Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Khuddakanikāye

ในขุททกนิกาย

Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

อรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค

(Paṭhamo bhāgo)

(ภาคที่ ๑)

Ganthārambhakathā

คำปรารภการแต่งคัมภีร์

Yo [Pg.1] sabbalokātigasabbasobhā-Yuttehi sabbehi guṇehi yutto;

Dosehi sabbehi savāsanehi,Mutto vimuttiṃ paramañca dātā.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ทรงประกอบด้วยคุณทั้งปวงอันประกอบด้วยความงดงามทั้งปวงที่ล่วงพ้นโลกทั้งปวง ทรงหลุดพ้นจากโทษทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนา และทรงประทานวิมุตติอันสูงสุด

Niccaṃ dayācandanasītacitto,Paññāravijjotitasabbaneyyo;

Sabbesu bhūtesu tamaggabhūtaṃ,Bhūtatthanāthaṃ sirasā namitvā.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้มีพระทัยเย็นด้วยน้ำจันทน์คือกะรุณาเสมอ ผู้มีธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงอันรุ่งเรืองด้วยแสงอาทิตย์คือปัญญา ผู้เป็นเลิศในหมู่สัตว์ทั้งปวง ผู้มีพระนามว่านาถะโดยอรรถอันแท้จริง ด้วยเศียรเกล้า

Yo sabbabhūtesu munīva aggo, anantasaṅkhesu jinattajesu;

Ahū dayāñāṇaguṇehi satthulīlānukārī janatāhitesu.

พระเถระธรรมเสนาบดีรูปใด ผู้เป็นเลิศในหมู่สัตว์ทั้งปวงดุจพระมุนี ในบรรดาพระโอรสของพระชินเจ้าผู้มีจำนวนนับไม่ถ้วน ได้เป็นผู้ดำเนินตามลีลาของพระศาสดาด้วยคุณคือกรุณาและปัญญา ในการบำเพ็ญประโยชน์แก่หมู่ชน

Taṃ sāriputtaṃ munirājaputtaṃ, theraṃ thirānekaguṇābhirāmaṃ;

Paññāpabhāvuggatacārukittiṃ, susantavuttiñca atho namitvā.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสารีบุตรเถระนั้น ผู้เป็นพระโอรสของพระมุนีราช ผู้รื่นรมย์ด้วยคุณอันมั่นคงมากมาย ผู้มีเกียรติอันงดงามรุ่งเรืองด้วยอานุภาพแห่งปัญญา และผู้มีวัตรปฏิบัติอันสงบระงับดี

Saddhammacakkānupavattakena[Pg.2], saddhammasenāpatisāvakena;

Suttesu vuttesu tathāgatena, bhūtatthavedittamupāgatena.

ผู้ยังจักรคือพระสัทธรรมให้เป็นไปตาม ผู้เป็นพระสาวกผู้เป็นเสนาบดีแห่งพระสัทธรรม ผู้ถึงความเป็นผู้รู้แจ้งอรรถอันแท้จริงในพระสูตรทั้งหลายที่พระตถาคตตรัสไว้

Yo bhāsito bhāsitakovidena, dhammappadīpujjalanāyakena;

Pāṭho visiṭṭho paṭisambhidānaṃ, maggoti tannāmavisesito ca.

พระบาลีใดอันพระเถระผู้ฉลาดในการกล่าว ผู้เป็นผู้นำในการยังประทีปคือพระธรรมให้รุ่งเรือง ได้กล่าวไว้แล้ว เป็นทางอันวิเศษแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหลาย และมีชื่อเฉพาะว่า ปฏิสัมภิทามรรค

Vicittanānattanayopagūḷho, gambhīrapaññehi sadāvagāḷho;

Attatthalokatthaparāyaṇehi, saṃsevanīyo sujanehi niccaṃ.

อันนัยอันวิจิตรและหลากหลายแวดล้อมไว้ อันผู้มีปัญญาลึกซึ้งหยั่งลงแล้วเสมอ อันสัตบุรุษผู้มีประโยชน์ตนและประโยชน์โลกเป็นที่พึ่งพิง พึงเสพโดยเคารพเสมอ

Ñāṇappabhedāvahanassa tassa, yogīhinekehi nisevitassa;

Atthaṃ apubbaṃ anuvaṇṇayanto, suttañca yuttiñca anukkamanto.

เมื่อจะพรรณนาอรรถที่ไม่เคยมีมาก่อนแห่งพระบาลีนั้น อันเป็นเครื่องนำมาซึ่งความต่างแห่งญาณ อันโยคีทั้งหลายมิใช่น้อยเสพแล้ว และเมื่อจะดำเนินตามพระสูตรและเหตุผลตามลำดับ

Avokkamanto samayā sakā ca, anāmasanto samayaṃ parañca;

Pubbopadesaṭṭhakathānayañca, yathānurūpaṃ upasaṃharanto.

ไม่ล่วงเลยจากลัทธิของตน และไม่แตะต้องลัทธิของผู้อื่น รวบรวมนัยแห่งอรรถกถาอันเป็นคำสอนของบูรพาจารย์ไว้ตามสมควร

Vakkhāmahaṃ aṭṭhakathaṃ janassa, hitāya saddhammaciraṭṭhitatthaṃ;

Sakkacca saddhammapakāsiniṃ taṃ, suṇātha dhāretha ca sādhu santoti.

ข้าพเจ้าจักกล่าวอรรถกถาชื่อสัทธัมมปกา สินี เพื่อประโยชน์แก่หมู่ชน เพื่อความดำรงอยู่สิ้นกาลนานแห่งพระสัทธรรม ท่านผู้สงบทั้งหลาย จงฟังและทรงจำอรรถกถานั้นให้ดีโดยเคารพเถิด

Tattha paṭisambhidānaṃ maggoti tannāmavisesito cāti vuttattā paṭisambhidāmaggassa paṭisambhidāmaggatā tāva vattabbā. Catasso hi paṭisambhidā – atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidāti. Tāsaṃ paṭisambhidānaṃ maggo adhigamūpāyoti paṭisambhidāmaggo, paṭisambhidāpaṭilābhahetūti vuttaṃ hoti. Kathamayaṃ tāsaṃ maggo hotīti ce? Pabhedato desitāya desanāya paṭisambhidāñāṇāvahattā. Nānābhedabhinnānañhi [Pg.3] dhammānaṃ nānābhedabhinnā desanā sotūnaṃ ariyapuggalānaṃ paṭisambhidāñāṇappabhedañca sañjaneti, puthujjanānaṃ āyatiṃ paṭisambhidāñāṇappabhedāya ca paccayo hoti. Vuttañca – ‘‘pabhedato hi desanā ghanavinibbhogapaṭisambhidāñāṇāvahā hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1.kāmāvacarakusalapadabhājanīya). Ayañca nānābhedabhinnā desanā, tenassā paṭisambhidānaṃ maggattasiddhi.

ในคาถาเหล่านั้น เพราะกล่าวไว้ว่า 'เป็นทางแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหลาย' และ 'มีชื่อเฉพาะว่า ปฏิสัมภิทามรรค' จึงควรกล่าวถึงความเป็นปฏิสัมภิทามรรคของคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคก่อน ปฏิสัมภิทามี ๔ อย่าง คือ อัตถปฏิสัมภิทา, ธัมมปฏิสัมภิทา, นิรุตติปฏิสัมภิทา, ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ทางคืออุบายแห่งการบรรลุปฏิสัมภิทาเหล่านั้น ชื่อว่า ปฏิสัมภิทามรรค คำที่กล่าวมานั้นหมายความว่า เป็นเหตุแห่งการได้เฉพาะซึ่งปฏิสัมภิทา หากถามว่า ธรรมเทศนานี้เป็นทางแห่งปฏิสัมภิทาเหล่านั้นได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะเป็นธรรมเทศนาที่แสดงโดยจำแนกประเภท จึงนำมาซึ่งปฏิสัมภิทาญาณ เพราะธรรมเทศนาที่จำแนกประเภทต่างๆ ของธรรมที่จำแนกประเภทต่างๆ ย่อมยังความต่างแห่งปฏิสัมภิทาญาณให้เกิดขึ้นแก่พระอริยบุคคลผู้ฟัง และเป็นปัจจัยเพื่อความต่างแห่งปฏิสัมภิทาญาณแก่ปุถุชนในอนาคต และมีคำกล่าวไว้ว่า 'ธรรมเทศนาที่แสดงโดยจำแนกประเภท ย่อมนำมาซึ่งปฏิสัมภิทาญาณอันเป็นเครื่องจำแนกธรรมที่รวมกันเป็นก้อน' และธรรมเทศนานี้ก็จำแนกประเภทต่างๆ ด้วยเหตุนั้น ความสำเร็จแห่งความเป็นทางของปฏิสัมภิทาเหล่านั้นจึงมีแก่ธรรมเทศนานี้

Tattha catassoti gaṇanaparicchedo. Paṭisambhidāti pabhedā. ‘‘Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718) vuttattā na aññassa kassaci pabhedā, ñāṇasseva pabhedā. Tasmā ‘‘catasso paṭisambhidā’’ti cattāro ñāṇappabhedāti attho. Atthappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Niruttippabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā.

ในบทนั้น คำว่า 'สี่' เป็นการกำหนดจำนวน ปฏิสัมภิทา คือ ความต่างแห่งญาณ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ปัญญาในอรรถ ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา, ปัญญาในธรรม ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา, ปัญญาในการกล่าวธรรมและนิรุตติในธรรมนั้น ชื่อนิรุตติปฏิสัมภิทา, ปัญญาในญาณทั้งหลาย ชื่อปฏิภาณปฏิสัมภิทา' (วิภังค์ ๗๑๘) จึงไม่ใช่ความต่างของสิ่งอื่นใด แต่เป็นความต่างของญาณเท่านั้น ดังนั้น คำว่า 'ปฏิสัมภิทา ๔' จึงมีอรรถว่า ความต่างแห่งญาณ ๔ อย่าง ญาณที่ถึงความต่างในอรรถ อันสามารถในการกำหนดรู้ การทำให้แจ่มแจ้ง และการจำแนกความต่างแห่งอรรถ ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา ญาณที่ถึงความต่างในธรรม อันสามารถในการกำหนดรู้ การทำให้แจ่มแจ้ง และการจำแนกความต่างแห่งธรรม ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา ญาณที่ถึงความต่างในการกล่าวภาษา อันสามารถในการกำหนดรู้ การทำให้แจ่มแจ้ง และการจำแนกความต่างแห่งภาษา ชื่อนิรุตติปฏิสัมภิทา ญาณที่ถึงความต่างในปฏิภาณ อันสามารถในการกำหนดรู้ การทำให้แจ่มแจ้ง และการจำแนกความต่างแห่งปฏิภาณ ชื่อปฏิภาณปฏิสัมภิทา

Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalaṃ. Tañhi yasmā hetuanusārena arīyati adhigamīyati pāpuṇīyati, tasmā atthoti vuccati. Pabhedato pana yaṃkiñci paccayasamuppannaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā.

ในบรรดาอรรถ ธรรม นิรุตติ ปฏิภาณนั้น คำว่า 'อรรถ' โดยย่อคือผลของเหตุ เพราะผลของเหตุนั้น ย่อมถูกเข้าถึง บรรลุ และถึงตามลำดับเหตุ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'อรรถ' แต่โดยจำแนกประเภทแล้ว ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เกิดจากปัจจัย, นิพพาน, อรรถแห่งภาษิต, วิบาก และกิริยา พึงทราบว่าเป็นอรรถ ญาณที่ถึงความต่างในอรรถนั้น ของผู้พิจารณาอรรถนั้น ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา

Dhammoti saṅkhepato paccayo. So hi yasmā taṃ taṃ vidahati pavatteti ceva pāpeti ca, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā. Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Ayameva hi attho abhidhamme (vibha. 719-725) –

คำว่า 'ธรรม' โดยย่อคือปัจจัย เพราะปัจจัยนั้นย่อมจัดแจง ยังสิ่งนั้นๆ ให้เป็นไป และให้ถึง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'ธรรม' แต่โดยจำแนกประเภทแล้ว ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ เหตุใดเหตุหนึ่งที่ยังผลให้เกิด, อริยมรรค, พระบาลี, กุศล และอกุศล พึงทราบว่าเป็นธรรม ญาณที่ถึงความต่างในธรรมนั้น ของผู้พิจารณาธรรมนั้น ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา อรรถนี้แล พระผู้มีพระภาคได้แสดงไว้ในอภิธรรม (วิภังค์ ๗๑๙-๗๒๕) ว่า –

‘‘Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ [Pg.4] dhammapaṭisambhidā. Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā.

ญาณในทุกข์ ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในทุกขสมุทัย ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในทุกขนิโรธ ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาเครื่องให้ถึงทุกขนิโรธ ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในเหตุ ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในผลของเหตุ ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา

‘‘Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.

ธรรมเหล่าใดเกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดโดยยิ่ง ปรากฏแล้ว ญาณในธรรมเหล่านั้น ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่านั้นเกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดโดยยิ่ง ปรากฏแล้ว เพราะธรรมใด ญาณในธรรมเหล่านั้น ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา

‘‘Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.

ญาณในชรามรณะ ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในเหตุเกิดแห่งชรามรณะ ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในความดับชรามรณะ ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับชรามรณะ ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา

‘‘Jātiyā ñāṇaṃ…pe… bhave ñāṇaṃ…pe… upādāne ñāṇaṃ…pe… taṇhāya ñāṇaṃ…pe… vedanāya ñāṇaṃ…pe… phasse ñāṇaṃ….pe… saḷāyatane ñāṇaṃ….pe… nāmarūpe ñāṇaṃ…pe… viññāṇe ñāṇaṃ…pe… saṅkhāresu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, saṅkhārasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.

ญาณในชาติ... ญาณในภพ... ญาณในอุปาทาน... ญาณในตัณหา... ญาณในเวทนา... ญาณในผัสสะ... ญาณในสฬายตนะ... ญาณในนามรูป... ญาณในวิญญาณ... ญาณในสังขารทั้งหลาย ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในเหตุเกิดแห่งสังขาร ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในความดับสังขาร ชื่ออัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับสังขาร ชื่อธัมมปฏิสัมภิทา

‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. Ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā.

ในพระศาสนานี้ ภิกษุย่อมรู้ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ นี้เรียกว่า ธัมมปฏิสัมภิทา ภิกษุนั้นย่อมรู้อรรถแห่งภาษิตนั้นๆ ว่า 'นี้เป็นอรรถแห่งภาษิตนี้ นี้เป็นอรรถแห่งภาษิตนี้' นี้เรียกว่า อัตถปฏิสัมภิทา

‘‘Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādinā nayena vibhajitvā vibhajitvā dassito.

ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? ในสมัยใด กุศลจิตที่เป็นกามาวจรเกิดขึ้น พร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ มีรูปเป็นอารมณ์บ้าง... มีธรรมเป็นอารมณ์บ้าง หรือปรารภอารมณ์ใดๆ ก็ตาม ในสมัยนั้น ผัสสะย่อมมี... อวิกเขปะย่อมมี ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ความรู้ในธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้ในวิบากของธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา ดังนี้เป็นต้น โดยนัยนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้แล้ว

Tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārivohāro, tassa abhilāpe bhāsane udīraṇe [Pg.5] taṃ lapitaṃ bhāsitaṃ udīritaṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniruttiyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā nāma jātā, na paññattiārammaṇā. Kasmā? Yasmā saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānāti. Paṭisambhidāppatto hi ‘‘phasso’’ti vutte ‘‘ayaṃ sabhāvaniruttī’’ti jānāti, ‘‘phassā’’ti vā ‘‘phassa’’nti vā vutte pana ‘‘ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Aññaṃ panesa nāmākhyātaupasagganipātabyañjanasaddaṃ jānāti na jānātīti? Yadaggena saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānāti, tadaggena tampi jānissati. Taṃ pana nayidaṃ paṭisambhidākiccanti paṭikkhipitvā ‘‘bhāsaṃ nāma sattā uggaṇhantī’’ti vatvā idaṃ kathitaṃ – mātāpitaro hi daharakāle kumārake mañce vā pīṭhe vā nipajjāpetvā taṃ taṃ kathayamānā tāni tāni kiccāni karonti, dārakā tesaṃ taṃ taṃ bhāsaṃ vavatthāpenti ‘‘iminā idaṃ vuttaṃ, iminā idaṃ vutta’’nti. Gacchante gacchante kāle sabbampi bhāsaṃ jānanti. Mātā damiḷī, pitā andhako. Tesaṃ jātadārako sace mātu kathaṃ paṭhamaṃ suṇāti, damiḷabhāsaṃ bhāsissati. Sace pitu kathaṃ paṭhamaṃ suṇāti, andhakabhāsaṃ bhāsissati. Ubhinnampi pana kathaṃ asuṇanto māgadhikabhāsaṃ bhāsissati.

ในคำว่า ญาณในธรรมนิรุตติและอภิลาปะ นั้น นิรุตติปฏิสัมภิทา คือ ญาณที่ถึงความแตกฉานในสภาวะนิรุตติอันเป็นโวหารที่ไม่ผิดเพี้ยน ในอรรถและธรรมนั้น ในการกล่าว การพูด การเปล่ง ซึ่งสภาวะนิรุตติศัพท์ที่ผู้อื่นกล่าว พูด หรือเปล่งนั้น โดยกระทำสภาวะนิรุตติศัพท์นั้นให้เป็นอารมณ์แล้วพิจารณาอยู่ว่า ‘นี้เป็นสภาวะนิรุตติ นี้ไม่ใช่สภาวะนิรุตติ’ ดังนี้ ญาณที่ถึงความแตกฉานในสภาวะนิรุตติอันเป็นภาษามาคธี ซึ่งเป็นภาษาดั้งเดิมของสัตว์ทั้งปวง อันกำหนดรู้ว่าเป็นธรรมนิรุตตินั้น ชื่อว่า นิรุตติปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทานี้เกิดขึ้นโดยมีเสียงเป็นอารมณ์ ไม่ใช่มีบัญญัติเป็นอารมณ์ เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อได้ยินเสียงแล้ว ย่อมรู้ว่า ‘นี้เป็นสภาวะนิรุตติ นี้ไม่ใช่สภาวะนิรุตติ’ จริงอยู่ ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เมื่อมีคำว่า ‘ผัสโส’ ย่อมรู้ว่า ‘นี้เป็นสภาวะนิรุตติ’ แต่เมื่อมีคำว่า ‘ผัสสา’ หรือ ‘ผัสสัง’ ย่อมรู้ว่า ‘นี้ไม่ใช่สภาวะนิรุตติ’ แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้แหละ อนึ่ง ผู้นั้นย่อมรู้ศัพท์ที่เป็นนาม อาขยาต อุปสัค นิบาต และพยัญชนะอื่นได้หรือไม่? ด้วยเหตุใดเมื่อได้ยินเสียงแล้ว ย่อมรู้ว่า ‘นี้เป็นสภาวะนิรุตติ นี้ไม่ใช่สภาวะนิรุตติ’ ด้วยเหตุนั้น ผู้นั้นย่อมรู้ศัพท์เหล่านั้นได้ด้วย แต่การรู้ภาษานั้นไม่ใช่กิจของปฏิสัมภิทา ท่านจึงปฏิเสธไว้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเรียนภาษา’ ดังนี้ แล้วจึงกล่าวคำนี้ว่า ‘บิดามารดาเมื่อบุตรยังเยาว์วัย ให้นอนบนเตียงหรือบนตั่ง แล้วพูดคำนั้นๆ ทำกิจนั้นๆ เด็กทั้งหลายย่อมกำหนดภาษานั้นๆ ของบิดามารดาว่า ‘ด้วยคำนี้ท่านกล่าวสิ่งนี้ ด้วยคำนี้ท่านกล่าวสิ่งนี้’ เมื่อกาลเวลาผ่านไปย่อมรู้ภาษาทั้งหมด ถ้ามารดาเป็นชาวทมิฬ บิดาเป็นชาวอานธกะ เด็กที่เกิดมานั้น ถ้าได้ยินคำพูดของมารดาก่อน ก็จะพูดภาษาทมิฬ ถ้าได้ยินคำพูดของบิดาก่อน ก็จะพูดภาษาอานธกะ แต่ถ้าไม่ได้ยินคำพูดของทั้งสองเลย ก็จะพูดภาษามาคธี’

Yopi agāmake mahāaraññe nibbatto, tattha añño kathento nāma natthi, sopi attano dhammatāya vacanaṃ samuṭṭhāpento māgadhikabhāsameva bhāsissati. Niraye tiracchānayoniyaṃ pettivisaye manussaloke devaloketi sabbattha māgadhikabhāsāva ussannā. Tattha sesā oṭṭakirātaandhakayonakadamiḷabhāsādikā bhāsā parivattanti. Ayamevekā yathābhuccabrahmavohāraariyavohārasaṅkhātā māgadhikabhāsā na parivattati. Sammāsambuddhopi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ tantiṃ āropento māgadhikabhāsāya eva āropesi. Kasmā? Evañhi atthaṃ āharituṃ sukhaṃ hoti. Māgadhikabhāsāya hi tantiṃ āruḷhassa buddhavacanassa paṭisambhidāppattānaṃ sotapathāgamanameva papañco[Pg.6]. Sote pana saṅghaṭṭitamatteyeva nayasatena nayasahassena attho upaṭṭhāti. Aññāya pana bhāsāya tantiṃ āruḷhakaṃ pothetvā pothetvā uggahetabbaṃ hoti. Bahumpi uggahetvā pana puthujjanassa paṭisambhidāppatti nāma natthi, ariyasāvako no paṭisambhidāppatto nāma natthi.

แม้เด็กที่เกิดในป่าใหญ่ที่ไม่มีหมู่บ้าน ซึ่งไม่มีใครพูดด้วยเลย เมื่อจะเปล่งวาจาตามสภาวะของตน ก็จะพูดภาษามาคธีนั่นเอง ภาษามาคธีเป็นภาษาที่แพร่หลายในทุกแห่ง คือ ในนรก ในกำเนิดเดรัจฉาน ในเปรตวิสัย ในมนุษยโลก และในเทวโลก ในบรรดาภาษานั้น ภาษาอื่นๆ เช่น ภาษาโอฏฐะ ภาษาไกรัต ภาษาอานธกะ ภาษายวน ภาษาทมิฬ เป็นต้น ย่อมเปลี่ยนแปลงไป แต่ภาษามาคธีนี้เท่านั้น ที่เรียกว่า โวหารอันประเสริฐตามความเป็นจริง โวหารของพระอริยะ ย่อมไม่เปลี่ยนแปลง แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อทรงยกพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกขึ้นสู่แบบแผน (ตันติ) ก็ทรงยกขึ้นด้วยภาษามาคธีเท่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อยกขึ้นด้วยภาษามาคธีแล้ว ย่อมง่ายต่อการนำเนื้อความมาแสดง ความจริง สำหรับผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ความเนิ่นช้าของพระพุทธพจน์ที่ยกขึ้นสู่แบบแผนด้วยภาษามาคธี มีเพียงการมาสู่คลองแห่งโสตทวารเท่านั้น แต่เมื่อกระทบโสตทวารแล้ว เนื้อความย่อมปรากฏขึ้นโดยนัยเป็นร้อยเป็นพัน ส่วนพระบาลีที่ยกขึ้นสู่แบบแผนด้วยภาษาอื่น ต้องเรียนเคี่ยวเข็ญอย่างหนัก แม้เรียนมากแล้ว ปุถุชนก็ไม่มีการบรรลุปฏิสัมภิทา ส่วนพระอริยสาวกที่ชื่อว่าไม่บรรลุปฏิสัมภิทานั้นไม่มี

Ñāṇesu ñāṇanti sabbatthakañāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ ñāṇe pabhedagataṃ ñāṇaṃ, yathāvuttesu vā tesu tīsu ñāṇesu gocarakiccādivasena vitthāragataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā.

ในคำว่า ญาณในญาณทั้งหลาย นั้น ญาณที่ถึงความแตกฉานในญาณนั้น ของผู้พิจารณาโดยกระทำสัพพัตถกญาณให้เป็นอารมณ์ หรือญาณที่ถึงความพิสดารในญาณ 3 อย่างตามที่กล่าวมาแล้วนั้น โดยอำนาจแห่งอารมณ์และกิจเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

Imā pana catasso paṭisambhidā dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti, pañcahi kāraṇehi visadā hontīti veditabbā. Katamesu dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti? Sekkhabhūmiyañca asekkhabhūmiyañca. Tattha sāriputtattherassa mahāmoggallānattherassa mahākassapattherassa mahākaccāyanattherassa mahākoṭṭhitattherassāti evamādīnaṃ asītiyāpi mahātherānaṃ paṭisambhidā asekkhabhūmiyaṃ pabhedaṃ gatā, ānandattherassa, cittassa gahapatino, dhammikassa upāsakassa, upālissa gahapatino, khujjuttarāya upāsikāyātievamādīnaṃ paṭisambhidā sekkhabhūmiyaṃ pabhedaṃ gatāti imāsu dvīsu bhūmīsu pabhedaṃ gacchanti.

อนึ่ง พึงทราบว่า ปฏิสัมภิทา 4 ประการเหล่านี้ ย่อมถึงความแตกฉานใน 2 ฐาน และย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ 5 ประการ. ย่อมถึงความแตกฉานใน 2 ฐานอะไรบ้าง? คือในเสกขภูมิและในอเสกขภูมิ. ในบรรดาภูมินั้น ปฏิสัมภิทาของพระมหาเถระ 80 รูป มีพระสารีบุตรเถระ พระมหาโมคคัลลานเถระ พระมหากัสสปเถระ พระมหากัจจายนะเถระ พระมหาโกฏฐิตเถระเป็นต้น ย่อมถึงความแตกฉานในอเสกขภูมิ. ปฏิสัมภิทาของพระอานนท์เถระ จิตตคฤหบดี ธัมมิกอุบาสก อุบาลีคฤหบดี ขุชชุตตราอุบาสิกาเป็นต้น ย่อมถึงความแตกฉานในเสกขภูมิ. ปฏิสัมภิทาเหล่านั้นย่อมถึงความแตกฉานในภูมิ 2 อย่างนี้

Katamehi pañcahi kāraṇehi visadā honti? Adhigamena, pariyattiyā, savanena, paripucchāya, pubbayogena. Tattha adhigamo nāma arahattappatti. Arahattañhi pattassa paṭisambhidā visadā honti. Pariyatti nāma buddhavacanaṃ. Tañhi uggaṇhantassa paṭisambhidā visadā honti. Savanaṃ nāma saddhammassavanaṃ. Sakkaccaṃ aṭṭhiṃ katvā dhammaṃ suṇantassa hi paṭisambhidā visadā honti. Paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā. Uggahitapāḷiādīsu hi atthaṃ paripucchantassa paṭisambhidā visadā honti. Pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane yogāvacaratā gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomagotrabhusamīpaṃ pattavipassanānuyogo. Pubbayogāvacarassa hi paṭisambhidā visadā honti. Imehi pañcahi kāraṇehi visadā hontīti.

ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ 5 ประการอะไรบ้าง? คือด้วยการบรรลุ ด้วยปริยัติ ด้วยการฟัง ด้วยการสอบถาม และด้วยบุพพโยคะ. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น การบรรลุชื่อว่าการบรรลุอรหัตตผล. เพราะปฏิสัมภิทาของบุคคลผู้บรรลุอรหัตตผลย่อมบริสุทธิ์. ปริยัติชื่อว่าพุทธพจน์. เพราะปฏิสัมภิทาของบุคคลผู้ศึกษาพุทธพจน์นั้นย่อมบริสุทธิ์. การฟังชื่อว่าการฟังพระสัทธรรม. เพราะปฏิสัมภิทาของบุคคลผู้ตั้งใจฟังพระธรรมด้วยความเคารพย่อมบริสุทธิ์. การสอบถามชื่อว่าถ้อยคำวินิจฉัยบทที่ลึกซึ้งและบทแห่งอรรถในพระบาลีและอรรถกถาเป็นต้น. เพราะปฏิสัมภิทาของบุคคลผู้สอบถามอรรถในพระบาลีที่ศึกษาแล้วเป็นต้นย่อมบริสุทธิ์. บุพพโยคะชื่อว่าความเป็นผู้ประกอบความเพียรในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าในกาลก่อน ด้วยอำนาจแห่งคตปัจจาคตวัตร จนถึงขั้นใกล้เคียงกับอนุโลมญาณและโคตรภูญาณ คือการประกอบความเพียรในวิปัสสนาที่บรรลุแล้ว. เพราะปฏิสัมภิทาของบุคคลผู้มีบุพพโยคะย่อมบริสุทธิ์. ปฏิสัมภิทาเหล่านั้นย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ 5 ประการนี้

Etesu pana kāraṇesu pariyatti savanaṃ paripucchāti imāni tīṇi pabhedasseva balavakāraṇāni. Pubbayogo adhigamassa balavapaccayo, pabhedassa [Pg.7] hoti na hotīti? Hoti, na pana tathā. Pariyattisavanaparipucchā hi pubbe hontu vā mā vā, pubbayogena pana pubbe ceva etarahi ca saṅkhārasammasanaṃ vinā paṭisambhidā nāma natthi. Ime pana dvepi ekato hutvā paṭisambhidā upatthambhetvā visadā karontīti. Apare āhu –

อนึ่ง ในบรรดาเหตุเหล่านั้น เหตุ 3 ประการคือ ปริยัติ การฟัง และการสอบถาม เป็นเหตุอันมีกำลังของความแตกฉาน (ปเภทะ) เท่านั้น. บุพพโยคะเป็นปัจจัยอันมีกำลังของการบรรลุ (อธิคมะ). ถามว่า เป็นปัจจัยแก่ความแตกฉานด้วยหรือไม่? ตอบว่า เป็น แต่ไม่เหมือนอย่างนั้น (ไม่เหมือนที่เป็นปัจจัยแก่อธิคม). เพราะปริยัติ การฟัง และการสอบถามนั้น จะมีในกาลก่อนหรือไม่ก็ตาม แต่ชื่อว่าปฏิสัมภิทาย่อมไม่มี หากปราศจากการพิจารณาสังขารทั้งในกาลก่อนและในปัจจุบันด้วยบุพพโยคะ. อนึ่ง เหตุทั้ง 2 ประการนี้ (บุพพโยคะและอธิคมะ) เมื่อรวมกันเข้า ย่อมสนับสนุนปฏิสัมภิทาให้บริสุทธิ์. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า –

‘‘Pubbayogo bāhusaccaṃ, desabhāsā ca āgamo;

Paripucchā adhigamo, garusannissayo tathā;

Mittasampatti cevāti, paṭisambhidapaccayā’’ti.

“บุพพโยคะ ความเป็นผู้มีพหูสูต ภาษาท้องถิ่น และอาคม (พระบาลี) การสอบถาม การบรรลุ และการพึ่งพาครูบาอาจารย์ กับทั้งความถึงพร้อมด้วยมิตร เหล่านี้เป็นปัจจัยแห่งปฏิสัมภิทา”

Tattha pubbayogo vuttanayova. Bāhusaccaṃ nāma tesu tesu satthesu ca sippāyatanesu ca kusalatā. Desabhāsā nāma ekasatavohārakusalatā, visesena pana māgadhike kosallaṃ. Āgamo nāma antamaso opammavaggamattassapi buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Paripucchā nāma ekagāthāyapi atthavinicchayapucchanaṃ. Adhigamo nāma sotāpannatā vā sakadāgāmitā vā anāgāmitā vā arahattaṃ vā. Garusannissayo nāma sutapaṭibhānabahulānaṃ garūnaṃ santike vāso. Mittasampatti nāma tathārūpānaṃyeva mittānaṃ paṭilābhoti.

ในบรรดาปัจจัย 8 ประการ มีบุพพโยคะเป็นต้นนั้น บุพพโยคะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ความเป็นผู้มีสุตะมาก ชื่อว่าความฉลาดในศาสตร์และศิลปะทั้งหลาย. ภาษาท้องถิ่น ชื่อว่าความฉลาดในภาษาพูดของชน 101 ชาติ โดยเฉพาะความฉลาดในภาษามคธ. อาคมะ (การสืบทอดพระบาลี) ชื่อว่าการเล่าเรียนพุทธพจน์แม้เพียงโอปัมมวรรค. การสอบถาม ชื่อว่าการสอบถามเพื่อวินิจฉัยอรรถแม้เพียงคาถาเดียว. การบรรลุ ชื่อว่าความเป็นพระโสดาบัน หรือพระสกทาคามี หรือพระอนาคามี หรือพระอรหัตตผล. การพึ่งพาครู ชื่อว่าการอยู่ใกล้ครูผู้มีสุตะมากและมีปฏิภาณมาก. ความถึงพร้อมด้วยมิตร ชื่อว่าการได้มิตรผู้มีลักษณะเช่นนั้น.

Tattha buddhā ca paccekabuddhā ca pubbayogañceva adhigamañca nissāya paṭisambhidā pāpuṇanti, sāvakā sabbānipi etāni kāraṇāni. Paṭisambhidāppattiyā ca pāṭiyekko kammaṭṭhānabhāvanānuyogo nāma natthi, sekkhānaṃ pana sekkhaphalavimokkhantikā, asekkhānaṃ asekkhaphalavimokkhantikā ca paṭisambhidāppatti hoti. Tathāgatānañhi dasa balāni viya ariyānaṃ ariyaphaleheva paṭisambhidā ijjhantīti. Imāsaṃ catassannaṃ paṭisambhidānaṃ maggoti paṭisambhidāmaggo, paṭisambhidāmaggo eva pakaraṇaṃ paṭisambhidāmaggappakaraṇaṃ, pakārena karīyante vuccante ettha nānābhedabhinnā gambhīrā atthā iti pakaraṇaṃ.

ในบรรดาเหตุ 5 หรือ 8 ประการนั้น พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมถึงปฏิสัมภิทาโดยอาศัยบุพพโยคะและการบรรลุ. ส่วนพระสาวกทั้งหลาย ย่อมถึงปฏิสัมภิทาโดยอาศัยเหตุทั้งหมดเหล่านี้. อนึ่ง การประกอบความเพียรในกรรมฐานแยกต่างหากเพื่อการบรรลุปฏิสัมภิทาไม่มี. แต่การบรรลุปฏิสัมภิทาของพระเสกขะ ย่อมมีในลำดับแห่งผลวิมุตติของพระเสกขะ และของพระอเสกขะ ย่อมมีในลำดับแห่งผลวิมุตติของพระอเสกขะ. ด้วยว่า ปฏิสัมภิทาของพระอริยะทั้งหลาย ย่อมสำเร็จด้วยอริยผลทั้งหลายเท่านั้น เหมือนทศพลญาณของพระตถาคตทั้งหลาย ย่อมสำเร็จด้วยอรหัตตผลทั้งหลายเท่านั้น. หนทางแห่งปฏิสัมภิทา 4 ประการเหล่านี้ ชื่อว่าปฏิสัมภิทามรรค. ปฏิสัมภิทามรรคนั่นเองเป็นปกรณ์ ชื่อว่าปฏิสัมภิทามรรคปกรณ์. อรรถอันลึกซึ้งที่จำแนกด้วยความแตกต่างหลากหลาย ย่อมถูกกล่าวไว้โดยพิสดารในปกรณ์นี้ ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่าปกรณ์.

Tadetaṃ paṭisambhidāmaggappakaraṇaṃ atthasampannaṃ byañjanasampannaṃ gambhīraṃ gambhīratthaṃ lokuttarappakāsanaṃ suññatāpaṭisaññuttaṃ paṭipattiphalavisesasādhanaṃ paṭipattipaṭipakkhapaṭisedhanaṃ [Pg.8] yogāvacarānaṃ ñāṇavararatanākarabhūtaṃ dhammakathikānaṃ dhammakathāvilāsavisesahetubhūtaṃ saṃsārabhīrukānaṃ dukkhanissaraṇaṃ tadupāyadassanena assāsajananatthaṃ tappaṭipakkhanāsanatthañca gambhīratthānañca anekesaṃ suttantapadānaṃ atthavivaraṇena sujanahadayaparitosajananatthaṃ tathāgatena arahatā sammāsambuddhena sabbattha appaṭihatasabbaññutaññāṇamahāpadīpāvabhāsena sakalajanavitthatamahākaruṇāsinehasiniddhahadayena veneyyajanahadayagatakilesandhakāravidhamanatthamujjalitassa saddhammamahāpadīpassa tadadhippāyavikāsanasinehaparisekena pañcavassasahassamaviratamujjalanamicchatā lokānukampakena satthukappena dhammarājassa dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtattherena bhāsitaṃ sutvā āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle yathāsutameva saṅgītiṃ āropitaṃ.

คัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคนี้ สมบูรณ์ด้วยอรรถ สมบูรณ์ด้วยพยัญชนะ ลึกซึ้ง มีอรรถลึกซึ้ง ประกาศโลกุตตรธรรม ประกอบด้วยสุญญตา เป็นเครื่องยังผลพิเศษแห่งปฏิปัตติให้สำเร็จ เป็นเครื่องห้ามปฏิปักษ์แห่งปฏิปัตติ เป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะคือญาณอันประเสริฐของโยคาวจรทั้งหลาย เป็นเหตุแห่งความวิลาศพิเศษในการแสดงธรรมของธรรมกถึกทั้งหลาย เพื่อประโยชน์แก่การยังความเบาใจให้เกิดแก่ผู้กลัวสงสาร โดยการแสดงอุบายเครื่องออกจากทุกข์ และเพื่อประโยชน์แก่การทำลายปฏิปักษ์ต่ออุบายนั้น และเพื่อยังความยินดีในใจของสัตบุรุษให้เกิดด้วยการเปิดเผยอรรถแห่งบทพระสูตรจำนวนมากที่มีอรรถลึกซึ้ง อันพระเถระสารีบุตรผู้มีอายุ ผู้เป็นธรรมเสนาบดีของพระธรรมราชา ผู้เปรียบด้วยพระศาสดา ผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ได้แสดงแล้ว เพื่อเป็นการรดน้ำมันคือการเปิดเผยอัธยาศัยแก่พระสัทธรรมมหาประทีป ที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีแสงสว่างแห่งมหาประทีปคือพระสัพพัญญุตญาณอันไม่ติดขัดในที่ทั้งปวง ผู้มีพระหทัยอ่อนโยนด้วยพระมหากรุณาอันแผ่ไปทั่วสรรพสัตว์ ทรงจุดไว้เพื่อกำจัดความมืดคือกิเลสในใจของเวไนยสัตว์ และทรงปรารถนาให้รุ่งเรืองอยู่ไม่ขาดสายตลอดห้าพันปี. พระอานนท์ผู้มีอายุได้สดับแล้ว จึงได้นำขึ้นสู่สังคายนาตามที่ได้สดับมาในคราวปฐมมหาสังคายนา.

Tadetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ. Dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu mahānikāyesu khuddakamahānikāyapariyāpannaṃ. Suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu satthu sāsanaṅgesu yathāsambhavaṃ geyyaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahitaṃ.

คัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคนี้ จัดเข้าในสุตตันตปิฎก ในบรรดาปิฎก 3 คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก และอภิธรรมปิฎก จัดเข้าในขุททกนิกาย ในบรรดานิกายใหญ่ 5 คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย จัดสงเคราะห์เข้าในองค์ 2 คือ เคยยะและเวยยากรณะ ตามสมควร ในบรรดาองค์แห่งพระศาสนา 9 คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม และเวทัลละ

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –

“เราได้ธรรม 82,000 จากพระพุทธเจ้า และ 2,000 จากภิกษุ รวมเป็น 84,000 ซึ่งเป็นธรรมที่เราทรงจำไว้” (เถรคาถา 1027)

Dhammabhaṇḍāgārikattherena pana pañcasu ṭhānesu etadaggaṃ āropitena paṭiññātānaṃ caturāsītiyā dhammakkhandhasahassānaṃ bhikkhuto gahitesu dvīsu dhammakkhandhasahassesu anekasatadhammakkhandhasaṅgahitaṃ. Tassa tayo vaggā – mahāvaggo, majjhimavaggo, cūḷavaggoti. Ekekasmiṃ vaggasmiṃ dasadasakaṃ katvā ñāṇakathādikā mātikākathāpariyosānā samatiṃsa kathā. Evamanekadhā vavatthāpitassa imassa paṭisambhidāmaggappakaraṇassa anupubbaṃ apubbapadatthavaṇṇanaṃ karissāma. Imañhi pakaraṇaṃ pāṭhato atthato uddisantena ca niddisantena ca sakkaccaṃ uddisitabbaṃ niddisitabbañca, uggaṇhantenāpi sakkaccaṃ [Pg.9] uggahetabbaṃ dhāretabbañca. Taṃ kissahetu? Gambhīrattā imassa pakaraṇassa lokahitāya loke ciraṭṭhitatthaṃ.

อนึ่ง พระเถระอานนท์ผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก ผู้ทรงได้รับการยกย่องว่าเป็นเอตทัคคะใน 5 สถาน ได้ทรงรับรองพระธรรมขันธ์ 84,000 ในบรรดาพระธรรมขันธ์เหล่านั้น คัมภีร์นี้สงเคราะห์เข้าในพระธรรมขันธ์หลายร้อยที่ทรงเรียนจากพระเถระสารีบุตรเป็นต้น. คัมภีร์นั้นมี 3 วรรค คือ มหาวรรค มัชฌิมวรรค และจุลวรรค ในแต่ละวรรคมี 10 หมวด รวมเป็น 30 กถา มีญาณกถาเป็นต้น และมาติกาเป็นที่สุด. เราจักทำการอธิบายอรรถแห่งบทใหม่ตามลำดับของคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคนี้ที่ได้กำหนดไว้หลายประการดังนี้. ด้วยว่า คัมภีร์นี้ ผู้แสดงโดยย่อและโดยพิสดาร ทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ พึงแสดงด้วยความเคารพ และแม้ผู้เรียนก็พึงเรียนและทรงจำไว้ด้วยความเคารพ. เพราะเหตุไร? เพราะคัมภีร์นี้มีความลึกซึ้ง เพื่อประโยชน์แก่โลก เพื่อความตั้งมั่นอยู่ตลอดกาลนานในโลก.

Tattha samatiṃsāya kathāsu ñāṇakathā kasmā ādito kathitāti ce? Ñāṇassa paṭipattimalavisodhakattena paṭipattiyā ādibhūtattā. Vuttañhi bhagavatā –

ในบรรดากถา 30 กถานั้น ถ้ามีผู้ถามว่า เหตุไฉนญาณกถาจึงถูกกล่าวไว้เป็นอันดับแรก? เพราะญาณเป็นเครื่องชำระมลทินแห่งปฏิปัตติ และเป็นเบื้องต้นแห่งปฏิปัตติ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Tasmātiha tvaṃ bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalānaṃ dhammānaṃ. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369)?

“ดูก่อนภิกษุ เพราะเหตุนั้น เธอจงชำระเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายให้บริสุทธิ์เสียก่อน อะไรเล่าเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย? คือศีลที่บริสุทธิ์ดีแล้ว และทิฏฐิที่ตรง” (สังยุตตนิกาย 5.369)

Ujukā diṭṭhīti hi sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ ñāṇaṃ vuttaṃ. Tasmāpi ñāṇakathā ādito kathitā.

คำว่า ‘ทิฏฐิที่ตรง’ นี้ หมายถึงญาณที่เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น ญาณกถาจึงถูกกล่าวไว้เป็นอันดับแรก

Aparampi vuttaṃ –

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้อีกว่า –

‘‘Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Sammādiṭṭhiṃ ‘sammādiṭṭhī’ti pajānāti, micchādiṭṭhiṃ ‘micchādiṭṭhī’ti pajānāti. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammāsaṅkappaṃ ‘sammāsaṅkappo’ti pajānāti, micchāsaṅkappaṃ ‘micchāsaṅkappo’ti pajānāti. Sammāvācaṃ ‘sammāvācā’ti pajānāti, micchāvācaṃ ‘micchāvācā’ti pajānāti. Sammākammantaṃ ‘sammākammanto’ti pajānāti, micchākammantaṃ ‘micchākammanto’ti pajānāti. Sammāājīvaṃ ‘sammāājīvo’ti pajānāti, micchāājīvaṃ ‘micchāājīvo’ti pajānāti. Sammāvāyāmaṃ ‘sammāvāyāmo’ti pajānāti, micchāvāyāmaṃ ‘micchāvāyāmo’ti pajānāti. Sammāsatiṃ ‘sammāsatī’ti pajānāti, micchāsatiṃ ‘micchāsatī’ti pajānāti. Sammāsamādhiṃ ‘sammāsamādhī’ti pajānāti, micchāsamādhiṃ ‘micchāsamādhī’ti pajānāti. Sāssa hoti sammādiṭṭhī’’ti (ma. ni. 3.136 ādayo).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในมรรคมีองค์ 8 นั้น สัมมาทิฏฐิเป็นประธาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไร? ย่อมรู้สัมมาทิฏฐิว่า ‘สัมมาทิฏฐิ’ ย่อมรู้มิจฉาทิฏฐิว่า ‘มิจฉาทิฏฐิ’ ความรู้นั้นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ ย่อมรู้สัมมาสังกัปปะว่า ‘สัมมาสังกัปปะ’ ย่อมรู้มิจฉาสังกัปปะว่า ‘มิจฉาสังกัปปะ’ ย่อมรู้สัมมาวาจาว่า ‘สัมมาวาจา’ ย่อมรู้มิจฉาวาจาว่า ‘มิจฉาวาจา’ ย่อมรู้สัมมากัมมันตะว่า ‘สัมมากัมมันตะ’ ย่อมรู้มิจฉากัมมันตะว่า ‘มิจฉากัมมันตะ’ ย่อมรู้สัมมาอาชีวะว่า ‘สัมมาอาชีวะ’ ย่อมรู้มิจฉาอาชีวะว่า ‘มิจฉาอาชีวะ’ ย่อมรู้สัมมาวายามะว่า ‘สัมมาวายามะ’ ย่อมรู้มิจฉาวายามะว่า ‘มิจฉาวายามะ’ ย่อมรู้สัมมาสติว่า ‘สัมมาสติ’ ย่อมรู้มิจฉาสติว่า ‘มิจฉาสติ’ ย่อมรู้สัมมาสมาธิว่า ‘สัมมาสมาธิ’ ย่อมรู้มิจฉาสมาธิว่า ‘มิจฉาสมาธิ’ ความรู้นั้นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ” (มัชฌิมนิกาย 3.136 เป็นต้น)

Pubbaṅgamabhūtāya hi sammādiṭṭhiyā siddhāya micchādiṭṭhīnampi micchādiṭṭhibhāvaṃ jānissatīti sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ ñāṇaṃ tāva sodhetuṃ ñāṇakathā ādito kathitā.

เพราะเมื่อสัมมาทิฏฐิอันเป็นประธานสำเร็จแล้ว ย่อมรู้แม้ความเป็นมิจฉาทิฏฐิของมิจฉาทิฏฐิทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ญาณที่เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ จึงถูกกล่าวไว้เป็นอันดับแรกเพื่อชำระให้บริสุทธิ์เสียก่อน

‘‘Apicudāyi[Pg.10], tiṭṭhatu pubbanto, tiṭṭhatu aparanto, dhammaṃ te desessāmi – imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati, imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 2.271) ca –

“ดูก่อนอุทายี ปุพพันตะ (อดีต) จงตั้งอยู่เถิด อปรันตะ (อนาคต) จงตั้งอยู่เถิด เราจักแสดงธรรมแก่เธอว่า ‘เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป’” (มัชฌิมนิกาย 2.271)

Pubbantāparantadiṭṭhiyo ṭhapetvā ñāṇasseva vuttattā ñāṇakathā ādito kathitā.

เพราะละทิฏฐิอันเนื่องด้วยปุพพันตะและอปรันตะแล้ว กล่าวถึงแต่ญาณเท่านั้น ญาณกถาจึงถูกกล่าวไว้เป็นอันดับแรก

‘‘Alaṃ, subhadda, tiṭṭhatetaṃ ‘sabbe te sakāya paṭiññāya abbhaññiṃsu, sabbeva na abbhaññiṃsu, udāhu ekacce abbhaññiṃsu, ekacce na abbhaññiṃsū’ti. Dhammaṃ te, subhadda, desessāmi, taṃ suṇāhi sādhukaṃ manasikarohi, bhāsissāmī’’ti (dī. ni. 2.213) ca –

พอเถิด สุภัททะ เรื่องนั้นจงงดไว้ก่อนเถิดว่า ‘พวกเขาทั้งหมดรู้แจ้งตามคำปฏิญญาของตนเอง หรือทั้งหมดไม่รู้แจ้ง หรือบางพวกรู้แจ้ง บางพวกไม่รู้แจ้ง’ สุภัททะ เราจะแสดงธรรมแก่ท่าน ท่านจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจะกล่าว

Puthusamaṇabrāhmaṇaparappavādānaṃ vāde ṭhapetvā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa desitattā, aṭṭhaṅgike ca magge sammādiṭṭhisaṅkhātassa ñāṇassa padhānattā ñāṇakathā ādito kathitā.

เพราะเหตุที่พระอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้รับการแสดงไว้ โดยเว้นวาทะของสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะต่าง ๆ กัน และเพราะเหตุที่ญาณอันนับว่าเป็นสัมมาทิฏฐิในอริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นประธาน จึงได้กล่าวเรื่องญาณไว้ตั้งแต่ต้น

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, sotāpattiyaṅgāni sappurisasaṃsevo, saddhammassavanaṃ, yoniso manasikāro, dhammānudhammapaṭipattī’’ti (saṃ. ni. 5.1046; dī. ni. 3.311) ca –

ภิกษุทั้งหลาย องค์แห่งโสดาบัน ๔ ประการเหล่านี้ คือ การคบสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม

‘‘Saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, sutvā dhammaṃ dhāreti, dhātānaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ upaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahitvā tuleti, tulayitvā padahati, pahitatto kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ paṭivijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.183, 432) ca –

ผู้เกิดศรัทธาแล้วย่อมเข้าไปหา เมื่อเข้าไปหาย่อมเข้าไปนั่งใกล้ เมื่อเข้าไปนั่งใกล้แล้วย่อมเงี่ยโสตลง ผู้เงี่ยโสตแล้วย่อมฟังธรรม เมื่อฟังแล้วย่อมทรงจำธรรมไว้ เมื่อทรงจำธรรมไว้แล้วย่อมพิจารณาอรรถด้วยปัญญา เมื่อพิจารณาอรรถอยู่ ธรรมทั้งหลายย่อมควรแก่การเพ่ง เมื่อธรรมควรแก่การเพ่งแล้ว ฉันทะย่อมเกิด ผู้เกิดฉันทะแล้วย่อมพยายาม เมื่อพยายามแล้วย่อมใคร่ครวญ เมื่อใคร่ครวญแล้วย่อมตั้งความเพียร ผู้มีจิตตั้งความเพียรแล้วย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมแทงตลอดเห็นปรมัตถสัจจะนั้นด้วยปัญญา

‘‘Idha tathāgato loke uppajjati…pe… so dhammaṃ deseti ādikalyāṇa’’nti ādīni (dī. ni. 1.190) ca –

ในโลกนี้ พระตถาคตอุบัติขึ้น... (ละไว้)... พระองค์ย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น

Anekāni suttantapadāni anulomentena sutamaye ñāṇaṃ ādiṃ katvā yathākkamena ñāṇakathā ādito kathitā.

เรื่องญาณได้ถูกกล่าวไว้ตั้งแต่ต้น โดยลำดับ มีสุตมยญาณเป็นต้น โดยอนุโลมตามบทแห่งพระสูตรทั้งหลายเป็นอันมาก

Sā [Pg.11] panāyaṃ ñāṇakathā uddesaniddesavasena dvidhā ṭhitā. Uddese ‘‘sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇa’’ntiādinā nayena tesattati ñāṇāni mātikāvasena uddiṭṭhāni. Niddese ‘‘kathaṃ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇaṃ. ‘Ime dhammā abhiññeyyā’ti sotāvadhānaṃ, taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇa’’ntiādinā nayena tāniyeva tesattati ñāṇāni vitthāravasena niddiṭṭhānīti.

อนึ่ง เรื่องญาณนี้ตั้งอยู่ ๒ อย่าง โดยวิธีอุทเทสและนิทเทส ในอุทเทส ญาณ ๗๓ อย่างเหล่านั้น ได้ถูกแสดงโดยย่อด้วยมาติกา โดยนัยมีอาทิว่า ‘ปัญญาในโสตาวธานคือสุตมยญาณ’ ในนิทเทส ญาณ ๗๓ อย่างเหล่านั้นนั่นเอง ได้ถูกแสดงโดยพิสดาร โดยนัยมีอาทิว่า ‘ปัญญาในโสตาวธานคือสุตมยญาณเป็นอย่างไร? โสตาวธานคือ ‘ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง’ ปัญญาที่รู้ธรรมนั้นคือสุตมยญาณ’ ดังนี้

Ganthārambhakathā niṭṭhitā.

เรื่องเริ่มต้นคัมภีร์จบแล้ว

(1) Mahāvaggo

(๑) มหาวรรค

1. Ñāṇakathā

๑. เรื่องญาณ

Mātikāvaṇṇanā

อธิบายมาติกา

1. Tattha [Pg.12] uddese tāva sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇanti ettha sotasaddo anekatthappabhedo. Tathā hesa –

๑. ในอุทเทสนั้นก่อนอื่น บทว่า ‘ปัญญาในโสตาวธานคือสุตมยญาณ’ นี้ สัททะว่า ‘โสตะ’ มีความหมายหลายอย่าง เพราะสัททะนั้นเป็นเช่นนี้

Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati;

Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca.

ปรากฏในโสตประสาท วิญญาณ และญาณ ในตัณหาเป็นต้น ในกระแส ในอริยมรรค และในกระแสจิตด้วย

‘‘Sotāyatanaṃ sotadhātu sotindriya’’ntiādīsu (vibha. 157) hi ayaṃ sotasaddo maṃsasote dissati. ‘‘Sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.295) sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu (dī. ni. 3.356) ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ – taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4) taṇhādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ, āvuso, aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idha loke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu (dī. ni. 3.149) cittasantatiyaṃ. Idha panāyaṃ maṃsasote daṭṭhabbo. Tena sotena hetubhūtena, karaṇabhūtena vā avadhīyati avatthāpīyati appīyatīti sotāvadhānaṃ. Kiṃ taṃ? Sutaṃ. Sutañca nāma ‘‘bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) viya sotadvārānusārena viññātaṃ avadhāritaṃ dhammajātaṃ, taṃ idha sotāvadhānanti vuttaṃ. Tasmiṃ sotāvadhānasaṅkhāte sute pavattā paññā sotāvadhāne paññā. Paññāti ca tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā.

ในบทมีอาทิว่า ‘โสตายตนะ โสตธาตุ โสตอินทรีย์’ นี้ สัททะว่า ‘โสตะ’ ย่อมปรากฏในโสตประสาท ในบทมีอาทิว่า ‘ได้ฟังเสียงด้วยโสตะ’ ย่อมปรากฏในโสตวิญญาณ ในบทมีอาทิว่า ‘ด้วยทิพยโสตธาตุ’ ย่อมปรากฏในญาณโสตะ ในบทมีอาทิว่า ‘กระแสทั้งหลายเหล่าใดมีอยู่ในโลก กระแสเหล่านั้นคือ ตัณหาโสตะ ทิฏฐิโสตะ กิเลสโสตะ ทุจริตโสตะ อวิชชาโสตะ’ ย่อมปรากฏในธรรม ๕ ประการมีตัณหาเป็นต้น ในบทมีอาทิว่า ‘พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรท่อนไม้ใหญ่ที่ลอยไปตามกระแสในแม่น้ำคงคา’ ย่อมปรากฏในกระแสน้ำ ในบทมีอาทิว่า ‘ดูก่อนอาวุโส คำว่า ‘โสตะ’ นี้ เป็นชื่อของอริยมรรคมีองค์ ๘’ ย่อมปรากฏในอริยมรรค ในบทมีอาทิว่า ‘ย่อมรู้กระแสวิญญาณของบุรุษที่ตั้งอยู่ในโลกนี้และตั้งอยู่ในโลกหน้าซึ่งไม่ขาดสายทั้งสองฝ่าย’ ย่อมปรากฏในกระแสจิต อนึ่ง ในที่นี้ สัททะว่า ‘โสตะ’ นี้ พึงเห็นในโสตประสาท โสตาวธานคือ การที่จิตถูกตั้งไว้ ถูกวางไว้ ถูกประดิษฐานไว้ด้วยโสตนั้นอันเป็นเหตุ หรืออันเป็นเครื่องกระทำ โสตาวธานนั้นคืออะไร? คือ สุตะ (การฟัง) อนึ่ง สุตะชื่อว่า ‘ธรรมชาติที่รู้แล้ว กำหนดแล้ว โดยอนุโลมตามโสตทวาร’ เหมือนในบทมีอาทิว่า ‘เป็นพหูสูต ทรงจำสุตะ สั่งสมสุตะ’ ธรรมชาตินั้นในที่นี้เรียกว่า โสตาวธาน ปัญญาที่เกิดขึ้นในสุตะอันนับว่าโสตาวธานนั้น คือ ปัญญาในโสตาวธาน อนึ่ง ปัญญาชื่อว่า ‘ปัญญา’ โดยอรรถว่า ‘การทำให้ปรากฏ’ อันนับว่าการทำให้ปรากฏซึ่งอรรถนั้น ๆ หรือปัญญาชื่อว่า ‘ปัญญา’ เพราะรู้ธรรมทั้งหลายโดยอาการนั้น ๆ มีอนิจจะ (ไม่เที่ยง) เป็นต้น

Sutamaye [Pg.13] ñāṇanti ettha sutasaddo tāva saupasaggo anupasaggo ca –

ในบทว่า ‘สุตมยญาณ’ นี้ สัททะว่า ‘สุตะ’ ก่อนอื่นมีทั้งที่ประกอบด้วยอุปสรรคและไม่ประกอบด้วยอุปสรรค

Gamane vissute tintenuyogopacitepi ca;

Sadde ca sotadvārānusārañāte ca dissati.

ปรากฏในอรรถว่า ‘การไป’ ‘ความมีชื่อเสียง’ ‘ความชุ่มชื้น’ ‘ความพากเพียร’ ‘ความสั่งสม’ และในอรรถว่า ‘เสียง’ และในอรรถว่า ‘สิ่งที่รู้ตามโสตทวาร’

Tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11; mahāva. 5) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu (pāci. 657) tintā tintassāti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12; pe. va. 25) upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena viññātaṃ upadhāritanti attho. Sutamaye ñāṇanti yā esā etaṃ sutaṃ viññātaṃ avadhāritaṃ saddhammaṃ ārabbha ārammaṇaṃ katvā sabbapaṭhamañca aparāparañca pavattā paññā, taṃ ‘‘sutamaye ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti, sutamayaṃ ñāṇanti attho. Sutamayeti ca paccattavacanametaṃ, yathā ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ (kathā. 1, 15-18). ‘‘Vanappagumbe yathā phussitagge’’ (khu. pā. 6.13; su. ni. 236). ‘‘Natthi attakāre natthi parakāre natthi purisakāre’’tiādīsu (dī. ni. 1.168) paccattavacanaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sutamayaṃ ñāṇanti attho’’ti.

ในบทว่า ‘เสนายะ ปสุโต’ เป็นต้น มีอรรถว่า ‘ไป’ ในบทว่า ‘สุตธัมมัสสะ ปัสสะโต’ เป็นต้น มีอรรถว่า ‘ธรรมอันเป็นที่รู้จักกันดี’ ในบทว่า ‘อะวัสสุตา อะวัสสุตัสสะ ปุริสะปุคคะลัสสา’ เป็นต้น มีอรรถว่า ‘เปียกชุ่ม’ ในบทว่า ‘เย ฌานะปสุตา ธีรา’ เป็นต้น มีอรรถว่า ‘ผู้ประกอบ’ ในบทว่า ‘ตุเมหิ ปุญญัง ปสุตัง อนัปปะกัง’ เป็นต้น มีอรรถว่า ‘สั่งสมแล้ว’ ในบทว่า ‘ทิฏฐัง สุตัง มุตัง วิญญาตัง’ เป็นต้น มีอรรถว่า ‘เสียง’ ในบทว่า ‘พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย’ เป็นต้น มีอรรถว่า ‘ผู้ทรงธรรมที่รู้แจ้งตามลำดับทางโสตทวาร’ ในที่นี้ สัททะว่า ‘สุตะ’ นี้ มีอรรถว่า ‘สิ่งที่รู้แจ้งและกำหนดไว้ตามลำดับทางโสตทวาร’ ส่วนคำว่า ‘สุตมเย ญาณัง’ นั้น คือปัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยสัทธรรมที่ได้ยิน ได้รู้ ได้กำหนดไว้นี้เป็นอารมณ์ ทั้งในเบื้องต้นและในลำดับต่อมา ปัญญานั้นแลเรียกว่า ‘สุตมเย ญาณัง’ มีอรรถว่า ‘สุตมยญาณ’ และคำว่า ‘สุตมเย’ นี้เป็นปฐมาวิภัตติ (ปัจจัตตวจนะ) เช่นเดียวกับในบทว่า ‘นะ เหวัง วัตตะพเพ’ เป็นต้น, ‘วะนัปปะคุมเพ ยะถา ผุสสิตัคเค’ และ ‘นัตถิ อัตตะกาเร นัตถิ ปะระกาเร นัตถิ ปุริสะกาเร’ เป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็นปฐมาวิภัตติในที่นี้เช่นกัน ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘สุตมยญาณังติ อัตโถ’ (มีอรรถว่า สุตมยญาณ)

Atha vā sutena pakato phassādiko dhammapuñjo sutamayo, tasmiṃ sutamaye dhammapuñje pavattaṃ taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ sutamaye ñāṇaṃ. Sabhāvasāmaññalakkhaṇavasena dhamme jānātīti ñāṇaṃ. Taṃyeva ñāṇaṃ pariyāyavacanena adhippāyapakāsanatthaṃ aniyamena ‘‘paññā’’ti vatvā pacchā adhippetaṃ ‘‘ñāṇa’’nti niyametvā vuttanti veditabbaṃ. Ñāṇañca nāma sabhāvapaṭivedhalakkhaṇaṃ, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇaṃ vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasaṃ padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānaṃ araññagatasudesako viya. ‘‘Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 5.1071) vacanato samādhipadaṭṭhānaṃ. Lakkhaṇādīsu hi sabhāvo vā sāmaññaṃ vā lakkhaṇaṃ [Pg.14] nāma, kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma, upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma, āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง กองธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยการฟัง (suta) อันเป็นเหตุ หรืออันเป็นเครื่องกระทำ เรียกว่า "สุตมยะ" ญาณที่เกิดขึ้นพร้อมกับกองธรรมมีผัสสะเป็นต้นนั้น เรียกว่า "สุตมยญาณ" ญาณย่อมรู้ธรรมทั้งหลายโดยลักษณะเฉพาะ (sabhāvalakkhaṇa) และลักษณะทั่วไป (sāmaññalakkhaṇa) เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "ญาณ" พึงทราบว่า ญาณนั้นแล เพื่อแสดงความประสงค์ของผู้แสดง จึงกล่าวโดยคำไวพจน์ว่า "ปัญญา" ในเบื้องต้นโดยไม่กำหนด แล้วจึงกำหนดสิ่งที่ประสงค์ในคำว่า "ปัญญา" นั้นว่า "ญาณ" ในภายหลัง ญาณมีลักษณะคือการแทงตลอดสภาวะ หรือมีลักษณะคือการแทงตลอดโดยไม่ผิดพลาด เหมือนการแทงตลอดของลูกศรที่นายขมังธนูผู้ชำนาญยิงไป มีกิจคือการทำให้ปรากฏซึ่งอารมณ์ เหมือนประทีป มีอาการปรากฏคือความไม่หลงงมงาย เหมือนคนนำทางผู้รู้ป่า เพราะพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ตามความเป็นจริง" (สังยุตตนิกาย) จึงมีสมาธิเป็นเหตุใกล้ พึงทราบว่า ในบรรดาลักษณะเป็นต้นนั้น สภาวะหรือสามัญญะ เรียกว่า "ลักษณะ" กิจหรือความสำเร็จ เรียกว่า "รส" อาการที่ปรากฏหรือผล เรียกว่า "ปัจจุปัฏฐาน" เหตุใกล้ เรียกว่า "ปทัฏฐาน"

2. Sutvāna saṃvare paññāti –

๒. "สุตวานะ สังวะเร ปัญญา" (ปัญญาในสังวรหลังจากได้ฟัง) คือ –

Pātimokkho satī ceva, ñāṇaṃ khanti tatheva ca;

Vīriyaṃ pañcime dhammā, saṃvarāti pakāsitā.

ปาติโมกข์ สติ ญาณ ขันติ และวิริยะ ธรรม 5 ประการเหล่านี้ พระพุทธองค์ทรงแสดงว่าเป็นสังวร (ความสำรวม)

‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) āgato pātimokkhasaṃvaro. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tiādinā (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) nayena āgato satisaṃvaro.

สังวรที่มาในบทว่า "อิมินา ปาติโมกขสังวะเรนะ อุเปโต โหติ สะมุเปโต อุปากะโต สะมุปากะโต อุปปันโน สัมปันโน สะมันนาคะโต" (วิภังค์ 511) นั้น คือ ปาติโมกขสังวร สังวรที่มาโดยนัยว่า "เมื่อเห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่เป็นผู้ถือเอานิมิต ไม่เป็นผู้ถือเอาอนุพยัญชนะ เพราะเหตุที่อกุศลธรรมอันลามก คืออภิชฌาและโทมนัส พึงไหลตามภิกษุผู้มีจักขุนทรีย์ไม่สำรวมอยู่ ภิกษุนั้นย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์" (ทีฆนิกาย, มัชฌิมนิกาย, สังยุตตนิกาย, อังคุตตรนิกาย) นั้น คือ สติสังวร

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā),Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti. (cūḷani. ajitamāṇavapucchā 60;

su. ni. 1041) –

สังวรที่มาในบทว่า "ดูกรอชิตะ กระแสทั้งหลายเหล่าใดมีอยู่ในโลก (อชิตะ - พระผู้มีพระภาคตรัสเรียก) สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวสติว่าเป็นสังวรของกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา" (จูฬนิทเทส อชิตมาณวกปุจฉา 60; สุตตนิบาต 1041) นั้น คือ ญาณสังวร

Āgato ñāṇasaṃvaro. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena āgato paccayapaṭisevanāsaṃvaro, sopi ñāṇasaṃvareneva saṅgahito. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarisapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hotī’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) āgato khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato vīriyasaṃvaro. ‘‘Idha ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya [Pg.15] sammāājīvena jīvikaṃ kappetī’’ti (saṃ. ni. 5.8) āgato ājīvapārisuddhisaṃvaro, sopi vīriyasaṃvareneva saṅgahito. Tesu sattasu saṃvaresu pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayapaṭisevanasaṅkhātā cattāro saṃvarā idhādhippetā, tesu ca visesena pātimokkhasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaroti vuccati. Sutamayañāṇe vuttaṃ dhammaṃ sutvā saṃvarantassa saṃvaraṃ karontassa tasmiṃ saṃvare pavattā taṃsampayuttā paññā ‘‘sutvāna saṃvare paññā’’ti vuttā. Atha vā hetuatthe sutvāti vacanassa sambhavato sutahetunā saṃvare paññātipi attho.

ญาณสังวรที่มาแล้ว. ปัจจยปฏิเสวนสังวรที่มาโดยนัยมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่าไหนที่พึงละด้วยการพิจารณาแล้วเสพ? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายแล้วนุ่งห่มจีวร” (มัชฌิมนิกาย, อังคุตตรนิกาย) สังวรนั้นก็สงเคราะห์เข้าในญาณสังวรนั่นเอง. ขันติสังวรที่มาแล้วว่า “เป็นผู้ทนทานต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ถ้อยคำที่กล่าวไม่ดี ถ้อยคำที่มาไม่ดี เวทนาทางกายที่เกิดขึ้นแล้ว อันเป็นทุกข์กล้าแข็ง หยาบคาย เผ็ดร้อน ไม่เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่รักใคร่ อันคร่าชีวิตได้ เป็นผู้มีปกติอดทน” (มัชฌิมนิกาย, อังคุตตรนิกาย). วิริยสังวรที่มาโดยนัยมีอาทิว่า “ไม่ทนต่อกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ไม่มีอีก” (มัชฌิมนิกาย, อังคุตตรนิกาย). อาชีวปาริสุทธิสังวรที่มาแล้วว่า “อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว ย่อมเลี้ยงชีพด้วยสัมมาอาชีวะ” (สังยุตตนิกาย) สังวรนั้นก็สงเคราะห์เข้าในวิริยสังวรนั่นเอง. ในสังวรทั้ง 7 นั้น สังวร 4 ประการ คือ ปาติโมกขสังวร อินทริยสังวร อาชีวปาริสุทธิสังวร และปัจจยปฏิเสวนสังวร ที่กล่าวมานี้ เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ และในสังวร 4 ประการนั้น ปาติโมกขสังวรเป็นที่ประสงค์เป็นพิเศษ. สังวรทั้งหมดนี้เรียกว่า “สังวร” เพราะเป็นเครื่องกั้นกายทุจริตเป็นต้นที่พึงสังวรตามสมควร. ปัญญาที่เกิดขึ้นพร้อมกับสังวรนั้น ที่บุคคลผู้กระทำสังวร คือรักษาปาริสุทธิศีล 4 หรือรักษาปาติโมกขสังวร หลังจากได้ฟังธรรมที่กล่าวไว้ในสุตมยญาณนั้น เรียกว่า “ปัญญาในสังวรหลังจากได้ฟัง”. อีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นไปได้ของคำว่า “สุตวา” ในอรรถแห่งเหตุ จึงหมายถึง “ปัญญาในสังวรเพราะเหตุแห่งการฟัง”.

Sīlamaye ñāṇanti ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā, kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhāvasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘‘adhisevanaṭṭhena ācāraṭṭhena tassīlaṭṭhena siraṭṭhena sītalaṭṭhena sivaṭṭhena sīla’’nti vaṇṇayanti.

ในบทว่า “สีลมยญาณ” นั้น คำว่า “ศีล” คือศีลในอรรถว่า “สีลนะ” (การตั้งไว้). สีลนะนี้คืออะไร? คือการตั้งไว้ดี (samādhāna) หรือการรวมไว้ดี หมายถึงความเป็นผู้ไม่กระจัดกระจายแห่งกายกรรมเป็นต้น โดยความเป็นผู้มีศีลดี. หรือคือการรองรับ (upadhāraṇa) หมายถึงความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย. นักปราชญ์ผู้รู้ลักษณะแห่งศัพท์ย่อมยอมรับอรรถสองประการนี้เท่านั้นในที่นี้. ส่วนนักปราชญ์อื่นย่อมพรรณนาว่า “ศีล” คือในอรรถว่า “เสพ” (adhisevana), ในอรรถว่า “ประพฤติ” (ācāra), ในอรรถว่า “มีปกติ” (tassīla), ในอรรถว่า “ยอด” (sira), ในอรรถว่า “เย็น” (sītala), ในอรรถว่า “เป็นมงคล” (siva).

Sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassa, bhinnassāpi anekadhā;

Sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassa nekadhā.

อรรถแห่งคาถา: ลักษณะของศีลนั้น คือการตั้งไว้ (สีลนะ) แม้ศีลนั้นจะต่างกันโดยหลายนัย (เช่น เจตนา วิรตี เป็นต้น) ก็ตาม เหมือนกับลักษณะของรูปที่ต่างกันโดยหลายนัย (เช่น สีเขียว สีเหลือง เป็นต้น) คือความเป็นสิ่งที่เห็นได้ (sanidassanatta).

Yathā hi nīlapītādibhedena anekadhā bhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ lakkhaṇaṃ nīlādibhedena bhinnassāpi sanidassanabhāvānatikkamanato, tathā sīlassa cetanādibhedena anekadhā bhinnassāpi yadetaṃ kāyakammādīnaṃ samādhānavasena kusalānañca dhammānaṃ patiṭṭhānavasena vuttaṃ sīlanaṃ, tadeva lakkhaṇaṃ cetanādibhedena bhinnassāpi samādhānapatiṭṭhānabhāvānatikkamanato. Evaṃlakkhaṇassa panassa –

เหมือนอย่างที่ลักษณะของรูปายตนะ แม้จะต่างกันโดยหลายนัยด้วยความต่างกันแห่งสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ก็คือความเป็นสิ่งที่เห็นได้ เพราะรูปายตนะนั้น แม้จะต่างกันด้วยความต่างกันแห่งสีเขียวเป็นต้น ก็ไม่ล่วงพ้นความเป็นสิ่งที่เห็นได้. ฉันใดก็ฉันนั้น ลักษณะของศีล แม้จะต่างกันโดยหลายนัยด้วยความต่างกันแห่งเจตนาเป็นต้น ก็คือสีลนะที่กล่าวไว้โดยความเป็นเครื่องตั้งไว้ดีแห่งกายกรรมเป็นต้น และโดยความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะศีลนั้น แม้จะต่างกันด้วยความต่างกันแห่งเจตนาเป็นต้น ก็ไม่ล่วงพ้นความเป็นเครื่องตั้งไว้ดีและเป็นที่ตั้ง. ส่วนศีลที่มีลักษณะดังที่กล่าวมานี้ –

‘‘Dussīlyaviddhaṃsanatā, anavajjaguṇo tathā;

Kiccasampatti atthena, raso nāma pavuccati’’.

“ความเป็นเครื่องทำลายความทุศีล และคุณอันไม่มีโทษ ด้วยอรรถแห่งกิจและอรรถแห่งความสำเร็จ เรียกว่า รส.”

Tasmā idaṃ sīlaṃ nāma kiccaṭṭhena rasena dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, sampattiatthena rasena anavajjarasanti veditabbaṃ.

เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าศีลนี้มีรสคือการทำลายความทุศีลโดยอรรถแห่งกิจ และมีรสคือคุณอันไม่มีโทษโดยอรรถแห่งความสำเร็จ.

Soceyyapaccupaṭṭhānaṃ[Pg.16], tayidaṃ tassa viññuhi;

Ottappañca hirī ceva, padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ. –

อรรถแห่งคาถา: ศีลนี้มีการปรากฏเป็นความสะอาด (soceyya). หิริและโอตตัปปะ นักปราชญ์ทั้งหลายพรรณนาว่าเป็นปทัฏฐานของศีลนั้น.

Tayidaṃ sīlaṃ ‘‘kāyasoceyyaṃ vacīsoceyyaṃ manosoceyya’’nti (itivu. 66) evaṃ vuttasoceyyapaccupaṭṭhānaṃ, sucibhāvena paccupaṭṭhāti gahaṇabhāvaṃ gacchati. Hirottappañca pana tassa viññūhi padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ, āsannakāraṇanti attho. Hirottappe hi sati sīlaṃ uppajjati ceva tiṭṭhati ca, asati neva uppajjati na tiṭṭhatīti evaṃvidhena sīlena sahagataṃ taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ sīlamaye ñāṇaṃ. Atha vā sīlameva pakataṃ sīlamayaṃ, tasmiṃ sīlamaye taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ. Asaṃvare ādīnavapaccavekkhaṇā ca, saṃvare ānisaṃsapaccavekkhaṇā ca, saṃvarapārisuddhipaccavekkhaṇā ca, saṃvarasaṃkilesavodānapaccavekkhaṇā ca sīlamayañāṇeneva saṅgahitā.

ศีลนี้มีการปรากฏเป็นความสะอาดที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า “ความสะอาดทางกาย ความสะอาดทางวาจา ความสะอาดทางใจ” (อิติพุตตกะ 66) ย่อมปรากฏแก่ปัญญาโดยความเป็นความสะอาด ย่อมถึงความเป็นที่รับรู้. ส่วนหิริและโอตตัปปะ นักปราชญ์ทั้งหลายพรรณนาว่าเป็นปทัฏฐานของศีลนั้น หมายถึงเป็นเหตุใกล้. เพราะเมื่อหิริและโอตตัปปะมีอยู่ ศีลย่อมเกิดขึ้นและตั้งอยู่ได้ แต่เมื่อไม่มี ศีลย่อมไม่เกิดขึ้นและไม่ตั้งอยู่. ญาณที่ประกอบด้วยศีลอันมีลักษณะดังนี้ เรียกว่า “สีลมยญาณ”. อีกนัยหนึ่ง ศีลนั่นเองที่สำเร็จแล้ว เรียกว่า “สีลมัย” ญาณที่ประกอบกับสีลมัยนั้น เรียกว่า “สีลมยญาณ”. การพิจารณาโทษในอสังวร (ความไม่สำรวม) และการพิจารณาอานิสงส์ในสังวร (ความสำรวม) การพิจารณาความบริสุทธิ์แห่งสังวร และการพิจารณาความเศร้าหมองและความผ่องแผ้วแห่งสังวร สงเคราะห์เข้าในสีลมยญาณนั่นเอง.

3. Saṃvaritvā samādahane paññāti sīlamayañāṇe vuttasīlasaṃvarena saṃvaritvā saṃvaraṃ katvā sīle patiṭṭhāya samādahantassa upacārappanāvasena cittekaggataṃ karontassa tasmiṃ samādahane pavattā taṃsampayuttā paññā. Samaṃ sammā ca ādahanaṃ ṭhapananti ca samādahanaṃ, samādhissevetaṃ pariyāyavacanaṃ.

๓. “ปัญญาในการตั้งมั่นหลังจากสำรวมแล้ว” หมายถึง ปัญญาที่เกิดขึ้นพร้อมกับสมาธิที่เกิดขึ้นในบุคคลผู้กระทำความมีอารมณ์เป็นหนึ่งแห่งจิตโดยอำนาจแห่งอุปจารฌานและอัปปนาฌาน โดยการสำรวมด้วยศีลสังวรที่กล่าวไว้ในศีลามยญาณ และตั้งมั่นอยู่ในศีล. และคำว่า “สมาทหนะ” คือการตั้งไว้ดีและชอบซึ่งจิตและเจตสิกทั้งหลายในอารมณ์อันเดียว, คำนี้เป็นไวพจน์ของสมาธินั่นเอง.

Samādhibhāvanāmaye ñāṇanti ettha kusalacittekaggatā samādhi. Kenaṭṭhena samādhi? Samādhānaṭṭhena samādhi. Kimidaṃ samādhānaṃ nāma? Ekārammaṇe cittacetasikānaṃ samaṃ sammā ca ādhānaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Tasmā yassa dhammassānubhāvena ekārammaṇe cittacetasikā samaṃ sammā ca avikkhipamānā avippakiṇṇā ca hutvā tiṭṭhanti, idaṃ samādhānanti veditabbaṃ. Tassa kho pana samādhissa –

ในบทว่า “สมาธิภาวนามยญาณ” นั้น สมาธิคือเอกัคคตาจิตที่เป็นกุศล. สมาธิชื่อว่าสมาธิโดยอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าสมาธิโดยอรรถว่า “สมาธานะ” (การตั้งมั่น). สมาธานะนี้คืออะไร? คือการตั้งไว้ดีและชอบซึ่งจิตและเจตสิกทั้งหลายในอารมณ์อันเดียว. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าสมาธานะนี้คือสภาวะที่จิตและเจตสิกทั้งหลายตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์อันเดียว โดยไม่ออกไปข้างนอกและไม่กระจัดกระจาย ด้วยอานุภาพแห่งธรรมนั้น. ส่วนสมาธินั้น –

Lakkhaṇaṃ tu avikkhepo, vikkhepaviddhaṃsanaṃ raso;

Akampanamupaṭṭhānaṃ, padaṭṭhānaṃ sukhaṃ pana.

ลักษณะของสมาธินั้นคือความไม่ฟุ้งซ่าน. รสคือการทำลายความฟุ้งซ่าน. การปรากฏคือความไม่หวั่นไหว. ส่วนปทัฏฐานคือความสุข.

Bhāvīyati vaḍḍhīyatīti bhāvanā, samādhi eva bhāvanā samādhibhāvanā, samādhissa vā bhāvanā vaḍḍhanā samādhibhāvanā. Samādhibhāvanāvacanena aññaṃ bhāvanaṃ paṭikkhipati. Pubbe viya upacārappanāvasena samādhibhāvanāmaye ñāṇaṃ.

สิ่งใดถูกทำให้เจริญ ถูกทำให้เพิ่มพูน สิ่งนั้นชื่อว่าภาวนา สมาธินั่นแหละคือภาวนา ชื่อว่าสมาธิภาวนา หรือว่า การเจริญสมาธิ การเพิ่มพูนสมาธิ ชื่อว่าสมาธิภาวนา ด้วยคำว่าสมาธิภาวนา ย่อมปฏิเสธภาวนาอื่น (คือวิปัสสนาภาวนา) ญาณในสมาธิภาวนา ย่อมมีโดยอำนาจแห่งอุปจารฌานและอัปปนาฌาน เหมือนอย่างในศีลามยญาณก่อน

4. Paccayapariggahe [Pg.17] paññāti ettha paṭicca phalametīti paccayo. Paṭiccāti na vinā tena, apaccakkhitvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakattho paccayattho, tassa paccayassa bahuvidhattā paccayānaṃ pariggahe vavatthāpane ca paññā paccayapariggahe paññā.

๔. ในคำว่า ปัจจัยปริคคหะปัญญา นี้ เหตุที่อาศัยแล้วผลย่อมเกิดขึ้น ชื่อว่าปัจจัย คำว่า ปฏิจจะ หมายถึง ไม่ปราศจากสิ่งนั้น ไม่ละทิ้งสิ่งนั้น คำว่า เอติ หมายถึง ย่อมเกิดขึ้นและย่อมเป็นไป อีกอย่างหนึ่ง อรรถว่าผู้กระทำอุปการะ เป็นอรรถของปัจจัย เพราะปัจจัยนั้นมีหลายชนิด ปัญญาในการกำหนดปัจจัยทั้งหลาย และในการจำแนกปัจจัยทั้งหลาย ชื่อว่าปัจจัยปริคคหะปัญญา

Dhammaṭṭhitiñāṇanti ettha dhammasaddo tāva sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattatāvikāraguṇapaccayapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) sabhāve dissati.

ในคำว่า ธัมมัฏฐิติญาณ นี้ คำว่า ธรรม ย่อมปรากฏในอรรถต่างๆ เช่น สภาวะ ปัญญา บุญ บัญญัติ อาบัติ ปริยัติ ความไม่มีสัตว์ ความแปรปรวน คุณ ปัจจัย และปัจจยุปบัน เป็นต้น คำว่า ธรรม นี้ ย่อมปรากฏในอรรถว่าสภาวะ ในประโยคมีอาทิว่า "กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม"

‘‘Yassete caturo dhammā, saddhassa gharamesino;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti. (su. ni. 190) –

ผู้ใดแสวงหาอยู่ในเรือนของคนมีศรัทธา ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ สัจจะ ธรรม (ปัญญา) ธิติ (ความเพียร) จาคะ มีอยู่ในผู้นั้น ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศกในปรโลก

Ādīsu paññāyaṃ.

ในอรรถว่าปัญญาเป็นต้น

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304) –

ธรรมและอธรรมทั้งสองอย่าง ย่อมไม่มีผลเสมอกัน อธรรมย่อมนำไปสู่นรก ธรรมย่อมนำไปสู่สุคติ

Ādīsu puññe. ‘‘Paññattidhammā niruttidhammā adhivacanadhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 106-108) paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233-234) āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti (dha. sa. 121). Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.115) nissattatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu (a. ni. 10.107) vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu (mahāni. 50) guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) paccaye. ‘‘Ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.20; a. ni. 3.137) paccayuppanne. Svāyamidhāpi paccayuppanne daṭṭhabbo. Atthato pana attano sabhāvaṃ dhārentīti vā, paccayehi dhārīyantīti vā, attano phalaṃ dhārentīti vā, attano paripūrakaṃ apāyesu apatamānaṃ dhārentīti vā, sakasakalakkhaṇe dhārentīti vā, cittena avadhārīyantīti vā yathāyogaṃ dhammāti vuccanti. Idha pana attano paccayehi [Pg.18] dhārīyantīti dhammā, paccayasamuppannā dhammā tiṭṭhanti uppajjanti ceva pavattanti ca etāyāti dhammaṭṭhiti, paccayadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Tassaṃ dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Idañhi samādhibhāvanāmayañāṇe vuttasamādhinā samāhitena cittena yathābhūtañāṇadassanatthāya yogamārabhitvā vavatthāpitanāmarūpassa tesaṃ nāmarūpānaṃ paccayapariggahapariyāyaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ uppajjati. ‘‘Nāmarūpavavatthāne ñāṇa’’nti avatvā eva kasmā ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti vuttanti ce? Paccayapariggaheneva paccayasamuppannapariggahassa siddhattā. Paccayasamuppanne hi apariggahite paccayapariggaho na sakkā hoti kātuṃ. Tasmā dhammaṭṭhitiñāṇagahaṇeneva tassa hetubhūtaṃ pubbe siddhaṃ nāmarūpavavatthānañāṇaṃ vuttameva hotīti veditabbaṃ. Kasmā dutiyatatiyañāṇaṃ viya ‘‘samādahitvā paccayapariggahe paññā’’ti na vuttanti ce? Samathavipassanānaṃ yuganaddhattā.

ในอรรถว่าบุญเป็นต้น ในประโยคมีอาทิว่า "บัญญัติธรรม นิรุตติธรรม อธิวจนธรรม" ย่อมปรากฏในอรรถว่าบัญญัติ ในประโยคมีอาทิว่า "ปาราชิกธรรม สังฆาทิเสสธรรม" ย่อมปรากฏในอรรถว่าอาบัติ ในประโยคมีอาทิว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ ไวยากรณ์" ย่อมปรากฏในอรรถว่าปริยัติ ในประโยคมีอาทิว่า "ในสมัยนั้น ธรรมทั้งหลายย่อมมีอยู่ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่" ย่อมปรากฏในอรรถว่าความไม่มีสัตว์ ในประโยคมีอาทิว่า "ธรรมมีการเกิดเป็นธรรมดา ธรรมมีการแก่เป็นธรรมดา ธรรมมีการตายเป็นธรรมดา" ย่อมปรากฏในอรรถว่าความแปรปรวน ในประโยคมีอาทิว่า "แห่งพุทธธรรม ๖ ประการ" ย่อมปรากฏในอรรถว่าคุณ ในประโยคมีอาทิว่า "ญาณในเหตุ คือ ธัมมปฏิสัมภิทา" ย่อมปรากฏในอรรถว่าปัจจัย ในประโยคมีอาทิว่า "ธาตุนั้นย่อมตั้งอยู่แล้วโดยความเป็นธัมมัฏฐิตตา โดยความเป็นธัมมนิยามตา" ย่อมปรากฏในอรรถว่าปัจจยุปบัน คำว่า ธรรม นี้ พึงเห็นในอรรถว่าปัจจยุปบันในที่นี้ด้วย ส่วนโดยอรรถ คำว่า ธรรม ย่อมถูกกล่าวโดยสมควรแก่กรณีว่า เพราะทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน หรือเพราะถูกปัจจัยทรงไว้ หรือเพราะทรงไว้ซึ่งผลของตน หรือเพราะทรงไว้ซึ่งผู้บำเพ็ญตนให้บริบูรณ์ไม่ให้ตกไปในอบาย หรือเพราะทรงไว้ซึ่งลักษณะเฉพาะของตน หรือเพราะถูกจิตกำหนดไว้ แต่ในที่นี้ ธรรมทั้งหลายชื่อว่า ธรรม เพราะถูกปัจจัยของตนทรงไว้ ธรรมทั้งหลายที่เกิดจากปัจจัยย่อมตั้งอยู่ ย่อมเกิดขึ้นและย่อมเป็นไป ด้วยเหตุนั้น ชื่อว่าธัมมัฏฐิติ คำนี้เป็นชื่อของปัจจัยธรรมทั้งหลาย ญาณในธัมมัฏฐิตินั้น ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ ธัมมัฏฐิติญาณนี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้กำหนดนามรูปแล้ว ผู้เริ่มบำเพ็ญเพียรเพื่อการเห็นแจ้งตามความเป็นจริง ด้วยจิตที่ตั้งมั่นด้วยสมาธิที่กล่าวไว้ในสมาธิภาวนามยญาณ ซึ่งเป็นปริยายของการกำหนดปัจจัยของนามรูปเหล่านั้น ถ้าถามว่า เหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "ญาณในการกำหนดนามรูป" แต่กลับกล่าวว่า "ธัมมัฏฐิติญาณ" ตอบว่า เพราะการกำหนดปัจจัยย่อมสำเร็จได้ด้วยการกำหนดปัจจยุปบัน เพราะเมื่อยังไม่กำหนดปัจจยุปบัน ก็ไม่สามารถกำหนดปัจจัยได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ด้วยการกล่าวถึงธัมมัฏฐิติญาณนี้ ญาณในการกำหนดนามรูปซึ่งเป็นเหตุของธัมมัฏฐิติญาณ และสำเร็จก่อนหน้านั้น ก็เป็นอันกล่าวถึงแล้วด้วย ถ้าถามว่า เหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "ปัญญาในการกำหนดปัจจัยโดยตั้งมั่นแล้ว" เหมือนอย่างในญาณที่สองและสาม ตอบว่า เพราะสมถะและวิปัสสนาเป็นของคู่กัน

‘‘Samādahitvā yathā ce vipassati, vipassamāno tathā ce samādahe;

Vipassanā ca samatho tadā ahu, samānabhāgā yuganaddhā vattare’’ti. –

บุคคลตั้งมั่นแล้ว ย่อมเห็นแจ้งด้วยประการใด ผู้เห็นแจ้งแล้วก็พึงตั้งมั่นด้วยประการนั้น เมื่อนั้น วิปัสสนาและสมถะย่อมมีส่วนเสมอกัน ย่อมเป็นไปคู่กัน

Hi vuttaṃ. Tasmā samādhiṃ avissajjetvā samādhiñca ñāṇañca yuganaddhaṃ katvā yāva ariyamaggo, tāva ussukkāpetabbanti ñāpanatthaṃ ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’micceva vuttanti veditabbaṃ.

ดังที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เพื่อให้รู้ว่า พึงกระทำความเพียรไปจนกว่าจะถึงอริยมรรค โดยไม่ละทิ้งสมาธิ และกระทำสมาธิกับญาณให้เป็นของคู่กัน จึงกล่าวว่า "ปัญญาในการกำหนดปัจจัย คือ ธัมมัฏฐิติญาณ" เท่านั้น

5. Atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññāti ettha attano sabhāvaṃ, uppādādikkhaṇaṃ vā patvā ati itā atikkantāti atītā, tadubhayampi na āgatā na sampattāti anāgatā, taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppādādiuddhaṃ pannā gatā pavattāti paccuppannā. Addhā santatikhaṇapaccuppannesu santatipaccuppannaṃ idhādhippetaṃ. Tesaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ ekekakkhandhalakkhaṇe saṅkhipitvā kalāpavasena rāsiṃ katvā vavatthāne nicchayane sanniṭṭhāpane paññā.

๕. ในคำว่า ปัญญาในการกำหนดธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยย่อนี้ ธรรมทั้งหลายที่ล่วงไปแล้ว เพราะถึงสภาวะของตน หรือถึงขณะมีอุปบาทเป็นต้น จึงชื่อว่าอดีต ธรรมทั้งสองอย่างนั้นยังไม่มาถึง ยังไม่ถึงพร้อม จึงชื่อว่าอนาคต ธรรมทั้งหลายที่อาศัยเหตุนั้นๆ แล้วถึงอุปบาทเป็นต้น ย่อมเป็นไป จึงชื่อว่าปัจจุบัน ในบรรดาอัทธาปัจจุบัน สันตติปัจจุบัน และขณะปัจจุบัน สันตติปัจจุบันเป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ปัญญาในการกำหนด การวินิจฉัย การตัดสินธรรมที่เป็นขันธ์ ๕ เหล่านั้น ซึ่งเป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยย่อในลักษณะของขันธ์แต่ละอย่าง โดยกระทำเป็นกองรวมกัน

Sammasane ñāṇanti sammā āmasane anumajjane pekkhaṇe ñāṇaṃ, kalāpasammasanañāṇanti attho. Idañhi nāmarūpavavatthānañāṇānantaraṃ nāmarūpapaccayapariggahe [Pg.19] dhammaṭṭhitiñāṇe ṭhitassa ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ, dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ, anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasana’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.48) nayena vuttasammasanavasena pubbe vavatthāpite ekekasmiṃ khandhe tilakkhaṇaṃ āropetvā aniccato dukkhato anattato vipassantassa kalāpasammasanañāṇaṃ uppajjati.

บทว่า ญาณในการพิจารณา หมายถึง ญาณในการพิจารณา การใคร่ครวญ การพินิจพิจารณาอย่างดี. อธิบายว่า กลาปสัมมสนญาณ. ญาณนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในธรรมฐิติญาณที่กำหนดรู้นามรูปและปัจจัย หลังจากนามรูปววัตถานญาณ ผู้ที่เห็นแจ้งด้วยอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา โดยการยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่ขันธ์แต่ละอย่างที่กำหนดไว้ก่อนแล้ว โดยนัยแห่งการพิจารณาที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า 'รูปใดรูปหนึ่งก็ตาม ที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น ย่อมกำหนดว่าเป็นอนิจจะ เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง ย่อมกำหนดว่าเป็นทุกข์ เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง ย่อมกำหนดว่าเป็นอนัตตา เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง'.

6. Paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññāti santativasena paccuppannānaṃ ajjhattaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ vipariṇāmadassane bhaṅgadassane paññā. Yasmā ‘‘ime dhammā uppajjitvā bhijjantī’’ti udayaṃ gahetvāpi bhedeyeva cittaṃ ṭhapeti, tasmā avuttopi udayo vuttoyeva hotīti veditabbo. Paccuppannānaṃ dhammānaṃ dassanena vā udayadassanassa siddhattā udayo vuttoyeva hoti. Na hi udayaṃ vinā dhammānaṃ uppannattaṃ sijjhati, tasmā ‘‘paccuppannānaṃ dhammānaṃ uppādavipariṇāmānupassane paññā’’ti avuttepi vuttameva hotīti veditabbaṃ. ‘‘Udayabbayānupassane ñāṇa’’nti niyamitattā ca udayadassanaṃ siddhameva hotīti anantaraṃ vuttassa sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā taṃsammasaneyeva pākaṭībhūte udayabbaye pariggaṇhitvā saṅkhārānaṃ paricchedakaraṇatthaṃ udayabbayānupassanaṃ ārabhantassa uppajjati udayabbayānupassanāñāṇaṃ. Tañhi udayabbaye anupassanato udayabbayānupassanāti vuccati.

๖. บทว่า ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแปรปรวนของธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน หมายถึง ปัญญาในการเห็นความแปรปรวน การเห็นความแตกดับของธรรมคือขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบันภายใน โดยความเป็นไปแห่งสันดาน. เพราะเหตุที่ว่า 'ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกดับ' แม้จะกล่าวถึงการเกิดขึ้นแล้ว ก็ย่อมตั้งจิตไว้ที่ความแตกดับเท่านั้น เพราะฉะนั้น แม้ไม่ได้กล่าวถึงการเกิดขึ้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงการเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบอย่างนี้. หรือเพราะการเห็นธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันนั้น การเห็นการเกิดขึ้นก็สำเร็จแล้ว การเกิดขึ้นจึงชื่อว่ากล่าวถึงแล้ว. เพราะว่าหากไม่มีการเกิดขึ้น ความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่สำเร็จ เพราะฉะนั้น แม้ไม่ได้กล่าวว่า 'ปัญญาในการพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความแปรปรวนของธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน' ก็ชื่อว่ากล่าวถึงแล้ว พึงทราบอย่างนี้. และเพราะการกำหนดว่า 'ญาณในการพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป' การเห็นการเกิดขึ้นก็สำเร็จแล้ว. เพราะฉะนั้น เมื่อญาณสัมมสนะที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นถึงที่สุดแล้ว และเมื่อการเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏชัดเจนด้วยการพิจารณานั้นเอง แก่ผู้ที่เริ่มบำเพ็ญอุทยัพพยานุปัสสนา เพื่อกำหนดขอบเขตของสังขารทั้งหลาย อุทยัพพยานุปัสสนาญาณย่อมเกิดขึ้น. ญาณนั้นแล เพราะพิจารณาเห็นการเกิดขึ้นและความเสื่อมไปอยู่เนืองๆ จึงเรียกว่า อุทยัพพยานุปัสสนา.

7. Ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti rūpakkhandhādiārammaṇaṃ bhaṅgato paṭisaṅkhāya jānitvā passitvā. Bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇanti tassa ārammaṇaṃ bhaṅgato paṭisaṅkhāya uppannassa ñāṇassa bhaṅgaṃ anupassane yā paññā, taṃ ‘‘vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti. Vipassanāti ca vividhā passanā vipassanā. Ārammaṇapaṭisaṅkhātipi pāṭho. Tassattho – ārammaṇassa paṭisaṅkhā jānanā passanāti vuttanayeneva ārammaṇapaṭisaṅkhā ‘‘bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti. Yasmā pana bhaṅgānupassanāya eva vipassanā sikhaṃ pāpuṇāti, tasmā visesetvā idameva ‘‘vipassane [Pg.20] ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yasmā udayabbayānupassanāya ṭhitassa maggāmaggañāṇadassanaṃ uppajjati, tasmā tassā siddhāya taṃ siddhameva hotīti taṃ avatvāva bhaṅgānupassanāya eva vipassanāsikhaṃ ñāṇaṃ vuttanti veditabbaṃ. Udayabbayānupassanāya suparidiṭṭhaudayabbayassa suparicchinnesu saṅkhāresu lahuṃ lahuṃ upaṭṭhahantesu ñāṇe tikkhe vahante udayaṃ pahāya bhaṅge eva sati santiṭṭhati, tassa ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ nāma saṅkhārā bhijjantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanāñāṇaṃ uppajjati.

๗. บทว่า การพิจารณาอารมณ์ หมายถึง การพิจารณาอารมณ์มีรูปขันธ์เป็นต้นโดยความเป็นความแตกดับ รู้แล้ว เห็นแล้ว. บทว่า ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแตกดับ ชื่อว่าวิปัสสนาญาณ หมายถึง ปัญญาใดที่เกิดขึ้นในการพิจารณาเห็นความแตกดับของญาณที่เกิดขึ้นแล้ว โดยการพิจารณาอารมณ์นั้นโดยความเป็นความแตกดับ ปัญญานั้นเรียกว่า 'วิปัสสนาญาณ'. และวิปัสสนา คือ การเห็นที่หลากหลาย. มีบทว่า 'อารัมมณปฏิสังขา' ด้วย. ความหมายของบทนั้นคือ การพิจารณา การรู้ การเห็นอารมณ์. โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว การพิจารณาอารมณ์นั้นเรียกว่า 'ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแตกดับ ชื่อว่าวิปัสสนาญาณ'. แต่เพราะวิปัสสนาถึงจุดสูงสุดด้วยภังคานุปัสสนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวเจาะจงว่าญาณนี้แหละคือ 'วิปัสสนาญาณ'. เพราะเหตุที่เมื่อบุคคลตั้งอยู่ในอุทยัพพยานุปัสสนา มัคคามัคคญาณทัสสนะย่อมเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น เมื่ออุทยัพพยานุปัสสนาสำเร็จแล้ว มัคคามัคคญาณทัสสนะก็สำเร็จแล้ว จึงพึงทราบว่า แม้ไม่ได้กล่าวถึงมัคคามัคคญาณทัสสนะ ก็กล่าวถึงญาณที่เป็นยอดแห่งวิปัสสนาด้วยภังคานุปัสสนาเท่านั้น. เมื่ออุทยัพพยานุปัสสนาเห็นการเกิดขึ้นและความเสื่อมไปอย่างดีแล้ว เมื่อสังขารทั้งหลายที่กำหนดรู้ดีแล้วปรากฏขึ้นอย่างรวดเร็ว เมื่อญาณคมกล้าและดำเนินไปข้างหน้า สติย่อมตั้งมั่นอยู่ที่ความแตกดับเท่านั้น โดยละทิ้งการเกิดขึ้นเสีย แก่ผู้ที่เห็นว่า 'สังขารชื่อนี้เกิดขึ้นอย่างนี้แล้วย่อมแตกดับอย่างนี้' ภังคานุปัสสนาญาณย่อมเกิดขึ้นในฐานะนี้.

8. Bhayatupaṭṭhāne paññāti uppādapavattanimittaāyūhanāpaṭisandhīnaṃ bhayato upaṭṭhāne pīḷāyogato sappaṭibhayavasena gahaṇūpagamane paññāti attho. Bhayato upaṭṭhātīti bhayatupaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ, tasmiṃ bhayatupaṭṭhāne. Atha vā bhayato upatiṭṭhatīti bhayatupaṭṭhānaṃ, paññā, taṃ ‘‘bhayatupaṭṭhāna’’nti vuttaṃ hoti.

๘. บทว่า ปัญญาในการปรากฏเป็นภัย หมายถึง ปัญญาในการปรากฏเป็นภัย โดยความเป็นไปแห่งความน่าสะพรึงกลัวอันเนื่องด้วยความทุกข์ ที่เข้าถึงการยึดถืออารมณ์ ในการปรากฏเป็นภัยแห่งการเกิดขึ้น การเป็นไป เครื่องหมาย การปรุงแต่ง และปฏิสนธิ. อารมณ์ที่ปรากฏเป็นภัย เพราะปรากฏเป็นภัย จึงเรียกว่า ภยตูปัฏฐานะ ในภยตูปัฏฐานะนั้น. อีกนัยหนึ่ง ปัญญาที่ตั้งมั่นโดยความเป็นภัย จึงเรียกว่า ภยตูปัฏฐานะ ปัญญานั้นเรียกว่า 'ภยตูปัฏฐานะ'.

Ādīnave ñāṇanti bhummavacanameva. ‘‘Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā, yañca ādīnave ñāṇaṃ, yā ca nibbidā, ime dhammā ekaṭṭhā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vuttattā ekamiva vuccamānampi avatthābhedena muñcitukamyatādi viya tividhameva hoti. Tasmā bhayatupaṭṭhānaādīnavānupassanāsu siddhāsu nibbidānupassanā siddhā hotīti katvā avuttāpi vuttāva hotīti veditabbā.

บทว่า อาทีนเว ญาณัง เป็นเพียงสัตตมีวิภัตติ (บอกสถานที่). เพราะเหตุที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า 'ปัญญาใดในภยตูปัฏฐานะ, ญาณใดในอาทีนวะ, และนิพพิทาใด, ธรรมเหล่านี้มีความหมายอย่างเดียวกัน, ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น' แม้จะกล่าวว่าเป็นอย่างเดียวกัน แต่โดยความแตกต่างแห่งภาวะ ย่อมมีสามอย่างเท่านั้น เหมือนมุญจิตุกัมยตาญาณเป็นต้น. เพราะฉะนั้น เมื่อภยตูปัฏฐานานุปัสสนาและอาทีนวานุปัสสนาสำเร็จแล้ว นิพพิทานุปัสสนาก็ชื่อว่าสำเร็จแล้ว ด้วยเหตุนี้ แม้ไม่ได้กล่าวถึง ก็ชื่อว่ากล่าวถึงแล้ว พึงทราบอย่างนี้.

Sabbasaṅkhārānaṃ bhaṅgārammaṇaṃ bhaṅgānupassanaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa tibhavacatuyonipañcagatisattaviññāṇaṭṭhitinavasattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa sīhabyagghadīpiacchataracchayakkharakkhasacaṇḍagoṇacaṇḍakukkurapabhinna- madacaṇḍahatthighoraāsivisaasanivicakkasusānaraṇabhūmijalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti, tassa ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatāpi evameva nirujjhissantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhayatupaṭṭhānaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu neva tāṇaṃ na leṇaṃ na gati na paṭisaraṇaṃ paññāyati, sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi patthanā vā parāmāso [Pg.21] vā na hoti, tayo bhavā vītaccitaṅgārapuṇṇā aṅgārakāsuyo viya, cattāro mahābhūtā ghoravisā āsivisā viya, pañcakkhandhā ukkhittāsikā vadhakā viya, cha ajjhattikāyatanāni suññagāmo viya, cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya, sattaviññāṇaṭṭhitiyo nava ca sattāvāsā ekādasahi aggīhi ādittā sampajjalitā sajotibhūtā viya ca, sabbe saṅkhārā gaṇḍabhūtā rogabhūtā sallabhūtā aghabhūtā ābādhabhūtā viya ca nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahanti, sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa ramaṇīyākārasaṇṭhitampi savāḷakamiva vanagahanaṃ, sasaddūlā viya guhā, sagāharakkhasaṃ viya udakaṃ, samussitakhaggā viya paccatthikā, savisaṃ viya bhojanaṃ, sacoro viya maggo, ādittamiva agāraṃ, uyyuttasenā viya raṇabhūmi. Yathā hi so puriso etāni savāḷakavanagahanādīni āgamma bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto samantato ādīnavameva passati, evameva so yogāvacaro bhaṅgānupassanāvasena sabbasaṅkhāresu bhayato upaṭṭhitesu samantato nirasaṃ nirassādaṃ ādīnavameva passati. Tassevaṃ passato ādīnavānupassanāñāṇaṃ uppajjati.

แก่บุคคลผู้เสพ เจริญ กระทำให้มากซึ่งภังคานุปัสสนาญาณ อันมีการแตกดับเป็นอารมณ์แห่งสังขารทั้งปวง สังขารทั้งหลายอันมีความแตกสลายเป็นธรรมดาในภพ ๓ กำเนิด ๔ คติ ๕ วิญญาณฐิติ ๗ สัตตาวาส ๙ ย่อมปรากฏเป็นภัยอันใหญ่หลวงแก่บุรุษผู้ขลาด ผู้ปรารถนาชีวิตอันเป็นสุข ดุจดังราชสีห์ เสือโคร่ง เสือดาว หมี หมาป่า ยักษ์ รากษส โคดุร้าย สุนัขดุร้าย ช้างตกมันดุร้าย งูพิษร้ายแรง อสนิบาต ป่าช้า สมรภูมิ หลุมถ่านเพลิงที่ลุกโชน เป็นต้น เมื่อบุคคลนั้นพิจารณาเห็นว่า 'สังขารในอดีตดับไปแล้ว สังขารในปัจจุบันกำลังดับไป สังขารในอนาคตก็จะดับไปเช่นกัน' ญาณอันปรากฏเป็นภัยย่อมเกิดขึ้นในที่นั้น เมื่อบุคคลนั้นเสพ เจริญ กระทำให้มากซึ่งญาณอันปรากฏเป็นภัยนั้น ย่อมไม่ปรากฏที่ต้านทาน ที่เร้นลับ ที่พึ่ง หรือที่พำนักในภพ กำเนิด คติ ฐิติ สัตตาวาสทั้งปวง และความปรารถนาหรือความยึดมั่นในสังขารแม้เพียงอย่างเดียวในสังขารทั้งหลายอันเป็นไปในภพ กำเนิด คติ ฐิติ นิวาสทั้งปวง ย่อมไม่มี ภพ ๓ ย่อมปรากฏดุจหลุมถ่านเพลิงที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลว มหาภูตรูป ๔ ย่อมปรากฏดุจงูพิษร้ายแรง ขันธ์ ๕ ย่อมปรากฏดุจเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบ อายตนะภายใน ๖ ย่อมปรากฏดุจหมู่บ้านร้าง อายตนะภายนอก ๖ ย่อมปรากฏดุจโจรปล้นหมู่บ้าน วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ ย่อมปรากฏดุจถูกไฟ ๑๑ กองเผาไหม้ ลุกโพลง มีเปลวเพลิง สังขารทั้งปวงย่อมปรากฏดุจฝี ดุจโรค ดุจลูกศร ดุจความทุกข์ ดุจความเจ็บป่วย เป็นสิ่งที่ไม่มีรสอร่อย ไม่มีรสชื่นใจ เป็นกองแห่งโทษอันใหญ่หลวง แก่บุรุษผู้ขลาด ผู้ปรารถนาชีวิตอันเป็นสุข ย่อมปรากฏดุจป่าทึบอันมีสัตว์ร้าย ดุจถ้ำอันมีเสือ ดุจน้ำอันมีรากษสผู้จับกิน ดุจศัตรูผู้เงื้อดาบ ดุจอาหารอันมีพิษ ดุจหนทางอันมีโจร ดุจเรือนที่ถูกไฟไหม้ ดุจสมรภูมิอันมีกองทัพที่เตรียมพร้อมรบ บุคคลนั้นอาศัยป่าทึบอันมีสัตว์ร้ายเป็นต้นเหล่านั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้หวาดกลัว สะดุ้งขนลุกชูชัน พิจารณาเห็นแต่โทษโดยรอบฉันใด โยคาวจรนั้นเมื่อสังขารทั้งปวงปรากฏเป็นภัยด้วยอำนาจแห่งภังคานุปัสสนา ย่อมพิจารณาเห็นแต่โทษอันไม่มีรสอร่อย ไม่มีรสชื่นใจโดยรอบฉันนั้น ญาณอันพิจารณาเห็นโทษย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้

So evaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato sampassanto sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāragate nibbindati ukkaṇṭhati nābhiramati. Seyyathāpi nāma cittakūṭapabbatapādābhirato suvaṇṇarājahaṃso asucimhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe nābhiramati, sattasu mahāsaresuyeva abhiramati, evameva ayaṃ yogīrājahaṃso suparidiṭṭhādīnave sabhedake saṅkhāragate nābhiramati, bhāvanārāmatāya pana bhāvanāratiyā samannāgatattā sattasu anupassanāsuyeva abhiramati. Yathā ca suvaṇṇapañjarepi pakkhitto sīho migarājā nābhiramati, tiyojanasahassavitthate pana himavanteyeva ramati, evamayampi yogīsīho tividhe sugatibhavepi nābhiramati, tīsu anupassanāsuyeva ramati. Yathā ca sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo chaddanto nāgarājā nagaramajjhe nābhiramati, himavati chaddantarahadeyeva ramati, evamayaṃ yogīvaravāraṇo sabbasmimpi saṅkhāragate nābhiramati, ‘‘anuppādo [Pg.22] khema’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.53) nayena niddiṭṭhe santipadeyeva ramati, tanninnatappoṇatappabbhāramānaso hoti. Ettāvatā tassa nibbidānupassanāñāṇaṃ uppannaṃ hotīti.

บุคคลนั้นเมื่อพิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นโทษอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย ย่อมระอา ย่อมไม่ยินดีในสังขารอันมีความแตกสลายเป็นธรรมดา ซึ่งเป็นไปในภพ กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาสทั้งปวง เปรียบเหมือนพญาหงส์ทองผู้ยินดีในเชิงเขาจิตรกูฏ ย่อมไม่ยินดีในหลุมโสโครกใกล้ประตูหมู่บ้านจัณฑาล แต่ย่อมยินดีในสระใหญ่ ๗ สระเท่านั้น ฉันใด โยคีผู้เป็นดุจพญาหงส์นี้ก็ย่อมไม่ยินดีในสังขารอันมีความแตกสลายเป็นธรรมดา ซึ่งมีโทษอันตนเห็นดีแล้ว ฉันนั้น แต่เพราะประกอบด้วยความยินดีในการเจริญภาวนา ย่อมยินดีในอนุปัสสนา ๗ อย่างเท่านั้น อนึ่ง พญาสีหราชผู้ถูกขังไว้ในกรงทองก็ย่อมไม่ยินดี แต่ย่อมยินดีในป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่ ๓,๐๐๐ โยชน์เท่านั้น ฉันใด โยคีผู้เป็นดุจพญาสีหะนี้ก็ย่อมไม่ยินดีแม้ในสุคติภพ ๓ อย่าง แต่ย่อมยินดีในอนุปัสสนา ๓ อย่างเท่านั้น อนึ่ง พญาช้างฉัททันต์ผู้มีกายขาวบริสุทธิ์ มีฐานะ ๗ ประการ มีฤทธิ์ เหาะเหินเดินอากาศได้ ย่อมไม่ยินดีในท่ามกลางเมือง แต่ย่อมยินดีในสระฉัททันต์ในป่าหิมพานต์เท่านั้น ฉันใด โยคีผู้เป็นดุจพญาช้างประเสริฐนี้ก็ย่อมไม่ยินดีในสังขารทั้งปวง แต่ย่อมยินดีในสันติบท (นิพพาน) ที่แสดงไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ความไม่เกิดเป็นความเกษม' เท่านั้น ย่อมมีจิตน้อมไป โอนไป โน้มไปในนิพพานนั้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ญาณอันพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น

9. Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti muñcituṃ cajituṃ kāmeti icchatīti muñcitukāmo, muñcitukāmassa bhāvo muñcitukamyatā. Paṭisaṅkhāti upaparikkhatīti paṭisaṅkhā, paṭisaṅkhānaṃ vā paṭisaṅkhā. Santiṭṭhati ajjhupekkhatīti santiṭṭhanā, santiṭṭhanaṃ vā santiṭṭhanā. Muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā. Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukamyatā. Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā. Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā. Evaṃ avatthābhedena tippakārā paññā saṅkhārānaṃ ajjhupekkhanāsu ñāṇaṃ, muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāsaṅkhātānaṃ avatthābhedena bhinnānaṃ tissannampi paññānaṃ saṅkhārupekkhataṃ icchantena pana ‘‘paññā’’ti ca ‘‘saṅkhārupekkhāsū’’ti ca bahuvacanaṃ kataṃ, avatthābhedena bhinnassāpi ekattā ‘‘ñāṇa’’nti ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Vuttañca – ‘‘yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekaṭṭhā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). Keci pana ‘‘saṅkhārupekkhāsūti bahuvacanaṃ samathavipassanāvasena saṅkhārupekkhānaṃ bahuttā’’tipi vadanti. Saṅkhārupekkhāsūti ca kiriyāpekkhanti veditabbaṃ. Avatthābhedena pana tena nibbidāñāṇena nibbindantassa ukkaṇṭhantassa sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagatesu sabhedakesu saṅkhāresu cittaṃ na sajjati na laggati na bajjhati, sabbasaṅkhāragataṃ muñcitukāmaṃ chaḍḍetukāmaṃ hoti.

๙. ปัญญาที่ปรารถนาจะหลุดพ้น การพิจารณา และการตั้งมั่นในอุเบกขาในสังขารทั้งหลาย ชื่อว่าญาณ. ผู้ปรารถนาจะสละ จะปล่อย ชื่อว่า มุญจิตุกาโม. ภาวะของผู้ปรารถนาจะหลุดพ้น ชื่อว่า มุญจิตุกัมยตา. ปัญญาที่พิจารณาตรวจตรา ชื่อว่า ปฏิสังขา หรือการพิจารณา ชื่อว่า ปฏิสังขา. ปัญญาที่ตั้งมั่นและเพิกเฉย ชื่อว่า สันติฏฐนา หรือการตั้งมั่น ชื่อว่า สันติฏฐนา. มุญจิตุกัมยตา และปฏิสังขา และสันติฏฐนา ชื่อว่า มุญจิตุกัมยตาปฏิสังขาสันติฏฐนา. ในส่วนเบื้องต้น ภาวะที่ปรารถนาจะสละการเกิดขึ้นเป็นต้นของผู้ที่เบื่อหน่ายด้วยนิพพิทาญาณ ชื่อว่า มุญจิตุกัมยตา. เพื่อกระทำอุบายแห่งการหลุดพ้น การพิจารณาในท่ามกลาง ชื่อว่า ปฏิสังขา. เมื่อหลุดพ้นแล้ว การเพิกเฉยในที่สุด ชื่อว่า สันติฏฐนา. ปัญญา ๓ ประการที่ต่างกันโดยภาวะอย่างนี้ เป็นญาณในการเพิกเฉยต่อสังขารทั้งหลาย. อนึ่ง พระธรรมเทศนาปติเถระผู้ประสงค์ภาวะแห่งอุเบกขาในสังขารของปัญญาทั้ง ๓ ที่ต่างกันโดยภาวะ ซึ่งชื่อว่า มุญจิตุกัมยตาปฏิสังขาสันติฏฐนา ได้ใช้คำว่า “ปัญญา” และ “สังขารุเปกขา” เป็นพหูพจน์ พึงทราบว่า แม้ปัญญาที่ต่างกันโดยภาวะ ก็เป็นเอกัตถะ (มีความหมายเดียวกัน) จึงใช้คำว่า “ญาณ” เป็นเอกพจน์. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “มุญจิตุกัมยตาใด ปฏิสังขานุปัสสนาใด และสังขารุเปกขาใด ธรรมเหล่านี้มีความหมายเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” (ปฏิ. ม. 1.227). อนึ่ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “คำว่า สังขารุเปกขา เป็นพหูพจน์ เพราะสังขารุเปกขามีมากโดยสมถะและวิปัสสนา”. และพึงทราบว่า คำว่า สังขารุเปกขา เป็นคำที่มุ่งถึงกิริยา. อนึ่ง โดยภาวะที่ต่างกัน จิตของผู้ที่เบื่อหน่ายและเอือมระอาด้วยนิพพิทาญาณนั้น ย่อมไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันในสังขารทั้งหลายที่มีความแตกสลายเป็นธรรมดาในภพ โยนิ คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาสทั้งปวง. จิตนั้นย่อมปรารถนาจะหลุดพ้น ปรารถนาจะสละสังขารทั้งปวง.

Atha vā yathā jālabbhantaragato maccho, sappamukhagato maṇḍūko, pañjarapakkhitto vanakukkuṭo, daḷhapāsavasaṃgato migo, ahituṇḍikahatthagato sappo, mahāpaṅkapakkhando kuñjaro, supaṇṇamukhagato nāgarājā, rāhumukhapaviṭṭho cando, sapattaparikkhitto purisotievamādayo tato tato muccitukāmā nissaritukāmāva honti, evaṃ tassa yogino cittaṃ sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Evañhi vuccamāne ‘‘muccitukāmassa muccitukamyatā’’ti pāṭho yujjati. Evañca sati ‘‘uppādaṃ [Pg.23] muñcitukamyatā’’tiādīsu ‘‘uppādā muccitukamyatā’’tiādi vattabbaṃ hoti, tasmā purimo eva attho sundarataro. Athassa sabbasaṅkhāresu vigatālayassa sabbasaṅkhāragataṃ muñcitukāmassa muñcitukamyatāñāṇaṃ uppajjati. So evaṃ sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāre muñcitukāmo muñcanassa upāyasampādanatthaṃ puna te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassati. Evañhi vipassato cassa aniccavasena nimittaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati, dukkhavasena pavattaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati, anattavasena nimittañca pavattañca paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati. So paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā suññā’’ti disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya bhariyāya dosaṃ disvā vissaṭṭhabhariyo viya puriso tassā bhariyāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto, ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā na gaṇhāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu cittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati. Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakaṃ poṇe udakaphusitāni patilīyanti paṭikuṭanti paṭivattanti na sampasāriyanti. Seyyathāpi vā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati, evaṃ tassa tīsu bhavesu cittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati, upekkhā saṇṭhāti. Evamassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ uppannaṃ hoti. Iminā saṅkhārupekkhāñāṇena saddhiṃ upari gotrabhuñāṇassa sādhakaṃ anulomañāṇaṃ pubbāparañāṇehi avuttampi vuttameva hotīti veditabbaṃ. Vuttañhi bhagavatā –

อีกอย่างหนึ่ง เหมือนปลาที่เข้าไปในข่าย กบที่เข้าไปในปากงู ไก่ป่าที่ถูกขังในกรง เนื้อที่ติดบ่วงอันมั่นคง งูที่อยู่ในมือหมองู ช้างสารที่ตกลงไปในหล่มใหญ่ พญานาคที่เข้าไปในปากพญาครุฑ พระจันทร์ที่เข้าไปในปากราหู บุรุษที่ถูกข้าศึกห้อมล้อมเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมปรารถนาจะหลุดพ้น ปรารถนาจะพ้นไปจากที่นั้นๆ ฉันใด จิตของโยคีนั้นก็ย่อมปรารถนาจะหลุดพ้น ปรารถนาจะพ้นไปจากสังขารทั้งปวง ฉันนั้น. เมื่อกล่าวอย่างนี้ บทว่า “มุญจิตุกัมยตาของผู้ปรารถนาจะหลุดพ้น” ย่อมสมควร. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในบทว่า “ปรารถนาจะหลุดพ้นจากการเกิดขึ้น” เป็นต้น ก็พึงกล่าวว่า “ปรารถนาจะหลุดพ้นจากการเกิดขึ้น” เป็นต้น เพราะฉะนั้น อรรถเบื้องต้นนั่นแหละประเสริฐกว่า. ครั้นเมื่อโยคีนั้นผู้ปราศจากอาลัยในสังขารทั้งปวง ผู้ปรารถนาจะหลุดพ้นจากสังขารทั้งปวง ญาณชื่อว่า มุญจิตุกัมยตา ย่อมเกิดขึ้น. โยคีนั้นผู้ปรารถนาจะหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลายที่มีความแตกสลายไปในภพ โยนิ คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาสทั้งปวงอย่างนี้ เพื่อให้สำเร็จอุบายแห่งการหลุดพ้น ย่อมกลับพิจารณาสังขารเหล่านั้นด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ โดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วเจริญวิปัสสนา. เมื่อโยคีนั้นเจริญวิปัสสนาอย่างนี้ ปฏิสังขาญาณย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นอนิจจะในนิมิต ปฏิสังขาญาณย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นทุกข์ในปวัตติ ปฏิสังขาญาณย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นอนัตตาในนิมิตและปวัตติ. โยคีนั้นเห็นว่า “สังขารทั้งปวงเป็นของว่างเปล่า” ด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ แล้วยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ กำหนดรู้สังขารทั้งหลาย ละความกลัวและความยินดีเสียได้ ย่อมเป็นผู้เพิกเฉย เป็นกลางในสังขารทั้งหลาย เหมือนบุรุษที่เห็นโทษในภรรยาแล้วทิ้งภรรยาไป ย่อมเป็นผู้เพิกเฉยต่อภรรยาคนนั้น ไม่ยึดถือว่า “เรา” หรือ “ของเรา”. เมื่อโยคีนั้นรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหดตัว หดงอ ถอยกลับ ไม่แผ่ซ่านไปในภพทั้งสาม. เหมือนหยดน้ำที่ตกลงบนใบบัวที่เว้าเล็กน้อย ย่อมหดตัว หดงอ ถอยกลับ ไม่แผ่ซ่านไป. หรือเหมือนขนไก่หรือเอ็นที่ถูกโยนเข้ากองไฟ ย่อมหดตัว หดงอ ถอยกลับ ไม่แผ่ซ่านไป ฉันใด จิตของโยคีนั้นก็ย่อมหดตัว หดงอ ถอยกลับ ไม่แผ่ซ่านไปในภพทั้งสาม ฉันนั้น อุเบกขาย่อมตั้งมั่น. สังขารุเปกขาญาณย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีนั้นอย่างนี้. พึงทราบว่า อนุลอมญาณที่ทำให้โคตรภูญาณสำเร็จเบื้องบน พร้อมกับสังขารุเปกขาญาณนี้ แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในญาณก่อนและหลัง ก็ชื่อว่ากล่าวไว้แล้วนั่นเอง. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kañci saṅkhāraṃ niccato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anulomikāya khantiyā asamannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, sammattaniyāmaṃ anokkamamāno sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi (a. ni. 6.98; paṭi. ma. 3.36).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุนั้นพิจารณาสังขารบางอย่างโดยความเป็นของเที่ยง แล้วจักประกอบด้วยอนุลอมิกขันติ (ความอดทนอันสมควรแก่ธรรม) นั้น ย่อมไม่มี. ข้อที่ผู้ไม่ประกอบด้วยอนุลอมิกขันติ จักก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม (ความแน่นอนแห่งสัมมาทิฏฐิ) นั้น ย่อมไม่มี. ข้อที่ผู้ไม่ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม จักทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล หรือสกทาคามิผล หรืออนาคามิผล หรืออรหัตตผล นั้น ย่อมไม่มี” เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 6.98; ปฏิ. ม. 3.36).

Vuttañca dhammasenāpatinā –

และพระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Katihākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati? Katihākārehi sammattaniyāmaṃ okkamati? Cattālīsāya ākārehi anulomikaṃ [Pg.24] khantiṃ paṭilabhati, cattālīsāya ākārehi sammattaniyāmaṃ okkamatī’’tiādi (paṭi. ma. 3.37).

ย่อมได้อนุลอมิกขันติด้วยอาการเท่าไร? ย่อมเข้าถึงสัมมัตตนิยามด้วยอาการเท่าไร? ย่อมได้อนุลอมิกขันติด้วยอาการ ๔๐, ย่อมเข้าถึงสัมมัตตนิยามด้วยอาการ ๔๐.

Paṭṭhāne cetaṃ vuttaṃ bhagavatā –

และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้ไว้ในปัฏฐานว่า

‘‘Anulomaṃ gotrabhussa anantarapaccayena paccayo. Anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.417).

อนุลอมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัย. อนุลอมเป็นปัจจัยแก่โวทาน ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัย เป็นต้น

Tassa hi taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa adhimokkhasaddhā balavatarā hoti, vīriyaṃ supaggahitaṃ, sati sūpaṭṭhitā, cittaṃ susamāhitaṃ, saṅkhārupekkhāñāṇaṃ tikkhataraṃ pavattati. Tassa idāni maggo uppajjissatīti saṅkhārupekkhāya saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati. Bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya katanayeneva saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā ārammaṇaṃ kurumānaṃ uppajjati manodvārāvajjanaṃ. Tadanantaraṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā dve tīṇi cattāri vā javanacittāni uppajjanti. Taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ anulomañāṇaṃ. Tañhi purimānañca aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca pattabbānaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ anulometi. Yathā hi dhammiko rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno aṭṭhannaṃ vohārikamahāmattānaṃ vinicchayaṃ sutvā agatigamanaṃ pahāya majjhatto hutvā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno tesañca vinicchayassa anulometi, porāṇassa ca rājadhammassa. Tattha rājā viya anulomañāṇaṃ, aṭṭha vohārikamahāmattā viya aṭṭha vipassanāñāṇāni, porāṇarājadhammo viya sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā, yathā rājā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno vohārikānañca vinicchayassa rājadhammassa ca anulometi, evamidaṃ aniccādivasena saṅkhāre ārabbha uppajjamānānaṃ aṭṭhannañca vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca pattabbānaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Tasmā anulomañāṇanti vuccati.

เพราะโยคีบุคคลนั้นผู้เสพ ผู้เจริญ ผู้กระทำให้มากซึ่งสังขารุเปกขาญาณนั้น ศรัทธาอันน้อมใจเชื่อย่อมมีกำลังกล้า, วิริยะย่อมเป็นอันประคองไว้ดีแล้ว, สติย่อมเป็นอันตั้งมั่นดีแล้ว, จิตย่อมเป็นอันตั้งมั่นดีแล้ว, สังขารุเปกขาญาณย่อมเป็นไปอย่างคมกล้ายิ่งขึ้น. ในขณะที่ควรกล่าวว่า "บัดนี้ มรรคจักเกิดขึ้น" แก่โยคีบุคคลนั้น, สังขารุเปกขาญาณนั้นย่อมพิจารณาสังขารทั้งหลายโดยความเป็น "อนิจจัง" บ้าง "ทุกขัง" บ้าง "อนัตตา" บ้าง แล้วลงสู่ภวังค์. หลังจากภวังค์นั้น มโนทวารวัชชนะย่อมเกิดขึ้น โดยทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์โดยนัยที่สังขารุเปกขาญาณได้กระทำไว้แล้วนั่นเอง โดยความเป็น "อนิจจัง" บ้าง "ทุกขัง" บ้าง "อนัตตา" บ้าง. หลังจากนั้น ชวนจิต ๒ หรือ ๓ หรือ ๔ ดวง ย่อมเกิดขึ้น โดยทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์เช่นนั้นเอง. ญาณที่สัมปยุตด้วยชวนจิตนั้น ชื่อว่า อนุลอมญาณ. อนุลอมญาณนั้นย่อมคล้อยตามวิปัสสนาญาณ ๘ อย่างก่อน ด้วยกิจอันเป็นจริงเช่นนั้น และย่อมคล้อยตามโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการที่พึงบรรลุในเบื้องบน. เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงธรรมประทับนั่งในที่วินิจฉัย ทรงสดับการวินิจฉัยของมหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี ๘ ท่าน ทรงละการไปในอคติแล้ว ทรงเป็นกลาง ทรงอนุโมทนาว่า "จงเป็นอย่างนี้เถิด" ย่อมคล้อยตามการวินิจฉัยของอำมาตย์เหล่านั้น และคล้อยตามราชธรรมแต่โบราณ. ในอุปมานั้น อนุลอมญาณเปรียบเหมือนพระราชา, วิปัสสนาญาณ ๘ อย่างเปรียบเหมือนมหาอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี ๘ ท่าน, โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการเปรียบเหมือนราชธรรมแต่โบราณ. พระราชาทรงอนุโมทนาว่า "จงเป็นอย่างนี้เถิด" ย่อมคล้อยตามการวินิจฉัยของอำมาตย์ผู้พิจารณาคดีและราชธรรมฉันใด, อนุลอมญาณนี้ก็ฉันนั้น ย่อมคล้อยตามวิปัสสนาญาณ ๘ อย่างที่เกิดขึ้นโดยปรารภสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ด้วยกิจอันเป็นจริงเช่นนั้น และย่อมคล้อยตามโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการที่พึงบรรลุในเบื้องบน. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อนุลอมญาณ.

10. Bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇanti ettha bahiddhāti saṅkhāranimittaṃ. Tañhi ajjhattacittasantāne akusalakkhandhe upādāya bahiddhāti vuttaṃ. Tasmā bahiddhā saṅkhāranimittamhā vuṭṭhāti vigataṃ hutvā uddhaṃ [Pg.25] tiṭṭhatīti vuṭṭhānaṃ, vivaṭṭati parāvaṭṭati parammukhaṃ hotīti vivaṭṭanaṃ, vuṭṭhānañca taṃ vivaṭṭanañcāti vuṭṭhānavivaṭṭanaṃ. Tenevāha –

๑๐. ในคำว่า "ปัญญาในการออกและกลับจากภายนอก คือโคตรภูญาณ" นี้ คำว่า "ภายนอก" หมายถึง สังขารนิมิต. เพราะสังขารนิมิตนั้นถูกกล่าวว่า "ภายนอก" โดยอาศัยอกุศลขันธ์ทั้งหลายในจิตสันดานภายใน. เพราะเหตุนั้น ญาณย่อมออกจากสังขารนิมิตภายนอก คือเป็นไปโดยปราศจากสังขารนิมิตแล้วตั้งอยู่เบื้องบน (คือพระนิพพาน) จึงชื่อว่า "วุฏฐานะ" (การออก), ย่อมกลับ ย่อมหันกลับ ย่อมเป็นผู้หันหลังให้ (แก่สังขาร) จึงชื่อว่า "วิวฏฏนะ" (การกลับ), และญาณนั้นเป็นการออกด้วย เป็นการกลับด้วย จึงชื่อว่า "วุฏฐานวิวฏฏนะ" (การออกและการกลับ). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า –

‘‘Gotrabhuñāṇaṃ samudayassa asamucchindanato pavattā na vuṭṭhāti, nibbānārammaṇato pana nimittā vuṭṭhātīti ekato vuṭṭhānaṃ hotī’’ti (visuddhi. 2.827).

โคตรภูญาณย่อมไม่ออกจากสังขารที่เกิดจากสมุทัย เพราะไม่ได้ตัดสมุทัยให้ขาด, แต่ย่อมออกจากนิมิต (สังขารนิมิต) เพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นการออกไปฝ่ายเดียว.

Puthujjanagottābhibhavanato ariyagottabhāvanato gotrabhu. Idañhi anulomañāṇehi padumapalāsato udakamiva sabbasaṅkhārato patilīyamānacittassa anulomañāṇassa āsevanante animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanabhūmiṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ ariyasaṅkhaṃ ariyabhūmiṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamāvattanapaṭhamābhogapaṭhamasamannāhārabhūtaṃ maggassa anantarasamanantarāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi ākārehi paccayabhāvaṃ sādhayamānaṃ sikhāppattaṃ vipassanāya muddhabhūtaṃ apunarāvattakaṃ uppajjati.

โคตรภูญาณชื่อว่าโคตรภู เพราะข่มโคตรปุถุชน และเพราะยังโคตรอริยะให้เจริญขึ้น. จริงอยู่ โคตรภูญาณนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการเสพอนุโลมญาณ ของจิตที่ถอยกลับจากสังขารทั้งปวง เหมือนน้ำถอยกลับจากใบบัว โดยทำพระนิพพานอันเป็นอนิมิตให้เป็นอารมณ์, ก้าวล่วงโคตรปุถุชน, ก้าวล่วงชื่อเรียกว่าปุถุชน, ก้าวล่วงภูมิปุถุชน, และก้าวเข้าสู่โคตรอริยะ, ก้าวเข้าสู่ชื่อเรียกว่าอริยะ, ก้าวเข้าสู่ภูมิอริยะ, เป็นการหันไปครั้งแรก, เป็นการน้อมไปครั้งแรก, เป็นการนำไปสู่ใจครั้งแรกในพระนิพพานอันเป็นอารมณ์, ยังความเป็นปัจจัยแก่มรรคให้สำเร็จด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย, สมนันตรปัจจัย, อาเสวนปัจจัย, อุปนิสสยปัจจัย, นัตถิปัจจัย, วิคตปัจจัย, เป็นญาณที่ถึงยอด, เป็นประธานแห่งวิปัสสนา, และเป็นญาณที่ไม่กลับมาอีก ย่อมเกิดขึ้น.

11. Dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇanti ettha dubhatoti ubhato, dvayatoti vā vuttaṃ hoti. Kilesānaṃ samucchindanato kilesehi ca tadanuvattakakkhandhehi ca nibbānārammaṇakaraṇato bahiddhā sabbasaṅkhāranimittehi ca vuṭṭhāti vivaṭṭatīti dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā. Tenevāha –

๑๑. ในคำว่า "ปัญญาในการออกและกลับจากสองส่วน คือญาณในมรรค" นี้ คำว่า "จากสองส่วน" หมายถึง จากทั้งสอง หรือจากส่วนทั้งสอง. อธิบายว่า เพราะมรรคญาณย่อมตัดกิเลสให้ขาดโดยสิ้นเชิง, จึงชื่อว่าย่อมออกจากกิเลสด้วย และออกจากขันธ์ที่คล้อยตามกิเลสนั้นด้วย, และย่อมออกจากสังขารนิมิตทั้งปวงภายนอก เพราะทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์. ย่อมกลับจากสังขารอารมณ์. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "ปัญญาในการออกและกลับจากสองส่วน". เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า –

‘‘Cattāripi maggañāṇāni animittārammaṇattā nimittato vuṭṭhahanti, samudayassa samucchindanato pavattā vuṭṭhahantīti dubhato vuṭṭhānāni hontī’’ti (visuddhi. 2.827).

"มรรคญาณทั้ง ๔ ย่อมออกจากนิมิต (สังขารนิมิต) เพราะมีพระนิพพานอันเป็นอนิมิตเป็นอารมณ์, และย่อมออกจากความเป็นไป (แห่งขันธ์) เพราะตัดสมุทัยให้ขาดโดยสิ้นเชิง. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเป็นการออกไปจากสองส่วน."

Magge ñāṇanti nibbānaṃ maggati pekkhati, nibbānatthikehi vā maggīyati anvesīyati, kilese vā mārento gacchati pavattatīti maggo, tasmiṃ magge ñāṇaṃ. Jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ. Tañhi gotrabhuñāṇassa anantaraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ sayaṃvajjhe kilese niravasesaṃ samucchindamānaṃ anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ sosayamānaṃ sabbāpāyadvārāni pidahamānaṃ sattaariyadhanasammukhībhāvaṃ kurumānaṃ aṭṭhaṅgikaṃ micchāmaggaṃ pajahamānaṃ sabbaverabhayāni [Pg.26] vūpasamayamānaṃ sammāsambuddhassa orasaputtabhāvamupanayamānaṃ aññāni ca anekāni ānisaṃsasatāni paṭilābhayamānaṃ maggañāṇaṃ uppajjati.

คำว่า ญาณในมรรค คือ มรรคย่อมแสวงหา ย่อมเพ่งพระนิพพาน, หรือผู้ต้องการพระนิพพานย่อมแสวงหา ย่อมค้นหา, หรือย่อมเป็นไปโดยฆ่ากิเลส จึงชื่อว่ามรรค, ญาณในมรรคนั้น. การใช้เอกพจน์ (มรรค) นี้ทำขึ้นโดยถือเอาโดยประเภท. จริงอยู่ มรรคญาณนั้นย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งโคตรภูญาณ โดยทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์, ย่อมตัดกิเลสที่พึงฆ่าด้วยตนเองให้ขาดโดยไม่เหลือ, ย่อมยังมหาสมุทรแห่งทุกข์ในสังสารวัฏอันมีที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายอันประมาณมิได้ให้เหือดแห้ง, ย่อมปิดประตูอบายทั้งปวง, ย่อมยังความเป็นผู้มีอริยทรัพย์ ๗ ประการให้ปรากฏเฉพาะหน้า, ย่อมละมิจฉามรรคมีองค์ ๘, ย่อมระงับภัยอันเกิดจากเวรทั้งปวง, ย่อมยังความเป็นโอรสที่เกิดจากพระอุระของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้สำเร็จ, และย่อมยังอานิสงส์อย่างอื่นอีกหลายร้อยประการให้ได้ มรรคญาณย่อมเกิดขึ้น.

Ṭhātuṃ icchaṃ puriso, laṅghitvā mātikāya paratīre;

Vegenāgamma yathā, gaṇhitvā orimatiratarubaddhaṃ.

บุรุษผู้ปรารถนาจะยืนอยู่ ณ ฝั่งโน้น กระโดดข้ามคูน้ำไป; เหมือนวิ่งมาด้วยความเร็ว แล้วจับเชือกที่ผูกไว้กับต้นไม้ที่ฝั่งนี้.

Rajjuṃ vā daṇḍaṃ vā, ullaṅghitvāna pāraninnatanu;

Pārāpanno pana taṃ, muñciya vedhaṃ patiṭṭhahati pāre.

หรือจับไม้เท้า แล้วกระโดดข้ามไป มีกายโน้มไปสู่ฝั่งโน้น; ครั้นถึงฝั่งโน้นแล้ว ก็ปล่อยเชือกหรือไม้เท้านั้น ยืนอยู่บนฝั่งโน้นด้วยอาการสั่นสะเทือน (เพื่อตั้งหลัก).

Evaṃ yogāvacaro, sakkāyamayamhi orime tīre;

Diṭṭhabhayo abhaye pana, ṭhātuṃ icchaṃ amatapāre.

ฉันใด โยคาวจรผู้เห็นภัยในฝั่งนี้คืออัตภาพของตนแล้ว; ย่อมปรารถนาจะยืนอยู่ในฝั่งอมตะอันเป็นที่ไม่มีภัย ฉันนั้น.

Udayabbayānupassa, pabhutikavegena āgato rajjuṃ;

Rūpāvhaṃ daṇḍaṃ vā, taditarakhandhāvhayaṃ sammā.

ผู้มาด้วยความเร็วอันเกิดจากการพิจารณาความเกิดดับเป็นต้น ยึดเชือกคือรูปขันธ์; หรือไม้เท้าคือนามขันธ์ที่เหลือจากรูปขันธ์นั้นไว้โดยชอบ.

Gaṇhitvā āvajjana, cittena hi pubbavuttanayatova;

Anulomehullaṅghiya, nibbutininno tadāsanopagato.

ยึดไว้ด้วยอาวัชชนะจิตตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแล; กระโดดข้ามด้วยอนุโลมญาณทั้งหลาย มีจิตน้อมไปสู่นิพพาน เข้าถึงใกล้นิพพานนั้น.

Taṃ muñciya gotrabhunā, aladdhaāsevanena tu pavedhaṃ;

Patito saṅkhatapāre, tato patiṭṭhāti maggañāṇena.

ครั้นปล่อยสิ่งนั้นด้วยโคตรภูญาณ เพราะยังไม่ได้อาเสวนปัจจัย จึงมีอาการสั่นสะเทือน; ตกลงสู่ฝั่งอสังขตธรรม จากนั้นจึงตั้งมั่นด้วยมรรคญาณ.

Passitukāmo candaṃ, cande channamhi abbhapaṭalehi;

Thulakasukhumasukhumesu, abbhesu haṭesu vāyunā kamato.

เหมือนอย่างผู้ปรารถนาจะเห็นพระจันทร์ ในเวลาที่พระจันทร์ถูกเมฆหมอกบดบังอยู่; เมื่อเมฆหมอกอันหยาบ ละเอียด และละเอียดอย่างยิ่ง ถูกลมพัดไปตามลำดับแล้ว.

Candaṃ passeyya naro, yathā tathevānulomañāṇehi kamā;

Saccacchādakamohe, vināsite pekkhate hi gotrabhu amataṃ.

นรชนย่อมเห็นพระจันทร์ได้ฉันใด ด้วยอนุโลมญาณทั้งหลายตามลำดับ; เมื่อโมหะที่บดบังอริยสัจถูกกำจัดไปแล้ว โคตรภูญาณย่อมเห็นอมตนิพพานได้ฉันนั้น.

Vātā viya te candaṃ, amataṃ na hi pekkharenulomāni;

Puriso abbhāni yathā, gotrabhu na tamaṃ vinodeti.

อนุโลมญาณทั้งหลายย่อมไม่เห็นอมตนิพพาน เหมือนลมเหล่านั้นไม่เห็นพระจันทร์; โคตรภูญาณย่อมไม่กำจัดโมหะ เหมือนคนไม่กำจัดเมฆหมอก.

Bhamitamhi cakkayante, ṭhito naro aññadinnasaññāya;

Usupāte phalakasataṃ, apekkhamāno yathā vijjhe.

เหมือนอย่างนรชนผู้ยืนอยู่บนเครื่องยนต์ที่หมุนไป ย่อมยิงแผ่นเป้าเป็นร้อยที่ตั้งไว้ในระยะลูกศรตก; ด้วยความสำคัญที่ผู้อื่นบอกให้ โดยที่ตนเองไม่เห็นเป้านั้น.

Evamidha maggañāṇaṃ, gotrabhunā dinnasaññamavihāya;

Nibbāne vattantaṃ, lobhakkhandhādike padāleti.

ฉันใด มรรคญาณในที่นี้ก็ฉันนั้น ไม่ละความสำคัญที่โคตรภูญาณให้ไว้; ย่อมทำลายกองแห่งโลภะเป็นต้น ในขณะที่น้อมไปสู่พระนิพพาน.

Saṃsāradukkhajaladhiṃ[Pg.27], sosayati pidahati duggatidvāraṃ;

Kurute ca ariyadhaninaṃ, micchāmaggañca pajahāti.

ย่อมยังมหาสมุทรคือทุกข์ในสังสารวัฏให้เหือดแห้ง ปิดประตูทุคติ; ย่อมกระทำบุคคลให้เป็นผู้มีอริยทรัพย์ และย่อมละมิจฉามรรค.

Verabhayāni samayate, karoti nāthassa orasasutattaṃ;

Aññe ca anekasate, ānīsaṃse dadāti ñāṇamidanti.

ย่อมระงับภัยเวรทั้งปวง ย่อมกระทำความเป็นโอรสผู้เกิดจากพระอุระของพระนาถเจ้า; และย่อมให้อานิสงส์อื่นอีกหลายร้อยประการ พึงทราบความสำเร็จแห่งญาณนี้.

12. Payogappaṭippassaddhipaññā phale ñāṇanti ettha payogoti bhuso yogo, phalasacchikiriyāya maggabhāvanāya ubhato vuṭṭhānapayogo, tassa payogassa paṭippassambhanaṃ niṭṭhānaṃ payogapaṭippassaddhi. Kiṃ taṃ? Catumaggakiccapariyosānaṃ. Tassā payogapaṭippassaddhiyā hetubhūtāya pavattā phale paññā payogappaṭippassaddhipaññā. Phalati vipaccatīti phalaṃ, tasmiṃ phale taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ. Ekekassa hi maggañāṇassa anantarā tassa tasseva vipākabhūtāni nibbānārammaṇāni tīṇi vā dve vā ekaṃ vā phalacittāni uppajjanti. Anantaravipākattāyeva lokuttarakusalānaṃ ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5; su. ni. 228) ca, ‘‘dandhaṃ ānantarikaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāyā’’ti (a. ni. 4.162) ca ādi vuttaṃ. Yassa dve anulomāni, tassa tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ maggacittaṃ, tīṇi phalacittāni honti. Yassa tīṇi anulomāni, tassa catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ maggacittaṃ, dve phalacittāni honti. Yassa cattāri anulomāni, tassa pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, ekaṃ phalacittaṃ hoti. Idaṃ maggavīthiyaṃ phalaṃ. Kālantaraphalaṃ pana samāpattivasena uppajjamānaṃ nirodhā vuṭṭhahantassa uppajjamānañca eteneva saṅgahitaṃ.

๑๒. ในคำว่า “ปัญญาในผลอันเกิดจากการระงับความเพียร” นั้น คำว่า “ความเพียร” (ปโยคะ) คือความพยายามอย่างยิ่ง ได้แก่ความพยายามเพื่อออกจากส่วนทั้งสอง (นิมิตและปวัตตะ) ด้วยการเจริญมรรคเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผล การระงับความเพียรนั้นคือความสิ้นสุดหรือความสำเร็จ ชื่อว่า “การระงับความเพียร” การระงับความเพียรนั้นคืออะไร? คือความสิ้นสุดแห่งกิจของมรรคทั้งสี่ ปัญญาที่เกิดขึ้นในผลอันมีเหตุมาจากการระงับความเพียรนั้น ชื่อว่า “ปัญญาในผลอันเกิดจากการระงับความเพียร” สิ่งที่สุกงอมหรือให้ผล ชื่อว่า “ผล” ญาณที่ประกอบกับผลนั้น ชื่อว่า “ญาณในผล” จริงอยู่ ในลำดับแห่งมรรคญาณแต่ละดวง ผลจิตสามดวง หรือสองดวง หรือหนึ่งดวง อันเป็นวิบากของมรรคนั้นๆ มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้น เพราะโลกุตตรกุศลย่อมให้ผลในลำดับนั่นเอง จึงมีคำกล่าวว่า “สมาธิที่ให้ผลในลำดับ” และ “ย่อมถึงสมาธิที่ให้ผลในลำดับอย่างเชื่องช้าเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ” เป็นต้น บุคคลใดมีอนุโลมญาณสองครั้ง บุคคลนั้นย่อมมีโคตรภูญาณครั้งที่สาม มรรคจิตครั้งที่สี่ และผลจิตสามดวง บุคคลใดมีอนุโลมญาณสามครั้ง บุคคลนั้นย่อมมีโคตรภูญาณครั้งที่สี่ มรรคจิตครั้งที่ห้า และผลจิตสองดวง บุคคลใดมีอนุโลมญาณสี่ครั้ง บุคคลนั้นย่อมมีโคตรภูญาณครั้งที่ห้า มรรคจิตครั้งที่หก และผลจิตหนึ่งดวง ผลนี้คือผลที่เกิดขึ้นในมรรควิถี อนึ่ง ผลที่เกิดขึ้นในกาลอื่นด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ และผลที่เกิดขึ้นแก่ผู้ลุกขึ้นจากนิโรธสมาบัติ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยผลที่เกิดขึ้นในมรรควิถีนี้เอง

13. Chinnavaṭumānupassane paññāti tena tena ariyamaggena samucchinnaṃ taṃ taṃ upakkilesaṃ pacchā passane paññā. Vimuttiñāṇanti vimuttiyā ñāṇaṃ. Vimuttīti ca upakkilesehi vimuttaṃ parisuddhaṃ cittaṃ, vimuttabhāvo vā. Tassā vimuttiyā jānanaṃ ñāṇaṃ vimuttiñāṇaṃ. Kilesehi vimuttaṃ cittasantatimpi kilesehi vimuttabhāvampi paccavekkhanto kilesehi na vinā paccavekkhatīti etena pahīnakilesapaccavekkhaṇaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (mahāva. 23; dī. ni. 1.248) hi idameva sandhāya vuttaṃ. Avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ pana avuttampi imināva vuttaṃ hotīti gahetabbaṃ. Vuttañca –

๑๓. คำว่า “ปัญญาในการพิจารณาทางที่ถูกตัดขาดแล้ว” คือปัญญาที่เกิดขึ้นในการพิจารณากิเลสเครื่องเศร้าหมองนั้นๆ ที่ถูกตัดขาดดีแล้วด้วยอริยมรรคแต่ละอย่างนั้นๆ ในภายหลัง คำว่า “วิมุตติญาณ” คือญาณในวิมุตติ คำว่า “วิมุตติ” คือจิตที่หลุดพ้นจากกิเลส บริสุทธิ์หมดจด หรือภาวะที่หลุดพ้น ญาณที่รู้แจ้งวิมุตตินั้น ชื่อว่า “วิมุตติญาณ” อริยบุคคลผู้พิจารณาสันดานจิตที่หลุดพ้นจากกิเลสก็ดี พิจารณาภาวะที่หลุดพ้นจากกิเลสก็ดี ย่อมไม่พิจารณาโดยปราศจากกิเลสที่ละได้แล้ว ด้วยเหตุนี้ คำว่า “ปัญญาในการพิจารณาทางที่ถูกตัดขาดแล้ว” นี้ จึงหมายถึงการพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว จริงอยู่ คำว่า “เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว” นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายเอาปัญญาในการพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วนี้เอง อนึ่ง พึงทราบว่า การพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วด้วยคำนี้เอง และมีคำกล่าวไว้ว่า

‘‘Vuttamhi [Pg.28] ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena;

Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro’’ti. (netti. 4.5 niddesavāra);

“เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวถึง ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะอย่างเดียวกันกับธรรมนั้น ย่อมถูกกล่าวถึงทั้งหมด ด้วยเหตุนี้ การแสดงธรรมที่กล่าวถึงธรรมที่มีลักษณะเหมือนกันเช่นนี้ จึงชื่อว่า ลักขณหาระ”

Atha vā arahato avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇābhāvā catunnaṃ ariyānaṃ labbhamānaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇameva vuttanti veditabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เพราะพระอรหันต์ไม่มีการพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ จึงทรงกล่าวถึงเฉพาะการพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว ซึ่งมีได้แก่อริยบุคคลทั้งสี่ ด้วยบทว่า “ปัญญาในการพิจารณาทางที่ถูกตัดขาดแล้ว” เป็นต้น พึงทราบเนื้อความดังนี้

14. Tadā samudāgate dhamme passane paññāti tadā maggakkhaṇe phalakkhaṇe ca samudāgate paṭilābhavasena ca paṭivedhavasena ca samāgate sampatte samaṅgibhūte maggaphaladhamme catusaccadhamme ca passanā pekkhaṇā pajānanā paññā. Paccavekkhaṇe ñāṇanti nivattitvā bhusaṃ passanaṃ jānanaṃ ñāṇaṃ. Iminā ca ñāṇadvayena paccavekkhaṇañāṇāni vuttāni honti. Sotāpannassa hi maggavīthiyaṃ sotāpattiphalapariyosāne cittaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tato bhavaṅgaṃ upacchinditvā maggapaccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe paṭipāṭiyā satta maggapaccavekkhaṇajavanānīti. Puna bhavaṅgaṃ otaritvā teneva nayena phalādīnaṃ paccavekkhaṇatthāya āvajjanādīni uppajjanti. Yesaṃ uppattiyā esa maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ paccavekkhati, pahīnakilese paccavekkhati, avasiṭṭhakilese paccavekkhati, nibbānaṃ paccavekkhati. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggavajjhe kilese paccavekkhati, avasāne ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭiladdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthīti cattāriyeva paccavekkhaṇāni. Evaṃ sabbāni ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ sekkhānaṃ hoti vā na vā. Tassa hi abhāvatoyeva mahānāmo sakko bhagavantaṃ pucchi ‘‘kosu nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’tiādi (ma. ni. 1.175).

๑๔. ปัญญาคือการเห็น การพิจารณา การรู้โดยประการต่างๆ ซึ่งธรรมอันเป็นมรรคและผล และธรรมอันเป็นอริยสัจสี่ ที่ถึงพร้อมแล้วในขณะแห่งมรรคและขณะแห่งผล ด้วยอำนาจแห่งการได้มรรคผล และด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดอริยสัจสี่. ญาณคือปัจจเวกขณญาณ คือญาณที่รู้การพิจารณาอย่างยิ่งโดยกลับไปพิจารณา. ด้วยญาณสองอย่างนี้ ปัจจเวกขณญาณห้าอย่างย่อมมี. จะขยายความ: เมื่อโสดาปัตติผลสิ้นสุดลงในมรรควิถีของพระโสดาบัน จิตย่อมลงสู่ภวังค์ จากนั้นเมื่อตัดกระแสภวังค์แล้ว มโนทวาราวชนจิตย่อมเกิดขึ้นเพื่อพิจารณาโสดาปัตติมรรค เมื่อมโนทวาราวชนจิตนั้นดับไปแล้ว ชวนะปัจจเวกขณ์ที่พิจารณาโสดาปัตติมรรคเจ็ดครั้งย่อมเกิดขึ้นโดยลำดับ. นี้เป็นปัจจเวกขณญาณอย่างหนึ่ง. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อลงสู่ภวังค์อีก อาวัชชนจิตเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นเพื่อพิจารณาผลเป็นต้น ด้วยนัยแห่งการพิจารณามรรคนั้นเอง. เพราะการเกิดขึ้นของอาวัชชนชวนะจิตเหล่านั้น พระโสดาบันนั้นย่อมพิจารณามรรค ย่อมพิจารณาผล ย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว ย่อมพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ ย่อมพิจารณานิพพาน. พระโสดาบันนั้นย่อมพิจารณามรรคว่า "เรามาด้วยมรรคนี้โดยแท้จริง" จากนั้นย่อมพิจารณาผลว่า "เราได้อานิสงส์นี้แล้ว" จากนั้นย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วว่า "กิเลสชื่อเหล่านี้เราละได้แล้ว" จากนั้นย่อมพิจารณากิเลสที่มรรคเบื้องบนพึงละว่า "กิเลสชื่อเหล่านี้ยังเหลืออยู่แก่เรา" ในที่สุดย่อมพิจารณานิพพานอันเป็นอมตะว่า "ธรรมอันประเสริฐคือนิพพานธาตุอันเป็นอสังขตะนี้เราได้แล้วโดยความเป็นอารมณ์". ด้วยอาการอย่างนี้ ปัจจเวกขณญาณห้าอย่างย่อมมีแก่อริยสาวกผู้เป็นพระโสดาบัน. และปัจจเวกขณญาณห้าอย่างย่อมมีแก่พระสกทาคามีและพระอนาคามีเช่นเดียวกับพระโสดาบัน. แต่สำหรับพระอรหันต์ ชื่อว่าการพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ไม่มี เพราะฉะนั้นปัจจเวกขณญาณจึงมีเพียงสี่อย่างเท่านั้น. ด้วยนัยที่กล่าวมานี้ ปัจจเวกขณญาณทั้งหมดมีสิบเก้าอย่าง. การกำหนดนี้เป็นการกำหนดอย่างยิ่งเท่านั้น. การพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วและกิเลสที่เหลืออยู่ของพระเสกขะทั้งหลายมีบ้างไม่มีบ้าง. จริงอยู่ เพราะไม่มีปัจจเวกขณญาณเจ็ดอย่างนั้นเอง พระเจ้ามหานามศากยะจึงทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า "กุศลธรรมชื่ออะไรหนอที่ยังละไม่ได้ในตนของข้าพระองค์ เพราะเหตุใดแม้โลภธรรมที่เกิดขึ้นเป็นลำดับก็ยังครอบงำกุศลจิตที่เกิดขึ้นในบางครั้งและตั้งอยู่ได้" เป็นต้น (ม.อุ. 1.175).

Ettha [Pg.29] dhammaṭṭhitiñāṇādīnaṃ ekādasannaṃ ñāṇānaṃ vibhāvanatthāya ayaṃ upamā veditabbā – yathā puriso ‘‘macche gahessāmī’’ti macchakhippaṃ gahetvā tadanurūpe udake osāretvā khippamukhena hatthaṃ otāretvā antoudake kaṇhasappaṃ macchasaññāya gīvāya daḷhaṃ gahetvā ‘‘mahā vata mayā maccho laddho’’ti tuṭṭho ukkhipitvā passanto sovatthikattayadassanena ‘‘sappo’’ti sañjānitvā bhīto ādīnavaṃ disvā gahaṇe nibbinno muñcitukāmo hutvā muñcanassa upāyaṃ karonto agganaṅguṭṭhato paṭṭhāya hatthaṃ nibbeṭhetvā bāhaṃ ukkhipitvā uparisīse dve tayo vāre paribbhametvā sappaṃ dubbalaṃ katvā ‘‘gaccha re duṭṭhasappā’’ti nissajjitvā vegena thalaṃ āruyha ṭhitova ‘‘mahantassa vata bho sappassa mukhato muttomhī’’ti haṭṭho āgatamaggaṃ olokeyya.

ในญาณสิบสี่อย่างนี้ เพื่อแสดงให้เห็นชัดเจนซึ่งญาณสิบเอ็ดอย่างมีธัมมัฏฐิติญาณเป็นต้น พึงทราบอุปมาที่จะกล่าวต่อไปนี้: เหมือนบุรุษชาวประมงคนหนึ่งตั้งใจว่า "เราจะจับปลา" แล้วถือข้องจับปลาลงไปในน้ำที่สมควรแก่การวางข้องนั้น สอดมือลงไปในปากข้อง ล้วงลงไปใต้น้ำ จับงูเห่าดำที่คออย่างมั่นคงด้วยสำคัญว่างูเป็นปลา แล้วยินดีว่า "เราได้ปลาตัวใหญ่แล้วหนอ" เมื่อยกขึ้นจากข้องแล้วมองดู เห็นลายสามขีดที่คอจึงรู้ว่างูเห่าดำ แล้วเกิดความกลัว เห็นโทษในการจับงูนั้น เบื่อหน่าย ปรารถนาจะปล่อย จึงทำอุบายเพื่อปล่อย เริ่มจากปลายหางคลายมือที่งูพันออก ยกแขนขึ้นเหวี่ยงงูไปมาเหนือศีรษะสองสามครั้ง ทำงูให้หมดแรง แล้วกล่าวว่า "ไปเสียเถิด เจ้างูร้าย" แล้วปล่อยทิ้งไป วิ่งขึ้นบกอย่างรวดเร็ว ยืนอยู่แล้วกล่าวด้วยความยินดีว่า "โอ้ ท่านทั้งหลาย เราหลุดพ้นจากปากงูเห่าดำตัวใหญ่แล้วหนอ" แล้วมองดูทางที่วิ่งมา.

Tattha tassa purisassa macchasaññāya kaṇhasappaṃ daḷhaṃ gahetvā tussanaṃ viya imassa yogino ādito bālaputhujjanassa aniccatādivasena bhayānakaṃ khandhapañcakaṃ niccādisaññāya ‘‘ahaṃ mamā’’ti diṭṭhitaṇhāhi daḷhaṃ gahetvā tussanaṃ, tassa khippamukhato sappaṃ nīharitvā sovatthikattayaṃ disvā ‘‘sappo’’ti sañjānanaṃ viya sappaccayanāmarūpapariggahena ghanavinibbhogaṃ katvā kalāpasammasanādīhi ñāṇehi khandhapañcakassa aniccatādilakkhaṇattayaṃ disvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tassa vavatthāpanaṃ, tassa bhāyanaṃ viya imassa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, sappe ādīnavadassanaṃ viya ādīnavānupassanāñāṇaṃ, sappagahaṇe nibbindanaṃ viya nibbidānupassanāñāṇaṃ, sappaṃ muñcitukāmatā viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, muñcanassa upāyakaraṇaṃ viya paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ, sappaṃ paribbhametvā dubbalaṃ katvā nivattitvā ḍaṃsituṃ asamatthabhāvapāpanaṃ viya tilakkhaṇāropanena saṅkhārupekkhānulomañāṇehi saṅkhāre paribbhametvā dubbalaṃ katvā puna niccasukhattākārena upaṭṭhātuṃ asamatthatāpāpanaṃ, sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, sappaṃ vissajjetvā thalaṃ āruyha ṭhānaṃ viya nibbānathalaṃ āruyha ṭhitaṃ maggaphalañāṇaṃ, haṭṭhassa āgatamaggolokanaṃ viya maggādipaccavekkhaṇañāṇanti.

ในอุปมานั้น การที่บุรุษชาวประมงนั้นจับงูเห่าดำอย่างมั่นคงด้วยสำคัญว่างูเป็นปลาแล้วยินดีนั้น พึงทราบว่าเหมือนการที่โยคีบุคคลผู้เป็นปุถุชนผู้เขลาในกาลแรกเริ่มบำเพ็ญกรรมฐาน ยึดมั่นกองแห่งขันธ์ห้าอันนำมาซึ่งความน่ากลัวด้วยอำนาจแห่งความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ด้วยทิฏฐิและตัณหาว่า "เรา" "ของเรา" ด้วยสัญญาว่าเที่ยงเป็นต้นแล้วยินดี. การที่บุรุษชาวประมงนั้นนำงูเห่าดำออกจากปากข้อง เห็นลายสามขีดที่คอแล้วรู้ว่างูเห่าดำนั้น พึงทราบว่าเหมือนการที่โยคีบุคคลนี้กำหนดนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย ทำการแยกแยะส่วนรวม เห็นลักษณะสามประการคืออนิจจังเป็นต้นของกองแห่งขันธ์ห้าด้วยญาณมีการพิจารณาโดยรวมเป็นต้น แล้วกำหนดแยกแยะว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตัวตน". การที่บุรุษชาวประมงนั้นกลัวนั้น พึงทราบว่าเหมือนภยตูปัฏฐานญาณของโยคีบุคคลนี้. การที่บุรุษชาวประมงนั้นเห็นโทษในงูเห่าดำนั้น พึงทราบว่าเหมือนอาทีนวานุปัสสนาญาณ. การที่บุรุษชาวประมงนั้นเบื่อหน่ายในการจับงูเห่าดำนั้น พึงทราบว่าเหมือนนิพพิทานุปัสสนาญาณ. การที่บุรุษชาวประมงนั้นปรารถนาจะปล่อยงูนั้น พึงทราบว่าเหมือนมุญจิตุกัมยตาญาณ. การที่บุรุษชาวประมงนั้นทำอุบายเพื่อปล่อยงูนั้น พึงทราบว่าเหมือนปฏิสังขานุปัสสนาญาณ. การที่บุรุษชาวประมงนั้นเหวี่ยงงูไปมาเหนือศีรษะ ทำงูให้หมดแรงแล้วทำให้ไม่สามารถกลับมากัดได้นั้น พึงทราบว่าเหมือนการที่โยคีบุคคลนี้ยกสังขารขึ้นสู่ไตรลักษณ์ด้วยสังขารุเปกขาญาณและอนุโลมญาณ หมุนเวียนสังขารให้หมดแรงแล้วทำให้ไม่สามารถปรากฏด้วยอาการว่าเที่ยง สุข อัตตาได้อีก. การที่บุรุษชาวประมงนั้นปล่อยงูนั้น พึงทราบว่าเหมือนโคตรภูญาณ. การที่บุรุษชาวประมงนั้นปล่อยงูแล้วขึ้นไปยืนอยู่บนบกนั้น พึงทราบว่าเหมือนมรรคญาณและผลญาณที่ตั้งอยู่บนบกคือนิพพาน. การที่ชาวประมงผู้ยินดีนั้นมองดูทางที่วิ่งมานั้น พึงทราบว่าเหมือนปัจจเวกขณญาณที่พิจารณามรรคเป็นต้น. นี้คือการเปรียบเทียบอุปมาและอุปเมยยะ.

Imesañca sutamayañāṇādīnaṃ cuddasannaṃ ñāṇānaṃ uppattikkamena paṭipattikkamena ca desanakkamassa katattā paccavekkhaṇesu paṭhamaṃ kilesapaccavekkhaṇaṃ hoti, tato maggaphalanibbānapaccavekkhaṇānīti veditabbaṃ.

พึงทราบว่า เพราะการแสดงลำดับแห่งการเกิดขึ้นและลำดับแห่งการปฏิบัติของญาณสิบสี่อย่างมีสุตมยญาณเป็นต้น ในบรรดาปัจจเวกขณ์ห้าอย่างนั้น การพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วและกิเลสที่ยังละไม่ได้ย่อมมีก่อน จากนั้นจึงมีการพิจารณามรรค ผล และนิพพาน.

‘‘Lokuttaraṃ [Pg.30] jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya, kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya, kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya, rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjānaṃ anavasesappahānāyā’’ti (dha. sa. 277, 361-363) ca kilesappahānaṃyeva adhikaṃ katvā maggapaṭipattiyā vuttattā paṭipattānurūpeneva kilesapaccavekkhaṇassa ādibhāvo yujjati, aṭṭhakathāyaṃ vuttakkamo pana dassitoyeva. So pana kamo pañcavidho uppattikkamo pahānakkamo paṭipattikkamo bhūmikkamo desanakkamoti.

พระโลกุตตรฌานย่อมเจริญเพื่อละทิฏฐิทั้งหลาย เพื่อทำให้กามราคะและพยาบาทเบาบาง เพื่อละกามราคะและพยาบาทโดยไม่เหลือ เพื่อละรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชาโดยไม่เหลือ” ดังนี้ (ธ.ส. 277, 361-363) และเพราะเหตุที่ตรัสไว้ในการปฏิบัติมรรคโดยเน้นการละกิเลสเป็นสำคัญ ความเป็นเบื้องต้นแห่งการพิจารณากิเลสจึงสมควรแก่การปฏิบัติมรรคเท่านั้น ส่วนลำดับที่กล่าวไว้ในอรรถกถา อาจารย์ทั้งหลายก็แสดงไว้แล้วเท่านั้น ลำดับนั้นมี ๕ อย่าง คือ ลำดับแห่งการเกิดขึ้น ลำดับแห่งการละ ลำดับแห่งการปฏิบัติ ลำดับแห่งภูมิ และลำดับแห่งการแสดง.

‘‘Paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbudaṃ;

Abbudā jāyate pesi, pesi nibbattatī ghano’’ti. (saṃ. ni. 1.235) –

“ในเบื้องต้น ย่อมเป็นกะละละ (น้ำใส) จากกะละละ ย่อมเป็นอัพพุทะ (ฟองน้ำ) จากอัพพุทะ ย่อมเกิดเป็นเปสิ (ก้อนเลือด) จากเปสิ ย่อมเกิดเป็นฆนะ (ชิ้นเนื้อ)” (สํ. ส. 1.235)

Evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi cittavisuddhi diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhī’’ti evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā dhammā, rūpāvacarā dhammā, arūpāvacarā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 93-95) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (ma. ni. 3.43; mahāni. 191; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22) vā, ‘‘anupubbikathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesī’’ti (mahāva. 31; dī. ni. 1.298; 2.83) vā evamādi desanakkamo. Idha pana cuddasannaṃ ñāṇānaṃ uppattikkamo paṭipattikkamo ca tadubhayavasena paṭipāṭiyā desitattā desanakkamo cāti tayo kamā veditabbā.

ลำดับแห่งการเกิดขึ้นมีประการดังนี้. ลำดับแห่งการละมีประการดังนี้ คือ “ธรรมทั้งหลายที่พึงละด้วยทัสสนะ ธรรมทั้งหลายที่พึงละด้วยภาวนา” (ธ.ส. ติกมาติกา 8). ลำดับแห่งการปฏิบัติมีประการดังนี้ คือ “ศีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ญาณทัสสนวิสุทธิ”. ลำดับแห่งภูมิมีประการดังนี้ คือ “กามาวจรธรรม รูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม” (ธ.ส. ทุกมาติกา 93-95). ลำดับแห่งการแสดงมีประการดังนี้ คือ “สติปัฏฐาน 4 สัมมัปปธาน 4 อิทธิบาท 4 อินทรีย์ 5 พละ 5 โพชฌงค์ 7 อริยมรรคมีองค์ 8” หรือ “ทรงแสดงอนุปุพพิกถา คือ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม” (มหาวัคค์ 31; ที.น. 1.298; 2.83). ในที่นี้ พึงทราบว่าลำดับ 3 ประการ คือ ลำดับแห่งการเกิดขึ้น ลำดับแห่งการปฏิบัติ และลำดับแห่งการแสดง เพราะเหตุที่ญาณ 14 อย่าง ทรงแสดงไว้โดยลำดับด้วยอำนาจแห่งลำดับทั้งสอง (คือการเกิดขึ้นและการปฏิบัติ) นั้น.

15. Idāni yasmā heṭṭhā sarūpena nāmarūpavavatthānañāṇaṃ na vuttaṃ, tasmā pañcadhā nāmarūpappabhedaṃ dassetuṃ ajjhattavavatthāne paññā vatthunānatte ñāṇantiādīni pañca ñāṇāni uddiṭṭhāni. Sakale hi nāmarūpe vutte yaṃ pariggahetuṃ sakkā, yañca pariggahetabbaṃ, taṃ pariggahessati. Lokuttaranāmañhi pariggahetuñca na sakkā anadhigatattā, na ca pariggahetabbaṃ avipassanūpagattā. Tattha ajjhattavavatthāneti ‘‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti [Pg.31] gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattāti ajjhattā. Ajjhattasaddo panāyaṃ gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catūsu atthesu dissati. ‘‘Tena, ānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ, ajjhattarato samāhito’’tiādīsu (dha. pa. 362) hi ayaṃ gocarajjhatte dissati. ‘‘Ajjhattaṃ sampasādanaṃ (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) niyakajjhatte. ‘‘Cha ajjhattikāni āyatanāni, ajjhattikā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 20) ajjhattajjhatte. ‘‘Ayaṃ kho, panānanda, vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.187) visayajjhatte, issariyaṭṭhāneti attho. Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma. Idha pana ajjhattajjhatte daṭṭhabbo. Tesaṃ ajjhattānaṃ vavatthāne ajjhattavavatthāne. Vatthunānatteti vatthūnaṃ nānābhāve, nānāvatthūsūti attho. Ettha javanamanoviññāṇassa paccayabhūto bhavaṅgamanopi cakkhādipañcakaṃ viya uppattiṭṭhānattā vatthūti vutto. Āvajjanampi tannissitameva kātabbaṃ.

๑๕. ในกาลนี้ เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น นามรูปววัตถานญาณไม่ได้กล่าวไว้โดยสภาวะ ดังนั้น เพื่อแสดงประเภทของนามรูปโดยอาการ 5 อย่าง ญาณ 5 อย่างมี “ปัญญาในอัชฌัตตววัตถานะ ญาณในวัตถุนาณัตตะ” เป็นต้น จึงถูกแสดงไว้โดยย่อ. แท้จริงแล้ว เมื่อกล่าวถึงนามรูปทั้งหมด สิ่งใดที่สามารถกำหนดรู้ได้ และสิ่งใดที่พึงกำหนดรู้ โยคีบุคคลย่อมจะกำหนดรู้สิ่งนั้น. ส่วนโลกุตตรนามนั้น ไม่สามารถกำหนดรู้ได้ เพราะยังไม่บรรลุ และไม่พึงกำหนดรู้ เพราะไม่เป็นไปเพื่อวิปัสสนา. ในคำว่า อัชฌัตตววัตถานะ นั้น บทว่า อัชฌัตตะ (ภายใน) คือ ธรรมที่เกิดขึ้นโดยกระทำตนให้เป็นประธาน ประหนึ่งด้วยความประสงค์ว่า “เราทั้งหลายผู้กำลังเป็นไปอย่างนี้ จักถึงการยึดถือว่าเป็นอัตตา”. ส่วนคำว่า อัชฌัตตะ นี้ ปรากฏในอรรถ 4 อย่าง คือ โคจรชัตตะ, นิยกอัชฌัตตะ, อัชฌัตตาชัตตะ และวิสยอัชฌัตตะ. ในบทเป็นต้นว่า “ดูกรอานนท์ ภิกษุนั้นพึงตั้งจิตไว้ในภายใน ในนิมิตแห่งสมาธิอันเป็นเบื้องต้นนั้นนั่นแล เป็นผู้ยินดีในภายใน ตั้งมั่นแล้ว” (ธ.ป. 362) นี้ ปรากฏในโคจรชัตตะ. ในบทเป็นต้นว่า “ความผ่องใสแห่งจิตในภายใน” (ที.น. 1.228; ธ.ส. 161) “หรือเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมในภายในอยู่” (ที.น. 2.373) ปรากฏในนิยกอัชฌัตตะ. ในบทเป็นต้นว่า “อายตนะภายใน 6, ธรรมภายใน” (ธ.ส. ติกมาติกา 20) ปรากฏในอัชฌัตตาชัตตะ. ในบทเป็นต้นว่า “ดูกรอานนท์ วิหารนี้ตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้ว คือการเข้าถึงสุญญตผลสมาบัติในภายใน โดยไม่มนสิการนิมิตทั้งปวงอยู่” (ม.น. 3.187) ปรากฏในวิสยอัชฌัตตะ มีอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งความเป็นใหญ่ (อิสริยฐาน). แท้จริง ผลสมาบัติชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นใหญ่ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ส่วนในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า อัชฌัตตาชัตตะ. การกำหนดอายตนะภายในเหล่านั้น ชื่อว่า อัชฌัตตววัตถานะ. ในบทว่า วัตถุนาณัตตะ มีอรรถว่า ในความต่างกันแห่งวัตถุทั้งหลาย คือในวัตถุต่างๆ กัน. ในที่นี้ แม้ภวังคุปัจเฉทจิตที่เป็นปัจจัยแห่งชวนมโนวิญญาณ ก็เรียกว่า วัตถุ เพราะเป็นที่เกิด เช่นเดียวกับปสาทรูป 5 มีจักขุเป็นต้น. แม้อาวัชชนจิตก็พึงทราบว่าอาศัยมโนวัตถุนั้นนั่นเอง.

16.

๑๖.

Bahiddhāti chahi ajjhattajjhattehi bahibhūtesu tesaṃ visayesu. Gocaranānatteti visayanānatte.

คำว่า พหิทธา (ภายนอก) คือ ในอารมณ์ของอายตนะภายในเหล่านั้น ซึ่งเป็นธรรมภายนอกจากอัชฌัตตาชัตตะ 6 อย่าง. คำว่า โคจรนาณัตตะ คือ ในความต่างกันแห่งอารมณ์.

17. Cariyāvavatthāneti viññāṇacariyāaññāṇacariyāñāṇacariyāvasena cariyānaṃ vavatthāne. ‘‘Cariyavavatthāne’’ti rassaṃ katvāpi paṭhanti.

๑๗. คำว่า จริยาววัตถานะ คือ ในการกำหนดจริยา (ความประพฤติ) ทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งวิญญาณจริยา อัญญาณจริยา และญาณจริยา. แม้บทว่า “จริยววัตถานะ” ท่านก็สวดกัน.

18. Catudhammavavatthāneti kāmāvacarabhūmiādīnaṃ cuddasannaṃ catukkānaṃ vasena catunnaṃ catunnaṃ dhammānaṃ vavatthāne. Bhūmīti ca ‘‘bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.136) pathaviyaṃ vattati. ‘‘Abhūmiṃ tāta, mā sevā’’tiādīsu (jā. 1.6.34) visaye. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) uppajjanaṭṭhāne. Idha pana koṭṭhāse vattati. Paricchedetipi vadanti.

๑๘. คำว่า จตุธัมมววัตถานะ คือ ในการกำหนดธรรมอย่างละ 4 ด้วยอำนาจแห่งหมวด 4 (จตุกกะ) 14 หมวด มีกามาวจรภูมิเป็นต้น. และคำว่า ภูมิ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า แผ่นดิน ในบทเป็นต้นว่า “ทรัพย์ที่ฝังไว้ในดินและที่เก็บไว้ในอากาศ” (สํ. ส. 1.136). เป็นไปในอรรถว่า วิสัย ในบทเป็นต้นว่า “ลูกเอ๋ย อย่าเสพสิ่งที่ไม่ใช่ภูมิ” (ชา. 1.6.34). เป็นไปในอรรถว่า ที่เกิด ในบทเป็นต้นว่า “ในกามาวจรธรรมอันเป็นสุขภูมิ” (ธ.ส. 988). ส่วนในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ส่วน (โกฏฐาสะ). บางท่านก็กล่าวว่า เป็นไปในอรรถว่า การกำหนด (ปริจเฉท).

19. Navadhammavavatthāneti [Pg.32] kāmāvacarakusalādivasena pāmojjamūlakavasena yoniso manasikāramūlakavasena ca navannaṃ navannaṃ dhammānaṃ vavatthāne. Imesu ca pañcasu ñāṇesu paṭhamaṃ ajjhattadhammā vavatthāpetabbāti vatthunānatte ñāṇaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tato tesaṃ visayā vavatthāpetabbāti tadanantaraṃ gocaranānatte ñāṇaṃ vuttaṃ, tato parāni tīṇi ñāṇāni tiṇṇaṃ catunnaṃ navannaṃ vasena gaṇanānulomena vuttāni.

๑๙. คำว่า นวธัมมววัตถานะ คือ ในการกำหนดธรรมอย่างละ 9 ด้วยอำนาจแห่งกามาวจรกุศลเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งธรรมมีปาโมชชะเป็นมูล และด้วยอำนาจแห่งธรรมมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล. และในบรรดาญาณ 5 อย่างนี้ เพราะเหตุที่พึงกำหนดธรรมภายในก่อน ญาณในความต่างกันแห่งวัตถุจึงถูกกล่าวไว้เป็นลำดับแรก, จากนั้น เพราะเหตุที่พึงกำหนดอารมณ์ของธรรมเหล่านั้น ญาณในความต่างกันแห่งโคจรจึงถูกกล่าวไว้ในลำดับถัดมา, จากนั้น ญาณ 3 อย่างที่เหลือ จึงถูกกล่าวไว้ตามลำดับจำนวน ด้วยอำนาจแห่งธรรม 3, 4 และ 9.

20. Idāni yasmā nāmarūpasseva pabhedato vavatthāpanañāṇaṃ ñātapariññā, tadanantaraṃ tīraṇapariññā, tadanantaraṃ pahānapariññāti tisso pariññā. Taṃsambandhā ca bhāvanāsacchikiriyā honti, tasmā dhammanānattañāṇānantaraṃ ñātaṭṭhe ñāṇādīni pañca ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tisso hi pariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññā ca. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, vedanā aniccā dukkhā anattā’’tiādinā nayena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma. Tesuyeva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva pahānapariññā nāma.

๒๐. บัดนี้ เพราะเหตุที่ญาณที่กำหนดนามรูปนั่นเองโดยการจำแนกประเภท เป็นญาตปริญญา, ลำดับถัดจากนั้นเป็นตีรณปริญญา, ลำดับถัดจากนั้นเป็นปหานปริญญา รวมเป็นปริญญา 3 ประการ. และภาวนา (มรรคปัญญา) กับสัจฉิกิริยา (ผลปัญญา) ย่อมมีเพราะความเกี่ยวข้องกับปริญญาเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น ถัดจากธรรมนาณัตตญาณ ญาณ 5 อย่างมีญาณในอรรถว่ารู้เป็นต้น จึงถูกแสดงไว้โดยย่อ. แท้จริง ปริญญามี 3 คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. ในปริญญา 3 นั้น ปัญญาที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งการกำหนดลักษณะเฉพาะ (ปัจจัตตลักษณะ) ของธรรมนั้นๆ เช่น “รูปมีลักษณะแตกสลาย, เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์” ชื่อว่า ญาตปริญญา. ปัญญาวิบัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นไปโดยการยกสามัญญลักษณะขึ้นสู่ธรรมนั้นๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า “รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา, เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ชื่อว่า ตีรณปริญญา. ส่วนปัญญาวิบัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์นั่นเอง ซึ่งเป็นไปโดยการละนิจจสัญญาเป็นต้นในธรรมเหล่านั้นนั่นแล ชื่อว่า ปหานปริญญา.

Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmi. Tato paṭṭhāya hi ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati, nibbindanto nandiṃ pajahati, virajjanto rāgaṃ pajahati, nirodhento samudayaṃ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 1.52) evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ hoti.

ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ตั้งแต่การกำหนดสังขารไปจนถึงการกำหนดปัจจัย เป็นภูมิของญาตปริญญา ในระหว่างนี้ ปัญญาที่แทงตลอดลักษณะเฉพาะของธรรมย่อมมีอำนาจ ตั้งแต่กฬาปสัมมสนญาณไปจนถึงอุทยัพพยานุปัสสนาญาณ เป็นภูมิของตีรณปริญญา ในระหว่างนี้ ปัญญาที่แทงตลอดสามัญญลักษณะย่อมมีอำนาจ ตั้งแต่ภังคานุปัสสนาญาณเป็นต้นไป เป็นภูมิของปหานปริญญา เพราะตั้งแต่ภังคานุปัสสนาญาณเป็นต้นไป ผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจะย่อมละนิจจสัญญา, ผู้พิจารณาโดยความเป็นทุกข์ย่อมละสุขสัญญา, ผู้พิจารณาโดยความเป็นอนัตตาย่อมละอัตตสัญญา, ผู้เบื่อหน่ายย่อมละนันทิ, ผู้คลายกำหนัดย่อมละราคะ, ผู้ดับย่อมละสมุทัย, ผู้สละคืนย่อมละอาทาน ด้วยประการฉะนี้ อนุปัสสนา ๗ อย่างที่ยังการละนิจจสัญญาเป็นต้นให้สำเร็จย่อมมีอำนาจ

Tattha [Pg.33] abhiññāpaññāti dhammānaṃ ruppanādisabhāvena jānanapaññā. Sā hi sobhanaṭṭhena abhisaddena ‘‘tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvajānanavasena sobhanaṃ jānana’’nti katvā abhiññāti vuccati. Ñātaṭṭhe ñāṇanti jānanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.

ในบทว่า อภิญญาปัญญา เป็นต้นนั้น อภิญญาปัญญา คือ ปัญญาที่รู้ธรรมทั้งหลายโดยสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น ปัญญานั้นถูกเรียกว่าอภิญญา เพราะคำว่า “อภิ” ในความหมายว่างาม หมายถึง “การรู้ธรรมทั้งหลายโดยสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้นอย่างงดงาม” ญาณในอรรถว่ารู้ คือ ญาณที่มีสภาวะรู้

21. Pariññāpaññāti jānanapaññā. Sā hi byāpanaṭṭhena parisaddena ‘‘aniccādisāmaññalakkhaṇavasena sakiccasamāpanavasena vā byāpitaṃ jānana’’nti katvā pariññāti vuccati. Tīraṇaṭṭhe ñāṇanti upaparikkhaṇasabhāvaṃ, sammasanasabhāvaṃ vā ñāṇaṃ.

๒๑. ปริญญาปัญญา คือ ปัญญาที่รู้ทั่วถึง ปัญญานั้นถูกเรียกว่าปริญญา เพราะคำว่า “ปริ” ในความหมายว่าแผ่ไปทั่ว หมายถึง “การรู้ที่แผ่ไปทั่วโดยอำนาจแห่งสามัญลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น หรือโดยอำนาจแห่งการยังกิจของตนให้สำเร็จ” ญาณในอรรถว่าพิจารณา คือ ญาณที่มีสภาวะพิจารณา หรือมีสภาวะไตร่ตรอง

22. Pahāne paññāti niccasaññādīnaṃ pajahanā paññā, pajahatīti vā, pajahanti etenāti vā pahānaṃ. Pariccāgaṭṭhe ñāṇanti pariccajanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.

๒๒. ปัญญาในการละ คือ ปัญญาที่ละนิจจสัญญาเป็นต้น หรือเพราะละได้ หรือเพราะบุคคลทั้งหลายละได้ด้วยญาณนี้ จึงชื่อว่าปหานะ ญาณในอรรถว่าสละ คือ ญาณที่มีสภาวะสละโดยรอบ

23. Bhāvanāpaññāti vaḍḍhanapaññā. Ekarasaṭṭhe ñāṇanti ekakiccasabhāvaṃ ñāṇaṃ, vimuttirasena vā ekarasasabhāvaṃ ñāṇaṃ.

๒๓. ภาวนาปัญญา คือ ปัญญาที่เจริญ ญาณในอรรถว่ามีรสเดียว คือ ญาณที่มีสภาวะมีกิจอย่างเดียว หรือญาณที่มีสภาวะมีรสเดียวโดยรสแห่งวิมุตติ

24. Sacchikiriyāpaññāti paṭivedhavasena paṭilābhavasena vā paccakkhakaraṇapaññā. Phassanaṭṭhe ñāṇanti tadubhayavaseneva vindanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.

๒๔. สัจฉิกิริยาปัญญา คือ ปัญญาที่ทำให้ประจักษ์แจ้งโดยอำนาจแห่งการแทงตลอด (อริยสัจ ๔) หรือโดยอำนาจแห่งการได้ (ผล) ญาณในอรรถว่าถูกต้อง คือ ญาณที่มีสภาวะได้โดยอำนาจแห่งการแทงตลอดและการได้ทั้งสองนั้นเอง

25-28. Idāni yasmā pahānabhāvanāsacchikiriyañāṇāni ariyamaggaphalasampayuttānipi honti, tasmā tadanantaraṃ ariyapuggalānaṃyeva labbhamānāni cattāri paṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi paccayuppanno attho dukkhasaccaṃ viya pākaṭo suviññeyyo cāti paṭhamaṃ atthapaṭisambhidāñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tassa atthassa hetudhammavisayattā tadanantaraṃ dhammapaṭisambhidāñāṇaṃ, tadubhayassa niruttivisayattā tadanantaraṃ niruttipaṭisambhidāñāṇaṃ, tesu tīsupi ñāṇesu pavattanato tadanantaraṃ paṭibhānapaṭisambhidāñāṇaṃ. Pa-kāraṃ dīghaṃ katvā ca paṭhanti.

บัดนี้ เพราะญาณคือปหานะ ภาวนา และสัจฉิกิริยา ย่อมประกอบด้วยอริยมรรคและอริยผลด้วย เพราะเหตุนั้น ถัดจากนั้น ปฏิสัมภิทาญาณ ๔ อย่างที่อริยบุคคลเท่านั้นพึงได้ จึงถูกแสดงโดยย่อ ในปฏิสัมภิทาญาณ ๔ อย่างนั้น อัตถปฏิสัมภิทาญาณถูกแสดงไว้ก่อน เพราะอรรถที่เกิดจากปัจจัยย่อมปรากฏและรู้ได้ง่ายเหมือนทุกขสัจ เพราะธรรมที่เป็นเหตุของอรรถนั้นเป็นอารมณ์ ถัดจากนั้นจึงเป็นธัมมปฏิสัมภิทาญาณ เพราะนิรุตติของทั้งสองนั้นเป็นอารมณ์ ถัดจากนั้นจึงเป็นนิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ เพราะปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณย่อมเป็นไปในญาณทั้ง ๓ นั้น ถัดจากนั้นจึงเป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ และย่อมอ่านโดยทำเสียง “ป” ให้ยาว (เป็น ปาฏิสัมภิทา)

29-31. Ito parāni vihāraṭṭhe ñāṇādīni tīṇi ñāṇāni ariyānaṃyeva sambhavato paṭisambhidāpabhedato ca paṭisambhidāñāṇānantaraṃ uddiṭṭhāni. Vihāraṭṭhe ñāṇañhi dhammapaṭisambhidā hoti, samāpattaṭṭhe ñāṇaṃ [Pg.34] atthapaṭisambhidā. Dhammasabhāve ñāṇañhi paṭisambhidākathāyaṃ (paṭi. ma. 2.30) dhammapaṭisambhidāti vuttaṃ. Nibbāne ñāṇaṃ pana atthapaṭisambhidā eva. Tattha vihāranānatteti aniccānupassanādivasena nānāvipassanāvihāre. Vihāraṭṭheti vipassanāvihārasabhāve. Vihāroti ca sasampayuttā vipassanā eva. Samāpattinānatteti animittādivasena nānāphalasamāpattiyaṃ. Samāpattīti ca lokuttaraphalabhūtā cittacetasikadhammā. Vihārasamāpattinānatteti ubhayavasena vuttaṃ.

ญาณ ๓ อย่างมีญาณในความอยู่เป็นต้นที่อยู่ถัดจากปฏิสัมภิทาญาณนี้ ถูกแสดงโดยย่อถัดจากปฏิสัมภิทาญาณ เพราะย่อมเกิดแก่อริยบุคคลเท่านั้น และเพราะเป็นประเภทหนึ่งของปฏิสัมภิทาญาณ ญาณในความอยู่เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในความเข้าถึงเป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในสภาวะของธรรมถูกกล่าวว่าเป็นธัมมปฏิสัมภิทาในปฏิสัมภิทากถา ส่วนญาณในนิพพานเป็นอัตถปฏิสัมภิทาเท่านั้น ในบทว่า วิหารนานัตตะ นั้น หมายถึงในวิปัสสนาวิหารที่ต่างกันโดยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น บทว่า วิหารัฏฐะ หมายถึงในสภาวะของวิปัสสนาวิหาร และคำว่า วิหาร คือ วิปัสสนาที่ประกอบด้วยสัมปยุตตธรรมนั่นเอง บทว่า สมาปัตตินานัตตะ หมายถึงในผลสมาบัติที่ต่างกันโดยอำนาจแห่งอนิมิตตวิปัสสนาเป็นต้น และคำว่า สมาบัติ คือ จิตและเจตสิกธรรมที่เป็นโลกุตตรผล บทว่า วิหารสมาปัตตินานัตตะ ถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งทั้งสอง (วิปัสสนาญาณและผลญาณ)

32. Tato vihārasamāpattiñāṇasādhakassa ‘‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā’’ti pubbe vuttassāpi maggañāṇassa āsavasamucchedasamatthataṃ anantaraphaladāyakattañca kāraṇena visesetvā aparenākārena vattukāmena tadeva ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti uddiṭṭhaṃ. Tattha avikkhepaparisuddhattāti vikkhipati tena cittanti vikkhepo, uddhaccassetaṃ nāmaṃ. Na vikkhepo avikkhepo, uddhaccapaṭipakkhassa samādhissetaṃ nāmaṃ. Parisuddhassa bhāvo parisuddhattaṃ, avikkhepassa parisuddhattaṃ avikkhepaparisuddhattaṃ, tasmā avikkhepaparisuddhattā samādhissa parisuddhabhāvenāti attho. Idañhi āsavasamucchedassa anantaraphaladāyakattassa ca kāraṇavacanaṃ. Āsavasamucchedeti ettha āsavantīti āsavā, cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhuṃ, okāsato yāva bhavaggaṃ savantīti vā āsavā, etaṃ dhammaṃ etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ā-kāro. Cirapārivāsikaṭṭhena madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsikaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ –

๓๒. จากญาณทั้งสามนั้น พระธรรมเสนาบดีเถระผู้ประสงค์จะแสดงมรรคญาณนั้นเองด้วยอาการอื่น โดยทำให้พิเศษด้วยเหตุคือความสามารถในการตัดอาสวะและความเป็นผู้ให้ผลในลำดับของมรรคญาณ ที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นว่า "ปัญญาในการออกและกลับจากสองทาง" ซึ่งยังวิปัสสนาญาณและผลญาณให้สำเร็จ ได้แสดงไว้โดยย่อว่า "ญาณในอนันตริกสมาธิ" ในบทนั้น คำว่า "อวิกเขปปริสุทธัตตา" หมายถึง จิตย่อมฟุ้งซ่านด้วยอุทธัจจะนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "วิกเขปะ" (ความฟุ้งซ่าน) ชื่อนี้เป็นชื่อของอุทธัจจะ ไม่ฟุ้งซ่านชื่อว่า "อวิกเขปะ" (ความไม่ฟุ้งซ่าน) ชื่อนี้เป็นชื่อของสมาธิที่เป็นข้าศึกต่ออุทธัจจะ ความเป็นผู้บริสุทธิ์ชื่อว่า "ปริสุทธัตตา" ความบริสุทธิ์ของความไม่ฟุ้งซ่านชื่อว่า "อวิกเขปปริสุทธัตตา" เพราะเหตุนั้น อรรถว่า "เพราะความบริสุทธิ์ของสมาธิด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน" นี้เป็นคำแสดงเหตุของการตัดอาสวะและการให้ผลในลำดับของตน ในบทว่า "อาสวสมุจเฉทะ" นี้ คำว่า "อาสวะ" หมายถึง ธรรมที่ย่อมไหลออก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "อาสวะ" ได้กล่าวไว้ว่า ย่อมไหลออกและเป็นไปจากจักษุทวาร...เป็นต้น...จากมโนทวาร หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ย่อมไหลออกโดยธรรมจนถึงโคตรภู และโดยโอกาสจนถึงภวัคคะ ชื่อว่า "อาสวะ" อรรถว่า "ย่อมเป็นไปโดยทำให้ธรรมนี้จนถึงโคตรภู และโอกาสนี้จนถึงภวัคคะเป็นภายใน" อักษร "อา" นี้มีอรรถว่าทำให้เป็นภายใน อาสวะทั้งหลายก็เหมือนน้ำเมามีสุราเป็นต้นที่หมักหมมมานาน จริงอยู่ ในโลกย่อมเรียกน้ำเมามีสุราเป็นต้นที่หมักหมมมานานว่า "อาสวะ" หากอาสวะมีอยู่ด้วยอรรถว่าหมักหมมมานาน ธรรมทั้งสี่นั้นเท่านั้นย่อมควรที่จะเป็นอาสวะ คำนี้ได้กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’tiādi.

"ภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นแห่งอวิชชาไม่ปรากฏว่า อวิชชาไม่เคยมีในกาลก่อนจากนี้ แล้วจึงเกิดขึ้นในภายหลัง" เป็นต้น

Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā, samucchijjati etenāti samucchedo. Paññāti kāmāsavādīnaṃ catunnaṃ āsavānaṃ samucchede paññā.

หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ย่อมไหลออกและให้เกิดทุกข์ในสังสารวัฏอันยาวนาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "อาสวะ" ธรรมที่โยคีบุคคลย่อมตัดขาดด้วยมรรคนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "สมุจเฉทะ" (การตัดขาด) ปัญญาคือปัญญาในการตัดขาดอาสวะทั้งสี่มีกามาสวะเป็นต้น

Ānantarikasamādhimhi [Pg.35] ñāṇanti attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalappadānato ānantarikoti laddhanāmo maggasamādhi. Na hi maggasamādhimhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –

คำว่า "ญาณในอนันตริกสมาธิ" หมายถึง มรรคสมาธิที่มีชื่อว่า "อนันตริกะ" เพราะการให้ผลโดยแน่นอนในลำดับแห่งการเป็นไปของตน จริงอยู่ เมื่อมรรคสมาธิเกิดขึ้นแล้ว อุปสรรคบางอย่างที่ห้ามการเกิดขึ้นของผลนั้นย่อมไม่มี พระพุทธเจ้าตรัสไว้อย่างไร –

‘‘Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).

"บุคคลนี้พึงปฏิบัติเพื่อทำให้โสดาปัตติผลเป็นประจักษ์ และพึงเป็นเวลาที่กัปถูกเผา ตราบใดที่บุคคลนี้ยังไม่ทำให้โสดาปัตติผลเป็นประจักษ์ ตราบนั้นกัปก็ไม่พึงถูกเผา บุคคลนี้ชื่อว่า "ฐิตกัปปี" (ผู้มีกัปหยุดอยู่) บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคทั้งปวงเป็นฐิตกัปปี" (ปุ.ป. 17)

Idaṃ tena ānantarikasamādhinā sampayuttaṃ ñāṇaṃ.

ญาณนี้เป็นญาณที่ประกอบด้วยอนันตริกสมาธินั้น

33. Iminā maggañāṇena phalappattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato imassa ñāṇassa anantaraṃ araṇavihārañāṇādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatrāpi ca arahatoyeva satatameva ca sambhavato araṇavihāre ñāṇaṃ paṭhamaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ nirodhassa anāgāmiarahantānaṃ sambhavepi bahusambhārattā visesena ca nirodhassa nibbānasammatattā ca nirodhasamāpattiyā ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ parinibbānassa kālantare parinibbānakālaṃ āhacca ṭhitattā dīghakālikanti parinibbāne ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ samasīsaṭṭhassa sabbakilesakhayānantaraṃ parinibbānakālaṃ āhacca ṭhitattā rassakālikanti samasīsaṭṭhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha santo cāti ca-kāro dassanādhipateyyañca santo vihārādhigamo ca paṇītādhimuttatā cāti tīhipi padehi sambandhitabbo. Dassananti vipassanāñāṇaṃ, adhipatiyeva ādhipateyyaṃ, adhipatito vā āgatattā ādhipateyyaṃ, dassanañca taṃ ādhipateyyañcāti dassanādhipateyyaṃ. Viharatīti vihāro, viharanti tena vāti vihāro, adhigammati pāpuṇīyatīti adhigamo, vihāro eva adhigamo vihārādhigamo. So ca kilesapariḷāhavirahitattā nibbutoti santo. So ca arahattaphalasamāpattipaññā. Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇīto, padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto, paṇīte adhimutto visaṭṭhacitto tapparamo paṇītādhimutto, tassa bhāvo paṇītādhimuttatā. Sā ca phalasamāpattādhimuttā pubbabhāgapaññā eva.

๓๓. ด้วยมรรคญาณนี้ ญาณ ๔ มีอรณวิหารญาณเป็นต้น ได้แสดงไว้โดยย่อในลำดับแห่งญาณนี้ เพราะการเกิดขึ้นของญาณเหล่านั้นแก่อริยบุคคลผู้บรรลุผลเท่านั้น. ในญาณเหล่านั้น อรณวิหารญาณได้แสดงไว้เป็นอันดับแรก เพราะการเกิดขึ้นแก่พระอรหันต์เท่านั้นโดยไม่ขาดสาย. ในลำดับแห่งอรณวิหารญาณนั้น ญาณในนิโรธสมาบัติได้แสดงไว้โดยย่อ เพราะแม้จะเกิดขึ้นแก่พระอนาคามีและพระอรหันต์ แต่ก็มีบริขารมาก และโดยพิเศษเพราะนิโรธสมาบัติถูกสมมติว่าเป็นนิพพาน. ในลำดับแห่งญาณในนิโรธสมาบัตินั้น ญาณในปรินิพพานได้แสดงไว้โดยย่อ เพราะความเป็นธรรมตั้งอยู่โดยกระทบกาลแห่งขันธปรินิพพานในกาลอื่นจากกาลแห่งกิเลสปรินิพพาน จึงมีกาลยาวนาน. ในลำดับแห่งญาณในปรินิพพานนั้น ญาณในสมสีสีได้แสดงไว้โดยย่อ เพราะความเป็นธรรมตั้งอยู่โดยกระทบกาลแห่งขันธปรินิพพานในลำดับแห่งการสิ้นไปของกิเลสทั้งปวง จึงมีกาลสั้น. ในบทว่า "สันโต จ" นั้น อักษร "จ" พึงประกอบกับบททั้ง ๓ คือ "ทัสสนาธิปไตย" "วิหาราธิคโมอันสงบ" และ "ประณีตาธิมุตตตา". คำว่า "ทัสสนะ" คือวิปัสสนาญาณ. ความเป็นใหญ่ชื่อว่า "อธิปไตย" หรือเพราะมาจากการเป็นใหญ่จึงชื่อว่า "อธิปไตย" วิปัสสนาปัญญานั้นเป็นทั้งทัสสนะและอธิปไตย จึงชื่อว่า "ทัสสนาธิปไตย". ธรรมที่ย่อมละธรรมที่เป็นข้าศึกต่างๆ ชื่อว่า "วิหาร" หรือธรรมที่ย่อมละธรรมที่เป็นข้าศึกต่างๆ ด้วยวิหารนั้น ชื่อว่า "วิหาร" ธรรมที่ย่อมถึงด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาญาณ ชื่อว่า "อธิคโม" อรหัตตผลสมาบัตินั่นเองที่ถึงแล้ว ชื่อว่า "วิหาราธิคโม" อรหัตตผลสมาบัติที่ชื่อว่าวิหาราธิคโมนั้นสงบแล้ว เพราะความเป็นธรรมปราศจากความเร่าร้อนคือกิเลส จึงชื่อว่า "สันตะ" อรหัตตผลสมาบัติที่ชื่อว่าสันตะนั้นเป็นอรหัตตผลสมาบัติปัญญา. อรหัตตผลสมาบัติประณีตเพราะความเป็นผู้มีอรรถอันสูงสุดและโดยอรรถว่าไม่รู้อิ่ม หรือเพราะโยคีบุคคลนำไปสู่ความเป็นผู้ประเสริฐกว่าผล ๓ เบื้องล่าง จึงชื่อว่า "ประณีต" กระแสจิตที่ประกอบด้วยวิปัสสนาปัญญาที่น้อมไปในอรหัตตผลสมาบัติอันประณีต มีผลสมาบัตินั้นเป็นที่พึ่ง หรือน้อมไปสู่ผลสมาบัตินั้น ชื่อว่า "ประณีตาธิมุตตะ" ความเป็นไปของกระแสจิตที่น้อมไปในอรหัตตผลสมาบัตินั้น ชื่อว่า "ประณีตาธิมุตตตา" ประณีตาธิมุตตตานั้นเป็นวิปัสสนาปัญญาที่อยู่ส่วนหน้าของผลสมาบัติเท่านั้น.

Araṇavihāreti [Pg.36] nikkilesavihāre. Rāgādayo hi raṇanti satte cuṇṇenti pīḷentīti raṇā, raṇanti etehi sattā kandanti paridevantīti vā raṇā. Vutto tividhopi vihāro. Natthi etassa raṇāti araṇo. Vividhe paccanīkadhamme haranti etenāti vihāro. Tasmiṃ araṇe vihāre. Niddesavāre (paṭi. ma. 1.82) vuttapaṭhamajjhānādīni ca paṇītādhimuttatāya eva saṅgahitāni. Phalasamāpattiṃ samāpajjitukāmatāya hi paṭhamajjhānādiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttadhamme vipassati, yā ca araṇavibhaṅgasuttante (ma. ni. 3.323 ādayo) bhagavatā desitā araṇapaṭipadā, sāpi imināva saṅgahitāti veditabbā. Vuttañhi tattha bhagavatā –

คำว่า "อรณวิหาร" หมายถึง วิหารที่ปราศจากกิเลส. จริงอยู่ กิเลส ๑๐ ประการมีราคะเป็นต้น ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายเดือดร้อน ย่อมบดขยี้ ย่อมบีบคั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "รณะ" หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมร้องไห้คร่ำครวญ ย่อมรำพันด้วยวัตถุกิเลส ๑๐ ประการมีราคะเป็นต้นเหล่านั้น หรือด้วยกิเลสอันยิ่งมีราคะเป็นต้นเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "รณะ" ปัญญาสามประการที่กล่าวไว้แล้วคือ วิปัสสนาปัญญา, อรหัตตผลสมาบัติปัญญา, วิปัสสนาปัญญาที่อยู่หน้าผลสมาบัติ ไม่มีกิเลสเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น วิหารทั้งสามคือ ทัสสนาธิปไตยวิหาร, สันตะวิหาราธิคโมวิหาร, ประณีตาธิมุตตตาวิหาร จึงเป็นอรณะ. ธรรมที่ย่อมละธรรมที่เป็นข้าศึกต่างๆ นานาด้วยญาณนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "วิหาร" ในอรณวิหารนั้น ปฐมฌานเป็นต้นที่จักแสดงในนิทเทสวาระ (ปฏิ. ม. ๑.๘๒) ได้สงเคราะห์นับรวมไว้แล้วด้วยวิปัสสนาปัญญาที่เป็นประณีตาธิมุตตตาเท่านั้น. จริงอยู่ ด้วยความเป็นผู้ประสงค์จะเข้าถึงผลสมาบัติ บุคคลย่อมเข้าถึงปฐมฌานเป็นต้นแล้วออกจากฌาน พิจารณาธรรมที่ประกอบด้วยฌานด้วยวิปัสสนา. และอรณปฏิปทาที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในอรณวิภังคสูตร (ม. นิ. ๓.๓๒๓ เป็นต้น) ก็พึงทราบว่าได้สงเคราะห์ไว้แล้วด้วยอรณวิหารญาณสามประการนี้เท่านั้น. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในที่นั้นว่า –

‘‘Araṇavibhaṅgaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… na kāmasukhaṃ anuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na ca attakilamathānuyogaṃ anuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Ussādanañca jaññā, apasādanañca jaññā, ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya na apasādeyya, dhammameva deseyya. Sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyya, rahovādaṃ na bhāseyya, sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe, ataramānova bhāseyya no taramāno, janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyāti. Ayamuddeso araṇavibhaṅgassa …pe… tatra, bhikkhave, yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyogo hīnaṃ…pe… anatthasaṃhitaṃ, adukkho eso dhammo avighāto anupāyāso apariḷāho sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yo attakilamathānuyogaṃ ananuyogo dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Adukkho eso dhammo [Pg.37]…pe… tasmā eso dhammo araṇo. Tatra, bhikkhave, yāyaṃ majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā…pe… adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yāyaṃ nevussādanā na apasādanā dhammadesanā ca, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yadidaṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ rahovādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo …pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yadidaṃ ataramānassa bhāsitaṃ, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ janapadaniruttiyā ca anabhiniveso samaññāya ca anatisāro, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇoti. Tasmātiha, bhikkhave, saraṇañca dhammaṃ jānissāma, araṇañca dhammaṃ jānissāma. Saraṇañca dhammaṃ ñatvā araṇañca dhammaṃ ñatvā araṇaṃ paṭipadaṃ paṭipajjissāmāti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Subhūti ca pana, bhikkhave, kulaputto araṇapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอรณวิภังคสูตรแก่ท่านทั้งหลาย...ไม่พึงประกอบความสุขในกามอันเลวทราม เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่เป็นของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบการทรมานตนอันเป็นทุกข์ ไม่เป็นของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่เข้าถึงที่สุดสองอย่างนี้ ได้ตรัสรู้ทางสายกลาง ทำให้เกิดจักษุ ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน พึงรู้การยกย่อง พึงรู้การตำหนิ ครั้นรู้การยกย่องและการตำหนิแล้ว ไม่พึงยกย่อง ไม่พึงตำหนิ พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น พึงรู้ความวินิจฉัยสุข ครั้นรู้ความวินิจฉัยสุขแล้ว พึงประกอบสุขภายใน ไม่พึงกล่าววาจาในที่ลับ ไม่พึงกล่าววาจาที่เพ่งโทษในที่เฉพาะหน้า พึงกล่าวโดยไม่รีบร้อน ไม่พึงกล่าวโดยรีบร้อน ไม่พึงยึดมั่นในภาษาชาวชนบท ไม่พึงล่วงเลยสมมติ นี้คือบทสรุปแห่งอรณวิภังค์ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การไม่ประกอบความโสมนัสอันเนื่องด้วยความสุขที่เกิดจากการพัวพันด้วยกาม ซึ่งเป็นธรรมเลวทราม...ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์ ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน ไม่มีความเดือดร้อน เป็นปฏิปทาที่ชอบ เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การไม่ประกอบการทรมานตน ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่เป็นของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ทางสายกลางที่ตถาคตตรัสรู้แล้ว...ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การแสดงธรรมที่ไม่ยกย่องและไม่ตำหนิ ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความสุขคือเนกขัมมะ ความสุขคือวิเวก ความสุขคือความสงบ ความสุขคือความตรัสรู้ ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วาจาในที่ลับที่เป็นจริง เป็นแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วาจาที่เพ่งโทษในที่เฉพาะหน้าที่เป็นจริง เป็นแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วาจาที่กล่าวโดยไม่รีบร้อน ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การไม่ยึดมั่นในภาษาชาวชนบท และการไม่ล่วงเลยสมมติ ธรรมนั้นไม่เป็นทุกข์...เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่าอรณะ เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ เราทั้งหลายจักรู้ธรรมที่มีกิเลส และจักรู้ธรรมที่ไม่มีกิเลส ครั้นรู้ธรรมที่มีกิเลสแล้ว และรู้ธรรมที่ไม่มีกิเลสแล้ว จักปฏิบัติปฏิปทาที่ไม่มีกิเลส ภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย สุภูติกุลบุตรนั้นแล ได้ปฏิบัติอรณปฏิปทาแล้ว

Tattha majjhimā paṭipadā dassanādhipateyyena ca santena vihārādhigamena ca saṅgahitā. Kāmasukhaṃ attakilamathaṃ ananuyogo majjhimā paṭipadā eva. Arahato hi vipassanāpubbabhāgamajjhimā paṭipadā hoti, arahattaphalasamāpatti aṭṭhaṅgamaggavasena majjhimā paṭipadā ca. Sesā pana paṇītādhimuttatāya eva saṅgahitāti veditabbā. Kiñcāpi sabbepi arahanto araṇavihārino, aññe arahanto dhammaṃ desentā ‘‘sammāpaṭipanne sammāpaṭipannā’’ti ‘‘micchāpaṭipanne micchāpaṭipannā’’ti puggalavasenāpi ussādanāpasādanāni katvā dhammaṃ desenti. Subhūtitthero pana ‘‘ayaṃ micchāpaṭipadā, ayaṃ sammāpaṭipadā’’ti dhammavaseneva dhammaṃ desesi. Teneva bhagavā taṃyeva araṇapaṭipadaṃ paṭipannoti ca vaṇṇesi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.198, 201) ca araṇavihārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น มัชฌิมาปฏิปทาอันสงเคราะห์ด้วยทัสสนะอธิปไตยและสันตวิหาราธิคม การไม่ประกอบความสุขในกามและการทรมานตนนั้นแล คือมัชฌิมาปฏิปทา วิปัสสนาของพระอรหันต์ย่อมเป็นมัชฌิมาปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น และอรหัตตผลสมาบัติย่อมเป็นมัชฌิมาปฏิปทาโดยมีอัฏฐังคิกมรรคเป็นเหตุ ส่วนธรรมที่เหลือพึงทราบว่าสงเคราะห์ด้วยปณีตาธิมุตตตาเท่านั้น แม้พระอรหันต์ทั้งปวงเป็นผู้มีอรณวิหารก็จริงอยู่ แต่พระอรหันต์เหล่าอื่นเมื่อแสดงธรรม ย่อมแสดงธรรมโดยยกย่องและตำหนิโดยอาศัยบุคคลว่า 'ผู้ปฏิบัติชอบคือผู้ปฏิบัติชอบ' 'ผู้ปฏิบัติผิดคือผู้ปฏิบัติผิด' แต่พระสุภูติเถระแสดงธรรมโดยอาศัยธรรมเท่านั้นว่า 'นี้คือมิจฉาปฏิปทา นี้คือสัมมาปฏิปทา' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงพรรณนาพระสุภูติเถระนั้นว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติอรณปฏิปทา' และทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะของผู้มีอรณวิหารว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีอรณวิหาร สุภูติเป็นเลิศ'

34. Dvīhi balehīti samathabalavipassanābalehi. Samannāgatattāti yuttattā paripuṇṇattā vā. Tayo cāti vibhattivipallāso, tiṇṇañcāti vuttaṃ [Pg.38] hoti. Saṅkhārānanti vacīsaṅkhārakāyasaṅkhāracittasaṅkhārānaṃ. Paṭippassaddhiyāti paṭippassaddhatthaṃ nirodhatthaṃ, appavattatthanti vuttaṃ hoti. Soḷasahīti aniccānupassanādīni aṭṭha, maggaphalāni aṭṭhāti soḷasahi. Ñāṇacariyāhīti ñāṇappavattīhi. Navahīti rūpārūpāvacarasamādhi tadupacāro cāti navahi. Vasibhāvatā paññāti lahutā, yathāsukhavattanaṃ issariyaṃ vaso, so assa atthīti vasī, vasino bhāvo vasibhāvo, vasibhāvo eva vasibhāvatā, yathā pāṭikulyameva pāṭikulyatā. Evaṃvidhā paññā vasibhāvatāya paññāti vā attho. Si-kāraṃ dīghaṃ katvā ca paṭhanti. Samannāgatattā ca paṭippassaddhiyā ca ñāṇacariyāhi ca samādhicariyāhi cāti ca-kāro sambandhitabbo.

๓๔. คำว่า ด้วยกำลังสองอย่าง คือด้วยกำลังสมถะและกำลังวิปัสสนา คำว่า เพราะประกอบพร้อมแล้ว คือเพราะประกอบแล้ว หรือเพราะบริบูรณ์แล้ว คำว่า ตโย จ (และสาม) เป็นวิภัตติวิปัลลาส (วิภัตติวิปลาส) หมายถึง ติณฺณญฺจ (และแห่งสาม) คำว่า แห่งสังขารทั้งหลาย คือแห่งวจีสังขาร กายสังขาร จิตตสังขาร คำว่า เพื่อความสงบระงับ คือเพื่อความสงบระงับ เพื่อความดับ เพื่อความไม่เป็นไป คำว่า ด้วย ๑๖ อย่าง คือด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ๘ อย่าง และด้วยมรรคผล ๘ อย่าง รวมเป็น ๑๖ อย่าง คำว่า ด้วยญาณจริยา คือด้วยการเป็นไปแห่งญาณ คำว่า ด้วย ๙ อย่าง คือด้วยรูปาวจรสมาธิ ๔ อรูปาวจรสมาธิ ๔ และอุปจารสมาธิของฌานเหล่านั้น รวมเป็น ๙ อย่าง คำว่า ปัญญาคือวสีภาวะ คือความเบา ความเป็นไปตามความปรารถนา ความเป็นใหญ่ ความเป็นไปตามอำนาจ สิ่งนั้นมีแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า วสี (ผู้มีวสี) ภาวะของผู้มีวสี ชื่อว่า วสีภาวะ วสีภาวะนั่นแหละ ชื่อว่า วสีภาวตา เหมือนคำว่า ปาฏิกุลยเมวะ ปาฏิกุลยตา (ความเป็นของปฏิกูลนั่นแหละ ชื่อว่า ปาฏิกุลยตา) หรือปัญญาเช่นนี้ ชื่อว่า ปัญญาคือวสีภาวะ และพึงอ่านโดยทำอักษร สิ ให้เป็นทีฆะ และพึงเชื่อม จ ศัพท์ในคำว่า ตโย จ เข้ากับคำว่า เพราะประกอบพร้อมแล้ว เพื่อความสงบระงับ ด้วยญาณจริยา และด้วยสมาธิจริยา

Nirodhasamāpattiyā ñāṇanti anāgāmiarahantānaṃ nirodhasamāpattinimittaṃ ñāṇaṃ, yathā ajinamhi haññate dīpīti. Nirodhasamāpattīti ca nevasaññānāsaññāyatanassa abhāvamattaṃ, na koci dhammo, paññattimattaṃ abhāvamattattā nirodhoti ca. Samāpajjantena samāpajjīyati nāmāti samāpattīti ca vuccati.

ญาณในนิโรธสมาบัติ คือ ญาณที่เป็นนิมิตแห่งนิโรธสมาบัติของพระอนาคามีและพระอรหันต์ทั้งหลาย เหมือนอย่างที่เสือถูกฆ่าเพราะหนัง และคำว่า นิโรธสมาบัติ เป็นเพียงความไม่มีแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่ใช่ธรรมะอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นเพียงบัญญัติ เพราะเป็นเพียงความไม่มี จึงเรียกว่า นิโรธ ชื่อว่าอันผู้เข้าสมาบัติพึงเข้าถึง จึงเรียกว่า สมาบัติ

35. Sampajānassāti sammā pakārehi jānātīti sampajāno. Tassa sampajānassa. Pavattapariyādāneti pavattanaṃ pavattaṃ, samudācāroti attho. Kilesapavattaṃ khandhapavattañca. Tassa pavattassa pariyādānaṃ parikkhayo appavatti pavattapariyādānaṃ. Tasmiṃ pavattapariyādāne. Parinibbāne ñāṇanti arahato kāmacchandādīnaṃ parinibbānaṃ appavattaṃ anupādisesaparinibbānañca paccavekkhantassa tasmiṃ kilesaparinibbāne khandhaparinibbāne ca pavattaṃ ñāṇaṃ.

๓๕. คำว่า สัมปชานะ คือ ผู้ที่รู้โดยประการทั้งหลายโดยชอบ ชื่อว่า สัมปชานะ ของสัมปชานะนั้น คำว่า ปวัตตปริยาทานะ คือ ความเป็นไป ชื่อว่า ปวัตตะ นี้เป็นอรรถะว่า ความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ทั้งหลาย ความสิ้นไป ความหมดไป ความไม่เป็นไปแห่งปวัตตะนั้น ชื่อว่า ปวัตตปริยาทานะ ในปวัตตปริยาทานะนั้น ญาณในการปรินิพพาน คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยมีอารมณ์คือการปรินิพพาน (ความไม่เป็นไป) แห่งกามฉันท์เป็นต้น และอนุปาทิเสสปรินิพพาน ของพระอรหันต์ผู้พิจารณาอยู่ในกิเลสปรินิพพานและขันธปรินิพพานนั้น

36. Sabbadhammānanti sabbesaṃ tebhūmakadhammānaṃ. Sammā samucchedeti santatisamucchedavasena suṭṭhu nirodhe. Nirodhe ca anupaṭṭhānatāti nirodhe gate puna na upaṭṭhānatāya, puna anuppattiyanti attho. Sammāsamucchede ca nirodhe ca anupaṭṭhānatā cāti ca-kāro sambandhitabbo.

๓๖. คำว่า สัพพธัมมานัง คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นไตรภูมิทั้งหมด คำว่า สัมมาสมุจเฉทะ คือ ในความดับโดยชอบ โดยความเป็นไปแห่งการตัดขาดซึ่งสันดาน (กิเลส) และคำว่า นิโรเธ จ อนุปัฏฐานตา นี้เป็นอรรถะว่า เมื่อถึงความดับแล้ว ย่อมไม่เกิดขึ้นอีก คือไม่เกิดขึ้นอีก อักษร "จะ" ในบทว่า "นิโรเธ จ" พึงประกอบเข้ากับบทว่า "สัมมาสมุจเฉเท จ นิโรเธ จ อนุปัฏฐานตา จ"

Samasīsaṭṭhe ñāṇanti nekkhammādīni sattatiṃsa samāni, taṇhādīni terasa sīsāni. Paccanīkadhammānaṃ samitattā samāni, yathāyogaṃ padhānattā ca koṭittā ca sīsāni. Ekasmiṃ iriyāpathe vā ekasmiṃ [Pg.39] roge vā sabhāgasantativasena ekasmiṃ jīvitindriye vā nekkhammādīni samāni ca saddhādīni sīsāni ca assa santīti samasīsī, samasīsissa attho samasīsaṭṭho. Tasmiṃ samasīsaṭṭhe, samasīsibhāveti attho. Ekasmiṃ iriyāpathe roge vā sabhāgasantativasena jīvite vā vipassanaṃ ārabhitvā tasmiṃyeva iriyāpathe roge sabhāgajīvite vā cattāri maggaphalāni patvā, tasmiṃyeva parinibbāyantassa arahatoyeva samasīsibhāvo hotīti tasmiṃ samasīsibhāve ñāṇanti vuttaṃ hoti. Vuttañca puggalapaññattiyaṃ (pu. pa. 16), tassā ca aṭṭhakathāyaṃ (pu. pa. aṭṭha. 16) –

ญาณในสมสีสัฏฐะ คือ ธรรมะ 37 ประการมีเนกขัมมะเป็นต้น ชื่อว่า สมะ ธรรมะ 13 ประการมีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า สีสะ เพราะสงบซึ่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ จึงชื่อว่า สมะ เพราะเป็นประธานและเป็นที่สุดตามสมควร จึงชื่อว่า สีสะ เพราะธรรมะ 37 ประการมีเนกขัมมะเป็นต้น และธรรมะ 8 ประการมีศรัทธาเป็นต้น มีอยู่แก่พระอรหันต์นั้น ในอิริยาบถหนึ่ง หรือในโรคหนึ่ง หรือในชีวิตินทรีย์หนึ่ง โดยความเป็นไปแห่งสันดานที่มีส่วนเหมือนกัน จึงชื่อว่า สมสีสี อรรถะของสมสีสี คือ สมสีสัฏฐะ ในสมสีสัฏฐะนั้น นี้เป็นอรรถะว่า ความเป็นสมสีสี ความเป็นสมสีสี ย่อมมีแก่พระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในอิริยาบถนั้น โรคนั้น หรือชีวิตินทรีย์ที่มีส่วนเหมือนกันนั้นเท่านั้น หลังจากเริ่มวิปัสสนาแล้วบรรลุมรรคผล 4 ในอิริยาบถนั้น โรคนั้น หรือชีวิตินทรีย์ที่มีส่วนเหมือนกันนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ญาณในความเป็นสมสีสีนั้น และได้กล่าวไว้ในปุคคลบัญญัติ (ปุ.ป. 16) และอรรถกถาของปุคคลบัญญัตินั้น (ปุ.ป.อ. 16) ว่า –

‘‘Katamo ca puggalo samasīsī? Yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca. Ayaṃ vuccati puggalo samasīsī’’ti (pu. pa. 16).

"บุคคลชื่อว่า สมสีสี เป็นไฉน? บุคคลใดมีความสิ้นไปแห่งอาสวะและความสิ้นไปแห่งชีวิตินทรีย์เกิดขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง บุคคลนี้เรียกว่า สมสีสี" (ปุ.ป. 16)

‘‘Samasīsiniddese apubbaṃ acarimanti apure apacchā, santatipaccuppannavasena ekavāraṃyeva, ekakālaṃyevāti attho. Pariyādānanti parikkhayo. Ayanti ayaṃ puggalo samasīsī nāma vuccati. So panesa tividho hoti iriyāpathasamasīsī rogasamasīsī jīvitasamasīsīti. Tattha yo caṅkamantova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā caṅkamantova parinibbāti, yo ṭhitakova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā ṭhitakova parinibbāti, yo nisinnova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā nisinnova parinibbāti, yo nipannova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā nipannova parinibbāti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antorogeyeva vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Kataro jīvitasamasīsī? Terasa sīsāni. Tattha kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati, avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. Kathamidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre [Pg.40] maggavuṭṭhānaṃ hoti. Sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati. Imāya vārasamatāya eva ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo ‘jīvitasamasīsī’ti vuccati. Ayameva ca idha adhippeto’’ti.

"ในสมสีสินิทเทส คำว่า อปุพพัง อจริมัง คือ ไม่ก่อนไม่หลัง นี้เป็นอรรถะว่า ครั้งเดียวเท่านั้น ในขณะเดียวกันเท่านั้น โดยความเป็นไปแห่งสันดานและปัจจุบัน คำว่า ปริยาทานะ คือ ความสิ้นไปโดยรอบ บุคคลนี้เรียกว่า สมสีสี บุคคลนั้นมี 3 ประเภท คือ อิริยาบถสมสีสี โรคสมสีสี ชีวิตสมสีสี ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเดินจงกรมอยู่เท่านั้น เริ่มวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล แล้วปรินิพพานขณะเดินจงกรมอยู่เท่านั้น บุคคลใดยืนอยู่เท่านั้น เริ่มวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล แล้วปรินิพพานขณะยืนอยู่เท่านั้น บุคคลใดนั่งอยู่เท่านั้น เริ่มวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล แล้วปรินิพพานขณะนั่งอยู่เท่านั้น บุคคลใดนอนอยู่เท่านั้น เริ่มวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล แล้วปรินิพพานขณะนอนอยู่เท่านั้น บุคคลนี้ชื่อว่า อิริยาบถสมสีสี ส่วนบุคคลใดประสบโรคหนึ่งแล้ว เริ่มวิปัสสนาในขณะที่ป่วยอยู่นั้นเอง บรรลุอรหัตตผล แล้วปรินิพพานด้วยโรคนั้นเอง บุคคลนี้ชื่อว่า โรคสมสีสี ชีวิตสมสีสี เป็นไฉน? สีสะมี 13 ประการ ในบรรดาสีสะเหล่านั้น อรหัตตมรรคย่อมทำอวิชชาซึ่งเป็นสีสะแห่งกิเลสให้สิ้นไป จุติจิตย่อมทำชีวิตินทรีย์ซึ่งเป็นสีสะแห่งปวัตตะให้สิ้นไป จิตที่ทำอวิชชาให้สิ้นไป ย่อมไม่สามารถทำชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปได้ จิตที่ทำชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป ย่อมไม่สามารถทำอวิชชาให้สิ้นไปได้ จิตที่ทำอวิชชาให้สิ้นไปเป็นอย่างหนึ่ง จิตที่ทำชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง และบุคคลใดที่สีสะทั้งสองนี้ (อวิชชาและชีวิตินทรีย์) ถึงความสิ้นไปพร้อมกัน บุคคลนั้นชื่อว่า ชีวิตสมสีสี ความสิ้นไปพร้อมกันนี้เป็นอย่างไร? โดยความเท่ากันแห่งวาระ ในวาระใดที่การออกจากมรรคเกิดขึ้น ในโสดาปัตติมรรคมีปัจจเวกขณญาณ 5 ในสกทาคามิมรรคมี 5 ในอนาคามิมรรคมี 5 ในอรหัตตมรรคมี 4 รวมเป็น 19 ปัจจเวกขณญาณ เมื่อตั้งมั่นในปัจจเวกขณญาณที่ 19 แล้ว ลงสู่ภวังค์ (จุติจิตของพระอรหันต์) แล้วปรินิพพาน ด้วยความเท่ากันแห่งวาระนี้เอง ความสิ้นไปแห่งสีสะทั้งสอง (อวิชชาและชีวิตินทรีย์) ย่อมเท่ากัน เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้จึงเรียกว่า ชีวิตสมสีสี และในที่นี้ประสงค์เอาชีวิตสมสีสีนี้เท่านั้น"

37. Idāni yasmā sutamayasīlamayabhāvanāmayañāṇāni vaṭṭapādakāni sallekhā nāma na honti, lokuttarapādakāneva etāni ca aññāni ca ñāṇāni sallekhāti vuccanti, tasmā paccanīkasallekhanākārena pavattāni ñāṇāni dassetuṃ samasīsaṭṭhe ñāṇānantaraṃ sallekhaṭṭhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha puthunānattatejapariyādāne paññāti lokuttarehi asammissaṭṭhena puthūnaṃ rāgādīnañca nānattānaṃ nānāsabhāvānaṃ kāmacchandādīnañca santāpanaṭṭhena ‘‘tejā’’ti laddhanāmānaṃ dussīlyādīnañca pariyādāne khepane paññā, nekkhammādimhi sattatiṃsabhede dhamme paññāti vuttaṃ hoti. Atha vā puthubhūtā nānattabhūtā ca tejā eva tesaṃ puthubhūtānaṃ nānattabhūtānaṃ dussīlyādīnaṃ pañcannaṃ tejānaṃ pariyādāne paññāti attho. Tejehiyeva puthūnaṃ nānattānañca saṅgahaṃ niddesavāre pakāsayissāma.

๓๗. ในกาลบัดนี้ เพราะเหตุว่าญาณอันเกิดแต่สุตะ ศีล และภาวนา เป็นบาทแห่งวัฏฏะเท่านั้น ไม่ชื่อว่าสัลเลขะ ส่วนญาณเหล่านี้และญาณอื่น ๆ อันเป็นบาทแห่งโลกุตตระเท่านั้น ชื่อว่าสัลเลขะ เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงญาณที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งการขูดเกลากิเลสอันเป็นปฏิปักษ์ จึงทรงแสดงสัลเลขัฏฐญาณต่อจากญาณในสมสีสัฏฐะ ในสัลเลขัฏฐญาณนั้น คำว่า ปัญญาในการขจัดซึ่งกิเลสอันเป็นพหูและนานัตตะและเตชะ หมายถึง ปัญญาในการขจัดราคะเป็นต้นอันเป็นพหู ด้วยอรรถว่าไม่ปะปนกับโลกุตตระ และกามฉันทะเป็นต้นอันมีสภาวะต่าง ๆ กัน และทุศีลเป็นต้นอันได้ชื่อว่า "เตชะ" ด้วยอรรถว่ายังสัตว์ให้เร่าร้อน ชื่อว่าปัญญาที่ประกอบในธรรม 37 ประการ มีเนกขัมมะเป็นต้น อีกนัยหนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่เป็นพหูและนานัตตะนั้นแล คือเตชะ อรรถว่าปัญญาในการขจัดเตชะ 5 ประการ มีทุศีลเป็นต้น อันเป็นพหูและนานัตตะนั้นแล เราจักแสดงการสงเคราะห์ธรรมที่เป็นพหูและนานัตตะด้วยเตชะทั้งหลายในวาระแห่งการพรรณนา

Sallekhaṭṭhe ñāṇanti paccanīkadhamme sallekhati samucchindatīti sallekho, tasmiṃ nekkhammādike sattatiṃsappabhede sallekhasabhāve ñāṇaṃ. ‘‘Pare vihiṃsakā bhavissanti, mayamettha avihiṃsakā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’tiādinā (ma. ni. 1.83) nayena bhagavatā sallekhasuttante vutto catucattālīsabhedopi sallekho iminā saṅgahitoyevāti veditabbo.

ญาณในสัลเลขัฏฐะ ชื่อว่าสัลเลขะ เพราะขูดเกลาและตัดขาดซึ่งธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ ญาณในสัลเลขสภาวะอันมีเนกขัมมะเป็นต้น มี 37 ประการ สัลเลขะ 44 ประการที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสัลเลขสูตร ด้วยนัยมีอาทิว่า "ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้เบียดเบียน เราจักเป็นผู้ไม่เบียดเบียนในเรื่องนี้ สัลเลขะพึงกระทำ" ดังนี้ ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในสัลเลขัฏฐญาณนี้ด้วย

38. Idāni sallekhe ṭhitena kattabbaṃ sammappadhānavīriyaṃ dassetuṃ tadanantaraṃ vīriyārambhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha asallīnattapahitattapaggahaṭṭheti kosajjavasena asallīno asaṅkucito attā assāti asallīnatto. Attāti cittaṃ. Yathāha –

๓๘. ในกาลบัดนี้ เพื่อแสดงสัมมัปปธานวิริยะที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัลเลขะพึงกระทำ จึงทรงแสดงวิริยารัมภญาณต่อจากสัลเลขญาณนั้น ในวิริยารัมภญาณนั้น อรรถว่า อสัลลีนัตตปหิตัตตปัคคหะ ชื่อว่าอสัลลีนัตตะ เพราะมีจิตไม่หดหู่ ไม่ห่อเหี่ยวด้วยอำนาจแห่งความเกียจคร้าน อัตตาคือจิต ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;

Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā’’ti. ādi (dha. pa. 80-82) –

พวกคนไขน้ำย่อมไขน้ำไป พวกช่างศรย่อมดัดลูกศร พวกช่างไม้ก็ย่อมถากไม้ บัณฑิตทั้งหลายย่อมฝึกตน ดังนี้เป็นต้น

Kāye [Pg.41] ca jīvite ca anapekkhatāya pahito pesito vissaṭṭho attā etenāti pahitatto. Attāti attabhāvo. Yathāha – ‘‘yā pana bhikkhunī attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā’’tiādi (pāci. 880). Asallīnatto ca so pahitatto cāti asallīnattapahitatto. Sahajātadhamme paggaṇhāti upatthambhetīti paggaho, paggaho eva attho paggahaṭṭho, paggahasabhāvoti attho. Asallīnattapahitattassa paggahaṭṭho asallīnattapahitattapaggahaṭṭho. Tasmiṃ asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, tumhepi appaṭivānaṃ padaheyyātha. Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, upasussatu sarīre maṃsalohitaṃ. Yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’’ti (a. ni. 2.5) vuttattā asallīnattapahitattavacanena padhānasmiṃ appaṭivānitā anivattanatā vuttā. Paggahaṭṭhavacanena pana kosajjuddhaccavimuttaṃ samappavattaṃ vīriyaṃ vuttaṃ.

ชื่อว่าปหิตัตตะ เพราะอัตภาพอันบุคคลนั้นส่งไปแล้ว ปล่อยไปแล้ว ด้วยความไม่ห่วงใยในกายและชีวิต อัตตาคืออัตภาพ ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุณีใดทุบตีตนเองแล้วร้องไห้" ดังนี้เป็นต้น ชื่อว่าอสัลลีนัตตปหิตัตตะ เพราะเป็นผู้มีจิตไม่หดหู่และมีอัตภาพอันส่งไปแล้ว ชื่อว่าปัคคหะ เพราะประคองไว้ ค้ำจุนไว้ซึ่งธรรมที่เกิดร่วมกัน อรรถว่าปัคคหะ คือวิริยะนั่นเอง อรรถว่าปัคคหสภาวะ อรรถว่าปัคคหะของอสัลลีนัตตปหิตัตตะ คืออสัลลีนัตตปหิตัตตปัคคหะ ในอสัลลีนัตตปหิตัตตปัคคหะนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พวกเธอจงประกอบความเพียรที่ไม่ท้อถอยเถิด แม้หนัง เอ็น กระดูก จักเหลืออยู่ เนื้อและเลือดในร่างกายจักเหือดแห้งไปก็ตามที สิ่งใดที่พึงบรรลุด้วยกำลังของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ ความหยุดพักแห่งความเพียรจักไม่มี จนกว่าจะบรรลุสิ่งนั้น" ดังนี้ ด้วยคำว่าอสัลลีนัตตปหิตัตตะ ทรงแสดงความไม่ท้อถอย ความไม่หันกลับในการประกอบความเพียร ส่วนด้วยคำว่าปัคคหัฏฐะ ทรงแสดงวิริยะที่ปราศจากความเกียจคร้านและความฟุ้งซ่าน และดำเนินไปอย่างสม่ำเสมอ

Vīriyārambhe ñāṇanti vīrabhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā nayena upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ. Tadetaṃ ussāhalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ dhammānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Vīriyasaṅkhāto ārambho vīriyārambho. Iminā sesārambhe paṭikkhipati. Ayañhi ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāyaṃ vikopaneti anekesu atthesu āgato.

ญาณในวิริยารัมภะ ภาวะแห่งวีระคือวิริยะ หรือการงานของวีรชน หรือสิ่งที่พึงยังให้เป็นไป พึงยังให้เกิดขึ้นด้วยวิธี ด้วยนัย ด้วยอุบาย ชื่อว่าวิริยะ วิริยะนั้นมีลักษณะคือความอุตสาหะ มีกิจคือการค้ำจุนธรรมที่เกิดร่วมกัน มีอาการปรากฏคือความไม่หดหู่ มีสังเวคะเป็นเหตุใกล้ เพราะตรัสไว้ว่า "ผู้สังเวชแล้วย่อมประกอบความเพียรโดยแยบคาย" หรือมีวิริยารัมภวัตถุเป็นเหตุใกล้ พึงทราบว่าความเพียรที่ปรารภดีแล้วเป็นรากเหง้าแห่งความสำเร็จทั้งปวง การปรารภอันนับว่าวิริยะ ชื่อว่าวิริยารัมภะ ด้วยคำนี้ ย่อมปฏิเสธการปรารภอื่น ๆ เพราะคำว่า "อารัมภะ" นี้มาในอรรถหลายอย่าง เช่น กรรม อาบัติ กิริยา วิริยะ การเบียดเบียน การทำลาย

‘‘Yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā;

Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749) –

ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยคืออารัมภะ เพราะความดับแห่งอารัมภะ ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี ในพระบาลีนี้ กรรมมาในอรรถว่าอารัมภะ

Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti [Pg.42] (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vīriyasaṅkhāto ārambho vīriyārambho’’ti. Vīriyañhi ārabhanakavasena ārambhoti vuccati. Tasmiṃ vīriyārambhe ñāṇaṃ. Asallīnattā pahitattātipi paṭhanti, asallīnabhāvena pahitabhāvenāti attho. Purimapāṭhoyeva sundaro. Keci pana ‘‘satidhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgānaṃ samatā asallīnattatā, satisamādhipassaddhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ samatā pahitattatā, sattannaṃ sambojjhaṅgānaṃ samatā paggahaṭṭho’’ti vaṇṇayanti.

ในพระบาลีนี้ กรรมมาในอรรถว่าอารัมภะ ในพระบาลีว่า "ย่อมปรารภและย่อมเดือดร้อน" นี้ อาบัติมาในอรรถว่าอารัมภะ ในพระบาลีว่า "มหายัญมีการปรารภมาก ย่อมไม่มีผลมาก" นี้ กิริยาคือการยกเสายัญเป็นต้นมาในอรรถว่าอารัมภะ ในพระบาลีว่า "พวกเธอจงปรารภ จงออกไป จงประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา" นี้ วิริยะมาในอรรถว่าอารัมภะ ในพระบาลีว่า "ปรารภสัตว์เพื่อพระสมณโคดม" นี้ การเบียดเบียนมาในอรรถว่าอารัมภะ ในพระบาลีว่า "เว้นขาดจากการทำลายพืชคามและภูตคาม" นี้ การทำลายมีอาทิเช่น การตัด การทำลายมาในอรรถว่าอารัมภะ แต่ในที่นี้ประสงค์เอาวิริยะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การปรารภอันนับว่าวิริยะ ชื่อว่าวิริยารัมภะ" วิริยะนั่นแล ชื่อว่าอารัมภะ ด้วยอำนาจแห่งการปรารภ ญาณในวิริยารัมภะนั้น บางพวกก็อ่านว่า อสัลลีนัตตา ปหิตัตตา อรรถว่าด้วยภาวะที่ไม่หดหู่ ด้วยภาวะที่ส่งไปแล้ว แต่บทอ่านก่อนหน้านั้นดีกว่า แต่บางอาจารย์อธิบายว่า "ความสม่ำเสมอแห่งสติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติสัมโพชฌงค์ ชื่อว่าอสัลลีนัตตตา ความสม่ำเสมอแห่งสติ สมาธิ ปัสสัทธิ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ชื่อว่าปหิตัตตตา และความสม่ำเสมอแห่งสัมโพชฌงค์ 7 ประการ ชื่อว่าปัคคหัฏฐะ" ดังนี้

39. Idāni sammāvāyāmasiddhaṃ maggaphalaṃ pattena lokahitatthaṃ dhammadesanā kātabbāti dassetuṃ tadanantaraṃ atthasandassane ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha nānādhammappakāsanatāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatavasena nānādhammānaṃ pakāsanatā dīpanatā desanatā. Pakāsanatāti ca pakāsanā eva. Atthasandassaneti nānāatthānaṃ paresaṃ sandassane. Dhammā ca atthā ca te eva.

