණං නිරොධමාරම්මණං කත්වා කිච්චතො චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣති. යථාහ – ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති, දුක්ඛනිරොධම්පි පස්සති, දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදම්පි පස්සතී’’ති (සං. නි. 5.1100) සබ්බං වත්තබ්බං. ඉධාපි ඉමිනා වාරෙන ඉදමෙව වුත්තං. තං පන ලොකුත්තරම්පි ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදීනි නාමානි ලභතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. ඉධ පන ලොකිකඤාණමෙව අධිප්පෙතං. තස්මායෙව ච තත්ථ කතමං දුක්ඛෙ ඤාණන්තිආදිමාහ.

108-9. 在谛智二四组的解释中，“苦以逼迫为义”等含义，都如前面所说。“具道者于苦之智”等语，如同前一四组一样，是依一时现观而说。谛智有两种：世间智和出世间智。世间智又分为随觉智与审察智。随觉智对初学者，依听闻等而于灭谛与道谛转起；于苦谛与集谛，则以之为所缘而转起。审察智对已通达圣谛者，于所有四谛以之为所缘而转起。出世间的通达智，以灭为所缘，依其作用通达四谛。如所说：“诸比丘，见苦者亦见苦集、见苦灭、见导向苦灭之道。”（相应部5.1100）这一切都应当说明。于此，也是以这一节文说了同样的内容。然而，说此是为了显示，那出世间智也获得“于苦之智”等名称。但此处只意指世间智。正因为如此，所以才说：“什么是于苦之智？”等。

තත්ථ දුක්ඛං ආරබ්භාති දුක්ඛසච්චං ආලම්බිත්වා, ආරම්මණං කත්වාති අත්ථො. පඤ්ඤාතිආදීසු තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පාකටකරණසඞ්ඛාතෙන පඤ්ඤාපනට්ඨෙන පඤ්ඤා, තෙන තෙන වා අනිච්චාදිනා පකාරෙන ධම්මෙ ජානාතීතිපි පඤ්ඤා. ඉදමස්සා සභාවපදං. පජානනාකාරො පජානනා. අනිච්චාදීනි විචිනාතීති විචයො. පවිචයොති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං, පකාරෙන විචයොති අත්ථො. චතුසච්චධම්මං විචිනාතීති ධම්මවිචයො. අනිච්චාදීනං සම්මා ලක්ඛණවසෙන සල්ලක්ඛණා. සා එව උපසග්ගනානත්තෙන උපලක්ඛණා [Pg.343] පච්චුපලක්ඛණාති වුත්තා. භුසං ලක්ඛණා තෙ තෙ අනිච්චාදිධම්මෙ පටිච්ච උපලක්ඛණාති අත්ථො. පණ්ඩිතභාවො පණ්ඩිච්චං. කුසලභාවො කොසල්ලං. නිපුණභාවො නෙපුඤ්ඤං. අනිච්චාදීනං විභාවනවසෙන වෙභබ්‍යා. අනිච්චාදීනං චින්තනකවසෙන චින්තා, යස්ස උප්පජ්ජති, තං අනිච්චාදීනි චින්තාපෙතීතිපි චින්තා. අනිච්චාදීනි උපපරික්ඛතීති උපපරික්ඛා. භූරීති පථවී. අයම්පි සණ්හට්ඨෙන විත්ථතට්ඨෙන ච භූරී වියාති භූරී. අථ වා පඤ්ඤායෙව භූතෙ අත්ථෙ රමතීති භූරීති වුච්චති. අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා. යස්ස උප්පජ්ජති, තං අත්තහිතපටිපත්තියං සම්පයුත්තධම්මෙ ච යාථාවලක්ඛණපටිවෙධෙ පරිනෙතීති පරිණායිකා. ධම්මෙ අනිච්චාදිවසෙන විවිධා පස්සතීති විපස්සනා. සම්මා පකාරෙහි අනිච්චාදීනි ජානාතීති සම්පජානො, තස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං. උප්පථපටිපන්නෙ සින්ධවෙ වීථිආරොපනත්ථං පතොදො විය උප්පථෙ ධාවනකං කූටචිත්තං වීථිආරොපනත්ථං විජ්ඣතීති පතොදො විය පතොදො.