๓๙. บัดนี้ เพื่อแสดงว่า พระอริยบุคคลผู้บรรลุมรรคผลอันสำเร็จด้วยสัมมาวายามะ พึงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่สัตว์โลก ในลำดับนั้น ญาณในการแสดงอรรถจึงถูกแสดงไว้โดยย่อ ในอรรถสันทัสสนญาณนั้น ชื่อว่าการประกาศธรรมต่าง ๆ คือปัญญาที่เป็นการแสดง การชี้แจง การแสดงซึ่งธรรมทั้งหลายต่าง ๆ ด้วยอำนาจแห่งสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง คำว่า ปกาซนตา คือการแสดงนั่นเอง ชื่อว่า อัตถสันทัสสนะ คือในการแสดงซึ่งอรรถทั้งหลายต่าง ๆ คือสังขตะและอสังขตะแก่ผู้อื่น ธรรมทั้งหลายและอรรถทั้งหลายคือสังขตธรรมและอสังขตธรรมเหล่านั้นนั่นเอง

40. Idāni paresaṃ dhammiyā kathāya sandassentassa tassa ariyapuggalassa yathāsabhāvadhammadesanākāraṇaṃ dassanavisuddhiṃ dassetuṃ tadanantaraṃ dassanavisuddhiñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha sabbadhammānaṃ ekasaṅgahatā nānattekattapaṭivedheti sabbesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ ekasaṅgahatāya ca kāmacchandādīnaṃ nānattassa ca nekkhammādīnaṃ ekattassa ca paṭivedho, abhisamayoti attho. So pana maggapaññā phalapaññā ca. Maggapaññā saccābhisamayakkhaṇe saccābhisamayavasena paṭivijjhatīti paṭivedho, phalapaññā paṭividdhattā paṭivedho. Ekasaṅgahatāti ettha jātisaṅgaho, sañjātisaṅgaho, kiriyāsaṅgaho, gaṇanasaṅgahoti catubbidho saṅgaho. Tattha ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā, sabbe vessā, sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā, cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ jātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekajātikā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiyā ekasaṅgahitā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe [Pg.43] māgadhikā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo, cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ sañjātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekaṭṭhāne jātā saṃvaḍḍhā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiṭṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahitā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā āgacchantu, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā, cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ kiriyāsaṅgaho nāma. Sabbeva hi te attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahitā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchati, cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471) ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Ayamidha adhippeto. Tathaṭṭhādīsu dvādasasu ākāresu visuṃ visuṃ ekena saṅgaho gaṇanaparicchedo etesanti ekasaṅgahā, ekasaṅgahānaṃ bhāvo ekasaṅgahatā.

๔๐. บัดนี้ เพื่อแสดงทัสสนวิสุทธิอันเป็นเหตุแห่งการแสดงธรรมโดยสภาวะนั้น ๆ แก่พระอริยบุคคลผู้แสดงด้วยถ้อยคำอันเป็นธรรมแก่ผู้อื่น ในลำดับนั้น ทัสสนวิสุทธิญาณจึงถูกแสดงไว้โดยย่อ. ในทัสสนวิสุทธิญาณนั้น ชื่อว่าการแทงตลอดความต่างกันและความเป็นอันเดียวกันแห่งธรรมทั้งปวง คือการแทงตลอดความเป็นอันเดียวกันแห่งสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง และความต่างกันแห่งกามฉันท์เป็นต้น และความเป็นอันเดียวกันแห่งเนกขัมมะเป็นต้น คือการรู้แจ้ง. อนึ่ง ปัญญานั้นคือมรรคปัญญาและผลปัญญา. มรรคปัญญาชื่อว่าปฏิเวธ เพราะย่อมแทงตลอดด้วยอำนาจแห่งการรู้แจ้งอริยสัจ ๔ โดยไม่หลงผิดในขณะแห่งการแทงตลอดอริยสัจ ๔. ผลปัญญาชื่อว่าปฏิเวธ เพราะความเป็นแห่งการแทงตลอดแล้ว. ในบทว่า เอกสังคหตา นี้ การสงเคราะห์มี ๔ อย่าง คือ ชาติสังคหะ สัญชาติสังคหะ กิริยาสังคหะ และคณนาสังคหะ. ใน ๔ อย่างนั้น การสงเคราะห์นี้ชื่อว่าชาติสังคหะ ดังคำว่า 'ขอให้กษัตริย์ทั้งปวงจงมา ขอให้พราหมณ์ทั้งปวงจงมา ขอให้แพศย์ทั้งปวงจงมา ขอให้ศูทรทั้งปวงจงมา' และ 'ดูกรวิสาขะ สัมมาวาจาใด สัมมากัมมันตะใด และสัมมาอาชีวะใดมีอยู่ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสีลขันธ์'. จริงอยู่ ในที่นี้ชนทั้งปวงสงเคราะห์เข้าเป็นอันเดียวกันโดยชาติ เหมือนในที่ที่กล่าวว่า 'ขอให้ชนทั้งหลายผู้มีชาติเดียวกันจงมา'. การสงเคราะห์นี้ชื่อว่าสัญชาติสังคหะ ดังคำว่า 'ขอให้ชาวโกศลทั้งปวงจงมา ขอให้ชาวมาคธทั้งปวงจงมา ขอให้ชาวภารุกัจฉะทั้งปวงจงมา' และ 'ดูกรวิสาขะ สัมมาวายามใด สัมมาสติใด และสัมมาสมาธิใดมีอยู่ ธรรม ๓ อย่างเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์'. จริงอยู่ ในที่นี้ชนทั้งปวงสงเคราะห์เข้าเป็นอันเดียวกันโดยถิ่นกำเนิดและโอกาสที่อยู่ เหมือนในที่ที่กล่าวว่า 'ขอให้ชนทั้งหลายผู้เกิดและเจริญแล้วในที่เดียวกันจงมา'. การสงเคราะห์นี้ชื่อว่ากิริยาสังคหะ ดังคำว่า 'ขอให้ควาญช้างทั้งปวงจงมา ขอให้พลม้าทั้งปวงจงมา ขอให้พลรถทั้งปวงจงมา' และ 'ดูกรวิสาขะ สัมมาทิฏฐิใด และสัมมาสังกัปปะใดมีอยู่ ธรรม ๒ อย่างเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์'. จริงอยู่ ชนเหล่านั้นทั้งหมดสงเคราะห์เข้าเป็นอันเดียวกันด้วยการกระทำกิริยาของตน. การสงเคราะห์นี้ชื่อว่าคณนาสังคหะ ดังคำว่า 'จักขายตนะย่อมถึงการนับชื่อว่าขันธ์อะไร จักขายตนะย่อมถึงการนับชื่อว่ารูปขันธ์หรือ ถ้าหากจักขายตนะย่อมถึงการนับชื่อว่ารูปขันธ์ไซร้ ดูกรอาจารย์ผู้ซักถามผู้มีหน้าตาดี เพราะเหตุนั้นพึงกล่าวว่า จักขายตนะสงเคราะห์เข้าด้วยรูปขันธ์'. คณนาสังคหะนี้ประสงค์เอาในที่นี้. สังขตธรรมและอสังขตธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเอกสังคหะ เพราะมีการสงเคราะห์คือการกำหนดนับด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งต่าง ๆ กันในอาการ ๑๒ อย่างมีตถัตถะเป็นต้น. ความเป็นแห่งสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหลายผู้มีการกำหนดนับด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งคือความเป็นเอกสังคหะ.

Dassanavisuddhiñāṇanti maggaphalañāṇaṃ dassanaṃ. Dassanameva visuddhi dassanavisuddhi, dassanavisuddhi eva ñāṇaṃ dassanavisuddhiñāṇaṃ. Maggañāṇaṃ visujjhatīti dassanavisuddhi, phalañāṇaṃ visuddhattā dassanavisuddhi.

ชื่อว่าทัสสนวิสุทธิญาณ คือมรรคผลญาณชื่อว่าทัสสนะ. ทัสสนะนั่นเองบริสุทธิ์อยู่ บริสุทธิ์แล้ว ชื่อว่าทัสสนวิสุทธิ. ทัสสนวิสุทธินั่นเองคือญาณ ชื่อว่าทัสสนวิสุทธิญาณ. มรรคญาณชื่อว่าทัสสนวิสุทธิ เพราะย่อมบริสุทธิ์อยู่. ผลญาณชื่อว่าทัสสนวิสุทธิ เพราะความเป็นแห่งการบริสุทธิ์แล้ว.

41. Idāni dassanavisuddhisādhakāni vipassanāñāṇāni dvidhā dassetuṃ tadanantaraṃ khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇāni uddiṭṭhāni. Tattha viditattā paññāti rūpakkhandhādīnaṃ aniccādito viditattā pavattā paññā. Khantiñāṇanti viditameva khamatīti khanti, khanti eva ñāṇaṃ khantiñāṇaṃ. Etena adhivāsanakhantiṃ paṭikkhipati. Etaṃ kalāpasammasanādivasena pavattaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ.

๔๑. บัดนี้ เพื่อแสดงวิปัสสนาญาณอันยังทัสสนวิสุทธิญาณให้สำเร็จโดย ๒ อย่าง ในลำดับนั้น ขันติญาณและปริโยคาหนญาณจึงถูกแสดงไว้โดยย่อ. ในญาณ ๒ อย่างนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะความเป็นแห่งการรู้แจ้ง คือปัญญาอันเป็นไปเพราะความเป็นแห่งการปรากฏชัดแห่งรูปขันธ์เป็นต้นโดยสามัญลักษณะมีอนิจจะเป็นต้น. ชื่อว่าขันติญาณ คือปัญญาที่พอใจนั่นเองชื่อว่าญาณ เพราะย่อมพอใจซึ่งขันธ์ ๕ อันปรากฏชัดโดยสามัญลักษณะมีอนิจจะเป็นต้นเท่านั้น. ด้วยบทว่า ขันติญาณ นี้ ทรงปฏิเสธอโทสธรรมที่ชื่อว่าอธิวาสนขันติ. ขันตินี้คือวิปัสสนาญาณอันอ่อนอันเป็นไปด้วยอำนาจแห่งกลาปสัมมสนญาณเป็นต้น.

42. Phuṭṭhattā paññāti rūpakkhandhādīnaṃ aniccādivasena ñāṇaphassena phuṭṭhattā pavattā paññā. Pariyogāhaṇe ñāṇanti phuṭṭhameva pariyogāhati pavisatīti pariyogāhaṇaṃ ñāṇaṃ. Gā-kāraṃ rassaṃ katvāpi paṭhanti. Etaṃ bhaṅgānupassanādivasena pavattaṃ tikkhavipassanāñāṇaṃ. Keci pana ‘‘vipassanāñāṇameva saddhāvāhissa khantiñāṇaṃ, paññāvāhissa pariyogāhaṇañāṇa’’nti vadanti. Evaṃ sante etāni dve ñāṇāni ekassa na sambhavanti[Pg.44], tadasambhave ekassa sāvakassa sattasaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇāni na sambhavanti, tasmā taṃ na yujjati.

๔๒. ชื่อว่าปัญญาเพราะความเป็นแห่งการถูกต้อง คือปัญญาอันเป็นไปเพราะความเป็นแห่งการถูกต้องด้วยญาณผัสสะ หรือด้วยผัสสะที่ประกอบด้วยญาณแห่งรูปขันธ์เป็นต้นโดยอนิจจะเป็นต้น. ชื่อว่าปริโยคาหนญาณ คือญาณที่ย่อมได้ เพราะย่อมเข้าถึง ย่อมเข้าไปซึ่งขันธ์ ๕ อันถูกต้องด้วยญาณผัสสะเท่านั้น ชื่อว่าปริโยคาหนะ. บางพวกย่อมสาธยายโดยทำอักษร คา ให้สั้น (ว่า ปริโยคหเณ) ก็มี. ปริโยคาหนญาณนี้คือวิปัสสนาญาณอันคมกล้าอันเป็นไปด้วยอำนาจแห่งภังคานุปัสสนาญาณเป็นต้น. แต่บางพวกย่อมกล่าวว่า 'วิปัสสนาญาณนั่นเองชื่อว่าขันติญาณแก่บุคคลผู้มีศรัทธาเป็นประธาน และชื่อว่าปริโยคาหนญาณแก่บุคคลผู้มีปัญญาเป็นประธาน'. เมื่อเป็นเช่นนี้ ขันติญาณและปริโยคาหนญาณ ๒ อย่างเหล่านี้ย่อมไม่เกิดขึ้นได้แก่บุคคลคนเดียว. เมื่อญาณ ๒ อย่างนั้นไม่เกิดขึ้นในสาวกคนเดียว ญาณอันเป็นสาธารณะแก่สาวก ๖๗ อย่างย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันแก่สาวกคนเดียว. เพราะเหตุนั้น คำของอาจารย์บางพวกนั้นไม่สมควร.

43. Idāni yasmā puthujjanā sekkhā ca vipassanūpage khandhādayo dhamme sakale eva sammasanti, na tesaṃ ekadesaṃ, tasmā tesaṃ padesavihāro na labbhati, arahatoyeva yathāruci padesavihāro labbhatīti dassanavisuddhisādhakāni ñāṇāni vatvā tadanantaraṃ arahato dassanavisuddhisiddhaṃ padesavihārañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha samodahane paññāti khandhādīnaṃ ekadesassa vedanādhammassa samodahanapaññā, sampiṇḍanapaññā rāsikaraṇapaññā. Samodhāne paññātipi pāṭho, soyeva attho.

๔๓. บัดนี้ เพราะเหตุว่าปุถุชนและเสกขบุคคลทั้งหลายย่อมพิจารณาธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นอันควรแก่การพิจารณาวิปัสสนาทั้งหมดเท่านั้น ย่อมไม่พิจารณาส่วนหนึ่งส่วนใดแห่งธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นวิปัสสนาที่พิจารณาโดยส่วน หรือการอยู่ด้วยการพิจารณาโดยส่วนย่อมไม่ได้แก่ปุถุชนและเสกขบุคคลเหล่านั้น. แต่แก่พระอรหันต์เท่านั้นย่อมได้ซึ่งวิปัสสนาที่พิจารณาโดยส่วนแห่งขันธ์ อายตนะเป็นต้นอันเป็นที่พอใจนั้น ๆ หรือซึ่งการอยู่ด้วยการพิจารณาโดยส่วน. เพราะเหตุนั้น เมื่อตรัสวิปัสสนาญาณทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของทัสสนวิสุทธิญาณ หรือขันติญาณและปริโยคาหนญาณแล้ว ในลำดับนั้น ปเทสวิหารญาณอันสำเร็จด้วยทัสสนวิสุทธิ หรืออันเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของทัสสนวิสุทธิแห่งพระอรหันต์จึงถูกแสดงไว้โดยย่อ. ในปเทสวิหารญาณนั้น ชื่อว่าปัญญาในการรวมเข้า คือปัญญาที่สามารถรวมเข้า ปัญญาที่สามารถรวบรวม ปัญญาที่สามารถทำให้เป็นกองซึ่งกองแห่งเวทนาธรรมอันเป็นส่วนหนึ่งแห่งขันธ์เป็นต้นมีเวทนาขันธ์ ธัมมายตนะ ธัมมธาตุ ทุกขสัจจะ เป็นต้น. บทว่า ปัญญาในการตั้งมั่นก็มี อรรถก็คืออรรถที่กล่าวแล้วนั้นนั่นเอง.

Padesavihāre ñāṇanti khandhādīnaṃ padesena ekadesena avayavena vihāro padesavihāro, tasmiṃ padesavihāre ñāṇaṃ. Tattha padeso nāma khandhapadeso āyatanadhātusaccaindriyapaccayākārasatipaṭṭhānajhānanāmarūpadhammapadesoti nānāvidho. Evaṃ nānāvidho cesa vedanā eva. Kathaṃ? Pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandhavasena khandhekadeso, dvādasannaṃ āyatanānaṃ vedanāvasena dhammāyatanekadeso, aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ vedanāvasena dhammadhātekadeso, catunnaṃ saccānaṃ vedanāvasena dukkhasaccekadeso, bāvīsatiyā indriyānaṃ pañcavedanindriyavasena indriyekadeso, dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ phassapaccayā vedanāvasena paccayākārekadeso, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ vedanānupassanāvasena satipaṭṭhānekadeso, catunnaṃ jhānānaṃ sukhaupekkhāvasena jhānekadeso, nāmarūpānaṃ vedanāvasena nāmarūpekadeso, kusalādīnaṃ sabbadhammānaṃ vedanāvasena dhammekadesoti evaṃ vedanā eva khandhādīnaṃ padeso, tassā vedanāya eva paccavekkhaṇavasena padesavihāro.

ญาณในการอยู่ด้วยส่วน หมายถึง การอยู่ด้วยส่วนหนึ่ง ด้วยองค์หนึ่งแห่งขันธ์เป็นต้น ชื่อว่าปเทสวิหาร ญาณในปเทสวิหารนั้น. ในปเทสวิหารนั้น ชื่อว่าปเทส มีประการต่างๆ คือ ส่วนแห่งขันธ์ ส่วนแห่งอายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน ฌาน นามรูป ธรรม. ปเทสนี้มีประการต่างๆ อย่างนี้ คือ เวทนาเท่านั้น. เป็นอย่างไร? โดยอำนาจแห่งเวทนาขันธ์ เป็นส่วนหนึ่งแห่งขันธ์ ๕, โดยอำนาจแห่งเวทนา เป็นส่วนหนึ่งแห่งธัมมายตนะ ๑๒, โดยอำนาจแห่งเวทนา เป็นส่วนหนึ่งแห่งธัมมธาตุ ๑๘, โดยอำนาจแห่งเวทนา เป็นส่วนหนึ่งแห่งทุกขสัจจะ ๔, โดยอำนาจแห่งเวทนินทรีย์ ๕ เป็นส่วนหนึ่งแห่งอินทรีย์ ๒๒, โดยอำนาจแห่งเวทนาที่เกิดจากผัสสะเป็นปัจจัย เป็นส่วนหนึ่งแห่งองค์ปฏิจจสมุปบาท ๑๒, โดยอำนาจแห่งเวทนานุปัสสนา เป็นส่วนหนึ่งแห่งสติปัฏฐาน ๔, โดยอำนาจแห่งสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา เป็นส่วนหนึ่งแห่งฌาน ๔, โดยอำนาจแห่งเวทนา เป็นส่วนหนึ่งแห่งนามรูป, โดยอำนาจแห่งเวทนา เป็นส่วนหนึ่งแห่งธรรมทั้งปวงมีกุศลเป็นต้น. ดังนี้ เวทนาเท่านั้นเป็นส่วนแห่งขันธ์เป็นต้น, การพิจารณาเวทนานั้นเท่านั้น ชื่อว่าปเทสวิหาร.

44. Idāni yasmā samādhibhāvanāmayañāṇādīni bhāventā puthujjanā sekkhā ca te te bhāvetabbabhāvanādhamme adhipatī jeṭṭhake katvā tena tena pahātabbe tappaccanīke nānāsabhāve dhamme anekādīnave ādīnavato paccavekkhitvā tassa tassa bhāvanādhammassa vasena cittaṃ patiṭṭhapetvā te te paccanīkadhamme pajahanti. Pajahantā [Pg.45] vipassanākāle sabbasaṅkhāre suññato disvā pacchā samucchedena pajahanti, tathā pajahantā ca ekābhisamayavasena saccāni paṭivijjhantā pajahanti. Yathāvutteheva ākārehi sabbepi ariyā yathāyogaṃ paṭipajjanti, tasmā padesavihārañāṇānantaraṃ saññāvivaṭṭañāṇādīni cha ñāṇāni yathākkamena uddiṭṭhāni. Tattha adhipatattā paññāti nekkhammādīnaṃ adhipatibhāvena nekkhammādīni adhikāni katvā tadadhikabhāvena pavattā paññāti attho. Saññāvivaṭṭe ñāṇanti saññāya vivaṭṭanaṃ parāvaṭṭanaṃ parammukhabhāvoti saññāvivaṭṭo, yāya saññāya te te bhāvanādhamme adhipatiṃ karoti, tāya saññāya hetubhūtāya, karaṇabhūtāya vā tato tato kāmacchandādito vivaṭṭane ñāṇanti vuttaṃ hoti. Etto vivaṭṭoti avuttepi yato vivaṭṭati, tato eva vivaṭṭoti gayhati yathā vivaṭṭanānupassanāya. Sā pana saññā sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā viya, ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā vijju viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viya.

๔๔. บัดนี้ เพราะปุถุชนและเสกขะทั้งหลาย เมื่อเจริญญาณอันเกิดจากการเจริญสมาธิเป็นต้น กระทำธรรมอันควรเจริญเหล่านั้นให้เป็นใหญ่ เป็นประธาน พิจารณาธรรมมีสภาพต่างๆ อันเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเหล่านั้น อันพึงละ มีกามฉันท์เป็นต้น โดยความเป็นโทษ เพราะมีโทษมากมายแล้ว ตั้งจิตไว้โดยอำนาจแห่งธรรมอันควรเจริญนั้นๆ แล้วละธรรมอันเป็นปฏิปักษ์เหล่านั้นเสีย. เมื่อละอยู่ ในกาลแห่งวิปัสสนา เห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของว่างเปล่าแล้ว ภายหลังย่อมละด้วยสมุจเฉทปหาน. อนึ่ง เมื่อละอยู่อย่างนั้น ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้พร้อมกันครั้งเดียวแล้วละเสีย. พระอริยบุคคลทั้งปวงย่อมปฏิบัติโดยสมควรด้วยอาการ ๖ ประการที่กล่าวมาแล้วนั้นแล. เพราะเหตุนั้น ญาณ ๖ ประการมีสัญญาวิวัฏฏญาณเป็นต้น จึงถูกแสดงโดยลำดับต่อจากปเทสวิหารญาณ. ในญาณ ๖ ประการนั้น ปัญญาในการเป็นใหญ่ หมายถึง ปัญญาที่เกิดขึ้นโดยความเป็นผู้มีเนกขัมมะเป็นต้นเป็นใหญ่ โดยกระทำเนกขัมมะเป็นต้นให้เป็นใหญ่. ญาณในการกลับจากสัญญา หมายถึง การกลับ การหันกลับ การเป็นผู้หันหลังให้ด้วยสัญญา ชื่อว่าสัญญาวิวัฏฏะ. ญาณในการกลับจากกามฉันท์เป็นต้นนั้นๆ ด้วยสัญญาใดที่กระทำธรรมอันควรเจริญเหล่านั้นให้เป็นใหญ่ ด้วยสัญญานั้นอันเป็นเหตุ หรือเป็นเครื่องกระทำ ดังนี้ ชื่อว่ากล่าวแล้ว. แม้ไม่ได้กล่าวว่า “กลับจากสิ่งนี้” ก็พึงถือเอาว่า “กลับจากธรรมใด ย่อมถอยกลับจากธรรมนั้นเท่านั้น” เหมือนที่ถือเอาในวิวัฏฏานุปัสสนา. อนึ่ง สัญญานั้นมีการหมายรู้เป็นลักษณะ, มีการกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยแห่งการหมายรู้ซ้ำอีกว่า “วัตถุนี้เป็นวัตถุนั้นเอง” เป็นกิจ เหมือนช่างไม้เป็นต้นกระทำนิมิตในไม้เป็นต้น, มีการกระทำความน้อมใจเชื่อปรากฏโดยอำนาจแห่งนิมิตที่ถือเอาแล้ว เหมือนคนตาบอดที่เคยเห็นช้าง, หรือมีการไม่ตั้งอยู่นานปรากฏโดยความเป็นผู้มีปกติไม่หยั่งลงในอารมณ์ เหมือนสายฟ้า, มีอารมณ์ที่ปรากฏเป็นเหตุใกล้ เหมือนสัญญาที่เกิดขึ้นว่า “คน” ของลูกเนื้อทั้งหลายในรูปหุ่นที่ทำด้วยหญ้า.

45. Nānatte paññāti nānāsabhāve bhāvetabbato aññasabhāve kāmacchandādike ādīnavadassanena pavattā paññā. Nānatteti ca nimittatthe bhummavacanaṃ. Nānattappahānaṃ vā nānattaṃ, nānattappahānanimittaṃ nānattappahānahetu nekkhammādīsu paññāti adhippāyo. Cetovivaṭṭe ñāṇanti cetaso kāmacchandādito vivaṭṭanaṃ nekkhammādīsu ñāṇaṃ. Cetoti cettha cetanā adhippetā. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, abhisandahanalakkhaṇā vā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhakā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pākaṭā hoti.

๔๕. ปัญญาในการมีสภาพต่างๆ หมายถึง ปัญญาที่เกิดขึ้นด้วยการเห็นโทษในธรรมมีกามฉันท์เป็นต้น อันมีสภาพอื่นจากธรรมอันควรเจริญที่มีสภาพต่างๆ. อนึ่ง บทว่า นานัตเต เป็นภูมิวจนะในอรรถแห่งนิมิต. หรือการละซึ่งธรรมมีสภาพต่างๆ ชื่อว่านานัตตะ, ปัญญาในเนกขัมมะเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งการละซึ่งธรรมมีสภาพต่างๆ โดยอำนาจแห่งสัมปยุต เป็นอัธยาศัย. ญาณในการกลับจากเจตนา หมายถึง ญาณที่เกิดขึ้นในเนกขัมมะเป็นต้น อันเป็นการถอยกลับของเจตนาเจตสิกจากกามฉันท์เป็นต้น. อนึ่ง ในบทว่า เจโต นี้ พึงประสงค์เจตนาเจตสิก. เจตนาเจตสิกนั้นมีการประมวลมาเป็นลักษณะ หรือมีการจัดแจงธรรมที่ประกอบเป็นลักษณะ, มีการพยายามเป็นกิจ, มีการจัดแจงปรากฏ เหมือนศิษย์ผู้ใหญ่ ช่างไม้ใหญ่เป็นต้น ผู้ยังกิจของตนและกิจของผู้อื่นให้สำเร็จ. อนึ่ง เจตนาเจตสิกนี้ย่อมปรากฏโดยความเป็นผู้กระตือรือร้นในธรรมที่ประกอบในการระลึกถึงกรรมที่พึงทำโดยฉุกเฉินเป็นต้น.

46. Adhiṭṭhāne paññāti nekkhammādivasena cittassa patiṭṭhāpane paññā. Cittavivaṭṭe ñāṇanti kāmacchandādipahānavasena cittassa vivaṭṭane ñāṇaṃ[Pg.46]. Cittañcettha vijānanalakkhaṇaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, sandhānapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

๔๖. ปัญญาในการอธิษฐาน หมายถึง ปัญญาที่เกิดขึ้นในการตั้งมั่นแห่งจิตในอารมณ์ของตน โดยอำนาจแห่งเนกขัมมะเป็นต้น. ญาณในการกลับจากจิต หมายถึง ญาณที่เกิดขึ้นในการให้จิตถอยกลับจากกามฉันท์เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการละกามฉันท์เป็นต้น. อนึ่ง ในจิตตวิวัฏฏญาณนี้ จิตมีการรู้แจ้งเป็นลักษณะ, มีการถึงอารมณ์ก่อนเป็นกิจ, มีการสืบต่อจิตอื่นปรากฏ, มีนามรูปเป็นเหตุใกล้.

47. Suññate paññāti attattaniyasuññatāya anattānattaniye pavattā anattānupassanā paññā. Ñāṇavivaṭṭe ñāṇanti ñāṇameva abhinivesato vivaṭṭatīti vivaṭṭo, taṃ ñāṇavivaṭṭabhūtaṃ ñāṇaṃ.

๔๗. ปัญญาในความว่างเปล่า หมายถึง อนัตตานุปัสสนาปัญญาที่เกิดขึ้นในความเป็นอนัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอนัตตา โดยความเป็นของว่างเปล่าจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา. ญาณในการกลับจากญาณ หมายถึง ญาณนั่นเองย่อมถอยกลับจากการน้อมใจเชื่อด้วยทิฏฐิหรือมานะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าวิวัฏฏะ, ญาณนั้นเป็นญาณที่ถอยกลับแล้ว.

48. Vosagge paññāti ettha vosajjatīti vosaggo, kāmacchandādīnaṃ vosaggo nekkhammādimhi paññā. Vimokkhavivaṭṭe ñāṇanti kāmacchandādikehi vimuccatīti vimokkho, vimokkho eva vivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo, so eva ñāṇaṃ.

๔๘. ปัญญาในการสละ ในบทนี้ ย่อมสละ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโวสสัคคะ, ธรรมมีเนกขัมมะเป็นต้นที่สละกามฉันท์เป็นต้น ปัญญาในเนกขัมมะเป็นต้น. ญาณในการกลับจากวิโมกข์ หมายถึง ย่อมหลุดพ้นจากกามฉันท์เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าวิโมกข์, ธรรมที่หลุดพ้นจากกามฉันท์เป็นต้นนั่นเองชื่อว่าวิวัฏฏะ, ชื่อว่าวิโมกขวิวัฏฏะ, วิโมกขวิวัฏฏะนั้นเองเป็นญาณ.

49. Tathaṭṭhe paññāti ekekassa saccassa catubbidhe catubbidhe aviparītasabhāve kiccavasena asammohato pavattā paññā. Saccavivaṭṭe ñāṇanti catūsu saccesu dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭatīti saccavivaṭṭo, so eva ñāṇaṃ. Ekameva ñāṇaṃ adhipatikatadhammavasena saññāvivaṭṭoti, pahātabbadhammavasena cetovivaṭṭoti, cittapatiṭṭhāpanavasena cittavivaṭṭoti, paccanīkapahānavasena vimokkhavivaṭṭoti evaṃ catudhā vuttaṃ. Anattānupassanāva suññatākāravasena ‘‘ñāṇavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttā. Maggañāṇameva heṭṭhā ‘‘magge ñāṇa’’nti ca, ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti ca dvidhā vuttaṃ, vivaṭṭanākāravasena ‘‘saccavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttaṃ.

๔๙. ปัญญาในสภาวะที่เป็นจริง คือปัญญาที่เกิดขึ้นโดยไม่หลงผิดด้วยอำนาจกิจในสภาวะที่ไม่วิปริต ๔ อย่าง ๔ อย่าง ของอริยสัจแต่ละอย่าง. ญาณในสัจจวิวัฏฏะ คือปัญญาที่เกิดขึ้นในอริยสัจ ๔ โดยถอยออกจากกิเลสและอารมณ์ที่เป็นไตรภูมิทั้งสอง จึงชื่อว่าสัจจวิวัฏฏะ, ญาณนั้นแล. ญาณอันเดียวเท่านั้นนั่นแล ตรัสไว้ ๔ อย่าง คือ สัญญาวิวัฏฏะ ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่กระทำเป็นใหญ่, เจโตวิวัฏฏะ ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่พึงละ, จิตตวิวัฏฏะ ด้วยอำนาจแห่งการตั้งจิตไว้ในอารมณ์, วิโมกขวิวัฏฏะ ด้วยอำนาจแห่งการละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. อนัตตานุปัสสนาเท่านั้นแล ตรัสไว้ว่า "ญาณในญาณวิวัฏฏะ" ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาความว่างเปล่า. มรรคญาณนั้นแล ตรัสไว้ ๒ อย่างข้างล่างว่า "ญาณในมรรค" และ "ญาณในอนันตริกสมาธิ" และตรัสไว้ว่า "ญาณในสัจจวิวัฏฏะ" ด้วยอำนาจแห่งอาการที่ถอยกลับ.

50. Idāni tassa saccavivaṭṭañāṇavasena pavattassa āsavānaṃ khaye ñāṇassa vasena pavattāni kamato cha abhiññāñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi lokapākaṭānubhāvattā ativimhāpananti paṭhamaṃ iddhividhañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, cetopariyañāṇassa visayato dibbasotañāṇaṃ oḷārikavisayanti dutiyaṃ dibbasotañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, sukhumavisayattā tatiyaṃ cetopariyañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tīsu vijjāsu pubbenivāsacchādakātītatamavinodakattā paṭhamaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, paccuppannānāgatatamavinodakattā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, sabbatamasamucchedakattā tatiyaṃ āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha kāyampīti rūpakāyampi. Cittampīti pādakajjhānacittampi. Ekavavatthānatāti [Pg.47] parikammacittena ekato ṭhapanatāya ca dissamānakāyena, adissamānakāyena vā gantukāmakāle yathāyogaṃ kāyassapi cittassapi missīkaraṇatāya cāti vuttaṃ hoti. Kāyoti cettha sarīraṃ. Sarīrañhi asucisañcayato kucchitānaṃ kesādīnañceva cakkhurogādīnaṃ rogasatānañca āyabhūtato kāyoti vuccati. Sukhasaññañca lahusaññañcāti ettha catutthajjhānasampayuttaṃ ekaṃyeva saññaṃ ākāranānattato dvidhā katvā samuccayattho ca-saddo payutto. Catutthajjhānasmiñhi upekkhā santattā sukhanti vuttā, taṃsampayuttā saññā sukhasaññā. Sāyeva nīvaraṇehi ceva vitakkādipaccanīkehi ca vimuttattā lahusaññā. Adhiṭṭhānavasenāti adhikaṃ katvā ṭhānavasena, pavisanavasenāti adhippāyo. Adhiṭṭhānavasena cāti ca-saddo sambandhitabbo. Ettāvatā sabbappakārassa iddhividhassa yathāyogaṃ kāraṇaṃ vuttaṃ.

๕๐. บัดนี้ อภิญญาญาณ ๖ ประการที่เกิดขึ้นตามลำดับ ด้วยอำนาจแห่งอาสวักขยญาณนั้น ซึ่งเป็นไปโดยอำนาจแห่งสัจจวิวัฏฏญาณ ได้ถูกแสดงโดยย่อแล้ว. ในบรรดาญาณ ๖ ประการนั้น ญาณในอิทธิวิธีได้ถูกแสดงโดยย่อเป็นอันดับแรก เพราะมีอานุภาพปรากฏในโลก และเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่ง. ญาณในทิพยโสตได้ถูกแสดงเป็นอันดับที่สอง เพราะมีอารมณ์หยาบกว่าอารมณ์ของเจโตปริยญาณ. ญาณในเจโตปริยญาณได้ถูกแสดงเป็นอันดับที่สาม เพราะมีอารมณ์ละเอียด. ในบรรดาวิชชา ๓ อย่าง ญาณในปุพเพนิวาสานุสสติได้ถูกแสดงเป็นอันดับแรก เพราะกำจัดโมหะในอดีตที่ปกคลุมขันธ์อันเคยอยู่อาศัยในชาติก่อน. ญาณในทิพยจักษุได้ถูกแสดงเป็นอันดับที่สอง เพราะกำจัดโมหะที่ปกคลุมขันธ์ในปัจจุบันและอนาคต. ญาณในอาสวักขยะได้ถูกแสดงเป็นอันดับที่สาม เพราะตัดโมหะทั้งปวง. ในญาณ ๖ ประการนั้น คำว่า "กาย" หมายถึง รูปกาย. คำว่า "จิต" หมายถึง จิตในปาทกฌาน. คำว่า "เอกววัตถานตา" หมายถึง การตั้งไว้รวมกันด้วยจิตบริกรรม หรือด้วยการตั้งนามกายและรูปกายไว้ในลำดับแต่ละอย่าง หรือด้วยการผสมผสานรูปกายและจิตในปาทกฌานตามความเหมาะสมในเวลาที่ต้องการจะไป ด้วยกายที่ปรากฏหรือไม่ปรากฏ. คำว่า "กาย" ในที่นี้คือร่างกาย. ร่างกายชื่อว่ากาย เพราะเป็นที่รวมของสิ่งไม่สะอาด เช่น ผม เป็นต้น หรือเพราะเป็นที่เกิดของสิ่งไม่สะอาด เช่น ผม เป็นต้น และเพราะเป็นที่เกิดของโรคที่น่ารังเกียจ เช่น โรคตา เป็นต้น และโรคอีกหลายร้อยชนิด. ในคำว่า "สุขสัญญาและลหุสัญญา" นี้ คำว่า "จะ" (และ) ที่มีความหมายว่ารวมกัน ได้ถูกใช้โดยการแบ่งสัญญาอันเดียวที่ประกอบด้วยจตุตถฌาน ออกเป็น ๒ อย่างตามอาการที่ต่างกัน คือความสงบและความเบา. จริงอยู่ อุเบกขาในจตุตถฌาน ตรัสเรียกว่า "สุข" เพราะความสงบ. สัญญาที่ประกอบด้วยสุขนั้นชื่อว่าสุขสัญญา. สุขสัญญานั้นเองชื่อว่าลหุสัญญา เพราะหลุดพ้นจากนิวรณ์และธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ เช่น วิตก เป็นต้น. คำว่า "อธิษฐานวเสนะ" หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นโดยกระทำเป็นใหญ่, ด้วยอำนาจแห่งการเข้าถึงวิถีจิตบริกรรมอธิษฐานในปาทกฌาน. นี้คือความหมาย. คำว่า "จะ" ใน "อธิษฐานวเสนะ จะ" พึงเชื่อมโยงกัน. ด้วยบทว่า "เอกววัตถานตาอธิษฐานวเสนะ" เพียงเท่านี้ เหตุแห่งอิทธิวิธีทุกประเภทได้ถูกกล่าวไว้ตามความเหมาะสมแล้ว.

Ijjhanaṭṭhe paññāti ijjhanasabhāve paññā. Iddhividhe ñāṇanti ijjhanaṭṭhena iddhi, nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti vuttaṃ hoti. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). Tathā ‘‘nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriyaṃ, arahattamaggo ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’nti (paṭi. ma. 3.32). Aparo nayo – ijjhanaṭṭhena iddhi, upāyasampadāyetaṃ adhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho citto gahapati sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati, anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattīti. Ijjhissati hi sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352). Aparo nayo – etāya sattā ijjhantīti iddhi, ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti. Iddhi eva vidhaṃ iddhividhaṃ, iddhikoṭṭhāso iddhivikappoti attho. Taṃ iddhividhaṃ ñāṇanti vuttaṃ hoti.

ปัญญาในอรรถว่าสำเร็จ คือปัญญาในสภาวะแห่งความสำเร็จ. ญาณในอิทธิวิธี คือชื่อว่าอิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ เพราะอรรถว่าบังเกิด และเพราะอรรถว่าได้มา. จริงอยู่ สิ่งใดบังเกิดและได้มา สิ่งนั้นเรียกว่า สำเร็จ. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "กามที่บุคคลปรารถนาอยู่ ย่อมสำเร็จแก่บุคคลนั้น" (สุ. นิ. ๗๗๒). อีกอย่างหนึ่ง ตรัสว่า "เนกขัมมะย่อมสำเร็จ จึงชื่อว่าอิทธิ, ย่อมขจัด (กามฉันทะเป็นต้น) จึงชื่อว่าปาฏิหาริย์. อรหัตตมรรคย่อมสำเร็จ จึงชื่อว่าอิทธิ, ย่อมขจัด (กิเลส) จึงชื่อว่าปาฏิหาริย์" (ปฏิ. ม. ๓.๓๒). พึงทราบดังนี้. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าอิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ. คำว่า อิทธิ นี้เป็นชื่อของอุปายสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งอุบาย). จริงอยู่ อุปายสัมปทาย่อมสำเร็จ เพราะยังผลที่ปรารถนาให้บังเกิด. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "คฤหบดีชื่อจิตรผู้นี้มีศีล มีธรรมอันงาม, หากเขาตั้งความปรารถนาไว้ว่า ในอนาคตกาล เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ. ความปรารถนาทางใจของบุคคลผู้มีศีลย่อมสำเร็จ เพราะความบริสุทธิ์" (สํ. นิ. ๔.๓๕๒). อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญด้วยอิทธินี้ จึงชื่อว่าอิทธิ. คำว่า ย่อมเจริญ หมายถึง เป็นผู้ประเสริฐ เจริญ และถึงความเป็นผู้เลิศ. อิทธินั่นเองเป็นส่วนหนึ่ง ชื่อว่าอิทธิวิธี คือเป็นส่วนของอิทธิ เป็นการจำแนกอิทธิ. นี้คือความหมาย. ญาณในอิทธิวิธีนั้น ท่านกล่าวไว้ดังนี้.

51. Vitakkavipphāravasenāti dibbasotadhātuuppādanatthaṃ parikammakaraṇakāle saddanimittesu attano vitakkavipphāravasena vitakkavegavasena. Vitakkoti cettha vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso[Pg.48]. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno, tajjāsamannāhārena pana indriyena ca parikkhitte visaye anantarāyena uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Nānattekattasaddanimittānanti nānāsabhāvānaṃ ekasabhāvānañca saddanimittānaṃ. Saddā eva cettha vitakkuppattikāraṇattā saṅkhāranimittattā ca nimittāni. Bherisaddādivasena ekagghanībhūtā, anekā vā saddā, nānādisāsu vā saddā, nānāsattānaṃ vā saddā nānattasaddā, ekadisāya saddā, ekasattassa vā saddā, bherisaddādivasena ekekasaddā vā ekattasaddā. Saddoti cettha sappatīti saddo, kathīyatīti attho. Pariyogāhaṇe paññāti pavisanapaññā, pajānanapaññāti attho. Sotadhātuvisuddhiñāṇanti savanaṭṭhena ca nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu, sotadhātukiccakaraṇavasena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu, parisuddhattā nirupakkilesattā visuddhi, sotadhātu eva visuddhi sotadhātuvisuddhi, sotadhātuvisuddhi eva ñāṇaṃ sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ.

๕๑. ด้วยอำนาจแห่งความแผ่ไปแห่งวิตก หมายถึง ในเวลาทำบริกรรมเพื่อยังทิพยโสตธาตุที่ยังไม่เกิดให้เกิด หรือที่เกิดแล้วให้เป็นไป ในนิมิตคือเสียง ด้วยอำนาจแห่งความแผ่ไปแห่งวิตกของตน หรือด้วยอำนาจแห่งความเร็วของวิตก. ในบทว่า วิตก นี้ พึงทราบว่า ย่อมตรึก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิตก หรือการตรึก ชื่อว่า วิตก หรือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์. วิตกนั้นมีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ มีกิจคือการกระทบอารมณ์เบื้องต้นและการกระทบอารมณ์โดยรอบ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โยคาวจรย่อมกระทำอารมณ์ที่ถูกวิตกกระทบเบื้องต้นและถูกวิตกกระทบโดยรอบ. มีการนำจิตมาสู่อารมณ์เป็นอาการปรากฏ มีอารมณ์ที่มาสู่คลองเป็นเหตุใกล้ เพราะเกิดขึ้นโดยไม่มีอันตรายในอารมณ์ที่ถูกพิจารณาโดยรอบด้วยการมนสิการที่เหมาะสมแก่วิตกนั้น หรือด้วยอินทรีย์. นานัตเตกัตตสัททนิมิตตานัง หมายถึง นิมิตคือเสียงที่มีสภาวะต่างกันและมีสภาวะเดียวกัน. ในบทนี้ เสียงนั่นเองชื่อว่านิมิต เพราะเป็นเหตุให้เกิดวิตก และเพราะเป็นสังขารนิมิต. เสียงจำนวนมากที่รวมกันเป็นกลุ่มก้อนด้วยอำนาจเสียงกลองเป็นต้น หรือเสียงในทิศต่างๆ หรือเสียงของสัตว์ต่างๆ ชื่อว่า นานัตตสัททะ. เสียงในทิศเดียวกัน หรือเสียงของสัตว์ตัวเดียว หรือเสียงแต่ละเสียงด้วยอำนาจเสียงกลองเป็นต้น ชื่อว่า เอกัตตสัททะ. ในบทว่า สัททะ นี้ พึงทราบว่า ย่อมเปล่งเสียง หรือย่อมถึงความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัททะ. ปัญญาในการหยั่งลง หมายถึง ปัญญาที่หยั่งลง (สู่อารมณ์) หรือปัญญาที่รู้โดยประการต่างๆ. โสตธาตุวิสุทธิญาณ หมายถึง ชื่อว่า โสตธาตุ เพราะอรรถว่าได้ยิน และเพราะอรรถว่าไม่มีชีวิต. ชื่อว่า โสตธาตุ ด้วยอำนาจการทำกิจของโสตธาตุ (คือการได้ยินเสียง). ชื่อว่า วิสุทธิ เพราะความบริสุทธิ์โดยสภาวะ และเพราะไม่มีมลทิน (คือราคะเป็นต้น). โสตธาตุนั่นเองคือวิสุทธิ ชื่อว่า โสตธาตุวิสุทธิ. โสตธาตุวิสุทธินั่นเองคือญาณ ชื่อว่า โสตธาตุวิสุทธิญาณ.

52. Tiṇṇannaṃ cittānanti somanassasahagatadomanassasahagataupekkhāsahagatavasena tiṇṇannaṃ cittānaṃ. Vipphārattāti vipphārabhāvena vegenāti attho. Hetuatthe nissakkavacanaṃ, cetopariyañāṇuppādanatthaṃ parikammakaraṇakāle paresaṃ tiṇṇannaṃ cittānaṃ vipphārahetunā. Indriyānaṃ pasādavasenāti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ pasādavasena, indriyānaṃ patiṭṭhitokāsā cettha phalūpacārena indriyānanti vuttā yathā ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto’’ti (mahāva. 60). Indriyapatiṭṭhitokāsesupi hadayavatthu eva idhādhippetaṃ. Pasādavasenāti ca anāvilabhāvavasena. ‘‘Pasādappasādavasenā’’ti vattabbe appasādasaddassa lopo katoti veditabbaṃ. Atha vā idamappasannanti gahaṇassa pasādamapekkhitvā eva sambhavato ‘‘pasādavasenā’’ti vacaneneva appasādopi vuttova hotīti veditabbaṃ. Nānattekattaviññāṇacariyā pariyogāhaṇe paññāti yathāsambhavaṃ nānāsabhāvaekasabhāvaekūnanavutiviññāṇapavattivijānanapaññā. Ettha asamāhitassa viññāṇacariyā nānattā, samāhitassa viññāṇacariyā ekattā. Sarāgādicittaṃ [Pg.49] vā nānattaṃ, vītarāgādicittaṃ ekattaṃ. Cetopariyañāṇanti ettha pariyātīti pariyaṃ, paricchindatīti attho. Cetaso pariyaṃ cetopariyaṃ, cetopariyañca taṃ ñāṇañcāti cetopariyañāṇaṃ. Vipphāratātipi pāṭho, vipphāratāyāti attho.

๕๒. จิต ๓ ดวง หมายถึง จิต ๓ ดวง ด้วยอำนาจแห่งโสมนัสสหคต โทมนัสสหคต และอุเบกขาสหคต. เพราะความแผ่ไป หมายถึง ด้วยความเป็นผู้แผ่ไป หรือด้วยความเร็ว. เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ (หมายถึง) ด้วยเหตุแห่งความแผ่ไปแห่งจิต ๓ ดวงของผู้อื่น ในเวลาทำบริกรรมเพื่อยังเจโตปริยญาณที่ยังไม่เกิดให้เกิด หรือที่ยังไม่ได้ให้ได้มา. ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใสแห่งอินทรีย์ หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใสแห่งอินทรีย์ ๖ มีจักขุเป็นต้น. ในบทนี้ สถานที่ตั้งแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ท่านเรียกว่า อินทรีย์ โดยการอุปจาระเอาชื่อผลมาเรียกเหตุ ดังที่กล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก สีผิวของท่านบริสุทธิ์ผุดผ่อง" (มหาวัคค์ ๖๐). ในบรรดาสถานที่ตั้งแห่งอินทรีย์ทั้งหลายนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาหทัยวัตถุเท่านั้น. ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใส หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งความไม่ขุ่นมัว. พึงทราบว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใสและความไม่ผ่องใส" (ปสาทัปปสาทวเสนะ) ท่านได้ทำการลบศัพท์ "อัปปสาทะ" เสีย. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า เพราะการกำหนดรู้ว่า "สิ่งนี้ไม่ผ่องใส" ย่อมมีได้โดยอาศัยความผ่องใสเท่านั้น ดังนั้น ด้วยคำว่า "ด้วยอำนาจแห่งความผ่องใส" นี้เอง จึงเป็นอันกล่าวถึงความไม่ผ่องใสไว้ด้วยแล้ว. ปัญญาในการหยั่งลงซึ่งวิญญาณจริยาที่มีสภาพต่างกันและมีสภาพเดียวกัน หมายถึง ปัญญาที่รู้การเป็นไปแห่งวิญญาณ ๘๙ ดวงที่มีสภาวะต่างกันและมีสภาวะเดียวกันตามสมควร. ในบทนี้ วิญญาณจริยาของบุคคลผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ชื่อว่า นานัตตะ, วิญญาณจริยาของบุคคลผู้มีจิตตั้งมั่น ชื่อว่า เอกัตตะ. หรือจิตที่มีราคะเป็นต้น ชื่อว่า นานัตตะ, จิตที่ปราศจากราคะเป็นต้น ชื่อว่า เอกัตตะ. ในบทว่า เจโตปริยญาณ นี้ ย่อมกำหนดรู้โดยรอบ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริยะ หมายถึง ย่อมกำหนดรู้. การกำหนดรู้จิตของผู้อื่นโดยรอบ ชื่อว่า เจโตปริยะ. เจโตปริยะนั้นด้วยและเป็นญาณด้วย ชื่อว่า เจโตปริยญาณ. มีบทว่า วิปผารตา ดังนี้ก็มี หมายถึง ด้วยความเป็นผู้แผ่ไป.

53. Paccayappavattānaṃ dhammānanti paṭiccasamuppādavasena paccayato pavattānaṃ paccayuppannadhammānaṃ. Nānattekattakammavipphāravasenāti ettha akusalaṃ kammaṃ nānattaṃ, kusalaṃ kammaṃ ekattaṃ. Kāmāvacaraṃ vā kammaṃ nānattaṃ, rūpāvacarārūpāvacaraṃ kammaṃ ekattaṃ. Nānattekattakammavipphāravasena paccayapavattānaṃ dhammānaṃ pariyogāhaṇe paññāti sambandho. Pubbenivāsānussatiñāṇanti pubbe atītajātīsu nivutthakhandhā pubbenivāso. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā. Pubbe atītajātīsu nivutthadhammā vā pubbenivāso. Nivutthāti gocaranivāsena nivutthā attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇena viññātāpi vā. Chinnavaṭumakānussaraṇādīsu te buddhānaṃyeva labbhanti. Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati, ñāṇanti tāya satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ.

๕๓. ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากปัจจัย หมายถึง ธรรมที่เป็นปัจจยุปบัน (คือวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา) ที่เกิดขึ้นจากปัจจัย (คืออวิชชา สังขาร ตัณหา อุปาทาน ภพ) ด้วยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาท. ในบทว่า นานัตเตกัตตกัมมวิปผารวเสนะ นี้ อกุศลกรรม ชื่อว่า นานัตตะ, กุศลกรรม ชื่อว่า เอกัตตะ. หรือกามวจรกรรม ชื่อว่า นานัตตะ, รูปาวจรกรรมและอรูปาวจรกรรม ชื่อว่า เอกัตตะ. ปัญญาในการหยั่งลงซึ่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากปัจจัย ด้วยอำนาจแห่งความแผ่ไปแห่งกรรมที่มีสภาพต่างกันและมีสภาพเดียวกัน นี้เป็นความสัมพันธ์กัน. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ หมายถึง ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในภพในอดีต ชื่อว่า ปุพเพนิวาส. คำว่า เคยอาศัยอยู่ หมายถึง เคยอาศัยอยู่ เคยเสวย คือเกิดขึ้นแล้วดับไปในสันดานของตน. หรือธรรมที่เคยอาศัยอยู่ในภพในอดีต ชื่อว่า ปุพเพนิวาส. คำว่า เคยอาศัยอยู่ หมายถึง อาศัยอยู่โดยความเป็นอารมณ์ คือขันธ์ที่ถูกวิญญาณของตนรู้แล้วและกำหนดแล้ว หรือแม้ที่ถูกวิญญาณของผู้อื่นรู้แล้ว. ในการระลึกถึงธรรมของผู้ตัดทางแห่งสังสารวัฏได้แล้วเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นย่อมมีได้แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. ปุพเพนิวาสานุสสติ หมายถึง สติใดที่ระลึกถึงปุพเพนิวาสได้ สตินั้นชื่อว่า ปุพเพนิวาสานุสสติ. ญาณ หมายถึง ญาณที่ประกอบด้วยสตินั้น.

54. Obhāsavasenāti dibbena cakkhunā rūpadassanatthaṃ pasāritassa tejokasiṇaodātakasiṇaālokakasiṇānaṃ aññatarassa catutthajjhānārammaṇassa kasiṇobhāsassa vasena. Nānattekattarūpanimittānanti nānāsattānaṃ rūpāni, nānattakāyaṃ upapannānaṃ vā sattānaṃ rūpāni, nānādisāsu vā rūpāni, asammissāni vā rūpāni nānattarūpāni, ekasattassa rūpāni, ekattakāyaṃ upapannassa vā rūpāni, ekadisāya vā rūpāni, nānādisādīnaṃ sammissībhūtāni vā rūpāni ekattarūpāni. Rūpanti cettha vaṇṇāyatanameva. Tañhi rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Rūpameva rūpanimittaṃ. Tesaṃ nānattekattarūpanimittānaṃ. Dassanaṭṭhe paññāti dassanasabhāve paññā.

๕๔. ด้วยอำนาจแห่งความแสงสว่าง หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งแสงสว่างของกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเตโชกสิณ โอทาตกสิณ และอาโลกกสิณ ซึ่งเป็นอารมณ์ของจตุตถฌาน ที่แผ่ไปแล้วเพื่อการเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ. นานัตเตกัตตรูปนิมิตตานัง หมายถึง รูปของสัตว์ต่างๆ, หรือรูปของสัตว์ที่เข้าถึงนานัตตกายภูมิ, หรือรูปในทิศต่างๆ, หรือรูปที่ไม่ปะปนกัน ชื่อว่า นานัตตรูป. รูปของสัตว์ตัวเดียว, หรือรูปของสัตว์ที่เข้าถึงเอกัตตกายภูมิ, หรือรูปในทิศเดียวกัน, หรือรูปที่ปะปนกันในทิศต่างๆ เป็นต้น ชื่อว่า เอกัตตรูป. ในบทนี้ คำว่า รูป หมายถึง วรรณายตนะนั่นเอง. จริงอยู่ รูปายตนะนั้นย่อมแสดง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า รูป หมายถึง เมื่อถึงความแปรผันของสี ย่อมแสดงสภาวะที่อยู่ในใจ (คือความปรารถนาในใจ). รูปนั่นเองชื่อว่า รูปนิมิต. ปัญญาในอรรถว่าเห็น แห่งนิมิตคือรูปที่มีสภาพต่างกันและมีสภาพเดียวกันเหล่านั้น คือปัญญาในสภาวะแห่งการเห็น.

Dibbacakkhuñāṇanti dibbasadisattā dibbaṃ. Devānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena paṭiladdhattā [Pg.50] attanā dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu, cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu, dibbacakkhu ca taṃ ñāṇañcāti dibbacakkhuñāṇaṃ.

คำว่า ทิพพจักขุญาณ นั้น เพราะมีความคล้ายคลึงกับทิพยจักษุ จึงชื่อว่า ทิพย์. ด้วยว่า ทิพยปสาทจักษุของเหล่าเทพเจ้า อันเกิดจากกุศลกรรมที่ประพฤติดีแล้ว ไม่ถูกพัวพันด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น เพราะพ้นจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. อนึ่ง ญาณจักษุนี้ อันเกิดจากกำลังแห่งวิริยภาวนา ก็มีสภาพเช่นนั้นนั่นเอง, เพราะมีความคล้ายคลึงกับทิพยจักษุนั้น จึงชื่อว่า ทิพย์, เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะตัวญาณเองอาศัยทิพยวิหารอยู่ จึงชื่อว่า ทิพย์, เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการกำหนดแสงสว่าง จึงชื่อว่า ทิพย์, เพราะมีความเป็นไปกว้างขวางด้วยการเห็นรูปที่ตั้งอยู่ภายในฝาผนังเป็นต้น จึงชื่อว่า ทิพย์. เนื้อความทั้งหมดนั้น พึงทราบตามแนวแห่งคัมภีร์สัททศาสตร์. ชื่อว่า จักษุ เพราะอรรถว่าเห็น, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า จักษุ เพราะทำกิจของจักษุ จึงเป็นประดุจจักษุ, จักษุนั้นเป็นทิพย์ด้วย เป็นจักษุด้วย จึงชื่อว่า ทิพยจักษุ, ทิพยจักษุนั้นเป็นญาณด้วย จึงชื่อว่า ทิพยจักขุญาณ.

55. Catusaṭṭhiyā ākārehīti aṭṭhasu maggaphalesu ekekasmiṃ aṭṭhannaṃ aṭṭhannaṃ indriyānaṃ vasena catusaṭṭhiyā ākārehi. Tiṇṇannaṃ indriyānanti anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti, imesaṃ tiṇṇannaṃ indriyānaṃ. Vasibhāvatā paññāti vasibhāvatāya pavattā paññā, arahattaphale aṭṭhannaṃ indriyānaṃ vasena aṭṭhahi ākārehi aññātāvindriyasseva vasibhāvatāya arahattamaggakkhaṇe abhāvepi kāraṇasiddhivasena tadatthasādhanatāya vuttanti veditabbaṃ. Āsavānaṃ khaye ñāṇanti attanā vajjhānaṃ āsavānaṃ khayakaraṃ arahattamaggañāṇaṃ.

๕๕. คำว่า ด้วยอาการ ๖๔ นั้น คือ ในมรรคและผล ๘ ประการ แต่ละประการ โดยอำนาจแห่งอินทรีย์ ๘ ประการ (คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์) จึงเป็นอาการ ๖๔. คำว่า แห่งอินทรีย์ ๓ นั้น คือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ และอัญญาตาวินทรีย์ แห่งอินทรีย์ ๓ เหล่านี้. คำว่า ปัญญาคือความเป็นวสี นั้น คือ ปัญญาที่ดำเนินไปโดยความเป็นวสี (คือ อรหัตตมรรคปัญญา), พึงทราบว่า ในอรหัตตผล โดยอำนาจแห่งอินทรีย์ ๘ ด้วยอาการ ๘ แม้ความเป็นวสีแห่งอัญญาตาวินทรีย์จะไม่มีในขณะแห่งอรหัตตมรรคก็ตาม แต่ที่ตรัสไว้เช่นนั้น ก็โดยอำนาจความสำเร็จแห่งเหตุ เพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์นั้น (คืออรหัตตผล). คำว่า ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะ นั้น คือ อรหัตตมรรคญาณอันกระทำความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ตนพึงฆ่า (ละ).

56-59. Idāni āsavānaṃ khayañāṇasaṅkhātaarahattamaggañāṇasambandhe catunnampi maggañāṇānaṃ ekekassa maggañāṇassa ekābhisamayataṃ dassetuṃ ‘‘pariññaṭṭhe paññā’’tiādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ, hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ nirodhasaccaṃ, tadadhigamūpāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ. Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha, taṃ neva akataṃ āgacchati, na issaranimmānādito hoti, ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ, tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ, tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti. Idāni tabbisayāni ñāṇāni teneva kamena uddiṭṭhāni. Tattha pariññaṭṭheti dukkhassa pīḷanaṭṭhādike catubbidhe parijānitabbasabhāve. Pahānaṭṭheti samudayassa āyūhanaṭṭhādike catubbidhe pahātabbasabhāve. Sacchikiriyaṭṭheti nirodhassa nissaraṇaṭṭhādike catubbidhe sacchikātabbasabhāve. Bhāvanaṭṭheti maggassa niyyānaṭṭhādike catubbidhe bhāvetabbasabhāve.

๕๖-๕๙. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นอันเดียวกันแห่งการตรัสรู้ (เอกาภิสมัย) ของมรรคญาณแต่ละอย่าง ในบรรดามรรคญาณทั้ง ๔ โดยความเกี่ยวข้องกับอรหัตตมรรคญาณอันนับว่าเป็นญาณในความสิ้นอาสวะ ท่านจึงแสดงญาณ ๔ อย่าง มีคำว่า 'ปัญญาในอรรถแห่งปริญญา' เป็นต้นไว้โดยย่อ. ในญาณเหล่านั้น ทุกขสัจถูกกล่าวไว้ก่อน เพราะเป็นของหยาบและเพราะเป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง จึงรู้ได้ง่าย, สมุทยสัจถูกกล่าวไว้ในลำดับต่อจากทุกขสัจนั้น เพื่อแสดงเหตุของทุกขสัจนั้นเอง, นิโรธสัจถูกกล่าวไว้ในลำดับต่อจากสมุทยสัจนั้น เพื่อให้รู้ว่า เพราะเหตุดับ ผลจึงดับ, มรรคสัจถูกกล่าวไว้ในที่สุด เพื่อแสดงอุบายเป็นเครื่องบรรลุนิโรธสัจนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวทุกข์ไว้ก่อน เพื่อยังความสังเวชให้เกิดแก่สัตว์ทั้งหลายผู้สยบอยู่ในรสแห่งความสุขในภพ, เพื่อให้รู้ว่า ทุกข์นั้นมิใช่ว่าจะไม่ถูกปัจจัยปรุงแต่งแล้วมาเอง และมิใช่จะเกิดจากการบันดาลของพระผู้เป็นเจ้าเป็นต้น แต่เกิดมาจากตัณหานี้ ท่านจึงกล่าวสมุทยสัจไว้ในลำดับต่อจากทุกขสัจนั้น, จากนั้น ท่านกล่าวถึงนิโรธ เพื่อยังความเบาใจให้เกิดแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีใจสังเวชเพราะถูกทุกข์พร้อมทั้งเหตุครอบงำ และผู้แสวงหาทางออกจากทุกข์ ด้วยการแสดงทางออก (นิสสรณะ), จากนั้น ท่านกล่าวถึงมรรคอันนำไปสู่การบรรลุนิโรธ เพื่อการบรรลุนิโรธนั้น. บัดนี้ ญาณทั้งหลายที่มีสัจจะเหล่านั้นเป็นอารมณ์ จึงถูกแสดงไว้โดยย่อตามลำดับนั้นเอง. ในญาณเหล่านั้น คำว่า ในอรรถแห่งปริญญา คือ ในสภาพที่พึงกำหนดรู้ ๔ ประการ มีอรรถว่าบีบคั้นเป็นต้นของทุกขสัจ. คำว่า ในอรรถแห่งปหานะ คือ ในสภาพที่พึงละ ๔ ประการ มีอรรถว่าประมวลมาเป็นต้นของสมุทยสัจ. คำว่า ในอรรถแห่งสัจฉิกิริยา คือ ในสภาพที่พึงทำให้แจ้ง ๔ ประการ มีอรรถว่าสลัดออกเป็นต้นของนิโรธสัจ. คำว่า ในอรรถแห่งภาวนา คือ ในสภาพที่พึงเจริญ ๔ ประการ มีอรรถว่านำออกไปเป็นต้นของมรรคสัจ.

60-63. Idāni [Pg.51] bhāvitamaggassa paccavekkhaṇavasena vā abhāvitamaggassa anussavavasena vā visuṃ visuṃ saccañāṇāni dassetuṃ dukkhe ñāṇādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tattha dukkheti ettha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitañhi puttaṃ duputtoti vadanti. Khaṃ-saddo pana tucche. Tucchañhi ākāsaṃ ‘kha’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekupaddavādhiṭṭhānato, tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato. Tasmā kucchitattā tucchattā ca ‘‘dukkha’’nti vuccati.

๖๐-๖๓. บัดนี้ เพื่อแสดงสัจจญาณทั้งหลายแยกกัน โดยอำนาจแห่งการพิจารณา (ปัจจเวกขณะ) ของผู้เจริญมรรคแล้ว หรือโดยอำนาจแห่งการฟังตามกันมา (อนุสสะ) ของผู้ยังไม่ได้เจริญมรรค ท่านจึงแสดงญาณ ๔ อย่าง มีคำว่า 'ญาณในทุกข์' เป็นต้นไว้โดยย่อ. ในญาณเหล่านั้น ในบทว่า ทุกข์ นี้ ศัพท์ว่า 'ทุ' นี้ ปรากฏในอรรถว่าน่าเกลียด. ด้วยว่า คนทั้งหลายย่อมเรียกบุตรที่น่าเกลียดว่า 'ทุบุตร'. ส่วนศัพท์ว่า 'ขัง' ปรากฏในอรรถว่าว่างเปล่า. ด้วยว่า อากาศที่ว่างเปล่า ท่านเรียกว่า 'ขัง'. ก็สัจจะที่หนึ่งนี้ ชื่อว่า น่าเกลียด เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะมิใช่น้อย, ชื่อว่า ว่างเปล่า เพราะปราศจากความเป็นของเที่ยง ความงาม ความสุข และความเป็นอัตตาที่คนพาลกำหนดกันขึ้น. เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นของน่าเกลียดและเพราะความเป็นของว่างเปล่า จึงเรียกว่า 'ทุกข์'.

Dukkhasamudayeti ettha saṃ-iti ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu (vibha. 199; dī. ni. 2.396) viya saṃyogaṃ dīpeti. U-iti ayaṃ saddo ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu (pārā. 172; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 141) viya uppattiṃ. Aya-saddo pana kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassa uppattikāraṇaṃ. Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā ‘‘dukkhasamudaya’’nti vuccati.

ในบทว่า ทุกขสมุทัย นี้ ศัพท์ว่า 'สํ' นี้ แสดงถึงการประกอบกัน (สังโยคะ) เหมือนในคำว่า 'สมาคโม' (การมาพร้อมกัน) 'สเมตํ' (การประชุมกัน) เป็นต้น. ศัพท์ว่า 'อุ' นี้ แสดงถึงการเกิดขึ้น (อุปปัตติ) เหมือนในคำว่า 'อุปปันนํ' (เกิดขึ้นแล้ว) 'อุทิตํ' (ปรากฏขึ้นแล้ว) เป็นต้น. ส่วนศัพท์ว่า 'อย' แสดงถึงเหตุ. และสัจจะที่สองนี้ เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ เมื่อมีการประกอบกันของปัจจัยที่เหลือ. เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์เมื่อมีการประกอบกัน (ของปัจจัย) จึงเรียกว่า 'ทุกขสมุทัย'.

Dukkhanirodheti ettha ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti. Tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakassa dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi ‘‘dukkhanirodha’’nti vuccati. Dukkhassa vā anuppattinirodhapaccayattā dukkhanirodhanti vuccati.

ในบทว่า ทุกขนิโรธ นี้ ศัพท์ว่า 'นิ' แสดงถึงความไม่มี (อภาวะ), และศัพท์ว่า 'โรธ' แสดงถึงเรือนจำ (จารกะ). เพราะเหตุนั้น ในนิพพานนี้ ความไม่มีแห่งเครื่องกั้นคือทุกข์อันนับว่าเป็นเรือนจำแห่งสังสารวัฏ ย่อมมี เพราะความว่างเปล่าจากคติทั้งปวง, อีกอย่างหนึ่ง เมื่อบรรลุนิพพานนั้นแล้ว ความไม่มีแห่งเครื่องกั้นคือทุกข์อันนับว่าเป็นเรือนจำแห่งสังสารวัฏ ย่อมมี (แก่ผู้นั้น) เพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อเครื่องกั้นคือทุกข์นั้น แม้ด้วยเหตุนี้ จึงเรียกว่า 'ทุกขนิโรธ'. หรือเพราะเป็นปัจจัยแห่งการดับโดยไม่เกิดขึ้นอีกแห่งทุกข์ จึงเรียกว่า 'ทุกขนิโรธ'.

Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyāti ettha yasmā ayaṃ etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇakaraṇavasena tadabhimukhībhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā, tasmā dukkhanirodhagāminipaṭipadāti vuccati. Cattāri maggañāṇāneva heṭṭhā vuṭṭhānākāradīpanavasena ‘‘magge ñāṇa’’nti vuttāni, anantaraphaladāyakattassa kāraṇaparidīpanavasena ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti vuttāni, vivaṭṭanākāradīpanavasena ‘‘saccavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttāni, maggapaṭipāṭikkameneva arahattamaggañāṇuppattiṃ, tassa ca ñāṇassa abhiññābhāvaṃ dīpetuṃ arahattamaggañāṇameva ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇa’’nti vuttaṃ. Puna catunnampi maggañāṇānaṃ ekābhisamayataṃ dīpetuṃ ‘‘pariññaṭṭhe paññā dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri ñāṇāni vuttāni. Puna ekekasmiṃ sacce visuṃ visuṃ uppattidīpanavasena ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhānīti evaṃ pubbāparaviseso veditabboti.

ในบทว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้ เพราะมรรคนี้ย่อมไปสู่พระนิพพานอันเป็นที่ดับทุกข์นั้น เพราะความเป็นธรรมชาติมุ่งหน้าต่อพระนิพพานนั้นด้วยอำนาจการกระทำอารมณ์, และเป็นทางดำเนินเพื่อการบรรลุพระนิพพานอันเป็นที่ดับทุกข์, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา'. มรรคญาณ ๔ นั่นเอง ที่ตรัสไว้ในตอนต้นว่า 'ญาณในมรรค' โดยอำนาจการแสดงอาการที่ออกจากวัฏฏะ, ตรัสไว้ว่า 'ญาณในอนันตริกสมาธิ' โดยอำนาจการแสดงเหตุที่เป็นเครื่องให้ผลในลำดับ, ตรัสไว้ว่า 'ญาณในสัจจวิวัฏฏะ' โดยอำนาจการแสดงอาการที่เวียนกลับ (จากวัฏฏะ), และเพื่อแสดงการเกิดขึ้นแห่งอรหัตตมรรคญาณตามลำดับแห่งมรรค และแสดงความเป็นอภิญญาของญาณนั้น จึงตรัสอรหัตตมรรคญาณนั้นเองว่า 'ญาณในความสิ้นอาสวะ'. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นอันเดียวกันแห่งการตรัสรู้ของมรรคญาณทั้ง ๔ จึงตรัสญาณ ๔ อย่าง มี 'ปัญญาในอรรถแห่งปริญญา ญาณในทุกข์' เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของญาณในสัจจะแต่ละอย่างแยกกัน จึงแสดงญาณ ๔ อย่าง มี 'ญาณในทุกข์' เป็นต้นไว้โดยย่อ พึงทราบความแตกต่างกันของเทศนาในตอนต้นและตอนปลายด้วยประการฉะนี้.

64-67. Idāni [Pg.52] sabbesaṃ ariyapuggalānaṃ ariyamaggānubhāveneva paṭisambhidāñāṇāni siddhānīti dassetuṃ atthapaṭisambhide ñāṇantiādīni puna cattāri paṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhāni. Imāni hi paṭisambhidāpabhedābhāvepi sabbaariyapuggalasādhāraṇāni suddhikapaṭisambhidāñāṇāni, heṭṭhā uddiṭṭhāni pana pabhinnapaṭisambhidānaṃ pabhedappattāni paṭisambhidāñāṇānīti veditabbānīti ayametesaṃ ubhayatthavacane viseso. Yasmā vā anantaraṃ uddiṭṭhaṃ dukkhārammaṇaṃ nirodhārammaṇañca ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā hoti, samudayārammaṇaṃ maggārammaṇañca ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tadabhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, tesu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā, tasmā tampi atthavisesaṃ dassetuṃ suddhikapaṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhānīti veditabbāni. Tasmāyeva ca heṭṭhā nānattasaddena visesetvā vuttāni. Idha tathā avisesetvā vuttānīti.

๖๔-๖๗. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าปฏิสัมภิทาญาณทั้งหลายสำเร็จแล้วด้วยอานุภาพแห่งอริยมรรคของอริยบุคคลทั้งปวงเท่านั้น จึงตรัสปฏิสัมภิทาญาณ ๔ อย่างมี "ญาณในอรรถปฏิสัมภิทา" เป็นต้น โดยย่ออีกครั้ง แท้จริง ปฏิสัมภิทาญาณเหล่านี้ แม้ไม่มีความแตกต่างแห่งปฏิสัมภิทา ก็เป็นสุทธิกปฏิสัมภิทาญาณที่ทั่วไปแก่อริยบุคคลทั้งปวง ส่วนปฏิสัมภิทาญาณที่ตรัสไว้ข้างล่างนั้น เป็นปฏิสัมภิทาญาณที่ถึงความแตกต่างแห่งปฏิสัมภิทาที่จำแนกแล้ว พึงทราบดังนี้ นี้คือความแตกต่างในการตรัสปฏิสัมภิทาญาณเหล่านั้นในสองแห่ง หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะญาณที่มีทุกขสัจจะและนิโรธสัจจะเป็นอารมณ์ที่ตรัสไว้ในลำดับนั้น เป็นอรรถปฏิสัมภิทา ญาณที่มีสมุทยสัจจะและมรรคเป็นอารมณ์ เป็นธรรมปฏิสัมภิทา ญาณในถ้อยคำที่แสดงสัจจะ ๔ นั้น เป็นนิรุตติปฏิสัมภิทา ญาณในญาณ ๓ อย่างนั้น เป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความแตกต่างแห่งอรรถนั้นด้วย จึงตรัสสุทธิกปฏิสัมภิทาญาณโดยย่อ พึงทราบดังนี้ เพราะเหตุนั้นเอง ญาณเหล่านั้นจึงตรัสไว้ข้างล่างโดยจำแนกด้วยคำว่า "นานัตตะ" ส่วนในที่นี้ตรัสไว้โดยไม่จำแนกเช่นนั้น

68. Evaṃ paṭipāṭiyā sattasaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇāni uddisitvā idāni sāvakehi asādhāraṇāni tathāgatānaṃyeva āveṇikāni ñāṇāni dassetuṃ indriyaparopariyattañāṇādīni cha asādhāraṇañāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthapi yasmā tathāgatā sattānaṃ dhammadesanāya bhājanābhājanattaṃ olokentā buddhacakkhunā olokenti. Buddhacakkhu nāma indriyaparopariyattāsayānusayañāṇadvayameva. Yathāha –

๖๘. โดยนัยที่กล่าวมานี้ ได้แสดงญาณ ๖๗ อย่างที่ทั่วไปแก่สาวกโดยลำดับแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงญาณที่ไม่ทั่วไปแก่สาวก เป็นญาณเฉพาะของพระตถาคตเท่านั้น จึงตรัสอสาธารณญาณ ๖ อย่างมี "อินทริยปโรปริยัตตญาณ" เป็นต้น โดยย่อ ในญาณ ๖ อย่างนั้น เพราะพระตถาคตทั้งหลายเมื่อทรงพิจารณาความเป็นผู้ควรและไม่ควรแก่การแสดงธรรมของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมทรงพิจารณาด้วยพุทธจักษุ พุทธจักษุนั้นคือ อินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ ๒ อย่างนั่นเอง ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye’’tiādi (mahāva. 9; ma. ni. 1.283; 2.339).

“พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นโลกด้วยพุทธจักษุ คือ อินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีคือกิเลสในดวงตาคือปัญญาน้อย มีธุลีคือกิเลสในดวงตาคือปัญญามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน” เป็นต้น (มหาวัคคขันธกะ ๙; ม.อุ. ๑.๒๘๓; ๒.๓๓๙)

Sattasantāne ca olokentā paṭhamaṃ indriyaparipākāparipākaṃ olokenti, indriyaparipākañca ñatvā āsayādīnaṃ anurūpena dhammadesanatthaṃ tato āsayānusayacaritāni olokenti, tasmāpi paṭhamaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ āsayānusayañāṇaṃ. Dhammaṃ desentā ca yasmā pāṭihāriyena vinetabbānaṃ pāṭihāriyaṃ karonti, tasmā āsayānusayañāṇānantaraṃ yamakapāṭihāriye ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Imesaṃ tiṇṇaṃ ñāṇānaṃ hetuparidīpanatthaṃ tadanantaraṃ mahākaruṇāñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Mahākaruṇāñāṇassa parisuddhabhāvaparidīpanatthaṃ tadanantaraṃ sabbaññutaññāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Sabbaññussāpi sabbadhammānaṃ āvajjanapaṭibaddhabhāvaparidīpanatthaṃ sabbaññutaññāṇassa [Pg.53] anāvariyabhāvaparidīpanatthañca tadanantaraṃ anāvaraṇañāṇaṃ uddiṭṭhanti veditabbaṃ.

และเมื่อทรงพิจารณาในสันดานของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมทรงพิจารณาความแก่กล้าและไม่แก่กล้าแห่งอินทรีย์ก่อน และเมื่อทรงทราบความแก่กล้าแห่งอินทรีย์แล้ว เพื่อแสดงธรรมให้เหมาะสมกับอัธยาศัยเป็นต้น จึงทรงพิจารณาอัธยาศัย อนุสัย และจริตทั้งหลายหลังจากนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอินทริยปโรปริยัตตญาณก่อน และตรัสอาสยานุสยญาณในลำดับต่อจากนั้น และเพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายเมื่อทรงแสดงธรรม ย่อมทรงกระทำปาฏิหาริย์แก่เวไนยสัตว์ที่ควรแนะนำด้วยปาฏิหาริย์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสญาณในยมกปาฏิหาริย์ในลำดับต่อจากอาสยานุสยญาณ เพื่อแสดงเหตุแห่งญาณ ๓ อย่างนี้ จึงตรัสมหากรุณาญาณในลำดับต่อจากนั้น เพื่อแสดงความเป็นของบริสุทธิ์แห่งมหากรุณาญาณ จึงตรัสสัพพัญญุตญาณในลำดับต่อจากนั้น และเพื่อแสดงความเป็นไปในอาวัชชนะแห่งธรรมทั้งปวงของพระสัพพัญญู หรือของสัพพัญญุตญาณ และเพื่อแสดงความเป็นของไม่มีเครื่องกั้นแห่งสัพพัญญุตญาณ จึงตรัสอนาวรณญาณในลำดับต่อจากสัพพัญญุตญาณ พึงทราบดังนี้

Indriyaparopariyattañāṇanti ettha upari ‘‘sattāna’’nti padaṃ idheva āharitvā ‘‘sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇa’’nti yojetabbaṃ. Parāni ca aparāni ca parāparānīti vattabbe sandhivasena ro-kāraṃ katvā paroparānīti vuccati. Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ, paropariyameva paropariyattaṃ, veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ, indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ, indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho. ‘‘Indriyavarovariyattañāṇa’’ntipi pāṭho. Varāni ca avariyāni ca varovariyāni, varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ. Avariyānīti ca na uttamānīti attho. Atha vā parāni ca oparāni ca paroparāni, tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ. Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti, lāmakānīti attho, ‘‘paroparā yassa samecca dhammā’’tiādīsu (su. ni. 479) viya. ‘‘Indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti bhummavacanenāpi pāṭho.

ในบทว่า "อินทริยปโรปริยัตตญาณ" นี้ พึงทราบอรรถ พึงนำบทว่า "สัตตานัง" ที่อยู่ข้างบนมาประกอบในที่นี้ว่า "ญาณที่รู้ความเลวและความประณีตแห่งอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลาย" เมื่อจะกล่าวว่า "ปะรานิ จะ อะปะรานิ จะ ปะราปะรานิ" (ทั้งประณีตและไม่ประณีต) ก็กล่าวว่า "ปะโรปะรานิ" โดยทำ ร-การะ ให้เป็น โร-การะ ด้วยอำนาจสนธิ ความเป็นแห่งอินทรีย์ที่ประณีตและไม่ประณีต หรือความแก่กล้าและอ่อนของอินทรีย์นั้น คือ ปโรปริยะ ความเป็นปโรปริยะนั่นเอง คือ ปโรปริยัตตะ ความเป็นไปแห่งอินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้นของเวไนยสัตว์ที่ประณีตและไม่ประณีต คือ อินทริยปโรปริยัตตะ ญาณที่รู้ความประณีตและไม่ประณีตแห่งอินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น คือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อรรถว่า ญาณที่รู้ความเป็นเลิศและไม่เลิศแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย มีบทว่า "อินทริยวโรวริยัตตญาณ" ก็มี พึงประกอบว่า "วรานิ จะ อวริยานิ จะ วโรวริยานิ" (ทั้งประเสริฐและไม่ประเสริฐ) ความเป็นแห่งวโรวริยะ คือ วโรวริยัตตะ คำว่า "อวริยานิ" อรรถว่า ไม่ประเสริฐ หรืออีกนัยหนึ่ง พึงประกอบว่า "ปะรานิ จะ โอปะรานิ จะ ปะโรปะรานิ" (ทั้งประณีตและเลว) ความเป็นแห่งปะโรปะริยะ คือ ปะโรปะริยัตตะ คำว่า "โอปะรานิ" ท่านกล่าวว่า "โอรานิ" อรรถว่า เลวทราม เหมือนในบทว่า "ปะโรปะรา ยัสสะ สะเมจจะ ธัมมา" เป็นต้น (สุ.นิ. ๔๗๙) มีบทว่า "อินทริยปโรปริยัตเต ญาณ" ด้วยวิภัตติที่ ๗ ก็มี

69. Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇanti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

๖๙. ในบทว่า "สัตตานัง อาสยานุสเย ญาณ" นี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมติดข้องเป็นพิเศษด้วยฉันทราคะในขันธ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "สัตว์" แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccati. Vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161).

“ดูกรราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิน ความทะยานอยากใดมีอยู่ในรูป สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันในรูปนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าสัตว์. ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิน ความทะยานอยากใดมีอยู่ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันในวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าสัตว์.” (สํ.นิ. ๓.๑๖๑)

Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘nāmamattameta’’nti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti, tesaṃ sattānaṃ. Āsayanti nissayanti etaṃ iti āsayo, micchādiṭṭhiyā, sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi, nekkhammādīhi vā paribhāvitassa santānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āsayo ca anusayo ca āsayānusayo. Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ. Yasmā [Pg.54] caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā, tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘āsayānusaye ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yeneva hi adhippāyena uddeso kato, teneva adhippāyena niddeso katoti.

แต่พวกนักอักษรศาสตร์ไม่พิจารณาอรรถ ย่อมปรารถนาว่า “นี้เป็นเพียงชื่อ”. แม้พวกที่พิจารณาอรรถ ย่อมปรารถนาว่า “สัตว์” เพราะประกอบด้วยสัตวะ (สิ่งมีชีวิต) ของสัตว์เหล่านั้น. สัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัย ย่อมนิสสัยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอาสยะ. อาสยะนี้เป็นชื่อของสันดานที่อบรมแล้วด้วยมิจฉาทิฏฐิ หรือสัมมาทิฏฐิ หรือกามเป็นต้น หรือเนกขัมมะเป็นต้น. กิเลสทั้งหลายย่อมนอนเนื่อง ย่อมเป็นไปตามในสันดานของสัตว์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนุสัย. อนุสัยนี้เป็นชื่อของกามราคะเป็นต้นที่ตั้งมั่นแล้ว. อาสยะด้วย อนุสัยด้วย ชื่อว่าอาสยานุสัย. พึงทราบว่าเป็นเอกวจนะด้วยการถือเอาชาติ (ประเภท) และด้วยอำนาจทวันทสมาส. เพราะจริตและอธิมุตติทั้งหลายถูกสงเคราะห์ด้วยอาสยานุสัย เพราะเหตุนั้น ในอุทเทส (บทตั้ง) จึงรวบรวมญาณทั้งหลายในจริตและอธิมุตติด้วยอาสยานุสัยญาณเท่านั้น แล้วกล่าวว่า “ญาณในอาสยานุสัย”. อนึ่ง อุทเทส (บทตั้ง) กระทำด้วยอัธยาศัยใด นิทเทส (บทขยาย) ก็กระทำด้วยอัธยาศัยนั้นแล.

70. Yamakapāṭihīre ñāṇanti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ, assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ, yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ.

๗๐. ในบทว่า “ญาณในยมกปาฏิหาริย์” นี้ การที่กองไฟและสายน้ำเป็นต้นเกิดขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน จึงชื่อว่ายมกะ. การกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออัสสัทธยะ (ความไม่เชื่อ) เป็นต้น จึงชื่อว่าปาฏิหาริย์. และสิ่งนั้นเป็นยมกะด้วย เป็นปาฏิหาริย์ด้วย จึงชื่อว่ายมกปาฏิหาริย์.

71. Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇanti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā, kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā, kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā, pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā, samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti, mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti. Tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ, taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ.

๗๑. ในบทว่า “ญาณในมหากรุณาสมาบัติ” นี้ เมื่อทุกข์ของผู้อื่นมีอยู่ ย่อมทำให้ใจของสัตบุรุษหวั่นไหว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ากรุณา. หรือย่อมทำลาย ย่อมเบียดเบียน ย่อมกำจัดทุกข์ของผู้อื่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ากรุณา. หรือย่อมแผ่ไป ย่อมขยายไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์ด้วยอำนาจการแผ่ไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ากรุณา. กรุณาที่ยิ่งใหญ่ด้วยอำนาจกรรมคือการแผ่ไป และด้วยอำนาจคุณของกรรม จึงชื่อว่ามหากรุณา. พระผู้มีมหากรุณาธิคุณทั้งหลายย่อมเข้าถึงกรุณาฌานนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสมาบัติ. และสิ่งนั้นเป็นมหากรุณาด้วย เป็นสมาบัติด้วย จึงชื่อว่ามหากรุณาสมาบัติ. ญาณที่ประกอบด้วยมหากรุณาสมาบัตินั้น.

72-73. Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū, sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sā eva ñāṇaṃ ‘‘sabbaññutāñāṇa’’nti vattabbe ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Sabbaññūti ca kamasabbaññū, sakiṃsabbaññū, satatasabbaññū, sattisabbaññū, ñātasabbaññūti pañcavidhā sabbaññuno siyuṃ. Kamena sabbajānanakālāsambhavato kamasabbaññutā na hoti, sakiṃ sabbārammaṇagahaṇābhāvato sakiṃsabbaññutā na hoti, cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārammaṇacittasambhavato bhavaṅgacittavirodhato yuttiabhāvato ca satatasabbaññutā na hoti, parisesato sabbajānanasamatthattā sattisabbaññutā vā siyā, viditasabbadhammattā ñātasabbaññutā vā siyā. Sattisabbaññuno sabbajānanattaṃ natthīti tampi na yujjati.

ในบทว่า “สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ” นี้ พระองค์ทรงรู้ธรรมทั้งปวงอันจำแนกเป็นเนยยปถะ ๕ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัพพัญญู. ภาวะของสัพพัญญู ชื่อว่าสัพพัญญุตา. สัพพัญญุตานั้นเองเป็นญาณ เมื่อควรจะกล่าวว่า “สัพพัญญุตาญาณ” แต่กลับกล่าวว่า “สัพพัญญุตญาณ”. จริงอยู่ ธรรมทั้งปวงอันจำแนกเป็นสังขตะและอสังขตะเป็นต้น ย่อมเป็นเนยยปถะ ๕ อย่างเท่านั้น คือ สังขาร วิการ ลักษณะ นิพพาน บัญญัติ. และสัพพัญญูพึงมี ๕ ชนิด คือ กมสัพพัญญู สกิงสัพพัญญู สตตสัพพัญญู สัตติสัพพัญญู ญาตสัพพัญญู. กมสัพพัญญุตาไม่เป็นไป เพราะไม่มีกาลแห่งการรู้ธรรมทั้งปวงโดยลำดับ. สกิงสัพพัญญุตาไม่เป็นไป เพราะไม่มีการยึดหน่วงอารมณ์ทั้งปวงพร้อมกัน. สตตสัพพัญญุตาไม่เป็นไป เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นตามอารมณ์ และเพราะขัดแย้งกับภวังคจิต และเพราะไม่มีความสมควร. สัตติสัพพัญญุตาพึงมีได้ เพราะสามารถรู้ธรรมทั้งปวงโดยส่วนที่เหลือ หรือญาตสัพพัญญุตาพึงมีได้ เพราะธรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่รู้แล้ว. การรู้ธรรมทั้งปวงของสัตติสัพพัญญูไม่มี เพราะเหตุนั้น แม้การถือเอาสัตติสัพพัญญูก็ไม่สมควร.

‘‘Na [Pg.55] tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti. (mahāni. 156;

cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85;

paṭi. ma. 1.208) –

สิ่งใดที่พระองค์ยังไม่เห็นในโลกนี้ ไม่มีเลย อนึ่ง สิ่งที่ยังไม่รู้แจ้ง ไม่พึงรู้ ก็ไม่มี ธรรมชาติใดที่พึงรู้มีอยู่ พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมชาตินั้นทั้งหมด เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่ามีจักษุรอบ (สมันตจักษุ).

Vuttattā ñātasabbaññuttameva yujjati. Evañhi sati kiccato asammohato kāraṇasiddhito āvajjanapaṭibaddhato sabbaññuttameva hotīti. Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi etassa āvaraṇanti anāvaraṇaṃ, tadeva anāvaraṇañāṇanti vuccatīti.

เพราะเหตุที่กล่าวมาแล้ว ญาตสัพพัญญุตาเท่านั้นจึงสมควร. เมื่อเป็นเช่นนี้ สัพพัญญุตาเท่านั้นย่อมเป็นไปได้ด้วยกิจ ด้วยความไม่หลง ด้วยความสำเร็จแห่งเหตุ ด้วยความผูกพันกับการอาวัชชนะ. อนึ่ง เพราะความผูกพันกับการอาวัชชนะนั่นเอง เครื่องกั้นของญาณนี้ไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนาวรณะ. อนาวรณะนั้นเองเรียกว่าอนาวรณญาณ.

Imāni tesattati ñāṇānīti sāvakehi sādhāraṇāsādhāraṇavasena uddiṭṭhāni imāni tesattati ñāṇāni. Imesaṃ tesattatiyā ñāṇānanti ādito paṭṭhāya vuttānaṃ imesaṃ tesattatiñāṇānaṃ. Ubbāhanatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Tesattatīnantipi pāṭho. ‘‘Tesattatiyā’’ti vattabbe ekasmiṃ bahuvacanaṃ veditabbaṃ. Sattasaṭṭhi ñāṇānītiādito paṭṭhāya sattasaṭṭhi ñāṇāni. Sāvakasādhāraṇānīti savanante ariyāya jātiyā jātattā sāvakā, samānaṃ dhāraṇametesanti sādhāraṇāni, tathāgatānaṃ sāvakehi sādhāraṇāni sāvakasādhāraṇāni. Cha ñāṇānīti ante uddiṭṭhāni cha ñāṇāni. Asādhāraṇāni sāvakehīti sāvakehi asādhāraṇāni tathāgatānaṃyeva ñāṇānīti.

ญาณ ๗๓ เหล่านี้ เป็นญาณ ๗๓ ที่แสดงโดยย่อด้วยอำนาจแห่งญาณที่ทั่วไปและไม่ทั่วไปกับพระสาวก. ในญาณ ๗๓ เหล่านี้ ที่กล่าวมาตั้งแต่ต้น. อนึ่ง สัมพันธการกนี้เป็นไปในอรรถแห่งการถอนออก (นิทธารณะ). มีบทว่า “เตสัตตตีนัง” ด้วย. พึงทราบว่าเป็นพหูพจน์ในความหมายถึงเอกพจน์ เมื่อควรจะกล่าวว่า “เตสัตตติยา”. ญาณ ๖๗ เหล่านี้ ตั้งแต่ต้นมาเป็นญาณ ๖๗. คำว่า “สาวกสาธารณะ” นั้น พระสาวกทั้งหลายชื่อว่าสาวก เพราะเกิดด้วยชาติอันประเสริฐในที่สุดแห่งการฟัง. ญาณทั้งหลายเหล่านี้มีการทรงจำเสมอกัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสาธารณะ. ญาณที่ทั่วไปกับพระสาวกของพระตถาคต ชื่อว่าสาวกสาธารณะ. ญาณ ๖ อย่างนี้ เป็นญาณ ๖ ที่แสดงโดยย่อในที่สุด. คำว่า “อสาธารณะจากพระสาวก” นั้น เป็นญาณที่ไม่ทั่วไปกับพระสาวก เป็นญาณของพระตถาคตเท่านั้น.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค ชื่อสัทธัมมัปปกาสินี.

Ñāṇakathāmātikuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอุทเทสวารแห่งมาติกาในญาณกถา จบแล้ว.

1. Sutamayañāṇaniddesavaṇṇanā

๑. อธิบายสุตมยญาณนิทเทส

Vissajjanuddesavaṇṇanā

อธิบายวิสัชชนุทเทส

1. Idāni yathānikkhittena uddesena saṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇantiādi niddesavāro āraddho. Tattha yaṃ vuttaṃ, ‘‘sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇa’’nti[Pg.56], taṃ kathaṃ hotīti? Ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhā hi pucchā – adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ –

๑. บัดนี้ นิทเทสวารที่เริ่มต้นด้วย “ปัญญาในโสตาวธานะ สุตมยญาณเป็นอย่างไร” ได้เริ่มขึ้นแล้ว เพื่อแสดงธรรมที่สงเคราะห์ด้วยอุทเทสที่วางไว้โดยลำดับโดยจำแนกประเภท. ในบทนั้น คำที่กล่าวว่า “ปัญญาในโสตาวธานะ สุตมยญาณ” นั้น เป็นอย่างไร? นี้เป็นกเถตุกัมยตาปุจฉา. อนึ่ง ปัญหามี ๕ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา วิมติเฉทนาปุจฉา อนุมติปุจฉา กเถตุกัมยตาปุจฉา. ความแตกต่างของปัญหาเหล่านั้นมีดังนี้ –

Katamā adiṭṭhajotanāpucchā? (Mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā.

อทิฏฐโชตนาปุจฉา คืออะไร? โดยปกติ ลักษณะที่ยังไม่รู้ ไม่เห็น ไม่ได้เปรียบเทียบ ไม่ได้ตัดสิน ไม่ปรากฏ ไม่ได้ทำให้ปรากฏ บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อการรู้ การเห็น การเปรียบเทียบ การตัดสิน การปรากฏ และการทำให้ปรากฏซึ่งลักษณะนั้น นี้คืออทิฏฐโชตนาปุจฉา.

Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? (Mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, so aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā.

ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา คืออะไร? โดยปกติ ลักษณะที่รู้แล้ว เห็นแล้ว เปรียบเทียบแล้ว ตัดสินแล้ว ปรากฏแล้ว ทำให้ปรากฏแล้ว บุคคลนั้นย่อมถามปัญหาเพื่อการเปรียบเทียบกับบัณฑิตทั้งหลายอื่น นี้คือทิฏฐสังสันทนาปุจฉา.

Katamā vimaticchedanāpucchā? (Mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti? So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanāpucchā.

วิมติจเฉทนาปุจฉา คืออะไร? โดยปกติ บุคคลย่อมเข้าถึงความสงสัย เข้าถึงความลังเล มีใจสองแง่สองง่ามว่า 'เป็นอย่างนี้หรือหนอ? ไม่เป็นอย่างนี้หรือหนอ? เป็นอะไรหนอ? เป็นอย่างไรหนอ?' บุคคลนั้นย่อมถามปัญหาเพื่อตัดความสงสัย นี้คือวิมติจเฉทนาปุจฉา.

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’ti (mahāva. 21), ayaṃ anumatipucchā.

อนุมติปุจฉา คืออะไร? พระผู้มีพระภาคย่อมทรงถามปัญหาโดยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?' 'ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า' 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข?' 'เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า' 'สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า 'นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา'?' 'ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า' นี้คืออนุมติปุจฉา.

Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti (saṃ. ni. 5.390)? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti. Tāsu ayaṃ therassa kathetukamyatāpucchāti veditabbā.

กเถตุกัมยตาปุจฉา คืออะไร? พระผู้มีพระภาคย่อมทรงถามปัญหาด้วยความประสงค์จะตรัสบอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้มีอยู่ สี่ประการอะไรบ้าง?' นี้คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา พึงทราบว่า ในบรรดาปัญหาเหล่านั้น ปัญหานี้เป็นกเถตุกัมยตาปุจฉาของพระเถระ.

Idāni samātikuddesāya kathetukamyatāpucchāya ‘‘ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṃ, taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇa’’ntiādayo soḷasa vissajjanuddesā. Tattha ime dhammā abhiññeyyāti ‘‘desayantassā’’ti pāṭhaseso. Ime dhammā abhijānitabbāti satthuno, aññatarassa vā garuṭṭhāniyassa sabrahmacārissa dhammaṃ desayantassa pubbe vuttanayena sotāvadhānaṃ sutaṃ sotāvadhānaṃ nāma. Taṃpajānanā paññā [Pg.57] tassa sutassa pajānanā pariyāyaparicchindakapaññā sutamaye ñāṇaṃ nāmāti attho. Tassa pajānanā taṃpajānanāti sāmivacanasamāso. Taṃ pajānanāti vibhattivipallāsavasena upayogavacanaṃ vā. Abhiññeyyāti ca sabhāvalakkhaṇāvabodhavasena sobhanenākārena jānitabbā. Pariññeyyāti sāmaññalakkhaṇāvabodhavasena kiccasamāpanavasena ca byāpitvā jānitabbā. Bhāvetabbāti vaḍḍhetabbā. Sacchikātabbāti paccakkhaṃ kātabbā. Duvidhā hi sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ārammaṇasacchikiriyā ca. Paccanīkasamudācāravasena parihāniyasaṅkhātaṃ hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā. Tadanudhammatāya satiyā saṇṭhānavasena ṭhānasaṅkhātaṃ ṭhitiṃ bhajantīti ṭhitibhāgiyā. Uparivisesādhigamavasena visesaṃ bhajantīti visesabhāgiyā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti ariyamaggo nibbedho nāma, nibbidāsahagatānaṃ saññāmanasikārānaṃ samudācāravasena taṃ nibbedhaṃ bhajantīti nibbedhabhāgiyā.

บัดนี้ ด้วยกเถตุกัมยตาปุจฉา (คำถามด้วยความประสงค์จะกล่าว) พร้อมด้วยมาติกาอุทเทส มีบทแจกแจงวิสัชนา ๑๖ ประการ มีอาทิว่า 'ธรรมเหล่านี้พึงรู้ยิ่ง คือ โสตาวธานะ ปัญญาที่รู้แจ้งธรรมนั้น คือ สุตมยญาณ' ในบทแจกแจงเหล่านั้น คำว่า 'ธรรมเหล่านี้พึงรู้ยิ่ง' พึงทราบส่วนที่เหลือของบทว่า 'ของผู้แสดง' อธิบายว่า ธรรมเหล่านี้พึงรู้แจ้ง คือ การเงี่ยโสตลงฟังธรรมที่พระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีอื่นผู้ตั้งอยู่ในฐานะเป็นที่เคารพกำลังแสดงอยู่ ซึ่งได้ยินแล้วโดยนัยที่กล่าวมาแล้วก่อน ชื่อว่าโสตาวธานะ อรรถว่า ปัญญาที่รู้แจ้งธรรมนั้น คือ ปัญญาที่รู้แจ้งและกำหนดจำแนกธรรมที่ได้ยินนั้น ชื่อว่าสุตมยญาณ คำว่า ตํปชานนา (การรู้แจ้งธรรมนั้น) เป็นสมาสที่มีสามีวิจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) ว่า การรู้แจ้งแห่งธรรมนั้น (ตสฺส ปชานนา) หรือเป็นอุปโยควัจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ว่า การรู้แจ้งซึ่งธรรมนั้น (ตํ ปชานนา) ด้วยอำนาจแห่งวิภัตติวิปัลลาส คำว่า อภิญเญยยา (พึงรู้ยิ่ง) คือ พึงรู้ด้วยอาการอันงาม ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้สภาวลักษณะ คำว่า ปริญเญยยา (พึงกำหนดรู้) คือ พึงรู้ให้แผ่ไปทั่ว ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้สามัญลักษณะ และด้วยอำนาจแห่งการทำกิจให้สำเร็จ คำว่า ภาเวตัพพา (พึงเจริญ) คือ พึงเพิ่มพูน คำว่า สัจฉิกาตัพพา (พึงทำให้แจ้ง) คือ พึงทำให้ประจักษ์ จริงอยู่ การทำให้แจ้งมี ๒ อย่าง คือ ปฏิลาภสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยการได้บรรลุ) และอารัมมณสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยอารมณ์) ธรรมทั้งหลายย่อมเข้าถึงความเสื่อมที่เรียกว่าหานะ ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า หานภาคิยา (มีส่วนแห่งความเสื่อม) ธรรมทั้งหลายย่อมเข้าถึงความตั้งมั่นที่เรียกว่าฐิติ ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นด้วยสติที่คล้อยตามธรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ฐิติภาคิยา (มีส่วนแห่งความตั้งมั่น) ธรรมทั้งหลายย่อมเข้าถึงคุณวิเศษ ด้วยอำนาจแห่งการบรรลุคุณวิเศษที่สูงขึ้นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิเสสภาคิยา (มีส่วนแห่งคุณวิเศษ) อริยมรรคย่อมแทงตลอดและทำลายกองแห่งโลภะ กองแห่งโทสะ และกองแห่งโมหะ ที่ยังไม่เคยแทงตลอด ไม่เคยทำลายมาก่อน ฉะนั้นอริยมรรคจึงชื่อว่า นิพเพธะ (การแทงตลอด) ธรรมทั้งหลายย่อมเข้าถึงการแทงตลอดนั้น ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของสัญญาและมนสิการที่ประกอบด้วยความหน่าย ฉะนั้นจึงชื่อว่า นิพเพธภาคิยา (มีส่วนแห่งการแทงตลอด)

Sabbe saṅkhārāti sabbe sappaccayā dhammā. Te hi saṅkhatasaṅkhārā nāma. Paccayehi saṅgamma karīyantīti saṅkhārā, te eva paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāti visesetvā vuttā. Kammanibbattā tebhūmakarūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārāti aṭṭhakathāsu (visuddhi. 2.587; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa) vuttā. Tepi ‘‘aniccā va saṅkhārā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.186; 2.143; dī. ni. 2.221, 272) saṅkhatasaṅkhāresu saṅgahaṃ gacchanti. ‘‘Avijjāgato ayaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañceva saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) avijjāpaccayā saṅkhārāva āgatā tebhūmikakusalākusalacetanā abhisaṅkharaṇakasaṅkhārā nāma. ‘‘Yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’tiādīsu āgataṃ kāyikaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ payogābhisaṅkhāro nāma. ‘‘Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’tiādīsu (ma. ni. 1.464) āgatā vitakkavicārā. Vācaṃ saṅkharontīti vacīsaṅkhārā. Assāsapassāsā kāyena saṅkharīyantīti [Pg.58] kāyasaṅkhārā. Saññā ca vedanā ca cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā. Idha pana saṅkhatasaṅkhārā adhippetā.

คำว่า สังขารทั้งปวง คือ ธรรมทั้งปวงที่มีปัจจัยปรุงแต่ง จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า สังขตสังขาร ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า สังขาร เพราะถูกปัจจัยทั้งหลายปรุงแต่งรวมกัน และธรรมเหล่านั้นนั่นเองชื่อว่า สังขตะ เพราะเป็นสภาพที่ถูกปัจจัยทั้งหลายปรุงแต่งรวมกันแล้ว ท่านจึงกล่าวแยกแยะไว้ รูปธรรมและอรูปธรรมในภูมิ ๓ ที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า อภิสังขตสังขาร ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย แม้อภิสังขตสังขารเหล่านั้น ก็สงเคราะห์เข้าในสังขตสังขารในบทว่า 'สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ' เป็นต้น ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถูกอวิชชาครอบงำนี้ ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งบุญสังขาร' เป็นต้น สังขารที่เกิดจากอวิชชาเป็นปัจจัยเท่านั้นที่มาถึง คือ เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ชื่อว่า อภิสังขรณกสังขาร วิริยะทางกายและทางใจที่มาในบทว่า 'การดำเนินไปของอภิสังขารมีประมาณเท่าใด ดำเนินไปเพียงนั้นแล้ว ก็ตั้งอยู่ประหนึ่งว่าถูกสอดไว้ที่เพลา' เป็นต้น ชื่อว่า ปโยคาภิสังขาร วิตกและวิจารที่มาในบทว่า 'อาวุโส วิสาขะ เมื่อภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ สังขารทางวาจาย่อมดับก่อน ต่อจากนั้นสังขารทางกายย่อมดับ ต่อจากนั้นสังขารทางใจย่อมดับ' เป็นต้น ชื่อว่า วจีสังขาร เพราะปรุงแต่งวาจา ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ชื่อว่า กายสังขาร เพราะถูกกายปรุงแต่ง สัญญาและเวทนา ชื่อว่า จิตตสังขาร เพราะถูกจิตปรุงแต่ง แต่ในที่นี้ประสงค์เอาสังขตสังขาร

Aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena. Dukkhāti pīḷanaṭṭhena. Sabbe dhammāti nibbānampi antokatvā vuttā. Anattāti avasavattanaṭṭhena. Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccantiādīsu ‘‘dukkhasamudayo dukkhanirodho’’ti vattabbe ‘‘dukkhasamudayaṃ dukkhanirodha’’nti liṅgavipallāso kato. Yasmā pana buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccanti. Yathāha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, ariyasaccāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni. Ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti. Ariyassa saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha ‘‘sadevake loke…pe… sadevamanussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). Etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha ‘‘imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1093). Ariyāni saccānītipi ariyasaccāni. Ariyānīti avitathāni, avisaṃvādakānīti attho. Yathāha ‘‘imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097). Saccānīti ko saccaṭṭhoti ce? Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparīto, marīcīva visaṃvādako, titthiyānaṃ parikappitaattāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanapabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva. Esa aggilakkhaṇaṃ viya lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Yathāha ‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Apica –

คำว่า อนิจจะ เพราะอรรถว่าไม่มีหลังจากเกิดแล้ว คำว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่าบีบคั้น คำว่า ธรรมทั้งปวง ท่านกล่าวโดยรวมเอานิพพานเข้าไว้ด้วย คำว่า อนัตตา เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปในอำนาจ ในบทว่า 'อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ' เป็นต้น เมื่อควรจะกล่าวว่า 'ทุกฺขสมุทโย ทุกฺขนิโรโธ' แต่กลับกล่าวว่า 'ทุกฺขสมุทยํ ทุกฺขนิโรธํ' ท่านทำการสลับลิงค์ไว้ อนึ่ง เพราะพระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมแทงตลอด ฉะนั้นจึงชื่อว่า อริยสัจ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ เหล่านี้... ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ เหล่านี้แล พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมแทงตลอด ฉะนั้นจึงชื่อว่า อริยสัจ' แม้เพราะเป็นสัจจะของพระอริยะ จึงชื่อว่า อริยสัจ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... พระตถาคตเป็นพระอริยะในหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อริยสัจ' เพราะการตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ และเพราะความสำเร็จแห่งความเป็นพระอริยะ จึงชื่อว่า อริยสัจ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เพราะการตรัสรู้อริยสัจ ๔ เหล่านี้ตามความเป็นจริง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงชื่อว่า พระอริยะ' แม้เพราะเป็นสัจจะที่ประเสริฐ จึงชื่อว่า อริยสัจ คำว่า อริยานิ คือ ไม่ผิดเพี้ยน ไม่หลอกลวง นี้เป็นอรรถ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ เหล่านี้แล เป็นของจริง ไม่ผิดเพี้ยน ไม่เป็นอย่างอื่น ฉะนั้นจึงชื่อว่า อริยสัจ' ถ้าจะพึงถามว่า อรรถแห่งสัจจะคืออะไร? สภาวะใดที่เมื่อบุคคลพิจารณาด้วยปัญญาจักษุแล้ว ไม่เป็นสภาวะที่ผิดเพี้ยนเหมือนมายา ไม่เป็นสภาวะที่หลอกลวงเหมือนพยับแดด และไม่เป็นสภาวะที่หาไม่ได้เหมือนอัตตาที่พวกเดียรถีย์ปรุงแต่งขึ้น แต่เป็นอารมณ์ของอริยญาณโดยความเป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน โดยประการแห่งการบีบคั้น การเกิด การสงบ และการออกไป สภาวะที่เป็นของจริง ไม่ผิดเพี้ยนนี้ ประดุจลักษณะของไฟ และประดุจธรรมชาติของโลก พึงทราบว่าเป็นอรรถแห่งสัจจะ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นทุกข์ นี้เป็นของจริง นี้ไม่ผิดเพี้ยน นี้ไม่เป็นอย่างอื่น' ดังนี้เป็นต้น พึงทราบโดยพิสดาร อนึ่ง

Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ;

Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.

เพราะเหตุใด ทุกข์จะไม่บีบคั้นก็หามิได้ และธรรมอื่นที่บีบคั้นนอกจากทุกข์ก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น ทุกข์นี้จึงชื่อว่าสัจจะ ด้วยความแน่นอนแห่งความเป็นสภาพบีบคั้น

Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato;

Dukkhahetu niyāmena, iti saccaṃ visattikā.

ทุกข์ที่เกิดจากธรรมอื่นนอกจากตัณหานั้นไม่มี และทุกข์นั้นจะไม่เกิดจากตัณหานั้นก็หามิได้ ฉะนั้น ตัณหา (วิสัตติกา) จึงชื่อว่าสัจจะ ด้วยความแน่นอนแห่งความเป็นเหตุแห่งทุกข์

Nāññā [Pg.59] nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato;

Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.

เพราะเหตุใด ธรรมอื่นที่สงบยิ่งไปกว่านิพพานไม่มี และนิพพานนั้นจะไม่สงบก็หามิได้ เพราะเหตุนั้น นิพพานนี้จึงชื่อว่าสัจจะ ด้วยความแน่นอนแห่งความเป็นสภาพสงบ

Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so;

Tacchaniyyānabhāvena, iti so saccasammato.

ธรรมอื่นที่เป็นทางออกไปนอกจากมรรคไม่มี และมรรคนั้นจะไม่เป็นทางออกไปก็หามิได้ ฉะนั้น มรรคนั้นจึงชื่อว่าสัจจะ ด้วยความเป็นสภาพทางออกไปที่แท้จริง

Iti tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsvapi;

Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวอรรถแห่งสัจจะว่า เป็นสภาวะที่แท้จริงและไม่ผิดเพี้ยน ในสัจจะ ๔ มีทุกข์เป็นต้น โดยไม่แตกต่างกัน ด้วยนัยที่กล่าวมานี้

So panāyaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalāvadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’ntiādīsu (su. ni. 890; mahāni. 119) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā kati akusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Svāyamidhāpi ariyasacce pavattatīti.

อนึ่ง ศัพท์ว่า สัจจะ นี้ ปรากฏในอรรถหลายอย่าง ดังนี้ คือ ในบทว่า 'พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ' เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า วจีสัจจะ ในบทว่า 'สมณพราหมณ์ทั้งหลายตั้งอยู่ในสัจจะ' เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า วิรติสัจจะ ในบทว่า 'เหตุไฉนพวกนักวาทะผู้กล่าวอ้างว่าตนฉลาด จึงกล่าวสัจจะต่างๆ กันเล่า' เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า ทิฏฐิสัจจะ ในบทว่า 'สัจจะมีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น ไม่มีที่สอง ที่สัตว์ผู้รู้แจ้งแล้วจะไม่พึงวิวาทกัน' เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า ปรมัตถสัจจะ คือทั้งในนิพพานและในมรรค ในบทว่า 'ในบรรดาสัจจะ ๔ สัจจะเท่าไรเป็นกุศล สัจจะเท่าไรเป็นอกุศล' เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า อริยสัจจะ แม้ในที่นี้ ศัพท์ว่า สัจจะ นี้ ก็เป็นไปในอริยสัจจะ พึงทราบอย่างนี้

Niddesavārasaṅgahitassa vissajjanuddesassa

ของวิสสัชชนุทเทสที่สงเคราะห์เข้าในนิเทศวาระ

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเนื้อความจบแล้ว

Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā

คำพรรณนาอภิญเญยยนิเทศ

2. Idāni vissajjanuddesasaṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ ime dhammā abhiññeyyātiādi niddesavāro āraddho. Tattha abhiññeyyaniddesādīsu pañcasu ādito ekakādivasena dasa dasa vissajjanāni dasuttarapariyāyena saṃsandetvā uddiṭṭhāni. Tesu abhiññeyyaniddese tāva sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Ṭhitīti cettha sakakkhaṇe atthitā adhippetā. Iti sabbasattānaṃ ṭhitihetu āhāro nā [Pg.60] eko dhammo adhikena ñāṇena jānitabbo. Paccaye hi abhiññāte paccayuppannāpi abhiññātā honti ubhinnampi aññamaññāpekkhattā. Etena ñātapariññā vuttā hoti. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi (vibha. 1017), taṃ virujjhatīti. Tañca na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāroti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā, sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catuttha’’nti (saṃ. ni. 2.11) idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā. Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbasaṅkhatadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati, so ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha –

๒. บัดนี้ เพื่อแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในวิสสัชชนุทเทสโดยการจำแนกประเภท จึงเริ่มนิเทศวาระมีอาทิว่า 'ธรรมเหล่านี้พึงรู้ยิ่งอย่างไร?' ในนิเทศวาระนั้น ในนิเทศ ๕ มีอภิญเญยยนิเทศเป็นต้น ได้แสดงวิสสัชชนาอย่างละ ๑๐ โดยหมวดเอกกะเป็นต้น โดยเทียบเคียงกับทสุตตรนัยที่ตรัสไว้ในปาฏิกวรรค ในบรรดานิเทศ ๕ นั้น ในอภิญเญยยนิเทศก่อน คำว่า 'สัตว์ทั้งปวง' หมายถึงสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งหลาย คือในกามภพเป็นต้น ในสัญญาภพเป็นต้น และในเอกโวการภพเป็นต้น คำว่า 'อาหารัฏฐิติกา' หมายถึงสัตว์ทั้งหลายที่มีความตั้งอยู่ได้เพราะอาหาร ในบทว่า 'ฐิติ' นี้ หมายถึงความมีอยู่โดยขณะของตน ฉะนั้น อาหารชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่งที่เป็นเหตุแห่งความตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งปวง พึงรู้ด้วยญาณอันยิ่ง เพราะเมื่อปัจจัยถูกรู้ยิ่งแล้ว แม้ปัจจยุปบันก็ย่อมถูกรู้ยิ่งด้วย เพราะทั้งสองอย่างต่างก็อาศัยกันและกัน ด้วยคำกล่าวนี้ ญาตปริญญาจึงเป็นอันกล่าวแล้ว หากจะมีคำท้วงว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวว่า 'เทพชั้นอสัญญีสัตว์ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ' เป็นต้น (วิภงฺค. ๓๕/๑๐๑๗) ย่อมขัดแย้งกันมิใช่หรือ? คำท้วงนั้นไม่ขัดแย้งกัน เพราะเหตุใด? เพราะฌานเป็นอาหารของอสัญญีสัตว์เหล่านั้น ฉะนั้นจึงไม่ขัดแย้งกัน ถึงแม้จะเป็นอย่างนั้น คำบาลีที่ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ เหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์สัตว์ทั้งหลายผู้แสวงหาภพ. อาหาร ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ กวฬิงการาหาร หยาบหรือละเอียด, ผัสสะเป็นที่สอง, มโนสัญเจตนาเป็นที่สาม, วิญญาณเป็นที่สี่' (สํ. นิ. ๑๖/๑๑) นี้ก็ยังขัดแย้งกันอีก คำบาลีนี้ก็ไม่ขัดแย้งกัน เพราะเหตุใด? เพราะในพระสูตรนี้ ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นอาหารโดยตรงเท่านั้น คือ กวฬิงการาหาร ผัสสะ เจตนา วิญญาณ ได้ถูกกล่าวว่าเป็นอาหาร แต่ในนิเทศนี้ ปัจจัยถูกกล่าวว่าเป็นอาหารโดยอ้อม เพราะปัจจัยย่อมควรแก่สังขตธรรมทั้งปวง หรือแก่สัตว์ทั้งปวง และปัจจัยนั้นย่อมนำมาซึ่งผลใดๆ ก็ชื่อว่านำมาซึ่งผลนั้นๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่าอาหาร ด้วยเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? ‘Pañca nīvaraṇā’tissa vacanīyaṃ. Pañca nīvaraṇepāhaṃ, bhikkhave, sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro. ‘Ayoniso manasikāro’tissa vacanīya’’ntiādi (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto.

ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าอวิชชามีอาหาร ไม่กล่าวว่าไม่มีอาหาร ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นอาหารของอวิชชา? พึงกล่าวว่า 'นิวรณ์ ๕' ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่านิวรณ์ ๕ มีอาหาร ไม่กล่าวว่าไม่มีอาหาร ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นอาหารของนิวรณ์ ๕? พึงกล่าวว่า 'อโยนิโสมนสิการ' ดังนี้เป็นต้น (อํ. ทสก. ๑๐/๖๑) คำนี้ในที่นี้หมายถึงปัจจยาหารนี้

Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.

เมื่อปัจจยาหารนี้ถูกถือเอาแล้ว ทั้งปริยายาหารและนิปปริยายาหารทั้งหมดก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว

Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhī cittaṃ, dhī cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhanādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati, citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃkatvā asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ nipanno viya nisinno viya ṭhito viya hoti. Evarūpānañca sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tade [Pg.61] nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti.

ในอสัญญาภพ ปัจจยาหารย่อมมีได้. เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด พวกที่บวชในสำนักเดียรถีย์ บำเพ็ญบริกรรมในวายุกสิณ ยังจตุตถฌานให้เกิดขึ้นแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว เกิดความอดทนและความพอใจว่า 'น่ารังเกียจนัก จิตนี้ น่ารังเกียจนัก จิตนี้ การไม่มีจิตนั่นแหละดี เพราะอาศัยจิต ทุกข์อันมีปัจจัยคือการฆ่าและการจองจำ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น เมื่อไม่มีจิต ทุกข์นั้นย่อมไม่มี' แล้วทำกาละด้วยฌานที่ไม่เสื่อม ย่อมไปเกิดในอสัญญาภพ. อิริยาบถใดที่บุคคลนั้นตั้งไว้ในมนุษยโลก เขาย่อมเกิดด้วยอิริยาบถนั้นแล้วดำรงอยู่ ๕๐๐ กัป. ตลอดกาลเพียงนั้น เขาย่อมเป็นเหมือนนอน เหมือนนั่ง เหมือนยืน. ปัจจยาหารย่อมมีได้แก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีรูปอย่างนี้. ฌานใดที่พวกเขาเจริญแล้วจึงเกิด ฌานนั้นนั่นแหละย่อมเป็นปัจจัยของพวกเขา. เหมือนลูกศรที่ถูกยิงด้วยแรงสายธนู ย่อมไปได้ตราบเท่าที่แรงสายธนูยังมีอยู่ ฉันใด พวกเขาก็ย่อมดำรงอยู่ตราบเท่าที่ปัจจัยคือฌานยังมีอยู่ ฉันนั้น. เมื่อฌานนั้นสิ้นไปแล้ว พวกเขาย่อมตกลงเหมือนลูกศรที่หมดแรงแล้ว

Ye pana te nerayikā ‘‘nevuṭṭhānaphalūpajīvino na puññaphalūpajīvino’’ti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? Tesaṃ kammameva āhāroti. Kiṃ pañca āhārā atthīti? ‘‘Pañca, na pañcā’’ti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu ‘‘paccayo āhāro’’ti vutto, tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘na tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (a. ni. 3.36; ma. ni. 3.250). Tasmā āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikāti attho. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbhāti cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppannakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedanīyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññabhavaṃ sesānaṃ tayo, asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.

ก็สัตว์นรกเหล่านั้นที่ถูกกล่าวว่า 'ไม่เป็นอยู่ด้วยผลแห่งความเพียร ไม่เป็นอยู่ด้วยผลแห่งบุญ' อะไรเป็นอาหารของพวกเขา? กรรมนั่นแหละเป็นอาหารของพวกเขา. มีอาหาร ๕ อย่างหรือ? คำว่า '๕ ไม่ใช่ ๕' นี้ไม่ควรกล่าว. ก็ปัจจัยถูกกล่าวว่าเป็นอาหารมิใช่หรือ? เพราะฉะนั้น กรรมใดที่ทำให้พวกเขาไปเกิดในนรก กรรมนั้นนั่นแหละเป็นอาหารของพวกเขา เพราะเป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่. คำนี้ที่กล่าวว่า 'ยังไม่ตายตราบเท่าที่กรรมชั่วนั้นยังไม่สิ้นสุด' (อํ. ติก. ๓/๓๖; ม. อุ. ๓/๒๕๐) ก็หมายถึงกรรมนั้น. เพราะฉะนั้น คำว่า 'อาหารัฏฐิติกา' จึงมีความหมายว่า 'ปัจจยัฏฐิติกา'. ในคำว่า 'ปรารภกวฬิงการาหาร' นี้ไม่ควรโต้แย้ง. แม้น้ำลายที่เกิดขึ้นในปากก็ยังทำหน้าที่เป็นอาหารของพวกเขาได้. น้ำลายในนรกย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดทุกขเวทนา ในสวรรค์ย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดสุขเวทนา. ดังนั้น ในกามภพ อาหาร ๔ อย่างย่อมมีโดยตรง. ในรูปภพและอรูปภพ เว้นอสัญญาภพแล้ว อาหาร ๓ อย่างย่อมมีแก่พรหมที่เหลือ. และสำหรับอสัญญาพรหมและสัตว์ที่เหลือ ปัจจยาหารย่อมมี. ด้วยอาหารนี้ สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงย่อมชื่อว่าอาหารัฏฐิติกา

Sabbe sattāti ca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā, sabbe saṅkhārāti adhippāyo. Bhagavatopi hi dhammapuggalānaṃ vasena catubbidhā desanā – dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti, yathayidaṃ cittaṃ. Cittaṃ, bhikkhave, bhāvitaṃ kammaniyaṃ hotī’’ti (a. ni. 1.22) evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā. ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.268) evarūpī dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti (a. ni. 1.170, 309), evarūpī puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Ekapuggalassa bhikkhave, pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotī’’ti (a. ni. 1.175-186) evarūpī puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā. Tāsu idha puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā[Pg.62]. Upari yāva dasakā dhammānaṃyeva gahitattā sattaggahaṇena dhammaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, visesena vā sattasantānapariyāpannadhammānaṃyeva adhikena ñāṇena sabhāvato upaparikkhitabbattā sattaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, saṅkhāre upādāya sattoti paññattimattasambhavato vā phalopacārena saṅkhārā ‘‘sattā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Na hi koci satto paccayaṭṭhitiko atthi aññatra saṅkhārehi, vohāravasena pana evaṃ vuccati. Evametena ñātapariññā vuttā hoti.

และคำว่า 'สัตว์ทั้งปวง' เป็นธรรมเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง (ปุคคลาธิษฐาน) มีความหมายว่า 'สังขารทั้งปวง'. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม ๔ อย่างโดยอาศัยธรรมและบุคคล คือ ธรรมเทศนาที่มีธรรมเป็นที่ตั้ง (ธรรมาธิษฐาน), ปุคคลเทศนาที่มีธรรมเป็นที่ตั้ง, ปุคคลเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง, และธรรมเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง. ธรรมเทศนาที่มีรูปอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่เมื่อเจริญแล้วย่อมควรแก่การงานอย่างนี้ เหมือนจิตนี้. ภิกษุทั้งหลาย จิตที่เจริญแล้วย่อมควรแก่การงาน' (อํ. เอกก. ๑/๒๒) เป็นธรรมเทศนาที่มีธรรมเป็นที่ตั้ง. ปุคคลเทศนาที่มีรูปอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่ไม่ควรมี ไม่เป็นโอกาสที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารใดๆ ว่าเที่ยง ข้อนั้นย่อมไม่มี' (อํ. เอกก. ๑/๒๖๘) เป็นปุคคลเทศนาที่มีธรรมเป็นที่ตั้ง. ปุคคลเทศนาที่มีรูปอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อความเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย' (อํ. เอกก. ๑/๑๗๐) เป็นปุคคลเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง. ธรรมเทศนาที่มีรูปอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เพราะการปรากฏขึ้นของบุคคลคนหนึ่ง การปรากฏขึ้นแห่งจักษุอันยิ่งใหญ่ย่อมมี' (อํ. เอกก. ๑/๑๗๕) เป็นธรรมเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง. ในบรรดาเทศนาเหล่านั้น ในที่นี้เป็นธรรมเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง. พึงทราบว่า เพราะธรรมทั้งหลายเท่านั้นถูกถือเอาตั้งแต่ทสกนิบาตขึ้นไป การใช้คำว่า 'สัตว์' จึงเป็นการหมายเอาธรรม หรือพึงทราบว่า การใช้คำว่า 'สัตว์' นั้นทำไปโดยเฉพาะ เพราะธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของสัตว์เท่านั้น ควรพิจารณาโดยสภาวะด้วยญาณอันยิ่ง. หรือพึงทราบว่า สังขารทั้งหลายถูกเรียกว่า 'สัตว์' โดยอุปจาระแห่งผล เพราะการบัญญัติว่า 'สัตว์' ย่อมมีได้เพียงโดยอาศัยสังขารเท่านั้น. ไม่มีสัตว์ใดๆ ที่ดำรงอยู่ด้วยปัจจัยนอกจากสังขารทั้งหลาย แต่กล่าวเช่นนี้โดยโวหาร. ด้วยเหตุนี้ ญาตปริญญาจึงเป็นอันกล่าวไว้แล้ว

Dve dhātuyoti saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu. Tattha anekehi paccayehi saṅgamma katā pañcakkhandhā saṅkhatā dhātu, kehici paccayehi akataṃ nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu.

คำว่า ‘ธาตุ ๒’ คือ สังขตธาตุและอสังขตธาตุ ในบรรดาธาตุทั้งสองนั้น ขันธ์ ๕ ที่ปัจจัยหลายอย่างรวมกันปรุงแต่งขึ้น ชื่อว่า สังขตธาตุ นิพพานที่ปัจจัยไรๆ มิได้ปรุงแต่งขึ้น ชื่อว่า อสังขตธาตุ

Tisso dhātuyoti kāmadhātu rūpadhātu arūpadhātu (vibha. 181-182). Tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhā dhātū āyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Ayaṃ vuccati kāmadhātu (vibha. 182; dha. sa. 1287). Tattha katamā rūpadhātu? Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. Ayaṃ vuccati rūpadhātu. Tattha katamā arūpadhātu? Heṭṭhato ākāsānañcāyatanūpage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanūpage deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. Ayaṃ vuccati arūpadhātu. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kāmadhātūti kāmabhavo pañcakkhandhā labbhanti, rūpadhātūti rūpabhavo pañcakkhandhā labbhanti. Arūpadhātūti arūpabhavo cattāro khandhā labbhantī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ dasuttarapariyāyena yojanā.

ธาตุ ๓ อย่าง คือ กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ (วิภังค์ ๑๘๑-๑๘๒) ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นไปในที่นี้ อันสงเคราะห์เข้าในที่นี้ ซึ่งมีอยู่ในระหว่างนั้น โดยกำหนดเอาอเวจีมหานรกเป็นที่สุดเบื้องต่ำ และกำหนดเอาเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นที่สุดเบื้องบน นี้เรียกว่า กามธาตุ (วิภังค์ ๑๘๒; ธัมมสังคณี ๑๒๘๗) ในธาตุเหล่านั้น รูปธาตุเป็นไฉน? ธรรมอันเป็นจิตและเจตสิกของบุคคลผู้เข้าสมาบัติก็ดี ผู้บังเกิดก็ดี ผู้มีปกติอยู่เป็นสุขในปัจจุบันก็ดี อันเป็นไปในที่นี้ อันสงเคราะห์เข้าในที่นี้ ซึ่งมีอยู่ในระหว่างนั้น โดยกำหนดเอาพรหมโลกเป็นที่สุดเบื้องต่ำ และกำหนดเอาเทวดาชั้นอกนิฏฐะเป็นที่สุดเบื้องบน นี้เรียกว่า รูปธาตุ ในธาตุเหล่านั้น อรูปธาตุเป็นไฉน? ธรรมอันเป็นจิตและเจตสิกของบุคคลผู้เข้าสมาบัติก็ดี ผู้บังเกิดก็ดี ผู้มีปกติอยู่เป็นสุขในปัจจุบันก็ดี อันเป็นไปในที่นี้ อันสงเคราะห์เข้าในที่นี้ ซึ่งมีอยู่ในระหว่างนั้น โดยกำหนดเอาเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภูมิเป็นที่สุดเบื้องต่ำ และกำหนดเอาเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิเป็นที่สุดเบื้องบน นี้เรียกว่า อรูปธาตุ อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'กามธาตุ คือ กามภพ มีขันธ์ ๕ ได้, รูปธาตุ คือ รูปภพ มีขันธ์ ๕ ได้, อรูปธาตุ คือ อรูปภพ มีขันธ์ ๔ ได้' การอธิบายนี้เป็นการอธิบายตามนัยแห่งทสุตตรสูตร

Saṅgītipariyāyena pana ‘‘tisso kusaladhātuyo – nekkhammadhātu abyāpādadhātu avihiṃsādhātu. Aparāpi tisso dhātuyo – rūpadhātu arūpadhātu nirodhadhātu. Aparāpi tisso dhātuyo – hīnā dhātu majjhimā dhātu [Pg.63] paṇītā dhātū’’ti (dī. ni. 1.3.305) vuttā dhātuyopi ettha yujjanti (vibha. 181-182). Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātu. Abyāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti. Ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti. Ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu (vibha. 182). Rūpārūpadhātuyo vuttāyeva. Nirodhadhātu nibbānaṃ. Hīnā dhātu dvādasākusalacittuppādā, majjhimā dhātu avasesā tebhūmakadhammā. Paṇītā dhātu nava lokuttaradhammā. Sabbāpi ca nijjīvaṭṭhena dhātu.

อนึ่ง โดยนัยแห่งสังคีติสูตร ธาตุที่กล่าวไว้ว่า 'กุศลธาตุ ๓ อย่าง คือ เนกขัมมธาตุ อัพยาปาทธาตุ อวิหิงสาธาตุ ธาตุอีก ๓ อย่าง คือ รูปธาตุ อรูปธาตุ นิโรธธาตุ ธาตุอีก ๓ อย่าง คือ หีนธาตุ มัชฌิมธาตุ ปณีตธาตุ' ดังนี้ (ที.ปา. ๑๑/๓๐๕) ธาตุเหล่านั้นก็สมควรในที่นี้ (วิภังค์ ๑๘๑-๑๘๒) ตักกะ วิตักกะ...เป... สัมมาสังกัปปะ ที่ประกอบด้วยเนกขัมมะ นี้เรียกว่า เนกขัมมธาตุ ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงเป็นเนกขัมมธาตุ ตักกะ วิตักกะ...เป... สัมมาสังกัปปะ ที่ประกอบด้วยอัพยาบาท เป็นอัพยาปาทธาตุ เมตตา ความเป็นไปแห่งเมตตา ความเป็นผู้มีเมตตา เจโตวิมุตติอันเป็นเมตตาใดมีอยู่ในสัตว์ทั้งหลาย นี้เรียกว่า อัพยาปาทธาตุ ตักกะ วิตักกะ...เป... สัมมาสังกัปปะ ที่ประกอบด้วยอวิหิงสา เป็นอวิหิงสาธาตุ กรุณา ความเป็นไปแห่งกรุณา ความเป็นผู้มีกรุณา เจโตวิมุตติอันเป็นกรุณาใดมีอยู่ในสัตว์ทั้งหลาย นี้เรียกว่า อวิหิงสาธาตุ (วิภังค์ ๑๘๒) รูปธาตุและอรูปธาตุได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง นิโรธธาตุ คือ พระนิพพาน หีนธาตุ คือ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ มัชฌิมธาตุ คือ ธรรมที่เป็นไปในไตรภูมิที่เหลือ ปณีตธาตุ คือ โลกุตตรธรรม ๙ และธรรมทั้งปวงก็เป็นธาตุโดยความเป็นของไม่มีชีวิต

Cattāri ariyasaccānīti dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Imesaṃ vaṇṇanā saccavissajjanesuyeva bhavissati.

อริยสัจ ๔ อย่าง คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ การพรรณนาอริยสัจเหล่านี้ จักมีอยู่ในคำเฉลยอริยสัจทั้งหลายนั่นเอง

Pañca vimuttāyatanānīti attano hitatthāya parehi pavattitadhammadesanāsavanaṃ, paresaṃ hitatthāya attano yathāsutadhammadesanā, yathāsutassa dhammassa sajjhāyakaraṇaṃ, yathāsutassa dhammassa cetasā anuvitakkanaṃ, kasiṇāsubhādīsu anukūlaṃ ārammaṇanti, imāni pañca vimuccanakāraṇāni. Yathāha –

วิมุตตายตนะ ๕ อย่าง คือ การฟังธรรมเทศนาที่ผู้อื่นแสดงเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ตน การแสดงธรรมตามที่ตนได้สดับมาเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้อื่น การสาธยายธรรมที่ได้สดับมาแล้ว การตรึกตรองธรรมที่ได้สดับมาแล้วด้วยใจ อารมณ์ที่สมควรในกสิณและอสุภะเป็นต้น เหตุแห่งการหลุดพ้น ๕ อย่างเหล่านี้ ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca, tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati, idaṃ paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พระศาสดาแสดงธรรมแก่ภิกษุ หรือสพรหมจารีผู้เป็นที่เคารพรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น พระศาสดาแสดงธรรมแก่ภิกษุ หรือสพรหมจารีผู้เป็นที่เคารพรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรม โดยอาการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้รู้ซึ้งอรรถและรู้ซึ้งธรรมในธรรมนั้น โดยอาการนั้นๆ เมื่อภิกษุนั้นรู้ซึ้งอรรถและรู้ซึ้งธรรม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อมีปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติแล้ว กายย่อมสงบ เมื่อกายสงบแล้ว ย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุขแล้ว จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะที่ ๑

‘‘Puna [Pg.64] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง พระศาสดาไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ หรือสพรหมจารีผู้เป็นที่เคารพรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่ได้แสดงธรรม แต่ภิกษุนั้นย่อมแสดงธรรมที่ได้สดับมาแล้ว ที่ได้เล่าเรียนมาแล้วแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น...เป... เมื่อมีสุขแล้ว จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง พระศาสดาไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ หรือสพรหมจารีผู้เป็นที่เคารพรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่ได้แสดงธรรม ทั้งภิกษุนั้นก็ไม่ได้แสดงธรรมที่ได้สดับมาแล้ว ที่ได้เล่าเรียนมาแล้วแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร แต่ภิกษุนั้นย่อมสาธยายธรรมที่ได้สดับมาแล้ว ที่ได้เล่าเรียนมาแล้วโดยพิสดาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น...เป... เมื่อมีสุขแล้ว จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ catutthaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง พระศาสดาไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ หรือสพรหมจารีผู้เป็นที่เคารพรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่ได้แสดงธรรม ทั้งภิกษุนั้นก็ไม่ได้แสดงธรรมที่ได้สดับมาแล้ว ที่ได้เล่าเรียนมาแล้วแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ทั้งไม่ได้สาธยายธรรมที่ได้สดับมาแล้ว ที่ได้เล่าเรียนมาแล้วโดยพิสดาร แต่ภิกษุนั้นย่อมตรึกตาม ย่อมพิจารณาตาม ย่อมเพ่งพินิจตามซึ่งธรรมที่ได้สดับมาแล้ว ที่ได้เล่าเรียนมาแล้วด้วยใจ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น...เป... เมื่อมีสุขแล้ว จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะที่ ๔

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati, api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya, yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati[Pg.65], pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ pañcamaṃ vimuttāyatana’’nti (a. ni. 5.26; dī. ni. 3.322).

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระศาสดาก็ไม่ได้ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุ หรือเพื่อนพรหมจารีผู้ตั้งอยู่ในฐานะเป็นครูบางรูปก็ไม่ได้แสดงธรรม ภิกษุนั้นก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมาตามที่ได้เรียนมาโดยพิสดารแก่ผู้อื่น ทั้งไม่ได้ทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมาตามที่ได้เรียนมาโดยพิสดาร ทั้งไม่ได้ตรึกตาม ไม่ได้พิจารณาตาม ไม่ได้เพ่งพินิจด้วยใจซึ่งธรรมตามที่ได้ฟังมาตามที่ได้เรียนมา แต่ว่านิมิตแห่งสมาธิอย่างใดอย่างหนึ่งอันภิกษุนั้นถือไว้ดีแล้ว มนสิการดีแล้ว ทรงไว้ดีแล้ว แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ภิกษุทั้งหลาย นิมิตแห่งสมาธิอย่างใดอย่างหนึ่งอันภิกษุถือไว้ดีแล้ว มนสิการดีแล้ว ทรงไว้ดีแล้ว แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาด้วยประการใด ๆ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้เสวยอรรถและเสวยธรรมในธรรมนั้นด้วยประการนั้น ๆ เมื่อเธอเสวยอรรถเสวยธรรม ความปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อมีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบระงับ ผู้มีกายสงบระงับแล้วย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีความสุขย่อมตั้งมั่น นี้เป็นอายตนะแห่งวิมุตติที่ ๕

Cha anuttariyānīti ettha natthi etesaṃ uttaranti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni, jeṭṭhakānīti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ในบทว่า ฉอนุตตริยานิ นี้ มีอธิบายว่า ชื่อว่าอนุตตระ เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าสิ่งเหล่านี้ บทว่าอนุตตระนั่นเอง ชื่อว่าอนุตตริยะ มีอรรถว่า เป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุด จริงอย่างนั้น พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Chayimāni (a. ni. 6.8, 30), bhikkhave, anuttariyāni. Katamāni cha? Dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyanti.

ภิกษุทั้งหลาย อนุตตริยะ ๖ ประการนี้ ๖ ประการเป็นไฉน คือ ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) สวนานุตตริยะ (การฟังอันยอดเยี่ยม) ลาภานุตตริยะ (การได้อันยอดเยี่ยม) สิกขานุตตริยะ (การศึกษาอันยอดเยี่ยม) ปาริจริยานุตตริยะ (การบำรุงอันยอดเยี่ยม) อนุสสตานุตตริยะ (การระลึกอันยอดเยี่ยม) ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล อนุตตริยะ ๖ ประการ

‘‘Katamañca, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco hatthiratanampi dassanāya gacchati, assaratanampi dassanāya gacchati, maṇiratanampi dassanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana dassanāya gacchati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ dassanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, dassanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, dassanaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, dassanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ทัสสนานุตตริยะเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ บุคคลบางคนย่อมไปเพื่อดูช้างแก้วบ้าง ย่อมไปเพื่อดูม้าแก้วบ้าง ย่อมไปเพื่อดูมณีแก้วบ้าง หรือย่อมไปเพื่อดูของสูง ๆ ต่ำ ๆ อนึ่ง ย่อมไปเพื่อดูสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ผู้ปฏิบัติผิด ภิกษุทั้งหลาย การดูนี้มีอยู่ เราไม่กล่าวว่าการดูนั้นไม่มี ภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าการดูนั้นนั่นแล เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ประเสริฐ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ย่อมไปเพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นการเห็นอันยอดเยี่ยมกว่าการเห็นทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อความอัสดงแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน คือ การไปเพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของบุคคลผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทัสสนานุตตริยะ พึงทราบทัสสนานุตตริยะดังนี้

‘‘Savanānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco bherisaddampi savanāya gacchati, vīṇāsaddampi savanāya gacchati, gītasaddampi savanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana savanāya gacchati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa dhammassavanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, savanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi[Pg.66]. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, savanaṃ hīnaṃ…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, savanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, savanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ.

สวนานุตตริยะเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ บุคคลบางคนย่อมไปเพื่อฟังเสียงกลองบ้าง ย่อมไปเพื่อฟังเสียงพิณบ้าง ย่อมไปเพื่อฟังเสียงขับร้องบ้าง หรือย่อมไปเพื่อฟังเสียงสูง ๆ ต่ำ ๆ อนึ่ง ย่อมไปเพื่อฟังธรรมของสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ผู้ปฏิบัติผิด ภิกษุทั้งหลาย การฟังนี้มีอยู่ เราไม่กล่าวว่าการฟังนั้นไม่มี ภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าการฟังนั้นนั่นแล เป็นของเลว... ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ย่อมไปเพื่อฟังธรรมของพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นการฟังอันยอดเยี่ยมกว่าการฟังทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย... เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน คือ การไปเพื่อฟังธรรมของพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของบุคคลผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สวนานุตตริยะ พึงทราบทัสสนานุตตริยะและสวนานุตตริยะดังนี้

‘‘Lābhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi labhati, dāralābhampi labhati, dhanalābhampi labhati, uccāvacaṃ vā pana lābhampi labhati. Samaṇe vā brāhmaṇe vā micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne saddhaṃ paṭilabhati. Attheso, bhikkhave, lābho, neso natthīti vadāmi. So ca kho eso, bhikkhave, lābho hīno…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, lābhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, lābhānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ.

ลาภานุตตริยะเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ บุคคลบางคนย่อมได้ลาภคือบุตรบ้าง ย่อมได้ลาภคือภรรยาบ้าง ย่อมได้ลาภคือทรัพย์บ้าง หรือย่อมได้ลาภสูง ๆ ต่ำ ๆ อนึ่ง ย่อมได้ศรัทธาในสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ผู้ปฏิบัติผิด ภิกษุทั้งหลาย ลาภนี้มีอยู่ เราไม่กล่าวว่าลาภนั้นไม่มี ภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าลาภนั้นนั่นแล เป็นของเลว... ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นการได้อันยอดเยี่ยมกว่าการได้ทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย... เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน คือ การได้ศรัทธาในพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของบุคคลผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ลาภานุตตริยะ พึงทราบทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ และลาภานุตตริยะดังนี้

‘‘Sikkhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco hatthismimpi sikkhati, assasmimpi sikkhati, rathasmimpi sikkhati, dhanusmimpi sikkhati, tharusmimpi sikkhati, uccāvacaṃ vā pana sikkhati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa sikkhati. Atthesā, bhikkhave, sikkhā, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, sikkhā hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave[Pg.67], sikkhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sikkhānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ.

สิกขานุตตริยะเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ บุคคลบางคนย่อมศึกษาในวิชาช้างบ้าง ย่อมศึกษาในวิชาม้าบ้าง ย่อมศึกษาในวิชารถบ้าง ย่อมศึกษาในวิชาธนูบ้าง ย่อมศึกษาในวิชาดาบบบ้าง หรือย่อมศึกษาในวิชาสูง ๆ ต่ำ ๆ อนึ่ง ย่อมศึกษาจากสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ผู้ปฏิบัติผิด ภิกษุทั้งหลาย การศึกษานี้มีอยู่ เราไม่กล่าวว่าการศึกษานั้นไม่มี ภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าการศึกษานั้นนั่นแล เป็นของเลว... ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ย่อมศึกษาอธิศีลบ้าง อธิจิตบ้าง อธิปัญญาบ้าง ในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นการศึกษาอันยอดเยี่ยมกว่าการศึกษาทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย... เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน คือ การศึกษาอธิศีล อธิจิต และอธิปัญญา ในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว ของบุคคลผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สิกขานุตตริยะ พึงทราบทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภานุตตริยะ และสิกขานุตตริยะดังนี้

‘‘Pāricariyānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco khattiyampi paricarati, brāhmaṇampi paricarati, gahapatimpi paricarati, uccāvacaṃ vā pana paricarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ paricarati. Atthesā, bhikkhave, pāricariyā, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, pāricariyā hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, pāricariyānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, pāricariyānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ.

ปาริจริยานุตตริยะ (ความเลิศแห่งการบำรุง) เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมบำรุงกษัตริย์บ้าง ย่อมบำรุงพราหมณ์บ้าง ย่อมบำรุงคฤหบดีบ้าง หรือย่อมบำรุงบุคคลอันสูงบ้างต่ำบ้าง ย่อมบำรุงสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ปฏิบัติผิด ภิกษุทั้งหลาย การบำรุงนั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่การบำรุงนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เป็นการบำรุงที่เลวทราม... (ละไว้)... ไม่เป็นไปเพื่อพระนิพพาน ส่วนบุคคลใดแล ภิกษุทั้งหลาย ย่อมบำรุงพระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคต เป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงที่สุดแล้ว มีความเลื่อมใสอย่างยิ่ง การบำรุงพระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคต เป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงที่สุดแล้ว มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งนี้แล เป็นความเลิศแห่งการบำรุง เป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย... (ละไว้)... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปาริจริยานุตตริยะ ดังนั้น ทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภานุตตริยะ สิกขานุตตริยะ ปาริจริยานุตตริยะ (พึงทราบ)

‘‘Anussatānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi anussarati, dāralābhampi anussarati, dhanalābhampi anussarati, uccāvacaṃ vā pana anussarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ anussarati. Atthesā, bhikkhave, anussati, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, anussati hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, anussatīnaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ [Pg.68] vuccati, bhikkhave, anussatānuttariyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cha anuttariyānī’’ti (a. ni. 6.30).

อนุสสตานุตตริยะ (ความเลิศแห่งการระลึก) เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมระลึกถึงการได้บุตรบ้าง ย่อมระลึกถึงการได้ภรรยาบ้าง ย่อมระลึกถึงการได้ทรัพย์บ้าง หรือย่อมระลึกถึงการได้อันสูงบ้างต่ำบ้าง ย่อมระลึกถึงสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ปฏิบัติผิด ภิกษุทั้งหลาย การระลึกนั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่การระลึกนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เป็นการระลึกที่เลวทราม... (ละไว้)... ไม่เป็นไปเพื่อพระนิพพาน ส่วนบุคคลใดแล ภิกษุทั้งหลาย ย่อมระลึกถึงพระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคต เป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงที่สุดแล้ว มีความเลื่อมใสอย่างยิ่ง การระลึกถึงพระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคต เป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงที่สุดแล้ว มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งนี้แล เป็นความเลิศแห่งการระลึก เป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย... (ละไว้)... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อนุสสตานุตตริยะ ภิกษุทั้งหลาย อนุตตริยะ ๖ ประการนี้แล

Satta niddasavatthūnīti ettha natthi etassa dasāti niddaso. Niddasassa niddasabhāvassa vatthūni kāraṇāni niddasavatthūni. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna paṭisandhiyā abhāvā puna dasavasso na hotīti niddasoti vuccati. Na kevalañca dasavassova na hoti, navavassopi…pe… ekamuhuttikopi na hotiyeva. Na kevalañca dasavassakāle parinibbuto, sattavassikakāle parinibbutopi nissatto niddaso nimuhutto hotiyeva. Titthiyasamaye uppannavohāraṃ pana sāsane khīṇāsavassa āropetvā tattha tādisassa abhāvaṃ, idha ca sabbhāvaṃ dassento bhagavā tādisasabhāvassa kāraṇāni ‘‘satta niddasavatthūnī’’ti āha. Yathāha –

ในคำว่า สัตตนิเทศวัตถุ (เหตุแห่งการไม่กลับมาอีก ๗ ประการ) นี้ คำว่า นิเทศ (นิทฺทส) หมายถึง ผู้ที่ไม่มีสิบ (ปี) อีกต่อไป เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า นิเทศ วัตถุ (เหตุ) แห่งภาวะที่ไม่มีสิบอีกต่อไป คือ อรหัตตผล หรือธรรมมีฉันทะแรงกล้าเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งอรหัตตผลนั้น พระขีณาสพผู้ปรินิพพานเมื่ออายุสิบปี ย่อมไม่กลับมามีอายุสิบปีอีก เพราะไม่มีปฏิสนธิอีก จึงเรียกว่า นิเทศ และมิใช่เพียงผู้มีอายุสิบปีเท่านั้นที่ไม่กลับมามีอีก แม้ผู้มีอายุเก้าปี... (ละไว้)... แม้ผู้มีอายุเพียงชั่วขณะหนึ่ง ก็ย่อมไม่กลับมาเกิดในภพใหม่อีกเลย และมิใช่เพียงผู้ปรินิพพานเมื่ออายุสิบปีเท่านั้นที่เรียกว่า นิเทศ แม้ผู้ปรินิพพานเมื่ออายุเจ็ดปี ก็เรียกว่า นิสสัตตะ (ไม่มีเจ็ด) นิเทศ (ไม่มีสิบ) นิมุหุตตะ (ไม่มีขณะ) ได้เช่นกัน แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงว่า ในลัทธิของเดียรถีย์นั้นไม่มีภาวะเช่นนั้น (คืออรหัตตผล) แต่ในพระศาสนานี้มีภาวะเช่นนั้น (คืออรหัตตผล) โดยทรงนำเอาโวหารที่เกิดขึ้นในสมัยเดียรถีย์มาใช้กับพระขีณาสพในพระศาสนา จึงตรัสเหตุแห่งภาวะเช่นนั้นว่า "สัตตนิเทศวัตถุ" ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Sattimāni, bhikkhave, niddasavatthūni. Katamāni satta? Idha, bhikkhave, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti, āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo. Dhammanisantiyā tibbacchando hoti, āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo. Icchāvinaye tibbacchando hoti, āyatiñca icchāvinaye avigatapemo. Paṭisallāne tibbacchando hoti, āyatiñca paṭisallāne avigatapemo. Vīriyārambhe tibbacchando hoti, āyatiñca vīriyārambhe avigatapemo. Satinepakke tibbacchando hoti, āyatiñca satinepakke avigatapemo. Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti, āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo. Imāni kho, bhikkhave, satta niddasavatthūnī’’ti (a. ni. 7.20).

ภิกษุทั้งหลาย นิเทศวัตถุ ๗ ประการเหล่านี้มีอยู่ ๗ ประการเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา และเป็นผู้ไม่ปราศจากความรักในการสมาทานสิกขาในอนาคต เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการพิจารณาธรรม (ทำให้ธรรมคมกล้า) และเป็นผู้ไม่ปราศจากความรักในการพิจารณาธรรมในอนาคต เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการกำจัดความอยาก และเป็นผู้ไม่ปราศจากความรักในการกำจัดความอยากในอนาคต เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการหลีกเร้น และเป็นผู้ไม่ปราศจากความรักในการหลีกเร้นในอนาคต เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการปรารภความเพียร และเป็นผู้ไม่ปราศจากความรักในการปรารภความเพียรในอนาคต เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในสติปัญญา และเป็นผู้ไม่ปราศจากความรักในสติปัญญาในอนาคต เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการแทงตลอดทิฏฐิ และเป็นผู้ไม่ปราศจากความรักในการแทงตลอดทิฏฐิในอนาคต ภิกษุทั้งหลาย นิเทศวัตถุ ๗ ประการเหล่านี้แล

Theropi tatheva desanaṃ uddharitvā ‘‘satta niddasavatthūnī’’ti āha.

พระเถระ (พระธรรมเสนาบดี) ก็ได้ยกพระธรรมเทศนานั้นขึ้นแสดงแล้วกล่าวว่า “นิเทศวัตถุ ๗ ประการ” เช่นนั้นเหมือนกัน

Aṭṭha abhibhāyatanānīti ettha abhibhuyyamānāni āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni, jhānāni. Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni. Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇo [Pg.69] ‘‘kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ. Na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti, tāni ārammaṇāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Evaṃ uppāditāni jhānāni ‘‘abhibhāyatanānī’’ti vuccanti.

ในคำว่า อภิภายตนะ ๘ ประการนี้ อายตนะทั้งหลายที่ถูกฌานเหล่านี้ครอบงำ ชื่อว่า อภิภายตนะ คือ ฌานทั้งหลาย คำว่า อายตนะ หมายถึง กสิณารมณ์ที่ชื่อว่าอายตนะโดยความเป็นที่ตั้ง (แห่งอุปจารฌานและอัปปนาฌาน) เพราะบุคคลผู้มีญาณอันยิ่ง มีญาณบริสุทธิ์ ย่อมพิจารณาว่า 'อะไรเล่าที่ควรเข้าถึงในอารมณ์นี้? ภาระในการทำจิตให้เป็นเอกัคคตาไม่มีแก่เรา' ดังนี้แล้ว ย่อมครอบงำอารมณ์เหล่านั้นแล้วเข้าสมาบัติ ย่อมยังอัปปนาให้เกิดขึ้นในอารมณ์นี้พร้อมกับการเกิดขึ้นของนิมิตทีเดียว นี้คือความหมาย ฌานทั้งหลายที่เกิดขึ้นอย่างนี้จึงชื่อว่า 'อภิภายตนะ'

‘‘Katamāni (a. ni. 8.65) aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.

อภิภายตนะ ๘ ประการเป็นไฉน? บุคคลบางคนมีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะไม่ดี ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๑

‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลบางคนมีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีวรรณะดีและวรรณะไม่ดี ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๒

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะไม่ดี ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๓

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีวรรณะดีและวรรณะไม่ดี ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๔

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีเขียว มีวรรณะเขียว มีการปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีสีเขียว เปรียบเหมือนดอกอัญชันมีสีเขียว มีวรรณะเขียว มีการปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีสีเขียว หรือเหมือนผ้าเมืองพาราณสีที่ขัดดีแล้วทั้งสองด้าน มีสีเขียว มีวรรณะเขียว มีการปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีสีเขียว ฉันใด บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีเขียว มีวรรณะเขียว มีการปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีสีเขียว ฉันนั้น ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๕

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ [Pg.70] pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีเหลือง มีวรรณะเหลือง มีการปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีสีเหลือง เปรียบเหมือนดอกกรรณิการ์มีสีเหลือง มีวรรณะเหลือง มีการปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีสีเหลือง หรือเหมือนผ้าเมืองพาราณสีที่ขัดดีแล้วทั้งสองด้าน มีสีเหลือง มีวรรณะเหลือง มีการปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีสีเหลือง ฉันใด บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีเหลือง มีวรรณะเหลือง มีการปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีสีเหลือง ฉันนั้น ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๖

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีแดง มีวรรณะแดง มีการปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีสีแดง เปรียบเหมือนดอกชบาแดงมีสีแดง มีวรรณะแดง มีการปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีสีแดง หรือเหมือนผ้าที่ทอดีแล้วทั้งสองด้านที่ผลิตในเมืองพาราณสี มีสีแดง มีวรรณะแดง มีการปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีสีแดง ฉันใด บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีแดง มีวรรณะแดง มีการปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีสีแดง ฉันนั้น ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๗

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni aṭṭha abhibhāyatanāni (a. ni. 8.65; dī. ni. 3.358).

บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีขาว มีวรรณะขาว มีการปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีสีขาว เปรียบเหมือนดาวประกายพรึกมีสีขาว มีวรรณะขาว มีการปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีสีขาว หรือเหมือนผ้าที่ทอดีแล้วทั้งสองด้านที่ผลิตในเมืองพาราณสี มีสีขาว มีวรรณะขาว มีการปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีสีขาว ฉันใด บุคคลบางคนไม่มีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปภายนอกที่เป็นสีขาว มีวรรณะขาว มีการปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีสีขาว ฉันนั้น ย่อมมีสัญญาว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วจักรู้ จักเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๘ อภิภายตนะ ๘ ประการเหล่านี้แล

Nava anupubbavihārāti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ, anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato vihārā anupubbavihārā, anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārāti attho.

คำว่า อนุปุพพวิหาร ๙ ประการ หมายถึง ฌานที่เกิดขึ้นตามลำดับจากฌานก่อนๆ ฌานที่ควรเข้าถึงตามลำดับ ชื่อว่า วิหาร เพราะเป็นสิ่งที่ควรเข้าถึงตามลำดับ อนุปุพพวิหาร คือ สมาบัติที่ควรเข้าถึงตามลำดับ

‘‘Katame [Pg.71] nava? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī’’ti (a. ni. 9.33; dī. ni. 3.343, 359) vuttā nava anupubbavihārāva.

เก้าอย่างคืออะไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามทั้งหลาย สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าถึงปฐมฌาน อันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวก แล้วแลอยู่. เพราะวิตกวิจารสงบไป จิตผ่องใสเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิ เข้าถึงทุติยฌาน แล้วแลอยู่. เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย ซึ่งพระอริยะทั้งหลายกล่าวว่า "ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข" เข้าถึงตติยฌาน แล้วแลอยู่. เพราะละสุขและละทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสในกาลก่อนดับไป จึงเข้าถึงจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์ แล้วแลอยู่. เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาได้โดยสิ้นเชิง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า "อากาศไม่มีที่สุด" แล้วแลอยู่. เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะได้โดยสิ้นเชิง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า "วิญญาณไม่มีที่สุด" แล้วแลอยู่. เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยสิ้นเชิง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า "ไม่มีอะไร" แล้วแลอยู่. เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะได้โดยสิ้นเชิง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ แล้วแลอยู่. เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้โดยสิ้นเชิง จึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ แล้วแลอยู่. อนุปุพพวิหาร ๙ ประการเหล่านี้แล ที่กล่าวไว้แล้ว

Dasa nijjaravatthūnīti micchādiṭṭhādīni nijjarayanti nāsayantīti nijjarāni. Vatthūnīti kāraṇāni. Nijjarāni ca tāni vatthūni cāti nijjaravatthūni. Sammādiṭṭhādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ.

ธรรมเป็นที่ขจัด ๑๐ ประการ คือ ธรรมทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ย่อมขจัด ย่อมทำลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิชชระ (เป็นที่ขจัด). วัตถุทั้งหลาย คือ เหตุทั้งหลาย. ธรรมเหล่านั้นเป็นที่ขจัดด้วย เป็นเหตุด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิชชรวัตถุ (เหตุเป็นที่ขจัด). คำนี้เป็นชื่อของสัมมาทิฏฐิเป็นต้น

‘‘Katamāni (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) dasa? Sammādiṭṭhikassa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย ๑๐ อย่างคืออะไร สำหรับผู้มีสัมมาทิฏฐิ ภิกษุทั้งหลาย มิจฉาทิฏฐิย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย

‘‘Sammāsaṅkappassa, bhikkhave, micchāsaṅkappo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāsaṅkappapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti[Pg.72], te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsaṅkappapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาสังกัปปะ มิจฉาสังกัปปะย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาสังกัปปะเป็นปัจจัย

‘‘Sammāvācassa, bhikkhave, micchāvācā nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvācāpaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvācāpaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาวาจา มิจฉาวาจาย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาวาจาเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาวาจาเป็นปัจจัย

‘‘Sammākammantassa, bhikkhave, micchākammanto nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchākammantapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammākammantapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมากัมมันตะ มิจฉากัมมันตะย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉากัมมันตะเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมากัมมันตะเป็นปัจจัย

‘‘Sammāājīvassa, bhikkhave, micchāājīvo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāājīvapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāājīvapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาอาชีวะ มิจฉาอาชีวะย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาอาชีวะเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาอาชีวะเป็นปัจจัย

‘‘Sammāvāyāmassa, bhikkhave, micchāvāyāmo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāvāyāmapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvāyāmapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาวายามะ มิจฉาวายามะย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาวายามะเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาวายามะเป็นปัจจัย

‘‘Sammāsatissa, bhikkhave, micchāsati nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāsatipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsatipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาสติ มิจฉาสติย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาสติเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาสติเป็นปัจจัย

‘‘Sammāsamādhissa, bhikkhave, micchāsamādhi nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāsamādhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsamādhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาสมาธิ มิจฉาสมาธิย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาสมาธิเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาสมาธิเป็นปัจจัย

‘‘Sammāñāṇissa, bhikkhave, micchāñāṇaṃ nijjiṇṇaṃ hoti. Ye ca micchāñāṇapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāñāṇapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาญาณ มิจฉาญาณย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาญาณเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาญาณเป็นปัจจัย

‘‘Sammāvimuttissa[Pg.73], bhikkhave, micchāvimutti nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’ti (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) vuttāni dasa nijjaravatthūni.

ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาวิมุตติ มิจฉาวิมุตติย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และอกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นเพราะมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัย ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกขจัดเสียได้โดยสิ้นเชิง. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาวิมุตติเป็นปัจจัย. ธรรมเป็นที่ขจัด ๑๐ ประการเหล่านี้แล ที่กล่าวไว้แล้ว

3. Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyantiādi bhagavatā vuttaṃ idha āharitvā dassitanti veditabbaṃ. Kiñca-iti ca-kāro padapūraṇamatte nipāto. Cakkhādīni tiṃsa vissajjanāni chasu dvāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā dvārārammaṇapavattikkamena niddiṭṭhāni. Tattha duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu paññācakkhu ca. Tesu buddhacakkhu samantacakkhu ñāṇacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhūti pañcavidhaṃ paññācakkhu. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (ma. ni. 1.283; 2.339; mahāva. 9) idaṃ buddhacakkhu nāma. ‘‘Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) idaṃ samantacakkhu nāma. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.285) idaṃ dibbacakkhu nāma. ‘‘Virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ dhammacakkhu nāma.

๓. พึงทราบว่า พระเถระได้นำพระบาลีที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงพึงรู้ยิ่ง" เป็นต้น มาแสดงไว้ในพระบาลีปฏิสัมภิทามรรคนี้ อนึ่ง อักษร "จะ" ในคำว่า "กิญจะ" เป็นนิบาตที่ใช้เพียงเพื่อเติมบทให้เต็ม การวิสัชนา 30 อย่าง มีจักขุเป็นต้น ได้แสดงไว้โดยลำดับการเกิดขึ้นของทวารและอารมณ์ โดยแบ่งเป็นอย่างละ 5 ในทวารทั้ง 6 ในบรรดาจักขุเหล่านั้น จักขุมี 2 อย่าง คือ มังสจักขุ (ตาเนื้อ) และปัญญาจักขุ (ตาปัญญา) ในบรรดาจักขุเหล่านั้น ปัญญาจักขุมี 5 อย่าง คือ พุทธจักขุ (ตาของพระพุทธเจ้า), สมันตจักขุ (ตาเห็นรอบ), ญาณจักขุ (ตาคือญาณ), ทิพพจักขุ (ตาทิพย์) และธัมมจักขุ (ตาคือธรรม) คำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นแล้วแล เมื่อพิจารณาโลกด้วยพุทธจักขุ" นี้เรียกว่า พุทธจักขุ คำว่า "สัพพัญญุตญาณเรียกว่า สมันตจักขุ" นี้เรียกว่า สมันตจักขุ คำว่า "จักขุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว" นี้เรียกว่า ญาณจักขุ คำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นแล้วแล ด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์" นี้เรียกว่า ทิพพจักขุ คำว่า "ธัมมจักขุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินเกิดขึ้นแล้ว" นี้เรียกว่า ธัมมจักขุ ซึ่งเป็นญาณอันนับเนื่องด้วยมรรค 3 เบื้องต่ำ

Maṃsacakkhupi sasambhāracakkhu, pasādacakkhūti duvidhaṃ hoti. Yvāyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena upari bhamukaṭṭhikena ubhato akkhikūṭehi bahiddhā akkhipakhumehi paricchinno akkhikūpakamajjhā nikkhantena nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho setakaṇhātikaṇhamaṇḍalavicitto maṃsapiṇḍo, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idamidhādhippetaṃ. Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidese diṭṭhimaṇḍale sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalāni byāpetvā pamāṇato muggavidalamattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ [Pg.74] sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Taṃ cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhussa vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Phusatīti phasso. Upasaggena padaṃ maṇḍetvā samphassoti vuttaṃ. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā. Vedayitanti vindanaṃ, vedanāti attho. Tadeva sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ, yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ. Ma-kāro padasandhivasena vutto. So pana cakkhusamphasso attanā sampayuttāya vedanāya sahajāta aññamaññanissaya vipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti, sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatavasenapañcadhā, santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.

มังสจักขุ (ตาเนื้อ) ก็มี ๒ อย่าง คือ สสัมภารจักขุ (ตาที่เป็นองค์ประกอบ) และปสาทจักขุ (ตาที่เป็นประสาท). ก้อนเนื้อใดตั้งอยู่ในเบ้าตา ถูกจำกัดอยู่ข้างล่างด้วยกระดูกเบ้าตา ข้างบนด้วยกระดูกคิ้ว ทั้งสองข้างด้วยหางตา ภายนอกด้วยขนตา ถูกผูกติดกับสมองด้วยเส้นเอ็นที่ออกมาจากกลางเบ้าตา มีวงกลมสีขาว สีดำ และสีดำสนิทสลับกันไป ก้อนเนื้อนี้เรียกว่า สสัมภารจักขุ. ส่วนประสาทใดที่อาศัยและผูกพันอยู่ในสสัมภารจักขุนี้ ซึ่งเกิดขึ้นจากมหาภูตรูป ๔ ประการ ประสาทนี้เรียกว่า ปสาทจักขุ. ปสาทจักขุนี้เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. ปสาทจักขุนั้นตั้งอยู่ตรงกลางของวงกลมสีดำที่ถูกล้อมรอบด้วยวงกลมสีขาวของสสัมภารจักขุนั้น ในบริเวณที่เงาร่างกายของผู้ที่ยืนอยู่ตรงหน้าปรากฏขึ้น หรือในวงกลมที่มองเห็นได้ แผ่ซ่านไปทั่วเยื่อตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมันที่หยดลงบนแผ่นสำลี ๗ ชั้น แผ่ซ่านไปทั่วแผ่นสำลีนั้น หรือทะลุผ่านไป และดำรงอยู่โดยทำหน้าที่เป็นวัตถุและทวารที่เหมาะสมสำหรับจักขุวิญญาณเป็นต้น มีขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียวผ่าซีก. เพราะมันเสพรส (หรือยินดี) จึงเรียกว่า จักขุ (ตา). มันเสพรสและแสดงรูป นี้คือความหมาย. เพราะมันแสดง จึงเรียกว่า รูป (รูปารมณ์). รูปารมณ์เหล่านั้นเมื่อถึงความแปรปรวนแห่งสี ย่อมแสดงภาวะที่อยู่ในใจ นี้คือความหมาย. วิญญาณที่เกิดขึ้นจากจักขุ หรือวิญญาณของจักขุ คือ จักขุวิญญาณ. เพราะมันถูกต้อง จึงเรียกว่า ผัสสะ. โดยการประดับบทด้วยอุปสรรค จึงเรียกว่า สัมผัสสะ. สัมผัสสะที่เกิดขึ้นจากจักขุ คือ จักขุสัมผัสสะ. จักขุสัมผัสปัจจัย คือ ผัสสะที่สัมปยุตต์กับจักขุวิญญาณเป็นปัจจัย. เวทยิตะ คือ การเสวยอารมณ์ หรือเวทนา นี้คือความหมาย. เวทนานั้นเองทำให้เป็นสุข จึงเรียกว่า สุขะ (สุขเวทนา). เมื่อสุขเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ย่อมทำให้บุคคลนั้นเป็นสุข นี้คือความหมาย. หรือมันย่อมกินและขุดทำลายความเจ็บป่วยทางกายและใจอย่างดี จึงเรียกว่า สุขะ. มันทำให้เป็นทุกข์ จึงเรียกว่า ทุกข์ (ทุกขเวทนา). เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด ย่อมทำให้บุคคลนั้นเป็นทุกข์ นี้คือความหมาย. ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สุข จึงเรียกว่า อทุกขมสุขะ (อุเบกขาเวทนา). อักษร 'มะ' กล่าวไว้โดยวิธีสนธิบท. อนึ่ง จักขุสัมผัสสะนั้นเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์กับตนเอง ๘ อย่าง โดยเป็นปัจจัยแบบสหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ อาหาระ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ. เป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์กับสัมปฏิจฉันนะ ๕ อย่าง โดยเป็นปัจจัยแบบอนันตระ สมนันตระ อนันตรูปนิสสยะ นัตถิ และวิคตะ. และเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์กับสันตีรณะเป็นต้น โดยเป็นปัจจัยแบบอุปนิสสยะเท่านั้น.

Suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Sappantīti saddā, udāharīyantīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Gandhayantīti gandhā, attano vatthuṃ sūcentīti attho. Jīvitamavhāyatīti jivhā, sāyanaṭṭhena vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. So yāvatā imasmiṃ kāye upādiṇṇappavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyapasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Phusīyantīti phoṭṭhabbā. Munātīti mano, vijānātīti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā[Pg.75]. Manoti sahāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Dhammāti dvādasapabhedā dhammārammaṇā dhammā. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Manosamphassoti taṃsampayutto phasso. So sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayo hoti, anantarāya teheva, sesānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.

เพราะมันได้ยิน จึงเรียกว่า โสตะ (หู). โสตะนั้นตั้งอยู่ภายในช่องหูที่เป็นองค์ประกอบ ในบริเวณที่มีลักษณะเหมือนแหวนนิ้วมือ ซึ่งเต็มไปด้วยขนละเอียดสีแดงอ่อน ดำรงอยู่โดยทำหน้าที่เป็นวัตถุและทวารที่เหมาะสมสำหรับโสตวิญญาณเป็นต้น. เพราะมันแผ่ไป (ถึงโสตวิญญาณ) จึงเรียกว่า สัททะ (เสียง). มันถูกเปล่งออกมา นี้คือความหมาย. เพราะมันดมกลิ่น จึงเรียกว่า ฆานะ (จมูก). ฆานะนั้นตั้งอยู่ภายในช่องจมูกที่เป็นองค์ประกอบ ในบริเวณที่มีลักษณะเหมือนเท้าแพะ ดำรงอยู่โดยทำหน้าที่เป็นวัตถุและทวารที่เหมาะสมสำหรับฆานวิญญาณเป็นต้น. เพราะมันแสดงกลิ่น จึงเรียกว่า คันธะ (กลิ่น). มันแสดงวัตถุของตนเอง นี้คือความหมาย. เพราะมันเรียกหาชีวิต หรือเรียกหาอาหารที่เป็นเหตุแห่งชีวิต จึงเรียกว่า ชิวหา (ลิ้น). หรือเรียกว่า ชิวหา เพราะการเลีย. ชิวหานั้นเว้นปลายสุด โคนสุด และด้านข้างของลิ้นที่เป็นองค์ประกอบแล้ว ตั้งอยู่ตรงกลางของพื้นผิวส่วนบน ในบริเวณที่มีลักษณะเหมือนปลายกลีบดอกบัวที่ขาด ดำรงอยู่โดยทำหน้าที่เป็นวัตถุและทวารที่เหมาะสมสำหรับชิวหาวิญญาณเป็นต้น. เพราะสัตว์เหล่านั้นเสพรส จึงเรียกว่า รสะ (รส). มันถูกเสพ นี้คือความหมาย. เพราะมันเป็นที่เกิดของธรรมที่มีอาสวะอันน่ารังเกียจ จึงเรียกว่า กายะ (กาย). คำว่า 'อายะ' หมายถึง ที่เกิด. กายปสาทะส่วนใหญ่ในกายนี้ ตราบเท่าที่มีการเกิดขึ้นของรูปที่ถูกยึดถือ ย่อมดำรงอยู่โดยทำหน้าที่เป็นวัตถุและทวารที่เหมาะสมสำหรับกายวิญญาณเป็นต้น. เพราะมันถูกถูกต้อง จึงเรียกว่า โผฏฐัพพะ (สิ่งที่ถูกต้อง). เพราะมันรู้ จึงเรียกว่า มโน (ใจ). มันรู้แจ้ง นี้คือความหมาย. เพราะมันทรงไว้ซึ่งลักษณะของตนเอง จึงเรียกว่า ธัมมะ (ธรรมารมณ์). มโน คือ ภวังค์ที่พร้อมด้วยอาวัชชนะ. ธรรมะ คือ ธรรมารมณ์ที่มี ๑๒ ประเภท. มโนวิญญาณ คือ ชวนมโนวิญญาณ. มโนสัมผัสสะ คือ ผัสสะที่สัมปยุตต์กับชวนะนั้น. มโนสัมผัสสะนั้นเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์กับตนเอง ๗ อย่าง โดยเว้นวิปากปัจจัย คือ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ อาหาระ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ. เป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์กับชวนะที่สองที่เกิดขึ้นถัดไป ๕ อย่าง โดยปัจจัยเหล่านั้นเอง. และเป็นปัจจัยแก่ชวนะที่สามเป็นต้น โดยเป็นปัจจัยแบบอุปนิสสยะเท่านั้น.

Rūpādīni pañca vissajjanāni khandhavasena niddiṭṭhāni. Sītādīhi ruppati pīḷīyatīti rūpaṃ. Vedayatīti vedanā. Sañjānātīti saññā. Saṅkharontīti saṅkhārā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Cakkhādīni dhammavicārapariyantāni dasa chakkavasena, saṭṭhi vissajjanāni piyarūpasātarūpavasena niddiṭṭhāni. Cakkhusamphassajādikā vedanā taṃtaṃsampayuttāva. Rūpesu saññā rūpasaññā. Sañcetayatīti sañcetanā, abhisandahatīti attho. Tasatīti taṇhā, pipāsatīti attho. Vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro, vicaraṇaṃ vā vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti.

คำตอบ ๕ อย่าง มีรูปเป็นต้น แสดงไว้โดยอำนาจแห่งขันธ์. สิ่งที่แตกสลายหรือถูกบีบคั้นด้วยความหนาวเป็นต้น ชื่อว่า รูป. สิ่งที่เสวยอารมณ์ ชื่อว่า เวทนา. สิ่งที่จำได้หมายรู้ ชื่อว่า สัญญา. สิ่งที่ปรุงแต่ง ชื่อว่า สังขาร. สิ่งที่รู้แจ้ง ชื่อว่า วิญญาณ. คำตอบ ๖๐ อย่าง ที่มีจักขุเป็นต้น มีธรรมวิจารเป็นที่สุด โดยอำนาจแห่งฉักกะ ๑๐ อย่าง แสดงไว้โดยอำนาจแห่งรูปที่น่ารักและน่าพอใจ. เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสเป็นต้น ย่อมประกอบกับสิ่งนั้นๆ. สัญญาในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา. สิ่งที่จงใจ (หรือประมวลมา) ชื่อว่า สัญเจตนา, ความหมายว่า สิ่งที่ชักนำ. สิ่งที่หิวกระหาย ชื่อว่า ตัณหา, ความหมายว่า สิ่งที่อยากดื่ม. สิ่งที่ตรึก ชื่อว่า วิตก, หรือการตรึก ชื่อว่า วิตก, การยกขึ้นสู่ (อารมณ์) ดังนี้ก็กล่าวไว้. จิตย่อมเที่ยวไปในอารมณ์ด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า วิจาร, หรือการเที่ยวไป ชื่อว่า วิจาร, การเที่ยวไปตาม ดังนี้ก็กล่าวไว้.

4. Pathavīdhātādīni cha vissajjanāni saṃkhittena nāmarūpavavatthānavasena niddiṭṭhāni. Patthaṭattā pathavī. Appeti, āpīyati, appāyatīti vā āpo. Tejayatīti tejo. Vāyatīti vāyo. Na kassati na nikassati, kasituṃ chindituṃ bhindituṃ vā na sakkāti ākāso. Nissattaṭṭhena dhātu.

๔. คำตอบ ๖ อย่าง มีปฐวีธาตุเป็นต้น แสดงไว้โดยย่อ โดยอำนาจแห่งการกำหนดนามรูป. สิ่งที่แผ่ไป ชื่อว่า ปฐวี. สิ่งที่ซ่านไป หรือสิ่งที่ทำให้เจริญ ชื่อว่า อาโป. สิ่งที่รุ่งเรือง ชื่อว่า เตโช. สิ่งที่พัดไป ชื่อว่า วาโย. สิ่งที่ขีดเขียนไม่ได้ หรือสิ่งที่ตัดไม่ได้ ผ่าไม่ได้ ชื่อว่า อากาสะ. ชื่อว่า ธาตุ เพราะความหมายว่าไม่ใช่สัตว์.

Pathavīkasiṇādīni dasa vissajjanāni kasiṇabhāvanāvasena niddiṭṭhāni. Kasiṇanti sakalapharaṇavasena kasiṇamaṇḍalampi tasmiṃ upaṭṭhitanimittampi tadārammaṇaṃ jhānampi vuccati. Idha pana jhānaṃ adhippetaṃ. Ādimhi cattāri mahābhūtakasiṇārammaṇāni jhānāni, tato parāni cattāri vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Ākāsakasiṇanti paricchedākāso, tadārammaṇañca jhānaṃ, kasiṇugghāṭimākāso, tadārammaṇañca ākāsānañcāyatanaṃ. Viññāṇakasiṇanti ākāsānañcāyatanaviññāṇaṃ, tadārammaṇañca viññāṇañcāyatanaṃ.

คำวิสัชนา ๑๐ ประการ มีปฐวีกสิณเป็นต้น ท่านแสดงไว้โดยอำนาจแห่งกสิณภาวนา. คำว่า กสิณ หมายถึง กสิณมณฑลที่แผ่ไปทั่วทั้งหมดบ้าง, ปฏิภาคนิมิตที่ปรากฏในกสิณมณฑลนั้นบ้าง, ฌานที่มีปฏิภาคนิมิตนั้นเป็นอารมณ์บ้าง. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาฌาน. ในเบื้องต้น ฌาน ๔ อย่าง มีมหาภูตกสิณเป็นอารมณ์, ถัดจากนั้น ฌาน ๔ อย่าง มีวรรณกสิณเป็นอารมณ์. คำว่า อากาสกสิณ หมายถึง ปริจเฉทากาสบ้าง, ฌานที่มีปริจเฉทากาสนั้นเป็นอารมณ์บ้าง, กสิณุคฆาฏิมากาสบ้าง, อากาสานัญจายตนะที่มีกสิณุคฆาฏิมากาสนั้นเป็นอารมณ์บ้าง. คำว่า วิญญาณกสิณ หมายถึง อากาสานัญจายตนวิญญาณบ้าง, วิญญาณัญจายตนะที่มีอากาสานัญจายตนวิญญาณนั้นเป็นอารมณ์บ้าง.

Kesādīni dvattiṃsa vissajjanāni dvattiṃsākārakammaṭṭhānavasena niddiṭṭhāni. Tesu pana kesādīsu paṭikūlato upaṭṭhitesu kāyagatāsativasena asubhakammaṭṭhānaṃ [Pg.76] hoti, vaṇṇato upaṭṭhitesu kasiṇakammaṭṭhānaṃ hoti, dhātuto upaṭṭhitesu catudhātuvavatthānakammaṭṭhānaṃ hoti, kesātiādīni ca paṭikūlato vaṇṇato vā upaṭṭhitānaṃ tadārammaṇāni jhānāni, dhātuto upaṭṭhitassa te ca koṭṭhāsā tadārammaṇā ca dhātubhāvanā veditabbā.

คำวิสัชนา ๓๒ ประการ มีผมเป็นต้น ท่านแสดงไว้โดยอำนาจแห่งทวัตติงสาการกัมมัฏฐาน. ก็ในผมเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อปรากฏโดยความเป็นของปฏิกูล ย่อมเป็นอสุภกัมมัฏฐานโดยอำนาจแห่งกายคตาสติ, เมื่อปรากฏโดยวรรณะ ย่อมเป็นกสิณกัมมัฏฐาน, เมื่อปรากฏโดยธาตุ ย่อมเป็นจตุธาตุววัตถานกัมมัฏฐาน. พึงทราบว่า ผมเป็นต้นเหล่านั้น และฌานที่มีผมเป็นต้นเหล่านั้นเป็นอารมณ์ สำหรับผู้ที่ปรากฏโดยความเป็นปฏิกูลหรือโดยวรรณะ, และพึงทราบว่า โกฏฐาสะเหล่านั้น และธาตุภาวนาที่มีโกฏฐาสะเหล่านั้นเป็นอารมณ์ สำหรับผู้ที่ปรากฏโดยความเป็นธาตุ.

Kesā ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi purato nalāṭantena, pacchato ca galavāṭakena paricchinnā sīsakaṭāhaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā ṭhitā anekasatasahassasaṅkhā.

ผมทั้งหลาย ถูกกำหนดด้วยปลายหูทั้งสองข้าง, ด้วยที่สุดแห่งหน้าผากในด้านหน้า, และด้วยหลุมคอในด้านหลัง, ตั้งหยั่งลงไปในหนังที่หุ้มกะโหลกศีรษะประมาณเท่าปลายข้าวเปลือก มีจำนวนนับแสนไม่ถ้วน.

Lomā ṭhapetvā kesādīnaṃ patiṭṭhitokāsaṃ hatthatalapādatalāni ca yebhuyyena sarīracamme navanavutiyā lomakūpasahassesu likkhāmattaṃ pavisitvā ṭhitā.

ขนทั้งหลาย เว้นที่ที่ผมเป็นต้นตั้งอยู่ และฝ่ามือฝ่าเท้าเสียแล้ว โดยมากตั้งหยั่งลงไปในรูขุมขนเก้าหมื่นเก้าพันรูในหนังทั่วร่างกาย ลึกประมาณเท่าตัวเหา (ลิกขา).

Nakhā aṅgulīnaṃ aggapiṭṭhesu ṭhitā vīsati.

เล็บทั้งหลาย ตั้งอยู่ที่หลังปลายนิ้วมือและนิ้วเท้า มีจำนวน ๒๐ เล็บ.

Dantā dvīsu haṇukaṭṭhikesu ṭhitā yebhuyyena dvattiṃsa.

ฟันทั้งหลาย ตั้งอยู่ในกระดูกขากรรไกรทั้งสองข้าง โดยมากมี ๓๒ ซี่.

Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā ṭhitaṃ cammaṃ.

หนัง หุ้มห่อร่างกายทั้งหมด เป็นหนังที่ตั้งอยู่ภายใต้ผิวหนังชั้นนอก (ฉวี) และอยู่เหนือเยื่อหุ้มที่ปรากฏชัด.

Maṃsaṃ sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitāni navamaṃsapesisatāni.

เนื้อ คือ ชิ้นเนื้อ ๙๐๐ ชิ้น ที่ตั้งอยู่โดยฉาบทาหุ้มห่อกระดูก ๓๐๐ กว่าชิ้น.

Nhārū sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni.

เอ็น คือ เอ็น ๙๐๐ เส้น ที่ตั้งอยู่โดยผูกรัดกระดูกไว้ทั่วร่างกาย.

Aṭṭhī sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upari ṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni.

กระดูก คือ กระดูก ๓๐๐ กว่าชิ้น ที่ตั้งอยู่เหนือกระดูกส่วนล่างทั่วร่างกาย.

Aṭṭhimiñjā tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitā miñjā.

เยื่อในกระดูก คือ เยื่อที่ตั้งอยู่ภายในกระดูกนั้น ๆ.

Vakkaṃ galavāṭakā nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhā hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitā dve maṃsapiṇḍikā.

ไต (วักกะ) คือ ก้อนเนื้อสองก้อนที่ตั้งล้อมรอบเนื้อหัวใจไว้ โดยถูกผูกไว้ด้วยเอ็นใหญ่ที่ออกมาจากหลุมคอ มีรากเดียว แล้วแยกออกเป็นสองส่วนไปเล็กน้อย.

Hadayaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhitaṃ anto cittasannissayaṃ aḍḍhapasatamattalohitapuṇṇaṃ punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamattāvāṭakaṃ hadayamaṃsaṃ.

หัวใจ คือ เนื้อหัวใจที่ตั้งอยู่ภายในร่างกาย ในระหว่างเต้านมทั้งสองข้าง เป็นที่อาศัยของจิตภายใน เต็มไปด้วยเลือดประมาณกึ่งอัญชลี (ครึ่งกำมือ) มีช่องขนาดเท่าที่ตั้งของเมล็ดบุนนาค.

Yakanaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ yamakamaṃsapaṭalaṃ.

ตับ คือ แผ่นเนื้อคู่ที่ตั้งอยู่ภายในระหว่างเต้านมทั้งสองข้าง โดยอาศัยอยู่ทางด้านขวา.

Kilomakaṃ hadayavakkāni paṭicchādetvā ṭhitaṃ paṭicchannakilomakasaṅkhātañca sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ appaṭicchannakilomakasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pariyonahanamaṃsaṃ.

พังผืด (กิโลมกะ) คือ เนื้อที่หุ้มห่อมี ๒ ชนิด คือ ชนิดที่เรียกว่า พังผืดที่มีสิ่งปกคลุม ซึ่งตั้งปกคลุมหัวใจและไตไว้ และชนิดที่เรียกว่า พังผืดที่ไม่มีสิ่งปกคลุม ซึ่งตั้งหุ้มห่อเนื้ออยู่ภายใต้หนังทั่วร่างกาย.

Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ udarajivhāmaṃsaṃ.

ม้าม คือ เนื้อลิ้นในท้องที่ตั้งอยู่ทางด้านซ้ายของหัวใจ โดยอาศัยอยู่ทางด้านบนของเยื่อบุช่องท้อง.

Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare hadayayakanānaṃ upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsamaṃsaṃ.

ปอด คือ เนื้อปอดที่มีส่วนแยกเป็นชิ้นเนื้อ ๓๒ ชิ้น ที่ตั้งอยู่ภายในร่างกาย ในระหว่างเต้านมทั้งสองข้าง โดยปกคลุมและห้อยลงมาอยู่เหนือหัวใจและตับ.

Antaṃ [Pg.77] upari galavāṭake heṭṭhā karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitā purisassa dvattiṃsahatthā itthiyā aṭṭhavīsatihatthā ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggā antavaṭṭi.

ไส้ใหญ่ คือ ขดไส้ที่ตั้งอยู่ภายในร่างกาย มีที่สุดตั้งแต่หลุมคอจนถึงทวารหนัก เพราะถูกผูกไว้ที่หลุมคอในเบื้องบนและที่ทวารหนักในเบื้องล่าง มีความยาว ๓๒ ศอกสำหรับบุรุษ และ ๒๘ ศอกสำหรับสตรี ขดงออยู่ในที่ ๒๑ แห่ง.

Antaguṇaṃ antabhoge ekato agalante ābandhitvā ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitaṃ bandhanaṃ.

สายรัดไส้ (อันตคุณะ) คือ เครื่องผูกที่ตั้งอยู่ในระหว่างขดไส้ใหญ่ ๒๑ ขด โดยผูกรัดไว้ไม่ให้ขดไส้เลื่อนไหลไปข้างใดข้างหนึ่ง.

Udariyaṃ dantamusalasañcuṇṇitaṃ jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṃkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ tantavāyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇabubbuḷakāni muñcantaṃ paramakasambukaduggandhajegucchabhāvaṃ āpajjitvā āmāsayasaṅkhāte uparinābhiantapaṭale ṭhitaṃ nānappakārakaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ.

อาหารใหม่ คือ อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว และลิ้มรสแล้วหลายชนิด อันฟันดุจสากบดเคี้ยวจนละเอียด อันลิ้นดุจมือพลิกกลับไปมา อันน้ำลายและน้ำเมือกคลุกเคล้าแล้ว ในขณะนั้นเองก็ปราศจากความสมบูรณ์แห่งสี กลิ่น และรสเป็นต้น มีอุปมาเหมือนข้าวขยำของช่างทอผ้าและเหมือนอาเจียนของสุนัข ตกลงไปแล้วถูกดี เสมหะ และลมพัวพันไว้ เดือดพล่านด้วยกำลังความร้อนแห่งไฟในท้อง เกลื่อนกลาดไปด้วยหมู่หนอน ปล่อยฟองและฟองอากาศขึ้นมาเบื้องบน ถึงความเป็นของปฏิกูลอย่างยิ่ง มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง และน่ารังเกียจอย่างยิ่ง ตั้งอยู่ในกระเพาะอาหารที่เรียกว่า อามาสยะ ซึ่งอยู่เหนือแผ่นท้องตรงสะดือ.

Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitaṃ vaccaṃ.

อาหารเก่า (กรีสะ) คือ อุจจาระที่ตั้งอยู่ในลำไส้ส่วนปลายที่เรียกว่า ปักกาสยะ ซึ่งอยู่เบื้องล่าง ในระหว่างสะดือและโคนกระดูกสันหลัง มีความสูงประมาณ ๘ นิ้ว ตั้งอยู่ที่ปลายสุดของลำไส้.

Pittaṃ hadayamaṃsapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya ṭhitaṃ mahākosātakīkosakasadise pittakosake ṭhitaṃ baddhapittasaṅkhātañca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pittaṃ.

ดี มี ๒ ชนิด คือ ชนิดที่เรียกว่า ดีมีฝัก (พัทธปิตตะ) ซึ่งตั้งอยู่ในถุงน้ำดีที่มีลักษณะเหมือนฝักบวบขมใหญ่ อาศัยเนื้อตับอยู่ระหว่างเนื้อหัวใจและปอด และชนิดที่เรียกว่า ดีไม่มีฝัก (อพัทธปิตตะ) ซึ่งแผ่ไปทั่วร่างกายที่เหลือ เว้นที่ที่พ้นจากเนื้อของผม ขน เล็บ ฟัน และหนังที่แข็งและแห้ง.

Semhaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ.

เสมหะ คือ เสมหะที่ตั้งอยู่ในแผ่นท้อง มีปริมาณประมาณหนึ่งทะนาน.

Pubbo khāṇukaṇṭakapaharaṇaggijālādīhi abhihate vā sarīrappadese abbhantaradhātukkhobhavasena vā uppannesu gaṇḍapīḷakādīsu paripakkalohitapariṇāmo. Lohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantaṃ vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ ṭhitaṃ ekapatthapūramattaṃ sannicitalohitasaṅkhātañca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādiṇṇasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ saṃsaraṇalohitasaṅkhātañcāti duvidhaṃ lohitaṃ.

หนอง คือ การแปรสภาพของเลือดที่สุกแล้ว ในส่วนของร่างกายที่ถูกกระทบด้วยตอไม้ หนาม อาวุธ และเปลวไฟเป็นต้น หรือในฝีและพุพองเป็นต้น ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความกำเริบของธาตุภายใน. เลือด มี ๒ ชนิด คือ ชนิดที่เรียกว่า เลือดขัง (สันนิจิตะโลหิตะ) มีปริมาณประมาณหนึ่งทะนาน ซึ่งทำให้ส่วนล่างของตับเต็ม ไหลซึมทีละน้อยอยู่เหนือหัวใจ ไต และปอด ทำให้ไต หัวใจ ตับ และปอดเปียกชุ่มอยู่ และชนิดที่เรียกว่า เลือดไหลเวียน (สังสะรณะโลหิตะ) ซึ่งแผ่ไปทั่วร่างกายที่ถูกยึดมั่น (อุปาทินนกะ) ตามเครือข่ายแห่งเส้นเลือด เว้นที่ที่พ้นจากเนื้อของผม ขน เล็บ ฟัน และหนังที่แข็งและแห้ง.

Sedo aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi santatte sarīre sabbakesalomakūpavivarehi paggharaṇakaāpodhātu.

เหงื่อ คือ อาโปธาตุที่ไหลออกมาจากช่องรูขุมขนและรูผมทั้งหมด ในร่างกายที่ร้อนด้วยความร้อนจากไฟ ความร้อนจากดวงอาทิตย์ และความแปรปรวนของฤดูเป็นต้น.

Medo thūlassa sakalasarīre cammamaṃsantare kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito thinasineho.

มันข้น คือ ไขมันที่ข้นแข็ง ซึ่งตั้งอยู่ในระหว่างหนังและเนื้อทั่วร่างกายของคนอ้วน หรืออาศัยเนื้อแข้งเป็นต้นของคนผอม.

Assu somanassadomanassavisabhāgāhārautūhi samuṭṭhahitvā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhantī vā paggharantī vā āpodhātu.

น้ำตา คือ อาโปธาตุที่เกิดขึ้นด้วยความดีใจ ความเสียใจ อาหารและฤดูที่ไม่เหมาะสมกัน ทำให้เบ้าตาเต็ม หรือไหลออกมา.

Vasā [Pg.78] aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgehi usmājātesu yebhuyyena hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhito vilīnasineho.

มันเหลว คือ ไขมันที่ละลาย ซึ่งโดยมากตั้งอยู่ที่ฝ่ามือ หลังมือ ฝ่าเท้า หลังเท้า ช่องจมูก หน้าผาก และบ่า เมื่อความร้อนเกิดขึ้นด้วยความร้อนจากไฟ ความร้อนจากดวงอาทิตย์ และฤดูที่ไม่สม่ำเสมอ.

Kheḷo tathārūpaṃ āhāraṃ passantassa vā sarantassa vā mukhe vā ṭhapentassa hadayaṃ vā ākilāyantassa kismiñcideva vā jigucchaṃ uppādentassa bhiyyo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya tiṭṭhamānā pheṇamissā āpodhātu.

น้ำลาย คือ อาโปธาตุที่ระคนด้วยฟอง ซึ่งเกิดขึ้นอย่างมาก ไหลลงมาจากกระพุ้งแก้มทั้งสองข้างมาตั้งอยู่บนลิ้น ของผู้ที่เห็นหรือระลึกถึงอาหารเช่นนั้น หรือของผู้ที่วางอาหารนั้นไว้ในปาก หรือของผู้ที่หัวใจหวั่นไหว (คลื่นไส้) หรือของผู้ที่เกิดความน่ารังเกียจในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง.

Siṅghāṇikā visabhāgāhārautuvasena sañjātadhātukkhobhassa vā rodantassa vā antosīse matthaluṅgato galitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhantaṃ vā paggharantaṃ vā pūti asuci picchilaṃ.

น้ำมูก คือสิ่งปฏิกูลที่เน่า ไม่สะอาด และเหนียว ซึ่งไหลลงมาจากสมองภายในศีรษะ ผ่านทางช่องเพดานปาก แล้วลงมาเต็มในช่องจมูก จะตั้งอยู่หรือไหลออกก็ตาม (ของบุคคล) ด้วยอำนาจแห่งอาหารและฤดูที่ไม่เหมาะสม หรือของผู้ที่มีความปั่นป่วนแห่งธาตุเกิดขึ้น หรือของผู้ที่ร้องไห้

Lasikā aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānaṃ asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ picchilakuṇapaṃ.

น้ำไขข้อ คือสิ่งปฏิกูลที่เหนียวและเน่า ซึ่งทำหน้าที่หล่อลื่นข้อกระดูกทั้งหลาย ตั้งอยู่ภายในข้อต่อหนึ่งร้อยแปดสิบข้อ

Muttaṃ āhārautuvasena vatthipuṭabbhantare ṭhitā āpodhātu.

มูตร (น้ำปัสสาวะ) คืออาโปธาตุที่ตั้งอยู่ภายในกระเพาะปัสสาวะ ด้วยอำนาจแห่งอาหารและฤดู

Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare cattāro sibbinimagge nissāya ṭhito catupiṇḍasamodhāno miñjarāsi.

มันสมอง คือกองแห่งเยื่อที่รวมกันเป็นก้อนสี่ก้อน ตั้งอาศัยรอยประสานทั้งสี่ ภายในกะโหลกศีรษะ

Cakkhāyatanādīni dvādasa vissajjanāni dvādasāyatanavasena niddiṭṭhāni. Āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti.

อายตนะ ๑๒ มีจักขายตนะเป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้โดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒. ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นที่เกิด (ของจิตและเจตสิก), เพราะแผ่ขยายจิตและเจตสิกที่เรียกว่า 'อายะ', และเพราะนำไปสู่ทุกข์ในสังสารวัฏอันยาวนาน. อธิบายว่า ในอายตนะมีจักขุและรูปเป็นต้น จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในทวารและอารมณ์นั้นๆ ย่อมเกิดขึ้น พยายาม และกระทำกิจของตนด้วยการเสวยอารมณ์เป็นต้น. และอายตนะเหล่านี้ย่อมแผ่ขยายธรรมเหล่านั้นซึ่งเป็น 'อายะ' (ที่เกิด). และอายตนะเหล่านี้ย่อมนำไป คือทำให้ทุกข์ในสังสารวัฏอันยาวนานยิ่ง ซึ่งเป็นไปในสังสารวัฏที่หาเบื้องต้นมิได้นี้ ดำเนินต่อไปตราบเท่าที่ยังไม่หยุดไป

Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘āyatana’’nti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102; 5.23) kāraṇaṃ. Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ[Pg.79], cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissayattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, taṃnissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, cakkhādīnaṃ abhāve abhāvato cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇanti yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Evaṃ sesānipi.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่, เพราะอรรถว่าเป็นบ่อเกิด, เพราะอรรถว่าเป็นที่ประชุม, เพราะอรรถว่าเป็นถิ่นที่เกิด, และเพราะอรรถว่าเป็นเหตุ. จริงอย่างนั้น ในโลก คำว่า 'ที่อยู่' เรียกว่า อายตนะ เช่นในคำว่า 'อิสสรายตนะ' (ที่อยู่ของพระอิศวร), 'วาสุเทวายตนะ' (ที่อยู่ของพระวาสุเทพ) เป็นต้น. คำว่า 'บ่อเกิด' เรียกว่า อายตนะ เช่นในคำว่า 'สุวัณณายตนะ' (บ่อทอง), 'รชตายตนะ' (บ่อเงิน) เป็นต้น. ส่วนในพระศาสนา คำว่า 'ที่ประชุม' เรียกว่า อายตนะ เช่นในคำว่า 'นกทั้งหลายย่อมเสพซึ่งอายตนะที่น่ารื่นรมย์' เป็นต้น. คำว่า 'ถิ่นที่เกิด' เรียกว่า อายตนะ เช่นในคำว่า 'ทักขิณาปถชนบทเป็นอายตนะ (ถิ่นที่เกิด) ของโคทั้งหลาย' เป็นต้น. คำว่า 'เหตุ' เรียกว่า อายตนะ เช่นในคำว่า 'เมื่ออายตนะคือสติมีอยู่ ย่อมถึงความเป็นผู้ควรเป็นพยานในที่นั้นๆ' เป็นต้น. และในจักขุเป็นต้น จิตและเจตสิกธรรมเหล่านั้นย่อมอาศัยอยู่ เพราะความเป็นไปที่เนื่องด้วยจักขุเป็นต้นนั้น ฉะนั้น จักขุเป็นต้นจึงเป็นที่อยู่ของธรรมเหล่านั้น. และในจักขุเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นย่อมเกลื่อนกลาดอยู่ เพราะอาศัยจักขุเป็นต้นนั้น และเพราะมีจักขุเป็นต้นนั้นเป็นอารมณ์ ฉะนั้น จักขุเป็นต้นจึงเป็นบ่อเกิดของธรรมเหล่านั้น. จักขุเป็นต้นเป็นที่ประชุมของธรรมเหล่านั้น เพราะเป็นที่ประชุมกันโดยอำนาจแห่งวัตถุ ทวาร และอารมณ์ในที่นั้นๆ. จักขุเป็นต้นเป็นถิ่นที่เกิดของธรรมเหล่านั้น เพราะเกิดขึ้นในที่นั้นๆ ด้วยความเป็นที่อาศัยและเป็นอารมณ์. จักขุเป็นต้นเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้น เพราะเมื่อจักขุเป็นต้นไม่มี ธรรมเหล่านั้นก็ไม่มี. ด้วยอรรถตามที่กล่าวมานี้ จักขุด้วย เป็นอายตนะด้วย จึงชื่อว่า จักขายตนะ. อายตนะที่เหลือก็พึงทราบโดยนัยนี้

Cakkhudhātādīni aṭṭhārasa vissajjanāni aṭṭhārasadhātuvasena niddiṭṭhāni. Cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyate, vidhānaṃ vidhīyate, etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante, dhārīyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati, ṭhapīyatīti attho. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viyāti dhātuyo. Vicittā hetā ñāṇaneyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evamevetesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu. Evaṃ sesāpi. Manodhātūti ca tisso manodhātuyo. Dhammadhātūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā soḷasa sukhumarūpāni nibbānañca. Manoviññāṇadhātūti chasattati manoviññāṇadhātuyo.

ธาตุ ๑๘ มีจักขุธาตุเป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้โดยนัยแห่งธาตุ ๑๘. ในจักขุเป็นต้นนั้น ธรรมแต่ละอย่างย่อมจัดแจง (vidahati) ตามสมควร, หรือย่อมถูกทรงไว้ (dhīyate), หรือการจัดแจง (vidhānaṃ) อันธรรมมีจักขุเป็นต้นนี้จัดแจง (vidhīyate), หรือย่อมตั้งอยู่ (dhīyati) ในจักขุเป็นต้นนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ธาตุ. จริงอยู่ โลกิยธาตุทั้งหลายตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุ ย่อมจัดแจงทุกข์ในสังสารวัฏมีประการต่างๆ เหมือนธาตุทองและเงินเป็นต้น ย่อมจัดแจงทองและเงินเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง อรรถว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมทรงไว้ (dhīyante) หรือถูกทรงไว้ (dhārīyanti) เหมือนภาระอันคนหาบหามทรงไว้. อีกอย่างหนึ่ง ธาตุเหล่านี้เป็นเพียงการจัดแจงทุกข์เท่านั้น เพราะไม่เป็นไปตามอำนาจ. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมจัดแจงทุกข์ในสังสารวัฏด้วยธาตุเหล่านี้ที่เป็นเหตุ. อีกอย่างหนึ่ง ทุกข์ในสังสารวัฏที่จัดแจงแล้วอย่างนั้น ย่อมถูกตั้งไว้ (dhīyati) ในธาตุเหล่านี้เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง อัตตาของพวกเดียรถีย์ไม่มีอยู่โดยสภาวะฉันใด ธาตุเหล่านี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ (คือมีอยู่จริง). แต่ธาตุเหล่านี้ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน (คือความไม่ใช่สัตว์) เหตุนั้นจึงชื่อว่า ธาตุ. อีกอย่างหนึ่ง ในโลก ส่วนแห่งหินมีหรดาลและมโนศิลาเป็นต้นอันวิจิตร ย่อมถูกเรียกว่า ธาตุ ฉันใด ธาตุเหล่านี้ก็เป็นเหมือนธาตุเหล่านั้น จึงชื่อว่า ธาตุ. เพราะธาตุเหล่านี้เป็นส่วนแห่งธรรมที่ควรรู้ด้วยญาณอันวิจิตร. หรือพึงทราบชื่อว่า ธาตุ ในส่วนแห่งอัตภาพอันเป็นกองแห่งขันธ์ ๕ เหมือนชื่อว่า ธาตุ ในส่วนแห่งกายอันเป็นที่รวมของรสและโลหิตเป็นต้น อันจำแนกด้วยลักษณะที่ต่างกันและกัน. เพราะจักขุเป็นต้นเหล่านี้ จำแนกด้วยลักษณะที่ต่างกันและกัน. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ธาตุ นี้เป็นชื่อของสภาวะที่ไม่มีชีวิต (นิจชีวะ). จริงอย่างนั้น พระผู้มีภาคเจ้าได้ทรงแสดงธาตุเพื่อเพิกถอนชีวิตสัญญา (ความสำคัญว่าเป็นชีวิต) ในพระบาลีมีอาทิว่า 'ดูกรภิกษุ บุรุษนี้มีธาตุ ๖'. ด้วยอรรถตามที่กล่าวมานี้ จักขุด้วย เป็นธาตุด้วย จึงชื่อว่า จักขุธาตุ. ที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. มโนธาตุ คือ มโนธาตุ ๓. ธรรมธาตุ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ รูปละเอียด ๑๖ และนิพพาน. มโนวิญญาณธาตุ คือ มโนวิญญาณธาตุ ๗๖

Cakkhundriyādīni [Pg.80] bāvīsati vissajjanāni bāvīsatindriyavasena niddiṭṭhāni. Cakkhumeva dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ. Sotameva savanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sotindriyaṃ. Ghānameva ghāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti ghānindriyaṃ. Jivhā eva sāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jivhindriyaṃ. Kāyo eva phusanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ. Manate iti mano, vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāliyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ manati jānātīti mano, tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ.

อินทรีย์ ๒๒ มีจักขุนทรีย์เป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้โดยนัยแห่งอินทรีย์ ๒๒. จักขุประสาทนั่นแหละ ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการเห็น เหตุนั้นจึงชื่อว่า จักขุนทรีย์. โสตประสาทนั่นแหละ ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการได้ยิน เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสตินทรีย์. ฆานประสาทนั่นแหละ ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการดมกลิ่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ฆานินทรีย์. ชิวหาประสาทนั่นแหละ ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการลิ้มรส เหตุนั้นจึงชื่อว่า ชิวหินทรีย์. กายประสาทนั่นแหละ ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการถูกต้อง เหตุนั้นจึงชื่อว่า กายินทรีย์. ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมรู้ (manate), อธิบายว่า ย่อมรู้แจ้ง (vijānāti). ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ชื่อว่า มโน เพราะย่อมรู้ (manati) คือรับรู้อารมณ์ เหมือนคนตวงด้วยทะนาน หรือเหมือนคนชั่งด้วยตราชูใหญ่, มโนนั่นแหละ ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการรู้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มนินทรีย์

Jīvanti tena taṃsahajātā dhammāti jīvitaṃ, tadeva anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ. Taṃ rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ. Sabbakammajarūpasahajaṃ sahajarūpānupālanaṃ rūpajīvitindriyaṃ, sabbacittasahajaṃ sahajaarūpānupālanaṃ arūpajīvitindriyaṃ.

ธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกัน ย่อมเป็นอยู่ด้วยสภาวะนั้น เหตุนั้นสภาวะนั้นจึงชื่อว่า ชีวิต. ชีวิตนั่นแหละ ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการตามรักษา (ธรรมที่เกิดพร้อมกัน) เหตุนั้นจึงชื่อว่า ชีวิตินทรีย์. ชีวิตินทรีย์นั้นมี ๒ อย่าง คือ รูปชีวิตินทรีย์ และอรูปชีวิตินทรีย์. สภาวะที่ตามรักษารูปที่เกิดพร้อมกัน อันเกิดพร้อมกับกัมมชรูปทั้งปวง ชื่อว่า รูปชีวิตินทรีย์. สภาวะที่ตามรักษานามธรรมที่เกิดพร้อมกัน อันเกิดพร้อมกับจิตทั้งปวง ชื่อว่า อรูปชีวิตินทรีย์

Thīyati saṅghātaṃ gacchati etissā gabbhoti itthī, itthiliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ.

ชื่อว่า อิตถี (หญิง) เพราะครรภ์ของนางย่อมตั้งอยู่ หรือย่อมถึงการปฏิสนธิ. สภาวะที่ทำหน้าที่เป็นใหญ่ในอิตถีลิงค์เป็นต้น ชื่อว่า อินทรีย์. อินทรีย์ที่เป็นของหญิงโดยเฉพาะ ชื่อว่า อิตถินทรีย์

Puṃ-vuccati nirayo, puṃ saṅkhāte niraye risīyati hiṃsīyatīti puriso, purisaliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato purisasseva indriyaṃ purisindriyaṃ. Dvīsupetesu ekekaṃ sabhāvakassa ekekassa kammajarūpasahajaṃ hoti.

นรกเรียกว่า 'ปุํ', ชื่อว่า ปุริสะ (บุรุษ) เพราะย่อมถูกเบียดเบียนหรือถูกทำร้ายในนรกที่ชื่อว่า ปุํ นั้น. สภาวะที่ทำหน้าที่เป็นใหญ่ในปุริสลิงค์เป็นต้น ชื่อว่า อินทรีย์. อินทรีย์ที่เป็นของบุรุษโดยเฉพาะ ชื่อว่า ปุริสินทรีย์. ในอินทรีย์ (ภาวรูป) ๒ อย่างนี้ อินทรีย์อย่างหนึ่งๆ ย่อมเกิดพร้อมกับกัมมชรูปแก่หญิงหรือชายแต่ละคนที่มีภาวรูปนั้นๆ

Kusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ, kāyikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, sukhameva indriyaṃ sukhindriyaṃ.

สุขเวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณที่เป็นกุศลวิบาก ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความสบายทางกาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อินทรีย์. สุขเวทนานั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่า สุขินทรีย์

Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ dukkhaṃ, kāyikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, dukkhameva indriyaṃ dukkhindriyaṃ.

ทุกขเวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณที่เป็นอกุศลวิบาก ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความไม่สบายทางกาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อินทรีย์. ทุกขเวทนานั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่า ทุกขินทรีย์

Pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, somanassameva indriyaṃ somanassindriyaṃ.

ชื่อว่า สุมนะ เพราะบุคคลนั้นมีใจงามเนื่องด้วยการประกอบด้วยปีติและโสมนัส. ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจงาม ชื่อว่า โสมนัส. สภาวะที่ทำหน้าที่เป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความสบายทางใจ ชื่อว่า อินทรีย์. โสมนัสเวทนานั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่า โสมนัสสินทรีย์

Domanassayogato duṭṭhu mano assāti, hīnavedanattā vā kucchitaṃ mano assāti dummano, dummanassa bhāvo domanassaṃ, cetasikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, domanassameva indriyaṃ domanassindriyaṃ. Sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā, majjhattalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, upekkhā eva indriyaṃ upekkhindriyaṃ.

จิตอันชั่วของบุคคลนั้นมีอยู่ เพราะประกอบด้วยโทมนัส เหตุนั้นจึงชื่อว่าทุมมโน (ผู้มีใจชั่ว) หรือว่า จิตอันน่ารังเกียจของบุคคลนั้นมีอยู่ เพราะมีความเป็นแห่งเวทนาอันเลว เหตุนั้นจึงชื่อว่าทุมมโน ความเป็นแห่งผู้มีใจชั่ว หรือความเป็นแห่งผู้มีใจน่ารังเกียจ ชื่อว่าโทมนัส ย่อมกระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความไม่สบายทางใจ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ โทมนัสเวทนานั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าโทมนัสสินทรีย์ ย่อมเพิกเฉยซึ่งเวทนาที่เป็นไปโดยอาการแห่งสุขและทุกข์ หรือย่อมเสวยโดยไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์ เพราะตั้งอยู่โดยอาการแห่งความเป็นกลาง ย่อมเป็นไปโดยอาการแห่งความเป็นกลางนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุเบกขา ย่อมกระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความเป็นกลาง เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ อุเบกขาเวทนานั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าอุเบกขินทรีย์

Saddahanti [Pg.81] etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā, assaddhiyassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, adhimokkhalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, saddhāyeva indriyaṃ saddhindriyaṃ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมเชื่อด้วยศรัทธานั้น หรือว่า ศรัทธาเจตสิกนั่นแหละย่อมเชื่อ หรือว่า ศรัทธาเจตสิกนี้เป็นเพียงความเชื่อเท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าศรัทธา ย่อมครอบงำความไม่เชื่อ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ หรือว่า ย่อมกระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความน้อมใจเชื่อ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ ศรัทธาเจตสิกนั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าสัทธินทรีย์

Vīrabhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā nayena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ, kosajjassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, paggahaṇalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, vīriyameva indriyaṃ vīriyindriyaṃ.

ความเป็นแห่งผู้กล้า ชื่อว่าวิริยะ หรือว่า การงานของคนผู้มีความเพียร ชื่อว่าวิริยะ หรือว่า อันบุคคลพึงยังให้เป็นไป พึงยังให้ดำเนินไปโดยอุบายอันชอบ เหตุนั้นจึงชื่อว่าวิริยะ ย่อมครอบงำความเกียจคร้าน เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ หรือว่า ย่อมกระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการประคองไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ วิริยะนั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าวิริยินทรีย์

Saranti tāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati, muṭṭhasaccassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, upaṭṭhānalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, sati eva indriyaṃ satindriyaṃ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมระลึกได้ด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า สติเจตสิกนั่นแหละย่อมระลึกได้ หรือว่า ธรรมชาตินี้เป็นเพียงการระลึกเท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าสติ ย่อมครอบงำความหลง (ความลืมสติ) เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ หรือว่า ย่อมกระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการปรากฏ (ความตั้งมั่น) เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ สตินั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าสตินทรีย์

Ārammaṇe cittaṃ sammā ādhiyati ṭhapetīti samādhi, vikkhepassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, avikkhepalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, samādhi eva indriyaṃ samādhindriyaṃ.

ย่อมตั้งจิตไว้ในอารมณ์โดยชอบ เหตุนั้นจึงชื่อว่าสมาธิ ย่อมครอบงำความฟุ้งซ่าน เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ หรือว่า ย่อมกระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ สมาธินั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าสมาธินทรีย์

‘‘Idaṃ dukkha’’ntiādinā nayena ariyasaccāni pajānātīti paññā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘aniccaṃ dukkhamanattāti paññāpanavasena paññā’’ti vuttaṃ. Avijjāya abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, paññā eva indriyaṃ paññindriyaṃ.

ย่อมรู้แจ้งอริยสัจทั้งหลายด้วยนัยมีอาทิว่า “นี้คือทุกข์” เหตุนั้นจึงชื่อว่าปัญญา ส่วนในอรรถกถากล่าวว่า ชื่อว่าปัญญา เพราะสามารถบัญญัติได้โดยอาการว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ย่อมครอบงำอวิชชา เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ หรือว่า ย่อมกระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการเห็น เหตุนั้นจึงชื่อว่าอินทรีย์ ปัญญานั่นแหละเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าปัญญินทรีย์

Anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmīti paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ nāmaṃ.

เพราะเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ปฏิบัติว่า “เราจักรู้บทอันไม่ตายที่ยังไม่เคยรู้ในวัฏสงสารอันมีเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ปรากฏ” หรือว่า “เราจักรู้เฉพาะธรรมคืออริยสัจสี่เท่านั้น” และเพราะความเหมาะสมที่จะเป็นใหญ่ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ นี้เป็นชื่อของโสตาปัตติมรรคญาณ

Paṭhamamaggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānameva jānanato indriyaṭṭhasambhavato ca ājānanakaṃ indriyaṃ aññindriyaṃ. Sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ nāmaṃ.

เพราะรู้เฉพาะธรรมคืออริยสัจสี่เหล่านั้นนั่นแหละที่มรรคแรกได้รู้แล้ว โดยไม่ล่วงเลยขอบเขตที่มรรคแรกได้รู้แล้ว และเพราะความเหมาะสมที่จะเป็นใหญ่ จึงชื่อว่าอินทรีย์ผู้รู้ตาม (อัญญินทรีย์) นี้เป็นชื่อของญาณในฐานะทั้งหกมีโสตาปัตติผลเป็นต้น

Aññātāvino catusaccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ, aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhitakiccānaṃ cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭhasādhanena aññātāvindriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ nāmaṃ. Sabbānipetāni yathāyogaṃ indaliṅgaṭṭhena indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena indajuṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo, kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammajanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti[Pg.82], tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā munindena yathābhūtato pakāsitāni abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva ca bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya, kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni. Api ca ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenapi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādipavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti.

เพราะเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพผู้มีกิจแห่งญาณอันสำเร็จแล้วในอริยสัจสี่ และเพราะความเหมาะสมที่จะเป็นใหญ่ จึงชื่อว่าอัญญาตาวินทรีย์ หรือว่า ชื่อว่าอัญญาตาวินทรีย์ เพราะทำให้สำเร็จความเป็นใหญ่ในบรรดาธรรมทั้งหลายที่ตั้งมั่นอยู่โดยการแทงตลอดอริยสัจสี่ของผู้ที่รู้แจ้งแล้ว นี้เป็นชื่อของอรหัตตผลญาณ อินทรีย์ทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดชื่อว่าอินทรีย์ ตามความเหมาะสม โดยอรรถว่าเป็นเครื่องหมายของอินทะ (คือกรรม) โดยอรรถว่าอันอินทะ (คือพระพุทธเจ้า) ทรงแสดง โดยอรรถว่าอันอินทะทรงเห็น โดยอรรถว่าอันอินทะ (คือกรรม) จัดแจง และโดยอรรถว่าอันอินทะทรงเสพ แท้จริง พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นอินทะ เพราะความเป็นผู้มีอิสริยภาพอันสูงสุด และกรรมทั้งกุศลและอกุศลก็เป็นอินทะ เพราะไม่มีใครมีอิสริยภาพเหนือกรรมทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ อินทรีย์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมในที่นี้จึงแสดงกรรมทั้งกุศลและอกุศล และเพราะกรรมนั้นจัดแจงไว้ จึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าเป็นเครื่องหมายของอินทะและโดยอรรถว่าอันอินทะจัดแจง อนึ่ง อินทรีย์ทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคผู้เป็นมุนินทะทรงแสดงไว้ตามความเป็นจริงและทรงตรัสรู้แล้ว จึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าอันอินทะทรงแสดงและโดยอรรถว่าอันอินทะทรงเห็น และอินทรีย์บางอย่างพระผู้มีพระภาคผู้เป็นมุนินทะทรงเสพด้วยการเสพโคจร บางอย่างทรงเสพด้วยการเสพภาวนา จึงชื่อว่าอินทรีย์ โดยอรรถว่าอันอินทะทรงเสพ อีกประการหนึ่ง อินทรีย์เหล่านี้ชื่อว่าอินทรีย์ แม้โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ที่เรียกว่าอธิปไตย แท้จริง ความเป็นใหญ่ของจักขุเป็นต้น ย่อมสำเร็จในการเกิดขึ้นของจักขุวิญญาณเป็นต้น เพราะเมื่อจักขุเป็นต้นนั้นคมกล้า จักขุวิญญาณเป็นต้นก็คมกล้า และเมื่อจักขุเป็นต้นนั้นอ่อน จักขุวิญญาณเป็นต้นก็อ่อน ดังนี้พึงทราบ

5.

๕.

Kāmadhātuādīni dvādasa vissajjanāni bhavappabhedavasena niddiṭṭhāni. Kāmarāgasaṅkhātena kāmena yuttā dhātu kāmadhātu, kāmasaṅkhātā vā dhātu kāmadhātu.

การจำแนก ๑๒ อย่างมีกามธาตุเป็นต้น ได้แสดงไว้โดยนัยแห่งการจำแนกภพ ธาตุที่ประกอบด้วยกามอันเรียกว่ากามราคะ หรือธาตุที่ประกอบกันโดยความเป็นสัตว์ ชื่อว่ากามธาตุ หรือว่า ธาตุที่เรียกว่ากามภพ ชื่อว่ากามธาตุ

Kāmaṃ pahāya rūpena yuttā dhātu rūpadhātu, rūpasaṅkhātā vā dhātu rūpadhātu.

ธาตุที่ประกอบด้วยรูป (รูปาวจรฌาน) โดยละกามเสีย ชื่อว่ารูปธาตุ หรือว่า ธาตุที่เรียกว่ารูปภพ ชื่อว่ารูปธาตุ

Kāmañca rūpañca pahāya arūpena yuttā dhātu arūpadhātu, arūpasaṅkhātā vā dhātu arūpadhātu.

ธาตุที่ประกอบด้วยอรูป (อรูปาวจรฌาน) โดยละกามและรูปเสีย ชื่อว่าอรูปธาตุ หรือว่า ธาตุที่เรียกว่าอรูปภพ ชื่อว่าอรูปธาตุ

Tā eva dhātuyo puna bhavapariyāyena vuttā. Bhavatīti hi bhavoti vuccati. Saññāya yutto bhavo saññābhavo, saññāsahagato vā bhavo saññābhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. So kāmabhavo ca asaññābhavamutto rūpabhavo ca nevasaññānāsaññābhavamutto arūpabhavo ca hoti.

ธาตุเหล่านั้นนั่นแหละถูกกล่าวอีกครั้งโดยนัยแห่งภพ เพราะว่าย่อมมี เหตุนั้นจึงเรียกว่าภพ ภพที่ประกอบด้วยสัญญา ชื่อว่าสัญญภพ หรือว่า ภพที่สหรคตด้วยสัญญา ชื่อว่าสัญญภพ หรือว่า เพราะมีสัญญาในภพนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าสัญญภพ สัญญภพนั้นย่อมเป็นทั้งกามภพ รูปภพที่เว้นจากอสัญญาภพ และอรูปภพที่เว้นจากเนวสัญญานาสัญญภพ

Na saññābhavo asaññābhavo, so rūpabhavekadeso.

ภพที่ไม่ใช่สัญญภพ ชื่อว่าอสัญญาภพ อสัญญาภพนั้นเป็นส่วนหนึ่งของรูปภพ

Oḷārikattābhāvato nevasaññā, sukhumattena sambhavato nāsaññāti nevasaññānāsaññā, tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo. Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā, sukhumāya ca bhāvā nevasaññānāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo, so arūpabhavekadeso.

เพราะไม่มีความหยาบจึงไม่ใช่สัญญา และเพราะมีความละเอียดจึงไม่ใช่ไม่มีสัญญา เหตุนั้นจึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญะ ภพที่ประกอบด้วยเนวสัญญานาสัญญะนั้น หรือภพที่ประกอบด้วยสัญญาอันละเอียดนั้น ชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญภพ อีกนัยหนึ่ง เพราะไม่มีสัญญาหยาบ และเพราะมีสัญญาละเอียดในภพนี้ สัญญาจึงไม่ใช่มี (อย่างหยาบ) และไม่ใช่ไม่มี (อย่างละเอียด) เหตุนั้นจึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญภพ ภพนั้นเป็นส่วนหนึ่งของอรูปภพ

Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekena vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo, so asaññabhavova.

ภพที่ระคนด้วยรูปขันธ์หนึ่ง หรือภพที่มีโวการะ (ขันธ์) หนึ่ง ชื่อว่าเอกโวการภพ ภพนั้นคืออสัญญาภพนั่นเอง

Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo catūhi vokāro assa bhavassāti catuvokārabhavo, so arūpabhavo eva.

ภพที่ระคนด้วยอรูปขันธ์สี่ ชื่อว่าจตุโวการภพ ภพที่มีโวการะ (ขันธ์) สี่ ชื่อว่าจตุโวการภพ ภพนั้นคืออรูปภพนั่นเอง

Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo pañcahi vokāro assa bhavassāti pañcavokārabhavo, so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti.

ภพที่ระคนด้วยขันธ์ห้า ชื่อว่าปัญจโวการภพ ภพที่มีโวการะ (ขันธ์) ห้า ชื่อว่าปัญจโวการภพ ภพนั้นย่อมเป็นทั้งกามภพและส่วนหนึ่งของรูปภพ

6. Paṭhamajjhānādīni dvādasa vissajjanāni jhānasamāpattivasena niddiṭṭhāni. Jhānanti idha brahmavihāramattaṃ adhippetaṃ. Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ jhānaṃ. Sukhacittekaggatāsampayuttaṃ [Pg.83] tatiyaṃ jhānaṃ. Upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ jhānaṃ.

๖. การจำแนก ๑๒ อย่างมีปฐมฌานเป็นต้น ได้แสดงไว้โดยนัยแห่งฌานสมาบัติ ในที่นี้ คำว่า “ฌาน” หมายถึงเพียงพรหมวิหารเท่านั้น ฌานที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา ชื่อว่าปฐมฌาน ฌานที่ประกอบด้วยปีติ สุข และเอกัคคตา ชื่อว่าทุติยฌาน ฌานที่ประกอบด้วยสุข และเอกัคคตา ชื่อว่าตติยฌาน ฌานที่ประกอบด้วยอุเบกขา และเอกัคคตา ชื่อว่าจตุตถฌาน

Medati mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattīti mettā, paccanīkadhammehi muttattā ārammaṇe cādhimuttattā vimutti, cetaso vimutti cetovimutti, mettā eva cetovimutti mettācetovimutti.

ย่อมรักใคร่เอ็นดู เหตุนั้นจึงชื่อว่าเมตตา อธิบายว่า ย่อมรักใคร่ หรือว่า เมตตานั้นเกิดในมิตร หรือว่า เมตตานี้เป็นความประพฤติของมิตร เหตุนั้นจึงชื่อว่าเมตตา ชื่อว่าวิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึก (คือพยาบาท) และเพราะน้อมไปในอารมณ์ (คือสัตว์ทั้งหลาย) ความหลุดพ้นแห่งจิต หรือความน้อมไปแห่งจิต ชื่อว่าเจโตวิมุตติ เมตตานั่นแหละคือเจโตวิมุตติ ชื่อว่าเมตตาเจโตวิมุตติ

Karuṇā vuttatthā eva.

กรุณา มีความหมายตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā tanti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā. Mettādayo tayo brahmavihārā paṭhamādīhi tīhi jhānehi yuttā. Upekkhābrahmavihāro catutthajjhānena yutto.

บุคคลผู้ประกอบด้วยมุทิตานั้น ย่อมยินดีด้วยธรรมชาตินั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่ามุทิตา หรือว่า มุทิตาเจตสิกนั้นย่อมยินดีเอง เหตุนั้นจึงชื่อว่ามุทิตา หรือว่า มุทิตาเจตสิกนั้นเป็นเพียงความยินดีเท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่ามุทิตา ย่อมเพ่งดูโดยเหมาะสม ด้วยการละความพยายาม (พยาบาท) มีอาทิว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีเวร” และด้วยการเข้าถึงความเป็นกลาง เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุเบกขา พรหมวิหาร ๓ ประการมีเมตตาเป็นต้น ย่อมประกอบด้วยฌาน ๓ มีปฐมฌานเป็นต้น พรหมวิหารคืออุเบกขา ย่อมประกอบด้วยจตุตถฌาน

Pharaṇavasena natthi etassa antoti ananto. Ākāso ananto ākāsānanto, kasiṇugghāṭimākāso. Ākāsānantoyeva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti ākāsānañcāyatanaṃ. Ākāsānañcāyatanameva samāpatti ākāsānañcāyatanasamāpatti. Pharaṇavasena ca natthi etassa antoti anantaṃ, taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ. Anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘viññāṇānañca’’nti avatvā ‘‘viññāṇañca’’nti vuttaṃ. Ayañhettha ruḷhisaddo. Taṃ viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti viññāṇañcāyatanaṃ. Natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ. Ākāsānañcāyatanaviññāṇābhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ. Adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti ākiñcaññāyatanaṃ. Oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca bhāvato nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ. Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā yāyamettha saññā sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā, nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Ākiñcaññāyatanārammaṇāya samāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Na kevalaṃ ettha saññā [Pg.84] edisī, atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā. Cittampi nevacittaṃ nācittaṃ. Phassopi nevaphasso nāphasso. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti.

เพราะไม่มีที่สุดของสิ่งนี้ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไป จึงชื่อว่า อนันตะ อากาศอันเป็นที่ว่างจากปฏิภาคนิมิตของกสิณนั้นไม่มีที่สุด ชื่อว่า อากาสานันตะ อากาสะอันเป็นที่ว่างจากปฏิภาคนิมิตของกสิณอันไม่มีที่สุดนั้นเอง ชื่อว่า อากาสานัญจะ อากาสานัญจะนั้น เป็นที่ตั้งแห่งเทวดาทั้งหลาย เหมือนเทวายตนะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งฌานอันมีธรรมที่สัมปยุตด้วยกันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ อากาสานัญจายตนะนั้นเอง เป็นสมาบัติ ชื่อว่า อากาสานัญจายตนสมาบัติ และเพราะไม่มีที่สุดของสิ่งนี้ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไป จึงชื่อว่า อนันตะ วิญญาณอันมีอากาสะเป็นอารมณ์นั้น บทว่า อนันตะ นั้นเอง ชื่อว่า อานัญจะ วิญญาณนั้นไม่มีที่สุด ไม่กล่าวว่า วิญญาณานัญจะ แต่กล่าวว่า วิญญาณัญจะ ศัพท์นี้เป็นศัพท์ที่ใช้โดยอุปจาระในที่นี้ วิญญาณัญจะนั้น เป็นที่ตั้งแห่งเทวดาทั้งหลาย เหมือนเทวายตนะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งฌานอันมีธรรมที่สัมปยุตด้วยกันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิญญาณัญจายตนะ เพราะไม่มีสิ่งใดเหลืออยู่เลยในสิ่งนี้ จึงชื่อว่า อากิญจนะ แม้เพียงความแตกดับก็ไม่มีเหลืออยู่เลยในสิ่งนี้ ดังนี้ ความเป็นแห่งวิญญาณอรูปปฐมที่ไม่มีสิ่งใดเหลืออยู่เลย ชื่อว่า อากิญจัญญะ ชื่อว่า อากิญจัญญะนี้ เป็นชื่อของบัญญัติว่าไม่มีวิญญาณอากาสานัญจายตนะ อากิญจัญญะนั้น เป็นที่ตั้งแห่งเทวดาทั้งหลาย เหมือนเทวายตนะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งฌานอันมีธรรมที่สัมปยุตด้วยกันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อากิญจัญญายตนะ เพราะไม่มีสัญญาอันหยาบ และเพราะมีสัญญาอันละเอียด ฌานอันมีธรรมที่สัมปยุตด้วยกันนั้น จึงไม่มีสัญญาอันหยาบ และไม่มีสัญญาอันละเอียด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญา ฌานที่ไม่มีสัญญาอันหยาบและไม่มีสัญญาอันละเอียดนั้น ย่อมเป็นอายตนะด้วย เพราะรวมอยู่ในมนายตนะและธัมมายตนะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญายตนะ อีกอย่างหนึ่ง สัญญาใดมีอยู่ในอรูปฌานที่ ๔ นี้ สัญญานั้นไม่สามารถทำกิจแห่งสัญญาที่ปรากฏได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เนวสัญญา และเพราะมีอยู่โดยความเป็นสัญญาที่ละเอียดอันเป็นส่วนที่เหลือของสังขาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นาสัญญา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญานั้น ย่อมเป็นอายตนะด้วย เพราะเป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่เหลือจากสัญญา ด้วยอำนาจแห่งสหชาตนสิสสยปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญายตนะ ชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญานี้ เป็นชื่อของอรูปสมาบัติที่ ๔ อันมีอากิญจัญญายตนะเป็นอารมณ์ ในอรูปฌานที่ ๔ นี้ ไม่ใช่เพียงสัญญาเท่านั้นที่มีลักษณะเช่นนี้ แต่เวทนาก็ชื่อว่า เนวเวทนานาเวทนา จิตก็ชื่อว่า เนวจิตตนาจิตตะ ผัสสะก็ชื่อว่า เนวผัสสะนาผัสสะ ในธรรมที่สัมปยุตที่เหลือก็มีนัยนี้ แต่ถึงกระนั้น การแสดงนี้ก็กระทำโดยมีสัญญาเป็นประธาน พึงทราบดังนี้

Avijjādīni dvādasa vissajjanāni paṭiccasamuppādaṅgavasena niddiṭṭhāni. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā, api ca cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Namatīti nāmaṃ, nāmayatīti vā nāmaṃ. Ruppatīti rūpaṃ. Āye tanoti, āyatañca nayatīti āyatanaṃ. Phusatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Paritassatīti taṇhā. Upādiyati bhusaṃ gaṇhātīti upādānaṃ. Bhavati, bhāvayatīti vā bhavo. Jananaṃ jāti. Jīraṇaṃ jarā. Maranti etenāti maraṇaṃ.

อวิชชาเป็นต้น ๑๒ ประการนั้น ถูกแสดงไว้โดยอำนาจแห่งองค์ปฏิจจสมุปบาท ด้วยอรรถว่าไม่ควรแก่การบำเพ็ญ หรือไม่ควรแก่การสั่งสม กายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า อวินทิยะ คือธรรมที่ไม่ควรได้ ไม่ควรได้ ดังนี้เป็นอรรถ อวิชชา ย่อมได้ซึ่งกายทุจริตเป็นต้นอันไม่ควรได้นั้น หรือทุจริตอันเป็นผลของโมหะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวิชชา ตรงกันข้ามกับอวินทิยะนั้น กายสุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินทิยะ อวิชชา ย่อมไม่ได้ซึ่งวินทิยะอันควรได้นั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวิชชา อวิชชา ย่อมทำให้ไม่รู้ซึ่งอรรถแห่งกอง (ขันธ์) อรรถแห่งการเป็นที่เกิด (อายตนะ) อรรถแห่งความว่างเปล่าจากสัตว์และชีวะ (ธาตุ) อรรถแห่งความเป็นใหญ่ (อินทรีย์) และอรรถแห่งความจริง (สัจจะ) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวิชชา อวิชชา ย่อมทำให้ไม่รู้ซึ่งอรรถ ๔ ประการ ๔ ประการ ที่กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งการบีบคั้นเป็นต้นของทุกข์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวิชชา อวิชชา ย่อมยังสัตว์ทั้งหลายให้เกิดในภพภูมิอันไม่มีที่สุด ในโยนิ คติ ภพ วิญญาณฐิติ สัตตาวาสทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวิชชา โดยปรมัตถ์ อวิชชา ย่อมเกิดในหญิงชายเป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง แต่ไม่เกิดในขันธ์เป็นต้นที่มีอยู่จริง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวิชชา อีกประการหนึ่ง อวิชชา ย่อมปิดบังวัตถุและอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น และย่อมปิดบังธรรมทั้งหลายอันเป็นผลของปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้น อันเป็นปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรม เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวิชชา สังขารทั้งหลาย ย่อมปรุงแต่งธรรมที่ถูกปรุงแต่ง หรือวิญญาณอันเป็นผลของสังขาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สังขาร ย่อมรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิญญาณ ย่อมน้อมไป หรือย่อมน้อมไปสู่อารมณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นาม หรือย่อมน้อมไปซึ่งกันและกัน หรือย่อมยังกันและกันให้เกิดขึ้น (หมายถึงนามคือจิตและเจตสิกอันเป็นสังขตธรรม) หรือย่อมน้อมธรรมที่ไม่มีโทษมาสู่ตน (หมายถึงนามคือนิพพาน) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นาม ย่อมแปรปรวน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า รูป ย่อมแผ่ขยายจิตและเจตสิกที่เกิดขึ้น หรือย่อมนำไปซึ่งทุกข์ในสังสารวัฏอันยาวนาน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อายตนะ ย่อมถูกต้อง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผัสสะ ย่อมเสวยอารมณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เวทนา ย่อมดิ้นรน หรือย่อมกระหาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ตัณหา ย่อมยึดมั่นอย่างแรงกล้า เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อุปาทาน ย่อมเป็น หรือย่อมยังให้เป็น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภพ การเกิด ชื่อว่า ชาติ ความแก่ ชื่อว่า ชรา ย่อมตายด้วยความแตกดับนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มรณะ

7. Dukkhādīni aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni catusaccayojanāvasena niddiṭṭhāni. ‘‘Dukkhaṃ abhiññeyya’’ntiādīsu hi channaṃ catukkānaṃ vasena catuvīsati vissajjanāni ‘‘cakkhu jarāmaraṇa’’nti peyyāle ‘‘cakkhu abhiññeyyaṃ sotaṃ abhiññeyya’’ntiādinā ‘‘jāti abhiññeyyā’’ti pariyosānena pañcanavutādhikena vissajjanasatena yojetvā vuttāni. Pañcanavutādhikaṃ catukkasataṃ hoti, tesaṃ catukkānaṃ vasena asītiadhikāni satta vissajjanasatāni. ‘‘Jarāmaraṇaṃ abhiññeyya’’ntiādike catukke ‘‘cattāri vissajjanānī’’ti evaṃ sabbāni aṭṭha ca satāni aṭṭha ca vissajjanāni honti. Ettha ca tassa tassa dhammassa padhānabhūto paccayo samudayoti veditabbo. Sabbasaṅkhārehi suññaṃ nibbānaṃ nirodhoti veditabbaṃ. Anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇampi hi lokuttarindriyānaṃ ettha abhāvaṃ sandhāya anaññātaññassāmītindriyanirodhotiādi yujjati[Pg.85]. Nirodhagāminipaṭipadāti ca sabbattha ariyamaggo eva. Evañhi vuccamāne phalepi maggavohārasambhavato aññindriyaaññātāvindriyānampi yujjati. Puna dukkhādīnaṃ pariññaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni, puna dukkhādīnaṃ pariññāpaṭivedhaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni. Pariññā ca sā paṭivijjhitabbaṭṭhena paṭivedho cāti pariññāpaṭivedho. Pariññāpaṭivedhova attho pariññāpaṭivedhaṭṭho.

๗. ทุกข์เป็นต้น ๘๐๘ คำตอบ ได้แสดงไว้โดยการประกอบด้วยสัจจะ ๔ แท้จริง ในบทว่า “ทุกข์ควรรู้ยิ่ง” เป็นต้น คำตอบ ๒๔ ได้แสดงไว้โดยอาศัยจตุกกะ ๖ และในเปยยาลว่า “จักขุ ชรามรณะ” ได้แสดงไว้โดยประกอบกับจตุกกะ ๑๙๕ (คือ ๗๘๐ คำตอบ) เริ่มต้นด้วยคำว่า “จักขุควรรู้ยิ่ง โสตควรรู้ยิ่ง” เป็นต้น มีคำว่า “ชาติควรรู้ยิ่ง” เป็นที่สุด จตุกกะ ๑๙๕ นั้นมีอยู่ และโดยอาศัยจตุกกะเหล่านั้น จึงมีคำตอบ ๗๘๐ ประการ เมื่อรวมกับคำตอบ ๔ ในจตุกกะว่า “ชรามรณะควรรู้ยิ่ง” เป็นต้น คำตอบทั้งหมดจึงมี ๘๐๘ ประการ ในที่นี้ พึงทราบว่าปัจจัยที่เป็นประธานของธรรมนั้นๆ เป็นสมุทัย พึงทราบว่านิพพานที่ว่างจากสังขารทั้งปวงเป็นนิโรธ แท้จริง เมื่ออ้างถึงการไม่มีอยู่ของโลกุตตรินทรีย์ ๓ มีอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้นในที่นี้ คำว่า “อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยนิโรธ” เป็นต้น ย่อมสมควร และคำว่า “นิโรธคามินีปฏิปทา” ในที่ทั้งปวงคืออริยมรรคเท่านั้น เมื่อกล่าวอย่างนี้ เพราะความเป็นไปได้ของการเรียกผลว่ามรรค ย่อมสมควรแม้แก่อัญญินทรีย์และอัญญาตาวินทรีย์ อีกอย่างหนึ่ง คำตอบ ๘๐๘ ได้แสดงไว้โดยอาศัยความหมายของการกำหนดรู้ทุกข์เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง คำตอบ ๘๐๘ ได้แสดงไว้โดยอาศัยความหมายของการกำหนดรู้และการแทงตลอดทุกข์เป็นต้น และการกำหนดรู้นั้นคือการแทงตลอดโดยความหมายว่าพึงแทงตลอด จึงเป็นปริญญาปฏิเวธ ความหมายว่าปริญญาปฏิเวธนั่นเองคือปริญญาปฏิเวธัตถะ

8. Puna tāneva dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi sattahi sattahi padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ aṭṭhakasatānaṃ vasena sahassañca cha ca satāni soḷasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni. Tattha padhānabhūto paccayo samudayo, tassa nirodho samudayanirodho. Chando eva rāgo chandarāgo, dukkhe sukhasaññāya dukkhassa chandarāgo, tassa nirodho chandarāganirodho. Dukkhaṃ paṭicca uppajjamānaṃ sukhaṃ somanassaṃ dukkhassa assādo. Dukkhassa aniccatā dukkhassa vipariṇāmadhammatā dukkhassa ādīnavo. Dukkhe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ dukkhassa nissaraṇaṃ. ‘‘Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ nirodho tassa nissaraṇa’’nti (paṭi. ma. 1.24) vacanato nibbānameva dukkhassa nissaraṇaṃ. ‘‘Dukkhanirodho samudayanirodho chandarāganirodho dukkhassa nissaraṇa’’nti nānāsaṅkhatapaṭipakkhavasena nānāpariyāyavacanehi catūsu ṭhānesu nibbānameva vuttanti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘āhārasamudayā dukkhasamudayo āhāranirodhā dukkhanirodho sarasavasena samudayanirodho, atha vā udayabbayadassanena samudayanirodho saha vipassanāya maggo chandarāganirodho’’ti vadanti. Evañca vuccamāne lokuttarindriyānaṃ avipassanūpagattā na sabbasādhāraṇaṃ hotīti paṭhamaṃ vuttanayova gahetabbo. Lokuttarindriyesu hi chandarāgābhāvatoyeva chandarāganirodhoti yujjati. Sarīre chandarāgeneva sarīrekadesesu kesādīsupi chandarāgo katova hoti, jarāmaraṇavantesu chandarāgeneva jarāmaraṇesupi chandarāgo katova hoti. Evaṃ assādādīnavāpi yojetabbā. Puna dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi chahi chahi [Pg.86] padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ sattakasatānaṃ vasena nayasahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni.

๘. อีกอย่างหนึ่ง ทุกข์เป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ มีชรามรณะเป็นที่สุด บทสองร้อยสอง ได้แสดงคำตอบหนึ่งพันหกร้อยสิบหก โดยอาศัยอัฏฐกะสองร้อยสอง โดยประกอบด้วยบทเจ็ดๆ มีสมุทัยเป็นต้น ในคำตอบเหล่านั้น ปัจจัยที่เป็นประธานเป็นสมุทัย ความดับของสมุทัยนั้นเป็นสมุทยนิโรธ ฉันทะนั่นแหละคือราคะ เป็นฉันทราคะ ฉันทราคะในทุกข์ด้วยความสำคัญว่าเป็นสุข เป็นทุกขัสสฉันทราคะ ความดับของฉันทราคะนั้นเป็นฉันทราคนิโรธ สุขโสมนัสที่เกิดขึ้นอาศัยทุกข์ เป็นทุกขัสสอัสสาทะ ความไม่เที่ยงของทุกข์ ความเป็นธรรมดาที่จะแปรปรวนของทุกข์ เป็นทุกขัสสอาทีนวะ การนำฉันทราคะออก การละฉันทราคะในทุกข์ เป็นทุกขัสสนิสสรณะ ด้วยคำว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นของมีอยู่ เป็นสังขตะ เกิดขึ้นเพราะอาศัยกัน ความดับของสิ่งนั้นเป็นนิสสรณะ” (ปฏิ. ม. 1.24) นิพพานนั่นแหละเป็นนิสสรณะของทุกข์ พึงทราบว่า นิพพานนั่นแหละถูกกล่าวไว้ในสี่ฐานด้วยคำที่เป็นปริยายต่างๆ กัน โดยอาศัยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขตธรรมต่างๆ กัน คือ “ทุกขนิโรธ สมุทยนิโรธ ฉันทราคนิโรธ ทุกขัสสนิสสรณะ” แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เพราะสมุทัยแห่งอาหาร ทุกขสมุทัยย่อมมี เพราะนิโรธแห่งอาหาร ทุกขนิโรธย่อมมี สมุทยนิโรธย่อมมีโดยความเป็นรสของตน หรือสมุทยนิโรธย่อมมีด้วยการเห็นความเกิดและความดับ มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาเป็นฉันทราคนิโรธ” เมื่อกล่าวอย่างนี้ เพราะโลกุตตรินทรีย์ไม่เข้าถึงวิปัสสนา จึงไม่เป็นสาธารณะแก่ทั้งหมด ดังนั้นจึงถือเอาแต่นัยที่กล่าวไว้ก่อน แท้จริง ในโลกุตตรินทรีย์ ย่อมสมควรว่าฉันทราคนิโรธย่อมมีเพราะไม่มีฉันทราคะเท่านั้น ในร่างกาย ฉันทราคะนั่นแหละย่อมเป็นฉันทราคะที่ทำไว้แล้วแม้ในส่วนหนึ่งของร่างกายมีผมเป็นต้น ในขันธ์ที่มีชรามรณะ ฉันทราคะนั่นแหละย่อมเป็นฉันทราคะที่ทำไว้แล้วแม้ในชรามรณะ อัสสาทะและอาทีนวะก็พึงประกอบอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง ทุกข์เป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ มีชรามรณะเป็นที่สุด บทสองร้อยสอง ได้แสดงคำตอบหนึ่งพันสี่ร้อยสิบสี่ โดยอาศัยสัตตกะสองร้อยสอง โดยประกอบด้วยบทหกๆ มีสมุทัยเป็นต้น

9. Idāni rūpādīni jarāmaraṇapariyantāni ekādhikāni dve padasatāni sattahi anupassanāhi yojetvā niddisituṃ paṭhamaṃ tāva aniccānupassanādayo satta anupassanā niddiṭṭhā. Tāni sabbāni sattahi suddhikaanupassanāvissajjanehi saddhiṃ sahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni honti. Aniccanti anupassanā aniccānupassanā. Sā niccasaññāpaṭipakkhā. Dukkhanti anupassanā dukkhānupassanā. Sā sukhasaññāpaṭipakkhā. Anattāti anupassanā anattānupassanā. Sā attasaññāpaṭipakkhā. Tissannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā nibbindatīti nibbidā, nibbidā ca sā anupassanā cāti nibbidānupassanā. Sā nandipaṭipakkhā. Catassannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā virajjatīti virāgo, virāgo ca so anupassanā cāti virāgānupassanā. Sā rāgapaṭipakkhā. Pañcannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā rāgaṃ nirodhetīti nirodho, nirodho ca so anupassanā cāti nirodhānupassanā. Sā samudayapaṭipakkhā. Channaṃ anupassanānaṃ paripūrattā paṭinissajjatīti paṭinissaggo, paṭinissaggo ca so anupassanā cāti paṭinissaggānupassanā. Sā ādānapaṭipakkhā. Lokuttarindriyānaṃ asatipi vipassanūpagatte ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279; paṭi. ma. 1.31) vacanato tesampi aniccadukkhānattattā tattha niccasukhattasaññānaṃ nandiyā rāgassa ca abhāvā nirodhavantānīti anupassanato pariccāgapaṭinissaggapakkhandanapaṭinissaggasambhavato ca tehipi satta anupassanā yojitāti veditabbā. Jarāmaraṇavantesu aniccādito diṭṭhesu jarāmaraṇampi aniccādito diṭṭhaṃ nāma hoti, jarāmaraṇavantesu nibbindanto virajjanto jarāmaraṇe nibbinno ca viratto ca hoti, jarāmaraṇavantesu nirodhato diṭṭhesu jarāmaraṇampi nirodhato diṭṭhaṃ nāma hoti, jarāmaraṇavantesu paṭinissajjanto jarāmaraṇaṃ paṭinissajjantova hotīti jarāmaraṇehi satta anupassanā yojitāti veditabbā.

๙. บัดนี้ เพื่อแสดงบท 201 บท มีรูปเป็นต้น มีชราและมรณะเป็นที่สุด โดยประกอบกับอนุปัสสนา 7 ประการ ก่อนอื่น อนุปัสสนา 7 ประการ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ได้ถูกแสดงแล้ว บทเหล่านั้นทั้งหมด พร้อมด้วยการวิสัชนาอนุปัสสนาล้วนๆ 7 อย่าง (ไม่ปะปนกับรูปเวทนา) ย่อมมีคำวิสัชนา 1,414 อย่าง ปัญญาที่พิจารณาเนืองๆ ว่า 'ไม่เที่ยง' ชื่อว่า อนิจจานุปัสสนา อนิจจานุปัสสนานั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อนิจจสัญญา ปัญญาที่พิจารณาเนืองๆ ว่า 'เป็นทุกข์' ชื่อว่า ทุกขานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนานั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขสัญญา ปัญญาที่พิจารณาเนืองๆ ว่า 'ไม่ใช่ตัวตน' ชื่อว่า อนัตตานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนานั้นเป็นปฏิปักษ์ต่ออัตตสัญญา เพราะความบริบูรณ์แห่งอนุปัสสนา 3 ประการ ย่อมเบื่อหน่าย เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพิทา และนิพพิทานั้นเป็นอนุปัสสนาด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพิทานุปัสสนา นิพพิทานุปัสสนานั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อความเพลิน (นันทิ) เพราะความบริบูรณ์แห่งอนุปัสสนา 4 ประการ ย่อมคลายกำหนัด เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิราคะ และวิราคะนั้นเป็นอนุปัสสนาด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิราคานุปัสสนา วิราคานุปัสสนานั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ เพราะความบริบูรณ์แห่งอนุปัสสนา 5 ประการ ย่อมดับราคะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิโรธะ และนิโรธะนั้นเป็นอนุปัสสนาด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิโรธานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนานั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อสมุทัย เพราะความบริบูรณ์แห่งอนุปัสสนา 6 ประการ ย่อมสละคืน เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปฏินิสสัคคะ และปฏินิสสัคคะนั้นเป็นอนุปัสสนาด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปฏินิสสัคคานุปัสสนา ปฏินิสสัคคานุปัสสนานั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อความยึดมั่น (อาทาน) แม้เมื่อโลกุตตรินทรีย์ทั้งหลายไม่มีการเข้าถึงวิปัสสนาก็ตาม แต่เพราะพระบาลีว่า 'สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา' (ธ.ป. 277-279; ปฏิ.ม. 1.31) แสดงไว้ว่า แม้อินทรีย์เหล่านั้นก็มีสภาพเป็นอนิจจะ ทุกขะ อนัตตะ และเพราะไม่มีนิจจสัญญา สุขสัญญา อัตตสัญญา นันทิ และราคะ ในอินทรีย์เหล่านั้น จึงชื่อว่ามีนิโรธะ หรือมีนิโรธานุปัสสนา เพราะการพิจารณาเห็นอย่างนั้น และเพราะมีการเกิดขึ้นแห่งปฏินิสสัคคะที่เรียกว่า ปริจจาคปฏินิสสัคคะอันเป็นวิปัสสนา และปฏินิสสัคคะที่เรียกว่า ปักขันธนปฏินิสสัคคะอันเป็นมรรค พึงทราบว่า อนุปัสสนา 7 ประการนี้ ย่อมประกอบกับอินทรีย์เหล่านั้นด้วย เมื่อเห็นชราและมรณะในขันธ์ที่มีชราและมรณะเป็นต้นโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ชื่อว่าเห็นชราและมรณะโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น เมื่อเบื่อหน่ายและคลายกำหนัดในขันธ์ที่มีชราและมรณะเป็นต้น ชื่อว่าย่อมเบื่อหน่ายและคลายกำหนัดในชราและมรณะ เมื่อเห็นชราและมรณะในขันธ์ที่มีชราและมรณะเป็นต้นโดยความเป็นนิโรธะ ชื่อว่าเห็นชราและมรณะโดยความเป็นนิโรธะ เมื่อสละคืนในขันธ์ที่มีชราและมรณะเป็นต้น ชื่อว่าย่อมสละคืนชราและมรณะ หรือตัณหาที่ยึดติดในชราและมรณะ พึงทราบว่า อนุปัสสนา 7 ประการนี้ ย่อมประกอบกับบทว่า ชราและมรณะด้วยประการฉะนี้

10. Idāni ādīnavañāṇassa vatthubhūtānaṃ uppādādīnaṃ pañcannaṃ ārammaṇānaṃ vasena uppādādīni tesaṃ vevacanāni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni, santipadañāṇassa [Pg.87] tappaṭipakkhārammaṇavasena anuppādādīni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni, puna tāneva uppādānuppādādīni padāni yugaḷakavasena yojetvā tiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Evaṃ imasmiṃ nayeva saṭṭhi vissajjanāni honti. Tattha uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathāuppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Yogāvacarassa hi saṅkhārā sasaṇṭhānā viya upaṭṭhahanti, tasmā nimittanti vuccanti. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Tañhi abhisaṅkharaṇaṭṭhena āyūhanāti vuccati.

๑๐. บัดนี้ การจำแนก 15 อย่าง ซึ่งเป็นไวพจน์ของบท 5 อย่าง มีอุปปาทะเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของญาณที่เห็นโทษ (อาทีนวญาณ) ได้ถูกแสดงแล้ว, การจำแนก 15 อย่าง มีอนุปปาทะเป็นต้น โดยเป็นอารมณ์ปฏิปักษ์ต่ออุปปาทะเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของสันติปทญาณ (ญาณที่เห็นความสงบ) ได้ถูกแสดงแล้ว, อีกครั้ง การจำแนก 30 อย่าง โดยการนำบทเหล่านั้นเอง มีอุปปาทะและอนุปปาทะเป็นต้น มาประกอบกันเป็นคู่ ได้ถูกแสดงแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ ในนัยนี้เอง ย่อมมีการจำแนก 60 อย่าง. ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า 'อุปปาทะ' คือ การเกิดขึ้นในภพปัจจุบัน อันมีกรรมในอดีตเป็นปัจจัย. คำว่า 'ปวัตติ' คือ การเป็นไปของธรรมที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น. คำว่า 'นิมิต' คือ สังขารนิมิตทั้งหมด. เพราะสังขารทั้งหลายย่อมปรากฏแก่โยคาวจร เหมือนรูปารมณ์ที่มีสัณฐาน เหตุนั้นจึงเรียกว่า นิมิต. คำว่า 'อายูหนะ' คือ กรรมอันเป็นเหตุแห่งปฏิสนธิในภพหน้า. กรรมนั้นย่อมถูกเรียกว่า อายูหนะ โดยอรรถว่าปรุงแต่ง (อภิสังขรณะ).

Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Sā hi bhavantarapaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Sā hi gantabbato gatīti vuccati. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) evaṃ vuttā vipākapavatti. Jātīti jananaṃ. Tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamaṃ pātubhāvo. Jarāti jīraṇaṃ. Sā duvidhā ṭhitaññathattalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhānaṃ purāṇabhāvo ca. Sā idha adhippetā. Byādhīti dhātukkhobhapaccayasamuṭṭhito pittasemhavātasannipātautuvipariṇāmavisamaparihāraupakkamakammavipākavasena aṭṭhavidho ābādho. Vividhaṃ dukkhaṃ ādahati vidahatīti byādhi, byādhayati tāpeti, kampayatīti vā byādhi. Maraṇanti maranti etenāti maraṇaṃ. Taṃ duvidhaṃ vayalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca. Taṃ idha adhippetaṃ.

คำว่า 'ปฏิสนธิ' คือ การเกิดขึ้นในภพหน้า. การเกิดขึ้นในภพหน้านั้น ย่อมถูกเรียกว่า ปฏิสนธิ เพราะเชื่อมต่อภพอื่น. คำว่า 'คติ' คือ คติใดที่ปฏิสนธินั้นย่อมมี. คตินั้นย่อมถูกเรียกว่า คติ เพราะเป็นที่ที่พึงไปถึง. คำว่า 'นิพพัตติ' คือ การเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า 'อุปปัตติ' คือ วิปากปวัตติ (การเป็นไปแห่งวิบาก) ที่ตรัสไว้ว่า 'ของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ หรือผู้เกิดแล้ว' (ปฏิ.ม. 1.72). คำว่า 'ชาติ' คือ การเกิด. การปรากฏขึ้นครั้งแรกแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภพนั้นๆ ของสัตว์ทั้งหลาย. คำว่า 'ชรา' คือ ความแก่. ชรานั้นมี 2 อย่าง คือ สังขตลักษณะที่เรียกว่า ฐิตัญญถัตตลักษณะ (ลักษณะที่ตั้งอยู่แล้วแปรไป) และความเก่าคร่ำของขันธ์ทั้งหลายที่รวมอยู่ในภพเดียวในสันดานที่สมมติด้วยการฟันหักเป็นต้น. ในที่นี้ประสงค์เอาชราที่เป็นความเก่าคร่ำของขันธ์เหล่านั้น. คำว่า 'พยาธิ' คือ อาพาธ 8 อย่าง ที่เกิดขึ้นจากปัจจัยคือความกำเริบแห่งธาตุ มีดีเป็นต้น อันเกิดจากดี เสมหะ ลม การประชุมแห่งดีและเสมหะ การแปรปรวนแห่งฤดู การบริหารอิริยาบถไม่สม่ำเสมอ การถูกประทุษร้าย (อุปักกมะ) และวิบากกรรม. พยาธินั้นย่อมยังทุกข์ต่างๆ ให้เกิด ให้มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า พยาธิ. หรือพยาธินั้นย่อมทำให้เดือดร้อน ทำให้เร่าร้อน ทำให้สั่นสะเทือน เหตุนั้นจึงชื่อว่า พยาธิ. คำว่า 'มรณะ' คือ การตาย เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยจุติขันธ์นั้น. มรณะนั้นมี 2 อย่าง คือ สังขตลักษณะที่เรียกว่า วยลักษณะ (ลักษณะความเสื่อม) และการขาดตอนแห่งกระแสชีวิตินทรีย์ที่รวมอยู่ในภพเดียว. ในที่นี้ประสงค์เอามรณะที่เป็นการขาดตอนแห่งชีวิตินทรีย์นั้น.

Sokoti socanaṃ. Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cittasantāpo. Paridevoti paridevanaṃ. Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa vacīpalāpo. Upāyāsoti bhuso āyāso. Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbattī’’ti hi uppādassa, ‘‘jātī’’ti paṭisandhiyā vevacanaṃ, ‘‘gati upapattī’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti. Anuppādādivacanehi pana nibbānameva vuttaṃ.

คำว่า 'โสกะ' คือ ความเศร้าโศก. ความเดือดร้อนใจของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติ โภคะ โรค ศีล และทิฏฐิ. คำว่า 'ปริเทวะ' คือ การรำพัน. การคร่ำครวญด้วยวาจาของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้นเท่านั้น. คำว่า 'อุปายาสะ' คือ ความคับแค้นอย่างยิ่ง. โทสะเจตสิกนั่นเองที่เกิดจากความทุกข์ใจอย่างยิ่งของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้นเท่านั้น. ในบทเหล่านี้ บท 5 อย่าง มีอุปปาทะเป็นต้นเท่านั้น ถูกกล่าวโดยเป็นวัตถุแห่งอาทีนวญาณ. ส่วนบทที่เหลืออีก 10 บท ถูกกล่าวโดยเป็นไวพจน์ของบท 5 อย่างเหล่านั้น. แท้จริง คำว่า 'นิพพัตติ' เป็นไวพจน์ของคำว่า อุปปาทะ. คำว่า 'ชาติ' เป็นไวพจน์ของคำว่า ปฏิสนธิ. คำว่า 'คติ' และ 'อุปปัตติ' สองบทนี้ เป็นไวพจน์ของคำว่า ปวัตติ. บทมีชราเป็นต้น เป็นไวพจน์ของคำว่า นิมิต. พึงทราบดังนี้. ส่วนด้วยบทมีอนุปปาทะเป็นต้นนั้น พระนิพพานเท่านั้นถูกกล่าวไว้.

Puna tāneva uppādānuppādādīni saṭṭhi padāni dukkhasukhapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, bhayakhemapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, sāmisanirāmisapadehi [Pg.88] yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, saṅkhāranibbānapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni niddiṭṭhāni. Tattha dukkhanti aniccattā dukkhaṃ. Dukkhapaṭipakkhato sukhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ bhayaṃ. Bhayapaṭipakkhato khemaṃ. Yaṃ bhayaṃ, taṃ vaṭṭāmisalokāmisehi avippamuttattā sāmisaṃ. Sāmisapaṭipakkhato nirāmisaṃ. Yaṃ sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Saṅkhārapaṭipakkhato santattā nibbānaṃ. Saṅkhārā hi ādittā, nibbānaṃ santanti. Dukkhākārena bhayākārena sāmisākārena saṅkhārākārenāti evaṃ tena tena ākārena pavattiṃ sandhāya tathā tathā vuttanti veditabbanti.

อีกอย่างหนึ่ง วิสัชนา 60 บทว่า อุปปาทะ เป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง ได้แสดงไว้โดยประกอบด้วยบทว่า ทุกข์ สุข, วิสัชนา 60 บท ได้แสดงไว้โดยประกอบด้วยบทว่า ภัย เกษม, วิสัชนา 60 บท ได้แสดงไว้โดยประกอบด้วยบทว่า มีอามิส ไม่มีอามิส, วิสัชนา 60 บท ได้แสดงไว้โดยประกอบด้วยบทว่า สังขาร นิพพาน. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุกข์ ชื่อว่า ทุกข์ เพราะความเป็นของไม่เที่ยงแห่งสังขารธรรม. โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ ชื่อว่า สุข. ธรรมอันใดเป็นทุกข์ ธรรมนั้นชื่อว่า ภัย. โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อภัย ชื่อว่า เกษม. ธรรมอันใดเป็นภัย ธรรมนั้นชื่อว่า มีอามิส เพราะยังไม่พ้นจากอามิสคือวัฏฏะ และอามิสคือโลกธรรม. โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อมีอามิส ชื่อว่า ไม่มีอามิส. ธรรมอันใดมีอามิส ธรรมนั้นเป็นเพียงสังขารเท่านั้น. โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขาร ชื่อว่า นิพพาน เพราะความเป็นของสงบจากไฟ 11 กอง. สังขารทั้งหลายถูกไฟเผาอยู่ นิพพานสงบจากไฟ ดังนี้. พึงทราบว่า สังขารธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งทุกข์ ด้วยอาการแห่งภัย ด้วยอาการแห่งมีอามิส ด้วยอาการแห่งสังขาร ดังนี้ อาศัยอาการนั้นๆ แล้ว กล่าวด้วยอาการแห่งทุกข์และภัยเป็นต้นนั้นๆ.

11. Pariggahaṭṭhādīni ekatiṃsa vissajjanāni ariyamaggakkhaṇavasena niddiṭṭhāni. Ariyamaggasampayuttā hi dhammā ādito pabhuti uppādanatthaṃ pariggayhante iti pariggahā, tesaṃ sabhāvo pariggahaṭṭho. Tesaṃyeva aññamaññaparivārabhāvena parivāraṭṭho. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṭṭho. Tesaṃyeva samādhivasena ekārammaṇapariggahamapekkhitvā ekaggaṭṭho. Nānārammaṇavikkhepābhāvamapekkhitvā avikkhepaṭṭho. Vīriyavasena paggahaṭṭho. Samādhivasena udakena nhānīyacuṇṇānaṃ viya avippakiṇṇatā avisāraṭṭho. Samādhiyogena alulitattā anāvilaṭṭho. Avikampitattā aniñjanaṭṭho. Ekattupaṭṭhānavasenāti samādhiyogena ca ekārammaṇe bhusaṃ patiṭṭhānavasena ca. Ṭhitaṭṭhoti ārammaṇe niccalabhāvena patiṭṭhitaṭṭho. Tassa nibbānārammaṇassa ālambanabhāvena ārammaṇaṭṭho. Tattheva nikāmacārabhāvena gocaraṭṭho. Nissaraṇapahānabhāvena nibbānassa pahānaṭṭho. Kilesapariccāgavasena ariyamaggassa pariccāgaṭṭho. Dubhato vuṭṭhānavasena vuṭṭhānaṭṭho. Nimittapavattehi nivattanavasena nivattanaṭṭho. Nibbutattā santaṭṭho. Atappakattā uttamattā ca paṇītaṭṭho. Kilesehi vimuttattā, ārammaṇe ca adhimuttattā vimuttaṭṭho. Āsavānaṃ avisayabhāvena parisuddhattā anāsavaṭṭho. Kilesakantārasaṃsārakantārātikkamanena taraṇaṭṭho. Saṅkhāranimittābhāvena animittaṭṭho. Taṇhāpaṇidhiabhāvena appaṇihitaṭṭho. Attasārābhāvena suññataṭṭho. Vimuttirasena ekarasatāya, samathavipassanānaṃ ekarasatāya vā ekarasaṭṭho. Samathavipassanānaṃ aññamaññaṃ anativattanaṭṭho. Tesaṃyeva yuganaddhaṭṭho. Ariyamaggassa saṅkhārato niggamane [Pg.89] niyyānaṭṭho. Nibbānasampāpanena hetuṭṭho. Nibbānapaccakkhakaraṇena dassanaṭṭho. Adhipatibhāvena ādhipateyyaṭṭhoti.

๑๑. วิสัชนา ๓๑ บท มีปะริคคะหัตถะเป็นต้น ได้แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งขณะแห่งอริยมรรค. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่ประกอบด้วยอริยมรรค ย่อมถูกถือเอาเพื่อยังให้เกิด เริ่มตั้งแต่ศีลเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปะริคคะหะ, สภาพแห่งธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า ปะริคคะหัตถะ. แห่งธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ด้วยความเป็นบริวารของกันและกัน ชื่อว่า ปะริวารัตถะ. ด้วยอำนาจแห่งความบริบูรณ์แห่งภาวนา ชื่อว่า ปะริปูรัตถะ. แห่งธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ด้วยอำนาจแห่งสมาธิ เพราะเพ่งถึงการถือเอาอารมณ์อันเดียว ชื่อว่า เอกัคคัตถะ. เพราะเพ่งถึงความไม่มีแห่งความฟุ้งซ่านในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า อวิกเขปัตถะ. ด้วยอำนาจแห่งวิริยะ ชื่อว่า ปัคคหัตถะ. ด้วยอำนาจแห่งสมาธิ ความไม่กระจัดกระจายเหมือนผงสำหรับอาบด้วยน้ำ ชื่อว่า อวิสารัตถะ. ด้วยการประกอบด้วยสมาธิ เพราะความเป็นของไม่ขุ่นมัว ชื่อว่า อนาวิลัตถะ. เพราะความเป็นของไม่หวั่นไหว ชื่อว่า อนิญชนัตถะ. ที่ชื่อว่า ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นเป็นอันเดียว คือด้วยการประกอบด้วยสมาธิ และด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นอย่างยิ่งในอารมณ์อันเดียว. บทว่า ฐิตัตถะ คืออรรถว่าตั้งมั่นด้วยความเป็นของไม่หวั่นไหวในอารมณ์. ด้วยความเป็นอารมณ์แห่งอารมณ์คือนิพพานนั้น ชื่อว่า อารัมมณัตถะ. ในนิพพานนั้นนั่นเอง ด้วยความเป็นผู้เที่ยวไปตามความปรารถนา ชื่อว่า โคจรัตถะ. ด้วยความเป็นนิสสรณะปหานะแห่งนิพพาน ชื่อว่า ปหานัตถะ. ด้วยอำนาจแห่งการสละกิเลสแห่งอริยมรรค ชื่อว่า ปะริจจาคัตถะ. ด้วยอำนาจแห่งการออกไปจากนิมิตทั้งสอง ชื่อว่า วุฏฐานัตถะ. ด้วยอำนาจแห่งการกลับจากสังขารนิมิตและปวัตตินิมิต ชื่อว่า นิวัตตนัตถะ. เพราะความเป็นผู้สงบแล้ว ชื่อว่า สันตัตถะ. เพราะความเป็นของไม่พึงอิ่ม และเพราะความเป็นของสูงสุด ชื่อว่า ปะณีตัตถะ. เพราะความเป็นผู้พ้นแล้วจากกิเลส และเพราะความเป็นผู้น้อมไปแล้วในอารมณ์ ชื่อว่า วิมุตตัตถะ. เพราะความเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยความเป็นของไม่เป็นอารมณ์แห่งอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่า อนาสวตถะ. ด้วยการก้าวล่วงกันดารคือกิเลสและกันดารคือสังสารวัฏ ชื่อว่า ตรณัตถะ. ด้วยความเป็นของไม่มีสังขารนิมิต ชื่อว่า อนิมิตตัตถะ. เพราะไม่มีตัณหาเป็นเครื่องตั้งความปรารถนา ชื่อว่า อัปปณิหิตัตถะ. เพราะไม่มีสาระว่าเป็นอัตตา ชื่อว่า สุญญตัตถะ. ด้วยความเป็นรสเดียวด้วยรสแห่งวิมุตติ หรือด้วยความเป็นรสเดียวแห่งสมถะและวิปัสสนา ชื่อว่า เอกรสัตถะ. การไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันแห่งสมถะและวิปัสสนา ชื่อว่า อนติวัตตนัตถะ. แห่งสมถะและวิปัสสนาเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า ยุคนัทธัตถะ. ด้วยการออกไปจากสังขารแห่งอริยมรรค ชื่อว่า นิยยานัตถะ. ด้วยการยังนิพพานให้ถึง ชื่อว่า เหตุตถะ. ด้วยการกระทำนิพพานให้ประจักษ์ ชื่อว่า ทัสสนัตถะ. ด้วยความเป็นอธิบดี ชื่อว่า อธิปเตยยัตถะ.

12. Samathādīni cattāri vissajjanāni samathavipassanāvasena niddiṭṭhāni. Aniccādivasena anu anu passanato anupassanaṭṭho. Yuganaddhassa samathavipassanādvayassa ekarasabhāvena anativattanaṭṭho. Sikkhādīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni. Sikkhitabbattā sikkhā. Tassā samādātabbato samādānaṭṭho. Sīle patiṭṭhāya kammaṭṭhānavasena gahitassa ārammaṇassa bhāvanāpavattiṭṭhānattā gocaraṭṭhānattā ca gocaraṭṭho. Samathakāle vipassanākāle vā kosajjavasena līnassa cittassa dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena ussāhanaṭṭho paggahaṭṭho. Uddhaccavasena uddhatassa cittassa passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena sannisīdāpanaṭṭho niggahaṭṭho. Ubho visuddhānanti ubhato visuddhānaṃ, līnuddhatapakkhato nivāretvā visuddhānaṃ cittānanti attho. Majjhimabhāve ṭhitānaṃ santativasena pavattamānānaṃ cittānaṃ vasena bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Ussāhanasannisīdāpanesu sabyāpārābhāvo ajjhupekkhanaṭṭho. Samappavattassa cittassa vasena bhāvanā visesādhigamaṭṭho. Ariyamaggapātubhāvavasena uttaripaṭivedhaṭṭho. Ariyamaggasiddhacatusaccapaṭivedhavasena saccābhisamayaṭṭho. Phalasamāpattivasena nirodhe patiṭṭhāpakaṭṭho. Sā hi taṃsamaṅgipuggalaṃ nirodhasaṅkhāte nibbāne patiṭṭhāpeti.

๑๒. วิสัชนา ๔ บท มีสมถะเป็นต้น ได้แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา. ชื่อว่า อนุปัสสนัตถะ เพราะเห็นเนืองๆ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจะ เป็นต้น. ชื่อว่า อนติวัตตนัตถะ เพราะความเป็นรสเดียวแห่งคู่แห่งสมถะและวิปัสสนาที่ประกอบเป็นคู่กัน. วิสัชนา ๙ บท มีสิกขาเป็นต้น ได้แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งอริยมรรค. ชื่อว่า สิกขา เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา. ชื่อว่า สมาทานัตถะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงสมาทานแห่งสิกขานั้น. ชื่อว่า โคจรัตถะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปแห่งภาวนา และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งโคจรแห่งอารมณ์ที่ถือเอาแล้วด้วยอำนาจแห่งกรรมฐานโดยตั้งมั่นอยู่ในศีล. ชื่อว่า อุสสาหนัตถะ และชื่อว่า ปัคคหัตถะ เพราะเป็นการยังจิตที่หดหู่ด้วยอำนาจแห่งความเกียจคร้านในกาลแห่งสมถะหรือในกาลแห่งวิปัสสนา ให้พยายามด้วยอำนาจแห่งการเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ และปีติสัมโพชฌงค์. ชื่อว่า สันนิสีทาปนัตถะ และชื่อว่า นิคคหัตถะ เพราะเป็นการยังจิตที่ฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งอุทธัจจะ ให้สงบด้วยอำนาจแห่งการเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ และอุเบกขาสัมโพชฌงค์. บทว่า อุโภ วิสุทธานัง คือ แห่งจิตทั้งหลายที่บริสุทธิ์แล้วจากทั้งสองฝ่าย คือห้ามจากฝ่ายแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่านแล้วบริสุทธิ์. พึงทราบว่า พหูพจน์ท่านกระทำไว้ด้วยอำนาจแห่งจิตทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในความเป็นกลาง ที่กำลังเป็นไปด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อ. ชื่อว่า อัชฌุเปกขณัตถะ เพราะความไม่มีแห่งกิจของตนในความพยายามและความสงบนั้น. ภาวนาด้วยอำนาจแห่งจิตที่เป็นไปโดยสม่ำเสมอ ชื่อว่า วิเสสาธิคมัตถะ. ชื่อว่า อุตตริปะฏิเวธัตถะ ด้วยอำนาจแห่งการปรากฏแห่งอริยมรรค. ชื่อว่า สัจจาภิสมยัตถะ ด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ที่สำเร็จด้วยอริยมรรค. ชื่อว่า ปะติฏฐาปะกัตถะ ด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติในนิโรธ. จริงอยู่ ผลสมาบัตินั้น ย่อมตั้งบุคคลผู้ประกอบด้วยผลสมาบัตินั้นไว้ในนิพพานที่ชื่อว่า นิโรธ.

Saddhindriyādīni pañca vissajjanāni indriyaṭṭhavasena vuttāni. Adhimokkhaṭṭhoti adhimuccanaṭṭho. Upaṭṭhānaṭṭhoti ārammaṇaṃ upecca patiṭṭhānaṭṭho. Dassanaṭṭhoti sabhāvapekkhanaṭṭho. Saddhābalādīni pañca vissajjanāni balaṭṭhavasena niddiṭṭhāni. Akampiyaṭṭhena saddhāva balanti saddhābalaṃ. Assaddhiyeti assaddhiyena. Assaddhiyanti ca saddhāpaṭipakkhabhūto cittuppādo. Akampiyaṭṭhoti akampetabbaṭṭho, kampetuṃ na sakkāti attho. Kosajjeti kusītabhāvasaṅkhātena thinamiddhena. Pamādeti satipaṭipakkhena cittuppādena. Uddhacceti avūpasamasaṅkhātena uddhaccena. Avijjāyāti mohena. Satisambojjhaṅgādīni satta vissajjanāni bojjhaṅgaṭṭhavasena niddiṭṭhāni. Bujjhanakassa aṅgo [Pg.90] bojjhaṅgo. Pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo, satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Dhamme vicinātīti dhammavicayo. Paññāyetaṃ nāmaṃ. Pavicayaṭṭhoti vicāraṭṭho. Pīnayatīti pīti. Pharaṇaṭṭhoti visaraṇaṭṭho. Passambhanaṃ passaddhi. Upasamaṭṭhoti niddarathaṭṭho. Upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ pekkhati apakkhapatitāva hutvā pekkhatīti attho. Sā idha tatramajjhattupekkhā, bojjhaṅgupekkhātipi tassā nāmaṃ. Samavāhitalakkhaṇattā paṭisaṅkhānaṭṭho.

วิสัชนา ๕ บท มีศรัทธินทรีย์เป็นต้น กล่าวไว้โดยอรรถว่าอินทรีย์. บทว่า อธิโมกขัตถะ คืออรรถว่าการน้อมใจเชื่อ. บทว่า อุปัฏฐานัตถะ คืออรรถว่าการเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์. บทว่า ทัสสนัตถะ คืออรรถว่าการพิจารณาเห็นสภาวะ. วิสัชนา ๕ บท มีศรัทธาพละเป็นต้น แสดงไว้โดยอรรถว่าพละ. ศรัทธาเท่านั้นเป็นพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ศรัทธาพละ. บทว่า อัสสัทธิเย คือ ด้วยอัสสัทธิยะ. และอัสสัทธิยะ คือจิตตุปบาทที่เป็นปฏิปักษ์ต่อศรัทธา. บทว่า อกัมปิยัตถะ คืออรรถว่าไม่พึงให้หวั่นไหว อธิบายว่า ไม่สามารถจะทำให้หวั่นไหวได้. บทว่า โกสัชเช คือ ด้วยถีนมิทธะอันนับว่าเป็นความเกียจคร้าน. บทว่า ปมาเท คือ ด้วยจิตตุปบาทที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสติ. บทว่า อุทธัคเจ คือ ด้วยอุทธัจจะอันนับว่าความไม่สงบ. บทว่า อวิชชายะ คือ ด้วยโมหะ. วิสัชนา ๗ บท มีสติสัมโพชฌงค์เป็นต้น แสดงไว้โดยอรรถว่าโพชฌงค์. องค์แห่งบุคคลผู้ตรัสรู้ ชื่อว่า โพชฌงค์. อีกอย่างหนึ่ง โพชฌงค์ที่ประเสริฐและดีงาม ชื่อว่า สัมโพชฌงค์, สติเท่านั้นเป็นสัมโพชฌงค์ ชื่อว่า สติสัมโพชฌงค์. ย่อมเลือกเฟ้นธรรม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมวิจยะ. นี้เป็นชื่อของปัญญา. บทว่า ปวิจยัตถะ คืออรรถว่าการพิจารณา. ย่อมยังให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปีติ. บทว่า ผรณัตถะ คืออรรถว่าการแผ่ไป. ความสงบระงับ ชื่อว่า ปัสสัทธิ. บทว่า อุปสมัตถะ คืออรรถว่าความไม่มีความเร่าร้อน. ย่อมพิจารณาโดยสมควร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุเบกขา, อธิบายว่า ย่อมพิจารณาโดยสม่ำเสมอ คือเป็นผู้ไม่ตกไปในฝ่ายแล้วพิจารณา. อุเบกขานั้นในที่นี้คือ ตัตรมัชฌัตตุเบกขา, แม้คำว่า โพชฌงคุเบกขา ก็เป็นชื่อของอุเบกขานั้น. ชื่อว่า ปฏิสังขานัตถะ เพราะมีลักษณะประคองไว้โดยสม่ำเสมอ.

Sammādiṭṭhādīni aṭṭha vissajjanāni maggavasena niddiṭṭhāni. Sammā passati, sammā vā tāya passanti, pasatthā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Tassā sammādiṭṭhiyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappenti, pasattho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo. Abhiropanaṭṭhoti cittassa ārammaṇāropanaṭṭho. Ārammaṇābhiniropanaṭṭhotipi pāṭho. Sammā vadati, sammā vā tāya vadanti, pasatthā sundarā vā vācāti sammāvācā. Micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ. Pariggahaṭṭhoti catubbidhavacīsaṃvarapariggahaṭṭho. Sammā karoti, sammā vā tena karonti, pasatthaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto. Micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Samuṭṭhānaṭṭhoti tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānaṭṭho. Sammā ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasattho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo. Micchājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Vodānaṭṭhoti parisuddhaṭṭho. Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasattho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti, pasatthā sundarā vā satīti sammāsati. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasattho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi.

องค์มรรค ๘ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น แสดงไว้โดยความเป็นมรรค. ย่อมเห็นโดยชอบ หรือย่อมเห็นโดยชอบด้วยปัญญานั้น หรือทิฏฐิที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ. ของสัมมาทิฏฐินั้น. ย่อมดำริโดยชอบ หรือย่อมดำริโดยชอบด้วยวิตกนั้น หรือวิตกที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสังกัปปะ. อรรถว่าอภิโรปณะ คืออรรถว่าการน้อมจิตเข้าไปสู่อารมณ์. บทว่าอารัมมณาภินิโรปณะ ก็มี. ย่อมกล่าวโดยชอบ หรือย่อมกล่าวโดยชอบด้วยวาจานั้น หรือวาจาที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาวาจา. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉาวาจา. อรรถว่าปริคคหะ คืออรรถว่าการรวบรวมด้วยวจีสังวร ๔ อย่าง. ย่อมกระทำโดยชอบ หรือย่อมกระทำโดยชอบด้วยกรรมนั้น หรือกรรมที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมากัมมะ สัมมากัมมะนั่นแหละคือสัมมากัมมันตะ. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉากัมมันตะ. อรรถว่าสมุฏฐาน คืออรรถว่าการเกิดขึ้นแห่งกายสังวร ๓ อย่าง. ย่อมเลี้ยงชีพโดยชอบ หรือย่อมเลี้ยงชีพโดยชอบด้วยอาชีวะนั้น หรืออาชีวะที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาอาชีวะ. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ. อรรถว่าโวทาน คืออรรถว่าความบริสุทธิ์. ย่อมพยายามโดยชอบ หรือย่อมพยายามโดยชอบด้วยความเพียรนั้น หรือความเพียรที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาวายามะ. ย่อมระลึกโดยชอบ หรือย่อมระลึกโดยชอบด้วยสตินั้น หรือสติที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสติ. ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ หรือย่อมตั้งมั่นโดยชอบด้วยสมาธินั้น หรือสมาธิที่ประเสริฐและดีงาม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสมาธิ.

13. Indriyādīni dasa vissajjanāni rāsikatvā anupubbapaṭipāṭivasena niddiṭṭhāni. Ādhipateyyaṭṭhoti indaṭṭhakaraṇavasena adhipatiattho. Akampiyaṭṭhoti paṭipakkhehi kampetuṃ asakkuṇeyyaṭṭho. Niyyānaṭṭhoti lokiyalokuttarānampi paṭipakkhato niggamanaṭṭho. Hetuṭṭhoti micchādiṭṭhādīnaṃ pahānāya sammādiṭṭhādayo hetūti vā sabbepi sammādiṭṭhādayo nibbānasampāpakahetūti vā hetuṭṭho. Satipaṭṭhānesu ārammaṇesu [Pg.91] okkhanditvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavase subhasukhaniccattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Etāni pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana ekāyeva sati cattāri nāmāni labhati.

๑๓. ธรรม ๑๐ อย่าง มีอินทรีย์เป็นต้น รวบรวมไว้และแสดงโดยลำดับ. อรรถว่าอธิปไตย คืออรรถว่าความเป็นใหญ่โดยความเป็นผู้กระทำกิจแห่งความเป็นใหญ่. อรรถว่าไม่หวั่นไหว คืออรรถว่าไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. อรรถว่านิยยานะ คืออรรถว่าการออกไปจากปฏิปักษ์ของโลกียะและโลกุตตระ. อรรถว่าเหตุ คือสัมมาทิฏฐิเป็นต้นเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น หรือสัมมาทิฏฐิเป็นต้นทั้งหมดเป็นเหตุให้ถึงพระนิพพาน. เพราะหยั่งลงและแล่นไปตั้งมั่นอย่างยิ่งในอารมณ์ทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสติ จึงชื่อว่าอุปัฏฐาน สติเท่านั้นเป็นอุปัฏฐาน ชื่อว่าสติปัฏฐาน. และสติปัฏฐานนั้นมีการจำแนกเป็น ๔ อย่าง เพราะเป็นไปโดยการยึดถืออาการว่าไม่งาม เป็นทุกข์ ไม่เที่ยง เป็นอนัตตา ในกาย เวทนา จิต ธรรม และโดยการยังกิจคือการละสุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา อัตตสัญญา ให้สำเร็จ. สติปัฏฐานเหล่านี้ย่อมได้ในจิตต่าง ๆ ในส่วนเบื้องต้นแห่งมรรค แต่ในขณะแห่งมรรค สติอันเดียวเท่านั้นย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง.

Sammappadhānesu padahanti etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ. Sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato padhānañca hitasukhanipphādakattena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vā sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Uppannānuppannānaṃ anuppannuppannānañca akusalakusalānaṃ dhammānaṃ pahānānuppattiuppādaṭṭhitikiccasādhanavasena pavattito panassa catudhā bhedo hoti. Etānipi pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ cattāri nāmāni labhati. Padahanaṭṭhoti ussāhanaṭṭho. Padhānaṭṭhotipi pāṭho, soyevattho.

ย่อมเพียรพยายามในสัมมัปปธานด้วยวิริยะนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าปธาน ปธานที่งาม ชื่อว่าสัมมัปปธาน. หรือย่อมเพียรพยายามโดยชอบด้วยวิริยะนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมัปปธาน หรือวิริยะนั้นงามเพราะปราศจากความวิปริตแห่งกิเลส และเป็นปธาน เพราะยังประโยชน์และความสุขให้สำเร็จ และเพราะนำมาซึ่งความเป็นสภาพอันประเสริฐ หรือเพราะกระทำความเป็นปธาน จึงชื่อว่าสัมมัปปธาน. นี้เป็นชื่อของวิริยะ. และวิริยะนั้นมีการจำแนกเป็น ๔ อย่าง เพราะเป็นไปโดยการยังกิจคือการละ การไม่ให้เกิดขึ้น การให้เกิดขึ้น การตั้งอยู่ แห่งอกุศลธรรมและกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ที่ยังไม่เกิดขึ้นและที่เกิดขึ้นแล้ว ให้สำเร็จ. สัมมัปปธานเหล่านี้ย่อมได้ในจิตต่าง ๆ ในส่วนเบื้องต้นแห่งมรรค แต่ในขณะแห่งมรรค วิริยะอันเดียวเท่านั้นย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง. อรรถว่าปทหนะ คืออรรถว่าความพยายาม. บทว่าปธานัตถะก็มี อรรถนั้นนั่นแหละ.

Iddhipādānanti ettha chandavīriyacittavīmaṃsāsu ekeko ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi, paṭhamenatthena iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyenatthena iddhiyā pādoti iddhipādo. Pādoti patiṭṭhā, adhigamūpāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Ete chandādayo pubbabhāge adhipativasena nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana saheva labbhanti. Ijjhanaṭṭhoti nipphajjanaṭṭho patiṭṭhānaṭṭho vā. Saccānanti catunnaṃ ariyasaccānaṃ. Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho. Imāni aṭṭha vissajjanāni lokiyalokuttaramissakāni. Payogānanti catunnaṃ ariyamaggapayogānaṃ. Paṭippassaddhaṭṭhoti catunnaṃ ariyaphalānaṃ paṭippassaddhaṭṭho. Maggapayogo hi phalakkhaṇe paṭippassaddho hoti niṭṭhitakiccattā. Maggapayogānaṃ phalodayena paṭippassaddhabhāvo vā. Phalānaṃ sacchikiriyaṭṭhoti ariyaphalānaṃ paccavekkhaṇavasena paccakkhakaraṇaṭṭho. Ārammaṇasacchikiriyā vuttā hoti, phalakkhaṇe paṭilābhasacchikiriyā vā. Vitakkādīni pañca vissajjanāni jhānaṅgavasena niddiṭṭhāni. Vitakkanaṃ vitakko, ūhananti [Pg.92] vuttaṃ hoti. Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Upavicāraṭṭhoti anumajjanaṭṭho. Abhisandanaṭṭhoti temanaṭṭho samādhivasena cittassa ekaggaṭṭho.

ในคำว่า อิทธิบาท ในธรรมทั้งหลายมีฉันทะ วิริยะ จิต วิมังสา ธรรมแต่ละอย่างย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อิทธิ อรรถว่า ย่อมสำเร็จ ย่อมทำให้สำเร็จ. หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญ ย่อมถึงความเป็นผู้ประเสริฐด้วยธรรมมีฉันทะเป็นต้นนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อิทธิ. ด้วยอรรถแรก ธรรมที่สำเร็จนั่นแหละเป็นบาท เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อิทธิบาท อรรถว่า ส่วนแห่งอิทธิ. ด้วยอรรถที่สอง บาทแห่งอิทธิ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อิทธิบาท. คำว่า บาท อรรถว่า ที่ตั้ง อุบายเป็นเครื่องบรรลุ นี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น ด้วยธรรมมีฉันทะเป็นต้นนั้น ย่อมถึงซึ่งอิทธิอันเป็นธรรมพิเศษยิ่งขึ้นไป เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า บาท. ธรรมมีฉันทะเป็นต้นเหล่านี้ ในส่วนเบื้องต้นย่อมได้ในจิตต่างๆ กันโดยความเป็นอธิปติปัจจัย แต่ในขณะแห่งมรรคย่อมได้พร้อมกันทีเดียว. อรรถว่า ความสำเร็จ คืออรรถว่า ความสำเร็จ หรืออรรถว่า ความตั้งมั่น. ในคำว่า สัจจะทั้งหลาย แห่งอริยสัจ ๔. อรรถว่า ความเป็นจริง คืออรรถว่า ความเป็นไปตามสภาพ. วิสัชนา ๘ ประการเหล่านี้ เป็นโลกีย์และโลกุตตระปะปนกัน. ในคำว่า ปโยคะทั้งหลาย แห่งการประกอบอริยมรรค ๔. อรรถว่า ความสงบระงับ คืออรรถว่า ความสงบระงับแห่งอริยผล ๔. เพราะว่า การประกอบมรรคย่อมสงบระงับในขณะแห่งผล เพราะเหตุที่กิจสำเร็จแล้ว. หรือว่า ความเป็นผู้สงบระงับด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลแห่งการประกอบมรรค. อรรถว่า การทำให้แจ้งซึ่งผลทั้งหลาย คืออรรถว่า การทำให้ประจักษ์แจ้งซึ่งอริยผลทั้งหลายโดยการพิจารณา. การทำให้แจ้งโดยเป็นอารมณ์กล่าวไว้แล้ว หรือว่า การทำให้แจ้งโดยการได้ในขณะแห่งผลกล่าวไว้แล้ว. วิสัชนา ๕ ประการมีวิตกเป็นต้นเหล่านี้ แสดงไว้แล้วโดยองค์ฌาน. การตรึกชื่อว่าวิตก ท่านกล่าวว่าเป็นการยกขึ้น. การพิจารณาชื่อว่าวิจาร ท่านกล่าวว่าเป็นการเที่ยวไปตาม. อรรถว่าการพิจารณาใกล้ คืออรรถว่าการพิจารณาซ้ำๆ. อรรถว่าการหลั่งไหล คืออรรถว่าการทำให้ชุ่ม หรืออรรถว่าความตั้งมั่นแห่งจิตโดยความเป็นสมาธิ.

Āvajjanādīni pañcadasa vissajjanāni pakiṇṇakavasena niddiṭṭhāni. Pañcadvāramanodvāresu bhavaṅgārammaṇato aññārammaṇe cittasantānaṃ namentānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ āvajjanaṭṭho. Viññāṇassa vijānanaṭṭho. Paññāya pajānanaṭṭho. Saññāya sañjānanaṭṭho. Samādhissa ekodaṭṭho. Dutiyajjhānasmiñhi samādhi eko udetīti ekodīti vuccati, vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā aggo seṭṭho hutvā uppajjatīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā udetītipi vaṭṭati. Sabbopi vā kusalasamādhi nīvaraṇādīnaṃ uddhaccasseva vā paṭipakkhattā tehi anajjhāruḷhoti aggo hutvā udetīti vā tehi virahitoti asahāyo hutvā udetīti vā ekodīti yujjati. Abhiññāya ñātaṭṭhoti ñātapariññāya sabhāvajānanaṭṭho. Pariññāya tīraṇaṭṭhoti tīraṇapariññāya aniccādito upaparikkhaṇaṭṭho. Pahānassa pariccāgaṭṭhoti pahānapariññāya paṭipakkhapajahanaṭṭho. Samappavattāya bhāvanāya ekarasaṭṭho. Phassanaṭṭhoti phusanaṭṭho vindanaṭṭho. Pīḷābhāravahanādinā khandhaṭṭho. Suññādinā dhātuṭṭho. Sakasakamariyādāyatanādinā āyatanaṭṭho. Paccayehi saṅgamma katavasena saṅkhataṭṭho. Tabbiparītena asaṅkhataṭṭho.

วิสัชนา ๑๕ ประการมีอาวัชชนะเป็นต้นเหล่านี้ แสดงไว้แล้วโดยความเป็นปกิณณกะ. อรรถว่า การรำพึงแห่งจิต ๒ ดวง ที่น้อมกระแสจิตไปสู่อารมณ์อื่นจากอารมณ์แห่งภวังค์ ในปัญจทวารและมโนทวาร. อรรถว่า การรู้แจ้งแห่งวิญญาณ. อรรถว่า การรู้แจ้งด้วยปัญญา. อรรถว่า การรู้แจ้งด้วยสัญญา. อรรถว่า ความเป็นเอกโกทิแห่งสมาธิ. เพราะว่า ในทุติยฌาน สมาธิย่อมเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า เอกโกทิ อรรถว่า ย่อมเกิดขึ้นเป็นเลิศ เป็นประเสริฐ เพราะไม่ถูกวิตกและวิจารครอบงำ. แม้ความเป็นเลิศก็เรียกว่า เอก ในโลก. หรือว่า ย่อมเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง ไม่มีเพื่อน เพราะปราศจากวิตกและวิจาร ดังนี้ก็ควร. หรือว่า กุศลสมาธิทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นเป็นเลิศ เพราะไม่ถูกนิวรณ์เป็นต้น หรืออุทธัจจะเท่านั้นครอบงำ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งเหล่านั้น หรือว่า ย่อมเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง ไม่มีเพื่อน เพราะปราศจากสิ่งเหล่านั้น ดังนี้ก็ควร เรียกว่า เอกโกทิ. อรรถว่า การรู้แจ้งด้วยอภิญญา คืออรรถว่า การรู้แจ้งสภาวะด้วยญาตปริญญา. อรรถว่า การพิจารณาด้วยปริญญา คืออรรถว่า การพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ด้วยตีรณปริญญา. อรรถว่า การสละซึ่งการละ คืออรรถว่า การละกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยปหานปริญญา. อรรถว่า มีรสเดียวแห่งภาวนาที่ดำเนินไปโดยสม่ำเสมอ. อรรถว่า การถูกต้อง คืออรรถว่า การถูกต้อง อรรถว่า การเสวย. อรรถว่า ขันธ์ โดยความเป็นผู้แบกภาระแห่งทุกข์เป็นต้น. อรรถว่า ธาตุ โดยความเป็นของว่างเปล่าจากสัตว์ ชีวะ เป็นต้น. อรรถว่า อายตนะ โดยความเป็นที่ขยายขอบเขตของตนๆ เป็นต้น. อรรถว่า สังขตะ โดยความเป็นสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมปรุงแต่งขึ้น. อรรถว่า อสังขตะ โดยความเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสังขตะนั้น.

14. Cittaṭṭhādīni pañcadasa vissajjanāni cittasambandhena niddiṭṭhāni. Cittaṭṭhoti ettha ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho. Yaṃ panettha javanaṃ hoti, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotītipi cittaṃ, yaṃ vipākaṃ hoti, taṃ kammakilesehi citantipi cittaṃ, sabbampi yathānurūpaṃ cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittaṃ, yaṃ vaṭṭassa paccayo hoti, taṃ saṃsāradukkhaṃ cinotītipi cittaṃ. Evaṃ ārammaṇe cittatādito cittaṭṭho. Cittuppādane phaluppādane vā nāssa antaramatthīti anantaraṃ, anantarassa bhāvo ānantariyaṃ, cittassa ānantariyaṃ cittānantariyaṃ, so cittānantariyaṭṭho. Arahato cuticittaṃ vajjetvā yassa kassaci samanantaraniruddhassa cittassa anantaracittuppādane samatthabhāvo maggacittassa anantaraṃ phaluppādane samatthabhāvoti adhippāyo. Cittassa vuṭṭhānaṭṭhoti gotrabhucittassa [Pg.93] nimittato, maggacittassa nimittapavattato vuṭṭhānaṭṭho. Cittassa vivaṭṭanaṭṭhoti tasseva cittadvayassa yathāvuttato vuṭṭhitassa nibbāne vivaṭṭanaṭṭho. Cittassa hetuṭṭhoti cittassa hetupaccayabhūtānaṃ navannaṃ hetūnaṃ hetuṭṭho. Cittassa paccayaṭṭhoti cittassa vatthārammaṇādīnaṃ anekesaṃ paccayānaṃ paccayaṭṭho. Cittassa vatthuṭṭhoti cittassa vatthubhūtānaṃ cakkhusotaghānajivhākāyahadayavatthūnaṃ vatthuṭṭho. Cittassa bhūmaṭṭhoti cittassa uppattidesavasena kāmāvacarādibhūmiattho. Cittassa ārammaṇaṭṭhoti rūpādiārammaṇaṭṭho. Paricitassārammaṇassa sañcaraṇaṭṭhānaṭṭhena gocaraṭṭho. Upari vuttaviññāṇacariyāvasena cariyaṭṭho. Atha vā payogasamudācāraṭṭho cariyaṭṭho. Cittassa gamanābhāvepi dūrasantikārammaṇagahaṇavasena gataṭṭho. Abhinīhāraṭṭhoti gahitārammaṇato aññārammaṇamanasikāratthaṃ cittassa abhinīharaṇaṭṭho. Cittassa niyyānaṭṭhoti maggacittassa vaṭṭato niyyānaṭṭho. ‘‘Nekkhammaṃ paṭiladdhassa kāmacchandato cittaṃ nissaṭaṃ hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.24, 191 thokaṃ visadisaṃ) nayena cittassa nissaraṇaṭṭho.

๑๔. วิสัชนา ๑๕ ประการมีจิตตัตถะเป็นต้น แสดงไว้โดยความเกี่ยวข้องกับจิต. ในคำว่า จิตตัตถะ นี้ (มีอธิบายว่า) จิตชื่อว่า จิต เพราะคิดอารมณ์ อธิบายว่า รู้แจ้ง. อนึ่ง ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตใดเป็นชวนะ จิตนั้นชื่อว่า จิต เพราะสั่งสมสันดานของตนโดยวิถีแห่งชวนะ. จิตใดเป็นวิบาก จิตนั้นชื่อว่า จิต เพราะกรรมและกิเลสสั่งสมไว้. แม้จิตทั้งหมดก็ชื่อว่า จิต เพราะความวิจิตรตามสมควร และชื่อว่า จิต เพราะความเป็นสภาพที่กระทำความวิจิตร. จิตใดเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะ จิตนั้นชื่อว่า จิต เพราะสั่งสมทุกข์ในสังสารวัฏ. อรรถแห่งจิตโดยความวิจิตรเป็นต้นในอารมณ์ เป็นอย่างนี้. ในการเกิดขึ้นแห่งจิต หรือในการเกิดขึ้นแห่งผล ย่อมไม่มีระหว่างสำหรับจิตนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนันตระ. ความเป็นสภาพที่ไม่มีระหว่างชื่อว่า อานันตริยะ. ความเป็นสภาพที่ไม่มีระหว่างแห่งจิตชื่อว่า จิตตานันตริยะ. อรรถแห่งจิตตานันตริยะนั้น มีอธิบายว่า คือความเป็นสภาพที่สามารถในการยังจิตดวงอื่นให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งจิตที่ดับไปแล้วโดยชอบในลำดับ โดยเว้นจุติจิตของพระอรหันต์เสีย และความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งมรรคจิต. อรรถว่าการออกจากจิต คือการออกจากนิมิตแห่งโคตรภูจิต และการออกจากนิมิตและปวัตตะแห่งมรรคจิต. อรรถว่าการผันกลับแห่งจิต คือการผันกลับสู่นิพพานแห่งจิตทั้งสองนั้นที่ออกจากสิ่งที่กล่าวแล้ว. อรรถว่าเหตุแห่งจิต คืออรรถว่าความเป็นเหตุแห่งเหตุ ๙ ประการที่เป็นเหตุปัจจัยแห่งจิต. อรรถว่าปัจจัยแห่งจิต คืออรรถว่าความเป็นปัจจัยแห่งปัจจัยมิใช่น้อยมีวัตถุและอารมณ์เป็นต้นแห่งจิต. อรรถว่าวัตถุแห่งจิต คืออรรถว่าความเป็นที่ตั้งแห่งวัตถุทั้งหลายมีจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย และหทัยวัตถุที่เป็นที่ตั้งแห่งจิต. อรรถว่าภูมิแห่งจิต คืออรรถว่าภูมิมีกามาวจรภูมิเป็นต้น โดยอำนาจแห่งที่เกิดของจิต. อรรถว่าอารมณ์แห่งจิต คืออรรถว่าอารมณ์มีรูปารมณ์เป็นต้น. อรรถว่าโคจร คืออรรถว่าความเป็นที่เที่ยวไปโดยความเป็นที่ที่อารมณ์ที่คุ้นเคยดำเนินไป. อรรถว่าจริยา โดยอำนาจแห่งวิญญาณจริยาที่กล่าวไว้ข้างบน. หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถว่าจริยา คืออรรถว่าการประกอบและการดำเนินไป. อรรถว่าไป แม้จะไม่มีการไปสู่ที่อื่นแห่งจิต แต่ชื่อว่าไปโดยอำนาจแห่งการรับอารมณ์ที่ไกลและใกล้. อรรถว่าอภินีหาร คืออรรถว่าการนำจิตไปเพื่อมนสิการอารมณ์อื่นจากอารมณ์ที่รับไว้. อรรถว่าการออกไปแห่งจิต คืออรรถว่าการออกไปจากวัฏฏะแห่งมรรคจิต. อรรถว่าการสลัดออกแห่งจิต โดยนัยเป็นต้นว่า 'จิตของผู้ได้เนกขัมมะย่อมสลัดออกจากกามฉันทะ'.

15. Ekattādīni dvācattālīsa vissajjanāni ekattasambandhena niddiṭṭhāni. Ekatteti ārammaṇekatte, ekārammaṇeti attho. Paṭhamajjhānavasena pakkhandanaṭṭho. Dutiyajjhānavasena pasīdanaṭṭho. Tatiyajjhānavasena santiṭṭhanaṭṭho. Catutthajjhānavasena muccanaṭṭho. Paccavekkhaṇavasena etaṃ santanti passanaṭṭho. Yānīkataṭṭhādayo pañca samādhissa vasībhāvavisesā. Yānīkataṭṭhoti yuttayānasadisakataṭṭho. Vatthukataṭṭhoti patiṭṭhaṭṭhena vatthu viya kataṭṭho. Anuṭṭhitaṭṭhoti paccupaṭṭhitaṭṭho. Paricitaṭṭhoti samantato citaṭṭho. Susamāraddhaṭṭhoti suṭṭhu samāraddhaṭṭho, sukataṭṭhoti attho. Āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇavasitāvasena vā paṭipāṭiyā pañca padāni yojetabbāni. Kasiṇādiārammaṇabhāvanāya sikhāppattakāle cittacetasikānaṃ pariggahaparivāraparipūraṭṭho. Tesaṃyeva sammā samāhitattā ekārammaṇe samosaraṇena samodhānaṭṭho. Tesaṃyeva balappattiyā ārammaṇaṃ abhibhavitvā patiṭṭhānavasena adhiṭṭhānaṭṭho. Samathassa vipassanāya vā ādito, ādarena vā sevanavasena āsevanaṭṭho. Vaḍḍhanavasena bhāvanaṭṭho[Pg.94]. Punappunaṃ karaṇavasena bahulīkammaṭṭho. Bahulīkatassa suṭṭhu samuṭṭhitavasena susamuggataṭṭho. Susamuggatassa paccanīkehi suṭṭhu vimuttivasena ārammaṇe ca suṭṭhu adhimuttivasena suvimuttaṭṭho.

๑๕. การอธิบาย ๔๒ อย่างมี 'เอกัตตะ' เป็นต้นนี้ ได้แสดงไว้โดยสัมพันธ์กับคำว่า 'เอกัตตะ'. ในคำว่า 'เอกัตตะ' นี้ หมายถึงความเป็นเอกัตตะในอารมณ์ คือมีอารมณ์เดียว. โดยอำนาจแห่งปฐมฌาน หมายถึงการแล่นเข้าไป. โดยอำนาจแห่งทุติยฌาน หมายถึงความผ่องใส. โดยอำนาจแห่งตติยฌาน หมายถึงการตั้งมั่นดี. โดยอำนาจแห่งจตุตถฌาน หมายถึงการหลุดพ้น. โดยอำนาจแห่งการพิจารณา หมายถึงการเห็นว่า 'ธรรมนี้สงบ'. 'ยานีกตัตถะ' เป็นต้น เป็นวิเสสแห่งวสีภาวะของสมาธิ ๕ อย่าง. 'ยานีกตัตถะ' หมายถึงความเป็นสภาพที่กระทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว. 'วัตถุกตัตถะ' หมายถึงความเป็นสภาพที่กระทำเหมือนวัตถุโดยความเป็นที่ตั้ง. 'อนุฏฐิตัตถะ' หมายถึงความเป็นสภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้า. 'ปริจิตัตถะ' หมายถึงความเป็นสภาพที่สั่งสมไว้โดยรอบ. 'สุสมาลัทธัตถะ' หมายถึงความเป็นสภาพที่ปรารภดีแล้วอย่างยิ่ง หมายถึงความเป็นสภาพที่กระทำดีแล้ว. หรือโดยอำนาจแห่งอาวัชชนวสี สมาปัชชนวสี อธิฏฐานวสี วุฏฐานวสี และปัจจเวกขณวสี พึงประกอบบท ๕ อย่างตามลำดับ. ในเวลาที่การเจริญอารมณ์มีกสิณเป็นต้นถึงยอด หมายถึงการกำหนดถือเอา การแวดล้อม และการทำให้บริบูรณ์ของจิตและเจตสิก. และหมายถึงการรวมกันโดยการประชุมกันในอารมณ์เดียว เพราะจิตและเจตสิกเหล่านั้นตั้งมั่นดีแล้ว. และหมายถึงความเป็นอธิฏฐานะโดยการตั้งมั่นโดยครอบงำอารมณ์ด้วยการถึงกำลังของจิตและเจตสิกเหล่านั้น. หรือโดยอำนาจแห่งการเสพด้วยความเคารพตั้งแต่ต้นในสมถะหรือวิปัสสนา หมายถึงอาเสวนะ. โดยอำนาจแห่งการเจริญ หมายถึงภาวนา. โดยอำนาจแห่งการกระทำบ่อยๆ หมายถึงพหุลีกรรม. โดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นดีแล้วอย่างยิ่งของธรรมที่กระทำบ่อยๆ หมายถึงสุสมุคคตัตถะ. และโดยอำนาจแห่งการหลุดพ้นดีแล้วอย่างยิ่งจากปฏิปักษ์ และโดยอำนาจแห่งการน้อมใจเชื่อดีแล้วอย่างยิ่งในอารมณ์ (นิพพาน) ของผู้ที่สุสมุคคตะแล้ว หมายถึงสุวิมุตตัตถะ.

Bujjhanaṭṭhādīni cattāri padāni bojjhaṅgavasena vuttāni. Sotāpattimaggabojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭho. Sakadāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho. Anāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho. Arahattamaggabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho. Vipassanābojjhaṅgānaṃ vā bujjhanaṭṭho. Dassanamaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho. Bhāvanāmaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho. Phalabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho. Yathāvuttanayeneva bojjhaṅgānaṃ tassa tassa puggalassa bodhanādikaraṇena bodhanaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā. Yathāvuttānaṃyeva bojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭhena ‘‘bodho’’ti laddhanāmassa puggalassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Tesaṃ yathāvuttānaṃyeva bodhipakkhiyaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā. Vipassanāpaññāvasena jotanaṭṭho. Kamato catumaggapaññāvasena ujjotanānujjotanapaṭijjotanasañjotanaṭṭho. Kamato catumaggapaññāvasena vā jotanaṭṭhādayo, phalapaññāvasena sañjotanaṭṭho veditabbo.

บท ๔ อย่างมี 'พุชฌนัตถะ' เป็นต้น ได้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งโพชฌงค์. 'พุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรค. 'อนุพุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งตามสมควรของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยสกทาคามิมรรค. 'ปฏิพุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งแทงตลอดของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยอนาคามิมรรค. 'สัมพุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งดีของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยอรหัตตมรรค. หรือ 'พุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยวิปัสสนา. 'อนุพุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งตามสมควรของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยทัสสนมรรค. 'ปฏิพุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งแทงตลอดของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยภาวนามรรค. 'สัมพุชฌนัตถะ' คือการรู้แจ้งดีของโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยผลโพชฌงค์. โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อรรถ ๔ อย่างมี 'โพธนัตถะ' เป็นต้น พึงทราบโดยความเป็นเหตุแห่งการรู้แจ้งเป็นต้นของบุคคลนั้นๆ สำหรับโพชฌงค์. โพชฌงค์ที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ชื่อว่า 'โพธิปักขิยะ' เพราะความเป็นสภาพที่อยู่ในส่วนของบุคคลผู้มีนามว่า 'โพธิ' เพราะความเป็นสภาพที่รู้แจ้ง. อรรถ ๔ อย่างมี 'โพธิปักขิยัตถะ' เป็นต้น ของโพชฌงค์เหล่านั้นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง พึงทราบ. 'โชตนัตถะ' คือความสว่างไสวโดยอำนาจแห่งวิปัสสนาปัญญา. โดยลำดับ 'อุชโชตนัตถะ' 'อนุชโชตนัตถะ' 'ปฏิชโชตนัตถะ' 'สัญโชตนัตถะ' พึงทราบโดยอำนาจแห่งมรรคปัญญาทั้ง ๔. หรือโดยลำดับ 'โชตนัตถะ' เป็นต้น ๔ อย่าง พึงทราบโดยอำนาจแห่งมรรคปัญญาทั้ง ๔. 'สัญโชตนัตถะ' พึงทราบโดยอำนาจแห่งผลปัญญา.

16. Patāpanaṭṭhādīni aṭṭhārasa vissajjanāni ariyamaggavasena niddiṭṭhāni. Ariyamaggo hi yassuppajjati, taṃ patāpeti pabhāseti virocāpetīti patāpano, tassa patāpanaṭṭho. Tasseva atipabhassarabhāvena sayaṃ virocanaṭṭho. Kilesānaṃ visosanena santāpanaṭṭho. Amalanibbānārammaṇattā amalaṭṭho. Sampayuttamalābhāvena vimalaṭṭho. Ārammaṇakaraṇamalābhāve nimmalaṭṭho. Atha vā sotāpattimaggassa amalaṭṭho. Sakadāgāmianāgāmimaggānaṃ vimalaṭṭho. Arahattamaggassa nimmalaṭṭho. Atha vā sāvakamaggassa amalaṭṭho. Paccekabuddhamaggassa vimalaṭṭho. Sammāsambuddhamaggassa nimmalaṭṭho. Kilesavisamābhāvena samaṭṭho. ‘‘Sammā mānābhisamayā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28; a. ni. 3.33; 5.200) viya kilesappahānaṭṭhena samayaṭṭho. Vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātesu pañcasu vivekesu samucchedavivekattā vivekaṭṭho, vinābhāvaṭṭho. Nissaraṇaviveke nibbāne caraṇato vivekacariyaṭṭho. Pañcasu virāgesu samucchedavirāgattā [Pg.95] virāgaṭṭho, virajjanaṭṭho. Nissaraṇavirāge nibbāne caraṇato virāgacariyaṭṭho. Pañcasu nirodhesu samucchedanirodhattā nirodhaṭṭho. Dukkhanirodhe nibbāne caraṇato nirodhacariyaṭṭho. Pariccāgapakkhandanavosaggattā vosaggaṭṭho. Ariyamaggo hi samucchedavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo, ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo ca. Vipassanā pana tadaṅgavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo, tanninnabhāvena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo. Na so idha adhippeto. Vosaggabhāvena caraṇato vosaggacariyaṭṭho. Pañcasu vimuttīsu samucchedavimuttittā vimuttaṭṭho. Nissaraṇavimuttiyaṃ caraṇato vimutticariyaṭṭho.

๑๖. อรรถว่ายังให้รุ่งเรืองเป็นต้น ๑๘ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยความเป็นอริยมรรค. แท้จริง อริยมรรคใดเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ย่อมยังบุคคลนั้นให้รุ่งเรือง ให้สว่าง ให้ผ่องใส เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าปตาปนะ (เครื่องยังให้รุ่งเรือง) อรรถว่ายังให้รุ่งเรืองเป็นของอริยมรรคนั้น. อรรถว่ารุ่งเรืองเองด้วยความเป็นของรุ่งเรืองยิ่งของอริยมรรคนั้นนั่นแล. อรรถว่ายังให้เร่าร้อนด้วยการยังกิเลสทั้งหลายให้เหือดแห้ง. อรรถว่าไม่มีมลทินเพราะมีพระนิพพานอันปราศจากมลทินเป็นอารมณ์. อรรถว่าปราศจากมลทินเพราะไม่มีมลทินอันสัมปยุต. อรรถว่าไม่มีมลทินเพราะไม่มีมลทินอันกระทำซึ่งอารมณ์. หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถว่าไม่มีมลทินเป็นของโสดาปัตติมรรค. อรรถว่าปราศจากมลทินเป็นของสกทาคามิมรรคและอนาคามิมรรค. อรรถว่าไม่มีมลทินเป็นของอรหัตตมรรค. หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถว่าไม่มีมลทินเป็นของสาวกมรรค. อรรถว่าปราศจากมลทินเป็นของปัจเจกพุทธมรรค. อรรถว่าไม่มีมลทินเป็นของสัมมาสัมพุทธมรรค. อรรถว่าเสมอเพราะไม่มีความไม่เสมอแห่งกิเลส. อรรถว่าละด้วยอรรถว่าละกิเลส เหมือนในบทมีอาทิว่า “สัมมามานาภิสมยา” (ม.อุ. ๑.๒๘; อ.ปญฺจก. ๓.๓๓; ๕.๒๐๐). อรรถว่าวิเวก อรรถว่าปราศจาก เพราะความเป็นสมุจเฉทวิเวก ในวิเวก ๕ อย่าง อันนับว่าวิกขัมภนวิเวก ตทังควิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก. อรรถว่าความประพฤติในวิเวกเพราะเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นนิสสรณวิเวก. อรรถว่าวิราคะ อรรถว่าคลายกำหนัด เพราะความเป็นสมุจเฉทวิราคะ ในวิราคะ ๕ อย่าง. อรรถว่าความประพฤติในวิราคะเพราะเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นนิสสรณวิราคะ. อรรถว่านิโรธเพราะความเป็นสมุจเฉทนิโรธ ในนิโรธ ๕ อย่าง. อรรถว่าความประพฤติในนิโรธเพราะเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นนิโรธแห่งทุกข์. อรรถว่าสละเพราะความเป็นปริจจาคโวสสัคคะและปักขันธนโวสสัคคะ. แท้จริง อริยมรรคชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะเพราะละกิเลสโดยอำนาจแห่งสมุจเฉทปhาน และชื่อว่าปักขันธนโวสสัคคะเพราะแล่นเข้าไปสู่พระนิพพานด้วยการกระทำซึ่งพระนิพพานเป็นอารมณ์. ส่วนวิปัสสนาชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะเพราะละกิเลสโดยอำนาจแห่งตทังคปหาน และชื่อว่าปักขันธนโวสสัคคะเพราะแล่นเข้าไปสู่พระนิพพานด้วยความเป็นของน้อมไปในพระนิพพานนั้น. วิปัสสนานั้นไม่พึงประสงค์ในที่นี้. อรรถว่าความประพฤติในการสละและการแล่นเข้าไปเพราะเป็นไปด้วยความเป็นของมีการละกิเลสและการแล่นเข้าไปสู่พระนิพพาน. อรรถว่าหลุดพ้นเพราะความเป็นสมุจเฉทวิมุตติ ในวิมุตติ ๕ อย่าง. อรรถว่าความประพฤติในนิสสรณวิมุตติเพราะเป็นไปในนิสสรณวิมุตติ.

Chandavīriyacittavīmaṃsāsaṅkhātesu catūsu iddhipādesu ekekaiddhipādavasena dasa dasa katvā caturiddhipādavasena chandaṭṭhādīni cattālīsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Kattukamyataṭṭho chandaṭṭho. Chandaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvena pādaṭṭho. Padaṭṭhoti vā pāṭho. Iddhipādattā adhipatibhāvena padhānaṭṭho. Payogakāle ijjhanaṭṭho. Saddhāsampayogena adhimokkhaṭṭho. Vīriyasampayogena paggahaṭṭho. Satisampayogena upaṭṭhānaṭṭho. Samādhisampayogena avikkhepaṭṭho. Paññāsampayogena dassanaṭṭho. Paggahaṭṭho vīriyaṭṭho. Vīriyaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sayaṃ vīriyattā paggahaṭṭho. Cintanaṭṭhādiko cittaṭṭho. Cittaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Upaparikkhanaṭṭho vīmaṃsaṭṭho. Vīmaṃsaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sayaṃ vīmaṃsattā dassanaṭṭho.

อรรถว่าฉันทะเป็นต้น 40 อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอำนาจแห่งอิทธิบาท 4 อย่าง โดยกระทำอิทธิบาทแต่ละอย่างให้มี 10 อย่าง ในอิทธิบาท 4 อย่าง อันนับว่าฉันทอิทธิบาท วิริยอิทธิบาท จิตตอิทธิบาท และวิมังสาอิทธิบาท. อรรถว่าความใคร่จะกระทำชื่อว่าฉันทัตถะ. อรรถว่ารากเหง้าในกาลเริ่มบำเพ็ญภาวนาโดยกระทำฉันทะให้เป็นประธาน. อรรถว่าปาทัตถะด้วยความเป็นที่ตั้งของธรรมทั้งหลายอันเกิดพร้อมกัน. แม้บทว่าปทัตถะก็มี. อรรถว่าประธานด้วยความเป็นอธิบดีเพราะความเป็นอิทธิบาท. อรรถว่าสำเร็จในกาลแห่งการประกอบ. อรรถว่าน้อมใจเชื่อด้วยการประกอบด้วยศรัทธา. อรรถว่ายกย่องด้วยการประกอบด้วยวิริยะ. อรรถว่าปรากฏด้วยการประกอบด้วยสติ. อรรถว่าไม่ฟุ้งซ่านด้วยการประกอบด้วยสมาธิ. อรรถว่าเห็นด้วยการประกอบด้วยปัญญา. อรรถว่ายกย่องชื่อว่าวิริยัตถะ. อรรถว่ารากเหง้าในกาลเริ่มบำเพ็ญภาวนาโดยกระทำวิริยะให้เป็นประธาน. อรรถว่ายกย่องเพราะตนเองเป็นวิริยะ. อรรถว่าความตรึกเป็นต้นชื่อว่าจิตตัตถะ. อรรถว่ารากเหง้าในกาลเริ่มบำเพ็ญภาวนาโดยกระทำจิตให้เป็นประธาน. อรรถว่าพิจารณาชื่อว่าวิมังสาตถะ. อรรถว่ารากเหง้าในกาลเริ่มบำเพ็ญภาวนาโดยกระทำปัญญาให้เป็นประธาน. อรรถว่าเห็นเพราะตนเองเป็นปัญญา.

17. Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīni soḷasa vissajjanāni saccānaṃ tathalakkhaṇavasena niddiṭṭhāni. Dukkhadassaneneva pīḷanaṭṭho. Dukkhāyūhanasamudayadassanena saṅkhataṭṭho. Sabbakilesasantāpaharasusītalamaggadassanena santāpaṭṭho. Avipariṇāmadhammanirodhadassanena vipariṇāmaṭṭho. Samudayadassaneneva āyūhanaṭṭho. Samudayāyūhitadukkhadassanena nidānaṭṭho. Visaññogabhūtanirodhadassanena saññogaṭṭho. Niyyānabhūtamaggadassanena palibodhaṭṭho. Nirodhadassaneneva nissaraṇaṭṭho. Avivekabhūtasamudayadassanena vivekaṭṭho. Saṅkhatabhūtamaggadassanena asaṅkhataṭṭho. Visabhūtadukkhadassanena amataṭṭho. Maggadassaneneva [Pg.96] niyyānaṭṭho. Nibbānasampattiyā ahetubhūtasamudayadassanena hetuṭṭho. Sududdasanirodhadassanena dassanaṭṭho. Kapaṇajanasadisadukkhadassanena uḷārakulasadiso ādhipateyyaṭṭho pātubhavatīti. Evaṃ taṃtaṃsaccadassanena tadaññasaccadassanena ca ekekassa saccassa cattāro cattāro lakkhaṇaṭṭhā vuttā.

๑๗. อรรถว่าความบีบคั้นแห่งทุกข์เป็นต้น 16 อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอำนาจแห่งลักษณะอันเป็นจริงของสัจจะทั้งหลาย. อรรถว่าความบีบคั้นย่อมปรากฏด้วยการเห็นทุกขสัจจะเท่านั้น. อรรถว่าอันปัจจัยปรุงแต่งย่อมปรากฏด้วยการเห็นสมุทยสัจจะอันยังทุกข์ให้พยายาม. อรรถว่าความเร่าร้อนย่อมปรากฏด้วยการเห็นมรรคสัจจะอันเย็นยิ่งนักอันยังความเร่าร้อนแห่งกิเลสทั้งปวงให้พินาศ. อรรถว่าความแปรปรวนย่อมปรากฏด้วยการเห็นนิโรธสัจจะอันมีสภาพไม่แปรปรวน. อรรถว่าความพยายามย่อมปรากฏด้วยการเห็นสมุทยสัจจะเท่านั้น. อรรถว่าเหตุย่อมปรากฏด้วยการเห็นทุกขสัจจะอันสมุทยสัจจะพยายามแล้ว. อรรถว่าความประกอบในวัฏฏะย่อมปรากฏด้วยการเห็นนิโรธสัจจะอันเป็นของปราศจากความประกอบในวัฏฏะ. อรรถว่าเครื่องผูกพันย่อมปรากฏด้วยการเห็นมรรคสัจจะอันเป็นเครื่องนำออก. อรรถว่าเครื่องนำออกย่อมปรากฏด้วยการเห็นนิโรธสัจจะเท่านั้น. อรรถว่าวิเวกย่อมปรากฏด้วยการเห็นสมุทยสัจจะอันเป็นของไม่วิเวก. อรรถว่าอสังขตะย่อมปรากฏด้วยการเห็นมรรคสัจจะอันเป็นสังขตธรรม. อรรถว่าอมตะย่อมปรากฏด้วยการเห็นทุกขสัจจะอันเป็นของมีพิษ. อรรถว่าเครื่องนำออกย่อมปรากฏด้วยการเห็นมรรคสัจจะเท่านั้น. อรรถว่าเหตุย่อมปรากฏด้วยการเห็นสมุทยสัจจะอันเป็นของไม่มีเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งพระนิพพาน. อรรถว่าการเห็นย่อมปรากฏด้วยการเห็นนิโรธสัจจะอันเห็นได้ยากยิ่ง. อรรถว่าความเป็นใหญ่เปรียบด้วยตระกูลอันประเสริฐย่อมปรากฏด้วยการเห็นทุกขสัจจะอันเปรียบด้วยคนเข็ญใจ. ด้วยประการฉะนี้ อรรถแห่งลักษณะ 4 อย่าง 4 อย่าง ของสัจจะแต่ละอย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกล่าวไว้แล้วด้วยการเห็นสัจจะนั้นๆ และด้วยการเห็นสัจจะ 3 อย่างที่เหลือจากสัจจะนั้น.

Tathaṭṭhādīni dvādasa vissajjanāni sabbadhammasaṅgāhakadvādasapadavasena niddiṭṭhāni. Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho. Anattaṭṭhoti attavirahitaṭṭho. Saccaṭṭhoti avisaṃvādanaṭṭho. Paṭivedhaṭṭhoti paṭivijjhitabbaṭṭho. Abhijānanaṭṭhoti abhijānitabbaṭṭho. Parijānanaṭṭhoti ñātatīraṇapariññāya parijānitabbaṭṭho. Dhammaṭṭhoti sabhāvadhāraṇādiattho. Dhātuṭṭhoti suññādiattho. Ñātaṭṭhoti jānituṃ sakkuṇeyyaṭṭho. Sacchikiriyaṭṭhoti sacchikātabbaṭṭho. Phassanaṭṭhoti ñāṇena phusitabbaṭṭho. Abhisamayaṭṭhoti paccavekkhaṇañāṇena abhisammāgantabbaṭṭho, ñāṇena paṭilabhitabbaṭṭho vā. Paṭilābhopi hi ‘‘atthābhisamayā dhīro’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.130) viya abhisamayoti vuccati.

อรรถว่าตถะเป็นต้น 12 อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอำนาจแห่งบท 12 อย่างอันสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง. อรรถว่าตถะคืออรรถว่ามีสภาพเป็นจริง. อรรถว่าอนัตตาคืออรรถว่าปราศจากอัตตา. อรรถว่าสัจจะคืออรรถว่าไม่คลาดเคลื่อน. อรรถว่าปฏิเวธคืออรรถว่าอันพึงแทงตลอด. อรรถว่าอภิชานะคืออรรถว่าอันพึงรู้ยิ่ง. อรรถว่าปริชานะคืออรรถว่าอันพึงกำหนดรู้ด้วยญาตปริญญาและตีรณปริญญา. อรรถว่าธรรมคืออรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาพเป็นต้น. อรรถว่าธาตุคืออรรถว่าว่างเปล่าจากสัตว์และชีวะเป็นต้น. อรรถว่าญาตะคืออรรถว่าอันอาจรู้ได้. อรรถว่าสัจฉิกิริยาคืออรรถว่าอันพึงทำให้แจ้ง. อรรถว่าผัสสนะคืออรรถว่าอันพึงถูกต้องด้วยญาณ. อรรถว่าอภิสมัยคืออรรถว่าอันพึงเข้าถึงโดยชอบด้วยปัจจเวกขณญาณ หรืออรรถว่าอันพึงได้ด้วยญาณ. แท้จริง แม้การได้ก็ชื่อว่าอภิสมัย เหมือนในบทมีอาทิว่า “อัตถาภิสมยา ธีโร” (สํ.สฬา. 1.130).

18. Nekkhammādīni satta vissajjanāni upacārajjhānavasena niddiṭṭhāni. Nekkhammanti kāmacchandassa paṭipakkho alobho. Ālokasaññāti thinamiddhassa paṭipakkhe ālokanimitte saññā. Avikkhepoti uddhaccassa paṭipakkho samādhi. Dhammavavatthānanti vicikicchāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇanti avijjāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ. Pāmojjanti aratipaṭipakkhā pīti. Paṭhamajjhānādīni aṭṭha vissajjanāni rūpārūpasamāpattivasena niddiṭṭhāni. Heṭṭhā pana rūpasamāpattianantaraṃ rūpajjhānasambandhena cattāro brahmavihārā niddiṭṭhā.

๑๘. เนกขัมมะเป็นต้น ๗ ประการ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอุปจารฌาน. เนกขัมมะนั้นเป็นอโลภะอันเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ. อาโลกสัญญาคือสัญญาในอาโลกนิมิตอันเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ. อวิกเขปะคือสมาธิอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจะ. ธัมมววัตถานะคือญาณอันเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา. ญาณคือญาณอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชา. ปาโมชชะคือปีติอันเป็นปฏิปักษ์ต่อความไม่ยินดี. ปฐมฌานเป็นต้น ๘ ประการ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งรูปาวจรและอรูปาวจรฌานสมาบัติ. อนึ่ง พรหมวิหาร ๔ ประการ ตรัสไว้ข้างล่าง ถัดจากรูปสมาบัติ ด้วยความเกี่ยวข้องกับรูปฌาน.

Aniccānupassanādīni lokuttaramaggassa pubbabhāge aṭṭhārasamahāvipassanāvasena niddiṭṭhāni. Heṭṭhā pana rūpādīhi yojanūpagā satta anupassanā eva vuttā, idha pana sabbāpi vuttā. Kalāpasammasanaudayabbayānupassanā kasmā na vuttāti ce? Tāsaṃ dvinnaṃ vasena aniccānupassanādīnaṃ sijjhanato imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti, aniccānupassanādīhi vā vinā tāsaṃ dvinnaṃ appavattito imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti. Khayānupassanāti paccuppannānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ bhaṅgadassanañāṇañca [Pg.97] taṃtaṃkhandhabhaṅgadassanānantaraṃ tadārammaṇacittacetasikabhaṅgadassanañāṇañca. Vayānupassanāti paccuppannānaṃ khandhānaṃ bhaṅgadassanānantaraṃ tadanvayeneva atītānāgatakhandhānaṃ bhaṅgadassanañāṇaṃ. Vipariṇāmānupassanāti tasmiṃ bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttattā, atha sabbepi atītānāgatapaccuppannā khandhā vipariṇāmavantoti sabbesaṃ vipariṇāmadassanañāṇaṃ. Animittānupassanāti evaṃ sabbasaṅkhārānaṃ vipariṇāmaṃ disvā aniccato vipassantassa aniccānupassanāva niccanimittapajahanavasena niccanimittābhāvā animittānupassanā nāma hoti. Appaṇihitānupassanāti aniccānupassanānantaraṃ pavattā dukkhānupassanāva sukhapatthanāpajahanavasena paṇidhiabhāvā appaṇihitānupassanā nāma hoti.

อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ ในส่วนเบื้องต้นแห่งโลกุตตรมรรค. อนึ่ง ในเบื้องต่ำ ตรัสไว้เฉพาะอนุปัสสนา ๗ ประการที่ควรแก่การประกอบกับรูปเป็นต้น แต่ในที่นี้ ตรัสไว้ทั้งหมด. หากมีคำถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ตรัสกลาปสัมมสนญาณและอุทยัพพยานุปัสสนา? ตอบว่า เพราะมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการมีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งญาณ ๒ ประการนั้น เมื่อตรัสมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการเหล่านี้แล้ว ญาณ ๒ ประการนั้นก็เป็นอันตรัสไว้ด้วยนั่นเอง หรือเพราะญาณ ๒ ประการนั้นย่อมไม่เป็นไปปราศจากอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น เมื่อตรัสอนุปัสสนาเหล่านี้แล้ว ญาณ ๒ ประการนั้นก็เป็นอันตรัสไว้ด้วยนั่นเอง. ขยานุปัสสนา คือญาณที่เห็นความแตกดับแห่งรูปขันธ์เป็นต้นที่เป็นปัจจุบัน และญาณที่เห็นความแตกดับแห่งจิตและเจตสิกที่มีความแตกดับแห่งรูปขันธ์เป็นต้นนั้นเป็นอารมณ์ ในลำดับแห่งการเห็นความแตกดับแห่งขันธ์นั้นๆ. วยานุปัสสนา คือญาณที่เห็นความแตกดับแห่งขันธ์ในอดีตและอนาคต โดยคล้อยตามญาณที่เห็นความแตกดับแห่งขันธ์ที่เป็นปัจจุบันนั้น ในลำดับแห่งการเห็นความแตกดับแห่งขันธ์ที่เป็นปัจจุบัน. วิปริณามานุปัสสนา คือญาณที่เห็นความแปรปรวนแห่งขันธ์ทั้งปวงว่า ขันธ์ทั้งปวงในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมมีความแปรปรวน เพราะน้อมใจเชื่อในความดับที่เรียกว่าความแตกดับนั้น. อนิมิตตานุปัสสนา คือ เมื่อเห็นความแปรปรวนแห่งสังขารทั้งปวงโดยนัยนี้แล้ว พิจารณาเห็นโดยความเป็นอนิจจะ อนิจจานุปัสสนานั่นเอง ชื่อว่าอนิมิตตานุปัสสนา เพราะไม่มีนิจจนิมิต ด้วยอำนาจแห่งการละนิจจนิมิต. อัปปณิหิตานุปัสสนา คือ ทุกขานุปัสสนาที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งอนิจจานุปัสสนานั่นเอง ชื่อว่าอัปปณิหิตานุปัสสนา เพราะไม่มีปณิธิ ด้วยอำนาจแห่งการละความปรารถนาสุข.

Suññatānupassanāti dukkhānupassanānantaraṃ pavattā anattānupassanāva attābhinivesapajahanavasena attasuññatādassanato suññatānupassanā nāma hoti. Adhipaññādhammavipassanāti evaṃ saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ passitvā passitvā aniccādito vipassantassa saṅkhārāva bhijjanti, saṅkhārānaṃ maraṇaṃ na añño koci atthīti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā. Sā hi adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati. Yathābhūtañāṇadassananti bhaṅgaṃ disvā disvā ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti pavattaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ. ‘‘Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā yañca ādīnave ñāṇaṃ yā ca nibbidā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vacanato bhayatupaṭṭhānādīnavānupassanāsu vuttāsu nibbidānupassanā idhāpi vuttāva hoti. Ādito catutthaṃ katvā vuttattā panidha na vuttā. Paṭisaṅkhānupassanāti muñcitukamyatāñāṇavasena uppannaṃ muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāsaññitaṃ aniccadukkhānattānupassanāñāṇaṃ. ‘‘Yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vacanato paṭisaṅkhānupassanāya vuttāya muñcitukamyatāsaṅkhārupekkhāñāṇāni vuttāneva honti. Vivaṭṭanānupassanāti anulomañāṇavasena uppannaṃ gotrabhuñāṇaṃ. Anulomañāṇena gotrabhuñāṇassa sijjhanato gotrabhuñāṇe vutte anulomañāṇaṃ vuttameva hoti. Evañhi aṭṭhārasannaṃ [Pg.98] mahāvipassanānaṃ paṭipāṭi vuccamānā pāḷiyā sameti. Vuttañhi indriyakathāyaṃ –

สุญญตานุปัสสนา คือ อนัตตานุปัสสนาที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งทุกขานุปัสสนานั่นเอง ชื่อว่าสุญญตานุปัสสนา เพราะเห็นความว่างเปล่าจากอัตตา ด้วยอำนาจแห่งการละความยึดมั่นในอัตตา. อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา คือ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยการเห็นความแตกดับแห่งสังขารทั้งหลายแล้วพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ซ้ำๆ อย่างนี้ว่า สังขารเท่านั้นย่อมแตกดับ ความตายเป็นของสังขารเท่านั้น สิ่งอื่นที่เป็นสัตว์หรือบุคคลผู้ตายไม่มี ดังนี้ โดยถือเอาความว่างเปล่าด้วยอำนาจแห่งความแตกดับ. วิปัสสนานั้นชื่อว่า อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา เพราะเป็นทั้งปัญญาอันยิ่งและเป็นวิปัสสนาในธรรมทั้งหลาย. ยถาภูตญาณทัสสนะ คือ ภยตูปัฏฐานญาณที่เกิดขึ้นโดยการเห็นความแตกดับซ้ำๆ ว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นไปกับด้วยภัย'. อาทีนวานุปัสสนา คือ ญาณที่เห็นโทษในภพทั้งปวงเป็นต้น ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งภยตูปัฏฐานญาณ. เพราะพระบาลีกล่าวว่า 'ปัญญาในภยตูปัฏฐาน ญาณในอาทีนวะ และนิพพิทา ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น' เมื่อตรัสภยตูปัฏฐานญาณและอาทีนวานุปัสสนาแล้ว นิพพิทานุปัสสนาก็เป็นอันตรัสไว้ในที่นี้ด้วย. แต่ที่ไม่ได้ตรัสไว้ในที่นี้ เพราะตรัสไว้เป็นลำดับที่ ๔ นับจากเริ่มต้น. ปฏิสังขานุปัสสนา คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา และอนัตตานุปัสสนาญาณ ที่ชื่อว่าปฏิสังขานุปัสสนา ซึ่งเป็นเครื่องกระทำอุบายเพื่อความหลุดพ้น ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งมุญจิตุกัมยตาญาณ. เพราะพระบาลีกล่าวว่า 'มุญจิตุกัมยตา ปฏิสังขานุปัสสนา และสังขารุเปกขา ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น' เมื่อตรัสปฏิสังขานุปัสสนาแล้ว มุญจิตุกัมยตาญาณและสังขารุเปกขาญาณก็เป็นอันตรัสไว้ด้วยนั่นเอง. วิวัฏฏนานุปัสสนา คือ โคตรภูญาณที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอนุโลมญาณ. เพราะโคตรภูญาณย่อมสำเร็จได้ด้วยอนุโลมญาณ เมื่อตรัสโคตรภูญาณแล้ว อนุโลมญาณก็เป็นอันตรัสไว้ด้วยนั่นเอง. ลำดับแห่งมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการที่กล่าวมานี้ ย่อมสอดคล้องกับพระบาลี. ด้วยว่าในอินทริยกถา ตรัสไว้ว่า

‘‘Pubbabhāge pañcahindriyehi paṭhamajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni honti, paṭhame jhāne pañcahindriyehi dutiyajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni hontī’’ti (paṭi. ma. 1.192) –

'ในส่วนเบื้องต้น อินทรีย์ ๕ ประการ ย่อมหลุดพ้นด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน จากอินทรีย์ ๕ ประการที่ระบุไว้, ในปฐมฌาน อินทรีย์ ๕ ประการ ย่อมหลุดพ้นด้วยอำนาจแห่งทุติยฌาน จากอินทรีย์ ๕ ประการที่ระบุไว้' ดังนี้

Ādinā nayena yāva arahattaphalā uttaruttaripaṭipāṭiyā indriyāni vuttāni. Tasmā aṭṭhārasa mahāvipassanā yathāvuttakkamena pāḷiyā yujjanti. Visuddhimagge pana –

อินทรีย์ทั้งหลาย ตรัสไว้โดยลำดับที่สูงขึ้นไปจนถึงอรหัตตผล ด้วยนัยมีอาทิอย่างนี้. เพราะฉะนั้น มหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ ย่อมเข้ากันได้กับพระบาลีตามลำดับที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนในวิสุทธิมรรคกล่าวไว้ว่า -

‘‘Khayānupassanāti ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ. Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakaarūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathā pavattidassanaṃ. Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehi vipariṇāmadassanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti sapaccayanāmarūpapariggaho’’ti (visuddhi. 2.850) –

'ขยานุปัสสนา คือ ญาณของผู้เห็นความสิ้นไปอย่างนี้ว่า อนิจจะโดยความหมายว่าสิ้นไป โดยการแยกแยะฆนะ (ความเป็นก้อน). วิปริณามานุปัสสนา คือ การเห็นความเป็นไปโดยอาการอื่น โดยก้าวล่วงการกำหนดนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะเป็นต้น หรือการเห็นความแปรปรวนแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วด้วยอาการ ๒ อย่าง คือ ด้วยความแก่และด้วยความตาย. ยถาภูตญาณทัสสนะ คือ การกำหนดรู้นามรูปพร้อมด้วยปัจจัย' ดังนี้

Vuttaṃ. Taṃ tāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Vivaṭṭanānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañcāti vuttaṃ. Tañca pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Cariyākathāyañhi –

ตรัสไว้แล้ว. คำนั้นปรากฏราวกับว่าขัดแย้งกับพระบาลีนั้น. ที่กล่าวว่า วิวัฏฏนานุปัสสนา คือ สังขารุเปกขาและอนุโลม. และคำนั้นก็ปรากฏราวกับว่าขัดแย้งกับพระบาลี. เพราะในจริยากถา -

‘‘Aniccānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā. Aniccānupassanā ñāṇacariyā…pe… paṭisaṅkhānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā. Paṭisaṅkhānupassanā ñāṇacariyā’’ti (paṭi. ma. 1.71) –

'วิญญาณจริยา คือ อาวัชชนกิริยาอัพยากฤต ที่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่อนิจจานุปัสสนา. ญาณจริยา คือ อนิจจานุปัสสนา ...ละ... วิญญาณจริยา คือ อาวัชชนกิริยาอัพยากฤต ที่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ปฏิสังขานุปัสสนา. ญาณจริยา คือ ปฏิสังขานุปัสสนา' ดังนี้

Yassa yassa ñāṇassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ labbhati, tassa tassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ vuttaṃ. Vivaṭṭanānupassanāya pana āvajjanaṃ avatvāva ‘‘vivaṭṭanānupassanā ñāṇacariyā’’ti vuttaṃ. Yadi saṅkhārupekkhānulomañāṇāni vivaṭṭanānupassanā nāma siyuṃ, tadāvajjanasambhavā tadatthāya ca āvajjanaṃ vadeyya, na ca tadatthāya āvajjanaṃ vuttaṃ. Gotrabhuñāṇassa pana visuṃ āvajjanaṃ [Pg.99] natthi anulomāvajjanavīthiyaṃyeva uppattito. Tasmā vivaṭṭanānupassanatthāya āvajjanassa avuttattā gotrabhuñāṇameva ‘‘vivaṭṭanānupassanā’’ti yujjati.

อาวัชชนะเฉพาะอย่างๆ ของญาณใดๆ ที่พึงได้, อาวัชชนะเฉพาะอย่างๆ ของญาณนั้นๆ ก็กล่าวไว้แล้ว. แต่ในวิวัฏฏานุปัสสนา มิได้กล่าวถึงอาวัชชนะเลย แต่กล่าวว่า ‘‘วิวัฏฏานุปัสสนาญาณจริยา’’. หากว่าสังขารุเปกขาญาณและอนุโลมญาณทั้งหลาย พึงชื่อว่าวิวัฏฏานุปัสสนา, เพราะความเป็นไปได้ของอาวัชชนะในญาณเหล่านั้น และพึงกล่าวถึงอาวัชชนะเพื่อประโยชน์แก่ญาณเหล่านั้น, แต่ก็มิได้กล่าวถึงอาวัชชนะเพื่อประโยชน์แก่ญาณเหล่านั้นเลย. แต่สำหรับโคตรภูญาณ ไม่มีอาวัชชนะเฉพาะอย่าง เพราะเกิดขึ้นในอนุโลมอาวัชชนวิถีนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น เมื่อไม่มีการกล่าวถึงอาวัชชนะเพื่อประโยชน์แก่วิวัฏฏานุปัสสนา โคตรภูญาณนั่นแหละ ย่อมสมควรว่าเป็น ‘‘วิวัฏฏานุปัสสนา’’.

19. Sotāpattimaggādīni aṭṭha vissajjanāni lokuttaramaggaphalavasena niddiṭṭhāni. Sotassa āpajjanaṃ sotāpatti, sotāpatti eva maggo sotāpattimaggo. Sotāpattiyā phalaṃ sotāpattiphalaṃ, samāpajjīyatīti samāpatti, sotāpattiphalameva samāpatti sotāpattiphalasamāpatti. Paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Sakadāgāmissa phalaṃ sakadāgāmiphalaṃ. Paṭisandhivaseneva kāmabhavaṃ na āgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo. Anāgāmissa phalaṃ anāgāmiphalaṃ. Kilesehi ārakattā, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, pāpakaraṇe rahābhāvā, paccayādīnaṃ arahattā arahaṃ, arahato bhāvo arahattaṃ. Kiṃ taṃ? Arahattaphalaṃ. Arahattassa maggo arahattamaggo. Arahattameva phalaṃ arahattaphalaṃ.

๑๙. การวิสัชนา 8 ประการ มีโสดาปัตติมรรคเป็นต้น แสดงไว้โดยอำนาจแห่งโลกุตตรมรรคและผล. การบรรลุถึงกระแส (คืออริยมรรค) ชื่อว่าโสดาปัตติ, โสดาปัตตินั่นแหละเป็นมรรค ชื่อว่าโสดาปัตติมรรค. ผลของโสดาปัตติมรรค ชื่อว่าโสดาปัตติผล, ชื่อว่าสมาบัติ เพราะเข้าถึง, โสดาปัตติผลนั่นแหละเป็นสมาบัติ ชื่อว่าโสดาปัตติผลสมาบัติ. ชื่อว่าสกทาคามี เพราะมาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ, มรรคของท่านนั้น ชื่อว่าสกทาคามิมรรค. ผลของสกทาคามี ชื่อว่าสกทาคามิผล. ชื่อว่าอนาคามี เพราะไม่มาสู่กามภพโดยอำนาจแห่งปฏิสนธินั่นเอง, มรรคของท่านนั้น ชื่อว่าอนาคามิมรรค. ผลของอนาคามี ชื่อว่าอนาคามิผล. ชื่อว่าอรหันต์ เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลส, เพราะกำจัดข้าศึกคือกิเลสได้แล้ว, เพราะกำจัดซี่กำแห่งกงล้อสังสารจักรได้แล้ว, เพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป, เพราะเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น. ภาวะของพระอรหันต์ ชื่อว่าอรหัตต์. อรหัตต์นั้นคืออะไร? คืออรหัตตผล. มรรคของอรหัตต์ ชื่อว่าอรหัตตมรรค. อรหัตต์นั่นแหละเป็นผล ชื่อว่าอรหัตตผล.

‘‘Adhimokkhaṭṭhena saddhindriya’’ntiādīni ‘‘tathaṭṭhena saccā’’tipariyantāni tettiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Heṭṭhā ‘‘saddhindriyassa adhimokkhaṭṭho’’tiādīhi tettiṃsāya vissajjanehi samānāni. Kevalañhi tattha dhammehi atthā niddiṭṭhā, idha atthehi dhammā niddiṭṭhāti ayaṃ viseso. ‘‘Avikkhepaṭṭhena samatho’’tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ heṭṭhā ‘‘samathassa avikkhepaṭṭho’’tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ viseso vuttanayeneva veditabbo.

การวิสัชนา 33 ประการ มีบทว่า ‘‘สัทธินทรีย์โดยอธิโมกขัตถะ’’ เป็นต้น มีบทว่า ‘‘สัจจะโดยตถัตถะ’’ เป็นที่สุด แสดงไว้แล้ว. เหมือนกับการวิสัชนา 33 ประการข้างล่าง มีบทว่า ‘‘อธิโมกขัตถะของสัทธินทรีย์’’ เป็นต้น. เพราะในวิธีแรกนั้น แสดงอรรถทั้งหลายด้วยธรรมทั้งหลายเท่านั้น, ส่วนในวิธีหลังนี้ แสดงธรรมทั้งหลายด้วยอรรถทั้งหลาย นี้คือความแตกต่าง. และความแตกต่างของการวิสัชนา 4 ประการ มีบทว่า ‘‘สมถะโดยอวิกเขปัตถะ’’ เป็นต้น และความแตกต่างของการวิสัชนา 4 ประการข้างล่าง มีบทว่า ‘‘อวิกเขปัตถะของสมถะ’’ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Saṃvaraṭṭhenātiādīni aṭṭha vissajjanāni sīlādibalapariyosānadhammavasena niddiṭṭhāni. Sīlavisuddhīti suparisuddhapātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ dussīlyamalavisodhanato. Cittavisuddhīti saupacārā aṭṭha samāpattiyo. Cittasīsena hettha samādhi vutto. So cittamalavisodhanato cittavisuddhi. Diṭṭhivisuddhīti nāmarūpānaṃ yathāsabhāvadassanaṃ sattadiṭṭhimalavisodhanato diṭṭhivisuddhi. Muttaṭṭhenāti tadaṅgavasena upakkilesato vimuttaṭṭhena ārammaṇe ca adhimuttaṭṭhena. Vimokkhoti tadaṅgavimokkho. Paṭivedhaṭṭhena vijjāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ purimabhavapaṭivedhaṭṭhena vijjā, dibbacakkhuñāṇaṃ [Pg.100] sattānaṃ cutūpapātapaṭivedhaṭṭhena vijjā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ saccapaṭivedhaṭṭhena vijjā. Paṭivedhaṭṭhenāti jānanaṭṭhena. Pariccāgaṭṭhena vimuttīti yaṃ yaṃ pariccattaṃ, tato tato vimuttattā phalavimutti. Samucchedaṭṭhena khaye ñāṇanti kilesasamucchindanatthena kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇanti maggakiccasaṅkhātapayogapaṭippassaddhattā paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ.

การวิสัชนา 8 ประการ มีบทว่า ‘‘โดยสังวรตถะ’’ เป็นต้น แสดงไว้โดยอำนาจแห่งธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้น มีพละเป็นที่สุด. ศีลวิสุทธิ์ คือศีล 4 ประการ มีปาติโมกขสังวรศีลที่บริสุทธิ์ยิ่งเป็นต้น เพราะชำระมลทินคือความเป็นผู้ทุศีล. จิตตวิสุทธิ์ คือสมาบัติ 8 ประการพร้อมด้วยอุปจาระ. ในบทว่าจิตตวิสุทธินี้ สมาธิกล่าวไว้ด้วยหัวข้อว่าจิต. สมาธินั้นชื่อว่าจิตตวิสุทธิ์ เพราะชำระมลทินของจิต. ทิฏฐิวิสุทธิ์ คือการเห็นนามรูปตามความเป็นจริง ชื่อว่าทิฏฐิวิสุทธิ์ เพราะชำระมลทินคือทิฏฐิ 7 ประการ. โดยอรรถว่าหลุดพ้น คือโดยอรรถว่าหลุดพ้นจากอุปกิเลสด้วยอำนาจแห่งตทังควิมุตติ และโดยอรรถว่าน้อมใจไปในอารมณ์. วิโมกข์คือตทังควิโมกข์. วิชชาโดยอรรถว่าแทงตลอด คือปุพเพนิวาสานุสสติญาณชื่อว่าวิชชา โดยอรรถว่าแทงตลอดภพก่อน, ทิพพจักขุญาณชื่อว่าวิชชา โดยอรรถว่าแทงตลอดจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย, อาสวักขยญาณชื่อว่าวิชชา โดยอรรถว่าแทงตลอดสัจจะ. โดยอรรถว่าแทงตลอด คือโดยอรรถว่ารู้. วิมุตติโดยอรรถว่าสละ คือผลวิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากกิเลสที่สละได้แล้วนั้นๆ. ญาณในความสิ้นไปโดยอรรถว่าตัดขาด คือญาณในอริยมรรคที่ทำกิเลสให้สิ้นไป โดยอรรถว่าตัดขาดกิเลส. ญาณในความไม่เกิดขึ้นโดยอรรถว่าสงบระงับ คือญาณในอริยผลที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งความไม่เกิดขึ้นแห่งกิเลสที่มรรคนั้นๆ พึงละได้ เพราะความสงบระงับแห่งประโยคกิจอันเป็นมรรค และเพราะความเป็นผู้ไม่เกิดขึ้นอีกโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ.

20. Chando mūlaṭṭhenātiādīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni. Chando mūlaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ kattukamyatāchando paṭipattiyā ca nipphattiyā ca mūlattā mūlaṭṭhena. Manasikāro samuṭṭhānaṭṭhenāti yonisomanasikāro sabbakusaladhamme samuṭṭhāpetīti samuṭṭhānaṭṭhena. Phasso samodhānaṭṭhenāti yasmā taṇhāya visesena vedanā padhānakāraṇaṃ, taṇhā ca pahīyamānā visesena vedanāya pariññātāya pahīyati, tassā ca vedanāya phassova padhānakāraṇaṃ, tasmiṃ pariññāte vedanā pariññātā hoti, tasmā sattasu abhiññeyyavatthūsu phasso paṭhamaṃ vutto. So ca tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā ‘‘tikasannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuttattā samodhānaṭṭhena abhiññeyyo. Keci pana ‘‘ñāṇaphasso phasso’’ti vadanti.

๒๐. การวิสัชนา 9 ประการ มีบทว่า ‘‘ฉันทะโดยมูลัตถะ’’ เป็นต้น แสดงไว้โดยอำนาจแห่งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งอริยมรรค. ฉันทะโดยมูลัตถะ คือฉันทะอันเป็นความใคร่จะทำธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศล โดยมูลัตถะ เพราะเป็นมูลเหตุแห่งการปฏิบัติและแห่งความสำเร็จ. มนสิการโดยสมุฏฐานัตถะ คือโดยสมุฏฐานัตถะ เพราะโยนิโสมนสิการย่อมยังกุศลธรรมทั้งปวงให้เกิดขึ้น. ผัสสะโดยสโมธานัตถะ เพราะเวทนาเป็นเหตุสำคัญของตัณหาโดยเฉพาะ, และตัณหาเมื่อถูกละ ย่อมถูกละได้โดยเฉพาะเมื่อเวทนาถูกกำหนดรู้, และผัสสะนั่นแหละเป็นเหตุสำคัญของเวทนานั้น, เมื่อผัสสะนั้นถูกกำหนดรู้ เวทนาก็ถูกกำหนดรู้, เพราะเหตุนั้น ในอภิญเญยยวัตถุ 7 ประการ ผัสสะจึงถูกกล่าวไว้ก่อน. และผัสสะนั้น พึงทราบโดยสโมธานัตถะ เพราะถูกแสดงไว้โดยอำนาจแห่งเหตุของตนที่ชื่อว่าติกสันนิบาต และเพราะถูกกล่าวไว้ว่า ‘‘มีติกสันนิบาตเป็นปัจจุปัฏฐาน’’. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘‘ญาณผัสสะคือผัสสะ’’.

Yasmā pana vedanā cittacetasike attano vase vattāpayamānā tattha samosarati pavisati, cittasantānameva vā pavisati, tasmā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyāti vuttā. Keci pana ‘‘sabbānipi pariññeyyāni vedanāsu samosaranti, vedanāsu pariññātāsu sabbaṃ taṇhāvatthu pariññātaṃ hoti. Taṃ kissa hetu? Vedanāpaccayā hi sabbāpi taṇhā. Tasmā vedanā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyā’’ti vadanti. Yasmā sabbagopānasīnaṃ ābandhanato kūṭāgārakaṇṇikā viya cittacetasikānaṃ sampiṇḍanato samādhi kusalānaṃ dhammānaṃ pamukho hoti jeṭṭhako, tasmā samādhi pamukhaṭṭhenāti vuttaṃ. Pāmukhaṭṭhenātipi pāṭho. Yasmā samathavipassanaṃ bhāventassa ārammaṇūpaṭṭhānādhipati hoti sati, satiyā [Pg.101] upaṭṭhite ārammaṇe sabbepi kusalā dhammā sakaṃ sakaṃ kiccaṃ sādhenti, tasmā sati ādhipateyyaṭṭhenāti vuttaṃ. Paññā taduttaraṭṭhenāti ariyamaggapaññā tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uttaraṭṭhena seṭṭhaṭṭhena abhiññeyyā. Atha vā tato kilesehi, saṃsāravaṭṭato vā uttarati samatikkamatīti taduttarā, tassā attho taduttaraṭṭho. Tena taduttaraṭṭhena. Tatuttaraṭṭhenātipi pāṭho, tato uttaraṭṭhenāti attho. Vimutti sāraṭṭhenāti phalavimutti aparihānivasena thirattā sāro, taṃ atikkamitvā aññassa pariyesitabbassa abhāvatopi sāro. Sā vimutti tena sāraṭṭhena abhiññeyyā. Amatogadhaṃ nibbānanti natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ, kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ, sacchikiriyāya sattānaṃ patiṭṭhābhūtanti ogadhaṃ, saṃsāradukkhasantibhūtattā nibbutanti nibbānaṃ, natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ. Taṃ sāsanassa niṭṭhābhūtattā pariyosānaṭṭhena abhiññeyyaṃ. Evaṃ imasmiṃ abhiññeyyaniddese sattasahassāni sattasatāni cattālīsañca vissajjanāni honti.

เพราะว่า เวทนายังจิตและเจตสิกทั้งหลายให้เป็นไปในอำนาจของตนแล้ว ย่อมเข้าไปรวมหรือเข้าไปสู่ในเจตสิกนั้น หรือย่อมเข้าไปสู่ในสันดานแห่งจิตเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า พึงรู้ด้วยอรรถว่าเข้าไปรวม. อนึ่ง บางพวกกล่าวว่า 'แม้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ทั้งปวงย่อมเข้าไปรวมอยู่ในเวทนาทั้งหลาย เมื่อเวทนาทั้งหลายอันบุคคลกำหนดรู้แล้ว วัตถุแห่งตัณหาทั้งปวงก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะตัณหาทั้งปวงแม้ทั้งหมดมีเวทนาเป็นปัจจัย. เพราะเหตุนั้น เวทนาจึงชื่อว่าพึงรู้ด้วยอรรถว่าเข้าไปรวม'. เพราะว่า สมาธิเป็นประมุข เป็นผู้ใหญ่แห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะเป็นที่รวมแห่งจิตและเจตสิกทั้งหลาย เหมือนยอดแห่งเรือนยอดเป็นที่ผูกรวบไม้กลอนทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยอรรถว่าสมาธิเป็นประมุข'. แม้บทว่า ปามุขัตเถนาติ (ด้วยอรรถว่าความเป็นประมุข) ก็มีเป็นปาฐะ. เพราะว่า สติเป็นอธิบดีในการปรากฏแห่งอารมณ์แก่บุคคลผู้เจริญสมถวิปัสสนา เมื่อสติปรากฏในอารมณ์แล้ว กุศลธรรมทั้งปวงย่อมสำเร็จกิจของตนๆ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยอรรถว่าสติเป็นอธิบดี'. บทว่า ปญฺญา ตทุตฺตรฏฺเฐนาติ ความว่า อริยมรรคปัญญาพึงรู้ด้วยอรรถว่ายิ่งกว่า หรือด้วยอรรถว่าประเสริฐกว่ากุศลธรรมเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ตทุตฺตรา (ยิ่งกว่านั้น) เพราะก้าวล่วงพ้นจากกิเลสทั้งหลาย หรือจากสังสารวัฏ อรรถของปัญญานั้นชื่อว่า ตทุตฺตรฏฺโฐ (อรรถว่ายิ่งกว่านั้น). ด้วยอรรถว่ายิ่งกว่านั้น. แม้บทว่า ตตุตฺตรฏฺเฐนาติ ก็มีเป็นปาฐะ อธิบายว่า ด้วยอรรถว่ายิ่งกว่าจากกิเลสหรือจากสังสารวัฏนั้น. บทว่า วิมุตฺติ สารฏฺเฐนาติ ความว่า ผลวิมุตติ (อรหัตตผลวิมุตติ) ชื่อว่าเป็นสาระ เพราะความที่วิมุตตินั้นมั่นคงโดยอาการที่ไม่เสื่อมคลาย และชื่อว่าเป็นสาระแม้เพราะความไม่มีผลอื่นที่พึงแสวงหาที่ยิ่งไปกว่าวิมุตตินั้น. วิมุตตินั้นพึงรู้ด้วยอรรถว่ามีสาระ. บทว่า อมโตคธํ นิพฺพานนฺติ ความว่า ความตายที่ชื่อว่ามตะไม่มีแก่พระนิพพานนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อมตะ. ชื่อว่า อมตะ แม้เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสอันเป็นพิษ (เป็นยาแก้พิษ). ชื่อว่า โอคธะ เพราะเป็นที่ตั้งอาศัยของสัตว์ทั้งหลายด้วยการทำให้แจ้ง. ชื่อว่า นิพพาน เพราะเป็นที่สงบแห่งทุกข์ในสังสารวัฏ. ชื่อว่า นิพพาน แม้เพราะตัณหาที่ชื่อว่าวานะไม่มีในอสังขตธาตุนี้. นิพพานนั้นพึงรู้ด้วยอรรถว่าเป็นที่สุด เพราะเป็นที่สิ้นสุดแห่งพระศาสนา. ในอภิญเญยยนิเทศนี้ มีคำวิสัชนา ๗,๐๐๐ และ ๗๐๐ และ ๔๐.

Idāni tesaṃ evaṃ niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ ‘‘ye ye dhammā abhiññātā, te te dhammā ñātā hontī’’ti nigamanaṃ karoti, tassa abhimukhaṃ katvā ñātā hontīti adhippāyo. Taṃñātaṭṭhena ñāṇanti tesaṃ vuttappakārānaṃ dhammānaṃ jānanaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññāti pakārato jānanaṭṭhena paññā. Tena vuccatītiādito pucchitapucchā nigametvā dassitā. Tena kāraṇena ‘‘ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṃ, taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇa’’nti vuccatīti atthoti.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำนิคม (การสรุป) แห่งธรรมทั้งหลายที่ทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า 'ธรรมเหล่าใดอันบุคคลรู้ยิ่งแล้ว ธรรมเหล่านั้นเป็นอันรู้แล้ว' มีอธิบายว่า ทรงกระทำธรรมเหล่านั้นให้เป็นธรรมที่ปรากฏเฉพาะหน้าแล้วจึงชื่อว่าเป็นอันรู้แล้ว. บทว่า ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ ความว่า ชื่อว่าญาณด้วยอรรถว่ารู้ธรรมทั้งหลายมีประการดังกล่าวแล้วเหล่านั้น. บทว่า ปชานนฏฺเฐ ปญฺญา ความว่า ชื่อว่าปัญญาด้วยอรรถว่ารู้โดยประการต่างๆ. คำว่า เตน วุจฺจติ เป็นต้น ทรงแสดงโดยสรุปปัญหาที่ถามมาตั้งแต่ต้น. ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'ธรรมเหล่านี้พึงรู้ยิ่ง คือการเงี่ยโสตลงสดับ, ปัญญาที่รู้ชัดธรรมนั้น เป็นปัญญาในสุตมยญาณ' ดังนี้ จึงเป็นอรรถ.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya

ในอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค ชื่อสัทธัมมัปปกาสินี

Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อภิญเญยยนิเทศวรรณนา จบแล้ว

Pariññeyyaniddesavaṇṇanā

ปริญเญยยนิเทศวรรณนา

21. Pariññeyyaniddese kiñcāpi pariññāsaddena ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti tisso pariññā saṅgahitā. Heṭṭhā ‘‘abhiññeyyā’’ti ñātapariññāya vuttattā upari ‘‘pahātabbā’’ti pahānapariññāya vuttattā tīraṇapariññāva idha adhippetā. Phasso sāsavo upādāniyoti [Pg.102] āsavānañceva upādānānañca paccayabhūto tebhūmakaphasso. Sopi hi attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānehi saha āsavehīti sāsavo, ārammaṇabhāvaṃ upagantvā upādānasambandhanena upādānānaṃ hitoti upādāniyo. Yasmā phasse tīraṇapariññāya pariññāte phassamukhena sesāpi arūpadhammā tadanusārena ca rūpadhammā pariññāyanti, tasmā ekova phasso vutto. Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ.

๒๑. ในปริญเญยยนิเทศนี้ แม้ว่าโดยศัพท์ว่าปริญญา จะรวบรวมปริญญา ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา ไว้ก็ตาม แต่เพราะญาตปริญญาได้กล่าวไว้แล้วในบทว่า 'อภิญเญยยา' ในเบื้องต่ำ และปหานปริญญาได้กล่าวไว้แล้วในบทว่า 'ปหาตัพพา' ในเบื้องบน ตีรณปริญญาเท่านั้นจึงเป็นที่ประสงค์ในปริญเญยยนิเทศนี้. บทว่า ผสฺโส สาสโว อุปาทานิโย ความว่า ผัสสะอันเป็นไปในภูมิ ๓ เป็นปัจจัยแห่งอาสวะทั้งหลายและอุปาทานทั้งหลาย. จริงอยู่ ผัสสะนั้นชื่อว่า สาสวะ เพราะเป็นไปพร้อมกับอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยกระทำผัสสะนั้นให้เป็นอารมณ์. ชื่อว่า อุปาทานิยะ เพราะเข้าถึงความเป็นอารมณ์แล้ว เป็นประโยชน์แก่อุปาทานทั้งหลายด้วยการเกี่ยวข้องกับอุปาทาน. เพราะว่า เมื่อผัสสะอันบุคคลกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญาแล้ว อรูปธรรมที่เหลือก็ดี ย่อมเป็นอันกำหนดรู้ด้วยผัสสะเป็นประธาน และรูปธรรมทั้งหลายก็ดี ย่อมเป็นอันกำหนดรู้โดยลำดับแห่งอรูปธรรมนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสผัสสะอย่างเดียว. พึงประกอบในบทที่เหลือมีจักขุอภิญเญยยังเป็นต้น โดยสมควรอย่างนี้.

Nāmanti cattāro khandhā arūpino nibbānañca. Rūpanti cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpāni catuvīsati. Cattāro khandhā namanaṭṭhena nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhā namanti. Sabbampi nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti, nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti. Santativasena sītādīhi ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Ruppanaṭṭhenāti kuppanaṭṭhena. Santativipariṇāmavasena hi sītādīhi ghaṭṭanīyaṃ dhammajātaṃ rūpanti vuccati. Idha pana nāmanti lokikameva adhippetaṃ, rūpaṃ pana ekantena lokikameva.

บทว่า นามนฺติ ได้แก่ ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป และนิพพาน. บทว่า รูปนฺติ ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๒๔ ที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ เกิดขึ้น. ขันธ์ ๔ ชื่อว่านามด้วยอรรถว่าน้อมไป. จริงอยู่ ขันธ์ ๔ เหล่านั้นย่อมน้อมไปสู่อารมณ์. แม้นามทั้งปวงก็ชื่อว่านามด้วยอรรถว่ายังผู้อื่นให้น้อมไป. จริงอยู่ ขันธ์ ๔ ย่อมน้อมซึ่งกันและกันไปในอารมณ์. นิพพานย่อมน้อมธรรมอันไม่มีโทษในตน (หรือน้อมมหากุศลญาณสัมปยุตจิต ๔ มหากิริยาญาณสัมปยุตจิต ๔ โลกุตตรจิต ๘) ไปสู่ตนด้วยความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. ชื่อว่ารูปด้วยอรรถว่าย่อมแตกสลายด้วยความหนาวเป็นต้น โดยความเป็นไปแห่งสันดาน. บทว่า รุปฺปนฏฺเฐนาติ ความว่า ด้วยอรรถว่าย่อมกำเริบ. จริงอยู่ หมู่แห่งธรรมที่ถูกความหนาวเป็นต้นกระทบกระทั่งโดยความเป็นไปแห่งความแปรปรวนของสันดาน ชื่อว่ารูป. อนึ่ง ในที่นี้ บทว่า นาม ประสงค์เอาเฉพาะโลกิยนามเท่านั้น ส่วนรูปนั้นเป็นโลกีย์โดยส่วนเดียว.

Tisso vedanāti sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Tā lokikā eva. Āhārāti paccayā. Paccayā hi attano phalaṃ āharantīti āhārā. Kabaḷīkāro āhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro. Vatthuvasena kabaḷīkātabbattā kabaḷīkāro, ajjhoharitabbattā āhāro. Odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi ojaṭṭhamakarūpāni āharatīti āhāro. Cakkhusamphassādiko chabbidho phasso tisso vedanā āharatīti āhāro. Manaso sañcetanā, na sattassāti manosañcetanā yathā cittekaggatā. Manasā vā sampayuttā sañcetanā manosañcetanā yathā ājaññaratho. Tebhūmakakusalākusalacetanā. Sā hi tayo bhave āharatīti āhāro. Viññāṇanti ekūnavīsatibhedaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ. Tañhi paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti āhāro. Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā, majjhapadalopo daṭṭhabbo. Upādānasambhūtā vā khandhā upādānakkhandhā yathā tiṇaggi [Pg.103] thusaggi. Upādānavidheyyā vā khandhā upādānakkhandhā yathā rājapuriso. Upādānappabhavā vā khandhā upādānakkhandhā yathā puppharukkho phalarukkho. Upādānāni pana kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti cattāri. Atthato pana bhusaṃ ādānanti upādānaṃ. Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandhoti pañca.

เวทนา ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา, ทุกขเวทนา, อทุกขมสุขเวทนา เวทนาเหล่านั้นเป็นโลกีย์เท่านั้น อาหาร คือ ปัจจัย เพราะปัจจัยย่อมนำผลของตนมาให้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาหาร อาหาร ๔ อย่าง คือ กวฬิงการาหาร, ผัสสาหาร, มโนสัญเจตนาหาร, วิญญาณาหาร กวฬิงการาหาร ชื่อว่า กวฬิงการะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงทำเป็นคำๆ โดยอาศัยวัตถุ (คือข้าวสุก ขนม เป็นต้น) ชื่อว่า อาหาร เพราะเป็นสิ่งที่พึงกลืนกิน ชื่อนี้ (กวฬิงการาหาร) เป็นชื่อของโอชะที่มีข้าวสุก ขนมกุมมาส เป็นต้น เป็นวัตถุ เพราะโอชะนั้นย่อมนำรูป ๘ ที่มีโอชะเป็นที่ ๘ มาให้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาหาร ผัสสะ ๖ อย่าง มีจักขุสัมผัสเป็นต้น ย่อมนำเวทนา ๓ มาให้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาหาร เจตนาของใจ ไม่ใช่ของสัตว์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนสัญเจตนา เหมือนคำว่า จิตเตกัคคตา อีกนัยหนึ่ง เจตนาที่สัมปยุตด้วยใจ ชื่อว่า มโนสัญเจตนา เหมือนคำว่า อาชัญญรถ เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ เพราะเจตนานั้นย่อมนำภพ ๓ มาให้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาหาร วิญญาณ คือ ปฏิสนธิวิญญาณ ๑๙ อย่าง เพราะปฏิสนธิวิญญาณนั้นย่อมนำนามรูปในปฏิสนธิมาให้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาหาร อุปาทานขันธ์ คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน พึงเห็นว่ามีการลบพจน์กลาง อีกนัยหนึ่ง ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนคำว่า ติณัคคิ (ไฟที่เกิดจากหญ้า) ธูสัคคิ (ไฟที่เกิดจากแกลบ) อีกนัยหนึ่ง ขันธ์ทั้งหลายที่เนื่องด้วยอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนคำว่า ราชบุรุษ อีกนัยหนึ่ง ขันธ์ทั้งหลายที่มีอุปาทานเป็นบ่อเกิด ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนคำว่า บุพพะรุกขะ (ต้นไม้ที่มีดอกเป็นบ่อเกิด) ผลรุกขะ (ต้นไม้ที่มีผลเป็นบ่อเกิด) อุปาทาน ๔ อย่าง คือ กามุปาทาน, ทิฏฐุปาทาน, สีลัพพตุปาทาน, อัตตวาทุปาทาน โดยอรรถแล้ว การยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น ชื่อว่า อุปาทาน รูปูปาทานขันธ์, เวทนูปาทานขันธ์, สัญญูปาทานขันธ์, สังขารูปาทานขันธ์, วิญญาณูปาทานขันธ์ รวมเป็น ๕

Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ.

อายตนะภายใน ๖ อย่าง คือ จักขายตนะ, โสตายตนะ, ฆานายตนะ, ชิวหายตนะ, กายายตนะ, มนายตนะ

Satta viññāṇaṭṭhitiyoti katamā satta? Vuttañhetaṃ bhagavatā –

วิญญาณฐิติ ๗ อย่าง คือ อะไรบ้าง? พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘Santi, bhikkhave (a. ni. 7.44; dī. ni. 3.332), sattā nānattakāyā nānattasaññino. Seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสัตว์ทั้งหลาย มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน เช่น มนุษย์ทั้งหลาย เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๑

‘‘Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino. Seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสัตว์ทั้งหลาย มีกายต่างกัน แต่มีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น เทวดาพวกพรหมกายิกาที่เกิดด้วยปฐมฌาน นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๒

‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino. Seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสัตว์ทั้งหลาย มีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน เช่น เทวดาพวกอาภัสสราพรหม นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๓

‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino. Seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthā viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสัตว์ทั้งหลาย มีกายอย่างเดียวกัน และมีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น เทวดาพวกสุภกิณหาพรหม นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๔

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสัตว์ทั้งหลาย ล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง ดับปฏิฆสัญญา ไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนภูมิ ด้วยมนสิการว่า “อากาสไม่มีที่สุด” นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๕

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhā viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสัตว์ทั้งหลาย ล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภูมิ ด้วยมนสิการว่า “วิญญาณไม่มีที่สุด” นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๖

‘‘Santi[Pg.104], bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Imā kho, bhikkhave, satta viññāṇaṭṭhitiyo’’ti (a. ni. 7.44; dī. ni. 3.332).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสัตว์ทั้งหลาย ล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนภูมิ ด้วยมนสิการว่า “ไม่มีอะไร” นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๗ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณฐิติ ๗ อย่างนี้แล

Viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto. Manussāti aparimāṇesupi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti, tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti, tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti, tasmā nānattasaññinoti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo, saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti, ahetukā na hoti. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā. Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya tihetukadvihetukāhetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.

วิญญาณฐิติ คือ ฐานะที่ตั้งของปฏิสนธิวิญญาณ ซึ่งก็คือขันธ์ ๔ ที่เกิดพร้อมกับวิญญาณนั่นเอง ในบทนั้น คำว่า “เสยยะถาปิ” เป็นนิบาตที่ใช้ในความหมายของการแสดงตัวอย่าง คำว่า “มนุษย์” หมายถึง ในจักรวาลอันประมาณมิได้ แม้ในหมู่มนุษย์อันประมาณมิได้ ก็ไม่มีมนุษย์สองคนใดที่เหมือนกันโดยสีสันสัณฐานเป็นต้น แม้ผู้ที่เหมือนกันโดยสีสันหรือสัณฐาน ก็ยังต่างกันโดยการมองดู การเหลียวดูเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า “มีกายต่างกัน” ส่วนปฏิสนธิสัญญาของมนุษย์เหล่านั้น บางทีก็เป็นติเหตุกะ บางทีก็เป็นทุเหตุกะ บางทีก็เป็นอเหตุกะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า “มีสัญญาต่างกัน” คำว่า “เทวดาบางพวก” คือ เทวดาในกามภพ ๖ ชั้น ในหมู่เทวดาเหล่านั้น บางพวกมีกายสีเขียว บางพวกมีกายสีเหลืองเป็นต้น ส่วนสัญญาของเทวดาเหล่านั้น บางทีก็เป็นติเหตุกะ บางทีก็เป็นทุเหตุกะ แต่ไม่เป็นอเหตุกะ คำว่า “วินิปาติกะบางพวก” คือ ยักษิณีมารดาของปุนัพพสุ, มารดาของปิยังกะระ, ผุสสมิตตา, ธัมมคุตตา เป็นต้น ซึ่งพ้นจากอบาย ๔ และเปรตพวกเวมานิกะอื่นๆ กายของวินิปาติกะเหล่านั้นย่อมต่างกันโดยสีขาว สีดำ สีเหมือนตัวเรือด สีทองเป็นต้น และโดยผอม อ้วน เตี้ย สูง สัญญาของพวกเขาก็เป็นติเหตุกะ ทุเหตุกะ อเหตุกะ เหมือนสัญญาของมนุษย์ แต่วินิปาติกะเหล่านั้นไม่มีอานุภาพมากเหมือนเทวดา มีอานุภาพน้อยเหมือนมนุษย์ผู้ยากไร้ มีอาหารและเครื่องนุ่งห่มหายาก ถูกความทุกข์บีบคั้นอยู่ บางพวกในข้างแรมเป็นทุกข์ ในข้างขึ้นเป็นสุข เหตุนั้นจึงชื่อว่า วินิปาติกะ เพราะตกไปจากกองแห่งสุข (หรือจากกายที่เป็นเหตุแห่งสุข) ในบรรดาวินิปาติกะเหล่านั้น ผู้ใดเป็นติเหตุกะ ผู้นั้นย่อมมีการตรัสรู้ธรรมได้ เหมือนมารดาของปิยังกะระเป็นต้น

Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena, brahmapurohitā majjhimena, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti vuttā. Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ[Pg.105], kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā honti, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā keci asītihatthā honti keci suvaṇṇā keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Apicettha dīghapiṭṭhikā petā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti, saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti apāyikāpi ‘‘nānattakāyā ekattasaññino’’ti saṅkhaṃ gacchanti.

พรหมกายิกะ คือ พรหมปาริสัชชะ พรหมปุโรหิต และมหาพรหม. พรหมที่เกิดในปฐมฌานทั้งหมดนั้น เกิดขึ้นด้วยปฐมฌาน. ส่วนพรหมปาริสัชชะเกิดขึ้นด้วยปฐมฌานที่มีอานุภาพน้อย, พรหมปุโรหิตเกิดขึ้นด้วยปฐมฌานระดับกลาง, และร่างกายของพรหมปุโรหิตเหล่านั้นก็แผ่ไพศาลเป็นพิเศษ. มหาพรหมเกิดขึ้นด้วยปฐมฌานอันประณีต, และร่างกายของมหาพรหมเหล่านั้นก็แผ่ไพศาลยิ่งเป็นพิเศษ. ด้วยเหตุนี้ พรหมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า 'มีกายต่างกัน มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน' เพราะกายมีความแตกต่างกัน แต่สัญญาเป็นอันเดียวกันโดยอำนาจแห่งปฐมฌาน. สัตว์ในอบายทั้งสี่ก็เช่นเดียวกับพรหมเหล่านั้น. จริงอยู่ ในนรกภูมิ อัตภาพของสัตว์บางพวกมีประมาณ ๑ คาวุต, บางพวกมีประมาณครึ่งโยชน์, บางพวกมีประมาณ ๓ คาวุต. ส่วนอัตภาพของพระเทวทัตมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์. แม้ในดิรัจฉานภูมิ ดิรัจฉานบางพวกก็เล็ก บางพวกก็ใหญ่. แม้ในเปตติวิสัย เปรตบางพวกมีประมาณ ๖๐ ศอก บางพวกมีประมาณ ๘๐ ศอก บางพวกมีวรรณะดี บางพวกมีวรรณะทราม. อสูรชื่อกาลกัญจิกะก็เช่นเดียวกัน. อนึ่ง ในเปรตภูมินี้ เปรตชื่อทีฆปิฏฐิกะบางพวกก็มีประมาณ ๖๐ โยชน์. ส่วนปฏิสนธิสัญญาของสัตว์อบายทั้งหมดเป็นอกุศลวิบากอเหตุกปฏิสนธิเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ สัตว์อบายทั้งหลายจึงถึงซึ่งการนับว่า 'มีกายต่างกัน มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน'

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā uppannā parittābhā nāma honti, majjhimaṃ bhāvetvā uppannā appamāṇābhā nāma honti, paṇītaṃ bhāvetvā uppannā ābhassarā nāma honti. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbeva te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā.

อาภัสสระ คือ แสงสว่างจากร่างกายของพรหมเหล่านั้นย่อมพวยพุ่งออกไปต่างๆ นานา เหมือนเปลวไฟพวยพุ่งออกจากคบเพลิง หรือเหมือนแสงสว่างขาดออกไปๆ แล้วตกลงมาเป็นพวง. เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอาภัสสระ. ในพรหมทุติยฌานเหล่านั้น ตามปัญจกนัย พรหมที่เกิดจากการเจริญทุติยฌานและตติยฌานทั้งสองอย่างน้อย ชื่อว่าปริตตาภา, พรหมที่เกิดจากการเจริญอย่างกลาง ชื่อว่าอัปปมาณาภา, พรหมที่เกิดจากการเจริญอย่างประณีต ชื่อว่าอาภัสสระ. แต่ในที่นี้ พรหมทุติยฌานทั้งหมดถูกถือเอาโดยอำนาจแห่งการจำแนกอย่างประเสริฐสุดเท่านั้น ย่อมสมควร. ร่างกายของพรหมทุติยฌานทั้งหมดนั้นมีการแผ่ไพศาลอย่างเดียวกันเท่านั้น. ส่วนสัญญา (ปฏิสนธิสัญญา) นั้นแตกต่างกัน คือ บางพวกมีแต่วิจาร ไม่มีวิตก และบางพวกก็ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร.

Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti. Catukkanaye tatiyassa, pañcakanaye catutthassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassavasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

สุภกิณหะ คือ ระคนอยู่ด้วยความงดงาม, มีวรรณะแห่งรัศมีกายที่งดงามหนาแน่นเป็นอันเดียวกัน ดังนี้คืออรรถะ. พึงทราบว่า รัศมีของพรหมสุภกิณหะเหล่านั้นไม่พวยพุ่งออกไปขาดๆ เหมือนรัศมีของพรหมอาภัสสระ. ในจตุกกนัย พรหมที่เกิดจากการเจริญฌานที่ ๓ และในปัญจกนัย พรหมที่เกิดจากการเจริญฌานที่ ๔ อย่างน้อย อย่างกลาง อย่างประณีต ย่อมเกิดขึ้นเป็นปริตตสุภา อัปปมาณสุภา และสุภกิณหา. พึงทราบว่า พรหมตติยฌานทั้งหมดนั้นมีกายเป็นอันเดียวกัน และมีสัญญาเป็นอันเดียวกันด้วยสัญญาที่ประกอบด้วยจตุตถฌาน. แม้พรหมเวหัปผละก็ย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่ ๔ เท่านั้น เพราะกายและจิตเป็นอันเดียวกัน. พรหมอสัญญีสัตว์ไม่ถึงซึ่งการนับในวิญญาณฐิติ ๗ นี้ เพราะไม่มีวิญญาณ แต่ย่อมถึงซึ่งการนับในสัตตาวาส ๙.

Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyampi buddhasuññe loke na uppajjanti, soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti, dhammacakkappavattassa bhagavato khandhāvārasadisā honti, tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ, na ca sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana – ‘‘na kho pana so, sāriputta, sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaṃ [Pg.106] viññāṇaṭṭhitiṃ catutthaṃ sattāvāsañca bhajantīti vadati, taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ.

พรหมสุทธาวาสตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ ไม่ได้ตั้งอยู่ตลอดกาล. ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า พรหมสุทธาวาสย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ตลอดแสนกัปหรืออสงไขยกัป. พรหมสุทธาวาสย่อมเกิดขึ้นเฉพาะเมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วภายใน ๑๖,๐๐๐ กัปเท่านั้น และเป็นเหมือนค่ายพักของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรมจักร. เพราะเหตุนั้น พรหมสุทธาวาสจึงไม่เข้าถึงวิญญาณฐิติ ๗ และไม่เข้าถึงสัตตาวาส ๙. แต่พระมหาสีวเถระกล่าวว่า "สารีบุตร สัตตาวาสนั้นไม่ใช่สิ่งที่หาได้ง่าย ซึ่งเราไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลอันยาวนานนี้ เว้นแต่พรหมสุทธาวาส" ด้วยพระสูตรนี้ (มหาสีหนาทสูตร) แม้พรหมสุทธาวาสก็ย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่ ๔ และสัตตาวาสที่ ๔. คำกล่าวของท่านนั้นเป็นสิ่งที่อนุญาตแล้ว เพราะพระบาลีในพระสูตรไม่อาจคัดค้านได้.

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā nevaviññāṇaṃ nāviññāṇaṃ, tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ.

เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นฉันใดในเรื่องสัญญา ฉันนั้นแหละ วิญญาณก็ละเอียดอ่อน จึงชื่อว่าเนววิญญาณนาวิญญาณ. เพราะเหตุนั้น จึงไม่ถูกกล่าวไว้ในวิญญาณฐิติ ๗.

Aṭṭha lokadhammāti lābho, alābho, yaso, ayaso, nindā, pasaṃsā, sukhaṃ, dukkhanti ime aṭṭha lokappavattiyā sati anuparamadhammakattā lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi mutto satto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Yathāha –

โลกธรรม ๘ คือ ลาภ อลาภ ยศ อายศ นินทา สรรเสริญ สุข และทุกข์. ธรรม ๘ ประการเหล่านี้ชื่อว่าโลกธรรม เพราะเป็นธรรมดาของโลก (กระแสขันธ์) ที่ไม่อาจพ้นไปได้เมื่อมีการเกิดขึ้นของโลก. ไม่มีสัตว์ใดชื่อว่าพ้นจากโลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้ได้ แม้แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ย่อมมีอยู่ ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati. Katame aṭṭha? Lābho ca alābho ca yaso ca ayaso ca nindā ca pasaṃsā ca sukhañca dukkhañca. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.6).

‘ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้. โลกธรรม ๘ ประการคืออะไรบ้าง? คือ ลาภ อลาภ ยศ อายศ นินทา สรรเสริญ สุข และทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้แล ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้’ (อ.อัฏฐก. ๒๓/๖).

Tattha anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti, lokato na nivattantīti attho. Lābhoti pabbajitassa cīvarādi, gahaṭṭhassa dhanadhaññādi lābho. Soyeva alabbhamāno lābho alābho. Na lābho alābhoti vuccamāne atthābhāvāpattito pariññeyyo na siyā. Yasoti parivāro. Soyeva alabbhamānā yaso ayaso. Nindāti avaṇṇabhaṇanaṃ. Pasaṃsāti vaṇṇabhaṇanaṃ. Sukhanti kāmāvacarānaṃ kāyikacetasikaṃ. Dukkhanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ kāyikacetasikaṃ, anāgāmiarahantānaṃ kāyikameva.

ในบทว่า 'อนุปริวัตตันติ' เป็นต้นนั้น อรรถะคือ ย่อมติดตามไป ย่อมผูกพันไม่ขาดสาย ย่อมไม่ละทิ้ง ย่อมไม่ถอยกลับจากโลก. คำว่า 'ลาภ' คือ จีวรเป็นต้นสำหรับบรรพชิต, ทรัพย์ ข้าวเปลือกเป็นต้นสำหรับคฤหัสถ์. ลาภนั้นเองเมื่อยังไม่ได้ ชื่อว่าอลาภ. อีกนัยหนึ่ง วัตถุมีจีวรเป็นต้นที่ได้นั้นเอง เมื่อไม่ได้ ชื่อว่าอลาภ. หากกล่าวว่าลาภไม่มีอลาภ ธรรมที่ควรกำหนดรู้ก็จะไม่พึงมี เพราะถึงซึ่งการไม่มีวัตถุมีบาตรจีวรเป็นต้นที่ได้. คำว่า 'ยศ' คือ บริวาร. บริวารนั้นเองเมื่อไม่ได้ ชื่อว่าอายศ. คำว่า 'นินทา' คือ การกล่าวโทษผู้อื่น. คำว่า 'สรรเสริญ' คือ การกล่าวคุณผู้อื่น. คำว่า 'สุข' คือ สุขทางกายและทางใจของบุคคลผู้เป็นกามาวจร. คำว่า 'ทุกข์' คือ ทุกข์ทางกายและทางใจของปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี. ส่วนแก่พระอนาคามีและพระอรหันต์ มีแต่ทุกข์ทางกายเท่านั้น.

Nava sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tāni pana tathāpakāsitā khandhā eva. Katame nava? Vuttañhetaṃ bhagavatā –

สัตตาวาส ๙ คือ ที่อยู่อาศัยของสัตว์ทั้งหลาย, สถานที่อยู่ ดังนี้คืออรรถะ. อนึ่ง สถานที่อยู่เหล่านั้นก็คือขันธ์ที่แสดงไว้แล้วด้วยอาการนั้นนั่นเอง. สัตตาวาส ๙ ประการคืออะไรบ้าง? จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า –

‘‘Navayime, bhikkhave (a. ni. 9.24; dī. ni. 3.341), sattāvāsā. Katame nava? Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce [Pg.107] ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamo sattāvāso.

‘ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาส ๙ ประการเหล่านี้. ๙ ประการคืออะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกันมีอยู่ เช่น มนุษย์ทั้งหลาย และเทวดาบางพวก และวินิปาติกเปรตบางพวก. นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๑.’

‘‘Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyo sattāvāso.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกันก็มี เหมือนอย่างเทวดาเหล่าพรหมกายิกาผู้บังเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นสัตตาวาสที่สอง

‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyo sattāvāso.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกันก็มี เหมือนอย่างเทวดาเหล่าอาภัสสระ นี้เป็นสัตตาวาสที่สาม

‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catuttho sattāvāso.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกันก็มี เหมือนอย่างเทวดาเหล่าสุภกิณหะ นี้เป็นสัตตาวาสที่สี่

‘‘Santi, bhikkhave, sattā asaññino appaṭisaṃvedino, seyyathāpi devā asaññasattā. Ayaṃ pañcamo sattāvāso.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายไม่มีสัญญา ไม่เสวยเวทนาก็มี เหมือนอย่างเทวดาเหล่าอสัญญีสัตว์ นี้เป็นสัตตาวาสที่ห้า

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭho sattāvāso.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะความดับแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนภูมิด้วยมนสิการว่า “อากาศหาที่สุดมิได้” นี้เป็นสัตตาวาสที่หก

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ sattamo sattāvāso.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภูมิด้วยมนสิการว่า “วิญญาณหาที่สุดมิได้” นี้เป็นสัตตาวาสที่เจ็ด

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนภูมิด้วยมนสิการว่า “ไม่มีอะไรน้อยหนึ่ง” นี้เป็นสัตตาวาสที่แปด

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpagā. Ayaṃ navamo sattāvāso. Ime kho, bhikkhave, nava sattāvāsā’’ti (a. ni. 9.24; dī. ni. 3.341).

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ นี้เป็นสัตตาวาสที่เก้า ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาส ๙ อย่างนี้แล

Dasāyatanānīti cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ saddāyatanaṃ ghānāyatanaṃ gandhāyatanaṃ jivhāyatanaṃ rasāyatanaṃ kāyāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatananti evaṃ dasa. Manāyatanadhammāyatanāni pana lokuttaramissakattā na gahitāni. Imesu dasasu vissajjanesu vipassanāvasena tīraṇapariññā [Pg.108] vuttā, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, pariññeyya’’ntiādīsu pana anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ, nirodhapaṭipadānaṃ sacchikiriyābhāvanaṭṭhānaṃ tesaṃyeva paṭivedhaṭṭhānaṃ dukkhādīnaṃ nissaraṇassa anuppādādīnaṃ pañcadasannaṃ, pariggahaṭṭhādīnaṃ ekatiṃsāya, uttaripaṭivedhaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ, maggaṅgānaṃ aṭṭhannaṃ, ‘‘payogānaṃ paṭippassaddhaṭṭho’’tiādīnaṃ dvinnaṃ, asaṅkhataṭṭhassa vuṭṭhānaṭṭhādīnaṃ dvinnaṃ, niyyānaṭṭhassa anubujjhanaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ, anubodhanaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ, anubodhapakkhiyādīnaṃ tiṇṇaṃ, ujjotanaṭṭhādīnaṃ catunnaṃ, patāpanaṭṭhādīnaṃ aṭṭhārasannaṃ, vivaṭṭanānupassanādīnaṃ navannaṃ, khayeñāṇaanuppādeñāṇānaṃ paññāvimuttinibbānānanti imesaṃ dhammānaṃ paṭilābhavasena tīraṇapariññā vuttā, sesānaṃ yathāyogaṃ vipassanāvasena ca paṭilābhavasena ca tīraṇapariññā vuttāti veditabbā.

คำว่า อายตนะ ๑๐ อย่าง คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ รวมเป็น ๑๐ อย่างนี้ ส่วนมนายตนะและธัมมายตนะไม่ถูกถือเอา เพราะเป็นธรรมที่ระคนด้วยโลกุตตรธรรม ในการจำแนก ๑๐ อย่างนี้ ตีรณปริญญาถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งวิปัสสนา ส่วนในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรกำหนดรู้” เป็นต้น ตีรณปริญญาถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งการได้อินทรีย์ ๓ อย่าง มีอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมายของการทำให้แจ้งและการเจริญซึ่งนิโรธสัจจะและมรรคสัจจะ โดยอำนาจแห่งการได้ความหมายของการแทงตลอดซึ่งนิโรธสัจจะและมรรคสัจจะนั้นเอง โดยอำนาจแห่งการได้ความหมายของการสลัดออกไปจากทุกข์เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๑๕ อย่าง มีอนุปปาทะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๓๑ อย่าง มีปริคคหัฏฐะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๓ อย่าง มีอุตตริปฏิเวธัฏฐะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๘ อย่างขององค์มรรค โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๒ อย่าง มีคำว่า “ความสงบระงับแห่งความพยายาม” เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมายของอสังขตะ โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๒ อย่าง มีวุฏฐานัฏฐะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมายของนิยยานัฏฐะ โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๓ อย่าง มีอนุพุชฌนัฏฐะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๓ อย่าง มีอนุโพธนัฏฐะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๓ อย่าง มีอนุโพธปักขิยะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๔ อย่าง มีอุชโชตนัฏฐะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๑๘ อย่าง มีปตาปนัฏฐะเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ความหมาย ๙ อย่าง มีวิวัฏฏนานุปัสสนาเป็นต้น โดยอำนาจแห่งการได้ขยญาณและอนุปปาทญาณ โดยอำนาจแห่งการได้ปัญญา วิมุตติ และนิพพาน ตีรณปริญญาถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งการได้ธรรมเหล่านี้ พึงทราบว่า ตีรณปริญญาถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาและโดยอำนาจแห่งการได้ตามสมควรแก่ธรรมที่เหลือ

Yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ paṭilābhatthāya vāyamantassa, te te dhammā paṭiladdhā honti. Evaṃ te dhammā pariññātā ceva honti tīritā cāti hi kiccasamāpanaṭṭhena tīraṇapariññā vuttā. Kicce hi samāpite te dhammā paṭiladdhā hontīti. Keci pana ‘‘avipassanūpagānaṃ ñātapariññā’’ti vadanti. Abhiññeyyena ñātapariññāya vuttattā taṃ na sundaraṃ. Pariññātā ceva honti tīritā cāti te paṭiladdhā eva dhammā pariññātā ca nāma honti, tīritā ca nāmāti attho. Evaṃ kiccasamāpanatthavasena pariññātattho vutto hoti.

เมื่อบุคคลพยายามเพื่อการได้ซึ่งธรรมเหล่าใดๆ ธรรมเหล่านั้นๆ ย่อมเป็นอันได้แล้ว ตีรณปริญญาถูกกล่าวไว้โดยอรรถคือ “การทำกิจให้สำเร็จ” เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้วและเป็นอันพิจารณาแล้วอย่างนี้ เพราะเมื่อกิจสำเร็จแล้ว ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นอันได้แล้ว แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “ญาตปริญญาสำหรับธรรมที่ไม่เป็นวิสัยแห่งวิปัสสนา” คำกล่าวนั้นไม่ดี เพราะญาตปริญญาถูกกล่าวไว้ด้วยอภิญเญยยนิเทศแล้ว อรรถว่า “ธรรมเหล่านั้นเป็นอันได้แล้วนั่นเอง ชื่อว่ากำหนดรู้แล้วด้วย ชื่อว่าพิจารณาแล้วด้วย” อรรถแห่งปริญญาถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอรรถคือ “การทำกิจให้สำเร็จ” อย่างนี้

22. Idāni tamevatthaṃ ekekadhamme paṭilābhavasena yojetvā ante ca nigametvā dassetuṃ nekkhammantiādimāha. Taṃ sabbaṃ pubbe vuttānusāreneva veditabbanti.

๒๒. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นเอง โดยประกอบเข้ากับธรรมแต่ละอย่างโดยอำนาจแห่งการได้ และสรุปในที่สุด จึงกล่าวคำว่า “เนกขัมมะ” เป็นต้น พึงทราบทั้งหมดนั้นตามแนวที่กล่าวไว้แล้วในอภิญเญยยนิเทศก่อนหน้านี้

Pariññeyyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปริญเญยยนิเทศ จบแล้ว

Pahātabbaniddesavaṇṇanā

การพรรณนาปหาตัพพนิเทศ

23. Pahātabbaniddese asmimānoti rūpādīsu pañcasu upādānakkhandhesu asmīti māno. Tasmiñhi pahīne arahattaṃ pattaṃ hoti. Rūparāgādīsu [Pg.109] vijjamānesupi sesāni avatvā asmimānasseva vacanaṃ diṭṭhipatirūpakattena tassa oḷārikattāti veditabbaṃ. Avijjāti suttantapariyāyena dukkhādīsu catūsu ṭhānesu aññāṇaṃ, abhidhammapariyāyena pubbantādīhi saddhiṃ aṭṭhasu. Vuttañhetaṃ –

๒๓. ในปหาตัพพนิเทศ คำว่า “อัสมิมานะ” คือ มานะที่เกิดขึ้นว่า “เรามีอยู่” ในอุปาทานขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น เพราะเมื่อมานะนั้นถูกละได้แล้ว ย่อมเป็นอันบรรลุอรหัตตผล พึงทราบว่า แม้รูปราคะเป็นต้นยังมีอยู่ แต่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสถึงธรรมที่เหลือ (คือรูปราคะเป็นต้น) แต่ตรัสถึงอัสมิมานะเท่านั้น เพราะอัสมิมานะนั้นหยาบ เพราะมีลักษณะคล้ายทิฏฐิ คำว่า “อวิชชา” โดยนัยแห่งพระสูตร คือ ความไม่รู้ในฐานะ ๔ มีทุกข์เป็นต้น โดยนัยแห่งพระอภิธรรม คือ ความไม่รู้ในฐานะ ๘ พร้อมด้วยปุพพันตะเป็นต้น คำนั้นถูกกล่าวไว้แล้วว่า

‘‘Tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti (dha. sa. 1106; vibha. 226).

“ในธรรมเหล่านั้น อวิชชาเป็นไฉน? ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในปฏิปทาเครื่องให้ถึงทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในส่วนอดีต ความไม่รู้ในส่วนอนาคต ความไม่รู้ในส่วนอดีตและอนาคต ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นตามหลักอิดัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท นี้ ชื่อว่าอวิชชา”

Bhavataṇhāti kāmabhavādīsu bhavesu patthanā. Yathāha –

คำว่า “ภวตัณหา” คือ ความปรารถนาในภพทั้งหลาย มีกามภพเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘Tattha katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosāna’’nti (vibha. 895).

“ในธรรมเหล่านั้น ภวตัณหาเป็นไฉน? ความพอใจในภพ ความกำหนัดในภพ ความเพลินในภพ ความทะยานอยากในภพ ความเยื่อใยในภพ ความเร่าร้อนในภพ ความลุ่มหลงในภพ ความหมกมุ่นในภพใดๆ ในภพทั้งหลาย นี้ ชื่อว่าภวตัณหา”

Tisso taṇhāti kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Tāsaṃ abhidhamme evaṃ niddeso kato – tattha katamā bhavataṇhā? Bhavadiṭṭhisahagato rāgo…pe… cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati bhavataṇhā. Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo…pe… cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati vibhavataṇhā. Avasesā taṇhā kāmataṇhā. Tattha katamā kāmataṇhā? Kāmadhātupaṭisaṃyutto rāgo…pe… cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati kāmataṇhā. Tattha katamā bhavataṇhā? Rūpadhātuarūpadhātupaṭisaṃyutto rāgo…pe… tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo…pe… (vibha. 916).

ตัณหาสามอย่าง คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ตัณหาสามอย่างนั้น พระอภิธรรมได้แสดงการจำแนกไว้ดังนี้ว่า ในตัณหาสามอย่างนั้น ภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะที่เกิดร่วมกับภวทิฏฐิ... (ละไว้)... ความกำหนัดอย่างแรงกล้าของจิต นี้เรียกว่า ภวตัณหา ในตัณหาสามอย่างนั้น วิภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะที่เกิดร่วมกับอุจเฉททิฏฐิ... (ละไว้)... ความกำหนัดอย่างแรงกล้าของจิต นี้เรียกว่า วิภวตัณหา ตัณหาที่เหลือคือกามตัณหา ในตัณหาสามอย่างนั้น กามตัณหาเป็นไฉน? ราคะที่ประกอบด้วยกามธาตุ... (ละไว้)... ความกำหนัดอย่างแรงกล้าของจิต นี้เรียกว่า กามตัณหา ในตัณหาสามอย่างนั้น ภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะที่ประกอบด้วยรูปธาตุและอรูปธาตุ... (ละไว้)... ในตัณหาสามอย่างนั้น วิภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะที่เกิดร่วมกับอุจเฉททิฏฐิ... (ละไว้)... (วิภังค์ 916)

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā, rūpārūpabhavesu rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā bhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ dasuttarasuttapariyāyena yojanā. Saṅgītipariyāyena pana abhidhammapariyāyena ca ‘‘aparāpi tisso taṇhā kāmataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā. Aparāpi tisso taṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā’’ti [Pg.110] (dī. ni. 3.305; vibha. 917-918) vuttā taṇhāpi ettha yujjanti. Tāsu pañca kāmadhāturūpadhātuarūpadhātupaṭisaṃyuttā, antimā ucchedadiṭṭhisahagatā.

อนึ่ง ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'ราคะที่มีกามคุณ 5 เป็นอารมณ์ เรียกว่า กามตัณหา ราคะในรูปภพและอรูปภพ ความยินดีในฌาน ราคะที่เกิดร่วมกับสัสสตทิฏฐิ ความปรารถนาด้วยอำนาจภพ เรียกว่า ภวตัณหา ราคะที่เกิดร่วมกับอุจเฉททิฏฐิ เรียกว่า วิภวตัณหา' การประกอบนี้เป็นไปตามนัยแห่งทสุตตรสูตร อนึ่ง ตามนัยแห่งสังคีติสูตรและตามนัยแห่งพระอภิธรรม ตัณหาที่กล่าวไว้ว่า 'ตัณหาอีกสามอย่าง คือ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา ตัณหาอีกสามอย่าง คือ รูปตัณหา อรูปตัณหา นิโรธตัณหา' (ที. นิ. 3.305; วิภังค์ 917-918) ก็สมควรในบทว่า ติสโส ตัณหา นี้ ในตัณหาเหล่านั้น ตัณหาห้าอย่างประกอบด้วยกามธาตุ รูปธาตุ และอรูปธาตุ ส่วนตัณหาสุดท้ายคือนิโรธตัณหา เกิดร่วมกับอุจเฉททิฏฐิ

Cattāro oghāti kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho. Yassa saṃvijjanti, taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā. Balavakilesā ete. Kāmaguṇasaṅkhāte kāme ogho kāmogho. Kāmataṇhāyetaṃ nāmaṃ. Rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave ogho bhavogho. Bhavataṇhāyetaṃ nāmaṃ. Diṭṭhi eva ogho diṭṭhogho. ‘‘Sassato loko’’tiādikāya diṭṭhiyā etaṃ nāmaṃ. Avijjā eva ogho avijjogho, dukkhādīsu aññāṇassetaṃ nāmaṃ.

โอฆะสี่อย่าง คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ กิเลสเหล่านี้ย่อมจมบุคคลลงในวัฏฏะ หรือทำให้จมลงในวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โอฆะ กิเลสเหล่านี้เป็นกิเลสที่มีกำลังมาก โอฆะที่เกิดขึ้นในกามที่เรียกว่ากามคุณ ชื่อว่า กาโมฆะ ชื่อนี้เป็นชื่อของกามตัณหา โอฆะที่เกิดขึ้นในภพสองอย่าง คือ โดยกรรมภพและโดยอุปปัตติภพที่เรียกว่ารูปและอรูป ชื่อว่า ภโวฆะ ชื่อนี้เป็นชื่อของภวตัณหา ทิฏฐินั่นแหละเป็นโอฆะ ชื่อว่า ทิฏโฐฆะ ชื่อนี้เป็นชื่อของทิฏฐิที่มีอาการเป็นต้นว่า 'โลกเที่ยง' อวิชชานั่นแหละเป็นโอฆะ ชื่อว่า อวิชโชฆะ ชื่อนี้เป็นชื่อของความไม่รู้ในทุกข์เป็นต้น

Pañca nīvaraṇānīti kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ. Cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇāni. Kāmīyantīti kāmā. Pañca kāmaguṇā. Kāmesu chando kāmacchando. Kāmayatīti vā kāmo, kāmo eva chando, na kattukamyatāchando na dhammacchandoti kāmacchando. Kāmataṇhāyetaṃ nāmaṃ. Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ gacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhānīti byāpādo. Dosassetaṃ nāmaṃ. Thinanatā thinaṃ, middhanatā middhaṃ, anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Cittassa anussāho thinaṃ, cetasikānaṃ akammaññatā middhaṃ, thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ, avūpasamoti attho. Vikkhepassetaṃ nāmaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, kukatassa bhāvo kukkuccaṃ, garahitakiriyabhāvoti attho. Pacchānutāpassetaṃ nāmaṃ. Vigatā cikicchāti vicikicchā, vigatapaññāti attho. Sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā. Buddhādīsu saṃsayassetaṃ nāmaṃ. Kāmacchando eva nīvaraṇaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Evaṃ sesesupi.

นิวรณ์ห้าอย่าง คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาปาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ นิวรณ์เหล่านี้ย่อมปิดกั้น ย่อมห่อหุ้มจิต เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า นิวรณ์ สิ่งที่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กาม คือ กามคุณห้า ฉันทะในกามคุณ ชื่อว่า กามฉันทะ หรือว่า ย่อมปรารถนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กาม กิเลสกามนั่นแหละเป็นฉันทะ ไม่ใช่กัตตุกัมยตาฉันทะ ไม่ใช่ธรรมฉันทะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กามฉันทะ ชื่อนี้เป็นชื่อของกามตัณหา จิตย่อมถึงความเป็นของเน่าด้วยโทสะนั้น หรือว่า ย่อมทำลายวินัย อาจาระ ความถึงพร้อมแห่งรูป ประโยชน์ และความสุข เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า พยาปาทะ ชื่อนี้เป็นชื่อของโทสะ ความเป็นผู้ท้อแท้แห่งจิต ชื่อว่า ถีนะ ความเป็นผู้ท้อแท้แห่งเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ความหมายคือ ความเป็นผู้ไม่มีความอุตสาหะและหดหู่ ความไม่มีกำลังและเหน็ดเหนื่อย ความไม่มีความอุตสาหะของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความไม่ควรแก่การงานของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ถีนะและมิทธะ ชื่อว่า ถีนมิทธะ ความเป็นแห่งจิตที่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อุทธัจจะ ความหมายคือ ความไม่สงบ ชื่อนี้เป็นชื่อของความฟุ้งซ่าน การกระทำที่น่าเกลียด ชื่อว่า กุกตะ ความเป็นแห่งจิตตุปบาทที่มีการกระทำที่น่าเกลียด ชื่อว่า กุกกุจจะ ความหมายคือ ความเป็นแห่งกิริยาที่น่าตำหนิ ชื่อนี้เป็นชื่อของความเดือดร้อนใจในภายหลัง ปัญญาที่ปราศจากการเยียวยา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉา ความหมายคือ ปัญญาที่ปราศจาก หรือว่า เมื่อพิจารณาสภาวะแห่งธรรมหรือสภาวะแห่งบุคคลด้วยธรรมนี้ ย่อมลำบาก ย่อมเหน็ดเหนื่อย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉา ชื่อนี้เป็นชื่อของความสงสัยในพระพุทธเจ้าเป็นต้น กามฉันทะนั่นแหละเป็นนิวรณ์ ชื่อว่า กามฉันทนิวรณ์ แม้ในนิวรณ์ที่เหลือก็เช่นเดียวกัน

Cha dhammā, chaddhammāti vā pāṭho. Cha taṇhākāyāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Rūpe taṇhā rūpataṇhā. Sā eva kāmataṇhādibhedena anekabhedattā rāsaṭṭhena kāyoti vuttā. Evaṃ sesesupi.

มีบทว่า ฉธัมมา หรือ ฉัทธัมมา กายแห่งตัณหาหกอย่าง คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา ตัณหาในรูปารมณ์ ชื่อว่า รูปตัณหา รูปตัณหานั้นนั่นแหละ มีความต่างกันหลายอย่างโดยความต่างกันแห่งกามตัณหาเป็นต้น เพราะอรรถว่าเป็นกอง จึงเรียกว่า กาย แม้ในบทที่เหลือก็เช่นเดียวกัน

Sattānusayāti [Pg.111] kāmarāgānusayo paṭighānusayo mānānusayo diṭṭhānusayo vicikicchānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayo. Appahīnaṭṭhena anusentīti anusayā. Kāmesu rāgo kāmarāgo, kāmo eva vā rāgoti kāmarāgo. Ārammaṇasmiṃ paṭihaññatīti paṭighaṃ. Ayāthāvadassanaṭṭhena diṭṭhi. Seyyādivasena maññatīti māno. Bhavesu rāgo bhavarāgo. Thāmagato kāmarāgo kāmarāgānusayo. Evaṃ sesesupi.

อนุสัยเจ็ดอย่าง คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย เพราะอรรถว่ายังไม่ถูกละด้วยมรรค ย่อมตามนอนอยู่เนืองๆ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนุสัย ราคะที่ติดในวัตถุกาม ชื่อว่า กามราคะ หรือว่า กิเลสกามนั่นแหละเป็นราคะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กามราคะ ย่อมกระทบกระทั่งในอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปฏิฆะ เพราะอรรถว่าเห็นโดยอาการที่ผิดไปจากความเป็นจริง จึงชื่อว่า ทิฏฐิ ย่อมสำคัญโดยอำนาจว่าเป็นผู้ประเสริฐเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มานะ ราคะที่ติดในภพ ชื่อว่า ภวราคะ กามราคะที่ถึงความเป็นของมีกำลัง ชื่อว่า กามราคานุสัย แม้ในบทที่เหลือก็พึงทราบเช่นเดียวกัน

Aṭṭha micchattāti micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi. ‘‘Hitasukhāvahā me bhavissantī’’ti evaṃ āsīsitāpi tathāabhāvato asubhādīsuyeva subhantiādiviparītappavattito ca micchāsabhāvāti micchattā. Micchā passati, micchā vā etāya passantīti micchādiṭṭhi. Atha vā viparītā diṭṭhīti micchādiṭṭhi, ayāthāvadiṭṭhīti vā micchādiṭṭhi, virajjhitvā gahaṇato vā vitathā diṭṭhīti micchādiṭṭhi, anattāvahattā paṇḍitehi kucchitā diṭṭhīti vāmicchādiṭṭhi. Micchāsaṅkappādīsupi eseva nayo. Micchādiṭṭhīti sassatucchedābhiniveso. Micchāsaṅkappoti kāmavitakkāditividho vitakko. Micchāvācāti musāvādādicatubbidhā cetanā. Micchākammantoti pāṇātipātāditividhā cetanā. Micchāājīvoti micchājīvapayogasamuṭṭhāpikā cetanā. Micchāvāyāmoti akusalacittasampayuttaṃ vīriyaṃ. Micchāsatīti satipaṭipakkhabhūto akusalacittuppādo. Micchāsamādhīti akusalasamādhi.

อัฏฐมิจฉัตตะ (ความเป็นผิด ๘ อย่าง) ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ. แม้จะปรารถนาว่า “สิ่งเหล่านี้จักนำประโยชน์สุขมาให้แก่เรา” ดังนี้ แต่เพราะไม่มีความเป็นเช่นนั้น และเพราะความเป็นไปโดยวิปลาสว่า “สุภะ” เป็นต้น ในอสุภะเป็นต้นนั่นเอง จึงมีสภาวะที่ผิด ชื่อว่ามิจฉัตตะ. ย่อมเห็นโดยผิด หรือย่อมเห็นโดยผิดด้วยธรรมชาตินี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง ทิฏฐิที่วิปลาส (จากสัมมาทิฏฐิ) ชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ, ทิฏฐิที่ไม่เป็นไปตามความเป็นจริง ชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ, หรือทิฏฐิที่ผิดพลาดเพราะถือเอาโดยคลาดเคลื่อน ชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ, หรือทิฏฐิที่บัณฑิตทั้งหลายรังเกียจเพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ. แม้ในมิจฉาสังกัปปะเป็นต้น ก็นัยนี้แล. มิจฉาทิฏฐิ ได้แก่ ความยึดมั่นด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. มิจฉาสังกัปปะ ได้แก่ วิตก ๓ อย่าง มีกามวิตกเป็นต้น. มิจฉาวาจา ได้แก่ เจตนา ๔ อย่าง มีมุสาวาทเป็นต้น. มิจฉากัมมันตะ ได้แก่ เจตนา ๓ อย่าง มีปาณาติบาตเป็นต้น. มิจฉาอาชีวะ ได้แก่ เจตนาที่ยังกายประโยคและวจีประโยคให้ตั้งขึ้นเพื่อการเลี้ยงชีพที่ผิด. มิจฉาวายามะ ได้แก่ วิริยะที่สัมปยุตด้วยอกุศลจิต. มิจฉาสติ ได้แก่ อกุศลจิตตุปบาทที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสติ. มิจฉาสมาธิ ได้แก่ อกุศลสมาธิ.

Nava taṇhāmūlakāti (dī. ni. 2.103; 3.359) taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti (dī. ni. 2.104; 3.359). Ime nava taṇhāmūlakā dhammā. Taṇhā mūlaṃ etesanti taṇhāmūlakā. Pariyesanādayo akusalā eva. Taṇhaṃ, paṭiccāti taṇhaṃ nissāya. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā [Pg.112] hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho, so hi pariyesanāya sati hoti. Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo. ‘‘Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchināti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti. Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Chandoti ettha dubbalarāgassādhivacanaṃ, rāgoti balavarāgassa. Ajjhosānanti ahaṃ mamāti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ. Kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekatodhārādinā satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kāyakalahopi vācākalahopi kalaho. Purimo purimo virodho viggaho. Pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṃtuvanti agāravavasena tuvaṃtuvaṃvacanaṃ.

นวตัณหามูลกธรรม (ธรรมมีตัณหาเป็นมูล ๙ อย่าง) ได้แก่ เพราะอาศัยตัณหา การแสวงหาย่อมมี, เพราะอาศัยการแสวงหา การได้ลาภย่อมมี, เพราะอาศัยลาภ การวินิจฉัยย่อมมี, เพราะอาศัยการวินิจฉัย ฉันทราคะย่อมมี, เพราะอาศัยฉันทราคะ การปักใจมั่นย่อมมี, เพราะอาศัยการปักใจมั่น การยึดถือครอบครองย่อมมี, เพราะอาศัยการยึดถือครอบครอง มัจฉริยะย่อมมี, เพราะอาศัยมัจฉริยะ การรักษาหวงกันย่อมมี, เพราะมีการรักษาหวงกันเป็นเหตุ การถือไม้เท้า การถือศาสตรา การทะเลาะ ความบาดหมาง การวิวาท การกล่าวว่า 'มึงๆ กูๆ' การส่อเสียด และการพูดเท็จ อกุศลธรรมอันเป็นบาปมิใช่น้อยย่อมเกิดขึ้น. ธรรม ๙ อย่างเหล่านี้ชื่อว่าตัณหามูลกธรรม. ตัณหาเป็นมูลของธรรมเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตัณหามูลกะ. การแสวงหาเป็นต้นเป็นอกุศลแท้ๆ. คำว่า 'เพราะอาศัยตัณหา' คือ อาศัยตัณหา. คำว่า 'การแสวงหา' คือ การแสวงหารูปารมณ์เป็นต้น. จริงอยู่ การแสวงหานั้นย่อมมีเมื่อมีตัณหา. คำว่า 'ลาภ' คือ การได้รูปารมณ์เป็นต้น. จริงอยู่ การได้นั้นย่อมมีเมื่อมีการแสวงหา. ส่วนการวินิจฉัยมี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งญาณ ตัณหา ทิฏฐิ และวิตก. ใน ๔ อย่างนั้น การวินิจฉัยนี้ว่า 'พึงรู้การวินิจฉัยสุข ครั้นรู้การวินิจฉัยสุขแล้ว พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งสุขภายใน' นี้เป็นญาณวินิจฉัย. ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า 'การวินิจฉัยมี ๒ อย่าง คือ ตัณหาวินิจฉัยและทิฏฐิวินิจฉัย' เป็นตัณหาวินิจฉัย. ทิฏฐิ ๖๒ เป็นทิฏฐิวินิจฉัย. แต่ในพระสูตรนี้ว่า 'ดูกรท้าวสักกะ ฉันทะมีวิตกเป็นเหตุ' วิตกนั่นเองที่ท่านเรียกว่าวินิจฉัยในที่นี้. จริงอยู่ เมื่อได้ลาภแล้ว ย่อมวินิจฉัยสิ่งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา สิ่งที่สวยงามและไม่สวยงาม ด้วยวิตกนั่นเองว่า 'สิ่งนี้จักมีเพื่อรูปารมณ์ของฉัน สิ่งนี้จักมีเพื่อสัททารมณ์เป็นต้น สิ่งนี้จักเป็นของฉัน สิ่งนี้จักเป็นของผู้อื่น ฉันจักบริโภคสิ่งนี้ ฉันจักฝังสิ่งนี้ไว้' ดังนี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เพราะอาศัยลาภ การวินิจฉัยย่อมมี'. คำว่า 'ฉันทราคะ' ได้แก่ ราคะอย่างอ่อนและราคะอย่างแรง ย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ตรึกด้วยอกุศลวิตกอย่างนี้. ในที่นี้ คำว่า 'ฉันทะ' เป็นชื่อของราคะอย่างอ่อน, คำว่า 'ราคะ' เป็นชื่อของราคะอย่างแรง. คำว่า 'อัชโฌสานะ' ได้แก่ การตกลงใจอย่างแรงกล้าว่า 'เรา' 'ของของเรา'. คำว่า 'ปริคคหะ' ได้แก่ การทำการยึดถือครอบครองด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า 'มัจฉริยะ' ได้แก่ ความเป็นผู้ทนไม่ได้ต่อความเป็นของสาธารณะกับผู้อื่น. เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตโบราณจึงกล่าววิเคราะห์ศัพท์ของมัจฉริยะนั้นไว้ว่า 'สิ่งอัศจรรย์นี้จงมีแก่เราเท่านั้น อย่าได้มีแก่ผู้อื่นเลย' เพราะความเป็นไปอย่างนี้ จึงเรียกว่ามัจฉริยะ. คำว่า 'อารักขะ' ได้แก่ การรักษาอย่างดีด้วยอำนาจการปิดประตูและการเก็บรักษาในหีบเป็นต้น. ย่อมกระทำยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า 'อธิกรณ์'. คำนี้เป็นชื่อของเหตุ. คำว่า 'อารักขาธิกรณ์' เป็นกิริยาวิเศษณ์ (ในรูปนปุงสกลิงค์) มีความหมายว่า เพราะการรักษาเป็นเหตุ. ในบรรดาทัณฑาทานเป็นต้น การถือไม้เท้าเพื่อห้ามผู้อื่น ชื่อว่าทัณฑาทาน. การถือศาสตรามีมีดคมข้างเดียวเป็นต้น ชื่อว่าสัตถาฑานะ. การทะเลาะด้วยกายก็ดี การทะเลาะด้วยวาจาก็ดี ชื่อว่ากละหะ. ความบาดหมางกันในเบื้องต้น ชื่อว่าวิคคหะ. ความบาดหมางกันในภายหลัง ชื่อว่าวิวาทะ. คำว่า 'ตุวังตุวัง' ได้แก่ การกล่าวว่า 'มึงๆ กูๆ' ด้วยความไม่เคารพ.

Dasa micchattāti micchādiṭṭhi…pe… micchāsamādhi micchāñāṇaṃ micchāvimutti. Tattha micchāñāṇanti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpaṃ katvā sukataṃ mayāti paccavekkhaṇākārena ca uppanno moho. Micchāvimuttīti avimuttasseva sato vimuttisaññitā.

ทสมิจฉัตตะ (ความเป็นผิด ๑๐ อย่าง) ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ... (ละ)... มิจฉาสมาธิ มิจฉาญาณ มิจฉาวิมุตติ. ใน ๑๐ อย่างนั้น มิจฉาญาณ ได้แก่ โมหะที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาว่า 'เราทำบาปแล้ว เราทำดีแล้ว (คือทำได้สำเร็จดี)' หรือโดยอำนาจการคิดอุบายในการทำบาปแล้วทำบาปนั้น. มิจฉาวิมุตติ ได้แก่ ความเป็นผู้มีความสำคัญว่าหลุดพ้น ทั้งที่ตนเองยังไม่หลุดพ้นนั่นเอง.

24.

๒๔.

Idāni [Pg.113] anekabhedena pahānena pahātabbe dassetuṃ dve pahānānītiādi āraddhaṃ. Pahānesu hi viññātesu tena tena pahātabbā dhammā suviññeyyā honti. Pañcasu pahānesu lokikāni ca dve pahānāni appayogaṃ nissaraṇappahānañca ṭhapetvā appayogāneva dve lokuttarapahānāni paṭhamaṃ vuttāni. Sammā ucchijjanti etena kilesāti samucchedo, pahīyanti etena kilesāti pahānaṃ. Samucchedasaṅkhātaṃ pahānaṃ, na sesappahānanti samucchedappahānaṃ. Kilesānaṃ paṭippassaddhattā paṭippassaddhi, pahīnattā pahānaṃ, paṭippassaddhisaṅkhātaṃ pahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro. Nibbānasaṅkhātaṃ khayaṃ gacchatīti khayagāmī, khayagāmī ca so maggo cāti khayagāmimaggo, taṃ bhāvayato so maggo samucchedappahānanti attho. Tathā phalakkhaṇe lokuttaraphalameva paṭippassaddhippahānaṃ.

บัดนี้ คำว่า "ปหานะ ๒ อย่าง" เป็นต้น อันท่านเริ่มแล้ว เพื่อแสดงซึ่งธรรมทั้งหลายอันพึงละ ด้วยปหานะอันมีประเภทต่างๆ จริงอยู่ เมื่อปหานะทั้งหลายอันบุคคลรู้แล้ว ธรรมทั้งหลายอันพึงละด้วยปหานะนั้นๆ ย่อมเป็นอันบุคคลรู้ได้ง่าย ในปหานะ ๕ อย่าง เว้นปหานะ ๒ อย่างที่เป็นโลกีย์ (คือ ตทังคปหานะ และวิกขัมภนปหานะ) และนิสสรณปหานะ (คือนิพพาน) อันกิเลสไม่ควรประกอบแล้ว ปหานะ ๒ อย่างที่เป็นโลกุตตระ อันกิเลสไม่ควรประกอบนั่นแล อันท่านกล่าวแล้วก่อน กิเลสทั้งหลายย่อมขาดโดยชอบด้วยมรรคนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมุจเฉท กิเลสทั้งหลายย่อมละไปด้วยมรรคนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานะ ปหานะอันนับว่าสมุจเฉท ไม่ใช่ปหานะที่เหลือ (๔ อย่าง) เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมุจเฉทปหานะ เพราะความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งหลาย ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิ เพราะความที่กิเลสถูกละแล้ว ชื่อว่า ปหานะ ปหานะอันนับว่าปฏิปัสสัทธิ ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปหานะ ย่อมข้ามโลก เหตุนั้นจึงชื่อว่า โลกุตตระ ย่อมถึงความสิ้นไปอันนับว่านิพพาน เหตุนั้นจึงชื่อว่า ขยคามี และมรรคนั้นเป็นขยคามีด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ขยคามีมรรค เมื่อบุคคลเจริญมรรคนั้น มรรคนั้นเป็นสมุจเฉทปหานะ ดังนี้เป็นอรรถ อนึ่ง ในขณะแห่งผล โลกุตตรผลนั่นแลเป็นปฏิปัสสัทธิปหานะ

Kāmānametaṃ nissaraṇantiādīsu kāmato rūpato saṅkhatato nissaranti etenāti nissaraṇaṃ, tehi vā nissaṭattā nissaraṇaṃ. Asubhajjhānaṃ. Kāmehi nikkhantattā nekkhammaṃ. Anāgāmimaggo vā. Asubhajjhānañhi vikkhambhanato kāmānaṃ nissaraṇaṃ, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditaanāgāmimaggo pana samucchedato sabbaso kāmānaṃ accantanissaraṇaṃ. Ruppatīti rūpaṃ, na rūpaṃ arūpaṃ mittapaṭipakkhā amittā viya, lobhādipaṭipakkhā alobhādayo viya ca rūpapaṭipakkhoti attho. Phalavasena vā natthettha rūpanti arūpaṃ, arūpameva āruppaṃ. Arūpajjhānāni. Tāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Arūpehipi arahattamaggo puna uppattinivāraṇato sabbaso rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Bhūtanti jātaṃ. Saṅkhatanti paccayehi saṅgamma kataṃ. Paṭiccasamuppannanti te te paccaye paṭicca sammā saha ca uppannaṃ. Paṭhamena sañjātattadīpanena aniccatā, dutiyena aniccassāpi sato paccayānubhāvadīpanena parāyattatā, tatiyena parāyattassāpi sato paccayānaṃ abyāpārattadīpanena evaṃdhammatā dīpitā hoti. Nirodhoti nibbānaṃ. Nibbānañhi āgamma dukkhaṃ nirujjhatīti nirodhoti vuccati. So eva ca sabbasaṅkhatato nissaṭattā tassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ nāma. Aṭṭhakathāyaṃ pana –

ในบทบาลีมีคำว่า "กามทั้งหลายนี้เป็นนิสสรณะ" เป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ย่อมสลัดออกจากกาม รูป และสังขตะ ด้วยธรรมนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิสสรณะ หรือเพราะเป็นธรรมอันสลัดออกจากกาม รูป และสังขตะเหล่านั้นแล้ว จึงชื่อว่า นิสสรณะ อสุภฌาน เพราะความออกไปจากกามทั้งหลาย ชื่อว่า เนกขัมมะ หรืออนาคามิมรรค ชื่อว่า เนกขัมมะ จริงอยู่ อสุภฌานเป็นเครื่องสลัดออกแห่งกามทั้งหลายโดยวิกขัมภนปหานะ ส่วนอนาคามิมรรคอันเกิดขึ้นแล้ว กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท เป็นเครื่องสลัดออกแห่งกามทั้งหลายโดยสมุจเฉทปหานะโดยประการทั้งปวงโดยเด็ดขาด ย่อมสลายไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า รูป ไม่ใช่รูป ชื่อว่า อรูป เหมือนผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อมิตร ชื่อว่า อมิตร และเหมือนธรรมทั้งหลายมีอโลภะเป็นต้น เป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะเป็นต้น ชื่อว่า อโลภะเป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ (คือเป็นปฏิปักษ์ต่อรูป) หรือโดยอำนาจแห่งผล รูปไม่มีในอรูปฌานนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อรูป อรูปนั่นแล ชื่อว่า อารุปปะ อรูปฌานทั้งหลาย อรูปฌานเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกแห่งรูปทั้งหลาย ยิ่งกว่าอรูปฌานทั้งหลาย อรหัตตมรรค เพราะห้ามการเกิดขึ้นอีกแห่งรูปทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกแห่งรูปทั้งหลายโดยประการทั้งปวง คำว่า "ภูตะ" คือ เกิดแล้ว คำว่า "สังขตะ" คือ อันปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่งแล้ว คำว่า "ปฏิจจสมุปปันนะ" คือ อันอาศัยปัจจัยนั้นๆ เกิดขึ้นโดยชอบและเกิดขึ้นพร้อมกัน ด้วยการแสดงความเป็นของเกิดแล้วด้วยบทแรก (คือ ภูตะ) ความไม่เที่ยงอันท่านแสดงแล้ว ด้วยการแสดงอานุภาพแห่งปัจจัยของธรรมที่แม้มีความไม่เที่ยงอยู่ด้วยบทที่สอง (คือ สังขตะ) ความเป็นของเนื่องด้วยปัจจัยอื่นอันท่านแสดงแล้ว ด้วยการแสดงความไม่มีความขวนขวายแห่งปัจจัยของธรรมที่แม้มีความเนื่องด้วยปัจจัยอื่นอยู่ด้วยบทที่สาม (คือ ปฏิจจสมุปปันนะ) ความเป็นธรรมดาอย่างนี้อันท่านแสดงแล้ว คำว่า "นิโรธ" คือ นิพพาน จริงอยู่ อาศัยนิพพาน ทุกข์ย่อมดับไป เหตุนั้นจึงเรียกว่า นิโรธ และนิโรธนั้นนั่นแล เพราะเป็นธรรมอันสลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวงแล้ว จึงชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกแห่งสังขตธรรมนั้น ส่วนในอรรถกถา (กล่าวไว้ว่า)

‘‘Nirodho [Pg.114] tassa nissaraṇanti idha arahattaphalaṃ nirodhoti adhippetaṃ. Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe puna āyatiṃ sabbasaṅkhārā na hontīti arahattasaṅkhātassa nirodhassa paccayattā nirodhoti vutta’’nti vuttaṃ.

คำว่า "นิโรธเป็นเครื่องสลัดออกแห่งสังขตธรรมนั้น" ดังนี้ ในที่นี้ อรหัตตผลอันท่านประสงค์ว่าเป็นนิโรธ จริงอยู่ เมื่อนิพพานอันบุคคลเห็นแล้วด้วยอรหัตตผล สังขารทั้งปวงย่อมไม่มีอีกในกาลต่อไป เหตุนั้น เพราะความเป็นปัจจัยแห่งนิโรธคือนับว่าอรหัตตผล นิพพานจึงชื่อว่า นิโรธ ดังนี้ อันท่านกล่าวแล้ว

Nekkhammaṃ paṭiladdhassātiādīsu asubhajjhānassa nissaraṇatte vikkhambhanappahānena, anāgāmimaggassa nissaraṇatte samucchedappahānena kāmā pahīnā ceva honti pariccattā ca. Arūpajjhānānaṃ nissaraṇatte ca arahattamaggassa nissaraṇatte ca evameva rūpā yojetabbā. Rūpesu hi chandarāgappahānena rūpānaṃ samucchedo hoti. Rūpāti cettha liṅgavipallāso kato. Nibbānassa nissaraṇatte nissaraṇappahānena, arahattaphalassa nissaraṇatte paṭippassaddhippahānena saṅkhārā pahīnā ceva honti pariccattā ca. Nibbānassa ca nissaraṇatte ārammaṇakaraṇavasena paṭilābho veditabbo.

ในบทบาลีมีคำว่า "แก่บุคคลผู้ได้เนกขัมมะแล้ว" เป็นต้น เมื่อความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอสุภฌานมีอยู่ กามทั้งหลายย่อมเป็นอันบุคคลละแล้วด้วยวิกขัมภนปหานะ และย่อมเป็นอันบุคคลสละแล้วด้วย เมื่อความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอนาคามิมรรคมีอยู่ กามทั้งหลายย่อมเป็นอันบุคคลละแล้วด้วยสมุจเฉทปหานะ และย่อมเป็นอันบุคคลสละแล้วด้วย และเมื่อความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอรูปฌานทั้งหลายมีอยู่ด้วย และเมื่อความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอรหัตตมรรคมีอยู่ด้วย พึงประกอบรูปทั้งหลายโดยนัยนั้นนั่นแล จริงอยู่ ในรูปทั้งหลาย ด้วยการละฉันทราคะ ความตัดขาดแห่งรูปทั้งหลายย่อมมี คำว่า "รูปา" ในบทนี้ อันท่านกระทำความสับเปลี่ยนลิงค์แล้ว เมื่อความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งนิพพานมีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเป็นอันบุคคลละแล้วด้วยนิสสรณปหานะ และย่อมเป็นอันบุคคลสละแล้วด้วย เมื่อความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอรหัตตผลมีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเป็นอันบุคคลละแล้วด้วยปฏิปัสสัทธิปหานะ และย่อมเป็นอันบุคคลสละแล้วด้วย และในความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งนิพพาน พึงทราบการได้โดยอำนาจแห่งการกระทำเป็นอารมณ์

Dukkhasaccantiādīsu pariññāpaṭivedhantiādi bhāvanapuṃsakavacanaṃ. Pariññāya paṭivedho pariññāpaṭivedho. Taṃ pariññāpaṭivedhaṃ. Esa nayo sesesupi. Pajahātīti tathā tathā paṭivijjhanto pahātabbe kilese pajahatīti attho gahetabbo. Lokiyalokuttaresupi chandarāgappahānena vā tāni pajahatīti attho. Pajahatītipi pāṭho. Yathā nāvā apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, orimaṃ tīraṃ pajahati, sotaṃ chindati, bhaṇḍaṃ vahati, pārimaṃ tīraṃ appeti, evamevaṃ maggañāṇaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri saccāni abhisameti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri saccāni pāpuṇāti passati paṭivijjhatī’’ti (visuddhi. 2.839) vuttattā ekakkhaṇepi visuṃ visuṃ viya pahānāni vuttānīti veditabbāni.

ในบทบาลีมีคำว่า "ทุกขสัจ" เป็นต้น คำว่า "ปริญญาปฏิเวธ" เป็นต้น เป็นกริยาวิเสสนะนปุงสกลิงค์ การแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้ ชื่อว่า ปริญญาปฏิเวธ ซึ่งปริญญาปฏิเวธนั้น นัยนี้มีแม้ในบทที่เหลือ คำว่า "ปชหติ" ดังนี้เป็นอรรถอันพึงถือเอาว่า เมื่อบุคคลแทงตลอดสัจจะทั้งหลายด้วยอาการนั้นๆ ย่อมละกิเลสทั้งหลายอันพึงละ หรือดังนี้เป็นอรรถว่า แม้ในสัจจะที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระ ย่อมละสัจจะเหล่านั้นด้วยการละฉันทราคะ แม้บทว่า "ปชหติ" ก็มีบทว่า ปชหติ (ปาฐะ) อยู่ เรือย่อมกระทำกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลัง คือละฝั่งข้างนี้ ตัดกระแสน้ำ นำสินค้าไป และจอดฝั่งข้างโน้น ฉันใด มรรคญาณก็ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลัง ฉันนั้น คือย่อมแทงตลอดทุกขสัจด้วยปริญญาภิสมัย ย่อมแทงตลอดสมุทยสัจด้วยปหานาภิสมัย ย่อมแทงตลอดมรรคสัจด้วยภาวนาภิสมัย ย่อมแทงตลอดนิโรธสัจด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย มีความหมายว่าอย่างไร? เพราะคำที่กล่าวไว้ว่า "กระทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมถึง ย่อมเห็น ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔" ดังนี้ แม้ในขณะเดียวกัน ปหานะทั้งหลายอันท่านกล่าวแล้วเหมือนแยกกัน ดังนี้ พึงทราบ

Pañcasu pahānesu yaṃ sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanaṃ dūrīkaraṇaṃ, idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Vikkhambhanappahānañca nīvaraṇānaṃ paṭhamaṃ [Pg.115] jhānaṃ bhāvayatoti nīvaraṇānaṃyeva pahānaṃ pākaṭattā vuttanti veditabbaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānassa pubbabhāgepi pacchābhāgepi na sahasā cittaṃ ajjhottharanti, ajjhotthaṭesu ca tesu jhānaṃ parihāyati, vitakkādayo pana dutiyajjhānādito pubbe pacchā ca appaṭipakkhā hutvā pavattanti. Tasmā nīvaraṇānaṃ vikkhambhanaṃ pākaṭaṃ. Yaṃ pana rattibhāge samujjalitena padīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena jhānaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa ca pahātabbadhammassa pahānaṃ, idaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Tadaṅgappahānañca diṭṭhigatānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvayatoti diṭṭhigatānaṃyeva pahānaṃ oḷārikavasena vuttanti veditabbaṃ. Diṭṭhigatañhi oḷārikaṃ, niccasaññādayo sukhumā. Tattha diṭṭhigatānanti diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīni (a. ni. 9.11) viya. Gantabbābhāvato cadiṭṭhiyā gatamattamevetantipi diṭṭhigataṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu antogadhattā diṭṭhīsu gatantipi diṭṭhigataṃ. Bahuvacanena tesaṃ diṭṭhigatānaṃ. Nibbedhabhāgiyaṃ samādhinti vipassanāsampayuttaṃ samādhiṃ. Yaṃ pana asanivicakkābhihatassa (visuddhi. 2.851) rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanānaṃ dhammānaṃ yathā na puna pavattati, evaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Nirodho nibbānanti nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ.

ในบรรดาปหาน ๕ อย่าง การขจัดและการทำให้ห่างไกลซึ่งธรรมอันเป็นปฏิปักษ์มีนิวรณ์เป็นต้น ด้วยโลกียสมาธิอย่างนั้นๆ เหมือนการขจัดสาหร่ายด้วยหม้อที่หย่อนลงในน้ำที่มีสาหร่าย นี้ชื่อว่าวิกขัมภนปหาน. พึงทราบว่า การกล่าวว่า 'พึงเจริญปฐมฌานเพื่อละนิวรณ์' นั้น เป็นการกล่าวถึงการละนิวรณ์เท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่ปรากฏชัด. แท้จริง นิวรณ์ทั้งหลายย่อมไม่ครอบงำจิตโดยฉับพลัน ทั้งในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายของฌาน และเมื่อนิวรณ์เหล่านั้นครอบงำแล้ว ฌานย่อมเสื่อมไป. ส่วนวิตกเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยไม่เป็นปฏิปักษ์ ทั้งก่อนและหลังทุติยฌานเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น การขจัดนิวรณ์จึงเป็นสิ่งที่ปรากฏชัด. ส่วนการละธรรมที่พึงละอย่างนั้นๆ ด้วยองค์ฌานอันเป็นส่วนหนึ่งของวิปัสสนาอย่างนั้นๆ โดยอาศัยความเป็นปฏิปักษ์เท่านั้น เหมือนการละความมืดด้วยประทีปที่สว่างไสวในเวลากลางคืน นี้ชื่อว่าตทังคปหาน. พึงทราบว่า การกล่าวว่า 'พึงเจริญสมาธิอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอดเพื่อละทิฏฐิคตะ' นั้น เป็นการกล่าวถึงการละทิฏฐิคตะเท่านั้นโดยความเป็นของหยาบ. แท้จริง ทิฏฐิคตะเป็นของหยาบ ส่วนนิจจสัญญาเป็นต้นเป็นของละเอียด. ในบทว่า ทิฏฐิคตานัง นั้น ทิฏฐิเท่านั้นชื่อว่าทิฏฐิคตะ เหมือนคำว่า คูถคตะ มุตตคตะ เป็นต้น. และเพราะไม่มีสภาวะที่พึงไปถึง ทิฏฐินั้นนั่นเองที่เป็นเพียงการไป (คือเป็นไป) จึงชื่อว่าทิฏฐิคตะ และเพราะเป็นสิ่งที่รวมอยู่ในทิฏฐิ ๖๒ จึงชื่อว่าทิฏฐิคตะ. ด้วยพหูพจน์ (คำว่า ทิฏฐิคตะทั้งหลาย) หมายถึงทิฏฐิคตะเหล่านั้น. คำว่า สมาธิอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด หมายถึงสมาธิที่ประกอบด้วยวิปัสสนา. ส่วนการละธรรมคือสังโยชน์ทั้งหลายด้วยอริยมรรคญาณ โดยที่ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นอีก เหมือนต้นไม้ที่ถูกสายฟ้าฟาดแล้วย่อมไม่เกิดขึ้นอีก นี้ชื่อว่าสมุจเฉทปหาน. คำว่า นิโรธคือนิพพาน หมายถึงนิพพานที่เรียกว่านิโรธ.

Evaṃ pahānavasena pahātabbe dhamme dassetvā idāni sarūpeneva puna pahātabbe dhamme dassetuṃ sabbaṃ, bhikkhave, pahātabbantiādimāha. Tattha cakkhādīni chandarāgappahānena pahātabbāni. Rūpaṃ passanto pajahātītiādīsu rūpaṃ aniccādito passanto pahātabbe kilese pajahāti. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ…pe… amatogadhaṃ nibbānanti peyyāladvaye anaññātaññassāmītindriyaṃ ‘‘passanto pajahātī’’tiādīsu tesu lokuttaresu anaññātaññassāmītindriyaṃ passanto udikkhanto apekkhamāno icchamāno vipassanākkhaṇesu pahātabbe kilese pajahātīti taṃtaṃdhammānurūpena yojetabbaṃ.

ครั้นแสดงธรรมที่พึงละโดยอำนาจแห่งปหานอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงธรรมที่พึงละอีกโดยสภาวะของมันเอง จึงตรัสพระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงพึงละ'. ในพระบาลีนั้น จักขุเป็นต้นพึงละด้วยการละฉันทราคะ. ในพระบาลีมีอาทิว่า 'ผู้เห็นรูปย่อมละได้' นั้น ผู้เห็นรูปโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ย่อมละกิเลสที่พึงละได้. ในเปยยาล ๒ บทว่า 'จักขุ...เป...ชรามรณะ...เป...อมโตคธะคือนิพพาน' และในพระบาลีมีอาทิว่า 'ผู้เห็นอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ย่อมละได้' นั้น พึงประกอบความให้สมควรแก่ธรรมนั้นๆ ว่า ผู้เห็นอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ในโลกุตตรอินทรีย์เหล่านั้น คือผู้พิจารณา (โดยความเป็นอนิจจะ) ผู้เพ่งเล็ง (โดยความเป็นทุกข์) ผู้ปรารถนา (โดยความเป็นอนัตตา) ย่อมละกิเลสที่พึงละได้ในขณะแห่งวิปัสสนา.

Pahātabbaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปหานนิเทศ จบแล้ว.

Bhāvetabbaniddesavaṇṇanā

พรรณนาภาเวตัพพนิเทศ

25. Bhāvetabbaniddese [Pg.116] kāyagatāsatīti kāyagatāsatisuttante (ma. ni. 3.153 ādayo) vuttā ānāpānacatuiriyāpathakhuddakairiyāpathadvattiṃsākāracatudhātunavasivathikāpaṭikūla- vavatthāpakamanasikārasampayuttā yathānurūpaṃ rūpajjhānasampayuttā ca sati. Sā hi tesu kāyesu gatā pavattāti kāyagatāti vuccati. Sātasahagatāti madhurasukhavedayitasaṅkhātena sātena saha ekuppādādibhāvaṃ gatā. Tabbhāve vokiṇṇe ārammaṇe nissaye saṃsaṭṭhe dissati sahagatasaddo pañcasu atthesu jinavacane. ‘‘Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti (vibha. 203) ettha tabbhāve, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yā, bhikkhave, vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti (saṃ. ni. 5.832) ettha vokiṇṇe, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā samāpattīna’’nti (pu. pa. 3-8) ettha ārammaṇe, rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti (saṃ. ni. 5.238) ettha nissaye, aṭṭhikasaññānissayaṃ aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ sampayutta’’nti (vibha. 578) ettha saṃsaṭṭhe, sammissanti attho. Imasmimpi pade saṃsaṭṭho adhippeto. Sātasaṃsaṭṭhā hi sātasahagatāti vuttā. Sā hi ṭhapetvā catutthaṃ jhānaṃ sesesu sātasahagatā hoti, satipi ca upekkhāsahagatatte yebhuyyavasena sātasahagatāti vuttā, purimajjhānamūlakattā vā catutthajjhānassa sātasahagatāya upekkhāsahagatāpi vuttāva hoti, upekkhāya pana sante sukhe vuttattā bhagavatā sātasahagatāti catutthajjhānasampayuttāpi vuttāva hoti.

๒๕. ในภาเวตัพพนิเทศ คำว่า กายคตาสติ หมายถึงสติที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในกายคตาสติสูตร ซึ่งประกอบด้วยมนสิการที่กำหนดลมหายใจเข้าออก, อิริยาบถ ๔, อิริยาบถย่อย, อาการ ๓๒, ธาตุ ๔, นวสีวถิกา, ปฏิกูลมนสิการ, ธาตุววัตถาน และสติที่ประกอบด้วยรูปฌานตามสมควร. แท้จริง สตินั้นแลเป็นไปในกายเหล่านั้น จึงเรียกว่ากายคตา. คำว่า สาตสหคตา หมายถึงสติที่ถึงความเป็นเอกุปปาทะเป็นต้นกับสาตะ คือเวทนาที่เสวยสุขอันไพเราะ. คำว่า สหคตะ ปรากฏในพระพุทธพจน์ในอรรถ ๕ อย่าง คือ ตัพภาวะ (ความเป็นเช่นนั้น), โวกิณณะ (ระคน), อารัมมณะ (อารมณ์), นิสสยะ (ที่อาศัย), และสังเสฏฐะ (ระคนกัน). ในพระบาลีว่า 'ตัณหาใดเป็นไปเพื่อภพใหม่ ประกอบด้วยนันทิราคะ' นี้ หมายถึงอรรถว่าตัพภาวะ คือเป็นนันทิราคะ. ในพระบาลีว่า 'ภิกษุทั้งหลาย วิมังสาใดประกอบด้วยความเกียจคร้าน' นี้ หมายถึงอรรถว่าโวกิณณะ คือระคนด้วยความเกียจคร้านที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว. ในพระบาลีว่า 'ย่อมได้รูปสหคตสมาบัติ หรืออรูปสหคตสมาบัติ' นี้ หมายถึงอรรถว่าอารัมมณะ คือมีรูปและอรูปเป็นอารมณ์. ในพระบาลีว่า 'ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ที่ประกอบด้วยอัฏฐิกสัญญา' นี้ หมายถึงอรรถว่านิสสยะ คือสติสัมโพชฌงค์ที่อาศัยอัฏฐิกสัญญา หรือที่ได้มาด้วยการเจริญอัฏฐิกสัญญา. ในพระบาลีว่า 'สุขนี้ประกอบด้วยปีตินี้ เกิดพร้อมกัน สัมปยุตต์กัน' นี้ หมายถึงอรรถว่าสังเสฏฐะ คือระคนกัน. แม้ในบทนี้ (สาตสหคตา) ก็ประสงค์เอาอรรถว่าสังเสฏฐะ. แท้จริง สติที่ระคนด้วยสาตะ (โสมนัสเวทนา) ย่อมเรียกว่าสาตสหคตา. แท้จริง สตินั้นเว้นจตุตถฌานแล้ว ย่อมประกอบด้วยสาตะในฌานที่เหลือ. แม้สติที่ประกอบด้วยอุเบกขา ก็เรียกว่าสาตสหคตาโดยส่วนมาก. อีกอย่างหนึ่ง เพราะจตุตถฌานมีฌานเบื้องต้นเป็นมูล สติที่ประกอบด้วยอุเบกขาก็ชื่อว่าถูกกล่าวไว้ด้วยบทว่าสาตสหคตานั่นเอง. อนึ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสอุเบกขาไว้ในสุขที่สงบ หรือเพราะตรัสไว้โดยความเป็นสุขที่สงบ สติที่ประกอบด้วยจตุตถฌานก็ชื่อว่าถูกกล่าวไว้ด้วยบทว่าสาตสหคตา.

Samatho ca vipassanā cāti kāmacchandādayo paccanīkadhamme sameti vināsetīti samatho. Samādhissetaṃ nāmaṃ. Aniccatādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā. Paññāyetaṃ nāmaṃ. Ime pana dve dasuttarapariyāye pubbabhāgāti vuttā, saṅgītipariyāye ca lokiyalokuttaramissakāti. Tayo samādhīti savitakko savicāro samādhi[Pg.117], avitakko vicāramatto samādhi, avitakko avicāro samādhi. Sampayogavasena vattamānena saha vitakkena savitakko, saha vicārena savicāro. So khaṇikasamādhi, vipassanāsamādhi, upacārasamādhi, paṭhamajjhānasamādhi. Natthi etassa vitakkoti avitakko. Vitakkavicāresu vicāro mattā paramā pamāṇaṃ etassāti vicāramatto, vicārato uttari vitakkena sampayogaṃ na gacchatīti attho. So pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi, tadubhayavirahito avitakko avicāro samādhi. So catukkanaye dutiyajjhānādi, pañcakanaye tatiyajjhānādi rūpāvacarasamādhi. Ime tayopi lokiyā eva. Saṅgītipariyāye aparepi tayo samādhī vuttā – ‘‘suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhī’’ti (dī. ni. 3.305). Na te idha adhippetā.

สมถะและวิปัสสนา คือ ธรรมที่สงบและทำลายธรรมอันเป็นข้าศึกมีกามฉันทะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสมถะ ชื่อนี้เป็นชื่อของสมาธิ วิปัสสนาย่อมเห็นธรรมทั้งหลายโดยอาการต่างๆ มีความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าวิปัสสนา ชื่อนี้เป็นชื่อของปัญญา อนึ่ง สมถะและวิปัสสนา ๒ อย่างนี้ ท่านกล่าวไว้ในทสุตตรปริยายว่าเป็นส่วนเบื้องต้น (ของมรรค) และในสังคีติปริยายว่าเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน สมาธิ ๓ อย่าง คือ สมาธิมีวิตกมีวิจาร สมาธิไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร สมาธิไม่มีวิตกไม่มีวิจาร สมาธิที่เป็นไปพร้อมกับวิตกโดยอำนาจแห่งสัมปยุต ชื่อว่า สวิตักกะ ที่เป็นไปพร้อมกับวิจาร ชื่อว่า สวิจาระ สมาธินั้นคือขณิกสมาธิ วิปัสสนาสมาธิ อุปจารสมาธิ หรือปฐมฌานสมาธิ วิตกไม่มีแก่สมาธินั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อวิตักกะ ในบรรดาวิตกและวิจาร วิจารเป็นประมาณอย่างยิ่งแก่สมาธินั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจารมัตตะ อธิบายว่า ไม่ถึงการประกอบกับวิตกยิ่งไปกว่าวิจาร สมาธินั้นในปัญจกนัย เป็นทุติยฌานสมาธิ สมาธิที่ปราศจากวิตกและวิจารทั้งสองนั้น ชื่อว่า อวิตักกะ อวิจาระ สมาธิ สมาธินั้นในจตุกกนัย เป็นรูปาวจรสมาธิมีทุติยฌานเป็นต้น ในปัญจกนัย เป็นรูปาวจรสมาธิมีตติยฌานเป็นต้น สมาธิแม้ทั้ง ๓ นี้ เป็นโลกิยะเท่านั้น ในสังคีติปริยาย ท่านกล่าวสมาธิอื่นอีก ๓ อย่าง คือ สุญญตสมาธิ อนิมิตตสมาธิ อัปปณิหิตสมาธิ สมาธิเหล่านั้นไม่ประสงค์เอาในที่นี้

Cattāro satipaṭṭhānāti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Pubbabhāge cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Lokuttaraṃ pana idha na adhippetaṃ. Pañcaṅgiko samādhīti pañca aṅgāni assa santīti pañcaṅgiko, catutthajjhānasamādhi. Pītipharaṇatā, sukhapharaṇatā, cetopharaṇatā, ālokapharaṇatā, paccavekkhaṇanimittanti pañca aṅgāni. Pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma. Sukhaṃ pharamānā uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma. Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma. Ālokaṃ pharamānā uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ nāma. Vuttampi cetaṃ –

สติปัฏฐาน ๔ คือ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน ในส่วนเบื้องต้น พึงทราบกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ของผู้กำหนดกายโดย ๑๔ วิธี พึงทราบเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน ของผู้กำหนดเวทนาโดย ๙ วิธี พึงทราบจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ของผู้กำหนดจิตโดย ๑๖ วิธี พึงทราบธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน ของผู้กำหนดธรรมโดย ๕ วิธี ส่วนโลกุตตรสติปัฏฐาน ไม่ประสงค์เอาในที่นี้ สมาธิมีองค์ ๕ คือ สมาธิที่มีองค์ ๕ ได้แก่ จตุตถฌานสมาธิ องค์ ๕ คือ ปีติผรณตา สุขผรณตา เจโตผรณตา อาโลกผรณตา และปัจจเวกขณนิมิต ปัญญาที่เกิดขึ้นแผ่ไปสู่ปีติในฌาน ๒ ชื่อว่า ปีติผรณตา ปัญญาที่เกิดขึ้นแผ่ไปสู่สุขในฌาน ๓ ชื่อว่า สุขผรณตา ปัญญาที่เกิดขึ้นแผ่ไปสู่จิตของผู้อื่น คือเจโตปริยปัญญา ชื่อว่า เจโตผรณตา ปัญญาที่เกิดขึ้นแผ่ไปสู่แสงสว่าง คือทิพพจักขุปัญญา ชื่อว่า อาโลกผรณตา ปัจจเวกขณญาณ ชื่อว่า ปัจจเวกขณนิมิต แม้คำนี้ท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า

‘‘Dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā, tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā, paracittapaññā cetopharaṇatā, dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimitta’’nti (vibha. 804).

“ปัญญาในฌาน ๒ ชื่อว่า ปีติผรณตา ปัญญาในฌาน ๓ ชื่อว่า สุขผรณตา ปัญญาในจิตของผู้อื่น ชื่อว่า เจโตผรณตา ปัญญาคือทิพพจักขุ ชื่อว่า อาโลกผรณตา ปัจจเวกขณญาณของผู้ที่ออกจากสมาธินั้นๆ ชื่อว่า ปัจจเวกขณนิมิต” (วิภังค์ ๘๐๔)

Tañhi [Pg.118] vuṭṭhitasamādhissa pavattākāragahaṇato nimittanti vuttaṃ. Tattha ca pītipharaṇatā sukhapharaṇatā dve pādā viya, cetopharaṇatā ālokapharaṇatā dve hatthā viya, abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ majjhimakāyo viya, paccavekkhaṇanimittaṃ sīsaṃ viya. Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pañcaṅgikaṃ sammāsamādhiṃ aṅgapaccaṅgasampannaṃ purisaṃ viya katvā dassesi.

ด้วยว่า ปัจจเวกขณญาณนั้น ท่านเรียกว่านิมิต เพราะถือเอาอาการที่เป็นไปของสมาธิที่ออกจากแล้ว และในบรรดาองค์เหล่านั้น ปีติผรณตาและสุขผรณตา เป็นเสมือนเท้าทั้งสอง เจโตผรณตาและอาโลกผรณตา เป็นเสมือนมือทั้งสอง จตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา เป็นเสมือนลำตัว ปัจจเวกขณนิมิต เป็นเสมือนศีรษะ ด้วยประการฉะนี้ พระสารีบุตรเถระผู้เป็นธรรมเสนาบดีผู้มีอายุ จึงแสดงสัมมาสมาธิมีองค์ ๕ โดยทำให้เป็นเสมือนบุรุษผู้สมบูรณ์ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่

Cha anussatiṭṭhānānīti punappunaṃ uppajjanato satiyo eva anussatiyo, pavattitabbaṭṭhānasmiṃyeva pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satiyotipi anussatiyo, anussatiyo eva pītiādīnaṃ ṭhānattā anussatiṭṭhānāni. Katamāni cha? Buddhānussati dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati (dī. ni. 3.327). Bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati. Bujjhatīti kilesasantānaniddāya vuṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti, tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti. Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā, bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayena bojjhaṅgaṭṭho veditabbo. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo. Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko. Soyaṃ caturaṅgikā viya senā, pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgamattameva hoti, aṅgavinimutto natthi. Bojjhaṅgamaggaṅgā lokuttarā, dasuttarapariyāyena pubbabhāgāpi labbhanti.

อนุสสติฐาน ๖ ประการ คือ สติที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ชื่อว่าอนุสสติ เพราะเกิดขึ้นในฐานะที่ควรให้เกิดเท่านั้น และเป็นสติที่เหมาะสมแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา จึงชื่อว่าอนุสสติ อีกประการหนึ่ง อนุสสติเหล่านั้นนั่นเองเป็นที่ตั้ง (เหตุ) แห่งปีติเป็นต้น จึงชื่อว่าอนุสสติฐาน ๖ ประการนั้นมีอะไรบ้าง คือ พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังฆานุสสติ สีลานุสสติ จาคานุสสติ เทวตานุสสติ (ที.นิ. 3.327). โพชฌงค์ คือ องค์แห่งโพธิ (ความรู้) หรือองค์แห่งผู้ตรัสรู้. ความข้อนี้กล่าวไว้ว่า: ธรรมสามัคคี (ความพร้อมเพรียงแห่งธรรม) ใดที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโลกุตตรมรรค เป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะทั้งหลายมีถีนมิทธะ อุทธัจจะ การพัวพันด้วยกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค การยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิเป็นต้นอันมากมาย ธรรมสามัคคีนั้นคือ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา อริยสาวกย่อมตรัสรู้ด้วยธรรมสามัคคีใด เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า โพธิ. คำว่า ตรัสรู้ คือ ย่อมตื่นขึ้นจากความหลับคือกิเลสสันดาน หรือย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔ หรือย่อมทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน องค์ธรรมของโพธิอันเป็นธรรมสามัคคีนั้น ย่อมชื่อว่าโพชฌงค์ เหมือนองค์ฌานและองค์มรรคเป็นต้น. ส่วนอริยสาวกใดตรัสรู้ด้วยธรรมสามัคคีมีประการดังกล่าวมานี้ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า โพธิ องค์ธรรมของโพธินั้น ย่อมชื่อว่าโพชฌงค์ เหมือนองค์แห่งกองทัพและองค์แห่งรถเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า องค์ธรรมของบุคคลผู้ตรัสรู้ ย่อมชื่อว่าโพชฌงค์. อนึ่ง พึงทราบอรรถแห่งโพชฌงค์ด้วยนัยมีอาทิว่า โพชฌงค์นั้นด้วยอรรถว่าอะไร? โพชฌงค์นั้นย่อมเป็นไปเพื่อโพธิ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพชฌงค์ ดังนี้ (ปฏิ.ม. 2.17). อริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น ชื่อว่าอริยะ เพราะเป็นธรรมที่ห่างไกลจากกิเลสที่มรรคนั้นๆ พึงฆ่า (กำจัด) เพราะเป็นเหตุให้เกิดความเป็นพระอริยะ และเพราะเป็นเหตุให้ได้บรรลุอริยผล. ชื่อว่ามีองค์ ๘ เพราะมีองค์ ๘ ประการ. อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ย่อมเป็นเพียงองค์ธรรมเท่านั้น เหมือนกองทัพที่มีองค์ ๔ หรือเหมือนดนตรีที่มีองค์ ๕ ไม่มีมรรคที่แยกออกจากองค์เหล่านี้. โพชฌงค์และมรรคังคะเป็นโลกุตตระ และโดยนัยแห่งทสุตตรสูตร ย่อมได้โพชฌงค์และมรรคังคะที่เป็นส่วนเบื้องต้น (บุพภาค) ด้วย.

Nava [Pg.119] pārisuddhipadhāniyaṅgānīti sīlavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, cittavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, diṭṭhivisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, ñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, paññā pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, vimutti pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ (dī. ni. 3.359). Sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Tañhi dussīlyamalaṃ visodheti. Pārisuddhipadhāniyaṅganti parisuddhabhāvassa padhānaṃ uttamaṃ aṅgaṃ. Cittavisuddhīti vipassanāya padaṭṭhānabhūtā paguṇā aṭṭha samāpattiyo. Tā hi kāmacchandādicittamalaṃ visodhenti. Diṭṭhivisuddhīti sappaccayanāmarūpadassanaṃ. Tañhi sattadiṭṭhimalaṃ visodheti. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti paccayākārañāṇaṃ. Tena hi tīsu addhāsu paccayavasena dhammā pavattantīti passanto tīsupi addhāsu sattakaṅkhāmalaṃ vitaranto visujjhati. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti udayabbayānupassanakkhaṇe uppannā obhāsañāṇapītipassaddhisukhaadhimokkhapaggahaupaṭṭhānaupekkhānikantīti dasa vipassanupakkilesā, na maggo, vīthipaṭipannaṃ udayabbayañāṇaṃ maggoti evaṃ maggāmagge ñāṇaṃ nāma. Tena hi amaggamalaṃ visodheti. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vīthipaṭipannaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānānupassanāñāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇanti imāni nava vipassanāñāṇāni. Tāni hi niccasaññādimalaṃ visodhenti. Ñāṇadassanavisuddhīti catuariyamaggapaññā. Sā hi samucchedato sakasakamaggavajjhakilesamalaṃ visodheti. Paññāti arahattaphalapaññā. Vimuttīti arahattaphalavimutti.

องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ ๙ ประการ คือ สีลวิสุทธิเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, จิตตวิสุทธิเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, ทิฏฐิวิสุทธิเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, กังขาวิตรณวิสุทธิเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, ญาณทัสสนวิสุทธิเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, ปัญญาเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์, วิมุตติเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ (ที.นิ. 3.359). สีลวิสุทธิ คือ จตุปาริสุทธิศีลที่สามารถนำไปสู่ความบริสุทธิ์ (พระนิพพาน) เพราะศีลนั้นย่อมชำระมลทินคือความทุศีล. องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือ องค์ธรรมอันเป็นประธานที่ประเสริฐสุดแห่งความบริสุทธิ์. จิตตวิสุทธิ คือ สมาบัติ ๘ ที่ชำนาญแล้วอันเป็นเหตุใกล้แห่งวิปัสสนา เพราะสมาบัติเหล่านั้นย่อมชำระมลทินแห่งจิตมีกามฉันทะเป็นต้น. ทิฏฐิวิสุทธิ คือ การเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย เพราะการเห็นนั้นย่อมชำระมลทินคือทิฏฐิ ๗ ประการ. กังขาวิตรณวิสุทธิ คือ ญาณในปัจจยาการ (ปฏิจจสมุปบาท) ด้วยญาณนั้น บุคคลเมื่อเห็นว่าธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปัจจัยในกาลทั้งสาม ย่อมเป็นผู้ข้ามพ้นมลทินคือความสงสัย ๗ ประการในกาลทั้งสามและบริสุทธิ์ได้. มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ คือ วิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ประการ มีโอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุข อธิโมกข์ ปัคคหะ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกกันติ ที่เกิดขึ้นในขณะแห่งอุทยัพพยานุปัสสนา ไม่ใช่มรรค ส่วนอุทยัพพยญาณที่ดำเนินไปในวิถีแห่งวิปัสสนา ชื่อว่ามรรค ญาณที่รู้มรรคและไม่ใช่มรรคชื่อว่ามัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ญาณนั้นย่อมชำระมลทินคืออมรรค (สิ่งที่ไม่ใช่มรรค). ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ คือ วิปัสสนาญาณ ๙ ประการเหล่านี้ที่ดำเนินไปในวิถีแห่งวิปัสสนา ได้แก่ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ สังขารุเปกขาญาณ และอนุโลมญาณ ญาณเหล่านั้นย่อมชำระมลทินมีนิจจสัญญาเป็นต้น. ญาณทัสสนวิสุทธิ คือ อริยมรรคปัญญา ๔ ประการ ปัญญานั้นย่อมชำระมลทินคือกิเลสที่มรรคของตนๆ พึงกำจัดโดยสมุจเฉท. ปัญญา คือ อรหัตตผลปัญญา. วิมุตติ คือ อรหัตตผลวิมุตติ.

Dasa kasiṇāyatanānīti ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ, āpokasiṇameko sañjānāti…pe… tejokasiṇameko sañjānāti…pe… vāyokasiṇameko sañjānāti…pe… nīlakasiṇameko sañjānāti…pe… pītakasiṇameko sañjānāti…pe… lohitakasiṇameko sañjānāti…pe… odātakasiṇameko sañjānāti…pe… ākāsakasiṇameko sañjānāti…pe… viññāṇakasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇa’’nti (a. ni. 10.25; dī. ni. 3.360) evaṃ vuttāni dasa. Etāni [Pg.120] hi sakalapharaṇaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni. Uddhanti uparigaganatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhābhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinnaṃ. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti ekacco adho, ekacco samantato. Ekopi tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti (a. ni. 10.25; dī. ni. 3.360). Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti, natthi tassa aññakasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi manasā pharanto sakalameva pharati, na ‘‘ayamassa ādi idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ gaṇhātīti. Ākāsakasiṇanti kasiṇugghāṭimākāso paricchedākāsakasiṇañca. Viññāṇakasiṇanti kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā, paricchedākāsakasiṇassapi vaḍḍhanīyattā tassa vasenapīti.

กสิณายตนะ ๑๐ อย่าง คือ 'บางคนย่อมรู้ปฐวีกสิณทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ, บางคนย่อมรู้อาโปกสิณ... ฯลฯ ...บางคนย่อมรู้วิญญาณกสิณทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ' กสิณ ๑๐ อย่างที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ กสิณเหล่านี้ชื่อว่ากสิณ เพราะอรรถว่าแผ่ไปได้ทั้งหมด ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลายที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์ หรือเพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่น บทว่า อุทฺธํ คือ มุ่งหน้าสู่เบื้องบนท้องฟ้า บทว่า อโธ คือ มุ่งหน้าสู่เบื้องล่างพื้นดิน บทว่า ติริยํ คือ แผ่ไปโดยรอบเหมือนวงนา จริงอยู่ โยคีบุคคลบางคนย่อมเจริญกสิณไปข้างบนเท่านั้น บางคนไปข้างล่าง บางคนไปโดยรอบ บางคนก็แผ่ไปโดยเหตุนั้นๆ เหมือนผู้ต้องการเห็นรูปแผ่แสงสว่างไป เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'บางคนย่อมรู้ปฐวีกสิณทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง' บทว่า อทฺวยํ นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงความที่สิ่งหนึ่งไม่เข้าถึงความเป็นสิ่งอื่น เหมือนบุคคลที่ลงไปในน้ำ ย่อมมีแต่น้ำในทุกทิศ ไม่มีสิ่งอื่นใด ฉันใด ปฐวีกสิณก็มีแต่ปฐวีกสิณเท่านั้น ไม่มีการปะปนกับกสิณอื่น พึงทราบอย่างนี้ พึงทราบโดยนัยนี้ในกสิณที่เหลือทั้งหมด บทว่า อปฺปมาณํ นี้ ตรัสไว้โดยความเป็นของไม่มีประมาณในการแผ่ไปของกสิณนั้นๆ จริงอยู่ เมื่อแผ่กสิณนั้นด้วยใจ ย่อมแผ่ไปได้ทั้งหมด ไม่กำหนดประมาณว่า 'นี่คือเบื้องต้น นี่คือท่ามกลาง' พึงทราบอย่างนี้ อากาสกสิณ คือ อากาสที่เพิกกสิณออกและปริจเฉทากาสกสิณ วิญญาณกสิณ คือ วิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาสที่เพิกกสิณออก ในกสิณสองอย่างสุดท้ายนั้น พึงทราบความเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในอากาสที่เพิกกสิณออก โดยความเป็นกสิณ และพึงทราบความเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาสที่เพิกกสิณออก โดยความเป็นอากาสที่เพิกกสิณออก และเพราะปริจเฉทากาสกสิณก็เป็นสิ่งที่พึงเจริญได้ พึงทราบโดยความเป็นปริจเฉทากาสกสิณนั้นด้วย

26. Idāni bhāvanāpabhedaṃ dassento dve bhāvanātiādimāha. Tattha lokiyātiādīsu loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ, tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttāti lokiyā, lokiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanā lokiyā. Kiñcāpi dhammānaṃ bhāvanāti vohāravasena vuccati, tehi pana visuṃ bhāvanā natthi. Te eva hi dhammā bhāviyamānā bhāvanāti vuccanti. Uttiṇṇāti uttarā, loke apariyāpannabhāvena lokato uttarāti lokuttarā.

๒๖. บัดนี้ พระธรรมเสนาบดีเถระเมื่อจะแสดงความต่างแห่งภาวนา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ภาวนา ๒ อย่าง' ในบทมีอาทิว่า 'โลกิยะ' นั้น วัฏฏะชื่อว่าโลก เพราะอรรถว่าย่อมแตกสลายและย่อมทำลาย ภาวนาที่ประกอบอยู่ในโลกนั้น เพราะความเป็นของที่สงเคราะห์เข้าในโลกนั้น จึงชื่อว่าโลกิยะ การเจริญธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกิยะ ชื่อว่าโลกิยภาวนา ถึงแม้จะกล่าวโดยโวหารว่า 'การเจริญธรรมทั้งหลาย' แต่ภาวนาที่ต่างหากจากธรรมเหล่านั้นไม่มี จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นเองเมื่อถูกเจริญอยู่ ย่อมชื่อว่าภาวนา ล่วงพ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอุตตรา ไม่สงเคราะห์เข้าในโลก เพราะความเป็นของไม่สงเคราะห์เข้าในโลก จึงชื่อว่าโลกุตตรา

Rūpabhavasaṅkhāte rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Kusalasaddo panettha ārogyaanavajjachekasukhavipākesu dissati. ‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ? Kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) ārogye. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) ca ‘‘puna caparaṃ, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū’’ti (dī. ni. 3.145) ca evamādīsu anavajje. ‘‘Taṃ [Pg.121] kiṃ maññasi, rājakumāra, kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgāna’’nti? (Ma. ni. 2.87) ‘‘kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo’’ti (jā. 2.22.94) ca ādīsu cheke. ‘‘Kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80) ‘‘kusalassa kammassa katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) ca ādīsu sukhavipāke. Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vaṭṭati. Vacanattho panettha kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā, kucchitena vā ākārena sayanti pavattantīti kusā, te akusalasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā, kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato kusaṃ, ñāṇaṃ. Tena kusena lātabbā gahetabbā pavattetabbāti kusalā, yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ lunanti, tasmā kusā viya lunantīti kusalā. Tesaṃ rūpāvacarakusalānaṃ bhāvanā. Arūpabhavasaṅkhāte arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā, tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā, lokuttarā.

ธรรมทั้งหลายย่อมท่องเที่ยวไปในรูปภพที่ชื่อว่ารูปภพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ารูปาวจร บทว่า กุศล ในที่นี้ ย่อมปรากฏในอรรถว่า ไม่มีโรค ไม่มีโทษ ฉลาด มีผลเป็นสุข ในบทมีอาทิว่า 'ขอถวายพระพร พระองค์ทรงสบายดีหรือ พระองค์ทรงสบายดีหรือ' ย่อมปรากฏในอรรถว่า ไม่มีโรค ในบทมีอาทิว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายสมาจารชื่อไรเป็นกุศล? ข้าแต่พระมหาราช กายสมาจารใดไม่มีโทษ' และ 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนุตตริยะนี้อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในกุศลธรรมทั้งหลาย' ย่อมปรากฏในอรรถว่า ไม่มีโทษ ในบทมีอาทิว่า 'ดูก่อนอภัยราชกุมาร ท่านจะสำคัญความข้อนั้นอย่างไร ท่านเป็นผู้ฉลาดในอวัยวะน้อยใหญ่ของรถหรือ?' และ 'หญิง ๔ คนผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนในการฟ้อนรำขับร้อง' ย่อมปรากฏในอรรถว่า ฉลาด ในบทมีอาทิว่า 'บุญนี้ย่อมเจริญเพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย' และ 'เพราะการกระทำและสั่งสมกุศลกรรม' ย่อมปรากฏในอรรถว่า มีผลเป็นสุข บทว่า กุศล นี้ในที่นี้ ย่อมใช้ได้ในอรรถว่า ไม่มีโรค ไม่มีโทษ และ มีผลเป็นสุข อรรถแห่งบทในที่นี้คือ ธรรมทั้งหลายย่อมทำอกุศลธรรมอันน่ารังเกียจและเป็นบาปให้เคลื่อนไหว ให้หวั่นไหว ให้สั่นสะเทือน ให้พินาศไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากุศล หรือธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยอาการอันน่ารังเกียจ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากุสา ธรรมทั้งหลายย่อมตัด ย่อมทำลายกุสะที่ชื่อว่าอกุศลนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากุศล หรือญาณชื่อว่ากุสะ เพราะทำอกุศลธรรมอันน่ารังเกียจให้เบาบางลง ธรรมทั้งหลายอันบุคคลพึงได้ พึงถือเอา พึงให้เป็นไป ด้วยญาณนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากุศล หรือเหมือนหญ้าคาที่บาดมือที่จับอยู่ทั้งสองข้าง ฉันใด กุศลธรรมเหล่านี้ก็ย่อมตัดกิเลสทั้งสองฝ่ายที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากุศล เหมือนหญ้าคาที่บาด การเจริญรูปาวจรกุศลเหล่านั้น ธรรมทั้งหลายย่อมท่องเที่ยวไปในอรูปภพที่ชื่อว่าอรูปภพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอรูปาวจร ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในวัฏฏะอันเป็นไตรภูมิ ชื่อว่าปริยาปันนา ธรรมทั้งหลายที่ไม่สงเคราะห์เข้าในวัฏฏะอันเป็นไตรภูมินั้น ชื่อว่าอปริยาปันนา คือโลกุตตรา

Kāmāvacarakusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanā kasmā na vuttāti ce? Appanāppattāya eva bhāvanāya abhidhamme bhāvanāti adhippetattā. Vuttañhi tattha –

ถ้าพึงถามว่า 'เหตุไรการเจริญกามวจรกุศลธรรมทั้งหลายจึงไม่ตรัสไว้?' ไม่ตรัสไว้ เพราะในอภิธรรมมีความประสงค์ว่า 'ภาวนา' คือภาวนาที่ถึงอัปปนาเท่านั้น จริงอยู่ ในอภิธรรมนั้น

‘‘Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā, vedanā aniccāti vā, saññā aniccāti vā, saṅkhārā aniccāti vā, viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mudiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā. Yogavihitesu vā kammāyatanesu…pe… dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768).

ปัญญาที่บุคคลได้มาโดยไม่ได้ยินจากผู้อื่น ซึ่งเป็นความอดทน ความเห็น ความพอใจ ความยินดี ความเพ่งพิจารณา และปัญญาที่ทนต่อการพิจารณาธรรม ที่คล้อยตามสัจจะอย่างนี้ว่า รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ในอายตนะคือการงานที่ประกอบด้วยโยคะ หรือในอายตนะคือศิลปะที่ประกอบด้วยโยคะ หรือในฐานะแห่งวิชชาที่ประกอบด้วยโยคะ หรือกัมมัสสกตาญาณ หรือสัจจานุโลมิกญาณที่คล้อยตามสัจจะ ปัญญานี้เรียกว่าจินตามยปัญญา. ส่วนปัญญาที่บุคคลได้มาโดยได้ยินจากผู้อื่น ซึ่งเป็นความอดทน ความเห็น ความพอใจ ความยินดี ความเพ่งพิจารณา และปัญญาที่ทนต่อการพิจารณาธรรม ในอายตนะคือการงานที่ประกอบด้วยโยคะ... (ละไว้)... ปัญญานี้เรียกว่าสุตมยปัญญา. ปัญญาทั้งปวงของผู้เข้าสมาบัติเป็นภาวนามยปัญญา.

Sā [Pg.122] pana kāmāvacarabhāvanā āvajjanabhavaṅgapātehi antaritattā bhāvanāti na vuttāti veditabbā. Sabbesaṃ pana puññānaṃ tividhapuññakiriyavatthūnaṃ antogadhattā upacārasamādhivipassanāsamādhīnaṃ bhāvanāmayapuññatā siddhā. Idha pana lokiyabhāvanāya eva saṅgahitā. Rūpārūpāvacarānaṃ tividhabhāve hīnāti lāmakā. Hīnuttamānaṃ majjhe bhavā majjhā, majjhimātipi pāṭho. Padhānabhāvaṃ nītāti paṇītā, uttamāti attho. Āyūhanavasena ayaṃ hīnamajjhimapaṇītatā veditabbā. Yassā hi āyūhanakkhaṇe chando vā hīno hoti vīriyaṃ vā cittaṃ vā vīmaṃsā vā, sā hīnā nāma. Yassā te dhammā majjhimā, sā majjhimā nāma. Yassā te dhammā paṇītā, sā paṇītā nāma. Mudukehi vā indriyehi sampayuttā hīnā nāma, majjhimehi indriyehi sampayuttā majjhimā, adhimattehi indriyehi sampayuttā paṇītā nāma. Apariyāpannāya hīnamajjhimattābhāvā paṇītatā eva vuttā. Sā hi uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītā.

พึงทราบว่า กามาวจรภาวนานั้น ไม่ได้ตรัสเรียกว่าภาวนา เพราะถูกคั่นด้วยอาวัชชนะและภวังคปาตะ. แต่เพราะบุญทั้งปวงและวัตถุแห่งบุญกิริยา ๓ อย่างรวมอยู่ในภาวนา ความเป็นบุญที่เกิดจากภาวนาของอุปจารสมาธิและวิปัสสนาสมาธิจึงสำเร็จแล้ว. แต่ในที่นี้สงเคราะห์ด้วยโลกียภาวนาเท่านั้น. ในภาวะ ๓ อย่างของรูปาวจรและอรูปาวจร ภาวนาที่เลวเรียกว่าหีน. มีบทว่า มัชฌา ซึ่งอยู่ระหว่างหีนและอุตตมะ, มีบทว่ามัชฌิมาด้วย. ภาวนาที่ถึงความเป็นประธานเรียกว่าปณีตะ, หมายถึงภาวนาอันประเสริฐ. พึงทราบความเป็นหีน มัชฌิมะ ปณีตะนี้โดยการประกอบความเพียร. ภาวนาใดในขณะที่ประกอบความเพียร ฉันทะหรือวิริยะหรือจิตหรือวิมังสาเลว ภาวนานั้นชื่อว่าหีน. ภาวนาใดธรรมเหล่านั้นเป็นปานกลาง ภาวนานั้นชื่อว่ามัชฌิมะ. ภาวนาใดธรรมเหล่านั้นประณีต ภาวนานั้นชื่อว่าปณีตะ. หรือภาวนาที่ประกอบด้วยอินทรีย์ที่อ่อน ชื่อว่าหีน, ประกอบด้วยอินทรีย์ที่เป็นปานกลาง ชื่อว่ามัชฌิมะ, ประกอบด้วยอินทรีย์ที่ยิ่งยวด ชื่อว่าปณีตะ. เพราะโลกุตตรกุศลไม่มีความเป็นหีนและมัชฌิมะ จึงตรัสถึงความเป็นปณีตะเท่านั้น. ภาวนานั้นชื่อว่าปณีตะโดยอรรถว่าประเสริฐและโดยอรรถว่าไม่ทำให้เบื่อหน่าย.

27. Paṭhamabhāvanācatukke bhāvetīti ekasmiṃyeva khaṇe tathā tathā paṭivijjhanto ariyamaggaṃ bhāveti. Dutiyabhāvanācatukke esanābhāvanāti appanāpubbabhāge bhāvanā. Sā hi appanaṃ esanti etāyāti esanāti vuttā. Paṭilābhabhāvanāti appanābhāvanā. Sā hi tāya esanāya paṭilabbhatīti paṭilābhoti vuttā. Ekarasābhāvanāti paṭilābhe vasībhāvaṃ pattukāmassa payogakāle bhāvanā. Sā hi tena tena pahānena tehi tehi kilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāti katvā ekarasāti vuttā. Āsevanābhāvanāti paṭilābhe vasippattassa yathāruci paribhogakāle bhāvanā. Sā hi bhusaṃ sevīyatīti āsevanāti vuttā. Keci pana ‘‘āsevanābhāvanā vasīkammaṃ, ekarasābhāvanā sabbatthikā’’ti vaṇṇayanti. Catukkavibhāge samādhiṃ samāpajjantānanti vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ. Tattha jātāti tasmiṃ pubbabhāge jātā. Ekarasā hontīti appanuppādane samānakiccā honti. Samādhiṃ samāpannānanti appitappanānaṃ. Tattha jātāti tassā appanāya jātā. Aññamaññaṃ nātivattantīti samappavattiyā aññamaññaṃ nātikkamanti. Adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ [Pg.123] bhāvayatotiādīsu ekakkhaṇepi ekekassa indriyassa sakasakakiccakaraṇe taṃtaṃnissayavasena sakasakakiccakārakāni sesānipi indriyāni vimuttirasena ekarasā hontīti vimuttiraseneva ekarasaṭṭhena bhāvanā. Balabojjhaṅgamaggaṅgesupi eseva nayo. Ekarasāti ca liṅgavipallāso kato.

๒๗. ในภาวนาจตุกกะแรก บุคคลผู้แทงตลอดอริยมรรคด้วยอาการอย่างนั้นๆ ในขณะเดียวกัน ย่อมเจริญอริยมรรค. ในภาวนาจตุกกะที่สอง ภาวนาที่อยู่ในส่วนเบื้องต้นของอัปปนา เรียกว่าเอสนาภาวนา. ภาวนานั้นชื่อว่าเอสนา เพราะแสวงหาอัปปนาด้วยภาวนานี้. ปฏิลัพภภาวนา คือ อัปปนาภาวนา. ภาวนานั้นชื่อว่าปฏิลัพภะ เพราะอัปปนานั้นอันบุคคลได้ด้วยเอสนาภาวนานั้น. เอกรสภาวนา คือ ภาวนาในขณะที่ประกอบความเพียรของผู้ที่ต้องการจะถึงความเป็นผู้ชำนาญในการได้อัปปนา. ภาวนานั้นชื่อว่าเอกรส เพราะเป็นภาวนาที่มีรสเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นผู้หลุดพ้นจากกิเลสเหล่านั้นด้วยการละนั้นๆ. อาเสวนภาวนา คือ ภาวนาในขณะที่เสวยตามความพอใจของผู้ที่ถึงความชำนาญในการได้อัปปนา. ภาวนานั้นชื่อว่าอาเสวนะ เพราะอันบุคคลเสพมาก. แต่บางอาจารย์อธิบายว่า อาเสวนภาวนาคือการทำวสี, เอกรสภาวนาคือภาวนาที่ต้องการในทุกที่. ในส่วนแห่งจตุกกะ คำว่า สมาธิํ สมาปชฺชนฺตานํ เป็นคำปัจจุบันที่ใช้ในอรรถใกล้ปัจจุบัน. ธรรมที่เกิดในส่วนเบื้องต้นนั้น. ย่อมมีกิจเสมอกันในการยังอัปปนาให้เกิด. แก่บุคคลผู้มีอัปปนาที่เข้าถึงแล้ว. ธรรมที่เกิดในอัปปนานั้น. ย่อมไม่ล่วงเกินซึ่งกันและกันด้วยการเป็นไปเสมอกัน. ในบทว่า อธิโมกขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ ภาวยโต เป็นต้น แม้ในขณะเดียวกัน อินทรีย์แต่ละอย่างในการทำกิจของตนๆ โดยอาศัยธรรมนั้นๆ อินทรีย์ที่เหลือ ๔ อย่างที่ทำกิจของตนๆ ก็มีรสเป็นอันเดียวกันด้วยรสแห่งวิมุตติ ฉะนั้น ภาวนาจึงมีรสเป็นอันเดียวกันด้วยอรรถว่ามีรสเป็นอันเดียวกันด้วยรสแห่งวิมุตติ. ในเรื่องของพละ โพชฌงค์ และมรรคังคะ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. และมีการเปลี่ยนลิงค์จากปุงลิงค์เป็นนปุงสกลิงค์ในคำว่า เอกรสา.

Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. Pubbaṇhasamayantiādīsu accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ, atthato pana bhummameva, divasassa pubbakāleti attho. Āsevatīti vasippattaṃ samādhiṃ bhusaṃ sevati. Majjhanhikasamayanti divasassa majjhakāle. Sāyanhasamayanti divasassa sāyanhakāle. Purebhattanti divābhattato purekāle. Pacchābhattanti divābhattato pacchākāle. Purimepi yāmeti rattiyā paṭhame koṭṭhāse. Kāḷeti kāḷapakkhe. Juṇheti sukkapakkhe. Purimepi vayokhandheti paṭhame vayokoṭṭhāse, paṭhamavayeti attho. Tīsu ca vayesu vassasatāyukassa purisassa ekekasmiṃ vaye catumāsādhikāni tettiṃsa vassāni honti.

ในศาสนานี้ ภิกษุ. ชื่อว่าภิกษุ เพราะเห็นภัยในสังสารวัฏมีชาติเป็นต้น. ในบทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ เป็นต้น เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งการประกอบอย่างยิ่ง, โดยอรรถแล้วเป็นภุมมวิภัตติเท่านั้น, หมายถึงเวลาเช้าของวัน. ย่อมเสพสมาธิที่ถึงความชำนาญอย่างมาก. เวลาเที่ยงวัน คือ เวลาเที่ยงของวัน. เวลาเย็น คือ เวลาเย็นของวัน. ก่อนภัตตาหาร คือ ก่อนเวลาฉันภัตตาหารกลางวัน. หลังภัตตาหาร คือ หลังเวลาฉันภัตตาหารกลางวัน. ในยามแรก คือ ในส่วนแรกของกลางคืน. ข้างแรม คือ ในข้างแรม. ข้างขึ้น คือ ในข้างขึ้น. ในปฐมวัย คือ ในส่วนแห่งวัยแรก, หมายถึงปฐมวัย. และในวัยทั้งสามของบุรุษผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี ในแต่ละวัยมี ๓๓ ปีกับ ๔ เดือน.

28. Tatiyabhāvanācatukke tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhenāti tattha nekkhammādīsu bhāvanāvisesesu jātānaṃ samādhipaññāsaṅkhātānaṃ yuganaddhadhammānaṃ aññamaññaṃ anatikkamanabhāvena. Indriyānaṃ ekarasaṭṭhenāti tattheva saddhādīnaṃ indriyānaṃ nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasabhāvena. Tadupagavīriyavāhanaṭṭhenāti tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikassa vīriyassa vāhanabhāvena. Āsevanaṭṭhenāti yā tassa tasmiṃ samaye pavattā āsevanā. Tassā āsevanāya āsevanabhāvena.

๒๘. ในภาวนาจตุกกะที่สาม โดยอรรถว่าธรรมที่เกิดในภาวนาพิเศษเหล่านั้นมีเนกขัมมะเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมที่แอกติดกันที่เรียกว่าสมาธิและปัญญา ย่อมไม่ล่วงเกินซึ่งกันและกัน. โดยอรรถว่าอินทรีย์มีรสเป็นอันเดียวกัน คือ อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น ในภาวนาพิเศษเหล่านั้นนั่นเอง ย่อมมีรสเป็นอันเดียวกันด้วยรสแห่งวิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากกิเลสต่างๆ. โดยอรรถว่าการนำไปซึ่งวิริยะที่เหมาะสมกับธรรมเหล่านั้นที่มีสภาพไม่ล่วงเกินกันและมีรสเป็นอันเดียวกัน. โดยอรรถว่าการเสพ คือ การเสพที่เกิดขึ้นในขณะนั้นของวิริยะนั้น. ด้วยการเสพนั้น จึงเป็นอาเสวนภาวะ.

Rūpasaññanti kusalavipākakiriyavasena pañcadasavidhaṃ rūpāvacarajjhānasaṅkhātaṃ rūpasaññaṃ. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.174; a. ni. 8.66; dha. sa. 248), tassa jhānassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.173; a. ni. 8.65-66; dha. sa. 247, 249). Rūpāvacarajjhānañhi saññāsīsena rūpe saññāti katvā rūpasaññāti vuccati. Paṭighasaññanti kusalavipākā pañca, akusalavipākā pañcāti evaṃ dasavidhaṃ paṭighasaññaṃ. Dvipañcaviññāṇasampayuttā hi saññā [Pg.124] cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannattā paṭighasaññāti vuccati. Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññātipi etissā eva nāmaṃ. Nānattasaññanti aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsavidhaṃ nānattasaññaṃ. Sā hi nānatte nānāsabhāve rūpasaddādibhede gocare pavattā saññāti nānattasaññā, catucattālīsabhedato nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā saññāti vā nānattasaññāti vuccati. Saññābahukattepi jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ.

รูปสัญญานั้น คือ รูปสัญญา 15 อย่าง อันนับว่ารูปาวจรฌาน ด้วยอำนาจแห่งกุศล วิบาก และกิริยา. จริงอยู่ แม้รูปาวจรฌานก็เรียกว่ารูป ในพระบาลีธัมมสังคณีเป็นต้นว่า "ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย" และแม้อารมณ์ของฌานนั้นก็เรียกว่ารูป ในพระบาลีเอกกนิบาต อังคุตตรนิกายเป็นต้นว่า "ย่อมเห็นรูปภายนอกอันมีวรรณะดีและวรรณะไม่ดี". เพราะเหตุที่รูปาวจรฌานนั้น มีสัญญาเป็นประธาน คือ เป็นสัญญาที่เกิดในรูปาวจรฌาน จึงเรียกว่ารูปสัญญา. ปฏิฆสัญญานั้น คือ ปฏิฆสัญญา 10 อย่าง คือ วิบากปัญจวิญญาณ 5 อย่างที่เป็นกุศล และวิบากปัญจวิญญาณ 5 อย่างที่เป็นอกุศล. จริงอยู่ สัญญาที่ประกอบด้วยทวิปัญจวิญญาณ 10 นั้น เพราะเกิดขึ้นด้วยการกระทบกันแห่งวัตถุมีจักขุเป็นต้น และอารมณ์มีรูปเป็นต้น จึงเรียกว่าปฏิฆสัญญา. แม้ชื่อว่า รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ก็เป็นชื่อของปฏิฆสัญญานี้เอง. นานัตตสัญญานั้น คือ นานัตตสัญญา 44 อย่าง คือ กามาวจรกุศลสัญญา 8, อกุศลสัญญา 12, กามาวจรวิบากสัญญา 11, อกุศลวิบากสัญญา 2, กามาวจรกิริยาสัญญา 11. จริงอยู่ สัญญา 44 อย่างนั้น เป็นสัญญาที่เกิดขึ้นในอารมณ์อันมีสภาพต่างกัน มีรูปารมณ์ สัททารมณ์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่านานัตตสัญญา. หรือ สัญญา 44 อย่างนั้น มีสภาพต่างกัน ไม่เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่านานัตตสัญญา. แม้สัญญาจะมีมาก ก็ใช้เอกพจน์โดยการถือเอาชาติ.

Niccasaññanti niccanti saññaṃ niccasaññaṃ. Evaṃ sukhasaññaṃ attasaññaṃ. Nandinti sappītikaṃ taṇhaṃ. Rāganti nippītikaṃ taṇhaṃ. Samudayanti rāgassa samudayaṃ. Atha vā bhaṅgānupassanāya bhaṅgasseva dassanato saṅkhārānaṃ udayaṃ. Ādānanti nibbattanavasena kilesānaṃ, adosadassāvitāya saṅkhatārammaṇassa vā ādānaṃ. Ghanasaññanti santativasena ghananti saññaṃ. Āyūhananti saṅkhārānaṃ atthāya payogakaraṇaṃ. Dhuvasaññanti thiranti saññaṃ. Nimittanti niccanimittaṃ. Paṇidhinti sukhapatthanaṃ. Abhinivesanti atthi attāti abhinivesaṃ. Sārādānābhinivesanti niccasārattasāragahaṇābhinivesaṃ. Sammohābhinivesanti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādivasena (saṃ. ni. 2.20) ‘‘issarato loko sambhotī’’tiādivasena ca sammohābhinivesaṃ. Ālayābhinivesanti ādīnavādassanena allīyitabbamidanti abhinivesaṃ. Appaṭisaṅkhanti anupāyagahaṇaṃ. Saññogābhinivesanti kāmayogādikaṃ kilesappavattiṃ.

นิจจสัญญานั้น คือ สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "เที่ยง" เรียกว่านิจจสัญญา. สุขสัญญา อัตตสัญญา ก็เช่นเดียวกัน. นันทินั้น คือ ตัณหาที่เกิดพร้อมด้วยปีติ. ราคะนั้น คือ ตัณหาที่ปราศจากปีติ. สมุทัยนั้น คือ การเกิดขึ้นแห่งราคะ. หรือ การเกิดขึ้นแห่งสังขาร เพราะเห็นแต่ความแตกดับของสังขารด้วยภังคานุปัสสนา. อาทานนั้น คือ การยึดมั่นกิเลสด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้น หรือการยึดมั่นอารมณ์อันเป็นสังขตะด้วยความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ (ด้วยเมตตา). ฆนสัญญานั้น คือ สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "เป็นก้อน" ด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อ. อายูหนะนั้น คือ การทำความเพียรเพื่อประโยชน์แก่สังขาร. ธุวสัญญานั้น คือ สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "มั่นคง". นิมิตนั้น คือ นิมิตว่าเที่ยง. ปณิธินั้น คือ ความปรารถนาสุข. อภินิเวสนั้น คือ การยึดมั่นผิดว่า "มีอัตตา". สาราทานาภินิเวสนั้น คือ การยึดมั่นผิดโดยถือเอาสาระว่าเป็นนิจจะและอัตตา. สัมโมหาภินิเวสนั้น คือ การยึดมั่นผิดด้วยโมหะ (ที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาและทิฏฐิ) เป็นต้นว่า "เราเคยเป็นมาแล้วในอดีตกาลหรือหนอ" และเป็นต้นว่า "โลกเกิดขึ้นจากพระอิศวร". อาลยาภินิเวสนั้น คือ การยึดมั่นผิดว่า "สิ่งนี้ควรติดข้อง" เพราะไม่เห็นโทษในสังขาร. อัปปฏิสังขานั้น คือ การยึดมั่นโดยไม่แยบคาย (ไม่ถูกอุบาย). สัญโญคาภินิเวสนั้น คือ ความเป็นไปแห่งกิเลสมีกามโยคะเป็นต้น.

Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhīhi saha ekasmiṃ ṭhitāti diṭṭhekaṭṭhā. Te diṭṭhekaṭṭhe. Kilesenti upatāpenti, vibādhenti vāti kilesā. Te kilese. Duvidhañhi ekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhañca. Pahānekaṭṭhaṃ sakkāyadiṭṭhipamukhāhi tesaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.118) yāva sotāpattimaggena pahānā, tāva ekasmiṃ puggale ṭhitāti attho. Idamidhādhippetaṃ. Dasasu hi kilesesu idha diṭṭhikilesoyeva āgato. Sesesu pana apāyagamanīyo lobho doso moho māno vicikicchā thinaṃ [Pg.125] uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti nava kilesā diṭṭhiyā saha pahānekaṭṭhā hutvā sotāpattimaggena pahīyanti, rāgadosamohapamukhesu vā diyaḍḍhesu kilesasahassesu sotāpattimaggena diṭṭhiyā pahīyamānāya diṭṭhiyā saha apāyagamanīyā sabbakilesā pahānekaṭṭhavasena pahīyanti, sahajekaṭṭhe diṭṭhiyā saha ekasmiṃ citte ṭhitāti attho. Sotāpattimaggena hi dvīsu diṭṭhisampayuttaasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti, dvīsu diṭṭhisampayuttasasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Oḷārike kileseti oḷārikabhūte kāmarāgabyāpāde. Anusahagate kileseti sukhumabhūte kāmarāgabyāpāde. Sabbakileseti maggattayena pahīnāvasese.

ทิฏเฐกัฏฐะนั้น คือ กิเลสทั้งหลายที่ตั้งอยู่พร้อมกับทิฏฐิในบุคคลคนเดียวกัน จึงชื่อว่าทิฏเฐกัฏฐะ. กิเลสเหล่านั้นที่ตั้งอยู่พร้อมกับทิฏฐิในบุคคลคนเดียวกัน ย่อมยังสัตว์ให้เดือดร้อน หรือย่อมเบียดเบียน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ากิเลส. กิเลสเหล่านั้น. จริงอยู่ เอกัฏฐะมี 2 อย่าง คือ ปหานเอกัฏฐะ และสหชเอกัฏฐะ. ปหานเอกัฏฐะพึงทราบอย่างนี้ คือ กิเลสทั้งหลายพร้อมด้วยทิฏฐิ 63 อย่าง มีสักกายทิฏฐิเป็นประธาน ตราบเท่าที่ยังไม่ถูกละด้วยโสดาปัตติมรรค ยังตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวกัน นี้เป็นอรรถ. ปหานเอกัฏฐะนี้พึงประสงค์ในที่นี้. จริงอยู่ ในกิเลส 10 อย่าง ในบทว่า ทิฏเฐกัฏฐะนี้ มีแต่ทิฏฐิกิเลสเท่านั้นมา. แต่ถึงอย่างนั้น ในกิเลสที่เหลือ กิเลส 9 อย่าง คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อันเป็นเหตุให้ไปสู่อบาย หรือเป็นปหานเอกัฏฐะพร้อมกับทิฏฐิ ย่อมถูกละด้วยโสดาปัตติมรรค. หรือในกิเลสพันห้าร้อย (1500) มีราคะ โทสะ โมหะ เป็นประธาน เมื่อทิฏฐิถูกละด้วยโสดาปัตติมรรค กิเลสทั้งปวงอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายพร้อมกับทิฏฐิ ย่อมถูกละด้วยอำนาจแห่งปหานเอกัฏฐะ. ในสหชเอกัฏฐะ หมายถึง กิเลสทั้งหลายที่ตั้งอยู่พร้อมกับทิฏฐิในจิตดวงเดียวกัน. จะขยายความ. จริงอยู่ เมื่อจิตที่ประกอบด้วยทิฏฐิ 2 ดวงที่เป็นอสังขาริกถูกละด้วยโสดาปัตติมรรค กิเลสเหล่านี้ คือ โลภะ โมหะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ ที่เกิดพร้อมกับจิต 2 ดวงนั้น ย่อมถูกละด้วยอำนาจแห่งสหชเอกัฏฐะ. เมื่อจิตที่ประกอบด้วยทิฏฐิ 2 ดวงที่เป็นสสังขาริกถูกละ กิเลสเหล่านี้ คือ โลภะ โมหะ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ ที่เกิดพร้อมกับจิต 2 ดวงนั้น ย่อมถูกละด้วยอำนาจแห่งสหชเอกัฏฐะ. โอฬาริกกิเลสนั้น คือ กามราคะและพยาบาทที่หยาบ. อนุสหคตกิเลสนั้น คือ กามราคะและพยาบาทที่ละเอียด. สัพพกิเลสนั้น คือ กิเลสที่เหลือจากการละด้วยมรรค 3 เบื้องบน.

Vīriyaṃ vāhetīti yogāvacaro vīriyaṃ pavatteti. Heṭṭhā esanāpaṭilābhaekarasaāsevanavacanāni bhāvanānaṃ visesadassanatthaṃ vuttāni ‘‘evaṃbhūtā ca bhāvanā’’ti. Idha ‘‘tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena indriyānaṃ ekarasaṭṭhena tadupagavīriyavāhanaṭṭhena āsevanaṭṭhenā’’ti vacanāni bhāvanāhetudassanatthaṃ vuttāni ‘‘iminā ca iminā ca hetunā bhāvanā’’ti. Heṭṭhā āsevanābhāvanāti nānākkhaṇavasena vuttā, idha āsevanaṭṭhena bhāvanāti ekakkhaṇavasenāti viseso. Rūpaṃ passanto bhāvetītiādīsu rūpādīni passitabbākārena passanto bhāvetabbaṃ bhāvanaṃ bhāvetīti attho. Ekarasā hontīti vimuttirasena, kiccarasena vā ekarasā honti. Vimuttirasoti sampattiraso. Kiccasampattiatthena raso nāma pavuccatīti hi vuttanti.

วิริยัง วาเหตีตินั้น คือ โยคาวจรบุคคลย่อมยังวิริยะให้เป็นไป. ในเอสนาจตุกกะเบื้องล่าง คำว่า เอสนาภาวนา ปฏิลาภภาวนา เอกรสภาวนา อาเสวนาภาวนา กล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษของภาวนาว่า "ภาวนามีความพิเศษอย่างนี้". ในอนติวัตตนจตุกกะนี้ คำว่า "ด้วยอรรถว่าไม่ล่วงเลยไปแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภาวนานั้น ด้วยอรรถว่ามีรสเดียวกันแห่งอินทรีย์ ด้วยอรรถว่ายังวิริยะที่สมควรแก่ภาวนานั้นให้เป็นไป ด้วยอรรถว่าเสพ" กล่าวไว้เพื่อแสดงเหตุของภาวนาว่า "ภาวนาเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้และเหตุนี้". ในเอสนาจตุกกะเบื้องล่าง คำว่า อาเสวนาภาวนา กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งขณะที่ต่างกัน, ในอนติวัตตนจตุกกะนี้ คำว่า ภาวนาด้วยอรรถว่าเสพ กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งขณะเดียว นี้เป็นความพิเศษ. ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ผู้เห็นรูป ย่อมเจริญ" อรรถพึงทราบอย่างนี้ คือ ผู้เห็นรูปขันธ์เป็นต้นด้วยอาการที่พึงเห็น ย่อมเจริญภาวนาที่พึงเจริญ นี้เป็นอรรถ. เอกรสานั้น คือ ย่อมมีรสเดียวกันด้วยวิมุตติรส หรือด้วยกิจรส. วิมุตติรสนั้น คือ สัมปัตติรส (รสคือความถึงพร้อม). จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า "รส ชื่อว่ารส ด้วยอรรถว่าความถึงพร้อมแห่งกิจ" ดังนี้.

Bhāvetabbaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภาเวตัพพนิเทศ จบแล้ว.

Sacchikātabbaniddesavaṇṇanā

การพรรณนาสัจฉิกาตัพพนิเทศ

29. Sacchikātabbaniddese dasa ekuttaravissajjanāni paṭilābhasacchikiriyāvasena vuttāni. Tattha akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti. Sā hi na kuppati na calati na parihāyatīti akuppā, sabbakilesehi cittassa [Pg.126] vimuttattā cetovimuttīti vuccati. Vijjāti tisso vijjā. Vimuttīti dasuttarapariyāyena arahattaphalaṃ vuttaṃ, saṅgītipariyāyena pana ‘‘vimuttīti dve vimuttiyo cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.304) vuttaṃ. Ettha ca aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādīhi suṭṭhu vimuttattā vimutti nāma, nibbānaṃ sabbasaṅkhatato vimuttattā vimutti nāma. Tisso vijjāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ vijjā sattānaṃ cutūpapāte ñāṇaṃ vijjā āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ vijjā. Tamavijjhanaṭṭhena vijjā, viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Pubbenivāsānussatiñāṇañhi uppajjamānaṃ pubbenivāsaṃ chādetvā ṭhitaṃ tamaṃ vijjhati, pubbenivāsañca viditaṃ karotīti vijjā. Cutūpapāte ñāṇaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhati, cutūpapātañca viditaṃ karotīti vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ catusaccacchādakaṃ tamaṃ vijjhati, catusaccadhamme ca viditaṃ karotīti vijjā. Cattāri sāmaññaphalānīti sotāpattiphalaṃ, sakadāgāmiphalaṃ, anāgāmiphalaṃ, arahattaphalaṃ. Pāpadhamme sameti vināsetīti samaṇo, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Sāmaññassa phalāni sāmaññaphalāni.

๒๙. ในสัจฉิกาตัพพนิเทศนี้ มีการวิสัชนาที่เพิ่มขึ้นทีละหนึ่ง ๑๐ ประการ ซึ่งกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งการทำให้แจ้งด้วยการได้มา (ปฏิลาภสัจฉิกิริยา). ในบรรดา ๑๐ ประการนั้น คำว่า เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ คือ อรหัตตผลวิมุตติ. ด้วยว่า อรหัตตผลวิมุตตินั้นไม่กำเริบ ไม่หวั่นไหว ไม่เสื่อมถอย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ไม่กำเริบ, และเพราะจิตหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง จึงชื่อว่า เจโตวิมุตติ. คำว่า วิชชา คือ วิชชา ๓. คำว่า วิมุตติ โดยนัยแห่งทสุตตรสูตร ตรัสถึงอรหัตตผล, ส่วนโดยนัยแห่งสังคีติสูตร ตรัสไว้ว่า วิมุตติมี ๒ อย่าง คือ อธิมุตติแห่งจิต และนิพพาน. ในวิมุตติ ๒ อย่างนี้ สมาบัติ ๘ ชื่อว่า วิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากนิวรณ์เป็นต้นอย่างดีเยี่ยม, นิพพานชื่อว่า วิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากสังขตธรรมทั้งปวง. วิชชา ๓ คือ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นวิชชา, จุตูปปาตญาณของสัตว์ทั้งหลายเป็นวิชชา, อาสวักขยญาณเป็นวิชชา. ชื่อว่า วิชชา เพราะอรรถว่าทำลายความมืด (คือโมหะ), และชื่อว่า วิชชา แม้เพราะอรรถว่าทำให้เป็นที่รู้แจ้ง. ด้วยว่า ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเมื่อเกิดขึ้น ย่อมทำลายความมืดที่ปกปิดปุพเพนิวาส (ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในก่อน) และทำให้ปุพเพนิวาสเป็นที่รู้แจ้ง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. จุตูปปาตญาณย่อมทำลายความมืดที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิ และทำให้จุติและปฏิสนธิเป็นที่รู้แจ้ง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. อาสวักขยญาณย่อมทำลายความมืดที่ปกปิดอริยสัจ ๔ และทำให้อริยสัจธรรม ๔ เป็นที่รู้แจ้ง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. คำว่า สามัญญผล ๔ คือ โสดาปัตติผล, สกทาคามิผล, อนาคามิผล, อรหัตตผล. ผู้ที่ระงับหรือทำลายบาปธรรมได้ ชื่อว่า สมณะ, ภาวะของสมณะ ชื่อว่า สามัญญะ. คำว่า สามัญญะ นี้เป็นชื่อของอริยมรรค ๔. ผลของสามัญญะ ชื่อว่า สามัญญผล.

Pañca dhammakkhandhāti sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho, vimuttikkhandho, vimuttiñāṇadassanakkhandho. Dhammakkhandhāti dhammavibhāgā dhammakoṭṭhāsā. Sīlakkhandhādīsupi eseva nayo. Lokiyalokuttarā sīlasamādhipaññā eva sīlasamādhipaññākkhandhā. Samucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttiyo eva vimuttikkhandho. Tividhā vimuttipaccavekkhaṇā eva vimuttiñāṇadassanakkhandho. So lokiyo eva. Jānanaṭṭhena ñāṇameva dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ, vimuttīnaṃ ñāṇadassanaṃ vimuttiñāṇadassananti vuccati. Vikkhambhanatadaṅgavimuttiyo pana samādhipaññākkhandheheva saṅgahitā. Ime pañca dhammakkhandhā sekkhānaṃ sekkhā, asekkhānaṃ asekkhāti vuttā. Etesu hi lokiyā ca nissaraṇavimutti ca nevasekkhānāsekkhā. Sekkhā hontāpi sekkhānaṃ ime iti sekkhā, asekkhānaṃ ime iti asekkhāti vuccanti. ‘‘Sekkhena vimuttikkhandhena samannāgato hotī’’ti ettha pana nissaraṇavimuttiyā ārammaṇakaraṇavasena samannāgatoti veditabbo. Cha abhiññāti cha adhikāni ñāṇāni. Katamā cha? Iddhividhañāṇaṃ[Pg.127], dibbasotadhātuñāṇaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavānaṃ khaye ñāṇanti imā cha.

คำว่า ธรรมขันธ์ ๕ คือ สีลขันธ์, สมาธิขันธ์, ปัญญาขันธ์, วิมุตติขันธ์, และวิมุตติญาณทัสสนขันธ์. คำว่า ธรรมขันธ์ คือ ส่วนแห่งธรรม หรือกองแห่งธรรม. ในบทว่า สีลขันธ์เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ศีล สมาธิ ปัญญา ที่เป็นทั้งโลกีย์และโลกุตตระนั่นเอง ชื่อว่า สีลสมาธิปัญญาขันธ์. วิมุตติคือสมุจเฉท (มรรค), วิมุตติคือปฏิปัสสัทธิ (ผล), และวิมุตติคือนิสสรณะ (นิพพาน) เท่านั้น ชื่อว่า วิมุตติขันธ์. ปัจจเวกขณญาณ ๓ อย่างที่พิจารณาวิมุตติเท่านั้น ชื่อว่า วิมุตติญาณทัสสนขันธ์. วิมุตติญาณทัสสนขันธ์นั้นเป็นโลกีย์เท่านั้น. ญาณนั่นเองโดยอรรถว่ารู้ และชื่อว่า ทัสสนะ โดยอรรถว่าเห็น จึงชื่อว่า ญาณทัสสนะ, ญาณทัสสนะแห่งวิมุตติทั้งหลาย เรียกว่า วิมุตติญาณทัสสนะ. ส่วนวิกขัมภนวิมุตติและตทังควิมุตติ สงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์เท่านั้น. ธรรมขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตรัสเรียกว่า เป็นของพระเสกขะ สำหรับพระเสกขะ และเป็นของพระอเสกขะ สำหรับพระอเสกขะ. ในธรรมขันธ์เหล่านั้น ธรรมขันธ์ที่เป็นโลกีย์และนิสสรณวิมุตติ ไม่เป็นทั้งของพระเสกขะและพระอเสกขะ. ธรรมขันธ์แม้จะเป็นของพระเสกขะ แต่เพราะเป็นของพระเสกขะเหล่านั้น จึงเรียกว่า เสกขะ, เพราะเป็นของพระอเสกขะเหล่านั้น จึงเรียกว่า อเสกขะ. ส่วนในบทว่า ประกอบด้วยวิมุตติขันธ์ของพระเสกขะ พึงทราบว่า ประกอบด้วยนิสสรณวิมุตติโดยการกระทำไว้ในอารมณ์. คำว่า อภิญญา ๖ คือ ญาณอันยิ่ง ๖ ประการ. ๖ ประการนั้นคืออะไรบ้าง? คือ อิทธิวิธญาณ, ทิพพโสตธาตุญาณ, ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ, เจโตปริยญาณ, ทิพพจักขุญาณ, และอาสวักขยญาณ ๖ ประการเหล่านี้.

Satta khīṇāsavabalānīti khīṇā āsavā assāti khīṇāsavo, khīṇāsavassa balāni khīṇāsavabalāni. Katamāni satta? Vuttāni bhagavatā –

คำว่า ขีณาสวพละ ๗ คือ ภิกษุใดมีอาสวะสิ้นแล้ว ภิกษุนั้นชื่อว่า พระขีณาสวะ, กำลังของพระขีณาสวะ ชื่อว่า ขีณาสวพละ. ๗ ประการนั้นคืออะไรบ้าง? พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า -

‘‘Idha, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti. Yampi, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti, idampi, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti ‘khīṇā me āsavā’ti.

"ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ สังขารทั้งปวงอันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเห็นแจ้งแล้วตามความเป็นจริงด้วยสัมมาปัญญา โดยความเป็นของไม่เที่ยง. ภิกษุทั้งหลาย แม้การที่สังขารทั้งปวงอันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเห็นแจ้งแล้วตามความเป็นจริงด้วยสัมมาปัญญา โดยความเป็นของไม่เที่ยงนี้ ก็เป็นกำลังของภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะ ซึ่งภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะอาศัยกำลังนั้นแล้ว ย่อมปฏิญาณการสิ้นไปแห่งอาสวะว่า อาสวะของเราสิ้นแล้ว."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno aṅgārakāsūpamā kāmāti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti. Yampi, bhikkhave…pe… idampi khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti…pe….

"ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กามทั้งหลายอันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเห็นแจ้งแล้วตามความเป็นจริงด้วยสัมมาปัญญา ว่าเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง. ภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อที่... (ละ)... นี้ก็เป็นกำลังของภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะ... (ละ)..."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi. Yampi, bhikkhave…pe… idampi khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti…pe….

"ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง จิตของภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะ ย่อมน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก ตั้งมั่นอยู่ในวิเวก ยินดีในเนกขัมมะ ปราศจากธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะทั้งปวงโดยสิ้นเชิง. ภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อที่... (ละ)... นี้ก็เป็นกำลังของภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะ... (ละ)..."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti subhāvitā. Pañcindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni. Satta bojjhaṅgā bhāvitā honti subhāvitā. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito. Yampi, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito, idampi khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti ‘khīṇā me āsavā’’’ti (a. ni. 10.90; dī. ni. 3.357; paṭi. ma. 2.44).

"ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สติปัฏฐาน ๔ อันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว. อินทรีย์ ๕ อันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว. โพชฌงค์ ๗ อันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว. อริยมรรคมีองค์ ๘ อันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย แม้การที่อริยมรรคมีองค์ ๘ อันภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะเจริญแล้ว เจริญดีแล้วนี้ ก็เป็นกำลังของภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะ ซึ่งภิกษุผู้เป็นพระขีณาสวะอาศัยกำลังนั้นแล้ว ย่อมปฏิญาณการสิ้นไปแห่งอาสวะว่า อาสวะของเราสิ้นแล้ว."

Tattha [Pg.128] paṭhamena balena dukkhasaccapaṭivedho, dutiyena samudayasaccapaṭivedho, tatiyena nirodhasaccapaṭivedho, catūhi maggasaccapaṭivedho pakāsito hoti.

ในบรรดาพละเหล่านั้น การแทงตลอดทุกขสัจจะอันพระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วด้วยพละที่ ๑, การแทงตลอดสมุทยสัจจะด้วยพละที่ ๒, การแทงตลอดนิโรธสัจจะด้วยพละที่ ๓, การแทงตลอดมรรคสัจจะด้วยพละ ๔ ประการ (ที่เหลือ) อันพระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้ว."

Aṭṭha vimokkhāti ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭhena vimokkhā. ‘‘Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati, ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. ‘Subha’nteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho’’ti (dī. ni. 2.174; 3.358; a. ni. 8.66).

อัฏฐวิโมกข์ (วิโมกข์ 8) ชื่อว่าวิโมกข์ เพราะอรรถว่าน้อมใจไปในอารมณ์ และเพราะอรรถว่าหลุดพ้นด้วยดีจากธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ วิโมกข์ 8 ประการนั้นคืออะไร? คือ บุคคลผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ที่ 1 บุคคลผู้มีความสำคัญว่าไม่มีรูปในภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ที่ 2 บุคคลผู้น้อมใจไปว่า 'งาม' เท่านั้น นี้เป็นวิโมกข์ที่ 3 เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนะอยู่ด้วยมนสิการว่า 'อากาศหาที่สุดมิได้' นี้เป็นวิโมกข์ที่ 4 เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะอยู่ด้วยมนสิการว่า 'วิญญาณหาที่สุดมิได้' นี้เป็นวิโมกข์ที่ 5 เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนะอยู่ด้วยมนสิการว่า 'ไม่มีอะไรน้อยหนึ่ง' นี้เป็นวิโมกข์ที่ 6 เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ที่ 7 เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ที่ 8

Nava anupubbanirodhāti nava anupaṭipāṭiyā nirodhā. ‘‘Katame nava? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa kāmasaññā niruddhā hoti, dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā niruddhā honti, tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti niruddhā hoti, catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā niruddhā honti, ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā niruddhā hoti, viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā niruddhā hoti, ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā niruddhā hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā niruddhā hoti, saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca niruddhā hontī’’ti (a. ni. 9.31; dī. ni. 3.344, 359).

นวานุปุพพนิโรธ (อนุปุพพนิโรธ 9) คือความดับโดยลำดับ 9 ประการ ความดับ 9 ประการนั้นคืออะไร? คือ สำหรับบุคคลผู้เข้าปฐมฌาน กามสัญญา ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าทุติยฌาน วิตกและวิจาร ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าตติยฌาน ปีติ ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าจตุตถฌาน ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าอากาสานัญจายตนะ รูปสัญญา ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าวิญญาณัญจายตนะ อากาสานัญจายตนสัญญา ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าอากิญจัญญายตนะ วิญญาณัญจายตนสัญญา ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ อากิญจัญญายตนสัญญา ย่อมดับไป สำหรับบุคคลผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ สัญญาและเวทนา ย่อมดับไป

Dasa asekkhā dhammāti upari sikkhitabbābhāvato na sikkhantīti asekkhā. Atha vā tīsu sikkhāsu sikkhantīti sekkhā, vuddhippattā sekkhāti [Pg.129] asekkhā, arahanto. Asekkhānaṃ ime iti asekkhā. ‘‘Katame dasa? Asekkhā sammādiṭṭhi, asekkho sammāsaṅkappo, asekkhā sammāvācā, asekkho sammākammanto, asekkho sammāājīvo, asekkho sammāvāyāmo, asekkhā sammāsati, asekkho sammāsamādhi, asekkhaṃ sammāñāṇaṃ, asekkhā sammāvimuttī’’ti (dī. ni. 3.348, 360). Asekkhaṃ sammāñāṇanti arahattaphalapaññaṃ ṭhapetvā sesalokiyapaññā. Sammāvimuttīti arahattaphalavimutti. Aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.348) pana vuttaṃ –

อเสกขธรรม 10 ประการ ชื่อว่าอเสกขะ เพราะไม่มีกิจที่จะต้องศึกษาในเบื้องบนอีก หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าเสกขะ เพราะยังศึกษาอยู่ในสิกขา 3 ประการ ส่วนเสกขะผู้ถึงความเจริญสูงสุด ชื่อว่าอเสกขะ ได้แก่พระอรหันต์ทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เป็นของพระอเสกขะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอเสกขะ อเสกขธรรม 10 ประการนั้นคืออะไร? คือ อเสกขสัมมาทิฏฐิ อเสกขสัมมาสังกัปปะ อเสกขสัมมาวาจา อเสกขสัมมากัมมันตะ อเสกขสัมมาอาชีวะ อเสกขสัมมาวายามะ อเสกขสัมมาสติ อเสกขสัมมาสมาธิ อเสกขสัมมาญาณ อเสกขสัมมาวิมุตติ คำว่า อเสกขสัมมาญาณ หมายถึงปัญญาที่เป็นโลกิยะที่เหลือ โดยยกเว้นปัญญาในอรหัตตผล คำว่า สัมมาวิมุตติ หมายถึงวิมุตติคืออรหัตตผล ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Asekkhā sammādiṭṭhītiādayo sabbepi phalasampayuttadhammā eva. Ettha ca sammādiṭṭhi sammāñāṇanti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā. Sammāvimuttīti iminā pana padena vuttāvasesā phalasamāpattidhammā saṅgahitā’’ti.

“อเสกขสัมมาทิฏฐิเป็นต้น แม้ทั้งหมด เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยผลเท่านั้น และในที่นี้ ในบททั้งสองคือสัมมาทิฏฐิและสัมมาญาณ ท่านกล่าวถึงปัญญาเท่านั้น ส่วนด้วยบทว่า สัมมาวิมุตติ นี้ ท่านสงเคราะห์ธรรมแห่งพละสมาบัติที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว”

Sabbaṃ, bhikkhave, sacchikātabbantiādīsu ārammaṇasacchikiriyā veditabbā. Rūpaṃ passanto sacchikarotītiādīsu rūpādīni lokiyāni passitabbākārena passanto tāneva rūpādīni ārammaṇasacchikiriyāya sacchikaroti, rūpādīni vā passitabbākārena passanto tena hetunā sacchikātabbaṃ nibbānaṃ sacchikaroti. Passantoti hi padaṃ hetuatthepi akkharacintakā icchanti. Anaññātaññassāmītindriyādīni pana lokuttarāni paccavekkhaṇavasena passanto tāneva ārammaṇasacchikiriyāya sacchikaroti. ‘‘Amatogadhaṃ nibbānaṃ pariyosānaṭṭhena sacchikarotī’’ti idaṃ pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbesu sacchikātabbattā ujukameva. Ye ye dhammā sacchikatā honti, te te dhammā phassitā hontīti ārammaṇasacchikiriyāya sacchikatā ārammaṇaphassena phuṭṭhā honti, paṭilābhasacchikiriyāya sacchikatā paṭilābhaphassena phuṭṭhā hontīti.

ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงพึงทำให้แจ้ง' เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการทำให้แจ้งด้วยการทำอารมณ์ให้ประจักษ์ ในบทว่า 'บุคคลผู้เห็นรูป ย่อมทำให้แจ้ง' เป็นต้น บุคคลเมื่อเห็นรูปธรรมเป็นต้นอันเป็นโลกิยะ โดยอาการที่พึงเห็น ย่อมชื่อว่าทำให้รูปธรรมเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเองให้ประจักษ์ด้วยการทำอารมณ์ให้ประจักษ์ หรือบุคคลเมื่อเห็นรูปธรรมเป็นต้นโดยอาการที่พึงเห็น ย่อมชื่อว่าทำให้พระนิพพานอันพึงทำให้แจ้งให้ประจักษ์ด้วยเหตุนั้น เพราะนักอักษรศาสตร์ทั้งหลายย่อมประสงค์บทว่า 'passanto' แม้ในอรรถแห่งเหตุ ส่วนบุคคลเมื่อเห็นอินทรีย์อันเป็นโลกุตตระมีอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น โดยการพิจารณา ย่อมชื่อว่าทำอินทรีย์อันเป็นโลกุตตระเหล่านั้นนั่นเองให้ประจักษ์ด้วยการทำอารมณ์ให้ประจักษ์ คำว่า 'ย่อมทำให้พระนิพพานอันหยั่งลงสู่ความไม่ตายให้ประจักษ์โดยความเป็นที่สุด' นี้ เป็นคำที่ตรัสไว้โดยตรง เพราะเป็นธรรมที่พึงทำให้แจ้งในบรรดาธรรมที่พึงกำหนดรู้ พึงละ พึงทำให้แจ้ง และพึงเจริญ ธรรมเหล่าใดที่ทำให้แจ้งแล้วด้วยการทำให้แจ้งด้วยการทำอารมณ์ให้ประจักษ์ ธรรมเหล่านั้นย่อมชื่อว่าถูกต้องแล้วด้วยการถูกต้องอารมณ์ ธรรมเหล่าใดที่ทำให้แจ้งแล้วด้วยการทำให้แจ้งด้วยการได้เฉพาะ ธรรมเหล่านั้นย่อมชื่อว่าถูกต้องแล้วด้วยการถูกต้องด้วยการได้เฉพาะ พึงทราบดังนี้

Sacchikātabbaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงธรรมที่พึงทำให้แจ้ง จบแล้ว

Hānabhāgiyacatukkaniddesavaṇṇanā

คำอธิบายการแสดงหมวด 4 แห่งธรรมที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

30. Idāni yasmā hānabhāgiyāditā ekekasseva samādhissa avatthābhedena hoti, tasmā hānabhāgiyacatukkaṃ ekatoyeva niddiṭṭhaṃ. Tattha paṭhamassa jhānassa lābhinti paṭhamassa jhānassa lābhino[Pg.130]. Sāmiatthe upayogavacanaṃ. Lābho sacchikiriyā assa atthīti lābhīti vuccati. Kāmasahagatāti ettha sahagatasaddassa ārammaṇattho adhippeto, vatthukāmakilesakāmārammaṇāti attho. Saññāmanasikārāti javanasaññā ca tadāvajjanamanasikāro ca, saññāsampayuttamanasikāropi vaṭṭati. Samudācarantīti pavattanti. Dhammoti paṭhamajjhānadhammo. Jhānā parihāyanto tīhi kāraṇehi parihāyati kilesasamudācārena vā asappāyakiriyāya vā ananuyogena vā. Kilesasamudācārena parihāyanto sīghaṃ parihāyati, kammārāmatābhassārāmatāniddārāmatāsaṅgaṇikārāmatānuyogavasena asappāyakiriyāya parihāyanto dandhaṃ parihāyati, gelaññapaccayavekallādinā palibodhena abhikkhaṇaṃ asamāpajjanto ananuyogena parihāyantopi dandhaṃ parihāyati. Idha pana balavakāraṇameva dassento kilesasamudācāramevāha. Dutiyajjhānādīhi pana parihāyanto heṭṭhimaheṭṭhimajjhānanikantisamudācārenapi parihāyati. Kittāvatā parihīno hotīti? Yadā na sakkoti samāpajjituṃ, ettāvatā parihīno hotīti. Tadanudhammatāti anupavatto dhammo anudhammo, jhānaṃ adhikaṃ katvā pavattassa nikantidhammassetaṃ adhivacanaṃ. Anudhammo eva anudhammatā, tassa jhānassa anudhammatā tadanudhammatā. Satīti nikanti. Santiṭṭhatīti patiṭṭhāti. Taṃ paṭhamajjhānaṃ anuvattamānā nikanti pavattatīti vuttaṃ hoti. Avitakkasahagatāti dutiyajjhānārammaṇā. Tañhi natthettha vitakkoti avitakkanti vuccati. Nibbidāsahagatāti vipassanārammaṇā. Sā hi saṅkhāresu nibbindanato nibbidāti vuccati. ‘‘Nibbindaṃ virajjatī’’ti (mahāva. 23; saṃ. ni. 3.61) hi vuttaṃ. Virāgūpasaṃhitāti ariyamaggapaṭisaññuttā vipassanā. Vipassanā hi sikhāppattā maggavuṭṭhānaṃ pāpeti. Tasmā vipassanārammaṇā saññāmanasikārā ‘‘virāgūpasaṃhitā’’ti vuccanti, ‘‘virāgā vimuccatī’’ti hi vuttaṃ.

๓๐. ในบัดนี้ เพราะเหตุที่ความเป็นภาวะที่เสื่อมเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยความต่างแห่งขณะของสมาธิแต่ละอย่างเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จตุกกะแห่งภาวะที่เสื่อมจึงแสดงไว้รวมกันเท่านั้น ในจตุกกะแห่งภาวะที่เสื่อมนั้น คำว่า ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ หมายถึง ผู้ได้ปฐมฌาน เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสามี (ความเป็นเจ้าของ) การบรรลุคือการทำให้แจ้งมีแก่ผู้นั้น เพราะฉะนั้น ผู้นั้นจึงชื่อว่า ผู้ได้ ในคำว่า กามสหคตา นี้ อรรถแห่งอารมณ์ท่านประสงค์เอาด้วยศัพท์ว่า สหคต มีคำอธิบายว่า มีวัตถุกามและกิเลสกามเป็นอารมณ์ คำว่า สญฺญา มนสิการา หมายถึง ชวนสัญญาและอาวัชชนมนสิการที่มีกามนั้นเป็นอารมณ์ และแม้แต่มนสิการที่สัมปยุตด้วยสัญญา (ในโลภชวนะ) ก็ใช้ได้ คำว่า สมุทาจรนฺติ หมายถึง ย่อมเป็นไป คำว่า ธมฺโม หมายถึง ปฐมฌานธรรม บุคคลผู้เสื่อมจากฌาน ย่อมเสื่อมด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ ด้วยการเกิดขึ้นแห่งกิเลส หรือด้วยการทำสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะ หรือด้วยการไม่ประกอบความเพียร บุคคลผู้เสื่อมด้วยการเกิดขึ้นแห่งกิเลส ย่อมเสื่อมเร็ว บุคคลผู้เสื่อมด้วยการทำสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะ ด้วยอำนาจแห่งการประกอบความยินดีในการงาน ความยินดีในการคุย ความยินดีในการหลับ ความยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ย่อมเสื่อมช้า แม้บุคคลผู้เสื่อมด้วยการไม่ประกอบความเพียร เพราะไม่ได้เข้าฌานบ่อยๆ ด้วยปลิโพธมีอาพาธและความบกพร่องแห่งปัจจัยเป็นต้น ก็ย่อมเสื่อมช้า แต่ในที่นี้ เมื่อจะแสดงเฉพาะเหตุที่รุนแรง จึงตรัสเฉพาะการเกิดขึ้นแห่งกิเลสเท่านั้น ส่วนบุคคลผู้เสื่อมจากทุติยฌานเป็นต้น ย่อมเสื่อมแม้ด้วยการเกิดขึ้นแห่งความติดข้องในฌานชั้นต่ำๆ คำถามว่า เสื่อมไปเพียงใด? คำตอบว่า เมื่อใดไม่สามารถจะเข้าฌานได้ เมื่อนั้นชื่อว่าเสื่อมไปเพียงนั้น คำว่า ตทนุธมฺมตา ความว่า ธรรมที่ดำเนินตามชื่อว่า อนุธรรม คำนี้เป็นชื่อของธรรมคือความติดข้องที่เกิดขึ้นโดยกระทำฌานให้เป็นประธาน อนุธรรมนั่นแหละชื่อว่า อนุธัมมตา ความเป็นอนุธรรมแห่งฌานนั้น ชื่อว่า ตทนุธัมมตา คำว่า สติ หมายถึง ความติดข้อง คำว่า สนฺติฏฺฐติ หมายถึง ย่อมตั้งมั่น มีคำอธิบายว่า ความติดข้องที่ดำเนินตามปฐมฌานนั้นย่อมเป็นไป คำว่า อวิตกฺกสหคตา หมายถึง มีทุติยฌานเป็นอารมณ์ จริงอย่างนั้น ในทุติยฌานนี้ไม่มีวิตก เพราะฉะนั้น ทุติยฌานนั้นจึงชื่อว่า อวิตก คำว่า นิพฺพิทาสหคตา หมายถึง มีวิปัสสนาเป็นอารมณ์ จริงอย่างนั้น วิปัสสนานั้นชื่อว่า นิพพิทา เพราะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด คำว่า วิราคูปสํหิตา หมายถึง วิปัสสนาที่ประกอบด้วยอริยมรรค จริงอย่างนั้น วิปัสสนาเมื่อถึงยอด ย่อมให้ถึงการออกจากสังขารไปสู่มรรค เพราะเหตุนั้น สัญญาและมนสิการที่มีวิปัสสนาเป็นอารมณ์ จึงชื่อว่า วิราคูปสังหิตา จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น

Vitakkasahagatāti vitakkavasena paṭhamajjhānārammaṇā. Upekkhāsukhasahagatāti tatramajjhattupekkhāya ca sukhavedanāya ca vasena tatiyajjhānārammaṇā. Pītisukhasahagatāti pītiyā ca sukhavedanāya ca vasena dutiyajjhānārammaṇā. Adukkhamasukhasahagatāti upekkhāvedanāvasena catutthajjhānārammaṇā. Sā hi vedanā na dukkhā na sukhāti adukkhamasukhāti vuccati[Pg.131], ma-kāro panettha padasandhivasena vutto. Rūpasahagatāti rūpajjhānārammaṇā. Nevasaññānāsaññāyatane ṭhitassa hānabhāgiyaṭhitibhāgiyanibbedhabhāgiyattesu vijjamānesupi visesabhāgiyattābhāvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ na niddiṭṭhaṃ. Sabbopi cesa lokiyo samādhi pamādavihārissa mudindriyassa hānabhāgiyo hoti, appamādavihārissa mudindriyassa ṭhitibhāgiyo hoti, taṇhācaritassa tikkhindriyassa visesabhāgiyo hoti, diṭṭhicaritassa tikkhindriyassa nibbedhabhāgiyo hotīti vuccati.

คำว่า วิตกฺกสหคตา หมายถึง มีปฐมฌานเป็นอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งวิตก คำว่า อุเปกฺขาสุขสหคตา หมายถึง มีตติยฌานเป็นอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งตัตตรมัชฌัตตุเบกขาและสุขเวทนา คำว่า ปีติสุขสหคตา หมายถึง มีทุติยฌานเป็นอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งปีติและสุขเวทนา คำว่า อทุกฺขมสุขสหคตา หมายถึง มีจตุตถฌานเป็นอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งอุเบกขาเวทนา จริงอย่างนั้น เวทนานั้นไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อทุกขมสุข ส่วนอักษร ม ในคำนี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งบทสนธิ คำว่า รูปสหคตา หมายถึง มีรูปฌานเป็นอารมณ์ แม้เมื่อภาวะที่เสื่อม ภาวะที่ตั้งมั่น และภาวะที่แทงตลอด มีอยู่แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ แต่เพราะไม่มีภาวะที่พิเศษ จึงไม่ได้แสดงเนวสัญญานาสัญญายตนะไว้ และสมาธิที่เป็นโลกิยะทั้งหมดนี้ ย่อมเป็นภาวะที่เสื่อมแก่บุคคลผู้มีอินทรีย์อ่อนผู้มีความเป็นอยู่ด้วยความประมาท ย่อมเป็นภาวะที่ตั้งมั่นแก่บุคคลผู้มีอินทรีย์อ่อนผู้มีความเป็นอยู่ด้วยความไม่ประมาท ย่อมเป็นภาวะที่พิเศษแก่บุคคลผู้มีอินทรีย์แก่กล้าผู้มีตัณหาจริต และย่อมเป็นภาวะที่แทงตลอดแก่บุคคลผู้มีอินทรีย์แก่กล้าผู้มีทิฏฐิจริต

Hānabhāgiyacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงจตุกกะแห่งภาวะที่เสื่อม จบแล้ว

Lakkhaṇattikaniddesavaṇṇanā

คำอธิบายการแสดงลักขณัตติกะ

31. Idāni yasmā ekekopi lokiyadhammo tilakkhaṇabbhāhato, tasmā lakkhaṇattikaṃ ekato niddiṭṭhaṃ. Tattha aniccaṃ khayaṭṭhenāti tattha tattheva khīyanabhāvena aniccaṃ. ‘‘Khayadhammattā, vayadhammattā, virāgadhammattā, nirodhadhammattā anicca’’nti eke. Dukkhaṃ bhayaṭṭhenāti sappaṭibhayatāya dukkhaṃ. Yañhi aniccaṃ, taṃ bhayāvahaṃ hoti sīhopamasutte (saṃ. ni. 3.78) devānaṃ viya. ‘‘Jātijarābyādhimaraṇabhayaṭṭhena dukkha’’nti eke. Anattā asārakaṭṭhenāti ‘‘attā nivāsī kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappitassa attasārassa abhāvena anattā. Yañhi aniccaṃ dukkhaṃ, taṃ attanopi aniccataṃ vā udayabbayapīḷanaṃ vā dhāretuṃ na sakkoti, kuto tassa kārakādibhāvo. Vuttañca ‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’tiādi (mahāva. 20). ‘‘Attasāraniccasāravirahitattā anattā’’ti eke.

๓๑. ในบัดนี้ เพราะเหตุที่โลกิยธรรมแม้แต่ละอย่างถูกไตรลักษณ์กระทบแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงแสดงลักขณัตติกะไว้รวมกัน ในลักขณัตติกะนั้น คำว่า อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ความว่า ชื่อว่า อนิจจัง เพราะภาวะที่สิ้นไปในที่นั้นๆ นั่นเอง บางอาจารย์กล่าวว่า ชื่อว่า อนิจจัง เพราะมีสภาพสิ้นไป มีสภาพเสื่อมไป มีสภาพคลายกำหนัด มีสภาพดับไป คำว่า ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน ความว่า ชื่อว่า ทุกข์ เพราะความเป็นของน่ากลัว จริงอย่างนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นย่อมนำมาซึ่งภัย เหมือนภัยของพวกเทวดาในสีโหปมสูตร บางอาจารย์กล่าวว่า ชื่อว่า ทุกข์ โดยอรรถว่ามีภัยคือชาติ ชรา พยาธิ และมรณะ คำว่า อนตฺตา อสารกฏฺเฐน ความว่า ชื่อว่า อนัตตา เพราะไม่มีแก่นสารคืออัตตาที่ถูกสมมติขึ้นอย่างนี้ว่า อัตตาเป็นผู้อยู่ เป็นผู้ทำ เป็นผู้เสวย เป็นผู้เป็นอิสระ จริงอย่างนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ สิ่งนั้นย่อมไม่สามารถจะทรงไว้ซึ่งความไม่เที่ยง หรือความบีบคั้นแห่งความเกิดขึ้นและเสื่อมไปของตนเองได้ ความเป็นผู้ทำเป็นต้นจะมีแก่สิ่งนั้นได้อย่างไร และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็จะไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ ดังนี้เป็นต้น บางอาจารย์กล่าวว่า ชื่อว่า อนัตตา เพราะปราศจากอัตตสาระและนิจจสาระ

Lakkhaṇattikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงลักขณัตติกะ จบแล้ว

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā

คำอธิบายการแสดงทุกขสัจจะ

32-33 .

๓๒-๓๓

Ariyasaccacatukkampi tathaṭṭhena saccānaṃ ekasambandhattā ekato eva niddiṭṭhaṃ. Tattha tatthāti tesu catūsu ariyasaccesu. Katamanti kathetukamyatāpucchā[Pg.132]. Dukkhaṃ ariyasaccanti pucchitadhammanidassanaṃ. Tattha jātipi dukkhātiādīsu jātisaddassa tāva aneke atthā paveditā. Yathāha –

แม้จตุกกะแห่งอริยสัจ ท่านก็แสดงไว้รวมกันเท่านั้น โดยอรรถที่แท้จริง เพราะความเกี่ยวเนื่องเป็นอันเดียวกันแห่งสัจจะทั้งหลาย ในจตุกกะแห่งอริยสัจนั้น คำว่า ตตฺถ หมายถึง ในอริยสัจ ๔ เหล่านั้น คำว่า กตมํ เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าว คำว่า ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เป็นการแสดงธรรมที่ถูกถาม ในคำว่า ชาติปิ ทุกฺขา เป็นต้นนั้น ท่านแสดงอรรถไว้หลายอย่างสำหรับชาติศัพท์ก่อน ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Bhavo kulaṃ nikāyo ca, sīlaṃ paññatti lakkhaṇaṃ;

Pasūti sandhi cevāti, jātiatthā paveditā’’.

ภพ ตระกูล และหมู่ ศีล บัญญัติ ลักษณะ การเกิด และการปฏิสนธิ ท่านแสดงว่าเป็นอรรถของชาติศัพท์

Tathā hissa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu (pārā. 12) bhavo attho. ‘‘Akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.331) ettha kulaṃ. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāyo. ‘‘Yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto nābhijānāmī’’ti (ma. ni. 2.351) ettha ariyasīlaṃ. ‘‘Tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī’’ti (a. ni. 5.196) ettha paññatti. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (ma. ni. 3.207) ettha pasūti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti (vibha. 354) ca ‘‘jātipi dukkhā’’ti (paṭi. ma. 1.33; vibha. 190) ca ettha pariyāyato paṭisandhikhandhā. Nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamaṃ pātubhāvo.

ในคำว่า "เอกัมปิ ชาติง ทเวปิ ชาติโย" เป็นต้นนั้น คำว่า "ชาติ" มีอรรถว่า "ภพ" ในคำว่า "อักขิตโต อนุปักกุฏโฐ ชาติวาเทนา" นี้ มีอรรถว่า "ตระกูล" ในคำว่า "อัตถิ วิสาเข นิคัณฐา นาม สมณชาติ" นี้ มีอรรถว่า "หมู่" ในคำว่า "ยโตหัง ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโต นาภิชานามิ" นี้ มีอรรถว่า "อริยศีล" ในคำว่า "ติริยา นาม ติณชาติ นาภิยา อุคคันตฺวา นภัง อาหัจจ ฐิตา อโหสิ" นี้ มีอรรถว่า "บัญญัติ" ในคำว่า "ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา" นี้ มีอรรถว่า "สังขตลักษณะ" ในคำว่า "สัมปติชาโต อานนฺท โพธิสตฺโต" นี้ มีอรรถว่า "การประสูติ" ในคำว่า "ภวปจฺจยา ชาติ" และ "ชาติปิ ทุกฺขา" นี้ โดยปริยาย หมายถึง "ปฏิสนธิขันธ์" ส่วนโดยนิปปริยาย (โดยตรง) หมายถึง การปรากฏขึ้นครั้งแรกของขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภพนั้นๆ ของสัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิด

Kasmā panesā jāti dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ, vipariṇāmadukkhaṃ, saṅkhāradukkhaṃ, paṭicchannadukkhaṃ, appaṭicchannadukkhaṃ, pariyāyadukkhaṃ, nippariyāyadukkhanti. Ettha kāyikacetasikā dukkhā vedanāsabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhanti vuccati. Sukhā vedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ. Upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakasaṅkhārā udayabbayapaṭipīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ. Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ. Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge [Pg.133] (vibha. 190 ādayo) āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati.

ถ้ามีผู้ถามว่า "ก็เพราะเหตุไร ชาตินี้จึงเป็นทุกข์?" ตอบว่า เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์มากมาย ทุกข์ทั้งหลายมีมากมาย คือ ทุกขทุกข์, วิปริณามทุกข์, สังขารทุกข์, ปฏิจฉันนทุกข์, อัปปฏิจฉันนทุกข์, ปริยายทุกข์ และนิปปริยายทุกข์ ในทุกข์เหล่านี้ ทุกขเวทนาที่เกิดทางกายและใจ ชื่อว่า "ทุกขทุกข์" เพราะเป็นทุกข์โดยสภาวะและโดยชื่อ สุขเวทนา ชื่อว่า "วิปริณามทุกข์" เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ด้วยการแปรปรวน อุเบกขาเวทนาและสังขารในภูมิสามที่เหลือ ชื่อว่า "สังขารทุกข์" เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความดับ อาพาธทางกายและใจ เช่น ปวดหู ปวดฟัน ความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะ ความเร่าร้อนที่เกิดจากโทสะ เป็นต้น ชื่อว่า "ปฏิจฉันนทุกข์" เพราะต้องถามจึงจะรู้ และเพราะความพยายามไม่ปรากฏชัด อาพาธที่เกิดจากกรรมกรณ์ 32 อย่างเป็นต้น ชื่อว่า "อัปปฏิจฉันนทุกข์" เพราะรู้ได้โดยไม่ต้องถาม และเพราะความพยายามปรากฏชัด ทุกข์ที่เหลือทั้งหมดที่มาในทุกขสัจจวิภังค์ (เช่น ชาติทุกข์เป็นต้น) นอกจากทุกขทุกข์ ชื่อว่า "ปริยายทุกข์" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั้นๆ ส่วนทุกขทุกข์ ชื่อว่า "นิปปริยายทุกข์"

Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā. Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati, atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakāre nānākuṇapagandhaparibhāvitaparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchippadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati. So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādivirahito adhimattaṃ dukkhaṃ paccanubhotīti. Idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ.

ในบรรดาทุกข์เหล่านั้น ชาตินี้เป็นทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบายภูมิที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยอุปมาในพาลบัณฑิตสูตรเป็นต้น และเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์มีประการต่างๆ มีการหยั่งลงสู่ครรภ์เป็นมูลในสุคติภูมิ คือ มนุษยโลก ในมนุษยโลกนั้น ทุกข์มีการหยั่งลงสู่ครรภ์เป็นมูลเป็นต้นนี้ (มีอธิบายดังนี้) คือ สัตว์นี้เมื่อเกิดในครรภ์มารดา ย่อมไม่เกิดในดอกอุบล ดอกปทุม ดอกปุณฑริกเป็นต้น แต่ย่อมเกิดในส่วนท้องที่น่าเกลียดอย่างยิ่ง ซึ่งอยู่ภายใต้กระเพาะอาหารใหม่ อยู่เหนือกระเพาะอาหารเก่า ระหว่างเยื่อบุช่องท้องและกระดูกสันหลัง เป็นที่คับแคบอย่างยิ่ง มืดมิดอย่างยิ่ง เป็นที่เที่ยวไปแห่งลมที่มีกลิ่นเหม็นร้ายกาจอย่างยิ่งซึ่งอบอวลด้วยกลิ่นซากศพต่างๆ เป็นส่วนแห่งท้องที่น่าเกลียดอย่างยิ่ง เกิดเหมือนหนอนในปลาเน่า ขนมกุมมาสเน่า และในที่โสโครกเป็นต้น สัตว์นั้นเมื่อเกิดในที่นั้นแล้ว ตลอดสิบเดือน ย่อมถูกความร้อนที่เกิดในครรภ์มารดาเคี่ยว เหมือนยาที่ห่อใบไม้ต้ม ย่อมถูกอบเหมือนก้อนแป้งที่ถูกนึ่ง ย่อมปราศจากการคู้และการเหยียดเป็นต้น เสวยทุกข์อย่างยิ่ง ทุกข์นี้ชื่อว่า "ทุกข์มีมูลมาจากการหยั่งลงสู่ครรภ์"

Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanauṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhunananiddhunanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhoti, yañca mātu sītudakapānakāle sītanarakūpapanno viya uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpatacchikādikammakāraṇappatto viya adhimattaṃ dukkhamanubhoti. Idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง ทุกข์ใดที่สัตว์นั้นเสวยอย่างยิ่ง ด้วยความพยายามมีการฉุด ดึง สั่น และสะบัดเป็นต้น ในขณะที่มารดาพลั้งพลาด เดิน นั่ง ลุกขึ้น และพลิกตัวไปมาอย่างรวดเร็วเป็นต้น เหมือนแกะที่ตกอยู่ในมือของคนขี้เมา หรือเหมือนลูกงูที่ตกอยู่ในมือของหมองู และเสวยทุกข์อย่างยิ่ง ในขณะที่มารดาดื่มน้ำเย็น เหมือนตกอยู่ในนรกน้ำเย็น ในขณะที่กลืนข้าวต้มร้อน ข้าวสวยร้อนเป็นต้น เหมือนถูกห่าฝนถ่านเพลิงโปรยปรายลงมา ในขณะที่กลืนอาหารเค็มและอาหารเปรี้ยวเป็นต้น เหมือนถูกกรรมกรณ์มีการถลอกด้วยน้ำด่างเป็นต้น ทุกข์นี้ชื่อว่า "ทุกข์มีมูลมาจากการบริหารครรภ์"

Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhamanubhavati. Idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง ทุกข์ใดที่สัตว์เสวยด้วยการตัดและการผ่าเป็นต้น ในที่เกิดแห่งทุกข์ซึ่งไม่ควรเห็นแม้แต่มิตรอำมาตย์และสหายเป็นต้น ของมารดาผู้มีครรภ์หลง ทุกข์นี้ชื่อว่า "ทุกข์มีมูลมาจากการวิบัติแห่งครรภ์"

Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakappapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipādiyamānassa paramasambādhena ca yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhamuppajjati. Idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง ทุกข์ใดที่เกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้ถูกลมกรรมชวาตพัดให้กลับตัว ถูกนำไปสู่ช่องคลอดที่น่ากลัวอย่างยิ่งเหมือนเหวนรก และถูกฉุดออกมาจากช่องคลอดที่คับแคบอย่างยิ่งเหมือนช่องตาข่าย เหมือนพญานาคตัวใหญ่ที่ถูกฉุดออกมา และเหมือนสัตว์นรกที่ถูกบดขยี้ด้วยภูเขาสังฆาตะ ในขณะที่มารดากำลังคลอด ทุกข์นี้ชื่อว่า "ทุกข์มีมูลมาจากการคลอด"

Yaṃ [Pg.134] pana jātassa taruṇavaṇasadisassa sukumārasarīrassa hatthagahaṇanhāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhārāvijjhanaphālanasadisaṃ dukkhamuppajjati. Idaṃ mātukucchito bahi nikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง ทุกข์ใดที่เกิดขึ้นแก่ทารกผู้เกิดใหม่ มีร่างกายอ่อนนุ่มดุจแผลสด ในขณะที่ถูกจับ ถูกอาบน้ำ ถูกล้าง และถูกเช็ดด้วยผ้าเป็นต้น เหมือนถูกแทงด้วยปลายเข็มและถูกผ่าด้วยคมมีดโกน ทุกข์นี้ชื่อว่า "ทุกข์มีมูลมาจากการออกจากครรภ์มารดา"

Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa kodhavasena abhuñjantassa ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti. Idaṃ attupakkamamūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง ทุกข์ใดที่เกิดขึ้นในกาลต่อมาแก่บุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อนเอง หรือผู้ประกอบความเพียรในการเผาผลาญตนเองด้วยอำนาจแห่งอเจลกวัตรเป็นต้น หรือผู้ที่ไม่กินอาหารด้วยอำนาจแห่งความโกรธ หรือผู้ที่ผูกคอตาย ทุกข์นี้ชื่อว่า "ทุกข์มีมูลมาจากการพยายามของตนเอง"

Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati. Idaṃ parūpakkamamūlakaṃdukkhanti. Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti. Tenetaṃ vuccati –

อนึ่ง ทุกข์ใดเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เสวยการฆ่าและการจองจำ เป็นต้น อันเกิดจากผู้อื่น ทุกข์นี้ชื่อว่าทุกข์มีผู้อื่นเบียดเบียนเป็นมูล ด้วยประการฉะนี้ ชาตินี้แลย่อมเป็นเหตุแห่งทุกข์ทั้งปวงนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Jāyetha no ce narakesu satto, tatthaggidāhādikamappasayhaṃ;

Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ, iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ.

หากสัตว์ไม่เกิดในนรก ทุกข์อันเกิดจากการถูกไฟไหม้เป็นต้น อันไม่อาจทนทานได้ในนรกนั้น จะพึงได้ที่ตั้งแห่งทุกข์นั้นที่ไหนเล่า เพราะเหตุนั้น พระมุนีในโลกนี้จึงตรัสว่า ชาติเป็นทุกข์

‘‘Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda-Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ;

Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ,Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā.

ทุกข์อันเกิดจากการถูกเฆี่ยนด้วยแส้ การแทงด้วยขอ การถูกตีด้วยท่อนไม้เป็นต้น มีประการต่างๆ มากมายในกำเนิดเดรัจฉานนั้น จะพึงมีได้อย่างไรในกำเนิดเดรัจฉานนั้น หากปราศจากชาติในกำเนิดนั้น เพราะเหตุนั้น ชาติจึงเป็นทุกข์

‘‘Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ;

Yasmā ajātassa na tattha atthi,Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha.

อนึ่ง ทุกข์อันเกิดจากความหิว ความกระหาย ลม แดด เป็นต้น อันวิจิตรต่างๆ ในเปรตวิสัย เพราะเหตุว่า ทุกข์นั้นย่อมไม่มีแก่สัตว์ผู้ไม่เกิดในเปรตวิสัยนั้น เพราะเหตุนั้น พระมุนีจึงตรัสว่า ชาติเป็นทุกข์

‘‘Tibbandhakāre ca asayhasīte,Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ;

Na taṃ bhave tattha na cassa jāti,Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā.

ทุกข์ใดมีอยู่ในโลกันตนรกอันมืดมิดอย่างยิ่งและหนาวเย็นอย่างไม่อาจทนได้ และในอสุรกาย ทุกข์นั้นย่อมไม่มีในที่นั้น หากไม่มีชาติในที่นั้น เพราะเหตุนั้น ชาตินี้จึงเป็นทุกข์

‘‘Yañcāpi [Pg.135] gūthanarake viya mātugabbhe,Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca;

Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi,Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā.

อนึ่ง สัตว์ย่อมอยู่ในครรภ์มารดา เหมือนอยู่ในกูถนรก (นรกอุจจาระ) เป็นเวลานาน และย่อมออกมาภายนอก ย่อมประสบทุกข์อันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง ทุกข์นี้ย่อมไม่มีหากปราศจากชาติ เพราะเหตุนั้น ชาตินี้จึงเป็นทุกข์

‘‘Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci,Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci;

Nevatthi jātivirahe yadato mahesī,Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jāti’’nti.

จะประโยชน์อะไรด้วยการกล่าวมากเล่า ทุกข์ใดมีอยู่ในที่ใดที่หนึ่งในโลกนี้ ทุกข์นี้ทั้งหมดนั้น ย่อมไม่มีเลยเมื่อปราศจากชาติ เพราะเหตุนั้น พระมหามุนีจึงตรัสว่า ชาตินี้เป็นทุกข์ก่อนสิ่งอื่นใดทั้งหมด

Jarāpi dukkhāti ettha duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca, khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhapurāṇabhāvo ca. Sā idha adhippetā. Sā panesā dukkhā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca. Yaṃ hidaṃ aṅgapaccaṅgasithilībhāvaindriyavikāravirūpatā yobbanavināsabalūpaghātasatimativippavāsaparaparibhavādianekappaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati, jarā tassa vatthu. Tenetaṃ vuccati –

ในบทว่า ชราก็เป็นทุกข์นี้ ชรามี ๒ อย่าง คือ ลักษณะแห่งสังขตธรรม และความเป็นของเก่าแห่งขันธ์ที่นับเนื่องในภพเดียวในสันดานที่สมมติว่าฟันหักเป็นต้น ชรานั้นพึงประสงค์ในบทนี้ อนึ่ง ชรานั้นเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ด้วย และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ด้วย ทุกข์ทางกายและทางใจใดอันมีเหตุหลายประการ เช่น ความหย่อนยานแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ ความวิปริตแห่งอินทรีย์ ความไม่งาม ความเสื่อมแห่งวัย ความเสื่อมแห่งกำลัง ความพลัดพรากจากสติและปัญญา การถูกผู้อื่นดูหมิ่น เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น ชราเป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Aṅgānaṃ sithilībhāvā, indriyānaṃ vikārato;

Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato.

เพราะความหย่อนยานแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ เพราะความวิปริตแห่งอินทรีย์ เพราะความเสื่อมแห่งวัย เพราะความเสื่อมแห่งกำลัง

‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano;

Appasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā.

เพราะความพลัดพรากจากสติปัญญาเป็นต้น เพราะความไม่เป็นที่เลื่อมใสของบุตรภรรยาของตน และเพราะความเป็นผู้มีปัญญาทรามยิ่งขึ้น

‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā;

Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti.

ทุกข์ทางกายและทางใจใดที่สัตว์ย่อมประสบ ทุกข์ทั้งหมดนี้ย่อมมีเพราะชราเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้น ชราจึงเป็นทุกข์

Jarādukkhānantaraṃ byādhidukkhe vattabbepi kāyikadukkhagahaṇeneva byādhidukkhaṃ gahitaṃ hotīti na vuttanti veditabbaṃ.

แม้จะพึงกล่าวถึงพยาธิทุกข์ต่อจากชราทุกข์ แต่พยาธิทุกข์ก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาทุกข์ทางกายแล้ว จึงไม่กล่าวไว้ พึงทราบดังนี้

Maraṇampi dukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ – saṅkhatalakkhaṇañca, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581). Taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Puna khaṇikamaraṇaṃ sammutimaraṇaṃ samucchedamaraṇanti ayampettha bhedo veditabbo. Pavatte rūpārūpadhammānaṃ bhedo [Pg.136] khaṇikamaraṇaṃ nāma. ‘‘Tisso mato, phusso mato’’ti idaṃ paramatthato sattassa abhāvā, ‘‘sassaṃ mataṃ, rukkho mato’’ti idaṃ jīvitindriyassa abhāvā sammutimaraṇaṃ nāma. Khīṇāsavassa appaṭisandhikā kālakiriyā samucchedamaraṇaṃ nāma. Bāhirakaṃ sammutimaraṇaṃ ṭhapetvā itaraṃ sammutimaraṇañca samucchedamaraṇañca yathāvuttapabandhavicchedeneva saṅgahitaṃ. Dukkhassa pana vatthubhāvato dukkhaṃ. Tenetaṃ vuccati –

ในบทว่า มรณะก็เป็นทุกข์นี้ มรณะมี ๒ อย่าง คือ ลักษณะแห่งสังขตธรรม (ความแตกดับ) ซึ่งท่านกล่าวหมายถึงว่า ‘ชราและมรณะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒’ (ธาตุ. ๗๑) และการขาดสายแห่งชีวิตินทรีย์ที่นับเนื่องในภพเดียว ซึ่งท่านกล่าวหมายถึงว่า ‘ภัยย่อมมีแต่ความตายเป็นนิตย์’ (สุ. นิ. ๕๘๑) มรณะนั้นพึงประสงค์ในบทนี้ มรณะที่มีชาติเป็นปัจจัย มรณะที่เกิดจากการถูกเบียดเบียน มรณะที่เกิดตามสภาวะ มรณะที่เกิดจากการสิ้นอายุขัย มรณะที่เกิดจากการสิ้นบุญ ก็เป็นชื่อของมรณะนั้นนั่นเอง อนึ่ง พึงทราบความแตกต่างในบทนี้ว่า มีขณิกมรณะ สัมมติมรณะ และสมุจเฉทมรณะ ความแตกดับแห่งรูปธรรมและอรูปธรรมในขณะที่เกิดขึ้น ชื่อว่าขณิกมรณะ คำว่า ‘ติสสะตายแล้ว, ผุสสะตายแล้ว’ นี้ ชื่อว่าสัมมติมรณะ เพราะไม่มีสัตว์โดยปรมัตถ์ คำว่า ‘ข้าวตายแล้ว, ต้นไม้ตายแล้ว’ นี้ ชื่อว่าสัมมติมรณะ เพราะไม่มีชีวิตินทรีย์ การทำกาละของพระขีณาสพที่ไม่มีการปฏิสนธิอีก ชื่อว่าสมุจเฉทมรณะ เว้นสัมมติมรณะภายนอกแล้ว สัมมติมรณะอื่นและสมุจเฉทมรณะสงเคราะห์ด้วยการขาดสายแห่งชีวิตินทรีย์ที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อนึ่ง มรณะเป็นทุกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Pāpassa pāpakammādinimittamanupassato;

Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ;

Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato.

ทุกข์ทางใจใดที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีบาป ผู้เห็นนิมิตแห่งอกุศลกรรมเป็นต้น และแก่บุคคลผู้มีกรรมดี ผู้ไม่อาจทนต่อการพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รัก ผู้กำลังจะตายโดยไม่จำกัด

‘‘Sabbesañcāpi yaṃ sandhibandhanacchedanādikaṃ;

Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ.

และทุกข์ทางกายใดที่เกิดจากการตัดข้อต่อและเครื่องผูกเป็นต้น แก่สัตว์ทั้งปวงผู้ถูกลมต่างๆ ทิ่มแทง

‘‘Asayhamappaṭikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato;

Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti.

ทุกข์อันไม่อาจทนได้ ไม่อาจเยียวยาได้ เพราะมรณะนี้เป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น มรณะนี้จึงถูกกล่าวว่าเป็นทุกข์นั่นเอง

Sokādīsu soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa antonijjhānalakkhaṇo cittasantāpo. Dukkho pana dukkhadukkhato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati –

ในบรรดาโสกะเป็นต้น โสกะชื่อว่าความเร่าร้อนแห่งจิต มีลักษณะคือความร้อนรุ่มภายในของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้น อนึ่ง โสกะเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกข์ในทุกข์ด้วย และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Sattānaṃ hadayaṃ soko, visasallaṃva tujjati;

Aggitattova nārāco, bhusaṃva dahate puna.

โสกะย่อมแทงหัวใจของสัตว์ทั้งหลาย เหมือนลูกศรอาบยาพิษแทงเข้าไป และย่อมเผาผลาญอย่างแรงกล้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า เหมือนลูกศรที่ถูกไฟเผา

‘‘Samāvahati byādhiñca, jarāmaraṇabhedanaṃ;

Dukkhampi vividhaṃ yasmā, tasmā dukkhoti vuccatī’’ti.

เพราะเหตุว่า โสกะย่อมนำมาซึ่งพยาธิ และทุกข์อันมีประการต่างๆ อันมีชรา มรณะ และความแตกดับเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่าเป็นทุกข์

Paridevo nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati –

ปริเทวะชื่อว่าการรำพันด้วยวาจาของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้น อนึ่ง ปริเทวะเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ด้วย และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Yaṃ sokasallavihato paridevamāno, kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ;

Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ, dukkhoti tena bhagavā paridevamāhā’’ti.

เพราะเหตุว่า ผู้รำพันคร่ำครวญถูกลูกศรคือโสกะแทงแล้ว ย่อมประสบทุกข์อันไม่อาจทนได้ อันเกิดจากความแห้งแห่งลำคอ ริมฝีปาก และเพดานปาก อันยิ่งยวดอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ปริเทวะเป็นทุกข์

Dukkhaṃ nāma kāyapīḷanalakkhaṇaṃ kāyikadukkhaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato mānasadukkhāvahanato ca. Tenetaṃ vuccati –

ทุกข์ชื่อว่าทุกข์ทางกาย มีลักษณะคือการบีบคั้นกาย อนึ่ง ทุกข์เป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกข์ในทุกข์ และเพราะนำมาซึ่งทุกข์ทางใจ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Pīḷeti [Pg.137] kāyikamidaṃ, dukkhaṃ dukkhañca mānasaṃ bhiyyo;

Janayati yasmā tasmā, dukkhanti visesato vutta’’nti.

เพราะเหตุว่า ทุกข์ทางกายนี้ย่อมบีบคั้นตนเอง และย่อมยังทุกข์ทางใจให้เกิดขึ้นอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวว่าเป็นทุกข์โดยเฉพาะ

Domanassaṃ nāma cittapīḷanalakkhaṇaṃ mānasaṃ dukkhaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato kāyikadukkhāvahanato ca. Cetodukkhasamappitā hi kese pakiriya kandanti, urāni paṭipisanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, uddhaṃpādaṃ papatanti, satthaṃ āharanti, visaṃ khādanti, rajjuyā ubbandhanti, aggiṃ pavisantīti nānappakārakaṃ dukkhamanubhavanti. Tenetaṃ vuccati –

โทมนัสชื่อว่าทุกข์ทางใจ มีลักษณะบีบคั้นจิต. ส่วนโทมนัสนี้ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นทุกข์โดยสภาวะ (ทุกขทุกข์) และเพราะนำมาซึ่งทุกข์ทางกาย. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยทุกข์ทางใจ ย่อมสยายผม ร้องไห้ ทุบอก ดิ้นรน กลิ้งเกลือก ล้มลงเท้าชี้ฟ้า นำศาสตรามา (ทำร้ายตน) กินยาพิษ ผูกคอตายด้วยเชือก เข้ากองไฟ ย่อมเสวยทุกข์มีประการต่างๆ อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า -

‘‘Pīḷeti yato cittaṃ, kāyassa ca pīḷanaṃ samāvahati;

Dukkhanti domanassaṃ, vidomanassā tato āhū’’ti.

“เพราะโทมนัสย่อมบีบคั้นจิต และนำมาซึ่งการบีบคั้นกาย เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ปราศจากโทมนัสทั้งหลาย จึงเรียกโทมนัสว่าทุกข์”

Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. ‘‘Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammo’’ti eke. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato cittaparidahanato kāyavisādanato ca. Tenetaṃ vuccati –

อุปายาสชื่อว่าโทสะเจตสิกนั่นเอง อันความทุกข์ทางใจอย่างยิ่งให้เกิดแล้ว แก่บุคคลผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้น. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์”. ส่วนอุปายาสนี้ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ เพราะความเร่าร้อนแห่งจิต และเพราะความซูบซีดแห่งกาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า -

‘‘Cittassa ca paridahanā, kāyassa visādanā ca adhimattaṃ;

Yaṃ dukkhamupāyāso, janeti dukkho tato vutto’’ti.

“เพราะความเร่าร้อนแห่งจิต และความซูบซีดแห่งกาย อุปายาสใดย่อมยังทุกข์อย่างยิ่งให้เกิด เพราะเหตุนั้น อุปายาสนั้นจึงชื่อว่าทุกข์”

Ettha ca mandagginā antobhājane pāko viya soko, tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahinikkhamanaṃ viya paridevo, bahinikkhantāvasesassa nikkhamitumpi appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo.

และในบรรดาโสกะเป็นต้นนี้ พึงเห็นโสกะเหมือนการหุงต้มในภาชนะด้วยไฟอ่อน, พึงเห็นปริเทวะเหมือนการพุ่งออกไปภายนอกภาชนะของสิ่งที่กำลังเดือดพล่านด้วยไฟแรง, พึงเห็นอุปายาสเหมือนการเคี่ยวอยู่ในภาชนะนั่นเองจนกว่าจะเหือดแห้งไป ของสิ่งที่เหลือจากการพุ่งออกไปภายนอกซึ่งไม่สามารถจะพุ่งออกไปได้อีก

Appiyasampayogo nāma appiyehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ. Dukkho pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati –

อัปปิยสัมปโยคชื่อว่าการประสบกับสัตว์และสังขารทั้งหลายอันไม่เป็นที่รัก. ส่วนอัปปิยสัมปโยคนี้ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า -

‘‘Disvāva appiye dukkhaṃ, paṭhamaṃ hoti cetasi;

Tadupakkamasambhūtamatha kāye yato idha.

“เพราะเหตุใด ในโลกนี้ เมื่อเห็นสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่รักแล้ว ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในใจก่อน ต่อจากนั้น ทุกข์อันเกิดจากการบีบคั้นนั้นจึงเกิดขึ้นในกาย”

‘‘Tato dukkhadvayassāpi, vatthuto so mahesinā;

Dukkho vuttoti viññeyyo, appiyehi samāgamo’’ti.

“เพราะเหตุนั้น พระมหามุนีจึงตรัสเรียกอัปปิยสัมปโยคนั้นว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ทั้งสองนั้น พึงทราบว่าการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก ชื่อว่าทุกข์”

Piyavippayogo nāma piyehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo. Dukkho pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati –

ปิยวิปปโยคชื่อว่าความพลัดพรากจากสัตว์และสังขารทั้งหลายอันเป็นที่รัก. ส่วนปิยวิปปโยคนี้ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า -

‘‘Ñātidhanādiviyogā[Pg.138], sokasarasamappitā vitujjanti;

Bālā yato tatoyaṃ, dukkhoti mato piyaviyogo’’ti.

“เพราะเหตุใด คนเขลาทั้งหลายผู้ถูกลูกศรคือโสกะเสียบแล้ว ย่อมเจ็บปวดเพราะการพลัดพรากจากญาติและทรัพย์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ปิยวิปปโยคนี้จึงถือว่าเป็นทุกข์”

Icchitālābhe alabbhaneyyavatthūsu icchāva yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhanti vuttā. Yenapi dhammena alabbhaneyyaṃ vatthuṃ icchanto na labhati, tampi alabbhaneyyavatthumhi icchanaṃ dukkhanti attho. Dukkhaṃ pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati –

ในข้อว่า "ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความปรารถนาในวัตถุที่ไม่อาจได้นั่นเอง. อธิบายว่า บุคคลเมื่อปรารถนาวัตถุที่ไม่อาจได้ (เช่น ความไม่แก่ไม่ตาย) ย่อมไม่ได้ด้วยอาการใด แม้การไม่ได้วัตถุนั้นด้วยอาการนั้นก็เป็นทุกข์, และความปรารถนาในวัตถุที่ไม่อาจได้นั้นก็เป็นทุกข์. ส่วนอิจฉิตาลาภะนี้ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า -

‘‘Taṃ taṃ patthayamānānaṃ, tassa tassa alābhato;

Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ, sattānaṃ idha jāyati.

“ในโลกนี้ ทุกข์อันเกิดจากความคับแค้นใจใด ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ปรารถนาวัตถุนั้นๆ เพราะการไม่ได้วัตถุนั้นๆ”

‘‘Alabbhaneyyavatthūnaṃ, patthanā tassa kāraṇaṃ;

Yasmā tasmā jino dukkhaṃ, icchitālābhamabravī’’ti.

“เพราะเหตุใด ความปรารถนาในวัตถุที่ไม่อาจได้ จึงเป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าจึงตรัสเรียกอิจฉิตาลาภะ (การไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา) ว่าเป็นทุกข์”

Saṅkhittena pañcupādānakkhandhāti ettha pana saṅkhittenāti desanaṃ sandhāya vuttaṃ. Dukkhañhi ettakāni dukkhasatānīti vā ettakāni dukkhasahassānīti vā saṅkhipituṃ na sakkā, desanā pana sakkā. Tasmā ‘‘dukkhaṃ nāma na aññaṃ kiñci, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti desanaṃ saṅkhipanto evamāha. Pañcāti gaṇanaparicchedo. Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā.

ในคำว่า "โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕" นี้ คำว่า "โดยย่อ" ท่านกล่าวหมายถึงพระเทศนา. จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจะย่อทุกข์ได้ว่า "ทุกข์มีร้อยเท่านี้" หรือ "ทุกข์มีพันเท่านี้" แต่สามารถย่อพระเทศนาได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงย่อพระเทศนา จึงตรัสอย่างนี้ว่า "ทุกข์อื่นใดไม่มี โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์". คำว่า "ปัญจะ" เป็นการกำหนดจำนวน. คำว่า "อุปาทานขันธ์" คือขันธ์อันเป็นอารมณ์ของอุปาทาน

Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ, yaṃ vuttamidha tādinā;

Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ, vinā etena vijjati.

“ทุกข์มีชาติเป็นต้นใด ที่พระผู้คงที่ตรัสไว้ในที่นี้ และทุกข์ใดที่ไม่ได้ตรัสไว้ ทุกข์ทั้งหมดนั้นย่อมมีไม่ได้หากเว้นจากอุปาทานขันธ์นี้”

Yasmā tasmā upādānakkhandhā saṅkhepato ime;

Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā.

“เพราะเหตุนั้น อุปาทานขันธ์เหล่านี้ พระมหามุนีผู้ทรงแสดงที่สุดแห่งทุกข์ จึงตรัสเรียกว่าเป็นทุกข์โดยย่อ”

Tathā hi indhanamiva pāvako, lakkhamiva paharaṇāni, gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo, khettamiva lāyakā, gāmaṃ viya gāmaghātakā, upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ, pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti. Upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti, majjhedukkhaṃ jarā, pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ, māraṇantikadukkhābhighātena pariḍayhanadukkhaṃ soko[Pg.139], tadasahanato lālappanadukkhaṃ paridevo, tato dhātukkhobhasaṅkhātaaniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ, tena ābādhiyamānānaṃ puthujjanānaṃ tattha paṭighuppattito cetobādhanadukkhaṃ domanassaṃ, sokādivuddhiyā janitavisādānaṃ anutthunanadukkhaṃ upāyāso, manorathavighātappattānaṃ icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā anavasesato vattuṃ, taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcasu upādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti bhagavatā vuttameva thero avocāti.

จริงอย่างนั้น ชาติเป็นต้นย่อมเบียดเบียนอุปาทานขันธ์ ๕ นั่นเองด้วยประการต่างๆ เหมือนไฟเบียดเบียนเชื้อเพลิง, เหมือนอาวุธเบียดเบียนเป้า, เหมือนเหลือบและยุงเป็นต้นเบียดเบียนฝูงโค, เหมือนคนเกี่ยวข้าวเบียดเบียนนา, เหมือนโจรผู้ปล้นบ้านเบียดเบียนหมู่บ้าน, และชาติเป็นต้นนั้นย่อมเกิดขึ้นในอุปาทานขันธ์นั่นเอง เหมือนหญ้าและเถาวัลย์เป็นต้นเกิดในแผ่นดิน, เหมือนดอก ผล และยอดอ่อนเกิดที่ต้นไม้. อนึ่ง ทุกข์ในเบื้องต้นของอุปาทานขันธ์ทั้งหลายคือชาติ, ทุกข์ในท่ามกลางคือชรา, ทุกข์ในที่สุดคือมรณะ. ทุกข์คือความเร่าร้อนใจเพราะถูกกระทบด้วยทุกข์มีมรณะเป็นที่สุดชื่อว่าโสกะ. ทุกข์คือการคร่ำครวญเพราะทนโสกะนั้นไม่ได้ชื่อว่าปริเทวะ. ต่อจากนั้น ทุกข์คือความเจ็บปวดทางกายเพราะประสบกับโผฏฐัพพะอันไม่น่าปรารถนาที่เรียกว่าความกำเริบแห่งธาตุชื่อว่าทุกข์. ทุกข์คือความเจ็บปวดทางใจหรือความบีบคั้นใจชื่อว่าโทมนัส ซึ่งเกิดขึ้นเพราะความขัดเคืองในกายิกทุกข์นั้นแก่ปุถุชนผู้ถูกกายิกทุกข์นั้นเบียดเบียน. ทุกข์คือความทอดถอนใจอันเกิดจากความหดหู่ที่เกิดเพราะความกำเริบแห่งโสกะเป็นต้นชื่อว่าอุปายาส. ทุกข์คือความผิดหวังในความปรารถนาชื่อว่าอิจฉิตาลาภะ. เมื่อพิจารณาโดยประการต่างๆ อย่างนี้ อุปาทานขันธ์นั่นเองเป็นทุกข์. ทุกข์ที่ท่านแสดงไว้ทีละอย่างๆ นั้น แม้จะกล่าวด้วยกัปเป็นอันมากก็ไม่สามารถจะกล่าวให้สิ้นเชิงได้. พระเถระเมื่อจะแสดงทุกข์ทั้งหมดนั้นโดยย่อในอุปาทานขันธ์ ๕ ใดๆ เหมือนการย่อรสแห่งน้ำในมหาสมุทรทั้งหมดไว้ในหยดน้ำหยดเดียว จึงได้กล่าวคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์" นั่นเอง พึงทราบอย่างนี้

Tattha katamā jātītiādīsu padabhājanīyesu tatthāti dukkhasaccaniddese vuttesu jātiādīsu. Yā tesaṃ tesaṃ sattānanti saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso. Yā devadattassa jāti, yā somadattassa jātīti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti, na sabbaṃ aparatthadīpanaṃ sijjhati, imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti, na kiñci aparatthadīpanaṃ na sijjhati. Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso. Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye, sattaghaṭāyaṃ sattasamūheti attho. Jātīti jāyanavasena. Idamettha sabhāvapaccattaṃ. Sañjātīti sañjāyanavasena. Upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Okkantīti okkamanavasena. Jāyanaṭṭhena vā jāti, sā aparipuṇṇāyatanavasena vuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti, sā paripuṇṇāyatanavasena vuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti, sā aṇḍajajalābujavasena vuttā. Te hi aṇḍakosaṃ vatthikosañca okkamanti, okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti, sā saṃsedajaopapātikavasena vuttā. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti, ayaṃ tāva sammutikathā.

ในบทวิเคราะห์ศัพท์ว่า “ชาติคืออะไร” เป็นต้นนั้น คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึงในบทว่า “ชาติ” เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในนิเทศแห่งทุกขสัจจะ. คำว่า “ของสัตว์เหล่านั้นๆ” เป็นการแสดงโดยรวมของสัตว์จำนวนมากโดยย่อ. หากกล่าวว่า “ชาติของเทวทัต” และ “ชาติของโสมทัต” เช่นนี้ไปตลอดทั้งวัน สัตว์ทั้งหลายก็จะไม่หมดสิ้นไป และการแสดงความหมายอื่นทั้งหมดก็จะไม่สำเร็จ. แต่ด้วยสองบทนี้ สัตว์ใดๆ ก็จะไม่เหลืออยู่ และการแสดงความหมายอื่นใดก็สำเร็จได้. คำว่า “ในคตินั้นๆ” นี้เป็นการแสดงโดยรวมของหมู่สัตว์จำนวนมากโดยอาศัยชาติในคตินั้นๆ. คำว่า “หมู่สัตว์” หมายถึง หมู่แห่งสัตว์, กลุ่มแห่งสัตว์, กองแห่งสัตว์. คำว่า “ชาติ” หมายถึงโดยความเป็นผู้เกิด. ในที่นี้คำนี้เป็นศัพท์เฉพาะที่แสดงสภาวะ. คำว่า “สัญชาติ” หมายถึงโดยความเป็นผู้เกิดดี. ศัพท์นี้ถูกเพิ่มด้วยอุปสรรค “สํ”. คำว่า “โอกกันติ” หมายถึงโดยความเป็นผู้หยั่งลง. หรือ “ชาติ” หมายถึงโดยความหมายว่าเกิด, ชาตินั้นกล่าวไว้โดยอาศัยสัตว์ที่มีอายตนะไม่สมบูรณ์. “สัญชาติ” หมายถึงโดยความหมายว่าเกิดดี, สัญชาตินั้นกล่าวไว้โดยอาศัยสัตว์ที่มีอายตนะสมบูรณ์. “โอกกันติ” หมายถึงโดยความหมายว่าหยั่งลง, โอกกันตินั้นกล่าวไว้โดยอาศัยสัตว์ที่เกิดในไข่และเกิดในครรภ์. สัตว์เหล่านั้นย่อมหยั่งลงสู่เปลือกไข่และถุงน้ำคร่ำ, เมื่อหยั่งลงย่อมถือปฏิสนธิราวกับเข้าไป. “อภินิพพัตติ” หมายถึงโดยความหมายว่าบังเกิดปรากฏ, อภินิพพัตตินั้นกล่าวไว้โดยอาศัยสัตว์ที่เกิดในเหงื่อไคลและเกิดผุดขึ้น. สัตว์เหล่านั้นย่อมบังเกิดปรากฏขึ้นเอง, นี้เป็นสมมติบัญญัติ.

Idāni khandhānaṃ pātubhāvo, āyatanānaṃ paṭilābhoti paramatthakathā hoti. Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti, na sattā. Ettha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa, catuvokārabhave catunnaṃ, pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti [Pg.140] tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Ayaṃ vuccati jātīti ayaṃ jāti nāma kathīyati.

บัดนี้ การบังเกิดของขันธ์ และการได้มาซึ่งอายตนะ เป็นปรมัตถกถา. เพราะขันธ์เท่านั้นย่อมบังเกิดโดยปรมัตถ์, ไม่ใช่สัตว์. ในบทว่า “ขันธ์ทั้งหลาย” นี้ พึงทราบว่าหมายถึงขันธ์หนึ่งในเอกโวการภพ, ขันธ์สี่ในจตุโวการภพ, และขันธ์ห้าในปัญจโวการภพ. คำว่า “ปาตุภาวะ” คือ การเกิดขึ้น. คำว่า “อายตนะทั้งหลาย” พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์โดยอาศัยอายตนะที่กำลังเกิดขึ้นในภพนั้นๆ. คำว่า “ปฏิลาภะ” คือ การบังเกิดปรากฏในสันดานเท่านั้น. เพราะอายตนะเหล่านั้นเมื่อบังเกิดปรากฏขึ้นเท่านั้น จึงชื่อว่าอันได้แล้ว. คำว่า “นี้เรียกว่าชาติ” หมายถึงสิ่งนี้เรียกว่าชาติ.

Jarāniddese jarāti sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti ākāraniddeso. Khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā, pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā, tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti iminā ākārato, tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato dīpitā. Tenassā ime tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ sambhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.

ในนิเทศแห่งชรา คำว่า “ชรา” เป็นศัพท์เฉพาะที่แสดงสภาวะ. คำว่า “ชีรณตา” เป็นศัพท์ที่แสดงอาการของชรา. บทว่า “ขัณฑิจจะ” เป็นต้นสามบทนั้น เป็นบทที่แสดงกิจเมื่อกาลล่วงไป, สองบทสุดท้ายเป็นบทที่แสดงสภาพของชรา. ชรานี้ถูกแสดงโดยสภาวะด้วยบทว่า “ชรา” นี้, ฉะนั้นบทนี้จึงเป็นศัพท์เฉพาะที่แสดงสภาวะของชรา. ชรานี้ถูกแสดงโดยอาการด้วยบทว่า “ชีรณตา” นี้, ฉะนั้นศัพท์ว่า “ชีรณตา” นี้จึงเป็นศัพท์ที่แสดงอาการของชรา. ชรานี้ถูกแสดงด้วยบทว่า “ขัณฑิจจะ” โดยกิจคือการทำให้ฟันและเล็บหักเมื่อกาลล่วงไป. ชรานี้ถูกแสดงด้วยบทว่า “ปาลิจจะ” โดยกิจคือการทำให้ผมและขนหงอก. ชรานี้ถูกแสดงด้วยบทว่า “วลิจจตา” โดยกิจคือการทำให้เนื้อเหี่ยวและผิวหนังย่น. ฉะนั้น บทสามบทเหล่านี้คือ ขัณฑิจจะ เป็นต้น จึงเป็นบทที่แสดงกิจเมื่อกาลล่วงไปของชรา. ด้วยบทสามบทเหล่านั้น ชราที่ปรากฏชัดเจนซึ่งเกิดขึ้นโดยการเห็นความวิปริตเหล่านี้จึงถูกแสดง. เปรียบเหมือนทางที่น้ำหรือลมหรือไฟ หรือหญ้าและต้นไม้เป็นต้นได้ผ่านไป ย่อมปรากฏชัดเจนด้วยการหักพังหรือการไหม้, และทางที่ผ่านไปนั้นไม่ใช่น้ำเป็นต้นเหล่านั้นเอง, ฉันใด, ชราก็ฉันนั้น ทางที่ชราได้ผ่านไปในฟันเป็นต้นโดยอาการหักเป็นต้น ย่อมปรากฏชัดเจน แม้ลืมตาดูแล้วก็รับรู้ได้, แต่การหักเป็นต้นนั้นไม่ใช่ชรา. เพราะชราไม่เป็นสิ่งที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ.

Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā, tenassime dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’ti phalūpacāreneva vuttā.

อนึ่ง ด้วยบทสองบทนี้คือ “ความเสื่อมแห่งอายุ” และ “ความแก่รอบแห่งอินทรีย์” ชราถูกแสดงโดยสภาพที่ปรากฏชัดเจนอันเนื่องมาจากการล่วงไปแห่งกาล ซึ่งเรียกว่าความสิ้นไปแห่งอายุและความแก่รอบแห่งจักขุอินทรีย์เป็นต้น. ฉะนั้น พึงทราบว่าบทสองบทนี้เป็นบทที่แสดงสภาพของชรา. ในบทว่า “ความเสื่อมแห่งอายุ” และ “ความแก่รอบแห่งอินทรีย์” นั้น เพราะเหตุที่อายุย่อมเสื่อมไปแก่บุคคลผู้ถึงชรา, ฉะนั้น ชราจึงถูกกล่าวว่า “ความเสื่อมแห่งอายุ” โดยอุปจาระแห่งผล. และเพราะเหตุที่อินทรีย์ทั้งหลายมีจักขุเป็นต้น ซึ่งในวัยเด็กผ่องใสยิ่ง สามารถรับอารมณ์อันละเอียดของตนได้อย่างง่ายดาย, แต่เมื่อบุคคลถึงชราแล้ว อินทรีย์เหล่านั้นย่อมแก่รอบ สับสน ไม่ผ่องใส และไม่สามารถรับอารมณ์อันหยาบของตนได้, ฉะนั้น จึงถูกกล่าวว่า “ความแก่รอบแห่งอินทรีย์” โดยอุปจาระแห่งผลเท่านั้น.

Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma. Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato [Pg.141] paṭicchannajarā nāma. Tatra yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ vaṇṇoyeva. Taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti, udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvajānanaṃ viya. Puna ayaṃ jarā savīci avīcīti evampi duvidhā hoti. Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya, pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāma.

อนึ่ง ชราทั้งหมดที่กล่าวมาแล้วนั้นมีสองประเภท คือ ชราที่ปรากฏชัดเจน และชราที่ปกปิด. ในบรรดาชราเหล่านั้น ชราที่เกิดขึ้นในรูปธรรมซึ่งเห็นได้จากการหักเป็นต้นในฟันเป็นต้น ชื่อว่า ปากฏชรา (ชราที่ปรากฏชัดเจน). ส่วนชราที่เกิดขึ้นในอรูปธรรมนั้น ชื่อว่า ปฏิจฉันนชรา (ชราที่ปกปิด) เพราะไม่เห็นความวิปริตเช่นนั้น. ในรูปชรานั้น ความหักเป็นต้นที่ปรากฏอยู่นั้นเป็นเพียงสีของฟันเป็นต้นเหล่านั้น. เมื่อเห็นสิ่งนั้นด้วยตาแล้วพิจารณาด้วยมโนทวาร ย่อมรู้ชราว่า “ฟันเหล่านี้ถูกชรากระทบแล้ว” เปรียบเหมือนการเห็นเขาสัตว์เป็นต้นที่ผูกไว้ในที่ที่มีน้ำ แล้วรู้ว่ามีน้ำอยู่ข้างล่าง. อนึ่ง ชรานี้มีสองประเภทอีก คือ สวิจิชรา (ชราที่มีช่องว่าง) และ อวิจิชรา (ชราที่ไม่มีช่องว่าง). ในบรรดาชราสองประเภทนั้น ชราของมณี ทอง เงิน ปะการัง พระจันทร์ และพระอาทิตย์เป็นต้น และชราของสัตว์ทั้งหลายในวัยมันททสกะเป็นต้น และชราของสังขารที่ไม่ใช่สัตว์มีดอกไม้ ผลไม้ ใบอ่อนเป็นต้น เพราะความยากที่จะรู้ความแตกต่างของสีเป็นต้นเป็นระยะๆ ชรานั้นชื่อว่า อวิจิชรา, หมายถึงชราที่ต่อเนื่องกัน. ส่วนในสังขารและสัตว์อื่นๆ ที่กล่าวมาแล้วนั้น เพราะความง่ายที่จะรู้ความแตกต่างของสีเป็นต้นเป็นระยะๆ ชรานั้นชื่อว่า สวิจิชรา.

Tattha savīcijarā upādiṇṇakaanupādiṇṇakavasena evaṃ veditabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti, na te thirā. Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti. Te paṭhamameva setā honti, jarāvātena pahaṭakāle kāḷakā honti. Kesā paṭhamameva tambā honti, tato kāḷakā, tato setā. Chavi pana salohitikā hoti. Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo, kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati. Jarāvātena pana pahaṭakāle valiṃ gaṇhāti. Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti, pacchā nīlaṃ. Jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍukaṃ hoti. Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati.

ในบรรดาชราทั้งสองนั้น ชราที่มีวิถีพึงทราบโดยอำนาจแห่งรูปที่กรรมยึดถือและรูปที่กรรมไม่ยึดถือ ด้วยวิธีที่จะกล่าวต่อไปนี้ คือ ฟันน้ำนมของเด็กเล็กๆ ย่อมงอกขึ้นในเบื้องต้นทีเดียว ฟันเหล่านั้นไม่มั่นคง แต่เมื่อฟันน้ำนมเหล่านั้นหลุดร่วงไปแล้ว ฟันแท้ย่อมงอกขึ้นอีก ฟันแท้เหล่านั้นย่อมขาวในเบื้องต้นทีเดียว ครั้นถึงเวลาที่ลมคือชราพัดกระทบ ย่อมดำ ผมทั้งหลายย่อมแดงในเบื้องต้นทีเดียว จากนั้นย่อมดำ จากนั้นย่อมขาว ส่วนผิวหนังย่อมมีสีแดง เมื่อเจริญขึ้นๆ ความเป็นผู้มีผิวขาวก็ปรากฏแก่ผู้มีผิวขาว ความเป็นผู้มีผิวดำก็ปรากฏแก่ผู้มีผิวดำ แต่เมื่อลมคือชราพัดกระทบ ย่อมเกิดรอยย่น พืชข้าวทั้งหมดเมื่อปลูกย่อมขาว ภายหลังย่อมเขียว แต่เมื่อลมคือชราพัดกระทบ ย่อมมีสีเหลืองซีด แม้จะแสดงด้วยหน่อมะม่วงก็ควร

Maraṇaniddese cutīti cavanavasena vuttaṃ. Ekacatupañcakkhandhānaṃ sāmaññavacanametaṃ. Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ. Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ. Antaradhānanti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ cutikhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ. Maccu maraṇanti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na khaṇikamaraṇaṃ. Kālo nāma antako, tassa kiriyāti kālakiriyā. Ettāvatā ca sammutiyā maraṇaṃ dīpitaṃ.

ในนิเทศว่าด้วยมรณะ คำว่า "จุติ" ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการเคลื่อนไป คำนี้เป็นคำทั่วไปที่ใช้ร่วมกันแห่งขันธ์หนึ่ง ขันธ์สี่ และขันธ์ห้า การแสดงลักษณะของมรณะมีได้ด้วยศัพท์ที่เป็นภาวะว่า "จวนตา" (ความเป็นผู้เคลื่อนไป) ด้วยบทว่า "เบทะ" เป็นการแสดงการถึงความแตกดับแห่งขันธ์ทั้งหลายที่จุติ ด้วยบทว่า "อันตรธาน" เป็นการแสดงความไม่มีที่ตั้งแห่งขันธ์ทั้งหลายที่จุติที่แตกดับแล้ว ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง เหมือนความไม่มีที่ตั้งแห่งหม้อที่แตกแล้ว ส่วนมัจจุมรณะ คือความตายที่นับว่าเป็นการตัดขาดซึ่งชีวิตินทรีย์ ไม่ใช่มรณะชั่วขณะ ชื่อว่ากาลคือผู้ทำที่สุด (ขันธ์ที่จุติ) อีกนัยหนึ่ง ขันธ์ที่จุติชื่อว่ากาล การแตกดับแห่งขันธ์ที่จุตินั้นชื่อว่ากาลกิริยา เพราะเหตุนั้น ด้วยลำดับคำที่มีประมาณเท่านี้ มรณะจึงเป็นอันแสดงไว้โดยสมมติ

Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha. Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu matoti vohāro hoti. Ettha ca catuvokārapañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo, catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo. Kasmā? Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa [Pg.142] kaḷevarassa sambhavato. Yasmā vā cātumahārājikādīsupi khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipati, tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo. Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘kaḷevarassa nikkhepo’’ti vuttaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยปรมัตถ์ จึงตรัสบทว่า "ขันธานัง เบโท" เป็นต้น แท้จริง โดยปรมัตถ์แล้ว ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นย่อมแตกดับ ชื่อว่าสัตว์บางคนย่อมไม่ตาย แต่เมื่อขันธ์ทั้งหลายกำลังแตกดับ สัตว์ย่อมตาย เมื่อขันธ์ทั้งหลายแตกดับแล้ว สัตว์ตายแล้ว ดังนี้ ย่อมมีการเรียกขาน และในบทว่า "ขันธานัง เบโท กเฬวรสสะ นิกเขโป" นี้ การแตกดับแห่งขันธ์ทั้งหลายพึงทราบโดยอำนาจแห่งจตุโวการภพและปัญจโวการภพ การทอดทิ้งซากศพพึงทราบโดยอำนาจแห่งเอกโวการภพ หรือการแตกดับแห่งขันธ์ทั้งหลายพึงทราบโดยอำนาจแห่งจตุโวการภพ การทอดทิ้งซากศพพึงทราบโดยอำนาจแห่งภพสองที่เหลือ เพราะเหตุไร? เพราะมีการเกิดขึ้นแห่งซากศพที่นับว่าเป็นรูปกายในภพทั้งสอง หรือเพราะเหตุว่าแม้ในชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น ขันธ์ทั้งหลายย่อมแตกดับเท่านั้น ไม่มีการทอดทิ้งซากศพบางอย่าง เพราะเหตุนั้น การแตกดับแห่งขันธ์ทั้งหลายพึงทราบโดยอำนาจแห่งภพเหล่านั้น การทอดทิ้งซากศพพึงทราบในมนุษย์เป็นต้น และในบทว่า "กเฬวรสสะ นิกเขโป" นี้ มรณะตรัสไว้ว่า "การทอดทิ้งซากศพ" เพราะมีการกระทำการทอดทิ้งซากศพ

Jīvitindriyassupacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti, anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti. ‘‘Sassaṃ mataṃ, rukkho mato’’ti idaṃ pana vohāramattameva, atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti.

ด้วยบทว่า "ชีวิตินทริยุปัจเฉโท" นี้ ย่อมแสดงว่า ชื่อว่าความตายย่อมมีแก่สัตว์ที่มีอินทรีย์ผูกพันเท่านั้น ชื่อว่าความตายย่อมไม่มีแก่พืชข้าวและต้นไม้ที่ไม่มีอินทรีย์ผูกพัน แต่คำพูดเช่นนี้ว่า "พืชข้าวตายแล้ว ต้นไม้ตายแล้ว" เป็นเพียงโวหารเท่านั้น แต่โดยเนื้อความแล้ว คำพูดที่มีลักษณะเช่นนี้ย่อมแสดงเพียงความเป็นของสิ้นไปและเสื่อมไปแห่งพืชข้าวเป็นต้นเท่านั้น

Apica imāni jātijarāmaraṇāni nāma imesaṃ sattānaṃ vadhakapaccāmittā viya otāraṃ gavesantāni vicaranti. Yathā hi purisassa tīsu paccāmittesu otārāpekkhesu vicarantesu eko vadeyya ‘‘ahaṃ asukaaraññassa nāma vaṇṇaṃ kathetvā etaṃ ādāya tattha gamissāmi, ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī’’ti. Dutiyo vadeyya ‘‘ahaṃ tava etaṃ gahetvā gatakāle pothetvā dubbalaṃ karissāmi, ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī’’ti. Tatiyo vadeyya ‘‘tayā etasmiṃ pothetvā dubbale kate tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ nāma mayhaṃ bhāro hotū’’ti te evaṃ vatvā tathā kareyyuṃ. Tattha paṭhamapaccāmittassa araññavaṇṇaṃ kathetvā taṃ ādāya tattha gatakālo viya suhajjañātimaṇḍalato nikkaḍḍhitvā yattha katthaci nibbattāpanaṃ nāma jātiyā kiccaṃ, dutiyassa pothetvā dubbalakaraṇaṃ viya nibbattakkhandhesu nipatitvā parādhīnamañcaparāyaṇabhāvakaraṇaṃ jarāya kiccaṃ, tatiyassa tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ viya jīvitakkhayapāpanaṃ maraṇassa kiccanti veditabbaṃ.

อีกประการหนึ่ง ชาติ ชรา มรณะเหล่านี้ชื่อว่าย่อมเที่ยวไปแสวงหาโอกาส เหมือนศัตรูผู้ฆ่าของสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ แท้จริง ข้าพเจ้าจะทำข้อความนั้นให้ปรากฏ ในบรรดาศัตรูสามคนผู้มุ่งหาโอกาสเบียดเบียนบุรุษและเที่ยวไปอยู่ คนหนึ่งพึงกล่าวว่า "เราจะพรรณนาคุณของป่าชื่อโน้นแล้วพาบุรุษนี้ไปยังป่าแห่งนั้น ในการพาไปป่าแห่งนี้ไม่มีสิ่งใดที่ทำได้ยากสำหรับเรา" ศัตรูคนที่สองพึงกล่าวว่า "เมื่อท่านพาบุรุษนี้ไปยังป่าแล้ว เราจะทุบตีบุรุษนี้ให้เป็นผู้ทุพพลภาพ ในการทำให้เป็นผู้ทุพพลภาพนี้ไม่มีสิ่งใดที่ทำได้ยากสำหรับเรา" ศัตรูคนที่สามพึงกล่าวว่า "เมื่อท่านทุบตีบุรุษนี้ให้เป็นผู้ทุพพลภาพแล้ว การตัดศีรษะด้วยดาบที่คมกริบจงเป็นภาระของเรา" ศัตรูทั้งสามนั้นปรึกษากันอย่างนี้แล้วพึงกระทำตามนั้น ในอุปมานั้น การให้เกิดในโยนิและคติใดๆ ก็ตาม โดยฉุดคร่าออกไปจากหมู่ญาติมิตรผู้มีใจดี เหมือนเวลาที่ศัตรูคนที่หนึ่งพรรณนาคุณของป่าแล้วพาบุรุษนั้นไปยังป่าแห่งนั้น เป็นกิจของชาติ การทำให้เป็นผู้ขึ้นอยู่กับผู้อื่นและมีความเป็นผู้มีเตียงเป็นที่ไปในเบื้องหน้า โดยตกไปในขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว เหมือนการทำให้เป็นผู้ทุพพลภาพของศัตรูคนที่สอง เป็นกิจของชรา การให้ถึงความสิ้นไปแห่งชีวิต เหมือนการตัดศีรษะด้วยดาบที่คมกริบของศัตรูคนที่สาม เป็นกิจของมรณะ พึงทราบดังนี้

Apicettha jātidukkhaṃ sādīnavamahākantārappaveso viya daṭṭhabbaṃ, jarādukkhaṃ tattha annapānarahitassa dubbalaṃ viya, maraṇadukkhaṃ dubbalassa iriyāpathapavattane vihataparakkamassa vāḷādīhi anayabyasanāpādanaṃ viya daṭṭhabbanti.

อีกประการหนึ่ง ในบรรดาชาติชรามรณะนี้ ทุกข์คือชาติพึงเห็นเหมือนการเข้าไปสู่ทางกันดารใหญ่อันมีโทษ ทุกข์คือชราพึงเห็นเหมือนความเป็นผู้ทุพพลภาพแก่ผู้ปราศจากอาหารและน้ำในทางกันดารนั้น ทุกข์คือมรณะพึงเห็นเหมือนการถึงความพินาศและความหายนะด้วยสัตว์ร้ายเป็นต้น แก่บุรุษผู้เดินทางที่ความเพียรถูกกำจัดแล้วในการยังอิริยาบถให้เป็นไป พึงทราบความจบลงเพียงเท่านี้

Sokaniddese viyasatīti byasanaṃ, hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsoti [Pg.143] attho. Tena ñātibyasanena. Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa abhibhūtassa, samannāgatassāti attho. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho. Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ viyasati vināsetīti byasanaṃ. Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ. Dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhi eva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ. Ettha ca purimāni dve anipphannāni, pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni. Purimāni ca tīṇi neva kusalāni na akusalāni, sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ.

ในนิเทศว่าด้วยโสกะ คำว่า "วิยสติ" ย่อมทำลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "พยสนะ" อรรถว่า ย่อมซัดไป ย่อมทำให้พินาศซึ่งประโยชน์สุข พยสนะของญาติทั้งหลายชื่อว่า "ญาติพยสนะ" อรรถว่า ความสิ้นไปแห่งญาติ ความพินาศแห่งญาติเพราะภัยจากโจรและโรคเป็นต้น คำว่า "ผู้ถูกกระทบด้วยญาติพยสนะนั้น" อรรถว่า ผู้ถูกครอบงำ ผู้ถูกเบียดเบียน คือผู้ประกอบพร้อมแล้ว แม้ในพยสนะที่เหลือก็มีนัยนี้แหละ แต่มีความพิเศษดังนี้ พยสนะของโภคะทั้งหลายชื่อว่า "โภคพยสนะ" อรรถว่า ความสิ้นไปแห่งโภคะ ความพินาศแห่งโภคะเพราะอำนาจแห่งพระราชาและโจรเป็นต้น โรคเท่านั้นเป็นพยสนะ ชื่อว่า "โรคพยสนะ" แท้จริง โรคย่อมทำลาย ย่อมทำให้พินาศซึ่งความเป็นผู้ไม่มีโรค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "พยสนะ" พยสนะของศีลชื่อว่า "สีลพยสนะ" นี้เป็นชื่อของความเป็นผู้ทุศีล มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วกำลังทำลายสัมมาทิฏฐิเท่านั้นเป็นพยสนะ ชื่อว่า "ทิฏฐิพยสนะ" และในพยสนะห้าอย่างนี้ สองอย่างแรกคือญาติพยสนะและโภคพยสนะ อันเหตุมีกรรมเป็นต้นไม่ทำให้สำเร็จ สามอย่างหลังคือโรคพยสนะ สีลพยสนะ และทิฏฐิพยสนะ อันเหตุมีกรรมเป็นต้นทำให้สำเร็จแล้ว และอันไตรลักษณ์กระทบแล้ว พยสนะสามอย่างแรกไม่เป็นกุศลและไม่เป็นอกุศล พยสนะสองอย่างคือสีลพยสนะและทิฏฐิพยสนะเป็นอกุศลเท่านั้น

Aññataraññatarenāti gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci. Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa. Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā. Sokoti socanakavasena soko. Idaṃ tehi kāraṇehi uppajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ. Socanāti socanākāro. Socitattanti socitabhāvo. Antosokoti abbhantarasoko. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. So hi abbhantaraṃ sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘antosoko antoparisoko’’ti vuccati. Cetaso parijjhāyanāti cittassa parijjhāyanākāro. Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti dahati, ‘‘cittaṃ me jhāmaṃ, na me kiñci paṭibhātī’’ti vadāpeti. Dukkhito mano dummano, tassa bhāvo domanassaṃ. Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ.

คำว่า อัญญตระอัญญตเรนะ (ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่ง) คือ ในบรรดาพยสนะ ๕ ที่ถูกยึดถือแล้ว ด้วยพยสนะใดพยสนะหนึ่งที่ไม่ได้กำหนด หรือในบรรดาพยสนะที่ไม่ได้ถูกยึดถือในบาลีนี้ มีมิตตามัจจะพยสนะเป็นต้น ด้วยพยสนะใดพยสนะหนึ่ง. คำว่า สมันนาคตัสสะ (แก่ผู้ประกอบพร้อม) คือ แก่บุคคลผู้ติดตาม ผู้ไม่หลุดพ้น. คำว่า อัญญตระอัญญตเรนะ ทุกขธัมเมนะ (ด้วยธรรมอันเป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่ง) คือ ด้วยเหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์คือโสกะอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า โสกะ คือ โสกะย่อมชื่อว่าโสกะโดยอาการแห่งความเศร้าโศก. ชื่อว่าโสกะนี้เป็นบทที่มีสภาพเฉพาะตนของโสกะที่เกิดขึ้นด้วยเหตุเหล่านั้นมีญาติพยสนะเป็นต้น. คำว่า โโสจนา คือ อาการแห่งความเศร้าโศก. คำว่า โโสจิตัตตะ คือ ความเศร้าโศกที่เกิดขึ้นในใจ หรือความเศร้าโศกที่เกิดขึ้นภายในกาย. คำว่า อันโตโสกะ คือ โสกะภายใน. บทที่สองถูกทำให้เพิ่มขึ้นด้วยบทอุปสัคคือ ปริ. แท้จริง โสกะนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมทำให้จิตหรือภายในกายแห้งไป ราวกับทำให้แห้งไปทั่ว เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "อันโตโสกะ อันโตปริโสกะ". คำว่า เจตโส ปริชฌายนะ (ความเร่าร้อนแห่งจิต) คือ อาการแห่งความเร่าร้อนของจิต. แท้จริง โสกะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเผา ย่อมไหม้จิตเหมือนไฟ ย่อมทำให้กล่าวว่า "จิตของเราถูกเผาแล้ว ถูกไหม้แล้ว สิ่งใดสิ่งหนึ่งไม่ปรากฏแก่เรา". ใจที่ถึงซึ่งความทุกข์คือ ทุมมะนะ (ใจเศร้าหมอง), ความเป็นของใจที่ถึงซึ่งความทุกข์นั้นคือ โทมนัส. ด้วยอรรถว่าย่อมเสียดแทงซ้ำแล้วซ้ำเล่า โสกะนั่นเองคือลูกศร หรือเหมือนลูกศร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โสกะสัลละ.

Paridevaniddese ‘‘mayhaṃ dhītā, mayhaṃ putto’’ti evaṃ ādissa ādissa devanti rodanti etenāti ādevo. Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā parikittetvā devanti etenāti paridevo. Tato parāni dve dve padāni purimadvayasseva ākārabhāvaniddesavasena vuttāni. Vācāti vacanaṃ. Palāpoti tucchaṃ niratthakavacanaṃ. Upaḍḍhabhaṇitaaññabhaṇitādivasena virūpo palāpoti vippalāpo. Lālappoti punappunaṃ lapanaṃ. Lālappanākāro lālappanā. Lālappitassa bhāvo lālappitattaṃ.

ในการแสดงปริเทวะ (พึงทราบอรรถดังนี้) คำว่า อาเทวะ คือ ด้วยเสียงที่เกิดจากจิตคือปริเทวะนี้ ย่อมคร่ำครวญ ย่อมร้องไห้ โดยรำพันถึง รำพันถึงว่า "ธิดาของเรา บุตรของเรา" ดังนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อาเทวะ. คำว่า ปริเทวะ คือ ด้วยเสียงที่เกิดจากจิตคือปริเทวะนี้ ย่อมคร่ำครวญ โดยพรรณนาถึงคุณความดีนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริเทวะ. บทสองบทที่เกิดขึ้นภายหลัง (คือ อาเทวนา ปริเทวนา อาเทวิตัตตัง ปริเทวิตัตตัง) ถูกกล่าวแล้วโดยอาการแห่งการแสดงอาการและภาวะของเพียงสองบทแรกคือ อาเทวะ ปริเทวะ. คำว่า วาจา คือ การกล่าว. คำว่า ปลาปะ คือ คำพูดที่ว่างเปล่า ไร้ประโยชน์. คำว่า วิปปลาปะ คือ การคร่ำครวญที่ผิดเพี้ยน โดยอาการแห่งคำพูดที่กล่าวครึ่งๆ กลางๆ คำพูดที่กล่าวด้วยอาการอื่นเป็นต้น. คำว่า ลาลัปปะ คือ การคร่ำครวญซ้ำแล้วซ้ำเล่า. อาการแห่งการคร่ำครวญคือ ลาลัปปนา. ความเป็นแห่งบุคคลผู้คร่ำครวญคือ ลาลัปปิตัตตะ.

Dukkhaniddese [Pg.144] kāyanissitattā kāyikaṃ. Amadhuraṭṭhena asātaṃ. Kāyikapadena cetasikaasātaṃ paṭikkhipati, asātapadena kāyikasātaṃ. Tadeva dukkhayatīti dukkhaṃ, yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Dukkhamattā vā dukkhaṃ. Kāyasamphassajanti kāyasamphasse jātaṃ. Asātaṃ dukkhaṃ vedayitanti asātaṃ vedayitaṃ na sātaṃ, dukkhaṃ vedayitaṃ na sukhaṃ. Parato tīṇi padāni itthiliṅgavasena vuttāni. Asātā vedanā na sātā, dukkhā vedanā na sukhāti ayameva panettha attho. Yaṃ kāyikaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ, yā kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā, idaṃ vuccati dukkhanti evaṃ yojanā veditabbā.

ในการแสดงทุกข์ คำว่า กายิกะ คือ ด้วยความเป็นผู้พึ่งพิงรูปกาย. คำว่า อสาตะ คือ ด้วยอรรถว่าไม่น่าพอใจ. ด้วยบทว่ากายิกะ ย่อมปฏิเสธความไม่น่าพอใจที่เกิดขึ้นในใจ (เจตสิกอสาตะ) และด้วยบทว่าอสาตะ ย่อมปฏิเสธความน่าพอใจที่เกิดขึ้นในกาย (กายิกสาตะ). อสาตะนั้นนั่นเองย่อมทำให้เป็นทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทุกข์, อรรถว่าย่อมทำให้ผู้ที่ทุกข์เกิดขึ้นถึงซึ่งความทุกข์. หรือทุกข์ย่อมชื่อว่าทุกข์ด้วยความเป็นสิ่งที่ทนได้ยาก. คำว่า กายสัมผัสสชะ คือ เกิดขึ้นในกายสัมผัส. คำว่า อสาตัง ทุกขัง เวทยิตัง คือ เวทนาที่ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นสุข เวทนาที่เป็นทุกข์ ไม่เป็นสุข. บทสามบทที่อยู่ภายหลัง (คือ กายสัมผัสสชา อสาตา ทุกขา เวทนา) ถูกกล่าวแล้วโดยลิงค์หญิง. อรรถในบทนี้มีเพียงเท่านี้ว่า เวทนาที่ไม่น่าพอใจชื่อว่า อสาตา, เวทนาที่ไม่เป็นสุขชื่อว่า ทุกขา. เวทนาใดเป็นกายิกะ ไม่น่าพอใจ เป็นทุกข์, เวทนาใดเกิดขึ้นในกายสัมผัส ไม่น่าพอใจ เป็นทุกข์, ธรรมชาตินี้ถูกเรียกว่า ทุกข์ พึงทราบการประกอบความอย่างนี้.

Domanassaniddese duṭṭhu manoti dummano, hīnavedanattā vā kucchitaṃ manoti dummano, dummanassa bhāvo domanassaṃ. Cittanissitattā cetasikaṃ. Cetosamphassajanti cittasamphasse jātaṃ.

ในการแสดงโทมนัส คำว่า ทุมมะนะ คือ ใจที่ไม่ดี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทุมมะนะ. หรือด้วยความเป็นผู้มีเวทนาเลวทราม ใจที่น่ารังเกียจ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทุมมะนะ. ความเป็นแห่งใจที่ไม่ดี หรือแห่งบุคคลผู้มีใจไม่ดีคือ โทมนัส. คำว่า เจตสิกะ คือ ด้วยความเป็นผู้พึ่งพิงจิต. คำว่า เจโตสัมผัสสชะ คือ เกิดขึ้นในจิตสัมผัส.

Upāyāsaniddese āyāsanaṭṭhena āyāso. Saṃsīdanavisīdanākārappavattassa cittakilamathassetaṃ nāmaṃ. Balavaāyāso upāyāso. Āyāsitabhāvo āyāsitattaṃ. Upāyāsitabhāvo upāyāsitattaṃ.

ในการแสดงอุปายาสะ คำว่า อายาสะ คือ ด้วยอรรถว่าความเหน็ดเหนื่อย. ชื่อว่าอายาสะนี้เป็นชื่อของความเหน็ดเหนื่อยของจิตที่ถึงซึ่งอาการแห่งความหดหู่ ความเหน็ดเหนื่อย. ความเหน็ดเหนื่อยที่รุนแรงคือ อุปายาสะ. ความเป็นแห่งบุคคลผู้ถึงซึ่งความเหน็ดเหนื่อยคือ อายาสิตัตตะ. ความเป็นแห่งบุคคลผู้ถึงซึ่งความเหน็ดเหนื่อยคือ อุปายาสิตัตตะ.

Appiyasampayoganiddese idhāti imasmiṃ loke. Yassāti ye assa. Aniṭṭhāti apariyesitā. Pariyesitā vā hontu apariyesitā vā, nāmamevetaṃ amanāpārammaṇānaṃ. Manasmiṃ na kamanti na pavisantīti akantā. Manasmiṃ na appiyanti, na vā manaṃ vaḍḍhentīti amanāpā. Rūpātiādi tesaṃ sabhāvanidassanaṃ. Anatthaṃ kāmenti icchantīti anatthakāmā. Ahitaṃ kāmenti icchantīti ahitakāmā. Aphāsuṃ dukkhavihāraṃ kāmenti icchantīti aphāsukāmā. Catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ vivaṭṭaṃ na kāmenti, sabhayaṃ vaṭṭameva nesaṃ kāmenti icchantīti ayogakkhemakāmā. Apica saddhādīnaṃ vuddhisaṅkhātassa atthassa akāmanato, tesaṃyeva hānisaṅkhātassa anatthassa ca kāmanato anatthakāmā. Saddhādīnaṃyeva upāyabhūtassa hitassa akāmanato, saddhāhāniādīnaṃ upāyabhūtassa ahitassa ca kāmanato ahitakāmā. Phāsuvihārassa [Pg.145] akāmanato, aphāsuvihārassa ca kāmanato aphāsukāmā. Yassa kassaci nibbhayassa akāmanato, bhayassa ca kāmanato ayogakkhemakāmāti evamettha attho daṭṭhabbo.

ในการแสดงอัปปิยสัมปโยคะ (พึงทราบอรรถดังนี้) คำว่า อิธะ (ในโลกนี้) คือ ในโลกนี้. คำว่า ยัสสะ (ของบุคคลใด) พึงแยกบทเป็น เย อัสสะ (วัตถุที่ไม่น่ารักไม่น่าพอใจเหล่าใดมีอยู่แก่บุคคลนั้น). คำว่า อนิฏฐะ คือ อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหา. อารมณ์ที่แสวงหาแล้วก็ดี อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาก็ดี ชื่อว่าอนิฏฐะนี้เป็นเพียงชื่อของอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ. คำว่า อคันตะ คือ ไม่เข้า ไม่เข้าไปในใจ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อคันตะ. คำว่า อมนาปะ คือ ไม่ถูกใส่เข้าไปในใจ หรือไม่ทำให้ใจเพิ่มขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อมนาปะ. คำว่า รูปา เป็นต้นนี้เป็นบทที่แสดงสภาพของอนิฏฐะ อคันตะ อมนาปะเหล่านั้น. คำว่า อนัตถกามะ คือ ย่อมปรารถนา ย่อมต้องการความพินาศ หรือความทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนัตถกามะ. คำว่า อหิตกามะ คือ ย่อมปรารถนา ย่อมต้องการความไม่เป็นประโยชน์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อหิตกามะ. คำว่า อผาสุกามะ คือ ย่อมปรารถนา ย่อมต้องการการอยู่เป็นทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อผาสุกามะ. คำว่า อโยคักเขมกามะ คือ ไม่ปรารถนาความไม่มีภัย การพ้นจากวัฏฏะด้วยโยคะสี่ (คือ กามโยคะ ภวโยคะ ทิฏฐิโยคะ อวิชชาโยคะ) แต่ย่อมปรารถนา ย่อมต้องการวัฏฏะที่มีภัยเท่านั้นของบุคคลเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อโยคักเขมกามะ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนัตถกามะ คือ ด้วยการไม่ปรารถนาประโยชน์ที่เรียกว่าความเจริญของศรัทธาเป็นต้น และด้วยการปรารถนาความไม่เป็นประโยชน์ที่เรียกว่าความเสื่อมของศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า อหิตกามะ คือ ด้วยการไม่ปรารถนาประโยชน์ที่เป็นเหตุของศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง และด้วยการปรารถนาความไม่เจริญที่เป็นเหตุของความเสื่อมของศรัทธาเป็นต้น. คำว่า อผาสุกามะ คือ ด้วยการไม่ปรารถนาการอยู่เป็นสุข และด้วยการปรารถนาการอยู่ไม่เป็นสุข. คำว่า อโยคักเขมกามะ คือ ด้วยการไม่ปรารถนาความไม่มีภัยที่ประกอบด้วยบุคคลใดบุคคลหนึ่ง และด้วยการปรารถนาความมีภัย พึงเห็นอรรถในบทว่า อนัตถกามะ เป็นต้นนี้อย่างนี้.

Saṅgatīti gantvā saṃyogo. Samāgamoti āgatehi saṃyogo. Samodhānanti ṭhānanisajjādīsu sahabhāvo. Missībhāvoti sabbakiccānaṃ sahakaraṇaṃ. Ayaṃ sattavasena yojanā. Saṅkhāravasena pana yaṃ labbhati, taṃ gahetabbaṃ. So pana appiyasampayogo atthato eko dhammo nāma natthi, kevalaṃ appiyasampayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto.

คำว่า สังคติ คือ การประกอบกันโดยไปแล้ว. คำว่า สมาคมะ คือ การประกอบกันกับสัตว์สังขารที่ไม่น่ารักไม่น่าพอใจที่มาถึงแล้ว. คำว่า สโมธานะ คือ ความเป็นผู้มีร่วมกันในการยืน การนั่งเป็นต้น. คำว่า มิสสีภาวะ คือ การกระทำกิจทั้งปวงร่วมกัน. การประกอบความนี้โดยอำนาจแห่งสัตว์. ส่วนโดยอำนาจแห่งสังขาร บทว่า สังคติ สมาคมะ บทใดที่ได้ พึงถือเอาบทนั้น. ส่วนการประสบกับสัตว์สังขารที่ไม่น่ารักไม่น่าพอใจนั้น โดยปรมัตถ์แล้วไม่มีธรรมชื่อว่าธรรมอย่างเดียว, เพียงแต่ถูกกล่าวว่าเป็นทุกข์ด้วยความเป็นเหตุแห่งทุกข์ทั้งสองอย่าง (คือ กายิกทุกข์และเจตสิกทุกข์) ที่ควรแก่การเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประสบกับสัตว์สังขารที่ไม่น่ารักไม่น่าพอใจ.

Piyavippayoganiddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Mātā vātiādi panettha atthakāme sarūpena dassetuṃ vuttaṃ. Tattha mamāyatīti mātā, piyāyatīti pitā. Bhajatīti bhātā, tathā bhaginī. Mettāyantīti mittā, minanti vā sabbaguyhesu anto pakkhipantīti mittā. Kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ ajjhattiko’’ti evaṃ jānanti, ñāyantīti vā ñātī. Lohitena sambandhāti sālohitā. Pitupakkhikā ñātī, mātupakkhikā sālohitā. Mātāpitupakkhikā vā ñātī, sassusasurapakkhikā sālohitā. Ayampi piyavippayogo atthato eko dhammo nāma natthi, kevalaṃ piyavippayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto. Idamettha sabbaaṭṭhakathāvacanaṃ. Saccānaṃ pana tathalakkhaṇattā sampayogavippayogavacanehi appiyapiyavatthūniyeva visesitānīti vattuṃ yujjatīti.

การพรรณนาถึงการพลัดพรากจากสิ่งที่รัก พึงทราบด้วยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว คำว่า มารดา เป็นต้น ในนิเทศนี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงแก่ผู้ปรารถนาประโยชน์โดยสภาพ ในคำว่า มารดา เป็นต้นนั้น ย่อมรักใคร่เอ็นดู เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มารดา ย่อมรัก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า บิดา ย่อมคบหา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า พี่น้องชาย เช่นเดียวกัน พี่น้องหญิง ย่อมรักใคร่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มิตร หรือย่อมเก็บไว้ภายในในกิจลับทั้งปวง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มิตร ย่อมเป็นผู้ร่วมกันในกิจที่ควรทำด้วยความเป็นผู้ร่วมกัน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อำมาตย์ ย่อมรู้ว่า “ผู้นี้เป็นญาติภายในของเรา” ดังนี้ หรือย่อมรู้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ญาติ เกี่ยวข้องด้วยสายเลือด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สาโลหิต ญาติฝ่ายบิดาชื่อว่า ญาติ ญาติฝ่ายมารดาชื่อว่า สาโลหิต หรือญาติฝ่ายบิดามารดาชื่อว่า ญาติ ญาติฝ่ายพ่อตาแม่ยายชื่อว่า สาโลหิต การพลัดพรากจากสิ่งที่รักนี้ก็ไม่มีธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่า การพลัดพรากจากสิ่งที่รักโดยปรมัตถ์ เพียงแต่เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ทั้งสองชนิดแก่สัตว์สังขารที่พลัดพรากจากสิ่งที่รัก จึงชื่อว่า ทุกข์ คำนี้ทั้งหมดเป็นคำอรรถกถาในนิเทศทุกขสัจนี้ แต่สัจจะทั้งหลายเพราะมีลักษณะเป็นจริง จึงพึงกล่าวได้ว่าเหมาะสมที่จะจำแนกเฉพาะวัตถุที่ไม่เป็นที่รักและเป็นที่รักด้วยคำว่า สัมปโยคะ (การอยู่ร่วม) และ วิปปโยคะ (การพลัดพราก)

Icchitālābhaniddese jātidhammānanti jātisabhāvānaṃ jātipakatikānaṃ. Icchā uppajjatīti taṇhā uppajjati. Aho vatāti patthanā. Assāmāti bhaveyyāma. Na kho panetaṃ icchāya pattabbanti yaṃ etaṃ ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’’ti evaṃ pahīnasamudayesu sādhūsu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ, taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbato, anicchantassāpi ca bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hoti. Idampīti etampi. Upari sesāni upādāya apisaddo.

ในนิเทศว่าด้วยความปรารถนาไม่สำเร็จ คำว่า ผู้มีสภาพแห่งชาติ คือ ผู้มีสภาพแห่งการเกิด ผู้มีปกติแห่งการเกิด คำว่า ความอยากย่อมเกิดขึ้น คือ ตัณหาย่อมเกิดขึ้น คำว่า อโห วต (โอหนอ) คือ ความปรารถนา คำว่า อัสสามะ (พึงเป็นอยู่) คือ พึงเป็นอยู่ คำว่า สิ่งนี้ไม่พึงได้ด้วยความปรารถนา คือ สิ่งใดเป็นสิ่งที่ปรารถนา ได้แก่ ความเป็นผู้ไม่มีสภาพแห่งชาติที่ปรากฏมีอยู่ในพระอริยเจ้าผู้ละสมุทัยได้แล้ว ดังนี้ว่า “โอหนอ ขอเราทั้งหลายอย่าได้มีสภาพแห่งชาติเลย และขอชาติอย่าได้มาถึงเราเลย” และการไม่มาแห่งชาติที่ปรากฏมีอยู่ในพระพุทธเจ้าเป็นต้นผู้ปรินิพพานแล้ว สิ่งนั้นแม้แก่ผู้ปรารถนา เพราะไม่พึงได้โดยปราศจากการเจริญมรรค และแม้แก่ผู้ไม่ปรารถนา ก็พึงได้ด้วยการเจริญมรรค จึงไม่ชื่อว่าพึงได้ด้วยความปรารถนา คำว่า อิทัมปิ (สิ่งนี้ก็เช่นกัน) คือ สิ่งนี้ก็เช่นกัน คำว่า อปิ (ก็) นี้ ได้ทำไว้แล้วโดยอ้างถึงสิ่งอื่นที่เหลือมีชราธรรมเป็นต้นในเบื้องบน

Upādānakkhandhaniddese [Pg.146] seyyathidanti nipāto, tassa te katame iti ceti attho. Rūpameva upādānakkhandhoti rūpupādānakkhandho. Eseva nayo sesesupi.

ในนิเทศว่าด้วยอุปาทานขันธ์ คำว่า เสยยถิทัง (คืออะไร) เป็นนิบาต พึงทราบอรรถแห่งคำว่า เสยยถิทัง นั้นว่า ถ้ามีผู้ถามว่า อุปาทานขันธ์เหล่านั้นคืออะไร รูป 28 เท่านั้นเป็นขันธ์อันเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน 4 เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า รูปูปาทานขันธ์ นัยนี้แหละในเวทนูปาทานขันธ์เป็นต้นที่เหลือก็เช่นกัน

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาถึงนิเทศทุกขสัจจบแล้ว

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā

การพรรณนาถึงนิเทศสมุทยสัจ

34. Samudayasaccaniddese yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punobhavo, punobhavo sīlamassāti ponobhavikā. Apica punabbhavaṃ deti, punabbhavāya saṃvattati, punappunaṃ bhave nibbattetīti ponobhavikā. Sā panesā punabbhavassa dāyikāpi atthi adāyikāpi, punabbhavāya saṃvattanikāpi atthi asaṃvattanikāpi, dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattāpi. Sā tippakārāpi ponobhavikāti nāmaṃ labhati. Ponabbhavikātipi pāṭho, soyevattho. Abhinandanasaṅkhātena nandirāgena saha gatāti nandirāgasahagatā. Nandirāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatāti vuttaṃ hoti. Tatra tatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo nibbattati, tatra tatra abhinandinī. Rūpādīsu vā ārammaṇesu tatra tatrābhinandinī, rūpābhinandinī saddagandharasaphoṭṭhabbadhammābhinandinīti attho. Tatra tatrābhinandītipi pāṭho, tatra tatra abhinandayatīti attho. Seyyathidanti nipāto, tassa sā katamā iti ceti attho. Kāmataṇhāti kāme taṇhā, pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Bhavataṇhāti bhave taṇhā. Bhavapatthanāvasena uppannassa sassatadiṭṭhisahagatassa rāgassa rūpārūpabhavarāgassa ca jhānanikantiyā ca etaṃ adhivacanaṃ. Vibhavataṇhāti vibhave taṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagatarāgassetaṃ adhivacanaṃ.

๓๔. ในนิเทศสมุทยสัจ คำว่า ยายังตัณหา (ตัณหาใดนี้) คือ บทตัดว่า ยา อะยัง ตัณหา คำว่า โปโนภวิกา (ยังภพใหม่ให้เกิด) คือ การทำภพใหม่ชื่อว่า ภพใหม่ ภพใหม่เป็นปกติของตัณหานั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โปโนภวิกา อีกอย่างหนึ่ง ย่อมให้ภพใหม่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โปโนภวิกา ย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โปโนภวิกา ย่อมยังภพให้เกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โปโนภวิกา ตัณหานั้นแล มีทั้งตัณหาที่ให้ภพใหม่และตัณหาที่ไม่ให้ภพใหม่ มีทั้งตัณหาที่เป็นไปเพื่อภพใหม่และตัณหาที่ไม่เป็นไปเพื่อภพใหม่ และมีทั้งตัณหาที่มีกรรมให้ผลในอุปธิ (นามขันธ์อันเป็นวิบาก) เมื่อปฏิสนธิได้ให้แล้ว ตัณหา 3 ชนิดนั้นย่อมได้ชื่อว่า โปโนภวิกา มีบทว่า โปนัพภวิกา ก็มี อรรถก็อย่างเดียวกันนั้นเอง ไปพร้อมกับนันทิราคะด้วยความยินดีอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า นันทิราคะสหคตา (ประกอบด้วยนันทิราคะ) พึงทราบว่ากล่าวไว้แล้วว่า ถึงความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถพร้อมกับนันทิราคะ คำว่า ตัตระ ตัตราภินันทินี (ยินดีในอารมณ์นั้นๆ) คือ อัตภาพย่อมเกิดขึ้นในภพใดภพใด ย่อมยินดีอย่างยิ่งในอัตภาพนั้นๆ หรือในอารมณ์ทั้งหลายมีรูปารมณ์เป็นต้น ย่อมยินดีอย่างยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ยินดีในรูปารมณ์ ยินดีในสัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ และธัมมารมณ์ นี้เป็นอรรถ มีบทว่า ตัตระ ตัตราภินันที ก็มี อรรถคือ ย่อมยังธรรมที่ประกอบกับตน หรือสัตว์ที่สมบูรณ์ด้วยตน ให้ยินดีอย่างยิ่งในภพนั้นๆ คำว่า เสยยถิทัง (คืออะไร) เป็นนิบาต พึงทราบอรรถแห่งคำว่า เสยยถิทัง นั้นว่า ถ้ามีผู้ถามว่า ตัณหานั้นคืออะไร คำว่า กามตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในวัตถุกาม คำนี้เป็นชื่อของราคะที่มีกามคุณ 5 เป็นอารมณ์ คำว่า ภวตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในภพ คำนี้เป็นชื่อของราคะที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความปรารถนาภพ ที่ประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ และของราคะที่ติดอยู่ในรูปภพและอรูปภพ และของตัณหาที่ติดอยู่ในฌาน คำว่า วิภวตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในการปราศจากภพ คำนี้เป็นชื่อของราคะที่ประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ

Idāni tassā taṇhāya vatthuṃ vitthārato dassetuṃ sā kho panesātiādimāha. Tattha uppajjatīti jāyati. Nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhāti. Uppajjamānā kattha uppajjati, nivisamānā kattha nivisatīti sambandho. Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpanti yaṃ lokasmiṃ piyasabhāvañceva [Pg.147] madhurasabhāvañca. Cakkhu loketiādīsu lokasmiñhi cakkhuādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṃ patiṭṭhitā attano cakkhuṃ ādāsādīsu nimittaggahaṇānusārena vippasannaṃ pañcapasādaṃ suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjaraṃ viya maññanti, sotaṃ rajatapanāḷikaṃ viya pāmaṅgasuttakaṃ viya ca maññanti, tuṅganāsāti laddhavohāraṃ ghānaṃ vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭiṃ viya maññanti, jivhaṃ rattakambalapaṭalaṃ viya mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti, kāyaṃ sālalaṭṭhiṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ viya ca maññanti, manaṃ aññesaṃ manena asadisaṃ uḷāraṃ maññanti, rūpaṃ suvaṇṇakaṇikārapupphādivaṇṇaṃ viya, saddaṃ mattakaravīkakokilamandadhamitamaṇivaṃsanigghosaṃ viya, attanā paṭiladdhāni catusamuṭṭhānikagandhārammaṇādīni ‘‘kassaññassa evarūpāni atthī’’ti maññanti, tesaṃ evaṃ maññamānānaṃ tāni cakkhādīni piyarūpāni ceva sātarūpāni ca honti. Atha nesaṃ tattha anuppannā ceva taṇhā uppajjati, uppannā ca punappunaṃ pavattivasena nivisati. Tasmā thero ‘‘cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’tiādimāha. Tattha uppajjamānāti yadā uppajjati, tadā ettha uppajjatīti attho.

บัดนี้ เพื่อแสดงวัตถุแห่งตัณหานั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวบทว่า สา โข ปเนสา เป็นต้น ในบทว่า สา โข ปเนสา เป็นต้นนั้น บทว่า อุปปัชชติ (ย่อมเกิด) คือ ย่อมเกิด บทว่า นิวสติ (ย่อมตั้งอยู่) คือ ย่อมตั้งอยู่บ่อยๆ โดยความเป็นไป ความเชื่อมโยงคือ เมื่อเกิดอยู่ ย่อมเกิดในที่ไหน เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่ไหน บทว่า ยัง โลเก ปิยรูปัง สาตรูปัง (สิ่งใดเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจในโลก) คือ สภาพอันเป็นที่รักและสภาพอันเป็นที่ชอบใจใดมีอยู่ในโลกนั่นเอง ในบทว่า จักขุ โลเก เป็นต้น จะขยายความว่า สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าไปยึดมั่นด้วยความเป็นของตนในจักษุเป็นต้นในโลก ย่อมตั้งอยู่ในสมบัติ (มนุษย์สมบัติ เทวสมบัติ) อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่แล้ว ย่อมสำคัญจักษุของตน (พร้อมด้วยที่ตั้งและปัสสาทะ) ว่าใสสะอาดอย่างยิ่งด้วยปัสสาทะ ๕ โดยคล้อยตามการถือเอานิมิต (เงา) ในกระจกเป็นต้น ดุจกรงสิงห์ที่ประดับด้วยแก้วมณีอันเปิดแล้วในวิมานทอง ย่อมสำคัญโสตว่าดุจท่อเงินและดุจเส้นด้ายสำหรับช่างไม้ ย่อมสำคัญฆานะ (จมูก) อันได้ชื่อว่า จมูกโด่ง ว่าดุจแท่งหรดาลหรือมโนศิลาที่วางไว้โดยทำให้เป็นแท่ง ย่อมสำคัญชิวหา (ลิ้น) อันอ่อนนุ่ม ละเอียดอ่อน ให้รสอันไพเราะ ว่าดุจแผ่นผ้ากัมพลสีแดงสด ย่อมสำคัญกายว่าดุจต้นสาละอ่อนและดุจซุ้มประตูทอง ย่อมสำคัญใจว่าประเสริฐ ไม่เหมือนใจของผู้อื่น ย่อมสำคัญรูปารมณ์ว่าดุจสีแห่งทอง ดอกกรรณิการ์เป็นต้น ย่อมสำคัญสัททารมณ์ว่าดุจเสียงนกการเวก นกกาเหว่าที่เมาน้ำหวาน และเสียงขลุ่ยที่ประดับด้วยแก้วมณีอันเป่าเบาๆ ย่อมสำคัญคันธารมณ์อันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ เป็นต้นที่ตนได้แล้วว่า 'อารมณ์มีสภาพอย่างนี้จักมีแก่ใครอื่นนอกจากเราหรือ' จักษุเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นสภาพอันเป็นที่รักด้วย และเป็นสภาพอันเป็นที่ชอบใจด้วย แก่สัตว์ทั้งหลายผู้สำคัญอยู่อย่างนั้น ครั้นเมื่อสำคัญอย่างนั้น ตัณหาอันยังไม่เกิดย่อมเกิดแก่สัตว์เหล่านั้นในจักษุเป็นต้นเหล่านั้น และตัณหาอันเกิดแล้วย่อมตั้งอยู่บ่อยๆ โดยความเป็นไป เพราะเหตุนั้น พระเถระ (พระธรรมเสนาบดี) จึงกล่าวบทว่า 'จักษุเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจในโลก ตัณหานี้ย่อมเกิดเมื่อเกิดอยู่ในที่นี้' เป็นต้น ในบทว่า อุปปัชชมานา นั้น อรรถว่า เมื่อใดตัณหาย่อมเกิด เมื่อนั้นย่อมเกิดในปิยรูป สาตรูปนี้

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงสมุทยสัจจบแล้ว

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงนิโรธสัจ

35.

๓๕.

Nirodhasaccaniddese yo tassāyeva taṇhāyāti ettha ‘‘yo tasseva dukkhassā’’ti vattabbe yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, no aññathā. Yathāha –

ในการแสดงนิโรธสัจ ในบทว่า โย ตัสสายิวะ ตัณหายะ (ความดับตัณหานั้นนั่นเอง) นั้น ควรกล่าวว่า โย ตัสเสวะ ทุกขัสสะ (ความดับทุกข์นั้นนั่นเอง) เพราะเหตุว่า ทุกขสัจย่อมดับด้วยความดับสมุทัยนั่นเอง ย่อมไม่ดับด้วยประการอื่น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe, chinnopi rukkho punareva rūhati;

Evampi taṇhānusaye anūhate, nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti. (dha. pa. 338);

‘รากเหง้าอันไม่ถูกทำลาย มั่นคงอยู่ ต้นไม้แม้ถูกตัดแล้ว ย่อมงอกขึ้นอีกนั่นเอง ฉันใด ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นอีกบ่อยๆ เมื่ออนุสัยตัณหายังไม่ถูกถอนขึ้น ฉันนั้น’ ดังนี้ (ธ.ป. ๓๓๘)

Tasmā taṃ dukkhanirodhaṃ dassento samudayanirodhena dassetuṃ evamāha. Sīhasamānavuttino hi tathāgatā, te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca dassentā hetumhi paṭipajjanti, na phale. Suvānavuttino pana aññatitthiyā[Pg.148], te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca dassentā attakilamathānuyogena ceva tasseva ca desanāya phale paṭipajjanti, na hetumhīti. Sīhasamānavuttitāya satthā hetumhi paṭipajjanto ‘‘yo tassāyevā’’tiādimāha. Dhammasenāpatipi satthārā vuttakkamenevāha.

เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงแสดงความดับแห่งทุกข์นั้น เพื่อแสดงด้วยความดับแห่งสมุทัย จึงตรัสอย่างนี้ว่า 'โย ตัสสายิวะ' เป็นต้น จริงอยู่ พระตถาคตทั้งหลายมีปกติประพฤติเสมอด้วยพญาสิงห์ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นเมื่อยังให้ทุกข์ดับและเมื่อแสดงความดับแห่งทุกข์ ย่อมทรงปฏิบัติในเหตุคือตัณหา ไม่ทรงปฏิบัติในผล แต่เดียรถีย์ทั้งหลายผู้เป็นภายนอกพระศาสนามีปกติประพฤติเสมอด้วยสุนัข เดียรถีย์เหล่านั้นเมื่อยังให้ทุกข์ดับและเมื่อแสดงความดับแห่งทุกข์ ย่อมปฏิบัติในผลด้วยการประกอบตนให้ลำบากและด้วยการแสดงอัตตกิลมถานุโยคนั้นนั่นเอง ไม่ปฏิบัติในเหตุ ดังนี้ด้วย เพราะความเป็นผู้มีปกติประพฤติเสมอด้วยพญาสิงห์ พระศาสดาเมื่อทรงประสงค์จะปฏิบัติในเหตุ จึงตรัสบทว่า 'โย ตัสสายิวะ' เป็นต้น แม้พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ก็กล่าวโดยลำดับที่พระศาสดาตรัสแล้วนั่นเอง

Tattha tassāyeva taṇhāyāti yā sā taṇhā ‘‘ponobhavikā’’ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattā uppattinivesanavasena ca heṭṭhā pakāsitā, tassāyeva taṇhāya. Asesavirāganirodhoti virāgo vuccati maggo, ‘‘virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245; saṃ. ni. 3.12; mahāva. 23) hi vuttaṃ. Virāgena nirodho virāganirodho, anusayasamugghātato aseso virāganirodho asesavirāganirodho. Atha vā virāgoti hi pahānaṃ vuccati, tasmā aseso virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā. Atthato pana sabbāneva panetāni asesavirāganirodhotiādīni nibbānasseva vevacanāni. Paramatthato hi dukkhanirodhaṃ ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā asesā virajjati nirujjhati, tasmā taṃ ‘‘tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho’’ti vuccati. Nibbānañca āgamma taṇhā cajīyati paṭinissajjīyati muccati na allīyati, kāmaguṇālayesu cettha ekopi ālayo natthi, tasmā nibbānaṃ cāgo paṭinissaggo mutti anālayoti vuccati. Ekameva hi nibbānaṃ, nāmāni panassa sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasena anekāni honti. Seyyathidaṃ – asesavirāgo asesanirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo taṇhākkhayo anuppādo appavattaṃ animittaṃ appaṇihitaṃ anāyūhanaṃ appaṭisandhi anupapatti agati ajātaṃ ajaraṃ abyādhi amataṃ asokaṃ aparidevaṃ anupāyāsaṃ asaṃkiliṭṭhantiādīni.

ในบทว่า โย ตัสสายิวะ เป็นต้นนั้น บทว่า ตัสสายิวะ ตัณหายะ (แห่งตัณหานั้นนั่นเอง) นั้น คือ แห่งตัณหานั้นนั่นเองที่กล่าวแล้วว่า 'โปโนภวิกา' (ยังภพใหม่ให้เกิด) และจำแนกแล้วโดยความเป็นกามตัณหาเป็นต้น และแสดงแล้วโดยความเป็นไปแห่งการเกิดและการตั้งอยู่ในการแสดงทุกขสัจเบื้องต่ำ บทว่า อเสสวิราคนิโรธะ (ความดับโดยไม่เหลือด้วยความคลายกำหนัด) นั้น มรรคเรียกว่า วิราคะ (ความคลายกำหนัด) จริงอยู่ ตรัสไว้ว่า 'ย่อมหลุดพ้นเพราะความคลายกำหนัด' (ม.อุ. ๑.๒๔๕; สํ.สฬ. ๓.๑๒; มหาวรรค ๒๓) ความดับแห่งตัณหาด้วยมรรคคือ วิราคนิโรธะ ความดับโดยไม่เหลือด้วยความคลายกำหนัดคือ อเสสวิราคนิโรธะ เพราะการถอนอนุสัยขึ้น อีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุว่า บทว่า วิราคะ ย่อมกล่าวถึงการละ เพราะเหตุนั้น การละตัณหาโดยไม่เหลือ การดับตัณหาโดยไม่เหลือ ดังนี้ การประกอบในบทว่า อเสสวิราคนิโรธะ นี้ พึงเห็นอย่างนี้ แต่โดยอรรถแล้ว บทว่า อเสสวิราคนิโรธะ เป็นต้นเหล่านี้ทั้งหมดนั่นเอง เป็นชื่อของพระนิพพานนั่นเอง จริงอยู่ โดยปรมัตถ์ พระนิพพานเรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ แต่เพราะเหตุว่า ตัณหาย่อมคลายกำหนัดและย่อมดับโดยไม่เหลือเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้น เพราะเหตุนั้น พระนิพพานนั้นจึงเรียกว่า 'ความดับโดยไม่เหลือด้วยความคลายกำหนัดแห่งตัณหานั้นนั่นเอง' และเมื่ออาศัยพระนิพพาน ตัณหาย่อมสละ ย่อมสละคืน ย่อมหลุดพ้น ย่อมไม่ติดข้อง และในพระนิพพานนี้ อาลัยแม้แต่อย่างหนึ่งในอาลัยคือกามคุณทั้งหลายย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระนิพพานอันเป็นอสังขตะจึงเรียกว่า จาคะ ปฏินิสสัคคะ มุตติ อนาลัย จริงอยู่ พระนิพพานมีอย่างเดียวเท่านั้น แต่ถึงอย่างนั้น ชื่อของพระนิพพานอันเป็นอสังขตะนั้นมีมากโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อชื่อของสังขตธรรมทั้งปวง คือ อเสสวิราคะ อเสสนิโรธะ จาคะ ปฏินิสสัคคะ มุตติ อนาลัย ราคักขยะ โทสักขยะ โมหักขยะ ตัณหักขยะ อนุปปาทะ อัปปวัตติ อนิมิตตะ อัปปณิหิตะ อนายูหนะ อัปปฏิสนธิ อนุปปัตติ อคติ อชาตะ อชระ อัพยาธิ อมตะ อโสกะ อปริเทวะ อนุปายาสะ อสังกิลิฏฐะ เป็นต้น

Idāni maggena chinnāya nibbānaṃ āgamma appavattippattāyapi ca taṇhāya yesu vatthūsu tassā uppatti dassitā, tattheva abhāvaṃ dassetuṃ sā kho panesātiādimāha. Tattha yathā puriso khette jātaṃ tittakālābuvalliṃ disvā aggato paṭṭhāya mūlaṃ pariyesitvā chindeyya, sā anupubbena milāyitvā appaññattiṃ gaccheyya, tato tasmiṃ khette tittakālābu niruddhā pahīnāti vucceyya, evameva khette tittakālābu [Pg.149] viya cakkhādīsu taṇhā. Sā ariyamaggena mūlacchinnā nibbānaṃ āgamma appavattiṃ gacchati. Evaṃ gatā pana tesu vatthūsu khette tittakālābu viya na paññāyati. Yathā ca aṭavito core ānetvā nagarassa dakkhiṇadvāre ghāteyyuṃ, tato aṭaviyaṃ corā matāti vā māritāti vā vucceyyuṃ, evameva aṭaviyaṃ corā viya yā cakkhādīsu taṇhā, sā dakkhiṇadvāre corā viya nibbānaṃ āgamma niruddhattā nibbāne niruddhā. Evaṃ niruddhā pana tesu vatthūsu aṭaviyaṃ corā viya na paññāyati. Tenassā tattheva nirodhaṃ dassento ‘‘cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyatī’’tiādimāha. Atha vā taṇhuppādavatthussa pariññātattā pariññātavatthusmiṃ puna na uppajjanato anuppādanirodhavasena taṇhuppādavatthusmiṃyeva nirujjhatīti vuccati. Ettha ca uppajjanapaṭipakkhavasena pahīyatīti vuttaṃ, nivisanapaṭipakkhavasena nirujjhatīti.

บัดนี้ เพื่อแสดงความไม่มีแห่งตัณหาในวัตถุ (อันเป็นที่รักและที่พอใจ) เหล่านั้นนั่นเอง ซึ่งตัณหานั้นถูกอริยมรรคตัดขาดแล้ว และถึงความไม่เกิดขึ้นแล้วโดยอาศัยพระนิพพาน อันเป็นวัตถุที่ตัณหานั้นถูกแสดงว่าเกิดขึ้น พระเถระจึงกล่าวคำว่า 'สา โข ปเนสา' เป็นต้น ในบทนั้น เหมือนบุรุษเห็นเถาบวบขมที่เกิดในนาแล้ว แสวงหารากตั้งแต่ปลายแล้วตัดเสีย เถาบวบขมนั้นก็เหี่ยวแห้งไปโดยลำดับ ถึงซึ่งความไม่ปรากฏ หรือไม่ถูกเรียกว่าเถาบวบขม หลังจากนั้น บวบขมในนานั้นก็ถูกกล่าวว่าดับแล้ว ละแล้ว ฉันใด ตัณหาในจักขุเป็นต้น ก็เหมือนบวบขมในนา ฉันนั้น ตัณหานั้นถูกอริยมรรคตัดรากแล้ว เข้าถึงนิพพานแล้ว ย่อมถึงซึ่งความไม่เกิดขึ้น ตัณหาที่ถึงซึ่งความไม่เกิดขึ้นแล้วนั้น ย่อมไม่ปรากฏในวัตถุเหล่านั้น เหมือนบวบขมในนา เหมือนนำโจรจากป่ามาฆ่าที่ประตูทิศใต้ของเมือง หลังจากนั้น โจรในป่าก็ถูกกล่าวว่าตายแล้ว หรือถูกฆ่าแล้ว ฉันใด ตัณหาในจักขุเป็นต้น ก็เหมือนโจรในป่า ฉันนั้น ตัณหานั้นก็ดับไปในนิพพาน เพราะเข้าถึงนิพพานแล้วดับไป เหมือนโจรที่ถูกฆ่าที่ประตูทิศใต้ ตัณหาที่ดับไปแล้วนั้น ย่อมไม่ปรากฏในวัตถุเหล่านั้น เหมือนโจรในป่า เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวคำว่า 'จักขุในโลกเป็นรูปที่น่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อถูกละ ย่อมถูกละในที่นี้' เป็นต้น เพื่อแสดงความดับแห่งตัณหาในวัตถุอันเป็นที่รักและที่พอใจนั้นเอง อีกอย่างหนึ่ง เพราะวัตถุอันเป็นที่เกิดแห่งตัณหาถูกกำหนดรู้แล้ว ตัณหาจึงไม่เกิดขึ้นอีกในวัตถุที่ถูกกำหนดรู้นั้น จึงถูกกล่าวว่าดับไปในวัตถุอันเป็นที่เกิดแห่งตัณหานั้นเอง โดยอำนาจแห่งความดับที่ไม่เกิดขึ้นอีก ในบทนี้ คำว่า 'ปหิยติ' (ถูกละ) ถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งปฏิปักษ์ของการเกิดขึ้น และคำว่า 'นิรุชฌติ' (ดับไป) ถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งปฏิปักษ์ของการตั้งอยู่

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงนิโรธสัจจะ จบแล้ว

Maggasaccaniddesavaṇṇanā

คำอธิบายการแสดงมรรคสัจจะ

36.

๓๖.

Maggasaccaniddese ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ (vibha. aṭṭha. 205). Ariyoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā, ariyabhāvakarattā, ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo. Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko. Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā, pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ aṅgamattameva hoti, aṅgavinimutto natthi.

ในการแสดงมรรคสัจจะ คำว่า 'อยเมว' เป็นการกำหนดเพื่อปฏิเสธมรรคอื่น (วิภังคอรรถกถา 205) ชื่อว่าอริยะ เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลสที่มรรคนั้นๆ พึงฆ่า เพราะเป็นเหตุให้เป็นอริยะ และเพราะเป็นเหตุให้ได้อริยผล มรรคนี้มีองค์แปด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอัฏฐังคิกะ (มีองค์แปด) มรรคมีองค์แปดนั้นเป็นเพียงองค์เท่านั้น เหมือนกองทัพที่มีองค์สี่ เหมือนดนตรีที่มีองค์ห้า ไม่มีอัฏฐังคิกะที่ปราศจากองค์

Idāni aṅgamattameva maggo aṅgavinimutto natthīti dassento sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhītiādimāha. Tattha sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Tesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi [Pg.150] tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti, nibbānañca ārammaṇaṃ karonti. Visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme sammā abhiniropeti, sammāvācā sammā pariggaṇhāti, sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti, sammāājīvo sammā vodāpeti, sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti, sammāsati sammā upaṭṭhāpeti, sammāsamādhi sammā samādahati.

บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายว่า มรรคเป็นเพียงองค์เท่านั้น ไม่มีมรรคที่ปราศจากองค์ พระเถระจึงกล่าวคำว่า 'สัมมาทิฏฐิ... สัมมาสมาธิ' เป็นต้น ในบทว่า 'สัมมาทิฏฐิ' เป็นต้นนั้น สัมมาทิฏฐิ มีลักษณะคือการเห็นชอบ สัมมาสังกัปปะ มีลักษณะคือการยกขึ้นสู่ (อารมณ์) ชอบ สัมมาวาจา มีลักษณะคือการกำหนดถือชอบ สัมมากัมมันตะ มีลักษณะคือการยังธรรมให้ตั้งขึ้นชอบ สัมมาอาชีวะ มีลักษณะคือการทำให้ผ่องใสชอบ สัมมาวายามะ มีลักษณะคือการประคองไว้ชอบ สัมมาสติ มีลักษณะคือการปรากฏขึ้นชอบ สัมมาสมาธิ มีลักษณะคือการตั้งไว้ชอบ ในธรรมทั้งแปดนั้น แต่ละองค์มีกิจสามอย่าง คือ สัมมาทิฏฐิย่อมละมิจฉาทิฏฐิพร้อมด้วยกิเลสปฏิปักษ์อื่นๆ ของตน และกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ และย่อมเห็นธรรมที่สัมปยุตต์ เพราะไม่หลงงมงาย โดยอำนาจแห่งการกำจัดโมหะที่ปิดบังนิพพานนั้น สัมมาสังกัปปะเป็นต้นก็เช่นกัน ย่อมละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้น และกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ โดยเฉพาะในที่นี้ สัมมาสังกัปปะย่อมยกธรรมที่เกิดร่วมกันขึ้นสู่ (อารมณ์) โดยชอบ สัมมาวาจาย่อมกำหนดถือโดยชอบ สัมมากัมมันตะย่อมยังธรรมให้ตั้งขึ้นโดยชอบ สัมมาอาชีวะย่อมทำให้ผ่องใสโดยชอบ สัมมาวายามะย่อมประคองไว้โดยชอบ สัมมาสติย่อมให้ปรากฏขึ้นโดยชอบ สัมมาสมาธิย่อมตั้งไว้โดยชอบ

Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammāvācādayo tayo pubbabhāge viratiyopi honti cetanāyopi, maggakkhaṇe pana viratiyoyeva. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

อีกประการหนึ่ง สัมมาทิฏฐินี้ ในส่วนเบื้องต้น ย่อมมีขณะต่างกัน มีอารมณ์ต่างกัน ในขณะแห่งมรรค ย่อมมีขณะเดียว มีอารมณ์เดียวคือนิพพาน แต่โดยกิจ ย่อมได้ชื่อสี่อย่าง คือ 'ญาณในทุกข์' เป็นต้น สัมมาสังกัปปะเป็นต้นเจ็ดองค์แห่งมรรคก็เช่นกัน ในส่วนเบื้องต้น ย่อมมีขณะต่างกัน มีอารมณ์ต่างกัน ในขณะแห่งมรรค ย่อมมีขณะเดียว มีอารมณ์เดียว ในบรรดาองค์เหล่านั้น สัมมาสังกัปปะโดยกิจ ย่อมได้ชื่อสามอย่าง คือ 'เนกขัมมสังกัปปะ' เป็นต้น สัมมาวาจาเป็นต้นสามองค์ ในส่วนเบื้องต้น ย่อมเป็นวิรติบ้าง เป็นเจตนาบ้าง แต่ในขณะแห่งมรรค ย่อมเป็นวิรติเท่านั้น สัมมาวายามะและสัมมาสติสองอย่างนี้ โดยกิจ ย่อมได้ชื่อสี่อย่าง โดยอำนาจแห่งสัมมัปปธานและสติปัฏฐาน แต่ สัมมาสมาธิ ในส่วนเบื้องต้นก็ดี ในขณะแห่งมรรคก็ดี ย่อมเป็นสัมมาสมาธิเท่านั้น

Iti imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 16, 20, 29) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā.

ดังนี้ ในธรรมแปดประการเหล่านี้ สัมมาทิฏฐิจึงถูกแสดงก่อน เพราะเป็นประโยชน์มากแก่โยคีผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุนิพพานโดยพระผู้มีพระภาค จริงอยู่ สัมมาทิฏฐิองค์นี้ถูกกล่าวว่า 'ปัญญาประทีป ปัญญาศาสตรา' ด้วย เพราะเหตุนั้น โยคีผู้ปฏิบัติย่อมกำจัดอวิชชามืดมิดด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นวิปัสสนาญาณในส่วนเบื้องต้น และฆ่ากิเลสอันเป็นโจร ย่อมเข้าถึงนิพพานโดยสวัสดี เพราะเหตุนั้น สัมมาทิฏฐิจึงถูกแสดงก่อน

Sammāsaṅkappo pana tassā bahūpakāro. Tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivattetvā parivattetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento ‘‘ayaṃ kūṭo ayaṃ cheko’’ti jānāti, evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime rūpāvacarādayo’’ti jānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivattetvā parivattetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme [Pg.151] upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinnadhamme yogāvacaro paññāya ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti. Tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhānantaraṃ vutto.

อนึ่ง สัมมาสังกัปปะย่อมเป็นอุปการะมากแก่สัมมาทิฏฐินั้น เพราะเหตุนั้น สัมมาสังกัปปะจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากสัมมาทิฏฐินั้น. เหมือนอย่างนายช่างทองผู้ตรวจดูเหรียญกษาปณ์ด้วยตา โดยพลิกกลับไปกลับมาด้วยมือ ย่อมรู้ว่า "เหรียญนี้ปลอม เหรียญนี้แท้" ฉันใด โยคาวจรบุคคลก็ฉันนั้น ย่อมรู้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกามาวจร ธรรมเหล่านี้เป็นรูปาวจรเป็นต้น" โดยพิจารณาด้วยวิตกซ้ำแล้วซ้ำเล่าในเบื้องต้น และพิจารณาด้วยวิปัสสนาปัญญา. หรือเหมือนอย่างนายช่างไม้ เมื่อมีคนให้ท่อนไม้ใหญ่ที่จับปลายพลิกกลับไปกลับมาแล้ว ย่อมใช้ขวานถากท่อนไม้นั้นแล้วนำไปใช้ในการงาน ฉันใด โยคาวจรบุคคลก็ฉันนั้น ย่อมจำแนกธรรมที่พิจารณาด้วยวิตกซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยนัยมีอาทิว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกามาวจร ธรรมเหล่านี้เป็นรูปาวจร" ด้วยปัญญา แล้วนำไปใช้ในการงาน (วิปัสสนา). เพราะเหตุนั้น สัมมาสังกัปปะจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากสัมมาทิฏฐิ.

Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā, evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, gahapati, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti (ma. ni. 1.463). Tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.

สัมมาสังกัปปะนี้ ย่อมเป็นอุปการะแก่สัมมาทิฏฐิฉันใด ย่อมเป็นอุปการะแก่สัมมาวาจาด้วยฉันนั้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูกรคฤหบดี บุคคลย่อมตรึกตรองพิจารณาแล้วจึงเปล่งวาจาในภายหลัง" เพราะเหตุนั้น สัมมาวาจาจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากสัมมาสังกัปปะนั้น.

Yasmā pana ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti, tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto.

อนึ่ง เพราะเหตุว่า ชนทั้งหลายในโลกย่อมตระเตรียมด้วยวาจาก่อนว่า "เราจักทำสิ่งนั้นสิ่งนี้" แล้วจึงประกอบการงานทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น วาจาจึงเป็นอุปการะแก่กายกรรม สัมมากัมมันตะจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากสัมมาวาจา.

Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhaṃ kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati, na itarassa, tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto.

อนึ่ง เพราะเหตุว่า ศีลมีอาชีวะเป็นที่แปด ย่อมบริบูรณ์แก่บุคคลผู้ละวจีทุจริต ๔ อย่าง และกายทุจริต ๓ อย่าง แล้วบำเพ็ญสุจริตทั้งสองนั้นให้บริบูรณ์เท่านั้น ไม่บริบูรณ์แก่บุคคลอื่น เพราะเหตุนั้น สัมมาอาชีวะจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะทั้งสองนั้น.

Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā paritosaṃ katvā suttappamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho sabbairiyāpathesu idaṃ vīriyamārabhitabbanti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto.

อนึ่ง ไม่ควรที่บุคคลผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์แล้วจะพึงอยู่ด้วยความประมาท โดยทำความพอใจเพียงเท่านี้ว่า "อาชีวะของเราบริสุทธิ์แล้ว" แต่ควรปรารภความเพียรนี้ในอิริยาบถทั้งปวง เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงสิ่งนี้ สัมมาวายามะจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากนั้น.

Tato āraddhavīriyenāpi kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā kātabbāti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāsati vuttā.

อนึ่ง เพื่อแสดงว่า แม้บุคคลผู้ปรารภความเพียรแล้ว ก็พึงตั้งสติไว้ให้มั่นในวัตถุ ๔ อย่าง มีกายเป็นต้น (คือ กาย เวทนา จิต ธรรม) เพราะเหตุนั้น สัมมาสติจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากสัมมาวายามะนั้น.

Yasmā pana evaṃ sūpaṭṭhitāya satiyā samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatianantaraṃ sammāsamādhi vuttoti veditabboti.

อนึ่ง เพราะเหตุว่า เมื่อสติที่ตั้งมั่นดีแล้วอย่างนี้ ย่อมสามารถสืบเสาะหาแนวทางของธรรมทั้งหลายที่เป็นอุปการะและไม่อุปการะแก่สมาธิ แล้วตั้งจิตไว้ในอารมณ์อันเป็นหนึ่งได้ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า สัมมาสมาธิจึงถูกกล่าวไว้ต่อจากสัมมาสติ.

Sammādiṭṭhiniddese ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni dve vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. Purimāni hi dve saccāni ‘‘pañcakkhandhā dukkhaṃ, taṇhā samudayo’’ti evaṃ saṅkhepena ca, ‘‘katame [Pg.152] pañcakkhandhā? Rūpakkhandho’’tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti. Itaresu pana dvīsu saccesu ‘‘nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti. So evaṃ kammaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṃ pahānapaṭivedhena paṭivijjhati. Nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhati, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena…pe… maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti.

ในสัมมาทิฏฐินิทเทส ได้แสดงกัมมัฏฐานอันเป็นที่ตั้งแห่งสัจจะ ๔ ประการ โดยมีอาทิว่า "ความรู้ในทุกข์". ในสัจจะ ๔ ประการนั้น สัจจะ ๒ ประการแรกเป็นวัฏฏะ สัจจะ ๒ ประการหลังเป็นวิวัฏฏะ. ในสัจจะเหล่านั้น ภิกษุย่อมมีการน้อมใจไปในกัมมัฏฐานในวัฏฏะ แต่ไม่มีการน้อมใจไปในวิวัฏฏะ. สัจจะ ๒ ประการแรกนั้นคือ "ขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ ตัณหาเป็นสมุทัย" ดังนี้โดยย่อ และโดยพิสดารด้วยนัยมีอาทิว่า "ขันธ์ ๕ คืออะไร? คือรูปขันธ์" โยคาวจรบุคคลผู้เรียนจากอาจารย์แล้วท่องบ่นซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยวาจา ย่อมทำกัมมัฏฐานได้. อนึ่ง ในสัจจะ ๒ ประการที่เหลือ โยคาวจรบุคคลย่อมทำกัมมัฏฐานได้เพียงด้วยการฟังว่า "นิโรธสัจจะน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มรรคสัจจะน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ" ดังนี้. บุคคลผู้ทำกัมมัฏฐานอย่างนี้ ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ ประการด้วยการแทงตลอดอันเดียว ย่อมตรัสรู้พร้อมด้วยการตรัสรู้พร้อมอันเดียว. ย่อมแทงตลอดทุกข์ด้วยปัญญาอันแทงตลอดโดยปริญญา ย่อมแทงตลอดสมุทัยด้วยปัญญาอันแทงตลอดโดยการละ ย่อมแทงตลอดนิโรธด้วยปัญญาอันแทงตลอดโดยการทำให้แจ้ง ย่อมแทงตลอดมรรคด้วยปัญญาอันแทงตลอดโดยการเจริญ. ย่อมตรัสรู้พร้อมทุกข์ด้วยการตรัสรู้พร้อมโดยปริญญา... (ละไว้)... ย่อมตรัสรู้พร้อมมรรคด้วยการตรัสรู้พร้อมโดยการเจริญ.

Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti, dvīsu savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti nirodhe ārammaṇapaṭivedho. Tattha sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ. Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti, ayañca ādikammiko. Tasmā sā idha na vuttā. Imassa ca bhikkhuno pubbe pariggahato ‘‘dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahato paṭṭhāya hoti. Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti…pe… maggo bhāvitova hoti.

สำหรับโยคาวจรบุคคลนั้น ในเบื้องต้น ย่อมมีการเรียน การสอบถาม การฟัง การทรงจำ การพิจารณา และการแทงตลอดในสัจจะ ๒ ประการ (คือ ทุกข์และสมุทัย) และย่อมมีการฟังและการแทงตลอดเท่านั้นในสัจจะ ๒ ประการ (คือ นิโรธและมรรค). ในเบื้องปลาย (ขณะแห่งมรรคจิต) ย่อมมีการแทงตลอดโดยกิจในสัจจะ ๓ ประการ (คือ ทุกข์ สมุทัย และมรรค) และย่อมมีการแทงตลอดโดยเป็นอารมณ์ในนิโรธสัจจะ. ในขณะนั้น ปัญญาอันแทงตลอดทั้งหมดเป็นโลกุตตระ ส่วนปัญญาอันเกิดจากการฟัง การทรงจำ และการพิจารณาเป็นโลกิยะ เป็นกามาวจร. อนึ่ง ปัจจเวกขณญาณย่อมมีแก่บุคคลผู้บรรลุสัจจะแล้ว แต่โยคาวจรบุคคลนี้เป็นผู้เริ่มบำเพ็ญ เพราะเหตุนั้น ปัจจเวกขณญาณจึงไม่ถูกกล่าวไว้ในที่นี้. และสำหรับภิกษุผู้เริ่มบำเพ็ญนี้ ก่อนการกำหนดรู้สัจจะ ๔ ประการ ย่อมไม่มีการมนสิการ การน้อมใจไป การตั้งใจ และการพิจารณาว่า "เราจักกำหนดรู้ทุกข์ เราจักละสมุทัย เราจักทำให้แจ้งนิโรธ เราจักเจริญมรรค" แต่ย่อมมีตั้งแต่การกำหนดรู้สัจจะ ๔ ประการเป็นต้นไป. อนึ่ง ในเบื้องปลาย (ขณะแห่งผลจิต) ทุกข์ย่อมเป็นสิ่งที่กำหนดรู้แล้วเท่านั้น... (ละไว้)... มรรคย่อมเป็นสิ่งที่เจริญแล้วเท่านั้น.

Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni. Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ, khāṇukaṇṭakappahārādīsu ‘‘aho dukkha’’nti vattabbatampi āpajjati. Samudayasaccaṃ khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ. Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ. Iti tāni duddasattā gambhīrāni. Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya, avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṃ viya ca hoti. Iti tāni gambhīrattā duddasāni. Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti.

ในสัจจะ ๔ ประการนั้น สัจจะ ๒ ประการ (คือ ทุกข์และสมุทัย) เป็นของลึกซึ้งเพราะเห็นได้ยาก หรือแทงตลอดได้ยาก. สัจจะ ๒ ประการ (คือ นิโรธและมรรค) เป็นของเห็นได้ยากเพราะลึกซึ้ง. แท้จริง ทุกขสัจจะย่อมปรากฏโดยการเกิดขึ้น แม้คำกล่าวว่า "โอ้ ทุกข์หนอ" ก็ย่อมเกิดขึ้นในกรณีที่สะดุดตอ ถูกหนามตำเป็นต้น. สมุทยสัจจะย่อมปรากฏโดยการเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความอยากเคี้ยว อยากบริโภคเป็นต้น. อนึ่ง สัจจะทั้งสองนั้น (ทุกข์และสมุทัย) เป็นของลึกซึ้งทั้งคู่โดยการแทงตลอดลักษณะ. เพราะเหตุนั้น สัจจะเหล่านั้นจึงเป็นของลึกซึ้งเพราะเห็นได้ยาก หรือแทงตลอดได้ยาก. อนึ่ง การประกอบความเพียรเพื่อเห็นสัจจะ ๒ ประการที่เหลือ (คือ นิโรธและมรรค) ย่อมเหมือนกับการเหยียดมือเพื่อคว้าภวัคคะ (ภพสูงสุด) หรือเหมือนกับการเหยียดเท้าเพื่อสัมผัสอเวจี หรือเหมือนกับการเอาปลายขนทรายที่แยกออกเป็นร้อยส่วนมาจรดปลายกัน. เพราะเหตุนั้น สัจจะเหล่านั้นจึงเป็นของเห็นได้ยากเพราะลึกซึ้ง. คำกล่าวมีอาทิว่า "ความรู้ในทุกข์" นี้ ถูกกล่าวไว้โดยอ้างถึงการเกิดขึ้นของปัญญาในเบื้องต้น ด้วยอำนาจแห่งการเรียนเป็นต้น ในสัจจะ ๔ ประการที่เป็นของลึกซึ้งเพราะเห็นได้ยาก และเป็นของเห็นได้ยากเพราะลึกซึ้งอย่างนี้. อนึ่ง ในขณะแห่งการแทงตลอด ปัญญานั้นย่อมเป็นหนึ่งเดียวเท่านั้น.

Apare [Pg.153] panāhu – catubbidhaṃ saccesu ñāṇaṃ sutamayañāṇaṃ vavatthānañāṇaṃ sammasanañāṇaṃ abhisamayañāṇanti. Tattha katamaṃ sutamayañāṇaṃ? Saṃkhittena vā vitthārena vā cattāri saccāni sutvā jānāti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ samudayo, ayaṃ nirodho, ayaṃ maggo’’ti. Idaṃ sutamayañāṇaṃ. Katamaṃ vavatthānañāṇaṃ? So sutānaṃ atthaṃ upaparikkhati dhammato ca lakkhaṇato ca, ‘‘ime dhammā imasmiṃ sacce pariyāpannā, imassa saccassa idaṃ lakkhaṇa’’nti sanniṭṭhānaṃ karoti. Idaṃ vavatthānañāṇaṃ. Katamaṃ sammasanañāṇaṃ? So evaṃ yathānupubbaṃ cattāri saccāni vavatthapetvā atha dukkhameva gahetvā yāva gotrabhuñāṇaṃ aniccato dukkhato anattato sammasati. Idaṃ sammasanañāṇaṃ. Katamaṃ abhisamayañāṇaṃ? Lokuttaramaggakkhaṇe ekena ñāṇena cattāri saccāni apubbaṃ acarimaṃ abhisameti ‘‘dukkhaṃ pariññābhisamayena, samudayaṃ pahānābhisamayena, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisametī’’ti. Idaṃ abhisamayañāṇanti.

อนึ่ง อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า ญาณในอริยสัจ ๔ มี สุตมยญาณ (ญาณอันเกิดจากการฟัง), ววัตถานญาณ (ญาณอันกำหนดแยกแยะ), สัมมสนญาณ (ญาณอันพิจารณา) และอภิสมยญาณ (ญาณอันแทงตลอด) ดังนี้. ในญาณ ๔ อย่างนั้น สุตมยญาณเป็นไฉน? คือ การที่บุคคลได้ฟังอริยสัจ ๔ โดยย่อหรือโดยพิสดารแล้ว ย่อมรู้ว่า “นี้คือทุกข์, นี้คือสมุทัย, นี้คือนิโรธ, นี้คือมรรค” ดังนี้. นี้คือสุตมยญาณ. ววัตถานญาณเป็นไฉน? คือ บุคคลนั้นย่อมพิจารณาอรรถแห่งสัจจะที่ได้ฟังมาแล้ว โดยความเป็นธรรมและโดยความเป็นลักษณะ ย่อมกำหนดตัดสินว่า “ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสัจจะนี้, นี้คือลักษณะของสัจจะนี้” ดังนี้. นี้คือววัตถานญาณ. สัมมสนญาณเป็นไฉน? คือ บุคคลนั้นเมื่อกำหนดแยกแยะอริยสัจ ๔ โดยลำดับอย่างนี้แล้ว ภายหลังย่อมยึดเอาแต่ทุกขสัจอย่างเดียว พิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ, โดยความเป็นทุกข์, โดยความเป็นอนัตตา จนถึงโคตรภูญาณ. นี้คือสัมมสนญาณ. อภิสมยญาณเป็นไฉน? คือ ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ญาณอันเดียว ย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔ โดยไม่ก่อนไม่หลังกัน คือ ย่อมแทงตลอดทุกข์ด้วยปริญญาภิสมยะ (การแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้), ย่อมแทงตลอดสมุทัยด้วยปหานาภิสมยะ (การแทงตลอดด้วยการละ), ย่อมแทงตลอดนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมยะ (การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้ง), ย่อมแทงตลอดมรรคด้วยภาวนาภิสมยะ (การแทงตลอดด้วยการเจริญ) ดังนี้. นี้คืออภิสมยญาณ.

Sammāsaṅkappaniddese kāmato nissaṭoti nekkhammasaṅkappo. Byāpādato nissaṭoti abyāpādasaṅkappo. Vihiṃsāya nissaṭoti avihiṃsāsaṅkappo. Tattha nekkhammavitakko kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati, abyāpādavitakko byāpādavitakkassa, avihiṃsāvitakko vihiṃsāvitakkassa. Tathā nekkhammaabyāpādaavihiṃsāvitakkā kāmabyāpādavihiṃsāvitakkānaṃ paccanīkā hutvā uppajjanti.

ในคำอธิบายเรื่องสัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ) ความดำริที่ปราศจากกามเรียกว่า เนกขัมมสังกัปปะ (ความดำริในการออกจากกาม). ความดำริที่ปราศจากพยาบาทเรียกว่า อัพยาปาทสังกัปปะ (ความดำริในอันไม่พยาบาท). ความดำริที่ปราศจากการเบียดเบียนเรียกว่า อวิหิงสาสังกัปปะ (ความดำริในอันไม่เบียดเบียน). ในบรรดาสังกัปปะทั้งสามนั้น เนกขัมมวิตกย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำซึ่งการกำจัดและตัดขาดซึ่งเหตุแห่งกามวิตก, อัพยาปาทวิตกย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำซึ่งการกำจัดและตัดขาดซึ่งเหตุแห่งพยาบาทวิตก, อวิหิงสาวิตกย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำซึ่งการกำจัดและตัดขาดซึ่งเหตุแห่งวิหิงสาวิตก. อนึ่ง เนกขัมมวิตก, อัพยาปาทวิตก และอวิหิงสาวิตก ย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อกามวิตก, พยาบาทวิตก และวิหิงสาวิตก.

Tattha yogāvacaro kāmavitakkassa padaghātanatthaṃ kāmavitakkaṃ vā sammasati aññaṃ vā pana kiñci saṅkhāraṃ. Athassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati, vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpeti. Athassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati. Byāpādavitakkassapi padaghātanatthaṃ byāpādavitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ, vihiṃsāvitakkassa padaghātanatthaṃ vihiṃsāvitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati. Athassa vipassanākkhaṇeti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.

ในข้อนั้น พระโยคาวจรเพื่อประโยชน์แก่การกำจัดเหตุแห่งกามวิตก ย่อมพิจารณากามวิตกนั้นเอง หรือสังขารอื่นใดก็ได้. ครั้นแล้วในขณะแห่งวิปัสสนา สังกัปปะที่ประกอบด้วยวิปัสสนา ย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำซึ่งการกำจัดและตัดขาดซึ่งเหตุแห่งกามวิตก ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน (การละด้วยองค์นั้นๆ), ย่อมยังวิปัสสนาให้พากเพียรไปสู่มรรค. ครั้นแล้วในขณะแห่งมรรค สังกัปปะที่ประกอบด้วยมรรค ย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำซึ่งการกำจัดและตัดขาดซึ่งเหตุแห่งกามวิตก ด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน (การละด้วยการตัดขาด). แม้เพื่อประโยชน์แก่การกำจัดเหตุแห่งพยาบาทวิตก ก็ย่อมพิจารณาพยาบาทวิตกนั้นเอง หรือสังขารอื่นใดก็ได้. เพื่อประโยชน์แก่การกำจัดเหตุแห่งวิหิงสาวิตก ก็ย่อมพิจารณาวิหิงสาวิตกนั้นเอง หรือสังขารอื่นใดก็ได้. ครั้นแล้วในขณะแห่งวิปัสสนาเป็นต้น พึงประกอบถ้อยคำทั้งหมดด้วยนัยก่อนหน้านี้เท่านั้น.

Kāmavitakkādīnaṃ [Pg.154] pana tiṇṇampi pāḷiyaṃ vibhattesu aṭṭhatiṃsārammaṇesu ekakammaṭṭhānampi apaccanīkaṃ nāma natthi. Ekantato pana kāmavitakkassa tāva asubhesu paṭhamajjhānameva paccanīkaṃ, byāpādavitakkassa mettāya tikacatukkajjhānāni, vihiṃsaāvitakkassa karuṇāya tikacatukkajjhānāni. Tasmā asubhaparikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe jhānasampayutto vitakko vikkhambhanavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati, jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapentassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati, vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpentassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati. Evaṃ uppanno nekkhammasaṅkappoti vuccatīti veditabbo.

อนึ่ง ในบรรดาอารมณ์ ๓๘ อย่างที่จำแนกไว้ในพระบาลี (ธัมมสังคณี) ของวิตก ๓ อย่างมีกามวิตกเป็นต้นนั้น ไม่มีกัมมัฏฐานแม้แต่อย่างเดียวที่มิใช่ปฏิปักษ์. อนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ปฐมฌานที่เกิดขึ้นในอสุภกัมมัฏฐานเท่านั้น เป็นปฏิปักษ์ต่อกามวิตก, ติกฌานและจตุกกฌานที่เกิดขึ้นในเมตตา เป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาทวิตก, ติกฌานและจตุกกฌานที่เกิดขึ้นในกรุณา เป็นปฏิปักษ์ต่อวิหิงสาวิตก. เพราะฉะนั้น เมื่อบุคคลทำอสุภปริกรรมแล้วเข้าถึงฌาน ในขณะแห่งสมาบัติ วิตกที่ประกอบด้วยฌาน ย่อมเกิดขึ้นเป็นปฏิปักษ์ต่อกามวิตกด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนปหาน (การละด้วยการข่มไว้). เมื่อบุคคลทำฌานให้เป็นบาทแล้วตั้งวิปัสสนาขึ้น ในขณะแห่งวิปัสสนา สังกัปปะที่ประกอบด้วยวิปัสสนา ย่อมเกิดขึ้นเป็นปฏิปักษ์ต่อกามวิตกด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. เมื่อบุคคลพากเพียรวิปัสสนาแล้วเข้าถึงมรรค ในขณะแห่งมรรค สังกัปปะที่ประกอบด้วยมรรค ย่อมเกิดขึ้นเป็นปฏิปักษ์ต่อกามวิตกด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน. พึงทราบว่า สังกัปปะที่เกิดขึ้นอย่างนี้ เรียกว่า เนกขัมมสังกัปปะ.

Mettāya pana parikammaṃ katvā, karuṇāya parikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassāti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ. Evaṃ uppanno abyāpādasaṅkappoti vuccati, avihiṃsāsaṅkappoti vuccatīti veditabbo. Evamete nekkhammasaṅkappādayo vipassanājhānavasena uppattīnaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati. Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma.

อนึ่ง เมื่อบุคคลทำปริกรรมในเมตตาแล้ว, ทำปริกรรมในกรุณาแล้วเข้าถึงฌาน พึงประกอบถ้อยคำทั้งหมดด้วยนัยก่อนหน้านี้เท่านั้น. พึงทราบว่า วิตกที่เกิดขึ้นอย่างนี้ เรียกว่า อัพยาปาทสังกัปปะ และเรียกว่า อวิหิงสาสังกัปปะ. เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมแตกต่างกันในส่วนเบื้องต้น (ก่อนมรรค) เพราะความแตกต่างกันแห่งการเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนาและฌาน. อนึ่ง ในขณะแห่งมรรค สังกัปปะที่เป็นกุศลเพียงอย่างเดียว ย่อมเกิดขึ้นโดยยังองค์มรรคให้บริบูรณ์ ด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดเหตุแห่งอกุศลสังกัปปะที่เกิดขึ้นในฐานะทั้งสามคือ กาม พยาบาท และวิหิงสา และด้วยอำนาจแห่งการทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก. นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ.

Sammāvācāniddesepi yasmā aññeneva cittena musāvādā viramati, aññena aññena pisuṇāvācādīhi, tasmā catassopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana micchāvācāsaṅkhātāya catubbidhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāvācāsaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati. Ayaṃ sammāvācā nāma.

แม้ในคำอธิบายเรื่องสัมมาวาจา (เจรจาชอบ) ก็เช่นกัน เพราะบุคคลย่อมงดเว้นจากมุสาวาทด้วยจิตอย่างหนึ่ง, ย่อมงดเว้นจากปิสุณาวาจาเป็นต้นด้วยจิตที่ต่างกันไป, เพราะฉะนั้น วิรตีทั้ง ๔ เหล่านี้ ย่อมแตกต่างกันในส่วนเบื้องต้น (ก่อนมรรค). อนึ่ง ในขณะแห่งมรรค วิรตีที่เป็นกุศลเพียงอย่างเดียว ซึ่งเรียกว่าสัมมาวาจา ย่อมเกิดขึ้นโดยยังองค์มรรคให้บริบูรณ์ ด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดเหตุแห่งอกุศลทุสสีลเจตนา ๔ อย่างที่เรียกว่ามิจฉาวาจา และด้วยอำนาจแห่งการทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก. นี้เรียกว่า สัมมาวาจา.

Sammākammantaniddesepi yasmā aññeneva cittena pāṇātipātā viramati, aññena adinnādānā, aññena micchācārā, tasmā tissopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana micchākammantasaṅkhātāya tividhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammākammantasaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati. Ayaṃ sammākammanto nāma.

แม้ในคำอธิบายเรื่องสัมมากัมมันตะ (การงานชอบ) ก็เช่นกัน เพราะบุคคลย่อมงดเว้นจากปาณาติบาตด้วยจิตอย่างหนึ่ง, ย่อมงดเว้นจากอทินนาทานด้วยจิตอีกอย่างหนึ่ง, ย่อมงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารด้วยจิตอีกอย่างหนึ่ง, เพราะฉะนั้น วิรตีทั้ง ๓ เหล่านี้ ย่อมแตกต่างกันในส่วนเบื้องต้น (ก่อนมรรค). อนึ่ง ในขณะแห่งมรรค วิรตีที่เป็นกุศลเพียงอย่างเดียว ซึ่งเรียกว่าสัมมากัมมันตะ ย่อมเกิดขึ้นโดยยังองค์มรรคให้บริบูรณ์ ด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดเหตุแห่งอกุศลทุสสีลเจตนา ๓ อย่างที่เรียกว่ามิจฉากัมมันตะ และด้วยอำนาจแห่งการทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก. นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ.

Sammāājīvaniddese [Pg.155] idhāti imasmiṃ sāsane. Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa sāvako. Micchāājīvaṃ pahāyāti pāpakaṃ ājīvaṃ pajahitvā. Sammāājīvenāti buddhappasatthena kusalaājīvena. Jīvikaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti. Idhāpi yasmā aññeneva cittena kāyadvāravītikkamā viramati, aññeneva vacīdvāravītikkamā, tasmā pubbabhāge nānākkhaṇesu uppajjati, maggakkhaṇe pana dvīsu dvāresu sattannaṃ kammapathānaṃ vasena uppannāya micchāājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāājīvasaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati. Ayaṃ sammāājīvo nāma.

ในนิเทศแห่งสัมมาอาชีวะ บทว่า อิทะ คือ ในพระศาสนานี้. บทว่า อริยสาวโก คือ สาวกของพระพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ. บทว่า มิจฺฉาอาชีวํ ปหาย คือ ละการเลี้ยงชีพอันลามก. บทว่า สมฺมาอาชีเวน คือ ด้วยการเลี้ยงชีพอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ. บทว่า ชีวิตํ กปฺเปติ คือ ยังความเป็นไปแห่งชีวิตให้เป็นไป. ในสัมมาอาชีวนิเทศนี้เช่นกัน เพราะเหตุที่บุคคลย่อมงดเว้นจากการล่วงละเมิดทางกายทวารด้วยจิตอย่างหนึ่ง ย่อมงดเว้นจากการล่วงละเมิดทางวจีทวารด้วยจิตอีกอย่างหนึ่ง ฉะนั้น ในส่วนเบื้องต้น (บุพภาค) สัมมาอาชีวะจึงเกิดขึ้นในขณะจิตต่างๆ กัน แต่ในขณะแห่งมรรค วิรตีอันเป็นกุศลที่เรียกว่าสัมมาอาชีวะเพียงอย่างเดียว ย่อมเกิดขึ้นโดยยังองค์มรรคให้บริบูรณ์ ด้วยอำนาจแห่งการทำให้สำเร็จซึ่งการไม่เกิดขึ้นอีก โดยการตัดขาดซึ่งมิจฉาอาชีวทุสสีลเจตนาที่เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งกรรมบถ ๗ ประการที่เป็นไปในทวารทั้งสอง. วิรตีนี้ชื่อว่าสัมมาอาชีวะ

Sammāvāyāmaniddese idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane paṭipannako bhikkhu. Anuppannānanti anibbattānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Anuppādāyāti na uppādanatthāya. Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ janeti uppādeti. Vāyamatīti payogaṃ janeti parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ karoti. Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati. Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāripi padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni.

ในสัมมาวายามนิเทศ บทว่า อิท ภิกฺขู คือ ภิกษุผู้ปฏิบัติในพระศาสนานี้. บทว่า อนุปฺปนฺนานํ คือ ที่ยังไม่บังเกิด. บทว่า ปาปกานํ คือ ที่ลามก. บทว่า อกุสลานํ ธมฺมานํ คือ ธรรมทั้งหลายอันเป็นอกุศลที่เกิดจากความไม่ฉลาด. บทว่า อนุปฺปาทาย คือ เพื่อความไม่เกิดขึ้น. บทว่า ฉนฺทํ ชเนติ คือ ยังกุศลฉันทะที่เรียกว่าความปรารถนาจะทำ (กัตตุกัมยตาฉันทะ) ให้เกิดขึ้น คือให้บังเกิด. บทว่า วายมติ คือ ยังความพยายามให้เกิดขึ้น กระทำความบากบั่นอย่างยิ่ง. บทว่า วิริยํ อารภติ คือ กระทำความเพียรทางกายและทางใจ. บทว่า จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ คือ ประคองจิตขึ้นด้วยวิริยะที่เกิดพร้อมกับจิตนั้นนั่นเอง. บทว่า ปทหติ คือ กระทำความเพียรที่ตั้งมั่น. อนึ่ง บททั้ง ๔ เหล่านี้ คือ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ พึงประกอบเข้าด้วยอำนาจแห่งการเสพ การเจริญ การทำให้มาก และการกระทำติดต่อกันไป

Uppannānanti anuppannānanti avattabbataṃ āpannānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānanti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannānanti nibbattānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthāya. Asammosāyāti anassanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya.

บทว่า อุปฺปนฺนานํ คือ ที่ถึงความเป็นของอันไม่พึงกล่าวว่ายังไม่เกิดขึ้น. บทว่า ปหานาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การละ. บทว่า อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ คือ ธรรมทั้งหลายอันเป็นกุศลที่เกิดจากความฉลาดที่ยังไม่บังเกิด. บทว่า อุปฺปาทาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การให้บังเกิด. บทว่า อุปฺปนฺนานํ คือ ที่บังเกิดแล้ว. บทว่า ฐิติยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความตั้งอยู่. บทว่า อสมฺโมสาย คือ เพื่อความไม่เสื่อมสูญ. บทว่า ภิยฺโยภาวาย คือ เพื่อความเป็นไปบ่อยๆ. บทว่า เวปุลฺลาย คือ เพื่อความเป็นไปอย่างไพบูลย์. บทว่า ภาวนาย คือ เพื่อความเจริญ. บทว่า ปาริปูริยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความบริบูรณ์

Ete pana sammāvāyāmasaṅkhātā cattāro sammappadhānā pubbabhāge lokiyā, maggakkhaṇe lokuttarā. Maggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati. Tattha lokiyā kassapasaṃyutte vuttanayeneva veditabbā. Vuttañhi tattha –

อนึ่ง สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้ที่เรียกว่าสัมมาวายามะ ในส่วนเบื้องต้นเป็นโลกีย์ ในขณะแห่งมรรคเป็นโลกุตตระ. แต่ในขณะแห่งมรรค วิริยะเพียงอย่างเดียวเท่านั้น ย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการกระทำกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ. ในสัมมัปปธานที่เป็นโลกีย์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในกัสสปสังยุตต์นั่นเอง. จริงอย่างนั้น ในกัสสปสังยุตต์นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

‘‘Cattārome[Pg.156], āvuso, sammappadhānā;

Katame cattāro? Idhāvuso, bhikkhu ‘anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti, ‘uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti, ‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti, ‘uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karotī’’ti (saṃ. ni. 2.145);

ดูก่อนอาวุโส สัมมัปปธาน ๔ ประการเหล่านี้ สัมมัปปธาน ๔ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในพระศาสนานี้ ย่อมทำความเพียร (โดยคิด) ว่า 'อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดขึ้นแก่เรา หากเกิดขึ้น พึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์' ย่อมทำความเพียรว่า 'อกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วแก่เรา หากไม่ถูกละ พึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์' ย่อมทำความเพียรว่า 'กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นแก่เรา หากไม่เกิดขึ้น พึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์' ย่อมทำความเพียรว่า 'กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วแก่เรา หากดับไป พึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์' ดังนี้ (สํ. นิ. ๒.๑๔๕)

Tattha ca anuppannāti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannā. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma natthi, anuppannā pana uppajjamānāpi eteyeva uppajjanti, pahīyamānāpi eteyeva pahīyanti.

ในสัมมัปปธานกถานั้น หรือในพระบาลีกัสสปสังยุตต์นั้น บทว่า อนุปฺปนฺนา คือ ที่ยังไม่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการไม่เคยฟุ้งขึ้น (ไม่เคยปรากฏ) หรือด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่ยังไม่เคยเสวย. จริงอยู่ หากถือเอาความหมายโดยประการอื่นแล้ว อกุศลธรรมอันลามกที่ชื่อว่าไม่เคยเกิดขึ้นในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นมิได้นั้น ย่อมไม่มี. แต่ว่า อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นเหล่านั้น แม้เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้น (ซ้ำ) เหล่านี้นั่นเองที่เคยเกิดมาแล้วในกระแสสังสารวัฏ แม้เมื่อจะถูกละ ก็ย่อมถูกละ (ซ้ำ) เหล่านี้นั่นเอง

Tattha ekaccassa vattaganthadhutaṅgasamādhivipassanānavakammabhavānaṃ aññataravasena kilesā na samudācaranti. Kathaṃ? Ekacco hi vattasampanno hoti, asīti khandhakavattāni cuddasa mahāvattāni cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷakauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kilesā okāsaṃ na labhanti. Aparabhāge panassa vattāni vissajjetvā bhinnavattassa carato ayonisomanasikāraṃ sativossaggañca āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.

ในบรรดาอกุศลที่เคยเกิดขึ้นและอารมณ์ที่ยังไม่เคยเสวยนั้น กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ฟุ้งขึ้นแก่บุคคลบางคน ด้วยอำนาจแห่งอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ การปฏิบัติวัตร การเรียนคัมภีร์ การทรงธุดงค์ การเจริญสมาธิ การบำเพ็ญวิปัสสนา การกระทำนวกรรม และการอุบัติในภพ (พรหมโลก). กิเลสไม่ฟุ้งขึ้นอย่างไร? จะขยายความ. ภิกษุบางรูปเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวัตร เมื่อเธอกระทำขันธกวัตร ๘๐ มหาวัตร ๑๔ และวัตรในลานเจดีย์ ลานโพธิ์ โรงน้ำ โรงอุโบสถ วัตรสำหรับอาคันตุกะ และวัตรสำหรับผู้เตรียมตัวเดินทาง กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ได้โอกาสแก่ภิกษุนั้นนั่นเอง. แต่ในกาลต่อมา เมื่อภิกษุนั้นละวัตรเสียแล้ว เป็นผู้มีวัตรขาดประพฤติอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและความเลินเล่อในสติ. แม้ด้วยประการฉะนี้ อกุศลที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น (ในขณะนั้น) ก็ชื่อว่าเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการไม่เคยฟุ้งขึ้น

Ekacco ganthayutto hoti, ekampi nikāyaṃ gaṇhāti dvepi tayopi cattāropi pañcapi. Tassa tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa cintentassa vācentassa desentassa pakāsentassa kilesā okāsaṃ na labhanti. Aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.

ภิกษุบางรูปเป็นผู้ขวนขวายในคันถะ ย่อมเรียนนิกายหนึ่งบ้าง สองนิกายบ้าง สามนิกายบ้าง สี่นิกายบ้าง ห้านิกายบ้าง. เมื่อภิกษุนั้นเรียน สาธยาย พิจารณา บอก สอน แสดง และประกาศพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎก โดยอำนาจแห่งอรรถ โดยอำนาจแห่งบาลี โดยอำนาจแห่งอนุสนธิ และโดยอำนาจแห่งข้อความก่อนและหลัง กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ได้โอกาสแก่ภิกษุนั้น. แต่ในกาลต่อมา เมื่อภิกษุนั้นละคันถธุระเสียแล้ว เป็นผู้เกียจคร้านประพฤติอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและความเลินเล่อในสติ. แม้ด้วยประการฉะนี้ อกุศลที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น (ในขณะนั้น) ก็ชื่อว่าเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการไม่เคยฟุ้งขึ้น

Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti, terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati, tassa dhutaṅgaguṇe pariharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti. Aparabhāge [Pg.157] panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvattassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.

อนึ่ง ภิกษุบางรูปเป็นผู้ทรงธุดงค์ สมาทานประพฤติธุดงคคุณ ๑๓ ประการ. เมื่อภิกษุนั้นรักษาธุดงคคุณอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ได้โอกาส. แต่ในกาลต่อมา เมื่อภิกษุนั้นละธุดงค์ทั้งหลายแล้ว เป็นผู้เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก (ในปัจจัย) ประพฤติอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและความเลินเล่อในสติ. แม้ด้วยประการฉะนี้ อกุศลที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น (ในขณะนั้น) ก็ชื่อว่าเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการไม่เคยฟุ้งขึ้น

Ekacco aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti, tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasīādīnaṃ vasena viharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti. Aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.

ภิกษุบางรูปเป็นผู้มีวสี (ความชำนาญ) อันฝึกฝนแล้วในสมาบัติ ๘. เมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยอำนาจแห่งอาวัชชนวสีเป็นต้นในปฐมฌานเป็นต้น กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ได้โอกาส. แต่ในกาลต่อมา เมื่อภิกษุนั้นมีฌานเสื่อมไป หรือละทิ้งฌานเสียแล้ว เป็นผู้ขวนขวายในติรัจฉานกถา (การพูดพล่าม) เป็นต้นประพฤติอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและความเลินเล่อในสติ. แม้ด้วยประการฉะนี้ อกุศลที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น (ในขณะนั้น) ก็ชื่อว่าเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการไม่เคยฟุ้งขึ้น

Ekacco pana vipassako hoti, sattasu vā anupassanāsu (paṭi. ma. 3.35) aṭṭhārasasu vā mahāvipassanāsu (paṭi. ma. 1.22) kammaṃ karonto viharati, tassa evaṃ viharato kilesā okāsaṃ na labhanti. Aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.

บุคคลบางคนเป็นผู้เจริญวิปัสสนา ย่อมอยู่ด้วยการบำเพ็ญกรรมในอนุปัสสนา ๗ อย่าง หรือในมหาวิปัสสนา ๑๘ อย่าง เมื่อเขาอยู่อย่างนั้น กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ได้โอกาส. แต่ในภายหลัง เมื่อเขาละวิปัสสนากรรมแล้ว เป็นผู้มากด้วยการทำกายให้มั่นคง (คือการทำสมถะ) อยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและการปล่อยสติ. แม้ด้วยอาการอย่างนี้ กิเลสที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น ย่อมชื่อว่าเกิดขึ้นโดยอาการที่ไม่เคยฟุ้งขึ้น.

Ekacco navakammiko hoti, uposathāgārabhojanasālādīni karoti, tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kilesā okāsaṃ na labhanti. Aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.

บุคคลบางคนเป็นผู้ทำการก่อสร้างใหม่ ย่อมสร้างโรงอุโบสถและโรงฉันเป็นต้น เมื่อเขาคิดถึงอุปกรณ์ของโรงอุโบสถและโรงฉันเหล่านั้น กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ได้โอกาส. แต่ในภายหลัง เมื่อการก่อสร้างใหม่ของเขานั้นเสร็จสิ้นลง หรือเขาละทิ้งการก่อสร้างใหม่นั้นแล้ว กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและการปล่อยสติ. แม้ด้วยอาการอย่างนี้ กิเลสที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น ย่อมชื่อว่าเกิดขึ้นโดยอาการที่ไม่เคยฟุ้งขึ้น.

Ekacco pana brahmalokato āgato suddhasatto hoti, tassa anāsevanāya kilesā okāsaṃ na labhanti. Aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma. Evaṃ tāva asamudācāravasena anuppannatā veditabbā.

อนึ่ง บุคคลบางคนเป็นสัตว์ผู้บริสุทธิ์ที่มาจากพรหมโลก กิเลสทั้งหลายย่อมไม่ได้โอกาสแก่เขาเพราะการไม่เสพกิเลส (มานาน). แต่ในภายหลัง เมื่อเขาได้การเสพ (กิเลส) แล้ว กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและการปล่อยสติ. แม้ด้วยอาการอย่างนี้ กิเลสที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น ย่อมชื่อว่าเกิดขึ้นโดยอาการที่ไม่เคยฟุ้งขึ้น. พึงทราบความที่กิเลสยังไม่เกิดขึ้นโดยอาการที่ไม่เคยฟุ้งขึ้นก่อน ด้วยประการฉะนี้.

Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena? Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpikādibhedaṃ ārammaṇaṃ labhati, tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgādayo kilesā uppajjanti. Evaṃ ananubhūtārammaṇavasena anuppannā uppajjanti nāma. Evaṃ anuppannānaṃ akusalānaṃ uppāde sati attano [Pg.158] anatthaṃ passitvā tesaṃ anuppādāya satipaṭṭhānabhāvanānuyogena paṭhamaṃ sammappadhānaṃ bhāveti, uppannesu pana tesu tesaṃ appahānato attano anatthaṃ passitvā tesaṃ pahānāya dutiyaṃ tatheva sammappadhānaṃ bhāveti.

กิเลสที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยอาการแห่งอารมณ์ที่ยังไม่เคยเสวยอย่างไร? ในเรื่องนี้ บุคคลบางคนย่อมได้อารมณ์มีประเภทที่น่าพอใจเป็นต้นที่ยังไม่เคยเสวยมาก่อน กิเลสทั้งหลายมีราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้น โดยอาศัยอโยนิโสมนสิการและการปล่อยสติ. กิเลสที่ยังไม่เคยเกิดขึ้น ย่อมชื่อว่าเกิดขึ้นโดยอาการแห่งอารมณ์ที่ยังไม่เคยเสวยอย่างนี้. เมื่อมีการเกิดขึ้นแห่งอกุศลที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นอย่างนี้ บุคคลนั้นเห็นความพินาศแห่งประโยชน์ของตน จึงเจริญสัมมัปปธานที่ ๑ ด้วยการประกอบความเพียรในสติปัฏฐานภาวนา เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลเหล่านั้น. ส่วนเมื่ออกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว บุคคลนั้นเห็นความพินาศแห่งประโยชน์ของตนเพราะการไม่ละอกุศลเหล่านั้น จึงเจริญสัมมัปปธานที่ ๒ ด้วยการประกอบความเพียรในสติปัฏฐานภาวนาเพื่อการละอกุศลเหล่านั้น เช่นเดียวกัน.

Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca. Tesaṃ anuppāde attano anatthaṃ passitvā tesaṃ uppādanatthāya tatheva tatiyaṃ sammappadhānaṃ bhāveti. Uppannā kusalā dhammāti samathavipassanāva. Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi. So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati. Tāsaṃ samathavipassanānaṃ nirodhato attano anatthaṃ passitvā tāsaṃ ṭhitiyā tatheva catutthaṃ sammappadhānaṃ bhāveti. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ.

บทว่า Anuppannā kusalā dhammā ได้แก่ สมถะ วิปัสสนา และมรรค. บุคคลเห็นความพินาศแห่งประโยชน์ของตนในความไม่เกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมเหล่านั้น จึงเจริญสัมมัปปธานที่ ๓ ด้วยการประกอบความเพียรในสติปัฏฐานภาวนาเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมเหล่านั้น เช่นเดียวกัน. บทว่า Uppannā kusalā dhammā ได้แก่ สมถะและวิปัสสนาเท่านั้น. ส่วนมรรคเกิดขึ้นครั้งเดียวแล้วดับไป ชื่อว่าเป็นไปเพื่อความพินาศแห่งประโยชน์นั้นไม่มี. เพราะมรรคนั้นให้ปัจจัยแก่ผลแล้วจึงดับไป. บุคคลเห็นความพินาศแห่งประโยชน์ของตนเพราะความดับไปแห่งสมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น จึงเจริญสัมมัปปธานที่ ๔ ด้วยการประกอบความเพียรในสติปัฏฐานภาวนาเพื่อความตั้งอยู่แห่งสมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น เช่นเดียวกัน. แต่ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค วิริยะมีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น.

Ye evaṃ anuppannā uppajjeyyuṃ, te yathā neva uppajjanti, evaṃ tesaṃ anuppannānaṃ anuppādakiccaṃ, uppannānañca pahānakiccaṃ sādheti. Uppannāti cettha catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ bhūtāpagatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ bhūmiladdhuppannanti. Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgisaṅkhātaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ uppādādittayamanuppatvā niruddhaṃ bhutvāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’’ti evamādinā (ma. ni. 3.248) nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma.

กุศลธรรมเหล่าใดพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ (สัมมัปปธานนั้น) ย่อมยังกิจคือการไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเหล่านั้น และกิจคือการละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ให้สำเร็จโดยประการที่อกุศลธรรมเหล่านั้นจะไม่เกิดขึ้นเลย. ในบทว่า Uppannā นี้ มีอุปปันนะ ๔ อย่าง คือ วัตตมานุปปันนะ ภูตาปคตุปปันนะ โอกาสกตุปปันนะ และภูมิลัทธุปปันนะ. ในอุปปันนะเหล่านั้น ธรรมทั้งปวงที่ชื่อว่าพร้อมด้วยอุปาทะ ชรา และภังคะ ชื่อว่าวัตตมานุปปันนะ. กุศลและอกุศลที่เสวยรสแห่งอารมณ์แล้วดับไป ซึ่งเรียกว่าเสวยแล้วปราศไป และสังขตธรรมที่เหลือซึ่งดับไปโดยยังไม่ถึงขณะทั้ง ๓ มีอุปาทะเป็นต้น ซึ่งเรียกว่าเป็นแล้วปราศไป ชื่อว่าภูตาปคตุปปันนะ. กรรมที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'กรรมเหล่าใดที่เขาทำไว้ในกาลก่อน' แม้เป็นอดีต แต่เพราะกั้นวิบากอื่นแล้วตั้งอยู่โดยทำโอกาสแก่วิบากของตน และวิบากที่ถูกทำโอกาสไว้อย่างนั้น แม้ยังไม่เกิดขึ้น (เป็นอนาคต) แต่เมื่อมีการทำโอกาสไว้อย่างนี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยส่วนเดียว ชื่อว่าโอกาสกตุปปันนะ. อกุศลที่ยังไม่ถูกกำจัดในภูมิทั้งหลายนั้นๆ ชื่อว่าภูมิลัทธุปปันนะ.

Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ – bhūmīti hi vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattirahaṃ kilesajātaṃ. Tena hi sā bhūmiladdhā nāma hotīti tasmā bhūmiladdhanti vuccati. Sā ca kho na ārammaṇavasena. Ārammaṇavasena hi sabbepi atītānāgate pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti. Yadi ca taṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā, tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ pajaheyya. Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ veditabbaṃ. Yattha yattha [Pg.159] hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti, tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti. Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ.

ในบทนี้ พึงทราบความต่างกันแห่งภูมิและภูมิลัทธะ. จริงอยู่ ที่ชื่อว่า ภูมิ ได้แก่ ปัญจขันธ์ในภูมิ ๓ อันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. ที่ชื่อว่า ภูมิลัทธะ ได้แก่ หมู่กิเลสที่ควรเกิดขึ้นในขันธ์เหล่านั้น. ด้วยว่าภูมินั้นอันกิเลสนั้นได้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ภูมิลัทธะ. และภูมินั้นกิเลสไม่ได้ได้แล้วด้วยอำนาจแห่งอารมณ์. เพราะว่ากิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภขันธ์ทั้งปวงของพระขีณาสพทั้งหลาย ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และที่กำหนดรู้แล้ว ก็ได้ โดยอำนาจแห่งอารมณ์. หากว่าหมู่กิเลสนั้นจะพึงชื่อว่าภูมิลัทธะ (โดยอำนาจแห่งอารมณ์) เพราะกิเลสนั้นใครๆ ก็ละไม่ได้ (ในขันธ์ของพระอรหันต์) ใครๆ ก็ไม่พึงละกิเลสอันเป็นมูลแห่งภพได้เลย. แต่พึงทราบภูมิลัทธะโดยอำนาจแห่งวัตถุ. จริงอยู่ ขันธ์ทั้งหลายที่วิปัสสนายังไม่กำหนดรู้เกิดขึ้นในที่ใดๆ หมู่กิเลสอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะย่อมตามนอนเนื่องในขันธ์เหล่านั้นตั้งแต่วัตถุนั้นเกิดขึ้น. หมู่กิเลสนั้นพึงทราบว่าชื่อว่า ภูมิลัทธะ เพราะอรรถว่ายังละไม่ได้.

Tattha ca yassa yesu khandhesu appahīnaṭṭhena anusayitā kilesā, tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu, na aññesaṃ santakā khandhā. Atītakkhandhesu ca appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhāva vatthu, na itare. Esa nayo anāgatādīsu. Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhā eva vatthu, na itare. Esa nayo rūpārūpāvacaresu. Sotāpannādīsu pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ, tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakānaṃ kilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti. Puthujjanassa sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ appahīnattā yaṃkiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalamakusalaṃ vā hoti, iccassa kammakilesapaccayāva vaṭṭaṃ vaṭṭati, tassa tasseva taṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandheyeva, na vedanādīsu. Viññāṇakkhandheyeva vā, na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena pañcasupi khandhesu anusayitattā. Kathaṃ? Pathavīrasādi viya rukkhe. Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhāpasākhāpallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāva kappāvasānā bījaparamparāya rukkhapaveṇiṃ santānayamāne ṭhite taṃ pathavīrasādimūleyeva, na khandhādīsu. Phaleyeva vā, na mūlādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena sabbesu mūlādīsu anugatattāti. Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma visakaṇṭakaṃ ākoṭeyya, atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasānaṃ pariyādinnattā appasavadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ na sakkuṇeyya, evameva khandhappavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati. Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ pariyādinnattā kiriyasabhāvamattaṃ [Pg.160] upagatakāyakammādisabbakammappabhedo hutvā āyatiṃ punabbhavānabhinibbattanadhammataṃ āgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ na sakkoti, kevalaṃ carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāyati. Evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ.

และในขันธ์เหล่านั้น กิเลสที่นอนเนื่องอยู่เพราะยังไม่ละในขันธ์ใดของบุคคลใด ขันธ์เหล่านั้นของบุคคลนั้นนั่นแหละเป็นที่ตั้งของกิเลสเหล่านั้น ไม่ใช่ขันธ์ของบุคคลอื่น และในขันธ์ที่เป็นอดีต ขันธ์ที่เป็นอดีตนั่นแหละเป็นที่ตั้งของกิเลสที่ยังไม่ละและนอนเนื่องอยู่ ไม่ใช่ขันธ์อื่น ในขันธ์ที่เป็นอนาคตเป็นต้นก็มีนัยนี้ เช่นเดียวกัน ในขันธ์ที่เป็นกามาวจร ขันธ์ที่เป็นกามาวจรนั่นแหละเป็นที่ตั้งของกิเลสที่ยังไม่ละและนอนเนื่องอยู่ ไม่ใช่ขันธ์อื่น ในขันธ์ที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรก็มีนัยนี้ ส่วนในบุคคลผู้เป็นพระโสดาบันเป็นต้น ขันธ์ของพระอริยบุคคลใดที่กิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะเหล่านั้นถูกละด้วยมรรคเหล่านั้นแล้ว ขันธ์เหล่านั้นของพระอริยบุคคลนั้นย่อมไม่ได้รับชื่อว่าเป็นภูมิ เพราะไม่เป็นที่ตั้งของกิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะเหล่านั้นที่ถูกละแล้ว เพราะปุถุชนยังละกิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะไม่ได้โดยสิ้นเชิง กรรมใดที่กำลังทำอยู่ ไม่ว่าจะเป็นกุศลหรืออกุศล วัฏฏะย่อมหมุนไปเพราะกรรมและกิเลสเป็นปัจจัยแก่ปุถุชนนั้น กิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะนั้นย่อมหมุนไปในรูปขันธ์เท่านั้น ไม่ใช่ในเวทนาขันธ์เป็นต้น ไม่ควรกล่าวว่าหมุนไปในวิญญาณขันธ์เท่านั้น ไม่ใช่ในรูปขันธ์เป็นต้น เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสนอนเนื่องอยู่ในขันธ์ทั้งห้าโดยไม่จำกัด อย่างไร? เหมือนรสของแผ่นดินเป็นต้นในต้นไม้ เหมือนอย่างต้นไม้ใหญ่ตั้งอยู่บนพื้นดิน อาศัยรสของแผ่นดินและรสของน้ำเป็นปัจจัย เจริญเติบโตด้วยราก ลำต้น กิ่งก้าน สาขา ใบอ่อน ใบ ดอก และผล แผ่เต็มท้องฟ้า สืบต่อเชื้อสายต้นไม้ด้วยเมล็ดไปจนกว่าจะสิ้นกัป ไม่ควรกล่าวว่ารสของแผ่นดินเป็นต้นนั้นมีอยู่ในรากเท่านั้น ไม่ใช่ในลำต้นเป็นต้น หรือมีอยู่ในผลเท่านั้น ไม่ใช่ในรากเป็นต้น เพราะเหตุไร? เพราะรสของแผ่นดินเป็นต้นนั้นแผ่ซ่านไปทั่วในรากเป็นต้นทั้งหมดโดยไม่จำกัด อนึ่ง เหมือนอย่างบุรุษบางคนเบื่อหน่ายในดอกผลเป็นต้นของต้นไม้นั้น จึงเอาหนามพิษที่เรียกว่าหนามปลาฉลามหรือหนามปลากระเบนไปตอก (แทง) ที่ต้นไม้ในสี่ทิศ เมื่อตอกแล้ว ต้นไม้นั้นถูกสัมผัสด้วยพิษนั้นแล้ว เพราะรสของแผ่นดินและรสของน้ำหมดสิ้นไป จึงไม่สามารถที่จะยังการสืบต่อให้เกิดขึ้นได้อีกฉันใด กุลบุตรผู้เบื่อหน่ายในความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย ก็เริ่มเจริญมรรค ๔ ในสันดานของตน เหมือนบุรุษนั้นเอาพิษไปใส่ที่ต้นไม้ในสี่ทิศฉันนั้น ลำดับนั้น สันดานแห่งขันธ์ของกุลบุตรนั้น เพราะกิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะหมดสิ้นไปโดยสิ้นเชิงด้วยการสัมผัสแห่งพิษคือมรรค ๔ นั้น จึงกลายเป็นกรรมทุกประเภทมีกายกรรมเป็นต้นที่ถึงเพียงสภาพแห่งกิริยาชวนะเท่านั้น อาศัยความเป็นธรรมดาที่ไม่ยังภพใหม่ให้เกิดขึ้นอีกในอนาคต จึงไม่สามารถยังการสืบต่อแห่งภพอื่นให้เกิดขึ้นได้อีก เพียงแต่ปรินิพพานไปโดยไม่มีอุปาทาน เหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อเพราะความดับแห่งวิญญาณสุดท้าย พึงทราบความแตกต่างกันของภูมิและภูมิที่ได้มาแล้วอย่างนี้

Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ ārammaṇādhiggahituppannaṃ avikkhambhituppannaṃ asamūhatuppannanti. Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ. Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge ekantena uppattito ārammaṇādhiggahituppannanti vuccati. Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitaṃ kilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhampi uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma. Samathavipassanāvasena pana vikkhambhitampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītattā asamūhatuppannanti vuccati. Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ.

อุปปันนะมีอีก ๔ อย่าง คือ สมุทาจารุปปันนะ อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ ในบรรดาอุปปันนะเหล่านั้น วัตตมานุปปันนะนั่นแหละคือสมุทาจารุปปันนะ ส่วนกิเลสทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้น เมื่ออารมณ์มาปรากฏแก่จักขุเป็นต้น แต่เพราะอารมณ์นั้นถูกยึดไว้แล้ว ย่อมเกิดขึ้นอย่างแน่นอนในส่วนเบื้องปลาย จึงเรียกว่าอารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ กิเลสทั้งหลายที่ยังไม่ถูกข่มด้วยสมถะหรือวิปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ยังไม่ขึ้นสู่กระแสจิต แต่เพราะไม่มีเหตุเครื่องกั้นการเกิดขึ้น จึงเรียกว่าอวิกขัมภิตุปปันนะ ส่วนกิเลสที่ถูกข่มด้วยสมถะหรือวิปัสสนาแล้ว แต่เพราะยังไม่ถูกถอนด้วยอริยมรรค และยังไม่พ้นจากความเป็นธรรมดาที่จะเกิดขึ้น จึงเรียกว่าอสมูหตุปปันนะ พึงทราบว่า อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ ทั้งสามอย่างนี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าในภูมิที่ได้มาแล้วนั่นเอง

Iccetasmiṃ vuttappabhede uppanne yadetaṃ vattamānabhūtāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ uppannaṃ, taṃ amaggavajjhattā kenaci maggañāṇena pahātabbaṃ na hoti. Yaṃ panetaṃ bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatasaṅkhātaṃ uppannaṃ, tassa taṃ uppannabhāvaṃ nāsayamānaṃ yasmā taṃ taṃ lokiyalokuttarañāṇaṃ uppajjati, tasmā taṃ sabbampi pahātabbaṃ hotīti. Evaṃ ye maggo kilese pajahati, te sandhāya ‘‘uppannāna’’ntiādi vuttaṃ.

ในอุปปันนะที่มีประเภทดังกล่าวมานี้ อุปปันนะที่เรียกว่าวัตตมานุปปันนะ ภูตาปคตุปปันนะ โอกาสกตุปปันนะ และสมุทาจารุปปันนะนั้น ไม่พึงละด้วยมรรคญาณใดๆ เพราะไม่เป็นสิ่งที่มรรคพึงกำจัด ส่วนอุปปันนะที่เรียกว่าภูมิที่ได้มาแล้ว อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะนั้น เพราะญาณที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพื่อทำลายความเป็นอุปปันนะของอุปปันนะเหล่านั้น ฉะนั้น อุปปันนะทั้งหมดนั้นจึงพึงละ ด้วยเหตุนี้ คำว่า "อุปปันนานัง" เป็นต้น จึงกล่าวหมายถึงกิเลสที่มรรคละได้เหล่านั้น

Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya bhāvanā hoti, kathañca uppannānaṃ ṭhitiyāti? Maggappavattiyā eva. Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati. Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ āgantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti ‘‘anāgataṭṭhānaṃ āgatamha, ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā’’ti. Yāvassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṃ vaṭṭati. Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe ekameva vīriyaṃ ‘‘anuppannānaṃ [Pg.161] pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādīni cattāri nāmāni labhati. Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā. Evamettha lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā niddiṭṭhāti.

ก็ในขณะแห่งมรรค การเจริญย่อมมีเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นได้อย่างไร และเพื่อความตั้งอยู่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วได้อย่างไร? นี้เป็นคำถาม ย่อมมีด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั่นเอง มรรคเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถูกเรียกว่า "อนุปปันนะ" เพราะไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน เพราะว่าผู้กล่าวทั้งหลายย่อมกล่าวกันว่า "เรามาถึงสถานที่ที่ไม่เคยมาถึงแล้ว เรากำลังเสวยอารมณ์ที่ไม่เคยเสวยมาก่อน" โดยมาถึงสถานที่ที่ไม่เคยมาถึง หรือเสวยอารมณ์ที่ไม่เคยเสวยมาก่อน ตราบเท่าที่การเกิดขึ้นของมรรคนั้นมีอยู่ การเกิดขึ้นนี้แหละชื่อว่าความตั้งอยู่ จึงควรที่จะกล่าวว่า "ย่อมเจริญเพื่อความตั้งอยู่" แม้ดังนี้ ความเพียรเพียงอย่างเดียวของภิกษุนี้ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ย่อมได้รับชื่อ ๔ อย่าง มีคำว่า "เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น" เป็นต้น นี้คือเรื่องสัมมัปปธานที่กล่าวไว้ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้สัมมัปปธานที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระจึงถูกแสดงไว้

Sammāsatiniddese kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo. Āyoti uppattideso. Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo. Ke āyanti? Kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṃ āyoti kāyo.

ในสัมมาสตินิทเทส คำว่า "ในกาย" (กเย) หมายถึง ในรูปกาย. แท้จริงแล้ว ในที่นี้ คำว่า "กาย" ทรงประสงค์เอาโดยอรรถว่าเป็นที่รวมกันของอวัยวะน้อยใหญ่และธรรมทั้งหลายมีผมเป็นต้น เหมือนกับคำว่า 'กายช้าง' 'กายรถ' เป็นต้น. และคำว่า "กาย" นี้ ทรงประสงค์เอาโดยอรรถว่าเป็นที่เกิดของสิ่งที่น่าเกลียด เช่นเดียวกับอรรถว่าเป็นการรวมกันนั้น. แท้จริงแล้ว กายนั้นเป็นที่เกิด (อายะ) ของธรรมทั้งหลายที่น่าเกลียดและน่าเกลียดอย่างยิ่งมีผมเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "กาย". คำว่า "อายะ" หมายถึง ที่เกิด. ในคำว่า "กาย" นี้ มีวิเคราะห์ศัพท์ดังนี้: สิ่งทั้งหลายย่อมมา (คือเกิดขึ้น) ในกายนั้น เพราะเหตุนั้น กายนั้นจึงชื่อว่า "อายะ". อะไรทั้งหลายย่อมมา? สิ่งที่น่าเกลียดทั้งหลายมีผมเป็นต้นย่อมมา. ด้วยเหตุนี้ กายจึงชื่อว่า "กาย" เพราะเป็นที่เกิดของสิ่งที่น่าเกลียดทั้งหลาย.

Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo, kāyaṃ vā anupassamāno. Kāyeti ca vatvāpi puna kāyānupassīti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā, atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthāpi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī, nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibhujjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno nānappakārato dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā –

คำว่า "กายานุปัสสี" หมายถึง ผู้มีปกติเห็นกายเนืองๆ หรือผู้ตามเห็นกายอยู่. พึงทราบว่า แม้จะตรัสคำว่า "ในกาย" ไว้แล้ว แต่การตรัสคำว่า "กาย" ซ้ำอีกเป็นครั้งที่สองในบทว่า "กายานุปัสสี" นี้ ก็เพื่อแสดงการกำหนดแยกแยะโดยไม่ปะปนกัน และเพื่อแสดงการเพิกถอนความเป็นก้อน (ฆนวินิพโภค) เป็นต้น. ด้วยบทว่า "กายานุปัสสี" นั้น ย่อมไม่เป็นผู้ตามเห็นเวทนา หรือตามเห็นจิตและธรรมในกาย แต่เป็นผู้ตามเห็นกายเท่านั้น. ด้วยการแสดงอาการแห่ง 'กายานุปัสสนา' ในวัตถุที่เรียกว่ากายนั้น จึงชื่อว่าเป็นการแสดงการกำหนดแยกแยะโดยไม่ปะปนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในกายนี้ ไม่ใช่ผู้ตามเห็นธรรมอย่างเดียวที่แยกออกจากอวัยวะน้อยใหญ่ และไม่ใช่ผู้ตามเห็นหญิงหรือชายที่แยกออกจากผมและขนเป็นต้น. แม้กายใดในที่นี้ที่เรียกว่าเป็นที่รวมของภูตรูปและอุปาทายรูปมีผมและขนเป็นต้น ในกายนั้นก็ไม่ใช่ผู้ตามเห็นธรรมอย่างเดียวที่แยกออกจากภูตรูปและอุปาทายรูป. แต่เป็นผู้ตามเห็นการรวมกันของอวัยวะน้อยใหญ่ เหมือนผู้ตามเห็นส่วนประกอบของรถ, เป็นผู้ตามเห็นการรวมกันของผมและขนเป็นต้น เหมือนผู้ตามเห็นส่วนต่างๆ ของเมือง, และเป็นผู้ตามเห็นการรวมกันของภูตรูปและอุปาทายรูปเท่านั้น เหมือนผู้ปอกกาบกล้วย หรือเหมือนผู้คลายกำมือเปล่า. ด้วยเหตุนี้ การแสดงการเพิกถอนความเป็นก้อน จึงเป็นการแสดงการเห็นวัตถุที่เรียกว่ากายโดยอาการต่างๆ โดยอาศัยความเป็นกลุ่มก้อนนั่นเอง. แท้จริงแล้ว ในกายนี้ ไม่ปรากฏกาย หญิง ชาย หรือธรรมอื่นใดที่แยกออกจากกลุ่มก้อนตามที่กล่าวมาแล้วนั้นเลย. แต่สัตว์ทั้งหลายย่อมทำความยึดมั่นผิดๆ ว่าเป็นหญิงเป็นชายในเพียงกลุ่มก้อนแห่งธรรมตามที่กล่าวมาแล้วนั้นเท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น พระโบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า —

‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati;

Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti.

'สิ่งที่เห็น (สัตว์บุคคล) นั้นไม่ใช่สิ่งที่ถูกเห็น (รูปารมณ์หรือธาตุ), สิ่งที่ถูกเห็นนั้นเขากลับไม่เห็น; เมื่อไม่เห็น (ตามความเป็นจริง) คนเขลาย่อมถูกผูกมัด, เมื่อถูกผูกมัดแล้วย่อมไม่หลุดพ้น (จากวัฏฏะ)'

Ghanavinibbhogādidassanatthanti [Pg.162] vuttaṃ. Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo – ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṃ aniccadukkhānattāsubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhattasubhabhāvānupassī, atha kho kāyānupassī

คำที่ข้าพเจ้ากล่าวว่า "เพื่อแสดงการเพิกถอนความเป็นก้อนเป็นต้น" นั้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในที่นี้ พึงทราบความหมายนี้ด้วยว่า บุคคลนี้เป็นผู้ตามเห็นกายในกายนี้เท่านั้น ไม่ใช่ตามเห็นธรรมอื่น. อธิบายว่าอย่างไร? เหมือนพวกคนเขลาตามเห็นน้ำในพยับแดดที่ไม่มีน้ำอยู่จริงฉันใด บุคคลนี้ก็ไม่เป็นผู้ตามเห็นโดยความเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นตัวตน และสวยงาม ในกายนี้ซึ่งเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา และไม่งามฉันนั้น. แต่เป็นผู้ตามเห็นกาย

Aniccadukkhānattāsubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṃ hoti. Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā…pe… so satova assasatī’’tiādinā (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) nayena assāsapassāsādi cuṇṇakajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca parato satipaṭṭhānakathāyaṃ ‘‘idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati, āpokāyaṃ, tejokāyaṃ, vāyokāyaṃ, kesakāyaṃ, lomakāyaṃ, chavikāyaṃ, cammakāyaṃ, maṃsakāyaṃ, ruhirakāyaṃ, nhārukāyaṃ, aṭṭhikāyaṃ, aṭṭhimiñjakāya’’nti (paṭi. ma. 3.35) kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo.

คือเป็นผู้ตามเห็นกลุ่มก้อนแห่งอาการที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา และไม่งามเท่านั้น. อีกนัยหนึ่ง กายใดที่ตรัสไว้ในมหาสติปัฏฐานสูตร โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุไปสู่ป่า หรือไปสู่โคนไม้... เธอมีสติหายใจเข้า" ซึ่งมีลมหายใจเข้าออกเป็นเบื้องต้น และมีกระดูกที่กลายเป็นผงละเอียดเป็นที่สุด, และกายใดที่ตรัสไว้ในสติปัฏฐานกถาในภายหลังว่า "บุคคลบางคนในที่นี้ ย่อมตามเห็นปฐวีกายโดยความเป็นของไม่เที่ยง, ตามเห็นอาโปกาย, เตโชกาย, วาโยกาย, เกสากาย (กลุ่มผม), โลมากาย (กลุ่มขน), ฉวิกาย (กลุ่มผิว), จัมมกาย (กลุ่มหนัง), มังสกาย (กลุ่มเนื้อ), รุหิรกาย (กลุ่มเลือด), นหารุกาย (กลุ่มเอ็น), อัฏฐิกาย (กลุ่มกระดูก), อัฏฐิมิญชกาย (กลุ่มเยื่อในกระดูก)" พึงทราบความหมายว่า 'เป็นผู้ตามเห็นกายในกาย' เพราะตามเห็นกายทั้งหมดนั้นในกาย (คืออัตภาพ) นี้เอง.

Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa kassaci ananupassanato tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo. Apica ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati, no niccato’’tiādinā anukkamena parato āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo. Ayaṃ pana catusatipaṭṭhānasādhāraṇo attho.

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความหมายว่า 'เป็นผู้ตามเห็นกายในกาย' เพราะไม่ตามเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงยึดถือว่า "เรา" หรือ "ของเรา" ในกาย แต่ตามเห็นเพียงกลุ่มแห่งธรรมต่างๆ มีผมและขนเป็นต้นนั้นๆ เท่านั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ตามเห็นกายที่กล่าวคือกลุ่มแห่งธรรมมีผมเป็นต้นในกาย. อนึ่ง ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงนัยอื่นอีกว่า เพราะตามเห็นกายนี้โดยความเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น ไม่ตามเห็นโดยความเป็นของเที่ยง เป็นต้น ตามนัยที่มาในลำดับต่อมา และเพราะตามเห็นกายที่กล่าวคือกลุ่มแห่งอาการมีลักษณะไม่เที่ยงเป็นต้นทั้งหมดนั้น จึงชื่อว่า 'เป็นผู้ตามเห็นกายในกาย' พึงทราบความหมายอย่างนี้ด้วย. อนึ่ง ความหมายนี้เป็นความหมายทั่วไปแก่สติปัฏฐานทั้ง ๔.