于此，“缘于苦”即以苦谛为所依、为所缘之义。于“慧”等词中，因有阐明之义，能使种种义理显现，故称为慧；或因能以无常等各种方式了知诸法，亦称为慧。此为其自性词。了知之相即是了知。思择无常等，故为“择”。“遍择”，乃以增益前缀而成，义为依各种方式思择。思择四谛法，故为“择法”。正确地辨识无常等之特征，故为“善辨”。由于前缀的不同，它又被称为“近辨”、“遍近辨”，义为缘于那些无常等法而深入辨识。智者之状态为智巧，善之状态为善巧，巧者之状态为精巧。因其能彰显无常等，故为“显了”。通过思惟无常等，故为“思”；或于某人处生起时，能令其思惟无常等，故亦为“思”。审察无常等，故为“审察”。“广”即大地。此慧亦如大地，因其具有精细与广阔之义，所以称为“广”。或谓，因慧乐于真实义，所以称为“广”。犹如霹雳摧毁山岩，此慧摧毁烦恼，故为“明慧”；或因能快速地把握和忆持，亦称为“明慧”。其于某人处生起时，能引导彼趣向于自利之行道、相应法，并如实通达其相状，故为“引导”。以无常等方式，种种观察诸法，称为“观”。以正确的方式了知无常等，称为“正知者”，其状态即是“正知”。犹如为令误入歧途之骏马回归正道的刺棒，此慧亦刺向在歧途上狂奔的欺诈之心，令其回归正道，故被称为“刺棒”。

දස්සනලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කරොතීති ඉන්ද්‍රියං, පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉන්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. කිං වුත්තං හොති? නයිදං ‘‘පුරිසස්ස ඉන්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රිය’’න්තිආදි විය පඤ්ඤාය ඉන්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අථ ඛො පඤ්ඤා එව ඉන්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති වුත්තං හොති. අවිජ්ජාය න කම්පතීති පඤ්ඤාබලං. කිලෙසච්ඡෙදනට්ඨෙන පඤ්ඤාව සත්ථං පඤ්ඤාසත්ථං. අච්චුග්ගතට්ඨෙන පඤ්ඤාව පාසාදො පඤ්ඤාපාසාදො. ආලොකනට්ඨෙන පඤ්ඤාව ආලොකො පඤ්ඤාආලොකො. ඔභාසනට්ඨෙන පඤ්ඤාව ඔභාසො පඤ්ඤාඔභාසො. පජ්ජොතනට්ඨෙන පඤ්ඤාව පජ්ජොතො පඤ්ඤාපජ්ජොතො. පඤ්ඤවතො හි එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස දසසහස්සිලොකධාතු එකාලොකා එකොභාසා එකපජ්ජොතා හොති. තෙනෙතං වුත්තං. ඉමෙසු පන තීසු පදෙසු එකපදෙනාපි එතස්මිං අත්ථෙ සිද්ධෙ යානි පනෙතානි භගවතා ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආලොකා. කතමෙ චත්තාරො? චන්දාලොකො, සූරියාලොකො, අග්ගාලොකො, පඤ්ඤාලොකො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො ආලොකා. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං චතුන්නං ආලොකානං යදිදං පඤ්ඤාලොකො’’. තථා ‘‘චත්තාරොමෙ[Pg.344], භික්ඛවෙ, ඔභාසා. චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පජ්ජොතා’’ති (අ. නි. 4.144-145) සත්තානං අජ්ඣාසයවසෙන සුත්තානි දෙසිතානි. තදනුරූපෙනෙව ඉධාපි ථෙරෙන දෙසනා කතා. අත්ථො හි අනෙකෙහි ආකාරෙහි විභජ්ජමානො සුවිභත්තො හොති, අඤ්ඤථා ච අඤ්ඤො බුජ්ඣති, අඤ්ඤථා අඤ්ඤොති. රතිකරණට්ඨෙන පන රතිදායකට්ඨෙන රතිජනකට්ඨෙන චිත්තීකතට්ඨෙන දුල්ලභපාතුභාවට්ඨෙන අතුලට්ඨෙන අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන ච පඤ්ඤාව රතනං පඤ්ඤාරතනං.

在见的特征中行使主导作用，故称为根；此根被称为慧，即是慧根。这是什么意思呢？这并非像“丈夫之根为男根”那样，说“慧之根”为慧根。而是说，慧本身即是根，故称为慧根。不为无明所动摇，故为慧力。以能断除烦恼为义，慧即是武器，故为慧器。以其高耸为义，慧即是宫殿，故为慧殿。以能照明为义，慧即是光明，故为慧光。以能照耀为义，慧即是光辉，故为慧辉。以能点亮为义，慧即是明灯，故为慧灯。确实，有智慧者于一坐结跏趺时，一万世界即成为同一光明、同一光辉、同一明灯。因此有此一说。然而，在此三词中，即便用一词亦可成就其义，但世尊仍为随顺众生之意乐而说诸经：“诸比丘，有四种光明。是哪四种？月光、日光、火光、慧光。诸比丘，此为四种光明。诸比丘，于此四种光明中，慧光为最上。”同样，亦说“诸比丘，有四种光辉”、“诸比丘，有四种明灯”。此处的长老亦与此相应而说法。因为义理通过多种方式来辨析，才能被很好地辨析；否则，不同的人会有不同的理解。再者，以能作喜悦、能施喜悦、能生喜悦、为所尊重、稀有难得、无与伦比、为最上众生所受用之故，慧即是宝，故为慧宝。