Kāye kāyānupassīti assāsapassāsakāyādike bahudhā vutte kāye ekekakāyānupassī. Viharatīti catūsu iriyāpathavihāresu aññataravihārasamāyogaparidīpanametaṃ, ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā apatamānaṃ attānaṃ harati pavattetīti attho. Ātāpīti kāyapariggāhakavīriyasamāyogaparidīpanametaṃ. So hi yasmā tasmiṃ samaye yaṃ taṃ vīriyaṃ tīsu bhavesu kilesānaṃ ātāpanato ātāpoti vuccati, tena samannāgato hoti[Pg.163], tasmā ‘‘ātāpī’’ti vuccati. Sampajānoti kāyapariggāhakena sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati. Na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi. Tenevāha – ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Tasmā ettha ‘‘kāye kāyānupassī viharatī’’ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti. Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti, asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati, muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti, tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati, tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati, tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī sampajāno satimā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

คำว่า 'ในกาย ย่อมพิจารณาเห็นกายอยู่' คือ ในกายที่กล่าวไว้หลายอย่าง มีกายคือลมหายใจเข้าออกเป็นต้นนั้น ย่อมพิจารณาเห็นกายอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่. คำว่า 'ย่อมอยู่' นี้ เป็นการแสดงถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยอิริยาบถวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งในอิริยาบถวิหาร ๔ อย่าง. อธิบายว่า บุคคลย่อมบริหารตนไม่ให้ตกไป คือให้เป็นไปอยู่ โดยการตัดความบีบคั้นของอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น. คำว่า 'มีความเพียรเผากิเลส' นี้ เป็นการแสดงถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยความเพียรที่กำหนดกาย. เพราะว่าในขณะนั้น ความเพียรนั้นชื่อว่า 'อาตาปะ' เพราะยังกิเลสในภพทั้งสามให้เร่าร้อน บุคคลนั้นประกอบด้วยความเพียรนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า 'อาตาปี' (ผู้มีความเพียรเผากิเลส). คำว่า 'มีสัมปชัญญะ' คือ ผู้ประกอบด้วยญาณอันนับว่าสัมปชัญญะที่กำหนดกาย. คำว่า 'มีสติ' คือ ผู้ประกอบด้วยสติที่กำหนดกาย. อนึ่ง เพราะบุคคลนี้ย่อมพิจารณาเห็นด้วยปัญญา โดยการกำหนดอารมณ์ด้วยสติ. เพราะว่าปัญญาที่ชื่อว่าการพิจารณาเห็นย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ปราศจากสติ. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสติว่าเป็นประโยชน์ในทุกที่' (สํ. มหา. ๑๙/๘๐๔/๒๓๔). เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การกล่าวว่า 'ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่' เพียงเท่านี้ ก็เป็นการกล่าวถึงกายานุปัสสนาสติปัฏฐานกัมมัฏฐานแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าความหดหู่ใจภายในย่อมเป็นอันตรายแก่บุคคลผู้ไม่มีความเพียร, บุคคลผู้ไม่มีสัมปชัญญะย่อมหลงผิดในการกำหนดอุบายและในการเว้นอนุปายะ, บุคคลผู้มีสติหลงลืมย่อมไม่สามารถในการไม่สละอุบายและในการไม่ถือเอาอนุปายะ ด้วยเหตุนั้น กัมมัฏฐานนั้นย่อมไม่สำเร็จแก่บุคคลนั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำว่า 'มีความเพียรเผากิเลส มีสัมปชัญญะ มีสติ' นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงธรรมเหล่านั้นที่กัมมัฏฐานนั้นสำเร็จได้ด้วยอานุภาพของธรรมเหล่านั้น.

Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañca dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassanti vuttaṃ. Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi yvāyaṃ kāyo pubbe pariggahito, sveva idha lujjanapalujjanaṭṭhena loko nāma. Tasmiṃ loke abhijjhaṃ domanassañca pajahitvāti attho. Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati, vedanādīsupi pahīyatiyeva, tasmā ‘‘pañcapi upādānakkhandhā loko’’ti (vibha. 362) vibhaṅge vuttaṃ. Lokasaṅkhātattāyeva tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāravasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Yaṃ panāha – ‘‘tattha katamo loko (vibha. 538), sveva kāyo loko’’ti ayamevettha attho. Abhijjhādomanassanti ca samāsetvā vuttaṃ. Saṃyuttaṅguttarapāṭhantaresu pana visuṃ katvā paṭhanti. Sā pana abhijjhāyanti patthayanti etāya, sayaṃ vā abhijjhāyati, abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā. Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando, domanassagahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

ครั้นแสดงกายานุปัสสนาสติปัฏฐานและองค์ประกอบแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงองค์แห่งการละ จึงตรัสว่า 'พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลก'. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'พึงกำจัด' คือ กำจัดด้วยตทังควินัย หรือด้วยวิกขัมภนวินัย. คำว่า 'โลก' คือ กายใดที่ได้กำหนดไว้ก่อนแล้ว กายนั้นแหละในที่นี้ชื่อว่าโลก โดยอรรถว่าย่อมทรุดโทรมและแตกสลาย. อธิบายว่า ละอภิชฌาและโทมนัสในโลกนั้น. อนึ่ง เพราะอภิชฌาและโทมนัสของบุคคลนั้นไม่ได้ละไปเฉพาะในกายเท่านั้น แต่ละไปในเวทนาเป็นต้นด้วย ฉะนั้นในวิภังค์จึงกล่าวว่า 'อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นโลก' (วิภงฺค. ๓๕/๓๖๒). พึงทราบว่า คำนี้กล่าวไว้โดยการยกอรรถขึ้นแสดง เพราะธรรมเหล่านั้นชื่อว่าโลก. อนึ่ง ที่ตรัสว่า 'ในโลกนั้น โลกคืออะไร? กายนั้นแหละเป็นโลก' (วิภงฺค. ๓๕/๕๓๘) อรรถนี้เท่านั้นพึงทราบในที่นี้. และคำว่า 'อภิชฌาโทมนัส' นี้ กล่าวไว้โดยการรวมบท. แต่ในพระบาลีสังยุตตนิกายและอังคุตตรนิกายบางแห่ง ย่อมแสดงแยกกัน. อนึ่ง อภิชฌานั้น ชื่อว่าอภิชฌา เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาด้วยอภิชฌานั้น หรือเพราะอภิชฌาเองย่อมปรารถนา หรือเพราะอภิชฌานี้เป็นเพียงความปรารถนาเท่านั้น. เพราะในที่นี้ การถือเอาอภิชฌา ย่อมสงเคราะห์กามฉันทะ และการถือเอาโทมนัส ย่อมสงเคราะห์พยาบาท ฉะนั้น พึงทราบว่า การละนิวรณ์ได้กล่าวไว้ด้วยการแสดงธรรม ๒ ประการที่มีกำลังซึ่งสงเคราะห์เข้าในนิวรณ์.

Visesena [Pg.164] panettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa, domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa, domanassavinayena kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa pahānaṃ vuttaṃ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadayaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti.

โดยเฉพาะในที่นี้ การละอภิชฌา กล่าวถึงการละอนุโรธะ (ความคล้อยตาม) อันมีกายสมบัติเป็นมูลราก ด้วยการกำจัดอภิชฌา, การละวิโรธะ (ความขัดแย้ง) อันมีกายวิบัติเป็นมูลราก ด้วยการกำจัดโทมนัส, การละความยินดีในกายด้วยการกำจัดอภิชฌา, การละความไม่ยินดีในการเจริญกายานุปัสสนาด้วยการกำจัดโทมนัส, การละการใส่สุภภาวะและสุขภาวะเป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริงลงในกายด้วยการกำจัดอภิชฌา, และการละการนำอสุภภาวะและอสุขภาวะเป็นต้นที่มีอยู่จริงออกจากกายด้วยการกำจัดโทมนัส. ด้วยเหตุนั้น อานุภาพแห่งการประกอบความเพียรและภาวะที่สามารถประกอบความเพียรได้ของโยคาวจรบุคคลจึงถูกแสดงไว้. อานุภาพแห่งการประกอบความเพียรนี้ก็คือ การที่โยคาวจรนี้เป็นผู้หลุดพ้นจากอนุโรธะและวิโรธะ อดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดีได้ และปราศจากการใส่สิ่งที่ไม่จริงและการนำสิ่งที่มีอยู่จริงออก. และโยคาวจรบุคคลนี้เป็นผู้หลุดพ้นจากอนุโรธะและวิโรธะ อดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดีได้ ไม่ใส่สิ่งที่ไม่จริง และไม่นำสิ่งที่มีอยู่จริงออก จึงเป็นผู้สามารถในการประกอบความเพียร.

Aparo nayo – ‘‘kāye kāyānupassī’’ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ. ‘‘Viharatī’’ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ. ‘‘Ātāpī’’tiādīsu ātāpena sammappadhānaṃ, satisampajaññena sabbatthakakammaṭṭhānaṃ, kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā. Satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho, sampajaññena vipassanā, abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṃ vuttanti veditabbaṃ.

นัยอื่นอีกว่า: ในบทว่า 'ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย' นี้ กล่าวถึงกัมมัฏฐานด้วยอนุปัสสนา. ในบทว่า 'ย่อมอยู่' นี้ กล่าวถึงการบริหารกายของบุคคลผู้ปฏิบัติกัมมัฏฐานด้วยวิหารที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า 'อาตาปี' เป็นต้นนั้น ด้วยอาตาปะ กล่าวถึงสัมมัปปธาน, ด้วยสติสัมปชัญญะ กล่าวถึงสัพพัตถกกัมมัฏฐาน หรืออุบายในการบริหารกัมมัฏฐาน. หรือด้วยสติ กล่าวถึงสมถะที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งกายานุปัสสนา, ด้วยสัมปชัญญะ กล่าวถึงวิปัสสนา, ด้วยการกำจัดอภิชฌาและโทมนัส กล่าวถึงผลแห่งภาวนา ดังนี้พึงทราบ.

Vedanāsu vedanānupassītiādīsu ca vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva yathāyogaṃ yojetvā veditabbaṃ. Ayaṃ pana asādhāraṇattho – sukhādīsu anekappabhedāsu vedanāsu visuṃ visuṃ aniccādito ekekavedanānupassīti, sarāgādike soḷasappabhede citte visuṃ visuṃ aniccādito ekekacittānupassīti, kāyavedanācittāni ṭhapetvā sesatebhūmakadhammesu visuṃ visuṃ aniccādito ekekadhammānupassīti, satipaṭṭhānasuttante (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) vuttanayena nīvaraṇādidhammānupassīti vā. Ettha ca ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ sarīrassa ekattā, ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ cittassa sabhāvabhedābhāvato jātiggahaṇena katanti veditabbaṃ. Yathā ca vedanādayo anupassitabbā, tathā anupassanto vedanāsu vedanānupassī, citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti veditabbo. Kathaṃ tāva vedanā anupassitabbā? Sukhā [Pg.165] tāva vedanā dukkhato, dukkhā vedanā sallato, adukkhamasukhā vedanā aniccato anupassitabbā. Yathāha –

ในบททั้งหลายมีคำว่า เวทนานุปัสสีในเวทนาเป็นต้นนั้น พึงทราบประโยชน์ในการกล่าวซ้ำซึ่งเวทนาเป็นต้น โดยประกอบตามสมควรด้วยนัยที่กล่าวแล้วในกายานุปัสสนานั่นเทียว. อนึ่ง อรรถที่ไม่ทั่วไปนี้คือ เป็นผู้ตามเห็นเวทนาแต่ละอย่าง ๆ โดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ในเวทนาทั้งหลายมีสุขเป็นต้น ซึ่งมีประเภทต่าง ๆ มาก ดังนี้ก็ดี, เป็นผู้ตามเห็นจิตแต่ละอย่าง ๆ โดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ในจิตมีสราคะเป็นต้น ซึ่งมีประเภท ๑๖ อย่าง ดังนี้ก็ดี, เว้นกาย เวทนา จิตแล้ว เป็นผู้ตามเห็นธรรมแต่ละอย่าง ๆ โดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ในธรรมที่เป็นไตรภูมิที่เหลือ ดังนี้ก็ดี, หรือเป็นผู้ตามเห็นธรรมมีนิวรณ์เป็นต้น ด้วยนัยที่ตรัสไว้ในสติปัฏฐานสูตร (ที. สี. ๒/๓๘๒; ม. มู. ๑/๑๑๕) ดังนี้. อนึ่ง ในบทนี้ พึงทราบว่า การกล่าวด้วยเอกวจนะว่า “กาย” นั้น กระทำแล้วเพราะความเป็นอันเดียวกันแห่งกาย หรือด้วยการถือเอาชาติศัพท์ และการกล่าวด้วยเอกวจนะว่า “จิต” นั้น กระทำแล้วเพราะความที่สภาพแห่งจิตไม่มีความต่างกัน หรือเพราะความเป็นอันเดียวกันด้วยการถือเอาชาติศัพท์ ดังนี้. และพึงทราบว่า ผู้ตามเห็นอยู่โดยอาการใด พึงตามเห็นเวทนาเป็นต้น โดยอาการนั้น ชื่อว่าเวทนานุปัสสีในเวทนาทั้งหลาย, ชื่อว่าจิตตานุปัสสีในจิต, ชื่อว่าธัมมานุปัสสีในธรรมทั้งหลาย ดังนี้. ก่อนอื่น พึงตามเห็นเวทนาอย่างไร? ก่อนอื่น พึงตามเห็นสุขเวทนาโดยความเป็นทุกข์, พึงตามเห็นทุกขเวทนาโดยความเป็นลูกศร, พึงตามเห็นอทุกขมสุขเวทนาโดยความเป็นอนิจจัง. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato;

Sa ve sammaddaso bhikkhu, parijānāti vedanā’’ti. (saṃ. ni. 4.253);

พระอริยสาวกใด ได้เห็นสุขเวทนาโดยความเป็นทุกข์, ได้เห็นทุกขเวทนาโดยความเป็นลูกศร, ได้เห็นอทุกขมสุขเวทนาอันสงบนั้นโดยความเป็นอนิจจัง, พระภิกษุผู้เห็นชอบนั้นแล ย่อมกำหนดรู้เวทนาทั้งหลาย. (สํ. สฬา. ๔/๒๕๓)

Sabbā eva cetā dukkhatopi anupassitabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā. Yathāha – ‘‘sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā. Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā. Adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465). Apica aniccādisattaanupassanāvasenāpi anupassitabbā.

เวทนาทั้งสามนั้นทั้งหมด พึงตามเห็นโดยความเป็นทุกข์ด้วย. จริงอยู่ พระดำรัสนี้ว่า “เวทนาใด ๆ ทั้งหมดมีอยู่ เวทนานั้นทั้งหมด เรากล่าวว่าอันนับเนื่องแล้วในทุกข์” ดังนี้ ตรัสแล้ว. (สํ. สฬา. ๔/๒๕๙) อนึ่ง พึงตามเห็นโดยความเป็นสุขและทุกข์ด้วย. ดังที่ตรัสไว้ว่า “สุขเวทนา เป็นสุขในขณะตั้งอยู่ เป็นทุกข์ในขณะแปรปรวน. ทุกขเวทนา เป็นทุกข์ในขณะตั้งอยู่ เป็นสุขในขณะแปรปรวน. อทุกขมสุขเวทนา เป็นสุขเพราะญาณ เป็นทุกข์เพราะอวิชชา” ดังนี้. (ม. มู. ๑/๔๖๕) อนึ่ง พึงตามเห็นด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๗ อย่างมีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้นด้วย.

Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādisattaanupassanānaṃ sarāgādisoḷasabhedānañca vasena anupassitabbaṃ, dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatādhammassa aniccādisattaanupassanānaṃ santāsantādīnañca vasena anupassitabbā. Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ, tassa vedanādilokesupi taṃ pahīnameva, nānāpuggalavasena pana nānākkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ. Yato vā ekattha pahīnaṃ, sesesupi pahīnaṃ hoti. Tenevassa tattha pahānadassanatthampi evaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ในจิตและธรรมทั้งหลายด้วย ก่อนอื่น พึงตามเห็นจิตด้วยอำนาจแห่งประเภทต่าง ๆ มีอารมณ์ อธิบดี สหชาติ ภูมิ กรรม วิบาก กิริยา เป็นต้น, แห่งอนุปัสสนา ๗ อย่างมีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้นด้วย และแห่งประเภท ๑๖ อย่างมีสราคจิตเป็นต้นด้วย. พึงตามเห็นธรรมทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป, แห่งธรรมคือสุญญตา, แห่งอนุปัสสนา ๗ อย่างมีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น และแห่งความมีอยู่และความไม่มีอยู่เป็นต้น. อนึ่ง ในสติปัฏฐานนี้ ถึงแม้ว่าอภิชฌาและโทมนัสของบุคคลใด อันละได้แล้วในโลกอันนับว่ากาย อภิชฌาและโทมนัสนั้นก็อันละได้แล้วนั่นเทียวในโลกมีเวทนาเป็นต้นด้วย, ถึงอย่างนั้นก็ดี ตรัสไว้แล้วในกาย เวทนา จิต ธรรมทั้งหมด ด้วยอำนาจแห่งบุคคลต่าง ๆ กันด้วย และด้วยอำนาจแห่งการเจริญสติปัฏฐานที่มีขณะต่าง ๆ กันด้วย. หรือพึงทราบว่า เพราะเหตุใด อภิชฌาและโทมนัสอันละได้แล้วในอารมณ์อย่างเดียว ย่อมอันละได้แล้วในอารมณ์ที่เหลือด้วย เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ เพื่อประโยชน์แก่การเห็นการละซึ่งอภิชฌาและโทมนัสทั้งสองนั้นในเวทนา จิต ธรรมที่เหลือเหล่านั้นด้วย ดังนี้.

Iti ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti. Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti, aññena vedanaṃ, aññena cittaṃ, aññena dhamme pariggaṇhāti. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhanti. Ādito hi kāyaṃ pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma. Vedanaṃ pariggaṇhitvā cittaṃ pariggaṇhitvā dhamme pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati [Pg.166] dhammānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma. Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati. Kāye pana ‘‘subha’’nti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma. Vedanāya ‘‘sukhā’’ti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma. Citte ‘‘nicca’’nti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma. Dhammesu ‘‘attā’’ti vipallāsappahānā dhammapariggāhikā sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma. Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhakattena cattāri nāmāni labhati. Tena vuttaṃ ‘‘lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī’’ti.

สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ ย่อมมีได้ในจิตต่าง ๆ กันในส่วนเบื้องต้น (ก่อนมรรค) ด้วยประการที่กล่าวแล้วอย่างนี้. จริงอยู่ ย่อมกำหนดรู้กายด้วยจิตอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดรู้เวทนาด้วยจิตอีกอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดรู้จิตด้วยจิตอีกอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งหลายด้วยจิตอีกอย่างหนึ่ง. อนึ่ง ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ย่อมมีได้ในจิตขณะเดียวเท่านั้น. จริงอยู่ สติอันประกอบด้วยวิปัสสนาของบุคคลผู้กำหนดรู้กายแล้วมาแต่แรก ชื่อว่ากายานุปัสสนา, บุคคลผู้ประกอบด้วยสตินั้น ชื่อว่ากายานุปัสสี. สติอันประกอบด้วยมรรคของบุคคลผู้ยังวิปัสสนาให้ขวนขวายแล้วบรรลุอริยมรรค ในขณะแห่งมรรค ชื่อว่ากายานุปัสสนา, บุคคลผู้ประกอบด้วยสตินั้น ชื่อว่ากายานุปัสสี. สติอันประกอบด้วยวิปัสสนาของบุคคลผู้กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้จิต กำหนดรู้ธรรมทั้งหลายแล้วมา ชื่อว่าธัมมานุปัสสนา, บุคคลผู้ประกอบด้วยสตินั้น ชื่อว่าธัมมานุปัสสี. สติอันประกอบด้วยมรรคของบุคคลผู้ยังวิปัสสนาให้ขวนขวายแล้วบรรลุอริยมรรค ในขณะแห่งมรรค ชื่อว่าธัมมานุปัสสนา, บุคคลผู้ประกอบด้วยสตินั้น ชื่อว่าธัมมานุปัสสี. ก่อนอื่น เทศนาย่อมตั้งอยู่ในบุคคลอย่างนี้. อนึ่ง สติอันกำหนดรู้กาย อันละวิปลาสคือความสำคัญว่าสวยงามในกาย ย่อมสำเร็จด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่ากายานุปัสสนา. สติอันกำหนดรู้เวทนา อันละวิปลาสคือความสำคัญว่าสุขในเวทนา ย่อมสำเร็จด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่าเวทนานุปัสสนา. สติอันกำหนดรู้จิต อันละวิปลาสคือความสำคัญว่าเที่ยงในจิต ย่อมสำเร็จด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่าจิตตานุปัสสนา. สติอันกำหนดรู้ธรรม อันละวิปลาสคือความสำคัญว่าเป็นอัตตาในธรรมทั้งหลาย ย่อมสำเร็จด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่าธัมมานุปัสสนา. สติอันเดียวเท่านั้นอันประกอบด้วยมรรค ย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง เพราะความเป็นเครื่องยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า “อนึ่ง ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ย่อมมีได้ในจิตขณะเดียวเท่านั้น” ดังนี้.

Sammāsamādhiniddese vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apakkamitvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kayiramāne idaṃ paññāyati – nūnimassa jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā, yesu sati idaṃ na pavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya, tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrassa viya. Tasmā niyamaṃ karotīti.

ในคำอธิบายสัมมาสมาธิ บทว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ" คือ สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย ปราศจากแล้ว หลีกไปแล้ว. อนึ่ง อักษร "เอวะ" ที่มีอยู่ในบทนี้ พึงทราบว่ามีอรรถว่ากำหนดแน่นอน. เพราะมีอรรถว่ากำหนดแน่นอน ฉะนั้น เมื่อเข้าถึงปฐมฌานอยู่ กามทั้งหลายแม้ไม่มีอยู่ ก็แสดงความเป็นปฏิปักษ์ของกามเหล่านั้นต่อปฐมฌานนั้น และแสดงการบรรลุปฐมฌานนั้นด้วยการสละกามเท่านั้น. แสดงอย่างไร? คือ เมื่อมีการกำหนดด้วยอักษร "เอวะ" อย่างนี้ บทว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ" ย่อมปรากฏเนื้อความนี้ว่า แท้จริง กามทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อฌานนี้ เมื่อกามทั้งหลายมีอยู่ ฌานนี้ย่อมไม่เป็นไป เหมือนเมื่อมีความมืดอยู่ แสงประทีปย่อมไม่เป็นไป ฉันใด การบรรลุปฐมฌานนั้นย่อมมีได้ด้วยการสละกามเหล่านั้นเท่านั้น เหมือนการถึงฝั่งโน้นย่อมมีได้ด้วยการสละฝั่งนี้เท่านั้น ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงทำการกำหนด (ด้วยอักษร "เอวะ") ดังนี้.

Tattha siyā, kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tasmā ‘‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi [Pg.167] dhammehī’’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekā cittakāyaupadhivivekā ca saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi pubbabhāge kāyavivekacittavivekavikkhambhanavivekā daṭṭhabbā, lokuttaramaggakkhaṇe kāyavivekacittavivekasamucchedavivekapaṭippassaddhivivekanissaraṇavivekā.

ในบทนั้น พึงมีคำถามว่า "ก็เหตุไฉนอักษรเอวะนี้จึงกล่าวไว้ในบทหน้าเท่านั้น ไม่กล่าวไว้ในบทหลังเล่า? หรือว่าบุคคลอาจเข้าถึงฌานอยู่ได้โดยไม่สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายหรือ?" ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้น. แท้จริง อักษรเอวะนี้ท่านกล่าวไว้ในบทหน้า เพราะกามเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงสลัดออก. เพราะฌานนี้เป็นการก้าวล่วงกามาวจรธาตุ และเป็นปฏิปักษ์ต่อกามราคะ ฌานนี้จึงเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งกามทั้งหลายเท่านั้น. สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เนกขัมมะนี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งกามทั้งหลาย" (อิติวุ. ๗๒). อนึ่ง แม้ในบทหลัง ท่านก็พึงกล่าวโดยนำอักษรเอวะมาประกอบเข้าด้วย เหมือนในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีในธรรมวินัยนี้เท่านั้น สมณะที่สองมีในธรรมวินัยนี้เท่านั้น" (ม.นิ. ๑.๑๓๙; อ.นิ. ๔.๒๔๑) ฉันนั้น. แท้จริง ไม่สามารถจะเข้าถึงฌานอยู่ได้โดยไม่สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายอื่นอันได้แก่นิวรณ์. เพราะฉะนั้น พึงเห็นอักษรเอวะนี้แม้ในบททั้งสองอย่างนี้ว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺเจว อกุสเลหิ ธมฺเมหิ". และในบททั้งสองนั้น แม้ว่าวิเวกทั้งหลาย คือ ตทังควิเวก วิขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก และกายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก ย่อมถึงการสงเคราะห์ด้วยคำทั่วไปว่า "วิวิจฺจ" นี้ก็จริง, ถึงกระนั้น ในบุพภาค พึงทราบกายวิเวก จิตตวิเวก และวิขัมภนวิเวก, ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค พึงทราบกายวิเวก จิตตวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก.

Kāmehīti iminā pana padena ye ca mahāniddese ‘‘katame vatthukāmā manāpikā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena kāyaviveko vutto hoti.

อนึ่ง ด้วยบทว่า "กาเมหิ" นี้ วัตถุกามทั้งหลายที่ท่านกล่าวไว้ในมหานิทเทสโดยนัยมีอาทิว่า "วัตถุกามที่น่าพอใจมีรูปเป็นต้นเป็นไฉน" (มหา. ๑) และกิเลสกามทั้งหลายที่ท่านกล่าวไว้ในมหานิทเทสนั้นนั่นแลและในวิภังค์โดยนัยมีอาทิว่า "ฉันทะเป็นกาม ราคะเป็นกาม ฉันทราคะเป็นกาม สังกัปปะเป็นกาม ราคะเป็นกาม สังกัปปะราคะเป็นกาม" (มหา. ๑; วิภังค์ ๕๖๔) พึงเห็นว่ากามเหล่านั้นทั้งหมดถูกสงเคราะห์เข้าแล้วโดยแท้. เมื่อเป็นเช่นนั้น เนื้อความว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ" คือ "สงัดแล้วจากวัตถุกามเท่านั้น" ย่อมสมควร. ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงกายวิเวก.

Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ. Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa. Paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ. Esa tāva nayo kāmehīti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.

บทว่า "วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ" คือ สงัดแล้วจากกิเลสกาม หรือสงัดแล้วจากอกุศลธรรมทั้งปวง เนื้อความนี้ย่อมสมควร. ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงจิตตวิเวก. และในวิเวกทั้งสองนี้ ด้วยการกล่าวถึงความสงัดจากวัตถุกามในบทแรก ท่านจึงแสดงการสละกามสุข, ด้วยการกล่าวถึงความสงัดจากกิเลสกามในบทที่สอง ท่านจึงแสดงการถือเอาเนกขัมมสุข. อนึ่ง ด้วยการกล่าวถึงความสงัดจากวัตถุกามและกิเลสกามอย่างนี้ ด้วยบทแรก ท่านจึงแสดงการละวัตถุแห่งความเศร้าหมอง, ด้วยบทที่สอง ท่านจึงแสดงการละความเศร้าหมอง. ด้วยบทแรก ท่านแสดงการสละเหตุแห่งความเป็นคนโลเล, ด้วยบทที่สอง ท่านแสดงการสละเหตุแห่งความเป็นคนเขลา. และด้วยบทแรก ท่านแสดงความบริสุทธิ์แห่งประโยค, ด้วยบทที่สอง ท่านแสดงความผ่องแผ้วแห่งอัธยาศัย พึงทราบดังนี้. นัยที่กล่าวมานี้ เป็นนัยในส่วนของวัตถุกามในบรรดากามที่กล่าวไว้ในบทว่า "กาเมหิ" นี้ก่อน.

Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandova kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘tattha katame kāmā, chando kāmo’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅge upari jhānaṅgapaṭipakkhato visuṃ vutto, kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ. Aññesampi [Pg.168] ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā, kāmacchando’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅge upari jhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni viddhaṃsakāni vināsakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā’’ti peṭake vuttaṃ.

ส่วนในส่วนของกิเลสกาม ท่านประสงค์เอากามฉันทะอย่างเดียวที่มีประเภทต่างๆ มีฉันทะและราคะเป็นต้นว่าเป็นกาม. และกามนั้น แม้จะเป็นอกุศลธรรมที่นับเนื่องในอกุศลธรรมก็ตาม แต่ในวิภังค์ท่านกล่าวแยกไว้ต่างหากโดยนัยมีอาทิว่า "ในกามเหล่านั้น กามเป็นไฉน? คือ ฉันทะเป็นกาม" (วิภังค์ ๕๖๔) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานในเบื้องบน หรือกล่าวไว้ในบทแรกเพราะความเป็นกิเลสกาม กล่าวไว้ในบทที่สองเพราะความเป็นอกุศลธรรมที่นับเนื่องในอกุศลธรรม. และเพราะกามนั้นมีประเภทต่างๆ ท่านจึงไม่กล่าวโดยปัจจัยว่า "กามโต" แต่กล่าวว่า "กาเมหิ". อนึ่ง แม้เมื่ออกุศลธรรมอื่นๆ มีอยู่ แต่ในวิภังค์ท่านกล่าวถึงนิวรณ์ทั้งหลายเท่านั้นโดยนัยมีอาทิว่า "ในอกุศลธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมเป็นไฉน? คือ กามฉันทะ" (วิภังค์ ๕๖๔) เพราะแสดงความเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานในเบื้องบน. พึงทราบดังนี้. แท้จริง นิวรณ์ทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌาน องค์ฌานทั้งหลายนั่นแลเป็นปฏิปักษ์ เป็นเครื่องกำจัด และเป็นเครื่องทำลายซึ่งนิวรณ์เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนั้น. สมดังที่ท่านกล่าวไว้ในเปฏโกปเทสว่า "สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ สุขเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจกุกกุจจะ วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา".

Evamettha ‘‘vivicceva kāmehī’’ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. ‘‘Vivicca akusalehi dhammehī’’ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ. Agahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyagantha kāmarāgasaññojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo.

ในบททั้งสองนี้ ด้วยบทว่า 'vivicceva kāmehi' นี้ เป็นอันกล่าวถึงวิกขัมภนวิเวกแห่งกามฉันทะ ด้วยบทว่า 'vivicca akusalehi dhammehi' นี้ เป็นอันกล่าวถึงวิกขัมภนวิเวกแห่งนิวรณ์ทั้ง ๕ อนึ่ง โดยการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา ด้วยบทแรก เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งกามฉันทะ ด้วยบทที่สอง เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งนิวรณ์ที่เหลือ อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งโลภะซึ่งมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ในบรรดาอกุศลมูล ๓ ด้วยบทที่สอง เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งโทสะและโมหะซึ่งมีอารมณ์เป็นต้นว่าอฆาตวัตถุ ๙ ประการ หรือในธรรมทั้งหลายมีโอฆะเป็นต้น ด้วยบทแรก เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งกามโอฆะ กามโยคะ กามาสวะ กามุปาทาน อภิชฌากายคันถะ และกามราคสังโยชน์ ด้วยบทที่สอง เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งโอฆะ โยคะ อาสวะ อุปาทาน คันถะ และสังโยชน์ที่เหลือ ด้วยบทแรก เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งตัณหาและธรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหานั้น ด้วยบทที่สอง เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งอวิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยอวิชชานั้น อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งจิตตุปบาท ๘ ที่สัมปยุตด้วยโลภะ ด้วยบทที่สอง เป็นวิกขัมภนวิเวกแห่งอกุศลจิตตุปบาท ๔ ที่เหลือ พึงทราบว่าท่านกล่าวไว้ดังนี้

Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo vitakko. Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro. Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko, sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa, ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya, padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhūto cittassa, ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge.

อนึ่ง ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า 'vivicceva kāmehi' เป็นต้น ท่านแสดงปหานังคะแห่งปฐมฌานแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสัมปโยคังคะ จึงกล่าวคำว่า 'savitakkaṃ savicāraṃ' เป็นต้น ในบทนั้น วิตกมีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ วิจารมีลักษณะคือการเคล้าคลึงอารมณ์ แม้ว่าวิตกและวิจารเหล่านั้นจะไม่มีการแยกจากกันในบางแห่งก็ตาม แต่ด้วยความเป็นของหยาบและด้วยความเป็นสภาพไปก่อน วิตกคือการที่จิตตกไปในอารมณ์เป็นครั้งแรก เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตี และด้วยความเป็นของละเอียดและด้วยสภาวะที่เคล้าคลึงอารมณ์ วิจารคือการที่จิตดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง เหมือนเสียงระฆังที่กังวาน อนึ่ง ในวิตกและวิจารนี้ วิตกคือความแผ่ซ่านของจิตที่เป็นไปโดยอาการสั่นไหวในขณะที่เกิดขึ้นครั้งแรก เหมือนการกระพือปีกของนกที่ต้องการจะบินขึ้นสู่ท้องฟ้า หรือเหมือนการที่ภมรซึ่งมีจิตผูกพันกับกลิ่นบินตรงเข้าสู่ดอกบัว วิจารคือความเป็นไปที่สงบ ไม่สั่นไหวมากเกินไปของจิต เหมือนการกางปีกของนกที่บินขึ้นสู่ท้องฟ้าแล้ว หรือเหมือนการที่ภมรซึ่งบินตรงเข้าสู่ดอกบัวแล้วบินวนเวียนอยู่เหนือดอกบัวนั้น

Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ [Pg.169] pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko, vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti vuttaṃ. Taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati. So pana tesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti. Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhaggahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko, ito cito ca saṃsaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirujjhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko, bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāro. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati.

อนึ่ง ในอรรถกถาทุกนิบาต กล่าวไว้ว่า 'วิตกคือธรรมที่ดำเนินไปโดยความเป็นเครื่องยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ เหมือนการที่นกใหญ่บินไปในอากาศ โดยการจับลมด้วยปีกทั้งสองแล้วเหยียดปีกออกไป วิจารคือธรรมที่ดำเนินไปโดยความเป็นเครื่องเคล้าคลึงอารมณ์ เหมือนการที่นกกระพือปีกเพื่อจับลมแล้วบินไป' คำกล่าวนั้น ย่อมสมควรในการเป็นไปอย่างต่อเนื่อง (แห่งอุปจารและอัปปนา) อนึ่ง ความพิเศษของวิตกและวิจารเหล่านั้น ย่อมปรากฏชัดในปฐมฌานและทุติยฌาน อีกอย่างหนึ่ง วิตกพึงเห็นเหมือนมือที่จับภาชนะทองเหลืองที่ขึ้นสนิมไว้แน่นด้วยมือข้างหนึ่ง วิจารพึงเห็นเหมือนมืออีกข้างหนึ่งที่ขัดถูด้วยผงหินผสมน้ำมันและขนสัตว์ อีกอย่างหนึ่ง วิตกพึงเห็นเหมือนมือที่กดลงของช่างหม้อที่กำลังทำภาชนะดินโดยการหมุนกงล้อด้วยการตีด้วยไม้ วิจารพึงเห็นเหมือนมือที่เคลื่อนไปมาในที่นั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง วิตกคือธรรมที่ยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ เหมือนเหล็กแหลมที่ปักนิ่งอยู่ตรงกลางของวงกลมที่กำลังถูกวาด วิจารคือธรรมที่เคล้าคลึงอารมณ์ เหมือนเหล็กแหลมที่หมุนวนอยู่รอบนอก ฌานนี้ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตกนี้และวิจารนี้ เหมือนต้นไม้ที่เป็นไปพร้อมด้วยดอกและผล ฉะนั้น ฌานนี้จึงเรียกว่า 'สวิตักกัง สวิจารัง'

Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti ettha pīṇayatīti pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇā. Sā panesā khuddikā pīti, khaṇikā pīti, okkantikā pīti, ubbegā pīti, pharaṇā pītīti pañcavidhā hoti.

ในบทว่า 'vivekajaṃ' นี้ มีอธิบายว่า วิเวกคือความสงัด หรือความปราศจากนิวรณ์ อีกอย่างหนึ่ง วิเวกคือธรรมที่สงัดจากนิวรณ์ หรือกองธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานที่สงัดจากนิวรณ์ เพราะฉะนั้น ธรรมที่เกิดจากวิเวกนั้น หรือเกิดในวิเวกนั้น จึงชื่อว่า 'วิเวกชัง' ในบทว่า 'pītisukhaṃ' นี้ มีอธิบายว่า ธรรมที่ยังความอิ่มเอิบให้เจริญ ชื่อว่า 'ปีติ' ปีตินั้นมีลักษณะคือความชื่นชมอารมณ์ อนึ่ง ปีตินั้นมี ๕ อย่าง คือ ขุททกาปีติ ขณิกาปีติ โอกกันติกาปีติ อุพเพคาปีติ และผรณาปีติ

Tattha khuddikā pīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikā pīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikā pīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegā pīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā. Pharaṇā pīti atibalavatī hoti. Tāya hi uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti. Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca. Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca. Sukhaṃ [Pg.170] gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti – khaṇikasamādhiṃ, upacārasamādhiṃ, appanāsamādhiñcāti. Tāsu ca yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇā pīti, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti.

ในบรรดาปีติ ๕ อย่างนั้น ขุททกาปีติสามารถทำให้เกิดเพียงอาการขนลุกชันในร่างกาย ขณิกาปีติย่อมเป็นเหมือนฟ้าแลบในขณะๆ โอกกันติกาปีติย่อมซ่านเข้าสู่ร่างกายแล้วแตกไป เหมือนคลื่นที่ซัดเข้าสู่ฝั่งทะเลแล้วแตกไป อุพเพคาปีติย่อมมีกำลังมาก สามารถทำให้ร่างกายลอยขึ้นสู่ท้องฟ้าได้ ผรณาปีติย่อมมีกำลังมากยิ่งนัก เพราะเมื่อผรณาปีตินั้นเกิดขึ้น ย่อมซ่านไปทั่วร่างกายทั้งหมด เหมือนถุงหนังที่พองด้วยลม หรือเหมือนหุบเขาที่กระแสน้ำอันใหญ่ไหลบ่าเข้าไป อนึ่ง ปีติ ๕ อย่างนี้ เมื่อเริ่มก่อตัวและถึงความแก่กล้า ย่อมยังปัสสัทธิ ๒ อย่าง คือ กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ให้บริบูรณ์ ปัสสัทธิเมื่อเริ่มก่อตัวและถึงความแก่กล้า ย่อมยังสุขทั้ง ๒ อย่าง คือ กายิกสุขและเจตสิกสุข ให้บริบูรณ์ สุขเมื่อเริ่มก่อตัวและถึงความแก่กล้า ย่อมยังสมาธิ ๓ อย่าง คือ ขณิกสมาธิ อุปจารสมาธิ และอัปปนาสมาธิ ให้บริบูรณ์ ในบรรดาปีติเหล่านั้น ผรณาปีติใดที่เป็นมูลฐานแห่งอัปปนาสมาธิ เจริญขึ้นจนถึงความเป็นผู้สัมปยุตด้วยสมาธิ ผรณาปีตินี้แหละที่ประสงค์เอาในอรรถนี้ว่า 'ปีติ'

Itaraṃ pana sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Sukhanaṃ vā sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati, khaṇati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, somanassavedanāyetaṃ nāmaṃ. Taṃ sātalakkhaṇaṃ. Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti, paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti, tattha sukhaṃ. Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti, vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantudakadassanasavanesu viya pīti, vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘pītisukha’’nti vuccati. Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃ pītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti. Tañcassa atthīti tasmā alopasamāsaṃ katvā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃpītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati.

คำว่า สุขะ นั้น หมายถึง สิ่งที่ทำให้ผู้อื่นมีความสุข หรือทำให้บุคคลนั้นมีความสุข หรือหมายถึงความสบาย หรือสิ่งที่ขจัดความเจ็บปวดทางกายและใจได้อย่างดี ชื่อนี้ (สุข) เป็นของโสมนัสสเวทนา สุขเวทนานั้นมีลักษณะคือความน่าพอใจ แม้ปีติและสุขจะเกิดร่วมกันในจิตบางดวง แต่ความยินดีในการได้อารมณ์ที่พึงปรารถนาคือปีติ ส่วนการเสวยรสของอารมณ์ที่ได้แล้วคือสุข ที่ใดมีปีติ ที่นั่นมีสุข ที่ใดมีสุข ที่นั่นไม่จำเป็นต้องมีปีติเสมอไป ปีติสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ สุขสงเคราะห์เข้าในเวทนาขันธ์ ปีติพึงเห็นเหมือนชายผู้เหน็ดเหนื่อยในทางกันดาร เห็นป่าหรือได้ยินว่ามีน้ำ สุขพึงเห็นเหมือนเมื่อเข้าไปในร่มไม้และได้ดื่มน้ำ พึงทราบว่าคำกล่าวนี้ (เรื่องชายเหนื่อยในทางกันดาร) ข้าพเจ้ากล่าวไว้เพราะความปรากฏชัดในขณะนั้นๆ เพราะปีติและสุขนี้มีอยู่ในฌานนั้น หรือในฌานนี้ ฌานนี้จึงเรียกว่า "ปีติสุข" หรือ ปีติและสุข รวมกันเป็น "ปีติสุข" เหมือนคำว่า "ธรรมวินัย" เป็นต้น ปีติสุขที่เกิดจากวิเวกมีอยู่ในฌานนั้น หรือในฌานนี้ ด้วยเหตุนี้จึงเรียกว่า "วิเวกชปีติสุข" แท้จริงแล้ว ฌานเป็นวิเวกชะฉันใด ปีติสุขในปฐมฌานนี้ก็เป็นวิเวกชะฉันนั้น และเพราะสิ่งนั้นมีอยู่ในฌานนั้น ฉะนั้นจึงควรกล่าวด้วยคำเดียวว่า "วิเวกชปีติสุข" โดยทำอโลปสมาส.

Paṭhamanti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Jhānanti duvidhaṃ jhānaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañca. Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ‘‘ārammaṇūpanijjhāna’’nti saṅkhyaṃ gatā. Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ, vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ, phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Tesu idha pubbabhāge ārammaṇūpanijjhānaṃ, lokuttaramaggakkhaṇe lakkhaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ, tasmā ārammaṇūpanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānato paccanīkajjhāpanato ca ‘‘jhāna’’nti veditabbaṃ. Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena iriyati, vuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa vuttiṃ abhinipphādeti.

คำว่า ปฐมะ หมายถึง อันดับแรกตามลำดับนับ หรือสิ่งที่เกิดขึ้นก่อน คำว่า ฌาน มี 2 อย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌาน (ฌานที่เพ่งอารมณ์) และ ลักขณูปนิชฌาน (ฌานที่เพ่งลักษณะ) ในสองอย่างนั้น อัฏฐสมาบัติ (สมาบัติ 8) เพ่งอารมณ์กสิณปฐวีเป็นต้น จึงเรียกว่า "อารัมมณูปนิชฌาน" ส่วนวิปัสสนา มรรค และผล เรียกว่า "ลักขณูปนิชฌาน" ในบรรดาวิปัสสนา มรรค ผล นั้น วิปัสสนาเป็นลักขณูปนิชฌาน เพราะเพ่งลักษณะอนิจจังเป็นต้น มรรคเป็นลักขณูปนิชฌาน เพราะทำให้กิจที่วิปัสสนาทำไว้สำเร็จ ส่วนผลเป็นลักขณูปนิชฌาน เพราะเพ่งนิโรธสัจจะซึ่งมีลักษณะไม่แปรผัน ในบรรดาฌานเหล่านั้น ในที่นี้ (ปฐมฌาน) หมายถึงอารัมมณูปนิชฌานในส่วนเบื้องต้น (ก่อนมรรค) และหมายถึงลักขณูปนิชฌานในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ฉะนั้น พึงทราบว่า "ฌาน" หมายถึง การเพ่งอารมณ์กสิณเป็นต้น และการเผาผลาญธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้น คำว่า อุปสัมปัชชะ หมายถึง เข้าถึง หรือบรรลุ หรือหมายถึง ทำให้สำเร็จ คำว่า วิหรติ หมายถึง อยู่ด้วยอิริยาบถที่เหมาะสมกับฌานนั้น เป็นผู้ประกอบด้วยฌานที่กล่าวมาแล้ว ทำให้ความเป็นไปแห่งอัตภาพสำเร็จ.

Vitakkavicārānaṃ [Pg.171] vūpasamāti ettha vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idhāti. Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dassanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ, attasantāne nibbattanti attho.

คำว่า วิตักกวิจารานัง วูปสมา ในที่นี้หมายถึง การสงบระงับ การก้าวล่วงไปของวิตกและวิจารทั้งสองนี้ คือการไม่ปรากฏในขณะแห่งทุติยฌาน แม้ว่าธรรมทั้งปวงในปฐมฌานจะไม่มีในทุติยฌานนั้นก็ตาม เพราะผัสสะเป็นต้นในปฐมฌานเป็นอย่างหนึ่ง และผัสสะเป็นต้นในทุติยฌานเป็นอีกอย่างหนึ่ง พึงทราบดังนี้ แต่ถึงกระนั้น เพื่อแสดงว่าการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบๆ ไปแล้ว จึงมีการบรรลุทุติยฌานเป็นต้นที่เกิดภายหลังปฐมฌาน จึงกล่าวว่า "วิตักกวิจารานัง วูปสมา" ดังนี้ พึงทราบ คำว่า อัชฌัตตัง ในที่นี้หมายถึง ภายในตนเอง ฉะนั้นจึงหมายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นในตนเอง เกิดขึ้นในสันดานของตน.

Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo, purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.

คำว่า สัมปสาทนะ หมายถึง ศรัทธาเจตสิก ฌานก็เรียกว่า "สัมปสาทนะ" เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะ (ศรัทธา) เหมือนผ้าสีครามที่เรียกว่าผ้าครามเพราะประกอบด้วยสีคราม หรือเพราะฌานนั้นประกอบด้วยสัมปสาทนะ (ศรัทธา) และทำให้จิตผ่องใสด้วยการสงบระงับความขุ่นมัวของวิตกและวิจาร ฉะนั้นจึงเรียกว่า "สัมปสาทนะ" และในอรรถวิกัปนี้ พึงทราบการเชื่อมบทว่า "สัมปสาทนัง เจตโส" (สิ่งที่ทำให้จิตผ่องใส) ส่วนในอรรถวิกัปก่อน บทว่า "เจตโส" นี้ พึงประกอบกับบทว่า "เอกอดิภาวะ".

Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā itipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhapetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi. Samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa na jīvassa. Tasmā etaṃ ‘‘cetaso ekodibhāva’’nti vuttaṃ.

ในการประกอบอรรถนั้น มีความหมายดังนี้: คำว่า เอกอดิ หมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นอย่างประเสริฐ คือการเกิดขึ้นอย่างประเสริฐเพราะไม่ถูกวิตกและวิจารครอบงำ แท้จริงแล้ว ในโลกนี้ สิ่งที่ประเสริฐก็เรียกว่า "เอกะ" หรือจะกล่าวว่า "เอกะ" หมายถึง การปราศจากวิตกและวิจาร เป็นผู้โดดเดี่ยว ไม่มีเพื่อน ก็ย่อมได้ หรือ "อุทะ" (Udi) หมายถึง สิ่งที่ทำให้ธรรมที่ประกอบกันเกิดขึ้น (อุตถาเปติ) เอกอดิ คือ สิ่งที่ประเสริฐและทำให้ธรรมที่ประกอบกันเกิดขึ้น ชื่อ "เอกอดิ" นี้เป็นชื่อของสมาธิ ฌานที่สองนี้เรียกว่า "เอกอดิภาวะ" เพราะเจริญและเพิ่มพูนเอกอดินี้ เอกอดินี้เป็นของจิต ไม่ใช่ของสัตว์ ไม่ใช่ของชีวะ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เจตโส เอกอดิภาวะ" (เอกอดิแห่งจิต).

Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi. Atha kasmā idameva ‘‘sampasādanaṃ cetaso ekodibhāva’’nti ca vuttanti? Vuccate – aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya ‘‘sampasādana’’nti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo. Tasmā ‘‘ekodibhāva’’ntipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo, tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ.

มีคำถามว่า ศรัทธานี้ก็มีอยู่ในปฐมฌานมิใช่หรือ และสมาธิชื่อเอกอดินี้ก็มีอยู่มิใช่หรือ ถ้าเช่นนั้น เหตุใดจึงกล่าวถึงแต่ทุติยฌานนี้เท่านั้นว่าเป็น "สัมปสาทนัง เจตโส เอกอดิภาวะ" (ความผ่องใสและเอกอดิแห่งจิต) ข้าพเจ้าจะแก้ข้อสงสัยนั้น เพราะปฐมฌานนั้นยังไม่ผ่องใสดี เหมือนน้ำที่ขุ่นมัวด้วยคลื่นลมเพราะความขุ่นมัวของวิตกและวิจาร ฉะนั้น แม้มีศรัทธาอยู่ ก็ไม่เรียกว่า "สัมปสาทนะ" และในปฐมฌานนี้ เพราะศรัทธาเจตสิกยังไม่ผ่องใสดี สมาธิจึงยังไม่ปรากฏชัดเจนนัก ฉะนั้นจึงไม่เรียกว่า "เอกอดิภาวะ" แต่ในทุติยฌานนี้ เพราะไม่มีความขุ่นมัวของวิตกและวิจาร ศรัทธาจึงมีโอกาสและมีกำลังมาก และสมาธิก็ปรากฏชัดเจนเพราะได้ศรัทธาที่มีกำลังเป็นเครื่องช่วย ฉะนั้น พึงทราบว่าจึงกล่าวถึงแต่ทุติยฌานนี้เท่านั้นว่าเป็น "สัมปสาทนัง เจตโส เอกอดิภาวะ" ดังนี้.

Avitakkaṃ [Pg.172] avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ, etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Etthāha – ‘‘nanu ca ‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’ti imināpi ayamattho siddho. Atha kasmā puna vuttaṃ ‘avitakkaṃ avicāra’nti’’? Vuccate – evametaṃ, siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ, nanu avocumha ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’’nti.

บทว่า อวิตกฺกํ อวิจารํ (ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร) ในทุติยฌานนี้ วิตกไม่มีเพราะการเจริญฌานนี้ละวิตกได้แล้ว ด้วยนัยนี้ วิจารก็ไม่มี. มีผู้ทักท้วงว่า 'ก็ความหมายนี้ว่าไม่มีวิตกและวิจารในทุติยฌานนั้นสำเร็จแล้วด้วยบทว่า "เพราะวิตกและวิจารสงบไป" มิใช่หรือ? เหตุไฉนจึงตรัสซ้ำอีกว่า "ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร"?' ตอบว่า 'คำกล่าวนี้เป็นเช่นนั้น ความหมายนี้สำเร็จแล้วจริง แต่คำนั้นมิได้แสดงความหมายนั้นโดยตรง เรามิได้กล่าวไว้หรือว่า "เพื่อแสดงว่าการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบไปแล้ว ย่อมมีการบรรลุฌานที่สองเป็นต้นที่เหนือกว่าปฐมฌาน จึงตรัสว่า 'เพราะวิตกและวิจารสงบไป' ดังนี้"'

Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālussiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā, na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaavicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca. Na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ, vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ. Tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti.

อีกประการหนึ่ง เพราะวิตกและวิจารสงบไป ฌานนี้จึงเป็นเครื่องยังสัมปยุตตธรรมให้ผ่องใส ไม่ใช่เพราะความขุ่นมัวแห่งกิเลสสงบไป. และเพราะวิตกและวิจารสงบไป ฌานนี้จึงเป็นเอกัคคตา ไม่ใช่เพราะละนิวรณ์ได้เหมือนอุปจารฌาน ไม่ใช่เพราะความปรากฏแห่งองค์ฌาน (คือเอกัคคตา) เหมือนปฐมฌาน. ดังนั้น คำ (ว่า วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา) นี้จึงเป็นเครื่องแสดงเหตุแห่งความผ่องใสและเอกัคคตา. อีกทั้ง เพราะวิตกและวิจารสงบไป ฌานนี้จึงชื่อว่าไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร ไม่ใช่เพราะไม่มีวิตกและวิจารเหมือนตติยฌานและจตุตถฌาน หรือเหมือนจักขุวิญญาณเป็นต้น. ดังนั้น คำนี้จึงเป็นเครื่องแสดงเหตุแห่งความเป็นผู้ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารด้วย. คำ (ว่า วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา) นี้ไม่ใช่เป็นเพียงเครื่องแสดงว่าไม่มีวิตกและวิจารเท่านั้น แต่คำว่า "ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร" นี้เป็นเพียงเครื่องแสดงว่าไม่มีวิตกและวิจารเท่านั้น. เพราะฉะนั้น แม้กล่าวบทก่อนแล้ว ก็ควรกล่าวบทนี้ซ้ำอีก.

Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito, sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamajjhānampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva. Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ, idaṃ dutiyaṃ uppannantipi dutiyaṃ.

บทว่า สมาธิชํ (เกิดจากสมาธิ) หมายถึง เกิดจากสมาธิในปฐมฌาน หรือเกิดจากสมาธิที่สัมปยุตต์กับทุติยฌาน. ในข้อนั้น แม้ปฐมฌานก็เกิดจากสมาธิที่สัมปยุตต์ แต่สมาธิ (ในทุติยฌาน) นี้เท่านั้นควรเรียกว่า "สมาธิ" เพราะปราศจากความกวัดแกว่งของวิตกและวิจาร จึงไม่หวั่นไหวอย่างยิ่ง และผ่องใสอย่างยิ่ง. เพราะฉะนั้น เพื่อสรรเสริญคุณของฌานนี้ จึงตรัสเรียกฌานนี้ว่า "สมาธิชํ" เท่านั้น. บทว่า ปีติสุขํ (มีปีติและสุข) นี้ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ทุติยํ (ที่สอง) หมายถึง เป็นที่สองโดยลำดับแห่งการนับ และฌานนี้เกิดขึ้นเป็นที่สอง จึงชื่อว่า ทุติยํ.

Pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā, ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho, so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā pītiyā virāgā ca, kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti, tasmā pītiyā jigucchanā ca samatikkamā cāti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā pītiyā ca samatikkamā, vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo.

บทว่า ปีติยา จ วิราคา (เพราะคลายปีติ) คำว่า วิราคะ หมายถึง การรังเกียจปีติที่กล่าวมาแล้ว หรือการก้าวล่วงปีติไป. อีกประการหนึ่ง คำว่า "จ" ที่อยู่ระหว่างบททั้งสองนั้น มีความหมายว่ารวมเข้าด้วยกัน คำว่า "จ" นั้นรวมเอาความสงบ หรือรวมเอาความสงบของวิตกและวิจารเข้าด้วยกัน. ในข้อนั้น เมื่อใดรวมเอาแต่ความสงบเท่านั้น เมื่อนั้นพึงทราบการประกอบความอย่างนี้ว่า "เพราะรังเกียจปีติ และยิ่งกว่านั้น เพราะความสงบ (แห่งปีติ) นั้น". และในการประกอบความนี้ คำว่า วิราคะ มีความหมายว่า การรังเกียจ. เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายนี้ว่า "เพราะรังเกียจปีติ และเพราะก้าวล่วงปีติไป". แต่เมื่อใดรวมเอาความสงบของวิตกและวิจารเข้าด้วยกัน เมื่อนั้นพึงทราบการประกอบความอย่างนี้ว่า "เพราะก้าวล่วงปีติไป และยิ่งกว่านั้น เพราะวิตกและวิจารสงบไป". และในการประกอบความนี้ คำว่า วิราคะ มีความหมายว่า การก้าวล่วง. เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายนี้ว่า "เพราะก้าวล่วงปีติไป และเพราะวิตกและวิจารสงบไป".

Kāmañcete [Pg.173] vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati ‘‘nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā’’ti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (dī. ni. 1.373; ma. ni. 2.133; saṃ. ni. 5.184; a. ni. 3.88) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti.

แม้ว่าวิตกและวิจารเหล่านี้สงบไปแล้วในทุติยฌานนั่นเอง แต่คำนี้ก็ตรัสไว้เพื่อแสดงหนทางและเพื่อสรรเสริญคุณของฌานนี้. เมื่อกล่าวว่า "เพราะวิตกและวิจารสงบไป" ความหมายนี้ย่อมปรากฏว่า "การสงบไปของวิตกและวิจารเป็นหนทางของฌานนี้อย่างแน่นอน". และเหมือนกับการกล่าวถึงการละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการมีสักกายทิฏฐิเป็นต้น ที่ยังละไม่ได้ (ด้วยมรรคเบื้องต่ำ) ในอนาคามิมรรค ซึ่งเป็นการสรรเสริญคุณ และเป็นเครื่องยังความเพียรให้เกิดขึ้นแก่ผู้ที่พยายามเพื่อบรรลุอนาคามิมรรคนั้น. ฉันใด ในตติยฌานนี้ การกล่าวถึงความสงบของวิตกและวิจารที่ยังไม่สงบไป ก็เป็นการสรรเสริญคุณ ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ความหมายนี้จึงกล่าวไว้ว่า "เพราะก้าวล่วงปีติไป และเพราะวิตกและวิจารสงบไป".

Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘upekkhako’’ti vuccati.

ในบทว่า อุเปกฺขโก จ วิหรติ (เป็นผู้มีอุเบกขาอยู่) คำว่า อุเบกขา หมายถึง การเพ่งดูโดยอาการที่เหมาะสม หรือการเห็นอย่างสม่ำเสมอ ไม่ตกไปในส่วนที่เกินหรือหย่อน. เพราะประกอบด้วยอุเบกขาที่บริสุทธิ์ กว้างขวาง และถึงซึ่งกำลัง บุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานจึงชื่อว่า "อุเปกฺขโก".

Upekkhā pana dasavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti.

อุเบกขามี ๑๐ อย่าง คือ ฉฬังคุเบกขา พรหมวิหารุเบกขา โพชฌังคุเบกขา วิริยุเบกขา สังขารุเบกขา เวทนุเบกขา วิปัสสนุเบกขา ตัตรมัชฌัตตุเบกขา ฌานุเบกขา และปาริสุทธิอุเบกขา.

Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, khīṇāsavo bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma.

ในอุเบกขา ๑๐ อย่างนั้น อุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ขีณาสพในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมไม่ดีใจ ไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่" (อัง. ฉักก. ๑.๑) ซึ่งเป็นอุเบกขาที่เกิดขึ้นในขณะที่อารมณ์ ๖ ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาปรากฏขึ้นที่ทวาร ๖ ของพระขีณาสพ โดยมีลักษณะที่ไม่ทิ้งความเป็นปกติที่บริสุทธิ์โดยรอบ อุเบกขานี้ชื่อว่า ฉฬังคุเบกขา.

Yā pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma.

ส่วนอุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า "แผ่จิตประกอบด้วยอุเบกขาไปยังทิศหนึ่งแล้วอยู่" (ที. ปาฏิ. ๑.๕๕๖; ม. มู. ๑.๗๗) ซึ่งเป็นอุเบกขาที่มีลักษณะเป็นกลางต่อสัตว์ทั้งหลาย อุเบกขานี้ชื่อว่า พรหมวิหารุเบกขา.

Yā pana ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 2.247) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma.

ส่วนอุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า "เจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก" (ม. ม. ๒.๒๔๗) ซึ่งเป็นอุเบกขาที่มีลักษณะเป็นกลางต่อธรรมที่เกิดร่วมกัน อุเบกขานี้ชื่อว่า โพชฌังคุเบกขา.

Yā [Pg.174] pana ‘‘kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma.

ส่วนอุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า "มนสิการอุเบกขานิมิตเป็นครั้งคราว" (อัง. ติก. ๓.๑๐๓) ซึ่งเป็นอุเบกขาที่เรียกว่าความเพียรที่ไม่ตึงเกินไปและไม่หย่อนเกินไป อุเบกขานี้ชื่อว่า วิริยุเบกขา.

Yā pana ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti? Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma.

ก็อุเบกขาใดที่มาในพระบาลีปฏิสัมภิทามรรคว่า 'สังขารุเบกขาเท่าไรเกิดขึ้นด้วยอำนาจสมถะ? สังขารุเบกขาเท่าไรเกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนา? สังขารุเบกขา ๘ เกิดขึ้นด้วยอำนาจสมถะ สังขารุเบกขา ๑๐ เกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนา' (ปฏิ. ม. ๑.๕๗) ดังนี้ เป็นอุเบกขาที่เป็นกลางในการละนิวรณ์เป็นต้น และในการยึดถือการตั้งมั่น นี้ชื่อว่าสังขารุเบกขา.

Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma.

ก็อุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า 'ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้นสหรคตด้วยอุเบกขา' (ธ. ส. ๑๕๐) ดังนี้ เป็นอุเบกขาที่ชื่อว่าอทุกขมสุขสัญญา นี้ชื่อว่าเวทนูปเบกขา.

Yā ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma.

อุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า 'สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่จริง ย่อมละสิ่งนั้น ย่อมได้อุเบกขา' (ม. นิ. ๓.๗๑; อ. นิ. ๗.๕๕) ดังนี้ เป็นอุเบกขาที่เป็นกลางในการพิจารณา นี้ชื่อว่าวิปัสสนูปเบกขา.

Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā, ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma.

ก็อุเบกขาใดที่มาในบรรดาธรรมที่ชื่อว่าเยวาปนกะมีฉันทะเป็นต้น เป็นอุเบกขาที่เป็นภาวะแห่งความสม่ำเสมอของธรรมที่เกิดร่วมกัน นี้ชื่อว่าตัตรมัชฌัตตุเบกขา.

Yā pana ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dha. sa. 163; dī. ni. 1.230) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma.

ก็อุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า 'และย่อมเป็นผู้อยู่อุเบกขา' (ธ. ส. ๑๖๓; ที. นิ. ๑.๒๓๐) ดังนี้ เป็นอุเบกขาที่ไม่ยังความลำเอียงให้เกิดขึ้นแม้ในสุขอันยอดเยี่ยมนั้น นี้ชื่อว่าฌานุเบกขา.

Yā pana ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti (dha. sa. 165; dī. ni. 1.232) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma.

ก็อุเบกขาใดที่มาในพระบาลีว่า 'จตุตถฌานมีความบริสุทธิ์แห่งสติเพราะอุเบกขา' (ธ. ส. ๑๖๕; ที. นิ. ๑.๒๓๒) ดังนี้ เป็นอุเบกขาที่บริสุทธิ์จากข้าศึกทั้งปวง และเป็นอุเบกขาที่ไม่มีความขวนขวายแม้ในการสงบข้าศึก นี้ชื่อว่าปาริสุทธิอุเบกขา.

Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā, tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassāyaṃ bhedo. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvattherasenāpatirājādivasena bhedo viya, tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā, na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.

ในอุเบกขาเหล่านั้น ฉฬังคุเบกขา พรหมวิหารุเบกขา โพชฌังคุเบกขา ตัตรมัชฌัตตุเบกขา ฌานุเบกขา และปาริสุทธิอุเบกขา โดยสภาวะเป็นอันเดียวกัน คือเป็นตัตรมัชฌัตตุเบกขาเท่านั้น แต่การจำแนกอุเบกขานี้มีได้ด้วยความต่างแห่งสถานะนั้นๆ เหมือนการจำแนกบุคคลคนเดียวว่าเป็นเด็ก เป็นหนุ่ม เป็นพระเถระ เป็นแม่ทัพ และเป็นพระราชาเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในอุเบกขาเหล่านั้น ในกาลใดมีฉฬังคุเบกขา ในกาลนั้นย่อมไม่มีโพชฌังคุเบกขาเป็นต้น หรือในกาลใดมีโพชฌังคุเบกขา ในกาลนั้นย่อมไม่มีฉฬังคุเบกขาเป็นต้น.

Yathā [Pg.175] cetāsaṃ atthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi. Paññā eva hi sā, kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘sappo nu kho, no’’ti avalokentassa sovatthikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘sappo, na sappo’’ti vicinane majjhattatā uppajjati, evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti, evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāragahaṇe majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanagahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti. Āha cettha –

ความเป็นอันเดียวกันโดยสภาวะแห่งอุเบกขา ๖ เหล่านี้มีอยู่ฉันใด ความเป็นอันเดียวกันแห่งสังขารุเบกขาและวิปัสสนูปเบกขาก็มีอยู่ฉันนั้น เพราะอุเบกขานั้นเป็นปัญญาแท้ๆ แต่จำแนกเป็น ๒ อย่างด้วยอำนาจหน้าที่ เปรียบเหมือนเมื่อบุรุษถือไม้เท้ามีง่ามเหมือนเท้าแพะเที่ยวตามหางูที่เข้าไปในบ้านในเวลาเย็น เห็นงูนอนอยู่ในกองแกลบแล้วก้มลงดูว่า 'งูหรือหนอ หรือไม่ใช่งู' เมื่อเห็นรอยคอ ๓ รอบแล้วก็หมดความสงสัย ความเป็นกลางในการพิจารณาว่า 'งู ไม่ใช่งู' ย่อมเกิดขึ้นฉันใด อุเบกขาใดที่เกิดขึ้นแก่ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา เมื่อเห็นไตรลักษณ์ด้วยวิปัสสนาญาณ เป็นความเป็นกลางในการพิจารณาความไม่เที่ยงเป็นต้นของสังขารทั้งหลาย นี้ชื่อว่าวิปัสสนูปเบกขาฉันนั้น ส่วนสังขารุเบกขา เปรียบเหมือนเมื่อบุรุษนั้นใช้ไม้เท้ามีง่ามเหมือนเท้าแพะจับงูไว้ให้มั่นแล้ว แสวงหาแต่ทางที่จะปล่อยวาง 'ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะปล่อยงูตัวนี้ได้โดยไม่เบียดเบียนมัน และไม่ให้มันกัดเรา' ความเป็นกลางในการจับย่อมเกิดขึ้นฉันใด อุเบกขาใดที่เป็นความเป็นกลางในการยึดถือสังขารของโยคีผู้เห็นภพทั้งสามเหมือนกองไฟที่ลุกโพลง เพราะเห็นไตรลักษณ์แล้ว นี้ชื่อว่าสังขารุเบกขาฉันนั้น เมื่อวิปัสสนูปเบกขาสำเร็จแล้ว สังขารุเบกขาก็เป็นอันสำเร็จแล้วด้วยประการฉะนี้ แต่ปัญญานี้จำแนกเป็น ๒ อย่างด้วยหน้าที่อันกล่าวคือความเป็นกลางในการพิจารณาและการยึดถือ ส่วนวิริยูปเบกขาและเวทนูปเบกขา ย่อมต่างกันโดยสภาวะจากกันและกัน และจากอุเบกขาที่เหลือ ๘ อย่าง และในเรื่องนี้ท่านกล่าวไว้ว่า -

‘‘Majjhattabrahmabojjhaṅgachaḷaṅgajhānasuddhiyo;

Vipassanā ca saṅkhāravedanā vīriyaṃ iti.

'ตัตรมัชฌัตตุเบกขา พรหมวิหารุเบกขา โพชฌังคุเบกขา ฉฬังคุเบกขา ฌานุเบกขา ปาริสุทธิอุเบกขา วิปัสสนูปเบกขา สังขารุเบกขา เวทนูปเบกขา และวิริยูปเบกขา ดังนี้

Vitthārato dasopekkhā, cha majjhattādito tato;

Duve paññā tato dvīhi, catassova bhavantimā’’ti.

อุเบกขามี ๑๐ อย่างโดยพิสดาร ในอุเบกขาเหล่านั้น ๖ อย่างมีตัตรมัชฌัตตุเบกขาเป็นต้น (เป็นอันเดียวกัน) ปัญญา ๒ อย่าง (วิปัสสนูปเบกขาและสังขารุเบกขา) กับอุเบกขาอีก ๒ อย่าง (เวทนูปเบกขาและวิริยูปเบกขา) อุเบกขาเหล่านี้จึงมีเพียง ๔ อย่างเท่านั้น'

Iti imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idha adhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā. Etthāha – ‘‘nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi, tasmā tatrapi ‘upekkhako ca viharatī’ti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttā’’ti? Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassa tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā, idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.

บรรดาอุเบกขาเหล่านี้ ฌานุเบกขาเป็นที่ประสงค์ในบทนี้ อุเบกขานั้นมีลักษณะเป็นกลาง ในบทนี้มีคำถามว่า 'ก็อุเบกขานี้โดยสภาวะก็คือตัตรมัชฌัตตุเบกขามิใช่หรือ และตัตรมัชฌัตตุเบกขานั้นก็มีอยู่แม้ในปฐมฌานและทุติยฌาน เพราะฉะนั้น แม้ในฌานเหล่านั้นก็น่าจะกล่าวว่า ย่อมเป็นผู้อยู่อุเบกขา ดังนี้บ้าง เพราะเหตุไรจึงไม่กล่าวเล่า?' ตอบว่า 'เพราะมีหน้าที่ไม่ปรากฏชัด' จริงอยู่ หน้าที่ของอุเบกขานั้นในปฐมฌานและทุติยฌานไม่ปรากฏชัด เพราะถูกวิตกเป็นต้นครอบงำ แต่ในตติยฌานนี้ อุเบกขานี้ไม่ถูกวิตก วิจาร และปีติครอบงำ จึงมีหน้าที่ปรากฏชัดเหมือนคนเงยศีรษะขึ้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้ ดังนี้

Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā [Pg.176] sati. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ. Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi, muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā. Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo – yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ.

ในบทว่า สโต จ สัมปชาโน นี้ มีอธิบายว่า ชื่อว่า สโต เพราะระลึกได้ ชื่อว่า สัมปชาโน เพราะรู้ชัด ดังนี้ สติและสัมปชัญญะอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งบุคคล ในสติและสัมปชัญญะสองอย่างนั้น สติมีลักษณะระลึกได้ สัมปชัญญะมีลักษณะไม่หลง ในบทว่า สัมปชาโน นั้น สติและสัมปชัญญะนี้แม้จะมีอยู่จริงในฌานก่อนๆ (ปฐมฌานและทุติยฌาน) เพราะความจริง แม้เพียงอุปจารฌานก็ย่อมไม่สำเร็จแก่บุคคลผู้มีสติหลงลืม ผู้ไม่มีสัมปชัญญะ จะกล่าวไปไยถึงอัปปนาฌานเล่า แต่ถึงกระนั้น เพราะความที่ฌานเหล่านั้นเป็นของหยาบ การดำเนินไปของจิตย่อมเป็นไปได้ง่าย เหมือนการเดินของบุรุษบนพื้นดินที่ราบเรียบ กิจของสติและสัมปชัญญะในฌานเหล่านั้นจึงไม่ปรากฏชัด แต่เพราะละองค์ฌานที่หยาบเสียได้ และเพราะความที่ฌานนี้เป็นของละเอียด การดำเนินไปของจิตพึงปรารถนาให้เป็นไปโดยมีกิจของสติและสัมปชัญญะคอยประคองไว้เท่านั้น เหมือนการเดินของบุรุษบนคมมีดโกน เพราะเหตุนั้น สติและสัมปชัญญะนี้จึงตรัสไว้ในตติยฌานนี้เท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง เหมือนลูกโคที่ยังติดแม่โค เมื่อเขาพรากไปจากแม่โคแล้ว หากไม่ได้รับการดูแล ย่อมกลับไปหาแม่โคอีกฉันใด สุขในตติยฌานนี้ แม้จะพรากไปจากปีติแล้ว หากไม่ได้รับการดูแลด้วยการรักษาของสติและสัมปชัญญะ ก็พึงกลับไปหาปีติอีก คือพึงเป็นสุขที่สัมปยุตด้วยปีติเท่านั้น หรืออีกประการหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมกำหนัดยินดีในสุข และสุขในตติยฌานนี้ก็เป็นสุขที่ประณีตอย่างยิ่ง เพราะไม่มีสุขอื่นยิ่งไปกว่าสุขในตติยฌานนั้น แต่ถึงกระนั้น ในตติยฌานนี้ ความไม่กำหนัดยินดีในสุขย่อมมีได้ด้วยอานุภาพของสติและสัมปชัญญะ หาได้มีด้วยประการอื่นไม่ พึงทราบว่า บทว่า สโต สัมปชาโน นี้ ตรัสไว้ในตติยฌานนี้เท่านั้น เพื่อแสดงคุณวิเศษนี้

Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭṭho, yassa phuṭṭhattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedehī’’ti āha.

ในบทว่า สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ นี้ แม้ความพยายามเพื่อเสวยสุขเวทนาจะไม่มีแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌาน ก็จริงอยู่ถึงอย่างนั้น เพราะเหตุว่าสุขอันสัมปยุตด้วยนามกายย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น และเพราะเหตุว่ารูปกายของบุคคลนั้นถูกถูกต้อง (แผ่ไป) ด้วยรูปอันประณีตอย่างยิ่งที่มีสุขอันสัมปยุตด้วยนามกายนั้นเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเพราะความที่รูปกายนั้นถูกถูกต้องแล้ว แม้ออกจากฌานแล้วก็ยังพึงเสวยสุขได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงอรรถนี้ จึงตรัสว่า สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ

Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? Upekkhako satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā.

ในบทว่า ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ... สุขวิหารีติ นี้ มีอธิบายว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมบอก ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติ ย่อมตั้งไว้ ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนก ย่อมกระทำให้ตื้น ย่อมประกาศ คือย่อมสรรเสริญซึ่งบุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานนั้น เพราะเหตุแห่งฌานใด เพราะปัจจัยแห่งฌานใด ย่อมสรรเสริญอย่างไร? ย่อมสรรเสริญว่า อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี พึงทราบการประกอบความในบทนี้ว่า บุคคลเข้าถึงตติยฌานนั้นแล้วย่อมอยู่

Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati. Yathā ca pīti na uppajjati, evaṃ upaṭṭhitassatitāya [Pg.177] satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho hoti. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsārahahetubhūte guṇe pakāsentā ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ, tatiyaṃ uppannantipi tatiyaṃ.

ถามว่า เพราะเหตุไรพระอริยเจ้าเหล่านั้นจึงสรรเสริญบุคคลนั้นอย่างนี้? ตอบว่า เพราะเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ ด้วยว่าบุคคลนี้เป็นผู้วางเฉยในตติยฌานอันเป็นสุขที่ประณีตอย่างยิ่ง แม้ถึงที่สุดแห่งสุข ย่อมไม่ถูกดึงไปด้วยความติดพันในสุขในฌานนั้น และเป็นผู้ชื่อว่ามีสติ เพราะความที่สติปรากฏชัดโดยอาการที่ปีติจะไม่เกิดขึ้น และเพราะเหตุที่เสวยสุขอันเป็นที่รักของพระอริยะ อันพระอริยชนเท่านั้นเสพแล้ว อันไม่เศร้าหมองด้วยนามกาย เพราะเหตุนั้นจึงเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ พึงทราบว่า เพราะความเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ พระอริยเจ้าเหล่านั้นเมื่อจะประกาศคุณอันเป็นเหตุแห่งการสรรเสริญเหล่านั้น จึงสรรเสริญอย่างนี้ว่า อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี บทว่า ตติยํ ชื่อว่าที่สาม เพราะลำดับแห่งการนับ และชื่อว่าที่สาม เพราะเป็นฌานที่เกิดขึ้นเป็นลำดับที่สาม

Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā, pahānā icceva vuttaṃ hoti. Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati, dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ indriyavibhaṅge (vibha. 219 ādayo) pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.

บทว่า สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา คือ เพราะละสุขทางกายและทุกข์ทางกาย บทว่า ปุพฺเพว คือ การละนั้นมีก่อนหน้านี้ (ก่อนถึงขณะจตุตถฌาน) หาใช่มีในขณะแห่งจตุตถฌานไม่ บทว่า โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา คือ เพราะความดับไปแห่งสุขทางใจและทุกข์ทางใจทั้งสองอย่างนี้ก่อนหน้านี้เช่นกัน คำว่า เพราะการละ (ปหานา) จึงเป็นอันพระองค์ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ ถามว่า ก็การละเวทนาเหล่านั้นมีในกาลไหน? ตอบว่า มีในขณะแห่งอุปจารของฌานทั้งสี่ คือ โสมนัสย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารของจตุตถฌานเท่านั้น ส่วนทุกข์ โทมนัส และสุข ย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารของปฐมฌาน ทุติยฌาน และตติยฌาน ตามลำดับ พึงทราบการละสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัส ตามลำดับที่มิได้ตรัสไว้ในที่นี้ แต่ตรัสไว้ในอินทริยวิภังค์ตามลำดับการแสดงอินทรีย์ทั้งหลาย

Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati. Ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ, sukhindriyaṃ, somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettha cuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānūpacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanūpatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu [Pg.178] niruddhaṃ hoti paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānūpacāre pahīnassāpi domanassindriyassa, yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittūpaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve. Appahīnāyeva ca dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, natveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānūpacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti, natveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhā hoti. Tathā catutthajjhānūpacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā, appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, natveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca ‘‘etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.

หากเวทนาเหล่านั้นย่อมถูกละไปในขณะแห่งอุปจารฌานของฌานนั้นๆ เท่านั้น เหตุไฉนจึงกล่าวการดับไว้ในฌานทั้งหลายเท่านั้นอย่างนี้ว่า "ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่ไหน ย่อมดับไปไม่เหลือ? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามทั้งหลาย... เข้าถึงปฐมฌานอยู่. ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในปฐมฌานนี้ ย่อมดับไปไม่เหลือ. โทมนัสสินทรีย์ สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่ไหน ย่อมดับไปไม่เหลือ? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะละสุข... เข้าถึงจตุตถฌานอยู่. โสมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นในจตุตถฌานนี้ ย่อมดับไปไม่เหลือ" ดังนี้? เพราะการดับอย่างยิ่ง. การดับอย่างยิ่งของเวทนาเหล่านั้นย่อมมีในปฐมฌานเป็นต้น ย่อมไม่ใช่การดับเท่านั้น. แต่ในขณะแห่งอุปจารฌาน ย่อมเป็นการดับเท่านั้น ย่อมไม่ใช่การดับอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ทุกขินทรีย์ที่ดับไปแล้วในอุปจารปฐมฌานที่มีอาวัชชนะต่างกัน ย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยการกระทบแห่งยุงและเหลือบเป็นต้น หรือด้วยการอยู่บนที่นั่งที่ไม่สม่ำเสมอ แต่ในอัปปนาฌาน ย่อมไม่เกิดขึ้น. หรือทุกขินทรีย์นี้ที่ดับไปแล้วในอุปจารฌาน ย่อมไม่ดับไปดี เพราะสุขินทรีย์ที่เป็นปฏิปักษ์ยังไม่ถูกกำจัด. แต่ในอัปปนาฌาน กายทั้งหมด ย่อมถูกสุขแผ่ซ่านไปทั่วด้วยปีติ และทุกขินทรีย์ของบุคคลผู้มีกายถูกสุขแผ่ซ่านไปทั่ว ย่อมดับไปดี เพราะสุขินทรีย์ที่เป็นปฏิปักษ์ถูกกำจัดแล้ว. และโทมนัสสินทรีย์ที่ละไปแล้วในอุปจารทุติยฌานที่มีอาวัชชนะต่างกัน ย่อมเกิดขึ้นได้เมื่อมีความลำบากกายและความลำบากใจเพราะวิตกและวิจารเป็นปัจจัย เมื่อไม่มีวิตกและวิจาร ย่อมไม่เกิดขึ้น. แต่โทมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในจิตใด ย่อมเกิดขึ้นในจิตนั้นเพราะมีวิตกและวิจาร. และเพราะวิตกและวิจารในอุปจารทุติยฌานยังไม่ถูกละไป. เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นในอุปจารทุติยฌานนั้น ย่อมมีได้ แต่ในทุติยฌาน ย่อมไม่มีเพราะมีวิตกและวิจารที่ถูกละไปแล้วเป็นปัจจัย. อย่างนั้น สุขินทรีย์ที่ละไปแล้วในอุปจารตติยฌาน ย่อมเกิดขึ้นได้แก่บุคคลผู้มีกายถูกรูปอันประณีตที่เกิดจากปีติแผ่ซ่านไปทั่ว แต่ในตติยฌาน ย่อมไม่มี. เพราะปีติที่เป็นปัจจัยแห่งสุขในตติยฌาน ย่อมดับไปโดยสิ้นเชิง. อย่างนั้น โสมนัสสินทรีย์ที่ละไปแล้วในอุปจารจตุตถฌาน ย่อมเกิดขึ้นได้เพราะความใกล้ชิด และเพราะไม่มีอุเบกขาที่ถึงอัปปนาฌาน และเพราะยังไม่ก้าวล่วงไปโดยชอบ แต่ในจตุตถฌาน ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น การกล่าวถึงการดับไปไม่เหลือในฌานนั้นๆ ว่า "ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่นี้ ย่อมดับไปไม่เหลือ" ย่อมกระทำไว้แล้ว.

Etthāha – ‘‘athevaṃ tassa tassa jhānassūpacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāharī’’ti? Sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ ‘‘adukkhamasukha’’nti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā dubbiññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ, tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ayaṃ so gaṇhatha na’’nti tampi gāhāpeti, evamevaṃ sukhaggahaṇatthaṃ sabbāpi etā samāhari. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā ‘‘yaṃ neva sukhaṃ, na dukkhaṃ, na somanassaṃ, na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhāvedanā’’ti sakkā hoti esā gāhayituṃ.

ในข้อนี้ โจทก์กล่าวว่า "เมื่อเวทนาเหล่านั้นถูกละไปแล้วในอุปจารฌานของฌานนั้นๆ อย่างนี้ เหตุไฉนจึงรวบรวมไว้ในจตุตถฌานนี้?" (ตอบว่า) เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือได้ง่าย. เพราะเวทนาที่เป็นอทุกขมสุขที่กล่าวไว้ในคำว่า "อทุกขมสุข" นั้นละเอียด รู้ได้ยาก ไม่สามารถยึดถือได้ง่าย. เพราะเหตุนั้น เหมือนนายโคบาลรวบรวมโคทั้งหมดไว้ในคอกเดียวกัน เพื่อจับโคดุร้ายที่ไม่สามารถเข้าใกล้และจับได้ง่าย แล้วภายหลัง เมื่อต้อนโคออกทีละตัวตามลำดับ ก็กล่าวว่า "โคตัวนี้แหละ จงจับมันเถิด" แล้วก็ให้จับโคดุร้ายนั้นได้. อย่างนั้นเหมือนกัน ทรงรวบรวมเวทนาทั้งหมดเหล่านั้นไว้เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือได้ง่าย. เพราะเมื่อแสดงเวทนาเหล่านั้นที่รวบรวมไว้แล้วอย่างนี้ ย่อมสามารถให้ยึดถืออุเบกขาเวทนานี้ได้ว่า "เวทนาใดไม่เป็นสุข ไม่เป็นทุกข์ ไม่เป็นโสมนัส ไม่เป็นโทมนัส เวทนานี้ชื่อว่าอทุกขมสุขเวทนา".

Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Sukhadukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ime kho āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458). Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā[Pg.179], evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā. Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena ca sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.

อนึ่ง พึงทราบว่า เวทนาเหล่านั้นถูกกล่าวไว้ (ในจตุตถฌาน) เพื่อแสดงปัจจัยแห่งเจโตวิมุตติที่เป็นอทุกขมสุขด้วย. เพราะการละสุขและทุกข์เป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแห่งเจโตวิมุตตินั้น. สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัจจัย ๔ เหล่านี้แล ย่อมเป็นปัจจัยเพื่อการเข้าถึงเจโตวิมุตติที่เป็นอทุกขมสุข. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะละสุข... เข้าถึงจตุตถฌานอยู่. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัจจัย ๔ เหล่านี้แล ย่อมเป็นปัจจัยเพื่อการเข้าถึงเจโตวิมุตติที่เป็นอทุกขมสุข" ดังนี้. หรือเหมือนสักกายทิฏฐิเป็นต้นที่ละไปแล้วในที่อื่น ถูกกล่าวไว้ว่าถูกละไปแล้วในอนาคามิมรรค เพื่อกล่าวคุณของอนาคามิมรรค อย่างนั้นเหมือนกัน พึงทราบว่าเวทนาเหล่านั้นถูกกล่าวไว้ในจตุตถฌานนี้ เพื่อกล่าวคุณของฌานนี้ด้วย. หรือพึงทราบว่าเวทนาเหล่านั้นถูกกล่าวไว้ในจตุตถฌานนี้ เพื่อแสดงความเป็นแห่งราคะและโทสะที่ห่างไกลอย่างยิ่งด้วยการกำจัดปัจจัย. เพราะสุขย่อมเป็นปัจจัยแห่งโสมนัสในเวทนาเหล่านั้น, โสมนัสย่อมเป็นปัจจัยแห่งราคะ, ทุกข์ย่อมเป็นปัจจัยแห่งโทมนัส, โทมนัสย่อมเป็นปัจจัยแห่งโทสะ. และราคะและโทสะที่มีปัจจัย ย่อมถูกกำจัดด้วยการกำจัดสุขเป็นต้น ย่อมเป็นอันห่างไกลอย่างยิ่ง.

Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ. Sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā. Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati, yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuccati. Yāya ca upekkhāya ettha satiyā pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā, apica kho sabbepi sampayuttadhammā, satisīsena pana desanā vuttā.

คำว่า "อทุกขมสุข" คือ ไม่เป็นทุกข์เพราะไม่มีทุกข์, ไม่เป็นสุขเพราะไม่มีสุข. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงอุเบกขาเวทนาที่ตรงข้ามกับทุกข์และสุขในจตุตถฌานนี้ ย่อมไม่แสดงเพียงการไม่มีทุกข์และสุขเท่านั้น. เวทนาที่ ๓ ชื่อว่าอทุกขมสุข ย่อมถูกเรียกว่าอุเบกขาด้วย. อุเบกขาเวทนานั้นมีลักษณะคือการเสวยอารมณ์ที่เป็นกลางๆ ซึ่งตรงข้ามกับอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา. คำว่า "อุเบกขาสติปาริสุทธิ" คือ ความบริสุทธิ์แห่งสติที่อุเบกขาทำให้เกิดขึ้น. เพราะสติในจตุตถฌานนี้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และความบริสุทธิ์แห่งสตินั้น อุเบกขาทำให้เกิดขึ้น ไม่ใช่ธรรมอื่น. เพราะเหตุนั้น จตุตถฌานนี้ ย่อมถูกเรียกว่า "อุเบกขาสติปาริสุทธิ". และอุเบกขาใดที่ทำให้สติบริสุทธิ์ในจตุตถฌานนี้ อุเบกขานั้นโดยปรมัตถ์พึงทราบว่าเป็นตัตรมัชฌัตตตา. และในจตุตถฌานนี้ ไม่ใช่เพียงสติเจตสิกเท่านั้นที่บริสุทธิ์ แต่ธรรมที่ประกอบทั้งหมดก็บริสุทธิ์ด้วย. แต่ถึงอย่างนั้น การแสดงธรรมย่อมกล่าวไว้โดยมีสติเป็นประธาน.

Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati, yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā, evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā alābhā vijjamānāpi paṭhamajjhānādibhede aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā. Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuttanti veditabbaṃ. Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ, catutthaṃ uppannantipi catutthaṃ.

ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น แม้อุเบกขาตัตรมัชฌัตตานี้ แม้จะมีอยู่ในฌาน ๓ เบื้องต่ำ แต่ถึงอย่างนั้น เหมือนอย่างว่า ในเวลากลางวัน แม้จันทรเลขาจะมีอยู่ แต่เพราะถูกรัศมีพระอาทิตย์ครอบงำ และเพราะความที่ตนเป็นของเย็น หรือเพราะไม่ได้ราตรีอันเป็นส่วนเสมอด้วยตน จันทรเลขานั้นที่แม้จะมีอยู่ในเวลากลางวัน ก็ไม่บริสุทธิ์ ไม่ผ่องใส ฉันใด อุเบกขาตัตรมัชฌัตตจันทรเลขานี้ก็ฉันนั้น แม้มีอยู่ในประเภทแห่งปฐมฌานเป็นต้น ก็ไม่บริสุทธิ์ เพราะถูกกำลังแห่งธรรมอันเป็นปฏิปักษ์มีวิตกเป็นต้นครอบงำ และเพราะไม่ได้ราตรีคืออุเบกขาเวทนาอันเป็นส่วนเสมอด้วยตน และเพราะอุเบกขาตัตรมัชฌัตตจันทรเลขานั้นไม่บริสุทธิ์ สติเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน แม้จะเป็นสหชาตธรรม ก็ไม่บริสุทธิ์ เหมือนแสงแห่งจันทรเลขาที่ไม่บริสุทธิ์ในเวลากลางวัน เพราะฉะนั้น ในฌานเหล่านั้น จึงไม่กล่าวถึงฌานแม้สักอย่างหนึ่งว่า "อุเบกขาสติปาริสุทธิ" แต่ในจตุตถฌานนี้ เพราะไม่มีการครอบงำแห่งกำลังธรรมอันเป็นปฏิปักษ์มีวิตกเป็นต้น และเพราะได้ราตรีคืออุเบกขาเวทนาอันเป็นส่วนเสมอด้วยตน อุเบกขาตัตรมัชฌัตตจันทรเลขานี้จึงบริสุทธิ์ยิ่งนัก เพราะความที่อุเบกขาตัตรมัชฌัตตานั้นบริสุทธิ์ สติเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน แม้จะเป็นสหชาตธรรม ก็บริสุทธิ์ ผ่องใส เหมือนแสงแห่งจันทรเลขาที่บริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ฌานนี้เท่านั้นที่กล่าวว่า "อุเบกขาสติปาริสุทธิ" คำว่า "จตุตถะ" (ที่สี่) ชื่อว่าจตุตถะ เพราะเป็นลำดับแห่งการนับ และชื่อว่าจตุตถะ แม้เพราะเกิดขึ้นเป็นครั้งที่สี่

Imāni cattāri jhānāni pubbabhāgepi nānā, maggakkhaṇepi. Pubbabhāge samāpattivasena nānā, maggakkhaṇe nānāmaggavasena. Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko [Pg.180] hoti, dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā. Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti, dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā. Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti. Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti. Paṭhamajjhānalābhino hi paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti, maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti. Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti, maggaṅgāni panettha satta honti. Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko, maggaṅgāni panettha satta, bojjhaṅgāni cha honti. Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā. Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ, na lokiyanti vuttaṃ. Ettha kathanti? Etthapi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā yo āruppe uppanno, taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjanti. Evaṃ pādakajjhānameva niyameti. Keci pana therā ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti vadanti. Keci ‘‘puggalajjhāsayo niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘vuṭṭhānagāminī vipassanā niyametī’’ti vadanti.

ฌาน ๔ เหล่านี้ ย่อมต่างกันแม้ในส่วนเบื้องต้น และแม้ในขณะแห่งมรรค ในส่วนเบื้องต้น ย่อมต่างกันโดยอำนาจแห่งสมาบัติ ในขณะแห่งมรรค ย่อมต่างกันโดยอำนาจแห่งมรรคที่มีฌานต่างกัน ด้วยว่า โสดาปัตติมรรคของบุคคลหนึ่ง ย่อมเป็นปฐมฌานิกะ แม้มรรคที่สองเป็นต้น ก็เป็นปฐมฌานิกะบ้าง หรือเป็นฌานิกะอย่างใดอย่างหนึ่งในฌานที่สองเป็นต้นบ้าง โสดาปัตติมรรคของบุคคลหนึ่ง ย่อมเป็นฌานิกะอย่างใดอย่างหนึ่งในฌานที่สองเป็นต้น แม้มรรคที่สองเป็นต้น ก็เป็นฌานิกะอย่างใดอย่างหนึ่งในฌานที่สองเป็นต้นบ้าง หรือเป็นปฐมฌานิกะบ้าง ด้วยประการฉะนี้ มรรคทั้ง ๔ แม้ทั้งหมด ย่อมเหมือนกันบ้าง ไม่เหมือนกันบ้าง หรือเหมือนกันบางส่วนบ้าง โดยอำนาจแห่งฌาน แต่ความพิเศษของมรรคนั้น ย่อมมีโดยการกำหนดด้วยฌานที่เป็นบาท ด้วยว่า มรรคที่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌาน ผู้เจริญวิปัสสนาออกจากปฐมฌาน ย่อมเป็นปฐมฌานิกะ องค์มรรคและโพชฌงค์ในมรรคนั้นย่อมบริบูรณ์ทีเดียว มรรคที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญวิปัสสนาออกจากทุติยฌาน ย่อมเป็นทุติยฌานิกะ องค์มรรคในมรรคนั้นมี ๗ มรรคที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญวิปัสสนาออกจากตติยฌาน ย่อมเป็นตติยฌานิกะ องค์มรรคในมรรคนั้นมี ๗ โพชฌงค์มี ๖ นัยนี้พึงทราบตั้งแต่จตุตถฌานไปจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ในอรูปภพ ย่อมเกิดจตุตถฌานและปัญจมฌาน และฌานนั้นเป็นโลกุตตระ ไม่ใช่โลกิยะ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว ในอรรถกถานี้ถามว่า "อย่างไร?" แม้ในอรูปภพนี้ บุคคลใดออกจากฌานใดฌานหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น ได้โสดาปัตติมรรคแล้ว เจริญอรูปสมาบัติแล้ว เกิดในอรูปภพ มรรคเบื้องสูง ๓ ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นในอรูปภพนั้น โดยมีฌานนั้นเป็นบาทนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ ฌานที่เป็นบาทเท่านั้นย่อมกำหนด แต่พระเถระบางพวกกล่าวว่า "ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา ย่อมกำหนด" บางพวกกล่าวว่า "อัธยาศัยของบุคคลย่อมกำหนด" บางพวกกล่าวว่า "วุฏฐานคามินีวิปัสสนา ย่อมกำหนด"

Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi, samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi, paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikova hoti, sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti. Tesañhi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā somanassasahagatāva hoti.

ในบรรดาเถรวาทเหล่านั้น เรื่องราวตามลำดับนี้มีอยู่ คือ โดยการกำหนดด้วยวิปัสสนา มรรคที่เกิดขึ้นแก่พระสุกขวิปัสสกะก็ดี แม้มรรคที่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้สมาบัติ โดยไม่ทำฌานให้เป็นบาทก็ดี แม้มรรคที่เกิดขึ้นแก่ผู้ทำปฐมฌานให้เป็นบาทแล้ว พิจารณาสังขารอันระคนกันแล้วให้เกิดขึ้นก็ดี ย่อมเป็นปฐมฌานิกะเท่านั้น ในมรรคเหล่านั้นทั้งหมด โพชฌงค์มี ๗ องค์มรรคมี ๘ องค์ฌานมี ๕ ด้วยว่า วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นของบุคคลเหล่านั้น แม้จะเป็นโสมนัสสหคตบ้าง อุเบกขาสหคตบ้าง แต่ในกาลที่ออกจากมรรค ย่อมถึงความเป็นสังขารุเปกขาและเป็นโสมนัสสหคตเท่านั้น

Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti, sabbesu pana satta maggaṅgāni honti, catutthe cha bojjhaṅgāni. Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti. Tesampi [Pg.181] hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti, vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva.

ในปัญจกนัย มรรคที่ให้เกิดขึ้นโดยทำทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌานให้เป็นบาท ฌานย่อมมีองค์ ๔ องค์ ๓ และองค์ ๒ ตามลำดับ แต่ในมรรคเหล่านั้นทั้งหมด องค์มรรคมี ๗ ในจตุตถฌานมีโพชฌงค์ ๖ ความพิเศษนี้ย่อมมีโดยการกำหนดด้วยฌานที่เป็นบาทนั่นเอง และด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนา ด้วยว่า วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นของมรรคเหล่านั้น แม้จะเป็นโสมนัสสหคตบ้าง อุเบกขาสหคตบ้าง แต่วุฏฐานคามินีวิปัสสนา ย่อมเป็นโสมนัสสหคตเท่านั้น

Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni, bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva. Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti. Imasmiñhi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti, vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva hoti. Arūpajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggepi eseva nayo. Idha pana catukkanaye avitakkavicāramattassa dutiyajjhānassa abhāvā taṃ apanetvā sesānaṃ vasena yojetabbaṃ. Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya ye keci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attanā sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa.

แต่ในมรรคที่เกิดขึ้นโดยทำปัญจมฌานให้เป็นบาท องค์ฌานมี ๒ โดยอำนาจแห่งอุเบกขาและจิตเตกัคคตา โพชฌงค์และมรรคองค์มี ๖ และ ๗ ความพิเศษนี้แม้จะมีอยู่ ก็มีโดยอำนาจแห่งการกำหนดทั้งสอง ด้วยว่า ในนัยนี้ วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นจะเป็นโสมนัสสหคตหรืออุเบกขาสหคตก็ตาม แต่วุฏฐานคามินีวิปัสสนา ย่อมเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น แม้ในมรรคที่เกิดขึ้นโดยทำอรูปฌานให้เป็นบาท ก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน แต่ในที่นี้ ในจตุกกนัย เพราะไม่มีทุติยฌานที่มีเพียงวิจารไม่มีวิตก จึงพึงยกทุติยฌานนั้นเสีย แล้วพึงประกอบโดยอำนาจแห่งฌานที่เหลือ ด้วยประการฉะนี้ สมาบัติที่ผู้ออกแล้วจากฌานที่เป็นบาท พิจารณาสังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งแล้ว ย่อมทำความที่มรรคที่เกิดขึ้นในส่วนใกล้เคียงให้เป็นสภาพที่เหมือนกับตน เหมือนสีของพื้นดินทำสีของตัวเหี้ยให้เหมือนตน

Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti, taṃtaṃsamāpattisadisova hoti. Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

แต่ในเถรวาทที่สอง มรรคที่เกิดขึ้นโดยออกจากสมาบัติใดๆ แล้วพิจารณาธรรมแห่งสมาบัตินั้นๆ ย่อมเป็นสภาพที่เหมือนกับสมาบัตินั้นๆ เท่านั้น แม้ในเถรวาทที่สองนั้น การกำหนดด้วยวิปัสสนา ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Tatiyattheravāde attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito, taṃtaṃjhānasadisova hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati. Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

ในวาทะของพระเถระที่สาม มรรคที่เกิดขึ้นโดยบุคคลกระทำฌานใดๆ ให้เป็นบาท และพิจารณาธรรมที่เป็นฌานใดๆ ตามความปรารถนาของตน มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับฌานที่เป็นบาทและฌานที่พิจารณานั้นๆ นั่นเอง อนึ่ง การที่มรรคจะเหมือนฌานนั้นย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยความปรารถนาเท่านั้น โดยปราศจากฌานที่เป็นบาทหรือฌานที่พิจารณาแล้ว ในวาทะของพระเถระที่สามนี้ พึงทราบกำหนดแห่งวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Ayaṃ vuccati sammāsamādhīti yā imesu catūsu jhānesu ekaggatā, ayaṃ pubbabhāge lokiyo, aparabhāge lokuttaro sammāsamādhi nāma vuccati. Evaṃ lokiyalokuttaravasena dhammasenāpati maggasaccaṃ deseti. Tattha lokiyamagge sabbāneva maggaṅgāni yathānurūpaṃ chasu ārammaṇesu aññatarārammaṇāni honti. Lokuttaramagge pana catusaccappaṭivedhāya pavattassa ariyasāvakassa nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi, tathā sampannadiṭṭhissa taṃsampayutto tividhamicchāsaṅkappasamugghātako cetaso nibbānapadābhiniropano sammāsaṅkappo, tathā passantassa vitakkentassa ca taṃsampayuttāva catubbidhavacīduccaritasamugghātikā micchāvācāya virati sammāvācā, tathā viramantassa taṃsampayuttāva tividhamicchākammantasamucchedikā micchākammantā virati [Pg.182] sammākammanto, tesaṃyeva cassa vācākammantānaṃ vodānabhūtā taṃsampayuttāva kuhanādisamucchedikā micchāājīvā virati sammāājīvo, tassāyevassa sammāvācākammantājīvasaṅkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhamānassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedako, anuppannuppannānaṃ akusalakusalānaṃ anuppādappahānuppādaṭṭhitisādhako ca vīriyārambho sammāvāyāmo, evaṃ vāyamantassa taṃsampayuttova micchāsativiniddhunako, kāyādīsu kāyānupassanādisādhako ca cetaso asammoso sammāsati. Evaṃ anuttarāya satiyā suvihitacittārakkhassa taṃsampayuttāva micchāsamādhividdhaṃsikā cittekaggatā sammāsamādhi. Esa lokuttaro ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

เอกัคคตาใดมีอยู่ในฌาน ๔ เหล่านี้ นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ ในส่วนเบื้องต้นเป็นโลกิยะ ในส่วนเบื้องปลายชื่อว่าโลกุตตรสัมมาสมาธิ พึงทราบดังนี้ พระธรรมเสนาบดีแสดงมรรคสัจจะโดยประเภทแห่งโลกิยะและโลกุตตระด้วยประการฉะนี้ ในโลกิยมรรค องค์มรรคทั้งปวงย่อมมีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ ๖ ตามสมควร ส่วนในโลกุตตรมรรค ปัญญาจักษุของพระอริยสาวกผู้ปฏิบัติเพื่อแทงตลอดอริยสัจ ๔ มีนิพพานเป็นอารมณ์ ถอนอวิชชานุสัยได้สิ้นเชิง ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ อนึ่ง สัมมาสังกัปปะคือธรรมที่ประกอบกับสัมมาทิฏฐินั้นของพระอริยสาวกผู้สมบูรณ์ด้วยสัมมาทิฏฐิ ถอนมิจฉาสังกัปปะ ๓ อย่างได้สิ้นเชิง น้อมจิตไปสู่นิพพานบท อนึ่ง สัมมาวาจาคือการงดเว้นจากมิจฉาวาจาอันเป็นเครื่องถอนวစီทุจริต ๔ อย่าง ที่ประกอบกับสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะของผู้เห็นและตรึกอยู่นั่นเอง อนึ่ง สัมมากัมมันตะคือการงดเว้นจากมิจฉากัมมันตะอันเป็นเครื่องตัดมิจฉากัมมันตะ ๓ อย่าง ที่ประกอบกับสัมมาวาจานั้นเองของผู้เว้นอยู่นั่นเอง อนึ่ง สัมมาอาชีวะคือการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะอันเป็นเครื่องตัดกุหนาทิธรรมเป็นต้น ที่ประกอบกับสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะนั้นเองของพระอริยสาวกนั้น ซึ่งเป็นความบริสุทธิ์แห่งวาจาและกัมมันตะ สัมมาวายามะคือการปรารภความเพียรที่ประกอบกับวิรตี ๓ อย่างนั้นเองของผู้ตั้งมั่นอยู่ในภูมิแห่งศีลอันได้แก่สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะนั้น เป็นเครื่องตัดความเกียจคร้านได้สิ้นเชิง เป็นเครื่องยังอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่ให้เกิด อกุศลที่เกิดแล้วให้ละ กุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิด และกุศลที่เกิดแล้วให้ตั้งมั่น อนึ่ง สัมมาสติคือความไม่หลงลืมของจิตที่ประกอบกับสัมมาวายามะนั้นเอง เป็นเครื่องกำจัดมิจฉาสติ เป็นเครื่องยังกายานุปัสสนาเป็นต้นในกายเป็นต้นให้สำเร็จ อนึ่ง สัมมาสมาธิคือเอกัคคตาจิตที่ประกอบกับสตินั้นเองของผู้มีจิตที่รักษาดีแล้วด้วยสติอันยอดเยี่ยม เป็นเครื่องทำลายมิจฉาสมาธิ นี้คืออริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นโลกุตตระ

Yo saha lokiyena maggena dukkhanirodhagāminipaṭipadāti saṅkhyaṃ gato, so kho panesa maggo sammādiṭṭhisaṅkappānaṃ vijjāya sesadhammānaṃ caraṇena saṅgahitattā vijjā ceva caraṇañca. Tathā tesaṃ dvinnaṃ vipassanāyānena itaresaṃ samathayānena saṅgahitattā samatho ceva vipassanā ca. Tesaṃ dvinnaṃ paññākkhandhena tadanantarānaṃ tiṇṇaṃ sīlakkhandhena avasesānaṃ tiṇṇaṃ samādhikkhandhena adhipaññāadhisīlaadhicittasikkhāhi ca saṅgahitattā khandhattayañceva sikkhattayañca hoti. Yena samannāgato ariyasāvako dassanasamatthehi cakkhūhi gamanasamatthehi ca pādehi samannāgato addhiko viya vijjācaraṇasampanno hutvā vipassanāyānena kāmasukhallikānuyogaṃ samathayānena attakilamathānuyoganti antadvayaṃ parivajjetvā majjhimapaṭipadaṃ paṭipanno paññākkhandhena mohakkhandhaṃ, sīlakkhandhena dosakkhandhaṃ, samādhikkhandhena ca lobhakkhandhaṃ padālento adhipaññāsikkhāya paññāsampadaṃ, adhisīlasikkhāya sīlasampadaṃ, adhicittasikkhāya samādhisampadanti tisso sampattiyo patvā amataṃ nibbānaṃ sacchikaroti. Ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammaratanavicittaṃ sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyabhūmiṃ okkanto hotīti.

มรรคใดที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาพร้อมด้วยโลกิยมรรค มรรคนั้นแล ชื่อว่าเป็นทั้งวิชชาและจรณะ เพราะสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะสงเคราะห์ด้วยวิชชา และธรรมที่เหลือสงเคราะห์ด้วยจรณะ อนึ่ง มรรคนั้นชื่อว่าเป็นทั้งสมถะและวิปัสสนา เพราะมรรค ๒ อย่างนั้นสงเคราะห์ด้วยวิปัสสนายาน และมรรคที่เหลือ ๖ อย่างสงเคราะห์ด้วยสมถยาน อนึ่ง มรรคนั้นชื่อว่าเป็นทั้งขันธ์ ๓ และสิกขา ๓ เพราะมรรค ๒ อย่างนั้นสงเคราะห์ด้วยปัญญาขันธ์ มรรค ๓ อย่างที่เกิดต่อจากนั้นสงเคราะห์ด้วยสีลขันธ์ และมรรค ๓ อย่างที่เหลือสงเคราะห์ด้วยสมาธิขันธ์ และสงเคราะห์ด้วยอธิปัญญา อธิศีล และอธิจิตตสิกขา พระอริยสาวกผู้ประกอบด้วยมรรคมีองค์ ๘ นั้น เหมือนนักเดินทางผู้ประกอบด้วยดวงตาที่สามารถเห็นได้และเท้าที่สามารถเดินได้ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ละทิ้งที่สุดสองอย่างคือ กามสุขัลลิกานุโยคด้วยวิปัสสนายาน และอัตตกิลมถานุโยคด้วยสมถยาน แล้วปฏิบัติมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมทำลายโมหะขันธ์ด้วยปัญญาขันธ์ ทำลายโทสะขันธ์ด้วยสีลขันธ์ และทำลายโลภะขันธ์ด้วยสมาธิขันธ์ บรรลุความสมบูรณ์ ๓ ประการคือ ปัญญาสัมปทาด้วยอธิปัญญาสิกขา สีลสัมปทาด้วยอธิสีลสิกขา และสมาธิสัมปทาด้วยอธิจิตตสิกขา แล้วย่อมทำให้แจ้งซึ่งอมตนิพพาน ย่อมเข้าถึงอริยภูมิอันชื่อว่าสัมมัตตนิยาม ซึ่งประดับประดาด้วยรัตนะคือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ อันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด พึงทราบดังนี้

Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำพรรณนาแสดงมรรคสัจจะจบแล้ว

Saccapakiṇṇakavaṇṇanā

คำพรรณนาเบ็ดเตล็ดว่าด้วยสัจจะ

Catūsu [Pg.183] pana saccesu bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ, pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ, santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ, niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ, apica pavattipavattakanivattinivattakalakkhaṇāni paṭipāṭiyā. Tathā saṅkhatataṇhāasaṅkhatadassanalakkhaṇāni ca.

อนึ่ง ในอริยสัจ ๔ ทุกขสัจมีลักษณะคือการบีบคั้น สมุทยสัจมีลักษณะคือเป็นเหตุเกิด นิโรธสัจมีลักษณะคือความสงบ มรรคสัจมีลักษณะคือการนำออก อีกอย่างหนึ่ง โดยลำดับ มีลักษณะคือความเป็นไป ความยังให้เป็นไป ความหยุดไป และความยังให้หยุดไป อีกอย่างหนึ่ง มีลักษณะคือสังขตะ ตัณหา อสังขตะ และการเห็นนิพพาน

Kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni anūnāni anadhikānīti ce? Aññassa asambhavato aññatarassa ca anapaneyyabhāvato. Na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā, etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti. Yathāha –

อนึ่ง ถ้ามีผู้ถามว่า เพราะเหตุไรอริยสัจจึงตรัสไว้เพียง ๔ อย่าง ไม่ขาดไม่เกิน? (ตอบว่า) เพราะธรรมอื่นจาก ๔ อย่างนั้นไม่มี และเพราะธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ อย่างนั้นก็ไม่ควรตัดออก เพราะสัจจะอื่นที่ยิ่งไปกว่าสัจจะ ๔ เหล่านี้ย่อมไม่มี และสัจจะแม้เพียงอย่างเดียวในสัจจะ ๔ เหล่านี้ก็ไม่ควรตัดออก เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Idha, bhikkhave, āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ, ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi.

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้พึงมากล่าวว่า 'ทุกข์อริยสัจนี้ไม่ใช่ทุกข์อริยสัจ ทุกข์อริยสัจอื่นมีอยู่ เราจักยกทุกข์อริยสัจที่พระสมณโคดมทรงแสดงแล้วนี้ไว้ แล้วบัญญัติทุกข์อริยสัจอื่น' ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้" ดังนี้เป็นต้น

Yathā cāha –

อนึ่ง เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Yo hi koci, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ, yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ, ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.1086).

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ทุกข์อริยสัจที่หนึ่งที่พระสมณโคดมทรงแสดงแล้วนี้ไม่ใช่ทุกข์อริยสัจที่หนึ่ง เราจักปฏิเสธทุกข์อริยสัจที่หนึ่งที่พระสมณโคดมทรงแสดงแล้วนี้ แล้วบัญญัติทุกข์อริยสัจที่หนึ่งอื่น' ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้" ดังนี้เป็นต้น (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๕.๑๐๘๖)

Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi, nivattiñca saupāyaṃ. Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etapparamato cattāreva vuttāni. Tathā pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbānaṃ, taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhūpāyānaṃ, ālayaālayarāmatāālayasamugghātaālayasamugghātūpāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti.

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงความเกิดขึ้น (ทุกขสัจจะ) ก็ทรงแสดงพร้อมด้วยเหตุ (สมุทยสัจจะ) และเมื่อทรงแสดงความดับ (นิโรธสัจจะ) ก็ทรงแสดงพร้อมด้วยอุบาย (มรรคสัจจะ) ด้วยเหตุนี้ อริยสัจ 4 จึงถูกกล่าวถึงโดยมีขอบเขตเพียงเท่านี้ คือเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นและการดับไปของทุกข์และนิโรธ นอกจากนี้ อริยสัจ 4 ยังถูกกล่าวถึงโดยนัยแห่งสิ่งที่ควรกำหนดรู้ ควรละ ควรทำให้แจ้ง และควรเจริญ โดยนัยแห่งวัตถุแห่งตัณหา ตัณหา การดับตัณหา และอุบายแห่งการดับตัณหา และโดยนัยแห่งอาลัย ความยินดีในอาลัย การถอนอาลัย และอุบายแห่งการถอนอาลัย

Ettha ca oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ. Tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ, hetunirodhā [Pg.184] phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ, tadadhigamūpāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ. Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha. Taṃ neva akataṃ āgacchati, na issaranimmānādito hoti, ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ. Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ. Tato nirodhādhigamanatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti ayametesaṃ kamo.

ในอริยสัจ 4 นี้ ทุกขสัจจะถูกกล่าวถึงเป็นอันดับแรก เพราะเป็นสิ่งที่หยาบและเป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง จึงรู้ได้ง่าย เพื่อแสดงเหตุของทุกขสัจจะนั้น จึงกล่าวสมุทยสัจจะต่อจากนั้น เพื่อให้รู้ว่าเมื่อเหตุดับ ผลก็ดับ จึงกล่าวถึงนิโรธสัจจะ และเพื่อแสดงอุบายแห่งการบรรลุนิโรธสัจจะนั้น จึงกล่าวถึงมรรคสัจจะในตอนท้าย หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อให้เกิดความสังเวชแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องในรสอร่อยแห่งความสุขในภพ จึงทรงแสดงทุกข์ก่อน เพื่อให้รู้ว่าทุกข์นั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ ไม่ได้เกิดจากการบันดาลของพระอิศวร (เช่น พระพรหม พระวิษณุ) เป็นต้น แต่เกิดจากตัณหานี้เอง จึงกล่าวสมุทัยต่อจากนั้น เมื่อสัตว์ทั้งหลายถูกทุกข์พร้อมด้วยเหตุครอบงำ มีจิตหวาดหวั่น แสวงหาทางพ้นทุกข์ เพื่อให้เกิดความเบาใจด้วยการแสดงทางพ้นทุกข์ (นิพพาน) จึงกล่าวถึงนิโรธ และหลังจากนั้น เพื่อการบรรลุนิโรธ จึงกล่าวถึงมรรคอันให้ถึงนิโรธ นี่คือลำดับของอริยสัจเหล่านี้

Etesu pana bhāro viya dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ, bhārādānamiva samudayasaccaṃ, bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ, bhāranikkhepanūpāyo viya maggasaccaṃ. Rogo viya vā dukkhasaccaṃ, roganidānamiva samudayasaccaṃ, rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ, bhesajjamiva maggasaccaṃ. Dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ, dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ, subhikkhamiva nirodhasaccaṃ, suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ. Apica verīveramūlaverasamugghātaverasamugghātūpāyehi, visarukkharukkhamūlamūlūpacchedatadupacchedūpāyehi, bhayabhayamūlanibbhayatadadhigamūpāyehi, orimatīramahoghapārimatīrataṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti.

ในอริยสัจ 4 นี้ ทุกขสัจจะพึงเห็นเหมือนภาระ สมุทยสัจจะพึงเห็นเหมือนการแบกภาระ นิโรธสัจจะพึงเห็นเหมือนการวางภาระ และมรรคสัจจะพึงเห็นเหมือนอุบายในการวางภาระ หรืออีกนัยหนึ่ง ทุกขสัจจะพึงเห็นเหมือนโรค สมุทยสัจจะพึงเห็นเหมือนสมุฏฐานของโรค นิโรธสัจจะพึงเห็นเหมือนการระงับโรค และมรรคสัจจะพึงเห็นเหมือนยา หรืออีกนัยหนึ่ง ทุกขสัจจะพึงเห็นเหมือนความทุพภิกขภัย (ความอดอยาก) สมุทยสัจจะพึงเห็นเหมือนฝนแล้ง นิโรธสัจจะพึงเห็นเหมือนความอุดมสมบูรณ์ และมรรคสัจจะพึงเห็นเหมือนฝนดี นอกจากนี้ อริยสัจเหล่านี้พึงทราบโดยการเปรียบเทียบกับศัตรู เหตุแห่งศัตรู การกำจัดศัตรู และอุบายในการกำจัดศัตรู กับต้นไม้พิษ รากของต้นไม้พิษ การตัดรากของต้นไม้พิษ และอุบายในการตัดรากนั้น กับภัย เหตุแห่งภัย ความไม่มีภัย และอุบายในการบรรลุความไม่มีภัย และกับฝั่งนี้ ห้วงน้ำใหญ่ ฝั่งโน้น และความพยายามที่ให้ถึงฝั่งโน้น

Sabbāneva panetāni saccāni paramatthena vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni. Tenetaṃ vuccati –

อริยสัจทั้งปวงเหล่านี้ พึงทราบว่าว่างเปล่าโดยปรมัตถ์ เพราะไม่มีผู้เสวย ไม่มีผู้กระทำ ไม่มีผู้ดับ และไม่มีผู้ไป ด้วยเหตุนี้จึงมีคำกล่าวว่า –

‘‘Dukkhameva hi na koci dukkhito, kārako na kiriyāva vijjati;

Atthi nibbuti na nibbuto pumā, maggamatthi gamako na vijjatī’’ti.

“ทุกข์เท่านั้นมีอยู่ แต่ไม่มีผู้เป็นทุกข์ ผู้กระทำไม่มี มีแต่การกระทำเท่านั้น นิพพานมีอยู่ แต่ไม่มีผู้ดับ (ผู้บรรลุ) มรรคมีอยู่ แต่ไม่มีผู้ไป (ผู้ดำเนินไป)”

Atha vā –

อีกนัยหนึ่ง –

Dhuvasubhasukhattasuññaṃ, purimadvayamattasuññamamatapadaṃ;

Dhuvasukhaattavirahito, maggo iti suññatā tesu.

อริยสัจสองประการแรก (ทุกข์และสมุทัย) ว่างจากความเป็นของเที่ยง ความงาม ความสุข และอัตตา อมตบท (นิพพาน) ว่างจากอัตตา มรรคปราศจากความเป็นของเที่ยง ความสุข และอัตตา พึงเห็นความว่างในอริยสัจเหล่านั้นดังนี้

Nirodhasuññāni vā tīṇi, nirodho ca sesattayasuñño. Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassa abhāvato, magge ca nirodhassa, na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya. Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā, na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ samavāyavādīnaṃ dviaṇukādi viya. Tenetaṃ vuccati –

หรืออริยสัจ 3 (ทุกข์ สมุทัย มรรค) ว่างจากนิโรธ และนิโรธก็ว่างจากอริยสัจ 3 ที่เหลือ หรืออีกนัยหนึ่ง เหตุ (สมุทัยและมรรค) ในอริยสัจเหล่านี้ว่างจากผล (ทุกข์และนิโรธ) เพราะในสมุทัยไม่มีทุกข์ และในมรรคไม่มีนิโรธ ไม่เป็นผู้มีผลอยู่ในภายใน เหมือนปกติของพวกปกติวาที (เช่น ปกติเล็กมีวิกัติคือมหาต ปกติใหญ่มีวิกัติคืออหังการ อหังการมีวิกัติคือตัณมาตร 5 ตัณมาตรมีวิกัติคือมหาภูตรูป 4 และมหาภูตรูปมีวิกัติคืออินทรีย์ 11 เป็นต้น) และผล (ทุกข์และนิโรธ) ก็ว่างจากเหตุ (สมุทัยและมรรค) เพราะความไม่เกี่ยวเนื่องกันแห่งทุกข์และสมุทัย และแห่งนิโรธและมรรค ผลไม่ได้เกี่ยวเนื่องกับเหตุ เหมือนทวิอณุกะเป็นต้นของพวกสมวายวาที (เช่น ผ้าเกิดจากเส้นด้าย หม้อเกิดจากเศษหม้อ เสื่อเกิดจากหญ้าแฝก ทวิอณุกะเกิดจากปรมาณู) ด้วยเหตุนี้จึงมีคำกล่าวว่า –

‘‘Tayamidha [Pg.185] nirodhasuññaṃ, tayena tenāpi nibbutī suññā;

Suñño phalena hetu, phalampi taṃhetunā suñña’’nti.

“อริยสัจ 3 ในที่นี้ว่างจากนิโรธ และนิโรธก็ว่างจากอริยสัจ 3 นั้น เหตุว่างจากผล แม้ผลก็ว่างจากเหตุนั้น”

Sabbāneva saccāni aññamaññasabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca. Yathāha –

อริยสัจทั้งปวงมีความเหมือนกันโดยความเป็นของไม่ผิดเพี้ยน โดยความเป็นของว่างจากอัตตา และโดยความเป็นสิ่งที่แทงตลอดได้ยาก ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā, yo dūratova sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ, yo vā sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti? Etadeva, bhante, dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca;

Yo vā sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti;

Atha kho te, ānanda, duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti, ye ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī’’ti (saṃ. ni. 5.1115);

“อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนทำได้ยากกว่าหรือเกิดขึ้นได้ยากกว่ากัน ระหว่างผู้ที่สามารถยิงลูกธนูให้ตกไปในที่ไกลผ่านช่องดาล (ช่องกุญแจ) อันเล็กได้อย่างต่อเนื่องไม่ผิดพลาด หรือผู้ที่สามารถใช้ปลายยิงปลายแห่งเส้นผมที่ถูกผ่าออกเป็น 7 ส่วนให้ทะลุได้?” พระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การที่บุคคลสามารถใช้ปลายยิงปลายแห่งเส้นผมที่ถูกผ่าออกเป็น 7 ส่วนให้ทะลุได้นั้นแล เป็นสิ่งที่ทำได้ยากกว่าและเกิดขึ้นได้ยากกว่า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ผู้ที่แทงตลอดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือทุกข์’ ... (ละไว้) ... ‘นี้คือปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์’ ย่อมแทงตลอดสิ่งที่แทงตลอดได้ยากยิ่งกว่านั้น”

Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato. Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca, visabhāgāni phalahetubhedato pariññeyyapahātabbato ca. Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīrattena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca, visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca. Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato, visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatato. Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato, visabhāgāni ekantakusalākusalato. Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato, visabhāgāni lokiyalokuttarato. Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhanāsekkhabhāvato, visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato.

อริยสัจทั้งหลายต่างกันโดยการกำหนดลักษณะเฉพาะของตน อริยสัจสองประการแรก (ทุกข์และสมุทัย) มีความเหมือนกันโดยความเป็นของลึกซึ้งเพราะอรรถว่าหยั่งลงได้ยาก โดยความเป็นโลกิยะ และเป็นสภาพที่มีอาสวะ แต่ต่างกันโดยความต่างแห่งผลและเหตุ และโดยความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้และควรละ อริยสัจสองประการหลัง (นิโรธและมรรค) ก็มีความเหมือนกันโดยความเป็นของลึกซึ้งเพราะอรรถว่าหยั่งลงได้ยาก โดยความเป็นโลกุตตระ และเป็นสภาพที่ไม่มีอาสวะ แต่ต่างกันโดยความต่างแห่งอารมณ์และผู้รับอารมณ์ และโดยความเป็นสิ่งที่ควรทำให้แจ้งและควรเจริญ อริยสัจที่หนึ่งและที่สามก็มีความเหมือนกันโดยการระบุว่าเป็นผล แต่ต่างกันโดยความเป็นสังขตะและอสังขตะ อริยสัจที่สองและที่สี่ก็มีความเหมือนกันโดยการระบุว่าเป็นเหตุ แต่ต่างกันโดยความเป็นกุศลและอกุศลโดยส่วนเดียว อริยสัจที่หนึ่งและที่สี่ก็มีความเหมือนกันโดยความเป็นสังขตะ แต่ต่างกันโดยความเป็นโลกิยะและโลกุตตระ อริยสัจที่สองและที่สามก็มีความเหมือนกันโดยความเป็นเนวเสกขะนาเสกขะ แต่ต่างกันโดยความเป็นสภาพที่มีอารมณ์และไม่มีอารมณ์

‘‘Iti evaṃ pakārehi, nayehi ca vicakkhaṇo;

Vijaññā ariyasaccānaṃ, sabhāgavisabhāgata’’nti.

“บัณฑิตผู้มีปัญญาพึงรู้ความเหมือนและความต่างของอริยสัจทั้งหลาย ด้วยประการดังที่กล่าวมานี้ และด้วยนัยยะต่างๆ ดังนี้แล”

Sabbameva cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato, duvidhaṃ nāmarūpato, tividhaṃ kāmarūpārūpūpapattibhavabhedato, catubbidhaṃ catuāhārabhedato, pañcavidhaṃ [Pg.186] pañcupādānakkhandhabhedato. Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato, duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato, tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato, catubbidho catumaggappaheyyato, pañcavidho rūpābhinandanādibhedato, chabbidho chataṇhākāyabhedato. Nirodhopi ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato, pariyāyato pana duvidho saupādisesaanupādisesato, tividho bhavattayavūpasamato, catubbidho catumaggādhigamanīyato, pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato, chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato. Maggopi ekavidho bhāvetabbato, duvidho samathavipassanābhedato, dassanabhāvanābhedato vā, tividho khandhattayabhedato. Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito. Yathāha –

ในอริยสัจสี่นี้ ทุกข์ทั้งหมดมีอย่างเดียวโดยความเป็นไปแห่งสังสารวัฏ มีสองอย่างโดยนามและรูป มีสามอย่างโดยความต่างแห่งภพที่อุบัติในกามภพ รูปภพ และอรูปภพ มีสี่อย่างโดยความต่างแห่งอาหารสี่ มีห้าอย่างโดยความต่างแห่งอุปาทานขันธ์ห้า. สมุทัยก็มีอย่างเดียวโดยความเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ มีสองอย่างโดยตัณหาที่ประกอบด้วยทิฏฐิและไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ มีสามอย่างโดยความต่างแห่งกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา มีสี่อย่างโดยตัณหาที่พึงละด้วยมรรคสี่ มีห้าอย่างโดยความต่างแห่งตัณหาที่ยินดีในรูปขันธ์เป็นต้น มีหกอย่างโดยความต่างแห่งตัณหากายหก. นิโรธก็มีอย่างเดียวโดยความเป็นอสังขตธาตุ แต่โดยปริยายมีสองอย่างโดยสอุปาทิเสสนิพพานและอนุปาทิเสสนิพพาน มีสามอย่างโดยความสงบแห่งภพสาม มีสี่อย่างโดยนิพพานที่พึงบรรลุด้วยมรรคสี่ มีห้าอย่างโดยความสงบแห่งตัณหาที่ยินดีในอารมณ์ห้า มีหกอย่างโดยความต่างแห่งความสิ้นไปแห่งตัณหากายหก. มรรคก็มีอย่างเดียวโดยความเป็นสิ่งที่พึงเจริญ มีสองอย่างโดยความต่างแห่งสมถะและวิปัสสนา หรือโดยความต่างแห่งทัสสนะและภาวนา มีสามอย่างโดยความต่างแห่งขันธ์สาม. มรรคนี้แลเพราะเป็นส่วนหนึ่ง จึงถูกสงเคราะห์เข้ากับขันธ์สามที่ไม่มีส่วนเหลือ เหมือนเมืองที่ถูกสงเคราะห์เข้ากับแคว้น. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā, tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito. Yā, cāvuso visākha, sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā. Yo ca sammāvāyāmo yā ca sammāsati yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā. Yā ca sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462).

“ดูกรท่านวิสาขะ ขันธ์สามไม่ได้ถูกสงเคราะห์เข้าในอริยมรรคมีองค์แปด แต่ว่าอริยมรรคมีองค์แปดนั้นแล ถูกสงเคราะห์เข้าในขันธ์สาม. ดูกรท่านวิสาขะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ ธรรมเหล่านี้ถูกสงเคราะห์เข้าในสีลขันธ์. สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ธรรมเหล่านี้ถูกสงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์. สัมมาทิฏฐิ และสัมมาสังกัปปะ ธรรมเหล่านี้ถูกสงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์” ดังนี้ (ม.มู. 12/462/511).

Catubbidho sotāpattimaggādivasena.

มรรคมีสี่อย่าง โดยอำนาจแห่งโสดาปัตติมรรคเป็นต้น.

Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā, abhiññeyyattā vā. Duvidhāni lokiyalokuttarato, saṅkhatāsaṅkhatato vā. Tividhāni dassanabhāvanāhi pahātabbato appahātabbato nevapahātabbanāpahātabbato ca. Catubbidhāni pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbatoti.

อนึ่ง อริยสัจทั้งปวงมีอย่างเดียวโดยความเป็นของไม่คลาดเคลื่อน หรือโดยความเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง. มีสองอย่างโดยความเป็นโลกิยะและโลกุตตระ หรือโดยความเป็นสังขตะและอสังขตะ. มีสามอย่างโดยธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและภาวนา ธรรมที่ไม่พึงละ และธรรมที่มิใช่ทั้งพึงละและไม่พึงละ. มีสี่อย่างโดยธรรมที่พึงกำหนดรู้ ธรรมที่พึงละ ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง และธรรมที่พึงเจริญ ดังนี้.

‘‘Evaṃ ariyasaccānaṃ, dubbodhānaṃ budho vidhiṃ;

Anekabhedato jaññā, hitāya ca sukhāya cā’’ti.

“บัณฑิตพึงทราบความต่างแห่งอริยสัจทั้งหลายที่รู้ได้ยาก โดยประเภทมิใช่น้อยอย่างนี้ เพื่อประโยชน์และความสุข” ดังนี้.

Saccapakiṇṇakavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องเบ็ดเตล็ดเกี่ยวกับสัจจะ จบแล้ว.

Idāni [Pg.187] dhammasenāpati bhagavatā desitakkameneva ante saccacatukkaṃ niddisitvā ‘‘taṃ ñātaṭṭhena ñāṇa’’ntiādinā saccacatukkavasena sutamaye ñāṇaṃ nigametvā dasseti. Evaṃ ‘‘sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇa’’nti pubbe vuttaṃ sabbaṃ nigametvā dassetīti.

บัดนี้ พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ได้แสดงสัจจจตุกกะ (หมวดสี่แห่งสัจจะ) ไว้ในตอนท้าย ตามลำดับที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ในสัจจวิภังค์ แล้วสรุปสุตมยญาณโดยนัยแห่งสัจจจตุกกะด้วยบทว่า “ญาณคือความรู้ในอรรถว่ารู้แล้ว” เป็นต้น. พึงทราบว่า ท่านแสดงสรุปคำทั้งหมดที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า “ปัญญาในการตั้งใจฟังคือสุตมยญาณ” ดังนี้.

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya

ในอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค ชื่อสัทธัมมัปปกาสินี

Sutamayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสุตมยญาณนิเทศ จบแล้ว.

2. Sīlamayañāṇaniddesavaṇṇanā

๒. การพรรณนาสีลมยญาณนิเทศ

37. Sīlamayañāṇaniddese pañcāti gaṇanaparicchedo. Sīlānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Pariyantapārisuddhisīlantiādi pañcannaṃ sarūpato dassanaṃ. Pariyantapārisuddhītiādīsu yathā nīlavaṇṇayogato vatthampi nīlamassa atthīti nīlanti vuccati, evaṃ gaṇanavasena pariyanto paricchedo assā atthīti pariyantā, upasampannasīle patto anupasampannasīlassa avasānasabbhāvato vā pariyanto avasānaṃ assā atthīti pariyantā. Sapariyantāti vā vattabbe sakāralopo katoti veditabbo ‘‘dakaṃ dakāsayā pavisantī’’ti (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33) ettha ukāralopo viya. Parisuddhabhāvo pārisuddhi, pariyantā ca sā pārisuddhi cāti pariyantapārisuddhi, pariyantapārisuddhisaṅkhātaṃ sīlaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ. Vuttapaṭipakkhena na pariyantāti apariyantā, natthi etissā pariyantotipi apariyantā, vuddho etissā pariyantotipi apariyantā. Samādānato pabhuti akhaṇḍitattā khaṇḍitāpi katapaṭikammattā cittuppādamattakenāpi malena virahitattā ca parisuddhajātimaṇi viya sudhantasuparikammakatasuvaṇṇaṃ viya ca parisuddhattā ariyamaggassa padaṭṭhānabhūtā anūnaṭṭhena paripūṇṇā. Diṭṭhiyā pahīnattā diṭṭhiparāmāsena aggahitattā aparāmaṭṭhā.Ayaṃ te sīle dosoti kenaci codakena parāmasituṃ asakkuṇeyyattā vā aparāmaṭṭhā. Arahattaphalakkhaṇe sabbadarathapaṭippassaddhiyā paṭippassaddhi. Anupasampannānanti anavasesasamādānavasena sīlasampadāya bhusaṃ sampannāti upasampannā, na upasampannā anupasampannā. Tesaṃ anupasampannānaṃ.

๓๗. ในสีลมยญาณนิเทศ บทว่า “ปญฺจ” เป็นการกำหนดจำนวน. บทว่า “สีลานิ” เป็นคำแสดงธรรมที่ถูกกำหนดไว้. บทว่า “ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ” เป็นต้น เป็นการแสดงสภาวะของศีลห้าประการ. ในบทว่า “ปริยนฺตปาริสุทฺธิ” เป็นต้น พึงทราบความหมายดังนี้: เหมือนอย่างที่ผ้าประกอบด้วยสีเขียว มีสีเขียว จึงเรียกว่า “สีเขียว” ฉันใด ศีลนี้มีการกำหนดที่สุดโดยอำนาจแห่งจำนวน (เช่น 5, 8, 10) จึงชื่อว่า “ปริยันตา” หรือเพราะเมื่อถึงศีลของพระอุปสัมบันแล้ว ศีลของอนุปสัมบันย่อมถึงความสิ้นสุด ศีลนั้นจึงมีที่สุดคือมีความสิ้นสุด จึงชื่อว่า “ปริยันตา”. พึงทราบว่ามีการลบอักษร “ส” ในคำที่ควรกล่าวว่า “สปริยันตา” เหมือนการลบอักษร “อุ” ในคำว่า “ทกํ ทกาสยา ปวิสนฺติ” (สํ.ข. 17/188/151; อํ.จตุกฺก. 21/178/231). ภาวะที่บริสุทธิ์ชื่อว่า “ปาริสุทธิ”. ศีลที่มีที่สุดและบริสุทธิ์นั้น ชื่อว่า “ปริยันตปาริสุทธิ” ศีลที่เรียกว่าปริยันตปาริสุทธิ คือ “ปริยันตปาริสุทธิสีล”. โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมา ศีลที่ไม่มีที่สุด ชื่อว่า “อปริยันตา” เพราะศีลนี้ไม่มีที่สุด จึงชื่อว่า “อปริยันตา” เพราะศีลนี้ไม่มีที่สุดที่เจริญขึ้น (คือไม่มีขีดจำกัดในการเจริญ) จึงชื่อว่า “อปริยันตา”. เพราะไม่ขาดตั้งแต่เริ่มสมาทาน แม้ขาดแล้วก็กระทำคืน (แก้ไข) แล้ว และเพราะปราศจากมลทินแม้เพียงจิตตุปบาทที่เป็นเหตุแห่งการล่วงละเมิด จึงบริสุทธิ์เหมือนแก้วมณีชาติที่บริสุทธิ์ และเหมือนทองคำที่หลอมดีแล้วและตกแต่งอย่างดี ศีลนี้เป็นเหตุใกล้แห่งอริยมรรค จึงชื่อว่าบริบูรณ์โดยอรรถว่าไม่บกพร่อง. เพราะละทิฏฐิได้แล้ว และเพราะไม่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐิปรามาส จึงชื่อว่า “อปรามาฏฐะ”. หรือเพราะใครๆ ไม่สามารถยกโทษขึ้นกล่าวหาได้ว่า “นี่คือโทษในศีลของท่าน” จึงชื่อว่า “อปรามาฏฐะ”. ในขณะแห่งอรหัตตผล เพราะความสงบระงับความเร่าร้อนทั้งปวง จึงชื่อว่า “ปฏิปัสสัทธิ”. บทว่า “อนุปสมฺปนฺนานํ” ความว่า ชื่อว่า “อุปสัมบัน” เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมอย่างยิ่งด้วยศีลสมบัติโดยอำนาจแห่งการสมาทานโดยไม่เหลือ ผู้ที่ไม่ใช่ชื่อว่าอุปสัมบัน ชื่อว่า “อนุปสัมบัน”. ของอนุปสัมบันเหล่านั้น.

Pariyantasikkhāpadānanti [Pg.188] ettha sikkhitabbaṭṭhena sikkhā, koṭṭhāsaṭṭhena padāni, sikkhitabbakoṭṭhāsānīti attho. Apica sīle patiṭṭhitena uparipattabbattā sabbe kusalā dhammā sikkhā, sīlāni tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhaṭṭhena padānīti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadāni, pariyantāni sikkhāpadāni etesanti pariyantasikkhāpadā. Tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ. Ettha ca dve pariyantā sikkhāpadapariyanto ca kālapariyanto ca. Katamo sikkhāpadapariyanto? Upāsakopāsikānaṃ yathāsamādānavasena ekaṃ vā dve vā tīṇi vā cattāri vā pañca vā aṭṭha vā dasa vā sikkhāpadāni honti, sikkhamānasāmaṇerasāmaṇerīnaṃ dasa sikkhāpadāni. Ayaṃ sikkhāpadapariyanto. Katamo kālapariyanto? Upāsakopāsikā dānaṃ dadamānā parivesanapariyantaṃ sīlaṃ samādiyanti, vihāragatā vihārapariyantaṃ sīlaṃ samādiyanti, ekaṃ vā dve vā tayo vā bhiyyo vā rattindivāni paricchedaṃ katvā sīlaṃ samādiyanti. Ayaṃ kālapariyanto. Imesu dvīsu pariyantesu sikkhāpadaṃ pariyantaṃ katvā samādinnaṃ sīlaṃ vītikkamanena vā maraṇena vā paṭippassambhati, kālaṃ pariyantaṃ katvā samādinnaṃ taṃtaṃkālātikkamena paṭippassambhati.

ในบทว่า ปริยันตสิกขาบททั้งหลายนั้น ด้วยอรรถว่าอันพึงศึกษา จึงชื่อว่า สิกขา ด้วยอรรถว่าส่วน จึงชื่อว่า บท นี้เป็นอรรถว่า ส่วนที่พึงศึกษา อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงชื่อว่า สิกขา เพราะอันบุคคลผู้ตั้งอยู่ในศีลพึงบรรลุในเบื้องบน ศีลทั้งหลายชื่อว่า บท เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสิกขาเหล่านั้น เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสิกขา จึงชื่อว่า สิกขาบท สิกขาบททั้งหลายมีที่สุดแก่บุคคลเหล่านั้น จึงชื่อว่า ปริยันตสิกขาบท แห่งปริยันตสิกขาบทเหล่านั้น ในปริยันตสิกขาบทนี้ มีที่สุด ๒ อย่าง คือ สิกขาบทปริยันต์ และ กาลปริยันต์ สิกขาบทปริยันต์เป็นไฉน? สำหรับอุบาสกอุบาสิกา ย่อมมีสิกขาบท ๑ หรือ ๒ หรือ ๓ หรือ ๔ หรือ ๕ หรือ ๘ หรือ ๑๐ ตามอำนาจการสมาทาน สำหรับสิกขมานา สามเณร สามเณรี ย่อมมีสิกขาบท ๑๐ นี้คือสิกขาบทปริยันต์ กาลปริยันต์เป็นไฉน? อุบาสกอุบาสิกาเมื่อให้ทาน ย่อมสมาทานศีลมีที่สุดเพียงการเลี้ยงดู ผู้ไปสู่วิหาร ย่อมสมาทานศีลมีที่สุดเพียงวิหาร ย่อมสมาทานศีลกำหนดราตรีและทิวา ๑ หรือ ๒ หรือ ๓ หรือยิ่งกว่านั้น นี้คือกาลปริยันต์ ในที่สุด ๒ อย่างนี้ ศีลที่สมาทานโดยกำหนดสิกขาบทเป็นที่สุด ย่อมระงับด้วยการล่วงละเมิด หรือด้วยความตาย ศีลที่สมาทานโดยกำหนดกาลเป็นที่สุด ย่อมระงับด้วยการล่วงเลยกาลนั้นๆ

Apariyantasikkhāpadānanti –

บทว่า อปริยันตสิกขาบททั้งหลาย

‘‘Nava koṭisahassāni, asīti satakoṭiyo;

Paññāsa satasahassāni, chattiṃsa ca punāpare.

สิกขาบทเก้าพันโกฏิ หนึ่งร้อยแปดสิบโกฏิ ห้าล้าน และอีกสามหมื่นหกพัน

‘‘Ete saṃvaravinayā, sambuddhena pakāsitā;

Peyyālamukhena niddiṭṭhā, sikkhā vinayasaṃvare’’ti. –

วินัยอันเป็นเครื่องสังวรเหล่านี้ อันพระสัมพุทธเจ้าทรงประกาศแล้ว ทรงแสดงสิกขาในวินัยอันเป็นเครื่องสังวรไว้โดยมุขแห่งเปยยาล

Evaṃ gaṇanavasena pariyantānampi sikkhāpadānaṃ anavasesasamādānabhāvavasena lābhayasañātiaṅgajīvitahetu adiṭṭhapariyantabhāvavasena upari rakkhitabbasīlaparicchedābhāvavasena ca natthi etesaṃ pariyantoti apariyantāni. Apariyantāni sikkhāpadāni etesanti apariyantasikkhāpadā. Tesaṃ apariyantasikkhāpadānaṃ, vuddhapariyantasikkhāpadānanti vā attho.

สิกขาบทแม้มีที่สุดโดยการนับอย่างนี้ แต่เพราะความเป็นผู้สมาทานโดยไม่เหลือ เพราะความเป็นผู้มีที่สุดอันไม่ปรากฏ เพราะเหตุแห่งลาภ ยศ ญาติ อวัยวะ และชีวิต และด้วยความไม่มีการกำหนดศีลอันพึงรักษาในเบื้องบน ที่สุดของสิกขาบทเหล่านี้ไม่มี จึงชื่อว่า อปริยันต์ สิกขาบททั้งหลายไม่มีที่สุดแก่บุคคลเหล่านั้น จึงชื่อว่า อปริยันตสิกขาบท แห่งอปริยันตสิกขาบทเหล่านั้น หรือว่า แห่งวุฑฒปริยันตสิกขาบททั้งหลาย นี้เป็นอรรถ

Puthujjanakalyāṇakānantiādīsu –

ในบทว่า ปุถุชนกัลยาณกะทั้งหลาย เป็นต้น

‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’. –

ชื่อว่าปุถุชน เพราะเหตุมีการยังกิเลสอันหนาแน่นให้เกิดเป็นต้น เพราะความเป็นผู้ถูกนับเข้าในภายในแห่งปุถุชน (ผู้ล่วงพ้นจำนวนพระอริยะ) เพราะชนนี้เป็นผู้แยกต่างหากจากพระอริยะ

Vuttaputhujjanalakkhaṇānatikkamepi –

แม้เพราะไม่ล่วงลักษณะแห่งปุถุชนที่กล่าวแล้ว

‘‘Duve [Pg.189] puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. –

ปุถุชน ๒ อย่าง อันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสแล้ว คือ อันธปุถุชนคนหนึ่ง กัลยาณปุถุชนคนหนึ่ง

Vuttaputhujjanadvaye kalyāṇadhammasamāgamena andhaputhujjanabhāvaṃ atikkamma kalyāṇaputhujjanabhāve ṭhitānaṃ puthujjanakalyāṇakānaṃ kalyāṇaputhujjanānanti vuttaṃ hoti. Puthujjanesu vā kalyāṇakānaṃ puthujjanakalyāṇakānaṃ.

ในปุถุชน ๒ อย่างที่กล่าวแล้ว ด้วยการประกอบด้วยกัลยาณธรรม ก้าวล่วงความเป็นอันธปุถุชน ตั้งอยู่ในความเป็นกัลยาณปุถุชน ชื่อว่า ปุถุชนกัลยาณกะทั้งหลาย คือ กัลยาณปุถุชนทั้งหลาย หรือว่า แห่งบุคคลผู้ดีงามในบรรดาปุถุชนทั้งหลาย ชื่อว่า ปุถุชนกัลยาณกะทั้งหลาย

Kusaladhamme yuttānanti ettha kusalasaddo tāva ārogyānavajjachekasukhavipākesu dissati. Ayañhi ‘‘kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) ārogye dissati. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) ca ‘‘puna caparaṃ, bhante, etadānuttariyaṃ yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū’’ti ca (dī. ni. 3.145) evamādīsu anavajje. ‘‘Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ (ma. ni. 2.87), kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo’’tiādīsu (jā. 2.22.94) cheke. ‘‘Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu (dī. ni. 3.80). Kusalassa kammassa katattā upacitattā’’tiādīsu (dha. sa. 431) sukhavipāke. Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vaṭṭati.

ในบทว่า กุสลธมฺเม ยุตฺตานํ นั้น ศัพท์ว่า กุสละ นี้ ย่อมปรากฏในอรรถว่า ความไม่มีโรค ความไม่มีโทษ ความฉลาด และการให้ผลเป็นสุข ศัพท์นี้ ย่อมปรากฏในอรรถว่า ความไม่มีโรค ในประโยคมีอาทิว่า ‘พระองค์ผู้เจริญ ยังทรงมีความสบายอยู่หรือ? ยังทรงไม่มีโรคอยู่หรือ?’ และในประโยคมีอาทิว่า ‘ข้าแต่พระคุณเจ้า กายสมาจารที่เป็นกุศลเป็นไฉน? มหาบพิตร กายสมาจารใดแลไม่มีโทษ’ และ ‘ข้าแต่พระคุณเจ้า อีกประการหนึ่ง ข้อนี้เป็นธรรมที่ยอดเยี่ยม คือการที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในกุศลธรรมทั้งหลาย’ ย่อมปรากฏในอรรถว่า ไม่มีโทษ ในประโยคมีอาทิว่า ‘ท่านเป็นผู้ฉลาดในส่วนน้อยส่วนใหญ่ของรถ’ และ ‘หญิงผู้เจริญ ๔ นาง ผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนในการฟ้อนรำและขับร้อง’ ย่อมปรากฏในอรรถว่า ฉลาด ในประโยคมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย’ และ ‘เพราะความเป็นกรรมดีอันบุคคลทำแล้ว สั่งสมแล้ว’ ย่อมปรากฏในอรรถว่า ให้ผลเป็นสุข ศัพท์ว่า กุสละ นี้ ในที่นี้ ย่อมใช้ได้ทั้งในอรรถว่า ไม่มีโรค ไม่มีโทษ และให้ผลเป็นสุข

Vacanattho panettha kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā. Kucchitena vā ākārena sayanti pavattantīti kusā, te kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato kusaṃ ñāṇaṃ. Tena kusena lātabbā gahetabbā pavattetabbāti kusalā, yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ lunanti, tasmā kusā viya lunantīti kusalā. Apica ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena vā kusalā. Idha pana yasmā vipassanākusalameva adhippetaṃ, tasmā sese vihāya tasseva dassanatthaṃ ‘‘kusaladhamme’’ti ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Vipassanākusaladhamme sātaccakiriyatāya sakkaccakāritāya ca yuttānanti attho.

ในศัพท์ว่า กุสละ นี้ พึงทราบอรรถแห่งบทดังนี้ ธรรมทั้งหลายใดย่อมยังอกุศลธรรมอันลามกที่น่ารังเกียจให้หวั่นไหว ให้สั่นสะเทือน ให้พินาศไป ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า กุสละ หรือว่า ธรรมทั้งหลายใดย่อมเป็นไปโดยอาการอันน่ารังเกียจ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า กุสะ ธรรมทั้งหลายใดย่อมตัด ย่อมทำลายซึ่งกุสะเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า กุสละ หรือว่า ญาณชื่อว่า กุสะ เพราะทำอกุศลธรรมอันน่ารังเกียจให้เบาบางลง ธรรมทั้งหลายอันบุคคลพึงได้ พึงถือเอา พึงให้เป็นไป ด้วยญาณนั้น จึงชื่อว่า กุสละ หรือว่า หญ้าคา ย่อมบาดส่วนแห่งมือที่กำเข้าไปในส่วนทั้งสอง ฉันใด ธรรมเหล่านี้ก็ย่อมตัดส่วนแห่งกิเลสที่ตั้งอยู่ในส่วนทั้งสอง ด้วยความเป็นอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายใดย่อมตัดเหมือนหญ้าคา ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า กุสละ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายชื่อว่า กุสละ ด้วยอรรถว่า ไม่มีโรค ด้วยอรรถว่า ไม่มีโทษ หรือด้วยอรรถว่า เกิดจากความฉลาด แต่ในที่นี้ เพราะวิปัสสนากุศลเท่านั้นเป็นที่ประสงค์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านละกุศลที่เหลือเสียแล้ว เพื่อแสดงวิปัสสนากุศลนั้นเท่านั้น จึงทำเป็นเอกพจน์ว่า ‘กุสลธมฺเม’ นี้เป็นอรรถว่า ผู้ประกอบในวิปัสสนากุศลธรรม ด้วยการทำติดต่อกัน และด้วยการทำโดยเคารพ

Sekkhapariyante paripūrakārīnanti ettha tīsu sikkhāsu jātātipi sekkhā, sattannaṃ sekkhānaṃ etetipi sekkhā, sayameva sikkhantītipi sekkhā[Pg.190]. Sotāpattimaggaphalasakadāgāmimaggaphalaanāgāmimaggaphalaarahattamaggadhammā. Te sekkhā dhammā pariyante avasāne etassa, te vā sekkhā dhammā pariyanto paricchedo etassāti sekkhapariyanto. Tasmiṃ sekkhapariyante dhammeti sambandho. Paripūraṃ paripuṇṇataṃ karontīti paripūrakārino, paripūrakāro paripūrakiriyā etesaṃ atthīti vā paripūrakārino. Tesaṃ sotāpattimaggassa pubbabhāgabhūte sekkhapariyante paṭipadādhamme vipassanāpāripūriyā paripūrakārīnaṃ. Kāye ca jīvite ca anapekkhānanti ettha kāyeti sarīre. Sarīrañhi asucisañcayato kucchitānañca kesādīnaṃ cakkhurogādīnañca rogasatānaṃ āyabhūtattā kāyoti vuccati. Jīviteti jīvitindriye. Tañhi jīvanti tenāti jīvitanti vuccati. Natthi etesaṃ apekkhāti anapekkhā, nissinehāti attho. Tesaṃ tasmiṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ.

ในบทว่า "เสกขปริยันเต ปริปูรการีนัง" นี้ (พึงทราบอรรถดังนี้) เพราะเกิดในสิกขา ๓ ประการ จึงชื่อว่า "เสกขะ" หรือเพราะธรรมเหล่านี้เป็นสมบัติของพระเสกขบุคคล ๗ จึงชื่อว่า "เสกขะ" หรือเพราะมรรค ๔ และผลเบื้องต่ำ ๓ นั้นเองกำลังศึกษาอยู่ จึงชื่อว่า "เสกขะ" ธรรมคือ โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกทาคามิมรรค สกทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตตมรรค ธรรมของพระเสกขะเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งธรรมที่ปุถุชนเหล่านั้นบำเพ็ญ หรือว่า ธรรมของพระเสกขะเหล่านั้น เป็นขอบเขตของธรรมที่ปุถุชนเหล่านั้นบำเพ็ญ จึงชื่อว่า "เสกขปริยันตะ" ความเกี่ยวข้องคือ ในธรรมนั้นซึ่งมีธรรมของพระเสกขะเป็นที่สุด หรือมีธรรมของพระเสกขะเป็นขอบเขต เพราะกระทำความบริบูรณ์ให้สำเร็จ จึงชื่อว่า "ปริปูรการี" หรือว่า เพราะการกระทำความบริบูรณ์มีอยู่แก่กัลยาณปุถุชนเหล่านั้น จึงชื่อว่า "ปริปูรการี" ของกัลยาณปุถุชนเหล่านั้น ผู้กระทำความบริบูรณ์ด้วยความบริบูรณ์แห่งวิปัสสนา ในปฏิปทาธรรมอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งโสดาปัตติมรรค ซึ่งมีธรรมของพระเสกขะเป็นที่สุด หรือมีธรรมของพระเสกขะเป็นขอบเขต ในบทว่า "กาเย จ ชีวิตเต จ อนเปกขานัง" นี้ คำว่า "กาเย" คือ ในร่างกาย เพราะร่างกายเป็นที่ประชุมแห่งสิ่งไม่สะอาด เป็นที่เกิดแห่งสิ่งปฏิกูลมีผมเป็นต้น และเป็นที่เกิดแห่งโรคหลายร้อยชนิดมีโรคตาเป็นต้น จึงเรียกว่า "กาย" คำว่า "ชีวิตเต" คือ ในชีวิตินทรีย์ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นอยู่ด้วยชีวิตินทรีย์นั้น จึงเรียกว่า "ชีวิต" ความห่วงใยไม่มีแก่กัลยาณปุถุชนเหล่านั้น จึงชื่อว่า "อนเปกขา" คือ ไม่มีความเยื่อใยในกายและชีวิต ของกัลยาณปุถุชนเหล่านั้น ผู้ไม่ห่วงใยในกายและชีวิตนั้น

Idāni tesaṃ tesu anapekkhattassa kāraṇaṃ dassento pariccattajīvitānanti āha. Bhagavato ācariyassa vā sakajīvitapariccāgeneva hi te kilamamānepi kāye vinassamānepi jīvite anapekkhā hontīti. Sattannaṃ sekkhānanti sikkhantīti sekkhāti laddhanāmānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ ariyapuggalānaṃ. Tathāgatasāvakānanti tathāgatassa sāvakānaṃ. Aṭṭhapi hi ariyapuggalā savanante ariyāya jātiyā jātattā bhagavato desanaṃ anusiṭṭhiṃ aveccappasādayogena sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā. Tesupi arahattaphalaṭṭheyeva visesetvā dassento khīṇāsavānanti āha, arahattamaggañāṇena parikkhīṇasabbāsavānanti attho. Paccekabuddhānanti taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca ekova anācariyako catusaccaṃ bujjhitavāti paccekabuddho. Tādisānaṃ paccekabuddhānaṃ.

บัดนี้ พระธรรมเสนาบดีเถระประสงค์จะแสดงเหตุแห่งความไม่ห่วงใยในกายและชีวิตของกัลยาณปุถุชนเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ปริจจัตตชีวิตานัง" พึงทราบว่า กัลยาณปุถุชนเหล่านั้นย่อมไม่ห่วงใยในกายที่ลำบาก หรือในชีวิตที่พินาศไป เพราะการสละชีวิตของตนเองเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า หรือเพื่อพระอาจารย์ คำว่า "สัตตันนัง เสกขานัง" คือ ของพระอริยบุคคล ๗ จำพวก มีพระโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ผู้ได้ชื่อว่า "เสกขะ" เพราะกำลังศึกษาอยู่ คำว่า "ตถาคตสาวกานัง" คือ ของพระสาวกของพระตถาคต พระอริยบุคคล ๘ จำพวก ย่อมฟังพระธรรมเทศนาและพระโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยเคารพ ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว เพราะเกิดในอริยชาติในที่สุดแห่งการฟัง หรือเพราะทำให้เกิดในอริยชาติ จึงชื่อว่า "สาวก" พระธรรมเสนาบดีเถระประสงค์จะแสดงโดยเจาะจงเฉพาะพระอรหัตตผลบุคคลในบรรดาพระสาวกเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ขีณาสวานัง" อรรถว่า ของพระอรหันต์ผู้มีอาสวะทั้งปวงสิ้นแล้วด้วยอรหัตตมรรคญาณ คำว่า "ปัจเจกพุทธานัง" เพราะอาศัยเหตุนั้นๆ เช่น ใบไม้ร่วง ต้นไม้เป็นต้น แล้วตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเองโดยไม่มีอาจารย์ จึงชื่อว่า "ปัจเจกพุทธะ" ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีลักษณะเช่นนั้น

Tathāgatānanti ettha aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathā kāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

ในบทว่า "ตถาคตานัง" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า "ตถาคต" ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า "ตถาคต" เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า "ตถาคต" เพราะเสด็จมาถึงลักษณะอันไม่ผิดเพี้ยน จึงชื่อว่า "ตถาคต" เพราะตรัสรู้ธรรมตามความเป็นจริง จึงชื่อว่า "ตถาคต" เพราะทรงเห็นตามความเป็นจริง จึงชื่อว่า "ตถาคต" เพราะตรัสตามความเป็นจริง จึงชื่อว่า "ตถาคต" เพราะทรงกระทำตามที่ตรัส จึงชื่อว่า "ตถาคต" เพราะทรงครอบงำ (มิจฉาทิฏฐิ) ได้ จึงชื่อว่า "ตถาคต"

Kathaṃ [Pg.191] bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yenābhinīhārena purimakā bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā purimakā bhagavanto dānasīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccādhiṭṭhānamettupekkhāsaṅkhātā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā, pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgatā, tathā amhākampi bhagavā āgato. Yathā ca purimakā bhagavanto cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgatā, tathā amhākampi bhagavā āgatoti tathāgato.

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า "ตถาคต" ด้วยบทว่า "เสด็จมาแล้วอย่างนั้น" (เหมือนพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ) อย่างไร? พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน เสด็จมาแล้วด้วยอาการใด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง อะไรคือความหมายที่กล่าวไว้? พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน เสด็จมาแล้วด้วยอภินิหารใด พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จมาแล้วด้วยอภินิหารนั้น อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศ คือ ทศบารมี ทศอุปบารมี ทศปรมัตถบารมี อันได้แก่ ทาน ศีล เนกขัมมะ ปัญญา วิริยะ ขันติ สัจจะ อธิษฐาน เมตตา อุเบกขา ให้บริบูรณ์แล้ว ทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการ คือ การสละอวัยวะ การสละดวงตา การสละทรัพย์ การสละราชสมบัติ การสละบุตรภรรยา ทรงบำเพ็ญบุพพโยคะ บุพพจริยา ธัมมักขานะ ญาตัตถจริยา เป็นต้น ให้บริบูรณ์แล้ว ถึงที่สุดแห่งพุทธจริยาแล้วเสด็จมาแล้วฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน ทรงเจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ให้บริบูรณ์แล้วเสด็จมาแล้วฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "ตถาคต"

‘‘Yatheva dīpaṅkarabuddhaādayo, sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato, tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

อรรถแห่งคาถา: พระมุนีทั้งหลายมีพระทีปังกรพุทธเจ้าเป็นต้น เสด็จมาถึงความเป็นสัพพัญญูในโลกนี้ หรือในโพธิมณฑลนี้ฉันใด พระศากยมุนีพุทธเจ้าองค์นี้ก็เสด็จมาถึงฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุ ๕ จึงชื่อว่า "ตถาคต" พึงทราบดังนี้

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijātā purimakā bhagavanto gatā. Kathañca te gatā? Te hi sampatijātā samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarenamukhā sattapadavītihārena gatā. Yathāha ‘‘sampatijāto, ānanda, bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhārayamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti (ma. ni. 3.207; dī. ni. 2.31). Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijāto samehi pādehi patiṭṭhahi, idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttaramukhabhāvo panassa sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ, sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, ‘‘suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti (su. ni. 693) ettha [Pg.192] vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmathanassa pubbanimittaṃ, setacchattadhāraṇaṃ arahattaphalavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, sabbādisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhivācābhāsanaṃ pana appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. Tathāyaṃ bhagavāpi gato. Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Tenāhu porāṇā –

เหตุไฉนจึงชื่อว่าตถาคต ด้วยอรรถว่า "เสด็จไปแล้วอย่างนั้น"? พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน เมื่อประสูติใหม่ๆ เสด็จไปแล้วอย่างใด และพระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นเสด็จไปแล้วอย่างไร? พระโพธิสัตว์เหล่านั้น เมื่อประสูติใหม่ๆ ได้ประทับยืนด้วยพระบาทอันเสมอกันบนพื้นปฐพี หันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูกรอานนท์ พระโพธิสัตว์เมื่อประสูติใหม่ๆ ประทับยืนด้วยพระบาทอันเสมอกันบนพื้นปฐพี หันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว โดยมีฉัตรขาวกั้นอยู่เบื้องบน ทรงเหลียวดูทิศทั้งปวง และเปล่งอาสภิวาจาว่า 'เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้ใหญ่แห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐแห่งโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว'" การเสด็จดำเนินของพระโพธิสัตว์นั้น เป็นจริง ไม่ผิดพลาด เพราะเป็นบุพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษหลายประการ การที่พระโพธิสัตว์นั้นเมื่อประสูติใหม่ๆ ประทับยืนด้วยพระบาทอันเสมอกันนั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท ๔ ส่วนการที่พระองค์หันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือนั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการเป็นผู้เลิศกว่าโลกทั้งปวง การเสด็จดำเนินไป ๗ ก้าวนั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการได้รัตนโพชฌงค์ ๗ ส่วนการโบกจามรที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "จามรมีด้ามทองโบกสะบัดไปมา" นั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการขจัดลัทธิเดียรถีย์ทั้งปวง การทรงฉัตรขาวนั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการได้ฉัตรขาวอันบริสุทธิ์ประเสริฐ คือ อรหัตตผลวิมุตติ การเหลียวดูทิศทั้งปวงนั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการได้สัพพัญญุตญาณอันไม่มีเครื่องกั้น ส่วนการเปล่งอาสภิวาจานั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐที่ไม่มีใครหมุนกลับได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ก็เสด็จไปแล้วอย่างนั้น การเสด็จดำเนินของพระองค์นั้น เป็นจริง ไม่ผิดพลาด เพราะเป็นบุพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษเหล่านั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายในกาลก่อนจึงกล่าวว่า

‘‘Muhuttajātova gavaṃpatī yathā, samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo, setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

"โคอุสภะเมื่อเกิดใหม่ๆ ย่อมเหยียบแผ่นดินด้วยเท้าอันเสมอกันฉันใด พระโคตมโพธิสัตว์นั้นก็เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว โดยมีทวยเทพกั้นฉัตรขาวถวาย"

‘‘Gantvāna so satta padāni gotamo, disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi, sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

"พระโคตมโพธิสัตว์นั้นเสด็จดำเนินไป ๗ ก้าวแล้ว ทรงเหลียวดูทิศทั้งปวงโดยรอบ และทรงเปล่งวาจาอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ดุจราชสีห์ยืนอยู่บนยอดเขาแล้วบันลือสีหนาทฉะนั้น"

Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

ด้วยอรรถว่า "เสด็จไปแล้วอย่างนั้น" จึงชื่อว่าตถาคต

Atha vā yathā purimakā bhagavanto, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ…pe… paṭhamajjhānena nīvaraṇe…pe… aniccānupassanāya niccasaññaṃ…pe… arahattamaggena sabbakilese pahāya gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ก็เช่นกัน ทรงละกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ... (ละนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน... ละสัญญาว่าเที่ยงด้วยอนิจจานุปัสสนา...) ละกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรคแล้วเสด็จไป ด้วยอรรถว่า "เสด็จไปแล้วอย่างนั้น" จึงชื่อว่าตถาคต

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato? Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ, āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ, tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ, vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ, ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ, viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

เหตุไฉนจึงชื่อว่าตถาคต ด้วยอรรถว่า "มาถึงลักษณะอันเป็นจริงอย่างนั้น"? ลักษณะแห่งความแข็งกระด้างของปฐวีธาตุเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ลักษณะแห่งความไหลซึมของอาโปธาตุ ลักษณะแห่งความร้อนของเตโชธาตุ ลักษณะแห่งความพยุงของวาโยธาตุ ลักษณะแห่งความไม่กระทบกันของอากาศธาตุ ลักษณะแห่งความรู้แจ้งของวิญญาณธาตุ

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งความแตกสลายของรูป ลักษณะแห่งความเสวยอารมณ์ของเวทนา ลักษณะแห่งความจำได้หมายรู้ของสัญญา ลักษณะแห่งความปรุงแต่งของสังขาร ลักษณะแห่งความรู้แจ้งของวิญญาณ

Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ, pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ, sukhassa sātalakkhaṇaṃ, cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ, phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ของวิตก ลักษณะแห่งการตรองอารมณ์ของวิจาร ลักษณะแห่งความแผ่ซ่านของปีติ ลักษณะแห่งความสบายของสุข ลักษณะแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของจิตเตกัคคตา ลักษณะแห่งการกระทบอารมณ์ของผัสสะ

Saddhindriyassa [Pg.193] adhimokkhalakkhaṇaṃ, vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ, satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ, paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งความน้อมใจเชื่อของสัทธินทรีย์ ลักษณะแห่งความประคองไว้ของวิริยินทรีย์ ลักษณะแห่งความตั้งมั่นของสตินทรีย์ ลักษณะแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของสมาธินทรีย์ ลักษณะแห่งความรู้ทั่วถึงของปัญญินทรีย์

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ, vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce, samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งความไม่หวั่นไหวในความไม่เชื่อของสัทธาพละ ลักษณะแห่งความไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้านของวิริยพละ ลักษณะแห่งความไม่หวั่นไหวในความหลงลืมสติของสติพละ ลักษณะแห่งความไม่หวั่นไหวในความฟุ้งซ่านของสมาธิพละ ลักษณะแห่งความไม่หวั่นไหวในอวิชชาของปัญญาพละ

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ, vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ, pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ, passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṃ, samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ, upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งความตั้งมั่นของสติสัมโพชฌงค์ ลักษณะแห่งการใคร่ครวญธรรมของธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ลักษณะแห่งความประคองไว้ของวิริยสัมโพชฌงค์ ลักษณะแห่งความแผ่ซ่านของปีติสัมโพชฌงค์ ลักษณะแห่งความสงบระงับของปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ลักษณะแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของสมาธิสัมโพชฌงค์ ลักษณะแห่งการพิจารณาโดยแยบคายของอุเบกขาสัมโพชฌงค์

Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ, sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ, sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ, sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ, sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งการเห็นชอบของสัมมาทิฏฐิ ลักษณะแห่งการดำริชอบของสัมมาสังกัปปะ ลักษณะแห่งการสำรวมวาจาของสัมมาวาจา ลักษณะแห่งการกระทำชอบของสัมมากัมมันตะ ลักษณะแห่งความบริสุทธิ์ของสัมมาอาชีวะ ลักษณะแห่งความประคองไว้ของสัมมาวายามะ ลักษณะแห่งความตั้งมั่นของสัมมาสติ ลักษณะแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของสัมมาสมาธิ

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ, nāmassa namanalakkhaṇaṃ, rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ, phassassa phusanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, taṇhāya hetulakkhaṇaṃ, upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ, bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ, jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ, jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ, maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งความไม่รู้ของอวิชชา ลักษณะแห่งเจตนาของสังขาร ลักษณะแห่งความรู้แจ้งของวิญญาณ ลักษณะแห่งความน้อมไปของนาม ลักษณะแห่งความแตกสลายของรูป ลักษณะแห่งความเป็นที่เกิดที่ตั้งของสฬายตนะ ลักษณะแห่งการกระทบอารมณ์ของผัสสะ ลักษณะแห่งความเสวยอารมณ์ของเวทนา ลักษณะแห่งความเป็นเหตุของตัณหา ลักษณะแห่งความยึดมั่นของอุปาทาน ลักษณะแห่งความพยายามของภพ ลักษณะแห่งความเกิดของชาติ ลักษณะแห่งความแก่ของชรา ลักษณะแห่งความเคลื่อนไปของมรณะ

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ, āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ, satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ, iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ, indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ, balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ, bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ, maggassa hetulakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งความว่างเปล่าจากสัตว์ บุคคล ของธาตุทั้งหลาย ลักษณะแห่งความเป็นที่เกิดที่ตั้งของอายตนะทั้งหลาย ลักษณะแห่งความตั้งมั่นของสติปัฏฐานทั้งหลาย ลักษณะแห่งความเพียรชอบของสัมมัปปธานทั้งหลาย ลักษณะแห่งความสำเร็จของอิทธิบาททั้งหลาย ลักษณะแห่งความเป็นใหญ่ของอินทรีย์ทั้งหลาย ลักษณะแห่งความไม่หวั่นไหวของพละทั้งหลาย ลักษณะแห่งความเป็นเครื่องนำออกของโพชฌงค์ทั้งหลาย ลักษณะแห่งความเป็นเหตุของมรรค

Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ, samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ, vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ, samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ, yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

ลักษณะที่เป็นจริงของสัจจะทั้งหลาย, ลักษณะที่ไม่ฟุ้งซ่านของสมถะ, ลักษณะแห่งการพิจารณาเนืองๆ ของวิปัสสนา, ลักษณะที่มีรสเดียวกันของสมถะและวิปัสสนา, ลักษณะที่ไม่ล่วงเกินกันของสมถะและวิปัสสนาที่ประกอบกันเป็นคู่.

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ, cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ, diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งการสำรวมของศีลวิสุทธิ, ลักษณะแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของจิตตวิสุทธิ, ลักษณะแห่งการเห็นของทิฏฐิวิสุทธิ.

Khaye [Pg.194] ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ, anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

ลักษณะแห่งการตัดขาดของขยญาณ, ลักษณะแห่งความสงบระงับของอนุปปาทญาณ.

Chandassa mūlalakkhaṇaṃ, manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, phassassa samodhānalakkhaṇaṃ, vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ, samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ, satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ, paññāya tatuttarilakkhaṇaṃ, vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ, amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Etaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

ลักษณะที่เป็นรากเหง้าของฉันทะ, ลักษณะแห่งการเกิดขึ้นโดยชอบของมนสิการ, ลักษณะแห่งการประชุมพร้อมของผัสสะ, ลักษณะแห่งการรวมลงของเวทนา, ลักษณะที่เป็นประธานของสมาธิ, ลักษณะที่เป็นใหญ่ของสติ, ลักษณะที่ยิ่งไปกว่านั้นของปัญญา, ลักษณะที่เป็นแก่นสารของวิมุตติ, ลักษณะที่เป็นที่สุดของพระนิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะ เป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน. พระตถาคตเสด็จมาถึงแล้ว ทรงบรรลุแล้ว ทรงบรรลุโดยลำดับแล้ว ซึ่งลักษณะที่เป็นจริงนั้นด้วยการดำเนินไปแห่งญาณโดยไม่ผิดพลาด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต. ด้วยเหตุนี้ พระองค์เสด็จมาถึงลักษณะที่เป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต.

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddhoti tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambodhattho hi ettha gatasaddo.

พระตถาคตทรงตรัสรู้ธรรมที่เป็นจริงโดยชอบอย่างไร? ธรรมที่เป็นจริงนั้นคืออริยสัจ ๔. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน ไม่เป็นอย่างอื่น. ธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย 'นี้คือทุกข์' นี้เป็นจริง นี้ไม่ผิดเพี้ยน นี้ไม่เป็นอย่างอื่น" (สํ. ส. ๕.๑๐๙๐) มีความพิสดารดังนี้. และพระผู้มีพระภาคทรงตรัสรู้ธรรมเหล่านั้น เพราะทรงตรัสรู้ธรรมที่เป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต. แท้จริงแล้ว ในคำว่า ตถาคต นี้ คำว่า คต มีความหมายว่า การตรัสรู้.

Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho. Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho. Tasmāpi tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

อีกอย่างหนึ่ง ความหมายแห่งการเกิดขึ้นพร้อมโดยมีชาติเป็นปัจจัยของชรามรณะนั้น เป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน ไม่เป็นอย่างอื่น... ความหมายแห่งการเกิดขึ้นพร้อมโดยมีอวิชชาเป็นปัจจัยของสังขารนั้น เป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน ไม่เป็นอย่างอื่น. อีกทั้ง ความหมายแห่งความเป็นปัจจัยของอวิชชาต่อสังขารนั้น เป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน ไม่เป็นอย่างอื่น... ความหมายแห่งความเป็นปัจจัยของชาติแก่ชรามรณะนั้น เป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน ไม่เป็นอย่างอื่น. พระผู้มีพระภาคทรงตรัสรู้สิ่งเหล่านั้นทั้งหมด. เพราะทรงตรัสรู้ความจริงเหล่านั้น จึงชื่อว่าตถาคต. ด้วยเหตุนี้ พระองค์ทรงตรัสรู้ธรรมที่เป็นจริงโดยชอบ จึงชื่อว่าตถาคต.

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe… sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārena jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi[Pg.195]. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ‘‘yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

พระตถาคตทรงเห็นธรรมที่เป็นจริงอย่างไร? พระผู้มีพระภาคทรงรู้ ทรงเห็นรูปารมณ์นั้นโดยอาการทั้งปวง ที่ปรากฏทางจักขุทวารของสัตว์ทั้งหลายจำนวนประมาณมิได้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ในโลกพร้อมทั้งเทวดา... พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง. และรูปารมณ์นั้นที่พระองค์ทรงรู้ ทรงเห็นอยู่นั้น ย่อมเป็นจริงอย่างนั้น ไม่ผิดเพี้ยนเลย ไม่ว่าจะเป็นโดยอำนาจแห่งอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นต้น หรือโดยอำนาจแห่งบทที่พึงได้ในบรรดาสิ่งที่เห็น ที่ได้ยิน ที่ทราบ และที่รู้แจ้ง หรือโดยนัยที่ทรงจำแนกไว้ด้วยชื่อหลายอย่าง โดยวาระ ๑๓ อย่าง โดยนัย ๕๒ อย่าง ตามนัยที่ตรัสไว้ในพระธรรมสังคณีปกรณ์ว่า "รูปนั้นคืออะไร? รูปายตนะคืออะไร? รูปใดเป็นสีและรัศมีที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ มีการเห็นได้ มีการกระทบได้ เป็นสีเขียว สีเหลือง" เป็นต้น. นัยนี้พึงทราบในสัททารมณ์เป็นต้นที่ปรากฏทางโสตทวารเป็นต้นด้วย. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อารมณ์ใดที่โลกพร้อมทั้งเทวดา... พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ตรึกตรองด้วยใจ อารมณ์นั้นเราย่อมรู้ อารมณ์นั้นเราย่อมรู้ยิ่ง อารมณ์นั้นเป็นที่รู้แจ้งของพระตถาคต อารมณ์นั้นไม่ปรากฏแก่พระตถาคต" (อํ. จตุกฺก. ๔.๒๔). ด้วยเหตุนี้ พระองค์ทรงเห็นธรรมที่เป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต. ในความหมายว่า ผู้เห็นธรรมที่เป็นจริง นั้น พึงทราบการเกิดของคำว่า ตถาคต.

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno catunnaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anavajjaṃ anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi pakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷikāya mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya, ca tathameva hoti. Yathāha ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tathameva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (dī. ni. 3.188). Gadaattho hi ettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

พระตถาคตทรงตรัสจริงอย่างไร? ในราตรีใดที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล ทรงย่ำยีเศียรของมารทั้งสี่ แล้วทรงตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม และในราตรีใดที่พระองค์เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ระหว่างต้นสาละคู่ ในช่วงเวลา ๔๕ พรรษา ระหว่างนั้น ไม่ว่าจะเป็นในปฐมโพธิ มัชฌิมโพธิ หรือปัจฉิมโพธิ สุตตะ เคยยะ... เวทัลละ ที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้นั้น ทั้งหมดนั้นทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ ย่อมไม่มีโทษ ไม่มีที่ติ ไม่หย่อนไม่ยิ่ง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ย่อมย่ำยีความมัวเมาด้วยราคะ ย่อมย่ำยีความมัวเมาด้วยโทสะและโมหะ. ในธรรมเหล่านั้น ไม่มีแม้เพียงปลายขนสัตว์ที่จะผิดพลาด ธรรมทั้งหมดนั้นย่อมเป็นจริงอย่างนั้น เหมือนถูกประทับตราด้วยตราอันเดียวกัน เหมือนถูกตวงด้วยทะนานอันเดียวกัน เหมือนถูกชั่งด้วยตาชั่งอันเดียวกัน. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนจุนทะ ในราตรีใดที่พระตถาคตทรงตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม และในราตรีใดที่พระองค์เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สิ่งใดที่พระองค์ทรงภาษิต ทรงบอก ทรงแสดง ในระหว่างนั้น สิ่งทั้งหมดนั้นย่อมเป็นจริงอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต" (ที. ปา. ๓.๑๘๘). แท้จริงแล้ว ในคำว่า ตถาคต นี้ คำว่า คต มีความหมายว่า การกล่าว. ด้วยเหตุนี้ พระองค์ทรงตรัสจริง จึงชื่อว่าตถาคต.

Apica āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อาคทนะ อาคทะ และวจนะ มีความหมายว่า การกล่าว. เพราะพระองค์มีพระดำรัสที่จริงแท้ไม่ผิดเพี้ยน โดยการเปลี่ยน ท อักษร เป็น ต อักษร จึงชื่อว่า ตถาคต ในความหมายนี้ พึงทราบการสำเร็จรูปแห่งบทว่า ตถาคต.

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassāpi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā [Pg.196] gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti. Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

พระตถาคตชื่อว่าตถาคตเพราะความเป็นผู้ทรงทำอย่างนั้นอย่างไร? ด้วยว่าพระกายของพระผู้มีพระภาคย่อมคล้อยตามพระวาจา แม้พระวาจาก็ย่อมคล้อยตามพระกาย ฉะนั้น พระองค์ตรัสอย่างใดก็ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใดก็ตรัสอย่างนั้น. ความหมายคือ พระผู้มีพระภาคผู้เป็นเช่นนั้น มีพระวาจาเป็นไปอย่างใด พระกายก็เป็นไปอย่างนั้น. และพระกายเป็นไปอย่างใด พระวาจาก็เป็นไปอย่างนั้น จึงชื่อว่าพระตถาคต. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตตรัสอย่างใดก็ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใดก็ตรัสอย่างนั้น. ฉะนั้น ตรัสอย่างใดก็ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใดก็ตรัสอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต.' ด้วยประการฉะนี้ พระตถาคตจึงชื่อว่าตถาคตเพราะความเป็นผู้ทรงทำอย่างนั้น.

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atulo appameyyo anuttaro rājādhirājā devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

พระตถาคตชื่อว่าตถาคตเพราะอรรถว่าครอบงำอย่างไร? พระองค์ทรงครอบงำสัตว์ทั้งปวงในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้ โดยมีภวัคคพรหมเป็นเบื้องบน และอเวจีเป็นเบื้องล่างเป็นที่สุด โดยส่วนขวาง ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ. ไม่มีผู้เสมอเหมือนหรือเครื่องประมาณของพระองค์. พระองค์ทรงเป็นผู้ไม่มีผู้เสมอเหมือน ไม่มีผู้ประมาณได้ ไม่มีผู้ยิ่งกว่า ทรงเป็นพระราชาเหนือพระราชา เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ เป็นสักกะยิ่งกว่าสักกะ เป็นพรหมยิ่งกว่าพรหม. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวดา... (ละไว้)... ในโลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ พระตถาคตทรงครอบงำได้ ไม่มีผู้ใดครอบงำได้ ทรงเห็นโดยส่วนเดียว ทรงยังบุคคลให้เป็นไปในอำนาจ. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต.'

Tatthevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññamayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

ในบทว่า ตถาคโต นั้น พึงทราบความสำเร็จของบทดังนี้: อะคะโท (ยาแก้พิษ) เปรียบเหมือนยาแก้พิษ. ก็ยาแก้พิษนี้คืออะไร? คือความวิจิตรแห่งพระธรรมเทศนาและบุญสมภาร. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีอานุภาพมาก ทรงเป็นนายแพทย์ผู้ครอบงำพวกเดียรถีย์ทั้งปวงและโลกพร้อมทั้งเทวดาได้ เหมือนนายแพทย์ครอบงำงูด้วยยาแก้พิษอันเป็นทิพย์. ฉะนั้น พึงทราบว่า ในการครอบงำโลกทั้งปวงนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมียาแก้พิษอันไม่ผิดเพี้ยน ซึ่งประกอบด้วยความวิจิตรแห่งพระธรรมเทศนาและบุญสมภาร. ด้วยความหมายแห่งคำนี้ จึงแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร แล้วเรียกว่า ตถาคโต. ด้วยประการฉะนี้ พระตถาคตจึงชื่อว่าตถาคตเพราะอรรถว่าครอบงำ.

Apica tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgatoti. Gatoti avagato atīto patto paṭipannoti attho. Tattha sakalaṃ lokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato, lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato, lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato, lokanirodhagāminipaṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā – ‘‘loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave[Pg.197], tathāgatena abhisambuddho lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminīpaṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Tassa evampi attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya. Yasmā pana sabbabuddhā tathāgataguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesaṃ vasena tathāgatānanti āha.

อนึ่ง พระตถาคตชื่อว่าตถาคตเพราะเสด็จไปแล้ว (คือทรงรู้แจ้ง) ด้วยปัญญาอันชอบ (ตถะ) บ้าง ชื่อว่าตถาคตเพราะเสด็จไปแล้ว (คือทรงปฏิบัติ) ในธรรมอันแท้จริง (ตถะ) บ้าง. คำว่า คโต มีความหมายว่า ทรงรู้แจ้ง ทรงล่วงพ้น ทรงบรรลุ และทรงปฏิบัติ. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น พระตถาคตทรงรู้แจ้งโลกทั้งปวงด้วยตีรณปริญญาอันชอบ จึงชื่อว่าตถาคต. พระตถาคตทรงล่วงพ้น (คือทรงละ) สมุทัยแห่งโลกด้วยปหานปริญญาอันชอบ จึงชื่อว่าตถาคต. พระตถาคตทรงบรรลุ (คือทรงทำให้แจ้ง) นิโรธแห่งโลกด้วยการทำให้แจ้งอันชอบ จึงชื่อว่าตถาคต. พระตถาคตทรงปฏิบัติ (คือทรงเจริญ) ปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับแห่งโลกอันแท้จริง จึงชื่อว่าตถาคต. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย โลกอันพระตถาคตตรัสรู้แล้ว พระตถาคตทรงพ้นจากโลกแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย สมุทัยแห่งโลกอันพระตถาคตตรัสรู้แล้ว สมุทัยแห่งโลกอันพระตถาคตละได้แล้ว. ภิกษุทั้งหลาย นิโรธแห่งโลกอันพระตถาคตตรัสรู้แล้ว นิโรธแห่งโลกอันพระตถาคตทำให้แจ้งแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับแห่งโลกอันพระตถาคตตรัสรู้แล้ว ปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับแห่งโลกอันพระตถาคตเจริญแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย อารมณ์ใดที่โลกพร้อมทั้งเทวดา... (ละไว้)... ตรึกตรองด้วยใจ อารมณ์ทั้งหมดนั้นอันพระตถาคตตรัสรู้แล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต.' พึงทราบความหมายของพระดำรัสนี้ด้วยประการฉะนี้. และคำกล่าวนี้เป็นเพียงส่วนหนึ่งในการแสดงความเป็นพระตถาคตของพระตถาคตเท่านั้น. แท้จริงแล้ว พระตถาคตเท่านั้นพึงพรรณนาความเป็นพระตถาคตของพระตถาคตได้โดยประการทั้งปวง. แต่เพราะพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงเสมอเหมือนกันแม้ด้วยพระคุณแห่งพระตถาคต ฉะนั้น พระธรรมเสนาบดีจึงกล่าวว่า ตถาคตานํ โดยอ้างถึงพระพุทธเจ้าทั้งปวง.

Arahantānanti kilesehi ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā tathāgato arahaṃ. Ārakā hi so sabbakilesehi suvidūravidūre ṭhito maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ pahīnattāti arahaṃ.

คำว่า อรหนฺตานํ หมายถึง พระตถาคตทรงเป็นพระอรหันต์ เพราะทรงห่างไกลจากกิเลส, เพราะทรงทำลายข้าศึก (คือกิเลส) และซี่ล้อ (แห่งสังสารจักร) ได้, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป. แท้จริง พระองค์ทรงห่างไกลจากกิเลสทั้งปวง ทรงตั้งอยู่ห่างไกลอย่างยิ่ง เพราะทรงละกิเลสพร้อมทั้งวาสนาได้ด้วยมรรค. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าพระอรหันต์.

So tato ārakā nāma, yassa yenāsamaṅgitā;

Asamaṅgī ca dosehi, nātho tenārahaṃ mato.

ความหมายของคาถา: พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงชื่อว่า อารกา เพราะเหตุที่พระองค์ไม่ประกอบด้วยกิเลส และไม่ประกอบด้วยโทษ. เพราะเหตุที่ทรงชื่อว่า อารกา นั้น พระโลกนาถจึงทรงเป็นที่รู้จักกันว่า อรหันต์.

Te cānena kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ.

อนึ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคทรงทำลายข้าศึกคือกิเลสเหล่านั้นได้ด้วยมรรค จึงชื่อว่าพระอรหันต์แม้เพราะทรงทำลายข้าศึกได้.

Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā;

Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ mato.

ความหมายของคาถา: เพราะพระโลกนาถทรงทำลายข้าศึกทั้งปวงที่เรียกว่าราคะเป็นต้นได้ด้วยศาสตราคือปัญญา เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงเป็นที่รู้จักกันว่า อรหันต์.

Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhipuññādiabhisaṅkhārānaṃ jarāmaraṇanemi āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasuṃ gahetvā sabbe arā hatāti arānaṃ hatattāpi arahaṃ.

อนึ่ง พึงทราบความขยายของบทว่า 'อรานญฺจ หตตฺตา' (เพราะทรงทำลายซี่ล้อแห่งสังสารจักรได้). สังสารจักรนี้ดำเนินมาตั้งแต่กาลอันไม่มีเบื้องต้น ประกอบเข้ากับรถคือภพสาม มีดุมอันสำเร็จด้วยอวิชชาและภวตัณหา มีซี่ล้อคืออภิสังขารมีบุญเป็นต้น มีกงคือชราและมรณะ สอดด้วยเพลาอันสำเร็จด้วยเหตุเกิดแห่งอาสวะ. พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ทรงยืนอยู่บนพื้นดินคือศีลด้วยพระบาทคือวิริยะ ณ โพธิบัลลังก์ ทรงถือขวานคือญาณอันยังกรรมให้สิ้นไปด้วยพระหัตถ์คือศรัทธา แล้วทรงทำลายซี่ล้อทั้งปวงแห่งสังสารจักรนั้นได้. เพราะเหตุที่ทรงทำลายซี่ล้อแห่งสังสารจักรได้ จึงชื่อว่าพระอรหันต์.

Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato;

Lokanāthena tenesa, arahanti pavuccati.

ความหมายของคาถา: เพราะพระโลกนาถทรงทำลายซี่ล้อแห่งสังสารจักรได้ด้วยดาบคือญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้จึงเรียกว่า อรหันต์.

Aggadakkhiṇeyyattā ca cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañca. Teneva ca uppanne tathāgate ye keci mahesakkhā devamanussā, na te [Pg.198] aññattha pūjaṃ karonti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājādayo. Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi, ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti paccayādīnaṃ arahattāpi arahaṃ.

เพราะทรงเป็นทักขิไณยบุคคลอันยอดเยี่ยม จึงทรงควรแก่ปัจจัยมีจีวรเป็นต้น และเครื่องบูชาพิเศษ. ด้วยเหตุนั้น เมื่อพระตถาคตเสด็จอุบัติขึ้น เทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่กระทำการบูชาในที่อื่น. แท้จริง ท้าวสหัมบดีพรหมได้บูชาพระตถาคตด้วยพวงรัตนะเท่าภูเขาสิเนรุ. และเทวดาอื่น ๆ และมนุษย์มีพระเจ้าพิมพิสารและพระเจ้าโกศลเป็นต้น ก็ได้บูชาตามกำลัง. อนึ่ง แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอโศกมหาราชก็ยังทรงสละทรัพย์เก้าสิบหกโกฏิ สร้างวิหารแปดหมื่นสี่พันแห่งทั่วชมพูทวีป อุทิศถวายพระผู้มีพระภาค. จะกล่าวไปใยถึงเครื่องบูชาพิเศษของผู้อื่นเล่า? เพราะเหตุที่ทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น จึงชื่อว่าพระอรหันต์.

Pūjāvisesaṃ saha paccayehi, yasmā ayaṃ arahati lokanātho;

Atthānurūpaṃ arahanti loke, tasmā jino arahati nāmametaṃ.

ความหมายของคาถา: เพราะพระโลกนาถพระองค์นี้ทรงควรแก่เครื่องบูชาพิเศษพร้อมกับปัจจัยทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าจึงทรงควรแก่พระนามว่า อรหันต์ นี้ อันสมควรแก่เนื้อความในโลก.

Yathā ca loke ye keci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ karonti, evamesa na kadāci karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ.

อนึ่ง ในโลกนี้ คนพาลบางพวกที่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ย่อมทำบาปในที่ลับเพราะกลัวความเสื่อมเสียชื่อเสียงฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้านี้ไม่ทรงทำบาปในที่ลับในกาลไหนๆ เลยฉันนั้น เพราะเหตุที่ไม่มีการทำบาปในที่ลับ แม้ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าอรหันต์

Yasmā natthi raho nāma, pāpakammesu tādino;

Rahābhāvena tenesa, arahaṃ iti vissuto.

เพราะเหตุที่ชื่อว่าที่ลับในการทำบาปทั้งหลาย ย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้คงที่นั้น เพราะความเป็นผู้ไม่มีที่ลับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้านี้จึงปรากฏพระนามว่า อรหันต์

Evaṃ sabbathāpi –

ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยประการทั้งปวง -

Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;

Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;

Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatīti.

พระมุนีนั้นชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ เพราะทรงห่างไกลจากกิเลส และเพราะทรงทำลายข้าศึกคือกิเลสทั้งหลายแล้ว พระองค์ทรงมีซี่กำแห่งสังสารจักรถูกทำลายแล้ว และทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น ไม่ทรงทำบาปทั้งหลายในที่ลับ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่า อรหันต์ ดังนี้ นี้เป็นสังคหคาถา

Yasmā pana sabbabuddhā arahattaguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesaṃ vasena ‘‘arahantāna’’nti āha.

ก็เพราะพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงเสมอกันแม้ด้วยคุณคือพระอรหัตตผล ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย' ด้วยอำนาจแห่งพระพุทธเจ้าทั้งปวง

Sammāsambuddhānanti sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho. Tathā hesa sabbadhamme sammā sambuddho, abhiññeyye dhamme abhiññeyyato buddho, pariññeyye dhamme pariññeyyato, pahātabbe dhamme pahātabbato, sacchikātabbe dhamme sacchikātabbato, bhāvetabbe dhamme bhāvetabbato. Tenevāha –

บทว่า สัมมาสัมพุทธานัง ความว่า ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบอย่างนั้น คือ ทรงเป็นพุทธะเพราะทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ทรงเป็นพุทธะเพราะทรงกำหนดรู้ซึ่งธรรมที่ควรกำหนดรู้ ทรงเป็นพุทธะเพราะทรงละซึ่งธรรมที่ควรละ ทรงเป็นพุทธะเพราะทรงทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ทรงเป็นพุทธะเพราะทรงเจริญซึ่งธรรมที่ควรเจริญ เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระองค์จึงตรัสว่า -

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (ma. ni. 2.399;

su. ni. 563);

“ดูกรพราหมณ์ ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เราได้รู้ยิ่งแล้ว ธรรมที่ควรเจริญ เราได้เจริญแล้ว ธรรมที่ควรละ เราได้ละแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นพุทธะ” (ม.ม. 2.399; สุ. 563)

Atha [Pg.199] vā cakkhu dukkhasaccaṃ, tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārenāpi sabbadhamme sammā sāmañca buddho. Esa nayo sotaghānajivhākāyamanesu. Eteneva nayena rūpādīni cha āyatanāni, cakkhuviññāṇādayo cha viññāṇakāyā, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajādayo cha vedanā, rūpasaññādayo cha saññā, rūpasañcetanādayo cha cetanā, rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā, rūpavitakkādayo cha vitakkā, rūpavicārādayo cha vicārā, rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā, dasa kasiṇāni, dasa anussatiyo, uddhumātakasaññādivasena dasa saññā, kesādayo dvattiṃsākārā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, kāmabhavādayo nava bhavā, paṭhamādīni cattāri jhānāni, mettābhāvanādayo catasso appamaññā, catasso arūpasamāpattiyo, paṭilomato jarāmaraṇādīni, anulomato avijjādīni paṭiccasamuppādaṅgāni ca yojetabbāni. Tatrāyaṃ ekapadayojanā – jarāmaraṇaṃ dukkhasaccaṃ, jāti samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārena sabbadhamme sammā sāmañca buddho anubuddho paṭividdho. Yaṃ vā pana kiñci atthi neyyaṃ nāma, sabbassa sammā sambuddhattā vimokkhantikañāṇavasena sammāsambuddho. Tassa pana vibhāgo upari āvi bhavissatīti. Yasmā pana sabbabuddhā sammāsambuddhaguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesaṃ vasena ‘‘sammāsambuddhāna’’nti āha.

อีกอย่างหนึ่ง จักขุเป็นทุกขสัจจะ ตัณหาในภพก่อนที่ยังจักขุนั้นให้เกิดขึ้นด้วยความเป็นเหตุอันเป็นมูล เป็นสมุทัยสัจจะ การไม่เกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจจะ ปฏิปทาที่รู้แจ้งนิโรธสัจจะด้วยอำนาจการทำให้ประจักษ์และการแทงตลอด เป็นมรรคสัจจะ ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยการยกบทขึ้นมาทีละบท พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง วิธีนี้พึงทราบในโสตะ ฆานะ ชิวหา กาย และมโน ด้วยนัยนี้นั่นแล อายตนะ 6 มีรูปเป็นต้น วิญญาณกาย 6 มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ผัสสะ 6 มีจักขุสัมผัสเป็นต้น เวทนา 6 มีจักขุสัมผัสชาเป็นต้น สัญญา 6 มีรูปสัญญาเป็นต้น เจตนา 6 มีรูปสัญเจตนาเป็นต้น ตัณหากาย 6 มีรูปตัณหาเป็นต้น วิตก 6 มีรูปวิตกเป็นต้น วิจาร 6 มีรูปวิจารเป็นต้น ขันธ์ 5 มีรูปขันธ์เป็นต้น กสิณ 10 อนุสสติ 10 สัญญา 10 โดยอำนาจของอุทธุมาตกสัญญาเป็นต้น อาการ 32 มีเกสาเป็นต้น อายตนะ 12 ธาตุ 18 ภพ 9 มีกามภพเป็นต้น ฌาน 4 มีปฐมฌานเป็นต้น อัปปมัญญา 4 มีเมตตาภาวนาเป็นต้น อรูปสมาบัติ 4 องค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมีชรามรณะเป็นต้นโดยปฏิโลม และองค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นต้นโดยอนุโลม ก็พึงประกอบได้ การประกอบบทหนึ่งๆ ในที่นั้นคือ ชรามรณะเป็นทุกขสัจจะ ชาติเป็นสมุทัยสัจจะ การสลัดออกซึ่งสัจจะทั้งสองนั้นเป็นนิโรธสัจจะ ปฏิปทาที่รู้แจ้งนิโรธสัจจะด้วยการทำให้ประจักษ์และการแทงตลอด เป็นมรรคสัจจะ ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยการยกบทขึ้นมาทีละบท พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ทรงตรัสรู้ตาม ทรงแทงตลอด หรือว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ชื่อว่าเนยยธรรมมีอยู่ เพราะทรงรู้แจ้งเนยยธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ด้วยอำนาจแห่งวิโมกขานติกญาณ (สัพพัญญุตญาณที่ได้มาในที่สุดแห่งวิโมกข์คืออรหัตตผล) พระองค์จึงทรงพระนามว่าสัมมาสัมพุทธะ อนึ่ง การจำแนกญาณนั้นจักปรากฏชัดในภายหลัง อนึ่ง (เพื่อจะกล่าวอรรถภายนอก) เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเสมอกันแม้ด้วยคุณแห่งสัมมาสัมพุทธะ เพราะฉะนั้น พระธรรมเสนาบดีเถระจึงกล่าวว่า “สัมมาสัมพุทธานัง” (ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย) ด้วยอำนาจแห่งพระพุทธเจ้าทั้งปวง

38. Idāni pariyantapārisuddhiapariyantapārisuddhisīladvaye ekekameva sīlaṃ pañcadhā bhinditvā dassetuṃ atthi sīlaṃ pariyantaṃ, atthi sīlaṃ apariyantantiādimāha. Itaresu pana tīsu sīlesu tathāvidho bhedo natthīti. Tattha lābhapariyantanti lābhena pariyanto bhedo etassāti lābhapariyantaṃ. Evaṃ sesānipi. Yasoti panettha parivāro. Idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Lābhahetūti lābhoyeva hetu lābhahetu, tasmā lābhahetutoti vuttaṃ hoti. Hetvatthe nissakkavacanaṃ. ‘‘Lābhapaccayā lābhakāraṇā’’ti tasseva vevacanaṃ. Hetumeva hi paṭicca etaṃ phalametīti paccayoti ca, phaluppattiṃ kārayatīti kāraṇanti ca vuccati.

๓๘. บัดนี้ เพื่อแสดงศีลแต่ละอย่างโดยแบ่งออกเป็น ๕ ส่วน ในศีล ๒ อย่าง คือ ปริยันตปาริสุทธิศีล และอปริยันตปาริสุทธิศีล จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า 'มีศีลที่มีที่สุด มีศีลที่ไม่มีที่สุด' เป็นต้น ส่วนในศีล ๓ อย่างที่เหลือ (คือ ปริปุณณปาริสุทธิศีล อปริมาณปาริสุทธิศีล และปฏิปัสสัทธิปาริสุทธิศีล) พึงทราบว่าไม่มีการจำแนกเช่นนั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ลาภปริยนฺตํ ความว่า ศีลนั้นมีความที่สุด คือความขาดทำลายด้วยลาภ เพราะเหตุนั้น ศีลนั้นจึงชื่อว่า ลาภปริยนฺตํ แม้ศีลที่เหลือทั้งหลาย ก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน ส่วนในบทที่เหลือเหล่านั้น คำว่า ยโส หมายถึง บริวาร คำว่า อิธ หมายถึง ในโลกนี้ คำว่า เอกจฺโจ หมายถึง บุคคลบางคน คำว่า ลาภเหตุ ความว่า ลาภนั่นเองเป็นเหตุ ชื่อว่า ลาภเหตุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ลาภเหตุโต เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ คำว่า ลาภปจฺจยา ลาภการณา เป็นคำไวพจน์ของบท ลาภเหตุ นั้นนั่นเอง จริงอยู่ ผลนี้ย่อมมาเพราะอาศัยเหตุนั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า ปัจจัย และเรียกว่า การณะ เพราะย่อมยังความเกิดขึ้นแห่งผลให้สำเร็จ

Yathāsamādinnanti [Pg.200] yaṃ yaṃ samādinnaṃ gahitaṃ. Vītikkamatīti ajjhācarati. Evarūpānīti evaṃsabhāvāni, vuttappakārānīti adhippāyo. Sīlānīti gahaṭṭhasīlāni vā hontu pabbajitasīlāni vā, yesaṃ ādimhi vā ante vā ekaṃ bhinnaṃ, tāni pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍāni. Yesaṃ vemajjhe ekaṃ bhinnaṃ, tāni majjhe vinividdhasāṭako viya chiddāni. Yesaṃ paṭipāṭiyā dve vā tīṇi vā bhinnāni, tāni piṭṭhiyā vā kucchiyā vā uṭṭhitena dīghavaṭṭādisaṇṭhānena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññatarasarīravaṇṇā gāvī viya sabalāni. Yesaṃ antarantarā ekekāni bhinnāni, tāni antarantarā visabhāgavaṇṇabinduvicitrā gāvī viya kammāsāni. Avisesena vā sabbānipi sattavidhena methunasaṃyogena kodhūpanāhādīhi ca pāpadhammehi upahatattā khaṇḍāni chiddāni sabalāni kammāsānīti. Tāniyeva taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvākaraṇena na bhujissāni. Buddhādīhi viññūhi na pasatthattā na viññuppasatthāni. Taṇhādiṭṭhīhi parāmaṭṭhattā, kenaci vā ‘‘ayaṃ te sīlesu doso’’ti parāmaṭṭhuṃ sakkuṇeyyatāya parāmaṭṭhāni. Upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā, atha vā maggasamādhiṃ phalasamādhiṃ vā na saṃvattayantīti asamādhisaṃvattanikāni. Na samādhisaṃvattanikānītipi pāṭho.

คำว่า “ยถา สมาทินนัง” หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ได้สมาทานไว้ ได้ถือเอาไว้ คำว่า “วีติกกมติ” หมายถึง ล่วงละเมิด คำว่า “เอวรูปานิ” หมายถึง มีสภาพเช่นนั้น มีประเภทที่กล่าวมาแล้ว นี้คืออัธยาศัย (ความหมาย) ส่วนคำว่า “สีลานิ” นั้น ไม่ว่าจะเป็นศีลของคฤหัสถ์ หรือศีลของบรรพชิตก็ตาม ศีลหรืออาบัติใดที่ขาดในเบื้องต้นหรือในที่สุด ศีลหรืออาบัติเหล่านั้นย่อมเป็น “ขัณฑะ” (ขาด) เหมือนผ้าที่ขาดที่ชาย ศีลหรืออาบัติใดที่ขาดในท่ามกลาง ศีลหรืออาบัติเหล่านั้นย่อมเป็น “ฉิททะ” (ทะลุ) เหมือนผ้าที่ถูกแทงทะลุตรงกลาง ศีลหรืออาบัติใดที่ขาด 2 หรือ 3 อย่างตามลำดับ ศีลหรืออาบัติเหล่านั้นย่อมเป็น “สัพพละ” (ด่าง) เหมือนแม่โคที่มีสีผิวต่างจากสีดำหรือแดงเป็นต้น มีรอยยาวกลมเป็นต้นเกิดขึ้นที่หลังหรือที่ท้อง ศีลหรืออาบัติใดที่ขาดทีละอย่างๆ ในระหว่าง ศีลหรืออาบัติเหล่านั้นย่อมเป็น “กัมมาสะ” (ลายพร้อย) เหมือนแม่โคที่มีจุดสีต่างกันประปรายในระหว่าง หรือโดยทั่วไป ศีลและอาบัติทั้งปวงก็เป็น “ขัณฑะ” “ฉิททะ” “สัพพละ” “กัมมาสะ” เพราะถูกทำลายด้วยเมถุนสังโยค 7 อย่าง (คือ การยินดีในการนวดฟั้นของมาตุคาม การยินดีในการเล่นหัวกับมาตุคาม การยินดีในการมองดูมาตุคาม การยินดีในการฟังเสียงมาตุคาม การระลึกถึงการพูดคุยเล่นหัวกับมาตุคาม การมองดูชายหญิงผู้ยินดีในกามคุณ การบำเพ็ญศีลด้วยความปรารถนากามคุณ) และด้วยอกุศลธรรมมีความโกรธความผูกโกรธเป็นต้น พึงทราบดังนี้ ศีลที่เป็นขัณฑะ ฉิททะ สัพพละ กัมมาสะ เหล่านั้นเอง เพราะไม่สามารถปลดเปลื้องจากความเป็นทาสของตัณหาได้ จึงไม่เป็นอิสระ เพราะไม่ได้รับการสรรเสริญจากบัณฑิตมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น จึงไม่เป็นที่สรรเสริญของบัณฑิต เพราะถูกยึดถือผิดด้วยตัณหาและทิฏฐิ หรือเพราะบุคคลบางคนอาจตำหนิได้ว่า “นี่คือข้อบกพร่องในศีลของท่าน” จึงถูกเรียกว่า “ปรามาฏฐะ” (ถูกยึดถือผิด) ศีลเหล่านั้นไม่ยังอุปจารสมาธิ หรืออัปปนาสมาธิ หรือมรรคสมาธิ หรือผลสมาธิให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า “อสมมาธิสังวัตตนิกะ” (ไม่เป็นไปเพื่อสมาธิ) และมีบทว่า “น สมาธิสังวัตตนิกานิ” ด้วย

Keci pana ‘‘khaṇḍānīti kusalānaṃ dhammānaṃ appatiṭṭhābhūtattā, chiddānītipi evaṃ. Sabalānīti vivaṇṇakaraṇattā, kammāsānītipi evaṃ. Na bhujissānīti taṇhādāsabyaṃ gatattā. Na viññuppasatthānīti kusalehi garahitattā. Parāmaṭṭhānīti taṇhāya gahitattā. Asamādhisaṃvattanikānīti vippaṭisāravatthubhūtattā’’ti evamatthaṃ vaṇṇayanti.

บางท่านอธิบายความหมายว่า “ขาด” เพราะเป็นสิ่งที่ไม่อาจเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย “มีช่องโหว่” ก็เช่นกัน “ด่าง” เพราะเป็นเหตุให้กระทำให้เสียสี “พร้อย” ก็เช่นกัน “ไม่เป็นอิสระ” เพราะถึงความเป็นทาสแห่งตัณหา “ไม่เป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน” เพราะถูกกุศลธรรม (ผู้รู้) ติเตียน “ถูกยึดถือ” เพราะถูกตัณหายึดถือ “ไม่เป็นไปเพื่อสมาธิ” เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อนใจ

Na avippaṭisāravatthukānīti vippaṭisārāvahattā avippaṭisārassa patiṭṭhā na hontīti attho. Na pāmojjavatthukānīti avippaṭisārajāya dubbalapītiyā na vatthubhūtāni tassā anāvahattā. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Na pītivatthukānīti dubbalapītijāya balavapītiyā na vatthubhūtāni. Na passaddhivatthukānīti balavapītijāya kāyacittapassaddhiyā na vatthubhūtāni. Na sukhavatthukānīti passaddhijassa kāyikacetasikasukhassa na vatthubhūtāni. Na samādhivatthukānīti sukhajassa samādhissa [Pg.201] na vatthubhūtāni. Na yathābhūtañāṇadassanavatthukānīti samādhipadaṭṭhānassa yathābhūtañāṇadassanassa na vatthubhūtāni.

คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความไม่เดือดร้อนใจ” หมายความว่า เพราะเป็นเหตุให้นำมาซึ่งความเดือดร้อนใจ จึงไม่เป็นที่ตั้งแห่งความไม่เดือดร้อนใจ คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งปราโมทย์” คือไม่เป็นที่ตั้งแห่งปีติอ่อนๆ ที่เกิดจากความไม่เดือดร้อนใจ เพราะไม่นำมาซึ่งปีติอ่อนๆ นั้น พึงประกอบความในบทที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งปีติ” คือไม่เป็นที่ตั้งแห่งปีติแรงกล้าที่เกิดจากปีติอ่อนๆ คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งปัสสัทธิ” คือไม่เป็นที่ตั้งแห่งกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิที่เกิดจากปีติแรงกล้า คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งสุข” คือไม่เป็นที่ตั้งแห่งกายิกสุขและเจตสิกสุขที่เกิดจากปัสสัทธิ คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งสมาธิ” คือไม่เป็นที่ตั้งแห่งสมาธิที่เกิดจากสุข คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งยถาภูตญาณทัสสนะ” คือไม่เป็นที่ตั้งแห่งยถาภูตญาณทัสสนะ (ความรู้เห็นตามความเป็นจริง) ซึ่งมีสมาธิเป็นเหตุใกล้ เพราะไม่นำมาซึ่งยถาภูตญาณทัสสนะนั้น

Na ekantanibbidāyātiādīsu na-kārameva āharitvā ‘‘na virāgāyā’’tiādinā nayena sesapadehipi yojetabbaṃ. Na virāgāyātiādīsu sanakāro vā pāṭho. Tattha ekantanibbidāyāti ekantena vaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattantīti sambandho. Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ. Virāgāyāti vaṭṭe virajjanatthāya. Nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhanatthāya. Upasamāyāti nirodhitassa puna anuppattivasena vaṭṭassa upasamanatthāya. Abhiññāyāti vaṭṭassa abhijānanatthāya. Sambodhāyāti kilesaniddāvigamena vaṭṭato pabujjhanatthāya. Nibbānāyāti amatanibbānatthāya.

ในบทว่า “ไม่เป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว” เป็นต้น พึงนำเอาเฉพาะอักษร “น” มาประกอบกับบทที่เหลือด้วยนัยว่า “ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด” เป็นต้น ในบทว่า “ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด” เป็นต้น ก็มีบทที่ประกอบด้วยอักษร “น” นั้นด้วย ในบทว่า “ไม่เป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว” นั้น ความสัมพันธ์คือไม่เป็นไปเพื่อความหน่ายในวัฏฏะโดยส่วนเดียว พึงประกอบความในบทที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า “เพื่อความคลายกำหนัด” คือเพื่อความคลายกำหนัดในวัฏฏะ คำว่า “เพื่อความดับ” คือเพื่อความดับแห่งวัฏฏะ คำว่า “เพื่อความสงบ” คือเพื่อความสงบแห่งวัฏฏะ โดยนัยที่วัฏฏะที่ดับแล้วไม่เกิดขึ้นอีก คำว่า “เพื่อความรู้ยิ่ง” คือเพื่อความรู้ยิ่งในวัฏฏะ คำว่า “เพื่อความตรัสรู้” คือเพื่อการตื่นจากวัฏฏะด้วยการพ้นจากกิเลสนิทรา คำว่า “เพื่อนิพพาน” คือเพื่ออมตนิพพาน

Yathāsamādinnaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamāyāti yathāsamādinnassa sikkhāpadassa vītikkamanatthāya. Vibhattivipallāsavasena panettha upayogavacanaṃ kataṃ. Cittampi na uppādetīti cittuppādasuddhiyā sīlassa ativisuddhabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana cittuppādamattena sīlaṃ bhijjati. Kiṃ so vītikkamissatīti kimatthaṃ vītikkamaṃ karissati, neva vītikkamaṃ karissatīti attho. Akhaṇḍānītiādīni heṭṭhā vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni. Na khaṇḍānītipi pāṭho. ‘‘Ekantanibbidāyā’’tiādīsu ekantena vaṭṭe nibbindanatthāyātiādinā nayena yojetabbaṃ. Ettha pana nibbidāyāti vipassanā. Virāgāyāti maggo. Nirodhāya upasamāyāti nibbānaṃ. Abhiññāya sambodhāyāti maggo. Nibbānāyāti nibbānameva. Ekasmiṃ ṭhāne vipassanā, dvīsu maggo, tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ avatthānakathā veditabbā. Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva.

คำว่า “เพื่อล่วงละเมิดสิกขาบทที่สมาทานแล้ว” คือเพื่อการล่วงละเมิดสิกขาบทที่สมาทานแล้ว ในที่นี้มีการใช้ทุติยาวิภัตติโดยการสับเปลี่ยนวิภัตติ คำว่า “ไม่แม้แต่จะยังจิตให้เกิดขึ้น” กล่าวไว้เพื่อแสดงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งของศีลด้วยความบริสุทธิ์แห่งจิต แต่ศีลไม่ขาดด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต คำว่า “เขาจะล่วงละเมิดไปเพื่ออะไร” หมายความว่า เขาจะล่วงละเมิดไปเพื่อประโยชน์อะไร เขาจะไม่ล่วงละเมิดเลย คำว่า “ไม่ขาด” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามที่กล่าวไว้ข้างล่าง มีบทว่า “ไม่ขาด” ด้วย ในบทว่า “เพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว” เป็นต้น พึงประกอบความด้วยนัยว่า “เพื่อความหน่ายในวัฏฏะโดยส่วนเดียว” เป็นต้น ในที่นี้ คำว่า “เพื่อความหน่าย” คือวิปัสสนา คำว่า “เพื่อความคลายกำหนัด” คือมรรค คำว่า “เพื่อความดับ เพื่อความสงบ” คือนิพพาน คำว่า “เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้” คือมรรค คำว่า “เพื่อนิพพาน” คือนิพพานนั่นเอง พึงทราบคำอธิบายการจำแนกนี้ว่า วิปัสสนาถูกกล่าวไว้ในที่หนึ่ง มรรคในสองที่ นิพพานในสามที่ อนึ่ง โดยปริยายแล้ว คำเหล่านี้ทั้งหมดก็เป็นไวพจน์ของมรรคและเป็นไวพจน์ของนิพพานด้วย

39. Idāni pariyantāpariyantavasena vijjamānapabhedaṃ dassetvā puna dhammavasena jātivasena paccayavasena sampayuttavasena sīlassa pabhedaṃ dassetuṃ kiṃ sīlantiādimāha. Tattha samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ. Paccayassetaṃ nāmaṃ. Kiṃ samuṭṭhānamassāti kiṃsamuṭṭhānaṃ. Katinaṃ dhammānaṃ samodhānaṃ samavāyo assāti katidhammasamodhānaṃ.

๓๙. บัดนี้ หลังจากแสดงความแตกต่างของศีลที่มีอยู่โดยนัยแห่งปริยันตศีลและอปริยันตศีลแล้ว เพื่อแสดงความแตกต่างของศีลโดยนัยแห่งธรรม โดยนัยแห่งชาติ โดยนัยแห่งปัจจัย และโดยนัยแห่งสัมปยุตต์อีกครั้ง พระธรรมเสนาบดีเถระจึงกล่าวคำว่า “ศีลคืออะไร” เป็นต้น ในคำว่า “ศีลคืออะไร” เป็นต้น นั้น (พึงทราบความหมายของส่วนประกอบโดยนัยดังนี้) สิ่งใดเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า “สมุฏฐาน” ชื่อว่าสมุฏฐานนี้เป็นชื่อของปัจจัย ศีลนี้มีสมุฏฐานอะไร จึงชื่อว่า “กิงสมุฏฐาน” ศีลนี้มีการรวมกันของธรรมเท่าไร จึงชื่อว่า “กติธัมมสมวธาน”

Cetanā sīlanti pāṇātipātādīhi viramantassa, vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanā. Cetasikaṃ sīlanti pāṇātipātādīhi viramantassa virati. Apica cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīni pajahantassa sattakammapathacetanā[Pg.202]. Cetasikaṃ sīlaṃ nāma ‘‘abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.217) nayena vuttā anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhidhammā. Saṃvaro sīlanti ettha pañcavidho saṃvaro veditabbo – pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti. Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ pātimokkhasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro.

เจตนาศีล คือเจตนาของผู้ที่งดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น หรือผู้ที่บำเพ็ญวัตรปฏิบัติ เจตสิกศีล คือวิรติของผู้ที่งดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง เจตนาศีล คือเจตนาในกรรมบถ ๗ ของผู้ที่ละการฆ่าสัตว์เป็นต้น เจตสิกศีล คืออนภิชฌา อพยาบาท และสัมมาทิฏฐิธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้โดยนัยว่า “ละอภิชฌาในโลกแล้ว ย่อมอยู่ด้วยจิตที่ปราศจากอภิชฌา” เป็นต้น ในคำว่า สังวรศีล นี้ พึงทราบสังวร ๕ อย่าง คือ ปาติโมกขสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร ในบรรดาสังวรเหล่านั้น สังวรที่กล่าวว่า “เป็นผู้ประกอบพร้อมด้วยปาติโมกขสังวรนี้” นี้คือปาติโมกขสังวร สังวรที่กล่าวว่า “ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์” นี้คือสติสังวร

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā;

)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) –

“ดูกรอชิตะ (พระผู้มีพระภาคตรัสเรียก) กระแสทั้งหลายใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวการสำรวมกระแสทั้งหลายนั้น กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา”

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. Paccayapaṭisevanampi ettheva samodhānaṃ gacchati. Yo panāyaṃ ‘‘khamo hoti sītassa uṇhassā’’tiādinā (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato, ayaṃ khantisaṃvaro nāma. Yo cāyaṃ ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato, ayaṃ vīriyasaṃvaro nāma. Ājīvapārisuddhipi ettheva samodhānaṃ gacchati. Iti ayaṃ pañcavidhopi saṃvaro, yā ca pāpabhīrukānaṃ kulaputtānaṃ sampattavatthuto virati, sabbametaṃ saṃvarasīlanti veditabbaṃ. Avītikkamo sīlanti samādinnasīlassa kāyikavācasiko avītikkamo. Idaṃ tāva kiṃ sīlanti pañhassa vissajjanaṃ.

สังวรนี้ คือญาณสังวร แม้การบริโภคปัจจัยสี่ ก็สงเคราะห์เข้าในญาณสังวรนี้เอง อนึ่ง สังวรใดที่มาโดยนัยมีอาทิว่า 'เป็นผู้ทนทานต่อความหนาวและความร้อน' สังวรนี้ชื่อว่าขันติสังวร และสังวรใดที่มาโดยนัยมีอาทิว่า 'ไม่ยอมรับกามวิตกที่เกิดขึ้น' สังวรนี้ชื่อว่าวิริยสังวร แม้อาชีวปาริสุทธิก็สงเคราะห์เข้าในวิริยสังวรนี้เอง สังวรแม้ทั้ง ๕ ประการนี้ และการงดเว้นจากวัตถุที่มาถึง (เฉพาะหน้า) ของกุลบุตรผู้เกรงกลัวบาป ทั้งหมดนี้พึงทราบว่าเป็นสังวรศีล ที่ว่า ศีลคืออวีติกกมะ (ความไม่ล่วงละเมิด) ได้แก่ ความไม่ล่วงละเมิดทางกายและทางวาจาของผู้มีศีลที่สมาทานแล้ว นี้เป็นการวิสัชนาปัญหาว่า 'ศีลคืออะไร' ก่อน

Kati sīlānīti pañhassa vissajjane kusalasīlaṃ akusalasīlaṃ abyākatasīlanti ettha yasmā loke tesaṃ tesaṃ sattānaṃ pakati sīlanti vuccati, yaṃ sandhāya ‘‘ayaṃ sukhasīlo, ayaṃ dukkhasīlo, ayaṃ kalahasīlo, ayaṃ maṇḍanasīlo’’ti bhaṇanti. Tasmā tena pariyāyena atthuddhāravasena akusalasīlamapi sīlanti vuttaṃ. Taṃ pana ‘‘sutvāna saṃvare paññā’’ti (paṭi. ma. 1.37) vacanato idhādhippetasīlaṃ na hotīti.

ในการวิสัชนาปัญหาว่า 'ศีลมีกี่อย่าง' ในคำว่า กุศลศีล อกุศลศีล อัพยากตศีล นี้ เพราะในโลก ปกติหรืออัธยาศัยของสัตว์นั้นๆ ท่านเรียกว่าศีล ซึ่งเมื่อหมายถึงปกตินั้น ท่านจึงกล่าวกันว่า 'ผู้นี้มีปกติเป็นสุข ผู้นี้มีปกติเป็นทุกข์ ผู้นี้มีปกติชอบทะเลาะ ผู้นี้มีปกติชอบตกแต่ง' เพราะฉะนั้น โดยปริยายนั้น ด้วยอำนาจแห่งการถอนอรรถ (แห่งศีลศัพท์) แม้อกุศลศีลท่านก็เรียกว่าศีล แต่ศีลนั้นไม่ใช่ศีลที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะมีคำกล่าวว่า 'ได้ฟังแล้ว มีปัญญาในการสังวร'

Yasmā [Pg.203] pana cetanādibhedassa sīlassa sampayuttacittaṃ samuṭṭhānaṃ, tasmā kusalacittasamuṭṭhānaṃ kusalasīlantiādimāha.

อนึ่ง เพราะจิตที่สัมปยุตด้วยศีลอันจำแนกเป็นเจตนาเป็นต้น เป็นสมุฏฐานของศีล เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กุศลศีลมีกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน' เป็นต้น

Saṃvarasamodhānaṃ sīlanti saṃvarasampayuttakhandhā. Te hi saṃvarena samāgatā missībhūtāti saṃvarasamodhānanti vuttā. Evaṃ avītikkamasamodhānaṃ sīlampi veditabbaṃ. Tathābhāve jātacetanā samodhānaṃ sīlanti saṃvarabhāve avītikkamabhāve jātacetanāsampayuttā khandhā. Yasmā ca tīsupi cetesu taṃsampayuttā dhammā adhippetā, tasmā cetanāsamodhānena cetasikānampi saṅgahitattā cetasikasamodhānasīlaṃ visuṃ na niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Heṭṭhā cetanādayo dhammā ‘‘sīla’’nti vuttā. Na kevalaṃ te eva sīlaṃ, taṃsampayuttā dhammāpi sīlamevāti dassanatthaṃ ayaṃ tiko vuttoti veditabbo.

ที่ว่า ศีลที่สงเคราะห์ด้วยสังวร ได้แก่ ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยสังวร เพราะขันธ์เหล่านั้นมาพร้อมกันและระคนกันด้วยสังวร จึงเรียกว่า ศีลที่สงเคราะห์ด้วยสังวร พึงทราบศีลที่สงเคราะห์ด้วยอวีติกกมะ (ความไม่ล่วงละเมิด) ก็เช่นเดียวกัน ที่ว่า ศีลที่สงเคราะห์ด้วยเจตนาที่เกิดขึ้นในภาวะนั้น ได้แก่ ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเจตนาที่เกิดขึ้นในภาวะแห่งสังวรหรือในภาวะแห่งอวีติกกมะ และเพราะธรรมที่สัมปยุตด้วยสังวรและอวีติกกมะเหล่านั้นเป็นที่ประสงค์แม้ในศีลทั้ง ๓ นี้ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระธรรมเสนาบดีเถระไม่ได้แสดงศีลที่สงเคราะห์ด้วยเจตสิกไว้ต่างหาก เพราะเจตสิกทั้งหลาย (คือสังวรและอวีติกกมะ) ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยศีลที่สงเคราะห์ด้วยเจตนาแล้ว ในเบื้องต้น (ในนิเทศว่า กิํ สีลํ) ธรรมทั้งหลายมีเจตนาเป็นต้น ท่านเรียกว่า 'ศีล' พึงทราบว่า ท่านกล่าวติกะ (หมวด ๓) นี้ไว้ เพื่อแสดงเนื้อความว่า ไม่ใช่เพียงธรรมเหล่านั้นคือเจตนา เจตสิก สังวร และอวีติกกมะเท่านั้นที่เป็นศีล แม้ธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้นก็เป็นศีลเหมือนกัน

40. Idāni yasmā cetanācetasikā saṃvarāvītikkamāyeva honti na visuṃ, tasmā saṃvarāvītikkameyeva yāva arahattamaggā sādhāraṇakkamena yojento pāṇātipātaṃ saṃvaraṭṭhena sīlaṃ, avītikkamaṭṭhena sīlantiādimāha. Pāṇātipātā veramaṇiādayo hi yasmā attano attano paccanīkaṃ saṃvaranti, taṃ na vītikkamanti ca, tasmā saṃvaraṇato avītikkamanato ca saṃvaraṭṭhena sīlaṃ avītikkamaṭṭhena sīlaṃ nāma hoti. Tattha pāṇātipātaṃ saṃvaraṭṭhenāti pāṇātipātassa pidahanaṭṭhena sīlaṃ. Kiṃ taṃ? Pāṇātipātā veramaṇī. Sā ca taṃ saṃvarantīyeva taṃ na vītikkamatīti avītikkamaṭṭhena sīlaṃ. Evameva adinnādānā veramaṇiādayo anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhiyo yojetabbā.

๔๐. บัดนี้ เพราะเจตนาและเจตสิกเป็นสังวรและอวีติกกมะนั่นเอง ไม่ได้มีอยู่ต่างหาก เพราะฉะนั้น พระธรรมเสนาบดี เมื่อจะประกอบสังวรและอวีติกกมะนั่นเอง โดยลำดับที่เป็นสาธารณะไปจนถึงอรหัตมรรค จึงกล่าวว่า 'ศีลโดยอรรถว่าสังวรปาณาติบาต ศีลโดยอรรถว่าไม่ล่วงละเมิดปาณาติบาต' เป็นต้น ด้วยว่า การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมสังวร (ปิดกั้น) ซึ่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ของตนๆ และไม่ล่วงละเมิดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์นั้น เพราะฉะนั้น เพราะการสังวรและการไม่ล่วงละเมิด จึงชื่อว่าเป็นศีลโดยอรรถว่าสังวรและเป็นศีลโดยอรรถว่าไม่ล่วงละเมิด ในบทนั้น คำว่า 'ศีลโดยอรรถว่าสังวรปาณาติบาต' คือ ศีลโดยอรรถว่าปิดกั้นปาณาติบาต ศีลนั้นคืออะไร? คือการงดเว้นจากปาณาติบาต และการงดเว้นนั้นย่อมสังวรปาณาติบาตนั้นนั่นเอง และไม่ล่วงละเมิดปาณาติบาตนั้น เพราะฉะนั้น จึงเป็นศีลโดยอรรถว่าไม่ล่วงละเมิด พึงประกอบการงดเว้นจากอทินนาทานเป็นต้น อนภิชฌา อัพยาบาท และสัมมาทิฏฐิ ก็โดยนัยเดียวกันนี้แล

Pāṇātipātantiādīsu pana dasasu akusalakammapathesu pāṇassa atipāto pāṇātipāto. Pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ [Pg.204] pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo. Tassa pañca sambhārā – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti.

อนึ่ง ในอกุศลกรรมบถ ๑๐ มีปาณาติบาตเป็นต้น การยังชีวิตให้ตกล่วงไป ชื่อว่าปาณาติบาต ท่านกล่าวว่าเป็นการฆ่าสัตว์ เป็นการทำลายชีวิตสัตว์ ในบทนี้ คำว่า 'ปาณะ' โดยโวหารหมายถึงสัตว์ โดยปรมัตถ์หมายถึงชีวิตินทรีย์ อนึ่ง เจตนาฆ่าที่เกิดขึ้นทางทวารใดทวารหนึ่งในกายทวารและวจีทวาร ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเพื่อตัดรอนชีวิตินทรีย์ในสัตว์นั้น ของผู้ที่มีความสำคัญว่าสัตว์ ชื่อว่าปาณาติบาต ปาณาติบาตนั้น ในสัตว์ที่ปราศจากคุณมีสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น เมื่อเป็นสัตว์เล็กมีโทษน้อย เมื่อเป็นสัตว์ใหญ่มีโทษมาก เพราะเหตุไร? เพราะความพยายามมาก แม้เมื่อความพยายามเท่ากัน ก็มีโทษมากเพราะวัตถุใหญ่ ในสัตว์ที่มีคุณมีมนุษย์เป็นต้น เมื่อเป็นสัตว์ที่มีคุณน้อยมีโทษน้อย เมื่อเป็นสัตว์ที่มีคุณมากมีโทษมาก อนึ่ง เมื่อร่างกายและคุณเท่ากัน พึงทราบว่า มีโทษน้อยเพราะความอ่อนแห่งกิเลสและความพยายาม มีโทษมากเพราะความแรงกล้าแห่งกิเลสและความพยายาม องค์ประกอบ (สัมภาระ) ของปาณาติบาตนั้นมี ๕ อย่าง คือ สัตว์ ๑, ความสำคัญว่าสัตว์ ๑, จิตคิดจะฆ่า ๑, ความพยายาม ๑, การตายด้วยความพยายามนั้น ๑

Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti, tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ. Tassa pañca sambhārā – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti.

การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ ชื่อว่าอทินนาทาน ท่านกล่าวว่าเป็นการนำไปซึ่งของผู้อื่น เป็นการลักทรัพย์ เป็นการกระทำของโจร ในอทินนาทานนั้น คำว่า 'อทินนะ' คือของที่ผู้อื่นหวงแหน (มีเจ้าของ) ซึ่งเมื่อเจ้าของทำตามความปรารถนาในของนั้นอยู่ ย่อมไม่ควรถูกลงโทษและไม่ควรถูกตำหนิ ในของที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น เจตนาลักที่เกิดขึ้นทางทวารใดทวารหนึ่งในกายทวารและวจีทวาร ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเพื่อถือเอาของนั้น ของผู้ที่มีความสำคัญว่าของนั้นผู้อื่นหวงแหน ชื่อว่าอทินนาทาน อทินนาทานนั้น ในของผู้อื่นที่เลวมีโทษน้อย ในของผู้อื่นที่ประณีตมีโทษมาก เพราะเหตุไร? เพราะวัตถุประณีต เมื่อวัตถุเท่ากัน ในของที่เป็นของบุคคลผู้มีคุณยิ่งกว่ามีโทษมาก เมื่อเทียบกับบุคคลผู้มีคุณยิ่งกว่านั้นๆ ในของที่เป็นของบุคคลผู้มีคุณด้อยกว่ามีโทษน้อย องค์ประกอบ (สัมภาระ) ของอทินนาทานนั้นมี ๕ อย่าง คือ ของที่ผู้อื่นหวงแหน ๑, ความสำคัญว่าของที่ผู้อื่นหวงแหน ๑, จิตคิดจะลัก ๑, ความพยายาม ๑, การนำไปด้วยความพยายามนั้น ๑

Kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesu micchācāro.

บทว่า กาเมสุ ได้แก่ ในเมถุนสมาจาร (การประพฤติเมถุน) บทว่า มิจฉาจาร ได้แก่ ความประพฤติเลวทรามที่ถูกตำหนิโดยส่วนเดียว อนึ่ง โดยลักษณะ เจตนาล่วงละเมิดในฐานะที่ไม่ควรไป (อคมนียฐาน) ซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยความประสงค์ในอสัทธรรม ชื่อว่ากาเมสุมิจฉาจาร

Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa, dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhatacumbaṭā, dāsī ca, bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhaṭā muhuttikāti dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā, idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma.

ในบทว่า อคมนียัฏฐานะ (สถานที่อันไม่ควรไป) นั้น พึงทราบว่า สำหรับบุรุษทั้งหลาย สถานที่อันไม่ควรไปคือ หญิงยี่สิบจำพวก ได้แก่ หญิงสิบจำพวกมีมารดาคุ้มครองเป็นต้น (คือ หญิงที่มารดาคุ้มครอง, บิดาคุ้มครอง, มารดาบิดาคุ้มครอง, พี่ชายน้องชายคุ้มครอง, พี่สาวน้องสาวคุ้มครอง, ญาติคุ้มครอง, โคตรคุ้มครอง, ธรรมคุ้มครอง, หญิงที่มีผู้คุ้มครอง, และหญิงที่มีโทษปรับ) และหญิงสิบจำพวกมีธนกกีตาเป็นต้น (คือ ภรรยาที่ซื้อมาด้วยทรัพย์, ภรรยาที่อยู่ด้วยความสมัครใจ, ภรรยาที่อยู่ด้วยการให้ทรัพย์สมบัติ, ภรรยาที่อยู่ด้วยการให้ผ้า, ภรรยาที่ร่วมดื่มน้ำขันเดียวกัน, ภรรยาที่อยู่ด้วยการลดหมอน, หญิงที่เป็นทั้งทาสีและภรรยา, หญิงที่เป็นทั้งคนทำงานและภรรยา, ภรรยาที่ได้มาจากการรบ, และภรรยาที่อยู่ชั่วคราว). ส่วนสำหรับหญิงยี่สิบจำพวกนั้น บุรุษอื่นสำหรับหญิงสิบสองจำพวก (คือ หญิงสองจำพวกแรกที่มีผู้คุ้มครองและมีโทษปรับ และหญิงสิบจำพวกหลังมีธนกกีตาเป็นต้น) นี้ ชื่อว่าสถานที่อันไม่ควรไป.

So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanapayogo, maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti.

มิจฉาจารนั้น มีโทษน้อยในสถานที่อันไม่ควรไปที่ปราศจากคุณมีศีลเป็นต้น และมีโทษมากในสถานที่อันไม่ควรไปที่ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. องค์ประกอบของมิจฉาจารนั้นมีสี่ประการ คือ วัตถุอันไม่ควรไป, จิตคิดจะเสพในวัตถุนั้น, ความพยายามเพื่อเสพ, และการยินดีในการประพฤติทางร่วมกัน.

Musāti [Pg.205] visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo, kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Apica gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti.

คำว่า มุสา นั้น คือ วจีประโยคหรือกายประโยคที่เป็นเหตุทำลายประโยชน์ของบุคคลผู้มุ่งความคลาดเคลื่อน. ส่วนมุสาวาท คือ เจตนาที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน ด้วยความประสงค์จะให้คลาดเคลื่อน. อีกนัยหนึ่ง คำว่า มุสา คือ วัตถุที่ไม่เป็นจริง ไม่จริง หรือไม่มีอยู่จริง. คำว่า วาทะ คือ การทำให้ผู้อื่นรู้ซึ่งวัตถุที่ไม่เป็นจริงนั้น โดยความเป็นจริง หรือโดยมีอยู่จริง. ส่วนโดยลักษณะ มุสาวาท คือ เจตนาที่ทำให้เกิดกายวิญญัติและวจีวิญญัติด้วยอาการนั้น ของบุคคลผู้ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ซึ่งวัตถุที่ไม่เป็นจริง โดยความเป็นจริง. มุสาวาทนั้น มีโทษน้อยเพราะประโยชน์ที่ทำลายนั้นมีน้อย และมีโทษมากเพราะประโยชน์นั้นมีมาก. อีกอย่างหนึ่ง มุสาวาทที่เกิดขึ้นด้วยนัยมี "ไม่มี" เป็นต้น เพราะคฤหัสถ์ไม่ประสงค์จะให้ทรัพย์ของตน มีโทษน้อย. มุสาวาทที่กล่าวเพื่อทำลายประโยชน์โดยเป็นพยาน มีโทษมาก. มุสาวาทที่เกิดขึ้นด้วยนัยแห่งการกล่าวเรื่องที่ยังไม่เต็มให้เต็ม เช่น บรรพชิตได้น้ำมันหรือเนยใสเล็กน้อยจากบ้านแล้วกล่าวด้วยความประสงค์จะหัวเราะเล่นว่า "วันนี้ในบ้าน น้ำมันไหลราวกับแม่น้ำ" มีโทษน้อย. ส่วนมุสาวาทของบุคคลผู้กล่าวด้วยนัยมี "สิ่งที่ไม่ได้เห็นก็เห็นแล้ว" เป็นต้น มีโทษมาก. องค์ประกอบของมุสาวาทนั้นมีสี่ประการ คือ วัตถุที่ไม่เป็นจริง, จิตคิดจะให้คลาดเคลื่อน, ความพยายามที่เกิดจากความประสงค์จะให้คลาดเคลื่อนนั้น, และการรู้ความหมายของกายประโยคและวจีประโยคนั้นของผู้อื่น.

Yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā na hadayasukhā vā, ayaṃ pharusā vācā. Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇāvācādināmameva labhati. Sā eva ca idha adhippetāti.

วาจาใดที่บุคคลกล่าวแก่บุคคลใด ย่อมทำให้เกิดความเป็นที่รักแก่ตนในใจของบุคคลนั้น และความเป็นผู้ปราศจากความรักแก่ผู้อื่น วาจานั้นชื่อว่าปิสุณาวาจา (วาจาส่อเสียด). ส่วนวาจาใดที่ทำให้แม้ตนเองและผู้อื่นหยาบคาย, วาจาใดที่หยาบคายด้วยตนเอง ไม่สบายหู ไม่สบายใจ วาจานี้ชื่อว่าผรุสวาจา (วาจาหยาบคาย). วจีเภทใดที่พูดพล่ามคำพูดที่ไม่มีประโยชน์ วจีเภทนั้นชื่อว่าสัมผัปปลาปะ (พูดเพ้อเจ้อ). แม้เจตนาที่เป็นรากเหง้าของปิสุณาวาจา ผรุสวาจา และสัมผัปปลาปะนั้น ก็ย่อมได้ชื่อว่าปิสุณาวาจาเป็นต้นเท่านั้น. และพึงทราบว่า ในที่นี้ประสงค์เอาเจตนานั้นนั่นเอง.

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇā vācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Pare pana abhinne kammapathabhedo natthi, bhinneyeva hoti.

ในบรรดาผรุสวาจาและสัมผัปปลาปะนั้น เจตนาที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ด้วยความประสงค์จะให้ผู้อื่นแตกแยก หรือด้วยความเป็นผู้ประสงค์ความรักแก่ตน ชื่อว่าปิสุณาวาจา. ปิสุณาวาจานั้น มีโทษน้อยเพราะบุคคลที่ถูกทำให้แตกแยกนั้นมีคุณน้อย และมีโทษมากเพราะบุคคลนั้นมีคุณมาก. องค์ประกอบของปิสุณาวาจานั้นมีสี่ประการ คือ ผู้อื่นที่พึงทำให้แตกแยก, ความเป็นผู้มุ่งความแตกแยกว่า "บุคคลเหล่านี้จักแตกแยกกัน" หรือความเป็นผู้ประสงค์ความรักว่า "เราจักเป็นที่รัก เป็นผู้ที่ไว้วางใจได้", ความพยายามที่เกิดจากความประสงค์นั้น, และการรู้ความหมายของคำพูดนั้นของผู้อื่น. ส่วนเมื่อผู้อื่นยังไม่แตกแยก ความต่างแห่งกรรมบถย่อมไม่มี, จะมีก็ต่อเมื่อผู้อื่นแตกแยกแล้วเท่านั้น.

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusā vācā. Mammacchedakopi pana payogo cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti. Uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ [Pg.206] na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

เจตนาที่หยาบคายอย่างยิ่งที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่ตัดรอนความรักใคร่ของผู้อื่น ชื่อว่าผรุสวาจา. แต่แม้ประโยคที่ตัดรอนความรักใคร่ก็ไม่เป็นผรุสวาจาในขณะที่จิตอ่อนโยน. จริงอยู่ บางครั้งมารดาบิดาย่อมกล่าวแก่บุตรทั้งหลายอย่างนี้ว่า "ขอให้โจรจงตัดพวกเจ้าเป็นชิ้นๆ เถิด" แต่ก็ไม่ปรารถนาแม้กลีบบัวจะตกลงบนบุตรเหล่านั้น. บางครั้งอาจารย์และอุปัชฌาย์ย่อมกล่าวแก่ศิษย์ทั้งหลายอย่างนี้ว่า "บุคคลเหล่านี้ไม่มีหิริ ไม่มีโอตตัปปะหรือ? จงขับไล่พวกเขาไปเสีย" แต่ก็ยังปรารถนาความสำเร็จแห่งการเรียนรู้และการบรรลุของศิษย์เหล่านั้น. ผรุสวาจาย่อมไม่เป็นในขณะที่จิตอ่อนโยนฉันใด, วาจาที่ไม่ใช่ผรุสวาจาก็ย่อมไม่เป็นในขณะที่คำพูดอ่อนโยนฉันนั้น. จริงอยู่ คำพูดของบุคคลผู้ประสงค์จะฆ่าว่า "จงให้บุคคลนี้นอนอย่างสบายเถิด" ไม่ใช่ผรุสวาจา. แต่แท้จริงแล้ว ผรุสวาจานั้นย่อมเป็นผรุสวาจาในขณะที่จิตหยาบคาย. ผรุสวาจานั้นที่เกิดขึ้นโดยมุ่งถึงบุคคลใด ย่อมมีโทษน้อยเพราะบุคคลนั้นมีคุณน้อย และมีโทษมากเพราะบุคคลนั้นมีคุณมาก. องค์ประกอบของผรุสวาจานั้นมีสามประการ คือ ผู้อื่นที่พึงด่า, จิตที่โกรธ, และการด่า.

Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpikathākathanañcāti. Pare pana taṃ kathaṃ agaṇhante kammapathabhedo natthi, parena samphappalāpe gahiteyeva hoti.

อกุศลเจตนาที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่เป็นเหตุให้รู้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ชื่อว่าสัมผัปปลาปะ. สัมผัปปลาปะนั้น มีโทษน้อยเพราะความเป็นผู้เสพน้อย และมีโทษมากเพราะความเป็นผู้เสพมาก. องค์ประกอบของสัมผัปปลาปะนั้นมีสองประการ คือ ความเป็นผู้มุ่งคำพูดที่ไม่มีประโยชน์มีเรื่องการรบของกษัตริย์ภารตะ, เรื่องการลักพานางสีดาเป็นต้น และการกล่าวคำพูดที่มีลักษณะเช่นนั้น. ส่วนเมื่อผู้อื่นที่พึงฟังไม่รับฟังคำพูดเรื่องนั้น ความต่างแห่งกรรมบถย่อมไม่มี, จะมีก็ต่อเมื่อผู้อื่นรับเอาสัมผัปปลาปะนั้นแล้วเท่านั้น.

Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā, adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassa dve sambhārā – parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañcāti. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti attano na pariṇāmeti.

อภิชฌา คือ การเพ่งเล็งทรัพย์สมบัติของผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอภิชฌา. อรรถว่า อภิชฌาย่อมเป็นไปโดยมุ่งตรงต่อทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในทรัพย์สมบัติของผู้อื่นนั้น. อภิชฌานั้นมีลักษณะเพ่งเล็งทรัพย์สมบัติของผู้อื่นว่า "โอหนอ ทรัพย์นี้พึงเป็นของเรา" พึงทราบว่ามีโทษน้อยและมีโทษมากเหมือนอทินนาทาน. องค์ประกอบของอภิชฌานั้นมีสองประการ คือ ทรัพย์ของผู้อื่น และการน้อมนำมาสู่ตน. จริงอยู่ แม้โลภะเกิดขึ้นในวัตถุคือทรัพย์ของผู้อื่น ความต่างแห่งกรรมบถก็ยังไม่มี ตราบเท่าที่ยังไม่น้อมนำมาสู่ตนโดยคิดว่า "โอหนอ ทรัพย์นี้พึงเป็นของเรา".

Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo, pharusā vācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā – parasatto ca, tassa ca vināsacintāti. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ na cinteti.

การทำลายสุขประโยชน์ ชื่อว่าพยาบาท. พยาบาทนั้นมีลักษณะคือการคิดประทุษร้ายเพื่อความพินาศของผู้อื่น พึงทราบว่ามีโทษน้อยและมีโทษมากเหมือนผรุสวาจา. องค์ประกอบของพยาบาทมีสองอย่างคือ สัตว์อื่น และความคิดทำลายสัตว์นั้น. แท้จริง แม้ความโกรธเกิดขึ้นในวัตถุคือสัตว์อื่น การแตกแห่งกรรมบถก็ยังไม่เป็นตราบเท่าที่ยังไม่คิดทำลายสัตว์นั้นว่า "โอหนอ ขอผู้นี้จงขาดสูญ จงพินาศเถิด."

Yathābhuccagahaṇābhāvena [Pg.207] micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā, samphappalāpo viya appasāvajjā, mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassūpaṭṭhānanti. Tattha natthikāhetukaakiriyadiṭṭhīhi eva kammapathabhedo hoti, na aññadiṭṭhīhi.

การเห็นผิดด้วยความเป็นผู้ไม่มีการยึดถือตามความเป็นจริง ชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐินั้นมีลักษณะคือการเห็นผิดด้วยนัยมีอาทิว่า "ทานไม่มีผล" เหมือนสัมผัปปลาปะ พึงทราบว่ามีโทษน้อยและมีโทษมาก. อีกอย่างหนึ่ง อนิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษน้อย นิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษมาก. องค์ประกอบของมิจฉาทิฏฐินั้นมีสองอย่างคือ ความเป็นไปโดยผิดจากอาการที่ยึดถือวัตถุ และการปรากฏของอาการนั้นด้วยความเป็นอย่างที่ยึดถือวัตถุนั้น. ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น การแตกแห่งกรรมบถย่อมมีด้วยนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยทิฏฐิอื่น.

Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato, koṭṭhāsato, ārammaṇato, vedanāto, mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.

ส่วนการวินิจฉัยอกุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ พึงทราบด้วยอาการ ๕ อย่างคือ โดยธรรม โดยส่วน โดยอารมณ์ โดยเวทนา และโดยมูล.

Tattha dhammatoti etesu hi satta paṭipāṭiyā cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.

ในบรรดา ๕ อย่างนั้น โดยธรรมนั้น แท้จริง ในอกุศลกรรมบถเหล่านี้ ๗ อย่างโดยลำดับย่อมเป็นธรรมคือเจตนาเท่านั้น ส่วนอภิชฌาเป็นต้น ๓ อย่างย่อมเป็นธรรมที่ประกอบด้วยเจตนา.

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti, byāpādo doso akusalamūlaṃ.

โดยส่วนนั้น ๗ อย่างโดยลำดับและมิจฉาทิฏฐิ รวม ๘ อย่างเหล่านี้ ย่อมเป็นกรรมบถเท่านั้น ไม่เป็นมูล. อภิชฌาและพยาบาทเป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล. แท้จริง อภิชฌาเมื่อถึงความเป็นมูล ย่อมเป็นอกุศลมูลคือโลภะ ส่วนพยาบาทเป็นอกุศลมูลคือโทสะ.

Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā. Micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo, sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā pisuṇā vācā. Pharusā vācā sattārammaṇāva samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇāva.

โดยอารมณ์นั้น ปาณาติบาตย่อมมีสังขารเป็นอารมณ์โดยมีชีวิตินทรีย์เป็นอารมณ์. อทินนาทานมีสัตว์เป็นอารมณ์หรือมีสังขารเป็นอารมณ์. กาเมสุมิจฉาจารมีสังขารเป็นอารมณ์โดยอาศัยโผฏฐัพพะ อาจารย์บางพวกกล่าวว่ามีสัตว์เป็นอารมณ์ด้วย. มุสาวาทมีสัตว์เป็นอารมณ์หรือมีสังขารเป็นอารมณ์. ปิสุณาวาจาก็เช่นเดียวกัน. ผรุสวาจามีสัตว์เป็นอารมณ์เท่านั้น. สัมผัปปลาปะมีสัตว์เป็นอารมณ์หรือมีสังขารเป็นอารมณ์โดยอาศัยสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้. อภิชฌาก็เช่นเดียวกัน พึงทราบ. พยาบาทมีสัตว์เป็นอารมณ์เท่านั้น. มิจฉาทิฏฐิมีสังขารเป็นอารมณ์เท่านั้นโดยอาศัยธรรมที่เป็นไตรภูมิ.

Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha bhaṇe, māretha na’’nti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Tañhi parabhaṇḍaṃ disvā haṭṭhatuṭṭhassa gaṇhato sukhavedanaṃ hoti, bhītatasitassa gaṇhato dukkhavedanaṃ, tathā vipākanissandaphalāni paccavekkhantassa. Gahaṇakāle majjhattabhāve ṭhitassa pana gaṇhato adukkhamasukhavedanaṃ hoti. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano, sanniṭṭhāpakacitte [Pg.208] pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo adinnādāne vuttanayeneva tivedano, tathā pisuṇā vācā. Pharusā vācā dukkhavedanā. Samphappalāpo tivedano. Paresu hi sādhukāraṃ dentesu celādīni ukkhipantesu haṭṭhatuṭṭhassa sītāharaṇabhāratayuddhādīni kathanakāle so sukhavedano hoti, paṭhamaṃ dinnavetanena ekena pacchā āgantvā ‘‘ādito paṭṭhāya kathehī’’ti vutte ‘‘niravasesaṃ yathānusandhikaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathessāmi nu kho, no’’ti domanassitassa kathanakāle dukkhavedano hoti, majjhattassa kathayato adukkhamasukhavedano hoti. Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā, tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.

โดยเวทนานั้น ปาณาติบาตย่อมมีทุกขเวทนา. แท้จริง แม้พระราชาทั้งหลายทอดพระเนตรเห็นโจรแล้วทรงหัวเราะแล้วตรัสว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย จงไป จงฆ่าโจรนั้นเสีย" แต่เจตนาที่เป็นเครื่องตัดสินของพระองค์เหล่านั้นย่อมประกอบด้วยทุกข์เท่านั้น. อทินนาทานมีเวทนา ๓ อย่าง. แท้จริง เมื่อบุคคลเห็นทรัพย์ของผู้อื่นแล้วถือเอาด้วยใจร่าเริงยินดี ย่อมมีสุขเวทนา. เมื่อถือเอาด้วยความหวาดกลัว ย่อมมีทุกขเวทนา. เช่นเดียวกัน เมื่อพิจารณาผลคือวิบากและผลที่ไหลตามมา ย่อมมีทุกขเวทนา. ส่วนเมื่อถือเอาในเวลาที่ตั้งอยู่ในความเป็นกลาง ย่อมมีอทุกขมสุขเวทนา. กาเมสุมิจฉาจารมีเวทนา ๒ อย่างโดยอาศัยสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา แต่ในจิตที่เป็นเครื่องตัดสินย่อมไม่มีอุเบกขาเวทนา. มุสาวาทมีเวทนา ๓ อย่างด้วยนัยที่กล่าวแล้วในอทินนาทาน. ปิสุณาวาจาก็เช่นเดียวกัน. ผรุสวาจามีทุกขเวทนา. สัมผัปปลาปะมีเวทนา ๓ อย่าง. แท้จริง เมื่อผู้อื่นให้สาธุการ โยนผ้าโพกเป็นต้นขึ้นไป ในเวลาที่กล่าวเรื่องราวการรบของสีดาและภารตะเป็นต้น แก่ผู้มีใจร่าเริงยินดี สัมผัปปลาปะนั้นย่อมมีสุขเวทนา. เมื่อคนหนึ่งได้รับค่าจ้างแล้วมาภายหลัง เมื่อถูกกล่าวว่า "จงกล่าวตั้งแต่ต้นไป" แล้วเกิดความไม่สบายใจว่า "เราจะกล่าวเรื่องเบ็ดเตล็ดทั้งหมดตามอนุสนธิหรือหนอ หรือจะไม่กล่าวหนอ" ในเวลาที่กล่าว สัมผัปปลาปะนั้นย่อมมีทุกขเวทนา. เมื่อผู้เป็นกลางกล่าว ย่อมมีอทุกขมสุขเวทนา. อภิชฌามีเวทนา ๒ อย่างโดยอาศัยสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา. มิจฉาทิฏฐิก็เช่นเดียวกัน. พยาบาทมีทุกขเวทนา.

Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti, adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, micchācāro lobhamohavasena, musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Tathā pisuṇā vācā samphappalāpo ca. Pharusā vācā dosamohavasena, abhijjhā mohavasena ekamūlā, tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.

โดยมูลนั้น ปาณาติบาตย่อมมีมูล ๒ อย่างโดยอาศัยโทสะและโมหะ. อทินนาทานมีมูล ๒ อย่างโดยอาศัยโทสะและโมหะ หรือโดยอาศัยโลภะและโมหะ. กาเมสุมิจฉาจารมีมูล ๒ อย่างโดยอาศัยโลภะและโมหะ. มุสาวาทมีมูล ๒ อย่างโดยอาศัยโทสะและโมหะ หรือโดยอาศัยโลภะและโมหะ. ปิสุณาวาจาและสัมผัปปลาปะก็เช่นเดียวกัน. ผรุสวาจามีมูล ๒ อย่างโดยอาศัยโทสะและโมหะ. อภิชฌามีมูลอย่างเดียวโดยอาศัยโมหะ. พยาบาทก็เช่นเดียวกัน. มิจฉาทิฏฐิมีมูล ๒ อย่างโดยอาศัยโลภะและโมหะ.

Akusalakammapathakathā niṭṭhitā.

เรื่องอกุศลกรรมบถจบแล้ว.

Pāṇātipātādīhi pana viratiyo, anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhiyo cāti ime dasa kusalakammapathā nāma. Pāṇātipātādīhi etāya viramanti, sayaṃ vā viramati, viramaṇamattameva vā etanti virati. Yā pāṇātipātādīhi viramantassa kusalacittasampayuttā virati, sā pabhedato tividhā hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ pāpaṃ kātu’’nti sampattavatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattavirati nāma. Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānavirati nāma. Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedavirati nāma, yassā uppattito pabhuti ariyapuggalānaṃ ‘‘pāṇaṃ ghātessāmā’’tiādicittampi na uppajjatīti.

ส่วนการงดเว้นทั้งหลายจากปาณาติบาตเป็นต้น และอนภิชฌา อัพยาบาท สัมมาทิฏฐิ ธรรม ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่ากุศลกรรมบถ. สัตว์ทั้งหลายย่อมงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นด้วยธรรมชาตินี้ หรือธรรมชาตินี้เองย่อมงดเว้น หรือเป็นเพียงการงดเว้นเท่านั้น จึงชื่อว่าวิรติ. วิรติใดที่ประกอบด้วยกุศลจิตของผู้เว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น วิรตินั้นโดยจำแนกมี ๓ อย่างคือ สัมปัตตวิรติ สมาทานวิรติ และสมุจเฉทวิรติ. ในบรรดา ๓ อย่างนั้น วิรติที่เกิดขึ้นแก่ผู้ไม่ได้สมาทานสิกขาบท ผู้ไม่ล่วงละเมิดวัตถุที่ถึงพร้อม โดยพิจารณาชาติ วัย ความเป็นพหูสูตเป็นต้นของตนว่า "การทำบาปเช่นนี้ไม่สมควรแก่เรา" ชื่อว่าสัมปัตตวิรติ. ส่วนวิรติที่เกิดขึ้นแก่ผู้สมาทานสิกขาบทแล้ว ผู้ไม่ล่วงละเมิดวัตถุโดยสละแม้ชีวิตของตนในการสมาทานสิกขาบทและในสิกขาบทที่ยิ่งกว่านั้น ชื่อว่าสมาทานวิรติ. ส่วนวิรติที่ประกอบด้วยอริยมรรค ชื่อว่าสมุจเฉทวิรติ. พึงทราบว่า ตั้งแต่การเกิดขึ้นของสมุจเฉทวิรตินั้นเป็นต้นไป แม้จิตมีอาทิว่า "เราจะฆ่าสัตว์" ก็ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่อริยบุคคลทั้งหลาย.

Idāni [Pg.209] akusalakammapathānaṃ viya imesaṃ kusalakammapathānaṃ dhammato, koṭṭhāsato, ārammaṇato, vedanāto, mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.

บัดนี้ การวินิจฉัยกุศลกรรมบถทั้งหลายเหล่านี้ พึงทราบด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ โดยธรรม โดยส่วน โดยอารมณ์ โดยเวทนา และโดยมูล เหมือนกับการวินิจฉัยอกุศลกรรมบถทั้งหลาย

Tattha dhammatoti etesupi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopi, ante tayo cetanāsampayuttāva.

ในบรรดาอาการ ๕ อย่างนั้น คำว่า โดยธรรม นั้น แม้ในกุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ กุศลกรรมบถ ๗ อย่างแรกโดยลำดับ เป็นทั้งเจตนาและวิรตี ส่วน ๓ อย่างสุดท้าย เป็นเพียงธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาเท่านั้น

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni, ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti, abyāpādo adoso kusalamūlaṃ, sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.

คำว่า โดยส่วน นั้น กุศลกรรมบถ ๗ อย่างแรกโดยลำดับ เป็นกรรมบถเท่านั้น ไม่เป็นมูล ส่วน ๓ อย่างสุดท้าย เป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล เพราะว่า อนภิชฌา เมื่อถึงความเป็นมูล ย่อมเป็นอโลภะ ซึ่งเป็นกุศลมูล อพยาบาท เป็นอโทสะ ซึ่งเป็นกุศลมูล สัมมาทิฏฐิ เป็นอโมหะ ซึ่งเป็นกุศลมูล

Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti.

คำว่า โดยอารมณ์ นั้น อารมณ์ของปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง เป็นอารมณ์ของกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ เพราะว่า การงดเว้นย่อมมีได้เฉพาะจากวัตถุที่พึงล่วงละเมิดเท่านั้น อนึ่ง พระอริยมรรคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมละกิเลสทั้งหลายได้ฉันใด กุศลกรรมบถทั้งหลายเหล่านี้มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ก็ฉันนั้น ย่อมละทุศีลทั้งหลายมีปาณาติบาตเป็นต้นได้

Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhā vedanā nāma natthi.

คำว่า โดยเวทนา นั้น กุศลกรรมบถทั้งปวง ย่อมมีสุขเวทนา หรือมีอุเบกขาเวทนา เพราะว่า เมื่อถึงความเป็นกุศลแล้ว ชื่อว่าทุกขเวทนาย่อมไม่มี

Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti. Ñāṇavippayuttacittena viramantassa alobhādosavasena dvimūlā. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa adosaamohavasena dvimūlā. Ñāṇavippayuttacittena viramantassa adosavasena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāvāti.

คำว่า โดยมูล นั้น กุศลกรรมบถ ๗ อย่างแรกโดยลำดับ สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยปัญญา ย่อมมี ๓ มูล คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่ไม่ประกอบด้วยปัญญา ย่อมมี ๒ มูล คือ อโลภะ อโทสะ อนภิชฌา สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยปัญญา ย่อมมี ๒ มูล คือ อโทสะ อโมหะ สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่ไม่ประกอบด้วยปัญญา ย่อมมี ๑ มูล คือ อโทสะ แต่อโลภะเอง ไม่เป็นมูลของตนเอง แม้ในอพยาบาทก็มีนัยนี้เหมือนกัน สัมมาทิฏฐิ ย่อมมี ๒ มูลเท่านั้น คือ อโลภะ อโทสะ

Kusalakammapathakathā niṭṭhitā.

เรื่องกุศลกรรมบถ จบแล้ว

41.

๔๑.

Evaṃ dasakusalakammapathavasena sīlaṃ dassetvā idāni nekkhammādīnaṃ arahattamaggapariyosānānaṃ sattatiṃsadhammānaṃ vasena dassetuṃ nekkhammena kāmacchandaṃ saṃvaraṭṭhena sīlaṃ, avītikkamaṭṭhena sīlantiādimāha. Tattha yasmā nekkhammena kāmacchandaṃ saṃvarati na vītikkamati, tasmā nekkhammaṃ sīlanti adhippāyo. Paccattatthe vā karaṇavacanaṃ, nekkhammanti attho. Esa nayo [Pg.210] sesesu. Pāḷiyaṃ pana nekkhammaabyāpāde dassetvā heṭṭhā vuttanayattā sesaṃ saṅkhipitvā ante arahattamaggoyeva dassito.

ครั้นแสดงศีลโดยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงศีลโดยอำนาจแห่งธรรม ๓๗ ประการ มีเนกขัมมะเป็นต้น มีพระอรหัตตมรรคเป็นที่สุด (พระธรรมเสนาบดีเถระ) ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ศีลคือการสำรวมกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ, ศีลคือการไม่ล่วงละเมิด" ในคำนั้น เพราะว่าบุคคลย่อมสำรวมกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ ไม่ล่วงละเมิด เพราะฉะนั้น เนกขัมมะจึงชื่อว่าศีล นี้เป็นอธิบาย หรือเป็นกรณวิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตะ ความว่า เนกขัมมะ (เป็นศีล) นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ แต่ในพระบาลี (ปฏิสัมภิทามรรค) แสดงเนกขัมมะและอพยาบาทแล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว จึงย่อบทที่เหลือ และแสดงเฉพาะพระอรหัตตมรรคในที่สุด

Evaṃ saṃvaraavītikkamavasena sīlaṃ dassetvā idāni tesaṃyeva dvinnaṃ pabhedadassanatthaṃ pañca sīlāni pāṇātipātassa pahānaṃ sīlantiādimāha. Ettha ca pāṇātipātassa pahānaṃ sīlaṃ, pāṇātipātā veramaṇī sīlaṃ, pāṇātipātassa paṭipakkhacetanā sīlaṃ, pāṇātipātassa saṃvaro sīlaṃ, pāṇātipātassa avītikkamo sīlanti yojanā kātabbā. Pahānanti ca koci dhammo nāma natthi aññatra vuttappakārānaṃ pāṇātipātādīnaṃ anuppādamattato. Yasmā pana taṃ taṃ pahānaṃ tassa tassa kusalassa dhammassa patiṭṭhānaṭṭhena upadhāraṇaṃ hoti, vippakiṇṇasabhāvākaraṇena ca samodhānaṃ, tasmā pubbe vutteneva upadhāraṇasamodhānasaṅkhātena sīlanaṭṭhena sīlanti vuttaṃ. Itare cattāro dhammā tato tato veramaṇivasena tassa tassa saṃvaravasena tadubhayasampayuttacetanāvasena taṃ taṃ avītikkamantassa avītikkamavasena ca cetaso pavattisabhāvaṃ sandhāya vuttā.

ครั้นแสดงศีลโดยอำนาจแห่งการสำรวมและการไม่ล่วงละเมิดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างของศีล ๒ อย่างนั้นเอง (พระธรรมเสนาบดีเถระ) ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ศีล ๕ คือ การละปาณาติบาตเป็นศีล" และในคำนี้ พึงประกอบความอย่างนี้ว่า การละปาณาติบาตเป็นศีล, การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นศีล, เจตนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นศีล, การสำรวมปาณาติบาตเป็นศีล, การไม่ล่วงละเมิดปาณาติบาตเป็นศีล อนึ่ง คำว่า "การละ" นั้น ไม่มีธรรมใดๆ ที่เป็นปรมัตถธรรม นอกจากการไม่เกิดขึ้นแห่งปาณาติบาตเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น แต่เพราะว่า การละนั้นๆ ย่อมเป็นที่รองรับโดยความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมนั้นๆ และย่อมเป็นการรวมเข้าด้วยกันโดยการไม่กระทำสภาพที่กระจัดกระจาย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ศีล" โดยอรรถว่า "สีลนะ" อันนับว่าเป็นการรองรับและการรวมเข้าด้วยกันที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง ธรรม ๔ อย่างที่เหลือ กล่าวโดยอ้างถึงสภาพที่เป็นไปแห่งจิต โดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นนั้นๆ โดยอำนาจแห่งการสำรวมปาณาติบาตเป็นต้นนั้นๆ โดยอำนาจแห่งเจตนาที่ประกอบด้วยวิรตีและสังวรทั้งสองนั้น และโดยอำนาจแห่งการไม่ล่วงละเมิดของบุคคลผู้ไม่ล่วงละเมิดปาณาติบาตเป็นต้นนั้นๆ

Atha vā pahānampi dhammato atthiyeva. Kathaṃ? Pahīyate anena pāṇātipātādipaṭipakkho, pajahati vā taṃ paṭipakkhanti pahānaṃ. Kiṃ taṃ? Sabbepi kusalā khandhā. Aññe pana ācariyā ‘‘nekkhammādīsupi ‘veramaṇī sīla’nti vacanamattaṃ gahetvā sabbakusalesupi niyatayevāpanakabhūtā virati nāma atthī’’ti vadanti, na tathā idhāti. Evamimehi pahānādīhi pañcahi padehi visesetvā pariyantāpariyantasīladvaye apariyantasīlameva vuttaṃ. Tasmā eva hi evarūpāni sīlāni cittassa avippaṭisārāya saṃvattanti…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkhatīti vuttaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง การละก็มีอยู่โดยปรมัตถธรรมนั่นเอง อย่างไร? ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นต้น อันกุศลขันธ์นี้ย่อมละได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "การละ" หรือกุศลขันธ์นี้ย่อมละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์นั้นได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "การละ" ธรรมนั้นคืออะไร? คือกุศลขันธ์ทั้งปวง แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "แม้ในเนกขัมมะเป็นต้น ก็ถือเอาเพียงคำว่า 'วิรตีเป็นศีล' แล้วกล่าวว่า 'วิรตีชื่อว่ามีอยู่ เป็นเจตสิกที่แน่นอนและเป็นไปในกุศลทั้งปวง'" แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น ครั้นจำแนกด้วยบท ๕ อย่าง มีปหานะเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้แล้ว ในศีล ๒ อย่าง คือ ปริยันตศีลและอปริยันตศีล ได้กล่าวเฉพาะอปริยันตศีลเท่านั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ศีลทั้งหลายมีอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนแห่งจิต... (ละไว้ในฐานที่เข้าใจ)... บุคคลผู้กระทำให้แจ้งซึ่งสิ่งที่พึงกระทำให้แจ้ง ย่อมศึกษา"

Tattha avippaṭisārāya saṃvattantīti ‘‘saṃvaro avippaṭisāratthāyā’’ti (pari. 366) ca ‘‘avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlāni avippaṭisārānisaṃsānī’’ti (a. ni. 10.1; 11.1) ca vacanato avippaṭisāratthāya saṃvattanti. ‘‘Avippaṭisāro pāmojjatthāyā’’ti (pari. 366) ca ‘‘yoniso manasikaroto pāmojjaṃ jāyatī’’ti (paṭi. ma. 1.74) ca vacanato pāmojjāya saṃvattanti. ‘‘Pāmojjaṃ pītatthāyā’’ti (pari. 366) ca ‘‘pamuditassa pīti jāyatī’’ti (a. ni. 5.26; saṃ. ni. 5.376; dī. ni. 3.322) ca vacanato pītiyā [Pg.211] saṃvattanti. ‘‘Pīti passaddhatthāyā’’ti (pari. 366) ca ‘‘pītimanassa kāyo passambhatī’’ti (a. ni. 5.26; saṃ. ni. 5.376; dī. ni. 3.322) ca vacanato passaddhiyā saṃvattanti. ‘‘Passaddhi sukhatthāyā’’ti (pari. 366) ca ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (a. ni. 5.26; saṃ. ni. 5.376; dī. ni. 3.322) ca vacanato somanassāya saṃvattanti. Cetasikaṃ sukhañhi somanassanti vuccati. Āsevanāyāti bhusā sevanā āsevanā. Kassa āsevanā? Anantaraṃ somanassavacanena sukhassa vuttattā sukhaṃ siddhaṃ. ‘‘Sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 5.26; saṃ. ni. 5.376; dī. ni. 3.322) ca vacanato tena sukhena samādhi siddho hoti. Evaṃ siddhassa samādhissa āsevanā. Tassa samādhissa āsevanāya saṃvattanti, paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti attho. Bhāvanāyāti tasseva samādhissa vuddhiyā. Bahulīkammāyāti tasseva samādhissa punappunaṃ kiriyāya. Avippaṭisārādipavattiyā mūlakāraṇaṃ hutvā samādhissa saddhindriyādialaṅkārasādhanena alaṅkārāya saṃvattanti. Avippaṭisārādikassa samādhisambhārassa sādhanena parikkhārāya saṃvattanti. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ma. ni. 1.192) viya hi ettha sambhārattho parikkhārasaddo. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.54) pana alaṅkārattho. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivārattho. Idha pana alaṅkāraparivārānaṃ visuṃ āgatattā sambhāratthoti vuttaṃ. Sambhārattho ca paccayatthoti. Mūlakāraṇabhāveneva samādhisampayuttaphassādidhammasampattisādhanena parivārāya saṃvattanti. Samādhissa vipassanāya ca padaṭṭhānabhāvapāpanena vasībhāvapāpanena ca paripuṇṇabhāvasādhanato pāripūriyā saṃvattanti.

ในบทว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อน" นั้น เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ความสำรวมย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อน" (ปริวารปาฬิ ๓๖๖) และเพราะตรัสไว้ว่า "ดูกรอานนท์ ศีลที่เป็นกุศลทั้งหลาย ย่อมมีอานิสงส์คือความไม่เดือดร้อน" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๑; เอกาทสกนิบาต ๑๑.๑) (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อน. เพราะตรัสไว้ว่า "ความไม่เดือดร้อนย่อมเป็นไปเพื่อปราโมทย์" (ปริวารปาฬิ ๓๖๖) และเพราะตรัสไว้ว่า "ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่ผู้มนสิการโดยแยบคาย" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๗๔) (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อปราโมทย์. เพราะตรัสไว้ว่า "ปราโมทย์ย่อมเป็นไปเพื่อปีติ" (ปริวารปาฬิ ๓๖๖) และเพราะตรัสไว้ว่า "ปีติย่อมเกิดแก่ผู้มีใจเบิกบาน" (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๒๖; สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ๕.๓๗๖; ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ๓.๓๒๒) (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อปีติ. เพราะตรัสไว้ว่า "ปีติย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับ" (ปริวารปาฬิ ๓๖๖) และเพราะตรัสไว้ว่า "กายของผู้มีใจปีติย่อมสงบระงับ" (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๒๖; สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ๕.๓๗๖; ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ๓.๓๒๒) (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับ. เพราะตรัสไว้ว่า "ความสงบระงับย่อมเป็นไปเพื่อสุข" (ปริวารปาฬิ ๓๖๖) และเพราะตรัสไว้ว่า "ผู้มีกายสงบระงับย่อมเสวยสุข" (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๒๖; สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ๕.๓๗๖; ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ๓.๓๒๒) (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อโสมนัส. เพราะสุขทางใจนั้นแลเรียกว่าโสมนัส. บทว่า "เพื่อการเสพ" หมายถึง การเสพอย่างยิ่งย่อมชื่อว่าการเสพ. การเสพซึ่งอะไร? เพราะสุขถูกกล่าวไว้ด้วยบทว่าโสมนัสที่อยู่ก่อนแล้ว สุขจึงสำเร็จแล้ว. และเพราะตรัสไว้ว่า "จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น" (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ๕.๒๖; สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ๕.๓๗๖; ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ๓.๓๒๒) สมาธิย่อมสำเร็จด้วยสุขนั้น. การเสพซึ่งสมาธิที่สำเร็จแล้วอย่างนี้. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อการเสพซึ่งสมาธินั้น หมายความว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้ชำนาญและมีกำลัง. บทว่า "เพื่อการเจริญ" หมายถึง เพื่อความเจริญแห่งสมาธินั้นนั่นเอง. บทว่า "เพื่อการกระทำให้มาก" หมายถึง เพื่อการกระทำสมาธินั้นซ้ำๆ อีก. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อการประดับตกแต่ง โดยเป็นมูลเหตุแห่งความไม่เดือดร้อนเป็นต้น และโดยการทำให้สำเร็จซึ่งเครื่องประดับตกแต่งมีสัทธินทรีย์เป็นต้นแห่งสมาธิ. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อบริขาร โดยการทำให้สำเร็จซึ่งสัมภาระแห่งสมาธิมีความไม่เดือดร้อนเป็นต้น. เพราะในบทว่า "บริขารแห่งชีวิตเหล่านี้ใดที่บรรพชิตพึงแสวงหา" เป็นต้น (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ ๑.๑๙๒) บทว่า "บริขาร" ในที่นี้มีความหมายว่า "สัมภาระ" (เครื่องประกอบ). แต่ในบทว่า "รถมีศีลเป็นเครื่องประดับ มีฌานเป็นเพลา มีความเพียรเป็นล้อ" เป็นต้น (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๓.๕๔) มีความหมายว่า "เครื่องประดับ". และในบทว่า "ย่อมเป็นเมืองที่แวดล้อมด้วยบริขารแห่งเมือง ๗ อย่าง" เป็นต้น (อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ๗.๖๗) มีความหมายว่า "บริวาร". แต่ในที่นี้ (ปฏิสัมภิทามรรค) เพราะบทว่า "เครื่องประดับ" และ "บริวาร" มาแยกกัน จึงกล่าวว่ามีความหมายว่า "สัมภาระ". และความหมายว่า "สัมภาระ" นั้นก็คือความหมายว่า "ปัจจัย" นั่นเอง. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อบริวาร โดยความเป็นมูลเหตุ และโดยการทำให้สำเร็จซึ่งความสมบูรณ์แห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่ประกอบด้วยสมาธิ. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์ โดยการทำให้สำเร็จซึ่งความเป็นธรรมอันบริบูรณ์ โดยการถึงซึ่งความเป็นบาทฐานแห่งสมาธิและวิปัสสนา และโดยการถึงซึ่งความเป็นผู้ชำนาญ.

Evaṃ sīlūpanissayena sabbākāraparipūraṃ samādhiṃ dassetvā idāni ‘‘samāhite citte yathābhūtaṃ jānāti passati, yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati, nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccatī’’ti (paṭi. ma. 1.73; dī. ni. 3.359) vacanato sīlamūlakāni samādhipadaṭṭhānāni yathābhūtañāṇadassanādīni dassento ekantanibbidāyātiādimāha. Nibbidāya hi dassitāya tassā padaṭṭhānabhūtaṃ yathābhūtañāṇadassanaṃ [Pg.212] dassitameva hoti. Tasmiñhi asiddhe nibbidā na sijjhatīti. Tāni pana vuttatthāneva. Yathābhūtañāṇadassanaṃ panettha sappaccayanāmarūpapariggaho.

เมื่อแสดงสมาธิที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงโดยมีศีลเป็นอุปนิสัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) เมื่อแสดงญาณทัสสนะตามความเป็นจริงเป็นต้น อันมีสมาธิเป็นบาทฐาน มีศีลเป็นมูลเหตุ เพราะตรัสไว้ว่า "เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้ ย่อมเห็นตามความเป็นจริง ผู้รู้ ผู้เห็นตามความเป็นจริง ย่อมหน่าย ผู้หน่ายย่อมคลายกำหนัด ผู้คลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๗๓; ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ๓.๓๕๙) จึงกล่าวบทว่า "เพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว" เป็นต้น. เพราะเมื่อแสดงนิพพิทาแล้ว ญาณทัสสนะตามความเป็นจริงอันเป็นบาทฐานแห่งนิพพิทานั้น ก็เป็นอันแสดงแล้วนั่นเอง. เพราะเมื่อญาณทัสสนะนั้นยังไม่สำเร็จ นิพพิทาก็ย่อมไม่สำเร็จ. แต่บทเหล่านั้น (นิพพิทาเป็นต้น) มีความหมายที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. ส่วนญาณทัสสนะตามความเป็นจริงในที่นี้ คือ การกำหนดรู้นามรูปพร้อมด้วยปัจจัย.

Evaṃ amatamahānibbānapariyosānaṃ sīlappayojanaṃ dassetvā idāni tassa sīlassa adhisīlasikkhābhāvaṃ tammūlakā ca adhicittaadhipaññāsikkhā dassetukāmo evarūpānaṃ sīlānaṃ saṃvarapārisuddhi adhisīlantiādimāha. Tattha saṃvaroyeva pārisuddhi saṃvarapārisuddhi. Evarūpānaṃ apariyantabhūtānaṃ vivaṭṭanissitānaṃ sīlānaṃ saṃvarapārisuddhi vivaṭṭanissitattā sesasīlato adhikaṃ sīlanti adhisīlanti vuccati. Saṃvarapārisuddhiyā ṭhitaṃ cittanti edisāya sīlasaṃvarapārisuddhiyā patiṭṭhitaṃ cittaṃ suṭṭhu avippaṭisārādīnaṃ āvahanato na vikkhepaṃ gacchati, samādhismiṃ patiṭṭhātīti attho. Avikkhepoyeva pārisuddhi avikkhepapārisuddhi. So sabbamalavirahito nibbedhabhāgiyo samādhi sesasamādhito adhikattā adhicittanti vuccati. Cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho. Saṃvarapārisuddhiṃ sammā passatīti parisuddhaṃ sīlasaṃvaraṃ ñātapariññāvasena tīraṇapariññāvasena ca sammā passati, evameva avikkhepapārisuddhisaṅkhātaṃ parisuddhaṃ samādhiṃ sammā passati. Evaṃ passato cassa dassanasaṅkhātā pārisuddhi dassanapārisuddhi. Sāyeva sesapaññāya adhikattā adhipaññāti vuccati. Yo tatthāti yo tattha saṃvaraavikkhepadassanesu. Saṃvaraṭṭhoti saṃvarabhāvo. Evameva avikkhepaṭṭhadassanaṭṭhā ca veditabbā. Adhisīlameva sikkhā adhisīlasikkhā. Evaṃ itarāpi veditabbā.

เมื่อแสดงอานิสงส์แห่งศีลอันมีอมตมหานิพพานเป็นที่สุดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระเถระผู้ประสงค์จะแสดงความเป็นอธิศีลสิกขาแห่งศีลนั้น และอธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา อันมีศีลนั้นเป็นมูลเหตุ จึงกล่าวบทว่า "ความบริสุทธิ์แห่งความสำรวมแห่งศีลทั้งหลายมีอย่างนี้ ชื่อว่าอธิศีล" เป็นต้น. ในบทนั้น ความสำรวมนั่นเองคือความบริสุทธิ์ ชื่อว่าความบริสุทธิ์แห่งความสำรวม. ความบริสุทธิ์แห่งความสำรวมแห่งศีลทั้งหลายมีอย่างนี้ อันไม่มีที่สุด อันอาศัยวิวัฏฏะ (โลกุตตรธรรม ๙) ย่อมชื่อว่าอธิศีล เพราะเป็นศีลที่ยิ่งกว่าศีลที่เหลือ เพราะอาศัยวิวัฏฏะ. บทว่า "จิตที่ตั้งมั่นในความบริสุทธิ์แห่งความสำรวม" หมายความว่า จิตที่ตั้งมั่นในความบริสุทธิ์แห่งความสำรวมในศีลเช่นนี้ ย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน เพราะนำมาซึ่งความไม่เดือดร้อนเป็นต้นอย่างดี ย่อมตั้งมั่นในสมาธิ. ความไม่ฟุ้งซ่านนั่นเองคือความบริสุทธิ์ ชื่อว่าความบริสุทธิ์แห่งความไม่ฟุ้งซ่าน. สมาธินั้นอันปราศจากมลทินทั้งปวง อันเป็นส่วนแห่งความหน่าย ย่อมชื่อว่าอธิจิตต์ เพราะเป็นสมาธิที่ยิ่งกว่าสมาธิที่เหลือ. เพราะในที่นี้ สมาธิถูกแสดงด้วยคำว่า "จิต" เป็นประธาน. บทว่า "ย่อมเห็นความบริสุทธิ์แห่งความสำรวมโดยชอบ" หมายความว่า ย่อมเห็นความสำรวมในศีลที่บริสุทธิ์โดยชอบ ด้วยญาตปริญญาและตีรณปริญญา และย่อมเห็นสมาธิที่บริสุทธิ์อันนับว่าเป็นความบริสุทธิ์แห่งความไม่ฟุ้งซ่านโดยชอบอย่างนั้นนั่นเอง. ความบริสุทธิ์อันนับว่าการเห็นของผู้เห็นอย่างนี้ ย่อมชื่อว่าทัสสนปริสุทธิ. ทัสสนปริสุทธินั้นนั่นเอง ย่อมชื่อว่าอธิปัญญา เพราะเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่าปัญญาที่เหลือ. บทว่า "ในบรรดาธรรมเหล่านั้นใด" หมายถึง ในบรรดาความสำรวม ความไม่ฟุ้งซ่าน และการเห็นเหล่านั้นใด. บทว่า "ความสำรวม" หมายถึง ความเป็นแห่งความสำรวม. บทว่า "ความไม่ฟุ้งซ่าน" และ "การเห็น" ก็พึงทราบอย่างนั้นนั่นเอง. อธิศีลนั่นเองคือสิกขา ชื่อว่าอธิศีลสิกขา. สิกขาที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้.

Evaṃ tisso sikkhāyo dassetvā idāni tāsaṃ pāripūrikkamaṃ dassetuṃ imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhatītiādimāha. Tassattho – paccekaṃ paripūretuṃ āvajjantopi sikkhati nāma, āvajjetvā ‘‘ayaṃ nāma sikkhā’’ti jānantopi sikkhati nāma, jānitvā punappunaṃ passantopi sikkhati nāma, passitvā yathādiṭṭhaṃ paccavekkhantopi sikkhati nāma, paccavekkhitvā tattheva cittaṃ acalaṃ katvā patiṭṭhapentopi sikkhati nāma, taṃtaṃsikkhāsampayuttasaddhāvīriyasatisamādhipaññāhi sakasakakiccaṃ karontopi sikkhati nāma, abhiññeyyābhijānanādikālepi taṃ taṃ kiccaṃ karonto tissopi sikkhāyo sikkhati nāmāti. Puna pañca sīlānītiādīni vuttatthāneva. Arahattamaggena sabbakilesānantiādīsu pana [Pg.213] arahantānaṃ suṭṭhu vippaṭisārādiabhāvato āsevanādibhāvato ca tāni padāni yujjanteva. Ekantanibbidāyātiādīni pana satipaṭṭhānasammappadhānāni viya maggakkhaṇeyeva yojetabbāni.

พระเถระกล่าวคำมีอาทิว่า 'ผู้พิจารณาสิกขา ๓ เหล่านี้ ย่อมศึกษา' เพื่อแสดงลำดับแห่งความบริบูรณ์ของสิกขาเหล่านั้นในบัดนี้ หลังจากที่ได้แสดงสิกขา ๓ อย่างนั้นแล้ว อรรถแห่งบทนั้นคือ: แม้ผู้พิจารณาเพื่อยังสิกขาแต่ละอย่างให้บริบูรณ์ ย่อมชื่อว่าศึกษา, แม้ผู้รู้ว่า 'นี้ชื่อว่าสิกขา' หลังจากพิจารณาแล้ว ย่อมชื่อว่าศึกษา, แม้ผู้เห็นซ้ำๆ อีกหลังจากรู้แล้ว ย่อมชื่อว่าศึกษา, แม้ผู้พิจารณาทบทวนตามที่เห็นแล้วหลังจากเห็นแล้ว ย่อมชื่อว่าศึกษา, แม้ผู้ตั้งจิตให้มั่นคงในสิกขาที่เห็นนั้นแหละหลังจากพิจารณาทบทวนแล้ว ย่อมชื่อว่าศึกษา, แม้ผู้กระทำกิจของตนๆ ด้วยศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา ที่ประกอบด้วยสิกขาแต่ละอย่าง ย่อมชื่อว่าศึกษา, แม้ในกาลแห่งการรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่งเป็นต้น ผู้กระทำกิจนั้นๆ ย่อมชื่อว่าศึกษาสิกขา ๓ ทั้งหมด อนึ่ง บทมีอาทิว่า 'ศีล ๕' เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแล แต่ในบทมีอาทิว่า 'ด้วยอรหัตตมรรคซึ่งกิเลสทั้งปวง' เป็นต้น บทเหล่านั้นย่อมสมควรนั่นแล เพราะพระอรหันต์ทั้งหลายไม่มีความเดือดร้อนเป็นต้นอย่างยิ่ง และเพราะมีการเสพเป็นต้น อนึ่ง บทมีอาทิว่า 'เพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว' เป็นต้น พึงประกอบในขณะแห่งมรรคเท่านั้น เหมือนสติปัฏฐานและสัมมัปปธาน

42.

๔๒.

Saṃvarapārisuddhiṃ sammā passati, avikkhepapārisuddhiṃ sammā passatīti idaṃ pana vacanadvayaṃ phalasamāpattatthāya vipassanāvasena yojetabbaṃ, dutiyavacanaṃ pana nirodhasamāpattatthāya vipassanāvasenāpi yujjati. Āvajjanto sikkhatītiādīsu pañcasu vacanesu arahato sikkhitabbābhāvepi asekkhasīlakkhandhādisabhāvato ‘‘sikkhatī’’ti vuttanti veditabbaṃ. Saddhāya adhimuccanto sikkhatītiādīni pana maggakkhaṇaññeva sandhāya vuttāni. Aññānipi upacārappanāvipassanāmaggavasena vuttāni vacanāni yathāyogaṃ yojetabbānīti.

แต่บท ๒ บทนี้ว่า 'ย่อมเห็นความบริสุทธิ์แห่งสังวรโดยชอบ, ย่อมเห็นความบริสุทธิ์แห่งอวิกเขปโดยชอบ' พึงประกอบด้วยอำนาจวิปัสสนา เพื่อผลสมาบัติ ส่วนบทที่สองนั้น ย่อมสมควรด้วยอำนาจวิปัสสนา เพื่อนิโรธสมาบัติด้วย พึงทราบว่า ในบท ๕ บทมีอาทิว่า 'ผู้พิจารณา ย่อมศึกษา' เป็นต้น แม้เมื่อไม่มีสิกขาที่พระอรหันต์พึงศึกษา แต่เพราะความเป็นแห่งอเสกขสีลขันธ์เป็นต้น จึงได้กล่าวว่า 'ย่อมศึกษา' ดังนี้ อนึ่ง บทมีอาทิว่า 'ผู้เชื่อมั่นด้วยศรัทธา ย่อมศึกษา' เป็นต้น ได้ถูกกล่าวโดยอ้างถึงขณะแห่งมรรคเท่านั้น แม้บทอื่นๆ ที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งอุปจารสมาธิ อัปปนาสมาธิ วิปัสสนา และมรรค พึงประกอบตามสมควร

Sīlamayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงญาณอันเกิดจากศีล จบแล้ว

3. Samādhibhāvanāmayañāṇaniddesavaṇṇanā

๓. คำอธิบายการแสดงญาณอันเกิดจากการเจริญสมาธิ

43. Samādhibhāvanāmayañāṇaniddese ādito tāva ekakato paṭṭhāya yāva dasakā samādhippabhedaṃ dassento eko samādhītiādimāha. Tattha cittassa ekaggatāti nānārammaṇavikkhepābhāvato ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ uttamaṃ assāti ekaggo, ekaggassa bhāvo ekaggatā. Sā pana ekaggatā cittassa, na sattassāti dassanatthaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ. Duke lokiyoti loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ, tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttoti lokiyo. Lokuttaroti uttiṇṇoti uttaro, loke apariyāpannabhāvena lokato uttaroti lokuttaro. Tike savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro. Evaṃ avitakkaavicāro. Vitakkavicāresu vicārova mattā pamāṇaṃ etassāti vicāramatto, vicārato utthari vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchatīti attho. Avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto. Tīsupi vicchedaṃ katvāpi paṭhanti. Catukkapañcakā vuttatthā[Pg.214]. Chakke punappunaṃ uppajjanato satiyeva anussati, pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satītipi anussati, buddhaṃ ārabbha uppannā anussati bauddhānussati. Arahatādibuddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tassā buddhānussatiyā vasena cittassa ekaggatāyeva uddhaccasaṅkhātassa vikkhepassa paṭipakkhabhāvato na vikkhepoti avikkhepo. Dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati. Svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati. Suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati. Attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati. Attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ.

๔๓. ในสมาธิภาวนามยญาณนิเทศ ในเบื้องต้นก่อน พระเถระกล่าวคำมีอาทิว่า 'สมาธิอย่างหนึ่ง' โดยแสดงความแตกต่างแห่งสมาธิ เริ่มตั้งแต่เอกกะจนถึงทสกะ ในบทนั้น บทว่า 'เอกัคคตาแห่งจิต' นั้นคือ เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านในอารมณ์ต่างๆ จิตนั้นมีอารมณ์อันเดียวเป็นเลิศ เป็นยอด จึงชื่อว่าเอกัคคะ ความเป็นแห่งเอกัคคะ ชื่อว่าเอกัคคตา แต่เพื่อแสดงว่าเอกัคคตานั้นเป็นของจิต ไม่ใช่ของสัตว์ จึงกล่าวว่า 'จิตฺตสฺส' ในหมวด ๒ บทว่า 'โลกิยะ' นั้นคือ วัฏฏะชื่อว่าโลก ด้วยอรรถว่าย่อมแตกสลาย ย่อมทำลาย เพราะความเป็นผู้เข้าไปอยู่ในโลกนั้น จึงชื่อว่าโลกิยะ บทว่า 'โลกุตตระ' นั้นคือ ผู้ข้ามพ้นแล้ว ชื่อว่าอุตตระ เพราะความเป็นผู้ไม่เข้าไปอยู่ในโลก จึงชื่อว่าโลกุตตระ คือพ้นจากโลก ในหมวด ๓ สมาธินั้นมีวิตกด้วย มีวิจารด้วย จึงชื่อว่าสวิตกฺกสวิจาโร อวิตกฺกอวิจาโร ก็ฉันนั้น สมาธินั้นมีวิจารเท่านั้นเป็นประมาณในวิตกและวิจาร จึงชื่อว่าวิจารมัตโต อรรถว่า ย่อมไม่ถึงความประกอบพร้อมด้วยวิตกยิ่งกว่าวิจาร สมาธินั้นไม่มีวิตกด้วย มีวิจารเท่านั้นเป็นประมาณด้วย จึงชื่อว่าอวิตกฺกวิจารมตฺโต แม้ใน ๓ บทนี้ ก็อ่านโดยแยกบทกันได้ หมวด ๔ และหมวด ๕ มีอรรถที่กล่าวแล้ว ในหมวด ๖ เพราะเกิดขึ้นบ่อยๆ สตินั่นแหละชื่อว่าอนุสสติ หรือเพราะเป็นไปในฐานะที่พึงให้เป็นไปเท่านั้น สติที่สมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา จึงชื่อว่าอนุสสติ อนุสสติที่เกิดขึ้นปรารภพระพุทธเจ้า ชื่อว่าพุทธานุสสติ คำนี้เป็นชื่อของสติที่มีคุณของพระพุทธเจ้ามีอรหันต์เป็นต้นเป็นอารมณ์ เพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่านอันนับว่าอุทธัจจะ ด้วยอำนาจแห่งพุทธานุสสตินั้น เอกัคคตาแห่งจิตจึงไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอวิกเขป อนุสสติที่เกิดขึ้นปรารภพระธรรม ชื่อว่าธัมมานุสสติ คำนี้เป็นชื่อของสติที่มีคุณของพระธรรมมีสวากขาตธรรมเป็นต้นเป็นอารมณ์ อนุสสติที่เกิดขึ้นปรารภพระสงฆ์ ชื่อว่าสังฆานุสสติ คำนี้เป็นชื่อของสติที่มีคุณของพระสงฆ์มีสุปฏิปันนธรรมเป็นต้นเป็นอารมณ์ อนุสสติที่เกิดขึ้นปรารภศีล ชื่อว่าสีลานุสสติ คำนี้เป็นชื่อของสติที่มีคุณของศีลมีอขันฑตาเป็นต้นของตนเป็นอารมณ์ อนุสสติที่เกิดขึ้นปรารภจาคะ ชื่อว่าจาคานุสสติ คำนี้เป็นชื่อของสติที่มีคุณของจาคะมีมุตตจาคตาเป็นต้นของตนเป็นอารมณ์ อนุสสติที่เกิดขึ้นปรารภเทวดา ชื่อว่าเทวตานุสสติ คำนี้เป็นชื่อของสติที่มีคุณของตนมีศรัทธาเป็นต้นเป็นอารมณ์ โดยตั้งเทวดาไว้ในฐานะเป็นพยาน

Sattake samādhikusalatāti ekavidhādibhedena anekabhede samādhimhi ‘‘ayamevaṃvidho samādhi, ayamevaṃvidho samādhī’’ti chekabhāvo. Samādhiparicchedakapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. Samādhiuppādanavidhānepi chekabhāvo samādhikusalatā.

ในหมวด ๗ บทว่า 'สมาธิกุสลตา' นั้นคือ ความเป็นผู้ฉลาดในสมาธิที่มีความแตกต่างกันหลายอย่าง มีเอกวิธะเป็นต้น ว่า 'สมาธินี้มีอย่างนี้, สมาธินี้มีอย่างนี้' คำนี้เป็นชื่อของปัญญาที่จำแนกสมาธิ แม้ในวิธีการยังสมาธิให้เกิดขึ้น ความเป็นผู้ฉลาดก็ชื่อว่าสมาธิกุสลตา

Samādhissa samāpattikusalatāti uppāditassa samādhissa samāpajjane chekabhāvo. Etena samāpajjanavasitā vuttā hoti.

บทว่า 'สมาธิสมาปัตติกุสลตา' นั้นคือ ความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าถึงสมาธิที่เกิดขึ้นแล้ว ด้วยบทนี้ ความชำนาญในการเข้าถึงสมาธิ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว

Samādhissa ṭhitikusalatāti samāpannassa samādhissa santativasena yathāruci ṭhapane chekabhāvo. Etena adhiṭṭhānavasitā vuttā hoti. Atha vā nimittaggahaṇena cassa puna te ākāre sampādayato appanāmattameva ijjhati, na ciraṭṭhānaṃ. Ciraṭṭhānaṃ pana samādhiparipanthānaṃ dhammānaṃ suvisodhitattā hoti. Yo hi bhikkhu kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandaṃ na suṭṭhu vikkhambhetvā, kāyapassaddhivasena kāyaduṭṭhullaṃ na suppaṭippassaddhaṃ katvā, ārambhadhātumanasikārādivasena thinamiddhaṃ na suṭṭhu paṭivinodetvā, samathanimittamanasikārādivasena uddhaccakukkuccaṃ na suṭṭhu samūhataṃ katvā, aññepi samādhiparipanthe dhamme na suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so avisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya, asuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca khippameva nikkhamati. Yo pana samādhiparipanthe [Pg.215] dhamme suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so suvisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya, suparisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca sakalampi divasabhāgaṃ antosamāpattiyaṃyeva hoti. Tenāhu porāṇā –

ความฉลาดในการดำรงอยู่ของสมาธิ คือความเชี่ยวชาญในการตั้งอัปปนาสมาธิที่เข้าถึงแล้วให้ดำรงอยู่ตามความพอใจด้วยอำนาจแห่งความต่อเนื่อง ด้วยบทนี้ ชื่อว่าอธิษฐานวสีได้ถูกกล่าวไว้แล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อบุคคลนั้นถือเอานิมิตแล้ว บำเพ็ญอาการ (สัปปายะ) เหล่านั้นอีก อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จเพียงชั่วขณะ (คือเพียง 2-3 ขณะ) ไม่ดำรงอยู่ได้นาน ส่วนสมาธิย่อมดำรงอยู่ได้นาน เพราะธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิถูกชำระล้างดีแล้ว จริงอย่างนั้น ภิกษุใดแล ไม่ข่มกามฉันทะให้ดีด้วยการพิจารณาโทษในกามเป็นต้น ไม่ระงับความกระวนกระวายทางกายให้สงบดีด้วยอำนาจแห่งกายปัสสัทธิ ไม่บรรเทาถีนมิทธะให้ดีด้วยการมนสิการอารัมภธาตุเป็นต้น ไม่กำจัดอุทธัจจกุกกุจจะให้ดีด้วยการมนสิการสมถนิมิตเป็นต้น และไม่ชำระธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิอื่นๆ ให้ดีแล้วเข้าฌาน ภิกษุนั้นย่อมออกจากฌานโดยเร็ว เหมือนภมรที่เข้าไปในรังที่ไม่สะอาด หรือเหมือนพระราชาที่เข้าไปในอุทยานที่ไม่สะอาด ส่วนภิกษุใดชำระธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิให้ดีแล้วเข้าฌาน ภิกษุนั้นย่อมอยู่ในสมาบัติได้ตลอดทั้งวัน เหมือนภมรที่เข้าไปในรังที่สะอาดดีแล้ว หรือเหมือนพระราชาที่เข้าไปในอุทยานที่บริสุทธิ์ดีแล้ว เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายในกาลก่อนจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Kāmesu chandaṃ paṭighaṃ vinodaye, uddhaccathīnaṃ vicikicchapañcamaṃ;

Vivekapāmojjakarena cetasā, rājāva suddhantagato tahiṃ rame’’ti.

พึงบรรเทาความพอใจในกามและความขัดเคืองใจ อุทธัจจะ ถีนมิทธะ และวิจิกิจฉาอันเป็นที่ 5 ด้วยจิตที่ทำวิเวกและปราโมทย์ให้เกิดขึ้น พึงยินดีในที่นั้น เหมือนพระราชาผู้เสด็จเข้าสู่พระราชอุทยานอันบริสุทธิ์

Tasmā ‘‘ciraṭṭhitikāmena pāripanthikadhamme sodhetvā jhānaṃ samāpajjitabba’’nti vuttattā taṃ vidhiṃ sampādetvā samādhissa ciraṭṭhitikaraṇe chekabhāvoti vuttaṃ hoti.

เพราะเหตุนั้น เมื่อมีการกล่าวไว้ว่า 'ผู้หวังจะให้สมาธิดำรงอยู่ได้นาน พึงชำระธรรมอันเป็นปฏิปักษ์แล้วจึงเข้าฌาน' ดังนี้ จึงมีความหมายว่า ความเป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้ดำรงอยู่ได้นาน ด้วยการบำเพ็ญวิธีนั้นให้บริบูรณ์

Samādhissa vuṭṭhānakusalatāti santativasena yathāruci pavattassa samādhissa yathāparicchinnakāleyeva vuṭṭhānena samādhissa vuṭṭhāne chekabhāvo. ‘‘Yassa hi dhammaṃ puriso vijaññā’’tiādīsu (jā. 1.10.152) viya nissakkatthe vā sāmivacanaṃ katanti veditabbanti. Etena vuṭṭhānavasitā vuttā hoti.

ความฉลาดในการออกจากสมาธิ คือความเชี่ยวชาญในการออกจากอัปปนาสมาธิที่ดำเนินไปตามความพอใจด้วยอำนาจแห่งความต่อเนื่อง ในกาลที่กำหนดไว้เท่านั้น พึงทราบว่า ในบทมีอาทิว่า 'Yassa hi dhammaṃ puriso vijaññā' ท่านใช้สามีวิภัตติในอรรถแห่งนิสสัคคะ ด้วยบทนี้ ชื่อว่าวุฏฐานวสีได้ถูกกล่าวไว้แล้ว

Samādhissa kallatākusalatāti agilānabhāvo arogabhāvo kallatā. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti (pārā. 151). Anaṅgaṇasuttavatthasuttesu (ma. ni. 1.57 ādayo, 70 ādayo) vuttānaṃ jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena ca abhijjhādīnaṃ cittassa upakkilesānaṃ vigamena ca samādhissa agilānabhāvakaraṇe chekabhāvo samādhissa kallatākusalatā, kilesagelaññarahitabhāve kusalatāti vuttaṃ hoti. Atha vā kallatāti kammaññatā kammaññatāpariyāyattā kallavacanassa. ‘‘Yā cittassa akallatā akammaññatā’’ti (dha. sa. 1162) hi vuttaṃ ‘‘kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacitta’’nti (dī. ni. 1.298; ma. ni. 2.395; mahāva. 26) ca. Ettha kallasaddo kammaññattho. Tasmā kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato kasiṇānulomapaṭilomato jhānānulomato jhānapaṭilomato [Pg.216] jhānānulomapaṭilomato jhānukkantikato kasiṇukkantikato jhānakasiṇukkantikato aṅgasaṅkantito ārammaṇasaṅkantito aṅgārammaṇasaṅkantito aṅgavavatthānato ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahi ākārehi, aṅgārammaṇavavatthānatoti iminā saha pañcadasahi vā ākārehi cittaparidamanena samādhissa kammaññabhāvakaraṇe kusalabhāvoti vuttaṃ hoti.

ความฉลาดในการทำให้สมาธิควรแก่การงาน คือความไม่มีโรค ความไม่มีอาพาธ ชื่อว่า กัลลตา เพราะคนป่วยท่านเรียกว่า อกัลละ (ผู้ไม่ควรแก่การงาน) แม้ในพระวินัยก็กล่าวไว้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าไม่ใช่ผู้ไม่ควรแก่การงาน' ความฉลาดในการทำสมาธิที่ได้แล้วให้เป็นสภาพไม่มีโรค คือไม่มีกิเลสเพียงดังโรค ด้วยความไม่มีอกุศลธรรมทั้งหลายอันมีความพอใจในอารมณ์ต่างๆ เป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อการได้ฌานตามที่กล่าวไว้ในอานังคณสูตรและวัตถสูตร และด้วยความปราศจากอุปกิเลสของจิตมีอภิชฌาเป็นต้น ชื่อว่าความฉลาดในการทำให้สมาธิควรแก่การงาน มีคำอธิบายว่า ความเป็นผู้ฉลาดในภาวะที่ปราศจากความป่วยไข้คือกิเลส อีกนัยหนึ่ง กัลลตา คือ ความควรแก่การงาน เพราะคำว่า กัลละ เป็นไวพจน์ของคำว่า กัมมัญญตา ดังที่มีคำกล่าวไว้ว่า 'ความไม่ควรแก่การงาน ความไม่เหมาะแก่การงานแห่งจิตใด' และว่า 'จิตที่ควรแก่การงาน จิตที่อ่อนโยน จิตที่ปราศจากนิวรณ์' ในที่นี้ คำว่า กัลละ มีอรรถว่า ควรแก่การงาน เพราะเหตุนั้น จึงมีความหมายว่า ความเป็นผู้ฉลาดในการทำอัปปนาสมาธิให้เป็นสภาพที่ควรแก่การงาน ด้วยการฝึกจิตด้วยอาการ 14 อย่างเหล่านี้ คือ โดยอนุโลมแห่งกสิณ โดยปฏิโลมแห่งกสิณ โดยอนุโลมและปฏิโลมแห่งกสิณ โดยอนุโลมแห่งฌาน โดยปฏิโลมแห่งฌาน โดยอนุโลมและปฏิโลมแห่งฌาน โดยการก้าวสลับฌาน โดยการก้าวสลับกสิณ โดยการก้าวสลับฌานและกสิณ โดยการก้าวสลับองค์ฌาน โดยการก้าวสลับอารมณ์ โดยการก้าวสลับองค์ฌานและอารมณ์ โดยการกำหนดองค์ฌาน โดยการกำหนดอารมณ์ หรือด้วยอาการ 15 อย่างรวมกับความกำหนดองค์และอารมณ์

Samādhissa gocarakusalatāti samādhissa gocaresu kasiṇādīsu ārammaṇesu taṃ taṃ jhānaṃ samāpajjitukāmatāya yathāruci āvajjanakaraṇavasena tesu ārammaṇesu chekabhāvo. Etena kasiṇāvajjanavasena āvajjanavasitā vuttā hoti. Atha vā tasmiṃ tasmiṃ disābhāge kasiṇapharaṇavasena evaṃ phuṭṭhassa kasiṇassa ciraṭṭhānavasena ca samādhissa gocaresu chekabhāvo.

ความฉลาดในโคจรของสมาธิ คือความเชี่ยวชาญในอารมณ์มีกสิณเป็นต้น อันเป็นโคจรของสมาธิ ในการทำอาวัชชนะตามความพอใจ ด้วยความปรารถนาจะเข้าฌานนั้นๆ ในอารมณ์เหล่านั้น ด้วยบทนี้ ชื่อว่าอาวัชชนวสีได้ถูกกล่าวไว้แล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง ความเชี่ยวชาญในโคจรของสมาธิ ด้วยอำนาจแห่งการแผ่กสิณไปในทิศทางนั้นๆ และด้วยอำนาจแห่งการดำรงอยู่ได้นานของกสิณที่แผ่ไปแล้วอย่างนั้น

Samādhissa abhinīhārakusalatāti ekattanayena heṭṭhāheṭṭhāsamādhiṃ uparūparisamādhibhāvūpanayanena abhinīharaṇe abhininnāmane chekabhāvo. Upacārajjhānañhi vasippattaṃ paṭhamajjhānatthāya vipassanatthāya vā abhinīharati, evaṃ paṭhamajjhānādīni dutiyajjhānādiatthāya vipassanatthāya vā, catutthajjhānaṃ arūpasamāpattatthāya abhiññatthāya vipassanatthāya vā, ākāsānañcāyatanādayo viññāṇañcāyatanādiatthāya vipassanatthāya vā abhinīharatīti evaṃ samādhissa tattha tattha abhinīhārakusalatā. Yasmā pana kusalatā nāma paññā, sā samādhi na hoti, tasmā samādhipariṇāyakapaññāvasena sattavidho samādhi vuttoti veditabbo.

ความฉลาดในการน้อมไปของสมาธิ คือความเชี่ยวชาญในการน้อมไป หรือน้อมใจไปสู่สมาธิเบื้องสูงขึ้นไป ด้วยการนำสมาธิเบื้องต่ำลงไปสู่ความเป็นสมาธิเบื้องสูงขึ้นไป ด้วยเอกัตตานัย จริงอยู่ โยคีบุคคลย่อมน้อมอุปจารฌานที่ถึงความชำนาญแล้วไปเพื่อปฐมฌาน หรือเพื่อวิปัสสนา ย่อมน้อมปฐมฌานเป็นต้นไปเพื่อทุติยฌานเป็นต้น หรือเพื่อวิปัสสนาอย่างนั้น ย่อมน้อมจตุตถฌานไปเพื่ออรูปสมาบัติ เพื่ออภิญญา หรือเพื่อวิปัสสนา ย่อมน้อมอากาสานัญจายตนฌานเป็นต้นไปเพื่อวิญญาณัญจายตนฌานเป็นต้น หรือเพื่อวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าความฉลาดในการน้อมไปของสมาธิในที่นั้นๆ แต่เพราะความฉลาด (กุศลตา) ชื่อว่าปัญญา ปัญญานั้นไม่ใช่สมาธิ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า สมาธิ 7 อย่างนี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปัญญาที่เป็นประธานของสมาธิ

Keci pana ācariyā ‘‘samādhikusalatāti yena manasikārena cittaṃ na vikkhipati, tattha kusalatā. Samāpattikusalatāti yena manasikārena samāpajjantassa jhānaṅgāni pātubhavanti, tattha kusalatā. Ṭhitikusalatāti yena manasikārena appito samādhi na vikkhipati, tattha kusalatā. Vuṭṭhānakusalatāti nīvaraṇavuṭṭhānaṃ jānāti paṭhamajjhāne, aṅgavuṭṭhānaṃ jānāti tīsu jhānesu, ārammaṇavuṭṭhānaṃ jānāti arūpasamāpattīsu, vikkhepavuṭṭhānaṃ jānāti visayādhimattesu, sacchandavuṭṭhānaṃ jānāti pariyantakāle ca avasānakaraṇīyakāle ca. Kallatākusalatāti cittaphāsutāya [Pg.217] sarīraphāsutāya āhāraphāsutāya senāsanaphāsutāya puggalaphāsutāya ca samādhissa kallatā hotīti jānāti. Gocarakusalatāti ārammaṇassa paricchedaṃ kātuṃ jānāti, disāpharaṇaṃ kātuṃ jānāti, vaḍḍhetuṃ jānāti. Abhinīhārakusalatāti tattha tattha sammā manasikārena cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti, upacāre vasippatte paṭhamajjhāne abhinīharati, evaṃ uparūparijhānesu abhiññāsu arūpasamāpattīsu vipassanāsu ca abhinīharati. Evaṃ tattha tattha abhinīhārakusalatā’’ti evametesaṃ padānaṃ atthaṃ vaṇṇayanti.

อาจารย์บางพวกย่อมพรรณนาอรรถแห่งบทเหล่านั้นดังนี้ว่า ความเป็นผู้ฉลาดในสมาธิ (สมาธิกุสลตา) คือ ความเป็นผู้ฉลาดในมนสิการใดที่ทำให้จิตไม่ฟุ้งซ่าน ความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ (สมาปัตติกุสลตา) คือ ความเป็นผู้ฉลาดในมนสิการใดที่ทำให้องค์ฌานปรากฏแก่ผู้เข้าฌาน ความเป็นผู้ฉลาดในการดำรงอยู่ (ฐิติกุสลตา) คือ ความเป็นผู้ฉลาดในมนสิการใดที่ทำให้อัปปนาสมาธิที่เข้าถึงแล้วไม่ฟุ้งซ่าน ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ (วุฏฐานกุสลตา) คือ ย่อมรู้การออกจากนิวรณ์ในปฐมฌาน ย่อมรู้การออกจากองค์ฌานในฌาน 3 (ที่เหลือ) ย่อมรู้การออกจากอารมณ์ในอรูปสมาบัติ ย่อมรู้การออกจากความฟุ้งซ่านในฌานที่มีอารมณ์ยิ่งด้วยวิสัยมีสัตตบัญญัติเป็นต้น ย่อมรู้การออกจากสมาบัติด้วยความพอใจของตนในกาลที่กำหนดไว้ก่อนเข้าสมาบัติและในกาลที่พึงทำที่สุดด้วยการออกจากฌานที่เข้าแล้ว ความเป็นผู้ฉลาดในความสมควร (กัลลตากุสลตา) คือ ย่อมรู้ว่าความสมควรแห่งอัปปนาสมาธิย่อมมีด้วยความผาสุกแห่งจิต ด้วยความผาสุกแห่งกาย ด้วยความผาสุกแห่งอาหาร ด้วยความผาสุกแห่งเสนาสนะ และด้วยความผาสุกแห่งบุคคล ความเป็นผู้ฉลาดในโคจร (โคจรกุสลตา) คือ ย่อมรู้เพื่อกระทำซึ่งการกำหนดอารมณ์ ย่อมรู้เพื่อกระทำซึ่งการแผ่ไปในทิศ ย่อมรู้เพื่อกระทำซึ่งการเจริญกสิณ ความเป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไป (อภินีหารกุสลตา) คือ ย่อมนำจิตไป ย่อมน้อมจิตไปในที่นั้นๆ ด้วยมนสิการอันชอบ เมื่ออุปจารฌานถึงความชำนาญแล้ว ย่อมนำจิตไปในปฐมฌาน อย่างนี้ ย่อมนำจิตไปในฌานเบื้องสูงขึ้นไป ในอภิญญา ในอรูปสมาบัติ และในวิปัสสนา อย่างนี้ ชื่อว่าความเป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในที่นั้นๆ

Aṭṭhakaṃ vuttatthameva. Navake rūpāvacaroti ‘‘katame dhammā rūpāvacarā? Heṭṭhato brahmapārisajjaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā’’tiādinā (dha. sa. 1289) nayena vuttesu rūpāvacaradhammesu pariyāpanno. Tatrāyaṃ vacanattho – rūpakkhandhasaṅkhātaṃ rūpaṃ ettha avacarati, na kāmoti rūpāvacaro. Rūpakkhandhopi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpakkhandho rūpa’’ntiādīsu (yama. 1.khandhayamaka.2) viya. So pana brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmānaṃ parittābhaappamāṇābhaābhassarānaṃ parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhānaṃ asaññasattavehapphalānaṃ avihātappasudassasudassīakaniṭṭhānañca vasena soḷasavidho padeso. So rūpāvacarasaṅkhāto padeso uttarapadalopaṃ katvā ‘‘rūpa’’nti vuccati, tasmiṃ rūpe avacaratīti rūpāvacaro. Rūpabhavo vā rūpaṃ, tasmiṃ avacaratīti rūpāvacaraṃ. Kiñcāpi hi eso samādhi kāmabhavepi avacarati, yathā pana saṅgāme avacaraṇato saṅgāmāvacaroti laddhanāmo nāgo nagare carantopi saṅgāmāvacaroti vuccati, thalacarā jalacarā ca pāṇino athale ajale ca ṭhitāpi thalacarā jalacarāti vuccanti, evamayaṃ aññattha avacarantopi rūpāvacaroti vutto. Apica rūpabhavasaṅkhāte rūpe paṭisandhiṃ avacāretītipi rūpāvacaro. Hīnoti lāmako. Hīnuttamānaṃ majjhe bhavo majjho. Majjhimotipi pāṭho, soyevattho. Padhānabhāvaṃ nīto paṇīto, uttamoti attho. Ete pana āyūhanavasena veditabbā. Yassa hi āyūhanakkhaṇe chando vā hīno hoti vīriyaṃ vā cittaṃ vā vīmaṃsā vā, so hīno nāma. Yassa te dhammā majjhimā, so majjhimo. Yassa [Pg.218] paṇītā, so paṇīto. Uppāditamatto vā hīno, nātisubhāvito majjhimo, atisubhāvito vasippatto paṇīto. Arūpāvacaro rūpāvacare vuttanayānusārena veditabbo.

บทอัฏฐกะมีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในบทนวกะ คำว่า รูปาวจร คือ สงเคราะห์เข้าในรูปาวจรธรรมที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า ธรรมเหล่าไหนเป็นรูปาวจร? กระทำพรหมปาริสัชชาเบื้องล่างให้เป็นที่สุด กระทำเทวดาชั้นอกนิฏฐาเบื้องบนไว้ภายใน ดังนี้ (ในธัมมสังคณี 1289) ในบทว่า รูปาวจร นั้น มีอรรถแห่งพจน์ดังนี้ว่า รูปที่นับว่าเป็นรูปขันธ์ ย่อมเที่ยวไปในที่นี้ (คือในรูปภพนี้) กามไม่เที่ยวไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า รูปาวจร อนึ่ง รูปขันธ์ก็ชื่อว่า รูป เหมือนในบาลีมีอาทิว่า รูปขันธ์เป็นรูป (ในขันธยมก 1.2) อนึ่ง รูปาวจรนั้นเป็นภูมิ 16 แห่ง โดยความเป็นพรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิต มหาพรหม ปริตตาภา อัปปมาณาภา อาภัสสรา ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา สุภกิณหา อสัญญีสัตตา เวหัปผลา อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐา ภูมิที่นับว่าเป็นรูปาวจรนั้น กระทำการลบบทหลัง (คือ อวจร) ออกแล้ว ชื่อว่า รูป เพราะย่อมเที่ยวไปในรูปนั้น จึงชื่อว่า รูปาวจร หรือว่า รูปภพเป็นรูป ย่อมเที่ยวไปในรูปนั้น จึงชื่อว่า รูปาวจร ถึงแม้สมาธินี้จะเที่ยวไปในกามภพด้วยก็ตาม แต่เหมือนอย่างช้างที่ได้ชื่อว่า สังคามาวจร เพราะเที่ยวไปในสงคราม ถึงแม้จะเที่ยวไปในเมือง ก็ยังชื่อว่า สังคามาวจร และเหมือนอย่างสัตว์ที่เที่ยวไปในบกและในน้ำ ถึงแม้จะอยู่ในที่ไม่ใช่บกและไม่ใช่น้ำ ก็ยังชื่อว่า สัตว์บก สัตว์น้ำ ฉันใด สมาธินี้ถึงแม้จะเที่ยวไปในที่อื่น ก็ชื่อว่า รูปาวจร ฉันนั้น อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยังปฏิสนธิให้เที่ยวไปในรูปที่นับว่าเป็นรูปภพ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า รูปาวจร คำว่า หีน คือ เลวทราม ภาวะที่อยู่ท่ามกลางแห่งหีนและอุตตมะ ชื่อว่า มัชฌะ มีบทว่า มัชฌิมะ ก็มี อรรถนั้นนั่นเอง สมาธิที่ถูกนำไปสู่ความเป็นสภาวะที่ประธาน ชื่อว่า ประณีต อรรถว่า อุตตมะ (สูงสุด) อนึ่ง สมาธิเหล่านี้พึงทราบโดยการประกอบความเพียร สมาธิใดในขณะที่ประกอบความเพียร ฉันทะก็เลวทราม หรือวิริยะก็เลวทราม หรือจิตก็เลวทราม หรือวิมังจาก็เลวทราม สมาธินั้นชื่อว่า หีน สมาธิใดธรรมเหล่านั้นเป็นปานกลาง สมาธินั้นชื่อว่า มัชฌิมะ สมาธิใดธรรมเหล่านั้นประณีต สมาธินั้นชื่อว่า ประณีต หรือว่า สมาธิที่เกิดขึ้นเพียงเล็กน้อย ชื่อว่า หีน สมาธิที่ยังไม่เจริญดี ชื่อว่า มัชฌิมะ สมาธิที่เจริญดีแล้วถึงความชำนาญ ชื่อว่า ประณีต อรูปาวจรพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในรูปาวจร

Suññato samādhītiādīsu ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā’’ti vipassanāpaṭipāṭiyā vipassantassa anattānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā attavirahitesu saṅkhāresu suññato pavattā, tasmā suññatā nāma hoti. Tāya siddho ariyamaggasamādhi suññato samādhi nāma hoti, suññatavasena pavattasamādhīti attho. Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati. Aniccānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā niccanimittapaṭipakkhavasena pavattā, tasmā animittā nāma hoti. Tāya siddho ariyamaggasamādhi animitto samādhi nāma hoti, niccanimittavirahito samādhīti attho. Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati. Dukkhānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā paṇidhipaṭipakkhavasena pavattā, tasmā appaṇihitā nāma hoti. Tāya siddho ariyamaggasamādhi appaṇihito samādhi nāma hoti, paṇidhivirahito samādhīti attho. Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati. Tādisā eva tayo phalasamādhayopi etehiyeva tīhi samādhīhi gahitā hontīti veditabbā. Lokuttarasamādhīnaṃ pana paṇītattā hīnādibhedo na uddhaṭo.

ในบทมีอาทิว่า สุญญตสมาธิ เมื่อการออกจากมรรคเกิดขึ้นด้วยอนัตตานุปัสสนาแก่บุคคลผู้เห็นแจ้งด้วยลำดับแห่งวิปัสสนาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เพราะวิปัสสนานั้นย่อมเป็นไปโดยความเป็นของว่างจากอัตตาในสังขารทั้งหลายที่ปราศจากอัตตา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สุญญตา อริยมรรคสมาธิที่สำเร็จด้วยสุญญตานั้น ชื่อว่า สุญญตสมาธิ อรรถว่า สมาธิที่ดำเนินไปโดยความเป็นสุญญตา อนึ่ง สมาธินั้นย่อมดำเนินไปโดยอาการที่วิปัสสนาเป็นไป เมื่อการออกจากมรรคเกิดขึ้นด้วยอนิจจานุปัสสนา เพราะวิปัสสนานั้นย่อมเป็นไปโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่ออารมณ์ที่ยึดถือว่าเที่ยง (นิจจนิมิต) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อนิมิตตา อริยมรรคสมาธิที่สำเร็จด้วยอนิมิตตานั้น ชื่อว่า อนิมิตตสมาธิ อรรถว่า สมาธิที่ปราศจากอารมณ์ที่ยึดถือว่าเที่ยง อนึ่ง สมาธินั้นย่อมดำเนินไปโดยอาการที่วิปัสสนาเป็นไป เมื่อการออกจากมรรคเกิดขึ้นด้วยทุกขานุปัสสนา เพราะวิปัสสนานั้นย่อมเป็นไปโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อตัณหาปณิธิ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัปปณิหิตา อริยมรรคสมาธิที่สำเร็จด้วยอัปปณิหิตานั้น ชื่อว่า อัปปณิหิตสมาธิ อรรถว่า สมาธิที่ปราศจากตัณหาปณิธิ อนึ่ง สมาธินั้นย่อมดำเนินไปโดยอาการที่วิปัสสนาเป็นไป พึงทราบว่า แม้ผลสมาธิ 3 อย่างที่มีสภาพเช่นนั้น ก็ถูกถือเอาด้วยสมาธิ 3 อย่างเหล่านี้เท่านั้น อนึ่ง เพราะโลกุตตรสมาธิเป็นของประณีต จึงไม่ยกความแตกต่างมีหีนเป็นต้นขึ้นแสดง

Dasake uddhumātakasaññāvasenātiādīsu bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa, pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa, yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānapubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti [Pg.219] vicchiddakaṃ. Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitanti vikkhāyitaṃ, vikhāyitanti vattabbe vikkhāyitanti vuttaṃ. Vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vividhaṃ khittaṃ vikkhittaṃ, vikkhittameva vikkhittakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ. Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsanti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ. Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Lohitaṃ kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ. Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Puḷavā vuccanti kimayo, puḷave kiratīti puḷavakaṃ. Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ. Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ. Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampi etāneva nāmāni. Idha pana uddhumātakanimitte paṭikūlākāragāhikā appanāvasena uppannā saññā uddhumātakasaññā, tassā uddhumātakasaññāya vasena uddhumātakasaññāvasena. Sesesupi eseva nayo. Pañcapaññāsa samādhīti ekakādivasena vuttā.

ในอสุภะ ๑๐ มีบทว่า อุทธุมาตกสญฺญาวเสน เป็นต้นนั้น พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า (ซากศพ) ชื่อว่า อุทธุมาตะ เพราะพองขึ้นด้วยลมเหมือนถุงหนังที่เต็ม หรือเพราะพองขึ้นด้วยความเป็นของเน่าที่ขึ้นมาตามลำดับภายหลังความสิ้นไปแห่งชีวิต หรือเพราะพองขึ้นด้วยความเป็นของพอง หรือเพราะพองขึ้นด้วยการเพิ่มขึ้นแห่งเนื้อ. อุทธุมาตะนั่นเอง ชื่อว่า อุทธุมาตกะ. หรือว่า ชื่อว่า อุทธุมาตกะ เพราะเป็นอุทธุมาตะที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่มีสภาพเช่นนั้น. (ซากศพ) ที่มีสีแปรไปโดยรอบ ชื่อว่า วินีละ. วินีละนั่นเอง ชื่อว่า วินีลกะ. หรือว่า ชื่อว่า วินีลกะ เพราะเป็นวินีละที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่มีสีแดงในที่ที่มีเนื้อมาก มีสีขาวในที่ที่มีหนองสะสม และโดยมากมีสีเขียวในที่ที่มีสีเขียว เหมือนซากศพของคนที่นุ่งห่มผ้าสีเขียว. (ซากศพ) ที่มีหนองไหลเยิ้มในที่ที่แตกแยกโดยรอบ ชื่อว่า วิปุพพะ. วิปุพพะนั่นเอง ชื่อว่า วิปุพพกะ. หรือว่า ชื่อว่า วิปุพพกะ เพราะเป็นวิปุพพะที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่มีสภาพมีหนองไหลเยิ้มเช่นนั้น. (ซากศพ) ที่ชื่อว่า วิฉิททะ เพราะถูกตัดเป็นสองส่วนแล้วแยกออก. วิฉิททะนั่นเอง ชื่อว่า วิฉิททกะ. หรือว่า ชื่อว่า วิฉิททกะ เพราะเป็นวิฉิททะที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่ขาดในท่ามกลาง. (ซากศพ) ที่ชื่อว่า วิขขายิตะ เพราะถูกสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นกัดกินด้วยอาการต่างๆ จากข้างนี้และข้างนั้น. เมื่อควรจะกล่าวว่า วิขายิตะ แต่กล่าวว่า วิขขายิตะ. วิขขายิตะนั่นเอง ชื่อว่า วิขขายิตกะ. หรือว่า ชื่อว่า วิขขายิตกะ เพราะเป็นวิขขายิตะที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่มีสภาพถูกสุนัขและสุนัขจิ้งจอกกัดกินด้วยอาการต่างๆ เช่นนั้น. (ซากศพ) ที่ชื่อว่า วิขิตตะ เพราะถูกทิ้งไปต่างๆ. วิขิตตะนั่นเอง ชื่อว่า วิขิตตกะ. หรือว่า ชื่อว่า วิขิตตกะ เพราะเป็นวิขิตตะที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่ถูกทิ้งไปในที่นั้นๆ อย่างนี้คือ มือไปทางหนึ่ง เท้าไปทางหนึ่ง ศีรษะไปทางหนึ่ง. (ซากศพ) ที่ชื่อว่า หตวิขิตตกะ เพราะถูกฟันด้วยศัสตราและถูกทิ้งไปโดยนัยก่อนนั่นเอง. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่ถูกฟันด้วยศัสตราในอวัยวะน้อยใหญ่ให้เป็นรูปเท้ากาแล้วถูกทิ้งไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว. (ซากศพ) ที่ชื่อว่า โลหิตกะ เพราะเลือดซ่านไป คือกระจายไป และไหลเยิ้มจากข้างนี้และข้างนั้น. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่แปดเปื้อนด้วยเลือดที่ไหลเยิ้ม. หนอนทั้งหลาย เรียกว่า ปุฬวะ. (ซากศพ) ที่ชื่อว่า ปุฬวกะ เพราะหนอนซ่านไป. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกซากศพที่เต็มไปด้วยหนอน. กระดูกนั่นเอง ชื่อว่า อัฏฐิกะ. หรือว่า ชื่อว่า อัฏฐิกะ เพราะเป็นกระดูกที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกแม้โครงกระดูก แม้กระดูกชิ้นเดียว. อนึ่ง ชื่อว่า อุทธุมาตกะ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นชื่อของแม้ปฏิภาคนิมิตที่เกิดขึ้นอาศัยอุทธุมาตกะเป็นต้นเหล่านั้น และของแม้ฌานที่ได้แล้วในนิมิตทั้งหลาย. ส่วนในที่นี้ สัญญาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอัปปนาที่ยึดถือโดยอาการที่น่ารังเกียจในอุทธุมาตกนิมิต ชื่อว่า อุทธุมาตกสัญญา. ชื่อว่า อุทธุมาตกสญฺญาวเสน เพราะอำนาจแห่งอุทธุมาตกสัญญานั้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ปญฺจปญฺญาส สมาธีติ ท่านกล่าวสมาธิทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งเอกกะเป็นต้น

44. Evaṃ ekakādivasena samādhippabhedaṃ dassetvā idāni aññenapi pariyāyena samādhiṃ dassetukāmo apicāti aññaṃ pariyāyārambhaṃ dassetvā pañcavīsatītiādimāha. Tattha samādhissa samādhiṭṭhāti samādhissa samādhibhāve sabhāvā, yehi sabhāvehi so samādhi hoti, te tasmiṃ atthā nāma. Pariggahaṭṭhena samādhīti saddhādīhi indriyehi pariggahitattā tasmā pariggahitasabhāvena samādhi. Tāneva ca indriyāni aññamaññaparivārāni honti, bhāvanāpāripūriyā paripuṇṇāni ca honti. Tasmā parivāraṭṭhena paripūraṭṭhena samādhi. Tesaṃyeva samādhivasena ekārammaṇamapekkhitvā ekaggaṭṭhena, nānārammaṇavikkhepābhāvamapekkhitvā avikkhepaṭṭhena, lokuttarasseva mahatā vīriyabalapaggahena [Pg.220] pattabbattā lokuttaramaggasseva ca parihānivasena visārābhāvato heṭṭhā gahitapaggahaṭṭhaavisāraṭṭhā idha na gahitāti veditabbā. Kilesakālussiyassābhāvena anāvilaṭṭhena samādhi. Avikampattā aniñjanaṭṭhena samādhi. Vikkhambhanavasena samucchedavasena vā kilesehi vimuttattā ārammaṇe ca adhimuttattā vimuttaṭṭhena samādhi.

๔๔. เมื่อแสดงความต่างแห่งสมาธิด้วยอำนาจแห่งเอกกะเป็นต้นโดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อใคร่จะแสดงสมาธิแม้โดยปริยายอื่น จึงแสดงการเริ่มปริยายอื่นว่า อปิจาติ แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า ปญฺจวีสติ. ในคำว่า ปญฺจวีสติ สมาธิสฺส สมาธิฏฺฐา เป็นต้นนั้น ความว่า สภาพทั้งหลายในความเป็นสมาธิของสมาธิ มี ๒๕ ประการ. สมาธินั้นย่อมมีด้วยสภาพธรรมใด สภาพธรรมเหล่านั้นชื่อว่า อัตถะ ในความเป็นสมาธินั้น เพราะความเป็นสภาพที่ถูกกำหนดถือเอา. ชื่อว่า สมาธิ เพราะอรรถว่าถูกกำหนดถือเอา เพราะความเป็นสภาพที่ถูกอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นกำหนดถือเอา. อนึ่ง อินทรีย์เหล่านั้นนั่นเองเป็นบริวารของกันและกัน และเป็นสภาพที่บริบูรณ์ด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สมาธิ เพราะอรรถว่าบริวาร และเพราะอรรถว่าความบริบูรณ์. ชื่อว่า สมาธิ เพราะอรรถว่ามีอารมณ์เลิศอันเดียว เพราะมุ่งถึงความเป็นมีอารมณ์เดียวด้วยอำนาจแห่งสมาธิของอินทรีย์เหล่านั้นนั่นเอง. ชื่อว่า สมาธิ เพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน เพราะมุ่งถึงความไม่มีความฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ. พึงทราบว่า อรรถว่าปัคคหะและอรรถว่าอวิสาระที่ถือเอาแล้วในเบื้องล่าง ท่านไม่ถือเอาในที่นี้ (ในอรรถของสมาธิที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระนี้) เพราะโลกุตตรสมาธินั่นเองเป็นสิ่งที่พึงถึงด้วยการประคองไว้ด้วยกำลังแห่งวิริยะอันใหญ่ และเพราะความไม่มีความรังเกียจด้วยอำนาจแห่งความเสื่อมแห่งโลกุตตรมรรคนั่นเอง. ชื่อว่า สมาธิ เพราะอรรถว่าไม่ขุ่นมัว เพราะไม่มีความขุ่นมัวคือกิเลส. ชื่อว่า สมาธิ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว เพราะความเป็นสภาพไม่หวั่นไหว. ชื่อว่า สมาธิ เพราะอรรถว่าหลุดพ้น เพราะความเป็นสภาพหลุดพ้นจากกิเลสด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนปหานหรือด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน และเพราะความเป็นสภาพน้อมไปในอารมณ์.

Ekattupaṭṭhānavasena cittassa ṭhitattāti samādhiyogeneva ekārammaṇe bhusaṃ patiṭṭhānavasena cittassa ārammaṇe niccalabhāvena patiṭṭhitattā. Aṭṭhasu yugalesu esati nesati, ādiyati nādiyati, paṭipajjati na paṭipajjatīti imāni tīṇi yugalāni appanāvīthito pubbabhāge upacārassa mudumajjhādhimattatāvasena vuttānīti veditabbāni, jhāyati jhāpetīti idaṃ appanāvīthiyaṃ upacāravasena veditabbaṃ. Esitattā nesitattā, ādinnattā anādinnattā, paṭipannattā nappaṭipannattā, jhātattā na jhāpitattāti imāni cattāri yugalāni appanāvasena vuttānīti veditabbāni.

บทว่า เอกตฺตูปฏฺฐานวเสน จิตฺตสฺส ฐิตตฺตา ความว่า ชื่อว่า สมาธิ เพราะความเป็นสภาพที่จิตตั้งมั่นในอารมณ์ด้วยความเป็นสภาพไม่หวั่นไหวในอารมณ์ของจิต ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นอย่างยิ่งในอารมณ์เดียวด้วยการประกอบกับสมาธินั่นเอง. ในคู่ ๘ คู่ พึงทราบว่า คู่ ๓ คู่เหล่านี้คือ เอสติ เนสติ, อาทิยติ นาทิยติ, ปฏิปชฺชติ นปฏิปชฺชติ ท่านกล่าวไว้ในส่วนเบื้องต้นแห่งอัปปนาวิถี ด้วยอำนาจแห่งความเป็นอย่างอ่อน อย่างกลาง และอย่างยิ่งของอุปจารฌาน. คู่ว่า ฌายติ ฌาเปติ พึงทราบด้วยอำนาจแห่งอุปจาระในอัปปนาวิถี. พึงทราบว่า คู่ ๔ คู่เหล่านี้คือ เอสิตตฺตา เนสิตตฺตา, อาทินฺนตฺตา อนาทินฺนตฺตา, ปฏิปนฺนตฺตา นปฺปฏิปนฺนตฺตา, ฌาตตฺตา นฌาปิตตฺตา ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอัปปนา.

Tattha samaṃ esatīti samādhītiādīsu samanti appanaṃ. Sā hi paccanīkadhamme sameti nāsetīti samā, paccanīkavisamābhāvato vā samabhūtāti samā. Taṃ samaṃ esati ajjhāsayavasena gavesati. Itisaddo kāraṇattho, yasmā samaṃ esati, tasmā samādhīti attho. Visamaṃ nesatīti taṃ taṃ jhānapaccanīkasaṅkhātaṃ visamaṃ na esati. Mudubhūto hi pubbabhāgasamādhi ādibhūtattā samaṃ esati, visamaṃ nesati nāma. Majjhimabhūto thirabhūtattā samaṃ ādiyati, visamaṃ nādiyati nāma. Adhimattabhūto appanāvīthiyā āsannabhūtattā samaṃ paṭipajjati, visamaṃ nappaṭipajjati nāma. Samaṃ jhāyatīti bhāvanapuṃsakavacanaṃ, samaṃ hutvā jhāyati, samena vā ākārena jhāyatīti attho. Appanāvīthiyañhi samādhi paccanīkadhammavigamena santattā, santāya appanāya anukūlabhāvena ca ṭhitattā samenākārena pavattati. Jhāyatīti ca pajjalatīti attho ‘‘ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyanti (dī. ni. 1.159) sabbarattiṃ, sabbarattiyo ca telappadīpo jhāyati, telappadīpo cettha jhāyeyyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.255-256) viya. Samaṃ jāyatītipi pāṭho[Pg.221], samenākārena uppajjatīti attho. Jhāyati jhāpetīti yugalattā pana purimapāṭhova sundarataro. Jhāpetīti ca dahatīti attho. So hi samādhipaccanīkadhamme dūratarakaraṇena dahati nāma. Esanānesanādīnaṃ pana appanāya siddhattā ‘‘esitattā nesitattā’’tiādīhi appanāsamādhi vutto. Samaṃ jhātattāti samaṃ jalitattā. Samaṃ jātattātipi pāṭho. Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ yugalānaṃ vasena soḷasa, purimā ca navāti ime pañcavīsati samādhissa samādhiṭṭhā.

ในบรรดาคู่ ๘ อย่างเหล่านั้น ในบทว่า “สมาธิ” เป็นต้น ที่แปลว่า “แสวงหาซึ่งความสงบ” นั้น บทว่า “สม” คือ อัปปนา (ฌาน) แท้จริง อัปปนานั้นย่อมทำลายซึ่งธรรมอันเป็นข้าศึกคือนิวรณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สมะ” หรือว่า เพราะไม่มีธรรมอันเป็นข้าศึกคือนิวรณ์อันเป็นวิสมะ จึงเป็นผู้สงบ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สมะ” ย่อมแสวงหาซึ่งอัปปนานั้น โดยอำนาจแห่งอัธยาศัย บทว่า “อิติ” นั้นมีอรรถว่า “เหตุ” เพราะเหตุที่แสวงหาซึ่งอัปปนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สมาธิ” นี้เป็นอรรถ บทว่า “ไม่แสวงหาสิ่งที่ไม่สงบ” นั้น คือไม่แสวงหาซึ่งธรรมอันไม่สงบอันได้แก่นิวรณ์อันเป็นข้าศึกแห่งฌานนั้นๆ แท้จริง ปุพพภาคสมาธิที่อ่อน เพราะเป็นเบื้องต้น ย่อมแสวงหาซึ่งอัปปนา ชื่อว่าไม่แสวงหาซึ่งนิวรณ์ ปุพพภาคสมาธิที่เป็นกลาง เพราะเป็นผู้ตั้งมั่น ย่อมยึดถือซึ่งอัปปนา ชื่อว่าไม่ยึดถือซึ่งนิวรณ์ ปุพพภาคสมาธิที่แก่กล้า เพราะเป็นผู้ใกล้ต่ออัปปนาวิถี ย่อมปฏิบัติซึ่งอัปปนา ชื่อว่าไม่ปฏิบัติซึ่งธรรมอันเป็นข้าศึกคือนิวรณ์ บทว่า “ย่อมเพ่งโดยสงบ” นั้น เป็นภาวนปุงสกลิงค์ (กิริยาวิเศษณ์) คือ เป็นผู้สงบแล้วย่อมเพ่ง หรือย่อมเพ่งด้วยอาการอันสงบ นี้เป็นอรรถ แท้จริง สมาธิในอัปปนาวิถี ย่อมเป็นไปด้วยอาการอันสงบ เพราะปราศจากธรรมอันเป็นข้าศึกคือนิวรณ์ และเพราะสงบ และเพราะตั้งอยู่ด้วยความเป็นผู้เหมาะสมแก่อัปปนาอันสงบ บทว่า “ย่อมเพ่ง” นั้น มีอรรถว่า “ย่อมรุ่งเรือง” เหมือนอย่างในบทว่า “ประทีปเหล่านี้ย่อมรุ่งเรืองในมณฑลมาลัยตลอดราตรี ประทีปน้ำมันย่อมรุ่งเรืองตลอดราตรีทั้งปวง และประทีปน้ำมันพึงรุ่งเรืองในที่นี้” เป็นต้น บทว่า “ย่อมเกิดโดยสงบ” ก็มี เป็นปาฐะ มีอรรถว่า “ย่อมเกิดด้วยอาการอันสงบ” อนึ่ง ถึงแม้จะมีปาฐะเช่นนั้นก็ตาม แต่ปาฐะแรกเท่านั้นเหมาะสมกว่ามาก เพราะเป็นคู่กัน บทว่า “ย่อมให้เผา” นั้น มีอรรถว่า “ย่อมเผา” แท้จริง สมาธินั้นชื่อว่าย่อมเผาซึ่งธรรมอันเป็นข้าศึกคือนิวรณ์ ด้วยการทำให้ห่างไกลยิ่งขึ้น อนึ่ง เพราะอัปปนาสำเร็จแล้วด้วยการแสวงหาและการไม่แสวงหาเป็นต้น อัปปนาสมาธิจึงถูกกล่าวแล้วด้วยบทว่า “เพราะแสวงหาแล้ว” และ “เพราะไม่แสวงหาแล้ว” เป็นต้น บทว่า “เพราะเพ่งโดยสงบ” นั้น คือเพราะรุ่งเรืองโดยสงบ บทว่า “เพราะเกิดโดยสงบ” ก็มี เป็นปาฐะ ด้วยประการฉะนี้ อรรถ ๑๖ อย่าง โดยอำนาจแห่งคู่ ๘ อย่างเหล่านี้ และอรรถ ๙ อย่างแรก รวมเป็น ๒๕ อย่างเหล่านี้ เป็นฐานะแห่งสมาธิ

Samo ca hito ca sukho cāti samādhīti idaṃ pana pañcavīsatiyā ākārehi sādhitassa samādhissa atthasādhanatthaṃ vuttaṃ. Tattha samoti samasaddassa, saṃsaddassa vā attho. So hi paccanīkakkhobhavisamavirahitattā samo. Hitoti ādhisaddassa attho, ārammaṇe āhito niccalabhāvakaraṇena patiṭṭhāpitoti adhippāyo. Ubhayena samo ca āhito cāti samādhīti vuttaṃ hoti. Sukhoti santaṭṭhena sukho. ‘‘Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88) ca ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti ca vuttattā tena santatthena sukhasaddena upekkhāsahagatasamādhipi gahito hoti. Aniyāmena hi sabbasamādhayo idha vuccanti. Tena ca sukhasaddena āhitabhāvassa kāraṇaṃ vuttaṃ hoti. Yasmā santo, tasmā ekārammaṇe āhitoti adhippāyo veditabboti.

อนึ่ง คำว่า “สมาธิ” ที่แปลว่า “สงบ เป็นประโยชน์ และเป็นสุข” นี้ ถูกกล่าวไว้เพื่อความสำเร็จแห่งอรรถของบทแห่งสมาธิที่สำเร็จแล้วด้วยอาการ ๒๕ อย่าง ในบทว่า “สมะและหิตะ” เป็นต้นนั้น บทว่า “สมะ” เป็นอรรถของบทว่า “สมะ” หรือบทว่า “สํ” ที่รวมอยู่ในบทว่า “สมาธิ” แท้จริง สมาธินั้นชื่อว่า “สมะ” เพราะปราศจากความขุ่นมัวอันเป็นข้าศึกคือนิวรณ์ และปราศจากธรรมอันไม่สงบอันได้แก่นิวรณ์ บทว่า “หิตะ” เป็นอรรถของบทว่า “อาธิ” มีความหมายว่า “ถูกตั้งไว้ในอารมณ์ ถูกตั้งมั่นด้วยการทำให้ไม่หวั่นไหว” ด้วยบทว่า “สมะ” และ “หิตะ” ทั้งสองอย่าง จึงถูกกล่าวไว้ว่า “เป็นผู้สงบปราศจากธรรมอันไม่สงบ และถูกตั้งไว้ในอารมณ์” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สมาธิ” บทว่า “สุขะ” นั้นชื่อว่า “สุขะ” เพราะมีสภาพสงบ และเพราะถูกกล่าวไว้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวทนาที่ไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขใดมีอยู่ เวทนานั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสุขอันสงบประณีต” และเพราะถูกกล่าวไว้ว่า “อุเบกขาถูกกล่าวว่าเป็นสุขเท่านั้น เพราะสงบ” ด้วยบทว่า “สุขะ” ที่มีอรรถว่า “สงบ” นั้น แม้อุเบกขาสหคตสมาธิก็ถูกถือเอาแล้ว แท้จริง สมาธิทั้งปวงถูกกล่าวไว้ในที่นี้โดยไม่จำกัด และด้วยบทว่า “สุขะ” นั้น เหตุแห่งการตั้งไว้ในอารมณ์ก็ถูกกล่าวไว้ มีความหมายว่า “เพราะสงบ เพราะเหตุนั้นจึงถูกตั้งไว้ในอารมณ์เดียว” พึงทราบด้วยประการฉะนี้

Samādhibhāvanāmayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสมาธิภาวนามยญาณ จบแล้ว

4. Dhammaṭṭhitiñāṇaniddesavaṇṇanā

๔. ๔. อรรถกถาแห่งธัมมัฏฐิติญาณ

45. Dhammaṭṭhitiñāṇaniddese avijjāsaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitītiādīsu tiṭṭhanti etāya saṅkhārāti ṭhiti. Kā sā? Avijjā. Sā hi saṅkhārānaṃ uppādāya nibbattiyā ṭhiti kāraṇanti uppādaṭṭhiti. Uppannānaṃ pavattiyāpi kāraṇanti pavattaṭṭhiti. Kiñcāpi hi janakapaccayassa jananakkhaṇeyeva kiccānubhāvo hoti, tena pana janitānaṃyeva pavattattā sakakkhaṇe pavattiyāpi kāraṇaṃ nāma hoti, santativasena vā pavattiyā kāraṇanti attho[Pg.222]. Pavattanti ca napuṃsake bhāvavacanametaṃ, tasmā pavattaṃ pavattīti atthato ekaṃ. Pavattisaddassa pana pākaṭattā tena yojetvā attho vutto. Bhāvepi ṭhitisaddassa sijjhanato na idha bhāve ṭhitisaddo, kāraṇe ṭhitisaddoti dassanattaṃ nimittaṭṭhitīti vuttaṃ, nimittabhūtā ṭhitīti attho, kāraṇabhūtāti vuttaṃ hoti. Na kevalaṃ nimittamattaṃ hoti, atha kho saṅkhārajanane sabyāpārā viya hutvā āyūhati vāyamatīti paccayasamatthataṃ dassento āyūhanaṭṭhitīti āha, āyūhanabhūtā ṭhitīti attho. Yasmā avijjā saṅkhāre uppādayamānā uppāde saṃyojeti nāma, ghaṭetīti attho. Saṅkhāre pavattayamānā pavattiyaṃ palibundhati nāma, bandhatīti attho. Tasmā saññogaṭṭhiti palibodhaṭṭhitīti vuttā. Saññogabhūtā ṭhiti, palibodhabhūtā ṭhitīti attho. Yasmā avijjāva saṅkhāre uppādayamānā uppādāya pavattiyā ca mūlakāraṇaṭṭhena samudayo nāma, samudayabhūtā ṭhitīti samudayaṭṭhiti, mūlakāraṇabhūtā ṭhitīti attho. Avijjāva saṅkhārānaṃ uppāde janakapaccayattā, pavattiyaṃ upatthambhakapaccayattā hetuṭṭhiti paccayaṭṭhitīti vuttā, hetubhūtā ṭhiti, paccayabhūtā ṭhitīti attho. Janakapaccayo hi hetūti, upatthambhako paccayoti vuccati. Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ.

๔๕. ในธัมมัฏฐิติญาณนิเทศ ในบทบาลีว่า “อวิชชาเป็นอุปปาทัฏฐิติแห่งสังขาร” เป็นต้น สังขารทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ด้วยอวิชชานี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “ฐิติ” ฐิตินั้นคืออะไร? คืออวิชชา แท้จริง อวิชชานั้นเป็นเหตุแห่งการเกิด (อุปปาทะ) และเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่แห่งสังขารทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “อุปปาทัฏฐิติ” และเป็นเหตุแห่งการเป็นไปแห่งปุญญาภิสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “ปวัตตัฏฐิติ” ถึงแม้ว่าอำนาจหน้าที่ของปัจจัยที่เป็นชนกจะมีอยู่ในขณะแห่งการทำให้เกิดเท่านั้น แต่เพราะผลธรรมที่ถูกทำให้เกิดแล้วเท่านั้นย่อมเป็นไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าเป็นเหตุแห่งการเป็นไปในขณะของตนอันได้แก่อุปปาทขณะ หรือมีความหมายว่าเป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยกระแสแห่งความสืบต่อ และบทว่า “ปวัตตันติ” นี้เป็นภาววจนะ (นามกริยา) ในนปุงสกลิงค์ เพราะเหตุนั้น บทว่า “ปวัตตันติ” ก็ดี บทว่า “ปวัตติ” ก็ดี โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน อนึ่ง เพราะบทว่า “ปวัตติ” ปรากฏชัด ข้าพเจ้าผู้เป็นอาจารย์อรรถกถาจึงประกอบกับบทนั้นแล้วกล่าวอรรถไว้ แม้ในอรรถแห่งกริยาที่เป็นไป บทว่า “ฐิติ” ก็สำเร็จได้ แต่ในบทว่า “ปวัตตัฏฐิติ” นี้ บทว่า “ฐิติ” ไม่สำเร็จในอรรถแห่งกริยา แต่สำเร็จในอรรถว่า “เหตุ” เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า “นิมิตตัฏฐิติ” มีอรรถว่า “ฐิติที่เป็นเหตุ” คือ “ฐิติที่เป็นเหตุ” นั่นเอง ไม่ได้เป็นเพียงเหตุแห่งสังขารเท่านั้น แต่พระธรรมเสนาบดีเถระผู้ประสงค์จะแสดงความสามารถแห่งปัจจัย จึงกล่าวว่า “อายูหนัฏฐิติ” มีอรรถว่า “ฐิติที่เป็นเหตุแห่งความพยายาม” เพราะอวิชชาเมื่อทำให้ปุญญาภิสังขารเป็นต้นเกิดขึ้น ชื่อว่าย่อมประกอบในอุปปาทขณะ คือย่อมเชื่อมต่อ นี้เป็นอรรถ อวิชชาเมื่อทำให้สังขารทั้งหลายเป็นไป ชื่อว่าย่อมผูกพันในฐิติขณะ คือย่อมผูกพัน นี้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สัญโญคัฏฐิติ ปลิโพธัฏฐิติ” มีอรรถว่า “ฐิติที่เป็นเหตุแห่งการประกอบ ฐิติที่เป็นเหตุแห่งการผูกพัน” เพราะอวิชชานั่นเองเมื่อทำให้สังขารทั้งหลายเกิดขึ้น ชื่อว่า “สมุทัย” โดยอรรถว่าเป็นมูลเหตุแห่งการเกิดและการเป็นไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สมุทัยัฏฐิติ” มีอรรถว่า “ฐิติที่เป็นมูลเหตุ” อวิชชานั่นเองถูกกล่าวว่า “เหตุัฏฐิติ ปัจจัยัฏฐิติ” เพราะเป็นปัจจัยที่เป็นชนกในการทำให้สังขารทั้งหลายเกิดขึ้น และเป็นปัจจัยที่เป็นอุปถัมภกในการเป็นไป มีอรรถว่า “ฐิติที่เป็นเหตุชนก ฐิติที่เป็นปัจจัยอุปถัมภก” แท้จริง ปัจจัยที่เป็นชนกถูกเรียกว่า “เหตุ” ปัจจัยที่เป็นอุปถัมภกถูกเรียกว่า “ปัจจัย” พึงประกอบเช่นนี้แม้ในบทที่เหลือมีสังขารวิญญาณเป็นต้น

Bhavo jātiyā, jāti jarāmaraṇassāti ettha pana uppādaṭṭhiti saññogaṭṭhiti hetuṭṭhitīti uppādavasena yojitāni padāni jātijarāmaraṇavantānaṃ khandhānaṃ vasena pariyāyena vuttānīti veditabbāni. Keci pana ‘‘uppādāya ṭhiti uppādaṭṭhitī’’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇayanti. Avijjā paccayoti avijjāya saṅkhārānaṃ paccayabhāvaṃ apekkhitvā vuttaṃ. Avijjāyapi paccayasambhūtattā tassā api paccayapariggahaṇadassanatthaṃ ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññāti vuttaṃ. Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ. Jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannanti pana pariyāyena vuttaṃ. Atītampi addhānanti atikkantampi kālaṃ. Anāgatampi addhānanti appattampi kālaṃ. Ubhayatthāpi accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ.

อนึ่ง พึงทราบว่า บททั้งหลายที่ประกอบแล้วโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นว่า อุปปาทัฏฐิติ สัญโญคัฏฐิติ เหตุัฏฐิติ ในบทว่า ภโว ชาติยา ชาติ ชรามรณัสสะ นี้ กล่าวโดยปริยายโดยอำนาจแห่งขันธ์ทั้งหลายที่มีชาติ ชรา มรณะ อนึ่ง บางพวกย่อมพรรณนาอรรถในบทว่า อุปปาทัฏฐิติ เป็นต้นนี้ โดยนัยมีอาทิว่า "ความตั้งอยู่เพื่อการเกิดขึ้น ชื่อว่า อุปปาทัฏฐิติ" บทว่า อวิชชาปัจจโย นั้น กล่าวโดยอาศัยความเป็นปัจจัยของอวิชชาต่อสังขารทั้งหลาย เพราะอวิชชาก็เกิดขึ้นด้วยปัจจัย เพื่อแสดงการกำหนดปัจจัยของอวิชชานั้นด้วย จึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งสองนั้นเป็นปัจจัยสมุปบัน" ในปัจจัยปริคคหะ พึงประกอบในบทที่เหลือทั้งหลายอย่างนี้ อนึ่ง บทว่า ชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะเป็นปัจจัยสมุปบัน นั้น กล่าวโดยปริยาย บทว่า อตีตัมปิ อัทธานัง หมายถึง กาลที่ล่วงไปแล้ว บทว่า อนาคตัมปิ อัทธานัง หมายถึง กาลที่ยังไม่มาถึง ในบททั้งสองนั้น เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถว่า สัมพันธ์กันอย่างยิ่ง

46. Idāni navākāravārānantaraṃ te navākāre vihāya hetupaṭiccapaccayapadeheva yojetvā avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannātiādayo [Pg.223] tayo vārā niddiṭṭhā. Navākāravāre janakaupatthambhakavasena paccayo vutto. Idha pana hetuvārassa paccayavārassa ca visuṃ āgatattā hetūti janakapaccayattaṃ, paccayoti upatthambhakapaccayattaṃ veditabbaṃ ekekassāpi avijjādikassa paccayassa ubhayathā sambhavato. Paṭiccavāre avijjā paṭiccāti attano uppāde saṅkhārānaṃ avijjāpekkhattā saṅkhārehi avijjā paṭimukhaṃ etabbā gantabbāti paṭiccā. Etena avijjāya saṅkhāruppādanasamatthatā vuttā hoti. Saṅkhārā paṭiccasamuppannāti saṅkhārā avijjaṃ paṭicca tadabhimukhaṃ pavattanato paṭimukhaṃ katvā na vihāya samaṃ uppannā. Evaṃ sesesupi liṅgānurūpena yojetabbaṃ. Avijjā paṭiccāti ussukkavasena vā pāṭho, attho panettha avijjā attano paccaye paṭicca pavattāti pāṭhasesavasena yojetabbo. Evaṃ sesesupi. Catūsupi ca etesu vāresu dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ paccayasseva vasena dhammaṭṭhitiñāṇassa niddisitabbattā avijjādīnaṃ ekādasannaṃyeva aṅgānaṃ vasena dhammaṭṭhitiñāṇaṃ niddiṭṭhaṃ, jarāmaraṇassa pana ante ṭhitattā tassa vasena na niddiṭṭhaṃ. Jarāmaraṇassāpi sokaparidevadukkhadomanassupāyāsānaṃ paccayattā jarāmaraṇaṃ tesaṃ paccayaṃ katvā upaparikkhamānassa tassāpi jarāmaraṇassa vasena dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yujjateva.

๔๖. ในบัดนี้ หลังจากวาระที่มีอาการ ๙ ได้ละอาการ ๙ นั้นเสียแล้ว ประกอบด้วยบทว่า เหตุ บทว่า ปฏิจจะ บทว่า ปัจจัย เท่านั้น วาระ ๓ มีอาทิว่า "อวิชชาเป็นเหตุ สังขารเป็นเหตุสมุปบัน" เหล่านี้ ได้แสดงไว้แล้ว ในวาระที่มีอาการ ๙ กล่าวปัจจัยโดยอำนาจแห่งชนกปัจจัยและอุปัตถัมภกปัจจัย อนึ่ง ในวาระเหตุและวาระปัจจัยนี้ เพราะมาแยกกัน พึงทราบว่า ธรรมที่กล่าวว่า "เหตุ" นั้น เป็นชนกปัจจัย และธรรมที่กล่าวว่า "ปัจจัย" นั้น เป็นอุปัตถัมภกปัจจัย เพราะปัจจัยแต่ละอย่างมีอวิชชาเป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ทั้งสองอย่าง ในวาระปฏิจจะ บทว่า อวิชชาปฏิจจะ นั้น เพราะสังขารทั้งหลายอาศัยอวิชชาในการเกิดขึ้นของตน หรือเพราะสังขารทั้งหลายพึงเข้าถึงอวิชชาโดยตรง ฉะนั้น (อวิชชา) จึงชื่อว่า ปฏิจจะ ด้วยบทนี้ ความสามารถของอวิชชาในการทำให้สังขารเกิดขึ้น ได้กล่าวไว้แล้ว บทว่า สังขารเป็นปัจจัยสมุปบัน นั้น หมายถึง สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นพร้อมกันโดยไม่ละทิ้ง โดยทำอวิชชาให้เป็นเบื้องหน้า เพราะเป็นไปโดยตรงต่ออวิชชานั้น พึงประกอบในบทที่เหลือทั้งหลายอย่างนี้ตามสมควรแก่ลิงค์ หรือบทว่า อวิชชาปฏิจจะ นั้น เป็นบทที่กล่าวโดยอำนาจแห่งความขวนขวาย อรรถในบทนี้พึงประกอบโดยส่วนที่เหลือของบทว่า "อวิชชาอาศัยปัจจัยของตนแล้วเป็นไป" อย่างนี้ในบทที่เหลือทั้งหลายด้วย และในวาระทั้งสี่นี้ เพราะพึงแสดงธัมมัฏฐิติญาณโดยอำนาจแห่งปัจจัยขององค์ปฏิจจสมุปบาท ๑๒ เท่านั้น ธัมมัฏฐิติญาณจึงแสดงไว้โดยอำนาจแห่งองค์ ๑๑ มีอวิชชาเป็นต้นเท่านั้น อนึ่ง เพราะชราและมรณะตั้งอยู่ในที่สุด จึงไม่ได้แสดงโดยอำนาจของชราและมรณะนั้น แต่เพราะชราและมรณะก็เป็นปัจจัยแห่งโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เมื่อบุคคลผู้พิจารณาโดยทำชราและมรณะให้เป็นปัจจัยแห่งธรรมเหล่านั้น ธัมมัฏฐิติญาณย่อมสมควรที่จะแสดงโดยอำนาจแห่งชราและมรณะนั้นด้วย

47. Idāni tāneva dvādasa paṭiccasamuppādaṅgāni vīsatiākāravasena vibhajitvā catusaṅkhepatiyaddhatisandhiyo dassetvā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ niddisitukāmo purimakammabhavasmintiādimāha. Tattha purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho. Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho, yena mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā. Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karontassa purimacetanāyo, yathā ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānūpakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanā saṅkhārā nāma, sattamajavane cetanā bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo, taṃsampayuttā āyūhanā saṅkhārā nāma.

๔๗. ในบัดนี้ พระเถระผู้ใคร่จะแสดงธัมมัฏฐิติญาณ โดยจำแนกองค์ปฏิจจสมุปบาท ๑๒ เหล่านั้นนั่นเองโดยอาการ ๒๐ และแสดงสังเขป ๔ กาล ๓ สนธิ ๓ ได้กล่าวบทมีอาทิว่า "ปุริมกัมมภวสฺมึ" ในบทว่า ปุริมกัมมภวสฺมึ นั้น มีอรรถว่า เมื่อกรรมภพในก่อน คือเมื่อกรรมภพในชาติอดีตกำลังกระทำอยู่ บทว่า โมโห อวิชชา นั้น โมหะใดมีอยู่ในทุกข์เป็นต้นในกาลนั้น บุคคลผู้หลงด้วยโมหะใด ย่อมกระทำกรรม ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา บทว่า อายูหนาสังขาร นั้น หมายถึง เจตนาเบื้องต้นทั้งหลายของบุคคลผู้กระทำกรรมนั้น เหมือนอย่างเจตนาเบื้องต้นทั้งหลายที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้จัดเตรียมอุปกรณ์แห่งทานตลอดเดือนหรือตลอดปี โดยตั้งจิตว่า "เราจักให้ทาน" อนึ่ง เจตนาของบุคคลผู้ประดิษฐานทักษิณาไว้ในมือของผู้รับ ชื่อว่า ภพ หรือเจตนาที่เกิดขึ้นในชวนะ ๖ ที่มีอาวัชชนะเดียว ชื่อว่า อายูหนาสังขาร เจตนาในชวนะที่ ๗ ชื่อว่า ภพ หรือว่าเจตนาใดๆ ก็ตาม ชื่อว่า เจตนาภพ ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเจตนานั้น ชื่อว่า อายูหนาสังขาร

Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa tassa phale upapattibhave nikāmanā patthanā, sā taṇhā nāma. Upagamanaṃ upādānanti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘imasmiṃ nāma kamme kate kāmā [Pg.224] sampajjantī’’ti vā ‘‘idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmī’’ti vā ‘‘attā ucchinno suucchinno hotī’’ti vā ‘‘sukhī hotiṃ vigatapariḷāho’’ti vā ‘‘sīlabbataṃ sukhena paripūratī’’ti vā pavattaṃ upagamanaṃ daḷhagahaṇaṃ, idaṃ upādānaṃ nāma. Cetanā bhavoti āyūhanāvasāne vuttā cetanā bhavo nāma. Purimakammabhavasminti atītajātiyā kammabhave kariyamāne pavattā. Idha paṭisandhiyā paccayāti paccuppannapaṭisandhiyā paccayabhūtā.

บทว่า นิกนฺติ ตณฺหา นั้น ความใคร่ ความปรารถนาใดมีอยู่ในอุปปัตติภพอันเป็นผลของกรรมนั้น แก่บุคคลผู้กระทำกรรม ความใคร่ ความปรารถนานั้นชื่อว่า ตัณหา บทว่า อุปคมนัง อุปาทานัง นั้น การเข้าถึง การยึดมั่นอันมั่นคงใดที่เกิดขึ้น อันเป็นปัจจัยแห่งกรรมภพ โดยคิดว่า "เมื่อกรรมชื่อนี้ทำแล้ว กามทั้งหลายย่อมสำเร็จ" หรือ "เมื่อทำกรรมนี้แล้ว เราจักเสพกามในสถานที่ชื่อโน้น" หรือ "อัตตาขาดสูญแล้ว ขาดสูญดีแล้ว" หรือ "เป็นผู้มีความสุข ปราศจากความเร่าร้อน" หรือ "ศีลพรตย่อมบริบูรณ์โดยง่าย" การเข้าถึง การยึดมั่นอันมั่นคงใดที่เกิดขึ้น การเข้าถึงนี้ชื่อว่า อุปาทาน บทว่า เจตนาภพ นั้น เจตนาที่กล่าวไว้ในที่สุดแห่งอายูหนะ ชื่อว่า ภพ บทว่า ปุริมกัมมภวสฺมึ นั้น ธรรม ๕ ประการเหล่านี้เกิดขึ้นเมื่อกรรมภพในชาติอดีตกำลังกระทำอยู่ บทว่า อิทปฏฺสิณฺธิยา ปจฺจโย นั้น เป็นปัจจัยแห่งปฏิสนธิในปัจจุบัน

Idha paṭisandhi viññāṇanti yaṃ paccuppannabhavassa bhavantarapaṭisandhānavasena uppannattā paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇaṃ. Okkanti nāmarūpanti yā gabbhe rūpārūpadhammānaṃ okkanti āgantvā pavisanaṃ viya, idaṃ nāmarūpaṃ. Pasādo āyatananti yo pasannabhāvo, idaṃ āyatanaṃ. Jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ. Etena cakkhādīni pañcāyatanāni vuttāni. ‘‘Pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49) ettha bhavaṅgacittaṃ adhippetanti vacanato idhāpi manāyatanassa vipākabhūtattā, tassa ca kilesakālussiyābhāvena pasannattā pasādavacanena manāyatanampi vuttanti veditabbaṃ. Phuṭṭho phassoti yo ārammaṇaṃ phuṭṭho phusanto uppanno, ayaṃ phasso. Vedayitaṃ vedanāti yaṃ paṭisandhiviññāṇena vā saḷāyatanapaccayena vā phassena saha uppannaṃ vipākavedayitaṃ, ayaṃ vedanā. Idhupapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayāti paccuppanne vipākabhave atītajātiyaṃ katassa kammassa paccayena pavattantīti attho.

ในที่นี้ ปฏิสนธิวิญญาณ หมายถึง วิญญาณใดที่เรียกว่าปฏิสนธิ เพราะเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการสืบต่อระหว่างภพของภพปัจจุบัน, วิญญาณนั้น. นามรูปคือการหยั่งลง หมายถึง การหยั่งลงแห่งรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งหลายในครรภ์ เหมือนการเข้ามาและเข้าไป, นี้คือนามรูป. อายตนะคือปสาทะ หมายถึง ภาวะที่ผ่องใสใดมีอยู่, นี้คืออายตนะ. ท่านทำเป็นเอกพจน์ด้วยการถือเอาประเภท (ชาติ). ด้วยบทนี้ อายตนะ ๕ มีจักขุเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว. พึงทราบว่า ในพระบาลีอังคุตตรนิกาย เอกกนิบาตว่า "ภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ประภัสสร แต่จิตนั้นแลเศร้าหมองด้วยอุปกิเลสทั้งหลายที่จรมา" นั้น ทรงประสงค์เอาภวังคจิต เพราะคำกล่าวนั้น แม้ในที่นี้ มนายตนะก็ถูกกล่าวด้วยคำว่าปสาทะ เพราะความเป็นวิบากแห่งมนายตนะ และเพราะความผ่องใสโดยไม่มีความขุ่นมัวด้วยกิเลส. ผัสสะคือการถูกต้อง หมายถึง สภาวะที่เกิดขึ้นโดยถูกต้องสัมผัสอารมณ์, นี้คือผัสสะ. เวทนาคือการเสวยอารมณ์ หมายถึง วิบากเวทนาใดที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณก็ดี หรือเกิดขึ้นพร้อมกับผัสสะอันมีสฬายตนะเป็นปัจจัยก็ดี, นี้คือเวทนา. อรรถว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปในอุปปัตติภพนี้ ด้วยปัจจัยแห่งกรรมที่ทำไว้ก่อนในชาติอดีต ในวิบากภพปัจจุบัน.

Idha paripakkattā āyatanānanti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle mohādayo dassitā. Āyatiṃ paṭisandhiyāti anāgate paṭisandhiyā. Āyatiṃ paṭisandhi viññāṇantiādīni vuttatthāni.

ในที่นี้ คำว่า 'อายตนะทั้งหลายเพราะความแก่รอบ' หมายถึง โมหะเป็นต้นถูกแสดงแล้วแก่บุคคลผู้มีอายตนะแก่รอบแล้วในกาลแห่งการกระทำกรรม. คำว่า 'อายติง ปฏิสนธิยา' หมายถึง ในปฏิสนธิในอนาคต. คำทั้งหลายมี 'อายติง ปฏิสนธิ วิญญาณ' เป็นต้น มีอรรถตามที่กล่าวแล้ว.

Kathaṃ pana dvādasahi paṭiccasamuppādaṅgehi ime vīsati ākārā gahitā hontīti? Avijjā saṅkhārāti ime dve atītahetuyo sarūpato vuttā. Yasmā pana avidvā paritassati, paritassito upādiyati, tassupādānapaccayā bhavo, tasmā tehi dvīhi gahitehi taṇhupādānabhavāpi gahitāva honti. Paccuppanne viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā sarūpato vuttāyeva. Taṇhupādānabhavā paccuppannahetuyo sarūpato vuttā[Pg.225]. Bhave pana gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva honti, taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā. Yāya vā mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā gahitāva hoti. Anāgate jāti jarāmaraṇanti dve sarūpena vuttāni, jātijarāmaraṇaggahaṇeneva pana viññāṇādīni pañca anāgataphalāni gahitāneva honti. Tesaṃyeva hi jātijarāmaraṇānīti evaṃ dvādasahi aṅgehi vīsati ākārā gahitā honti.

ก็อาการ ๒๐ เหล่านี้ ถูกถือเอาด้วยองค์แห่งปฏิจจสมุปบาท ๑๒ อย่างไร? อวิชชาและสังขารทั้งสองนี้ ถูกกล่าวโดยสรูปว่าเป็นเหตุในอดีต. แต่เพราะเหตุที่บุคคลผู้ไม่รู้ (อวิชชา) ย่อมทะยานอยาก (ตัณหา), เมื่อทะยานอยากย่อมยึดมั่น (อุปาทาน), เพราะอุปาทานของบุคคลนั้นเป็นปัจจัย ภพย่อมมี, เพราะฉะนั้น เมื่อถือเอาอวิชชาและสังขารทั้งสองนั้นแล้ว ตัณหา อุปาทาน และภพ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยนั่นเอง. ในปัจจุบัน วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนา ถูกกล่าวโดยสรูปแล้วนั่นเอง. ตัณหา อุปาทาน และภพ อันเป็นเหตุในปัจจุบัน ถูกกล่าวโดยสรูปแล้ว. แต่เมื่อถือเอาภพแล้ว สังขารทั้งหลายที่เป็นส่วนเบื้องต้นของภพนั้น หรือที่สัมปยุตด้วยภพนั้น ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยนั่นเอง, และด้วยการถือเอาตัณหาและอุปาทาน อวิชชาที่สัมปยุตด้วยตัณหาและอุปาทานนั้นก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย. หรืออวิชชาใดที่บุคคลผู้หลงแล้วกระทำกรรม, อวิชชานั้นก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยนั่นเอง. ในอนาคต ชาติ ชราและมรณะ ถูกกล่าวโดยสรูปเป็น ๒ องค์, แต่ด้วยการถือเอาชาติ ชราและมรณะนั่นเอง ผลในอนาคต ๕ มีวิญญาณเป็นต้น ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยนั่นเอง. เพราะชาติ ชราและมรณะเหล่านั้น เป็นของผล ๕ มีวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง, ด้วยประการฉะนี้ อาการ ๒๐ จึงถูกถือเอาด้วยองค์ ๑๒.

‘‘Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ;

Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcaka’’nti. –

"ในอดีตมีเหตุ ๕, ในบัดนี้ (ปัจจุบัน) มีผล ๕; ในบัดนี้มีเหตุ ๕, ในอนาคตมีผล ๕."

Gāthāya ayamevattho vutto. Itimeti iti ime. Iti imeti vā pāṭho.

อรรถนี้เท่านั้นถูกกล่าวไว้ในคาถา. บทว่า 'อิติเมติ' แยกบทเป็น 'อิติ อิเม'. หรือมีบทว่า 'อิติ อิเมติ' ดังนี้ก็มี.

Catusaṅkhepeti caturo rāsī. Atīte pañca hetudhammā eko hetusaṅkhepo, paccuppanne pañca phaladhammā eko phalasaṅkhepo, paccuppanne pañca hetudhammā eko hetusaṅkhepo, anāgate pañca phaladhammā eko phalasaṅkhepo.

ในคำว่า 'จตุสังเขป' หมายถึง กอง ๔. เหตุธรรม ๕ ในอดีต เป็นเหตุสังเขปหนึ่ง, ผลธรรม ๕ ในปัจจุบัน เป็นผลสังเขปหนึ่ง, เหตุธรรม ๕ ในปัจจุบัน เป็นเหตุสังเขปหนึ่ง, ผลธรรม ๕ ในอนาคต เป็นผลสังเขปหนึ่ง.

Tayo addheti tayo kāle. Paṭhamapañcakavasena atītakālo, dutiyatatiyapañcakavasena paccuppannakālo, catutthapañcakavasena anāgatakālo veditabbo.

ในคำว่า 'อัทธา ๓' หมายถึง กาล ๓. พึงทราบกาลอดีตด้วยอำนาจแห่งปัญจกแรก, กาลปัจจุบันด้วยอำนาจแห่งปัญจกที่สองและที่สาม, กาลอนาคตด้วยอำนาจแห่งปัญจกที่สี่.

Tisandhinti tayo sandhayo assāti tisandhi, taṃ tisandhiṃ. Atītahetupaccuppannaphalānamantarā eko hetuphalasandhi, paccuppannaphalaanāgatahetūnamantarā eko phalahetusandhi, paccuppannahetuanāgataphalānamantarā eko hetuphalasandhi.

ในคำว่า 'ติสนธิ' หมายถึง ปฏิจจสมุปบาทนั้นมีสนธิ ๓ จึงชื่อว่าติสนธิ, (พึงทราบ) ปฏิจจสมุปบาทที่มีสนธิ ๓ นั้น. ในระหว่างเหตุในอดีตและผลในปัจจุบัน เป็นเหตุผลสนธิหนึ่ง, ในระหว่างผลในปัจจุบันและเหตุในอนาคต เป็นผลเหตุสนธิหนึ่ง, ในระหว่างเหตุในปัจจุบันและผลในอนาคต เป็นเหตุผลสนธิหนึ่ง.

Paṭiccasamuppādapāḷiyaṃ sarūpato āgatavasena pana avijjāsaṅkhārā eko saṅkhepo, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā dutiyo, taṇhupādānabhavā tatiyo, jātijarāmaraṇaṃ catuttho. Avijjāsaṅkhārāti dve aṅgāni atītakālāni, viññāṇādīni bhavāvasānāni aṭṭha paccuppannakālāni, jātijarāmaraṇanti dve anāgatakālāni. Saṅkhāraviññāṇānaṃ antarā eko hetuphalasandhi, vedanātaṇhānamantarā eko phalahetusandhi, bhavajātīnamantarā eko hetuphalasandhi.

ส่วนโดยอำนาจแห่งการมาโดยสรูปในพระบาลีปฏิจจสมุปบาทวิภังค์ อวิชชาและสังขารเป็นสังเขปที่หนึ่ง, วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนาเป็นสังเขปที่สอง, ตัณหา อุปาทาน และภพเป็นสังเขปที่สาม, ชาติ ชราและมรณะเป็นสังเขปที่สี่. องค์ ๒ คืออวิชชาและสังขารเป็นกาลอดีต, องค์ ๘ มีวิญญาณเป็นต้นมีภพเป็นที่สุดเป็นกาลปัจจุบัน, องค์ ๒ คือชาติ ชราและมรณะเป็นกาลอนาคต. ในระหว่างสังขารและวิญญาณ เป็นเหตุผลสนธิหนึ่ง, ในระหว่างเวทนาและตัณหา เป็นผลเหตุสนธิหนึ่ง, ในระหว่างภพและชาติ เป็นเหตุผลสนธิหนึ่ง.

Vīsatiyā [Pg.226] ākārehīti vīsatiyā koṭṭhāsehi. Catusaṅkhepe ca tayo addhe ca tisandhiṃ paṭiccasamuppādañca vīsatiyā ākārehi jānātīti sambandho.

คำว่า 'ด้วยอาการ ๒๐' หมายถึง ด้วยส่วน ๒๐. ความสัมพันธ์คือ ย่อมรู้ปฏิจจสมุปบาทที่มีจตุสังเขป อัทธา ๓ และติสนธิ ด้วยอาการ ๒๐.

Jānātīti sutānusārena bhāvanārambhañāṇena jānāti. Passatīti ñātameva cakkhunā diṭṭhaṃ viya hatthatale āmalakaṃ viya ca phuṭaṃ katvā ñāṇeneva passati. Aññātīti diṭṭhamariyādeneva āsevanaṃ karonto ñāṇeneva jānāti. Mariyādattho hi ettha ākāro. Paṭivijjhatīti bhāvanāpāripūriyā niṭṭhaṃ pāpento ñāṇeneva paṭivedhaṃ karoti. Salakkhaṇavasena vā jānāti, sarasavasena passati, paccupaṭṭhānavasena aññāti, padaṭṭhānavasena paṭivijjhati.

คำว่า 'ย่อมรู้' หมายถึง ย่อมรู้ด้วยญาณที่เริ่มบำเพ็ญภาวนาตามนัยแห่งสุตะ. คำว่า 'ย่อมเห็น' หมายถึง ย่อมเห็นด้วยญาณนั่นเอง โดยกระทำให้สิ่งที่รู้แล้วนั่นเองปรากฏชัดเจน เหมือนเห็นด้วยจักษุ หรือเหมือนผลมะขามป้อมที่วางอยู่บนฝ่ามือ. คำว่า 'ย่อมรู้ยิ่ง' (อัญญาติ) หมายถึง เมื่อกระทำการเสพด้วยขอบเขตที่เห็นแล้วนั่นเอง ย่อมรู้ด้วยญาณนั่นเอง. เพราะในบทนี้ คำว่า 'อาการ' มีอรรถว่าขอบเขต. คำว่า 'ย่อมแทงตลอด' หมายถึง เมื่อให้ถึงที่สุดด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมกระทำการแทงตลอดด้วยญาณนั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง ย่อมรู้ด้วยอำนาจแห่งลักษณะของตน, ย่อมเห็นด้วยอำนาจแห่งรส (กิจ) ของตน, ย่อมรู้ยิ่งด้วยอำนาจแห่งอาการปรากฏ, ย่อมแทงตลอดด้วยอำนาจแห่งปทัฏฐาน.

Tattha paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā. Paṭiccasamuppannā dhammāti tehi tehi paccayehi nibbattadhammā. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Bhagavato vacanena. Bhagavatā hi paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadesanāsutte –

ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ปัจจัยธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. ธรรมทั้งหลายที่บังเกิดจากปัจจัยนั้นๆ ชื่อว่า ปฏิจจสมุปปันนธรรม. หากถามว่า จะพึงทราบข้อนี้ได้อย่างไร? (ตอบว่า) ทราบได้ด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค. เพราะพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในพระสูตรที่แสดงปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมว่า -

‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo, jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatā, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘passathā’ti cāha. Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, bhavapaccayā, bhikkhave, jāti…pe… avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā. Uppādā vā tathāgatānaṃ…pe… uttānīkaroti ‘passathā’ti cāha. Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā. Iti kho, bhikkhave, yā tatrata thatā avitathatā anaññathatā idappaccayatā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.20) –

ภิกษุทั้งหลาย ปฏิจจสมุปบาทคืออะไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี พระตถาคตทั้งหลายจะอุบัติขึ้นก็ตาม หรือพระตถาคตทั้งหลายจะไม่มาอุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุนั้นก็ยังคงตั้งอยู่ เป็นธรรมฐิติ เป็นธรรมนิยาม เป็นอิทัปปัจจยตา พระตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมเข้าถึงซึ่งสิ่งนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว ครั้นเข้าถึงแล้ว ย่อมบอก ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติ ย่อมตั้งไว้ ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนก ย่อมทำให้ตื้นขึ้น ตรัสว่า ‘พวกเธอจงดูเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี ภิกษุทั้งหลาย เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี... (ละ)... ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี พระตถาคตทั้งหลายจะอุบัติขึ้นก็ตาม... (ละ)... ย่อมทำให้ตื้นขึ้น ตรัสว่า ‘พวกเธอจงดูเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นจริง ความไม่ผิดไปจากความเป็นจริง ความไม่เป็นอย่างอื่น ความเป็นปัจจัยแห่งสิ่งนี้ในธรรมเหล่านั้นแล นี้เรียกว่าปฏิจจสมุปบาท

Evaṃ paṭiccasamuppādaṃ desentena tathatādīhi vevacanehi paccayadhammāva paṭiccasamuppādoti vuttā. Tasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo, dukkhānubandhanaraso kummaggapaccupaṭṭhāno, ayampi sapaccayattā attano visesapaccayapadaṭṭhāno.

เมื่อทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทอย่างนี้ ธรรมที่เป็นปัจจัยเท่านั้นที่ถูกกล่าวว่าเป็นปฏิจจสมุปบาท ด้วยคำไวพจน์มีตถตาเป็นต้น เพราะฉะนั้น ปฏิจจสมุปบาทของชรามรณะเป็นต้น จึงมีปัจจัยเป็นลักษณะ มีรสคือการผูกพันด้วยทุกข์ มีอาการปรากฏคือทางที่ผิด ปฏิจจสมุปบาทนี้ก็มีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นปัจจัยพิเศษของตนเป็นเหตุใกล้ เพราะความเป็นไปพร้อมด้วยปัจจัย

Uppādā [Pg.227] vā anuppādā vāti uppāde vā anuppāde vā, tathāgatesu uppannesupi anuppannesupīti attho. Ṭhitāva sā dhātūti ṭhitova so paccayasabhāvo, na kadāci jātijarāmaraṇassa paccayo na hotīti attho. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatāti jātipaccayoyeva. Jātipaccayena hi jarāmaraṇasaṅkhāto paccayasamuppannadhammo tadāyattatāya tiṭṭhati, jātipaccayova jarāmaraṇadhammaṃ niyameti, tasmā jāti ‘‘dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’ti vuccati. Jātiyeva imassa jarāmaraṇassa paccayoti idappaccayo, idappaccayova idappaccayatā. Tanti taṃ paccayaṃ. Abhisambujjhatīti ñāṇena abhisambujjhati. Abhisametīti ñāṇena abhisamāgacchati. Ācikkhatīti katheti. Desetīti dasseti. Paññāpetīti jānāpeti. Paṭṭhapetīti ñāṇamukhe ṭhapeti. Vivaratīti vivaritvā dasseti. Vibhajatīti vibhāgato dasseti. Uttānīkarotīti pākaṭaṃ karoti. Iti khoti evaṃ kho. Yā tatrāti yā tesu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu. So panāyaṃ paṭiccasamuppādo tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito anaññathatāti, yathāvuttānaṃ etesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto. Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbanti.

คำว่า ‘อุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม’ หมายถึง พระตถาคตทั้งหลายจะอุบัติขึ้นก็ตาม หรือจะไม่มาอุบัติขึ้นก็ตาม อธิบายว่า เมื่อพระตถาคตทั้งหลายอุบัติขึ้นแล้วก็ตาม หรือยังไม่อุบัติขึ้นก็ตาม คำว่า ‘ธาตุนั้นก็ยังคงตั้งอยู่’ หมายถึง สภาวะที่เป็นปัจจัยนั้นย่อมตั้งอยู่เท่านั้น อธิบายว่า ไม่ใช่ว่าชาติจะไม่เป็นปัจจัยของชรามรณะในบางครั้ง ย่อมเป็นปัจจัยเท่านั้น คำว่า ‘ธรรมฐิติ ธรรมนิยาม อิทัปปัจจยตา’ หมายถึง ชาติเป็นปัจจัยเท่านั้น เพราะธรรมที่เกิดจากปัจจัยคือชรามรณะย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยปัจจัยนั้น ชาติซึ่งเป็นปัจจัยเท่านั้นย่อมกำหนดธรรมคือชรามรณะ เพราะฉะนั้น ชาติจึงถูกเรียกว่า ‘ธรรมฐิติ ธรรมนิยาม’ ชาติเท่านั้นเป็นปัจจัยของชรามรณะนี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นอิทัปปัจจัย อิทัปปัจจัยนั่นแหละคืออิทัปปัจจยตา คำว่า ‘ย่อมตรัสรู้ซึ่งปัจจัยนั้น’ หมายถึง ย่อมตรัสรู้ด้วยปัญญา คำว่า ‘ย่อมเข้าถึง’ หมายถึง ย่อมเข้าถึงด้วยปัญญา คำว่า ‘ย่อมบอก’ หมายถึง ย่อมกล่าว คำว่า ‘ย่อมแสดง’ หมายถึง ย่อมชี้แจง คำว่า ‘ย่อมบัญญัติ’ หมายถึง ย่อมทำให้รู้ คำว่า ‘ย่อมตั้งไว้’ หมายถึง ย่อมตั้งไว้ในเบื้องต้นแห่งปัญญา คำว่า ‘ย่อมเปิดเผย’ หมายถึง ย่อมเปิดเผยแล้วแสดง คำว่า ‘ย่อมจำแนก’ หมายถึง ย่อมแสดงโดยการจำแนก คำว่า ‘ย่อมทำให้ตื้นขึ้น’ หมายถึง ย่อมทำให้ปรากฏชัด คำว่า ‘อิติ โข’ หมายถึง อย่างนี้แล คำว่า ‘ความจริงในธรรมเหล่านั้น’ หมายถึง ความจริงในธรรมมี ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี’ เป็นต้นเหล่านั้น ปฏิจจสมุปบาทนี้ถูกกล่าวว่าเป็นตถตา เพราะการเกิดขึ้นของธรรมนั้นๆ ด้วยปัจจัยเหล่านั้นโดยไม่ขาดไม่เกิน เมื่อปัจจัยทั้งหลายพร้อมเพรียงกันแล้ว ธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้นมีชรามรณะเป็นต้น ย่อมไม่ขาดหายไปแม้ชั่วขณะหนึ่ง เพราะฉะนั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นอวิตถตา เพราะธรรมอื่นไม่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยของธรรมอื่น จึงถูกกล่าวว่าเป็นอนัญญถตา เพราะความเป็นปัจจัย หรือเพราะความเป็นหมู่แห่งปัจจัยของชรามรณะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น จึงถูกกล่าวว่าเป็นอิทัปปัจจยตา ในคำนั้นมีวิเคราะห์ว่าดังนี้ คือ ปัจจัยของสิ่งเหล่านี้เรียกว่าอิทัปปัจจัย อิทัปปัจจัยนั่นแหละคืออิทัปปัจจยตา หรือหมู่แห่งอิทัปปัจจัยคืออิทัปปัจจยตา ส่วนลักษณะในคำว่าอิทัปปัจจยตานี้ พึงทราบจากคัมภีร์ไวยากรณ์

Dhammaṭṭhitiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงธรรมฐิติญาณ จบแล้ว

5. Sammasanañāṇaniddesavaṇṇanā

๕. คำอธิบายการแสดงสัมมสนญาณ

48. Sammasanañāṇaniddese yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa asesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsupi. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti, tathā anāgatapaccuppannaṃ. Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ [Pg.228] bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyabhāvena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ, kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhanavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccamaniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccamasampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā sesā sapariyāyā.

๔๘. ในสัมมสนญาณนิเทศ คำว่า ‘ยัง กิญจิ’ เป็นศัพท์ที่แสดงการรวบรวมโดยไม่เหลือ คำว่า ‘รูปัง’ เป็นศัพท์ที่แสดงการจำกัดความเกินเลย ด้วยบททั้งสองนี้ การรวบรวมรูปทั้งหมดโดยไม่เหลือก็สำเร็จแล้ว จากนั้นจึงเริ่มจำแนกรูปนั้นด้วยอดีตเป็นต้น แท้จริง รูปนั้นบางอย่างเป็นอดีต บางอย่างมีอนาคตเป็นต้น พึงทราบดังนี้ ในเวทนาเป็นต้นก็มีนัยนี้เช่นกัน ในบรรดาขันธ์เหล่านั้น รูปย่อมเป็นอดีตโดยแบ่งเป็น ๔ อย่าง คือ โดยอัทธา โดยสันตติ โดยสมัย และโดยขณะ เช่นเดียวกัน ย่อมเป็นอนาคตและปัจจุบัน ในบรรดา ๔ อย่างนั้น โดยอัทธา รูปที่เป็นอดีตคือรูปที่เกิดก่อนปฏิสนธิในภพหนึ่งของสัตว์หนึ่ง รูปที่เป็นอนาคตคือรูปที่เกิดหลังจุติ รูปที่เป็นปัจจุบันคือรูปที่อยู่ระหว่างปฏิสนธิและจุติทั้งสอง (วิธีนี้เป็นวิธีที่ปรากฏในอรรถกถาสังคีติสูตร) โดยสันตติ รูปที่เกิดจากอุตุอันเดียวกันที่มีสภาพเสมอกัน และรูปที่เกิดจากอาหารอันเดียวกัน แม้กำลังเป็นไปโดยความเป็นไปก่อนหลัง ก็เป็นปัจจุบัน รูปที่เกิดจากอุตุและอาหารที่ต่างกันก่อนหน้านั้นเป็นอดีต รูปที่เกิดจากอุตุและอาหารที่ต่างกันหลังจากนั้นเป็นอนาคต รูปที่เกิดจากจิตที่เกิดในวิถีเดียวกัน ชวนะเดียวกัน สมาบัติเดียวกัน เป็นปัจจุบัน รูปที่เกิดก่อนหน้านั้นเป็นอดีต รูปที่เกิดหลังจากนั้นเป็นอนาคต รูปที่เกิดจากกรรมโดยเฉพาะแล้วไม่มีการแบ่งเป็นอดีตเป็นต้นโดยสันตติ แต่ความเป็นอดีตเป็นต้นของรูปที่เกิดจากกรรมนั้น พึงทราบโดยอาศัยการอุปถัมภ์ของรูปที่เกิดจากอุตุ อาหาร และจิตเหล่านั้นเอง โดยสมัย รูปที่กำลังเป็นไปโดยสันตติในสมัยต่างๆ มีขณะหนึ่ง ยามเช้า ยามเย็น กลางวันกลางคืนเป็นต้น เป็นปัจจุบัน รูปที่เกิดก่อนหน้านั้นเป็นอดีต รูปที่เกิดหลังจากนั้นเป็นอนาคต โดยขณะ รูปที่รวมอยู่ในขณะสาม คือ อุปปาทะเป็นต้น เป็นปัจจุบัน รูปที่เกิดก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต รูปที่เกิดหลังจากนั้นเป็นอดีต อีกอย่างหนึ่ง รูปที่มีกิจของเหตุปัจจัยที่ล่วงไปแล้วเป็นอดีต รูปที่มีกิจของเหตุปัจจัยที่สำเร็จแล้ว แต่กิจของอุปถัมภกปัจจัยยังไม่สำเร็จ เป็นปัจจุบัน รูปที่ยังไม่ถึงกิจทั้งสองอย่างเป็นอนาคต หรือรูปที่อยู่ในขณะแห่งกิจของตน เป็นปัจจุบัน รูปที่เกิดก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต รูปที่เกิดหลังจากนั้นเป็นอดีต และในบรรดาคำกล่าวเรื่องอัทธา สันตติ สมัย และขณะนี้ คำกล่าวเรื่องขณะเป็นต้นเท่านั้นเป็นคำกล่าวโดยตรง ส่วนที่เหลือคือคำกล่าวเรื่องอัทธา สันตติ และสมัย เป็นคำกล่าวโดยอ้อม

Ajjhattanti pañcasupi khandhesu idha niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attano santāne pavattaṃ pāṭipuggalikaṃ rūpaṃ ajjhattanti veditabbaṃ. Tato bahibhūtaṃ pana indriyabaddhaṃ vā anindriyabaddhaṃ vā rūpaṃ bahiddhā nāma. Oḷārikanti cakkhusotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbasaṅkhātā pathavītejovāyo cāti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ. Sesaṃ pana āpodhātu itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ hadayavatthu ojā ākāsadhātu kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā mudutā kammaññatā upacayo santati jaratā aniccatāti soḷasavidhaṃ rūpaṃ ghaṭṭanavasena agahetabbato sukhumaṃ. Hīnaṃ vā paṇītaṃ vāti ettha hīnapaṇītabhāvo pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ, tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ. Yaṃ dūre santike vāti ettha yaṃ sukhumaṃ, tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre. Yaṃ oḷārikaṃ, tadeva suppaṭivijjhasabhāvattā santike.

คำว่า "อัชฌัตตะ" ในขันธ์ ๕ นี้ หมายถึงอัชฌัตตะของตน (นิยกัชฌัตตะ) ดังนั้น พึงทราบว่ารูปที่เกิดขึ้นในสันดานของตน เป็นของเฉพาะบุคคล เรียกว่า "อัชฌัตตะ" ส่วนรูปที่อยู่นอกเหนือจากนั้น ไม่ว่าจะเป็นรูปที่เนื่องด้วยอินทรีย์หรือไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ เรียกว่า "พหิทธา" คำว่า "โอฬาริกะ" คือรูป ๑๒ อย่าง ได้แก่ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย รูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะคือปฐวี เตโช วาโย พึงทราบว่าเป็นโอฬาริกะ เพราะสามารถรับรู้ได้ด้วยการกระทบ ส่วนรูปที่เหลืออีก ๑๖ อย่าง ได้แก่ อาโปธาตุ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หทยวัตถุ โอชา อากาสธาตุ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ ความเบาแห่งรูป ความอ่อนแห่งรูป ความควรแก่การงานแห่งรูป อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตา พึงทราบว่าเป็นสุขุมะ เพราะไม่สามารถรับรู้ได้ด้วยการกระทบ ในคำว่า "หีน หรือ ปณีตะ" นี้ ความเป็นหีนและปณีตะพึงทราบโดยปริยายและโดยนิปปริยาย ในสองอย่างนั้น รูปของสุทัสสีพรหมย่อมเลวกว่ารูปของอกนิฏฐพรหม รูปของสุทัสสีพรหมนั้นเองย่อมประณีตกว่ารูปของสุทัสสพรหม พึงทราบความเป็นหีนและปณีตะโดยปริยายอย่างนี้ไปจนถึงรูปของสัตว์นรก ส่วนโดยนิปปริยาย รูปใดที่อกุศลวิบากเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นหีน รูปใดที่กุศลวิบากเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นปณีตะ ในคำว่า "ไกล หรือ ใกล้" นี้ รูปใดเป็นสุขุมะ รูปนั้นเองย่อมไกล เพราะมีสภาพที่แทงตลอดได้ยาก รูปใดเป็นโอฬาริกะ รูปนั้นเองย่อมใกล้ เพราะมีสภาพที่แทงตลอดได้ง่าย

Sabbaṃ [Pg.229] rūpaṃ aniccato vavattheti ekaṃ sammasanaṃ, dukkhato vavattheti ekaṃ sammasanaṃ, anattato vavattheti ekaṃ sammasananti ettha ayaṃ bhikkhu ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’nti evaṃ aniyamaniddiṭṭhaṃ sabbampi rūpaṃ atītattikena ceva catūhi ajjhattādidukehi cāti ekādasahi okāsehi paricchinditvā sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavattheti aniccanti sammasati. Kathaṃ? Parato vuttanayena. Vuttañhetaṃ – ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48). Tasmā esa yaṃ atītaṃ rūpaṃ, taṃ yasmā atīteyeva khīṇaṃ, nayimaṃ bhavaṃ sampattanti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ anāgataṃ rūpaṃ anantarabhave nibbattissati, tampi tattheva khīyissati, na tato paraṃ bhavaṃ gamissatīti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ paccuppannaṃ rūpaṃ, taṃ idheva khīyati, na ito gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ ajjhattaṃ rūpaṃ, tampi ajjhattameva khīyati, na bahiddhābhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ bahiddhā oḷārikaṃ sukhumaṃ hīnaṃ paṇītaṃ dūre santike, tampi ettheva khīyati, na dūrabhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhenāti sammasati. Idaṃ sabbampi ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ, pabhedato pana ekādasavidhaṃ hoti.

ในคำว่า "กำหนดรูปทั้งหมดโดยความเป็นอนิจจะ เป็นการพิจารณาหนึ่ง, กำหนดโดยความเป็นทุกข์ เป็นการพิจารณาหนึ่ง, กำหนดโดยความเป็นอนัตตา เป็นการพิจารณาหนึ่ง" นี้ ภิกษุนี้กำหนดรูปทั้งหมดที่ไม่ได้ระบุเจาะจงว่า "รูปใดรูปหนึ่ง" โดยอดีตติกะ และโดยทุกะ ๔ มีอัชฌัตตะเป็นต้น คือโดยโอกาส ๑๑ อย่าง แล้วกำหนดรูปทั้งหมดโดยความเป็นอนิจจะ พิจารณาว่า "อนิจจะ" อย่างไร? พิจารณาโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างหน้า ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนิจจะโดยความสิ้นไป" (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) เพราะเหตุนั้น รูปที่เป็นอดีตนั้น เพราะสิ้นไปแล้วในอดีตภพนั่นเอง ไม่มาถึงภพนี้ จึงเป็นอนิจจะโดยความสิ้นไป รูปที่เป็นอนาคตที่จะเกิดขึ้นในภพถัดไป รูปนั้นก็จะสิ้นไปในภพนั้นเอง จะไม่ไปสู่ภพอื่นอีก จึงเป็นอนิจจะโดยความสิ้นไป รูปที่เป็นปัจจุบันนั้น ย่อมสิ้นไปในภพนี้เอง ไม่ไปจากภพนี้ จึงเป็นอนิจจะโดยความสิ้นไป รูปที่เป็นอัชฌัตตะนั้น ก็ย่อมสิ้นไปในอัชฌัตตะเท่านั้น ไม่ไปสู่ความเป็นพหิทธา จึงเป็นอนิจจะโดยความสิ้นไป รูปที่เป็นพหิทธา โอฬาริกะ สุขุมะ หีน ปณีตะ ไกล ใกล้ รูปนั้นก็ย่อมสิ้นไปในที่นี้เอง ไม่ไปสู่ความเป็นไกล จึงเป็นอนิจจะโดยความสิ้นไป ภิกษุพิจารณาอย่างนี้ การพิจารณาทั้งหมดนี้โดยความเป็น "อนิจจะโดยความสิ้นไป" นี้ เป็นการพิจารณาหนึ่ง แต่โดยจำแนกแล้วมี ๑๑ อย่าง

Sabbameva cetaṃ dukkhaṃ bhayaṭṭhenāti sammasati. Bhayaṭṭhenāti sappaṭibhayatāya. Yañhi aniccaṃ, taṃ bhayāvahaṃ hoti sīhopamasutte (a. ni. 4.33; saṃ. ni. 3.78) devānaṃ viya. Iti idampi ‘‘dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ, pabhedato pana ekādasavidhaṃ hoti.

อนึ่ง ภิกษุพิจารณารูปทั้งหมดนี้โดยความเป็นทุกข์ เพราะเป็นสภาพที่น่ากลัว คำว่า "โดยความเป็นสภาพที่น่ากลัว" คือ เพราะมีความน่าสะพรึงกลัว แท้จริง รูปใดเป็นอนิจจะ รูปนั้นย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัว เหมือนเทวดาในสีหูปมสูตร (อ. อัง. ๔.๓๓; สํ. สฬา. ๓.๗๘) ฉะนั้น การพิจารณานี้โดยความเป็น "ทุกข์เพราะเป็นสภาพที่น่ากลัว" นี้ เป็นการพิจารณาหนึ่ง แต่โดยจำแนกแล้วมี ๑๑ อย่าง

Yathā ca dukkhaṃ, evaṃ sabbampi taṃ anattā asārakaṭṭhenāti sammasati. Asārakaṭṭhenāti ‘‘attā nivāsī kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappitassa attasārassa abhāvena. Yañhi aniccaṃ dukkhaṃ, attanopi aniccataṃ vā udayabbayapīḷanaṃ vā vāretuṃ na sakkoti, kuto tassa kārakādibhāvo. Tenāha – ‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’tiādi (saṃ. ni. 3.59). Iti idaṃ ‘‘anattā asārakaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ, pabhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. Eseva nayo vedanādīsu. Iti ekekasmiṃ khandhe ekādasa ekādasa katvā pañcasu khandhesu pañcapaññāsa sammasanāni honti, aniccato pañcapaññāsa[Pg.230], dukkhato pañcapaññāsa, anattato pañcapaññāsāti tividhānupassanāvasena sabbāni pañcasaṭṭhisatasammasanāni honti.

และรูปทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอนัตตาโดยความเป็นสภาพที่ไม่มีแก่นสาร เหมือนกับที่เป็นทุกข์ ภิกษุพิจารณาอย่างนี้ คำว่า "โดยความเป็นสภาพที่ไม่มีแก่นสาร" คือ เพราะไม่มีแก่นสารคืออัตตาที่ถูกสมมติว่าเป็น "ผู้สิงสถิต ผู้กระทำ ผู้เสวย ผู้เป็นอิสระด้วยตนเอง" แท้จริง รูปใดเป็นอนิจจะ เป็นทุกข์ รูปนั้นไม่สามารถห้ามความเป็นอนิจจะหรือการบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของตนเองได้ แล้วความเป็นผู้กระทำเป็นต้นของรูปนั้นจะมีได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้ารูปนี้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็จะไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ" เป็นต้น (สํ. สฬา. ๓.๕๙) การพิจารณานี้โดยความเป็น "อนัตตาเพราะเป็นสภาพที่ไม่มีแก่นสาร" นี้ เป็นการพิจารณาหนึ่ง แต่โดยจำแนกแล้วมี ๑๑ อย่าง นัยนี้พึงทราบในเวทนาเป็นต้นด้วย ดังนั้น เมื่อทำอย่างละ ๑๑ การพิจารณาในขันธ์แต่ละอย่าง ในขันธ์ ๕ ย่อมมีการพิจารณา ๕๕ อย่าง โดยความเป็นอนิจจะ ๕๕ อย่าง โดยความเป็นทุกข์ ๕๕ อย่าง โดยความเป็นอนัตตา ๕๕ อย่าง รวมทั้งหมดเป็นการพิจารณา ๑๖๕ อย่าง โดยอำนาจแห่งอนุปัสนา ๓ อย่าง

Keci pana ‘‘sabbaṃ rūpaṃ, sabbaṃ vedanaṃ, sabbaṃ saññaṃ, sabbe saṅkhāre, sabbaṃ viññāṇanti padampi pakkhipitvā ekekasmiṃ khandhe dvādasa dvādasa katvā pañcasu saṭṭhi, anupassanāto asītisatasammasanānī’’ti vadanti.

แต่บางท่านกล่าวว่า "เมื่อรวมบทว่า 'รูปทั้งหมด, เวทนาทั้งหมด, สัญญาทั้งหมด, สังขารทั้งหมด, วิญญาณทั้งหมด' เข้าไปด้วยแล้ว ในขันธ์แต่ละอย่างย่อมมีการพิจารณา ๑๒ อย่าง เมื่อทำเช่นนี้ในขันธ์ ๕ ย่อมมีการพิจารณา ๖๐ อย่าง และโดยอนุปัสนาแล้ว ย่อมมีการพิจารณา ๑๘๐ อย่าง"

Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavidhavisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavaseneva veditabbo.

ในส่วนของการจำแนกอดีตเป็นต้นนี้ พึงทราบความเป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันของเวทนาโดยนัยแห่งสันตติและโดยนัยแห่งขณะเป็นต้น ในบรรดานัยเหล่านั้น โดยนัยแห่งสันตติ เวทนาที่สงเคราะห์เข้าในวิถีเดียว ชวนะเดียว สมาบัติเดียว และเวทนาที่เกิดขึ้นโดยการประจวบกันของอารมณ์ชนิดเดียวกัน เรียกว่า "ปัจจุบัน" เวทนาที่เกิดก่อนหน้านั้น เรียกว่า "อดีต" เวทนาที่เกิดหลังจากนั้น เรียกว่า "อนาคต" โดยนัยแห่งขณะเป็นต้น เวทนาที่สงเคราะห์เข้าในขณะสาม คือที่อยู่ระหว่างเบื้องต้น เบื้องปลาย และตรงกลาง และเวทนาที่กำลังทำกิจของตนเอง เรียกว่า "ปัจจุบัน" เวทนาที่เกิดก่อนหน้านั้น เรียกว่า "อดีต" เวทนาที่เกิดหลังจากนั้น เรียกว่า "อนาคต" ความแตกต่างระหว่างอัชฌัตตะและพหิทธา พึงทราบโดยนัยแห่งอัชฌัตตะของตนเท่านั้น

Oḷārikasukhumabhāvo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 4) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato saussāhato savipākato kilesasantāpabhāvato sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato kilesasantāpabhāvato sabyābajjhato sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya vedanāya sukhumā. Dvepi kusalākusalā vedanā sabyāpārato saussāhato savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

ภาวะแห่งความหยาบและความละเอียด (โอฬาริกสุขุมภาวะ) พึงทราบโดยนัยแห่งชาติ สภาวะ บุคคล โลกีย์ โลกุตตระ ที่กล่าวไว้ในวิภังค์ (วิภ. 4) โดยเริ่มว่า ‘เวทนาที่เป็นอกุศลเป็นโอฬาริกะ (หยาบ), เวทนาที่เป็นกุศลและอัพยากตะเป็นสุขุมะ (ละเอียด)’ ก่อนอื่น โดยนัยแห่งชาติ เวทนาที่เป็นอกุศลเป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาที่เป็นกุศล เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ประกอบด้วยโทษ และเพราะมีภาวะที่ถูกกิเลสแผดเผา จึงมีการเป็นไปที่ไม่สงบ และเป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาที่เป็นวิบากอัพยากตะ เพราะประกอบด้วยความพยายาม ความเพียรพยายาม ผล มีภาวะที่ถูกกิเลสแผดเผา และมีโทษ และเป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาที่เป็นกิริยาอัพยากตะ เพราะประกอบด้วยผล มีภาวะที่ถูกกิเลสแผดเผา มีความทุกข์ และมีโทษ ส่วนเวทนาที่เป็นกุศลและอัพยากตะนั้นละเอียดกว่าเวทนาที่เป็นอกุศล โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว เวทนาที่เป็นกุศลและอกุศลทั้งสองอย่างเป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาที่เป็นอัพยากตะทั้งสองประเภท (วิบากและกิริยา) ตามความเหมาะสม เพราะประกอบด้วยความพยายาม ความเพียรพยายาม และผล ส่วนเวทนาที่เป็นอัพยากตะทั้งสองประเภทนั้นละเอียดกว่าเวทนาที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่านั้น โดยนัยตรงกันข้ามกัน ด้วยประการฉะนี้ ภาวะแห่งความหยาบและความละเอียดโดยนัยแห่งชาติพึงทราบได้.

Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato savipphārato khobhakaraṇato ubbejanīyato abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato santato paṇītato manāpato [Pg.231] majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato ubbejanīyato khobhakaraṇato pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

ส่วนโดยนัยแห่งสภาวะ เวทนาที่เป็นทุกข์เป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาอีกสองอย่าง (สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา) เพราะปราศจากรสอร่อย เพราะประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน เพราะทำให้เกิดความปั่นป่วน ความกระสับกระส่าย และเพราะครอบงำ ส่วนเวทนาอีกสองอย่าง (สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา) นั้นละเอียดกว่าเวทนาที่เป็นทุกข์ตามความเหมาะสม เพราะเป็นที่น่าพอใจ เพราะสงบ เพราะประณีต เพราะน่าปรารถนา และเพราะเป็นกลาง ยิ่งกว่านั้น สุขเวทนาและทุกขเวทนาทั้งสองอย่างเป็นโอฬาริกะกว่าอทุกขมสุขเวทนา (อุเบกขาเวทนา) เพราะประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน เพราะทำให้เกิดความกระสับกระส่าย เพราะทำให้เกิดความปั่นป่วน และเพราะปรากฏชัดแจ้ง ส่วนอุเบกขาเวทนานั้นละเอียดกว่าเวทนาทั้งสองอย่างนั้น โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ภาวะแห่งความหยาบและความละเอียดโดยนัยแห่งสภาวะพึงทราบได้.

Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

ส่วนโดยนัยแห่งบุคคล เวทนาของบุคคลผู้ยังไม่เข้าสมาบัติเป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาของบุคคลผู้เข้าสมาบัติแล้ว เพราะมีภาวะที่ฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ส่วนเวทนาอีกอย่างหนึ่ง (ของบุคคลผู้เข้าสมาบัติแล้ว) นั้นละเอียดกว่าโดยนัยตรงกันข้าม ด้วยประการฉะนี้ ภาวะแห่งความหยาบและความละเอียดโดยนัยแห่งบุคคลพึงทราบได้.

Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto oghaniyato yoganiyato ganthaniyato nīvaraṇiyato upādāniyato saṃkilesikato puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā, anāsavā ca vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

ส่วนโดยนัยแห่งโลกีย์และโลกุตตระ เวทนาที่ประกอบด้วยอาสวะเป็นโลกีย์ เวทนานั้นเป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาที่ไม่ประกอบด้วยอาสวะ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของอาสวะ เพราะเป็นอารมณ์ของโอฆะ (ห้วงน้ำ) เพราะเป็นอารมณ์ของโยคะ (เครื่องผูก) เพราะเป็นอารมณ์ของคันถะ (เครื่องผูกพัน) เพราะเป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เพราะเป็นอารมณ์ของอุปาทาน เพราะเป็นอารมณ์ของสังขิเลส (เครื่องเศร้าหมอง) และเพราะเป็นของสามัญแก่ปุถุชน ส่วนเวทนาที่ไม่ประกอบด้วยอาสวะนั้นละเอียดกว่าเวทนาที่ประกอบด้วยอาสวะโดยนัยตรงกันข้าม ด้วยประการฉะนี้ ภาวะแห่งความหยาบและความละเอียดโดยนัยแห่งโลกีย์และโลกุตตระพึงทราบได้.

Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ –

ในเรื่องนั้น พึงหลีกเลี่ยงการปะปนกันโดยนัยแห่งชาติเป็นต้น เพราะเวทนาที่ประกอบด้วยกายวิญญาณอันเป็นผลของอกุศล แม้จะเป็นสุขุมะโดยนัยแห่งชาติเพราะเป็นอัพยากตะ แต่ก็เป็นโอฬาริกะโดยนัยแห่งสภาวะเป็นต้น ข้อนี้ได้กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Abyākatā vedanā sukhumā, dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā, asamāpannassa vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā, sāsavā vedanā oḷārikā’’ti (vibha. 11).

‘เวทนาที่เป็นอัพยากตะเป็นสุขุมะ, เวทนาที่เป็นทุกข์เป็นโอฬาริกะ. เวทนาของบุคคลผู้เข้าสมาบัติแล้วเป็นสุขุมะ, เวทนาของบุคคลผู้ยังไม่เข้าสมาบัติเป็นโอฬาริกะ. เวทนาที่ไม่ประกอบด้วยอาสวะเป็นสุขุมะ, เวทนาที่ประกอบด้วยอาสวะเป็นโอฬาริกะ’ ดังนี้ (วิภ. 11).

Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi. Tāpi hi jātivasena oḷārikā, sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ, abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.

และเช่นเดียวกับทุกขเวทนา สุขเวทนาเป็นต้นก็เป็นเช่นนั้น เวทนาเหล่านั้นก็เป็นโอฬาริกะโดยนัยแห่งชาติ และเป็นสุขุมะโดยนัยแห่งสภาวะเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบภาวะแห่งความหยาบและความละเอียดของเวทนาทั้งหลาย โดยที่ไม่มีการปะปนกันโดยนัยแห่งชาติเป็นต้น เช่น เวทนาที่เป็นอัพยากตะเป็นสุขุมะกว่าเวทนาที่เป็นกุศลและอกุศลโดยนัยแห่งชาติ ในบรรดาเวทนาที่เป็นอัพยากตะเหล่านั้น เวทนาที่เป็นอัพยากตะคืออะไร? เป็นทุกข์หรือ? เป็นสุขหรือ? เป็นของบุคคลผู้เข้าสมาบัติแล้วหรือ? เป็นของบุคคลผู้ยังไม่เข้าสมาบัติหรือ? เป็นสาสวะหรือ? เป็นอนาสวะหรือ? การจำแนกโดยนัยแห่งสภาวะเป็นต้นเช่นนี้ไม่พึงพิจารณา นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกกรณี.

Apica ‘‘taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikā sukhumā daṭṭhabbā’’ti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā [Pg.232] vedanā aggi viya nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.

อนึ่ง เพราะพระดำรัสที่ว่า ‘พึงเห็นเวทนาว่าเป็นโอฬาริกะหรือสุขุมะ โดยอาศัยเวทนานั้น ๆ’ (ในขันธวิภังค์) แม้ในอกุศลเป็นต้น เวทนาที่ประกอบด้วยโทสะเป็นโอฬาริกะกว่าเวทนาที่ประกอบด้วยโลภะ เพราะเผาผลาญที่อาศัยของตนเหมือนไฟ ส่วนเวทนาที่ประกอบด้วยโลภะเป็นสุขุมะ เวทนาที่ประกอบด้วยโทสะที่เป็นนิยตะ (แน่นอน) เป็นโอฬาริกะ, ที่เป็นอนิยตะ (ไม่แน่นอน) เป็นสุขุมะ. เวทนาที่เป็นนิยตะที่ตั้งอยู่ตลอดกัปเป็นโอฬาริกะ, ส่วนเวทนาอื่น (ที่ไม่ตั้งอยู่ตลอดกัป) เป็นสุขุมะ. แม้ในเวทนาที่ตั้งอยู่ตลอดกัป เวทนาที่เป็นอสังขาริกะ (ไม่ถูกชักชวน) เป็นโอฬาริกะ, ส่วนเวทนาอื่น (ที่เป็นสสังขาริกะ) เป็นสุขุมะ. ส่วนเวทนาที่ประกอบด้วยโลภะที่ประกอบด้วยทิฏฐิเป็นโอฬาริกะ, ส่วนเวทนาอื่น (ที่ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ) เป็นสุขุมะ. เวทนาที่ประกอบด้วยโลภะนั้นเองที่เป็นนิยตะ ตั้งอยู่ตลอดกัป และเป็นอสังขาริกะ เป็นโอฬาริกะ, ส่วนเวทนาอื่นเป็นสุขุมะ. และโดยไม่จำแนก เวทนาที่เป็นอกุศลที่มีผลมากเป็นโอฬาริกะ, ที่มีผลน้อยเป็นสุขุมะ. ส่วนเวทนาที่เป็นกุศลที่มีผลน้อยเป็นโอฬาริกะ, ที่มีผลมากเป็นสุขุมะ.

Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā, rūpāvacarā sukhumā, tato arūpāvacarā, tato lokuttarā. Kāmāvacarā ca dānamayā oḷārikā, sīlamayā sukhumā. Sīlamayāpi oḷārikā, tato bhāvanāmayā sukhumā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumāva. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃtaṃbhūmivipākakiriyāvedanāsu dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca. Okāsavasena vāpi niraye dukkhā oḷārikā, tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā. Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā.

อนึ่ง กุศลในกามภพเป็นโอฬาริกะ, กุศลในรูปภพเป็นสุขุมะ, จากนั้นกุศลในอรูปภพก็สุขุมะ, จากนั้นกุศลที่เป็นโลกุตตระก็สุขุมะ. และกุศลในกามภพที่เป็นทานมัยเป็นโอฬาริกะ, ที่เป็นสีลมัยเป็นสุขุมะ. แม้สีลมัยก็เป็นโอฬาริกะ (เมื่อเทียบกับภาวนามัย), จากนั้นภาวนามัยก็เป็นสุขุมะ. แม้ภาวนามัยก็เป็นโอฬาริกะหากเป็นทวิเหตุกะ (มีสองเหตุ), หากเป็นติเหตุกะ (มีสามเหตุ) ก็เป็นสุขุมะ. แม้ติเหตุกะก็เป็นโอฬาริกะหากเป็นสสังขาริกะ (ถูกชักชวน), หากเป็นอสังขาริกะ (ไม่ถูกชักชวน) ก็เป็นสุขุมะ. และกุศลในรูปภพที่เป็นปฐมฌานเป็นโอฬาริกะ... (ไปจนถึง)... ที่เป็นปัญจมฌานเท่านั้นเป็นสุขุมะ. และกุศลในอรูปภพที่ประกอบด้วยอากาสานัญจายตนะเป็นโอฬาริกะ... (ไปจนถึง)... ที่ประกอบด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะเท่านั้นเป็นสุขุมะ. และกุศลที่เป็นโลกุตตระที่ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นโอฬาริกะ... (ไปจนถึง)... ที่ประกอบด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้นเป็นสุขุมะ. นัยนี้พึงใช้ได้ในวิบากและกิริยาเวทนาในภพนั้น ๆ และในเวทนาที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งทุกข์เป็นต้น, อสมาปันนะเป็นต้น, สาสวะเป็นต้น. หรือโดยนัยแห่งสถานที่ ทุกข์ในนรกเป็นโอฬาริกะ, ทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉานเป็นสุขุมะ... (ไปจนถึง)... ทุกข์ในปรนิมมิตวสวัตตีภพเท่านั้นเป็นสุขุมะ. และเช่นเดียวกับทุกข์ สุขก็พึงนำไปใช้ได้ทุกที่ตามความเหมาะสม. และโดยนัยแห่งวัตถุ เวทนาใด ๆ ที่มีวัตถุอันเลวทรามเป็นโอฬาริกะ, ที่มีวัตถุอันประณีตเป็นสุขุมะ. ในการจำแนกหีนปณีตะ (เลวทรามและประณีต) เวทนาใดเป็นโอฬาริกะ เวทนานั้นชื่อว่าหีน (เลวทราม). และเวทนาใดเป็นสุขุมะ เวทนานั้นชื่อว่าปณีตะ (ประณีต) ดังนี้พึงทราบ.

Dūrasantikapade pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre, akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā (vibha. 13) nayena vibhaṅge vibhattā. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato asaṃsaṭṭhato asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā [Pg.233] pana vedanā sabhāgato saṃsaṭṭhato sarikkhato ca akusalāya santiketi idaṃ vedanāya atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi etaṃ evameva veditabbaṃ.

ในบทว่า “ทูรสันติกะ” นั้น ได้จำแนกไว้ในวิภังคปาฐะ (วิภังค์ 13) ด้วยนัยมีอาทิว่า “เวทนาที่เป็นอกุศล ย่อมไกลจากเวทนาที่เป็นกุศลและอัพยากฤต, เวทนาที่เป็นอกุศล ย่อมใกล้กับเวทนาที่เป็นอกุศล” เพราะเหตุนั้น เวทนาที่เป็นอกุศล ย่อมไกลจากเวทนาที่เป็นกุศลและอัพยากฤต โดยความเป็นส่วนที่ต่างกัน โดยความเป็นส่วนที่ไม่ปะปนกัน และโดยความเป็นส่วนที่ไม่เหมือนกัน ฉันนั้น เวทนาที่เป็นกุศลและอัพยากฤต ก็ย่อมไกลจากเวทนาที่เป็นอกุศล นัยนี้พึงทราบในวาระทั้งปวง อีกอย่างหนึ่ง เวทนาที่เป็นอกุศล ย่อมใกล้กับเวทนาที่เป็นอกุศล โดยความเป็นส่วนที่เหมือนกัน โดยความเป็นส่วนที่ปะปนกัน และโดยความเป็นส่วนที่คล้ายกัน คำอธิบายโดยพิสดารนี้ เป็นบทนำในการจำแนกเวทนาโดยอดีตเป็นต้น แม้คำอธิบายโดยพิสดารนี้ ก็พึงทราบโดยนัยเดียวกันสำหรับสัญญาขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นๆ

Ye panettha vedanādīsu cakkhu…pe… jarāmaraṇanti peyyālena saṃkhittesu ca dhammesu lokuttaradhammā āgatā, te asammasanūpagattā imasmiṃ adhikāre na gahetabbā. Te pana kevalaṃ tena tena padena saṅgahitadhammadassanavasena ca abhiññeyyaniddese āgatanayena ca vuttā. Yepi ca sammasanūpagā, tesu ye yassa pākaṭā honti, sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ. Jātijarāmaraṇavasena visuṃ sammasanābhāvepi jātijarāmaraṇavantesuyeva pana sammasitesu tānipi sammasitāni hontīti pariyāyena tesampi vasena sammasanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato vavatthetītiādinā nayena atītattikasseva ca vasena sammasanassa vuttattā ajjhattādibhedaṃ anāmasitvāpi atītattikasseva vasena paricchinditvāpi aniccādito sammasanaṃ kātabbameva.

ในสัมมสนญาณนิเทศนี้ ธรรมที่เป็นโลกุตตระที่มาในเวทนาเป็นต้น และในธรรมที่ย่อไว้ด้วยเปยยาลว่า จักขุ...เป...ชรามรณะ ธรรมเหล่านั้นไม่พึงถือเอาในอธิการนี้ เพราะไม่เข้าถึงการพิจารณา แต่ธรรมเหล่านั้นกล่าวไว้โดยนัยที่มาในอภิญเญยยนิเทศ โดยเป็นเพียงการแสดงธรรมที่สงเคราะห์ไว้ด้วยบทนั้นๆ และธรรมใดๆ ที่เป็นโลกีย์ซึ่งควรแก่การพิจารณา ธรรมเหล่านั้นที่ปรากฏแก่บุคคลใดๆ ย่อมเข้าถึงการกำหนดได้โดยง่าย บุคคลนั้นพึงเริ่มพิจารณาในธรรมเหล่านั้น แม้จะไม่มีการพิจารณาแยกต่างหากโดยความเป็นชาติ ชรา มรณะ แต่เมื่อพิจารณาขันธ์ 5 ที่มีชาติ ชรา มรณะ เป็นต้น ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่าถูกพิจารณาแล้ว พึงทราบว่า การพิจารณาโดยความเป็นชาติ ชรา มรณะ ก็กล่าวไว้โดยปริยายอย่างนี้ และเพราะการพิจารณาได้กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า “ย่อมกำหนดอดีต อนาคต ปัจจุบัน โดยความเป็นอนิจจะ” โดยอำนาจแห่งอดีตติกะเท่านั้น แม้ไม่พิจารณาความต่างกันโดยอัธยัตตะเป็นต้น ก็พึงพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น โดยกำหนดเฉพาะอดีตติกะเท่านั้น

Yaṃ pana aniccaṃ, taṃ yasmā niyamato saṅkhatādibhedaṃ hoti, tenassa pariyāyadassanatthaṃ, nānākārehi vā manasikārappavattidassanatthaṃ rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhatantiādimāha. Tañhi hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, aniccantikatāya ādiantavantatāya vā aniccaṃ. Paccayehi samāgantvā katattā saṅkhataṃ. Paccaye paṭicca nissāya samaṃ, saha vā uppannattā paṭiccasamuppannaṃ. Etena paccayehi katepi paccayānaṃ abyāpārataṃ dasseti. Khayadhammanti khīyanadhammaṃ khīyanapakatikaṃ. Vayadhammanti nassanadhammaṃ. Nayidaṃ mandībhāvakkhayavasena khayadhammaṃ, kevalaṃ vigamanapakatikaṃ. Pahūtassa mandībhāvopi hi loke khayoti vuccati. Virāgadhammanti nayidaṃ kuhiñci gamanavasena vayadhammaṃ, kevalaṃ sabhāvātikkamanapakatikaṃ. ‘‘Virāgo nāma jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti hi vuttaṃ. Nirodhadhammanti nayidaṃ sabhāvātikkamena punarāvattidhammaṃ, kevalaṃ apunarāvattinirodhena nirujjhanapakatikanti purimapurimapadassa atthavivaraṇavasena pacchimapacchimapadaṃ vuttanti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง รูปใดเป็นอนิจจะ รูปนั้นย่อมมีประเภทเป็นสังขตะเป็นต้นโดยแน่นอน เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงปริยายของอนิจจะนั้น หรือเพื่อแสดงการดำเนินไปแห่งมนสิการโดยอาการต่างๆ จึงตรัสว่า “รูปเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน เป็นอนิจจะ เป็นสังขตะ” เป็นต้น แท้จริง รูปนั้นเป็นอนิจจะโดยความเป็นของมีแล้วไม่มี เป็นอนิจจะโดยไม่ล่วงพ้นขณะแห่งความแตกดับ หรือโดยมีความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย เป็นสังขตะเพราะปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่ง เป็นปฏิจจสมุปปันนะเพราะอาศัยปัจจัยทั้งหลายเกิดขึ้นพร้อมกัน ด้วยบทว่า ปฏิจจสมุปปันนะนี้ ย่อมแสดงว่าปัจจัยทั้งหลายไม่มีความขวนขวาย แม้จะถูกปัจจัยกระทำแล้วก็ตาม คำว่า “ขยธัมมัง” คือ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความสิ้นไปเป็นปกติ คำว่า “วยธัมมัง” คือ มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา รูปนี้ไม่ใช่ขยธัมมังโดยความเป็นความสิ้นไปเพราะความอ่อนกำลัง แต่เป็นเพียงมีความจากไปเป็นปกติ แท้จริง แม้ความอ่อนกำลังของผู้มีกำลัง ก็เรียกว่าความสิ้นไปในโลก คำว่า “วิราคธัมมัง” คือ รูปนี้ไม่ใช่มีอันเสื่อมไปโดยความเป็นความไปสู่ที่ใดที่หนึ่ง แต่เป็นเพียงมีความก้าวล่วงสภาวะเป็นปกติ แท้จริง อรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “วิราคะ คือ ความเบื่อหน่าย หรือความก้าวล่วง” คำว่า “นิโรธธัมมัง” คือ รูปนี้ไม่ใช่มีอันกลับมาอีกโดยการก้าวล่วงสภาวะ แต่เป็นเพียงมีความดับไปโดยการดับที่ไม่กลับมาอีก พึงทราบว่า บทหลังๆ กล่าวไว้โดยเป็นเครื่องเปิดเผยอรรถของบทหน้าๆ

Atha [Pg.234] vā ekabhavapariyāpannarūpabhaṅgavasena khayadhammaṃ, ekasantatipariyāpannarūpakkhayavasena vayadhammaṃ, rūpassa khaṇabhaṅgavasena virāgadhammaṃ, tiṇṇampi apunappavattivasena nirodhadhammantipi yojetabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบความว่า เป็นขยธัมมังโดยความเป็นความแตกดับของรูปที่สงเคราะห์อยู่ในภพเดียว เป็นวยธัมมังโดยความเป็นความสิ้นไปของรูปที่สงเคราะห์อยู่ในสันดานเดียว เป็นวิราคธัมมังโดยความเป็นความแตกดับขณะของรูป และเป็นนิโรธธัมมังโดยความเป็นความไม่เกิดขึ้นอีกของธรรมทั้งสามนั้น

Jarāmaraṇaṃ aniccantiādīsu jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ, aniccasabhāvānaṃ pana khandhānaṃ jarāmaraṇattā aniccaṃ nāma jātaṃ. Saṅkhatādīsupi eseva nayo. Antarapeyyāle jātiyāpi aniccāditāya eseva nayo.

ในบทมีอาทิว่า “ชรามรณะเป็นอนิจจะ” นั้น ชรามรณะไม่ใช่เป็นอนิจจะ แต่เพราะความเป็นชรามรณะแห่งขันธ์ทั้งหลายที่มีสภาวะเป็นอนิจจะ จึงชื่อว่าอนิจจะ แม้ในบทสังขตะเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน ในเปยยาลระหว่างกลาง แม้ในชาติก็มีนัยนี้เหมือนกันโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น

Jātipaccayā jarāmaraṇantiādi na vipassanāvasena vuttaṃ, kevalaṃ paṭiccasamuppādassa ekekaaṅgavasena saṅkhipitvā vavatthānato sammasanañāṇaṃ nāma hotīti pariyāyena vuttaṃ. Na panetaṃ kalāpasammasanañāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇameva taṃ hotīti. Asati jātiyāti liṅgavipallāso kato, asatiyā jātiyāti vuttaṃ hoti. Asati saṅkhāresūti vacanavipallāso kato, asantesu saṅkhāresūti vuttaṃ hoti. Bhavapaccayā jāti, asatītiādi ‘‘bhavapaccayā jāti, asati bhave natthi jātī’’tiādinā nayena yojetabbaṃ.

บทมีอาทิว่า “ชาติปัจจยา ชรามรณะ” ไม่ได้กล่าวไว้โดยอำนาจวิปัสสนาญาณ แต่กล่าวไว้โดยปริยายว่า เป็นสัมมสนญาณ เพราะการกำหนดโดยย่อด้วยองค์แต่ละอย่างของปฏิจจสมุปบาท พึงทราบว่า ญาณที่กล่าวโดยปริยายนี้ ไม่ใช่กลาปสัมมสนญาณ แต่เป็นเพียงธัมมฐิติญาณเท่านั้น คำว่า “อสติ ชาติยา” เป็นการกลับลิงค์ หมายถึง “เมื่อชาติไม่มี” คำว่า “อสติ สังขาเรสุ” เป็นการกลับวจนะ หมายถึง “เมื่อสังขารทั้งหลายไม่มี” บทมีอาทิว่า “ภวปัจจยา ชาติ, อสติ” พึงประกอบความโดยนัยมีอาทิว่า “เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติย่อมมี เมื่อภพไม่มี ชาติย่อมไม่มี”

Sammasanañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสัมมสนญาณนิเทศ จบแล้ว

6. Udayabbayañāṇaniddesavaṇṇanā

๖. คำอธิบายอุทยัพพยญาณนิเทศ

49. Idāni anantaraṃ vuttassa sammasanañāṇassa nānānayehi bhāvanāthirakaraṇena pāraṃ gantvā ṭhitena aniccādito diṭṭhe saṅkhāre udayabbayena paricchinditvā aniccādito vipassanatthaṃ vuttassa udayabbayānupassanāñāṇassa niddese jātaṃ rūpantiādīsu santativasena yathāsakaṃ paccayehi nibbattaṃ rūpaṃ. Tassa jātassa rūpassa nibbattilakkhaṇaṃ jātiṃ uppādaṃ abhinavākāraṃ udayoti, vipariṇāmalakkhaṇaṃ khayaṃ bhaṅgaṃ vayoti, anupassanā punappunaṃ nisāmanā, udayabbaya anupassanāñāṇanti attho. Vedanādīsupi eseva nayo. Jātijarāmaraṇavantānaṃyeva udayabbayassa pariggahetabbattā jātijarāmaraṇānaṃ udayabbayābhāvato jātijarāmaraṇaṃ anāmasitvā jātaṃ cakkhu…pe… jāto bhavoti peyyālaṃ kataṃ. So evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ [Pg.235] passanto evaṃ jānāti ‘‘imesaṃ khandhānaṃ uppattito pubbe anuppannānaṃ rāsi vā nicayo vā natthi, uppajjamānānampi rāsito vā nicayato vā āgamanaṃ nāma natthi, nirujjhamānānampi disāvidisāgamanaṃ nāma natthi, niruddhānampi ekasmiṃ ṭhāne rāsito nicayato nidhānato avaṭṭhānaṃ nāma natthi. Yathā pana vīṇāya vādiyamānāya uppannassa saddassa neva uppattito pubbe sannicayo atthi, na uppajjamāno sannicayato āgato, na nirujjhamānassa disāvidisāgamanaṃ atthi, na niruddho katthaci sannicito tiṭṭhati, atha kho vīṇañca upavīṇañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca ahutvā sambhoti, hutvā paṭiveti, evaṃ sabbepi rūpārūpino dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti.

๔๙. ในบัดนี้ โยคีบุคคลผู้ถึงฝั่งแล้วตั้งอยู่ด้วยการทำให้ภาวนาแห่งสัมมสนญาณที่กล่าวแล้วมั่นคงแข็งแรงด้วยนัยทั้งหลายมีประการต่าง ๆ ในลำดับแห่งสัมมสนญาณนั้น หรือด้วยญาณที่ตั้งอยู่ กำหนดสังขารทั้งหลายอันเป็นไตรภูมิที่เห็นแล้วโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ด้วยความเกิดและความเสื่อม เพื่อวิปัสสนาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ในนิเทศแห่งอุทยัพพยานุปัสสนาญาณที่กล่าวแล้ว ในคำว่า รูปที่เกิดแล้วเป็นต้น รูปที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยทั้งหลายตามสมควรแก่ตน โดยความเป็นสันตติ หรือโดยความเป็นปัจจุบันแห่งสันตติ ชื่อว่าปัจจุบัน ลักษณะแห่งความเกิดขึ้น ความเกิด ความอุบัติ อาการใหม่ แห่งรูปขันธ์นั้นที่เกิดแล้วโดยความเป็นสันตติปัจจุบัน ชื่อว่าอุทยะ ลักษณะแห่งความแปรปรวน ความสิ้นไป ความแตกไป ชื่อว่าวยะ การพิจารณาเนือง ๆ คือการตั้งไว้ในอารมณ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ชื่อว่าอุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ดังนี้ นี้เป็นอรรถ ในเวทนาเป็นต้นก็ดี นัยนี้แล เพราะความที่แห่งความเกิดและความเสื่อมอันบุคคลพึงกำหนดแห่งขันธ์ ๕ ที่มีความเกิด ความแก่ ความตายเท่านั้น เพราะความที่แห่งความเกิด ความแก่ ความตายไม่มีความเกิดและความเสื่อม ไม่แตะต้องซึ่งความเกิด ความแก่ ความตาย คำว่า จักษุที่เกิดแล้ว...เป็นต้นว่า ภพที่เกิดแล้ว ดังนี้ พึงทำเปยยาล โยคีบุคคลนั้นเมื่อเห็นความเกิดและความเสื่อมแห่งขันธ์ ๕ ด้วยอาการอย่างนี้ ย่อมรู้ด้วยอาการอย่างนี้ว่า กองหรือการรวมกันแห่งขันธ์ทั้งหลายเหล่านี้ที่ยังไม่เกิดก่อนแต่ความเกิดขึ้น ไม่มี การมาแห่งขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดจากกองหรือจากการรวมกัน ชื่อว่าไม่มี การไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่แห่งขันธ์ทั้งหลายที่กำลังดับ ชื่อว่าไม่มี การตั้งอยู่แห่งขันธ์ทั้งหลายที่ดับแล้วในที่แห่งหนึ่งโดยความเป็นกอง โดยความเป็นที่รวมกัน โดยความเป็นที่เก็บไว้ ชื่อว่าไม่มี อนึ่ง เสียงที่เกิดขึ้นเมื่อพิณอันบุคคลกำลังดีดอยู่ การรวมกันแห่งเสียงก่อนแต่ความเกิดขึ้นไม่มี เสียงที่กำลังเกิดไม่ได้มาจากที่รวมกันแห่งเสียง การไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่แห่งเสียงที่กำลังดับไม่มี เสียงที่ดับแล้วไม่ได้ตั้งอยู่รวมกันในที่ไหน ๆ แต่ว่าเสียงนั้นอาศัยพิณและไม้ดีดพิณ หรือนิ้วมือที่ดีดพิณ และความเพียรที่สมควรแก่การดีดพิณของบุคคล ย่อมเกิดขึ้นโดยที่ยังไม่มีอยู่ก่อน แล้วย่อมดับไปโดยที่เกิดขึ้นแล้ว ฉันใด ธรรมทั้งหลายที่เป็นรูปและอรูปทั้งหมดก็ย่อมเกิดขึ้นโดยที่ยังไม่มีอยู่ก่อน แล้วย่อมดับไปโดยที่เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้น

50. Evaṃ saṅkhepato udayabbayadassanaṃ dassetvā idāni vitthārato dassetuṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayaṃ passanto kati lakkhaṇāni passatītiādīhi rāsito gaṇanaṃ pucchitvā, pañcannaṃ khandhānaṃ udayaṃ passanto pañcavīsati lakkhaṇāni passatītiādīhi rāsitova gaṇanaṃ vissajjetvā, puna rūpakkhandhassa udayaṃ passanto kati lakkhaṇāni passatītiādīhi vibhāgato gaṇanaṃ pucchitvā rūpakkhandhassa udayaṃ passanto pañca lakkhaṇāni passatītiādīhi vibhāgato gaṇanaṃ vissajjetvā, puna rūpakkhandhassa udayaṃ passanto katamāni pañca lakkhaṇāni passatītiādīhi lakkhaṇavibhāgaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ.

๕๐. เมื่อแสดงอุทยัพพยทัสสนะโดยย่อด้วยอาการอย่างนี้แล้ว ในบัดนี้ เพื่อแสดงโดยพิสดาร ถามจำนวนโดยความเป็นกอง ด้วยคำว่า เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ ๕ ย่อมเห็นลักษณะเท่าไรเป็นต้น ตอบจำนวนโดยความเป็นกองเท่านั้น ด้วยคำว่า เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ ๕ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ เป็นต้น อีก ถามจำนวนโดยการจำแนก ด้วยคำว่า เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะเท่าไรเป็นต้น ตอบจำนวนโดยการจำแนก ด้วยคำว่า เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ เป็นต้น อีก ถามการจำแนกลักษณะ ด้วยคำว่า เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ อย่างไรเป็นต้น ทรงทำวิสัชนาแล้ว

Tattha avijjāsamudayā rūpasamudayoti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā’’ti vuttāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpassa uppādo hotīti attho. Paccayasamudayaṭṭhenāti paccayassa uppannabhāvenāti attho. Avijjātaṇhākammāni cettha idha paṭisandhihetubhūtā atītapaccayā. Imesu ca tīsu gahitesu saṅkhārupādānāni gahitāneva honti. Āhārasamudayāti pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavattā soyeva gahito. Tasmiṃ pana gahite pavattihetubhūtāni utucittānipi gahitāneva honti. Nibbattilakkhaṇanti addhāsantatikhaṇavasena rūpassa uppādaṃ, uppādoyeva saṅkhatalakkhaṇattā lakkhaṇanti ca vutto. Pañca lakkhaṇānīti avijjā taṇhā kammāhārā nibbatti cāti imāni pañca [Pg.236] lakkhaṇāni. Avijjādayopi hi rūpassa udayo lakkhīyati etehīti lakkhaṇāni. Nibbatti pana saṅkhatalakkhaṇameva, tampi saṅkhatanti lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ.

ในวิสัชชนานั้น คำว่า เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย ดังนี้ มีอรรถว่า เมื่ออวิชชาที่กล่าวแล้วว่า โมหะในกรรมภพก่อน ชื่อว่าอวิชชา มีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งรูปในภพนี้ ย่อมมี คำว่า โดยความที่ปัจจัยเกิดขึ้นแล้ว มีอรรถว่า โดยความที่ปัจจัยเกิดขึ้นแล้ว ในที่นี้ อวิชชา ตัณหา และกรรม เป็นปัจจัยในอดีตที่เป็นเหตุแห่งปฏิสนธิในภพนี้ เมื่อปัจจัย ๓ เหล่านี้อันบุคคลถือเอาแล้ว สังขารและอุปาทานทั้งหลายก็เป็นอันถือเอาแล้วเท่านั้น คำว่า เพราะอาหารเป็นสมุทัย ดังนี้ เพราะความที่กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยที่แข็งแรงในบรรดาปัจจัยที่เป็นไป กวฬิงการาหารนั้นเท่านั้นอันบุคคลถือเอาแล้ว อนึ่ง เมื่อกวฬิงการาหารนั้นอันบุคคลถือเอาแล้ว อุตุและจิตทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งความเป็นไปก็เป็นอันถือเอาแล้วเท่านั้น คำว่า ลักษณะแห่งความเกิดขึ้น ดังนี้ คือความเกิดขึ้นแห่งรูปโดยความเป็นอัทธาปัจจุบัน สันตติปัจจุบัน และขณปัจจุบัน ความเกิดขึ้นนั้นแล ท่านกล่าวว่าเป็นลักษณะ เพราะความเป็นลักษณะแห่งสังขตธรรม คำว่า ลักษณะ ๕ ดังนี้ คือ อวิชชา ตัณหา กรรม อาหาร และความเกิดขึ้น ลักษณะ ๕ เหล่านี้ แม้อวิชชาเป็นต้น ความเกิดขึ้นแห่งรูปอันบุคคลย่อมกำหนดได้ด้วยอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลักษณะ อนึ่ง ความเกิดขึ้น เป็นลักษณะแห่งสังขตธรรมนั่นเอง แม้ลักษณะแห่งสังขตธรรมนั้น บุคคลก็ย่อมกำหนดได้ว่า เป็นสังขตธรรมด้วยลักษณะแห่งความเกิดขึ้นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลักษณะ

Avijjānirodhā rūpanirodhoti anāgatabhavassa paccayabhūtāya imasmiṃ bhave avijjāya arahattamaggañāṇena nirodhe kate paccayābhāvā anāgatassa rūpassa anuppādo nirodho hotīti attho. Paccayanirodhaṭṭhenāti paccayassa niruddhabhāvenāti attho. Nirodho cettha anāgatapaṭisandhipaccayānaṃ idha avijjātaṇhākammānaṃyeva nirodho. Āhāranirodhā rūpanirodhoti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāve taṃsamuṭṭhānarūpābhāvo hoti. Vipariṇāmalakkhaṇanti addhāsantatikhaṇavasena rūpassa bhaṅgaṃ, bhaṅgoyeva saṅkhatalakkhaṇattā lakkhaṇanti vutto. Idha pañca lakkhaṇānīti avijjātaṇhākammāhārānaṃ abhāvanirodhā cattāri, vipariṇāmo ekanti pañca. Esa nayo vedanākkhanthādīsu. Ayaṃ pana viseso – arūpakkhandhānaṃ udayabbayadassanaṃ addhāsantativasena, na khaṇavasena. Phasso vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhānaṃ pavattipaccayo, taṃnirodhā ca tesaṃ nirodho. Nāmarūpaṃ viññāṇakkhandhassa pavattipaccayo, taṃnirodhā ca tassa nirodhoti.

คำว่า เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ ดังนี้ มีอรรถว่า เมื่ออวิชชาในภพนี้ที่เป็นปัจจัยแห่งภพในอนาคต อันอรหัตตมรรคญาณกระทำให้ดับแล้ว หรือเพราะความไม่มีแห่งปัจจัย ความไม่เกิดขึ้นแห่งรูปในอนาคต ชื่อว่าความดับ ย่อมมี คำว่า โดยความที่ปัจจัยดับแล้ว มีอรรถว่า โดยความที่ปัจจัยดับแล้ว อนึ่ง ความดับในที่นี้ เป็นความดับแห่งอวิชชา ตัณหา และกรรมในภพนี้เท่านั้น ที่เป็นปัจจัยแห่งปฏิสนธิในอนาคต คำว่า เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ ดังนี้ เมื่อกวฬิงการาหารอันเป็นปัจจัยแห่งความเป็นไปไม่มี ความไม่มีแห่งรูปที่เกิดจากอาหารนั้น ย่อมมี คำว่า ลักษณะแห่งความแปรปรวน ดังนี้ คือความแตกไปแห่งรูปโดยความเป็นอัทธาปัจจุบัน สันตติปัจจุบัน และขณปัจจุบัน ความแตกไปนั้นแล ท่านกล่าวว่าเป็นลักษณะ เพราะความเป็นลักษณะแห่งสังขตธรรม ในนิโรธวาระนี้ คำว่า ลักษณะ ๕ ดังนี้ คือ ความไม่มีแห่งอวิชชา ตัณหา กรรม และอาหาร อันเป็นลักษณะแห่งความดับ ๔ และความแปรปรวน ๑ รวมเป็น ๕ นัยนี้แลในเวทนาขันธ์เป็นต้น อนึ่ง นี้เป็นข้อพิเศษ คือ การเห็นความเกิดและความเสื่อมแห่งอรูปขันธ์ทั้งหลาย เป็นไปโดยความเป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบัน ไม่ใช่โดยความเป็นขณปัจจุบัน ผัสสะ เป็นปัจจัยแห่งความเป็นไปแห่งเวทนา สัญญา และสังขารขันธ์ทั้งหลาย และเพราะความดับแห่งผัสสะนั้น ความดับแห่งเวทนา สัญญา และสังขารขันธ์เหล่านั้น ย่อมมี นามรูป เป็นปัจจัยแห่งความเป็นไปแห่งวิญญาณขันธ์ และเพราะความดับแห่งนามรูปนั้น ความดับแห่งวิญญาณขันธ์นั้น ย่อมมี ดังนี้

Keci panāhu – ‘‘catudhā paccayato udayabbayadassane atītādivibhāgaṃ anāmasitvāva sabbasāmaññavasena avijjādīhi udetīti uppajjamānabhāvamattaṃ gaṇhāti, na uppādaṃ. Avijjādinirodhā nirujjatīti anuppajjamānabhāvamattaṃ gaṇhāti, na bhaṅgaṃ. Khaṇato udayabbayadassane paccuppannānaṃ uppādaṃ bhaṅgaṃ gaṇhātī’’ti.

อนึ่ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ในการเห็นความเกิดและความเสื่อมแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยปัจจัย ๔ (คือ อวิชชา ตัณหา กรรม ผัสสะ) โดยไม่พิจารณาการจำแนกโดยความเป็นอดีตเป็นต้นเลย โดยความเป็นทั่วไปทั้งหมด ย่อมถือเอาเพียงความปรากฏขึ้นว่า ขันธ์ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น ไม่ถือเอาอุปาทขณะ ย่อมถือเอาเพียงความไม่เกิดขึ้นว่า ขันธ์ย่อมดับเพราะความดับแห่งอวิชชาเป็นต้น ไม่ถือเอาภังคขณะ ส่วนในการเห็นความเกิดและความเสื่อมโดยขณะ ย่อมถือเอาอุปาทขณะและภังคขณะแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน ดังนี้

Vipassamāno pana vipassako paṭhamaṃ paccayato udayabbayaṃ manasikaritvā vipassanākāle avijjādike caturo dhamme vissajjetvā udayabbayavanteyeva khandhe gahetvā tesaṃ udayabbayaṃ passati, evañca tassa vipassakassa ‘‘evaṃ rūpādīnaṃ udayo, evaṃ vayo, evaṃ rūpādayo udenti, evaṃ ventī’’ti paccayato ca khaṇato ca vitthārena udayabbayaṃ passato ‘‘iti kira ime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadataraṃ hoti, saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā pākaṭā honti[Pg.237]. Yañhi so avijjādisamudayā khandhānaṃ samudayaṃ avijjādinirodhā ca khandhānaṃ nirodhaṃ passati, idamassa paccayato udayabbayadassanaṃ. Yaṃ pana nibbattilakkhaṇavipariṇāmalakkhaṇāni passanto khandhānaṃ udayabbayaṃ passati, idamassa khaṇato udayabbayadassanaṃ. Uppattikkhaṇeyeva hi nibbattilakkhaṇaṃ, bhaṅgakkhaṇe ca vipariṇāmalakkhaṇaṃ.

แต่ผู้เจริญวิปัสสนา เมื่อพิจารณาความเกิดและความดับโดยปัจจัยก่อน ในกาลแห่งวิปัสสนา ละทิ้งธรรม ๔ ประการมีอวิชชาเป็นต้นแล้ว ถือเอาแต่ขันธ์ทั้งหลายที่มีความเกิดและความดับเท่านั้น ย่อมเห็นความเกิดและความดับของขันธ์เหล่านั้น และเมื่อผู้เจริญวิปัสสนานั้นเห็นความเกิดและความดับโดยพิสดาร ทั้งโดยปัจจัยและโดยขณะอย่างนี้ว่า “ความเกิดของรูปขันธ์เป็นต้นย่อมมีอย่างนี้ ความดับย่อมมีอย่างนี้ รูปขันธ์เป็นต้นย่อมเกิดอย่างนี้ ย่อมดับอย่างนี้” ญาณที่เห็นว่า “ธรรมเหล่านี้ยังไม่เคยมีมาก่อน ย่อมเกิดขึ้น เมื่อเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป” ย่อมผ่องใสยิ่งขึ้น ความแตกต่างแห่งสัจจะ ปฏิจจสมุปบาท นัย และลักษณะ ย่อมปรากฏชัด. ความจริง การที่โยคีบุคคลนั้นเห็นความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลายเพราะความเกิดขึ้นแห่งอวิชชาเป็นต้น และเห็นความดับแห่งขันธ์ทั้งหลายเพราะความดับแห่งอวิชชาเป็นต้น นี้เป็นการเห็นความเกิดและความดับโดยปัจจัยของโยคีบุคคลนั้น. ส่วนการที่โยคีบุคคลนั้นเห็นความเกิดและความดับของขันธ์ทั้งหลาย โดยเห็นลักษณะแห่งความเกิดและลักษณะแห่งความแปรปรวน นี้เป็นการเห็นความเกิดและความดับโดยขณะของโยคีบุคคลนั้น. เพราะลักษณะแห่งความเกิดย่อมมีในขณะเกิดเท่านั้น และลักษณะแห่งความแปรปรวนย่อมมีในขณะดับ.

Iccassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato paccayato udayadassanena samudayasaccaṃ pākaṭaṃ hoti janakāvabodhato. Khaṇato udayadassanena dukkhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti jātidukkhāvabodhato. Paccayato vayadassanena nirodhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti paccayānuppādena paccayavataṃ anuppādāvabodhato. Khaṇato vayadassanena dukkhasaccameva pākaṭaṃ hoti maraṇadukkhāvabodhato. Yañcassa udayabbayadassanaṃ, maggovāyaṃ lokikoti maggasaccaṃ pākaṭaṃ hoti tatra sammohavighātato.

เมื่อโยคีบุคคลนั้นเห็นความเกิดและความดับโดย ๒ ประการ คือโดยปัจจัยและโดยขณะอย่างนี้ สมุทัยสัจจะย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งธรรมผู้ให้เกิด (ชนกปัจจัย). ทุกขสัจจะย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความเกิดโดยขณะ เพราะรู้แจ้งทุกข์คือชาติ. นิโรธสัจจะย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความดับโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งความไม่เกิดขึ้นแห่งธรรมที่มีปัจจัยทั้งหลาย โดยความไม่เกิดขึ้นแห่งปัจจัย. ทุกขสัจจะนั่นเองย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความดับโดยขณะ เพราะรู้แจ้งทุกข์คือมรณะ. และการเห็นความเกิดและความดับใดของโยคีบุคคลนั้น การเห็นนี้เป็นมรรคฝ่ายโลกีย์ มรรคสัจจะจึงปรากฏชัด เพราะกำจัดความหลงผิดในความเกิดและความดับนั้นได้.

Paccayato cassa udayadassanena anulomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) avabodhato. Paccayato vayadassanena paṭilomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.406; saṃ. ni. 2.21; udā. 2) avabodhato. Khaṇato pana udayabbayadassanena paṭiccasamuppannā dhammā pākaṭā honti saṅkhatalakkhaṇāvabodhato. Udayabbayavanto hi saṅkhatā, te ca paṭiccasamuppannāti.

และปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลมย่อมปรากฏชัดแก่โยคีบุคคลนั้นด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งว่า “เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี”. ปฏิจจสมุปบาทฝ่ายปฏิโลมย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความดับโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งว่า “เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้ย่อมดับ”. ส่วนธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น (ปฏิจจสมุปปันนธรรม) ย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความเกิดและความดับโดยขณะ เพราะรู้แจ้งลักษณะของสังขตธรรม. จริงอยู่ สังขตธรรมทั้งหลายมีความเกิดและความดับ และสังขตธรรมเหล่านั้นก็คือธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้นนั่นเอง ดังนี้พึงทราบ.

Paccayato cassa udayadassanena ekattanayo pākaṭo hoti hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ ucchedadiṭṭhiṃ pajahati. Khaṇato udayadassanena nānattanayo pākaṭo hoti navanavānaṃ uppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ sassatadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato cassa udayabbayadassanena abyāpāranayo pākaṭo hoti dhammānaṃ avasavattibhāvāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ attadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato pana udayadassanena evaṃdhammatānayo pākaṭo hoti paccayānurūpena phalassuppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ akiriyadiṭṭhiṃ pajahati.

และเอกัตตนัย (นัยแห่งความเป็นอันเดียวกัน) ย่อมปรากฏชัดแก่โยคีบุคคลนั้นด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งความไม่ขาดสายแห่งสันตติด้วยการเชื่อมโยงกันระหว่างเหตุและผล. เมื่อนั้น เขาย่อมละอุจเฉททิฏฐิได้อย่างเด็ดขาดยิ่งขึ้น. นานัตตนัย (นัยแห่งความต่างกัน) ย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความเกิดโดยขณะ เพราะรู้แจ้งการเกิดขึ้นของธรรมทั้งหลายที่ใหม่แล้วใหม่เล่า. เมื่อนั้น เขาย่อมละสัสสตทิฏฐิได้อย่างเด็ดขาดยิ่งขึ้น. และอัพยาปารนัย (นัยแห่งความไม่มีความพยายาม) ย่อมปรากฏชัดแก่โยคีบุคคลนั้นด้วยการเห็นความเกิดและความดับโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งความเป็นสภาพที่ไม่อยู่ในอำนาจของธรรมทั้งหลาย. เมื่อนั้น เขาย่อมละอัตตทิฏฐิได้อย่างเด็ดขาดยิ่งขึ้น. ส่วนเอวังธัมมตานัย (นัยแห่งความเป็นอย่างนั้นเอง) ย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งการเกิดขึ้นของผลตามสมควรแก่ปัจจัย. เมื่อนั้น เขาย่อมละอกิริยทิฏฐิได้อย่างเด็ดขาดยิ่งขึ้น.

Paccayato [Pg.238] cassa udayadassanena anattalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti dhammānaṃ nirīhakattapaccayapaṭibaddhavuttitāvabodhato. Khaṇato udayabbayadassanena aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti hutvā abhāvāvabodhato, pubbantāparantavivekāvabodhato ca. Dukkhalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayehi paṭipīḷanāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayaparicchinnāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇe saṅkhatalakkhaṇassa tāvakālikattampi pākaṭaṃ hoti, udayakkhaṇe vayassa, vayakkhaṇe ca udayassa abhāvāvabodhatoti.

และอนัตตลักษณะย่อมปรากฏชัดแก่โยคีบุคคลนั้นด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย เพราะรู้แจ้งความเป็นสภาพที่ไม่มีความพยายาม (ไม่มีผู้ทำ) และความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยของธรรมทั้งหลาย. อนิจจลักษณะย่อมปรากฏชัดด้วยการเห็นความเกิดและความดับโดยขณะ เพราะรู้แจ้งความไม่มีอยู่หลังจากที่มีแล้ว และเพราะรู้แจ้งความว่างเปล่าในเบื้องต้นและเบื้องปลาย. แม้ทุกขลักษณะก็ย่อมปรากฏชัด เพราะรู้แจ้งการบีบคั้นด้วยความเกิดและความดับ. แม้สภาวลักษณะก็ย่อมปรากฏชัด เพราะรู้แจ้งธรรมที่ถูกกำหนดขอบเขตด้วยความเกิดและความดับ. แม้ความเป็นของชั่วคราวแห่งสังขตลักษณะในสภาวลักษณะนั้นก็ย่อมปรากฏชัด เพราะรู้แจ้งความไม่มีอยู่แห่งความดับในขณะเกิด และความไม่มีอยู่แห่งความเกิดในขณะดับ ดังนี้พึงทราบ.

Tassevaṃ pākaṭībhūtasaccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedassa ‘‘evaṃ kira nāmime dhammā anuppannapubbā uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavāva hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavāva, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakapubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino māyāmarīcisupinantaalātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya asārā nissārāti cāpi upaṭṭhahanti. Ettāvatā tena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena samapaññāsa lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanā nāma paṭhamaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti, yassādhigamā ‘‘āraddhavipassako’’ti saṅkhaṃ gacchati. Imasmiṃ ñāṇe ṭhitassa obhāsādayo dasa vipassanūpakkilesā uppajjanti, yesaṃ uppattiyā akusalo yogāvacaro tesu maggañāṇasaññī hutvā amaggameva ‘‘maggo’’ti gaṇhāti, upakkilesajaṭājaṭito ca hoti. Kusalo pana yogāvacaro tesu vipassanaṃ āropento upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā ‘‘ete dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma.

เมื่อความแตกต่างแห่งสัจจะ ปฏิจจสมุปบาท นัย และลักษณะ ปรากฏชัดแก่โยคีบุคคลนั้นอย่างนี้ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏแก่เขาว่าเป็นของใหม่เสมอทีเดียวว่า “ธรรมเหล่านี้ไม่เคยเกิดมาก่อนเลย ย่อมเกิดขึ้น ธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป”. และไม่ใช่ปรากฏว่าเป็นของใหม่เสมอเท่านั้น แต่ยังปรากฏว่าเป็นของตั้งอยู่ได้ชั่วครู่เดียว เหมือนหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เหมือนฟองน้ำ เหมือนรอยขีดด้วยไม้เท้าในน้ำ เหมือนเมล็ดผักกาดบนปลายเหล็กแหลม และเหมือนการแลบแห่งสายฟ้า และยังปรากฏว่าเป็นของไม่มีแก่นสาร ไม่มีสาระ เหมือนมายา พยับแดด ความฝัน วงไฟ เมืองคนธรรพ์ ฟองน้ำ และต้นกล้วยเป็นต้น ดังนี้ด้วย. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีบุคคลนั้นแทงตลอดลักษณะ ๕๐ ประการด้วยอาการอย่างนี้ว่า “ธรรมที่มีความดับเป็นธรรมดานั่นเองย่อมเกิดขึ้น และธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความดับ” ชื่อว่าบรรลุอุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ซึ่งเป็นวิปัสสนาญาณอย่างอ่อน (ตรุณวิปัสสนา) ขั้นแรกที่ตั้งมั่นอยู่แล้ว เพราะการบรรลุญาณนั้น เขาจึงได้รับชื่อว่า “ผู้ปรารภวิปัสสนา”. เมื่อเขาตั้งอยู่ในญาณนี้ วิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ประการมีโอภาสเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น. เพราะการเกิดขึ้นแห่งอุปกิเลสเหล่านั้น โยคาวจรผู้ไม่ฉลาด ย่อมมีความสำคัญในอุปกิเลสเหล่านั้นว่าเป็นมรรคญาณ แล้วยึดถือเอาสิ่งที่ไม่ใช่มรรคนั่นเองว่าเป็นมรรค และถูกความรกรุงรังคืออุปกิเลสพัวพันเอา. ส่วนโยคาวจรผู้ฉลาด เมื่อยกอุปกิเลสเหล่านั้นขึ้นสู่พระไตรลักษณ์ (เจริญวิปัสสนา) แก้ความรกรุงรังคืออุปกิเลสได้แล้ว ย่อมกำหนดมรรคและไม่ใช่มรรคได้ว่า “ธรรมเหล่านี้ไม่ใช่มรรค แต่ว่าวิปัสสนาญาณที่พ้นจากอุปกิเลสและดำเนินไปตามวิถีทางต่างหากที่เป็นมรรค”. ญาณของโยคีบุคคลนั้นที่ตั้งมั่นอยู่โดยรู้แจ้งมรรคและไม่ใช่มรรคอย่างนี้ ชื่อว่ามัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ.

Ettāvatā ca pana tena catunnaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti. Kathaṃ? Nāmarūpapariggahe sati paccayapariggahasambhavato dhammaṭṭhitiñāṇavacaneneva vuttena diṭṭhivisuddhisaṅkhātena nāmarūpavavatthāpanena dukkhasaccassa vavatthānaṃ kataṃ hoti, kaṅkhāvitaraṇavisuddhisaṅkhātena paccayapariggahaṇena samudayasaccassa vavatthānaṃ, udayabbayānupassanena ca khaṇato udayabbayadassanena dukkhasaccassa [Pg.239] vavatthānaṃ kataṃ, paccayato udayadassanena samudayasaccassa vavatthānaṃ, paccayato vayadassanena nirodhasaccassa vavatthānaṃ, yañcassa udayabbayadassanaṃ, maggovāyaṃ lokikoti tatra sammohavighātato imissañca maggāmaggañāṇadassanavisuddhiyaṃ vipassato sammā maggassa avadhāraṇena maggasaccassa vavatthānaṃ kataṃ. Evaṃ lokiyena tāva ñāṇena catunnaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hotīti.

อนึ่ง ด้วยการกำหนดเพียงเท่านี้ โยคีบุคคลนั้นเป็นอันได้กำหนดสัจจะ ๔ แล้ว. อย่างไร? เมื่อมีการกำหนดนามรูป เพราะความเป็นไปได้แห่งการกำหนดปัจจัย ฉะนั้น ด้วยการกำหนดนามรูปที่เรียกว่าทิฏฐิวิสุทธิ ซึ่งกล่าวไว้ด้วยคำว่าธัมมัฏฐิติญาณนั่นเอง การกำหนดทุกขสัจจะจึงเป็นอันโยคีนั้นกระทำแล้ว, ด้วยการกำหนดปัจจัยที่เรียกว่ากังขาวิตรณวิสุทธิ การกำหนดสมุทยสัจจะจึงเป็นอันกระทำแล้ว, อนึ่ง ด้วยอุทยัพพยานุปัสสนา และด้วยการเห็นความเกิดและความเสื่อมโดยขณะ การกำหนดทุกขสัจจะจึงเป็นอันกระทำแล้ว, ด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย การกำหนดสมุทยสัจจะจึงเป็นอันกระทำแล้ว, ด้วยการเห็นความเสื่อมโดยปัจจัย การกำหนดนิโรธสัจจะจึงเป็นอันกระทำแล้ว, และการเห็นความเกิดและความเสื่อมใดของโยคีนั้น การเห็นนั้นเป็นโลกิยมรรค เพราะกำจัดความหลงในอุทยัพพยญาณนั้น และในมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินี้ เมื่อโยคีนั้นพิจารณาอยู่ ด้วยการกำหนดมรรคโดยชอบ การกำหนดมรรคสัจจะจึงเป็นอันกระทำแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ การกำหนดสัจจะ ๔ ด้วยโลกิยญาณจึงเป็นอันกระทำแล้ว.

Udayabbayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงอุทยัพพยญาณ จบลงแล้ว.

7. Bhaṅgānupassanāñāṇaniddesavaṇṇanā

๗. คำอธิบายการแสดงภังคานุปัสสนาญาณ

51. So udayabbayānupassanāyaṃ ṭhito yogāvacaro maggāmaggavavatthāpanena upakkilesavimuttaṃ vīthipaṭipannaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ ‘‘maggo’’ti ñatvā tilakkhaṇasallakkhaṇena tasseva maggassa suvisadakaraṇatthaṃ puna udayabbayānupassanaṃ ārabhitvā udayabbayena paricchinne saṅkhāre aniccādito vipassati. Evaṃ tassa taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati, saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti, ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ atikkamitvā bhaṅge eva sati santiṭṭhati. Nirodhādhimuttattā vā udayaṃ pahāya bhaṅgeyeva satiṃ upaṭṭhapeti. Etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanāñāṇaṃ uppajjati. Idāni tassa ñāṇassa niddese rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati. Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho. Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ, tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho. Tenāhu porāṇā – ‘‘ñātañca ñāṇañca ubho vipassatī’’ti. Cittanti cettha sasampayuttacittaṃ adhippetaṃ.

๕๑. โยคีบุคคลนั้นผู้ตั้งอยู่ในอุทยัพพยานุปัสสนา เมื่อรู้ว่าอุทยัพพยานุปัสสนาญาณที่พ้นจากอุปกิเลสและดำเนินไปในวิถีแห่งวิปัสสนาเป็น 'มรรค' ด้วยการกำหนดมรรคและอมรรคแล้ว จึงเริ่มอุทยัพพยานุปัสสนาอีกครั้ง เพื่อทำให้มรรคนั้นแจ่มแจ้งยิ่งขึ้นด้วยการกำหนดลักษณะ ๓ แล้วพิจารณาสังขารที่ถูกกำหนดด้วยความเกิดและความเสื่อมโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ญาณนั้นของโยคีนั้นย่อมคมกล้าและดำเนินไป สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้นอย่างรวดเร็ว. เมื่อญาณคมกล้าดำเนินไป และสังขารทั้งหลายปรากฏขึ้นอย่างรวดเร็ว สติย่อมก้าวล่วงอุปาทะ (ความเกิดขึ้น) แล้วตั้งมั่นอยู่แต่ในภังคะ (ความแตกดับ) เท่านั้น. หรือเพราะความเป็นผู้มีใจน้อมไปในนิโรธ จึงละอุปาทะเสียแล้วตั้งสติไว้แต่ในภังคะเท่านั้น. ในลำดับนั้น ภังคานุปัสสนาญาณย่อมเกิดขึ้น. บัดนี้ ในการจำแนกญาณนั้น คำว่า 'จิตมีรูปเป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกดับ' หมายความว่า จิตที่มีรูปเป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกดับ. หรืออีกนัยหนึ่ง หมายความว่า จิตเกิดขึ้นแล้วย่อมแตกดับในภาวะที่มีรูปเป็นอารมณ์. คำว่า 'ย่อมพิจารณาอารมณ์นั้น' หมายความว่า พิจารณารู้รูปารมณ์นั้นแล้ว เห็นโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไป. คำว่า 'ย่อมพิจารณาความแตกดับของจิตนั้น' หมายความว่า รูปารมณ์นั้นถูกเห็นโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไปด้วยจิตใด ย่อมพิจารณาความแตกดับของจิตนั้นด้วยจิตอื่น. เพราะเหตุนั้น โบราณจารย์จึงกล่าวว่า 'ย่อมพิจารณาทั้งสิ่งที่รู้และตัวญาณ'. ในที่นี้ คำว่า 'จิต' ประสงค์เอาสสัมปยุตตจิต (จิตพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรม).

Anupassatīti anu anu passati, anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho. Tenāha anupassatīti kathaṃ anupassati, aniccato anupassatītiādi[Pg.240]. Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ rūpagataṃ aniccato anupassati, no niccato. Tato aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattattā, tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ. Tasmā esa tasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti diṭṭhe rūpagate nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ virajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti, samudayaṃ na karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ rūpagataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasi karoti, nirodhamevassa passati, no samudayanti attho. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayampi hi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati, na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuccati paṭinissajjati, no ādiyatīti.

คำว่า 'อนุปัสสติ' หมายถึง ย่อมเห็นตามเห็น ย่อมเห็นบ่อยๆ ด้วยอาการหลายอย่าง. เพราะเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีเถระจึงกล่าวว่า 'อนุปัสสติอย่างไร? ย่อมพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ' เป็นต้น. ในคำนั้น เพราะภังคะเป็นที่สุดแห่งอนิจจตา ฉะนั้น โยคีผู้พิจารณาภังคะ ย่อมพิจารณารูปธรรมทั้งหมดโดยความเป็นอนิจจะเท่านั้น ไม่พิจารณาโดยความเป็นนิจจะ. ต่อจากนั้น เพราะสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และเพราะสิ่งที่เป็นทุกข์เป็นอนัตตา โยคีนั้นย่อมพิจารณารูปธรรมนั้นนั่นแหละโดยความเป็นทุกข์ ไม่พิจารณาโดยความเป็นสุข. ย่อมพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ไม่พิจารณาโดยความเป็นอัตตา. อนึ่ง เพราะสิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน. และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน สิ่งนั้นไม่ควรติดใจ. เพราะเหตุนั้น โยคีนี้เมื่อเห็นรูปธรรมนั้นว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ตามแนวทางแห่งภังคานุปัสสนา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน. ย่อมคลายกำหนัด ไม่ติดใจ. โยคีนั้นเมื่อคลายกำหนัดอย่างนี้ ย่อมดับราคะด้วยโลกิยญาณนั่นแลก่อน ไม่ให้เกิดขึ้น คือไม่ทำสมุทัยให้เกิดขึ้น. หรืออีกนัยหนึ่ง โยคีนั้นผู้คลายกำหนัดแล้วอย่างนี้ ย่อมดับรูปธรรมตามที่เห็นแล้ว และรูปธรรมที่ยังไม่เห็นด้วยอำนาจแห่งอนุวยญาณ ไม่ให้เกิดขึ้น. ย่อมมนสิการโดยความดับเท่านั้น ย่อมเห็นแต่ความดับของรูปธรรมนั้น ไม่เห็นความเกิด. โยคีนั้นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมสละ ไม่ยึดถือ. อธิบายว่า อย่างไร? อนิจจานุปัสสนาเป็นต้นนี้ ย่อมชื่อว่าปริจจาคปฏินิสสัคคะ และปักขันทนปฏินิสสัคคะ เพราะสละกิเลสพร้อมด้วยขันธาภิสังขารด้วยอำนาจแห่งตทังคะ และเพราะเห็นโทษในสังขตธรรมแล้วแล่นไปสู่พระนิพพานอันตรงกันข้ามกับสังขตธรรมนั้น ด้วยความเป็นผู้น้อมไปในพระนิพพานนั้น. เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประกอบด้วยอนุปัสสนา ๓ นั้น ย่อมสละกิเลสและแล่นไปสู่พระนิพพานตามนัยที่กล่าวแล้ว. ทั้งไม่ยึดถือกิเลสด้วยอำนาจการทำให้เกิด และไม่ยึดถือสังขตารมณ์ด้วยอำนาจการไม่เห็นโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมสละ ไม่ยึดถือ'.

52. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatītiādi vuttaṃ. Tattha nandinti sappītikaṃ taṇhaṃ. Rāganti sesaṃ taṇhaṃ. Samudayanti rāgassa uppattiṃ. Atha vā rūpagatassa udayaṃ. Ādānanti nibbattanavasena kilesānaṃ ādānaṃ. Vedanārammaṇatātiādīni idha ca heṭṭhā ca vuttanayeneva veditabbāni.

๕๒. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการละธรรมทั้งหลายของโยคีนั้นด้วยญาณเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'เมื่อพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ ย่อมละนิจจสัญญา' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'นันทิ' หมายถึง ตัณหาที่สัมปยุตด้วยปีติ. คำว่า 'ราคะ' หมายถึง ตัณหาที่เหลือ. คำว่า 'สมุทัย' หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งราคะ หรือการเกิดขึ้นแห่งรูปธรรม. คำว่า 'อาทานะ' หมายถึง การยึดถือกิเลสด้วยอำนาจการทำให้เกิด. คำว่า 'เวทนารมณ์' เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้และในภายใต้.

Gāthāsu pana vatthusaṅkamanāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho, tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā. Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā. Āvajjanā balañcevāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā. Paṭisaṅkhā vipassanāti [Pg.241] esā ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassanā nāma. Ārammaṇaanvayena ubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ, tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho. Vuttampi cetaṃ porāṇehi –

คำว่า วัตถุสังกรมนะ ในคาถาเหล่านั้น หมายถึง การเห็นความแตกดับแห่งรูปเป็นต้นแต่ละอย่างแล้ว และอีกครั้งหนึ่ง โดยการเห็นความแตกดับแม้แห่งจิตที่เห็นความแตกดับนั้น เป็นการเปลี่ยนจากวัตถุเดิมไปสู่วัตถุอื่น. คำว่า ปัญญาจวิวัฏฏนะ หมายถึง การตั้งมั่นอยู่ในความเสื่อมไปโดยละการเกิดขึ้นเสีย. คำว่า อาวัชชนาพลัญเจวะ หมายถึง การเห็นความแตกดับแห่งรูปเป็นต้นแต่ละอย่างแล้ว และอีกครั้งหนึ่ง ความสามารถในการรำพึงได้ในลำดับนั่นเอง เพื่อต้องการเห็นความแตกดับแห่งจิตที่มีความแตกดับเป็นอารมณ์. คำว่า ปฏิสังขาวิปัสสนา หมายถึง ภังคานุปัสสนาที่พิจารณาอารมณ์นี้นั่นเอง. คำว่า อารัมมณานวัยเยนะ อุโภ เอกววัตถานะ หมายถึง โดยการคล้อยตามไปตามอารมณ์ที่เห็นแจ้งแล้วว่า 'สิ่งนี้ (ในปัจจุบัน) แตกดับไปฉันใด แม้ในอดีต สังขารธรรมก็แตกดับไปแล้วฉันนั้น แม้ในอนาคต ก็จักแตกดับไปฉันนั้น' การกำหนดสังขารทั้งสอง (อดีตและอนาคต) โดยความเป็นสภาวะเดียวกันอย่างนี้ คืออรรถ. และโบราณาจารย์ทั้งหลายก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Saṃvijjamānamhi visuddhadassano, tadanvayaṃ neti atītanāgate;

Sabbepi saṅkhāragatā palokino, ussāvabindū sūriyeva uggate’’ti.

“ผู้มีทัศนะอันบริสุทธิ์ในสังขารที่ปรากฏอยู่ ย่อมนำการคล้อยตามอารมณ์นั้นไปสู่อดีตและอนาคตว่า สังขารธรรมทั้งปวงย่อมแตกสลายไป เหมือนหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้วฉะนั้น”.

Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiṃyeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā. Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa ca bhaṅgaṃ anupassati. Suññato ca upaṭṭhānanti tassevaṃ bhaṅgamanupassato ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati. Tenāhu porāṇā –

คำว่า นิโรเธ อธิมุตตตา หมายถึง การกำหนดสังขารทั้งสอง (อดีตและอนาคต) ให้เป็นอย่างเดียวกันโดยอำนาจความแตกดับอย่างนี้แล้ว ความเป็นผู้มีใจน้อมไปในนิโรธที่นับว่าคือความแตกดับนั้นนั่นเอง คือความเป็นผู้หนักแน่นในนิโรธนั้น ความเป็นผู้น้อมไปในนิโรธนั้น ความเป็นผู้โอนไปในนิโรธนั้น ความเป็นผู้เงื้อมไปในนิโรธนั้น นี้คืออรรถ. คำว่า วยลักขณวิปัสสนา หมายถึง ท่านกล่าวว่า วิปัสสนานี้ชื่อว่า วยลักขณวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เห็นลักษณะความเสื่อม). คำว่า อารัมมณัญจะ ปฏิสังขา หมายถึง รู้แจ้งอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่เกิดก่อนด้วย. คำว่า ภังคัญจะ อนุปัสสติ หมายถึง เห็นความแตกดับแห่งอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นความแตกดับแม้แห่งจิตที่มีอารมณ์นั้นด้วย. คำว่า สุญญโต จะ อุปัฏฐานัง หมายถึง เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นความแตกดับอยู่อย่างนี้ การปรากฏโดยความเป็นของว่างว่า 'สังขารทั้งหลายเท่านั้นย่อมแตกดับ ความแตกดับแห่งสังขารเหล่านั้นคือความตาย สิ่งอื่นใครๆ (ที่ตาย) ไม่มี' ย่อมสำเร็จ. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Khandhā nirujjhanti na catthi añño, khandhāna bhedo maraṇanti vuccati;

Tesaṃ khayaṃ passati appamatto, maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso’’ti.

“ขันธ์ทั้งหลายย่อมดับไป สิ่งอื่น (ที่ดับ) ไม่มี ความแตกดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย ท่านเรียกว่าความตาย. ผู้ไม่ประมาทย่อมเห็นความสิ้นไปแห่งขันธ์เหล่านั้น เหมือนบุคคลผู้เจาะมณีด้วยวชิระโดยแยบคายฉะนั้น”.

Adhipaññā vipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā, yā ca bhaṅgānupassanā, yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ adhipaññā vipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu. Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu. Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsu [Pg.242] nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati. So evaṃ avedhamāno ‘‘aniruddhameva nirujjhati, abhinnameva bhijjatī’’ti pavattamanasikāro dubbalabhājanassa viya bhijjamānassa, sukhumarajasseva vippakiriyamānassa, tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati. So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakapubbuḷāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya, evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati. Evarūpañhi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –

คำว่า อธิปัญญาวิปัสสนา หมายถึง ท่านกล่าวว่า ปัญญาที่พิจารณาอารมณ์ใด ปัญญาที่พิจารณาเห็นความแตกดับใด และการปรากฏโดยความเป็นของว่างใด นี้ชื่อว่า อธิปัญญาวิปัสสนา. คำว่า กุสโล ตีสุ อนุปัสสนาสูติ หมายถึง ภิกษุผู้ฉลาดในอนุปัสสนา ๓ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. คำว่า จตัสโส จะ วิปัสสนาสูติ หมายถึง และในวิปัสสนา ๔ มีนิพพิทานุปัสสนาเป็นต้น. คำว่า ตโย อุปัฏฐาเน กุสลตาติ หมายถึง เพราะความฉลาดในการปรากฏ ๓ อย่างนี้ คือ โดยความสิ้นไป โดยความเสื่อมไป และโดยความเป็นของว่าง. คำว่า นานาทิฏฐีสุ น กัมปติ หมายถึง ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิมีประการต่างๆ มีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. โยคีนั้นเมื่อไม่หวั่นไหวอยู่อย่างนี้ มีมนสิการเป็นไปว่า 'สิ่งที่ยังไม่ดับนั่นแหละ ย่อมดับ สิ่งที่ยังไม่แตกนั่นแหละ ย่อมแตก' ย่อมละนิมิตคืออุปาทะ ฐิติ และปวัตตะแห่งสังขารทั้งปวงเสีย แล้วเห็นแต่ความแตกดับเท่านั้น เหมือนเห็นภาชนะที่เปราะบางซึ่งกำลังแตก เหมือนเห็นธุลีละเอียดที่กำลังฟุ้งกระจาย และเหมือนเห็นเมล็ดงาที่กำลังถูกคั่วฉะนั้น. โยคีนั้นเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีตา ยืนอยู่ริมสระน้ำหรือริมแม่น้ำ เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกอยู่ ย่อมเห็นฟองน้ำขนาดใหญ่ๆ เกิดขึ้นแล้วเกิดขึ้นอีก แตกสลายไปอย่างรวดเร็วบนผิวน้ำฉะนั้น แม้ฉันใด เขาก็ย่อมเห็นว่า 'สังขารทั้งปวงย่อมแตกดับ แตกดับ' ฉันนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงโยคีผู้มีลักษณะเช่นนี้ว่า –

‘‘Yathā pubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170);

“บุคคลพึงเห็นฟองน้ำฉันใด พึงเห็นพยับแดดฉันใด พญามัจจุราชย่อมไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาโลกอยู่อย่างนี้ฉันนั้น”.

Tassevaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī’’ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti. Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ, jīvitanikantipariccāgo, sadāyuttapayuttatā, visuddhājīvitā, ussukkappahānaṃ, vigatabhayatā, khantisoraccapaṭilābho, aratiratisahanatāti. Tenāhu porāṇā –

เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้เนืองๆ ว่า 'สังขารทั้งปวงย่อมแตกดับ แตกดับ' ภังคานุปัสสนาญาณที่มีอานิสงส์ ๘ ประการเป็นบริวาร ย่อมถึงความมีกำลัง. ในภังคานุปัสสนาญาณนั้น อานิสงส์ ๘ ประการเหล่านี้คือ การละภวทิฏฐิ การสละความติดใจในชีวิต ความประกอบเนืองๆ อยู่เสมอ ความมีชีวิตที่บริสุทธิ์ การละความขวนขวาย (ในภพ) ความเป็นผู้ปราศจากภัย การได้มาซึ่งขันติและโสรัจจะ และความเป็นผู้ครอบงำความไม่ยินดีและความยินดีได้. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni, disvā tahiṃ sammasatī punappunaṃ;

Ādittacelassirasūpamo muni, bhaṅgānupassī amatassa pattiyā’’ti.

“พระมุนีผู้พิจารณาเห็นความแตกดับ เปรียบเหมือนผู้มีผ้าหรือศีรษะอันไฟลุกโพลงแล้ว เห็นอานิสงส์อันสูงสุด ๘ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมพิจารณาในภังคานุปัสสนานั้นเนืองๆ เพื่อบรรลุอมตธรรม”.

Bhaṅgānupassanāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงภังคานุปัสสนาญาณ จบแล้ว.

8. Ādīnavañāṇaniddesavaṇṇanā

๘. คำอธิบายการแสดงอาทีนวญาณ

53. Ādīnavañāṇaniddese uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathāuppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (dha. sa. 1289) evaṃ vuttā vipākappavatti[Pg.243]. Jātīti jarādīnaṃ paccayabhūtā bhavapaccayā jāti. Nippariyāyato tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti. Jarāti khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhasantānassa purāṇabhāvo. Sokoti ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo. Paridevoti ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. Upāyāsoti bhuso āyāso, ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati upapattī’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti. Tenāha –

๕๓. ในคำอธิบายอาทีนวญาณนิเทศ บทว่า อุปปาทะ (การเกิดขึ้น) นั้น คือการเกิดขึ้นแห่งขันธ์ในปฏิสนธินี้ เพราะกรรมในภพก่อนเป็นปัจจัย บทว่า ปวัตติ (ความเป็นไป) นั้น คือความเป็นไปแห่งขันธ์ที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น บทว่า นิมิต (เครื่องหมาย) นั้น คือสังขารนิมิตทั้งหมด บทว่า อายูหนะ (การสั่งสม) นั้น คือกรรมที่เป็นเหตุแห่งปฏิสนธิในอนาคต บทว่า ปฏิสนธิ (การสืบต่อ) นั้น คือการเกิดขึ้นในภพหน้า บทว่า คติ (ภพภูมิ) นั้น คือคติใดที่ปฏิสนธินั้นเกิดขึ้น บทว่า นิพพัตติ (การบังเกิด) นั้น คือการบังเกิดแห่งขันธ์ทั้งหลาย บทว่า อุปปัตติ (การเข้าถึง) นั้น คือความเป็นไปแห่งวิบากที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า “ของผู้เข้าสมาบัติ หรือของผู้เข้าถึง (ภพภูมิ)” (ธ.ส. 1289) บทว่า ชาติ (การเกิด) นั้น คือชาติที่เป็นปัจจัยแห่งชราเป็นต้น และเป็นชาติเพราะภพเป็นปัจจัย โดยไม่จำกัดความหมาย การปรากฏครั้งแรกแห่งขันธ์ทั้งหลายที่บังเกิดในภพภูมิต่างๆ ของสัตว์ทั้งหลายนั้น ชื่อว่า ชาติ บทว่า ชรา (ความแก่) นั้น คือความเก่าคร่ำคร่าแห่งขันธสันดานที่รวมอยู่ในภพเดียว ซึ่งสมมติกันว่ามีฟันหักเป็นต้น บทว่า โสกะ (ความเศร้าโศก) นั้น คือความเร่าร้อนแห่งจิตของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้น บทว่า ปริเทวะ (ความคร่ำครวญ) นั้น คือการรำพันด้วยวาจาของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้น บทว่า อุปายาสะ (ความคับแค้น) นั้น คือความคับแค้นอย่างยิ่ง คือโทสะนั่นเองที่ทำให้เกิดความทุกข์ทางใจอย่างยิ่งของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้น ในบทนี้ บทว่า อุปปาทะเป็นต้น ๕ บทนี้เท่านั้น ตรัสไว้โดยเป็นวัตถุแห่งอาทีนวญาณ ส่วนบทที่เหลือ ตรัสไว้โดยเป็นไวพจน์ของบทเหล่านั้น อนึ่ง บทว่า “นิพพัตติ” และ “ชาติ” สองบทนี้ เป็นไวพจน์ของอุปปาทะและปฏิสนธิ บทว่า “คติ” และ “อุปปัตติ” สองบทนี้ เป็นไวพจน์ของปวัตติ บทว่า ชราเป็นต้น เป็นไวพจน์ของนิมิต เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า

‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati;

Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave ida’’nti. ca‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyatī’’ti. ca

ย่อมเห็นอุปปาทะและปวัตติ และนิมิตว่าเป็นทุกข์ และอายูหนะและปฏิสนธิ ญาณนี้ย่อมมีในอาทีนวะ และญาณนี้ย่อมเกิดขึ้นในอาทีนวะ ๕ ฐาน

Sabbapadesu ca bhayanti iccetassa vacanassa bhayaṃ itīti padacchedo. Bhayanti pīḷāyogato sappaṭibhayatāya bhayaṃ. Itīti bhayatupaṭṭhānassa kāraṇaniddeso.

และในบททั้งปวง พึงแยกบทของคำว่า “ภยันติ” ว่า “ภยัง อิติ” บทว่า ภยัง (ภัย) นั้น ชื่อว่า ภัย เพราะประกอบด้วยการบีบคั้น และเพราะเป็นสิ่งที่น่ากลัว บทว่า อิติ นี้ เป็นการแสดงเหตุแห่งภยตูปัฏฐาน (การปรากฏเป็นภัย)

Anuppādo khemanti santipade ñāṇantiādi pana ādīnavañāṇassa paṭipakkhañāṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhayatupaṭṭhānena vā ādīnavaṃ disvā ubbiggahadayānaṃ abhayampi atthi khemaṃ nirādīnavanti assāsajananatthampi etaṃ vuttaṃ. Yasmā vā yassa uppādādayo bhayato sūpaṭṭhitā honti, tassa tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti, tasmā bhayatupaṭṭhānavasena siddhassa ādīnavañāṇassa ānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Anuppādo appavattantiādi nibbānameva. Santipadeti santikoṭṭhāse, nibbāneti attho. Anussavavasenāpi hi santipadanti nāmamattaṃ gahetvā uppannaṃ ñāṇampi ‘‘santipade ñāṇa’’nti vuttaṃ.