න තෙන සත්තා මුය්හන්ති, සයං වා ආරම්මණෙ න මුය්හතීති අමොහො. ධම්මවිචයපදං වුත්තත්ථමෙව. කස්මා පනෙතං පුන වුත්තන්ති? අමොහස්ස මොහපටිපක්ඛභාවදීපනත්ථං. තෙනෙතං දීපෙති ‘‘ය්වායං අමොහො, සො න කෙවලං මොහතො අඤ්ඤො ධම්මො, මොහස්ස පන පටිපක්ඛො ධම්මවිචයසඞ්ඛාතො අමොහො නාම ඉධ අධිප්පෙතො’’ති. සම්මාදිට්ඨීති යාථාවනිය්‍යානිකකුසලදිට්ඨි. ‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං, තත්ථ කතමං දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං, තත්ථ කතමං දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණ’’න්ති පුච්ඡාවචනානි සඞ්ඛෙපවසෙන වුත්තානීති.

因它，诸有情不迷惑；或自身于所缘不迷惑，故为无痴(amoho)。择法(dhammavicaya)一词的意义已如前说。然则，为何复说此词？为示无痴乃痴之对治法故。彼阐明此义：“此所谓无痴，非仅是异于痴之法，实为痴之对治法，此处意指名为‘择法’之无痴。”正见(sammādiṭṭhi)即如实、出离之善见。“‘于苦集之智为何？于苦灭之智为何？于导向苦灭之道之智为何？’等问句，是依省略而说，当知。

සච්චඤාණචතුක්කද්වයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

谛智二种四法解释之释义，终。

64-67. සුද්ධිකපටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

64-67. 单纯无碍解智解释的释义

110. සුද්ධිකපටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසෙ ඉමෙසං ඤාණානං පභෙදාභාවතොයෙව හෙට්ඨා විය පභෙදං අදස්සෙත්වායෙව අත්ථෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදාතිආදි වුත්තං. පඤ්ඤාපභෙදාභාවෙපි අත්තනා පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මමත්තවසෙන නානත්තසබ්භාවතො අත්ථනානත්තෙ පඤ්ඤා අත්ථපටිසම්භිදෙ ඤාණන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ නානත්තෙති අත්ථාදීනං අනෙකභාවෙ. වවත්ථානෙති අත්ථාදීනං නිච්ඡයනෙ. සල්ලක්ඛණෙති අත්ථාදීනං සම්මාදස්සනෙ. උපලක්ඛණෙති අත්ථාදීනං භුසංදස්සනෙ. පභෙදෙති අත්ථාදීනං නානාභෙදෙ. පභාවනෙති අත්ථාදීනං පාකටීකරණෙන උප්පාදනෙ. ජොතනෙති අත්ථාදීනං දීපනෙ. විරොචනෙති අත්ථාදීනං විවිධා දීපනෙ. පකාසනෙති අත්ථාදීනං පභාසනෙ[Pg.345]. ‘‘නානත්තෙ’’ති මූලපදං කත්වා සබ්බසාධාරණවසෙන වුත්තං. ‘‘වවත්ථානෙ’’ති සොතාපන්නස්ස වසෙන, ‘‘සල්ලක්ඛණෙ උපලක්ඛණෙ’’ති සකදාගාමිස්ස වසෙන, ‘‘පභෙදෙ පභාවනෙ’’ති අනාගාමිස්ස වසෙන, ‘‘ජොතනෙ විරොචනෙ පකාසනෙ’’ති අරහතො වසෙන වුත්තන්ති එවම්පෙත්ථ යොජනා කාතබ්බාති.

110. 于纯粹无碍解智的解释中，仅因这些（出世间）智没有差别，不像在下方（世间无碍解）中那样显示差别，故说“于诸义中的智慧是义无碍解”等。即使智慧没有差别，但依于自身所通达的四圣谛法，因为存在差异，故说“于诸义差异中的智慧是义无碍解智”等。于此，“差异”是指义等的众多状态。“确立”是指对义等的确定。“审察”是指对义等的如实见。“详审”是指对义等的深入见。“差别”是指义等的种种差别。“令明了”是指通过显明义等而生起。“令照耀”是指照亮义等。“令辉耀”是指种种照亮义等。“令阐明”是指彰显义等。以“差异”为根本词，是依普遍共通而说。“确立”是依须陀洹(sotāpanna)而说；“审察、详审”是依斯陀含(sakadāgāmi)而说；“差别、令明了”是依阿那含(anāgāmi)而说；“令照耀、令辉耀、令阐明”是依阿罗汉(arahant)而说。于此应作如是结合。

සුද්ධිකපටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纯粹无碍解智解释之释义 终。

ඉති සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථාය

如是《正法光明》——《无碍解道》义注

පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.

第一部分 终。