ส่วนบทว่า “อนุปปาทะเป็นความเกษม” และ “ญาณในสันติบท” เป็นต้นนั้น ตรัสไว้เพื่อแสดงญาณที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออาทีนวญาณ หรือว่า ตรัสบทนี้ไว้เพื่อยังความอุ่นใจให้เกิดขึ้นว่า “เมื่อเห็นอาทีนวะด้วยภยตูปัฏฐานแล้ว สิ่งที่ไม่มีภัยก็มีอยู่ สิ่งที่เกษมปราศจากโทษก็มีอยู่” แก่ผู้มีใจหวาดหวั่น หรือว่า พึงทราบว่า บทนี้ตรัสไว้เพื่อแสดงอานิสงส์ของอาทีนวญาณที่สำเร็จด้วยภยตูปัฏฐาน เพราะว่าเมื่ออุปปาทะเป็นต้นปรากฏเป็นภัยแก่ผู้ใด จิตของผู้นั้นย่อมโน้มไปสู่ปฏิปักษ์ของสิ่งเหล่านั้น บทว่า “อนุปปาทะ” (การไม่เกิดขึ้น) “อัปปวัตติ” (การไม่เป็นไป) เป็นต้นนั้น คือพระนิพพานนั่นเอง บทว่า สันติปะทะ (บทอันสงบ) คือส่วนที่สงบ หมายถึงพระนิพพาน อนึ่ง ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาศัยเพียงชื่อว่า “สันติปะทะ” โดยอาศัยการได้ยินมา ก็ตรัสเรียกว่า “ญาณในสันติบท”

Uppādo bhayaṃ, anuppādo khemantiādi vipakkhapaṭipakkhavasena ubhayaṃ samāsetvā uppajjamānaṃ ñāṇaṃ gahetvā vuttaṃ. Ettha ca yaṃ bhayaṃ, taṃ yasmā niyamato dukkhaṃ. Yañca dukkhaṃ, taṃ vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisehi avippamuttattā sāmisameva. Yañca sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Tasmā [Pg.244] uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇantiādi vuttaṃ. Evaṃ santepi bhayākārena dukkhākārena sāmisākārena saṅkhārākārenāti evaṃ ākāranānattato pavattivasenettha nānattaṃ veditabbaṃ. Uppādo bhayaṃ, dukkhaṃ, sāmisaṃ, saṅkhārā cāti uppādādiliṅgamanapekkhitvā ‘‘netaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, netaṃ saraṇamuttama’’ntiādīsu (dha. pa. 189) viya attano liṅgāpekkhameva vuttaṃ. Saṅkhārāti ca ekattamanapekkhitvā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 7-8) viya bahuvacanaṃ kataṃ, uppādādīnaṃ vā saṅkhārekadesattā ‘‘uttare pañcālā, dakkhiṇe pañcālā’’tiādīsu viya bahunnaṃ ekadesepi bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Khemaṃ sukhaṃ nirāmisaṃ nibbānanti nibbānameva vuttākārānaṃ paṭipakkhavasena catudhā vuttaṃ. Dasa ñāṇe pajānātīti ādīnave ñāṇaṃ pajānanto uppādādivatthukāni pañca, anuppādādivatthukāni pañcāti dasa ñāṇe pajānāti paṭivijjhati sacchikaroti. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti ādīnavañāṇassa ceva santipadañāṇassa cāti imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti paramadiṭṭhadhammanibbānādivasena pavattāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.

บทว่า “อุปปาทะเป็นภัย, อนุปปาทะเป็นความเกษม” เป็นต้น ตรัสไว้โดยรวบรวมธรรมทั้งสอง คือโดยความเป็นวิปักษ์และปฏิปักษ์ แล้วถือเอาญาณที่เกิดขึ้น และในบทนี้ สิ่งใดเป็นภัย สิ่งนั้นย่อมเป็นทุกข์โดยแน่นอน และสิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นย่อมเป็นอามิส (เหยื่อ) เท่านั้น เพราะยังไม่พ้นจากวัฏฏามิส โลกามิส และกิเลสามิส และสิ่งใดเป็นอามิส สิ่งนั้นย่อมเป็นเพียงสังขาร เพราะเหตุนั้น บทว่า “อุปปาทะเป็นทุกข์” และ “ปัญญาในภยตูปัฏฐาน ญาณในอาทีนวะ” เป็นต้น จึงตรัสไว้ แม้จะเป็นเช่นนั้น ก็พึงทราบความแตกต่างในบทนี้โดยความเป็นไปแห่งอาการที่ต่างกัน คือโดยอาการแห่งภัย โดยอาการแห่งทุกข์ โดยอาการแห่งอามิส โดยอาการแห่งสังขาร บทว่า “อุปปาทะเป็นภัย, เป็นทุกข์, เป็นอามิส, และเป็นสังขาร” ตรัสไว้โดยไม่คำนึงถึงลิงค์ของอุปปาทะเป็นต้น แต่คำนึงถึงลิงค์ของตนเอง เหมือนในพระบาลีธรรมบทเป็นต้นว่า “สิ่งนี้ไม่ใช่สรณะที่เกษม, สิ่งนี้ไม่ใช่สรณะอันอุดม” (ธ.ป. 189) และบทว่า “สังขารา” (สังขารทั้งหลาย) ทำเป็นพหูพจน์โดยไม่คำนึงถึงความเป็นเอกะ (ความเป็นสิ่งเดียว) เหมือนในพระบาลีธรรมสังคณีเป็นต้นว่า “ธรรมทั้งหลายที่ไม่มีปัจจัย, ธรรมทั้งหลายที่เป็นอสังขตะ” (ธ.ส. ทุกมาติกา 7-8) หรือว่า พึงทราบว่า ทำเป็นพหูพจน์แม้ในส่วนเดียวของธรรมหลายอย่าง เพราะอุปปาทะเป็นต้นเป็นส่วนหนึ่งของสังขาร เหมือนในโลกโวหารเป็นต้นว่า “ชาวปัญจาละทางเหนือ, ชาวปัญจาละทางใต้” บทว่า “เกษม, สุข, นิรามิส, นิพพาน” ตรัสไว้ ๔ อย่าง โดยเป็นปฏิปักษ์ต่ออาการที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งหมายถึงพระนิพพานนั่นเอง บทว่า “ย่อมรู้แจ้งญาณ ๑๐ อย่าง” นั้น หมายถึง ผู้รู้แจ้งอาทีนวญาณ ย่อมรู้แจ้ง แทงตลอด และทำให้แจ้งซึ่งญาณ ๑๐ อย่าง คือ ญาณ ๕ อย่างที่มีอุปปาทะเป็นต้นเป็นวัตถุ และญาณ ๕ อย่างที่มีอนุปปาทะเป็นต้นเป็นวัตถุ บทว่า “ความฉลาดในญาณ ๒ อย่าง” นั้น คือเพราะความฉลาดในญาณ ๒ อย่างเหล่านี้ คืออาทีนวญาณและสันติปทญาณ บทว่า “ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิทั้งหลาย” นั้น คือย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอาศัยพระนิพพานอันเป็นธรรมที่เห็นได้ด้วยตนเองเป็นต้น

Ādīnavañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอาทีนวญาณนิเทศ จบแล้ว

9. Saṅkhārupekkhāñāṇaniddesavaṇṇanā

๙. คำอธิบายสังขารุเปกขาญาณนิเทศ

54. Saṅkhārupekkhāñāṇaniddese uppādādīni vuttatthāneva. Dukkhanti bhayanti sāmisanti saṅkhārāti uppādādimuñcanañāṇassa kāraṇavacanāni. Evañca lakkhaṇato saṅkhārupekkhaṃ dassetvā idāni atthato dassetuṃ uppādo saṅkhārā, te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhātiādimāha. Tattha saṅkhāre ajjhupekkhatīti tassa āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattayassa diṭṭhattā lakkhaṇavicinane pahīnabyāpārassa āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattassa taṃ vipassanāñāṇaṃ te saṅkhāre visesena ca ikkhati, gahaṇena vajjitañca hutvā ikkhati oloketīti saṅkhārupekkhā nāmāti attho. Yathā loke visesena jayanto adhijayatīti, annena vajjito vasanto upavasatīti vuccati. Puna saṅkhāre aniccādito vipassitvā gahaṇe majjhattabhāvasaṇṭhitaṃ [Pg.245] saṅkhārupekkhampi aniccādito vipassitvā tassāpi saṅkhārupekkhāya gahaṇe majjhattākārasaṇṭhitāya saṅkhārupekkhāya sabbhāvato ye ca saṅkhārā yā ca upekkhātiādi vuttaṃ.

๕๔. ในสังขารุเปกขาญาณนิเทศ บทว่า อุปปาทาทีนิ เป็นต้น มีอรรถตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง บทว่า ทุกข์ ภัย มีอามิส สังขาร เป็นบทแสดงเหตุแห่งญาณที่พ้นจากธรรมมีอุปปาทะเป็นต้น และเมื่อแสดงสังขารุเปกขาโดยลักษณะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยอรรถ จึงกล่าวคำว่า อุปปาทะคือสังขาร ย่อมเพิกเฉยในสังขารเหล่านั้น ชื่อว่าสังขารุเปกขา เป็นต้น ในบทว่า ย่อมเพิกเฉยในสังขารเหล่านั้น นั้น มีอรรถว่า วิปัสสนาญาณนั้นของโยคีบุคคลผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว ผู้มีกิจในการพิจารณาลักษณะอันละได้แล้วเพราะเห็นลักษณะ ๓ ประการ ผู้เห็นภพ ๓ เหมือนเรือนที่ลุกโพลง ผู้เป็นกลางในการถือเอาสังขาร ย่อมเห็นสังขารธรรมเหล่านั้นโดยพิเศษ และย่อมเห็นคือมองดูโดยปราศจากการถือเอา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสังขารุเปกขา เหมือนอย่างในโลกเรียกผู้ชนะโดยพิเศษว่า อธิชัย หรือเรียกผู้เว้นจากอาหารอยู่ว่า อุปวสติ อีกอย่างหนึ่ง เพราะความมีอยู่แห่งสังขารุเปกขาญาณที่ ๒ ซึ่งตั้งอยู่ในอาการเป็นกลางในการถือเอาสังขารุเปกขาญาณแรกที่พิจารณาสังขารธรรมมีอุปปาทะเป็นต้นโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น แล้วตั้งอยู่ในความเป็นกลางในการถือเอา และพิจารณาสังขารุเปกขาญาณนั้นโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้นอีก ท่านจึงกล่าวคำว่า สังขารทั้งหลายใด และอุเบกขาใด เป็นต้น

55. Idāni saṅkhārupekkhāya cittābhinīhārabhedaṃ dassetuṃ katihākārehītiādimāha. Tattha saṅkhārupekkhāyāti bhummavacanaṃ. Cittassa abhinīhāroti saṅkhārupekkhālābhino tato aññassa cittassa saṅkhārupekkhābhimukhaṃ katvā bhusaṃ haraṇaṃ. Abhimukhattho hi ettha abhisaddo, bhusattho nīsaddo. Katihākārehīti pucchitaṃ pucchaṃ aṭṭhahākārehīti vissajjetvā dutiyapucchāvissajjaneneva te aṭṭhākāre dassetukāmo te adassetvāva puthujjanassa katihākārehītiādi pucchaṃ akāsi. Puthujjanassāti ettha pana –

๕๕. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทแห่งการน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณ จึงกล่าวคำว่า ด้วยอาการเท่าไร เป็นต้น ในบทว่า ในสังขารุเปกขา นั้น เป็นสัตตมีวิภัตติ คำว่า การน้อมจิตไป คือ การน้อมจิตอื่นจากอุเบกขาที่มีสังขารเป็นอารมณ์นั้นของผู้ได้สังขารุเปกขาญาณ ให้มุ่งตรงต่อสังขารุเปกขาญาณแล้วนำไปอย่างยิ่ง แท้จริง ในบทว่า อภินีหาร นี้ อภิศัพท์ มีอรรถว่า มุ่งตรง นีศัพท์ มีอรรถว่า อย่างยิ่ง พระเถระประสงค์จะแสดงอาการ ๘ ประการเหล่านั้น ด้วยการวิสัชนาคำถามที่สองนั่นเอง จึงยังไม่วิสัชนาคำถามที่ถามว่า ด้วยอาการเท่าไร ว่า ด้วยอาการ ๘ แต่ได้กระทำคำถามว่า ของปุถุชนด้วยอาการเท่าไร เป็นต้นไว้ก่อน ส่วนในบทว่า ของปุถุชน นี้ (มีอรรถพึงทราบดังนี้)

Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjanoti.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ตรัสปุถุชนไว้ ๒ จำพวก คือ อันธปุถุชนจำพวกหนึ่ง กัลยาณปุถุชนจำพวกหนึ่ง

Tattha yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇādīni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –

ในปุถุชน ๒ จำพวกนั้น ปุถุชนใดไม่มีการเรียน การสอบถาม การฟัง การทรงจำ การพิจารณา เป็นต้น ในขันธ์ ธาตุ อายตนะ เป็นต้น ปุถุชนนี้ชื่อว่า อันธปุถุชน ปุถุชนใดมีการเรียน การสอบถาม การฟัง การทรงจำ การพิจารณา เป็นต้นเหล่านั้น ปุถุชนนั้นชื่อว่า กัลยาณปุถุชน ปุถุชนแม้ทั้ง ๒ จำพวกนั้น -

Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti.

ชื่อว่า ปุถุชน เพราะเหตุทั้งหลายมีการยังกิเลสเป็นอันมากให้เกิดเป็นต้น ชื่อว่า ปุถุชน เพราะความเป็นผู้สงเคราะห์เข้าในหมู่ชนผู้มีธรรมอันเลว หมู่ชนนี้ย่อมเป็นผู้อยู่แยกต่างหากจากพระอริยบุคคลทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti [Pg.246] (mahāni. 94). Puthūnaṃ vā gaṇanapathātītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Tesu kalyāṇaputhujjano idhādhippeto itarassa bhāvanāya eva abhāvā.

จริงอยู่ หมู่ชนนั้นชื่อว่า ปุถุชน เพราะเหตุทั้งหลายมีการยังกิเลสเป็นต้นอันต่าง ๆ เป็นอันมากให้เกิด สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ชื่อว่า ปุถุชน เพราะยังกิเลสเป็นอันมากให้เกิด ชื่อว่า ปุถุชน เพราะมีสักกายทิฏฐิอันยังมิได้กำจัดเป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะเป็นผู้คอยแหงนดูหน้าศาสดาเป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะยังไม่ไปพ้นจากคติทั้งปวงเป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะยังปรุงแต่งอภิสังขารต่าง ๆ เป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะยังถูกโอฆะต่าง ๆ พัดไปเป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะยังถูกความร้อนต่าง ๆ แผดเผาเป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะยังถูกความเร่าร้อนต่าง ๆ ลุกไหม้เป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะเป็นผู้กำหนัด ยินดี ติดใจ สยบ หมกมุ่น ข้องอยู่ เกี่ยวเกาะ พัวพันในกามคุณ ๕ เป็นอันมาก ชื่อว่า ปุถุชน เพราะเป็นผู้ถูกนิวรณ์ ๕ ปิดกั้น ห้ามไว้ ปกคลุม ปิดล้อม ปกปิด ครอบไว้เป็นอันมาก' (มหานิทเทส ๙๔) หรือชื่อว่า ปุถุชน เพราะความเป็นผู้สงเคราะห์เข้าในหมู่ชนผู้มีปกติประพฤติธรรมอันเลว ผู้หันหลังให้พระอริยธรรม ผู้ล่วงพ้นทางแห่งการนับเป็นอันมาก หรือชื่อว่า ปุถุชน เพราะเป็นหมู่ชนที่ถึงการนับว่าแยกต่างหาก คือไม่ระคนด้วยพระอริยบุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลและสุตะเป็นต้น ในปุถุชนเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอากัลยาณปุถุชน เพราะปุถุชนนอกนี้ไม่มีการเจริญภาวนาเลย

Sekkhassāti ettha satta sekkhā sotāpattimaggaphalasakadāgāmimaggaphalaanāgāmimaggaphalaarahattamaggaṭṭhā. Te hi tisso sikkhā sikkhantīti sekkhā. Tesu sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalaṭṭhā tayo idhādhippetā maggaṭṭhānaṃ saṅkhārupekkhāya cittābhinīhārābhāvā.

ในบทว่า ของเสกขะ นี้ พระเสกขะมี ๗ จำพวก คือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกทาคามิมรรค สกทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล และอรหัตตมรรค จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า เสกขะ เพราะกำลังศึกษาสิกขา ๓ ในเสกขบุคคลเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอาบุคคล ๓ จำพวก คือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล เพราะบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคไม่มีการน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณ

Vītarāgassāti ettha samucchedavigamena vigato rāgo assāti vītarāgo. Arahato etaṃ adhivacanaṃ. Tīsupi padesu jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ.

ในบทว่า ของผู้ปราศจากราคะ นี้ บุคคลใดมีราคะปราศไปแล้วด้วยการละได้โดยสมุจเฉท บุคคลนั้นชื่อว่า ผู้ปราศจากราคะ คำนี้เป็นชื่อของพระอรหันต์ ในบททั้ง ๓ ได้กระทำเป็นเอกพจน์ด้วยการถือเอาโดยประเภท

Saṅkhārupekkhaṃ abhinandatīti tasmiṃ upekkhāvihāre phāsuvihārasaññaṃ paṭilabhitvā phāsuvihāranikantiyā saṅkhārupekkhābhimukho hutvā nandati, sappītikaṃ taṇhaṃ uppādetīti attho. Vipassatīti sotāpattimaggapaṭilābhatthaṃ aniccādivasena vividhā passati, sekkho uparimaggatthaṃ, vītarāgo diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ vipassati. Paṭisaṅkhāyāti aniccādivaseneva upaparikkhitvā. Yasmā pana sotāpannādayo ariyā sakaṃ sakaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjamānā udayabbayañāṇādīhi navahi vipassanāñāṇehi avipassitvā samāpajjituṃ na sakkonti, tasmā paṭisaṅkhāya vā phalasamāpattiṃ samāpajjatīti vuttaṃ.

คำว่า ย่อมเพลิดเพลินสังขารุเปกขา มีอรรถว่า เมื่อได้ความสำคัญว่าเป็นการอยู่เป็นสุขในการอยู่ด้วยสังขารุเปกขาญาณนั้นแล้ว ย่อมเพลิดเพลินคือยังตัณหาที่ประกอบด้วยปีติให้เกิดขึ้น โดยมุ่งตรงต่อสังขารุเปกขาญาณด้วยความยินดีในการอยู่เป็นสุข คำว่า ย่อมเห็นแจ้ง คือ ปุถุชนย่อมเห็นโดยประการต่าง ๆ โดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น เพื่อต้องการได้โสดาปัตติมรรค พระเสกขะย่อมเห็นแจ้งเพื่อต้องการมรรคเบื้องสูง พระอรหันต์ย่อมเห็นแจ้งเพื่อต้องการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน คำว่า พิจารณาแล้ว คือ พิจารณาโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้นนั่นเอง แต่จะกล่าวเหตุว่า เพราะเหตุที่พระอริยบุคคลมีพระโสดาบันเป็นต้น เมื่อจะเข้าผลสมาบัติของตน ๆ หากไม่พิจารณาด้วยวิปัสสนาญาณ ๙ มีอุทยัพพยญาณเป็นต้นแล้ว ย่อมไม่สามารถจะเข้าได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พิจารณาแล้วจึงเข้าผลสมาบัติ

Phalasamāpattiyā pavattidassanatthaṃ pana tesaṃ idaṃ pañhakammaṃ – kā phalasamāpatti? Ke taṃ samāpajjanti? Ke na samāpajjanti? Kasmā samāpajjanti? Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti? Kathaṃ ṭhānaṃ? Kathaṃ vuṭṭhānaṃ? Kiṃ phalassa anantaraṃ? Kassa ca phalaṃ anantaranti?

ส่วนเพื่อจะแสดงความเป็นไปแห่งผลสมาบัติของพระอริยบุคคลเหล่านั้น จึงมีการตั้งคำถามนี้ว่า ผลสมาบัติคืออะไร? ใครเข้าผลสมาบัตินั้น? ใครไม่เข้า? เพราะเหตุไรจึงเข้า? การเข้าผลสมาบัตินั้นมีได้อย่างไร? การตั้งอยู่มีได้อย่างไร? การออกจากสมาบัติมีได้อย่างไร? ผลสมาบัติมีในลำดับแห่งธรรมอะไร? และผลสมาบัติเป็นธรรมในลำดับแห่งธรรมอะไร?

Tattha kā phalasamāpattīti? Yā ariyaphalassa nirodhe appanā.

ในคำถามเหล่านั้น คำว่า ผลสมาบัติคืออะไร? ได้แก่ อัปปนาใดในนิพพานอันเป็นอารมณ์แห่งอริยผล

Ke taṃ samāpajjanti? Ke na samāpajjantīti? Sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā[Pg.247]? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā, heṭṭhimā ca uparimaṃ anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ sabbepi samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ.

ใครเข้าถึง (ผลสมาบัติ) ใครไม่เข้าถึง? ปุถุชนทั้งหมดไม่เข้าถึง เพราะยังไม่ได้บรรลุ ส่วนพระอริยบุคคลทั้งหมดเข้าถึง เพราะได้บรรลุแล้ว แต่พระอริยบุคคลผู้มีผลเบื้องสูงไม่เข้าถึงผลเบื้องต่ำ เพราะผลเบื้องต่ำนั้นสงบระงับไปแล้วด้วยการถึงความเป็นบุคคลพิเศษ และพระอริยบุคคลผู้มีผลเบื้องต่ำก็ไม่เข้าถึงผลเบื้องสูง เพราะยังไม่ได้บรรลุ แต่พระอริยบุคคลทั้งหมดเข้าถึงผลของตนๆ เท่านั้น การตัดสินในข้อนี้พึงทราบดังนี้

Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti, uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca nesaṃ kāraṇaṃ – ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhaṃ lokiyasamādhiṃ samāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu idheva pāḷiyaṃ ‘‘katame dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti, katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.60) imesaṃ pañhānaṃ vissajjane ‘‘sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmiphalasamāpattatthāyā’’ti (paṭi. ma. 1.60) visuṃ visuṃ vuttā. Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

อาจารย์บางพวก (คือพวกอภัยคิรีวิหารวาสี) กล่าวว่า "พระโสดาบันและพระสกทาคามีก็ไม่เข้าผลสมาบัติ มีแต่พระอริยบุคคลเบื้องสูง ๒ จำพวก (คือพระอนาคามีและพระอรหันต์) เท่านั้นที่เข้าได้" เหตุผลของอาจารย์เหล่านั้นคือ "เพราะพระอริยบุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ทำสมาธิ (โลกุตตรสมาธิ) ให้บริบูรณ์" คำกล่าวนั้นไม่มีเหตุผลเลย เพราะแม้แต่ปุถุชนก็ยังเข้าโลกิยสมาบัติที่ตนได้บรรลุแล้วได้ จะมัวพิจารณาว่าเป็นเหตุผลหรือไม่เป็นเหตุผลในข้อนี้ไปทำไม ก็ในพระบาลีปฏิสัมภิทามรรคนี้เอง ในการตอบปัญหาว่า 'สังขารุเปกขา ๑๐ อย่างเกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนาอย่างไร โคตรภูธรรม ๑๐ อย่างเกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนาอย่างไร' ได้กล่าวแยกกันไว้มิใช่หรือว่า 'เพื่อการเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ... เพื่อการเข้าสกทาคามิผลสมาบัติ' เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงลงความเห็นว่า พระอริยบุคคลทั้งหมดต่างก็เข้าผลสมาบัติของตนๆ ได้ทั้งสิ้น

Kasmā samāpajjantīti? Diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājāno rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhamanubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānaparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.

เพราะเหตุไรพระอริยบุคคลเหล่านั้นจึงเข้าผลสมาบัติ? เพื่ออยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เหมือนอย่างว่า พระราชาทั้งหลายเสวยราชสมบัติเป็นสุข หรือเหล่าเทพเจ้าเสวยทิพยสุข ฉันใด พระอริยบุคคลทั้งหลายก็ฉันนั้น มนสิการว่า 'เราจักเสวยโลกุตตรสุข' จึงกำหนดกาลเวลาแล้วเข้าผลสมาบัติในขณะที่ตนปรารถนา

Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti? Dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā, nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458). Ayaṃ panettha samāpajjanakkamo – phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti, sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti. Te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho’’ti.

การเข้า การดำรงอยู่ และการออกจากผลสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? เบื้องต้น การเข้าผลสมาบัตินั้นมี ๒ อาการ คือ เพราะไม่มนสิการอารมณ์อื่นนอกจากนิพพาน และเพราะมนสิการนิพพาน ดังที่พระสารีบุตรเถระกล่าวไว้ (ในมหาเวทัลลสูตร) ว่า 'อาวุโส ปัจจัยเพื่อการเข้าถึงอนิมิตตเจโตวิมุตติสมาบัติมี ๒ ประการ คือ การไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง และการมนสิการถึงอนิมิตตธาตุ (นิพพาน)' ส่วนลำดับการเข้าในข้อนี้คือ พระอริยสาวกผู้ต้องการเข้าผลสมาบัติ หลีกเร้นอยู่เพียงลำพัง พึงพิจารณาสังขารทั้งหลายโดยอำนาจความเกิดดับเป็นต้น เมื่อวิปัสสนาเป็นไปตามลำดับแก่พระอริยสาวกนั้น จิตย่อมหยั่งลงสู่ความดับ (นิพพาน) ด้วยอำนาจผลสมาบัติ ในลำดับแห่งโคตรภูญาณที่มีสังขารเป็นอารมณ์ และในผลสมาบัตินี้ เพราะความเป็นผู้มีจิตน้อมไปเพื่อผลสมาบัติ แม้แก่พระเสกขะ ผล (ที่ตนบรรลุแล้ว) เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น มรรค (ที่ยังไม่บรรลุ) ย่อมไม่เกิดขึ้น ส่วนอาจารย์บางพวก (พวกอภัยคิรีวิหารวาสี) ที่กล่าวว่า 'พระโสดาบันตั้งวิปัสสนาว่า เราจักเข้าผลสมาบัติ แล้วกลับกลายเป็นพระสกทาคามี หรือพระสกทาคามีกลายเป็นพระอนาคามี' อาจารย์เหล่านั้นพึงถูกโต้ตอบว่า 'ถ้าเป็นเช่นนั้น พระอนาคามีก็จักเป็นพระอรหันต์ พระอรหันต์ก็จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า และพระปัจเจกพุทธเจ้าก็จักเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า'

Tasmā [Pg.248] na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhittantipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ. Sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti, paṭhamajjhānikameva uppajjati, sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti.

เพราะฉะนั้น คำกล่าว (ของพวกอภัยคิรี) นั้นจึงไม่เป็นสาระแม้แต่น้อย และเพราะถูกคัดค้านด้วยอำนาจพระบาลี (ที่ว่าเพื่อการเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติเป็นต้น) จึงไม่ควรยึดถือ แต่พึงยึดถือตามที่กล่าวมานี้เท่านั้นว่า แม้แก่พระเสกขะ ผล (ที่ตนบรรลุแล้ว) เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น มรรคเบื้องสูงย่อมไม่เกิดขึ้น และผลของพระเสกขะนั้น หากท่านบรรลุมรรคที่สหรคตด้วยปฐมฌาน ผลที่สหรคตด้วยปฐมฌานนั่นแลย่อมเกิดขึ้น หากบรรลุมรรคที่สหรคตด้วยฌานใดฌานหนึ่งมีทุติยฌานเป็นต้น ผลที่สหรคตด้วยฌานนั้นๆ นั่นแลย่อมเกิดขึ้น การเข้าผลสมาบัติย่อมมีด้วยประการฉะนี้

‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassa ṭhānaṃ hoti.

ส่วนการดำรงอยู่ (ของผลสมาบัติ) นั้น มี ๓ อาการ ตามพระดำรัส (ในมหาเวทัลลสูตร) ว่า 'อาวุโส ปัจจัยเพื่อการดำรงอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๓ ประการ คือ การไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง การมนสิการถึงอนิมิตตธาตุ และการกำหนดกาลไว้ก่อน' ในคำนั้น 'การกำหนดกาลไว้ก่อน' คือการกำหนดเวลาไว้ก่อนจะเข้าสมาบัติ เพราะความเป็นผู้กำหนดไว้ว่า 'เราจักออกจากสมาบัติในเวลาชื่อโน้น' ตราบเท่าที่เวลานั้นยังมาไม่ถึง การดำรงอยู่แห่งผลสมาบัติย่อมมีเพียงนั้น การดำรงอยู่แห่งผลสมาบัติย่อมมีด้วยประการฉะนี้

‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasi karoti, sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

ส่วนการออกจาก (ผลสมาบัติ) นั้น มี ๒ อาการ ตามพระดำรัส (ในมหาเวทัลลสูตร) ว่า 'อาวุโส ปัจจัยเพื่อการออกจากอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๒ ประการ คือ การมนสิการนิมิตทั้งปวง และการไม่มนสิการถึงอนิมิตตธาตุ' ในคำนั้น 'นิมิตทั้งปวง' ได้แก่ รูปนิมิต เวทนานิมิต สัญญานิมิต สังขารนิมิต และวิญญาณนิมิต แม้ว่าบุคคลจะไม่สามารถมนสิการนิมิตแห่งขันธ์ ๕ เหล่านี้พร้อมกันทั้งหมดได้ในคราวเดียว แต่พระองค์ตรัสคำนี้ไว้ด้วยอำนาจการสงเคราะห์นิมิตทั้งหมดเข้าด้วยกัน เพราะฉะนั้น เมื่อบุคคลมนสิการอารมณ์ใดที่เป็นอารมณ์ของภวังคจิต (คือ กรรม กรรมนิมิต หรือคตินิมิต) การออกจากผลสมาบัติย่อมมีขึ้น พึงทราบการออกจากผลสมาบัติด้วยประการฉะนี้

Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti? Phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ, phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaphalaṃ avasesaṃ [Pg.249] sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ vā phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena –

อะไรเกิดต่อจากผล และผลเกิดต่อจากอะไร? เบื้องต้น สิ่งที่เกิดต่อจากผลนั้น ได้แก่ ผลนั่นเอง หรือไม่ก็เป็นภวังค์ (ที่เกิดเมื่อออกจากผลสมาบัติ) ส่วนผลนั้น มีทั้งที่เกิดต่อจากมรรค เกิดต่อจากผล เกิดต่อจากโคตรภู และเกิดต่อจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ พึงทราบความต่างกันดังนี้ ในมรรควิถี ผลชื่อว่าเกิดต่อจากมรรค (มัคคานันตรผล) ในผลสมาบัติ ผลดวงหลังๆ ชื่อว่าเกิดต่อจากผลดวงก่อนๆ (ผลานันตรผล) ส่วนผลดวงแรกสุดในผลสมาบัติ ชื่อว่าเกิดต่อจากโคตรภู (โคตรภูอนันตรผล) ในที่นี้ คำว่า 'โคตรภู' พึงทราบว่าหมายถึงอนุโลมญาณ (ดวงที่ ๓ หรือ ๔) ดังที่มีคำกล่าวไว้ในปัฏฐานว่า 'อนุโลมของพระอรหันต์เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย อนุโลมของพระเสกขะเป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย' ส่วนผลใดที่เกิดขึ้นเมื่อออกจากนิโรธสมาบัติ ผลนั้นชื่อว่าเกิดต่อจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ ในบรรดาผลทั้ง ๔ ประการนั้น เว้นผลที่เกิดขึ้นในมรรควิถีเสีย ผลที่เหลือทั้งหมดชื่อว่าเป็นไปด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ ผลนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจการเกิดขึ้นในมรรควิถีหรือในผลสมาบัติอย่างนี้ว่า—

‘‘Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ;

Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttama’’nti.

"พึงทราบว่า สามัญญผลอันสูงสุดนั้น เป็นธรรมที่ระงับความกระวนกระวาย มีอมตธรรม (นิพพาน) เป็นอารมณ์ เป็นธรรมที่งดงาม คายอามิสในโลกเสียได้ และเป็นธรรมที่สงบระงับ"

Ayamettha phalasamāpattikathā.

นี้คือเรื่องราวของการเข้าผลสมาบัติในอธิการนี้

Tadajjhupekkhitvāti taṃ saṅkhārupekkhaṃ aññena tādiseneva vipassanāñāṇena ajjhupekkhitvā. Suññatavihārena vātiādīsu phalasamāpattiṃ vinā vipassanāvihāreneva viharitukāmassa arahato attābhinivesaṃ bhayato disvā suññatādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro suññatavihāro nāma, saṅkhāranimittaṃ bhayato disvā animittādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro animittavihāro nāma, taṇhāpaṇidhiṃ bhayato disvā appaṇihitādhimuttassa saṅkhārupekkhāya vayaṃ passantassa vipassanattayavihāro appaṇihitavihāro nāma. Tathā hi parato vuttaṃ –

คำว่า “ตทัชฌุเปกขิตวา” หมายถึง การวางเฉยต่อสังขารุเปกขาญาณนั้นด้วยวิปัสสนาญาณอื่นที่มีลักษณะเช่นเดียวกัน. ในบทว่า “สุญญตวิหาเรน วา” เป็นต้น สำหรับพระอรหันต์ผู้ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิปัสสนาวิหารเท่านั้น โดยปราศจากผลสมาบัติ, เมื่อเห็นความยึดมั่นในอัตตาเป็นภัย และน้อมใจไปในสุญญตนิพพาน, เมื่อเห็นความเสื่อมไปของสังขารุเปกขาญาณ, วิปัสสนาวิหาร ๓ ประการนั้นเรียกว่า สุญญตวิหาร. เมื่อเห็นนิมิตของสังขารเป็นภัย และน้อมใจไปในอนิมิตตนิพพาน, เมื่อเห็นความเสื่อมไปของสังขารุเปกขาญาณ, วิปัสสนาวิหาร ๓ ประการนั้นเรียกว่า อนิมิตตวิหาร. เมื่อเห็นตัณหาปณิธิเป็นภัย และน้อมใจไปในอัปปณิหิตนิพพาน, เมื่อเห็นความเสื่อมไปของสังขารุเปกขาญาณ, วิปัสสนาวิหาร ๓ ประการนั้นเรียกว่า อัปปณิหิตวิหาร. ดังที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า –

‘‘Abhinivesaṃ bhayato sampassamāno suññate adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, suññato vihāro. Nimittaṃ bhayato sampassamāno animitte adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, animitto vihāro. Paṇidhiṃ bhayato sampassamāno appaṇihite adhimuttattā phussa phussa vayaṃ passati, appaṇihito vihāro’’ti (paṭi. ma. 1.78).

“เมื่อพระอรหันต์เห็นความยึดมั่นเป็นภัย เพราะความเป็นผู้น้อมใจไปในสุญญตะ สัมผัสแล้วสัมผัสเล่าย่อมเห็นความเสื่อมไป, นั่นคือสุญญตวิหาร. เมื่อเห็นนิมิตเป็นภัย เพราะความเป็นผู้น้อมใจไปในอนิมิตตะ สัมผัสแล้วสัมผัสเล่าย่อมเห็นความเสื่อมไป, นั่นคืออนิมิตตวิหาร. เมื่อเห็นปณิธิเป็นภัย เพราะความเป็นผู้น้อมใจไปในอัปปณิหิตะ สัมผัสแล้วสัมผัสเล่าย่อมเห็นความเสื่อมไป, นั่นคืออัปปณิหิตวิหาร” (ปฏิ. ม. 1.78).

Chaḷaṅgupekkhāsabbhāvena ca paṭikūle appaṭikūlasaññādivihārasabbhāvena ca arahatoyeva sabbākārena cittaṃ vase vattati, tato ayaṃ vipassanāvihāro arahatoyeva ijjhatīti vuttaṃ hoti. Vītarāgo saṅkhārupekkhaṃ vipassati vāti ettha pana tidhā ca bhayaṃ, tidhā ca adhimuttiṃ anāpajjitvā kevalaṃ vipassanāti veditabbā. Evañhi sati pubbāparaviseso hoti.

เพราะความมีอยู่แห่งฉฬังคุเปกขา และเพราะความมีอยู่แห่งวิหารธรรมมีการกำหนดหมายในสิ่งปฏิกูลว่าเป็นของไม่ปฏิกูลเป็นต้น จิตของพระอรหันต์เท่านั้นย่อมเป็นไปในอำนาจโดยประการทั้งปวง, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า วิปัสสนาวิหารนี้ย่อมสำเร็จแก่พระอรหันต์เท่านั้น. อนึ่ง ในคำว่า “วีตราโค สังขารุเปกขัง วิปัสสติ” นี้ พึงทราบว่า เป็นวิปัสสนาล้วนๆ โดยไม่เข้าถึงภัย ๓ อย่าง และอธิมุตติ ๓ อย่าง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ความแตกต่างกันระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลายย่อมมี.

56. Idāni dvinnaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena saṅkhārupekkhāya ekattanānattabhedaṃ dassetukāmo kathaṃ puthujjanassa ca sekkhassa cātiādimāha. Tattha [Pg.250] cittassa abhinīhāro ekattaṃ hotīti eko hoti, sakatthe bhāvavacananti veditabbaṃ. Yathā idappaccayā eva idappaccayatāti vuttaṃ, tathā ekova ekattaṃ. Abhinīhāroti sāmiatthe paccattavacanaṃ vā, abhinīhārassāti attho. ‘‘So deso sammajjitvā’’tiādīsu (mahāva. 168) viya vibhattivipallāso katoti veditabbo. Cittaṃ kilissatīti vipassanānikantisaṅkhātena lobhakilesena cittaṃ kilissati, tāpīyati bādhīyatīti attho. Bhāvanāya paripantho hotīti paṭiladdhāya vipassanābhāvanāya upaghāto hoti. Paṭivedhassa antarāyo hotīti vipassanābhāvanāya paṭilabhitabbassa saccappaṭivedhassa paṭilābhantarāyo hoti. Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hotīti saṅkhārupekkhāsampayuttakammassa balavattā teneva sugatipaṭisandhiyā dīyamānāya atinandanasaṅkhāto lobhakileso anāgate kāmāvacarasugatipaṭisandhiyā paccayo hoti. Yasmā kilesasahāyaṃ kammaṃ vipākaṃ janeti, tasmā kammaṃ janakapaccayo hoti, kileso upatthambhakapaccayo. Sekkhassa pana uttaripaṭivedhassāti sakadāgāmimaggādivasena saccappaṭivedhassa. Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayo hotīti sekkhesu sotāpannasakadāgāmīnaṃ anadhigatajjhānānaṃ saṅkhārupekkhākammena dīyamānāya kāmāvacarasugatipaṭisandhiyā abhinandanakileso paccayo hoti, jhānalābhīnaṃ pana anāgāmissa ca brahmalokeyeva paṭisandhānato paccayo na hoti, anulomagotrabhūhi ca dīyamānāya paṭisandhiyā ayameva kileso paccayo hotīti veditabbo.

๕๖. บัดนี้ พระเถระผู้ประสงค์จะแสดงความต่างกันแห่งเอกัตตะและนานัตตะของสังขารุเปกขาญาณ โดยอำนาจแห่งบุคคล ๒ หรือ ๓ ประเภท จึงกล่าวคำว่า “กถัง ปุถุชชนัสสะ จ เสกขัสสะ จ” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “จิตตัสสะ อภินีหาโร เอกัตตัง โหติ” หมายถึง ความเป็นหนึ่งคือการน้อมจิตไป. พึงทราบว่าเป็นภาวศัพท์ในอรรถของตน. เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวว่า “อิทัปปัจจยา เอวะ อิทัปปัจจยตา” ฉันใด คำว่า “เอกะ” นั่นเอง ก็คือ “เอกัตตะ” ฉันนั้น. คำว่า “อภินีหาโร” เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งสามีวิภัตติ หรือมีอรรถว่า “แห่งการน้อมไป”. พึงทราบว่า ท่านทำการสับเปลี่ยนวิภัตติ เหมือนในบทว่า “โส เทโส สัมมัชชิตวา” เป็นต้น (มหาวัคค์ 168). คำว่า “จิตตัง กิลิสสติ” มีอรรถว่า จิตย่อมเศร้าหมอง ย่อมเร่าร้อน ย่อมถูกบีบคั้น ด้วยกิเลสคือโลภะที่เรียกว่าความติดใจในวิปัสสนา. คำว่า “ภาวนายะ ปริปันโถ โหติ” หมายถึง เป็นอุปสรรคต่อวิปัสสนาภาวนาที่ได้แล้ว. คำว่า “ปฏิเวธัสสะ อันตรายโย โหติ” หมายถึง เป็นอันตรายต่อการได้สัจจปฏิเวธที่พึงได้ด้วยวิปัสสนาภาวนา. คำว่า “อายติง ปฏิสันธิยา ปัจจโย โหติ” หมายถึง เพราะความที่กรรมที่สัมปยุตด้วยสังขารุเปกขาญาณเป็นกรรมที่มีกำลัง เมื่อกรรมนั้นให้ปฏิสนธิในสุคติ กิเลสคือโลภะที่เรียกว่าความเพลิดเพลินยิ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามพจรสุกติปฏิสนธิในอนาคต. เพราะกรรมที่มีกิเลสเป็นสหายย่อมยังวิบากให้เกิด ฉะนั้น กรรมจึงเป็นชนกปัจจัย กิเลสเป็นอุปัตถัมภกปัจจัย. ส่วนในวาระของพระเสกขะ คำว่า “อุตตริปฏิเวธัสสะ” หมายถึง การแทงตลอดสัจจะด้วยอำนาจแห่งสกทาคามิมรรคเป็นต้น. คำว่า “อายติง ปฏิสันธิยา ปัจจโย โหติ” หมายถึง ในบรรดาพระเสกขะทั้งหลาย สำหรับพระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้ยังไม่ได้บรรลุฌาน เมื่อกรรมคือสังขารุเปกขาญาณให้กามพจรสุกติปฏิสนธิ กิเลสคือความยินดีย่อมเป็นปัจจัย, แต่สำหรับท่านผู้ได้ฌานและพระอนาคามี กิเลสย่อมไม่เป็นปัจจัย เพราะมีการปฏิสนธิในพรหมโลกเท่านั้น, และพึงทราบว่า เมื่อปฏิสนธิอันอนุโลมและโคตรภูให้ กิเลสนี้นั่นเองย่อมเป็นปัจจัย.

Aniccatoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccantikatāya ādiantavantatāya ca aniccato. Dukkhatoti abhiṇhaṃ paṭipīḷanaṭṭhena uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Anattatoti avasavattanaṭṭhena paccayāyattavuttitāya sāminivāsīkārakavedakābhāvena ca anattato. Anupassanaṭṭhenāti anu anu aniccādito passanaṭṭhena. Abhinīhāro nānattaṃ hotīti abhinīhāro nānā hotīti vā abhinīhārassa nānābhāvo hotīti vā veditabbaṃ.

คำว่า อนิจจโต (โดยความเป็นของไม่เที่ยง) คือ เพราะอรรถว่าเกิดขึ้นแล้วไม่มีไป, เพราะความเป็นของไม่ล่วงพ้นขณะแห่งความแตกดับ, และเพราะความเป็นของมีเบื้องต้นและเบื้องปลาย หรือเพราะความเป็นของมีขณะเกิดและขณะดับ. คำว่า ทุกขโต (โดยความเป็นทุกข์) คือ เพราะอรรถว่าบีบคั้นอยู่เนืองๆ, เพราะความเป็นของที่ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปบีบคั้นอยู่เนืองๆ, และเพราะความเป็นเหตุแห่งทุกข์ หรือเพราะความเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. คำว่า อนัตตโต (โดยความเป็นอนัตตา) คือ เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปในอำนาจ, เพราะความเป็นของมีอันเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย, และเพราะไม่มีผู้เป็นเจ้าของ ผู้สถิตอยู่ ผู้กระทำ ผู้เสวย หรือเพราะไม่มีผู้เป็นเจ้าของ ไม่มีธรรมที่กระทำ ไม่มีธรรมที่เสวย. คำว่า อนุปัสสนัตเถน (เพราะอรรถว่าเห็นอยู่เนืองๆ) คือ เพราะอรรถว่าเห็นอยู่ตามลำดับโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น. คำว่า อภินีหาโร นานัตตัง โหติ (การน้อมไปเฉพาะย่อมเป็นต่างๆ) พึงทราบว่า การน้อมไปเฉพาะย่อมเป็นต่างๆ หรือไม่เหมือนกัน ดังนี้ หรือความเป็นต่างๆ หรือไม่เหมือนกันแห่งการน้อมไปเฉพาะย่อมเป็น ดังนี้.

Kusalāti ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca. Abyākatāti kusalākusalabhāvena na byākatā. Kiñcikāle suviditāti [Pg.251] vipassanākāle suṭṭhu viditā. Kiñcikāle na suviditāti abhinandanakāle na suṭṭhu viditā. Accantaṃ suviditāti abhinandanāya pahīnattā ekantena suviditā. Viditaṭṭhena ca aviditaṭṭhena cāti ettha puthujjanasekkhānaṃ suviditaṭṭhopi vītarāgassa accantasuviditaṭṭhopi viditaṭṭhova hoti, dvinnampi na suviditaṭṭho aviditaṭṭhova.

คำว่า กุสลา (กุศล) คือ เพราะอรรถว่าไม่มีโรค, เพราะอรรถว่าไม่มีโทษ, และเพราะอรรถว่าเกิดจากความฉลาด. คำว่า อัพยากตา (อัพยากฤต) คือ ธรรมทั้งหลายที่ยังไม่กล่าวโดยความเป็นกุศลและอกุศล. คำว่า กิญจิกาเล สุวิทิตา (ปรากฏดีแล้วในบางกาล) คือ ในกาลแห่งการเจริญวิปัสสนา ย่อมปรากฏดีแล้ว. คำว่า กิญจิกาเล น สุวิทิตา (ไม่ปรากฏดีแล้วในบางกาล) คือ ในกาลแห่งความเพลินในวิปัสสนาญาณ ย่อมไม่ปรากฏดีแล้ว. คำว่า อัจจันตัง สุวิทิตา (ปรากฏดีแล้วโดยแท้) คือ เพราะละตัณหาที่เพลินในวิปัสสนาได้แล้ว ย่อมปรากฏดีแล้วโดยส่วนเดียว. ในบทว่า วิทิตัตเถน จ อวิทิตัตเถน จ ดังนี้ แม้อรรถว่าปรากฏดีแล้วแห่งปุถุชนและเสกขบุคคลทั้งหลาย และแม้อรรถว่าปรากฏดีแล้วโดยแท้แห่งพระอรหันต์ ย่อมชื่อว่าวิทิตัตถะเท่านั้น, แม้แห่งปุถุชนและเสกขบุคคลทั้งสอง อรรถว่าไม่ปรากฏดีแล้ว ย่อมชื่อว่าอวิทิตัตถะเท่านั้น.

Atittattāti vipassanāya karaṇīyassa apariyositattā appaṇītabhāvena. Tabbiparītena tittattā. Tiṇṇaṃ saññojanānaṃ pahānāyāti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsānaṃ pahānatthaṃ. Pacchimabhavikāpi bodhisattā ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Apacchimabhavikā pana vipassanaṃ saṅkhārupekkhaṃ pāpetvā ṭhapenti. Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāyāti asamāsetvā paṭhanti, samāsetvā pāṭho sundarataro. Sekkho tiṇṇaṃ saññojanānaṃ pahīnattāti sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ sāmaññena vuttaṃ. Sakadāgāmianāgāmīnampi hi tāni pahīnāneva. Uttaripaṭilābhatthāyāti uparūparimaggapaṭilābhatthaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihāratthāyāti diṭṭheva dhamme paccakkhe attabhāve yo sukho vihāro, tadatthāya. Vihārasamāpattaṭṭhenāti sekkhassa phalasamāpattaṭṭhena, vītarāgassa vipassanāvihāraphalasamāpattaṭṭhena.

คำว่า อติตตัตตา (เพราะยังไม่ถึงความอิ่ม) คือ เพราะกิจที่พึงทำด้วยวิปัสสนา หรือมรรคผลที่พึงทำยังไม่สำเร็จด้วยความเป็นของไม่ตั้งไว้. คำว่า ติตตัตตา (เพราะถึงความอิ่ม) คือ โดยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมานั้น. คำว่า ติณณัง สัญโญชนานัง ปหานาย (เพื่อละสังโยชน์สาม) คือ เพื่อละสักกายทิฏฐิสังโยชน์, วิจิกิจฉาสังโยชน์, สีลัพพตปรามาสสังโยชน์. แม้พระโพธิสัตว์ผู้เกิดในภพสุดท้าย ย่อมถึงการสงเคราะห์ในวิปัสสนาที่เป็นเหตุละสังโยชน์สามนี้เท่านั้น. ส่วนพระโพธิสัตว์ทั้งหลายที่ยังไม่ถึงภพสุดท้าย ย่อมให้ถึงวิปัสสนาชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณแล้วย่อมตั้งไว้. คำว่า โสตาปัตติมัคคัง ปฏิลาภัตถาย (เพื่อการได้ซึ่งโสดาปัตติมรรค) คือ ย่อมสาธยายโดยไม่ประกอบสมาส, ถ้ามีบทที่ประกอบสมาสว่า โสตาปัตติมัคคปฏิลาภัตถาย ดังนี้ ย่อมเหมาะสมยิ่งกว่า. คำว่า เสกโข ติณณัง สัญโญชนานัง ปหีนัตตา (เสกขบุคคลเพราะละสังโยชน์สามได้แล้ว) กล่าวโดยความเป็นสามัญแห่งพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี. จริงอยู่ แม้พระสกทาคามีและพระอนาคามีทั้งหลาย สังโยชน์สามนั้นชื่อว่าละได้แล้วเท่านั้น. คำว่า อุตตริปฏิลาภัตถาย (เพื่อการได้ซึ่งคุณวิเศษยิ่งขึ้นไป) คือ เพื่อการได้ซึ่งมรรคที่สูงขึ้นไป. คำว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหารัตถาย (เพื่อประโยชน์แห่งการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน) คือ เพื่อประโยชน์แห่งอิริยาบถที่มีความสุขในอัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าในธรรมที่เห็นแล้วนั้น. คำว่า วิหารสมาปัตตัตเถน (ด้วยอรรถว่าเข้าถึงวิหารธรรม) คือ ด้วยอรรถว่าผลสมาบัติเท่านั้นแก่เสกขบุคคลสามจำพวก, ด้วยอรรถสองอย่างคืออรรถว่าวิปัสสนาวิหารและอรรถว่าผลสมาบัติแก่พระอรหันต์.

57. Idāni saṅkhārupekkhānaṃ gaṇanaparicchedaṃ dassetuṃ kati saṅkhārupekkhātiādimāha. Tattha samathavasenāti samādhivasena. Ayameva vā pāṭho. Nīvaraṇe paṭisaṅkhāti pañca nīvaraṇāni pahātabbabhāvena pariggahetvā. Santiṭṭhanāti nīvaraṇānaṃ pahānābhimukhībhūtattā tesaṃ pahānepi abyāpārabhāvūpagamanena majjhattatāya santiṭṭhanā. Saṅkhārupekkhāsūti nīvaraṇappahāne byāpārākaraṇena nīvaraṇasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ upekkhanāsu. Esa nayo vitakkavicārādīsu ca. Samathe saṅkhārupekkhā nāma appanāvīthiyā āsannapubbabhāge balappattabhāvanāmayañāṇaṃ. Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāyātiādīsu catūsu maggavāresu suññatānimittaappaṇihitamaggānaṃ aññataraññataro maggo labbhati. Sotāpattiphalasamāpattatthāyātiādīsu catūsu phalavāresu pana appaṇihitā phalasamāpatti veditabbā. Kasmā? ‘‘Suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyā’’ti [Pg.252] itarāsaṃ dvinnaṃ phalasamāpattīnaṃ visuṃ vuttattā. Aniccānupassanāvuṭṭhānavasena hi animittamaggo, tatheva phalasamāpattikāle animittaphalasamāpatti, dukkhānupassanāvuṭṭhānavasena appaṇihitamaggaphalasamāpattiyo, anattānupassanāvuṭṭhānavasena suññatamaggaphalasamāpattiyo suttantanayeneva veditabbā.

๕๗. บัดนี้ เพื่อแสดงการกำหนดจำนวนแห่งสังขารุเปกขาญาณทั้งหลาย จึงตรัสบทว่า กติ สังขารุเปกขา เป็นต้น. ในบทว่า กติ สังขารุเปกขา เป็นต้นนั้น คำว่า สมถวเสนา (ด้วยอำนาจแห่งสมถะ) คือ ด้วยอำนาจแห่งสมาธิ. หรือบทนี้เท่านั้นมีอยู่. คำว่า นิวรเณ ปฏิสังขา (กำหนดนิวรณ์) คือ กำหนดนิวรณ์ห้าด้วยความเป็นของที่พึงละ. คำว่า สันติฏฐนา (การตั้งมั่นดี) คือ เพราะความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อการละนิวรณ์ที่ละได้แล้ว และแม้ในการละนิวรณ์เหล่านั้น ด้วยการถึงความเป็นผู้ไม่มีความขวนขวายในความเป็นผู้วางเฉย เป็นการตั้งมั่นดีแล้ว. คำว่า สังขารุเปกขาสุ (ในการวางเฉยซึ่งสังขารทั้งหลาย) คือ ในการไม่กระทำความพยายามในการละนิวรณ์ ในการวางเฉยซึ่งสังขารทั้งหลายที่ชื่อว่านิวรณ์ทั้งหลาย. นัยนี้แหละในวิตก วิจาร เป็นต้น. ในสมถะ สังขารุเปกขาญาณชื่อว่า เป็นญาณที่สำเร็จด้วยภาวนาที่ถึงกำลังในส่วนเบื้องต้นที่ใกล้แห่งอัปปนาวิถี. ในบทว่า โสตาปัตติมัคคัง ปฏิลาภัตถาย เป็นต้น ในวาระแห่งมรรคทั้งสี่ ย่อมได้มรรคใดมรรคหนึ่งในบรรดาสุญญตมรรค อนิมิตตมรรค อัปปณิหิตมรรค. ส่วนในบทว่า โสตาปัตติผลสมาปัตตัตถา เป็นต้น ในวาระแห่งผลทั้งสี่ พึงทราบผลสมาบัติชื่อว่าอัปปณิหิตะนี้เท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะผลสมาบัติอื่นจากอัปปณิหิตผลสมาบัตินี้ คือสุญญตผลสมาบัติและอนิมิตตผลสมาบัติทั้งสองนั้น จักกล่าวต่างหาก. จริงอยู่ อนิมิตตมรรคด้วยอำนาจแห่งมรรคที่เกิดขึ้นด้วยอนิจจานุปัสสนา, เช่นนั้นแหละอนิมิตตผลสมาบัติในกาลแห่งผลสมาบัติ, อัปปณิหิตมรรคและอัปปณิหิตผลสมาบัติด้วยอำนาจแห่งมรรคที่เกิดขึ้นด้วยทุกขานุปัสสนา, สุญญตมรรคและสุญญตผลสมาบัติด้วยอำนาจแห่งมรรคที่เกิดขึ้นด้วยอนัตตานุปัสสนา พึงทราบด้วยนัยแห่งพระสูตรเท่านั้น.

Ettha ca catūsu maggavāresu uppādantiādīni pañca mūlapadāni, gatintiādīni dasa vevacanapadānīti pannarasa padāni vuttāni. Chasu pana phalasamāpattivāresu pañca mūlapadāneva vuttāni. Taṃ kasmā iti ce? Saṅkhārupekkhāya tikkhabhāve sati kilesappahāne samatthassa maggassa sambhavato tassā tikkhabhāvadassanatthaṃ vevacanapadehi saha daḷhaṃ katvā mūlapadāni vuttāni. Phalassa nirussāhabhāvena santasabhāvattā maggāyattattā ca mandabhūtāpi saṅkhārupekkhā phalassa paccayo hotīti dassanatthaṃ mūlapadāneva vuttānīti veditabbāni.

และในมรรคและผลวาระเหล่านี้ ในวาระแห่งมรรคทั้งสี่ บทมูลห้าบทมีอุปปาทะเป็นต้น และบทไวพจน์สิบบทมีคติเป็นต้น รวมเป็นสิบห้าบทกล่าวแล้ว. ส่วนในวาระแห่งผลสมาบัติทั้งหก บทมูลห้าบทเท่านั้นกล่าวแล้ว. ถ้าหากจะกล่าวว่า เพราะเหตุไรจึงเป็นเช่นนั้น? พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นของคมกล้าแห่งสังขารุเปกขาญาณ เพราะการเกิดขึ้นแห่งอริยมรรคผู้สามารถในการละกิเลสเมื่อมีความคมกล้าแห่งญาณนั้น จึงตรัสบทมูลทั้งหลายให้มั่นคงด้วยบทไวพจน์ทั้งหลาย. และเพื่อแสดงว่า แม้สังขารุเปกขาญาณที่เป็นของอ่อน ก็ย่อมเป็นปัจจัยแห่งผล ด้วยความเป็นของไม่มีความพยายามในการละกิเลส และเพราะความเป็นของมีสภาพสงบ และเพราะความเป็นของเนื่องด้วยมรรค บทมูลทั้งหลายเท่านั้นจึงกล่าวแล้ว ดังนี้.

58. Idāni jātivasena pucchitvā labbhamānavasena vissajjetuṃ kati saṅkhārupekkhā kusalātiādimāha. Tattha pannarasa saṅkhārupekkhāti samathavasena aṭṭha, catunnaṃ maggānaṃ tiṇṇaṃ phalānaṃ vasena sattāti pannarasa. Samathavasena aṭṭha saṅkhārupekkhā arahato nīvaraṇapaṭisaṅkhāabhāvato, vitakkavicārādīnaṃ pahānabyāpāraṃ vinā sukhena pahānato ca saṅkhārupekkhānāmassa ananurūpāti katvā tāsaṃ abyākatatā na vuttāti veditabbā. Arahatā pana phalasamāpattiṃ samāpajjantena saṅkhārupekkhaṃ vinā samāpajjituṃ na sakkāti tisso saṅkhārupekkhā abyākatāti vuttā. Appaṇihitasuññatānimittavasena hi arahato tisso saṅkhārupekkhā.

๕๘. บัดนี้ เพื่อตอบโดยอำนาจแห่งสังขารุเปกขาญาณที่พึงได้ โดยถามด้วยอำนาจแห่งชาติ จึงตรัสบทว่า กติ สังขารุเปกขา กุสลา เป็นต้น. ในบทว่า กติ สังขารุเปกขา เป็นต้นนั้น สังขารุเปกขาญาณสิบห้า คือ แปดด้วยอำนาจแห่งสมถะ และเจ็ดด้วยอำนาจแห่งมรรคทั้งสี่และผลทั้งสาม (สุญญตผล อนิมิตตผล อัปปณิหิตผล) ชื่อว่ากุศล. พึงทราบว่า สังขารุเปกขาญาณแปดที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะของพระอรหันต์ ไม่สมควรแก่ชื่อว่าสังขารุเปกขา เพราะไม่มีการกำหนดนิวรณ์ และเพราะละองค์ฌานมีวิตก วิจาร เป็นต้นได้โดยง่ายโดยเว้นความพยายามในการละ, เพราะเหตุนั้น ความเป็นอัพยากฤตแห่งญาณแปดเหล่านั้นจึงไม่กล่าวแล้ว. แต่ว่า พระอรหันต์ผู้เข้าถึงผลสมาบัติ ไม่สามารถเข้าถึงผลสมาบัติได้โดยปราศจากสังขารุเปกขาญาณ, เพราะเหตุนั้น สังขารุเปกขาญาณสามจึงกล่าวว่าเป็นอัพยากฤต. จริงอยู่ สังขารุเปกขาญาณสามของพระอรหันต์ด้วยอำนาจแห่งอัปปณิหิตะ สุญญตะ อนิมิตตะ ชื่อว่าอัพยากฤต.

Idāni saṅkhārupekkhānaṃ saṃvaṇṇanāvasena vuttāsu tīsu gāthāsu paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññāti saṅkhārupekkhā. Aṭṭha cittassa gocarāti samathavasena vuttā aṭṭha saṅkhārupekkhā samādhissa visayā, bhūmiyoti attho. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.23, 192) viya cittasīsena samādhi niddiṭṭho, ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.372) viya gocarasaddena visayo. Yañhi yadāyattaṃ, tasseso visayoti vuccati. Puthujjanassa dveti samathavasena vipassanāvasena ca. Tayo sekkhassāti [Pg.253] samathavipassanāsamāpattivasena. Tayo ca vītarāgassāti appaṇihitasuññatānimittaphalasamāpattivasena. ‘‘Tisso’’ti vattabbe ‘‘tayo’’ti ca liṅgavipallāso kato. Tayo saṅkhārupekkhā dhammāti vā yojetabbaṃ. Yehi cittaṃ vivaṭṭatīti yehi saṅkhārupekkhādhammehi vitakkavicārādito, uppādādito vā cittaṃ apagacchati. Vītarāgassāpi hi saṅkhārupekkhāsabbhāvato ca saṅkhārato cittaṃ vivaṭṭitvā nibbānaṃ pakkhandatīti vuttaṃ hoti. Aṭṭha samādhissa paccayāti samathavasena vuttā aṭṭha appanāsampāpakattā appanāsamādhissa paccayā. Dasa ñāṇassa gocarāti vipassanāvasena vuttā dasa maggañāṇassa phalañāṇassa ca bhūmiyo. Tiṇṇaṃ vimokkhāna paccayāti suññatānimittaappaṇihitavimokkhānaṃ upanissayapaccayā. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti bhaṅgaṃ avissajjitvāva saṅkhāre aniccādivasena vipassanto sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.

บัดนี้ ในคาถาทั้งสามที่กล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งการอธิบายสังขารุเปกขาญาณนั้น ปัญญาที่พิจารณาแล้วตั้งมั่นอยู่ ชื่อว่า สังขารุเปกขา. ส่วนคำว่า "อัฏฐะ จิตตัสสะ โคจรา" นั้น หมายถึง สังขารุเปกขาญาณ ๘ ที่กล่าวโดยอำนาจสมถะ เป็นอารมณ์ของสมาธิ เป็นภูมิ หรือเป็นที่ไป. เหมือนในพระบาลี "จิตตัง ปัญญาญจะ ภาวะยันติ" เป็นต้น สมาธิถูกแสดงโดยมีจิตเป็นประธาน. เหมือนในพระบาลี "โคจเร ภิกขะเว จะระถะ สะเก เปตติเก วิสะเย" เป็นต้น วิสัยถูกแสดงด้วยคำว่า โคจร. สิ่งใดอาศัยสิ่งใด โคจรนั้นชื่อว่าเป็นวิสัยของสิ่งนั้น. ส่วนคำว่า "ปุถุชนัสสะ ทเว" นั้น หมายถึง มีโคจร ๒ อย่าง โดยอำนาจสมถะและวิปัสสนา. ส่วนคำว่า "ตะโย เสกขัสสา" นั้น หมายถึง มีโคจร ๓ อย่าง โดยอำนาจสมถะ วิปัสสนา และสมาบัติ. ส่วนคำว่า "ตะโย จะ วีตะราคัสสา" นั้น หมายถึง มีโคจร ๓ อย่าง โดยอำนาจผลสมาบัติอันเป็นอัปปณิหิตะ สุญญตะ และอนิมิตตะ. คำว่า "ตะโย" นี้ เป็นการเปลี่ยนลิงค์จาก "ติสโส" ที่ควรกล่าว. หรือพึงประกอบความว่า "ธรรมคือสังขารุเปกขา ๓ อย่าง". ส่วนคำว่า "เยหิ จิตตัง วิวัฏฏะติ" นั้น หมายถึง จิตย่อมหลีกไปจากธรรมคือสังขารุเปกขาเหล่านั้น โดยเริ่มจากวิตกวิจาร หรือโดยเริ่มจากอุปปาทะ. เพราะสังขารุเปกขาญาณมีอยู่แม้แก่พระอรหันต์ผู้ปราศจากราคะ จิตย่อมกลับจากสังขารแล้วแล่นไปสู่นิพพาน ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว. ส่วนคำว่า "อัฏฐะ สะมาธิสสะ ปัจจะยา" นั้น หมายถึง สังขารุเปกขาญาณ ๘ ที่กล่าวโดยอำนาจสมถะ เป็นปัจจัยของอัปปนาสมาธิ เพราะเป็นเหตุให้ถึงอัปปนา. ส่วนคำว่า "ทสะ ญาณัสสะ โคจรา" นั้น หมายถึง ญาณ ๑๐ ที่กล่าวโดยอำนาจวิปัสสนา เป็นภูมิของมรรคญาณและผลญาณ. ส่วนคำว่า "ติณณัง วิโมกขานะ ปัจจะยา" นั้น หมายถึง เป็นปัจจัยอุปนิสัยของสุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอัปปณิหิตวิโมกข์. ส่วนคำว่า "นานาทิฏฐีสุ นะ กัมปะติ" นั้น หมายถึง ผู้ที่เห็นสังขารโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น โดยไม่ละการเห็นความแตกดับ ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิทั้งหลายมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น อันมีประการต่างๆ ดังนี้ พึงเห็นว่าเป็นการจบความ.

Saṅkhārupekkhāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสังขารุเปกขาญาณ จบแล้ว.

10. Gotrabhuñāṇaniddesavaṇṇanā

๑๐. การอธิบายโคตรภูญาณ

59. Gotrabhuñāṇaniddese abhibhuyyatīti abhibhavati atikkamati. Bahiddhā saṅkhāranimittanti sakasantānappavattaakusalakkhandhato bahiddhābhūtaṃ saṅkhāranimittaṃ. Lokikasaṅkhārā hi kilesānaṃ nimittattā, nimittākārena upaṭṭhānato vā nimittanti vuccanti. Abhibhuyyatīti gotrabhūti ca puthujjanagottābhibhavanato gotrabhubhāvo vutto. Pakkhandatīti gotrabhūti ariyagottabhāvanato gotrabhubhāvo vutto. Abhibhuyyitvā pakkhandatīti gotrabhūti ubho atthe samāsetvā vuttaṃ. Vuṭṭhātīti gotrabhūti ca vivaṭṭatīti gotrabhūti ca mātikāya vuṭṭhānavivaṭṭanapadānurūpena puthujjanagottābhibhavanatthoyeva vutto. Samathavasena vuttagotrabhūnaṃ pana nīvaraṇādigottābhibhavanato gotrabhūti, ‘‘sotāpattiphalasamāpattatthāyā’’tiādīsu chasu samāpattivāresu uppādādigottābhibhavanato gotrabhūti, ‘‘sakadāgāmimaggaṃ paṭilābhatthāyā’’tiādīsu tīsu maggavāresu sotāpannādigottābhibhavanato gotrabhūti [Pg.254] attho veditabbo. Gottattho cettha bījattho. Vattanipakaraṇe kira vuttaṃ – gottaṃ vuccati nibbānaṃ sabbaparipanthehi guttattā, taṃ paṭipajjatīti gotrabhūti, aṭṭha samāpattiyopi gottaṃ gotrabhuparipanthehi guttattā, taṃ gottaṃ paṭipajjatīti gotrabhūti vuttaṃ. ‘‘Catunnaṃ maggānaṃyeva gotrabhu nibbānārammaṇaṃ, catassannaṃ phalasamāpattīnaṃ gotrabhu saṅkhārārammaṇaṃ phalasamāpattininnattā’’ti vadanti. Vuttañhetaṃ visuddhimagge – ‘‘tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appetī’’ti (visuddhi. 2.863). Tenevettha maggavāresu soḷasamaṃ katvā gahitassa bahiddhāsaṅkhāranimittapadassa samāpattivāresu chaṭṭhaṃ katvā gahaṇaṃ na katanti veditabbaṃ. Itarathā hi mūlapadagahaṇena gahetabbaṃ bhaveyya.

๕๙. ในโคตรภูญาณนิเทศ คำว่า "อภิภูยยะติ" หมายถึง ย่อมครอบงำ ย่อมล่วงเลย. คำว่า "พหิทธา สังขารนิมิตตัง" หมายถึง สังขารนิมิตที่อยู่นอกอกุศลขันธ์ที่เกิดขึ้นในสันดานของตน. สังขารที่เป็นโลกีย์ชื่อว่านิมิต เพราะเป็นเหตุแห่งกิเลส หรือเพราะปรากฏโดยอาการแห่งนิมิต. ด้วยคำว่า "อภิภูยยะติ" นี้ โคตรภูภาวะถูกกล่าวเพราะครอบงำโคตรของปุถุชน. ด้วยบทว่า "ปักขันทะติ" นี้ โคตรภูภาวะถูกกล่าวเพราะทำให้เกิดโคตรของพระอริยะ. ด้วยบทว่า "อภิภูยยิตวา ปักขันทะติ" นี้ อรรถทั้งสองถูกกล่าวโดยย่อ. ด้วยคำว่า "วุฏฐาติ" หรือ "วิวัฏฏะติ" ในมาติกา อรรถว่าการครอบงำโคตรของปุถุชนเท่านั้นถูกกล่าวตามบทว่า วุฏฐานะ และ วิวัฏฏะ. อนึ่ง โคตรภูที่กล่าวโดยอำนาจสมถะ ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำโคตรของนิวรณ์เป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้. ในสมาบัติวาระ ๖ มี "โสตาปัตติผลสมาปัตตัตถายะ" เป็นต้น ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำโคตรของอุปปาทะเป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้. ในมรรควาระ ๓ มี "สกทาคามิมรรคัง ปฏิลาภัตถายะ" เป็นต้น ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำโคตรของโสดาบันเป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้. ในที่นี้ อรรถว่าโคตรคืออรรถว่าพืช. ในคัมภีร์วัตตนีกล่าวไว้ว่า นิพพานชื่อว่าโคตร เพราะคุ้มครองจากภัยทั้งปวง ผู้เข้าถึงนิพพานนั้นชื่อว่าโคตรภู. สมาบัติ ๘ ก็ชื่อว่าโคตร เพราะคุ้มครองจากภัยของโคตรภู ผู้เข้าถึงโคตรนั้นชื่อว่าโคตรภู ดังนี้ถูกกล่าวแล้ว. ท่านทั้งหลายกล่าวว่า โคตรภูของมรรค ๔ เท่านั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ โคตรภูของผลสมาบัติ ๔ มีสังขารเป็นอารมณ์ เพราะโน้มเอียงไปสู่ผลสมาบัติ. ในวิสุทธิมรรคกล่าวไว้ว่า "จิตของพระอริยสาวกผู้เจริญวิปัสสนาโดยลำดับ ย่อมเข้าสู่นิพพานโดยผลสมาบัติ หลังจากโคตรภูญาณที่มีสังขารเป็นอารมณ์". เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าในที่นี้ การรับเอาบทว่า "พหิทธาสังขารนิมิต" ซึ่งเป็นลำดับที่ ๑๖ ในมรรควาระ และเป็นลำดับที่ ๖ ในสมาบัติวาระ ไม่ได้ถูกกระทำ. มิฉะนั้นแล้ว พึงรับเอาด้วยการรับเอาบทมูล.

Aññe pana ‘‘yo nibbāne paṭhamābhogo paṭhamasamannāhāro, ayaṃ vuccati gotrabhū’’ti vadanti. Taṃ phalaṃ sandhāya na yujjati. Pannarasa gotrabhudhammā kusalāti ettha arahato abhibhavitabbanīvaraṇābhāvato vitakkavicārādīnaṃ sukheneva pahātabbabhāvato ca abhibhavanaṭṭhena gotrabhunāmaṃ nārahantīti katvā gotrabhūnaṃ abyākatatā na vuttāti veditabbā. Arahatā pana phalasamāpattiṃ samāpajjantena saṅkhāre anabhibhuyya samāpajjituṃ na sakkāti ‘‘tayo gotrabhudhammā abyākatā’’ti vuttā. Keci pana ‘‘aṭṭha samāpattiyo nibbedhabhāgiyā eva idha niddiṭṭhā, tasmā aṭṭha samāpattigotrabhū kusalā hontī’’ti vadanti. Tathā saṅkhārupekkhāyapi veditabbaṃ.

ส่วนอาจารย์อื่นบางพวกกล่าวว่า "การน้อมใจไปครั้งแรก การนำใจไปครั้งแรกในนิพพานนี้ ชื่อว่าโคตรภู". คำกล่าวของอาจารย์เหล่านั้นไม่สมควรเมื่ออ้างถึงผล. ในคำว่า "ปัณณรสะ โคตรภูธัมมา กุสลา" นี้ พึงทราบว่า โคตรภูของพระอรหันต์ไม่ถูกกล่าวว่าเป็นอัพยากฤต เพราะพระอรหันต์ไม่มีนิวรณ์ที่พึงครอบงำ และองค์ฌานมีวิตกวิจารเป็นต้น ก็ละได้โดยง่าย จึงไม่ควรได้ชื่อว่าโคตรภูโดยอรรถว่าครอบงำ. แต่พระอรหันต์ผู้เข้าผลสมาบัติ ย่อมไม่สามารถเข้าสมาบัติได้โดยไม่ครอบงำสังขาร เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โคตรภูธรรม ๓ อย่างเป็นอัพยากฤต". ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "สมาบัติ ๘ ที่เป็นนิพเพธภาคิยะเท่านั้นถูกแสดงในที่นี้ เพราะฉะนั้น โคตรภูของสมาบัติ ๘ จึงเป็นกุศลเท่านั้น". พึงทราบในสังขารุเปกขาญาณก็เช่นเดียวกัน.

60. Sāmisañcātiādīsu vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisānaṃ kilesāmisena sāmisaṃ sanikantikattā. Kiṃ taṃ? Aṭṭhavidhaṃ samathagotrabhuñāṇaṃ. Vaṭṭāmisanti cettha tebhūmakavaṭṭameva. Lokāmisanti pañca kāmaguṇā. Kilesāmisanti kilesā eva. Nirāmisanti dasavidhaṃ vipassanāgotrabhuñāṇaṃ anikantikattā. Na hi ariyā gotrabhusmiṃ nikantiṃ karonti. Potthake ‘‘sāmisañce’’ti likhanti, taṃ na sundarataraṃ. Evameva paṇihitañca appaṇihitaṃ saññuttañca visaññuttaṃ vuṭṭhitañca avuṭṭhitaṃ veditabbaṃ. Nikantipaṇidhiyā hi paṇihitaṃ patthitanti attho. Tadabhāvena appaṇihitaṃ[Pg.255]. Nikantisaññogeneva saññuttaṃ. Tadabhāvena visaññuttaṃ. Vuṭṭhitanti vipassanāgotrabhuñāṇameva. Tañhi nikanticchedakattā vuṭṭhitaṃ nāma. Itaraṃ avuṭṭhitaṃ. Bahiddhā vuṭṭhānattā vā vuṭṭhitaṃ. Phalagotrabhupi hi nibbānajjhāsayavasena nibbānābhimukhībhūtattā bahiddhāsaṅkhāranimittā vuṭṭhitaṃ nāmāti veditabbaṃ. Heṭṭhābhibhavanavuṭṭhānavivaṭṭanavāresupi phalagotrabhu ajjhāsayavasena nibbānābhimukhībhūtattā abhibhuyyati vuṭṭhāti vivaṭṭatīti veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ vimokkhāna paccayāti tiṇṇaṃ lokuttaravimokkhānaṃ samathagotrabhu pakatūpanissayapaccayā honti, vipassanāgotrabhu anantarasamanantarūpanissayapaccayā honti. Paññā yassa pariccitāti pubbabhāgapaññā yassa paricitā pariciṇṇā. Kusalo vivaṭṭe vuṭṭhāneti asammohavaseneva vivaṭṭasaṅkhāte gotrabhuñāṇe kusalo cheko, pubbabhāgañāṇena vā kusalo. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti samucchedena pahīnāsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhatīti.

๖๐. ในบาลีมีคำว่า “สามิสญฺจ” เป็นต้น ในบรรดาวัฏฏามิส โลกามิส กิเลสามิส โคตรภูที่ชื่อว่าสามิสด้วยกิเลสามิส เพราะเป็นไปกับด้วยความยินดี หรือเพราะเป็นไปกับด้วยตัณหาโดยการอารมณ์ โคตรภูนั้นคืออะไร? คือโคตรภูญาณที่เกิดก่อนสมถะ 8 อย่าง ในสามิส 3 อย่างนี้ วัฏฏามิสคือวัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ 3 นั่นเอง โลกามิสคือกามคุณ 5 นั่นเอง กิเลสามิสคือกิเลสทั้งหลายนั่นเอง นิรามิสคือโคตรภูญาณที่เกิดด้วยวิปัสสนา 10 อย่าง เพราะไม่เป็นไปกับด้วยตัณหา (10 อย่างนั้นคือ โคตรภูที่มาในมรรค 4 วาระ และผล 6 วาระ) แท้จริง พระอริยะทั้งหลายย่อมไม่ทำความยินดีในโคตรภูของตน หรือย่อมไม่ให้เกิดขึ้น ในคัมภีร์เขียนว่า “สามิสัญเจติ” การเขียนเช่นนั้นไม่ดีเลย หรือว่าไม่ดีอย่างยิ่ง (คำว่า “เจ” เป็นนิบาต ถ้าแสดงอรรถว่า “ปริกัปปะ” ก็ไม่ดีโดยอรรถ ถ้าแสดงอรรถว่า “สมุจจัย” ก็ควรเป็น “เจว” เพราะอักขระเกิน จึงไม่ดีโดยคาถา ฉันทะวิปริตเสียไป คัมภีร์) พึงทราบโคตรภูที่ตั้งไว้ดีแล้วและไม่ได้ตั้งไว้ดีแล้ว ที่ประกอบแล้วและที่ไม่ได้ประกอบแล้ว ที่ออกแล้วและที่ยังไม่ออกแล้ว ด้วยประการฉะนี้ จะขยายความ โคตรภูที่ตั้งไว้ดีแล้วคือโคตรภูที่ปรารถนาด้วยตัณหาอันเป็นปณิธิ นี้คืออรรถ เพราะไม่มีความปรารถนาด้วยตัณหานั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตโคตรภู เพราะประกอบด้วยตัณหาเท่านั้น จึงชื่อว่าสัญญุตตโคตรภู เพราะไม่มีการประกอบด้วยตัณหานั้น จึงชื่อว่าวิสัญญุตตโคตรภู วุฏฐิตะคือวิปัสสนาญาณที่ประกอบด้วยกิจแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนา หรือโคตรภูญาณที่เกิดก่อนมรรค 4 แท้จริง โคตรภูนั้นชื่อว่าวุฏฐิตะ เพราะเป็นเครื่องตัดตัณหาอันเป็นความยินดี โคตรภูอื่นจากนี้ชื่อว่าอวุฏฐิตะ หรือเพราะออกไปจากสังขารธรรมอันเป็นภายนอก จึงชื่อว่าวุฏฐิตะ พึงทราบว่า แม้ผลโคตรภู ก็ชื่อว่าวุฏฐิตะ เพราะเป็นไปโดยอัธยาศัยในนิพพาน และเพราะเป็นไปโดยมุ่งตรงต่อนิพพาน จึงออกไปจากสังขารนิมิตอันเป็นภายนอก พึงทราบว่า ในวาระแห่งอภิภวนะ วุฏฐานะ และวิวฏฏนะข้างล่างนั้น แม้ผลโคตรภู ก็ย่อมครอบงำ ย่อมออกไป ย่อมเวียนไปจากสังขารธรรม เพราะเป็นไปโดยอัธยาศัยในนิพพาน และเพราะเป็นไปโดยมุ่งตรงต่อนิพพาน คำว่า “เป็นปัจจัยแก่โมกข์ 3” คือ โคตรภูที่เกิดก่อนสมถะ ย่อมเป็นปัจจัยโดยปกตูปนิสสยปัจจัยแก่โลกุตตรวิโมกข์ 3 คือ สุญญตะ อนิมิตตะ อัปปณิหิตะ ส่วนโคตรภูที่ประกอบด้วยกิจแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนา ย่อมเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย คำว่า “ปัญญาที่บุคคลใดอบรมแล้ว” คือ ปัญญาในการพิจารณาสังขารที่เกิดในส่วนเบื้องต้นแห่งมรรควิถี อันโยคีบุคคลใดอบรมแล้ว คำว่า “ฉลาดในการเวียนออกและออกไป” คือ เป็นผู้ฉลาดในโคตรภูญาณที่ชื่อว่าเวียนออกจากสังขารธรรม ด้วยอำนาจแห่งความไม่หลงงมงาย หรือด้วยอำนาจแห่งมรรคญาณ เป็นปุถุชนหรือพระอริยะผู้ฉลาด หรือเป็นปุถุชนผู้ฉลาดด้วยสุตมยญาณที่เกิดในส่วนเบื้องต้นแห่งมรรค คำว่า “ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิทั้งหลาย” คือ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิอันมีประการต่างๆ ที่ละได้แล้วโดยเด็ดขาดด้วยมรรค

Gotrabhuñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายโคตรภูญาณนิเทศ จบแล้ว

11. Maggañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๑. คำอธิบายมรรคญาณนิเทศ

61. Maggañāṇaniddese micchādiṭṭhiyā vuṭṭhātīti diṭṭhānusayappahānena samucchedavasena dvāsaṭṭhibhedato micchādiṭṭhito vuṭṭhāti. Tadanuvattakakilesehīti micchādiṭṭhisampayogavasena ca micchādiṭṭhiupanissayena ca uppajjamānehi micchādiṭṭhianuvattamānehi nānāvidhehi kilesehi. Tena tadekaṭṭhakilesappahānaṃ vuttaṃ hoti. Duvidhañhi ekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhañca. Tāya diṭṭhiyā saha ekasmiṃ citte, ekasmiṃ puggale vā yāva pahānā ṭhitāti tadekaṭṭhā. Diṭṭhiyā hi pahīyamānāya diṭṭhisampayuttesu dvīsu asaṅkhārikacittesu tāya diṭṭhiyā sahajātā lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā, dvīsu sasaṅkhārikacittesu tāya diṭṭhiyā sahajātā lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Diṭṭhikileseyeva pahīyamāne tena saha ekasmiṃ puggale ṭhitā apāyagamanīyā lobho doso moho māno vicikicchā thinaṃ [Pg.256] uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Khandhehīti tadanuvattakeheva khandhehi, taṃ diṭṭhiṃ anuvattamānehi sahajekaṭṭhehi ca pahānekaṭṭhehi ca catūhi arūpakkhandhehi, taṃsamuṭṭhānarūpehi vā saha pañcahi khandhehi micchādiṭṭhiādikilesapaccayā anāgate uppajjitabbehi vipākakkhandhehi. Bahiddhā ca sabbanimittehīti yathāvuttakilesakkhandhato bahibhūtehi sabbasaṅkhāranimittehi. Micchāsaṅkappā vuṭṭhātīti sotāpattimaggena pahātabbesu catūsu diṭṭhisampayuttesu, vicikicchāsahagate cāti pañcasu cittesu apāyagamanīyasesākusalacittesu ca micchāsaṅkappā vuṭṭhāti.

๖๑. ในมรรคญาณนิเทศ คำว่า “ย่อมออกไปจากมิจฉาทิฏฐิ” คือ ย่อมออกไปจากมิจฉาทิฏฐิ 62 อย่าง โดยการละทิฏฐานุสัย โดยการตัดทิฏฐานุสัยโดยเด็ดขาด หรือย่อมตั้งอยู่โดยปราศจากมิจฉาทิฏฐิ คำว่า “ด้วยกิเลสที่ตามหลังนั้น” คือ ด้วยกิเลสอันมีประการต่างๆ ที่เกิดขึ้นโดยการประกอบกับมิจฉาทิฏฐิ และโดยมีมิจฉาทิฏฐิเป็นปกตูปนิสสยปัจจัย และที่ตามหลังมิจฉาทิฏฐิ ด้วยบทว่า “ตทนุวัตตกกิเลเสหิ” นั้น ย่อมกล่าวถึงการละตเทกัฏฐกิเลส แท้จริง เอกัฏฐะมี 2 อย่าง คือ สหชาตเอกัฏฐะ และปหานเอกัฏฐะ กิเลสที่ตั้งอยู่พร้อมกับทิฏฐิ 62 อย่างนั้น ในจิตดวงเดียวกัน หรือในบุคคลคนเดียวกัน จนกว่าจะละได้ด้วยมรรค ชื่อว่าตเทกัฏฐะ แท้จริง เมื่อทิฏฐิถูกละ กิเลส 5 อย่างเหล่านี้ คือ โลภะ โมหะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ ที่เกิดพร้อมกับทิฏฐินั้นในอสังขาริกจิต 2 ดวงที่ประกอบด้วยทิฏฐิ ย่อมถูกละโดยสหชาตเอกัฏฐะ และกิเลส 6 อย่างเหล่านี้ คือ โลภะ โมหะ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ ที่เกิดพร้อมกับทิฏฐินั้นในสสังขาริกจิต 2 ดวง ย่อมถูกละโดยสหชาตเอกัฏฐะ เมื่อทิฏฐิกิเลสเท่านั้นถูกละ กิเลส 9 อย่างเหล่านี้ คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ วิจิกิจฉา ถีนมิทธะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ ที่ตั้งอยู่พร้อมกับทิฏฐิกิเลสนั้นในบุคคลคนเดียวกัน และเป็นเหตุให้ไปสู่อบาย ย่อมถูกละโดยปหานเอกัฏฐะ คำว่า “ด้วยขันธ์ทั้งหลาย” คือ ด้วยขันธ์ทั้งหลายที่ตามหลังทิฏฐินั้นเท่านั้น (ในที่นี้แสดงว่า “ตทนุวัตตก” ไม่ใช่เพียงวิเสสนะของบทว่า “กิเลเสหิ” เท่านั้น แต่ยังเป็นวิเสสนะของบทว่า “ขันเธหิ” ด้วย) ด้วยอรูปขันธ์ 4 ที่ตามหลังทิฏฐินั้น เป็นสหชาตเอกัฏฐะ หรือที่ตั้งอยู่ในจิตตุปบาทเดียวกันพร้อมกับทิฏฐิ และด้วยอรูปขันธ์ 4 ที่เป็นปหานเอกัฏฐะ หรือที่ตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวกันพร้อมกับทิฏฐิที่ถูกละแล้ว หรือด้วยขันธ์ 5 พร้อมด้วยรูปที่เกิดจากนามขันธ์นั้น และด้วยวิบากขันธ์ทั้งหลายที่จะเกิดขึ้นในอนาคต อันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นต้นเป็นปัจจัย คำว่า “และด้วยนิมิตทั้งปวงภายนอก” คือ ด้วยสังขารนิมิตทั้งปวงที่เกิดขึ้นภายนอกขันธ์อันเป็นกิเลสที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ย่อมออกไปจากมิจฉาสังกัปปะ” คือ มิจฉาสังกัปปะที่ประกอบอยู่ในจิต 5 ดวง คือ จิต 4 ดวงที่ประกอบด้วยทิฏฐิ และจิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่โสดาปัตติมรรคพึงละได้ และในอกุศลจิต 6 ดวงที่เหลือจากจิตที่เป็นเหตุไปสู่อบาย (เว้นอุทธัจจะ) ย่อมออกไป

Micchāvācāya vuṭṭhātīti musāvādato ceva apāyagamanīyapisuṇapharusasamphappalāpehi ca vuṭṭhāti. Micchākammantā vuṭṭhātīti pāṇātipātādinnādānamicchācārehi vuṭṭhāti. Micchāājīvā vuṭṭhātīti kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhenalābhaṃnijigīsanatā, ājīvahetukehi vā sattahipi kāyavacīkammehi vuṭṭhāti. Micchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhīhi vuṭṭhānaṃ micchāsaṅkappavuṭṭhāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Micchāsatīti ca satiyā paṭipakkhākārena uppajjamānā akusalacittuppādamattameva. Uparimaggattaye ‘‘dassanaṭṭhena sammādiṭṭhī’’tiādīni aṭṭha maggaṅgāni yathā paṭhamajjhānike paṭhamamagge labbhanti, tatheva labbhanti. Tattha paṭhamamagge sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīnaṃ pajahanaṭṭheneva veditabbā. Evaṃ sante paṭhamamaggeneva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ pahīnattā uparimaggattayena pahātabbā diṭṭhi nāma natthi.

คำว่า “ย่อมออกไปจากมิจฉาวาจา” คือ ย่อมออกไปจากมุสาวาท และจากปิสุณวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ ที่เป็นเหตุไปสู่อบาย คำว่า “ย่อมออกไปจากมิจฉากัมมันตะ” คือ ย่อมออกไปจากปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร คำว่า “ย่อมออกไปจากมิจฉาอาชีวะ” คือ ย่อมออกไปจากเหตุแห่งอาชีวะ คือ การทำอัศจรรย์ การพูดจาเพื่อลาภ การทำนายทายทักเพื่อลาภ การติเตียนผู้อื่น การแสวงหาลาภด้วยลาภของตน และจากกายกรรมและวจีกรรม 7 อย่างที่เป็นเหตุแห่งอาชีวะ การออกไปจากมิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในการออกไปจากมิจฉาสังกัปปะนั่นเอง คำว่า “มิจฉาสติ” คือ อกุศลจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสติเจตสิกนั่นเอง มรรคมีองค์ 8 มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น โดยอรรถว่าเห็น ย่อมมีได้ในโสดาปัตติมรรคอันเป็นปฐมฌานฉันใด ย่อมมีได้ในมรรค 3 เบื้องบนฉันนั้น ในมรรค 4 นั้น สัมมาทิฏฐิในปฐมมรรคย่อมละมิจฉาทิฏฐิได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ก็พึงทราบโดยอรรถว่าย่อมละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะทิฏฐิ 62 อย่างถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรคเท่านั้น จึงไม่มีทิฏฐิที่มรรค 3 เบื้องบนพึงละได้อีก

Tattha sammādiṭṭhīti nāmaṃ kathaṃ hotīti? Yathā visaṃ atthi vā hotu mā vā, agado agadotveva vuccati, evaṃ micchādiṭṭhi atthi vā hotu mā vā, ayaṃ sammādiṭṭhi eva nāma. Yadi evaṃ nāmamattamevetaṃ hoti, uparimaggattaye pana sammādiṭṭhiyā kiccābhāvo āpajjati, maggaṅgāni na paripūrenti. Tasmā sammādiṭṭhi sakiccakā kātabbā, maggaṅgāni paripūretabbānīti. Sakiccakā cettha sammādiṭṭhi yathālābhaniyamena dīpetabbā. Uparimaggattayavajjho hi eko māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati, sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sotāpattimaggasmiñhi sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ [Pg.257] pajahati. Sotāpannassa pana sakadāgāmimaggavajjho māno atthi, taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Tasseva sattaakusalacittasahajāto saṅkappo atthi, teheva cittehi vācaṅgacopanaṃ atthi, kāyaṅgacopanaṃ atthi, paccayaparibhogo atthi, sahajātavāyāmo atthi, assatiyabhāvo atthi, sahajātacittekaggatā atthi, ete micchāsaṅkappādayo nāma. Sakadāgāmimagge sammāsaṅkappādayo tesaṃ pahānena sammāsaṅkappādayoti veditabbā. Evaṃ sakadāgāmimagge aṭṭhaṅgāni sakiccakāni honti. Sakadāgāmissa anāgāmimaggavajjho māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Tasseva sattahi cittehi sahajātā saṅkappādayo atthi. Tesaṃ pahānena anāgāmimagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā. Anāgāmissa arahattamaggavajjho māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Yāni panassa pañca akusalacittāni, tehi sahajātā saṅkappādayo atthi. Tesaṃ pahānena arahattamagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā.

ในมรรคเบื้องสูงสามประการนั้น ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเป็นอย่างไร? เหมือนอย่างยาแก้พิษที่เรียกว่า 'อคทะ' ไม่ว่าพิษจะมีอยู่หรือไม่ก็ตาม ฉันใด สัมมาทิฏฐินี้ก็มีชื่ออย่างนั้น ไม่ว่ามิจฉาทิฏฐิจะมีอยู่หรือไม่ก็ตาม ฉันนั้น ถ้าเป็นเพียงชื่อเท่านั้นดังนี้แล้ว ในมรรคเบื้องสูงสามประการนั้น สัมมาทิฏฐิก็จะไม่มีกิจ (หน้าที่) และองค์มรรคก็จะไม่บริบูรณ์ เพราะฉะนั้น สัมมาทิฏฐิพึงมีกิจของตน และองค์มรรคพึงบริบูรณ์ ในที่นี้ สัมมาทิฏฐิพึงแสดงโดยมีกิจของตนตามที่พึงได้ มานะอย่างหนึ่งที่มรรคเบื้องสูงสามประการพึงละได้นั้นมีอยู่ มานะนั้นตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิ สัมมาทิฏฐินั้นย่อมละมานะนั้นได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ ในโสดาปัตติมรรคนั้น สัมมาทิฏฐิย่อมละมิจฉาทิฏฐิได้ อนึ่ง มานะที่พระโสดาบันพึงละได้ด้วยสกทาคามิมรรคมีอยู่ สัมมาทิฏฐิย่อมละมานะนั้นได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ สำหรับพระโสดาบันนั้น มีวิตกที่เกิดพร้อมกับอกุศลจิต ๗ ดวง มีการเคลื่อนไหวแห่งวาจาที่เกิดจากจิตเหล่านั้น มีการเคลื่อนไหวแห่งกาย มีการบริโภคปัจจัย มีความเพียรที่เกิดพร้อมกัน มีภาวะที่ไม่มีสติ (คือสติที่ปราศจากสติ) มีเอกัคคตาเจตสิกที่เกิดพร้อมกับจิตเหล่านั้น ธรรมเหล่านี้ชื่อว่ามิจฉาสังกัปปะเป็นต้น ในสกทาคามิมรรค พึงทราบว่าสัมมาสังกัปปะเป็นต้นย่อมละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเหล่านั้นได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสังกัปปะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ องค์มรรคทั้งแปดในสกทาคามิมรรคจึงมีกิจของตน มานะที่พระสกทาคามีพึงละได้ด้วยอนาคามิมรรคมีอยู่ มานะนั้นตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิ สำหรับพระสกทาคามีนั้น มีมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับอกุศลจิต ๗ ดวง พึงทราบว่าองค์มรรคทั้งแปดในอนาคามิมรรคมีกิจของตนโดยการละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเหล่านั้น มานะที่พระอนาคามีพึงละได้ด้วยอรหัตตมรรคมีอยู่ มานะนั้นตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิ อนึ่ง อกุศลจิต ๕ ดวงของพระอนาคามีนั้น มีมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับจิตเหล่านั้น พึงทราบว่าองค์มรรคทั้งแปดในอรหัตตมรรคมีกิจของตนโดยการละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเหล่านั้น

Oḷārikāti kāyavacīdvāre vītikkamassa paccayabhāvena thūlabhūtamhā. Kāmarāgasaññojanāti methunarāgasaṅkhātā saññojanā. So hi kāmabhave saññojetīti saññojananti vuccati. Paṭighasaññojanāti byāpādasaññojanā. So hi ārammaṇe paṭihaññatīti paṭighanti vuccati. Te eva thāmagataṭṭhena santāne anusentīti anusayā. Aṇusahagatāti aṇubhūtā, sukhumabhūtāti attho. Tabbhāve hi ettha sahagatasaddo. Sakadāgāmissa hi kāmarāgabyāpādā dvīhi kāraṇehi aṇubhūtā adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca. Tassa hi bālaputhujjanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca bālaputhujjanassa viya maddantā pharantā chādentā andhaandhaṃ karontā na uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā mandamandā tanukākārā hutvā uppajjanti, vītikkamaṃ pāpetuṃ samatthā na honti. Evaṃ tanubhūtā anāgāmimaggena pahīyanti rūparāgāti rūpabhave chandarāgā. Arūparāgāti arūpabhave chandarāgā. Mānāti unnatilakkhaṇā. Uddhaccāti avūpasamalakkhaṇā. Avijjāyāti andhalakkhaṇāya. Bhavarāgānusayāti rūparāgārūparāgavasena pavattabhavarāgānusayā.

คำว่า โอฬาริกะ (หยาบ) หมายถึงกิเลสที่หยาบเพราะเป็นปัจจัยแห่งการล่วงละเมิดทางกายและวาจา คำว่า กามราคสังโยชน์ หมายถึงสังโยชน์ที่เรียกว่าเมถุนราคะ เพราะราคะนั้นย่อมผูกสัตว์ไว้ในกามภพ ฉะนั้นจึงเรียกว่าสังโยชน์ คำว่า ปฏิฆสังโยชน์ หมายถึงพยาบาทสังโยชน์ เพราะพยาบาทนั้นย่อมกระทบกระทั่งในอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่าปฏิฆะ กามราคะและพยาบาทเหล่านั้นเองย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานด้วยอำนาจที่ถึงความมั่นคง ฉะนั้นจึงเรียกว่าอนุสัย คำว่า อณุสหคตะ (ละเอียด) หมายถึงสังโยชน์ที่ละเอียดอ่อน ในบทว่า อณุสหคตะ นี้ คำว่า สหคตะ ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ตทฺภาวะ (ความเป็นเช่นนั้น) กามราคะและพยาบาทของพระสกทาคามีนั้นละเอียดอ่อนด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยการเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว และด้วยความอ่อนกำลังแห่งปริยุฏฐานะ กิเลสของพระสกทาคามีนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นบ่อยๆ เหมือนของปุถุชนผู้เขลา แต่ย่อมเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว และเมื่อเกิดขึ้นก็ไม่เกิดขึ้นอย่างบีบคั้น แผ่ซ่าน ปกคลุม ทำให้มืดมิดยิ่งขึ้นไปอีก เหมือนของปุถุชนผู้เขลา แต่ย่อมเกิดขึ้นอย่างอ่อนกำลังและเบาบางลง เพราะถูกละได้ด้วยมรรค ๒ ประการ (โสดาปัตติมรรคและสกทาคามิมรรค) จึงไม่สามารถนำไปสู่การล่วงละเมิดได้ กามราคะและพยาบาทที่เบาบางลงด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ ย่อมถูกละได้ด้วยอนาคามิมรรค คำว่า รูปราคะ หมายถึงฉันทราคะในรูปภพ คำว่า อรูปราคะ หมายถึงฉันทราคะในอรูปภพ คำว่า มานะ มีลักษณะคือความทะนงตัว คำว่า อุทธัจจะ มีลักษณะคือความไม่สงบ คำว่า อวิชชา มีลักษณะคือความมืดบอด คำว่า ภวราคานุสัย หมายถึงภวราคานุสัยที่เกิดขึ้นโดยอาศัยรูปราคะและอรูปราคะ

62. Idāni maggañāṇasaṃvaṇṇanaṃ karonto ajātaṃ jhāpetītiādimāha. Tattha ca ajātaṃ jhāpeti jātena, jhānaṃ tena pavuccatīti attano [Pg.258] santāne pātubhūtena tena tena lokuttarajjhānena taṃsamaṅgīpuggalo ajātameva taṃ taṃ kilesaṃ jhāpeti dahati samucchindati, tena kāraṇena taṃ lokuttaraṃ jhānanti pavuccatīti attho. Jhānavimokkhe kusalatāti tasmiṃ ariyamaggasampayutte vitakkādike jhāne ca vimokkhasaṅkhāte ariyamagge ca asammohavasena kusalatāya paṭhamamaggeneva pahīnāsu nānādiṭṭhīsu na kampati. Jhānaṃ nāma duvidhaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañca. Lokiyapaṭhamajjhānādikaṃ kasiṇādiārammaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ, vipassanāsaṅkhārānaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ, lokuttaraṃ nibbāne tathalakkhaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ. Idha pana gotrabhunāpi sādhāraṇaṃ lakkhaṇūpanijjhānaṭṭhaṃ anāmasitvā asādhāraṇena kilesajhāpanaṭṭhena jhānaṃ vuttaṃ. Vimokkhaṭṭho panettha nibbānārammaṇe suṭṭhu adhimuccanaṭṭho kilesehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho.

๖๒. บัดนี้ เมื่อจะอธิบายมรรคญาณ จึงกล่าวคำว่า 'อชาตัง ฌาเปติ' เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า 'อชาตัง ฌาเปติ ชาเตนะ, ฌานัง เตนะ ปวุจจติ' หมายความว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยโลกุตตรฌานนั้นๆ ที่ปรากฏขึ้นในสันดานของตน ย่อมเผา ย่อมทำลาย ย่อมถอนรากถอนโคนกิเลสเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดขึ้นโดยภูมิ (ยังไม่ถึงขั้นที่จะเกิดขึ้น) ด้วยเหตุนั้น โลกุตตรฌานนั้นจึงเรียกว่า 'ฌาน' คำว่า 'ความฉลาดในฌานและวิโมกข์' หมายถึงความฉลาดโดยไม่หลงใหลในฌานที่มีวิตกเป็นต้นที่ประกอบด้วยอริยมรรคนั้น และในอริยมรรคที่เรียกว่าวิโมกข์ ด้วยเหตุนี้ จึงไม่หวั่นไหวในทิฏฐิอันหลากหลายที่ละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ฌานมี ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌาน (ฌานที่เพ่งอารมณ์) และลักขณูปนิชฌาน (ฌานที่เพ่งลักษณะ) ปฐมฌานโลกีย์เป็นต้นชื่อว่าฌานเพราะเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น วิปัสสนาชื่อว่าฌานเพราะเพ่งลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไปของสังขาร โลกุตตรมรรคชื่อว่าฌานเพราะเพ่งลักษณะอันเป็นจริงในพระนิพพาน แต่ในที่นี้ ฌานถูกกล่าวโดยอรรถว่าเผากิเลส ซึ่งเป็นลักษณะที่ไม่ทั่วไป โดยไม่กล่าวถึงอรรถว่าลักขณูปนิชฌานที่ทั่วไปแม้กับโคตรภูญาณ ในที่นี้ อรรถแห่งวิโมกข์คือการน้อมใจเชื่อมั่นในพระนิพพานอันเป็นอารมณ์ และการหลุดพ้นจากกิเลสอย่างแท้จริง

Samādahitvā yathā ce vipassatīti appanūpacārakhaṇikasamādhīnaṃ aññatarena samādhinā paṭhamaṃ cittasamādhānaṃ katvā pacchā yathā vipassati ca. Samuccayattho ce-saddo vipassanaṃ samuccinoti. Vipassamāno tathā ce samādaheti vipassanā nāmesā lūkhabhūtā nirassādā, samatho ca nāma siniddhabhūto saassādo. Tasmā tāya lūkhabhūtaṃ cittaṃ sinehetuṃ vipassamāno tathā ca samādahe. Vipassamāno puna samādhiṃ pavisitvā cittasamādhānañca tatheva kareyya, yatheva vipassananti attho. Idha ce-saddo samādahanaṃ samuccinoti. Ubhayatthāpi gāthābandhānuvattanena ce-kāro kato, attho pana ca-kārattho eva. Vipassanā ca samatho tadā ahūti yasmā samathavipassanānaṃ yuganaddhabhāve sati ariyamaggapātubhāvo hoti, tasmā ariyamaggajananasamatthattā yadā tadubhayasamāyogo hoti, tadā vipassanā ca samatho ca ahu, samathavipassanā bhūtā nāma hotīti attho. Tā ca samathavipassanā ariyamaggābhimukhīkāle ca maggakkhaṇe ca samānabhāgā yuganaddhā vattare samāno samo bhāgo koṭṭhāso etesanti samānabhāgā, yuge naddhā viyāti yuganaddhā, aññamaññaṃ anativattanaṭṭhena samadhurā samabalāti attho. Vitthāro panassa yuganaddhakathāyaṃ āvibhavissati.

คำว่า 'samādahitvā yathā ce vipassatīti' หมายถึง การที่บุคคลทำจิตให้ตั้งมั่นด้วยสมาธิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอัปปนาสมาธิ อุปจารสมาธิ และขณิกสมาธิก่อน แล้วจึงเห็นแจ้ง (เจริญวิปัสสนา) ในภายหลัง และศัพท์ว่า 'เจ' (ce) มีอรรถว่ารวบรวม (สมุจจยัตถะ) ย่อมรวบรวมวิปัสสนาเข้าไว้ด้วย. หากบุคคลเห็นแจ้งอยู่แล้วทำจิตให้ตั้งมั่นฉันใด, วิปัสสนานี้ชื่อว่าหยาบกระด้าง ไม่มีรสชาติ ส่วนสมถะชื่อว่าละเอียดอ่อน มีรสชาติ. เพราะฉะนั้น บุคคลผู้เห็นแจ้งอยู่เพื่อจะทำให้จิตที่หยาบกระด้างนั้นชุ่มชื่นขึ้น ก็พึงทำจิตให้ตั้งมั่นเช่นนั้นอีก. ความหมายคือ บุคคลผู้เห็นแจ้งอยู่ พึงเข้าถึงสมาธิอีกครั้ง และพึงทำจิตให้ตั้งมั่นเช่นนั้น เหมือนกับการเห็นแจ้งนั่นเอง. ในบทนี้ ศัพท์ว่า 'เจ' (ce) ย่อมรวบรวมการทำจิตให้ตั้งมั่นเข้าไว้ด้วย. ในทั้งสองแห่งนั้น อักษร 'เจ' (ce) ท่านทำไว้ด้วยการอนุวัตตามการประพันธ์คาถา แต่โดยอรรถแล้วก็คือ 'จะ' (ca) ศัพท์นั่นเอง. คำว่า 'วิปัสสนาและสมถะได้มีแล้วในกาลนั้น' หมายถึง เพราะเมื่อสมถะและวิปัสสนาเป็นคู่กัน (ยุกนัทธะ) การปรากฏแห่งอริยมรรคย่อมมี เพราะฉะนั้น เพราะความเป็นธรรมที่สามารถยังอริยมรรคให้เกิดได้ ในกาลใด การประกอบพร้อมกันแห่งธรรมทั้งสองนั้นมีอยู่ ในกาลนั้น วิปัสสนาและสมถะก็ได้มีแล้ว ชื่อว่าสมถะและวิปัสสนาปรากฏขึ้นแล้ว. และสมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น ย่อมเป็นไปโดยมีส่วนเท่ากัน เป็นคู่กัน ทั้งในกาลที่มุ่งหน้าสู่อริยมรรคและในขณะแห่งมรรค. คำว่า 'มีส่วนเท่ากัน' (สมานภาคา) หมายถึง มีส่วนหรือส่วนแบ่งที่เท่ากัน. คำว่า 'เป็นคู่กัน' (ยุกนัทธา) หมายถึง เหมือนถูกผูกติดกับแอก เพราะอรรถว่าไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกัน จึงชื่อว่ามีภาระเสมอกัน มีกำลังเสมอกัน. ส่วนรายละเอียดของเรื่องนี้จะปรากฏชัดเจนในยุกนัทธกถา.

Dukkhā saṅkhārā sukho, nirodho iti dassanaṃ. Dubhato vuṭṭhitā paññā, phasseti amataṃ padanti dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho nibbānanti paṭipannassa [Pg.259] tato nibbānadassanaṃ ariyamaggañāṇaṃ dubhato vuṭṭhitā paññā nāma. Sā eva ca paññā amataṃ padaṃ nibbānaṃ ārammaṇaphusanena phusati, paṭilabhatīti attho. Nibbānañhi atappakaṭṭhena amatasadisanti amataṃ, nāssa mataṃ maraṇaṃ vayo atthītipi amataṃ, pubbabhāgato paṭṭhāya mahatā ussāhena mahatiyā paṭipadāya pajjati paṭipajjīyatīti padanti vuccati.

คำว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข' ดังนี้ เป็นการเห็นแจ้ง ปัญญาที่ออกจากธรรมทั้งสอง ย่อมสัมผัสอมตบท หมายถึง สำหรับผู้ปฏิบัติว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ นิโรธคือพระนิพพานเป็นสุข' อริยมรรคญาณที่เห็นพระนิพพานจากมรรคจิตนั้น (หรือจากขณะทั้งสามแห่งมรรคจิตนั้น) ชื่อว่าปัญญาที่ออกจากธรรมทั้งสอง (คือจากกิเลสและจากสังขารธรรมในภูมิ ๓). และปัญญานั้นเอง ย่อมสัมผัส คือบรรลุอมตบทคือพระนิพพาน ด้วยการถูกต้องอารมณ์. จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่า 'อมตะ' เพราะอรรถว่าไม่รู้อิ่ม (ไม่น่าเบื่อ) ประดุจยาอมฤต. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า 'อมตะ' เพราะไม่มีความตายคือความเสื่อมสิ้น. และชื่อว่า 'บท' (ปท) เพราะบุคคลย่อมเข้าถึงได้ด้วยปฏิปทาอันยิ่งใหญ่ที่ดำเนินไปด้วยความอุตสาหะอันแรงกล้า เริ่มตั้งแต่ส่วนเบื้องต้น (คือการชำระศีล).

Vimokkhacariyaṃ jānātīti vimokkhapavattiṃ asammohavasena jānāti, paccavekkhaṇavasena jānāti. ‘‘Dubhato vuṭṭhāno vimokkho, dubhato vuṭṭhānā cattāro vimokkhā, dubhato vuṭṭhānānaṃ anulomā cattāro vimokkhā, dubhato vuṭṭhānapaṭippassaddhi cattāro vimokkhā’’ti hi upari vimokkhakathāyaṃyeva (paṭi. ma. 1.209 ādayo) āgatā vimokkhacariyā veditabbā. Tesaṃ vitthāro tattheva āgato. Nānattekattakovidoti tesaṃ vimokkhānaṃ nānābhāve ekabhāve ca kusalo. Dubhato vuṭṭhānavimokkhavasena hi tesaṃ ekattaṃ, catuariyamaggavasena nānattaṃ, ekekassāpi vā ariyamaggassa anupassanābhedena nānattaṃ, ariyamaggabhāvena ekattaṃ veditabbaṃ. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti dassanasaṅkhātassa ca bhāvanāsaṅkhātassa cāti imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāya. Dassananti hi sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato dassananti vutto. Gotrabhu pana kiñcāpi paṭhamataraṃ nibbānaṃ passati, yathā pana rañño santikaṃ kenacideva karaṇīyena āgato puriso dūratova rathikāya carantaṃ hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ disvāpi ‘‘diṭṭho te rājā’’ti puṭṭho disvā kattabbakiccassa akatattā ‘‘na passāmī’’ti āha, evameva nibbānaṃ disvā kattabbassa kilesappahānassābhāvā na ‘‘dassana’’nti vuccati. Tañhi ñāṇaṃ maggassa āvajjanaṭṭhāne tiṭṭhati. Bhāvanāti sesamaggattayaṃ. Tañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati, na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati, tasmā ‘‘bhāvanā’’ti vuccati. Heṭṭhā pana bhāvanāmaggassa apariniṭṭhitattā ‘‘dvinnaṃ ñāṇāna’’nti avatvā sotāpattisakadāgāmianāgāmimaggalābhino sandhāya ‘‘jhānavimokkhe kusalatā’’ti vuttaṃ, arahattamaggalābhino pana bhāvanāmaggassa pariniṭṭhitattā ‘‘dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatā’’ti vuttanti veditabbaṃ.

คำว่า 'ย่อมรู้ซึ่งวิโมกขจริยา' หมายถึง ย่อมรู้ความเป็นไปแห่งวิโมกข์ (การเกิดขึ้นแห่งอริยมรรค) ด้วยอำนาจแห่งความไม่หลงผิด และย่อมรู้ด้วยอำนาจแห่งปัจจเวกขณวิถี. จริงอยู่ วิโมกขจริยาที่มาในวิโมกขกถาเบื้องบนว่า 'วิโมกข์ที่ออกจากธรรมทั้งสอง, วิโมกข์ ๔ ที่ออกจากธรรมทั้งสอง, วิโมกข์ ๔ ที่เป็นอนุโลมแก่ผู้ที่ออกจากธรรมทั้งสอง, วิโมกข์ ๔ ที่เป็นความสงบระงับของผู้ที่ออกจากธรรมทั้งสอง' พึงทราบเถิด. รายละเอียดของวิโมกข์เหล่านั้นมาแล้วในที่นั้นเอง. คำว่า 'ผู้ฉลาดในความต่างและความเป็นหนึ่ง' หมายถึง เป็นผู้ฉลาดในความเป็นต่างๆ กัน และความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของวิโมกข์เหล่านั้น. จริงอยู่ พึงทราบความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของวิโมกข์เหล่านั้นโดยอำนาจแห่งอุภโตวุฏฐานวิโมกข์, พึงทราบความเป็นต่างๆ กันโดยอำนาจแห่งอริยมรรค ๔. หรืออีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นต่างๆ กันของอริยมรรคแต่ละอย่างโดยความต่างแห่งอนุปัสนา (เช่น อนิจจานุปัสนา เป็นต้น), และพึงทราบความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยความเป็นอริยมรรค. คำว่า 'ความฉลาดในญาณสองอย่าง' หมายถึง เพราะความเป็นผู้ฉลาดในญาณสองอย่างนี้ คือ ญาณที่กล่าวคือทัสสนะ และญาณที่กล่าวคือภาวนา. คำว่า 'ทัสสนะ' คือ โสตาปัตติมรรค. จริงอยู่ โสตาปัตติมรรคนั้น ท่านเรียกว่า 'ทัสสนะ' เพราะเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก. ส่วนโคตรภูญาณ แม้จะเห็นพระนิพพานก่อนก็ตาม แต่ถึงกระนั้น เหมือนบุรุษที่มาสู่สำนักของพระราชาด้วยกิจบางอย่าง เห็นพระราชาผู้เสด็จไปบนคอช้างในระหว่างถนนแต่ที่ไกล เมื่อถูกถามว่า 'ท่านเห็นพระราชาแล้วหรือ' ก็กล่าวว่า 'ยังไม่เห็น' เพราะยังไม่ได้ทำกิจที่ควรทำ ฉันใด, โคตรภูญาณนี้ก็ฉันนั้น แม้จะเห็นพระนิพพานแล้ว แต่เพราะความไม่มีแห่งการละกิเลสที่ควรทำ จึงไม่เรียกว่า 'ทัสสนะ'. จริงอยู่ ญาณนั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นอาวัชชนะของมรรค. คำว่า 'ภาวนา' คือ มรรคที่เหลือ ๓ มรรค. จริงอยู่ มรรคที่เหลือเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการภาวนาในธรรมที่โสตาปัตติมรรคเห็นแล้วนั่นเอง ย่อมไม่เห็นธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ไม่เคยเห็นมาก่อน เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า 'ภาวนา'. อนึ่ง พึงทราบว่า ในคาถาแรกเบื้องล่าง (อชาตํ ชาเปติ) เพราะความที่ภาวนามรรคยังไม่เสร็จสิ้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า 'ความฉลาดในญาณสองอย่าง' แต่กล่าวว่า 'ความฉลาดในฌานและวิโมกข์' โดยหมายถึงบุคคลผู้บรรลุโสตาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค และอนาคามิมรรค. ส่วนในคาถาที่ ๔ เพราะความที่ภาวนามรรคเสร็จสิ้นแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'ความฉลาดในญาณสองอย่าง' โดยหมายถึงบุคคลผู้บรรลุอรหัตตมรรค.

Maggañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายมรรคญาณนิเทศ จบแล้ว.

12. Phalañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๒. ๑๒. คำอธิบายผลญาณนิเทศ

63. Phalañāṇaniddese [Pg.260] taṃpayogappaṭippassaddhattāti tassa ajjhattabahiddhā vuṭṭhānapayogassa paṭippassaddhattā. Maggo hi sakakkhaṇe kilesappahānena ubhato vuṭṭhānapayogaṃ karoti nāma, phalakkhaṇe kilesānaṃ pahīnattā maggassa ubhato vuṭṭhānapayogo paṭippassaddho vūpasanto nāma hoti. Uppajjatīti maggānantaraṃ sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā uppajjati, phalasamāpattikāle pana bahukkhattuṃ, nirodhā vuṭṭhahantassa dvikkhattuṃ uppajjati, sabbampi hi taṃ payogappaṭippassaddhattā uppajjati. Maggassetaṃ phalanti phalaṃ apekkhitvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Sakadāgāmimaggakkhaṇādīsupi ekekamaggaṅgavaseneva vuṭṭhānayojanā veditabbā.

๖๓. ในผลญาณนิเทศ คำว่า 'เพราะความที่ความพยายามในการออกจากธรรมภายในและภายนอกนั้นสงบระงับไป' หมายถึง เพราะความที่ความพยายามในการออกจากธรรมภายในและภายนอกนั้น (หรือความพยายามในการออกอันกล่าวคือมรรคนั้น) สงบระงับไป. จริงอยู่ มรรคย่อมชื่อว่าทำความพยายามในการออกจากธรรมทั้งสอง (ภายในและภายนอก) ด้วยการละกิเลสในขณะของตน. ในขณะแห่งผล เพราะความที่กิเลสถูกละแล้ว ความพยายามในการออกจากธรรมทั้งสองของมรรค จึงชื่อว่าสงบระงับไป. คำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' หมายถึง ย่อมเกิดขึ้นครั้งหนึ่งหรือสองครั้งในลำดับแห่งมรรค, แต่ในกาลแห่งผลสมาบัติ ย่อมเกิดขึ้นหลายครั้ง, สำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ ย่อมเกิดขึ้นสองครั้ง. จริงอยู่ แม้ผลทั้งปวงก็ย่อมเกิดขึ้นเพราะความที่ความพยายามในการออกจากธรรมภายในและภายนอกนั้นสงบระงับไป. คำว่า 'maggassetaṃ phalaṃ' ท่านทำเป็นนปุงสกลิงค์ (เอตัง) โดยเพ่งถึงศัพท์ว่า 'ผล' (เอตัง หมายถึง สัมมาทิฏฐิ). แม้ในขณะแห่งสกทาคามิมรรคเป็นต้น ก็พึงทราบการประกอบการออกจากกิเลสโดยอำนาจแห่งองค์มรรคแต่ละอย่างนั่นเอง.

Phalañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายผลญาณนิเทศ จบแล้ว.

13. Vimuttiñāṇaniddesavaṇṇanā

๑๓. ๑๓. คำอธิบายวิมุตติญาณนิเทศ

64. Vimuttiñāṇaniddese sakkāyadiṭṭhīti vijjamānaṭṭhena sati khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Vicikicchāti vigatā cikicchā, sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā. Sīlabbataparāmāsoti sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti gahitaabhiniveso. So hi sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sīlabbataparāmāso. Ubhinnaṃ samānepi diṭṭhibhāve takkañca parūpadesañca vinā pakatiyā eva sakkāyadiṭṭhigahaṇato pakatibhūtāya vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā pahāneneva sabbadiṭṭhippahānadassanatthaṃ sakkāyadiṭṭhi vuttā. Sīlabbataparāmāso pana ‘‘suddhipaṭipadaṃ paṭipajjāmā’’ti paṭipannānaṃ paṭipadāya micchābhāvadassanatthaṃ visuṃ vuttoti veditabbo. Tiṇṇampi anusayappahāneneva pahānaṃ dassetuṃ diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti vuttaṃ, na visuṃ kilesattā. Upakkilesāti kilesenti upatāpenti vibādhentīti kilesā, thāmagataṭṭhena bhusā kilesāti upakkilesā. Sammā samucchinnā hontīti samucchedappahānena anuppādanirodhena sammā samucchinnā honti. Sapariyuṭṭhānehīti cittaṃ pariyonandhantāni [Pg.261] uṭṭhenti uppajjantīti pariyuṭṭhānāni, samudācārappattānaṃ kilesānametaṃ adhivacanaṃ. Saha pariyuṭṭhānehīti sapariyuṭṭhānāni. Tehi sapariyuṭṭhānehi anusayitaupakkilesehi. Cittaṃ vimuttaṃ hotīti tesaṃ abhabbuppattikabhūtattā santativasena pavattamānaṃ cittaṃ tato vimuttaṃ nāma hoti. Tadeva suṭṭhu vimuttattā suvimuttaṃ. Taṃvimuttiñātaṭṭhenāti tassā vimuttiyā jānanaṭṭhena.

๖๔. ในวิมุตติญาณนิเทศ (พึงทราบอรรถอย่างนี้) สักกายทิฏฐิ คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในกายอันเป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ ที่มีอยู่จริง เพราะความหมายว่ามีอยู่จริง ฉะนั้นจึงชื่อว่าสักกายทิฏฐิ หรือ ทิฏฐิที่ตนเองมีอยู่จริงในกายอันเป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ นั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา คือ ความพ้นไปจากสภาพที่พึงเยียวยา ฉะนั้นจึงชื่อว่าวิจิกิจฉา หรือ บุคคลผู้พิจารณาสภาพธรรมด้วยธรรมชาตินี้ ย่อมลำบาก ย่อมเหน็ดเหนื่อย ฉะนั้นจึงชื่อว่าวิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส คือ การยึดมั่นถือมั่นผิดพลาดว่า ความบริสุทธิ์ด้วยศีล ความบริสุทธิ์ด้วยวัตร ความบริสุทธิ์ด้วยศีลวัตร แท้จริง การยึดมั่นถือมั่นผิดพลาดนั้น ย่อมล่วงเลยสภาพแห่งวัตรปฏิบัติที่นำไปสู่ความบริสุทธิ์ (นิพพาน) แล้วย่อมพิจารณาผิดพลาดด้วยอาการอย่างอื่น ฉะนั้นจึงชื่อว่าสีลัพพตปรามาส แม้ว่าสักกายทิฏฐิและสีลัพพตปรามาสทั้งสองมีสภาพเป็นทิฏฐิเสมอกัน แต่สักกายทิฏฐิถูกกล่าวไว้ (ในที่นี้) เพื่อแสดงการละทิฏฐิทั้งปวง ด้วยการละสักกายทิฏฐิที่มีวัตถุ ๒๐ ซึ่งเป็นทิฏฐิที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติของสัตว์ โดยปราศจากการตรึกตรองและการชี้แนะของผู้อื่น ส่วนสีลัพพตปรามาสถูกกล่าวแยกไว้ เพื่อแสดงความผิดพลาดแห่งปฏิปทาของพวกเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติโดยมนสิการว่า "เราจักปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นหนทางแห่งความบริสุทธิ์" พึงทราบอย่างนี้ เพื่อแสดงการละสังโยชน์ทั้งสาม (สักกายทิฏฐิสังโยชน์, วิจิกิจฉาสังโยชน์, สีลัพพตปรามาสสังโยชน์) ด้วยการละทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัยเท่านั้น จึงกล่าวว่า ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ไม่ได้กล่าวแยกไว้เพราะเป็นกิเลส อุปกิเลส คือ กิเลสที่ทำให้เศร้าหมอง ทำให้เร่าร้อน ทำให้ลำบาก ฉะนั้นจึงชื่อว่ากิเลส กิเลสที่รุนแรงเพราะความหมายว่าถึงซึ่งกำลัง ฉะนั้นจึงชื่อว่าอุปกิเลส สัมมา สมุจฉินนา โหนติ คือ ถูกตัดขาดโดยชอบด้วยสมุจเฉทปหาน ด้วยความดับที่ไม่เกิดขึ้นอีก สปริยุฏฐาเนหิ คือ กิเลสที่เกิดขึ้นครอบงำจิตโดยรอบ ฉะนั้นจึงชื่อว่าปริยุฏฐานานิ ชื่อนี้เป็นคำเรียกกิเลสที่ถึงซึ่งความเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง สปริยุฏฐานานิ คือ กิเลสที่เกิดร่วมกับกิเลสที่ครอบงำโดยรอบ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสปริยุฏฐานานิ จิตตัง วิมุตตัง โหติ คือ จิตที่ดำเนินไปตามกระแสแห่งความสืบต่อ ย่อมชื่อว่าหลุดพ้นจากอุปกิเลสที่ครอบงำและอนุสัยกิเลสเหล่านั้น เพราะอุปกิเลสทั้งห้านั้นไม่สามารถเกิดขึ้นได้อีก จิตนั้นเองชื่อว่าสุวิมุตติ เพราะหลุดพ้นอย่างดีแล้ว ตังวิมุตติญาณัตเถนะ คือ เพราะความหมายว่ารู้ซึ่งวิมุตตินั้น

Vimuttiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

วิมุตติญาณนิเทศวรรณนา จบแล้ว

14. Paccavekkhaṇañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๔. ปัจจเวกขณญาณนิเทศวรรณนา

65. Paccavekkhaṇañāṇaniddese maggakkhaṇeyeva hetuṭṭhena paṭhamaṃ maggaṅgāni visuṃ visuṃ vatvā puna maggaṅgabhūte ca amaggaṅgabhūte ca dhamme ‘‘bujjhanaṭṭhena bodhī’’ti laddhanāmassa ariyassa aṅgabhāvena bojjhaṅge visuṃ dassesi. Satidhammavicayavīriyasamādhisambojjhaṅgā hi maggaṅgāneva, pītipassaddhiupekkhāsambojjhaṅgā amaggaṅgāni. Puna balavasena indriyavasena ca visuṃ niddiṭṭhesu saddhā eva amaggaṅgabhūtā. Puna maggakkhaṇe jāteyeva dhamme rāsivasena dassento ādhipateyyaṭṭhenātiādimāha. Tattha upaṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānāti ekāva nibbānārammaṇā sati kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññāpahānakiccasādhanavasena cattāro satipaṭṭhānā nāma. Nibbānārammaṇaṃ ekameva vīriyaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccassa, anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ uppādaṭṭhitikiccassa sādhanavasena cattāro sammappadhānā nāma.

๖๕. ในปัจจเวกขณญาณนิเทศ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโพชฌงค์ทั้งหลายโดยแยกกันต่างหาก ซึ่งเป็นองค์ประกอบของพระอริยะผู้มีนามว่า "โพธิ" เพราะความหมายว่ารู้แจ้ง ซึ่งเป็นธรรมที่เป็นองค์มรรคและไม่เป็นองค์มรรค โดยตรัสองค์มรรคทั้งหลายโดยแยกกันต่างหากก่อนในขณะแห่งมรรคเท่านั้น ด้วยความหมายว่าเป็นเหตุ แท้จริง สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นองค์มรรคเท่านั้น ส่วนปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ไม่เป็นองค์มรรค อนึ่ง ในธรรมที่แสดงแยกกันโดยความเป็นพละและโดยความเป็นอินทรีย์นั้น ศรัทธาเจตสิกเท่านั้นที่ไม่เป็นองค์มรรค อนึ่ง เมื่อทรงประสงค์จะแสดงธรรมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรคเท่านั้น โดยรวมกันเป็นกลุ่ม จึงตรัสคำว่า "อาธิปเตยยัตเถน" เป็นต้น ในบทว่า "อาธิปเตยยัตเถน" เป็นต้นนั้น สติปัฏฐาน ๔ ชื่อว่า สติเจตสิกอันมีนิพพานเป็นอารมณ์อย่างเดียว ซึ่งทำกิจสำเร็จด้วยการละสุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา อัตตสัญญา ในกาย เวทนา จิต ธรรม สัมมัปปธาน ๔ ชื่อว่า วิริยเจตสิกอันมีนิพพานเป็นอารมณ์อย่างเดียว ซึ่งทำกิจสำเร็จด้วยการละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และทำกิจสำเร็จด้วยการยังกุศลที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้นและกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้ตั้งมั่น

Tathaṭṭhena saccāti dukkhabhāvādīsu avisaṃvādakaṭṭhena cattāri ariyasaccāni. Etāneva cettha paṭivedhaṭṭhena tadā samudāgatāni, ‘‘amatogadhaṃ nibbāna’’nti visuṃ vuttaṃ nibbānañca, sesā pana dhammā paṭilābhaṭṭhena tadā samudāgatā. ‘‘Tathaṭṭhena saccā tadā samudāgatā’’ti vacanato maggaphalapariyosāne avassaṃ cattāri saccāni paccavekkhatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. ‘‘Kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti (dī. ni. 1.248) vacanato ca ‘‘dukkhaṃ me pariññātaṃ, samudayo me pahīno, nirodho me sacchikato, maggo [Pg.262] ca me bhāvito’’ti paccavekkhaṇaṃ vuttameva hoti. Tathā paccavekkhaṇaṃ yujjati ca. Samudayoti cettha taṃtaṃmaggavajjhoyeva veditabbo. Ettha vuttasamudayapaccavekkhaṇavaseneva aṭṭhakathāyaṃ duvidhaṃ kilesapaccavekkhaṇaṃ maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni idha sarūpeneva āgatānīti vuttāni. Kevalaṃ dukkhapaccavekkhaṇameva na vuttaṃ. Kiñcāpi na vuttaṃ, atha kho pāṭhasabbhāvato yuttisabbhāvato ca gahetabbameva. Saccapaṭivedhatthañhi paṭipannassa niṭṭhite saccapaṭivedhe sayaṃ katakiccapaccavekkhaṇaṃ yuttamevāti. Avikkhepaṭṭhena samathotiādi maggasampayutte eva samathavipassanādhamme ekarasaṭṭhena anativattanaṭṭhena ca dassetuṃ vuttaṃ. Saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhīti sammāvācākammantājīvā eva. Avikkhepaṭṭhena cittavisuddhīti sammāsamādhi eva. Dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhīti sammādiṭṭhiyeva. Vimuttaṭṭhenāti samucchedavasena maggavajjhakilesehi muccanaṭṭhena, nibbānārammaṇe vā adhimuccanaṭṭhena. Vimokkhoti samucchedavimokkho, ariyamaggoyeva. Paṭivedhaṭṭhena vijjāti saccapaṭivedhaṭṭhena vijjā, sammādiṭṭhiyeva. Pariccāgaṭṭhena vimuttīti maggavajjhakilesānaṃ pajahanaṭṭhena tato muccanato vimutti, ariyamaggoyeva. Samucchedaṭṭhena khaye ñāṇanti kilesasamucchindanaṭṭhena kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ, sammādiṭṭhiyeva.

อริยสัจ ๔ ประการนั้น เป็นสัจจะโดยอรรถว่าจริง คือโดยอรรถว่าไม่คลาดเคลื่อนในลักษณะแห่งทุกข์เป็นต้น. อริยสัจ ๔ ประการนี้เท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งมรรคนี้ โดยอรรถว่าแทงตลอด (ด้วยความไม่หลง) ในขณะนั้น. และพระนิพพานที่ตรัสไว้ต่างหากว่า "นิพพานอันหยั่งลงสู่ความไม่ตาย" นั้น. ส่วนธรรมที่เหลือ ย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้น โดยอรรถว่าได้. เพราะพระดำรัสว่า "สัจจะทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้นโดยอรรถว่าจริง" พึงถึงความตกลงในข้อนี้ว่า ย่อมพิจารณาสัจจะ ๔ ประการโดยส่วนเดียวในที่สุดแห่งมรรคและผล. และเพราะพระดำรัสว่า "กิจที่ควรทำได้ทำแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก" การพิจารณาว่า "ทุกข์เรากำหนดรู้แล้ว, สมุทัยเราละแล้ว, นิโรธเราทำให้แจ้งแล้ว, มรรคเราเจริญแล้ว" ย่อมเป็นอันตรัสไว้แล้วนั่นเอง. การพิจารณาเช่นนั้นย่อมสมควรด้วย. ในคำว่า "สมุทัย" นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกิเลสที่มรรคแต่ละอย่างละได้แล้วเท่านั้น. ในอรรถกถาได้กล่าวถึงการพิจารณากิเลส ๒ อย่าง โดยอาศัยการพิจารณาสมุทัยที่กล่าวไว้ในที่นี้เท่านั้น. การพิจารณามรรค ผล และนิพพาน ได้กล่าวไว้ในที่นี้โดยสภาพของมันเอง. การพิจารณาทุกข์อย่างเดียวไม่ได้กล่าวไว้. ถึงแม้ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ก็พึงถือเอาโดยความมีอยู่แห่งบทบาลีและโดยความมีอยู่แห่งเหตุผล. เพราะเมื่อการแทงตลอดสัจจะสำเร็จแล้วแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อแทงตลอดสัจจะ การพิจารณากิจที่ตนทำแล้วย่อมสมควรนั่นเอง. คำว่า "สมถะโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน" เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงธรรมคือสมถะและวิปัสสนาที่สัมปยุตด้วยมรรค โดยอรรถว่ามีรสเดียวกันและโดยอรรถว่าไม่ล่วงล้ำกัน. ศีลวิสุทธิโดยอรรถว่าสำรวม คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ นั่นเอง. จิตตวิสุทธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน คือ สัมมาสมาธิ นั่นเอง. ทิฏฐิวิสุทธิโดยอรรถว่าเห็น คือ สัมมาทิฏฐิ นั่นเอง. โดยอรรถว่าหลุดพ้น คือ โดยอรรถว่าหลุดพ้นจากกิเลสที่มรรคพึงละได้โดยสมุจเฉท หรือโดยอรรถว่าน้อมใจไปในอารมณ์คือนิพพาน. วิโมกข์ คือ สมุจเฉทวิโมกข์ คือ อริยมรรค นั่นเอง. วิชชาโดยอรรถว่าแทงตลอด คือ วิชชาโดยอรรถว่าแทงตลอดสัจจะ คือ สัมมาทิฏฐิ นั่นเอง. วิมุตติโดยอรรถว่าสละ คือ วิมุตติโดยอรรถว่าละกิเลสที่มรรคพึงละได้และหลุดพ้นจากกิเลสนั้น คือ อริยมรรค นั่นเอง. ญาณในความสิ้นไปโดยอรรถว่าตัดขาด คือ ญาณในอริยมรรคที่ทำกิเลสให้สิ้นไปโดยอรรถว่าตัดขาดกิเลส คือ สัมมาทิฏฐิ นั่นเอง.

Chandādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhettha maggakkhaṇeyeva maggassa ādimajjhapariyosānākārena dassitā. Vimuttīti cettha maggavimuttiyeva. ‘‘Tathaṭṭhena saccā’’ti ettha gahitampi ca nibbānaṃ idha pariyosānabhāvadassanatthaṃ puna vuttanti veditabbaṃ. Phalakkhaṇepi eseva nayo. Ettha pana hetuṭṭhena maggoti phalamaggabhāveneva. Sammappadhānāti maggakkhaṇe catukiccasādhakassa vīriyakiccassa phalassa uppādakkhaṇe siddhattā vuttanti veditabbaṃ. Aññathā hi phalakkhaṇe sammappadhānā eva na labbhanti. Vuttañhi maggakkhaṇe sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme uddharantena therena ‘‘phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa dhammā labbhantī’’ti. Evameva paṭivedhakiccādisiddhivasena saccādīnipi yathāyogaṃ veditabbāni. Vimokkhoti ca phalavimokkho. Vimuttīti phalavimutti. Paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇaṃ vuttatthameva. Vuṭṭhahitvāti antarā vuṭṭhānābhāvā phalāvasānena evaṃ vuttaṃ. Ime dhammā tadā samudāgatāti ime vuttappakārā [Pg.263] dhammā maggakkhaṇe phalakkhaṇe ca samudāgatāti paccavekkhatīti iti-saddaṃ pāṭhasesaṃ katvā sambandho veditabbo.

ธรรมมีฉันทะเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง. แต่ในที่นี้ได้แสดงไว้ในขณะแห่งมรรคเท่านั้น โดยอาการมีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งมรรค. และในคำว่า "วิมุตติ" นี้ คือ มรรควิมุตติ นั่นเอง. และพึงทราบว่า พระนิพพานที่ถูกกล่าวถึงในคำว่า "สัจจะโดยอรรถว่าจริง" นั้น ได้กล่าวซ้ำอีกในที่นี้เพื่อแสดงความเป็นที่สุด. แม้ในขณะแห่งผลก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้. แต่ในขณะแห่งผลนี้ คำว่า "มรรคโดยอรรถว่าเหตุ" ได้กล่าวไว้โดยความเป็นมรรคที่สัมปยุตด้วยผลนั่นเอง. พึงทราบว่า คำว่า "สัมมัปปธาน" ได้กล่าวไว้เพราะกิจคือวิริยะที่ยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จในขณะแห่งมรรค และเพราะความสำเร็จในขณะแห่งการเกิดขึ้นของผล. เพราะถ้าหากถือเอาความหมายเป็นอย่างอื่น สัมมัปปธานทั้งหลายย่อมไม่พึงได้ในขณะแห่งผล. พระเถระผู้ยกธรรมที่เป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการขึ้นแสดงในขณะแห่งมรรค ได้กล่าวไว้ว่า "ในขณะแห่งผล เว้นสัมมัปปธาน ๔ ประการแล้ว ธรรมที่เหลือ ๓๓ ประการย่อมได้". เช่นเดียวกันนี้ สัจจะทั้งหลายเป็นต้น ก็พึงทราบโดยสมควรแก่กรณี โดยอาศัยความสำเร็จแห่งกิจคือการแทงตลอดเป็นต้น. และวิโมกข์ คือ ผลวิโมกข์. วิมุตติ คือ ผลวิมุตติ. ญาณในความไม่เกิดขึ้นโดยอรรถว่าสงบระงับ คือ ความหมายที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. คำว่า "ออกจาก" นั้น ได้กล่าวไว้เช่นนี้โดยที่สุดแห่งผล เพราะไม่มีการออกในระหว่าง. พึงทราบการเชื่อมโยงโดยทำบทที่เหลือคือ "อิติ" ให้สมบูรณ์ว่า "ธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งมรรคและในขณะแห่งผล" ดังนี้ ย่อมพิจารณา.

Paccavekkhaṇañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องปัจจเวกขณญาณนิทเทสจบลงแล้ว.

15. Vatthunānattañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๕. คำอธิบายเรื่องวัตถุนา นัตตญาณนิทเทส

66. Vatthunānattañāṇaniddese cakkhuṃ ajjhattaṃ vavatthetīti ajjhattabhūtaṃ cakkhuṃ vavatthapeti. Yathā so cakkhuṃ vavatthapeti, tathā vattukāmo kathaṃ cakkhuṃ ajjhattaṃ vavatthetīti pucchitvā puna cakkhu avijjāsambhūtanti vavatthetītiādinā vavatthāpanākāraṃ dasseti. Tattha avijjātaṇhā atītā upatthambhakahetuyo, kammaṃ atītaṃ janakahetu, āhāro idāni upatthambhakahetu. Etena cakkhūpatthambhakāni utucittāni gahitāneva honti. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyāti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāri mahābhūtāni upādiyitvā pavattanti attho. Etena pasādacakkhubhāvo dassito hoti, sasambhārabhāvo paṭikkhitto. Uppannanti addhāvasena, santatikhaṇavasena vā paccuppannaṃ. Samudāgatanti hetuto samuṭṭhitaṃ. Ettāvatā vipassanāpubbabhāge cakkhuvavatthānaṃ dassitaṃ. Ahutvā sambhūtantiādīhi aniccānupassanā. Pubbe udayā avijjamānato ahutvā sambhūtaṃ, uddhaṃ vayā abhāvato hutvā na bhavissati. Antavantatoti anto assa atthīti antavā, antavā eva antavanto yathā ‘‘satimanto, gatimanto, dhitimanto ca yo isī’’ti (theragā. 1052). Tato antavantato, bhaṅgavijjamānatoti attho. Addhuvanti sabbāvatthānipātitāya, thirabhāvassa ca abhāvatāya na thiraṃ. Asassatanti na niccaṃ. Vipariṇāmadhammanti jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmapakatikaṃ. Cakkhu aniccantiādīni cakkhuṃ aniccatotiādīni ca vuttatthāni. Manoti idha bhavaṅgamanassa adhippetattā avijjāsambhūtotiādi yujjatiyeva. Āhārasambhūtoti ettha sampayuttaphassāhāramanosañcetanāhāravasena veditabbaṃ. Uppannoti ca addhāsantativasena.

๖๖. ในวัตถุนาณัตตญาณนิทเทส คำว่า “จักขุภายในย่อมกำหนด” หมายถึง ย่อมกำหนดจักขุที่เป็นภายใน โยคาวจรบุคคลนั้นกำหนดจักขุอย่างไร พระธรรมเสนาบดีเถระผู้ประสงค์จะกล่าวถึงอาการนั้น จึงถามว่า “จักขุภายในย่อมกำหนดอย่างไร” แล้วแสดงอาการกำหนดอีกครั้งด้วยคำว่า “จักขุเกิดจากอวิชชา” เป็นต้น ในบทนั้น อวิชชาและตัณหาในอดีตเป็นอุปถัมภกเหตุ กรรมในอดีตเป็นชนกเหตุ อาหารในปัจจุบันเป็นอุปถัมภกเหตุ ด้วยบทว่า “เกิดจากอาหาร” นี้ เป็นอันถือเอาอุตุและจิตที่เป็นปัจจัยอุปถัมภ์จักขุไว้ด้วย คำว่า “อาศัยมหาภูตรูป ๔” เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ มีความหมายว่า เป็นไปโดยอาศัยมหาภูตรูป ๔ ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงภาวะแห่งจักขุปสาท และปฏิเสธภาวะแห่งสสัมภารจักขุ คำว่า “เกิดขึ้นแล้ว” หมายถึง ปัจจุบันโดยอัทธา หรือโดยสันตติและขณะ คำว่า “เกิดขึ้นพร้อมแล้ว” หมายถึง เกิดขึ้นจากเหตุ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงการกำหนดจักขุในส่วนเบื้องต้นแห่งวิปัสสนา ด้วยบทว่า “เกิดขึ้นโดยที่ยังไม่มี” เป็นต้น ทรงแสดงอนิจจานุปัสสนา เพราะไม่มีอยู่ก่อนแต่การเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “เกิดขึ้นโดยที่ยังไม่มี” และเพราะไม่มีอยู่ภายหลังแต่การดับไป จึงชื่อว่า “มีแล้วจักไม่มี” คำว่า “มีที่สุด” หมายถึง มีที่สุด (คือภังคขณะ) จึงชื่อว่า “อันตวา” คำว่า “อันตวา” นั่นเองเป็น “อันตวันโต” เหมือนในพระบาลีว่า “พระฤๅษีผู้มีสติ มีคติ มีธิติ” (เถรคาถา ๑๐๕๒) มีความหมายว่า เพราะความที่ภังคขณะซึ่งเป็นที่สุดมีอยู่ คำว่า “ไม่ยั่งยืน” หมายถึง ไม่มั่นคง เพราะความที่ (จักขุนั้น) ตกไปในทุกสถานะ และเพราะไม่มีภาวะที่ยั่งยืน คำว่า “ไม่เที่ยงแท้” หมายถึง ไม่เที่ยง คำว่า “มีธรรมดาแปรปรวน” หมายถึง มีปกติแปรปรวนเป็น ๒ อย่าง คือด้วยความแก่และความตาย บทว่า “จักขุไม่เที่ยง” เป็นต้น และบทว่า “โดยความเป็นของไม่เที่ยงแห่งจักขุ” เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวมาแล้ว ในที่นี้ คำว่า “มโน” ประสงค์เอาภวังคจิต ดังนั้น บทว่า “เกิดจากอวิชชา” เป็นต้น จึงสมควร ในบทว่า “เกิดจากอาหาร” นี้ พึงทราบโดยอำนาจแห่งผัสสาหารและมโนสัญเจตนาหารที่สัมปยุตกัน และคำว่า “เกิดขึ้นแล้ว” พึงทราบโดยอำนาจแห่งอัทธาและสันตติ

Vatthunānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวัตถุนาณัตตญาณนิทเทส จบแล้ว.

16. Gocaranānattañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๖. อรรถกถาโคจรนาณัตตญาณนิทเทส

67. Gocaranānattañāṇaniddese [Pg.264] rūpe bahiddhā vavatthetīti ajjhattato bahiddhābhūte rūpāyatanadhamme vavatthapetīti attho. Avijjāsambhūtātiādi attabhāvapariyāpannakammajarūpattā vuttaṃ. Āhāropi hi kammajarūpassa upatthambhakapaccayo hoti. Saddassa pana utucittasamuṭṭhānattā avijjāsambhūtādicatukkaṃ na vuttaṃ. Phoṭṭhabbānaṃ sayaṃ mahābhūtattā ‘‘catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyā’’ti na vuttaṃ. Dhammāti cettha bhavaṅgamanosampayuttā tayo arūpino khandhā, dhammāyatanapariyāpannāni sukhumarūpāni ca kammasamuṭṭhānāni, sabbānipi rūpādīni ca. Apica yāni yāni yena yena samuṭṭhahanti, tāni tāni tena tena veditabbāni. Itarathā hi sakasantānapariyāpannāpi rūpādayo dhammā sabbe na saṅgaṇheyyuṃ. Yasmā anindriyabaddharūpādayopi vipassanūpagā, tasmā tesaṃ kammasambhūtapadena saṅgaho veditabbo. Tepi hi sabbasattasādhāraṇakammapaccayautusamuṭṭhānā. Aññe pana ‘‘anindriyabaddhā rūpādayo avipassanūpagā’’ti vadanti. Taṃ pana –

๖๗. ในโคจรนาณัตตญาณนิทเทส คำว่า “ย่อมกำหนดรูปภายนอก” มีความหมายว่า ย่อมกำหนดธรรมที่เป็นรูปายตนะซึ่งเป็นภายนอกจากอายตนะภายใน บทว่า “เกิดจากอวิชชา” เป็นต้น ตรัสไว้เพราะรูปายตนะเป็นกัมมชรูปที่นับเนื่องในอัตภาพ อนึ่ง แม้อาหารก็เป็นอุปถัมภกปัจจัยแก่กัมมชรูป แต่สำหรับเสียง ไม่ได้ตรัสหมวด ๔ มี “เกิดจากอวิชชา” เป็นต้นไว้ เพราะเสียงมีอุตุและจิตเป็นสมุฏฐาน สำหรับโผฏฐัพพะ ไม่ได้ตรัสบทว่า “อาศัยมหาภูตรูป ๔” ไว้ เพราะโผฏฐัพพะเป็นมหาภูตรูปเอง ในโคจรนาณัตตะนี้ คำว่า “ธรรม” หมายถึง อรูปขันธ์ ๓ ที่ไม่สัมปยุตกับภวังคจิต, สุขุมรูปที่นับเนื่องในธัมมายตนะที่เป็นกัมมสมุฏฐาน, และรูปารมณ์เป็นต้นทั้งหมด อนึ่ง รูปารมณ์เป็นต้นเหล่านั้น เกิดขึ้นด้วยเหตุใดๆ ก็พึงทราบด้วยเหตุนั้นๆ เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น ธรรมทั้งหลายมีรูปารมณ์เป็นต้นแม้ที่นับเนื่องในสันดานของตนทั้งหมด ก็จะไม่ถูกสงเคราะห์ เพราะแม้รูปารมณ์เป็นต้นที่เป็นอนินทรียพัทธะก็เข้าถึงวิปัสสนาได้ ฉะนั้น พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยบทว่า “เกิดจากกรรม” เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นอุตุสมุฏฐานที่มีกรรมเป็นปัจจัยทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง แต่ครูพวกอื่นกล่าวว่า “รูปารมณ์เป็นต้นที่เป็นอนินทรียพัทธะ ไม่เข้าถึงวิปัสสนา” แต่คำกล่าวนั้น—

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277) –

“เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง, เมื่อนั้นย่อมหน่ายในทุกข์, นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์.” (ธ.ป. ๒๗๗)

Ādikāya pāḷiyā virujjhati. Vuttañca visuddhimagge – ‘‘idhekacco āditova ajjhattasaṅkhāre abhinivisitvā vipassati, yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādinnasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti vipassatī’’ti (visuddhi. 2.784). Tasmā paresaṃ cakkhādivavatthānampi anindriyabaddharūpādivavatthānampi icchitabbameva, tasmā tebhūmakasaṅkhārā avipassanūpagā nāma natthi.

ย่อมขัดแย้งกับพระบาลีมีอาทิว่า (สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง). และในวิสุทธิมรรคก็กล่าวไว้ว่า “ในศาสนานี้ บางคนย่อมกำหนดสังขารภายในตั้งแต่ต้นแล้วเจริญวิปัสสนา แต่เพราะการออกจากกิเลสด้วยมรรคย่อมไม่มีด้วยเพียงการเห็นสังขารภายในล้วนๆ สังขารภายนอกก็พึงเห็นด้วยแน่นอน ฉะนั้น เขาจึงเจริญวิปัสสนาเห็นว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้ในขันธ์ของผู้อื่น และแม้ในอนุปาทินนสังขาร” (วิสุทธิ. ๒.๗๘๔) ฉะนั้น การกำหนดจักขุเป็นต้นของผู้อื่น และการกำหนดรูปารมณ์เป็นต้นที่เป็นอนินทรียพัทธะ ก็เป็นสิ่งที่พึงประสงค์แน่นอน ด้วยเหตุนี้ สังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่ชื่อว่าไม่เข้าถึงวิปัสสนาจึงไม่มี

Gocaranānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโคจรนาณัตตญาณนิทเทส จบแล้ว.

17. Cariyānānattañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๗. อรรถกถาจริยานาณัตตญาณนิทเทส

68. Cariyānānattañāṇaniddese viññāṇacariyātiādīsu ārammaṇe caratīti cariyā, viññāṇameva cariyā viññāṇacariyā. Aññāṇena caraṇaṃ[Pg.265], aññāṇena vā carati, aññāte vā carati, aññāṇassa vā caraṇanti aññāṇacariyā. Ñāṇameva cariyā, ñāṇena vā cariyā, ñāṇena vā carati, ñāte vā carati, ñāṇassa vā caraṇanti ñāṇacariyā. Dassanatthāyāti rūpadassanatthāya pavattā. Āvajjanakiriyābyākatāti bhavaṅgasantānato apanetvā rūpārammaṇe cittasantānaṃ āvajjeti nāmetīti āvajjanaṃ, vipākābhāvato karaṇamattanti kiriyā, kusalākusalavasena na byākatāti abyākatā. Dassanaṭṭhoti passanti tena, sayaṃ vā passati, dassanamattameva vā tanti dassanaṃ, dassanameva attho dassanaṭṭho. Cakkhuviññāṇanti kusalavipākaṃ vā akusalavipākaṃ vā. Diṭṭhattāti adiṭṭhe sampaṭicchanassa abhāvato cakkhuviññāṇena rūpārammaṇassa diṭṭhattā. Abhiniropanā vipākamanodhātūti diṭṭhārammaṇameva ārohatīti atiniropanā, ubhayavipākā sampaṭicchanamanodhātu. Abhiniropitattāti rūpārammaṇaṃ abhiruḷhattā. Vipākamanoviññāṇadhātūti ubhayavipākā santīraṇamanoviññāṇadhātu. Esa nayo sotadvārādīsupi. Santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbane avuttepi aṭṭhakathācariyehi vuttattā labbhatīti gahetabbaṃ. Vijānanatthāyāti dhammārammaṇassa ceva rūpādiārammaṇassa ca vijānanatthāya. Āvajjanakiriyābyākatāti manodvārāvajjanacittaṃ. Vijānanaṭṭhoti tadanantarajavanavasena ārammaṇassa vijānanameva attho, na añño. Upari akusalajavanānaṃ vipassanāmaggaphalajavanānañca visuṃ vuttattā sesajavanāni idha gahetabbāni siyuṃ. ‘‘Kusalehi kammehi vippayuttā caratīti viññāṇacariyā’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.70) pana hasituppādacittajavanameva gahetabbaṃ. Chasu dvāresu ahetukānaṃyeva cittānaṃ vuttattā dve āvajjanāni dve pañcaviññāṇāni dve sampaṭicchanāni tīṇi santīraṇāni ekaṃ hasituppādacittanti aṭṭhārasa ahetukacittāniyeva viññāṇacariyāti veditabbāni.

๖๘. ในอธิบายญาณอันมีความต่างกันแห่งจริยา ในบทบาลีมีอาทิว่า “วิญญาณจริยา” เป็นต้น (อรรถพึงทราบอย่างนี้) “จริยา” คือ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าจริยา “วิญญาณจริยา” คือ วิญญาณอันได้แก่อเหตุกจิต ๑๘ ดวงนั่นเอง ย่อมเป็นไปในอารมณ์ “อัญญาณจริยา” คือ การเป็นไปเพราะโมหะ หรือย่อมเป็นไปเพราะโมหะ หรือย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่ยังไม่รู้ หรือการเป็นไปของโมหะ (ในสองวิกัปนี้ได้แก่โมหะ) (ในวิกัปที่สองได้แก่อกุศลจิต ๑๒ ดวง) “ญาณจริยา” คือ ปัญญานั่นเองย่อมเป็นไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าญาณจริยา หรือย่อมเป็นไปเพราะปัญญา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าญาณจริยา หรือย่อมเป็นไปเพราะญาณ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าญาณจริยา หรือการเป็นไปของญาณ (ในวิกัปที่สองและสามได้แก่วิปัสสนาจิตและโลกุตตรจิต) (ในวิกัปที่หนึ่ง สี่ และห้า ได้แก่เจตสิกที่เป็นปัญญา) “ทัสสนัตถายะ” คือ เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การเห็นรูปารมณ์ “อาวัชชนกิริยาอัพยากตา” คือ การน้อมไปซึ่งกระแสจิตออกจากภวังคสันดานไปสู่รูปารมณ์ ชื่อว่า “อาวัชชนะ” (การน้อมไป) เพราะไม่มีผล หรือเพราะไม่มีกำลังที่จะให้ผล จึงเป็นเพียงการกระทำ ชื่อว่า “กิริยา” (กิริยาจิต) ไม่ถูกกล่าวว่าเป็นกุศลหรืออกุศล เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “อัพยากตา” (เป็นกลาง) “ทัสสนัฏโฐ” คือ สภาวธรรมที่ประกอบกันและสัตว์ทั้งหลายย่อมเห็นด้วยจักขุวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “ทัสสนะ” (การเห็น) หรือจักขุวิญญาณเองย่อมเห็น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “ทัสสนะ” หรือจักขุวิญญาณนั้นเป็นเพียงการเห็น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “ทัสสนะ” การเห็นนั่นเอง หรือกำลังแห่งการเห็นนั่นเองเป็นอรรถ ชื่อว่า “ทัสสนัฏโฐ” (อรรถแห่งการเห็น) “จักขุวิญญาณ” คือ จักขุวิญญาณที่เป็นกุศลวิบาก หรืออกุศลวิบาก “ทิฏฐัตตา” คือ เพราะไม่มีสัมปฏิจฉันนจิตในรูปารมณ์ที่จักขุวิญญาณยังไม่เห็น และเพราะรูปารมณ์ถูกเห็นด้วยจักขุวิญญาณแล้ว “อภินิโรปนาวิปากมโนธาตุ” คือ สัมปฏิจฉันนจิตที่เป็นวิบากของกุศลและอกุศลทั้งสอง ย่อมขึ้นสู่รูปารมณ์ที่จักขุวิญญาณเห็นแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “อภินิโรปนา” (การตัดสินอารมณ์) “อภินิโรปิตัตตา” คือ เพราะขึ้นสู่รูปารมณ์แล้ว “วิปากมโนวิญญาณธาตุ” คือ สันตีรณมโนวิญญาณธาตุ ๓ ดวง ซึ่งเป็นผลของกุศลและอกุศลทั้งสอง “เอสนโย” คือ วิธีนี้พึงทราบในโสตทวารเป็นต้นด้วย “สันตีรณานันตรัง” คือ แม้ว่าวุฏฐัพพนจิตที่เกิดขึ้นหลังจากสันตีรณจิตจะไม่ได้กล่าวไว้ในบาลี แต่ก็พึงได้เพราะอรรถกถาจารย์ได้กล่าวไว้ พึงถือเอาอย่างนี้ “วิชานนัตถายะ” คือ เพื่อประโยชน์แก่การรู้ธรรมารมณ์และรูปารมณ์เป็นต้น “อาวัชชนกิริยาอัพยากตา” คือ มโนทวาราวชนจิต “วิชานนัฏโฐ” คือ การรู้อารมณ์ที่เกิดขึ้นทันทีหลังจากมโนทวาราวชนจิตนั้นนั่นเองเป็นอรรถ ไม่มีธรรมอื่น ในญาณจริยาที่กล่าวไว้ข้างต้น เพราะอกุศลชวนะ วิปัสสนาชวนะ มรรคชวนะ และผลชวนะ ถูกกล่าวแยกกัน ชวนะที่เหลือ (กามวจรชวนะและมหัคคตชวนะที่เกิดจากทานเป็นต้น) พึงถือเอาในวิญญาณจริยาในที่นี้ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “วิญญาณจริยา คือ จิตที่ปราศจากกุศลกรรม” (ปฏิ. ม. ๑.๗๐) จึงพึงถือเอาเฉพาะหสิตุปปาทจิตชวนะเท่านั้น เพราะในทวารทั้ง ๖ มีการกล่าวถึงเฉพาะอเหตุกจิตเท่านั้น ดังนั้น อเหตุกจิต ๑๘ ดวง คือ อาวัชชนจิต ๒ ดวง ปัญจวิญญาณ ๒ ดวง สัมปฏิจฉันนจิต ๒ ดวง สันตีรณจิต ๓ ดวง และหสิตุปปาทจิต ๑ ดวง พึงทราบว่าเป็นวิญญาณจริยา

69. Idāni visayavijānanamattaṭṭhena viññāṇacariyāti dassetuṃ nīrāgā caratītiādimāha, viññāṇañhi rāgādisampayoge saddhādisampayoge ca avatthantaraṃ pāpuṇāti, tesu asati sakāvatthāyameva tiṭṭhati. Tasmā nīrāgādivacanena tesaṃ vuttaviññāṇānaṃ viññāṇakiccamattaṃ dasseti. Natthi etissā rāgoti nīrāgā. Nirāgāti rassaṃ katvāpi paṭhanti[Pg.266]. So pana rajjanavasena rāgo. Itaresu dussanavasena doso. Muyhanavasena moho. Maññanavasena māno. Viparītadassanavasena diṭṭhi. Uddhatabhāvo, avūpasantabhāvo vā uddhaccaṃ. Vicikicchā vuttatthā. Anusentīti anusayā. ‘‘Niranusayā’’ti vattabbe nānusayāti vuttaṃ, soyevattho. Pariyuṭṭhānappattānamevettha abhāvo veditabbo. Na hi viññāṇacariyā pahīnānusayānaṃyeva vuttā. Yā ca nīrāgādināmā, sā rāgādīhi vippayuttāva nāma hotīti pariyāyantaradassanatthaṃ rāgavippayuttātiādimāha. Puna aññehi ca vippayuttataṃ dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha. Kusalāniyeva rāgādivajjābhāvā anavajjāni. Parisuddhabhāvakarehi hiriottappehi yuttattā sukkāni. Pavattisukhattā sukho udayo uppatti etesanti sukhudrayāni, sukhavipākattā vā sukho udayo vaḍḍhi etesanti sukhudrayāni. Vuttavipakkhena akusalāni yojetabbāni. Viññāte caratīti viññāṇena viññāyamānaṃ ārammaṇaṃ viññātaṃ nāma, tasmiṃ viññāte ārammaṇe. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya viññāṇayogato viññātaṃ viññāṇaṃ nāma hoti, tasmiṃ viññāṇe caratīti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti. Viññāṇassa evarūpā cariyā hotīti vuttappakārassa viññāṇassa vuttappakārā cariyā hotīti attho. ‘‘Viññāṇassa cariyā’’ti ca vohāravasena vuccati, viññāṇato pana visuṃ cariyā natthi. Pakatiparisuddhamidaṃ cittaṃ nikkilesaṭṭhenāti idaṃ vuttappakāraṃ cittaṃ rāgādikilesābhāvena pakatiyā eva parisuddhaṃ. Tasmā vijānanamattameva cariyāti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti. Niklesaṭṭhenātipi pāṭho.

๖๙. บัดนี้ เพื่อแสดงว่า “วิญญาณจริยา” คือ อรรถแห่งการรู้อารมณ์เท่านั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “นีราคา จรติ” (ย่อมเป็นไปโดยปราศจากราคะ) แท้จริงแล้ว วิญญาณย่อมถึงภาวะอื่นเมื่อประกอบด้วยราคะเป็นต้น หรือเมื่อประกอบด้วยศรัทธาเป็นต้น แต่เมื่อสิ่งเหล่านั้นไม่มี วิญญาณย่อมตั้งอยู่ในภาวะของตนเองเท่านั้น (คือวิญญาณจริยา) เพราะเหตุนั้น ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “นีราคา” จึงแสดงเพียงกิจของวิญญาณของอเหตุกจิต ๑๘ ดวงที่กล่าวมาแล้ว “นีราคา” คือ วิญญาณจริยานี้ไม่มีราคะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านีราคา บางอาจารย์ก็อ่านว่า “นิราคา” โดยทำเสียงสั้น ราคะนั้น คือ ราคะที่รวมอยู่ในบทว่า “นีราคา” ชื่อว่า “ราคะ” โดยอาการแห่งความกำหนัดยินดี ในธรรมอื่นจากราคะนั้น “โทสะ” ชื่อว่า “โทสะ” โดยอาการแห่งการประทุษร้าย “โมหะ” ชื่อว่า “โมหะ” โดยอาการแห่งความหลง “มานะ” ชื่อว่า “มานะ” โดยอาการแห่งการสำคัญตนว่าเหนือกว่า “ทิฏฐิ” ชื่อว่า “ทิฏฐิ” โดยอาการแห่งการเห็นผิด “อุทธัจจะ” คือ ภาวะแห่งความฟุ้งซ่าน หรือภาวะแห่งจิตที่ไม่สงบ “วิจิกิจฉา” มีอรรถที่กล่าวมาแล้ว “อนุสัย” คือ กิเลสที่นอนเนื่อง ย่อมเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “อนุสัย” แม้จะพึงกล่าวว่า “นิรนุสยา” (ไม่มีอนุสัย) แต่ก็กล่าวว่า “นานุสยา” (ไม่ใช่อนุสัย) อรรถก็คืออย่างเดียวกันนั้นเอง ในวิญญาณจริยานี้ พึงทราบว่าไม่มีอนุสัยที่ถึงภาวะแห่งการเกิดขึ้น (คืออนุสัยที่ยังไม่ถูกกำจัด แต่ยังไม่ปรากฏขึ้น) แท้จริงแล้ว วิญญาณจริยาไม่ได้กล่าวไว้เฉพาะสำหรับพระอรหันต์ผู้ละอนุสัยได้แล้วเท่านั้น และวิญญาณจริยาใดมีชื่อว่า “นีราคา” เป็นต้น วิญญาณจริยานั้นย่อมปราศจากราคะเป็นต้น เพื่อแสดงนัยยะอื่น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ราควิปปยุตตา” (ปราศจากราคะ) อีกครั้ง เพื่อแสดงภาวะที่ปราศจากธรรมอื่น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “กุสเลหิ กัมเมหิ” (ด้วยกุศลกรรม) กุศลกรรมทั้งหลายนั่นเองเป็น “อนวัชชะ” (ไม่มีโทษ) เพราะไม่มีภาวะแห่งราคะเป็นต้น เป็น “สุกกะ” (ขาวสะอาด) เพราะประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะ ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดภาวะที่บริสุทธิ์ เป็น “สุขุททระยะ” (มีสุขเป็นแดนเกิด) เพราะการเป็นไปของกุศลกรรมเหล่านั้นเป็นสุข หรือเพราะกุศลกรรมเหล่านั้นมีผลเป็นสุข หรือเพราะกุศลกรรมเหล่านั้นมีสุขเป็นความเจริญ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สุขุททระยะ” (พึงดูในสัททนีติสุตตมาลาว่า “ท” อักษรเปลี่ยนเป็น “ทร” “โท ทัสสะ อินทริยัง ทุททรา ทุททา วา ทัทเท วา”) ในทางตรงกันข้าม อกุศลกรรมพึงประกอบด้วยบทว่า “สาวชชะ” (มีโทษ) “กัณหะ” (ดำ) “ทุกขุททระยะ” (มีทุกข์เป็นแดนเกิด) “วิญญาเต จรติ” คือ อารมณ์ที่ถูกรู้ด้วยวิญญาณ ชื่อว่า “วิญญาตะ” (อารมณ์ที่ถูกรู้) ในอารมณ์ที่ถูกรู้นั้น มีความหมายว่าอย่างไร? เหมือนผ้าสีครามที่ชื่อว่า “นีลวัตถะ” (ผ้าสีคราม) เพราะประกอบด้วยสีคราม ฉันใด อารมณ์ที่ถูกรู้ก็ชื่อว่า “วิญญาณ” เพราะประกอบด้วยวิญญาณที่รับรู้อารมณ์ ฉันนั้น วิญญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่ถูกรู้นั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “วิญญาณจริยา” นี้คือความหมาย “วิญญาณัสสะ เอวรูปา จริยา โหตีติ” คือ อรรถว่า จริยาที่มีประเภทดังกล่าวมาแล้ว ย่อมมีแก่วิญญาณที่มีประเภทดังกล่าวมาแล้ว (คืออเหตุกจิต ๑๘ ดวง) และ “วิญญาณัสสะ จริยา” ก็ถูกกล่าวโดยโวหาร หรือโดยอุปจาร (การเรียกสิ่งที่ไม่ต่างกันว่าต่างกัน) แต่แท้จริงแล้ว ไม่มีธรรมที่ชื่อว่า “จริยา” แยกต่างหากจากอเหตุกจิต ๑๘ ดวง “ปะกะติปะริสุทธะมิทัง จิตตัง นิกกิเลสัฏเฐนาติ” คือ จิตที่มีประเภทดังกล่าวมาแล้วนี้ (อเหตุกจิต ๑๘ ดวง) ย่อมบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ เพราะไม่มีกิเลสมีราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น การรู้เท่านั้นเป็นจริยา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “วิญญาณจริยา” นี้คือความหมาย มีบทอ่านว่า “นิกกิเลสัฏเฐนาติ” ด้วย

Aññāṇacariyāya manāpiyesūti manasi appenti pasīdanti, manaṃ vā appāyanti vaḍḍhentīti manāpāni, manāpāniyeva manāpiyāni. Tesu manāpiyesu. Tāni pana iṭṭhāni vā hontu aniṭṭhāni vā, gahaṇavasena manāpiyāni. Na hi iṭṭhasmiṃyeva rāgo aniṭṭhasmiṃyeva doso uppajjati. Rāgassa javanatthāyāti santativasena rāgassa javanatthāya pavattā. Āvajjanakiriyābyākatāti cakkhudvāre ayoniso manasikārabhūtā āvajjanakiriyābyākatā manodhātu. Rāgassa javanāti yebhuyyena sattakkhattuṃ [Pg.267] rāgassa pavatti, punappunaṃ pavatto rāgoyeva. Aññāṇacariyāti aññāṇena rāgassa sambhavato aññāṇena rāgassa cariyāti vuttaṃ hoti. Sesesupi eseva nayo. Tadubhayena asamapekkhanasmiṃ vatthusminti rāgadosavasena samapekkhanavirahite rūpārammaṇasaṅkhāte vatthusmiṃ. Mohassa javanatthāyāti vicikicchāuddhaccavasena mohassa javanatthāya. Aññāṇacariyāti aññāṇasseva cariyā, na aññassa. Vinibandhassātiādīni mānādīnaṃ sabhāvavacanāni. Tattha vinibandhassāti unnativasena vinibandhitvā ṭhitassa. Parāmaṭṭhāyāti rūpassa aniccabhāvādiṃ atikkamitvā parato niccabhāvādiṃ āmaṭṭhāya gahitāya. Vikkhepagatassāti rūpārammaṇe vikkhittabhāvaṃ gatassa. Aniṭṭhaṅgatāyāti asanniṭṭhānabhāvaṃ gatāya. Thāmagatassāti balappattassa. Dhammesūti rūpādīsu vā dhammārammaṇabhūtesu vā dhammesu.

ในอัญญาณจริยะ คำว่า มนาปิเยสุ คือ ในอารมณ์ที่น่าพอใจ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าถึง ย่อมเลื่อมใสในใจ หรือย่อมให้ใจเจริญ ย่อมเพิ่มพูนใจ อนึ่ง คำว่า มนาปิยะ นั่นเอง คือ ปิยรูป สาตรรูป ที่น่าพอใจเหล่านั้น อารมณ์ที่น่าพอใจเหล่านั้น จะเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาก็ตาม ย่อมเป็นอารมณ์ที่น่าพอใจโดยอำนาจแห่งการยึดถือ จริงอยู่ ราคะย่อมไม่เกิดในอารมณ์ที่น่าปรารถนาเท่านั้น โทสะย่อมไม่เกิดในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาเท่านั้น คำว่า เพื่อการแล่นไปแห่งราคะ คือ การแล่นไปแห่งราคะที่ดำเนินไปโดยกระแส คำว่า อาวัชชนกิริยาอัพยากฤต คือ มโนธาตุที่เป็นปัญจทวาราวชน ซึ่งเป็นอโยนิโสมนสิการในทวารตา หรือเกิดเพราะอโยนิโสมนสิการ คำว่า การแล่นไปแห่งราคะ คือ การเกิดขึ้นแห่งราคะโดยมากเจ็ดครั้ง หรือราคะที่เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า คำว่า อัญญาณจริยะ คือ การเป็นไปแห่งราคะเพราะโมหะ หรือการเป็นไปแห่งราคะด้วยโมหะ ดังนี้ ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้ คำว่า ในวัตถุที่ไม่มีการพิจารณาทั้งสองอย่างนั้น คือ ในวัตถุที่ชื่อว่ารูปารมณ์ ซึ่งปราศจากการพิจารณาด้วยความกำหนัดและการพิจารณาด้วยความโกรธโดยอำนาจแห่งราคะและโทสะ คำว่า เพื่อการแล่นไปแห่งโมหะ คือ เพื่อการแล่นไปแห่งโมหะโดยอำนาจแห่งวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ คำว่า อัญญาณจริยะ คือ การเป็นไปแห่งโมหะนั่นเอง ไม่ใช่การเป็นไปแห่งธรรมอื่น คำว่า วินิพันธัสสะ เป็นต้น เป็นศัพท์ที่แสดงสภาวะของมานะเป็นต้น ในบทว่า วินิพันธัสสะ นั้น คือ ของมานะที่ตั้งอยู่โดยผูกพันด้วยอำนาจแห่งความฟูขึ้น คำว่า ปรามาฏฐาย คือ ของทิฏฐิที่ยึดมั่น ที่ตรึกผิดโดยก้าวล่วงความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นของรูปไปสู่ความเป็นของเที่ยงเป็นต้น คำว่า วิกเขปคตัสสะ คือ ของอุทธัจจะที่ถึงความเป็นผู้ฟุ้งซ่านในรูปารมณ์ คำว่า อนิฏฐังคตาย คือ ของวิจิกิจฉาที่ถึงความเป็นผู้ไม่สามารถตัดสินได้ คำว่า ถามคตัสสะ คือ ของอนุสัยที่ถึงกำลัง คำว่า ธัมเมสุ คือ ในรูปเป็นต้น หรือในธรรมที่เป็นธัมมารมณ์

70. Yasmā rāgādayo aññāṇena honti, tasmā rāgādisampayogena aññāṇaṃ visesento sarāgā caratītiādimāha. Tattha sarāgā caratīti mohamānadiṭṭhimānānusayadiṭṭhānusayaavijjānusayajavanavasena cariyā veditabbā. Sadosā caratīti mohaavijjānusayajavanavasena. Samohā caratīti rāgadosamānadiṭṭhiuddhaccavicikicchānusayajavanavasena. Samānā caratīti rāgamohakāmarāgabhavarāgāvijjānusayajavanavasena. Sadiṭṭhi caratīti rāgamohakāmarāgāvijjānusayajavanavasena. Sauddhaccā carati savicikicchā caratīti mohaavijjānusayajavanavasena. Sānusayā caratīti etthāpi vuttanayeneva ekekaṃ anusayaṃ mūlaṃ katvā tasmiṃ citte labbhamānakasesānusayavasena sānusayatā yojetabbā. Rāgasampayuttātiādi sarāgādivevacanameva. Sā eva hi cariyā sampayogavasena saha rāgādīhi vattatīti sarāgādiādīni nāmāni labhati. Rāgādīhi samaṃ ekuppādekanirodhekavatthekārammaṇādīhi pakārehi yuttāti rāgasampayuttānītiādīni nāmāni labhati. Sāyeva ca yasmā kusalādīhi kammehi vippayuttā, akusalādīhi kammehi sampayuttā, tasmāpi aññāṇacariyāti dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha. Tattha aññāteti mohassa aññāṇalakkhaṇattā yathāsabhāvena aññāte ārammaṇe. Sesaṃ vuttatthameva.

๗๐. เพราะเหตุที่ราคะเป็นต้นย่อมเกิดเพราะโมหะ เพราะเหตุนั้น พระเถระเมื่อประสงค์จะทำให้โมหะวิเศษด้วยการประกอบด้วยราคะเป็นต้น จึงกล่าวบทว่า สราคาจริยะ เป็นต้น ในบทว่า สราคะ เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า สราคาจริยะ คือ การเป็นไปโดยอำนาจแห่งชวนะที่เป็นโมหะ มานะ ทิฏฐิมานานุสัย ทิฏฐานุสัย อวิชชานุสัย สโทสาจริยะ คือ การเป็นไปโดยอำนาจแห่งชวนะที่เป็นโมหะ อวิชชานุสัย สโมหาจริยะ คือ การเป็นไปโดยอำนาจแห่งชวนะที่เป็นราคะ โทสะ มานะ ทิฏฐิ อุทธัจจะ วิจิกิจฉา อนุสัย สมานาจริยะ คือ การเป็นไปโดยอำนาจแห่งชวนะที่เป็นราคะ โมหะ กามราคะ ภวราคะ อวิชชานุสัย สทิฏฐิจริยะ คือ การเป็นไปโดยอำนาจแห่งชวนะที่เป็นราคะ โมหะ กามราคะ อวิชชานุสัย สอุทธัจจาจริยะ สวิจิกิจฉาจริยะ คือ การเป็นไปโดยอำนาจแห่งชวนะที่เป็นโมหะ อวิชชานุสัย ในบทว่า สานุสยาจริยะ นี้ก็พึงประกอบความเป็นผู้มีอนุสัยพร้อมด้วยอนุสัยที่เหลือที่พึงได้ในจิตนั้น โดยกระทำอนุสัยแต่ละอย่างเป็นมูลด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ศัพท์ทั้งหลายมีคำว่า ราคสัมปยุตต์ เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทว่า สราคะ เป็นต้นนั่นเอง จริงอยู่ อัญญาณจริยะนั้นนั่นเองย่อมเป็นไปพร้อมกับราคะเป็นต้นโดยอำนาจแห่งสัมปยุตตธรรม เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อทั้งหลายมีคำว่า สราคะ เป็นต้น และเพราะเหตุที่อัญญาณจริยะนั้นนั่นเองประกอบด้วยราคะเป็นต้นโดยอาการมีเอกุปบาท เอกนิโรธ เอกวัตถุ เอการมณ์ เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อทั้งหลายมีคำว่า ราคสัมปยุตต์ เป็นต้น อนึ่ง เพราะเหตุที่อัญญาณจริยะนั้นนั่นเองไม่ประกอบด้วยกรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น แต่ประกอบด้วยกรรมทั้งหลายมีอกุศลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า อัญญาณจริยะ จึงกล่าวบทว่า กุสเลหิ กัมเมหิ เป็นต้น ในบทว่า อัญญาเต นั้น คือ ในอารมณ์ที่ไม่รู้โดยสภาวะที่แท้จริง เพราะโมหะมีลักษณะคือความไม่รู้ ส่วนที่เหลือก็มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเอง

71. Ñāṇacariyāyaṃ [Pg.268] yasmā vivaṭṭanānupassanādīnaṃ anantarapaccayabhūtā āvajjanakiriyābyākatā natthi, tasmā tesaṃ atthāya āvajjanakiriyābyākataṃ avatvā vivaṭṭanānupassanādayova vuttā. Anulomañāṇatthāya eva hi āvajjanā hoti, tato vivaṭṭanānupassanāmaggaphalāni. Phalasamāpattīti cettha maggānantarajā vā hotu kālantarajā vā, ubhopi adhippetā. Nīrāgā caratītiādīsu rāgādīnaṃ paṭipakkhavasena nīrāgāditā veditabbā, viññāṇacariyāyaṃ rāgādīnaṃ abhāvamattaṭṭhena. Ñāteti yathāsabhāvato ñāte. Aññā viññāṇacariyātiādīhi tissannaṃ cariyānaṃ aññamaññamasammissataṃ dasseti. Viññāṇakiccamattavasena hi ahetukacittuppādā viññāṇacariyā, aññāṇakiccavataṃ dvādasannaṃ akusalacittuppādānaṃ vaseneva aññāṇacariyā, visesena ñāṇakiccakārīnaṃ vipassanāmaggaphalānaṃ vasena ñāṇacariyā. Evamimā aññamaññamasammissā ca, vipassanaṃ ṭhapetvā sahetukakāmāvacarakiriyākusalā ca, sahetukakāmāvacaravipākā ca, rūpāvacarārūpāvacarakusalābyākatā ca tīhi cariyāhi vinimuttāti veditabbā. Nibbānārammaṇāya vivaṭṭanānupassanāya ñāṇacariyāya niddiṭṭhattā nibbānamaggaphalapaccavekkhaṇabhūtāni sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇañāṇāni ñāṇacariyāya saṅgahitānīti veditabbāni. Tānipi hi visesena ñāṇakiccakarānevāti.

๗๑. ในญาณจริยะ เพราะเหตุที่มโนทวาราวชนที่เป็นกิริยาอัพยากฤต ซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของวิวัฏฏนานุปัสสนาเป็นต้น ไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวอาวัชชนกิริยาอัพยากฤตเพื่อประโยชน์แก่ธรรมเหล่านั้น แต่กล่าวเฉพาะวิวัฏฏนานุปัสสนาเป็นต้นเท่านั้น จริงอยู่ อาวัชชนะย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่อนุโลมญาณเท่านั้น จากนั้น วิวัฏฏนานุปัสสนา มรรค ผล ย่อมเป็นไป ในคำว่า ผลสมาบัติ นี้ จะเป็นผลที่เกิดต่อจากมรรคโดยไม่เว้นระยะ หรือจะเป็นผลที่เกิดในกาลอื่นก็ได้ ทั้งสองอย่างนี้เป็นที่ประสงค์ ในบทว่า นีราคาจริยะ เป็นต้น พึงทราบความเป็นผู้ปราศจากราคะเป็นต้นโดยอำนาจแห่งปฏิปักษ์ของราคะเป็นต้น ในวิญญาณจริยะ พึงทราบความเป็นผู้ปราศจากราคะเป็นต้นโดยอรรถว่าเพียงไม่มีราคะเป็นต้น คำว่า ญาเต คือ ในอารมณ์ที่รู้โดยสภาวะที่แท้จริง ด้วยคำว่า อัญญา วิญญาณจริยะ เป็นต้น ย่อมแสดงความไม่ปะปนกันของจริยะทั้งสามนั้น จริงอยู่ อเหตุกจิตตุปบาททั้งหลายเป็นวิญญาณจริยะโดยอำนาจแห่งกิจของวิญญาณเท่านั้น อกุศลจิตตุปบาทสิบสองดวงที่มีกิจของโมหะเป็นอัญญาณจริยะโดยอำนาจแห่งกิจของโมหะเท่านั้น ญาณจริยะเป็นไปโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา มรรค ผล ที่ทำกิจของญาณโดยเฉพาะ จริยะทั้งสามนี้ย่อมไม่ปะปนกันและกัน พึงทราบว่า เว้นวิปัสสนาแล้ว กิริยากุศลที่เป็นสเหตุกกามวจร วิบากที่เป็นสเหตุกกามวจร กุศลอัพยากฤตที่เป็นรูปาวจร อรูปาวจร ย่อมพ้นจากจริยะทั้งสามนี้ เพราะวิวัฏฏนานุปัสสนาที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ถูกแสดงไว้ในญาณจริยะ พึงทราบว่า ปัจจเวกขณญาณของพระเสกขะและอเสกขะ ซึ่งเป็นญาณที่พิจารณานิพพาน มรรค ผล ถูกสงเคราะห์เข้าในญาณจริยะ จริงอยู่ ปัจจเวกขณญาณเหล่านั้นก็เป็นญาณที่ทำกิจของญาณโดยเฉพาะนั่นเอง

Cariyānānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

จริยานานัตตญาณนิเทศวรรณนา จบแล้ว

18. Bhūminānattañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๘. ภูมินานัตตญาณนิเทศวรรณนา

72. Bhūminānattañāṇaniddese bhūmiyoti bhāgā paricchedā vā. Kāmāvacarāti ettha duvidho kāmo kilesakāmo vatthukāmo ca. Kilesakāmo chandarāgo, vatthukāmo tebhūmakavaṭṭaṃ. Kilesakāmo kāmetīti kāmo, vatthukāmo kāmīyatīti kāmo. So duvidho kāmo pavattivasena yasmiṃ padese avacarati, so padeso kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro. So pana padeso catunnaṃ apāyānaṃ, manussalokassa, channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho[Pg.269]. Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ‘‘sasatthāvacaro’’ti vuccati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘‘kāmāvacaro’’tveva vuccati. Svāyaṃ yathā rūpabhavo rūpaṃ, evaṃ uttarapadalopaṃ katvā ‘‘kāmo’’tveva vuccati. Tappaṭibaddho ekeko dhammo imasmiṃ ekādasavidhapadesasaṅkhāte kāme avacaratīti kāmāvacaro. Kiñcāpi hi ettha keci dhammā rūpārūpabhavesupi avacaranti, yathā pana saṅgāme avacaraṇato ‘‘saṅgāmāvacaro’’ti laddhanāmo nāgo nagare carantopi ‘‘saṅgāmāvacaro’’tveva vuccati, thalajalacarā ca pāṇino athale ajale ca ṭhitāpi ‘‘thalacarā jalacarā’’tveva vuccanti, evaṃ te aññattha avacarantāpi kāmāvacarāyevāti veditabbā. Ārammaṇakaraṇavasena vā etesu vuttappakāresu dhammesu kāmo avacaratīti kāmāvacarā. Kāmañcesa rūpārūpāvacaradhammesupi avacarati, yathā pana ‘‘vadatīti vaccho, mahiyaṃ setīti mahiṃso’’ti vutte na yattakā vadanti, mahiyaṃ vā senti, sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ettha sabbe te dhamme ekarāsiṃ katvā vuttabhūmisaddamapekkhitvā kāmāvacarāti itthiliṅgavacanaṃ kataṃ. Rūpāvacarātiādīsu rūpabhavo rūpaṃ, tasmiṃ rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Arūpabhavo arūpaṃ, tasmiṃ arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā, tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā.

๗๒. ในนิเทศว่าด้วยญาณอันกำหนดรู้ความต่างกันแห่งภูมิ บทว่า ภูมิโย (ภูมิทั้งหลาย) คือ ส่วนทั้งหลาย หรือ เขตแดนทั้งหลาย. ในบทว่า กามาวจร ดังนี้ กามมีสองอย่าง คือ กิเลสกาม และวัตถุกาม. กิเลสกาม คือ ฉันทราคะ (ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ), วัตถุกาม คือ วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิสาม. กิเลสกามย่อมใคร่ (กาม) เหตุนั้นจึงชื่อว่า กาม, วัตถุกามอันกิเลสกามย่อมใคร่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กาม. กามสองอย่างนั้น ย่อมเที่ยวไปในประเทศใดโดยความเป็นไป, ประเทศนั้นชื่อว่า กามาวจร เพราะกามย่อมเที่ยวไปในประเทศนี้. ก็ประเทศนั้นมี ๑๑ อย่าง โดยส่วนแห่งอบายภูมิ ๔, มนุสสโลก, และเทวโลก ๖. เหมือนอย่างว่า ในประเทศใด นายพรานผู้มีอาวุธย่อมเที่ยวไป, แม้สัตว์สองเท้าสี่เท้าเหล่าอื่นย่อมเที่ยวไปอยู่ ก็จริง แต่ประเทศนั้นชื่อว่า “สสัตถาวจร” เพราะเป็นที่หมายของนายพรานเหล่านั้น ฉันใด, แม้รูปาวจรจิตเป็นต้นเหล่าอื่นย่อมเที่ยวไปในภูมิ ๑๑ นั้นอยู่ ก็จริง แต่ประเทศนี้ชื่อว่า “กามาวจร” เท่านั้น เพราะเป็นที่หมายของกามาวจรจิตเหล่านั้น ฉันนั้น. กามาวจรภูมินั้น เหมือนอย่างว่า รูปภพชื่อว่า รูป ฉันใด แม้กามาวจรภูมินี้ก็ตัดบทหลัง (อวจร) เสียแล้ว ชื่อว่า “กาม” เท่านั้น ฉันนั้น. ธรรมแต่ละอย่างที่เกี่ยวข้องกับกามนั้น ย่อมเที่ยวไปในกามอันนับว่าเป็นประเทศ ๑๑ อย่างนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กามาวจร. ถึงแม้ธรรมบางอย่างในกามาวจรนี้ ย่อมเที่ยวไปในรูปภพและอรูปภพด้วย ก็จริง, เหมือนอย่างว่า ช้างสารที่ได้ชื่อว่า “สังคามาวจร” เพราะเที่ยวไปในสงคราม แม้เที่ยวไปในเมือง ก็ยังชื่อว่า “สังคามาวจร” เท่านั้น, และสัตว์ที่เที่ยวไปในบกและในน้ำ แม้ตั้งอยู่ในที่ไม่ใช่บกและไม่ใช่น้ำ ก็ยังชื่อว่า “ถลจร” (สัตว์บก) “ชลจร” (สัตว์น้ำ) เท่านั้น ฉันใด, ธรรมเหล่านั้นแม้เที่ยวไปในที่อื่น ก็พึงทราบว่าชื่อว่า “กามาวจร” เท่านั้น ฉันนั้น. หรือว่า กามย่อมเที่ยวไปในธรรมทั้งหลายมีประการที่กล่าวแล้วเหล่านี้ โดยความเป็นอารมณ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กามาวจร. ถึงแม้กิเลสกามนั้นย่อมเที่ยวไปในรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมด้วย ก็จริง, เหมือนอย่างว่า เมื่อกล่าวว่า “ย่อมพูด เหตุนั้นจึงชื่อว่า วัจฉะ (ลูกโค), ย่อมนอนบนแผ่นดิน เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหิงสะ (กระบือ)” สัตว์ทั้งหลายที่พูด หรือนอนบนแผ่นดินทั้งหมดนั้น ชื่อนั้นย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น, พึงทราบอุปมานี้ให้สมบูรณ์อย่างนี้. ในบทว่า กามาวจรภูมินี้ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดถูกรวมเป็นกองเดียวกัน และคำว่า “กามาวจรา” นี้ถูกทำให้เป็นอิตถีลิงค์และพจน์ โดยอาศัยคำว่า “ภูมิ” ที่จะกล่าวต่อไป. ในบทว่า รูปาวจรเป็นต้น รูปภพชื่อว่า รูป ธรรมทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในรูปภพนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า รูปาวจร. อรูปภพชื่อว่า อรูป ธรรมทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในอรูปภพนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อรูปาวจร. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในวัฏฏะอันเป็นไปในภูมิสาม ชื่อว่า ปริยาปันนะ (สงเคราะห์เข้า), ธรรมทั้งหลายที่ไม่สงเคราะห์เข้าในวัฏฏะอันเป็นไปในภูมิสาม ชื่อว่า อปริยาปันนะ (ไม่สงเคราะห์เข้า).

Kāmāvacarādibhūminiddesesu heṭṭhatoti heṭṭhābhāgena. Avīcinirayanti jālānaṃ vā sattānaṃ vā vedanānaṃ vā vīci antaraṃ chiddaṃ ettha natthīti avīci. Sukhasaṅkhāto ayo ettha natthīti nirayo, niratiatthenapi nirayo. Pariyantaṃ karitvāti taṃ avīcisaṅkhātaṃ nirayaṃ antaṃ katvā. Uparitoti uparibhāgena. Paranimmitavasavattī deveti paranimmitesu kāmesu vasaṃ vattanato evaṃladdhavohāre deve. Anto karitvāti anto pakkhipitvā. Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ okāse. Yanti ca liṅgavacanavipallāso kato. Etthāvacarāti iminā yasmā tasmiṃ antare aññepi caranti kadāci katthaci sambhavato, tasmā tesaṃ asaṅgaṇhanatthaṃ avacarāti vuttaṃ. Tena ye ekasmiṃ antare ogāḷhā hutvā caranti, sabbattha sadā [Pg.270] ca sambhavato, adhobhāge ca caranti avīcinirayassa heṭṭhā bhūtūpādāya pavattibhāvena, tesaṃ saṅgaho kato hoti. Te hi ogāḷhā caranti, adhobhāge ca carantīti avacarā. Ettha pariyāpannāti iminā pana yasmā ete etthāvacarā aññatthāpi avacaranti, na pana tattha pariyāpannā honti, tasmā tesaṃ aññatthāpi avacarantānaṃ pariggaho kato hoti.

ในนิเทศว่าด้วยภูมิมีกามาวจรเป็นต้น บทว่า เหฏฐโต (เบื้องล่าง) คือ โดยส่วนเบื้องล่าง. บทว่า อวีจินิรยะ (อเวจีนรก) คือ ในอเวจีนรกนี้ ไม่มีช่องว่างระหว่างเปลวไฟ หรือระหว่างสัตว์ หรือระหว่างเวทนา เหตุนั้นจึงชื่อว่า อเวจี. ในนรกนี้ ไม่มีสุขที่นับว่าเป็นความสุข เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิรยะ (นรก), และชื่อว่า นิรยะ ด้วยอรรถว่าปราศจากความยินดี. บทว่า ปริยันตัง กริตวา (กระทำที่สุด) คือ กระทำนรกนั้นอันนับว่าอเวจีให้เป็นที่สุด. บทว่า อุปริโต (เบื้องบน) คือ โดยส่วนเบื้องบน. บทว่า ปรนิมมิตวสวัตตีเทวะ (เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี) คือ เทวดาที่ได้ชื่ออย่างนี้ เพราะยังอำนาจให้เป็นไปในกามที่ผู้อื่นเนรมิตให้. บทว่า อันโต กริตวา (กระทำภายใน) คือ บรรจุเข้าไว้ภายใน. บทว่า ยัง เอตสฺมิง อันตเร (ซึ่งในระหว่างนี้) คือ ธรรมเหล่าใดมีอยู่ในโอกาสนี้. และคำว่า “ยัง” นี้ ถูกทำให้วิปลาสไปในลิงค์และพจน์. ด้วยบทว่า “เอตถาวจร” นี้ เพราะเหตุว่า ธรรมเหล่าอื่นย่อมเป็นไปในระหว่างนั้นบางครั้งบางคราวได้ด้วย เหตุนั้น เพื่อไม่ให้สงเคราะห์ธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “อวจร”. ด้วยบทว่า “อวจร” นั้น ธรรมทั้งหลายที่หยั่งลงแล้วเป็นไปในระหว่างนั้น ย่อมเป็นไปในกามาวจรภูมิทั้งหมด และย่อมเป็นไปในส่วนเบื้องล่างอเวจีนรกด้วย โดยความเป็นไปแห่งรูปภูตและรูปอุปาทายะ การสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นจึงสำเร็จ. ธรรมเหล่านั้นย่อมหยั่งลงแล้วเป็นไป และย่อมเป็นไปในส่วนเบื้องล่างด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวจร. ก็ด้วยบทว่า “ปริยาปันนะ” นี้ เพราะเหตุว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นกามาวจรเหล่านี้ ย่อมเป็นไปในภูมิอื่นด้วย ก็จริง แต่ธรรมเหล่านั้นไม่สงเคราะห์เข้าในภูมิเหล่านั้น เหตุนั้น การกำหนดธรรมเหล่านั้นที่ย่อมเป็นไปในภูมิอื่นด้วย จึงสำเร็จ.

Idāni te ettha pariyāpanne dhamme rāsisuññatāpaccayabhāvato ceva sabhāvato ca dassento khandhadhātuāyatanātiādimāha. Brahmalokanti paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmaṭṭhānaṃ. Akaniṭṭheti uttamaṭṭhena na kaniṭṭhe. Samāpannassāti samāpattiṃ samāpannassa. Etena kusalajjhānaṃ vuttaṃ. Upapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa. Etena vipākajjhānaṃ vuttaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārissāti diṭṭheva dhamme paccakkhe attabhāve sukho vihāro diṭṭhadhammasukhavihāro, so assa atthīti diṭṭhadhammasukhavihārī, arahā. Tassa diṭṭhadhammasukhavihārissa. Etena kiriyajjhānaṃ vuttaṃ. Cetasikāti cetasi bhavā cetasikā, cittasampayuttāti attho. Ākāsānañcāyatanūpageti ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ bhavaṃ upagate. Dutiyapadepi eseva nayo. Maggāti cattāro ariyamaggā. Maggaphalānīti cattāri ariyamaggaphalāni. Asaṅkhatā ca dhātūti paccayehi akatā nibbānadhātu.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเหล่านั้นที่สงเคราะห์เข้าในกามาวจรภูมินี้ โดยความเป็นกอง (ขันธ์) โดยความเป็นของว่าง (ธาตุ) โดยความเป็นปัจจัย (อายตนะ) และโดยความเป็นสภาวะ จึงตรัสคำว่า ขันธ์ ธาตุ อายตนะ เป็นต้น. บทว่า พรหมโลก คือ สถานที่อยู่ของพรหมอันนับว่าเป็นปฐมฌานภูมิ. บทว่า อกนิฏฐะ (ไม่เล็ก) คือ ไม่เล็กด้วยอรรถว่าประเสริฐ. บทว่า สมาปันนัสสะ (ของผู้เข้าถึงแล้ว) คือ ของบุคคลผู้เข้าถึงสมาบัติ. ด้วยบทนี้ กล่าวถึงกุศลฌาน. บทว่า อุปปันนัสสะ (ของผู้บังเกิดแล้ว) คือ ของบุคคลผู้บังเกิดในพรหมโลกโดยวิบาก. ด้วยบทนี้ กล่าวถึงวิปากฌาน. บทว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหาริสสะ (ของผู้มีปกติอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน) คือ การอยู่เป็นสุขในอัตภาพอันเป็นปัจจุบันธรรมที่เห็นประจักษ์ ชื่อว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหาร. การอยู่เป็นสุขนั้นมีแก่พระอรหันต์นั้น เหตุนั้นพระอรหันต์จึงชื่อว่า ทิฏฐธัมมสุขวิหารี. ของพระอรหันต์ผู้มีปกติอยู่เป็นสุขในปัจจุบันนั้น. ด้วยบทนี้ กล่าวถึงกิริยาฌาน. บทว่า เจตสิกา (เจตสิก) คือ ธรรมที่เกิดในจิต ชื่อว่า เจตสิก อรรถว่า ธรรมที่ประกอบกับจิต. บทว่า อากาสานัญจายตนูปคะ (ผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพ) คือ พรหมที่เข้าถึงภพอันนับว่าอากาสานัญจายตนะ. ในบทที่สอง (เนวสัญญานาสัญญายตนูปคะ) ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า มัคคะ (มรรค) คือ อริยมรรค ๔. บทว่า มรรคผลานิ (มรรคและผล) คือ ผลแห่งอริยมรรค ๔. บทว่า อสังขตา จ ธาตุ (และอสังขตธาตุ) คือ นิพพานธาตุที่ปัจจัยทั้งหลายไม่ได้ปรุงแต่ง.

Aparāpi catasso bhūmiyoti ekekacatukkavasena veditabbā. Cattāro satipaṭṭhānāti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ, sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇavasena bahukā tā satiyoti satipaṭṭhānā. Cattāro sammappadhānāti anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādāya sammappadhānaṃ, uppannānaṃ akusalānaṃ pahānāya sammappadhānaṃ, anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya sammappadhānaṃ, uppannānaṃ kusalānaṃ ṭhitiyā sammappadhānaṃ. Padahanti vāyamanti etenāti padhānaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ[Pg.271]. Sammappadhānanti aviparītappadhānaṃ kāraṇappadhānaṃ upāyappadhānaṃ yonisopadhānaṃ. Ekameva vīriyaṃ kiccavasena catudhā katvā sammappadhānāti vuttaṃ. Cattāro iddhipādāti chandiddhipādo, cittiddhipādo, vīriyiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. Tassattho vuttoyeva. Cattāri jhānānīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāvasena pañcaṅgikaṃ paṭhamajjhānaṃ. Pītisukhacittekaggatāvasena tivaṅgikaṃ dutiyajjhānaṃ, sukhacittakaggatāvasena duvaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ, upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ. Imāni hi aṅgāni ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānanti vuccanti. Catasso appamaññāyoti mettā, karuṇā, muditā, upekkhā. Pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyo. Etāyo hi ārammaṇavasena appamāṇe vā satte pharanti, ekaṃ sattampi vā anavasesapharaṇavasena pharantīti pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyoti vuccanti. Catasso arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanasamāpatti, viññāṇañcāyatanasamāpatti, ākiñcaññāyatanasamāpatti, nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti. Catasso paṭisambhidā vuttatthā eva.

ภูมิ ๔ อย่างอื่นอีก พึงทราบโดยนัยแห่งจตุกกะแต่ละอย่าง. สติปัฏฐาน ๔ อย่าง คือ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน. อรรถแห่งสติปัฏฐานนั้น คือ ธรรมที่ตั้งมั่นอยู่ ชื่อว่า ปัฏฐาน, อรรถว่า สติเข้าไปตั้งมั่น หยั่งลง แล่นไป ย่อมเป็นไป. สตินั่นแหละเป็นปัฏฐาน ชื่อว่า สติปัฏฐาน. อีกนัยหนึ่ง สติ คือ อรรถว่าระลึก, ปัฏฐาน คือ อรรถว่าเข้าไปตั้งมั่น, สตินั้นเป็นทั้งสติและปัฏฐานด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สติปัฏฐาน. สติเหล่านั้นมีมากโดยอาศัยอารมณ์ เหตุนั้นจึงเรียกว่า สติปัฏฐานทั้งหลาย. สัมมัปปธาน ๔ อย่าง คือ สัมมัปปธานเพื่อไม่ให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น, สัมมัปปธานเพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว, สัมมัปปธานเพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น, สัมมัปปธานเพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว. สัตว์ทั้งหลายย่อมเพียรพยายามด้วยธรรมนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปธาน, ปธานนี้เป็นชื่อของวิริยะ. สัมมัปปธาน คือ ความเพียรที่ไม่วิปริต ความเพียรที่เป็นเหตุ ความเพียรที่เป็นอุบาย ความเพียรโดยแยบคาย. วิริยะอย่างเดียวเท่านั้น เมื่อจำแนกโดยกิจแล้วเป็น ๔ อย่าง จึงเรียกว่า สัมมัปปธานทั้งหลาย. อิทธิบาท ๔ อย่าง คือ ฉันทิทธิบาท จิตติทธิบาท วิริยิทธิบาท วิมังสาิทธิบาท. อรรถแห่งอิทธิบาทนั้นได้กล่าวไว้แล้ว. ฌาน ๔ อย่าง คือ ปฐมฌานมีองค์ ๕ โดยนัยแห่งวิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตา. ทุติยฌานมีองค์ ๓ โดยนัยแห่งปีติ สุข และจิตเตกัคคตา, ตติยฌานมีองค์ ๒ โดยนัยแห่งสุขและจิตเตกัคคตา, จตุตถฌานมีองค์ ๒ โดยนัยแห่งอุเบกขาและจิตเตกัคคตา. องค์เหล่านี้แล ชื่อว่า ฌาน เพราะอรรถว่าเพ่งอารมณ์. อัปปมัญญา ๔ อย่าง คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา. ชื่อว่า อัปปมัญญา เพราะอรรถว่าแผ่ไปโดยไม่มีประมาณ. อัปปมัญญาเหล่านั้นแล ย่อมแผ่ไปในสัตว์ทั้งหลายที่ไม่มีประมาณโดยอาศัยอารมณ์ หรือย่อมแผ่ไปในสัตว์แม้ตัวเดียวโดยไม่มีส่วนเหลือ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปมัญญาทั้งหลาย เพราะอรรถว่าแผ่ไปโดยไม่มีประมาณ. อรูปสมาบัติ ๔ อย่าง คือ อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. ปฏิสัมภิทา ๔ อย่าง มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Catasso paṭipadāti ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā’’ti (dī. ni. 3.311) vuttā catasso paṭipadā. Cattāri ārammaṇānīti parittaṃ parittārammaṇaṃ, parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti (dha. sa. 181 ādayo) vuttāni cattāri ārammaṇāni. Kasiṇādiārammaṇānaṃ avavatthāpetabbato ārammaṇavantāni jhānāni vuttānīti veditabbāni. Cattāro ariyavaṃsāti ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsā tantiyo paveṇiyoti ariyavaṃsā. Ke pana te? Cīvarasantoso piṇḍapātasantoso senāsanasantoso bhāvanārāmatāti ime cattāro. Gilānapaccayasantoso piṇḍapātasantose vutte vuttoyeva hoti. Yo hi piṇḍapāte santuṭṭho, so kathaṃ gilānapaccaye asantuṭṭho bhavissati.

ปฏิปทา ๔ อย่าง คือ “ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา” ดังที่ตรัสไว้ (ในทีฆนิกาย มหาวรรค 3.311) ปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้. อารมณ์ ๔ อย่าง คือ จิตที่เป็นปริตตะมีอารมณ์เป็นปริตตะ, จิตที่เป็นปริตตะมีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ, จิตที่เป็นอัปปมาณะมีอารมณ์เป็นปริตตะ, จิตที่เป็นอัปปมาณะมีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ ดังที่ตรัสไว้ (ในธัมมสังคณี 181 เป็นต้น) อารมณ์ ๔ อย่างเหล่านี้. พึงทราบว่า ฌานทั้งหลายที่มีอารมณ์ (คือ กสิณเป็นต้น) นั้น ตรัสไว้แล้ว เพราะไม่พึงกำหนดแยกอารมณ์มีกสิณเป็นต้น. อริยวงศ์ ๔ อย่าง คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต ชื่อว่า อริยะ, วงศ์ สาย และประเพณีของพระอริยะเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์ทั้งหลาย. อริยวงศ์เหล่านั้นคืออะไร? คือ ความสันโดษด้วยจีวร, ความสันโดษด้วยบิณฑบาต, ความสันโดษด้วยเสนาสนะ, ความยินดีในการเจริญภาวนา ๔ อย่างเหล่านี้. เมื่อกล่าวถึงความสันโดษด้วยบิณฑบาตแล้ว ความสันโดษด้วยคิลานปัจจัยก็เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะบุคคลใดสันโดษด้วยบิณฑบาต บุคคลนั้นจักไม่สันโดษด้วยคิลานปัจจัยได้อย่างไร.

Cattāri saṅgahavatthūnīti cattāri janasaṅgaṇhanakāraṇāni – dānañca peyyavajjañca atthacariyā ca samānattatā cāti imāni cattāri. Dānanti yathārahaṃ dānaṃ. Peyyavajjanti yathārahaṃ piyavacanaṃ. Atthacariyāti tattha tattha kattabbassa karaṇavasena kattabbākattabbānusāsanavasena ca vuddhikiriyā. Samānattatāti [Pg.272] saha mānena samāno, saparimāṇo saparigaṇanoti attho. Samāno parassa attā etenāti samānatto, samānattassa bhāvo samānattatā, ‘‘ayaṃ mayā hīno, ayaṃ mayā sadiso, ayaṃ mayā adhiko’’ti parigaṇetvā tadanurūpena upacaraṇaṃ karaṇanti attho. ‘‘Samānasukhadukkhatā samānattatā’’ti ca vadanti.

สังคหวัตถุ ๔ อย่าง คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์ชนทั้งปวง ๔ อย่างเหล่านี้ คือ ทาน เปยยวัชชะ อัตถจริยา และสมานัตตตา. ทาน คือ การให้ตามสมควร. เปยยวัชชะ คือ การกล่าววาจาอันเป็นที่รักตามสมควร. อัตถจริยา คือ การกระทำความเจริญ โดยนัยแห่งการกระทำกิจที่ควรทำในที่นั้นๆ และโดยนัยแห่งการสั่งสอนสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ. สมานัตตตา คือ ความเป็นผู้มีตนเสมอ พร้อมด้วยการเปรียบเทียบ (มานะ), อรรถว่า มีการกำหนดประมาณ มีการกำหนดนับ. บุคคลผู้มีตนของผู้อื่นเสมอด้วยตนด้วยธรรมนี้ ชื่อว่า สมานัตตะ, ภาวะแห่งความเป็นผู้มีตนเสมอ ชื่อว่า สมานัตตตา, อรรถว่า การประพฤติเอื้อเฟื้อโดยสมควรแก่บุคคลนั้นๆ ว่า “ผู้นี้เลวกว่าเรา, ผู้นี้เสมอเรา, ผู้นี้ดีกว่าเรา” โดยการกำหนดนับแล้ว. และกล่าวว่า “ความเป็นผู้มีสุขและทุกข์เสมอกัน ชื่อว่า สมานัตตตา” ด้วย.

Cattāri cakkānīti ettha cakkaṃ nāma dārucakkaṃ, ratanacakkaṃ, dhammacakkaṃ, iriyāpathacakkaṃ, sampatticakkanti pañcavidhaṃ. Tattha ‘‘yaṃ pana taṃ, deva, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehī’’ti (a. ni. 3.15) idaṃ dārucakkaṃ. ‘‘Cakkaṃ vattayato pariggahetvā’’ti (jā. 1.13.68) idaṃ ratanacakkaṃ. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) idaṃ dhammacakkaṃ. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattati. Katamāni cattāri? Patirūpadesavāso, sappurisāvassayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā’’ti (a. ni. 4.31) idaṃ sampatticakkaṃ. Idhāpi etadeva adhippetaṃ. Tattha patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. Sappurisāvassayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ. Attasammāpaṇidhīti attano sammā patiṭṭhāpanaṃ. Sace pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā. Idameva cettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalakammaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti, sappurise bhajāpeti, so eva puggalo attānaṃ sammā ṭhapetīti.

ในคำว่า Cattāri cakkāni นี้ ชื่อว่า จักร มี ๕ อย่าง คือ ทารุจักร (จักรไม้), รัตนจักร (จักรแก้ว), ธรรมจักร, อิริยาปถจักร (จักรคืออิริยาบถ), และสัมปัตติจักร (จักรคือความถึงพร้อม). ในจักร ๕ อย่างนั้น จักรที่มาในพระสูตรว่า 'ดูกรเทวะ ก็จักรใดอันท่านทำให้เสร็จด้วยเวลา ๖ เดือน หย่อน ๖ คืน' นี้คือ ทารุจักร. จักรที่มาในพระสูตรว่า 'ทรงกำหนดแล้วเมื่อจักรหมุนไป' นี้คือ รัตนจักร. จักรที่มาในพระสูตรว่า 'จักรที่เราให้เป็นไปแล้ว' นี้คือ ธรรมจักร. จักรที่มาในพระสูตรว่า 'จักร ๔ มีประตู ๙' นี้คือ อิริยาปถจักร. จักรที่มาในพระสูตรว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย จักร ๔ ประการนี้ เมื่อมีแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย จักร ๔ ย่อมเป็นไป จักร ๔ คืออะไรบ้าง? คือ การอยู่ในปฏิรูปเทส ๑ การคบสัตบุรุษ ๑ การตั้งตนไว้ชอบ ๑ ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในกาลก่อน ๑' นี้คือ สัมปัตติจักร. แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาสัมปัตติจักรนี้เท่านั้น. ในสัมปัตติจักร ๔ นั้น คำว่า ปฏิรูปเทสวาโส ได้แก่ การอยู่ในประเทศที่เหมาะสมอันเป็นที่ปรากฏแห่งบริษัท ๔. คำว่า สัปปุริสาวัสสโย ได้แก่ การอาศัย การเสพ การคบหาซึ่งสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. คำว่า อัตตสัมมาปณิธิ ได้แก่ การตั้งตนไว้ชอบ. หากว่าในกาลก่อนเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ก็ละธรรมเหล่านั้นเสียแล้วตั้งมั่นอยู่ในธรรมมีศรัทธาเป็นต้น. คำว่า ปุพเพ จะ กตปุญญตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน. ในจักร ๔ นี้ สัมปัตติจักรข้อสุดท้ายนี้เท่านั้นเป็นประมาณ. ด้วยว่า กุศลกรรมอันบุคคลทำแล้วด้วยญาณสัมปยุตตจิตใด กุศลนั้นนั่นแหละย่อมนำบุรุษนั้นไปสู่ปฏิรูปเทส ให้คบสัตบุรุษ บุคคลนั้นนั่นแหละย่อมตั้งตนไว้ชอบได้ ดังนี้.

Cattāri dhammapadānīti cattāro dhammakoṭṭhāsā. Katamāni cattāri? Anabhijjhā dhammapadaṃ, abyāpādo dhammapadaṃ, sammāsati dhammapadaṃ, sammāsamādhi dhammapadaṃ. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā anabhijjhāvasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsati dhammapadaṃ nāma sūpaṭṭhitassati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma aṭṭhasamāpatti vā aṭṭhasamāpattisīsena adhigatajjhānādīni vā. Dasaasubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ, catubrahmavihāravasena adhigatāni [Pg.273] abyāpādo dhammapadaṃ, dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ, dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti. Imā catasso bhūmiyoti ekekaṃ catukkavaseneva yojetabbaṃ.

ในคำว่า Cattāri dhammapadāni ได้แก่ หมวดธรรม ๔ หมวด. ๔ หมวดคืออะไรบ้าง? คือ อนภิชฌาธรรมบท ๑ อพยาปาทธรรมบท ๑ สัมมาสติธรรมบท ๑ สัมมาสมาธิธรรมบท ๑. ที่ชื่อว่า อนภิชฌาธรรมบท ได้แก่ อโลภะ หรือฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน ที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งอนภิชฌา. ที่ชื่อว่า อพยาปาทธรรมบท ได้แก่ อโกธะ หรือฌานเป็นต้นที่บรรลุด้วยมีเมตตาเป็นประธาน. ที่ชื่อว่า สัมมาสติธรรมบท ได้แก่ สติที่ตั้งมั่นดีแล้ว หรือฌานเป็นต้นที่บรรลุด้วยมีสติเป็นประธาน. ที่ชื่อว่า สัมมาสมาธิธรรมบท ได้แก่ สมาบัติ ๘ หรือฌานเป็นต้นที่บรรลุด้วยมีสมาบัติ ๘ เป็นประธาน. อีกอย่างหนึ่ง ฌานเป็นต้นที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งอสุภะ ๑๐ ชื่อว่า อนภิชฌาธรรมบท, ที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งพรหมวิหาร ๔ ชื่อว่า อพยาปาทธรรมบท, ที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งอนุสสติ ๑๐ และอาหาเรปฏิกูลสัญญา ชื่อว่า สัมมาสติธรรมบท, ที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งกสิณ ๑๐ และอานาปานสติ ชื่อว่า สัมมาสมาธิธรรมบท. คำว่า ภูมิ ๔ เหล่านี้ พึงประกอบด้วยอำนาจแห่งหมวด ๔ แต่ละหมวดนั่นเทียว.

Bhūminānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายภูมิภูมินานัตตญาณนิเทศ จบแล้ว

19. Dhammanānattañāṇaniddesavaṇṇanā

๑๙. การอธิบายธรรมนานัตตญาณนิเทศ

73. Dhammanānattañāṇaniddese kammapatheti kammāni ca tāni pathā ca apāyagamanāyāti kammapathā, te kammapathe. Dasa kusalakammapathā nāma pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā veramaṇīti tīṇi kāyasucaritāni, musāvādā pisuṇāya vācāya pharusāya vācāya samphappalāpā veramaṇīti cattāri vacīsucaritāni, anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tīṇi manosucaritāni. Dasa akusalakammapathā nāma pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāroti tīṇi kāyaduccaritāni, musāvādo pisuṇā vācā pharusā vācā samphappalāpoti cattāri vacīduccaritāni, abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tīṇi manoduccaritāni. Kusalākusalāpi ca paṭisandhijanakāyeva kammapathāti vuttā, vuttāvasesā paṭisandhijanane anekanti kattā kammapathāti na vuttā. Oḷārikakusalākusalagahaṇeneva sesakusalākusalāpi gahitāti veditabbā. Rūpanti bhūtopādāyabhedato aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ. Vipākanti kāmāvacarakusalavipākānaṃ soḷasannaṃ, akusalavipākānaṃ sattannañca vasena tevīsatividhaṃ vipākaṃ. Kiriyanti tiṇṇamahetukakiriyānaṃ, aṭṭhannaṃ sahetukakiriyānañca vasena ekādasavidhaṃ kāmāvacarakiriyaṃ. Vipākābhāvato kiriyāmattāti kiriyā. Ettāvatā kāmāvacarameva rūpābyākatavipākābyākatakiriyābyākatavasena vuttaṃ.

๗๓. ในธรรมนานัตตญาณนิเทศ คำว่า kammapathe ความว่า สภาวะทั้งหลายที่เป็นทั้งกรรมและเป็นทั้งทางแห่งการไปสู่อบาย ชื่อว่า กรรมบถ (ทางแห่งกรรม), ในกรรมบถเหล่านั้น. ที่ชื่อว่า กุศลกรรมบถ ๑๐ ได้แก่ กายสุจริต ๓ คือ การเว้นจากปาณาติบาต การเว้นจากอทินนาทาน การเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร, วจีสุจริต ๔ คือ การเว้นจากมุสาวาท การเว้นจากปิสุณาวาจา การเว้นจากผรุสวาจา การเว้นจากสัมผัปปลาปะ, มโนสุจริต ๓ คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ. ที่ชื่อว่า อกุศลกรรมบถ ๑๐ ได้แก่ กายทุจริต ๓ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร, วจีทุจริต ๔ คือ มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ, มโนทุจริต ๓ คือ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ. อนึ่ง แม้กุศลและอกุศลเจตนาที่เป็นตัวให้เกิดปฏิสนธิเท่านั้น ท่านเรียกว่า กรรมบถ, ส่วนเจตนาที่เหลือนอกนั้น ท่านไม่เรียกว่า กรรมบถ เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่แน่นอนในการให้เกิดปฏิสนธิ. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอากุศลและอกุศลอย่างหยาบ กุศลและอกุศลที่เหลือท่านก็ถือเอาด้วยแล้ว. คำว่า Rūpaṃ ได้แก่ รูป ๒๘ ประการ โดยประเภทแห่งภูตรูปและอุปาทายรูป. คำว่า Vipākaṃ ได้แก่ วิบาก ๒๓ ประการ ด้วยอำนาจแห่งกามาวจรกุศลวิบาก ๑๖ และอกุศลวิบาก ๗. คำว่า Kiriyaṃ ได้แก่ กามาวจรกิริยา ๑๑ ประการ ด้วยอำนาจแห่งอเหตุกกิริยา ๓ และสเหตุกกิริยา ๘. ชื่อว่า กิริยา เพราะเป็นเพียงการกระทำเท่านั้น เนื่องจากไม่มีการให้ผล. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงกามาวจรธรรมนั่นเอง โดยอำนาจแห่งรูปอพยากฤต วิบากอพยากฤต และกิริยาอพยากฤต.

Idhaṭṭhassāti imasmiṃ loke ṭhitassa. Yebhuyyena manussaloke jhānabhāvanāsabbhāvato manussalokavasena vuttaṃ, jhānāni pana kadāci karahaci devalokepi labbhanti, rūpībrahmalokepi tatrūpapattikaheṭṭhūpapattikauparūpapattikānaṃ vasena labbhanti. Suddhāvāse pana arūpāvacare ca heṭṭhūpapattikā [Pg.274] natthi. Rūpārūpāvacaresu abhāvitajjhānā heṭṭhā nibbattamānā kāmāvacarasugatiyaṃyeva nibbattanti, na duggatiyaṃ. Tatrūpapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa paṭisandhibhavaṅgacutivasena vattamānāni cattāri vipākajjhānāni. Rūpārūpāvacarajjhānasamāpattīsu kiriyābyākatāni na vuttāni. Kiñcāpi na vuttāni, atha kho kusalehi samānapavattittā kusalesu vuttesu vuttāneva hontīti veditabbāni. Yathā paṭṭhāne ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 409) kusalajavanaggahaṇeneva kiriyajavanaṃ saṅgahitaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Sāmaññaphalānīti cattāri sāmaññaphalāni. Etena lokuttaravipākābyākataṃ vuttaṃ. Nibbānanti nibbānābyākataṃ.

คำว่า อิทะฏฺฐัสสาติ หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้. ตรัสไว้ด้วยอำนาจมนุษยโลก เพราะโดยมากการเจริญฌานย่อมมีในมนุษยโลก, แต่ว่าบางครั้งบางคราว ฌานทั้งหลายย่อมได้แม้ในเทวโลก, แม้ในรูปพรหมโลก ก็ย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งฌานที่ยังปฏิสนธิให้เกิดในภพนั้นๆ ในภพเบื้องล่าง และในภพเบื้องบน. แต่ในชั้นสุทธาวาสและในอรูปาวจร ฌานที่ยังปฏิสนธิให้เกิดในภพเบื้องล่างไม่มี. เมื่อบุคคลเกิดในรูปภพและอรูปภพ (จากกามภพ) ย่อมเกิดในกามสุคติเท่านั้น ไม่เกิดในทุคติ. คำว่า ตัตรูปะปันนัสสาติ หมายถึง ผู้บังเกิดในพรหมโลกด้วยอำนาจวิบาก ได้แก่ วิบากฌาน ๔ ที่เป็นไปด้วยอำนาจปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ. ในรูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌานสมาบัติทั้งหลาย กิริยาอพยากฤตไม่ได้ตรัสไว้. แม้จะไม่ได้ตรัสไว้ แต่พึงทราบว่า เพราะมีความเป็นไปเสมอกับกุศล เมื่อตรัสกุศลแล้ว ก็ชื่อว่าตรัสกิริยาอพยากฤตเหล่านั้นด้วยนั่นเอง. เหมือนในปัฏฐานที่ว่า 'เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทารัมมณะ' ดังนี้ การถือเอาด้วยกุศลชวนะนั่นเอง ย่อมสงเคราะห์เอากิริยาชวนะด้วย แม้ในที่นี้ก็พึงเห็นอย่างนี้. คำว่า สามัญญผลานีติ หมายถึง สามัญญผล ๔. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงโลกุตตรวิบากอพยากฤต. คำว่า นิพพานันติ ท่านกล่าวถึงนิพพานอพยากฤต.

Pāmojjamūlakāti pāmojjaṃ mūlaṃ ādi etesanti pāmojjamūlakā, pāmojjādikāti attho. Pāmojjena hi samāgatāneva honti. Aniccato manasikaroto pāmojjaṃ jāyatīti ettha yonisomanasikarotoyeva pāmojjaṃ jāyati, na ayonisomanasikaroto. Ayonisomanasikaroto kusaluppattiyeva natthi, pageva vipassanā. Kasmā sarūpena vuttanti ce? Pāmojjassa balavabhāvadassanatthaṃ. Pāmojje hi asati pantesu ca senāsanesu adhikusalesu ca dhammesu arati ukkaṇṭhitā uppajjati. Evaṃ sati bhāvanāyeva ukkamati. Pāmojje pana sati aratiabhāvato bhāvanāpāripūriṃ gacchati. Yonisomanasikārassa pana mūlabhāvena bhāvanāya bahūpakārattaṃ dassetuṃ upari navakaṃ vakkhati.

คำว่า ปาโมชชมูลกา หมายถึง ปาโมชชะ (ความปราโมทย์อย่างอ่อน) เป็นมูลฐานและเป็นเบื้องต้นของธรรม ๘ ประการ (มีปีติ ปัสสัทธิ สุข สมาธิ เป็นต้น) เหล่านั้น, นี้คือความหมายของคำว่า ปาโมชชาทิกา (มีปาโมชชะเป็นต้น). แท้จริง ธรรมมีปีติเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปาโมชชะเท่านั้น. ในบทว่า 'ปาโมชชะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มนสิการโดยความเป็นอนิจจะ' นี้ พึงทราบว่า ปาโมชชะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มนสิการโดยแยบคายเท่านั้น ไม่เกิดขึ้นแก่ผู้มนสิการโดยไม่แยบคาย. สำหรับผู้มนสิการโดยไม่แยบคาย แม้แต่การเกิดขึ้นของกุศลก็ไม่มี จะกล่าวไปไยถึงวิปัสสนาเล่า? ย่อมไม่มีเลย. หากมีผู้ถามว่า 'เหตุไฉนจึงตรัสโดยสภาวะ (ระบุชื่อปาโมชชะ) เล่า?' ตอบว่า 'เพื่อแสดงความเป็นผู้มีกำลังของปาโมชชะ.' แท้จริง เมื่อไม่มีปาโมชชะ ความไม่ยินดีและความกระสัน (เบื่อหน่าย) ย่อมเกิดขึ้นในเสนาสนะอันสงัด และในธรรมอันเป็นอธิกุศล. เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาวนาย่อมเสื่อมถอยไป. แต่เมื่อมีปาโมชชะ เพราะไม่มีความไม่ยินดี ภาวนาย่อมถึงความบริบูรณ์. และเพื่อแสดงความเป็นประโยชน์อย่างมากของโยนิโสมนสิการต่อภาวนาโดยความเป็นมูลฐาน ท่านจะกล่าวถึงนวกะ (หมวด ๙) ในลำดับต่อไป.

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –

"เมื่อใดพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย, เมื่อนั้นผู้รู้แจ้งอมตะนั้นย่อมได้ปีติและปาโมชชะ" (ธ. ป. ๓๗๔) ดังนี้.

Vacanato vipassakassa vipassanāpaccayā pāmojjaṃ uppajjati. Idha pana kalāpasammasanapaccayā pāmojjaṃ gahetabbaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ, dubbalā pīti. Ādikammatthe pa-kāro daṭṭhabbo. Pamuditassāti tena pāmojjena pamuditassa tuṭṭhassa. Pamoditassātipi pāṭho. Soyevattho. Pītīti balavapīti. Pītimanassāti pītiyuttamanassa. Yuttasaddassa lopo daṭṭhabbo yathā assarathoti. Kāyoti nāmakāyo, rūpakāyena saha vā. Passambhatīti vūpasantadaratho hoti. Passaddhakāyoti [Pg.275] ubhayapassaddhiyogena nibbutakāyo. Sukhaṃ vedetīti cetasikaṃ sukhaṃ vindati, kāyikasukhena saha vā. Sukhinoti sukhasamaṅgissa. Cittaṃ samādhiyatīti cittaṃ samaṃ ādhiyati, ekaggaṃ hoti. Samāhite citteti bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummavacanaṃ. Cittasamāhitabhāvena hi yathābhūtajānanaṃ lakkhīyati. Yathābhūtaṃ pajānātīti udayabbayañāṇādivasena saṅkhāraṃ yathāsabhāvaṃ jānāti. Passatīti taṃyeva cakkhunā diṭṭhaṃ viya phuṭaṃ katvā paññācakkhunā passati. Nibbindatīti navavidhavipassanāñāṇayogena saṅkhāresu ukkaṇṭhati. Nibbindaṃ virajjatīti taṃ vipassanaṃ sikhaṃ pāpento maggañāṇayogena saṅkhārehi viratto hoti. Virāgā vimuccatīti virāgasaṅkhātamaggahetu phalavimuttiyā nibbāne adhimokkhena vimuccati. Kesuci pana potthakesu imasmiṃ vāre ‘‘samāhitena cittena idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi saccanayo likhito, sopi ca kesuci potthakesu ‘‘idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’tiādinā nayena likhito. Vāradvayepi byañjanatoyeva viseso, na atthato. ‘‘Nibbindaṃ virajjatī’’ti hi maggañāṇassa vuttattā maggañāṇe ca siddhe catusaccābhisamayakiccaṃ siddhameva hoti. Tasmā catusaccanayena vuttavāropi iminā vārena atthato avisiṭṭhoyeva.

เพราะพระดำรัสที่ว่ามานั้น ปราโมทย์ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้บำเพ็ญวิปัสสนาเพราะวิปัสสนาเป็นปัจจัย. แต่ในที่นี้ พึงถือเอาปราโมทย์ที่มีการพิจารณาโดยความเป็นกลุ่มก้อน (กลาปสัมมสนะ) เป็นปัจจัย. ความเป็นแห่งบุคคลผู้ปราโมทย์ชื่อว่าปราโมทย์, ได้แก่ปีติอย่างอ่อน. พึงเห็นอักษร 'ป' ในอรรถว่าการกระทำเบื้องต้น. คำว่า ปมุทิตัสสะ คือ แก่บุคคลผู้ปราโมทย์แล้ว คือผู้ยินดีแล้วด้วยปราโมทย์นั้น. มีบทว่า ปโมทิตัสสา ดังนี้ก็มี. อรรถก็อย่างเดียวกันนั้นแล. คำว่า ปีติ คือปีติที่มีกำลัง. คำว่า ปีติมนัสสะ คือแก่บุคคลผู้มีใจประกอบด้วยปีติ. พึงเห็นการลบศัพท์ 'ยุตตะ' เหมือนในคำว่า อัสสรโถ (รถเทียมม้า). คำว่า กาย คือนามกาย หรือนามกายพร้อมด้วยรูปกาย. คำว่า ปัสสัมภติ คือมีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว. คำว่า ปัสสัทธกาย คือผู้มีกายอันสงบแล้วด้วยการประกอบด้วยปัสสัทธิทั้งสอง (กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ). คำว่า สุขัง เวเทติ คือย่อมเสวยสุขทางใจ หรือย่อมเสวยสุขทางใจพร้อมด้วยสุขทางกาย. คำว่า สุขิโน คือแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยสุข. คำว่า จิตตัง สมาธิยติ คือจิตย่อมตั้งมั่นสม่ำเสมอ (ในอารมณ์) คือเป็นเอกัคคตา. คำว่า สมาหิเต จิตเต เป็นบทสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งกิริยาที่เป็นเครื่องกำหนดกิริยา (ภาเวนภาวลักขณะ). เพราะด้วยความเป็นแห่งจิตที่ตั้งมั่นนั่นแล การรู้ตามความเป็นจริงย่อมถูกกำหนดรู้. คำว่า ยถาภูตัง ปชานาติ คือย่อมรู้สังขาร (ในภูมิ ๓) ตามสภาวะ เช่น อนิจจะ หรือตามสภาวะ เช่น ผัสสะ ความกระด้าง ด้วยอำนาจแห่งอุทยัพพยญาณเป็นต้น. คำว่า ปัสสติ คือย่อมเห็นสังขาร (ในภูมิ ๓) นั้นนั่นแลด้วยปัญญาจักษุ โดยทำให้ปรากฏชัดเจนเหมือนเห็นด้วยมังสจักษุ. คำว่า นิพพินทติ คือย่อมเบื่อหน่ายในสังขาร (ในภูมิ ๓) ด้วยการประกอบด้วยวิปัสสนาญาณ ๙ อย่าง. คำว่า นิพพินทัง วิรชติ คือโยคีบุคคลผู้ยังวิปัสสนานั้นให้ถึงยอด (คืออนุโลมและโคตรภู) ย่อมเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดยินดีจากสังขารด้วยการประกอบด้วยมรรคญาณ. คำว่า วิราคา วิมุจจติ คือย่อมหลุดพ้นในผลวิมุตติและในนิพพาน ด้วยอธิโมกข์ เพราะมรรคที่เรียกว่าวิราคะเป็นเหตุ หรือย่อมหลุดพ้นด้วยอำนาจแห่งความน้อมไปพร้อมกับมรรค. อนึ่ง ในบางคัมภีร์ ในวาระนี้ มีนัยแห่งสัจจะเขียนไว้ว่า 'สมาหิเตน จิตเตน อิทัง ทุกขันติ ยถาภูตัง ปชานาติ' เป็นต้น, และวาระนั้นก็มีเขียนไว้ในบางคัมภีร์ด้วยนัยว่า 'อิทัง ทุกขันติ โยนิโส มนสิ กโรติ' เป็นต้น. ในวาระทั้งสองนั้น มีความต่างกันเพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น ไม่ต่างกันโดยอรรถ. เพราะเมื่อมรรคญาณถูกกล่าวถึงในคำว่า 'นิพพินทัง วิรชติ' และเมื่อมรรคญาณสำเร็จแล้ว กิจคือการตรัสรู้สัจจะ ๔ ก็สำเร็จแล้วนั่นเอง. เพราะฉะนั้น วาระที่กล่าวโดยนัยแห่งสัจจะนั้น ก็ไม่ต่างกันโดยอรรถกับวาระนี้.

74. Idāni aniccatotiādīhi ārammaṇassa avisesetvā vuttattā ārammaṇaṃ visesento rūpaṃ aniccato manasi karotītiādimāha. Yonisomanasikāramūlakāti yonisomanasikāro mūlaṃ patiṭṭhā etesanti yonisomanasikāramūlakā. Yonisomanasikāraṃ muñcitvāyeva hi pāmojjādayo nava na honti. Samāhitena cittenāti kāraṇabhūtena cittena. Yathābhūtaṃ pajānātīti paññāya pajānāti. ‘‘Idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’ti vuccamāne anussavavasena pubbabhāgasaccānubodhopi saṅgayhati. Yonisomanasikāroti ca upāyena manasikāro.

๗๔. บัดนี้ เพราะการกล่าวถึงอารมณ์โดยไม่ระบุเป็นพิเศษด้วยบทว่า อนิจจโต เป็นต้น ท่านจึงกล่าวบทว่า รูปัง อนิจจโต มนสิ กโรติ เป็นต้น เพื่อระบุอารมณ์เป็นพิเศษ. คำว่า โยนิโสมนสิการมูลกา คือ โยนิโสมนสิการเป็นรากฐาน เป็นที่ตั้งของธรรมเหล่านั้น (คือปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ เป็นต้น) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามีโยนิโสมนสิการเป็นมูล. แท้จริงแล้ว หากเว้นจากโยนิโสมนสิการเสียแล้ว ธรรม ๙ ประการมีปราโมทย์เป็นต้นย่อมไม่เกิดขึ้น. คำว่า สมาหิเตน จิตเตน คือด้วยจิตที่เป็นเหตุ. คำว่า ยถาภูตัง ปชานาติ คือย่อมรู้ตามความเป็นจริงด้วยปัญญา. เมื่อกล่าวว่า 'อิทัง ทุกขันติ โยนิโส มนสิ กโรติ' (เขาทำในใจโดยแยบคายว่า นี้คือทุกข์) แม้การตรัสรู้สัจจะในส่วนเบื้องต้นด้วยอำนาจการฟังตามกันมา ก็ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วย. และคำว่า โยนิโสมนสิการ คือการทำในใจโดยอุบาย.

Dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattanti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho. Phassanānattaṃ paṭiccāti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭicca. Vedanānānattanti cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ. Saññānānattanti kāmasaññādinānattaṃ. Saṅkappanānattanti kāmasaṅkappādinānattaṃ. Chandanānattanti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ [Pg.276] chandanānattaṃ uppajjati. Pariḷāhanānattanti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati. Pariyesanānānattanti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati. Lābhanānattanti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjatīti.

ความต่างกันแห่งธาตุเป็นปัจจัยให้เกิดความต่างกันแห่งผัสสะนั้น หมายถึง เพราะความต่างกันแห่งธาตุมีจักขุธาตุเป็นต้น ย่อมเกิดความต่างกันแห่งผัสสะมีจักขุสัมผัสเป็นต้น. เพราะความต่างกันแห่งผัสสะนั้น หมายถึง เพราะความต่างกันแห่งผัสสะมีจักขุสัมผัสเป็นต้น. ความต่างกันแห่งเวทนานั้น หมายถึง ความต่างกันแห่งเวทนามีจักขุสัมผัสชาเวทนาเป็นต้น. ความต่างกันแห่งสัญญานั้น หมายถึง ความต่างกันแห่งสัญญามีกามสัญญาเป็นต้น. ความต่างกันแห่งสังกับปะนั้น หมายถึง ความต่างกันแห่งสังกับปะมีกามสังกับปะเป็นต้น. ความต่างกันแห่งฉันทะนั้น หมายถึง เพราะความต่างกันแห่งสังกับปะ ฉันทะในรูป ฉันทะในเสียง ย่อมเกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้. ความต่างกันแห่งปริฬาหะนั้น หมายถึง เพราะความต่างกันแห่งฉันทะ ปริฬาหะในรูป ปริฬาหะในเสียง ย่อมเกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้. ความต่างกันแห่งปริเยสนา (การแสวงหา) นั้น หมายถึง เพราะความต่างกันแห่งปริฬาหะ ความต่างกันแห่งปริเยสนา มีการแสวงหารูปเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น. ความต่างกันแห่งลาภะ (การได้) นั้น หมายถึง เพราะความต่างกันแห่งปริเยสนา ความต่างกันแห่งปฏิลาภะ มีการได้รูปเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้.

Dhammanānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งธรรมนานัตตญาณนิเทศ จบแล้ว.

20-24. Ñāṇapañcakaniddesavaṇṇanā

๒๐-๒๔. อรรถกถาแห่งญาณปัญจกนิเทศ

75. Ñāṇapañcakaniddese tesaṃ pañcannaṃ ñāṇānaṃ anupubbasambandhasabbhāvato ekatova pucchāvissajjanāni katāni. Abhiññātā hontīti dhammasabhāvalakkhaṇajānanavasena suṭṭhu ñātā honti. Ñātā hontīti ñātapariññāvasena sabhāvato ñātattā ñātā nāma honti. Yena ñāṇena te dhammā ñātā honti, taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññāti sambandho. Imināva nayena sesañāṇānipi yojetabbāni. Pariññātā hontīti sāmaññalakkhaṇavasena samantato ñātā honti. Tīritā hontīti tīraṇapariññāvasena aniccādito upaparikkhitā samāpitā nāma honti. Pahīnā hontīti aniccānupassanādinā ñāṇena niccasaññādayo bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahīnā honti. Pariccattā hontīti pahānavaseneva chaḍḍitā nāma honti. Bhāvitā hontīti vaḍḍhitā paribhāvitā ca honti. Ekarasā hontīti sakiccasādhanapaṭipakkhapahānena ekakiccā honti, paccanīkato vā vimuttivasena vimuttirasena ekarasā honti. Sacchikatā hontīti paṭilābhavasena phaladhammo paṭivedhavasena nibbānadhammoti paccakkhakatā honti. Phassitā hontīti paṭilābhaphusanena paṭivedhaphusanena ca phassitā anubhūtā honti. Imāni pañca ñāṇāni heṭṭhā sutamayañāṇavasena vuttāni, idha sakiccasādhanavasena.

๗๕. ในญาณปัญจกนิเทศนั้น เพราะความที่ญาณ 5 อย่างเหล่านั้น มีความเกี่ยวเนื่องกันโดยลำดับ จึงได้มีการถามและตอบรวมกันไป. คำว่า "เป็นอันรู้ยิ่งแล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันรู้ดีแล้วโดยการรู้ลักษณะแห่งธรรมตามสภาพ. คำว่า "เป็นอันรู้แล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันรู้แล้วโดยญาตปริญญา เพราะเป็นอันรู้แล้วโดยสภาพ. ธรรมเหล่านั้นเป็นอันรู้แล้วด้วยญาณใด ญาณนั้นชื่อว่า "ญาณ" โดยอรรถว่ารู้ และชื่อว่า "ปัญญา" โดยอรรถว่ารู้โดยประการต่างๆ นี้คือความเกี่ยวเนื่องกัน. ญาณที่เหลือก็พึงประกอบด้วยนัยนี้แล. คำว่า "เป็นอันกำหนดรู้แล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันรู้ทั่วถึงแล้วโดยสามัญญลักษณะ. คำว่า "เป็นอันพิจารณาแล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันพิจารณาแล้วโดยตีรณปริญญา เป็นอันพิจารณาแล้วโดยอนิจจลักษณะเป็นต้น หรือเป็นอันถึงที่สุดแห่งกิจของปัญญาแล้ว. คำว่า "เป็นอันละได้แล้ว" นั้น หมายถึง สัญญาว่าเที่ยงเป็นต้น เป็นอันละได้แล้วด้วยญาณมีการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงเป็นต้น ตั้งแต่ภังคานุปัสสนาญาณเป็นต้นไป. คำว่า "เป็นอันสละแล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันทิ้งแล้วโดยการละนั่นเอง. คำว่า "เป็นอันเจริญแล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันเจริญแล้วและอบรมแล้ว. คำว่า "มีรสเป็นอันเดียวกัน" นั้น หมายถึง มีกิจเป็นอันเดียวกันโดยการละปฏิปักษ์ที่ขัดขวางการทำกิจของตนให้สำเร็จ หรือมีรสเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นผู้หลุดพ้นจากกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์. คำว่า "เป็นอันทำให้แจ้งแล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันทำให้ประจักษ์แล้วโดยการได้ซึ่งผลธรรม และโดยการแทงตลอดซึ่งนิพพานธรรม. คำว่า "เป็นอันถูกต้องแล้ว" นั้น หมายถึง เป็นอันถูกต้องแล้วและเสวยแล้วด้วยการถูกต้องคือการได้ และด้วยการถูกต้องคือการแทงตลอด. ญาณ 5 อย่างเหล่านี้ ได้กล่าวไว้แล้วในสุตมยญาณนิเทศข้างล่างโดยนัยแห่งสุตมยญาณ แต่ในที่นี้กล่าวโดยนัยแห่งการทำกิจของตนให้สำเร็จ.

Ñāṇapañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งญาณปัญจกนิเทศ จบแล้ว.

25-28. Paṭisambhidāñāṇaniddesavaṇṇanā

๒๕-๒๘. อรรถกถาแห่งปฏิสัมภิทาญาณนิเทศ

76. Paṭisambhidāñāṇaniddese yasmā dhamme avutte tassa kiccaṃ na sakkā vattuṃ, tasmā uddiṭṭhānaṃ paṭipāṭiṃ anādiyitvā paṭhamaṃ dhammā niddiṭṭhā. Dhammādīnaṃ [Pg.277] atthā vuttāyeva. Saddhindriyaṃ dhammotiādīhi dhammasaddapariyāpanne dhamme vatvā nānattasaddassa atthaṃ dassento añño saddhindriyaṃ dhammotiādimāha. ‘‘Añño dhammo’’ti hi vutte dhammānaṃ nānattaṃ dassitaṃ hoti. Paṭividitāti abhimukhabhāvena viditā pākaṭā nāma honti. Tena paṭisambhidāpadassa attho vutto. Adhimokkhaṭṭho atthotiādīhi tesaṃ saddhādīnaṃ adhimuccanādikiccaṃ attho nāmāti dasseti. Sandassetunti paraṃ ñāpetukāmassa paraṃ sandassetuṃ. Parassa pana vacanaṃ suṇantassāpi labbhatiyeva. Byañjananiruttābhilāpāti nāmabyañjanaṃ nāmanirutti nāmābhilāpo. Nāmañhi atthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārāti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānattā nirutti, abhilapīyati etena atthoti abhilāpoti vuccati.

๗๖. ในปฏิสัมภิทาญาณนิเทศนั้น เพราะเมื่อธรรมทั้งหลายยังไม่ถูกกล่าว กิจของธรรมนั้นก็ไม่อาจกล่าวได้ ฉะนั้น จึงไม่ถือเอาลำดับของปฏิสัมภิทาญาณที่แสดงไว้แล้ว แต่ได้แสดงธรรมทั้งหลายไว้ก่อน. อรรถของบทมีธรรมเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. เมื่อกล่าวถึงธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในบทว่า "ธรรม" ด้วยบทว่า "สัทธินทรีย์เป็นธรรม" เป็นต้น แล้วแสดงอรรถของบทว่า "นานัตตะ" จึงกล่าวบทว่า "สัทธินทรีย์เป็นธรรม" เป็นต้นอีก. เพราะเมื่อกล่าวว่า "ธรรมอื่น" ย่อมแสดงความต่างกันแห่งธรรมทั้งหลาย. คำว่า "ปฏิวิทิตา" นั้น หมายถึง เป็นอันรู้แจ้งแล้ว เป็นอันปรากฏแล้วโดยความเป็นไปในเบื้องหน้า. ด้วยบทนั้น อรรถของบทว่า "ปฏิสัมภิทา" จึงถูกกล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า "อธิโมกขะเป็นอรรถ" เป็นต้น ย่อมแสดงว่า กิจมีการอธิมุตติเป็นต้นของสัทธินทรีย์เป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า "อรรถ". คำว่า "เพื่อแสดง" นั้น หมายถึง เพื่อแสดงแก่ผู้อื่นที่ต้องการให้ผู้อื่นรู้. อนึ่ง แม้แก่ผู้ฟังคำของผู้อื่นก็ย่อมได้. คำว่า "พยัญชนะ นิรุตติ อภิลาปะ" นั้น หมายถึง นามพยัญชนะ นามนิรุตติ นามอภิลาปะ. เพราะนามย่อมแสดงอรรถ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "พยัญชนะ". เพราะเป็นอันกล่าวโดยการกำหนดและมีเหตุปัจจัย จึงชื่อว่า "นิรุตติ" ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่งสังขตะ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสังขาร" (สํ. ขนฺธ. 3.79). เพราะอรรถนี้เป็นอันกล่าวได้ด้วยบทนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "อภิลาปะ".

Nāmañca nāmetaṃ catubbidhaṃ – sāmaññanāmaṃ, guṇanāmaṃ, kittimanāmaṃ, opapātikanāmanti. Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā ‘‘mahāsammato’’ti rañño nāmaṃ sāmaññanāmaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahājanasammatoti kho, vāseṭṭha, ‘mahāsammato mahāsammato’tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.131). ‘‘Dhammakathiko paṃsukūliko vinayadharo tipiṭakadharo saddho sato’’ti evarūpaṃ guṇato āgatanāmaṃ guṇanāmaṃ. ‘‘Bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmāneva. Tena vuttaṃ –

อนึ่ง นามนี้มี 4 อย่าง คือ สามัญญนาม คุณนาม กิตติมนาม และโอปปาติกนาม. ในนาม 4 อย่างนั้น นามของพระราชาว่า "มหาชนสมมติ" (มหา-สมมติ) ที่มหาชนในปฐมกัปสมมติและตั้งไว้ ชื่อว่า สามัญญนาม. ซึ่งอาศัยนามนั้น จึงตรัสไว้ว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ มหาชนสมมติแล้วว่า 'มหาชนสมมติ มหาชนสมมติ' ดังนี้แล อักษรแรกจึงเกิดขึ้น" (ที. สี. 3.131). นามที่มาโดยคุณลักษณะเช่นนี้ว่า "ธัมมกถึก (ผู้แสดงธรรม) ปังสุกูลิกะ (ผู้ถือผ้าบังสุกุล) วินัยธร (ผู้ทรงวินัย) ติปิฏกธร (ผู้ทรงพระไตรปิฎก) สัทธา (ผู้มีศรัทธา) สติ (ผู้มีสติ)" ชื่อว่า คุณนาม. แม้พระนามทั้งหลายของพระตถาคตมี "ภควา (ผู้มีโชค) อรหัง (ผู้ควรแก่การบูชา) สัมมาสัมพุทโธ (ผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ)" เป็นต้น อันมีมากมายหลายร้อย ก็เป็นคุณนามทั้งสิ้น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇehi nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti.

พระนามทั้งหลายของพระมหามุนี ผู้มีพระคุณ ย่อมมีนับไม่ถ้วน; หากจะพึงกล่าวพระนามโดยพระคุณ ก็พึงกล่าวได้เป็นพันๆ พระนาม.

Yaṃ pana jātassa kumārakassa nāmaggahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ katvā samīpe ṭhitā ñātakā kappetvā pakappetvā ‘‘ayaṃ asuko nāmā’’ti nāmaṃ karonti, idaṃ kittimanāmaṃ. Yā pana purimapaññatti aparapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre patati. Seyyathidaṃ, purimakappepi cando candoyeva nāma, etarahipi candoyeva. Atīte sūriyo, samuddo, pathavī, pabbato pabbatoyeva nāma, etarahipi pabbatoyevāti, idaṃ opapātikanāmaṃ. Idaṃ catubbidhampi nāmaṃ ekaṃ nāmameva hoti[Pg.278], taṃ lokasaṅketamattasiddhaṃ paramatthato avijjamānaṃ. Aññe pana ‘‘nāmaṃ nāma atthajotako saddo’’ti vadanti. Balabojjhaṅgamaggaṅgānaṃ vuttanayānusāreneva attho veditabbo.

อนึ่ง ในวันตั้งชื่อกุมารผู้เกิดแล้ว ญาติทั้งหลายผู้ยืนอยู่ใกล้ๆ ได้กระทำการบูชาแก่ทักขิไณยบุคคลทั้งหลาย แล้วคิดพิจารณาว่า 'ผู้นี้ชื่อว่า... (ชื่อนั้นๆ)' ชื่อใดที่พวกเขากระทำ ชื่อนี้เป็นกิตติมชื่อ (ชื่อที่ตั้งขึ้น) อนึ่ง บัญญัติใดเป็นบัญญัติก่อน ย่อมตกอยู่ในบัญญัติหลัง โวหารใดเป็นโวหารก่อน ย่อมตกอยู่ในโวหารหลัง โวหารนี้เป็นอย่างไร? คือ แม้ในกัปก่อน พระจันทร์ก็ชื่อว่าพระจันทร์นั่นเอง แม้ในปัจจุบันนี้ก็พระจันทร์นั่นเอง ในอดีต พระอาทิตย์ ทะเล แผ่นดิน ภูเขา ก็ชื่อว่าภูเขานั่นเอง แม้ในปัจจุบันนี้ก็ภูเขานั่นเอง พึงทราบดังนี้ ชื่อนี้เป็นโอปปาติกชื่อ (ชื่อที่เกิดขึ้นเอง) ชื่อทั้ง ๔ ประการนี้ก็เป็นเพียงชื่อเดียวกันนั่นเอง ชื่อนั้นสำเร็จได้ด้วยเพียงการสมมติของโลก ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ส่วนอาจารย์อื่นๆ กล่าวว่า 'ชื่อคือเสียงที่แสดงอรรถ' พึงทราบอรรถแห่งพละ โพชฌงค์ และมรรคมีองค์ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Paṭisambhidāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปฏิสัมภิทาญาณนิเทศ จบลงแล้ว

29-31. Ñāṇattayaniddesavaṇṇanā

๒๙-๓๑. อรรถกถาว่าด้วยญาณัตตยนิเทศ

78. Ñāṇattayaniddese nimittanti saṅkhāranimittaṃ. Animitteti saṅkhāranimittapaṭipakkhe nibbāne. Adhimuttattāti tanninnabhāvena cittassa vissaṭṭhattā. Phussa phussa vayaṃ passatīti saṅkhāranimittaṃ ñāṇena phusitvā phusitvā tassa bhaṅgaṃ vipassanāñāṇeneva passati. Etena bhaṅgānupassanā siddhā. Sā aniccānupassanaṃ sādheti, aniccassa dukkhattā sā dukkhānupassanaṃ, dukkhassa anattattā sā anattānupassananti evamettha tisso anupassanā vuttā honti. Animitto vihāroti nimittaṃ bhayato diṭṭhattā so vipassanattayavihāro animittavihāro nāma hoti. Paṇidhinti taṇhaṃ. Appaṇihiteti taṇhāpaṭipakkhe nibbāne. Abhinivesanti attābhinivesaṃ. Suññateti attavirahite nibbāne. Suññatoti suññaṃyeva suññato. Pavattaṃ ajjhupekkhitvāti vipākappavattaṃ saṅkhārupekkhāya ajjhupekkhitvā. Sugatisaṅkhātavipākappavattābhinandino hi sattā. Ayaṃ pana phalasamāpattiṃ samāpajjitukāmo taṃ pavattaṃ, sabbañca saṅkhāragataṃ aniccādito passitvā ajjhupekkhatiyeva. Evañhi diṭṭhe phalasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkoti, na aññathā. Āvajjitvāti āvajjanena āvajjitvā. Samāpajjatīti phalasamāpattiṃ paṭipajjati. Animittā samāpattīti nimittaṃ bhayato disvā samāpannattā animittā samāpatti nāma. Animittavihārasamāpattīti vipassanāvihāravasena ca phalasamāpattivasena ca tadubhayaṃ nāma hoti.

๗๘. ในญาณัตตยนิเทศ คำว่า 'นิมิต' หมายถึง สังขารนิมิต คำว่า 'อนิมิต' หมายถึง พระนิพพานซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขารนิมิต คำว่า 'อธิมุตตัตตา' หมายถึง เพราะจิตหลุดพ้นด้วยความเป็นผู้โน้มน้อมไปในพระนิพพานนั้น คำว่า 'ผุสสะ ผุสสะ วยัง ปัสสติ' หมายถึง ย่อมเห็นความแตกสลายแห่งสังขารนิมิตนั้นด้วยวิปัสสนาญาณนั่นเอง โดยการถูกต้องสังขารนิมิตนั้นซ้ำๆ ด้วยญาณ ด้วยญาณที่เห็นความแตกสลายนี้ ภังคานุปัสสนาจึงสำเร็จ ภังคานุปัสสนานั้นย่อมยังอนิจจานุปัสสนาให้สำเร็จ เพราะความเป็นทุกข์แห่งอนิจจลักษณะ ภังคานุปัสสนานั้นย่อมยังทุกขานุปัสสนาให้สำเร็จ เพราะความเป็นอนัตตาแห่งทุกขลักษณะ ภังคานุปัสสนานั้นย่อมยังอนัตตานุปัสสนาให้สำเร็จ ด้วยประการฉะนี้ อนุปัสสนา ๓ อย่างจึงถูกกล่าวไว้ในที่นี้ คำว่า 'อนิมิตตวิหาร' หมายถึง วิปัสสนาวิหาร ๓ อย่างนั้นชื่อว่าอนิมิตตวิหาร เพราะเห็นนิมิตโดยความเป็นภัย คำว่า 'ปณิธิ' หมายถึง ตัณหา คำว่า 'อัปปณิหิตะ' หมายถึง พระนิพพานซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อตัณหา คำว่า 'อภินิเวส' หมายถึง อัตตาภินิเวส คำว่า 'สุญญตะ' หมายถึง พระนิพพานที่ปราศจากอัตตา คำว่า 'สุญญโต' หมายถึง ความว่างเปล่านั่นเองชื่อว่าสุญญโต คำว่า 'ปวัตตัง อัชฌุเปกขิตวา' หมายถึง การวางเฉยต่อวิปากปวัตติด้วยสังขารุเปกขาญาณ แท้จริง สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีอย่างยิ่งในวิปากปวัตติที่ชื่อว่าสุคติ แต่บุคคลนี้ผู้ปรารถนาจะเข้าผลสมาบัติ ย่อมวางเฉยต่อปวัตตินั้น และสังขารธรรมทั้งปวง โดยการพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น เมื่อเห็นดังนี้แล้วเท่านั้น จึงจะสามารถเข้าผลสมาบัติได้ ไม่ใช่ด้วยประการอื่น คำว่า 'อาวัชชิตวา' หมายถึง การพิจารณาด้วยอาวัชชนะ คำว่า 'สมาปัชชติ' หมายถึง ย่อมเข้าถึงผลสมาบัติ คำว่า 'อนิมิตตาสมาบัติ' หมายถึง ชื่อว่าอนิมิตตาสมาบัติ เพราะเข้าถึงแล้วโดยเห็นนิมิตโดยความเป็นภัย คำว่า 'อนิมิตตวิหารสมาบัติ' หมายถึง ชื่อว่าทั้งสองอย่างนั้น โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาวิหารและโดยอำนาจแห่งผลสมาบัติ

79. Idāni saṅkhāranimittameva vibhajitvā dassento rūpanimittantiādimāha. Jarāmaraṇaggahaṇe vattabbaṃ pubbe vuttameva. ‘‘Añño animittavihāro’’tiādīhi vutteyeva nigametvā dasseti. Saṅkhepena vihāraṭṭhe ñāṇaṃ nāma phalasamāpattiyā pubbabhāge saṅkhārupekkhāñāṇe ṭhitassa vipassanāvihāranānatte ñāṇaṃ samāpattaṭṭhe ñāṇaṃ nāma phalasamāpattinānatte ñāṇaṃ. Vihārasamāpattaṭṭhe ñāṇaṃ nāma tadubhayanānatte ñāṇaṃ. Vipassanāvihāreneva [Pg.279] vītināmetukāmo vipassanāvihārameva pavatteti, phalasamāpattivihāreneva vītināmetukāmo vipassanāpaṭipāṭiyā ussakkitvā phalasamāpattivihārameva pavatteti, tadubhayena vītināmetukāmo tadubhayaṃ pavatteti. Evaṃ puggalādhippāyavasena tividhaṃ jātaṃ. Sesamettha vattabbaṃ saṅkhārupekkhāñāṇavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

๗๙. บัดนี้ เมื่อจะแสดงโดยจำแนกสังขารนิมิตนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า 'รูปนิมิต' เป็นต้น คำที่ควรกล่าวในการถือเอาชรามรณะ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ย่อมแสดงโดยสรุปอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง ด้วยบทบาลีมีคำว่า 'อนิมิตตวิหารอื่น' เป็นต้น โดยย่อ ญาณในอรรถว่าวิหาร (วิหารัฏฐญาณ) คือ ญาณในความต่างกันแห่งวิปัสสนาวิหาร ของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในสังขารุเปกขาญาณในส่วนเบื้องต้นแห่งผลสมาบัติ ญาณในอรรถว่าสมาบัติ (สมาปัตตัฏฐญาณ) คือ ญาณในความต่างกันแห่งผลสมาบัติ ญาณในอรรถว่าวิหารและสมาบัติ (วิหารสมาปัตตัฏฐญาณ) คือ ญาณในความต่างกันแห่งทั้งสองอย่างนั้น บุคคลผู้ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิปัสสนาวิหารเท่านั้น ย่อมยังวิปัสสนาวิหารนั่นเองให้เป็นไป บุคคลผู้ปรารถนาจะอยู่ด้วยผลสมาบัติวิหารเท่านั้น ย่อมยังผลสมาบัติวิหารนั่นเองให้เป็นไป โดยถอยกลับจากลำดับวิปัสสนา บุคคลผู้ปรารถนาจะอยู่ด้วยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมยังทั้งสองอย่างนั้นให้เป็นไป ด้วยประการฉะนี้ ญาณจึงเกิดขึ้นเป็น ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของบุคคล คำที่ควรกล่าวที่เหลือในที่นี้ ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาว่าด้วยสังขารุเปกขาญาณนั่นเอง

Ñāṇattayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยญาณัตตยนิเทศ จบลงแล้ว

32. Ānantarikasamādhiñāṇaniddesavaṇṇanā

๓๒. ๓๒. อรรถกถาว่าด้วยอนันตริกสมาธิญาณนิเทศ

80. Ānantarikasamādhiñāṇaniddese nekkhammavasenātiādīsu nekkhammaabyāpādaālokasaññāavikkhepadhammavavatthānañāṇapāmojjāni sukkhavipassakassa upacārajjhānasampayuttā tassa tassa kilesassa vipakkhabhūtā satta dhammā ekacittasampayuttā eva. Cittassa ekaggatā avikkhepoti ekaggassa bhāvo ekaggatā, nānārammaṇe na vikkhipati tena cittanti avikkhepo, cittassa ekaggatāsaṅkhāto avikkhepoti attho. Samādhīti ekārammaṇe samaṃ ādhīyati tena cittanti samādhi nāmāti attho. Tassa samādhissa vasenāti upacārasamādhināpi samāhitacittassa yathābhūtāvabodhato vuttappakārassa samādhissa vasena. Uppajjati ñāṇanti maggañāṇaṃ yathākkamena uppajjati. Khīyantīti samucchedavasena khīyanti. Itīti vuttappakārassa atthassa nigamanaṃ. Paṭhamaṃ samathoti pubbabhāge samādhi hoti. Pacchā ñāṇanti aparabhāge maggakkhaṇe ñāṇaṃ hoti.

๘๐. ในอนันตริกสมาธิญาณนิเทศ ในบทบาลีมีคำว่า 'โดยอำนาจแห่งเนกขัมมะ' เป็นต้น ธรรม ๗ ประการคือ เนกขัมมะ อัพยาบาท อาโลกสัญญา อวิกเขปะ ธัมมววัตถานะ ญาณ และปาโมชชะ ซึ่งประกอบด้วยอุปจารฌานของบุคคลผู้เป็นสุกขวิปัสสกะ และเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสนั้นๆ ย่อมประกอบกับจิตดวงเดียวกันนั่นเอง คำว่า 'จิตตัสสะ เอกัคคตา อวิกเขโป' หมายถึง ความเป็นเอกัคคตา คือภาวะแห่งจิตที่มีอารมณ์เดียว จิตย่อมไม่ฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ด้วยสมาธินั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอวิกเขปะ อวิกเขปะที่ชื่อว่าความมีอารมณ์เดียวของจิตนี้เป็นอรรถ คำว่า 'สมาธิ' หมายถึง จิตย่อมตั้งมั่นเสมอกันในอารมณ์เดียวด้วยอวิกเขปะนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสมาธิ นี้เป็นอรรถ คำว่า 'ตัสสะ สมาธิสสะ วเสนะ' หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งสมาธิที่มีประการตามที่กล่าวแล้ว เพราะการรู้แจ้งตามความเป็นจริงของผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว แม้ด้วยอุปจารสมาธิ คำว่า 'อุปปัชชติ ญาณัง' หมายถึง มรรคญาณย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ คำว่า 'ขียนติ' หมายถึง ย่อมสิ้นไปด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน คำว่า 'อิติ' เป็นคำสรุปอรรถที่มีประการตามที่กล่าวแล้ว คำว่า 'ปฐมัง สมโถ' หมายถึง สมาธิย่อมมีในส่วนเบื้องต้น คำว่า 'ปัจฉา ญาณัง' หมายถึง ญาณย่อมมีในส่วนเบื้องปลายในขณะแห่งมรรค

Kāmāsavoti pañcakāmaguṇikarāgo. Bhavāsavoti rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā. Diṭṭhāsavoti dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Avijjāsavoti dukkhādīsu aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ. Bhummavacanena okāsapucchaṃ katvā ‘‘sotāpattimaggenā’’tiādinā āsavakkhayakarena maggena āsavakkhayaṃ dassetvā ‘‘etthā’’ti okāsavissajjanaṃ kataṃ, maggakkhaṇeti vuttaṃ hoti. Anavasesoti natthi etassa avasesoti anavaseso. Apāyagamanīyoti nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyā cattāro sukhasaṅkhātā ayā apetattā apāyā, yassa saṃvijjati[Pg.280], taṃ puggalaṃ apāye gametīti apāyagamanīyo. Āsavakkhayakathā dubhatovuṭṭhānakathāyaṃ vuttā.

กามสวะ คือ ราคะที่มีกามคุณ 5 เป็นอารมณ์. ภวาสวะ คือ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ, ความติดใจในฌาน, ราคะที่เกิดพร้อมกับสัสสตทิฏฐิ, ความปรารถนาด้วยอำนาจแห่งภพ. ทิฏฐาสวะ คือ ทิฏฐิ 62. อวิชชาสวะ คือ ความไม่รู้ในฐานะ 8 มีทุกข์เป็นต้น. ด้วยคำว่า "ภูมิ" (สัตตมีวิภัตติ) ทรงกระทำคำถามถึงสถานที่ที่อาสวะสิ้นไป แล้วทรงแสดงความสิ้นไปแห่งอาสวะด้วยมรรคที่ทำอาสวะให้สิ้นไป มีคำว่า "ด้วยโสดาปัตติมรรค" เป็นต้น และทรงแก้สถานที่ที่อาสวะสิ้นไปด้วยคำว่า "ในที่นี้" ดังนี้ คำว่า "ในขณะแห่งมรรค" จึงเป็นอันกล่าวแล้ว. อนวเสส คือ ไม่มีส่วนเหลือของอาสวะนั้น หรืออาสวะ 4 นั้น จึงชื่อว่าอนวเสส. อปายคามนียะ คือ นรก กำเนิดเดรัจฉาน วิสัยเปรต อสุรกาย 4 เหล่านี้ ชื่อว่า อบาย เพราะปราศจากความสุขที่เรียกว่า "อายะ" (ความสุข) บุคคลใดมีอาสวะอยู่ ย่อมนำบุคคลนั้นไปสู่อบายได้ จึงชื่อว่า อปายคามนียะ. เรื่องความสิ้นไปแห่งอาสวะ ได้กล่าวไว้แล้วในเรื่อง "ทุภโตวุฏฐานกถา".

Avikkhepavasenāti pavattamānassa samādhissa upanissayabhūtasamādhivasena. Pathavīkasiṇavasenātiādīsu dasa kasiṇāni tadārammaṇikaappanāsamādhivasena vuttāni, buddhānussatiādayo maraṇassati upasamānussati ca upacārajjhānavasena vuttā, ānāpānassati kāyagatāsati ca appanāsamādhivasena vuttā, dasa asubhā paṭhamajjhānavasena vuttā.

ด้วยอำนาจแห่งอวิกเขปะ คือ ด้วยอำนาจแห่งสมาธิที่เป็นอุปนิสสยะของสมาธิที่กำลังเป็นไป. ในบทมีคำว่า "ด้วยอำนาจแห่งปฐวีกสิณ" เป็นต้น กสิณ 10 อย่าง ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอัปปนาสมาธิที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์. พุทธานุสสติเป็นต้น มรณัสสติ และอุปสมานุสสติ ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอุปจารฌาน. อานาปานัสสติ และกายคตาสติ ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอัปปนาสมาธิ. อสุภะ 10 อย่าง ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน.

Buddhaṃ ārabbha uppannā anussati buddhānussati. ‘‘Itipi so bhagavā araha’’ntiādibuddhaguṇārammaṇāya (ma. ni. 1.74; a. ni. 3.71; 9.27) satiyā etaṃ adhivacanaṃ, tassā buddhānussatiyā vasena. Tathā dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati. Attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati. Attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati. Ānāpānanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati. Ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedasaṅkhātamaraṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Kucchitānaṃ kesādīnaṃ paṭikūlānaṃ āyattā ākarattā kāyotisaṅkhāte sarīre gatā pavattā, tādisaṃ vā kāyaṃ gatā sati kāyagatāsati. ‘‘Kāyagatasatī’’ti vattabbe rassaṃ akatvā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttā. Tatheva idhāpi kāyagatāsativasenāti vuttaṃ. Kesādikesu kāyakoṭṭhāsesu paṭikūlanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati upasamānussati. Sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Dasa asubhā heṭṭhā vuttatthā.

สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภพระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธานุสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีพระพุทธคุณมี "อิติปิ โส ภควา อรหัง" เป็นต้น เป็นอารมณ์, ด้วยอำนาจแห่งพุทธานุสสตินั้น. เช่นเดียวกัน สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภพระธรรม ชื่อว่า ธัมมานุสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีพระธรรมคุณมี "สวากขาโต ภควตา ธัมโม" เป็นต้น เป็นอารมณ์. สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภพระสงฆ์ ชื่อว่า สังฆานุสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีพระสังฆคุณมี "สุปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ" เป็นต้น เป็นอารมณ์. สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภศีลที่ตนเองรักษา ชื่อว่า สีลานุสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีคุณของศีลมี "อขัณฑตา" เป็นต้น เป็นอารมณ์. สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภการบริจาค ชื่อว่า จาคานุสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีคุณของการบริจาคมี "มุตตจาคตา" เป็นต้น เป็นอารมณ์. สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภเทวดา ชื่อว่า เทวตานุสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีคุณของตนเองมีศรัทธาเป็นต้น เป็นอารมณ์ โดยตั้งเทวดาไว้ในฐานะเป็นพยาน. สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภลมหายใจเข้าออก ชื่อว่า อานาปานัสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีนิมิตลมหายใจเข้าออกเป็นอารมณ์. สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภความตาย ชื่อว่า มรณัสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีความตายที่เรียกว่า "ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ที่รวมอยู่ในภพเดียว" เป็นอารมณ์. สติที่เกิดขึ้นในกายที่เรียกว่า "กาย" เพราะอาศัยหรือเป็นที่ตั้งของส่วนต่างๆ ของร่างกายที่น่ารังเกียจ มีผมเป็นต้น หรือสติที่เข้าไปยึดกายเช่นนั้นเป็นอารมณ์ ชื่อว่า กายคตาสติ. ควรกล่าวว่า "กายคตสติ" แต่กลับกล่าวว่า "กายคตาสติ" โดยไม่ทำเสียงสั้น. เช่นเดียวกัน ในบาลีนี้ก็กล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งกายคตาสติ". ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีปฏิกูลนิมิตในส่วนต่างๆ ของร่างกายมีผมเป็นต้น เป็นอารมณ์. สติที่เกิดขึ้นโดยปรารภความสงบ (นิพพาน) ชื่อว่า อุปสมานุสสติ. ชื่อนี้เป็นคำเรียกสติที่มีนิพพานอันเป็นที่สงบแห่งทุกข์ทั้งปวงเป็นอารมณ์. อสุภะ 10 อย่าง ได้กล่าวไว้แล้วในที่ก่อนหน้า.

81. Dīghaṃ [Pg.281] assāsavasenātiādīni appanūpacārasamādhibhedaṃyeva dassetuṃ vuttāni. Dīghaṃ assāsavasenāti dīghanti vuttaassāsavasena. ‘‘Dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; 3.148) hi vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa assāsapassāsakāyassa paṭisaṃvedī. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti oḷārikaṃ assāsapassāsaṅkhātaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento vūpasamento. ‘‘Dīghaṃ rassaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti imināva catukkena appanāsamādhi vutto. Pītipaṭisaṃvedīti pītiṃ pākaṭaṃ karonto. Cittasaṅkhārapaṭisaṃvedīti saññāvedanāsaṅkhātaṃ cittasaṅkhāraṃ pākaṭaṃ karonto. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento. Samādahaṃ cittanti ārammaṇe cittaṃ samaṃ ṭhapento. Vimocayaṃ cittanti cittaṃ nīvaraṇādīhi vimocento. Pītipaṭisaṃvedī sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāranti catukkañca cittapaṭisaṃvedī abhippamodayaṃ cittaṃ samādahaṃ cittaṃ vimocayaṃ cittanti catukkañca appanāsamādhivasena vipassanāsampayuttasamādhivasena ca vuttāni. Aniccānupassīti aniccānupassanāvasena. Virāgānupassīti nibbidānupasanāvasena. Nirodhānupassīti bhaṅgānupassanāvasena. Paṭinissaggānupassīti vuṭṭhānagāminīvipassanāvasena. Sā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati. Saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandati. Idaṃ catukkaṃ vipassanāsampayuttasamādhivaseneva vuttaṃ. Assāsavasena passāsavasenāti cettha assāsapassāsapavattimattaṃ gahetvā vuttaṃ, na tadārammaṇakaraṇavasena. Vitthāro panettha ānāpānakathāyaṃ āvibhavissati.

๘๑. บทมีคำว่า "ด้วยอำนาจแห่งลมหายใจออกยาว" เป็นต้น เหล่านี้ ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของอัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิเท่านั้น. "ด้วยอำนาจแห่งลมหายใจออกยาว" คือ ด้วยอำนาจแห่งลมหายใจออกที่เรียกว่า "ยาว". แท้จริงแล้ว ได้กล่าวไว้ว่า "เมื่อหายใจออกยาว ย่อมรู้ว่า เราหายใจออกยาว". ในบทที่เหลือก็มีนัยยะเช่นเดียวกัน. "สัพพกายปฏิสังเวที" คือ ผู้กระทำให้ปรากฏซึ่งกายแห่งลมหายใจเข้าออกทั้งหมด. "ปัสสัมภยัง กายสังขารัง" คือ ผู้ระงับหรือทำให้สงบซึ่งกายสังขารที่เรียกว่า "ลมหายใจเข้าออก" อันหยาบ. ด้วยจตุกกะนี้เท่านั้น คือ "ยาว สั้น สัพพกายปฏิสังเวที ปัสสัมภยัง กายสังขารัง" อัปปนาสมาธิจึงเป็นอันกล่าวแล้ว. "ปีติปฏิสังเวที" คือ ผู้กระทำให้ปีติปรากฏชัด. "จิตตสังขารปฏิสังเวที" คือ ผู้กระทำให้จิตตสังขารที่เรียกว่า "สัญญาและเวทนา" ปรากฏชัด. "อภิปปโมทยัง จิตตัง" คือ ผู้ทำให้จิตยินดี. "สมาทหัง จิตตัง" คือ ผู้ตั้งจิตไว้เสมอกันในอารมณ์. "วิโมจยัง จิตตัง" คือ ผู้ปลดปล่อยจิตให้พ้นจากนิวรณ์เป็นต้นที่ขัดขวาง. จตุกกะคือ "ปีติปฏิสังเวที สุขปฏิสังเวที จิตตสังขารปฏิสังเวที ปัสสัมภยัง จิตตสังขารัง" และจตุกกะคือ "จิตตปฏิสังเวที อภิปปโมทยัง จิตตัง สมาทหัง จิตตัง วิโมจยัง จิตตัง" เหล่านี้ ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอัปปนาสมาธิและด้วยอำนาจแห่งสมาธิที่ประกอบด้วยวิปัสสนา. "อนิจจานุปัสสี" คือ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนา. "วิราคานุปัสสี" คือ ด้วยอำนาจแห่งนิพพิทานุปัสสนา. "นิโรธานุปัสสี" คือ ด้วยอำนาจแห่งภังคานุปัสสนา (การพิจารณาความดับไปเป็นขณะๆ). "ปฏินิสสัคคานุปัสสี" คือ ด้วยอำนาจแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. แท้จริงแล้ว วิปัสสนานั้นย่อมละกิเลสพร้อมด้วยขันธ์และอภิสังขารด้วยอำนาจแห่งตทังควิมุตติ. และด้วยการเห็นโทษในสังขารธรรม ย่อมแล่นไปสู่นิพพานอันตรงกันข้ามกับสังขารธรรมนั้น ด้วยความเป็นผู้โน้มเอียงไปสู่นิพพาน. จตุกกะนี้ (อนิจจานุปัสสี) ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งสมาธิที่ประกอบด้วยวิปัสสนาเท่านั้น. ในจตุกกะนี้ (อนิจจานุปัสสี) คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งลมหายใจเข้า ด้วยอำนาจแห่งลมหายใจออก" ได้กล่าวไว้โดยถือเอาเพียงการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออกเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งการกระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์. อนึ่ง รายละเอียดในอานาปานกถาจักปรากฏในนิเทศแห่งอนันตริกสมาธิญาณนี้.

Ānantarikasamādhiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายแห่งนิเทศว่าด้วยญาณในอนันตริกสมาธิจบแล้ว.

33. Araṇavihārañāṇaniddesavaṇṇanā

๓๓. คำอธิบายแห่งนิเทศว่าด้วยอรณวิหารญาณ.

82. Araṇavihārañāṇaniddese aniccānupassanādayo vuttatthā. Suññato vihāroti anattānupassanāya vuṭṭhitassa suññatākāreneva pavattā arahattaphalasamāpatti. Animitto vihāroti aniccānupassanāya vuṭṭhitassa animittākārena pavattā arahattaphalasamāpatti. Appaṇihito [Pg.282] vihāroti dukkhānupassanāya vuṭṭhitassa appaṇihitākārena pavattā arahattaphalasamāpatti. Suññate adhimuttatāti suññate phalasamāpattiyā pubbabhāgapaññāvasena adhimuttatā. Sesadvayepi eseva nayo. Paṭhamaṃ jhānantiādīhi arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjitukāmassa vipassanāya ārammaṇabhūtā jhānasamāpattiyo vuttā. Arahatoyeva hi vipassanāphalasamāpattipaṇītādhimuttijhānasamāpattiyo sabbakilesānaṃ pahīnattā ‘‘araṇavihāro’’ti vattuṃ arahanti.

๘๒. ในนิเทศแห่งอรณวิหารญาณ อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น มีเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สุญญตวิหาร คืออรหัตตผลสมาบัติที่ดำเนินไปโดยอาการว่างเปล่านั่นเอง ของผู้ที่ออกจากอนัตตานุปัสสนาแล้วเข้าสู่ผลสมาบัติ. คำว่า อนิมิตตวิหาร คืออรหัตตผลสมาบัติที่ดำเนินไปโดยอาการไม่มีนิมิต ของผู้ที่ออกจากอนิจจานุปัสสนาแล้ว. คำว่า อัปปณิหิตวิหาร คืออรหัตตผลสมาบัติที่ดำเนินไปโดยอาการไม่มีความปรารถนา ของผู้ที่ออกจากทุกขานุปัสสนาแล้ว. คำว่า สุญญเต อธิมุตตตา คือความเป็นผู้น้อมใจไปในผลสมาบัติที่ชื่อว่าสุญญตะ ด้วยอำนาจแห่งปัญญาในส่วนเบื้องต้นแห่งผลสมาบัตินั้น. แม้ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ฌานสมาบัติทั้งหลายที่เป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนาของผู้ใคร่จะเข้าอรหัตตผลสมาบัติ ท่านกล่าวไว้ด้วยบทว่า ปฐมฌาน เป็นต้น. แท้จริง วิปัสสนา ผลสมาบัติ ความน้อมใจไปในธรรมอันประณีต (สุญญตผล อนิมิตตผล อัปปณิหิตผล) และฌานสมาบัติ ของพระอรหันต์เท่านั้น ย่อมควรเรียกว่า "อรณวิหาร" เพราะละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว.

Paṭhamena jhānena nīvaraṇe haratīti araṇavihāroti paṭhamajjhānasamaṅgī paṭhamena jhānena nīvaraṇe haratīti taṃ paṭhamaṃ jhānaṃ araṇavihāroti attho. Sesesupi eseva nayo. Arahato nīvaraṇābhāvepi nīvaraṇavipakkhattā paṭhamassa jhānassa nīvaraṇe haratīti vuttanti veditabbaṃ. Vipassanāphalasamāpattipaṇītādhimuttivasena tidhā araṇavihārañāṇaṃ uddisitvā kasmā jhānasamāpattiyova araṇavihāroti niddiṭṭhāti ce? Uddesavaseneva tāsaṃ tissannaṃ araṇavihāratāya siddhattā. Phalasamāpattivipassanāya pana bhūmibhūtānaṃ jhānasamāpattīnaṃ araṇavihāratā avutte na sijjhati, tasmā asiddhameva sādhetuṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ araṇavihāro’’tiādi vuttanti veditabbaṃ. Tāsañhi araṇavihāratā uddesavasena asiddhāpi niddese vuttattā siddhāti. Tesaṃ vā yojitanayeneva ‘‘aniccānupassanā niccasaññaṃ haratīti araṇavihāro, dukkhānupassanā sukhasaññaṃ haratīti araṇavihāro, anattānupassanā attasaññaṃ haratīti araṇavihāro, suññato vihāro asuññataṃ haratīti araṇavihāro, animitto vihāro nimittaṃ haratīti araṇavihāro, appaṇihito vihāro paṇidhiṃ haratīti araṇavihāro, suññatādhimuttatā asuññatādhimuttiṃ haratīti araṇavihāro, animittādhimuttatā nimittādhimuttiṃ haratīti araṇavihāro, appaṇihitādhimuttatā paṇihitādhimuttiṃ haratīti araṇavihāro’’ti yojetvā gahetabbaṃ.

คำว่า "ย่อมกำจัดนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร" มีความหมายว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยปฐมฌาน ย่อมกำจัดนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน เพราะฉะนั้น ปฐมฌานนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร. แม้ในฌานที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. พึงทราบว่า แม้พระอรหันต์จะไม่มีนิวรณ์ แต่เพราะปฐมฌานเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ จึงกล่าวว่า "ย่อมกำจัดนิวรณ์". หากมีผู้ถามว่า "เมื่อระบุอรณวิหารญาณไว้ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งวิปัสสนา ผลสมาบัติ และปณีตาธิมุตติแล้ว เหตุไฉนในนิเทศจึงแสดงฌานสมาบัติทั้งหลายว่าเป็นอรณวิหารด้วยเล่า?" (ตอบว่า) เพราะความเป็นอรณวิหารของธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งอุทเทสนั่นเอง. แต่ความเป็นอรณวิหารของฌานสมาบัติทั้งหลาย ซึ่งเป็นภูมิของผลสมาบัติและวิปัสสนา หากไม่กล่าวไว้ ย่อมไม่สำเร็จ (ด้วยอำนาจแห่งอุทเทส) เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปฐมฌานเป็นอรณวิหาร" เพื่อต้องการให้สิ่งที่ยังไม่สำเร็จนั้นสำเร็จ. แท้จริง ความเป็นอรณวิหารของฌานสมาบัติเหล่านั้น แม้จะไม่สำเร็จด้วยอำนาจแห่งอุทเทส แต่ก็สำเร็จได้เพราะกล่าวไว้ในนิเทศ. หรือพึงประกอบความถือเอาตามนัยที่ประกอบไว้แล้วนั่นเองว่า "อนิจจานุปัสสนา ย่อมกำจัดนิจจสัญญา เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, ทุกขานุปัสสนา ย่อมกำจัดสุขสัญญา เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, อนัตตานุปัสสนา ย่อมกำจัดอัตตสัญญา เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, สุญญตวิหาร ย่อมกำจัดความไม่สงัด (อสุญญตะ) หรือความยึดมั่นว่าเป็นของเรา เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, อนิมิตตวิหาร ย่อมกำจัดนิมิต เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, อัปปณิหิตวิหาร ย่อมกำจัดปณิธิ (ตัณหา) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, สุญญตาธิมุตตตา ย่อมกำจัดสุญญตาธิมุตติ (คือความปรารถนาในอัตตนิยะที่เรียกว่าอสุญญตะ หรือความยึดมั่นอย่างแรงกล้าในอัตตาและอัตตนิยะที่เรียกว่าอสุญญตะ) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, อนิมิตตาธิมุตตตา ย่อมกำจัดความปรารถนาในสังขารนิมิต หรือความยึดมั่นอย่างแรงกล้าในสังขารนิมิต เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร, อัปปณิหิตาธิมุตตตา ย่อมกำจัดความปรารถนาในเตภูมกธรรมที่เรียกว่าปณิหิตะ หรือความยึดมั่นอย่างแรงกล้าในเตภูมกธรรมที่เรียกว่าปณิหิตะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอรณวิหาร".

Araṇavihārañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายแห่งนิเทศว่าด้วยอรณวิหารญาณจบแล้ว.

34. Nirodhasamāpattiñāṇaniddesavaṇṇanā

๓๔. คำอธิบายแห่งนิเทศว่าด้วยนิโรธสมาบัติญาณ.

83. Nirodhasamāpattiñāṇaniddese [Pg.283] samathabalanti kāmacchandādayo paccanīkadhamme sametīti samatho, soyeva akampanīyaṭṭhena balaṃ. Anāgāmiarahantānaṃyeva samādhipaṭipakkhassa kāmacchandassa pahānena samādhismiṃ paripūrakāribhāvappattattā tesaṃyeva samādhi balappattoti katvā ‘‘samathabala’’nti vuccati, na aññesaṃ. Samādhibalantipi pāṭho. Vipassanābalanti aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā, sāyeva akampanīyaṭṭhena balaṃ. Tesaṃyeva ubhinnaṃ balappattaṃ vipassanāñāṇaṃ. Tattha samathabalaṃ anupubbena cittasantānavūpasamanatthaṃ nirodhe ca paṭipādanatthaṃ, vipassanābalaṃ pavatte ādīnavadassanatthaṃ nirodhe ca ānisaṃsadassanatthaṃ.

๘๓. ในนิเทศแห่งนิโรธสมาบัติญาณ คำว่า สมถพละ คือ ธรรมที่ยังธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีกามฉันทะเป็นต้นให้สงบ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าสมถะ, สมถะนั้นนั่นเองชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว (โดยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์). เพราะพระอนาคามีและพระอรหันต์เท่านั้น ที่ละกามฉันทะอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิแล้ว ถึงความเป็นผู้กระทำสมาธิให้บริบูรณ์ สมาธิของท่านเหล่านั้นเท่านั้นจึงถึงความเป็นพละ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "สมถพละ" ไม่ใช่ของบุคคลอื่น. มีบทว่า สมาธิพละ ดังนี้บ้าง. คำว่า วิปัสสนาพละ คือ ย่อมเห็นธรรม (เตภูมกธรรม) โดยอาการต่างๆ มีอนิจจะ เป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าวิปัสสนา, วิปัสสนานั้นนั่นเองชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว. เป็นวิปัสสนาญาณที่ถึงความเป็นพละของพระอนาคามีและพระอรหันต์ทั้งสองนั้นเท่านั้น. ในบรรดาพละทั้งสองนั้น สมถพละพึงต้องการเพื่อความสงบระงับแห่งกระแสจิตโดยลำดับ และเพื่อความสำเร็จในนิโรธ (ความดับแห่งกระแสจิต). วิปัสสนาพละพึงต้องการเพื่อเห็นโทษในความเป็นไป (แห่งเตภูมกธรรม) และเพื่อเห็นอานิสงส์ในนิโรธ.

Nīvaraṇeti nimittatthe bhummavacanaṃ, nīvaraṇanimittaṃ nīvaraṇapaccayāti attho. Karaṇatthe vā bhummavacanaṃ, nīvaraṇenāti attho. Na kampatīti jhānasamaṅgīpuggalo. Atha vā jhānanti jhānaṅgānaṃ adhippetattā paṭhamena jhānena taṃsampayuttasamādhi nīvaraṇe na kampati. Ayameva cettha yojanā gahetabbā. Uddhacce cāti uddhaccasahagatacittuppāde uddhacce ca. Uddhaccanti ca uddhatabhāvo, taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ. Uddhaccasahagatakilese cāti uddhaccena sahagate ekuppādādibhāvaṃ gate uddhaccasampayutte mohaahirikaanottappakilese ca. Khandhe cāti uddhaccasampayuttacatukkhandhe ca. Na kampati na calati na vedhatīti aññamaññavevacanāni. Uddhacce na kampati, uddhaccasahagatakilese na calati, uddhaccasahagatakkhandhe na vedhatīti yojetabbaṃ. Vipassanābalaṃ sattannaṃyeva anupassanānaṃ vuttattā tāsaṃyeva vasena vipassanābalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti veditabbaṃ. Avijjāya cāti dvādasasupi akusalacittuppādesu avijjāya ca. Avijjāsahagatakilese cāti yathāyogaṃ avijjāya sampayuttalobhadosamānadiṭṭhivicikicchāthinauddhaccaahirikaanottappakilese ca.

บทว่า นีวรเณ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต มีความหมายว่า เพราะนิวรณ์เป็นเหตุ เพราะนิวรณ์เป็นปัจจัย. หรือเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ มีความหมายว่า ด้วยนิวรณ์. คำว่า "ไม่หวั่นไหว" หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยฌาน. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ฌานัง นั้น เพราะประสงค์เอาองค์ฌานทั้งหลาย สมาธิที่สัมปยุตด้วยปฐมฌานนั้น ย่อมไม่หวั่นไหวในนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน. พึงถือเอาการประกอบบทนี้เท่านั้นในที่นี้. บทว่า อุทธัจเจ จ หมายถึง อุทธัจจะที่เกิดขึ้นในอุทธัจจสหคตจิตตุปบาท. คำว่า อุทธัจจะ คือ ความเป็นผู้ฟุ้งซ่าน มีลักษณะไม่สงบระงับ. บทว่า อุทธัจจสหคตกิเลเส จ หมายถึง กิเลสที่สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ ซึ่งถึงความเป็นผู้เกิดร่วมกันเป็นต้น (มีเอกุปปาทะเป็นต้น) กับอุทธัจจะ ได้แก่ โมหะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ. บทว่า ขันเธ จ หมายถึง นามขันธ์ ๔ ที่สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ. บทว่า "ไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนไหว ไม่สั่นสะเทือน" เป็นไวพจน์ของกันและกัน. พึงประกอบความว่า "ไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ, ไม่เคลื่อนไหวเพราะกิเลสที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ, ไม่สั่นสะเทือนเพราะนามขันธ์ที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ". พึงทราบว่า วิปัสสนาพละย่อมบริบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๗ เท่านั้น เพราะท่านกล่าวถึงอนุปัสสนา ๗ อย่างเหล่านั้นเท่านั้น. บทว่า อวิชชาย จ หมายถึง อวิชชาที่เกิดขึ้นในอกุศลจิตตุปบาททั้ง ๑๒. บทว่า อวิชชาสหคตกิเลเส จ หมายถึง กิเลสมีโลภะ โทสะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ ที่สัมปยุตด้วยอวิชชาตามสมควร.

Vacīsaṅkhārāti vitakkavicārā. ‘‘Pubbe kho, āvuso visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463) vacanato [Pg.284] vācaṃ saṅkharonti uppādentīti vacīsaṅkhārā. Kāyasaṅkhārāti assāsapassāsā. ‘‘Assāsapassāsā kho, āvuso visākha, kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā, tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463) vacanato kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Saññāvedayitanirodhanti saññāya vedanāya ca nirodhaṃ. Cittasaṅkhārāti saññā ca vedanā ca. ‘‘Cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā, tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463) vacanato cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā.

วจีสังขาร คือ วิตกและวิจาร เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ดูกรวิสาขะ ก่อนอื่น บุคคลย่อมตรึก ย่อมตรอง แล้วจึงเปล่งวาจา เพราะเหตุนั้น วิตกและวิจารจึงเป็นวจีสังขาร’ (ม.มู. ๑๒/๔๙๙) วิตกและวิจารย่อมปรุงแต่ง คือทำให้วาจาเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วจีสังขาร กายสังขาร คือ ลมหายใจออกและลมหายใจเข้า เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ดูกรวิสาขะ ลมหายใจออกและลมหายใจเข้าเป็นกายิกธรรม เป็นธรรมเนื่องด้วยกาย เพราะเหตุนั้น ลมหายใจออกและลมหายใจเข้าจึงเป็นกายสังขาร’ (ม.มู. ๑๒/๔๙๙) ลมหายใจออกและลมหายใจเข้าย่อมถูกกายปรุงแต่ง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กายสังขาร สัญญาเวทยิตนิโรธ คือ การดับสัญญาและเวทนา จิตตสังขาร คือ สัญญาและเวทนา เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นเจตสิกธรรม เป็นธรรมเนื่องด้วยจิต เพราะเหตุนั้น สัญญาและเวทนาจึงเป็นจิตตสังขาร’ (ม.มู. ๑๒/๔๙๙) สัญญาและเวทนาย่อมถูกจิตปรุงแต่ง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า จิตตสังขาร

84. Ñāṇacariyāsu anupassanāvasāne, vivaṭṭanānupassanāgahaṇena vā tassā ādibhūtā cariyākathāya ñāṇacariyāti vuttā sesānupassanāpi gahitā hontīti veditabbaṃ. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti ca ukkaṭṭhaparicchedo, anāgāmissa pana arahattamaggaphalavajjāhi cuddasahipi hoti paripuṇṇabalattā.

๘๔. พึงทราบว่า ในญาณจริยา เมื่อกล่าวถึงอนุปัสนาในที่สุดแห่งอนุปัสนา หรือด้วยการถือเอาวิวัฏฏนานุปัสนา อนุปัสนาที่เหลือที่กล่าวไว้ในจริยากถาอันเป็นเบื้องต้นของวิวัฏฏนานุปัสสนานั้น ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยแล้ว และการกล่าวว่าด้วยญาณจริยา ๑๖ อย่าง เป็นการกำหนดอย่างยิ่ง ส่วนสำหรับพระอนาคามี ย่อมมีญาณจริยา ๑๔ อย่าง เว้นอรหัตตมรรคและอรหัตตผล เพราะความที่พละ (สมถะและวิปัสสนา) บริบูรณ์

85. Navahi samādhicariyāhīti ettha paṭhamajjhānādīhi aṭṭha, paṭhamajjhānādīnaṃ paṭilābhatthāya sabbattha upacārajjhānavasena ekāti nava samādhicariyā. Balacariyānaṃ kiṃ nānattaṃ? Samathabalenapi hi ‘‘nekkhammavasenā’’tiādīhi sattahi pariyāyehi upacārasamādhi vutto, peyyālavitthārato ‘‘paṭhamajjhānavasenā’’tiādīhi samasattatiyā vārehi yathāyogaṃ appanūpacārasamādhi vutto, samādhicariyāyapi ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādīhi aṭṭhahi pariyāyehi appanāsamādhi vutto. Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāyātiādīhi aṭṭhahi pariyāyehi upacārasamādhi vuttoti ubhayatthāpi appanūpacārasamādhiyeva vutto. Evaṃ santepi akampiyaṭṭhena balāni vasībhāvaṭṭhena cariyāti veditabbā. Vipassanābale pana satta anupassanāva ‘‘vipassanābala’’nti vuttā, ñāṇacariyāya satta ca anupassanā vuttā, vivaṭṭanānupassanādayo nava ca visesetvā vuttā. Idaṃ nesaṃ nānattaṃ. Satta anupassanā pana akampiyaṭṭhena balāni vasībhāvaṭṭhena cariyāti veditabbā.

๘๕. ในบทว่าด้วยสมาธิจริยา ๙ อย่างนี้ สมาธิจริยา ๘ อย่าง ด้วยปฐมฌานเป็นต้น และสมาธิจริยา ๑ อย่าง ด้วยอำนาจอุปจารฌานที่เกิดขึ้นในฌานทั้งปวงเพื่อการได้ปฐมฌานเป็นต้น รวมเป็นสมาธิจริยา ๙ อย่าง ความแตกต่างของพละและจริยาคืออะไร? ในสมถพละนิเทศ ก็ได้กล่าวถึงอุปจารสมาธิด้วยปริยาย ๗ อย่าง มี ‘ด้วยอำนาจแห่งเนกขัมมะ’ เป็นต้น และด้วยการขยายความโดยละเอียด ได้กล่าวถึงอัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิด้วยวาระ ๗๐ อย่าง มี ‘ด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน’ เป็นต้น ตามสมควร ในสมาธิจริยานิเทศ ก็ได้กล่าวถึงอัปปนาสมาธิด้วยปริยาย ๘ อย่าง มี ‘ปฐมฌาน’ เป็นต้น และได้กล่าวถึงอุปจารสมาธิด้วยปริยาย ๘ อย่าง มี ‘เพื่อการได้ปฐมฌาน’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ในทั้งสองที่ (คือสมถพละและสมาธิจริยา) ก็ได้กล่าวถึงอัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิเหมือนกัน ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็พึงทราบว่า ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหว จึงชื่อว่าพละ และด้วยอรรถว่ามีความชำนาญ จึงชื่อว่าจริยา ส่วนในวิปัสสนาพละ ได้กล่าวถึงอนุปัสนา ๗ อย่างเท่านั้นว่า ‘วิปัสสนาพละ’ ในญาณจริยา ได้กล่าวถึงอนุปัสนา ๗ อย่าง และได้กล่าวถึงวิวัฏฏนานุปัสนาเป็นต้น ๙ อย่าง โดยแยกให้เห็นความพิเศษ นี้คือความแตกต่างของพละและจริยาเหล่านั้น ส่วนอนุปัสนา ๗ อย่าง พึงทราบว่า ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหว จึงชื่อว่าพละ และด้วยอรรถว่ามีความชำนาญ จึงชื่อว่าจริยา

‘‘Vasībhāvatā paññā’’ti (paṭi. ma. 1.34 mātikā) ettha vuttavasiyo vissajjetuṃ vasīti pañca vasiyoti itthiliṅgavohārena vuttaṃ. Vaso eva vasīti vuttaṃ hoti. Puna [Pg.285] puggalādhiṭṭhānāya desanāya tā vasiyo vissajjento āvajjanavasītiādimāha. Āvajjanāya vaso āvajjanavaso, so assa atthīti āvajjanavasī. Eseva nayo sesesu. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakanti yattha yattha padese icchati gāme vā araññe vā, tattha tattha āvajjati. Yadicchakanti yadā yadā kāle sītakāle vā uṇhakāle vā, tadā tadā āvajjati. Atha vā yaṃ yaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ icchati pathavīkasiṇārammaṇaṃ vā sesārammaṇaṃ vā, taṃ taṃ āvajjati. Ekekakasiṇārammaṇassāpi jhānassa vasitānaṃ vuttattā purimayojanāyeva sundaratarā. Yāvaticchakanti yāvatakaṃ kālaṃ icchati accharāsaṅghātamattaṃ sattāhaṃ vā, tāvatakaṃ kālaṃ āvajjati. Āvajjanāyāti manodvārāvajjanāya. Dandhāyitattanti avasavattibhāvo, alasabhāvo vā. Samāpajjatīti paṭipajjati, appetīti attho. Adhiṭṭhātīti antosamāpattiyaṃ adhikaṃ katvā tiṭṭhati. Vuṭṭhānavasiyaṃpaṭhamaṃ jhānanti nissakkatthe upayogavacanaṃ, paṭhamajjhānāti attho. Paccavekkhatīti paccavekkhaṇajavanehi nivattitvā passati. Ayamettha pāḷivaṇṇanā.

ในบทว่า ‘ปัญญาคือความชำนาญ’ (ปฏิ.ม. ๑/๓๔ มาติกา) เพื่ออธิบายวสีที่กล่าวไว้ จึงกล่าวว่า ‘วสี’ คือวสี ๕ อย่าง ด้วยโวหารที่เป็นอิตถีลิงค์ คำว่า วสี นี้ หมายถึง ความเป็นผู้มีอำนาจ (วโส) นั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง พระเถระผู้ประสงค์จะอธิบายวสีเหล่านั้นด้วยเทศนาที่อิงบุคคล จึงกล่าวว่า ‘อาวัชชนวสี’ เป็นต้น ความเป็นผู้มีอำนาจในการนึกน้อม คือ อาวัชชนวสี บุคคลนั้นมีความเป็นผู้มีอำนาจในการนึกน้อมนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาวัชชนวสี ในวสีที่เหลือก็มีนัยเดียวกันนี้ คำว่า ‘ปฐมฌานในที่ใดที่ปรารถนา’ หมายถึง ในที่ใดๆ ที่ปรารถนา ไม่ว่าในบ้านหรือในป่า ก็ย่อมนึกน้อมในที่นั้นๆ คำว่า ‘เมื่อใดที่ปรารถนา’ หมายถึง ในกาลใดๆ ที่ปรารถนา ไม่ว่าในฤดูหนาวหรือฤดูร้อน ก็ย่อมนึกน้อมในกาลนั้นๆ หรืออีกนัยหนึ่ง ปฐมฌานใดๆ ที่ปรารถนา ไม่ว่าจะมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ หรือมีอารมณ์อื่นที่เหลือ ก็ย่อมนึกน้อมปฐมฌานนั้นๆ เพราะได้กล่าวถึงผู้มีวสีในฌานที่มีกสิณเป็นอารมณ์แต่ละอย่างแล้ว การเชื่อมโยงความหมายแบบแรกจึงดีกว่า คำว่า ‘นานเท่าที่ปรารถนา’ หมายถึง ปรารถนาจะนึกน้อมนานเท่าใด ไม่ว่าจะเป็นชั่วเวลาลัดนิ้วมือ หรือ ๗ วัน ก็ย่อมนึกน้อมนานเท่านั้น คำว่า ‘อาวัชชนา’ หมายถึง มโนทวาราวัจจนะ คำว่า ‘ทันทายิตัตตะ’ หมายถึง ความไม่เป็นไปตามอำนาจ หรือความเกียจคร้าน คำว่า ‘สมาปัชชติ’ หมายถึง ปฏิบัติ หรือเข้าถึง นี้คืออรรถ คำว่า ‘อธิฏฐาติ’ หมายถึง ตั้งมั่นอยู่อย่างยิ่งภายในสมาบัติ ในวุฏฐานวสี บทว่า ‘ปฐมฌาน’ เป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถปัญจมีวิภัตติ หมายถึง ‘จากปฐมฌาน’ นี้คืออรรถ คำว่า ‘ปัจจเวกขติ’ หมายถึง พิจารณาเห็นด้วยปัจจเวกขณชวนะที่ย้อนกลับมาพิจารณา นี้คือคำอธิบายบาลีในที่นี้

Ayaṃ pana atthappakāsanā – paṭhamajjhānato vuṭṭhāya vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā pavattāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javanti, tato dve bhavaṅgāni, tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ vuttanayeneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhāva hoti. Ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriyeva labbhati. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi. Aññesaṃ pana antarantarā bhavaṅgavāre gaṇanā natthi. Mahāmoggallānattherassa nandopanandadamane viya sīghaṃ samāpattisamāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma. Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ samāpattiṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva tato lahuṃ vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti. Iti āvajjanavasiyā siddhāya paccavekkhaṇavasī siddhā hoti, adhiṭṭhānavasiyā ca siddhāya vuṭṭhānavasī siddhā hoti. Evaṃ santepi ‘‘ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriyeva labbhatī’’ti vuttattā pāṭihāriyakāle jhānaṅgapaccavekkhaṇānaṃ abhāvato [Pg.286] nānāvidhavaṇṇādinimmānassa nānākasiṇavasena ijjhanato taṃtaṃkasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitukāmassa yathāruci lahuṃ tasmiṃ kasiṇe vuttanayena āvajjanapavattanasamatthatā āvajjanavasī, tadāvajjanavīthiyaṃyeva tassa jhānassa appanāsamatthatāsamāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī. Evañhi vuccamāne yutti ca na virujjhati, vasīpaṭipāṭi ca yathākkameneva yujjati. Jhānaṅgapaccavekkhaṇāyaṃ pana ‘‘matthakappattāyeva pañca javanānī’’ti vuttattā vuttanayena sattasupi javanesu javantesu paccavekkhaṇavasīyeva hoti. Evaṃ sante ‘‘paṭhamajjhānaṃ āvajjatī’’ti vacanaṃ na yujjatīti ce? Yathā kasiṇe pavattaṃ jhānaṃ kāraṇopacārena kasiṇanti vuttaṃ, tathā jhānapaccayaṃ kasiṇaṃ ‘‘sukho buddhānamuppādo’’tiādīsu (dha. pa. 194) viya phalopacārena jhānanti vuttaṃ. Yathāparicchinne kāle ṭhatvā vuṭṭhitassa niddāya pabuddhassa puna niddokkamane viya puna jhānokkamane satipi adhiṭṭhānavasīyeva nāma, yathāparicchedena vuṭṭhitassa pana vuṭṭhāneyeva adhiṭṭhāne satipi vuṭṭhānavasī nāma hotīti ayaṃ tesaṃ viseso.

การแสดงอรรถนี้มีดังนี้ คือ เมื่อบุคคลออกจากปฐมฌานแล้ว เมื่อพิจารณาถึงวิตก ตัดภวังค์แล้ว ในลำดับแห่งอาวัชชนะที่เกิดขึ้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวง มีวิตกเป็นอารมณ์นั่นแล ย่อมแล่นไป จากนั้นภวังค์ ๒ ดวง (ย่อมเกิดขึ้น) จากนั้นอีก อาวัชชนะมีวิจารเป็นอารมณ์ และชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไปโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล เมื่อใดบุคคลสามารถส่งจิตไปในองค์ฌาน ๕ ได้โดยไม่ขาดสายอย่างนี้ เมื่อนั้นอาวัชชนวสีของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จแล้วนั่นเอง อนึ่ง วสีที่ถึงที่สุดนี้ ย่อมมีได้เฉพาะในยมกปาฏิหาริย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น อาวัชชนวสีที่เร็วกว่านี้ย่อมไม่มี อนึ่ง สำหรับบุคคลอื่น การนับวาระแห่งภวังค์ในระหว่างๆ ย่อมไม่มี ความสามารถในการเข้าสมาบัติได้อย่างรวดเร็ว เหมือนในการทรมานนันโทปนันทนาคราชของพระมหาโมคคัลลานเถระ ชื่อว่า สมาปัชชนวสี ความสามารถในการดำรงสมาบัติไว้ได้ชั่วขณะเพียงดีดนิ้วมือเดียว หรือชั่วขณะเพียงสิบดีดนิ้วมือ ชื่อว่า อธิฏฐานวสี เช่นเดียวกัน ความสามารถในการออกจากสมาบัตินั้นได้อย่างรวดเร็ว ชื่อว่า วุฏฐานวสี อนึ่ง ปัจจเวกขณวสีนั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอาวัชชนวสีนั่นเอง เพราะว่า ชวนะที่เป็นปัจจเวกขณะนั่นแล ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งอาวัชชนะในที่นั้น ด้วยเหตุนี้ เมื่ออาวัชชนวสีสำเร็จแล้ว ปัจจเวกขณวสีก็สำเร็จ และเมื่ออธิฏฐานวสีสำเร็จแล้ว วุฏฐานวสีก็สำเร็จ แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า “อนึ่ง วสีที่ถึงที่สุดนี้ ย่อมมีได้เฉพาะในยมกปาฏิหาริย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น” เพราะไม่มีการพิจารณาองค์ฌานในเวลาแสดงปาฏิหาริย์ เพราะการเนรมิตสีสันวรรณะต่างๆ สำเร็จได้ด้วยกสิณต่างๆ ความสามารถในการยังอาวัชชนะให้เป็นไปในกสิณนั้นๆ ได้อย่างรวดเร็วตามความพอใจของผู้ปรารถนาจะเข้าฌานที่มีกสิณนั้นๆ เป็นอารมณ์ โดยนัยที่กล่าวแล้ว (ในการพิจารณาองค์ฌาน) ชื่อว่า อาวัชชนวสี ความสามารถในการอัปปนาและความสามารถในการเข้าสมาบัติในฌานนั้น ในวิถีแห่งอาวัชชนะนั้นนั่นเอง ชื่อว่า สมาปัชชนวสี เมื่อกล่าวอย่างนี้ เหตุผลย่อมไม่ขัดแย้งกัน และลำดับแห่งวสีก็ย่อมสมควรโดยลำดับนั่นเอง อนึ่ง ในการพิจารณาองค์ฌาน เพราะเหตุที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ชวนะ ๕ ดวงเท่านั้นที่ถึงที่สุด” แม้เมื่อชวนะ ๗ ดวงแล่นไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว ก็เป็นปัจจเวกขณวสีนั่นเอง ถ้าหากว่า เมื่อเป็นอย่างนี้ คำว่า “พิจารณาถึงปฐมฌาน” ย่อมไม่สมควร ดังนี้หรือ? เหมือนอย่างที่ฌานที่เกิดขึ้นในกสิณ ท่านเรียกว่า กสิณ โดยอุปจารแห่งเหตุ เช่นเดียวกัน กสิณที่เป็นเหตุแห่งฌาน ท่านก็เรียกว่า ฌาน โดยอุปจารแห่งผล เหมือนในบทว่า “การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข” เป็นต้น (ธ.ป. ๑๙๔) แม้เมื่อมีการเข้าสู่ฌานอีกครั้ง เหมือนการกลับเข้าสู่การหลับอีกครั้งของบุคคลที่ตื่นจากการหลับแล้วหยุดอยู่ตามเวลาที่กำหนดไว้ ก็ชื่อว่า อธิฏฐานวสีนั่นเอง อนึ่ง แม้เมื่อมีการตั้งใจไว้ในการออกของบุคคลที่ออกจากฌานตามเวลาที่กำหนดไว้ ก็ชื่อว่า วุฏฐานวสี ดังนี้ นี่คือความพิเศษของวสีเหล่านั้น

Nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pana idaṃ pañhakammaṃ – kā nirodhasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhitassa kinninnaṃ cittaṃ hoti, matassa ca samāpannassa ca ko viseso, nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti?

อนึ่ง เพื่อแสดงให้เห็นชัดซึ่งนิโรธสมาบัติ ปัญหาเหล่านี้คือ นิโรธสมาบัติคืออะไร? ใครเข้าถึงนิโรธสมาบัตินั้น? ใครไม่เข้าถึง? เข้าถึงในภพไหน? เข้าถึงเพราะเหตุไร? การเข้าถึงนิโรธสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การดำรงอยู่เป็นอย่างไร? การออกจากสมาบัติเป็นอย่างไร? จิตของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วน้อมไปในอะไร? ความแตกต่างระหว่างผู้ตายกับผู้เข้าสมาบัติแล้วคืออะไร? นิโรธสมาบัติเป็นสังขตธรรมหรืออสังขตธรรม เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ เป็นนิปปันนธรรมหรืออนิปปันนธรรม?

Tattha kā nirodhasamāpattīti? Yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti.

ในปัญหาเหล่านั้น คำว่า “นิโรธสมาบัติคืออะไร?” นั้น คือการไม่เป็นไปแห่งธรรมคือจิตและเจตสิกทั้งหลาย โดยการดับไปตามลำดับ

Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti? Sabbepi puthujjanā sotāpannā sakadāgāmino sukkhavipassakā ca anāgāmī arahanto na samāpajjanti, aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino ca khīṇāsavā ca samāpajjanti.

คำว่า “ใครเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ใครไม่เข้าถึง?” นั้น ปุถุชนทั้งปวง พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี พระอรหันต์ผู้เป็นสุขขวิปัสสก ย่อมไม่เข้าถึง อนึ่ง พระอนาคามีและพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมเข้าถึงได้

Kattha [Pg.287] samāpajjantīti? Pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppattiyeva natthi, tasmā na sakkā tattha samāpajjituṃ.

คำว่า “เข้าถึงในภพไหน?” นั้น เข้าถึงในปัญจโวการภพ เพราะเหตุไร? เพราะความมีอยู่แห่งสมาบัติที่เข้าตามลำดับ (ในปัญจโวการภพนั้น) อนึ่ง ในจตุโวการภพ การเกิดขึ้นแห่งปฐมฌานเป็นต้น ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถเข้าถึงในภพนั้นได้

Kasmā samāpajjantīti? Saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti samāpajjanti.

คำว่า “เข้าถึงเพราะเหตุไร?” นั้น เพราะเบื่อหน่ายในความต่างกันแห่งความเป็นไปของสังขารทั้งหลาย เป็นผู้ไม่มีจิตในปัจจุบันธรรมนี้ โดยตั้งใจว่า “เราจักอยู่เป็นสุข โดยเข้าถึงนิโรธคือพระนิพพาน” จึงเข้าถึง

Kathaṃ cassā samāpajjanaṃ hotīti? Samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato evamassā samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavasena ussakkitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo.

คำว่า “การเข้าถึงนิโรธสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร?” นั้น การเข้าถึงนิโรธสมาบัตินั้น ย่อมมีแก่บุคคลผู้ทำกิจเบื้องต้นเสร็จแล้ว ผู้ดับเนวสัญญานาสัญญายตนะ โดยการก้าวขึ้นไปตามลำดับด้วยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนาอย่างนี้ อนึ่ง บุคคลใดก้าวขึ้นไปตามลำดับด้วยอำนาจแห่งสมถะเท่านั้น บุคคลนั้นย่อมดำรงอยู่โดยเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ บุคคลใดก้าวขึ้นไปตามลำดับด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาเท่านั้น บุคคลนั้นย่อมดำรงอยู่โดยเข้าถึงผลสมาบัติ อนึ่ง บุคคลใดก้าวขึ้นไปตามลำดับด้วยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนาทั้งสองอย่าง แล้วดับเนวสัญญานาสัญญายตนะ บุคคลนั้นย่อมเข้าถึงนิโรธสมาบัตินั้น ดังนี้ นี่คือความย่อในเรื่องนี้

Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññatte āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā, phalasamāpattivipassanā, nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā, maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandā nātitikkhā vaṭṭati. Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati. Tato dutiyajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tato tatiyajjhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Atha ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ, saṅghapaṭimānanaṃ, satthupakkosanaṃ, addhānaparicchedanti.

อนึ่ง นี้คือรายละเอียด: ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ปรารถนาจะเข้านิโรธสมาบัติ ผู้ทำภัตกิจเสร็จแล้ว มีมือและเท้าล้างสะอาดดีแล้ว นั่งในที่สงัด บนอาสนะที่ปูลาดไว้ดีแล้ว ขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า. ภิกษุนั้นเข้าปฐมฌานแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว พิจารณาสังขารในปฐมฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. อนึ่ง วิปัสสนานี้มี ๓ อย่าง คือ สังขารปริคคหณกวิปัสสนา, ผลสมาบัติวิปัสสนา, และนิโรธสมาบัติวิปัสสนา. ในบรรดาวิปัสสนาเหล่านั้น สังขารปริคคหณกวิปัสสนา จะอ่อนหรือคมก็ตาม ย่อมเป็นบาทฐานของมรรคแน่นอน. ผลสมาบัติวิปัสสนา พึงเป็นวิปัสสนาที่คมเท่านั้น คล้ายกับการเจริญมรรค. ส่วนนิโรธสมาบัติวิปัสสนา พึงเป็นวิปัสสนาที่ไม่ทื่อเกินไป ไม่คมเกินไป. เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาสังขารเหล่านั้นด้วยวิปัสสนาที่ไม่ทื่อเกินไป ไม่คมเกินไป. จากนั้น เข้าทุติยฌานแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว พิจารณาสังขารในทุติยฌานนั้นด้วยอาการอย่างนั้น. จากนั้น ตติยฌาน... (ละ) ...จากนั้น เข้าวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว พิจารณาสังขารในวิญญาณัญจายตนฌานนั้นด้วยอาการอย่างนั้น. จากนั้น เข้าอากิญจัญญายตนฌานแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว กระทำบุพกิจ ๔ อย่าง คือ การไม่ให้บริขารที่ไม่ได้ผูกติดกับตัวเสียหาย, การพิจารณาการรอคอยของสงฆ์, การพิจารณาการเรียกของพระศาสดา, และการกำหนดอายุขัย.

Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ [Pg.288] vā pana kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ – ‘‘idañcidañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi harīyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti, anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati. Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma. Yaṃ pana ekābaddhaṃ hoti nivāsanapārupanaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi, samāpattiyeva naṃ rakkhati.

ในบุพกิจ ๔ อย่างนั้น คำว่า nānābaddhaavikopananti ความว่า บริขารใดที่ไม่ได้ผูกติดเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับภิกษุนี้ คือ บาตร จีวร เตียง ตั่ง หรือที่อยู่อาศัย หรือบริขารอื่นใดที่แยกกันอยู่ บริขารเหล่านั้น พึงอธิษฐานไว้โดยอาการที่มันจะไม่เสียหาย ไม่พินาศด้วยอำนาจแห่งไฟ น้ำ ลม โจร หนู เป็นต้น. ในเรื่องนั้น วิธีอธิษฐานมีดังนี้: ‘บริขารสิ่งนี้และสิ่งนี้ ในระหว่างเจ็ดวันนี้ ขออย่าให้ถูกไฟไหม้, ขออย่าให้ถูกน้ำพัดไป, ขออย่าให้ถูกลมพัดกระจัดกระจาย, ขออย่าให้ถูกโจรลักไป, ขออย่าให้ถูกหนูเป็นต้นกัดกิน’ ดังนี้. เมื่ออธิษฐานไว้อย่างนี้แล้ว ตลอดเจ็ดวันนั้น ภัยอันตรายใดๆ ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น. อนึ่ง หากไม่ได้อธิษฐานไว้ ย่อมพินาศด้วยไฟเป็นต้น. นี้ชื่อว่า การไม่ให้บริขารที่ไม่ได้ผูกติดกับตัวเสียหาย. ส่วนบริขารใดที่ผูกติดเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับตัว เช่น ผ้าอันตรวาสก ผ้าห่ม หรืออาสนะที่นั่ง ในบริขารที่ผูกติดกับตัวนั้น ไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐานแยกต่างหาก นิโรธสมาบัติเองย่อมรักษาบริขารนั้น.

Saṅghapaṭimānananti bhikkhusaṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ. Yāva eso bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ, paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ – ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho apalokanakammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti pucchitvā ‘‘nirodhaṃ samāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha taṃ saṅghassa vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī’’ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃgarukā hi saṅghassa āṇā nāma. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.

คำว่า saṅghapaṭimānananti คือ การรอคอย การมุ่งหวังของหมู่ภิกษุ. มีอธิบายว่า ตราบใดที่ภิกษุนั้นยังไม่มา ตราบนั้นยังไม่กระทำสังฆกรรม. ในบุพกิจนี้ การรอคอยนั้นไม่ใช่บุพกิจของภิกษุนั้น แต่การพิจารณาการรอคอยของสงฆ์ต่างหากที่เป็นบุพกิจ. เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาอย่างนี้ว่า: ‘ถ้าหากว่าเมื่อเราเข้านิโรธสมาบัติอยู่ตลอดเจ็ดวัน สงฆ์ประสงค์จะทำสังฆกรรมบางอย่าง เช่น อปโลกนกรรม เป็นต้น ตราบเท่าที่ภิกษุใดภิกษุหนึ่งยังไม่มาเรียกเรา เราจะออกจากสมาบัติในทันทีนั้นเอง’. เพราะว่า ภิกษุผู้เข้านิโรธสมาบัติโดยกระทำอย่างนี้ ย่อมออกจากสมาบัติได้ในเวลานั้นเอง. อนึ่ง ภิกษุใดไม่กระทำอย่างนี้ เมื่อสงฆ์ประชุมกันแล้วไม่เห็นภิกษุนั้น จึงถามว่า ‘ภิกษุชื่อนี้ไปไหน?’ เมื่อมีผู้ตอบว่า ‘เข้านิโรธสมาบัติอยู่’ สงฆ์ย่อมส่งภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไปว่า ‘จงไปเรียกภิกษุนั้นด้วยคำของสงฆ์’. ในเวลานั้น ภิกษุผู้เป็นทูตนั้นยืนอยู่ในที่ที่ภิกษุผู้เข้านิโรธสมาบัติจะได้ยิน แล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ สงฆ์รอคอยท่านอยู่’ เพียงแค่กล่าวเท่านั้น การออกจากนิโรธสมาบัติก็ย่อมมีขึ้น. เพราะว่า พระบัญชาของสงฆ์นั้นหนักอย่างนี้. เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาการรอคอยของสงฆ์นั้น แล้วเข้าสมาบัติโดยอาการที่ตนเองจะออกจากสมาบัติได้.

Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa pubbakiccaṃ. Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ – ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti, tathārūpāya vā aṭṭhuppattiyā dhammaṃ deseti. Yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. Yo pana evaṃ na karoti, satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti pucchitvā ‘‘nirodhaṃ samāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha taṃ mama vacanena pakkosā’’ti. Athassa [Pg.289] tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā satthā āyasmantaṃ āmantetī’’ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃgarukañhi satthupakkosanaṃ. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.

คำว่า satthupakkosananti คือ ในที่นี้ การพิจารณาการเรียกของพระศาสดาเท่านั้นที่เป็นบุพกิจของภิกษุนี้. เพราะฉะนั้น แม้การเรียกของพระศาสดานั้น ก็พึงพิจารณาอย่างนี้ว่า: ‘ถ้าหากว่าเมื่อเราเข้านิโรธสมาบัติอยู่ตลอดเจ็ดวัน พระศาสดาทรงบัญญัติสิกขาบทขึ้นเพราะเรื่องเกิดขึ้น หรือทรงแสดงธรรมเพราะเหตุการณ์เช่นนั้นเกิดขึ้น ตราบเท่าที่ใครๆ ยังไม่มาเรียกเรา เราจะออกจากสมาบัติในทันทีนั้นเอง’. เพราะว่า ภิกษุผู้เข้านิโรธสมาบัติโดยกระทำอย่างนี้ ย่อมออกจากสมาบัติได้ในเวลานั้นเอง. อนึ่ง ภิกษุใดไม่กระทำอย่างนี้ เมื่อพระศาสดาและสงฆ์ประชุมกันแล้วไม่เห็นภิกษุนั้น จึงถามว่า ‘ภิกษุชื่อนี้ไปไหน?’ เมื่อมีผู้กราบทูลว่า ‘เข้านิโรธสมาบัติอยู่’ พระศาสดาย่อมส่งภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไปว่า ‘จงไปเรียกภิกษุนั้นด้วยคำของเรา’. ในเวลานั้น ภิกษุผู้เป็นทูตนั้นยืนอยู่ในที่ที่ภิกษุผู้เข้านิโรธสมาบัติจะได้ยิน แล้วกล่าวว่า ‘พระศาสดาทรงเรียกท่านผู้มีอายุ’ เพียงแค่กล่าวเท่านั้น การออกจากนิโรธสมาบัติก็ย่อมมีขึ้น. เพราะว่า การเรียกของพระศาสดานั้นหนักอย่างนี้. เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาการเรียกของพระศาสดานั้น แล้วเข้าสมาบัติโดยอาการที่ตนเองจะออกจากสมาบัติได้.

Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā hi bhikkhunā addhānaparicchede kusalena bhavitabbaṃ. ‘‘Attano āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti, na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, tassa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ na sakkoti. Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti, tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesañhi anāvajjitumpi vaṭṭati, idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni nappavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭhasamāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari nappavattanti.

คำว่า อัทธานปริจเฉทะ คือ การกำหนดช่วงอายุขัย. ภิกษุผู้เข้าสมาบัตินี้พึงเป็นผู้ฉลาดในการกำหนดช่วงอายุขัย. พึงพิจารณาแล้วเท่านั้นว่า “อายุสังขารของตนจักเป็นไปตลอด ๗ วัน หรือจักไม่เป็นไป” ดังนี้ แล้วจึงเข้าสมาบัติ. จริงอยู่ ถ้าภิกษุเข้าสมาบัติโดยไม่พิจารณาอายุสังขารที่จักดับไปภายใน ๗ วัน นิโรธสมาบัติของภิกษุนั้นย่อมไม่สามารถห้ามความตายได้. เพราะไม่มีความตายภายในนิโรธสมาบัติ ภิกษุนั้นย่อมออกจากสมาบัติในระหว่างเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงพิจารณาอายุสังขารนี้แล้วจึงเข้าสมาบัติ. จริงอยู่ ส่วนที่เหลือแม้ไม่พิจารณาก็ควร แต่สังขารนี้พึงพิจารณาเท่านั้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ (ในอรรถกถา). ภิกษุนั้นเข้าอากิญจัญญายตนฌานแล้ว ออกแล้ว กระทำบุพพกิจนี้แล้ว ย่อมเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน. ในกาลนั้น เมื่อล่วงจิตตวาระไปครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ย่อมเป็นผู้ไม่มีจิต ย่อมถูกต้องนิโรธ. แต่เพราะเหตุไร จิตทั้งหลายเบื้องบนแห่งจิตสองดวงของภิกษุนั้นจึงไม่เป็นไป? เพราะเป็นปโยคะเพื่อนิโรธ. จริงอยู่ การขึ้นสู่สมาบัติ ๘ นี้ โดยกระทำสมถะและวิปัสสนาธรรมสองอย่างของภิกษุนี้ให้ประกอบกัน เป็นปโยคะเพื่อนิโรธโดยลำดับ ไม่ใช่ปโยคะเพื่อเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ดังนี้ เพราะเป็นปโยคะเพื่อนิโรธ จิตทั้งหลายเบื้องบนแห่งจิตสองดวงจึงไม่เป็นไป.

Kathaṃ ṭhānanti? Evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarā āyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti.

คำว่า การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การตั้งอยู่ของสมาบัติที่ภิกษุนั้นเข้าแล้วอย่างนี้ ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งการกำหนดกาล และด้วยความไม่มีแห่งความสิ้นไปแห่งอายุ, ความที่สงฆ์รอคอย, ความที่พระศาสดาเรียกหา ในระหว่าง.

Kathaṃ vuṭṭhānanti? Anāgāmissa anāgāmiphalasamāpattiyā arahato arahattaphalasamāpattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti.

คำว่า การออกเป็นอย่างไร? การออกย่อมมีสองอย่าง คือ แก่อนาคามีบุคคลด้วยอนาคามิผลสมาบัติ และแก่พระอรหันต์ด้วยอรหัตตผลสมาบัติ.

Vuṭṭhitassa kinninnaṃ cittaṃ hotīti? Nibbānaninnaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti (ma. ni. 1.464).

คำว่า จิตของผู้ออกแล้วน้อมไปในอะไร? น้อมไปในพระนิพพาน. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “ดูกรท่านวิสาขะ จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ย่อมน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก” (ม.มู. ๑/๔๖๔).

Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti? Ayampi attho sutte vuttoyeva. Yathāha – ‘‘yo cāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, tassa [Pg.290] kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yvāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni aparibhinnānī’’ti (ma. ni. 1.457).

คำว่า ความแตกต่างระหว่างผู้ตายกับผู้เข้าสมาบัติเป็นอย่างไร? อรรถนี้ก็ท่านกล่าวไว้แล้วในพระสูตร. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า “ดูกรท่านผู้มีอายุ ภิกษุใดตายแล้ว ทำกาละแล้ว กายสังขารของภิกษุนั้นดับแล้ว สงบแล้ว, วจีสังขาร, จิตสังขารดับแล้ว สงบแล้ว, อายุสิ้นแล้ว, อุสมาสงบแล้ว, อินทรีย์ทั้งหลายแตกทำลายแล้ว. ภิกษุใดเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ กายสังขารของภิกษุนั้นก็ดับแล้ว สงบแล้ว, วจีสังขาร, จิตสังขารดับแล้ว สงบแล้ว, อายุยังไม่สิ้น, อุสมายังไม่สงบ, อินทรีย์ทั้งหลายยังไม่แตกทำลาย” (ม.มู. ๑/๔๕๗).

Nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana ‘‘saṅkhatā’’tipi ‘‘asaṅkhatā’’tipi ‘‘lokiyā’’tipi ‘‘lokuttarā’’tipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya. Yasmā pana samāpajjantassa vasena samāpanno nāma hoti, tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati, no anipphannāti.

แต่ในปัญหาที่ว่า นิโรธสมาบัติเป็นสังขตธรรมหรืออสังขตธรรมเป็นต้น ไม่ควรกล่าวว่าเป็นสังขตธรรมก็ดี เป็นอสังขตธรรมก็ดี เป็นโลกิยะก็ดี เป็นโลกุตตระก็ดี. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีโดยสภาวะ. แต่เพราะเหตุที่ชื่อว่าเข้าสมาบัติย่อมมีด้วยอำนาจของผู้เข้าสมาบัติ เพราะเหตุนั้น จึงควรกล่าวว่าเป็นนิปผันนธรรม ไม่ควรกล่าวว่าเป็นอนิปผันนธรรม.

‘‘Iti santā samāpatti, ayaṃ ariyanisevitā;

Diṭṭheva dhamme nibbānamiti saṅkhamupāgatā’’ti.

สมาบัติอันสงบนี้ ที่พระอริยะเสพแล้ว ถึงซึ่งชื่อว่าเป็นพระนิพพานในปัจจุบันธรรมเท่านั้น.

Nirodhasamāpattiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงนิโรธสมาบัติญาณ จบแล้ว.

35. Parinibbānañāṇaniddesavaṇṇanā

๓๕. คำอธิบายการแสดงปรินิพพานญาณ

86. Parinibbānañāṇaniddese idhāti imasmiṃ sāsane. Sampajānoti sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ, asammohasampajaññanti imehi catūhi sampajaññehi sampajāno. Pavattanti sabbattha yathānurūpaṃ pariyuṭṭhānapavattañca anusayappavattañca. Pariyādiyatīti upacārappanāvasena vuttesu vikkhambhanavasena, vipassanāvasena vuttesu tadaṅgavasena, maggavasena vuttesu samucchedavasena khepeti appavattaṃ karoti. Peyyālamukhena hi dutiyādijhānasamāpattimahāvipassanāmaggā saṃkhittā. Yasmā etaṃ paccavekkhantassa pavattaṃ ñāṇaṃ parinibbāne ñāṇaṃ nāma hoti, tasmā vikkhambhanaparinibbānaṃ tadaṅgaparinibbānaṃ samucchedaparinibbānantipi vuttameva hoti. Etehi kilesaparinibbānapaccavekkhaṇañāṇaṃ vuttaṃ. Atha vā panātiādīhi khandhaparinibbānapaccavekkhaṇañāṇaṃ niddisati. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti duvidhā hi nibbānadhātu saupādisesā ca anupādisesā ca. Tattha upādīyate ‘‘ahaṃ mamā’’ti bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi, khandhapañcakassetaṃ [Pg.291] adhivacanaṃ. Upādiyeva seso avasiṭṭhoti upādiseso, saha upādisesena vattatīti saupādisesā. Natthettha upādisesoti anupādisesā. Saupādisesā paṭhamaṃ vuttā. Ayaṃ pana anupādisesā. Tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā. Cakkhupavattanti cakkhupavatti cakkhusamudācāro. Pariyādiyatīti khepīyati maddīyatīti. Esa nayo sesesu.

๘๖. ในการแสดงปรินิพพานญาณ คำว่า อิทะ คือ ในพระศาสนานี้. คำว่า สัมปชาโน คือ ผู้รู้พร้อมด้วยสัมปชัญญะ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ สัมปชัญญะที่เป็นประโยชน์, สัมปชัญญะที่สบาย, สัมปชัญญะที่เป็นโคจร, สัมปชัญญะที่ไม่หลง. คำว่า ปวัตติ คือ กิเลสที่เกิดขึ้นและกิเลสที่นอนเนื่องย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวงตามสมควร. คำว่า ปริยาทิยติ คือ ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมกระทำความไม่เป็นไป. ในบทที่กล่าวด้วยอำนาจอุปจารฌานและอัปปนาฌาน ย่อมทำให้สิ้นไปด้วยอำนาจวิกขัมภนปหาน. ในบทที่กล่าวด้วยอำนาจวิปัสสนา ย่อมทำให้สิ้นไปด้วยอำนาจตทังคปหาน. ในบทที่กล่าวด้วยอำนาจมรรค ย่อมทำให้สิ้นไปด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน. จริงอยู่ ทุติยฌานเป็นต้น, มหาวิปัสสนา ๑๘ อย่าง, มรรค ๔ ย่อไว้โดยมีเปยยาลเป็นเบื้องต้น. เพราะเหตุที่ญาณที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาการทำให้สิ้นไปแห่งธรรมมีเนกขัมมะเป็นต้นนี้ ชื่อว่าปรินิพพานญาณ เพราะเหตุนั้น แม้คำว่า วิกขัมภนปรินิพพาน, ตทังคปรินิพพาน, สมุจเฉทปรินิพพาน ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วทีเดียว. ด้วยนิพพาน ๓ อย่างเหล่านี้ ท่านกล่าวถึงกิเลสปรินิพพานปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทว่า อถ วา ปนะ เป็นต้น ย่อมแสดงขันธปรินิพพานปัจจเวกขณญาณ. คำว่า อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ คือ นิพพานธาตุมี ๒ อย่างเท่านั้น คือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า อุปาทิ คือ สิ่งที่ยึดมั่นอย่างแรงกล้าว่า “เรา ของเรา ทรัพย์ของเรา” ชื่ออุปาทินี้เป็นชื่อของขันธ์ ๕. ขันธ์ ๕ นั่นเองเป็นส่วนที่เหลือ เพราะเหตุนั้น ชื่อว่าอุปาทิเสส. สิ่งที่พร้อมด้วยส่วนที่เหลือคือขันธ์ ๕ ย่อมเป็นไป เพราะเหตุนั้น ชื่อว่าสอุปาทิเสส. ในนิพพานนี้ไม่มีส่วนที่เหลือคือขันธ์ ๕ เพราะเหตุนั้น ชื่อว่าอนุปาทิเสส. สอุปาทิเสสนิพพานธาตุท่านกล่าวไว้ก่อน. แต่นิพพานนี้เป็นอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้น. คำว่า จักขุปวัตติ คือ การเป็นไปแห่งจักษุ, การเกิดขึ้นแห่งจักษุ. คำว่า ปริยาทิยติ คือ ย่อมทำให้สิ้นไป, ย่อมกำจัด ดังนี้ พึงทราบ. ในบทที่เหลือมีนัยอย่างนี้.

Parinibbānañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงปรินิพพานญาณ จบแล้ว.

36. Samasīsaṭṭhañāṇaniddesavaṇṇanā

๓๖. คำอธิบายการแสดงสมสีสัฏฐญาณ

87. Samasīsaṭṭhañāṇaniddese pañcakkhandhātiādīhi dasahi rāsīhi sabbadhammasaṅgaho veditabbo. Na hi ekekassa vasena āyatanadhāturāsivajjehi sesehi aṭṭhahi rāsīhi visuṃ visuṃ sabbadhammo saṅgayhatīti. Yasmā pana lokuttaradhammā hetusamucchedena samucchinditabbā na honti, tasmā sabbadhammasaddena saṅgahitāpi lokuttaradhammā samucchedavasena sambhavato idha na gahetabbā, hetusamucchedena samucchinditabbā eva tebhūmakadhammā gahetabbā. Sammā samucchindatīti yathāyogaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedapahānavasena pariyuṭṭhānaṃ anusayañca nirodhento sammā samucchindati. Evaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya sammā samucchedo niddiṭṭho. Nirodhetīti anuppādanirodhena nirodheti. Iminā samucchedattho vutto. Na upaṭṭhātīti evaṃ nirodhe kate so so dhammo puna na upatiṭṭhati, na uppajjatīti attho. Iminā nirodhattho vutto. Evaṃ anupaṭṭhahanadhammavasena anupaṭṭhānabhāvo niddiṭṭho. Samanti kāmacchandādīnaṃ samitattā samaṃ. Tāni pana nekkhammādīni satta, rūpārūpajjhānāni aṭṭha, mahāvipassanā aṭṭhārasa, ariyamaggā cattāroti sattatiṃsa honti.

๘๗. ในอรรถกถาญาณชื่อว่าสมสีสะ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงด้วยราสี ๑๐ อย่าง มีปัญจขันธ์เป็นต้น เพราะธรรมทั้งปวงไม่ถูกสงเคราะห์แยกกันด้วยราสี ๘ อย่างที่เหลือ เว้นราสีคืออายตนะและธาตุ ด้วยอำนาจแห่งราสีหนึ่งๆ. อนึ่ง เพราะโลกุตรธรรมทั้งหลายไม่พึงตัดขาดด้วยการตัดขาดซึ่งเหตุ ฉะนั้น โโลกุตรธรรมทั้งหลายแม้ถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า "สัพพธรรม" ก็ไม่พึงถือเอาในที่นี้ เพราะปรากฏอยู่ในที่ใกล้กับคำว่าสมุจเฉท พึงถือเอาแต่ธรรมที่เป็นไตรภูมิเท่านั้นที่พึงตัดขาดด้วยการตัดขาดซึ่งเหตุ. คำว่า "ย่อมตัดขาดโดยชอบ" คือ บุคคลผู้ดับกิเลสเครื่องกลุ้มรุมและอนุสัย ย่อมตัดขาดโดยชอบด้วยอำนาจแห่งการละด้วยวิกขัมภนปหาน ตทังคปหาน และสมุจเฉทปหานตามสมควร. การตัดขาดโดยชอบนี้แสดงไว้ด้วยเทศนาที่มีบุคคลเป็นอธิษฐานอย่างนี้. คำว่า "ย่อมดับ" คือ ย่อมดับด้วยการดับที่ไม่เกิดขึ้นอีก. ด้วยบทนี้ ได้กล่าวถึงความหมายแห่งการตัดขาด. คำว่า "ไม่ตั้งอยู่" คือ เมื่อการดับได้กระทำแล้วอย่างนี้ ธรรมนั้นๆ คือ กามฉันท์ พยาบาทเป็นต้น ย่อมไม่ตั้งอยู่ คือไม่เกิดขึ้นอีก. ด้วยบทนี้ ได้กล่าวถึงความหมายแห่งการดับ. ความเป็นสภาพที่ไม่เกิดขึ้นอีกได้แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกอย่างนี้. คำว่า "สมะ" คือ เป็นสมะเพราะความสงบแห่งกามฉันท์เป็นต้น. อนึ่ง ธรรมเหล่านั้นคือ เนกขัมมะเป็นต้น ๗ อย่าง, รูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌาน ๘ อย่าง, มหาวิปัสสนา ๑๘ อย่าง, อริยมรรค ๔ อย่าง รวมเป็น ๓๗ อย่าง.

Terasa sīsāni sīsabhūtānaṃ sabbesaṃ saṅgahavasena vuttāni. Idha pana saddhādīni aṭṭheva sīsāni yujjanti. Na hi arahato taṇhādīni pañca sīsāni santi. Palibodhasīsanti palibundhanaṃ palibodho, nibbānamaggāvaraṇanti attho. Sīsanti padhānaṃ, adhikanti attho. Palibodhoyeva sīsaṃ, taṃsampayuttādisabbapalibodhesu [Pg.292] vā sīsanti palibodhasīsaṃ. Esa nayo sesesu. Visesato pana vinibandhananti unnativasena saṃsāre bandhanaṃ. Parāmāsoti abhiniveso. Vikkhepoti vippakiṇṇatā. Kilesoti kilissanaṃ. Adhimokkhoti adhimuccanaṃ. Paggahoti ussāhanaṃ. Upaṭṭhānanti apilāpanaṃ. Avikkhepoti avippakiṇṇatā. Dassananti yathāsabhāvapaṭivedho. Pavattanti upādinnakkhandhapavattaṃ. Gocaroti ārammaṇaṃ. Imesu dvādasasupi vāresu padhānaṭṭho sīsaṭṭho. Vimokkhoti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīsu pañcasu nissaraṇavimutti nibbānaṃ. Saṅkhārasīsanti sabbasaṅkhatasaṅkhārānaṃ sīsaṃ, koṭi avasānanti attho. Etena anupādisesaparinibbānaṃ vuttaṃ. Saṅkhārābhāvamattavasena vā khandhaparinibbānameva vuttaṃ hoti. Nekkhammādikaṃ samañca saddhādikaṃ sīsañca, samasīsaṃ vā assa atthīti samasīsīti. Atha vā terasannaṃ sīsānaṃ taṇhādīni pañca sīsāni samudayasaccaṃ, saddhādīni pañca maggasaccaṃ, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ dukkhasaccaṃ, gocarasīsañca saṅkhārasīsañca nirodhasaccanti imesaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ekasmiṃ roge vā ekasmiṃ iriyāpathe vā ekasmiṃ sabhāgajīvitindriye vā abhisamayo ca anupādisesaparinibbānañca yassa hoti, so pubbe vuttasamānañca imesañca sīsānaṃ atthitāya samasīsīti vuccati.

สิสะ ๑๓ อย่าง ได้กล่าวไว้โดยการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง (มีตัณหา มานะ ทิฏฐิ เป็นต้น) ซึ่งเป็นประธาน. อนึ่ง ในที่นี้ สิสะ ๘ อย่าง มีศรัทธาเป็นต้นเท่านั้นที่เหมาะสม เพราะสิสะ ๕ อย่าง มีตัณหาเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่พระอรหันต์. คำว่า "ปลิโพธสีสะ" คือ การผูกรัดโดยรอบชื่อว่าปลิโพธะ หมายถึงการกั้นหนทางพระนิพพาน. คำว่า "สีสะ" คือ ประธาน หรือสิ่งที่ยิ่งใหญ่. โลภะที่ผูกรัดโดยรอบนั่นแหละเป็นสีสะ หรือเป็นสีสะในปลิโพธธรรมทั้งปวงมีธรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าปลิโพธสีสะ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ. อนึ่ง โดยเฉพาะคำว่า "วินิพันธนะ" คือ การผูกมัดในสังสารวัฏด้วยอำนาจแห่งความทะยานขึ้น. คำว่า "ปะรามาสะ" คือ การยึดมั่นผิด. คำว่า "วิกเขปะ" คือ ความกระจัดกระจาย. คำว่า "กิเลส" คือ ความเศร้าหมอง. คำว่า "อธิโมกข์" คือ การน้อมใจไปในอารมณ์. คำว่า "ปัคคาหะ" คือ การเพียรพยายาม. คำว่า "อุปัฏฐานะ" คือ ความปรากฏแห่งอารมณ์. คำว่า "อวิกเขปะ" คือ ความไม่กระจัดกระจาย. คำว่า "ทัสสนะ" คือ การแทงตลอดตามสภาพ. คำว่า "ปวัตตะ" คือ การเป็นไปแห่งอุปาทินนกขันธ์. คำว่า "โคจร" คือ อารมณ์. ในวาระทั้ง ๑๒ เหล่านี้ สีสะมีความหมายว่าเป็นประธาน. คำว่า "วิโมกข์" คือ ในวิมุตติ ๕ อย่าง มีวิกขัมภนวิมุตติเป็นต้น นิสสรณวิมุตติคือนิพพาน. คำว่า "สังขารสีสะ" คือ ประธานแห่งสังขารธรรมทั้งปวงที่เป็นสังขตะ หมายถึงที่สุดหรืออวสาน. ด้วยบทนี้ ได้กล่าวถึงอนุปาทิเสสนิพพาน. หรือได้กล่าวถึงขันธปรินิพพานเท่านั้นด้วยอำนาจแห่งความไม่มีสังขารธรรม. ธรรมที่เป็นสมะมีเนกขัมมะเป็นต้น และธรรมที่เป็นสีสะมีศรัทธาเป็นต้น ชื่อว่าสมสีสะ หรือบุคคลนั้นมีธรรมที่เป็นสมะมีฌานเป็นต้น และมีธรรมที่เป็นสีสะมีศรัทธาเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าสมสีสี. อีกนัยหนึ่ง ในสีสะ ๑๓ อย่าง สีสะ ๕ อย่างมีตัณหาเป็นต้น เป็นสมุทยสัจจะ, สีสะ ๕ อย่างมีศรัทธาเป็นต้น เป็นมรรคสัจจะ, ชีวิตินทรีย์ที่เป็นปวัตตสีสะ (คือชีวิตินทรีย์ที่เป็นประธานแห่งอุปาทินนกขันธ์ หรือเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งอุปาทินนกขันธ์) เป็นทุกขสัจจะ, โคจรสีสะและสังขารสีสะเป็นนิโรธสัจจะ. การแทงตลอดอริยสัจ ๔ เหล่านี้ และการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน ย่อมมีแก่บุคคลใดในโรคอย่างหนึ่ง หรือในอิริยาบถอย่างหนึ่ง หรือในชีวิตินทรีย์ที่มีส่วนเสมอกันอย่างหนึ่ง บุคคลนั้นชื่อว่าสมสีสี เพราะความที่มีสมธรรมที่กล่าวมาแล้ว และมีสีสธรรม ๑๓ อย่างเหล่านี้.

Samasīsaṭṭhañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาญาณชื่อว่าสมสีสะ จบแล้ว.

37. Sallekhaṭṭhañāṇaniddesavaṇṇanā

๓๗. อรรถกถาญาณชื่อว่าสัลเลขะ

88. Sallekhaṭṭhañāṇaniddese rāgo puthūti rāgo visuṃ, lokuttarehi asammissoti attho. Esa nayo sesesu. Rāgoti rañjanaṭṭhena. Dosoti dussanaṭṭhena. Mohoti muyhanaṭṭhena. Rañjanalakkhaṇo rāgo, dussanalakkhaṇo doso, muyhanalakkhaṇo mohoti ime tayo sīsakilese vatvā idāni pabhedato dassento kodhotiādimāha. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodhoti idha sattavatthuko adhippeto. Upanandhanalakkhaṇo upanāho, daḷhabhāvappatto kodhoyeva. Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, paraguṇapuñchananti attho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, yugaggāhavasena paraguṇadassananti attho. Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, usūyanāti attho[Pg.293]. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, ‘‘mayhaṃ acchariyaṃ mā parassa hotū’’ti attho. Attanā katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, paṭicchādanaṭṭhena māyā viyāti attho. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ, saṭhabhāvoti attho. Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, thaddhabhāvoti attho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Mattabhāvalakkhaṇo mado. Pañcasu kāmaguṇesu cittavosaggalakkhaṇo pamādo.

๘๘. ในอรรถกถาญาณชื่อว่าสัลเลขะ คำว่า "ราคะเป็นของแยกต่างหาก" (ราโค ปุถู) หมายถึง ราคะเป็นธรรมที่แยกออกไป ไม่ปะปนกับโลกุตรธรรม. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ. คำว่า "ราคะ" คือ ราคะเพราะมีความหมายว่าย้อมติด. คำว่า "โทสะ" คือ โทสะเพราะมีความหมายว่าประทุษร้าย. คำว่า "โมหะ" คือ โมหะเพราะมีความหมายว่าหลงงมงาย. เมื่อกล่าวถึงกิเลสที่เป็นประธาน ๓ อย่างเหล่านี้ คือ ราคะมีลักษณะย้อมติด, โทสะมีลักษณะประทุษร้าย, โมหะมีลักษณะหลงงมงายแล้ว บัดนี้จะแสดงโดยจำแนกประเภท จึงกล่าวคำว่า "โกธะ" เป็นต้น. ในบรรดานั้น คำว่า "โกธะมีลักษณะโกรธ" ในที่นี้หมายถึงโทสะที่มีสัตว์เป็นอารมณ์. คำว่า "อุปนาหะมีลักษณะผูกโกรธ" คือ โทสะที่ถึงความมั่นคงนั่นเอง. คำว่า "มักขะมีลักษณะลบหลู่คุณผู้อื่น" หมายถึง การลบหลู่คุณผู้อื่น. คำว่า "ปะฬาสะมีลักษณะแข่งดี" (ยุกัคคาหะ) หมายถึง การเห็นคุณผู้อื่นโดยการแข่งดี. คำว่า "อิสสา มีลักษณะริษยาสมบัติผู้อื่น" หมายถึง ความริษยา. คำว่า "มัจฉริยะมีลักษณะปิดบังสมบัติของตน" หมายถึง "ขอความอัศจรรย์จงมีแก่เราเถิด อย่าได้มีแก่ผู้อื่นเลย". คำว่า "มายา มีลักษณะปิดบังความชั่วที่ตนทำไว้" หมายถึง เหมือนมายา (กล) เพราะมีความหมายว่าปิดบัง. คำว่า "สาเถยยะ มีลักษณะแสดงคุณที่ไม่มีอยู่ของตน" หมายถึง ความคดโกง. คำว่า "ถัมภะมีลักษณะจิตพองขึ้น" หมายถึง ความกระด้าง. คำว่า "สารัมภะมีลักษณะความพยายามยิ่ง". คำว่า "มานะมีลักษณะยกตัว". คำว่า "อติมานะมีลักษณะยกตัวยิ่ง". คำว่า "มทะมีลักษณะมัวเมา". คำว่า "ปะมาทะมีลักษณะปล่อยใจไปในกามคุณ ๕".

Evaṃ visuṃ visuṃ kilesavasena puthū dassetvā vuttakilese ca avutte ca aññe sabbasaṅgāhikavasena dassetuṃ sabbe kilesātiādimāha. Tattha diṭṭhadhammasamparāyesu satte kilesenti upatāpenti vibādhentīti kilesā. Akusalakammapathasaṅgahitā ca asaṅgahitā ca. Duṭṭhu caritā, duṭṭhā vā caritāti duccaritā. Te pana kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritanti tippakārā. Vipākaṃ abhisaṅkharontīti abhisaṅkhārā. Tepi puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti tippakārā. Vipākavasena bhavaṃ gacchantītibhavagāmino, bhavagāmino kammā bhavagāmikammā. Iminā abhisaṅkhārabhāvepi sati avedanīyāni kammāni paṭikkhittāni hontīti ayaṃ viseso. ‘‘Duccaritā’’ti ca ‘‘kammā’’ti ca liṅgavipallāso kato. Nānattekattanti ettha uddese ekattasaddassa abhāvepi nānattekattānaṃ aññamaññāpekkhattā ekattampi niddisitukāmena ‘‘nānattekatta’’nti uddeso kato. Nānattasallekhake ekatte dassite sallekhañāṇaṃ sukhena dassīyatīti. Nānattanti anavaṭṭhitattā saparipphandattā ca nānāsabhāvo. Ekattanti avaṭṭhitattā aparipphandattā ca ekasabhāvo.

ด้วยประการฉะนี้ เพื่อแสดงกิเลสทั้งหลายมีราคะเป็นต้นที่ต่างกันโดยอำนาจกิเลสแต่ละอย่าง และเพื่อแสดงกิเลสที่กล่าวแล้ว กิเลสที่ยังไม่กล่าว และธรรมอื่นนอกจากกิเลสมีปุญญาภิสังขารเป็นต้น โดยรวมทั้งหมด จึงตรัสคำว่า 'กิเลสทั้งปวง' เป็นต้น ในบทว่า 'กิเลสทั้งปวง' เป็นต้นนั้น สัตว์ทั้งหลายในภพปัจจุบันและภพหน้า (หรือในสังสารวัฏ) ย่อมทำให้เศร้าหมอง ย่อมทำให้เดือดร้อน ย่อมเบียดเบียน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า 'กิเลส' ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในอกุศลกรรมบถและที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในอกุศลกรรมบถ ชื่อว่า 'ทุจริต' เพราะประพฤติชั่ว หรือเพราะเป็นความประพฤติที่ชั่ว ทุจริตเหล่านั้นมี ๓ ประเภท คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ชื่อว่า 'อภิสังขาร' เพราะปรุงแต่งวิบาก (นามขันธ์อันเป็นปฏิสนธิวิบาก) อภิสังขารเหล่านั้นมี ๓ ประเภท คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร ชื่อว่า 'ภวคามี' เพราะย่อมไปสู่ภพโดยอำนาจแห่งวิบาก (นามขันธ์อันเป็นปฏิสนธิวิบาก) กรรมที่ไปสู่ภพ ชื่อว่า 'ภวคามีกรรม' ด้วยบทว่า 'ภวคามีกรรม' นี้ แม้เมื่อมีภาวะเป็นอภิสังขาร (คือปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร) ก็ปฏิเสธกรรมที่ไม่มีผลให้เสวย (คืออโหสิกรรม) นี่คือความแตกต่าง มีการเปลี่ยนลิงค์ (จากนปุงสกลิงค์เป็นปุงสกลิงค์) ในคำว่า 'ทุจริต' และ 'กรรม' ในบทว่า 'นานัตตเอกัตตะ' นี้ แม้ในอุทเทส (หัวข้อ) จะไม่มีคำว่า 'เอกัตตะ' แต่เพราะนานัตตะและเอกัตตะมีความสัมพันธ์กัน ท่านผู้ประสงค์จะแสดงเอกัตตะด้วย จึงตั้งอุทเทสว่า 'นานัตตเอกัตตะ' เมื่อแสดงเอกัตตะที่ขัดเกลานานัตตะ (คือกามฉันทนิวรณ์เป็นต้น) แล้ว สัลเลขญาณก็จะปรากฏได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น จึงตั้งอุทเทสว่า 'นานัตตเอกัตตะ' นานัตตะ คือ ภาวะที่มีสภาพต่างกัน เพราะไม่ตั้งมั่นอยู่ในสภาพเดียว และมีความหวั่นไหว ส่วนเอกัตตะ คือ ภาวะที่มีสภาพเดียว เพราะตั้งมั่น และไม่หวั่นไหว

Caraṇatejoti caranti tena agataṃ disaṃ nibbānaṃ gacchantīti caraṇaṃ. Kiṃ taṃ? Sīlaṃ. Tadeva paṭipakkhatāpanaṭṭhena tejo. Guṇatejoti sīlena laddhapatiṭṭho samādhitejo. Paññātejoti samādhinā laddhapatiṭṭho vipassanātejo. Puññatejoti vipassanāhi laddhapatiṭṭho ariyamaggakusalatejo. Dhammatejoti catunnaṃ tejānaṃ patiṭṭhābhūto buddhavacanatejo. Caraṇatejena tejitattāti sīlatejena tikhiṇīkatattā. Dussīlyatejanti dussīlabhāvasaṅkhātaṃ tejaṃ. Tampi hi santānaṃ tāpanato tejo nāma. Pariyādiyatīti khepeti. Aguṇatejanti samādhissa [Pg.294] paṭipakkhaṃ vikkhepatejaṃ. Duppaññatejanti vipassanāñāṇapaṭipakkhaṃ mohatejaṃ. Apuññatejanti taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānena kilesasahāyaṃ akusalakammatejaṃ. Na kevalañhetaṃ apuññameva khepeti, ‘‘atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammaṃ kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (a. ni. 4.233; dī. ni. 3.312; ma. ni. 2.18) vacanato kusalakammampi khepetiyeva. Puññatejapaṭipakkhavasena apuññatejameva vuttaṃ. Adhammatejanti nānātitthiyānaṃ samayavacanatejaṃ. Imassa ñāṇassa uddesavaṇṇanāyaṃ vutte dutiye atthavikappe rāgādayo ekūnavīsati puthu dussīlyatejā honti. ‘‘Abhisaṅkhārā, bhavagāmikammā’’ti ettha apuññābhisaṅkhārā akusalakammañca apuññatejā honti, āneñjābhisaṅkhārāni lokiyakusalakammāni puññatejeneva khepanīyato apuññatejapakkhikāva honti. Kāmacchandādayo pañcadasa nānattā aguṇatejā honti, niccasaññādayo aṭṭhārasa nānattā duppaññatejā honti, catumaggavajjhā cattāro nānattā apuññatejā honti. Sotāpattimaggavajjhanānattena adhammatejo saṅgahetabbo.

ชื่อว่า 'จรณเตชะ' เพราะย่อมดำเนินไปสู่ทิศที่ยังไม่เคยไป คือพระนิพพานด้วยศีลนั้น จรณะนั้นคืออะไร? คือศีล ศีลนั้นเองชื่อว่า 'เตชะ' เพราะมีอรรถว่าเผาผลาญปฏิปักษ์ (คือทุศีล) ชื่อว่า 'คุณเตชะ' คือสมาธิเตชะที่ได้ที่ตั้งด้วยศีล ชื่อว่า 'ปัญญาเตชะ' คือวิปัสสนาเตชะที่ได้ที่ตั้งด้วยสมาธิ ชื่อว่า 'ปุญญเตชะ' คืออริยมรรคกุศลเตชะที่ได้ที่ตั้งด้วยวิปัสสนา ชื่อว่า 'ธรรมเตชะ' คือพุทธวจนเตชะ (หรือพระไตรปิฎกเตชะ) ซึ่งเป็นที่ตั้งของเตชะทั้ง ๔ คือ จรณเตชะ คุณเตชะ ปัญญาเตชะ ปุญญเตชะ คำว่า 'จรณเตชะทำให้คมกล้า' คือทำให้คมกล้าด้วยศีลเตชะ (หรือด้วยไฟคือศีล) คำว่า 'ทุสสีลยเตชะ' คือเตชะอันเป็นภาวะแห่งผู้ทุศีล ทุศีลนั้นก็ชื่อว่า 'เตชะ' เพราะย่อมเผาผลาญหรือทำให้เดือดร้อนซึ่งสันดาน คำว่า 'ปริยาทิยติ' คือย่อมทำให้สิ้นไป คำว่า 'อคุณเตชะ' คือวิกเขปเตชะ (เตชะคือความฟุ้งซ่าน) ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ คำว่า 'ทุปปัญญาเตชะ' คือโมหเตชะ (เตชะคือโมหะ) ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อวิปัสสนาญาณ คำว่า 'อปุญญเตชะ' คืออกุศลกรรมเตชะที่มีกิเลสเป็นสหาย โดยการละกิเลสที่มรรคแต่ละอย่างพึงละได้ อริยมรรคอันเป็นปุญญเตชะนี้ ไม่เพียงแต่ทำให้สิ้นไปซึ่งอกุศลเท่านั้น แต่ยังทำให้สิ้นไปซึ่งกุศลด้วย ดังที่ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรมที่ไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม มีอยู่' (อัง.จตุกฺก. ๒๓๓; ที.ปาฏิ. ๓๑๒; ม.ม. ๑๘) อปุญญเตชะถูกกล่าวถึงโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อปุญญเตชะ คำว่า 'อธรรมเตชะ' คือสมยวจนเตชะ (เตชะคือคำสอน) ของเดียรถีย์ต่างๆ ในอรรถวิกัปที่สองที่กล่าวไว้ในอุทเทสวรรณนาแห่งญาณนี้ ราคะเป็นต้น ๑๙ อย่าง เป็นทุสสีลยเตชะที่ต่างกัน อปุญญาภิสังขารและอกุศลกรรมในบทว่า 'อภิสังขาร ภวคามีกรรม' เป็นอปุญญเตชะ ส่วนอาเนญชาภิสังขารและโลกียกุศลกรรม ย่อมถูกทำให้สิ้นไปโดยปุญญเตชะเท่านั้น จึงจัดอยู่ในฝ่ายของอปุญญเตชะ กามฉันทะเป็นต้น ๑๕ อย่าง เป็นนานัตตะอันเป็นอคุณเตชะ สัญญาอันเป็นนิจจสัญญาเป็นต้น ๑๘ อย่าง เป็นนานัตตะอันเป็นทุปปัญญาเตชะ นานัตตะ ๔ อย่างที่มรรค ๔ พึงละได้ เป็นอปุญญเตชะ อธรรมเตชะพึงสงเคราะห์เข้าด้วยนานัตตะที่โสดาปัตติมรรคพึงละได้

Niddese sallekhapaṭipakkhena asallekhena sallekhaṃ dassetukāmena asallekhapubbako sallekho niddiṭṭho. Nekkhammādayo sattatiṃsa ekattadhammāva paccanīkānaṃ sallikhanato ‘‘sallekho’’ti vuttā. Tasmiṃ nekkhammādike sattatiṃsapabhede sallekhe ñāṇaṃ sallekhaṭṭhe ñāṇanti.

ในนิเทศนั้น ท่านผู้ประสงค์จะแสดงสัลเลขธรรม (ธรรมเครื่องขัดเกลา) ด้วยอสัลเลขธรรม (ธรรมที่ไม่ขัดเกลา) ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อสัลเลขธรรม จึงแสดงสัลเลขธรรมที่มีอสัลเลขธรรมเป็นเบื้องหน้า ธรรมอันเป็นเอกัตตะ ๓๗ ประการ มีเนกขัมมะเป็นต้นเท่านั้น ชื่อว่า 'สัลเลขะ' เพราะย่อมขัดเกลาปฏิปักษ์ทั้งหลาย ญาณในสัลเลขธรรม ๓๗ ประการ มีเนกขัมมะเป็นต้นนั้น ชื่อว่า 'สัลเลขัตถญาณ'

Sallekhaṭṭhañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสัลเลขัตถญาณนิเทศ จบแล้ว

38. Vīriyārambhañāṇaniddesavaṇṇanā

๓๘. อรรถกถาว่าด้วยวิริยารัมภญาณนิเทศ

89. Vīriyārambhañāṇaniddese anuppannānanti ekasmiṃ attabhāve, ekasmiṃ vā ārammaṇe anibbattānaṃ. Anamatagge hi saṃsāre anuppannā akusalā nāma natthi, kusalā pana atthi. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Anuppādāyāti na uppādanatthāya. Uppannānanti imasmiṃ attabhāve nibbattānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānanti imasmiṃ attabhāve anibbattapubbānaṃ [Pg.295] kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannānanti imasmiṃ attabhāve nibbattānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthāya. Asammosāyāti avināsatthāya. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya.

๘๙. ในวิริยารัมภญาณนิเทศ คำว่า 'อนุปปันนานัง' คือธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นในอัตภาพหนึ่ง หรือในอารมณ์หนึ่ง อกุศลที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้นั้นไม่มี แต่กุศลที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นนั้นมีอยู่ คำว่า 'ปาปกานัง' คืออกุศลธรรมที่เลวทราม คำว่า 'อกุสลานัง ธัมมานัง' คืออกุศลธรรมที่เกิดจากภาวะแห่งผู้ไม่ฉลาด คำว่า 'อนุปปาทาย' คือเพื่อไม่ให้เกิดขึ้น คำว่า 'อุปปันนานัง' คือธรรมที่เกิดขึ้นแล้วในอัตภาพนี้ คำว่า 'ปหานาย' คือเพื่อละเสีย คำว่า 'อนุปปันนานัง กุสลานัง ธัมมานัง' คือกุศลธรรมที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นในอัตภาพนี้ ที่เกิดจากภาวะแห่งผู้ฉลาด คำว่า 'อุปปาทาย' คือเพื่อให้เกิดขึ้น คำว่า 'อุปปันนานัง' คือธรรมที่เกิดขึ้นแล้วในอัตภาพนี้ คำว่า 'ฐิติยา' คือเพื่อความตั้งมั่น คำว่า 'อสัมโมสาย' คือเพื่อไม่ให้เสื่อมไป คำว่า 'ภิยโยภาวาย' คือเพื่อความมีขึ้นอีกบ่อยๆ คำว่า 'เวปุลลาย' คือเพื่อความไพบูลย์ คำว่า 'ภาวนาย' คือเพื่อความเจริญ คำว่า 'ปาริปูริยา' คือเพื่อความบริบูรณ์

Idāni akusalesu kāmacchandaṃ, kusalesu nekkhammaṃ visesetvā dassetuṃ anuppannassa kāmacchandassātiādimāha. Tattha kāmacchandoti samādhipaṭipakkho kāmarāgo. Nekkhammanti paṭhamajjhānasamādhi, paṭhamajjhānaṃ vā, sabbe eva vā kusalā dhammā nekkhammaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงกามฉันทะในอกุศล และเนกขัมมะในกุศลโดยเฉพาะ จึงตรัสคำว่า 'อนุปปันนัสสะ กามฉันทัสสะ' เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า 'กามฉันทะ' คือกามราคะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ คำว่า 'เนกขัมมะ' คือปฐมฌานสมาธิ หรือปฐมฌาน หรือกุศลธรรมทั้งปวง

Idāni sabbakilesānaṃ sabbakilesapaṭipakkhassa arahattamaggassa ca vasena yojetvā dassetuṃ anuppannānaṃ sabbakilesānantiādimāha. Tattha uppannassa arahattamaggassa ṭhitiyātiādīsu uppādakkhaṇe uppannassa arahattamaggassa ṭhitikkhaṇabhaṅgakkhaṇavasena ‘‘ṭhitiyā’’tiādiyojanā veditabbā. Vibhaṅgaṭṭhakathāyampi ‘‘yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmā’’ti (vibha. aṭṭha. 406) vuttaṃ. Keci pana ‘‘arahattamaggassa pubbabhāgamaggo daṭṭhabbo’’ti vadanti.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบทว่า อนุปปันนานัง สัพพกิเลสานัง เป็นต้น เพื่อแสดงโดยประกอบด้วยกิเลสทั้งปวง และด้วยอรหัตตมรรคอันเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสทั้งปวง ในบทว่า อุปปันนัสสะ อรหัตตมัคคัสสะ ฐิติยา เป็นต้นนั้น พึงทราบการประกอบบทว่า ฐิติยา เป็นต้น โดยความเป็นขณะแห่งการเกิดขึ้น ขณะแห่งการตั้งอยู่ และขณะแห่งการแตกดับ ของอรหัตตมรรคที่เกิดขึ้นในขณะแห่งการเกิดขึ้น แม้ในวิภังคอรรถกถาก็กล่าวไว้ว่า "ความเป็นไปใดของอรหัตตมรรคนั้น ความเป็นไปนี้เท่านั้นชื่อว่าฐิติ" แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "พึงเห็นอนาคามิมรรคอันเป็นส่วนเบื้องต้นของอรหัตตมรรค".

Vīriyārambhañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งวิริยารัมภญาณนิเทศ จบแล้ว.

39. Atthasandassanañāṇaniddesavaṇṇanā

๓๙. อรรถกถาแห่งอรรถสันทัสสนญาณนิเทศ

90. Atthasandassanañāṇaniddese pañcakkhandhātiādīni vuttatthāneva. Pakāsetīti pākaṭaṃ karoti, sotūnaṃ ñāṇacakkhunā dassanaṃ sampādetīti attho. Nānādhammāti lokiyalokuttarā sabbadhammā vuttā. Kasmā pakāsanāniddese lokiyā eva vuttāti ce? Aniccādivasena pakāsanāya āraddhattā. Lokuttarānañca asammasanūpagattā lokuttarā na vuttā. Nānādhammaniddesena pana atthasandassananiddesena ca tesaṃ saṅgahitattā yathā te pakāsetabbā, tathā pakāsanā pakāsanāyeva. Pajahantoti sotāraṃ pajahāpentoti attho. Sandassetīti sotūnaṃ sammā dasseti. Keci pana ‘‘kāmacchandassa pahīnattā nekkhammatthaṃ [Pg.296] sandassetī’’tiādinā nayena paṭhanti. Tesaṃ ujukameva sotūnaṃ dosappahāne guṇapaṭilābhe ca kate sikhāppattaṃ desanāñāṇaṃ hotīti dassanatthaṃ ayaṃ nayo vuttoti veditabbo.

๙๐. ในอรรถสันทัสสนญาณนิเทศ บทว่า ปัญจขันธา เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแล. บทว่า ปกาเสติ มีอรรถว่า ย่อมกระทำให้ปรากฏ ย่อมให้สำเร็จการเห็นด้วยจักษุคือปัญญาแก่บุคคลผู้ฟัง. บทว่า นานาธัมมา กล่าวถึงธรรมทั้งปวงที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระ. ถ้าพึงกล่าวว่า "เพราะเหตุไรในนิเทศว่า ปกาเสติ จึงกล่าวถึงธรรมที่เป็นโลกีย์เท่านั้น?" (ตอบว่า) เพราะทรงเริ่มการแสดงโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น และเพราะธรรมที่เป็นโลกุตตระไม่ควรแก่การพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น จึงไม่กล่าวถึงธรรมที่เป็นโลกุตตระ. แต่เพราะธรรมเหล่านั้นถูกสงเคราะห์แล้วด้วยนิเทศว่า นานาธัมมะ และด้วยนิเทศว่า อรรถสันทัสสนะ การแสดงธรรมเหล่านั้นโดยประการใด พึงแสดง การแสดงนั้นชื่อว่าปกาเสติเท่านั้น. บทว่า ปชหนโต มีอรรถว่า บุคคลผู้แสดงธรรมย่อมให้หมู่แห่งสาวกผู้ฟังละนิวรณ์ทั้งหลาย. บทว่า สันทัสเสติ ย่อมแสดงโดยชอบแก่บุคคลผู้ฟัง. แต่อาจารย์บางพวกย่อมกล่าวด้วยนัยมีอาทิว่า "เพราะกามฉันท์ถูกละแล้ว ย่อมแสดงอรรถแห่งเนกขัมมะโดยชอบ". พึงทราบว่า นัยนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงอรรถว่า "วาทะของอาจารย์เหล่านั้นเป็นคำที่ตรงทีเดียว เมื่อการละโทษของบุคคลผู้ฟังและการได้คุณธรรมสำเร็จแล้ว เทศนาญาณย่อมถึงซึ่งยอด".

Atthasandassanañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งอรรถสันทัสสนญาณนิเทศ จบแล้ว.

40. Dassanavisuddhiñāṇaniddesavaṇṇanā

๔๐. อรรถกถาแห่งทัสสนวิสุทธิญาณนิเทศ

91. Dassanavisuddhiñāṇaniddese sabbe dhammā ekasaṅgahitāti sabbe saṅkhatāsaṅkhatā dhammā ekena saṅgahitā paricchinnā. Tathaṭṭhenāti bhūtaṭṭhena, attano attano sabhāvavasena vijjamānatthenāti attho. Anattaṭṭhenāti kārakavedakasaṅkhātena attanā rahitaṭṭhena. Saccaṭṭhenāti avisaṃvādakaṭṭhena, attano sabhāvaññathattābhāvenāti attho. Paṭivedhaṭṭhenāti sabhāvato ñāṇena paṭivijjhitabbaṭṭhena. Idha lokuttarañāṇena asammohato ārammaṇato ca paṭivedho veditabbo. Abhijānanaṭṭhenāti lokikena ñāṇena ārammaṇato, lokuttarena ñāṇena asammohato ārammaṇato ca tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvato abhijānitabbaṭṭhena. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) hi vuttaṃ. Parijānanaṭṭhenāti vuttanayeneva lokiyalokuttarehi ñāṇehi sabhāvato abhiññātānaṃ dhammānaṃ aniccādito niyyānādito ca paricchinditvā jānitabbaṭṭhena. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, pariññeyya’’nti hi vuttaṃ. Dhammaṭṭhenāti sabhāvadhāraṇādinā dhammaṭṭhena. Dhātuṭṭhenāti nijjīvatādinā dhātuṭṭhena. Ñātaṭṭhenāti lokiyalokuttarehi ñāṇehi ñātuṃ sakkuṇeyyaṭṭhena. Yathā daṭṭhuṃ sakkuṇeyyādinā atthena ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ rūpa’’nti vuttaṃ, evamidhāpi ñātuṃ sakkuṇeyyaṭṭho ñātaṭṭhoti veditabbo. Sacchikiriyaṭṭhenāti ārammaṇato paccakkhakātabbaṭṭhena. Phusanaṭṭhenāti paccakkhakatassa ārammaṇato punappunaṃ phusitabbaṭṭhena. Abhisamayaṭṭhenāti lokikena ñāṇena abhisamāgantabbaṭṭhena. Kiñcāpi hi ‘‘tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṃ, abhiññāpaññā ñātaṭṭhe ñāṇaṃ, sacchikiriyāpaññā phassanaṭṭhe ñāṇa’’nti ekekameva ñāṇaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyañca –

๙๑. ในทัสสนวิสุทธิญาณนิเทศ บทว่า สัพเพ ธัมมา เอกสังคหิตา มีอรรถว่า ธรรมทั้งปวงที่เป็นสังขตะและอสังขตะ ถูกสงเคราะห์และกำหนดแล้วด้วยอาการอย่างหนึ่ง. บทว่า ตถัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นจริง ด้วยความเป็นสภาพที่มีอยู่โดยอำนาจแห่งสภาพมีการแปรปรวน การเสวยอารมณ์ เป็นต้น ของขันธ์ ๕ อันเป็นของตนๆ. บทว่า อนัตตัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นสภาพที่ปราศจากอัตตาที่พวกเดียรถีย์คิดขึ้นอันชื่อว่ากระทำได้ เสวยได้. บทว่า สัจจัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นสภาพที่ไม่คลาดเคลื่อน ด้วยความเป็นสภาพที่ไม่มีการสำคัญโดยความเป็นอย่างอื่นจากสภาพมีการแปรปรวน การเสวยอารมณ์ ของขันธ์ ๕ อันเป็นของตน. บทว่า ปฏิเวธัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นสภาพที่ควรแทงตลอดด้วยญาณโดยสภาพ. ในบทว่า ปฏิเวธัตเถนะ นี้ พึงทราบการแทงตลอดด้วยโลกุตตรญาณโดยความเป็นสภาพที่ไม่หลงและด้วยความเป็นสภาพที่กระทำอารมณ์. บทว่า อภิชานนัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยอรรถว่าควรยิ่งรู้โดยสภาพของธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นเหล่านั้นๆ ด้วยญาณที่เป็นโลกีย์โดยความเป็นสภาพที่กระทำอารมณ์ และด้วยญาณที่เป็นโลกุตตระโดยความเป็นสภาพที่ไม่หลงและด้วยความเป็นสภาพที่กระทำอารมณ์. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งปวงควรรู้ยิ่ง". บทว่า ปริชานนัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยอรรถว่าควรทราบโดยกำหนดแล้วซึ่งธรรมที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระที่รู้ยิ่งแล้วโดยสภาพมีการแปรปรวน การเสวยอารมณ์ เป็นต้น ด้วยญาณทั้งหลายที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระ โดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น และโดยความเป็นเครื่องนำออก เป็นต้น ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งปวงควรกำหนดรู้". บทว่า ธัมมัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นสภาพที่ทรงไว้ซึ่งสภาพมีการกระทบ การแข็งกระด้าง เป็นต้น. บทว่า ธาตุตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยอรรถว่ามีความเป็นธาตุด้วยความเป็นสภาพที่ไม่มีชีวิต เป็นต้น. บทว่า ญาตัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นสภาพที่สามารถเพื่อรู้ด้วยญาณทั้งหลายที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระ. เหมือนอย่างที่พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ว่า "รูปายตนะชื่อว่าทิฏฐะ สัททายตนะชื่อว่าสุตะ หมู่แห่งอารมณ์ ๓ มีคันธารมณ์เป็นต้นชื่อว่ามุตะ รูปทั้งปวงชื่อว่าวิญญาตะ" ด้วยอรรถว่าสามารถเพื่อเห็น เป็นต้น ฉันใด ในบทว่า ญาตัตเถนะ นี้ก็ดี พึงทราบอรรถว่าสามารถชื่อว่าญาตัตถะ ฉันนั้น. บทว่า สัจฉิกิริยัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยอรรถว่าควรทำให้ประจักษ์ด้วยความเป็นสภาพที่กระทำอารมณ์. บทว่า ผุสนัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นสภาพที่ควรถูกต้องบ่อยๆ ด้วยความเป็นสภาพที่กระทำอารมณ์ซึ่งธรรมที่ทำให้ประจักษ์แล้วด้วยปฏิลาภะและอสัมโมหะ. บทว่า อภิสมยัตเถนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นสภาพที่ควรเข้าถึงโดยยิ่งด้วยญาณที่เป็นโลกีย์. จริงอยู่ ถึงแม้ญาณอย่างหนึ่งๆ เท่านั้นถูกกล่าวไว้ว่า "ปัญญาในตถัตถะ ญาณในสัจจวิวัฏฏะ ปัญญาในอภิญญา ญาณในญาตัตถะ ปัญญาในสัจฉิกิริยา ญาณในผุสสนัตถะ" และในอรรถกถา –

‘‘Samavāye [Pg.297] khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissatī’’ti. –

ในอรรถกถาแห่งคาถาว่า "บทว่า สมยะ ย่อมปรากฏในอรรถว่าความพร้อมเพรียง ในอรรถว่าขณะ ในอรรถว่ากาล ในอรรถว่าหมู่ ในอรรถว่าเหตุและทิฏฐิ ในอรรถว่าการได้ ในอรรถว่าการละ และในอรรถว่าการแทงตลอดอริยสัจ ๔" ถึงแม้กล่าวอรรถว่าการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ของบทว่า อภิสมยะ ไว้แล้ว.

Gāthāvaṇṇanāyaṃ abhisamayasaddassa paṭivedhattho vutto, idha pana yathāvuttena atthena tesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhakathāyameva hi so lokiyañāṇavasena dhammābhisamayo vuttoti.

ในอรรถกถาแห่งคาถา ถึงแม้กล่าวอรรถว่าการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ของบทว่า อภิสมยะ ไว้แล้ว แต่ในทัสสนวิสุทธิญาณนี้ พึงทราบความต่างกันของบทเหล่านั้นด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว. จริงอยู่ ในอรรถกถานั่นเอง การเข้าถึงธรรมนั้นถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งโลกียญาณ.

Kāmacchando nānattanti vikkhepasabbhāvato nānārammaṇattā ca nānāsabhāvoti attho. Evaṃ sabbakilesā veditabbā. Nekkhammaṃ ekattanti cittekaggatāsabbhāvato nānārammaṇavikkhepābhāvato ca ekasabhāvanti attho. Evaṃ sabbakusalā veditabbā. Idha peyyālena saṃkhittānaṃ byāpādādīnaṃ akusalānaṃ yathāvuttena atthena nānattaṃ veditabbaṃ. Vitakkavicārādīnaṃ pana heṭṭhimānaṃ heṭṭhimānaṃ uparimato uparimato oḷārikaṭṭhena nānattaṃ veditabbaṃ. Yasmā ekasaṅgahitanānattekattānaṃ paṭivedho maggakkhaṇe saccapaṭivedhena sijjhati, tasmā ‘‘paṭivedho’’ti padaṃ uddharitvā saccābhisamayaṃ dassesi.

บทว่า กามฉันโท นานัตตัง มีอรรถว่า กามฉันท์มีสภาพต่างกัน เพราะมีความฟุ้งซ่านและเพราะมีอารมณ์ต่างกัน. พึงทราบกิเลสทั้งปวงฉันนั้น. บทว่า เนกขัมมัง เอกัตตัง มีอรรถว่า เนกขัมมะมีสภาพอย่างหนึ่ง เพราะมีความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตและเพราะไม่มีความฟุ้งซ่านในอารมณ์ต่างกัน. พึงทราบกุศลธรรมทั้งปวงฉันนี้. ในทัสสนวิสุทธิญาณนี้ พึงทราบความเป็นนานัตตะของอกุศลทั้งหลายมีพยาบาทเป็นต้นที่ย่อไว้ด้วยเปยยาล ด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว. แต่พึงทราบความเป็นนานัตตะขององค์ฌานทั้งหลายที่อยู่ต่ำลงไปๆ มีวิตกและวิจารเป็นต้น ด้วยอรรถว่าหยาบกว่าองค์ฌานทั้งหลายที่อยู่สูงขึ้นไปๆ. เพราะเหตุใด การแทงตลอดธรรมที่เป็นเอกสังคหิตะ นานัตตะ และเอกัตตะ ย่อมสำเร็จด้วยการแทงตลอดอริยสัจในขณะแห่งมรรค เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงยกบทว่า ปฏิเวธะ ขึ้นแสดงสัจจาภิสมัย.

Pariññā paṭivedhaṃ paṭivijjhatīti pariññābhisamayena abhisameti. Esa nayo sesesu. Saccābhisamayakālasmiñhi maggañāṇassa ekakkhaṇe pariññā, pahānaṃ, sacchikiriyā, bhāvanāti cattāri kiccāni honti. Yathā nāvā apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, orimaṃ tīraṃ pajahati, sotaṃ chindati, bhaṇḍaṃ vahati, pārimaṃ tīraṃ appeti, evameva maggañāṇaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri saccāni abhisameti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena cattāripi saccāni pāpuṇāti passati paṭivijjhatīti. Yathā orimaṃ tīraṃ pajahati, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā sotaṃ chindati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā bhaṇḍaṃ vahati, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā pārimaṃ tīraṃ appeti, evaṃ pārimatīrabhūtaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

บทว่า Pariññā paṭivedhaṃ paṭivijjhatīti ความว่า ย่อมแทงตลอดด้วยอภิสมยะคือการกำหนดรู้. นัยนี้แลในบทที่เหลือทั้งหลาย. จริงอยู่ ในกาลแห่งการแทงตลอดซึ่งอริยสัจ มรรคญาณย่อมมีกิจ ๔ อย่างในขณะเดียว คือ การกำหนดรู้ (ทุกขสัจ) การละ (สมุทัยสัจ) การทำให้แจ้ง (นิโรธสัจ) การเจริญ (มรรคสัจ). เหมือนเรือย่อมทำกิจ ๔ อย่างไม่ก่อนไม่หลังในขณะเดียว คือ ย่อมละฝั่งข้างนี้ ย่อมตัดกระแสน้ำ ย่อมขนของ ย่อมเข้าถึงฝั่งข้างโน้น ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้นนั่นแล ย่อมแทงตลอดซึ่งอริยสัจ ๔ ไม่ก่อนไม่หลังในขณะเดียว คือ ย่อมแทงตลอดซึ่งทุกขสัจด้วยอภิสมยะคือการกำหนดรู้ ย่อมแทงตลอดซึ่งสมุทัยสัจด้วยอภิสมยะคือการละ ย่อมแทงตลอดซึ่งมรรคสัจด้วยอภิสมยะคือการเจริญ ย่อมแทงตลอดซึ่งนิโรธสัจด้วยอภิสมยะคือการทำให้แจ้ง. คำที่กล่าวมานั้นมีความหมายว่าอย่างไร? มีความหมายว่า มรรคญาณนั้นกระทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมถึง ย่อมเห็น ย่อมแทงตลอดซึ่งอริยสัจแม้ทั้ง ๔ โดยอำนาจแห่งกิจ (คืออสัมโมหกิจและปฏิเวธกิจ). พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมาและอุปเมยยะอย่างนี้ว่า เหมือนเรือย่อมละฝั่งข้างนี้ ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น ย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจ. เหมือนเรือย่อมตัดกระแสน้ำ ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น ย่อมละสมุทัยสัจ. เหมือนเรือย่อมขนของ ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น ย่อมเจริญมรรคสัจด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. เหมือนเรือย่อมเข้าถึงฝั่งข้างโน้น ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น ย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธอันเป็นฝั่งข้างโน้น.

Dassanaṃ visujjhatīti taṃtaṃmaggavajjhakilesatamappahānena ñāṇadassanaṃ visuddhibhāvaṃ pāpuṇāti. Dassanaṃ visuddhanti tassa tassa phalassa uppādakkhaṇe [Pg.298] tassa tassa maggañāṇassa kiccasiddhippattito ñāṇadassanaṃ visuddhibhāvaṃ pattaṃ hoti. Sabbadhammānaṃ ekasaṅgahitāya nānattekattapaṭivedhapaññāya maggaphalañāṇehi siddhito ante maggaphalañāṇāni vuttāni.

บทว่า Dassanaṃ visujjhatīti ความว่า ญาณทัสสนะย่อมถึงซึ่งความเป็นของบริสุทธิ์ด้วยการละความมืดคือกิเลสอันพึงละด้วยมรรคนั้นๆ. บทว่า Dassanaṃ visuddhanti ความว่า ในขณะแห่งการเกิดขึ้นแห่งผลนั้นๆ ญาณทัสสนะย่อมถึงซึ่งความเป็นของบริสุทธิ์ เพราะความสำเร็จแห่งกิจแห่งมรรคญาณนั้นๆ. มรรคญาณและผลญาณทั้งหลาย ท่านกล่าวไว้ในตอนท้าย เพราะความสำเร็จด้วยมรรคญาณและผลญาณ ด้วยปัญญาอันแทงตลอดซึ่งความต่างกันและความเป็นอันเดียวกันอันสงเคราะห์ไว้ด้วยธรรมอันเดียวแห่งธรรมทั้งหลายทั้งปวง.

Dassanavisuddhiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งการแสดงญาณอันบริสุทธิ์แห่งทัสสนะ จบแล้ว.

41-42. Khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇaniddesavaṇṇanā

๔๑-๔๒. อรรถกถาแห่งการแสดงขันติญาณและปริโยคาหณญาณ.

92-93. Khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇaniddesesu rūpaṃ aniccato viditanti aniccānupassanāya aniccanti ñātaṃ. Rūpaṃ dukkhato viditanti dukkhānupassanāya dukkhanti ñātaṃ. Rūpaṃ anattato viditanti anattānupassanāya anattāti ñātaṃ. Yaṃ yaṃ viditaṃ, taṃ taṃ khamatīti yaṃ yaṃ rūpaṃ aniccādito viditaṃ, taṃ taṃ rūpaṃ aniccādito khamati ruccati. ‘‘Rūpaṃ aniccato viditaṃ, yaṃ yaṃ viditaṃ, taṃ taṃ khamatī’’ti visuṃ visuñca katvā kesuci potthakesu likhitaṃ. ‘‘Vedanā saññā saṅkhārā aniccato viditā’’tiādinā liṅgavacanāni parivattetvā yojetabbāni. Phusatīti vipassanāñāṇaphusanena phusati pharati. Pariyogahatīti vipassanāñāṇena pavisati. Pariyogāhatītipi pāṭho.

๙๒-๙๓. ในการแสดงขันติญาณและปริโยคาหณญาณ คำว่า 'รูปอันบุคคลรู้แล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยง' คืออันบุคคลรู้แล้วว่าไม่เที่ยงด้วยอนิจจานุปัสสนา. คำว่า 'รูปอันบุคคลรู้แล้วโดยความเป็นทุกข์' คืออันบุคคลรู้แล้วว่าเป็นทุกข์ด้วยทุกขานุปัสสนา. คำว่า 'รูปอันบุคคลรู้แล้วโดยความเป็นอนัตตา' คืออันบุคคลรู้แล้วว่าเป็นอนัตตาด้วยอนัตตานุปัสสนา. คำว่า 'สิ่งใดสิ่งใดอันบุคคลรู้แล้ว สิ่งนั้นสิ่งนั้นย่อมทนได้' คือรูปใดรูปใดอันบุคคลรู้แล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น รูปนั้นรูปนั้นย่อมทนได้ คือย่อมชอบใจโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. ในคัมภีร์บางเล่มเขียนแยกกันว่า 'รูปอันบุคคลรู้แล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยง สิ่งใดสิ่งใดอันบุคคลรู้แล้ว สิ่งนั้นสิ่งนั้นย่อมทนได้'. พึงประกอบโดยเปลี่ยนลิงค์และวจนะในบทที่เหลือมีคำว่า 'เวทนา สัญญา สังขาร อันบุคคลรู้แล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยง' เป็นต้น. คำว่า 'ย่อมถูกต้อง' คือย่อมถูกต้อง ย่อมแผ่ไป ด้วยการถูกต้องแห่งวิปัสสนาญาณ. คำว่า 'ย่อมหยั่งลง' คือย่อมเข้าถึงด้วยวิปัสสนาญาณ. แม้บทว่า ปริโยคาหติ ดังนี้ก็เป็นบทอ่าน.

Khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งการแสดงขันติญาณและปริโยคาหณญาณ จบแล้ว.

43. Padesavihārañāṇaniddesavaṇṇanā

๔๓. อรรถกถาแห่งการแสดงปเทสวิหารญาณ.

94. Padesavihārañāṇaniddese yenākārena mātikāya uddiṭṭho padeso paccavekkhitabbo, taṃ dassento micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitantiādimāha. Tattha micchādiṭṭhipaccayāti diṭṭhisampayuttavedanāpi vaṭṭati diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vipākavedanāpi. Tattha micchādiṭṭhisampayuttā akusalāva hoti, diṭṭhiṃ pana upanissāya kusalāpi uppajjanti akusalāpi. Micchādiṭṭhikā hi diṭṭhiṃ upanissāya pakkhadivasesu yāgubhattādīni denti, andhakuṭṭhiādīnaṃ vattaṃ paṭṭhapenti, catumahāpathe sālaṃ karonti, pokkharaṇiṃ khaṇāpenti, pupphārāmaṃ phalārāmaṃ ropenti, nadīviduggesu setuṃ attharanti, visamaṃ samaṃ karonti. Iti tesaṃ kusalā vedanā [Pg.299] uppajjati. Micchādiṭṭhiṃ pana nissāya sammādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti vadhabandhādīni karonti, pāṇaṃ vadhitvā devatānaṃ upaharanti. Iti nesaṃ akusalā vedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃ hoti. Sā pana micchādiṭṭhi sahajātāya vedanāya sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti, samanantaraniruddhā micchādiṭṭhi paccuppannamicchādiṭṭhisampayuttāya vedanāya anantarasamanantarūpanissayaāsevananatthivigatapaccayehi paccayo hoti, micchādiṭṭhiṃ garuṃ katvā abhinandantassa lobhasahagatavedanāya ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayehi paccayo hoti, sabbākusalehi micchādiṭṭhiṃ ārammaṇamattaṃ karontassa sabbākusalavedanāya micchādiṭṭhiṃ paccavekkhantassa vipassantassa kusalābyākatavedanāya ārammaṇapaccayena paccayo hoti, micchādiṭṭhipaccayena uppajjamānānaṃ kusalākusalavedanānaṃ bhavantare vipākavedanānañca upanissayapaccayena paccayo hoti.

๙๔. ในการแสดงปเทสวิหารญาณ เมื่อจะแสดงอาการที่ส่วนอันท่านแสดงไว้ในมาติกาโดยอาการใดอันบุคคลพึงพิจารณา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ. ในบทนั้น บทว่า micchādiṭṭhipaccayā ได้แก่ เวทนาที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิก็ควร เวทนาที่เป็นกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นโดยกระทำทิฏฐิให้เป็นอุปนิสัยก็ดี เวทนาที่เป็นวิบากก็ดี ก็ควร. ในเวทนาเหล่านั้น เวทนาที่สัมปยุตด้วยมิจฉาทิฏฐิ ย่อมเป็นอกุศลเท่านั้น. ส่วนเวทนาที่เป็นกุศลก็ดี อกุศลก็ดี ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยทิฏฐิ. จริงอยู่ พวกมิจฉาทิฏฐิอาศัยทิฏฐิแล้ว ย่อมให้ยาคูและข้าวเป็นต้นในวันปักษ์ (ข้างขึ้นข้างแรม) ย่อมตั้งวัตรแก่คนตาบอดและคนง่อยเป็นต้น ย่อมสร้างศาลาในทาง ๔ แพร่ง ย่อมให้ขุดสระ ย่อมปลูกสวนดอกไม้และสวนผลไม้ ย่อมปูสะพานในแม่น้ำและลำธาร ย่อมทำที่ขรุขระให้ราบเรียบ. ด้วยประการฉะนี้ เวทนาที่เป็นกุศลย่อมเกิดขึ้นแก่พวกมิจฉาทิฏฐิเหล่านั้น. ส่วนพวกมิจฉาทิฏฐิอาศัยมิจฉาทิฏฐิแล้ว ย่อมด่า ย่อมบริภาษ ย่อมทำกรรมมีการฆ่าและการจองจำ เป็นต้น แก่พวกสัมมาทิฏฐิ ย่อมฆ่าสัตว์แล้วนำไปบูชาเทพเจ้า. ด้วยประการฉะนี้ เวทนาที่เป็นอกุศลย่อมเกิดขึ้นแก่พวกมิจฉาทิฏฐิเหล่านั้น. ส่วนเวทนาที่เป็นวิบาก ย่อมมีแก่สัตว์ที่ไปสู่ภพอื่น. มิจฉาทิฏฐินั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เกิดพร้อมกัน ด้วยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. มิจฉาทิฏฐิที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่าง ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตด้วยมิจฉาทิฏฐิที่กำลังเกิดขึ้น ด้วยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย. มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เกิดพร้อมด้วยโลภะของบุคคลผู้กระทำมิจฉาทิฏฐิให้เป็นอารมณ์ที่หนักแล้วเพลิดเพลิน ด้วยอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เป็นอกุศลทั้งหมดของบุคคลผู้กระทำมิจฉาทิฏฐิให้เป็นเพียงอารมณ์ด้วยอกุศลธรรมทั้งปวง ด้วยอารัมมณปัจจัย. มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เป็นกุศลและอัพยากฤตของบุคคลผู้พิจารณามิจฉาทิฏฐิก็ดี ผู้เจริญวิปัสสนาก็ดี ด้วยอารัมมณปัจจัย. มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เป็นกุศลและอกุศลที่กำลังเกิดขึ้นด้วยมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยก็ดี แก่เวทนาที่เป็นวิบากในภพอื่นก็ดี ด้วยอุปนิสสยปัจจัย.

Micchādiṭṭhivūpasamapaccayāti micchādiṭṭhivūpasamo nāma sammādiṭṭhi, tasmā yaṃ sammādiṭṭhipaccayā vedayitaṃ vuttaṃ, tadeva ‘‘micchādiṭṭhivūpasamapaccayā’’ti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘micchādiṭṭhivūpasamo nāma vipassanākkhaṇe sotāpattimaggakkhaṇe cā’’ti vadanti.

บทว่า Micchādiṭṭhivūpasamapaccayā ความว่า ที่ชื่อว่าความสงบระงับแห่งมิจฉาทิฏฐิ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น เวทนาใดที่กล่าวว่ามีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย เวทนานั้นนั่นแล พึงทราบว่า 'มีมิจฉาทิฏฐิวิอุปสมะ (ความสงบระงับแห่งมิจฉาทิฏฐิ) เป็นปัจจัย'. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ที่ชื่อว่าความสงบระงับแห่งมิจฉาทิฏฐิ ย่อมมีในขณะแห่งวิปัสสนาและในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค'.

Sammādiṭṭhipaccayāpi vedayitanti etthāpi sammādiṭṭhisampayuttavedanāpi vaṭṭati sammādiṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vipākavedanāpi. Tattha sammādiṭṭhisampayuttā kusalāva hoti, sammādiṭṭhiṃ pana upanissāya buddhapūjā dīpamālāropanaṃ mahādhammassavanaṃ appatiṭṭhite disābhāge cetiyapatiṭṭhāpananti evamādīni puññāni karonti. Iti nesaṃ kusalā vedanā uppajjati. Sammādiṭṭhimeva nissāya micchādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, attānaṃ ukkaṃsanti, paraṃ vambhenti. Iti nesaṃ akusalā vedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti. Sā pana sammādiṭṭhi sahajātāya samanantaraniruddhāya paccuppannāya vedanāya micchādiṭṭhiyā vuttapaccayeheva paccayo hoti, lokikasammādiṭṭhi paccavekkhaṇasampayuttāya vipassanāsampayuttāya nikantisampayuttāya ca vedanāya ārammaṇapaccayena paccayo hoti, micchādiṭṭhiyā vuttanayeneva upanissayapaccayena paccayo hoti, maggaphalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇasampayuttāya [Pg.300] vedanāya ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayavasena paccayo hoti.

แม้ในบททั้งสองว่า “เวทนาที่เกิดจากสัมมาทิฏฐิ” นี้ เวทนาที่ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิก็ย่อมควร เวทนาที่เป็นกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นโดยอาศัยสัมมาทิฏฐิก็ดี เวทนาที่เป็นวิบากก็ดี ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น เวทนาที่ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิย่อมเป็นกุศลเท่านั้น อนึ่ง บุคคลทั้งหลายอาศัยสัมมาทิฏฐิแล้ว ย่อมกระทำบุญทั้งหลายมี การบูชาพระพุทธเจ้า การจุดประทีป การฟังพระธรรมอันยิ่งใหญ่ การสร้างเจดีย์ในทิศที่ยังไม่ตั้งมั่น เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ เวทนาที่เป็นกุศลย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น บุคคลทั้งหลายอาศัยสัมมาทิฏฐิเท่านั้น ย่อมด่า ย่อมบริภาษบุคคลผู้มีมิจฉาทิฏฐิ ย่อมยกตน ย่อมข่มผู้อื่น ด้วยประการฉะนี้ เวทนาที่เป็นอกุศลย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น อนึ่ง เวทนาที่เป็นวิบากย่อมมีแก่บุคคลผู้ไปสู่ภพอื่นแล้วเท่านั้น อนึ่ง สัมมาทิฏฐินั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เกิดพร้อมกัน ที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่าง ที่เป็นปัจจุบัน ด้วยปัจจัยทั้งหลายที่กล่าวไว้ในมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น สัมมาทิฏฐิที่เป็นโลกีย์ ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่ประกอบด้วยปัจจเวกขณญาณ ที่ประกอบด้วยวิปัสสนา และที่ประกอบด้วยความยินดี ด้วยอารัมมณปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัย ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น สัมมาทิฏฐิที่เป็นมรรคและผล ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่ประกอบด้วยปัจจเวกขณญาณ ด้วยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย

Sammādiṭṭhivūpasamapaccayāpi vedayitanti sammādiṭṭhivūpasamo nāma micchādiṭṭhi, tasmā yaṃ micchādiṭṭhipaccayā vedayitaṃ vuttaṃ, tadeva ‘‘sammādiṭṭhivūpasamapaccayā’’ti veditabbaṃ. Micchāsaṅkappapaccayā micchāsaṅkappavūpasamapaccayātiādīsupi eseva nayo. Yassa yassa hi ‘‘vūpasamapaccayā’’ti vuccati, tassa tassa paṭipakkhadhammapaccayāva taṃ taṃ vedayitaṃ adhippetaṃ. Micchāñāṇādīsu pana micchāñāṇaṃ nāma pāpakiriyāsu upāyacintā. Atha vā micchāñāṇaṃ micchāpaccavekkhaṇañāṇaṃ. Sammāñāṇaṃ nāma vipassanāsammādiṭṭhiṃ lokuttarasammādiṭṭhiñca ṭhapetvā avasesakusalābyākataṃ ñāṇaṃ. Micchāvimutti nāma pāpādhimuttitā. Atha vā ayāthāvavimutti aniyyānikavimutti avimuttasseva sato vimuttisaññīti. Sammāvimutti nāma kalyāṇādhimuttitā phalavimutti ca. Sammādiṭṭhiādayo heṭṭhā vuttatthāyeva.

แม้ในบทว่า “เวทนาที่เกิดจากสัมมาทิฏฐิอันเป็นเหตุแห่งความสงบ” ชื่อว่าความสงบแห่งสัมมาทิฏฐิ คือ มิจฉาทิฏฐิ เพราะฉะนั้น เวทนาใดที่กล่าวไว้ว่าเกิดจากมิจฉาทิฏฐิ เวทนานั้นแหละพึงทราบว่าเกิดจากสัมมาทิฏฐิอันเป็นเหตุแห่งความสงบ แม้ในบททั้งหลายมี “เวทนาที่เกิดจากมิจฉาสังกัปปะ” และ “เวทนาที่เกิดจากมิจฉาสังกัปปะอันเป็นเหตุแห่งความสงบ” เป็นต้น ก็มีนัยนี้แหละ แท้จริง เวทนาใดที่กล่าวไว้ว่า “เกิดจากเหตุแห่งความสงบ” เวทนานั้นแหละพึงประสงค์ว่าเกิดจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ของธรรมนั้นๆ อนึ่ง ในบททั้งหลายมี “มิจฉาญาณ” เป็นต้น ชื่อว่ามิจฉาญาณ คือ ความคิดหาอุบายในการกระทำบาป อีกอย่างหนึ่ง มิจฉาญาณ คือ ญาณที่พิจารณาผิด ชื่อว่าสัมมาญาณ คือ ญาณที่เป็นกุศลและอัพยากฤตที่เหลือ เว้นวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิและโลกุตตรสัมมาทิฏฐิ ชื่อว่ามิจฉาวิมุตติ คือ ความน้อมใจไปในบาป อีกอย่างหนึ่ง คือ ความหลุดพ้นที่ไม่เป็นจริง ความหลุดพ้นที่ไม่นำออกไป เป็นผู้สำคัญว่าหลุดพ้นทั้งที่ยังไม่หลุดพ้น ชื่อว่าสัมมาวิมุตติ คือ ความน้อมใจไปในกุศล และผลวิมุตติ สัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีความหมายที่กล่าวไว้ข้างต้นแล้วเท่านั้น

Chandapaccayāpītiādīsu pana chando nāma lobho, chandapaccayā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttavedanā veditabbā. Chandavūpasamapaccayā paṭhamajjhānavedanāva. Vitakkapaccayā paṭhamajjhānavedanā. Vitakkavūpasamapaccayā dutiyajjhānavedanā. Saññāpaccayā ṭhapetvā paṭhamajjhānaṃ sesā cha samāpattivedanā. Saññāvūpasamapaccayā nevasaññānāsaññāyatanavedanā.

อนึ่ง ในบททั้งหลายมี “เวทนาที่เกิดจากฉันทะ” เป็นต้น ชื่อว่าฉันทะ คือ โลภะ พึงทราบว่า เวทนาที่เกิดจากฉันทะ คือ เวทนาที่ประกอบด้วยจิตที่เกิดพร้อมกับโลภะ ๘ ดวง เวทนาที่เกิดจากฉันทะอันเป็นเหตุแห่งความสงบ คือ ปฐมฌานเวทนาเท่านั้น เวทนาที่เกิดจากวิตก คือ ปฐมฌานเวทนา เวทนาที่เกิดจากวิตกอันเป็นเหตุแห่งความสงบ คือ ทุติยฌานเวทนา เวทนาที่เกิดจากสัญญา คือ เวทนาในสมาบัติ ๖ ที่เหลือ เว้นปฐมฌาน เวทนาที่เกิดจากสัญญาอันเป็นเหตุแห่งความสงบ คือ เนวสัญญานาสัญญายตนเวทนา

Chando ca avūpasanto hotītiādīsu sace chandavitakkasaññā avūpasantā hontīti attho. Tappaccayāti so chandavitakkasaññānaṃ avūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Chandavitakkasaññāavūpasamapaccayā vedanā hotīti attho. Sā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttavedanā hoti. Sace chando vūpasanto vitakkasaññā avūpasantā. Tappaccayāti so chandassa vūpasamo vitakkasaññānaṃ avūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Sā paṭhamajjhānavedanāva. Sace chandavitakkā vūpasantā saññā avūpasantā. Tappaccayāti so chandavitakkānaṃ vūpasamo saññāya avūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Sā dutiyajjhānavedanāva. Sace chandavitakkasaññā vūpasantā. Tappaccayāti so chandavitakkasaññānaṃ vūpasamo eva paccayo tappaccayo, tasmā tappaccayā. Sā nevasaññānāsaññāyatanavedanāva. Keci pana ‘‘chando nāma appanaṃ pāpuṇissāmīti pubbabhāge [Pg.301] dhammacchando, appanāppattassa so chando vūpasanto hoti. Paṭhamajjhāne vitakko hoti, dutiyajjhānappattassa vitakko vūpasanto hoti. Sattasu samāpattīsu saññā hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ca nirodhaṃ samāpannassa ca saññā vūpasantā hotī’’ti evaṃ vaṇṇayanti. Idha pana nirodhasamāpatti na yujjati. Appattassa pattiyāti arahattaphalassa pattatthāya. Atthi āyavanti atthi vīriyaṃ. Āyāvantipi pāṭho. Tasmimpi ṭhāne anuppatteti tassa vīriyārambhassa vasena tasmiṃ arahattaphalassa kāraṇe ariyamagge anuppatte. Tappaccayāpi vedayitanti arahattassa ṭhānapaccayā vedayitaṃ. Etena catumaggasahajātā nibbattitalokuttaravedanā gahitā. Keci pana ‘‘āyavanti paṭipatti. Tasmimpi ṭhāne anuppatteti tassā bhūmiyā pattiyā’’ti vaṇṇayanti.

ในบททั้งหลายมี “ฉันทะยังไม่สงบ” เป็นต้น มีความหมายว่า ถ้าฉันทะ วิตก สัญญา ยังไม่สงบ คำว่า “ตัปปัจจยา” คือ ความไม่สงบแห่งฉันทะ วิตก สัญญาเหล่านั้นนั่นแหละเป็นปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงเป็นปัจจัย มีความหมายว่า เวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะความไม่สงบแห่งฉันทะ วิตก สัญญา เวทนานั้น คือ เวทนาที่ประกอบด้วยจิตที่เกิดพร้อมกับโลภะ ๘ ดวง ถ้าฉันทะสงบแล้ว แต่วิตกและสัญญายังไม่สงบ คำว่า “ตัปปัจจยา” คือ ความสงบแห่งฉันทะนั้น และความไม่สงบแห่งวิตกและสัญญาเหล่านั้นนั่นแหละเป็นปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงเป็นปัจจัย เวทนานั้น คือ ปฐมฌานเวทนาเท่านั้น ถ้าฉันทะและวิตกสงบแล้ว แต่สัญญายังไม่สงบ คำว่า “ตัปปัจจยา” คือ ความสงบแห่งฉันทะและวิตกนั้น และความไม่สงบแห่งสัญญานั้นนั่นแหละเป็นปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงเป็นปัจจัย เวทนานั้น คือ ทุติยฌานเวทนาเท่านั้น ถ้าฉันทะ วิตก สัญญา สงบแล้ว คำว่า “ตัปปัจจยา” คือ ความสงบแห่งฉันทะ วิตก สัญญาเหล่านั้นนั่นแหละเป็นปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงเป็นปัจจัย เวทนานั้น คือ เนวสัญญานาสัญญายตนเวทนาเท่านั้น แต่บางอาจารย์อธิบายว่า “ชื่อว่าฉันทะ คือ ธัมมฉันทะที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นด้วยคิดว่า ‘เราจักบรรลุอัปปนา’ เมื่อบุคคลบรรลุอัปปนาแล้ว ฉันทะนั้นย่อมสงบ. ในปฐมฌานมีวิตกอยู่ เมื่อบุคคลบรรลุทุติยฌานแล้ว วิตกย่อมสงบ. ในสมาบัติ ๗ มีสัญญาอยู่ เมื่อบุคคลเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะและนิโรธสมาบัติแล้ว สัญญาย่อมสงบ” ดังนี้ แต่ในที่นี้ นิโรธสมาบัติไม่สมควร คำว่า “เพื่อการบรรลุของผู้ยังไม่บรรลุ” คือ เพื่อการบรรลุอรหัตตผล คำว่า “มีอาวะ” คือ มีความเพียร มีบทว่า “อายาวันติ” ด้วย คำว่า “เมื่อบรรลุแม้ในที่นั้น” คือ เมื่อบรรลุอริยมรรคอันเป็นเหตุแห่งอรหัตตผลนั้น โดยอาศัยการปรารภความเพียรนั้น คำว่า “เวทนาที่เกิดจากปัจจัยนั้น” คือ เวทนาที่เกิดจากอริยมรรคอันเป็นเหตุแห่งอรหัตตผล ด้วยบทนี้ พึงถือเอาโลกุตตรเวทนาที่เกิดขึ้นพร้อมกับมรรค ๔ แต่บางอาจารย์อธิบายว่า “คำว่า ‘อาวะ’ คือ ปฏิปทา. คำว่า ‘เมื่อบรรลุแม้ในที่นั้น’ คือ เมื่อบรรลุถึงภูมิแห่งปฏิปทานั้นแล้ว” ดังนี้

Padesavihārañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงปเทสวิหารญาณ จบแล้ว

44-49. Vivaṭṭañāṇachakkaniddesavaṇṇanā

๔๔-๔๙. คำอธิบายการแสดงวิวัฏฏญาณฉักกะ

95. Vivaṭṭañāṇachakkaniddese nekkhammādhipatattā paññāti nekkhammaṃ adhikaṃ katvā nekkhammādhikabhāvena pavattā paññā. Kāmacchandato saññāya vivaṭṭatīti nekkhammādhipatikatapaññāsampayuttasaññāya hetubhūtāya, karaṇabhūtāya vā kāmacchandato vivaṭṭati parāvattati, parammukhī hotīti attho. Esa nayo sesesu.

๙๕. ในนิทเทสแห่งวิวัฏฏญาณ ๖ บทว่า nekkhammādhipatattā paññā คือ ปัญญาที่เกิดขึ้นโดยกระทำเนกขัมมะให้เป็นใหญ่ โดยความเป็นผู้มีเนกขัมมะเป็นใหญ่. บทว่า kāmacchandato saññāya vivaṭṭati ความว่า ปัญญาที่กระทำเนกขัมมะให้เป็นใหญ่ ย่อมเวียนกลับ คือหมุนกลับ เป็นผู้หันหลังให้จากกามฉันท์ ด้วยสัญญาที่สัมปยุตซึ่งเป็นเหตุ หรือเป็นเครื่องกระทำ นี้คืออรรถ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ.

96. Kāmacchando nānattanti kāmacchando santavuttitāya abhāvato na ekasabhāvo. Nekkhammaṃ ekattanti nekkhammaṃ santavuttibhāvato ekasabhāvo. Nekkhammekattaṃ cetayatoti kāmacchande ādīnavadassanena nekkhammaṃ pavattayato. Kāmacchandato cittaṃ vivaṭṭatīti diṭṭhādīnavato kāmacchandato nekkhammakkhaṇe cittaṃ vivaṭṭati. Esa nayo sesesu.

๙๖. บทว่า kāmacchando nānattaṃ ความว่า กามฉันท์ไม่มีสภาวะเดียว เพราะไม่มีความเป็นไปอันสงบ. บทว่า nekkhammaṃ ekattaṃ ความว่า เนกขัมมะ (ฌาน) มีสภาวะเดียว เพราะมีความเป็นไปอันสงบ. บทว่า nekkhammekattaṃ cetayato ความว่า แก่บุคคลผู้ยังเนกขัมมะให้เป็นไป ด้วยการเห็นโทษในกามฉันท์. บทว่า kāmacchandato cittaṃ vivaṭṭati ความว่า จิตย่อมเวียนกลับจากกามฉันท์ในขณะแห่งเนกขัมมะ เพราะความเป็นผู้มีโทษอันเห็นแล้วจากกามฉันท์. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ.

97. Kāmacchandaṃ pajahantoti nekkhammapavattikkhaṇe kāmacchandaṃ vikkhambhanappahānena pajahanto. Nekkhammavasena cittaṃ adhiṭṭhātīti paṭiladdhassa nekkhammassa [Pg.302] vasena taṃsampayuttacittaṃ adhitiṭṭhati adhikaṃ karonto tiṭṭhati, pavattetīti attho. Esa nayo sesesu.

๙๗. บทว่า kāmacchandaṃ pajahanto ความว่า บุคคลผู้ละกามฉันท์ด้วยวิกขัมภนปหานในขณะที่เนกขัมมะ (ฌาน) เกิดขึ้น. บทว่า nekkhammavasena cittaṃ adhiṭṭhāti ความว่า ย่อมตั้งจิตที่สัมปยุตด้วยเนกขัมมะนั้นไว้ ด้วยอำนาจแห่งเนกขัมมะที่ได้แล้ว คือย่อมตั้งอยู่โดยกระทำให้เป็นใหญ่ หรืออีกนัยหนึ่ง ย่อมตั้งอยู่โดยกระทำให้เป็นใหญ่ ย่อมยังจิตให้เป็นไป นี้คืออรรถ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ.

98. Cakkhu suññaṃ attena vāti bālajanaparikappitassa kārakavedakasaṅkhātassa attano abhāvā cakkhu attena ca suññaṃ. Yañhi yattha na hoti, tena taṃ suññaṃ nāma hoti. Attaniyena vāti attano abhāveneva attano santakassapi abhāvā attano santakena ca suññaṃ. Lokassa attāti ca attaniyanti ca ubhayathā gāhasambhavato tadubhayagāhapaṭisedhanatthaṃ attābhāvo ca attaniyābhāvo ca vutto. Niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā tiṭṭhantassa kassaci abhāvato niccena ca suññaṃ. Dhuvena vāti pavattikkhaṇepi thirassa kassaci abhāvato dhuvena ca suññaṃ. Sassatena vāti sabbakālepi vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena ca suññaṃ. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena dvidhā aparivattamānapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena ca suññaṃ. Atha vā niccabhāvena ca dhuvabhāvena ca sassatabhāvena ca avipariṇāmadhammabhāvena ca suññanti attho. Samuccayattho vā-saddo. Yathābhūtaṃ jānato passatoti iccevaṃ anattānupassanāñāṇena yathāsabhāvena jānantassa cakkhunā viya ca passantassa. Cakkhābhinivesato ñāṇaṃ vivaṭṭatīti cakkhu attāti vā attaniyanti vā pavattamānato diṭṭhābhinivesato tadaṅgappahānavasena ñāṇaṃ vivaṭṭati. Esa nayo sesesu.

๙๘. บทว่า cakkhu suññaṃ attena vā ความว่า จักษุว่างเปล่าจากอัตตา เพราะไม่มีอัตตาที่คนพาลกำหนดหมายว่าเป็นผู้กระทำและผู้เสวย. ด้วยว่าสิ่งใดไม่มีในที่ใด สิ่งนั้นชื่อว่าว่างเปล่าจากสิ่งนั้น. บทว่า attaniyena vā ความว่า เพราะไม่มีอัตตานั่นเอง จึงไม่มีแม้สิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา จักษุจึงว่างเปล่าจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา. เพราะความยึดถือมีปรากฏโดยอาการทั้งสองว่า 'เป็นอัตตาของโลก' และ 'เป็นสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาของโลก' เพื่อห้ามความยึดถือทั้งสองนั้น จึงตรัสถึงความไม่มีอัตตาและความไม่มีสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา. บทว่า niccena vā ความว่า จักษุว่างเปล่าจากความเที่ยง เพราะไม่มีธรรมใดๆ ที่ตั้งอยู่ล่วงพ้นความแตกดับไปได้. บทว่า dhuvena vā ความว่า จักษุว่างเปล่าจากความยั่งยืน เพราะไม่มีธรรมใดๆ ที่มั่นคงแม้ในขณะที่กำลังเป็นไป. บทว่า sassatena vā ความว่า จักษุว่างเปล่าจากความยั่งยืนตลอดไป เพราะไม่มีธรรมใดๆ ที่ปรากฏอยู่ตลอดกาลทั้งปวง. บทว่า avipariṇāmadhammena vā ความว่า จักษุว่างเปล่าจากธรรมที่มีความไม่แปรผันเป็นปกติ เพราะไม่มีธรรมใดๆ ที่มีปกติไม่แปรผันโดยอาการแห่งชราและภังคะ. อีกนัยหนึ่ง ความว่า จักษุว่างเปล่าโดยสภาวะที่เที่ยง โดยสภาวะที่ยั่งยืน โดยสภาวะที่ยั่งยืนตลอดไป และโดยสภาวะที่มีธรรมไม่แปรผัน. วา-ศัพท์ มีอรรถว่าประมวลรวมกัน. บทว่า yathābhūtaṃ jānato passato ความว่า แก่บุคคลผู้รู้ตามความเป็นจริงด้วยอนัตตานุปัสสนาญาณตามนัยที่กล่าวมานี้ และผู้เห็นประหนึ่งเห็นด้วยจักษุ. บทว่า cakkhābhinivesato ñāṇaṃ vivaṭṭati ความว่า ญาณย่อมเวียนกลับจากความยึดมั่นด้วยทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า 'จักษุเป็นอัตตา' หรือ 'จักษุเป็นสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา' ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ.

99. Nekkhammena kāmacchandaṃ vosajjatīti nekkhammalābhī puggalo nekkhammena tappaṭipakkhaṃ kāmacchandaṃ pariccajati. Vosagge paññāti kāmacchandassa vosaggabhūte nekkhamme taṃsampayuttā paññā. Esa nayo sesesu. Pīḷanaṭṭhādayo heṭṭhā vuttatthā eva. Parijānanto vivaṭṭatīti puggalādhiṭṭhānā desanā, maggasamaṅgīpuggalo dukkhassa catubbidhaṃ atthaṃ kiccavasena parijānanto dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭati, ñāṇavivaṭṭanepi ñāṇasamaṅgī vivaṭṭatīti vutto.

๙๙. บทว่า nekkhammena kāmacchandaṃ vosajjati ความว่า บุคคลผู้ได้เนกขัมมะ (ฌาน) ย่อมสละกามฉันท์อันเป็นปฏิปักษ์ต่อเนกขัมมะนั้นด้วยเนกขัมมะ. บทว่า vosagge paññā ความว่า ปัญญาที่สัมปยุตด้วยเนกขัมมะนั้น ในเนกขัมมะอันเป็นที่สละกามฉันท์. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ. อรรถมีปิฬนัตถะเป็นต้น มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น. บทว่า parijānanto vivaṭṭati เป็นเทศนาที่มีบุคคลเป็นที่ตั้ง ความว่า บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยมรรค เมื่อกำหนดรู้ความหมาย ๔ ประการของทุกข์ด้วยอำนาจแห่งกิจ ย่อมเวียนกลับด้วยอำนาจแห่งการออกไปจากส่วนทั้งสอง. แม้ในการเวียนกลับของญาณ ก็ตรัสว่าบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยญาณย่อมเวียนกลับ.

100. Tathaṭṭhe [Pg.303] paññāti etassa puggalasseva tathaṭṭhe vivaṭṭanā paññā. Esa nayo sesesu. Idāni maggakkhaṇe eva kiccavasena ākāranānattato cha vivaṭṭañāṇāni dassetuṃ saññāvivaṭṭotiādimātikaṃ ṭhapetvā taṃ atthato vibhajanto sañjānanto vivaṭṭatītiādimāha. Tattha sañjānanto vivaṭṭatīti saññāvivaṭṭoti yasmā pubbabhāge nekkhammādiṃ adhipatito sañjānanto yogī pacchā nekkhammasampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ saññāvivaṭṭo nāmāti attho. Cetayanto vivaṭṭatīti cetovivaṭṭoti yasmā yogī nekkhammekattādīni cetayanto sampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ cetovivaṭṭo nāmāti attho. Vijānanto vivaṭṭatīti cittavivaṭṭoti yasmā yogī nekkhammādivasena cittādhiṭṭhānena vijānanto taṃsampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ cittavivaṭṭo nāmāti attho. Ñāṇaṃ karonto vivaṭṭatīti ñāṇavivaṭṭoti yasmā yogī chabbidhaṃ ajjhattikāyatanaṃ anattānupassanāñāṇena suññato viditaṃ karonto teneva ñāṇena diṭṭhābhinivesato vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ ñāṇavivaṭṭo nāmāti attho. Vosajjanto vivaṭṭatīti vimokkhavivaṭṭoti yasmā yogī nekkhammādīhi kāmacchandādīni vosajjanto taṃsampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ vimokkhavivaṭṭo nāmāti attho. Tathaṭṭhe vivaṭṭatīti saccavivaṭṭoti yasmā yogī catubbidhe tathaṭṭhe dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭati, tasmā maggañāṇaṃ saccavivaṭṭo nāmāti attho. Maggañāṇameva vā tathaṭṭhe dubhato vuṭṭhānabhāvena vivaṭṭatīti saccavivaṭṭoti attho.

๑๐๐. บทว่า tathaṭṭhe paññā ความว่า ปัญญาที่เวียนกลับในตถัตถะของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยมรรคนั้นนั่นเอง. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ. บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิวัฏฏญาณ ๖ ประการ โดยความต่างกันแห่งอาการด้วยอำนาจแห่งกิจในขณะแห่งมรรคเท่านั้น จึงตั้งมาติกาว่า saññāvivaṭṭo เป็นต้น แล้วเมื่อจะจำแนกมาติกานั้นโดยอรรถ จึงกล่าวคำว่า sañjānanto vivaṭṭati เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า sañjānanto vivaṭṭatīti saññāvivaṭṭo ความว่า เพราะเหตุที่ในบุพภาค โยคีผู้กำหนดรู้โดยกระทำเนกขัมมะเป็นต้นให้เป็นใหญ่ ในภายหลัง ย่อมเวียนกลับจากกามฉันท์เป็นต้น ด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยเนกขัมมะ ฉะนั้น ญาณนั้นจึงชื่อว่า สัญญาวิวัฏฏะ นี้คืออรรถ. บทว่า cetayanto vivaṭṭatīti cetovivaṭṭo ความว่า เพราะเหตุที่ในบุพภาค โยคีผู้สืบต่อธรรมที่มีความเป็นหนึ่งคือเนกขัมมะเป็นต้น ในภายหลัง ย่อมเวียนกลับจากกามฉันท์เป็นต้น ด้วยญาณที่สัมปยุต ฉะนั้น ญาณนั้นจึงชื่อว่า เจโตวิวัฏฏะ นี้คืออรรถ. บทว่า vijānanto vivaṭṭatīti cittavivaṭṭo ความว่า เพราะเหตุที่ในบุพภาค โยคีผู้รู้วิเศษด้วยการตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจแห่งเนกขัมมะเป็นต้น ในภายหลัง ย่อมเวียนกลับจากกามฉันท์เป็นต้น ด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยเนกขัมมะนั้น ฉะนั้น ญาณนั้นจึงชื่อว่า จิตตวิวัฏฏะ นี้คืออรรถ. บทว่า ñāṇaṃ karonto vivaṭṭatīti ñāṇavivaṭṭo ความว่า เพราะเหตุที่ในบุพภาค โยคีผู้กระทำอายตนะภายใน ๖ ประการให้ปรากฏโดยความเป็นของว่างด้วยอนัตตานุปัสสนาญาณ ในภายหลัง ย่อมเวียนกลับจากความยึดมั่นด้วยทิฏฐิด้วยญาณนั้นนั่นเอง ฉะนั้น ญาณนั้นจึงชื่อว่า ญาณวิวัฏฏะ นี้คืออรรถ. บทว่า vosajjanto vivaṭṭatīti vimokkhavivaṭṭo ความว่า เพราะเหตุที่ในบุพภาค โยคีผู้สละกามฉันท์เป็นต้นด้วยเนกขัมมะเป็นต้น ในภายหลัง ย่อมเวียนกลับจากกามฉันท์เป็นต้น ด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยเนกขัมมะนั้น ฉะนั้น ญาณนั้นจึงชื่อว่า วิโมกขวิวัฏฏะ นี้คืออรรถ. บทว่า tathaṭṭhe vivaṭṭatīti saccavivaṭṭo ความว่า เพราะเหตุที่โยคีผู้เวียนกลับด้วยอำนาจแห่งการออกไปจากส่วนทั้งสองในตถัตถะ ๔ ประการ ฉะนั้น มรรคญาณจึงชื่อว่า สัจจวิวัฏฏะ นี้คืออรรถ. อีกนัยหนึ่ง มรรคญาณนั่นเอง ชื่อว่า สัจจวิวัฏฏะ เพราะความเป็นธรรมที่เวียนกลับด้วยการออกไปจากส่วนทั้งสองในตถัตถะ นี้คืออรรถ.

Yattha saññāvivaṭṭotiādi saccavivaṭṭañāṇaniddese vuttattā saccavivaṭṭañāṇakkhaṇameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Maggakkhaṇeyeva hi sabbāni yujjanti. Kathaṃ? Ñāṇavivaṭṭe ñāṇañhi vajjetvā sesesu ariyamaggo sarūpeneva āgato. Vipassanākiccassa pana maggeneva sijjhanato vipassanākiccasiddhivasena ñāṇavivaṭṭañāṇampi maggakkhaṇe yujjati. Maggañāṇeneva vā ‘‘cakkhu suñña’’ntiādi kiccavasena paṭividdhameva hotīti maggakkhaṇe taṃ ñāṇaṃ vattuṃ yujjatiyeva. Atthayojanā panettha ‘‘yattha maggakkhaṇe saññāvivaṭṭo, tattha cetovivaṭṭo. Yattha maggakkhaṇe cetovivaṭṭo[Pg.304], tattha saññāvivaṭṭo’’ti evamādinā nayena sabbasaṃsandanesu yojanā kātabbā. Atha vā saññāvivaṭṭacetovivaṭṭacittavivaṭṭavimokkhavivaṭṭesu catunnaṃ ariyamaggānaṃ āgatattā saccavivaṭṭo āgatoyeva hoti. Ñāṇavivaṭṭo ca saccavivaṭṭeneva kiccavasena siddho hoti. Saññācetocittavimokkhavivaṭṭesveva ca peyyāle vitthāriyamāne ‘‘anattānupassanādhipatattā paññā abhinivesato saññāya vivaṭṭatīti adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇa’’nti ca, ‘‘abhiniveso nānattaṃ, anattānupassanā ekattaṃ. Anattānupassanekattaṃ cetayato abhinivesato cittaṃ vivaṭṭatīti nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇa’’nti ca, ‘‘abhinivesaṃ pajahanto anattānupassanāvasena cittaṃ adhiṭṭhātīti adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇa’’nti ca, ‘‘anattānupassanāya abhinivesaṃ vosajjatīti vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇa’’nti ca pāṭhasambhavato ñāṇavivaṭṭe ñāṇampi tesu āgatameva hoti. Ñāṇavivaṭṭe ca anattānupassanāya vuṭṭhāya ariyamaggaṃ paṭiladdhassa kiccavasena ‘‘cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā’’tiādiyujjanato saccavivaṭṭo labbhati, tasmā ekekasmiṃ vivaṭṭe sesā pañca pañca vivaṭṭā labbhanti. Tasmā evaṃ ‘‘yattha saññāvivaṭṭo, tattha cetovivaṭṭo’’tiādikāni saṃsandanāni vuttānīti veditabbaṃ.

พึงทราบว่า คำเป็นต้นว่า "ยัตถะ สัญญา วิวัฏฏะ" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยอาศัยขณะแห่งสัจจวิวัฏฏญาณเท่านั้น เพราะทรงแสดงไว้ในสัจจวิวัฏฏญาณนิเทศ. จริงอยู่ ญาณทั้งปวงย่อมประกอบกันในขณะแห่งมรรคเท่านั้น. อย่างไร? เพราะอริยมรรคย่อมมาโดยสภาวะของตนเท่านั้นในนิเทศแห่งญาณที่เหลือ เว้นญาณวิวัฏฏญาณ. แต่เพราะกิจแห่งวิปัสสนาสำเร็จได้ด้วยมรรคเท่านั้น ญาณวิวัฏฏญาณที่เรียกว่าอนัตตานุปัสสนาญาณก็ย่อมประกอบกันในขณะแห่งมรรค ด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของกิจแห่งวิปัสสนา. หรือเพราะมรรคญาณเท่านั้นย่อมแทงตลอดด้วยอำนาจแห่งกิจเป็นต้นว่า "จักษุเป็นของว่าง" ดังนี้ ญาณนั้นจึงสมควรที่จะกล่าวถึงในขณะแห่งมรรคเท่านั้น. การประกอบอรรถในบทนี้พึงกระทำโดยนัยเป็นต้นว่า "ในขณะแห่งมรรคใดมีสัญญา วิวัฏฏะ ในขณะแห่งมรรคนั้นมีเจโต วิวัฏฏะ. ในขณะแห่งมรรคใดมีเจโต วิวัฏฏะ ในขณะแห่งมรรคนั้นมีสัญญา วิวัฏฏะ" ดังนี้ในบทเชื่อมโยงทั้งปวง. อีกนัยหนึ่ง เพราะอริยมรรค ๔ อย่างมาโดยสภาวะในสัญญา วิวัฏฏะ, เจโต วิวัฏฏะ, จิตต วิวัฏฏะ, วิโมกข วิวัฏฏะ สัจจวิวัฏฏะจึงมาแล้วเท่านั้น. และญาณวิวัฏฏะก็สำเร็จด้วยสัจจวิวัฏฏะเท่านั้นโดยอำนาจแห่งกิจ. และเมื่อขยายเปยยาลในสัญญา วิวัฏฏะ, เจโต วิวัฏฏะ, จิตต วิวัฏฏะ, วิโมกข วิวัฏฏะ เท่านั้น ก็ย่อมเป็นไปได้ว่า "ปัญญาที่อนัตตานุปัสสนาเป็นประธาน ย่อมกลับจากความยึดมั่นด้วยสัญญา เพราะเหตุนั้น ปัญญาที่มีอนัตตานุปัสสนาเป็นประธานจึงชื่อว่า สัญญา วิวัฏฏะ ญาณ" และ "ความยึดมั่นชื่อว่านานัตตะ, อนัตตานุปัสสนาชื่อว่าเอกัตตะ. จิตของบุคคลผู้ยังเอกัตตธรรมที่เรียกว่าอนัตตานุปัสสนาให้คิด ย่อมกลับจากความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น ปัญญาในนานัตตะจึงชื่อว่า เจโต วิวัฏฏะ ญาณ" และ "บุคคลผู้ละความยึดมั่น ย่อมตั้งมั่นซึ่งจิตด้วยอำนาจแห่งอนัตตานุปัสสนา เพราะเหตุนั้น ปัญญาในการตั้งมั่นจึงชื่อว่า จิตต วิวัฏฏะ ญาณ" และ "บุคคลย่อมสละความยึดมั่นด้วยอนัตตานุปัสสนา เพราะเหตุนั้น ปัญญาในการสละจึงชื่อว่า วิโมกข วิวัฏฏะ ญาณ" ดังนี้ เพราะฉะนั้น ญาณวิวัฏฏญาณก็ย่อมมาแล้วในญาณเหล่านั้น. และเพราะบุคคลผู้ได้อริยมรรคด้วยอนัตตานุปัสสนา ออกจากกิเลสสังขารนิมิตแล้ว ย่อมได้สัจจวิวัฏฏะด้วยอำนาจแห่งกิจแห่งมรรค เพราะอันสมควรแห่งการรู้เป็นต้นว่า "จักษุเป็นของว่างจากอัตตาหรือของของอัตตา" ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ในวิวัฏฏะแต่ละอย่าง ย่อมได้วิวัฏฏะที่เหลือ ๕ อย่าง ๕ อย่าง. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า คำเชื่อมโยงเป็นต้นว่า "ในที่ใดมีสัญญา วิวัฏฏะ ในที่นั้นมีเจโต วิวัฏฏะ" ดังนี้ ย่อมกล่าวไว้แล้ว.

Vivaṭṭañāṇachakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายวิวัฏฏญาณ ๖ ประการ จบแล้ว.

50. Iddhividhañāṇaniddesavaṇṇanā

๕๐. คำอธิบายอิทธิวิธญาณ

101. Iddhividhañāṇaniddesaṃ idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgatanti ettha chandahetuko samādhi, chandādhiko vā samādhi chandasamādhi, kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhissetaṃ adhivacanaṃ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā, catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Catukiccasādhanavasena bahuvacanaṃ kataṃ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca padhānasaṅkhārehi ca upetaṃ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena vā ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti [Pg.305] saṅkhaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Vuttañhi iddhipādavibhaṅge suttantabhājanīye ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 434). Abhidhammabhājanīye ca ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa phasso vedanā…pe… paggāho avikkhepo’’ti (vibha. 447) vuttaṃ. Tasmā ‘‘sesacittacetasikarāsi’’nti ettha? Chandasamādhipadhānasaṅkhāresu ekekaṃ iddhiṃ katvā dvīhi dvīhi saha sesavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Evañhi cattāro khandhā sabbe ca phassādayo dhammā saṅgahitā honti. Iminā nayena sesesupi attho veditabbo. Yatheva hi chandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti vutto, evaṃ vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi vīmaṃsāsamādhīti vuccati. Evamekekasmiṃ iddhipāde chandādayo vīriyādayo cittādayo vīmaṃsādayoti tayo tayo dhammā iddhīpi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva. Yasmā vā ime tayo tayo dhammā sampayuttakehi catūhi khandhehi saddhiṃyeva ijjhanti, na vinā tehi, tasmā tena pariyāyena sabbe cattāropi khandhā ijjhanaṭṭhena iddhi nāma honti, patiṭṭhaṭṭhena pādā nāmātipi veditabbaṃ.

๑๐๑. ในอิทธิวิธญาณนิเทศ คำว่า 'อิทะ ภิกขุ' หมายถึง ภิกษุในศาสนานี้. ในคำว่า 'ฉันทสมาธิปธานสังขารสมันนาคตะ' นี้ ฉันทสมาธิ คือ สมาธิที่มีฉันทะเป็นเหตุ หรือสมาธิที่มีฉันทะเป็นประธาน. คำนี้เป็นชื่อเรียกของฌานสมาธิที่ได้มาโดยมีฉันทเจตสิกอันเป็นความปรารถนาที่จะกระทำเป็นอธิบดี. ปธานสังขาร คือ สังขารทั้งหลายอันเป็นประธานแล้วเป็นไป (คือ วิริยเจตสิก). คำนี้เป็นชื่อเรียกของสัมมัปปธานวิริยะที่ยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ. การใช้พหุวจนะว่า 'ปธานสังขารา' กระทำด้วยอำนาจแห่งการยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ. คำว่า 'สมันนาคตะ' หมายถึง ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลาย. คำว่า 'อิทธิบาท' หมายถึง กองแห่งจิตและเจตสิกที่เหลือ อันเป็นบาทด้วยอรรถว่าเป็นที่ตั้งของฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลาย อันประกอบด้วยกุศลจิตมีอุปจารฌานเป็นต้น ที่ถึงซึ่งการนับว่า 'อิทธิ' ด้วยนัยแห่งความสำเร็จ หรือด้วยอรรถว่า 'อิชฌนะ' (ความสำเร็จ) คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ ย่อมเจริญ ย่อมถึงส่วนอันเลิศด้วยสมาธิวิริยะนี้. จริงอยู่ ในอิทธิบาทวิภังค์ สุตตันตภาชนีย์กล่าวไว้ว่า 'อิทธิบาท คือ เวทนาขันธ์...เป็นต้น...วิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้เป็นไปโดยอาการอย่างนั้น' (วิภังค์ ๔๓๔). และในอภิธัมมภาชนีย์ก็กล่าวไว้ว่า 'อิทธิบาท คือ ผัสสะ เวทนา...เป็นต้น...ปัคคาหะ อวิกเขปะ ของบุคคลผู้เป็นไปโดยอาการอย่างนั้น' (วิภังค์ ๔๔๗). เพราะเหตุนั้น ในคำว่า 'กองแห่งจิตและเจตสิกที่เหลือ' นี้ พึงทราบว่า การกล่าวถึงส่วนที่เหลือกระทำโดยกระทำธรรมแต่ละอย่างในฉันทธรรม สมาธิธรรม วิริยธรรม ให้เป็นอิทธิ พร้อมด้วยธรรม ๒ อย่าง ๒ อย่าง. เมื่อเป็นเช่นนี้ ขันธ์ ๔ อย่างและธรรมทั้งปวงมีผัสสะเป็นต้นก็ย่อมสงเคราะห์เข้ากันได้. ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในวิริยะ จิตตะ วิมังสา ที่เหลือด้วย. จริงอยู่ เหมือนฉันทะที่กระทำเป็นอธิบดีแล้วได้สมาธิ ชื่อว่า ฉันทสมาธิ ดังที่กล่าวไว้แล้ว ฉันใด สมาธิที่ได้มาโดยกระทำวิริยะ จิตตะ วิมังสา ให้เป็นอธิบดี ก็ชื่อว่า วิมังสาสมาธิ ดังที่กล่าวไว้แล้ว ฉันนั้น. ด้วยนัยที่กล่าวมานี้ ในอิทธิบาทแต่ละอย่าง ธรรม ๓ อย่าง ๓ อย่าง คือ ฉันทะเป็นต้น, วิริยะเป็นต้น, จิตตะเป็นต้น, วิมังสาเป็นต้น ย่อมเป็นทั้งอิทธิและอิทธิบาท. ส่วนขันธ์ ๔ อย่างที่เหลือที่ประกอบกัน ย่อมเป็นอิทธิบาทเท่านั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะธรรม ๓ อย่าง ๓ อย่างเหล่านี้ ย่อมสำเร็จพร้อมกับนามขันธ์ ๔ อย่างที่ประกอบกันเท่านั้น ไม่สำเร็จได้โดยปราศจากขันธ์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ด้วยนัยอย่างนั้น นามขันธ์ทั้ง ๔ อย่างก็ย่อมชื่อว่า อิทธิ ด้วยอรรถว่าเป็นความสำเร็จ และย่อมชื่อว่า บาท ด้วยอรรถว่าเป็นที่ตั้ง ดังนี้ก็พึงทราบ.

Vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgatanti ettha pana vīriyanti ca padhānasaṅkhāroti ca ekoyeva. Kasmā dvidhā vuttanti ce? Vīriyassa adhipatibhāvadassanavasenettha paṭhamaṃ vīriyaggahaṇaṃ kataṃ, tasseva catukiccasādhakattadassanatthaṃ padhānasaṅkhāravacanaṃ kataṃ. Evaṃ dvidhā vuttattā eva cetthāpi tayo tayo dhammāti vuttaṃ. Keci pana ‘‘vibhaṅge ‘iddhīti yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ iddhi samiddhi ijjhanā samijjhanā’ti (vibha. 434) vuttattā iddhi nāma anipphannā, iddhipādo nipphanno’’ti vadanti. Idha pana iddhipi iddhipādopi nipphanno lakkhaṇabbhāhatoti sanniṭṭhānaṃ kataṃ. Iddhi samiddhītiādīhi ijjhanākārena dhammā eva vuttāti veditabbaṃ.

ในบทว่า "ประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร" นี้ วิริยะและปธานสังขารเป็นสิ่งเดียวกัน เหตุไฉนจึงกล่าวไว้สองนัยเล่า? หากพึงกล่าวอย่างนี้ (พึงตอบว่า) ในบทนี้ การกล่าวถึงวิริยะเป็นครั้งแรกนั้น กระทำไปโดยนัยแห่งการแสดงภาวะที่วิริยะเป็นอธิบดี และการกล่าวถึงปธานสังขารนั้น กระทำไปเพื่อแสดงภาวะที่วิริยะนั้นเองเป็นเครื่องยังกิจ ๔ ประการให้สำเร็จ ด้วยเหตุที่กล่าวไว้สองนัยอย่างนี้แล ในนิเทศแห่งวิริยอิทธิบาทนี้ ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า "ธรรม ๓ อย่าง ๓ อย่าง" อนึ่ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ในวิภังค์กล่าวว่า 'อิทธิ คือความสำเร็จ ความสมบูรณ์ ความสำเร็จพร้อม ความสมบูรณ์พร้อมแห่งธรรมเหล่านั้นๆ' (วิภังค์ ๔๓๔) เพราะฉะนั้น อิทธิชื่อว่ายังไม่สำเร็จ แต่อิทธิบาทสำเร็จแล้ว" แต่ในที่นี้ ได้มีการวินิจฉัยว่า ทั้งอิทธิและอิทธิบาทสำเร็จแล้ว ถูกกระทบด้วยลักษณะ ๓ ประการ พึงทราบว่า ด้วยบททั้งหลายมี "อิทธิ สมิทธิ" เป็นต้น ธรรมทั้งหลายเท่านั้นที่ถูกกล่าวโดยอาการแห่งความสำเร็จ.

Bhāvetīti āsevati. Suttantabhājanīye (vibha. 431 ādayo) viya idhāpi iddhipādabhāvanā lokiyā eva. Tasmā iddhividhaṃ tāva sampādetukāmo lokiyaṃ [Pg.306] iddhipādaṃ bhāvento pathavīkasiṇādīsu aṭṭhasu kasiṇesu adhikatavasippattaaṭṭhasamāpattiko kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato kasiṇānulomapaṭilomato jhānānulomato jhānapaṭilomato jhānānulomapaṭilomato jhānukkantikato kasiṇukkantikato jhānakasiṇukkantikato aṅgasaṅkantikato ārammaṇasaṅkantikato aṅgārammaṇasaṅkantikato aṅgavavatthānato ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahi ākārehi cittaṃ paridametvā chandasīsavīriyasīsacittasīsavīmaṃsāsīsavasena punappunaṃ jhānaṃ samāpajjati. Aṅgārammaṇavavatthānampi keci icchanti. Pubbahetusampannena pana kasiṇesu catukkajjhānamatte ciṇṇavasināpi kātuṃ vaṭṭatīti taṃ taṃ iddhipādaṃ samādhiṃ bhāvento ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādikaṃ (vibha. 432) catuppakāraṃ vīriyaṃ adhiṭṭhāti, tassa ca hānivuddhiyo ñatvā vīriyasamataṃ adhiṭṭhāti. So evaṃ catūsu iddhipādesu cittaṃ paribhāvetvā iddhividhaṃ sampādeti.

คำว่า "ภาเวติ" คือ "อาเสวติ" (เสพคุ้น) การเจริญอิทธิบาทในที่นี้ก็เป็นโลกิยะเท่านั้น เหมือนในสุตตันตภาชนีย์ (วิภังค์ ๔๓๑ เป็นต้น) เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ปรารถนาจะยังอิทธิวิธีให้สำเร็จก่อน เมื่อเจริญโลกิยอิทธิบาทนั้น เป็นผู้มีอัฏฐสมาบัติที่ได้วสีแล้วในกสิณ ๘ มีปฐวีกสิณเป็นต้น ย่อมเข้าฌานซ้ำๆ โดยนัยแห่งการทำฉันทะเป็นประธาน วิริยะเป็นประธาน จิตเป็นประธาน วิมังสาเป็นประธาน หลังจากที่ได้ฝึกจิตด้วยอาการ ๑๔ ประการเหล่านี้ คือ โดยอนุโลมกสิณ โดยปฏิโลมกสิณ โดยอนุโลมปฏิโลมกสิณ โดยอนุโลมฌาน โดยปฏิโลมฌาน โดยอนุโลมปฏิโลมฌาน โดยการกระโดดเข้าฌาน โดยการกระโดดเข้ากสิณ โดยการกระโดดเข้าฌานและกสิณ โดยการเปลี่ยนองค์ฌาน โดยการเปลี่ยนอารมณ์ โดยการเปลี่ยนองค์ฌานและอารมณ์ โดยการกำหนดองค์ฌาน โดยการกำหนดอารมณ์ อาจารย์บางพวกก็ปรารถนาการกำหนดองค์ฌานและอารมณ์ด้วย อนึ่ง บุคคลผู้มีวสีที่ได้ฝึกมาแล้วในกสิณเพียงจตุตถฌานเท่านั้น ผู้สมบูรณ์ด้วยเหตุในปางก่อน ก็ควรที่จะกระทำได้ เมื่อเจริญสมาธิอันประกอบด้วยอิทธิบาทนั้นๆ ย่อมตั้งวิริยะ ๔ ประการ มี "เพื่อมิให้อกุศลธรรมอันเป็นบาปที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น" เป็นต้น และเมื่อรู้ความเสื่อมและความเจริญของวิริยะนั้นแล้ว ย่อมตั้งวิริยะให้เป็นกลาง ภิกษุนั้นเมื่อเจริญจิตในอิทธิบาท ๔ อย่างนี้แล้ว ย่อมยังอิทธิวิธีให้สำเร็จ.

So imesu catūsu iddhipādesūtiādīsu soti so bhāvitacaturiddhipādo bhikkhu. Catūsu iddhipādesu cittaṃ paribhāvetīti punappunaṃ chandādīsu ekekaṃ adhipatiṃ katvā jhānasamāpajjanavasena tesu cittaṃ paribhāveti nāma, chandādivāsanaṃ gāhāpetīti attho. Paridametīti nibbisevanaṃ karoti. Purimaṃ pacchimassa kāraṇavacanaṃ. Paribhāvitañhi cittaṃ paridamitaṃ hotīti. Muduṃ karotīti tathā dantaṃ cittaṃ vasippattaṃ karoti. Vase vattamānañhi cittaṃ ‘‘mudū’’ti vuccati. Kammaniyanti kammakkhamaṃ kammayoggaṃ karoti. Mudu hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti sudhantamiva suvaṇṇaṃ, idha pana iddhividhakammakkhamaṃ. Soti so paribhāvitacitto bhikkhu. Kāyampi citte samodahatītiādi iddhikaraṇakāle yathāsukhaṃ cittacārassa ijjhanatthaṃ yogavidhānaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha kāyampi citte samodahatīti attano karajakāyampi pādakajjhānacitte samodahati paveseti āropeti, kāyaṃ cittānugatikaṃ karotīti attho. Evaṃ karaṇaṃ adissamānena kāyena gamanassa upakārāya hoti. Cittampi kāye samodahatīti pādakajjhānacittaṃ attano karajakāye samodahati āropeti[Pg.307], cittampi kāyānugatikaṃ karotīti attho. Evaṃ karaṇaṃ dissamānena kāyena gamanassa upakārāya hoti. Samādahatītipi pāṭho, patiṭṭhāpetīti attho. Kāyavasena cittaṃ pariṇāmetīti pādakajjhānacittaṃ gahetvā karajakāye āropeti kāyānugatikaṃ karoti, idaṃ cittaṃ kāye samodahanassa vevacanaṃ. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetīti karajakāyaṃ gahetvā pādakajjhānacitte āropeti, cittānugatikaṃ karoti, idaṃ kāyaṃ citte samodahanassa vevacanaṃ. Adhiṭṭhātīti ‘‘evaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāti. Samodahanassa atthavivaraṇatthaṃ pariṇāmo vutto, pariṇāmassa atthavivaraṇatthaṃ adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. Yasmā samodahatīti mūlapadaṃ, pariṇāmeti adhiṭṭhātīti tassa atthaniddesapadāni, tasmā tesaṃ dvinnaṃyeva padānaṃ vasena pariṇāmetvāti adhiṭṭhahitvāti vuttaṃ, na vuttaṃ samodahitvāti.

ในบททั้งหลายมี "ภิกษุนั้นในอิทธิบาท ๔ เหล่านี้" เป็นต้น คำว่า "โส" (นั้น) คือ ภิกษุผู้เจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว คำว่า "ภิกษุนั้นย่อมเจริญจิตในอิทธิบาท ๔" หมายถึง การที่ภิกษุนั้นทำฉันทะเป็นต้นแต่ละอย่างให้เป็นประธานแล้ว เข้าฌานซ้ำๆ โดยนัยแห่งการเข้าฌาน ย่อมชื่อว่าเจริญจิตในธรรมเหล่านั้น ความว่า ย่อมให้จิตสันดานอบรมด้วยฉันทะเป็นต้น คำว่า "ปริทเมติ" คือ "กระทำให้ปราศจากกิเลสเพียงดังพิษ" บทหน้าเป็นบทแสดงเหตุของบทหลัง เพราะจิตที่เจริญแล้วย่อมเป็นจิตที่ฝึกฝนแล้ว คำว่า "มุทุง กโรติ" คือ "กระทำจิตที่ฝึกแล้วอย่างนั้นให้ถึงวสี" เพราะจิตที่เป็นไปในอำนาจของตนเองย่อมชื่อว่า "อ่อน" คำว่า "กัมมนิยัง" คือ "กระทำให้ควรแก่การงาน" จิตที่อ่อนย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่หลอมดีแล้ว แต่ในที่นี้หมายถึงควรแก่การงานแห่งอิทธิวิธี คำว่า "โส" คือ ภิกษุผู้มีจิตที่เจริญแล้วนั้น คำว่า "กายัมปิ จิตเต สโมทหติ" เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงวิธีปฏิบัติเพื่อให้การโคจรของจิตสำเร็จได้ตามปรารถนาในเวลาที่กระทำอิทธิวิธี ในบทว่า "กายัมปิ จิตเต สโมทหติ" นั้น หมายถึง การที่ภิกษุนั้นย่อมสอดใส่กายอันเกิดแต่กรรมของตนเข้าไปในจิตที่เป็นบาทแห่งฌาน ย่อมยกขึ้นไว้ ย่อมกระทำกายให้เป็นไปตามจิต ความว่า การกระทำอย่างนี้ย่อมเป็นประโยชน์แก่การไปมาด้วยกายที่มองไม่เห็น คำว่า "จิตตัมปิ กาเย สโมทหติ" หมายถึง การที่ภิกษุนั้นย่อมสอดใส่จิตที่เป็นบาทแห่งฌานเข้าไปในกายอันเกิดแต่กรรมของตน ย่อมยกขึ้นไว้ ย่อมกระทำจิตให้เป็นไปตามกาย ความว่า การกระทำอย่างนี้ย่อมเป็นประโยชน์แก่การไปมาด้วยกายที่มองเห็นได้ มีบทว่า "สมาทหติ" เป็นปาฐะด้วย ความว่า "ตั้งไว้" คำอธิบายบททั้งหลายมี "กายวเสนะ จิตตัง ปริณามติ" เป็นต้น คือ การนำจิตที่เป็นบาทแห่งฌานไปตั้งไว้ในกายอันเกิดแต่กรรม ย่อมกระทำให้เป็นไปตามกาย นี้เป็นไวพจน์ของการสอดใส่จิตเข้าไปในกาย คำว่า "จิตตวเสนะ กายัง ปริณามติ" คือ การนำกายอันเกิดแต่กรรมไปตั้งไว้ในจิตที่เป็นบาทแห่งฌาน ย่อมกระทำให้เป็นไปตามจิต นี้เป็นไวพจน์ของการสอดใส่กายเข้าไปในจิต คำว่า "อธิฏฐาติ" คือ "อธิษฐานว่า ขอให้เป็นอย่างนี้เถิด" เพื่ออธิบายความหมายของคำว่า "สโมทหนะ" จึงกล่าวคำว่า "ปริณามะ" เพื่ออธิบายความหมายของคำว่า "ปริณามะ" จึงกล่าวคำว่า "อธิษฐาน" เพราะคำว่า "สโมทหติ" เป็นมูลบท ส่วนคำว่า "ปริณามติ" และ "อธิฏฐาติ" เป็นบทแสดงความหมายของมูลบทนั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวโดยอาศัยบททั้งสองนั้นว่า "ปริณามิตวา" และ "อธิฏฐาหิตวา" ไม่ได้กล่าวว่า "สโมทหิตวา".

Sukhasaññañca lahusaññañca kāye okkamitvā viharatīti catutthajjhānena sahajātasukhasaññañca lahusaññañca samāpajjanavasena karajakāye okkamitvā pavesetvā viharati. Tāya saññāya okkantakāyassa panassa karajakāyopi tūlapicu viya lahuko hoti. Soti so katayogavidhāno bhikkhu. Tathābhāvitena cittenāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, hetuatthe vā, tathābhāvitena cittena hetubhūtenāti attho. Parisuddhenāti upekkhāsatipārisuddhibhāvato parisuddhena. Parisuddhattāyeva pariyodātena, pabhassarenāti attho. Iddhividhañāṇāyāti iddhikoṭṭhāse, iddhivikappe vā ñāṇatthāya. Cittaṃ abhinīharatīti so bhikkhu vuttappakāravasena tasmiṃ citte abhiññāpādake jāte iddhividhañāṇādhigamatthāya parikammacittaṃ abhinīharati, kasiṇārammaṇato apanetvā iddhividhābhimukhaṃ peseti. Abhininnāmetīti adhigantabbaiddhipoṇaṃ iddhipabbhāraṃ karoti. Soti so evaṃ katacittābhinīhāro bhikkhu. Anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakārakaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ, iddhivikappaṃ vā. Paccanubhotīti paccanubhavati, phasseti sacchikaroti pāpuṇātīti attho.

ย่อมหยั่งลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาในกายแล้วอยู่ หมายถึง ย่อมหยั่งลง คือยังสุขสัญญาที่เกิดร่วมกันกับจตุตถฌานและลหุสัญญาให้เข้าไปในกายที่เกิดจากกรรมด้วยอำนาจแห่งการเข้าสมาบัติแล้วอยู่. อนึ่ง แม้กายที่เกิดจากกรรมของบุคคลนั้น ผู้มีกายอันสุขสัญญาและลหุสัญญานั้นหยั่งลงแล้ว ย่อมเบาเหมือนปุยฝ้าย. คำว่า 'โส' หมายถึง ภิกษุนั้นผู้มีวิธีแห่งความเพียรอันกระทำแล้ว. คำว่า 'ด้วยจิตที่อบรมแล้วอย่างนั้น' เป็นตติยาวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักขณะ หรือในอรรถแห่งเหตุ หมายถึง ด้วยจิตที่อบรมแล้วอย่างนั้นอันเป็นเหตุ. คำว่า 'บริสุทธิ์แล้ว' หมายถึง บริสุทธิ์แล้วเพราะความที่สติมีความบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา. คำว่า 'ผ่องแผ้ว' และ 'รุ่งเรือง' หมายถึง ผ่องแผ้วและรุ่งเรืองเพราะความเป็นผู้บริสุทธิ์นั่นเอง. คำว่า 'เพื่อญาณในอิทธิวิธี' หมายถึง เพื่อญาณในส่วนแห่งฤทธิ์ หรือในอิทธิวิกัป. คำว่า 'น้อมจิตเข้าไป' หมายถึง ภิกษุนั้นเมื่อจิตนั้นอันเป็นบาทแห่งอภิญญาเกิดขึ้นแล้วด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว ย่อมน้อมจิตที่เป็นบริกรรมเข้าไปเพื่อการบรรลุอิทธิวิธีญาณ คือถอนจิตออกจากอารมณ์กสิณแล้วส่งไปสู่อิทธิวิธี. คำว่า 'น้อมลง' หมายถึง กระทำความน้อมไปสู่ฤทธิ์ที่พึงบรรลุ กระทำความโอนไปสู่ฤทธิ์ที่พึงบรรลุ. คำว่า 'โส' หมายถึง ภิกษุนั้นผู้มีการน้อมจิตเข้าไปอย่างนี้. คำว่า 'หลายอย่าง' หมายถึง มีหลายชนิด มีประการต่าง ๆ. คำว่า 'อิทธิวิธี' หมายถึง ส่วนแห่งฤทธิ์ หรืออิทธิวิกัป. คำว่า 'ย่อมเสวย' หมายถึง ย่อมเสวยเฉพาะ ย่อมถูกต้อง ย่อมทำให้แจ้ง ย่อมบรรลุ.

102. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ekopi hutvātiādimāha. Tattha ekopi hutvāti iddhikaraṇato pubbe pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahunnaṃ santike caṅkamitukāmo vā, sajjhāyaṃ [Pg.308] vā kattukāmo, pañhaṃ vā pucchitukāmo hutvā satampi sahassampi hoti. Kathaṃ panāyamevaṃ hoti? Iddhiyā bhūmipādapadamūlabhūte dhamme sampādetvā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace sataṃ icchati, ‘‘sataṃ homi sataṃ homī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti. Adhiṭṭhānacittena saheva sataṃ hoti. Sahassādīsupi eseva nayo. Sace evaṃ na ijjhati, puna parikammaṃ katvā dutiyampi samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyañhi ‘‘ekavāraṃ dvevāraṃ samāpajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ, parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassārammaṇāni vā. Tāni ca kho vaṇṇavaseneva, no paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi tatheva satārammaṇaṃ vā sahassārammaṇaṃ vā, taṃ paṭhamappanācittamiva gotrabhuanantaraṃ ekameva uppajjati rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ. Tattha ye te bahū nimmitā, te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu vā bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃtadeva karonti. Sace pana nānāvaṇṇe kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye keci majjhimavaye keci pacchimavaye, tathā dīghakese upaḍḍhamuṇḍamuṇḍe missakakese upaḍḍharattacīvare paṇḍukacīvare padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte, aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchitappakārāyeva hontīti. Esa nayo ‘‘bahudhāpi hutvā eko hotī’’tiādīsu. Ayaṃ pana viseso – iminā hi bhikkhunā evaṃ bahubhāvaṃ nimminitvā puna ‘‘ekova hutvā caṅkamissāmi, sajjhāyaṃ karissāmi, pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vā ‘‘ayaṃ vihāro appabhikkhuko, sace keci āgamissanti, kuto ime ettakā ekasadisā bhikkhū addhā therassa esānubhāvoti maṃ jānissantī’’ti appicchatāya vā antarāva ‘‘eko homī’’ti icchantena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ[Pg.309]. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃyeva eko hoti. Evaṃ akaronto pana yathāparicchinnakālavasena sayameva eko hoti.

๑๐๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นหลายอย่างของอิทธิวิธินั้น จึงตรัสคำว่า 'เป็นคนเดียวแล้ว' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'เป็นคนเดียวแล้ว' หมายถึง เป็นคนเดียวโดยปกติก่อนที่จะทำฤทธิ์. คำว่า 'ย่อมเป็นได้หลายอย่าง' หมายถึง เป็นผู้ใคร่จะเดินจงกรม หรือใคร่จะสาธยาย หรือใคร่จะถามปัญหาในสำนักของคนจำนวนมาก แล้วเป็นร้อยกายบ้าง พันกายบ้าง. อนึ่ง บุคคลนี้ย่อมเป็นอย่างนั้นได้อย่างไร? ภิกษุนั้นยังธรรมทั้งหลายอันเป็นภูมิ เป็นบาท เป็นบท และเป็นมูลแห่งฤทธิ์ให้ถึงพร้อมแล้ว เข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานแล้ว ถ้าปรารถนาร้อยกาย ก็ทำบริกรรมว่า 'เราจงเป็นร้อยกาย เราจงเป็นร้อยกาย' แล้วเข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้วอธิษฐาน. ย่อมเป็นร้อยกายพร้อมกับจิตอธิษฐานนั่นเอง. แม้ในการเนรมิตพันกายเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ถ้าหากไม่สำเร็จอย่างนี้ ก็ทำบริกรรมอีก แล้วเข้าฌานแม้ครั้งที่สอง ออกจากฌานแล้วพึงอธิษฐาน. ด้วยว่าในสังยุตตัฏฐกถากล่าวไว้ว่า 'พึงเข้าสมาบัติครั้งเดียวหรือสองครั้งก็ได้'. ในบรรดาจิตเหล่านั้น ปาทกฌานจิตมีนิมิตเป็นอารมณ์, บริกรรมจิตทั้งหลายมีร้อยกายเป็นอารมณ์บ้าง มีพันกายเป็นอารมณ์บ้าง. และจิตเหล่านั้นย่อมมีอารมณ์โดยอำนาจแห่งวรรณะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งบัญญัติ. แม้อธิษฐานจิตก็เช่นกัน มีร้อยกายเป็นอารมณ์บ้าง มีพันกายเป็นอารมณ์บ้าง จิตนั้นย่อมเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวเท่านั้นเหมือนปฐมอัปปนาจิตในลำดับแห่งโคตรภู เป็นรูปาวจรจตุตถฌาน. ในการเนรมิตนั้น รูปที่เนรมิตจำนวนมากเหล่านั้น เพราะถูกเนรมิตโดยไม่กำหนด (ด้วยอำนาจแห่งสี) จึงเหมือนกับผู้มีฤทธิ์นั่นเอง. ผู้มีฤทธิ์ทำอาการใด ๆ ในอิริยาบถมีการยืนและการนั่งเป็นต้น หรือในการพูดและการเป็นผู้นิ่งเป็นต้น รูปที่เนรมิตเหล่านั้นก็ย่อมทำอาการนั้น ๆ. อนึ่ง ถ้าปรารถนาจะทำรูปที่เนรมิตให้มีวรรณะต่าง ๆ กัน เช่น บางรูปอยู่ในปฐมวัย บางรูปอยู่ในมัชฌิมวัย บางรูปอยู่ในปัจฉิมวัย, หรือมีผมยาว มีศีรษะโล้นครึ่งหนึ่ง มีผมระคนกัน มีจีวรสีแดงครึ่งหนึ่ง มีจีวรสีเหลืองหม่น และทำรูปที่เนรมิตเหล่านั้นให้เป็นผู้ทำการสาธยายบทธรรม การแสดงธรรม การสวดสรภัญญะ การถามปัญหา การแก้ปัญหา การต้มน้ำย้อม การเย็บจีวร และการซักจีวรเป็นต้น หรือปรารถนาจะทำรูปที่เนรมิตอื่น ๆ ที่มีประการต่าง ๆ, ภิกษุนั้นพึงออกจากปาทกฌานแล้วทำบริกรรมด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ภิกษุมีประมาณเท่านี้จงเป็นผู้มีปฐมวัย' แล้วเข้าสมาบัติอีก ออกจากฌานแล้วพึงอธิษฐาน. รูปที่เนรมิตทั้งหลายย่อมเป็นตามประการที่ปรารถนาพร้อมกับอธิษฐานจิตนั่นเอง. นัยนี้มีในบทว่า 'เป็นหลายอย่างแล้วเป็นคนเดียว' เป็นต้น. อนึ่ง มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ ภิกษุนี้เนรมิตความเป็นหลายอย่างอย่างนี้แล้ว คิดว่า 'เราจักเป็นคนเดียวแล้วเดินจงกรม จักสาธยาย จักถามปัญหา' หรือด้วยความเป็นผู้มักน้อยว่า 'วิหารนี้มีภิกษุน้อย ถ้ามีใคร ๆ มา เขาจักรู้ว่า ภิกษุมีประมาณเท่านี้ผู้มีรูปเหมือนกันอย่างนี้จะหาได้จากที่ไหน แน่นอนว่านี้เป็นอานุภาพของพระเถระ แล้วจักรู้จักเรา' หรือปรารถนาว่า 'เราจักเป็นคนเดียว' ในระหว่างนั้นเอง ภิกษุนี้พึงเข้าปาทกฌาน ออกจากฌานแล้วทำบริกรรมว่า 'เราจงเป็นคนเดียว' แล้วเข้าสมาบัติอีก ออกจากฌานแล้วพึงอธิษฐานว่า 'เราจงเป็นคนเดียว'. ย่อมเป็นคนเดียวพร้อมกับอธิษฐานจิตนั่นเอง. อนึ่ง เมื่อไม่ทำอย่างนี้ ย่อมเป็นคนเดียวไปเองตามอำนาจแห่งกาลที่กำหนดไว้.

Āvibhāvanti pākaṭabhāvaṃ karotīti attho. Tirobhāvanti paṭicchannabhāvaṃ karotīti attho. Āvibhāvaṃ paccanubhoti, tirobhāvaṃ paccanubhotīti purimena vā sambandho. Tatrāyaṃ iddhimā āvibhāvaṃ kattukāmo andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti, paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ karoti, anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi vā dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kattukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘idaṃ andhakāraṃ ālokajātaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānā yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare dūre ṭhitāpi passanti, sayampi passitukāmo passati. Tirobhāvaṃ kattukāmo pana ālokaṃ vā andhakāraṃ karoti, appaṭicchannaṃ vā paṭicchannaṃ, āpāthaṃ vā anāpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā appaṭicchannopi samīpe ṭhitopi vā na dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kattukāmo pādakajjhānā vuṭṭhahitvā ‘‘idaṃ ālokaṭṭhānaṃ andhakāraṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ appaṭicchannaṃ paṭicchannaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ āpāthaṃ anāpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānā yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare samīpe ṭhitāpi na passanti, sayampi apassitukāmo na passati. Apica sabbampi pākaṭapāṭihāriyaṃ āvibhāvo nāma, apākaṭapāṭihāriyaṃ tirobhāvo nāma. Tattha pākaṭapāṭihāriye iddhipi paññāyati iddhimāpi. Taṃ yamakapāṭihāriyena dīpetabbaṃ. Apākaṭapāṭihāriye iddhiyeva paññāyati, na iddhimā. Taṃ mahakasuttena (saṃ. ni. 4.346) ca brahmanimantanikasuttena (ma. ni. 1.501 ādayo) ca dīpetabbaṃ.

บทว่า อาวิภาวันติ มีอรรถว่า กระทำให้ปรากฏ. บทว่า ติโรภาวันติ มีอรรถว่า กระทำให้ปกปิด. บทว่า อาวิภาวัง ปัจจานุโภติ, ติโรภาวัง ปัจจานุโภติ พึงประกอบกับบทว่า ปัจจานุโภติ ที่มีในก่อน. ในบทเหล่านั้น ภิกษุผู้มีฤทธิ์นี้ผู้ใคร่จะกระทำความปรากฏ ย่อมกระทำความมืดให้เป็นแสงสว่างบ้าง, ย่อมกระทำวัตถุที่ปกปิดให้เปิดเผยบ้าง, ย่อมกระทำวัตถุที่ไม่ปรากฏให้ปรากฏบ้าง. กระทำอย่างไร? ภิกษุนี้ผู้ใคร่จะกระทำตนหรือผู้อื่นให้ปรากฏ โดยอาการใด เมื่อกระทำอยู่ แม้ผู้ถูกปกปิด หรือแม้ผู้ยืนอยู่ในที่ไกล ย่อมปรากฏ โดยอาการนั้น ออกจากปาทกฌานแล้ว พิจารณาว่า “ความมืดนี้จงเป็นแสงสว่าง” บ้าง, “วัตถุที่ปกปิดนี้จงเปิดเผย” บ้าง, “ที่ที่ไม่ปรากฏนี้จงปรากฏ” บ้าง กระทำบริกรรมแล้ว ย่อมอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. พร้อมด้วยการอธิษฐาน ย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานแล้วนั่นแล. ชนเหล่าอื่นแม้ผู้ยืนอยู่ในที่ไกล ย่อมเห็น. แม้ตนเองเมื่อใคร่จะเห็น ย่อมเห็น. ส่วนภิกษุผู้ใคร่จะกระทำความปกปิด ย่อมกระทำที่ที่มีแสงสว่างให้เป็นความมืดบ้าง, ย่อมกระทำที่ที่ไม่ปกปิดให้ปกปิดบ้าง, ย่อมกระทำที่ที่ปรากฏให้ไม่ปรากฏบ้าง. กระทำอย่างไร? ภิกษุนี้ผู้ใคร่จะกระทำตนหรือผู้อื่นให้ไม่ปรากฏ โดยอาการใด เมื่อกระทำอยู่ แม้ผู้ไม่ถูกปกปิด หรือแม้ผู้ยืนอยู่ในที่ใกล้ ย่อมไม่ปรากฏ โดยอาการนั้น ออกจากปาทกฌานแล้ว พิจารณาว่า “ที่ที่มีแสงสว่างนี้จงเป็นความมืด” บ้าง, “ที่ที่ไม่ปกปิดนี้จงปกปิด” บ้าง, “ที่ที่ปรากฏนี้จงไม่ปรากฏ” บ้าง กระทำบริกรรมแล้ว ย่อมอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. พร้อมด้วยการอธิษฐาน ย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานแล้วนั่นแล. ชนเหล่าอื่นแม้ผู้ยืนอยู่ในที่ใกล้ ย่อมไม่เห็น. แม้ตนเองเมื่อไม่ใคร่จะเห็น ย่อมไม่เห็น. อีกอย่างหนึ่ง ปาฏิหาริย์ที่ปรากฏทั้งหมด ชื่อว่าอาวิภาวะ. ปาฏิหาริย์ที่ไม่ปรากฏ ชื่อว่าติโรภาวะ. ในปาฏิหาริย์ที่ปรากฏนั้น ฤทธิ์ก็ปรากฏ แม้ผู้มีฤทธิ์ก็ปรากฏ. ปาฏิหาริย์นั้นพึงแสดงด้วยยมกปาฏิหาริย์. ในปาฏิหาริย์ที่ไม่ปรากฏนั้น ฤทธิ์นั่นแลย่อมปรากฏ ผู้มีฤทธิ์ย่อมไม่ปรากฏ. ปาฏิหาริย์นั้นพึงแสดงด้วยมหกสูตร และพรหมนิมันตนิกสูตร.

Tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo tiropākāratiropabbatesu. Kuṭṭoti ca gehabhitti. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno. Seyyathāpi ākāseti [Pg.310] ākāse viya. Evaṃ gantukāmena pana ākāsakasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kuṭṭaṃ vā pākāraṃ vā pabbataṃ vā āvajjitvā kataparikammena ‘‘ākāso hotū’’ti adhiṭṭhātabbo, ākāsova hoti. Adho otaritukāmassa, uddhaṃ vā ārohitukāmassa susiro hoti, vinivijjhitvā gantukāmassa chiddo. So tattha asajjamāno gacchati. Sace panassa bhikkhuno adhiṭṭhahitvā gacchantassa antarā pabbato vā rukkho vā uṭṭheti, kiṃ puna samāpajjitvā adhiṭṭhātabbanti? Doso natthi. Puna samāpajjitvā adhiṭṭhānañhi upajjhāyassa santike nissayaggahaṇasadisaṃ hoti. Iminā pana bhikkhunā ‘‘ākāso hotū’’ti adhiṭṭhitattā ākāso hotiyeva. Purimādhiṭṭhānabaleneva cassa antarā añño pabbato vā rukkho vā utumayo uṭṭhahissatīti aṭṭhānametaṃ. Aññena iddhimatā nimmite pana paṭhamaṃ nimmānaṃ balavaṃ hoti. Itarena tassa uddhaṃ vā adho vā gantabbaṃ.

บทว่า ติโรกุฏฺฏํ มีอรรถว่า ข้างหลังฝา คือส่วนข้างหลังของฝา. นัยนี้ก็เช่นกันในบทว่า ติโรปาการะ ติโรปัพพตะ. บทว่า กุฏฺฏํ คือ ฝาเรือน. บทว่า ปาการํ คือ กำแพงล้อมรอบของเรือน วิหาร หมู่บ้านเป็นต้น. บทว่า ปัพพโต คือ ภูเขาดิน หรือ ภูเขาหิน. บทว่า อสชฺชมาโน คือ ไม่ติดขัด. บทว่า เสยฺยถาปิ อากาเส คือ เหมือนในอากาศ. ส่วนภิกษุผู้ใคร่จะไปอย่างนี้ เข้าอากาสกสิณแล้ว ออกจากฌาน พิจารณาฝา หรือกำแพง หรือภูเขา ผู้มีบริกรรมอันกระทำแล้ว พึงอธิษฐานว่า “จงเป็นอากาศ” อากาศนั่นแลย่อมเป็น. แก่ผู้ใคร่จะลงข้างล่าง หรือแก่ผู้ใคร่จะขึ้นข้างบน ย่อมเป็นช่องว่าง. แก่ผู้ใคร่จะแทงทะลุไป ย่อมเป็นช่อง. ภิกษุนั้นย่อมไปในที่นั้นโดยไม่ติดขัด. แต่ถ้าภูเขาหรือต้นไม้เกิดขึ้นในระหว่างทางแก่ภิกษุนั้นผู้กำลังไปโดยอธิษฐานแล้ว พึงอธิษฐานอีกโดยเข้าฌานอีกหรือ? นี้เป็นคำถาม. ไม่มีโทษ จริงอยู่ การอธิษฐานอีกโดยพิจารณาอีก ย่อมเหมือนการรับนิสัยในสำนักของอุปัชฌาย์. แต่เพราะภิกษุนี้อธิษฐานแล้วว่า “จงเป็นอากาศ” อากาศย่อมเป็นนั่นแล. และข้อที่ภูเขาหรือต้นไม้อื่นที่เกิดจากอุตุจักเกิดขึ้นในระหว่างทางด้วยกำลังแห่งการอธิษฐานครั้งแรกนั่นแลของภิกษุนั้น ไม่เป็นฐานะ. แต่ในสิ่งที่ภิกษุผู้มีฤทธิ์อื่นเนรมิตแล้ว การเนรมิตครั้งแรกย่อมมีกำลัง. ภิกษุอื่นพึงไปข้างบนหรือข้างล่างของสิ่งนั้น.

Pathaviyāpi ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ, nimujjanti saṃsīdanaṃ, ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Evaṃ kattukāmena pana āpokasiṇaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya ‘‘ettake ṭhāne pathavī udakaṃ hotū’’ti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānā yathāparicchinne ṭhāne pathavī udakameva hoti. So tattha ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Na kevalañca ummujjanimujjameva, nhānapānamukhadhovanabhaṇḍakadhovanādīsu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca udakameva karoti, sappitelamadhuphāṇitādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ‘‘idañcidañca ettakaṃ hotū’’ti āvajjitvā parikammaṃ katvā adhiṭṭhahantassa yathādhiṭṭhitameva hoti. Uddharitvā bhājanagataṃ karontassa sappi sappiyeva hoti, telādīni telādīniyeva, udakaṃ udakameva. So tattha temitukāmova temeti, na temitukāmo na temeti. Tasseva ca sā pathavī udakaṃ hoti, sesajanassa pathavīyeva. Tattha manussā pattikāpi gacchanti, yānādīhipi gacchanti, kasikammādīnipi karontiyeva. Sace panāyaṃ ‘‘tesampi udakaṃ hotū’’ti icchati, hotiyeva. Paricchinnakālaṃ pana atikkamitvā yaṃ pakatiyā ghaṭataḷākādīsu udakaṃ, taṃ ṭhapetvā avasesaṃ paricchinnaṭṭhānaṃ pathavīyeva hoti.

ในบทว่า ปฐวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ นี้ บทว่า อุมฺมุชฺชนฺติ ได้แก่ การผุดขึ้น. บทว่า นิมุชฺชนฺติ ได้แก่ การจมลง. การผุดขึ้นและการจมลง ชื่อว่า อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ. ส่วนภิกษุผู้ใคร่จะกระทำอย่างนี้ เข้าอาโปกสิณแล้ว ออกจากฌาน กำหนดว่า “ในที่ประมาณเท่านี้ แผ่นดินจงเป็นน้ำ” กระทำบริกรรมแล้ว พึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. พร้อมด้วยการอธิษฐาน ในที่ที่กำหนดแล้วนั่นแล แผ่นดินย่อมเป็นน้ำนั่นแล. ภิกษุนั้นย่อมกระทำการผุดขึ้นและดำลงในที่นั้น เหมือนในน้ำ. และย่อมไม่กระทำเพียงแต่การผุดขึ้นและดำลงเท่านั้น. สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ใคร่จะกระทำในการอาบ การดื่ม การล้างหน้า และการล้างภาชนะเป็นต้น ย่อมกระทำสิ่งนั้นสิ่งนั้น. และย่อมไม่กระทำเพียงแต่น้ำเท่านั้น. แม้ในเนยใส น้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ใคร่จะกระทำ พิจารณาว่า “สิ่งนี้และสิ่งนี้จงเป็นประมาณเท่านี้” กระทำบริกรรมแล้ว เมื่ออธิษฐาน ย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานแล้วนั่นแล. แก่ผู้ตักขึ้นแล้วกระทำให้ถึงภาชนะ เนยใสย่อมเป็นเนยใสเท่านั้น. น้ำมันเป็นต้นย่อมเป็นน้ำมันเป็นต้นเท่านั้น. น้ำย่อมเป็นน้ำเท่านั้น. ภิกษุนั้นในที่นั้น เมื่อใคร่จะให้เปียกเท่านั้น ย่อมให้เปียก เมื่อไม่ใคร่จะให้เปียก ย่อมไม่ให้เปียก. และแผ่นดินนั้นย่อมเป็นน้ำของภิกษุนั้นนั่นแล. ของชนที่เหลือ ย่อมเป็นแผ่นดินเท่านั้น. ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายแม้เดินไปด้วยเท้าก็ย่อมไป. แม้ไปด้วยยานเป็นต้นก็ย่อมไป. แม้การงานเกษตรเป็นต้นก็ย่อมกระทำนั่นแล. แต่ถ้าภิกษุนี้ใคร่ว่า “จงเป็นน้ำแม้แก่ชนเหล่านั้น” ย่อมเป็นนั่นแล. ส่วนเมื่อล่วงกาลที่กำหนดแล้ว เว้นน้ำใดที่มีอยู่โดยปกติในหม้อและสระเป็นต้น ที่เหลือในที่ที่กำหนดแล้ว ย่อมเป็นแผ่นดินเท่านั้น.

Udakepi abhijjamāne gacchatīti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ abhijjamānaṃ. Evaṃ gantukāmena pana pathavīkasiṇaṃ [Pg.311] samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ettake ṭhāne udakaṃ pathavī hotū’’ti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānā yathāparicchinnaṭṭhāne udakaṃ pathavīyeva hoti. So tattha gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ. Na kevalañca gacchati, yaṃ yaṃ iriyāpathaṃ icchati, taṃ taṃ kappeti. Na kevalañca pathavimeva karoti, maṇisuvaṇṇapabbatarukkhādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ vuttanayeneva āvajjitvā adhiṭṭhāti, yathādhiṭṭhitameva hoti. Tasseva ca taṃ udakaṃ pathavī hoti, sesajanassa udakameva. Macchakacchapā ca udakakākādayo ca yathāruci vicaranti. Sace panāyaṃ aññesampi manussānaṃ taṃ pathaviṃ kātuṃ icchati, karotiyeva. Yathāparicchinnakālātikkamena pana udakameva hoti.

ในคำว่า 'ย่อมไปในน้ำที่ไม่แตก' นั้น น้ำใดที่เหยียบแล้วจมลง น้ำนั้นชื่อว่า 'แตก' ส่วนน้ำที่ตรงกันข้ามชื่อว่า 'ไม่แตก' อนึ่ง ภิกษุผู้ปรารถนาจะไปอย่างนี้ พึงเข้าปฐวีกสิณ ออกจากฌานแล้ว กำหนดว่า 'ในที่ประมาณเท่านี้ ขอให้น้ำจงเป็นแผ่นดินเถิด' กระทำบริกรรมแล้ว พึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล พร้อมกับการอธิษฐาน น้ำในที่ที่กำหนดแล้วย่อมเป็นแผ่นดินนั่นเอง ภิกษุนั้นย่อมไปในที่นั้นเหมือนในแผ่นดิน และไม่เพียงแต่ไปเท่านั้น ย่อมเนรมิตอิริยาบถใดๆ ที่ตนปรารถนาได้ทุกอย่าง และไม่เพียงแต่กระทำแผ่นดินเท่านั้น แม้ในแก้วมณี ทอง ภูเขา ต้นไม้ เป็นต้น ก็ย่อมพิจารณาถึงวัตถุใดๆ ที่ตนปรารถนา แล้วอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานแล้วนั่นเอง น้ำนั้นย่อมเป็นแผ่นดินแก่ภิกษุนั้นนั่นแล ส่วนแก่ชนที่เหลือย่อมเป็นน้ำนั่นเอง ปลา เต่า และกาในน้ำเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปตามความพอใจ อนึ่ง ถ้าภิกษุนี้ปรารถนาจะกระทำน้ำนั้นให้เป็นแผ่นดินแก่มนุษย์เหล่าอื่นด้วย ก็ย่อมกระทำได้นั่นเอง แต่เมื่อกาลที่กำหนดล่วงเลยไปแล้ว ก็ย่อมเป็นน้ำนั่นเอง

Ākāsepi pallaṅkena kamatīti antalikkhe samantato ūrubaddhāsanena gacchati. Pakkhī sakuṇoti pakkhehi yutto sakuṇo, na aparipuṇṇapakkho lūnapakkho vā. Tādiso hi ākāse gantuṃ na sakkoti. Evamākāse gantukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace nisinno gantumicchati, pallaṅkappamāṇaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace nipanno gantukāmo hoti, mañcappamāṇaṃ, sace padasā gantukāmo hoti, maggappamāṇanti evaṃ yathānurūpaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā vuttanayeneva ‘‘pathavī hotū’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānā pathavīyeva hoti. Ākāse gantukāmena ca bhikkhunā dibbacakkhulābhināpi bhavitabbaṃ. Kasmā? Yasmā antarā utusamuṭṭhānā vā pabbatarukkhādayo honti, nāgasupaṇṇādayo vā usūyantā māpenti, tesaṃ dassanatthaṃ. Te pana disvā kiṃ kātabbanti? Pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ākāso hotū’’ti parikammaṃ katvā adhiṭṭhātabbaṃ. Apica okāse orohaṇatthampi iminā dibbacakkhulābhinā bhavitabbaṃ. Ayañhi sace anokāse nhānatitthe vā gāmadvāre vā orohati, mahājanassa pākaṭo hoti, tasmā dibbacakkhunā passitvā anokāsaṃ vajjetvā okāse otaratīti.

ในคำว่า 'ย่อมไปในอากาศด้วยบัลลังก์' นั้น หมายถึงย่อมไปในอากาศด้วยการนั่งขัดสมาธิโดยรอบ คำว่า 'นกมีปีก' หมายถึงนกที่ประกอบด้วยปีก ไม่ใช่นกที่มีปีกไม่สมบูรณ์หรือปีกที่ถูกถอนแล้ว เพราะนกเช่นนั้นย่อมไม่สามารถไปในอากาศได้ อนึ่ง ภิกษุผู้ปรารถนาจะไปในอากาศอย่างนี้ พึงเข้าปฐวีกสิณ ออกจากฌานแล้ว ถ้าปรารถนาจะไปโดยนั่ง พึงกำหนดที่ประมาณเท่าบัลลังก์ กระทำบริกรรมแล้ว พึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ถ้าปรารถนาจะไปโดยนอน พึงกำหนดที่ประมาณเท่าเตียง ถ้าปรารถนาจะไปโดยเท้า พึงกำหนดที่ประมาณเท่าทางเดิน ดังนี้ พึงกำหนดที่ตามสมควรแล้วอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแลว่า 'ขอแผ่นดินจงเป็น' พร้อมกับการอธิษฐาน ย่อมเป็นแผ่นดินนั่นเอง อนึ่ง ภิกษุผู้ปรารถนาจะไปในอากาศ พึงเป็นผู้ได้ทิพยจักษุด้วย เพราะเหตุไร? เพราะในระหว่างทาง ย่อมมีภูเขา ต้นไม้ เป็นต้น ที่เกิดจากอุตุ หรือนาค ครุฑ เป็นต้น ที่ริษยา ย่อมเนรมิตไว้ เพื่อต้องการจะเห็นสิ่งเหล่านั้น อนึ่ง เห็นสิ่งเหล่านั้นแล้วพึงกระทำอย่างไร? พึงเข้าปาทกฌาน ออกจากฌานแล้ว กระทำบริกรรมแล้วพึงอธิษฐานว่า 'ขออากาศจงเป็น' อีกอย่างหนึ่ง เพื่อต้องการจะลงในที่อันควร ภิกษุนี้พึงเป็นผู้ได้ทิพยจักษุด้วย เพราะถ้าภิกษุนี้ลงในที่อันไม่ควรลง เช่นที่ท่าอาบน้ำ หรือที่ประตูบ้าน ย่อมเป็นที่ปรากฏแก่ชนหมู่มาก เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ภิกษุนั้นย่อมเห็นด้วยทิพยจักษุ เว้นที่อันไม่ควรลง แล้วลงในที่อันควรลง

Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāveti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassoparicaraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā, evaṃ uparicaraṇaālokapharaṇehi vā mahiddhike, teneva mahiddhikattena mahānubhāve[Pg.312]. Parāmasatīti pariggaṇhāti, ekadese vā phusati. Parimajjatīti samantato ādāsatalaṃ viya parimajjati. Ayaṃ panassa iddhi abhiññāpādakajjhānavaseneva ijjhati, natthettha kasiṇasamāpattiniyamo. Svāyaṃ yadi icchati gantvā parāmasituṃ, gantvā parāmasati. Sace pana idheva nisinnako vā nipannako vā parāmasitukāmo hoti, ‘‘hatthapāse hotū’’ti adhiṭṭhāti. Adhiṭṭhānabalena vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya āgantvā hatthapāse ṭhite vā parāmasati, hatthaṃ vā vaḍḍhetvā parāmasati. Hatthaṃ vaḍḍhentassa pana kiṃ upādinnakaṃ vaḍḍhati anupādinnakaṃ vāti? Upādinnakaṃ nissāya anupādinnakaṃ vaḍḍhati. Yo evaṃ katvā na kevalaṃ candimasūriye parāmasati, sace icchati, pādakathalikaṃ katvā pāde ṭhapeti, pīṭhaṃ katvā nisīdati, mañcaṃ katvā nipajjati, apassenaphalakaṃ katvā apassayati. Yathā eko, evaṃ aparopi. Anekesupi hi bhikkhusatasahassesu evaṃ karontesu tesañca ekamekassa tatheva ijjhati. Candimasūriyānañca gamanampi ālokakaraṇampi tatheva hoti. Yathā hi pātisahassesu udakapūresu sabbapātīsu candamaṇḍalāni dissanti, pākatikameva candassa gamanaṃ ālokakaraṇañca hoti, tathūpamametaṃ pāṭihāriyaṃ. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetīti brahmalokaṃ paricchedaṃ katvā etthantare anekavidhaṃ abhiññaṃ karonto attano kāyena vasaṃ issariyaṃ vatteti. Vitthāro panettha iddhikathāyaṃ āvibhavissatīti.

ในคำว่า 'พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านี้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้' นั้น พึงทราบว่าความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้น ด้วยการโคจรเหนือสี่หมื่นสองพันโยชน์ และความเป็นผู้มีอานุภาพมากด้วยการกระทำแสงสว่างในทวีปทั้งสามในขณะเดียวกัน หรือมีฤทธิ์มากด้วยการโคจรเบื้องบนและการแผ่แสงสว่างอย่างนี้ และมีอานุภาพมากเพราะความเป็นผู้มีฤทธิ์มากนั้นนั่นเอง คำว่า 'ย่อมลูบคลำ' หมายถึงย่อมจับโดยรอบ หรือย่อมถูกต้องในส่วนหนึ่ง คำว่า 'ย่อมลูบไล้' หมายถึงย่อมลูบไล้โดยรอบเหมือนแผ่นกระจก อนึ่ง ฤทธิ์นี้ของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญาเท่านั้น ในการลูบคลำนี้ไม่มีการกำหนดกสิณสมาบัติ ภิกษุนั้นถ้าปรารถนาจะไปลูบคลำ ก็ย่อมไปลูบคลำได้ อนึ่ง ถ้าภิกษุนั้นนั่งอยู่หรือนอนอยู่ในโลกมนุษย์นี้เอง ปรารถนาจะลูบคลำ ก็ย่อมอธิษฐานว่า 'ขอจงมาอยู่ในหัตถบาสเถิด' ด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมมาตั้งอยู่ในหัตถบาสเหมือนผลตาลที่หลุดจากขั้ว แล้วย่อมลูบคลำ หรือย่อมยืดมือออกไปแล้วลูบคลำ อนึ่ง เมื่อภิกษุยืดมือออกไปนั้น รูปที่เกิดจากกรรมอันเป็นอุปาทินนกย่อมเพิ่มพูน หรือรูปที่เกิดจากจิต อุตุ อาหาร อันเป็นอนุปาทินนกย่อมเพิ่มพูน? อาศัยรูปที่เกิดจากกรรม รูปที่เกิดจากจิต อุตุ อาหาร อันเป็นอนุปาทินนกย่อมเพิ่มพูน ภิกษุนั้นกระทำอย่างนี้ ไม่เพียงแต่ลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์เท่านั้น ถ้าปรารถนา ก็ย่อมกระทำกระเบื้องรองเท้าแล้ววางไว้ใกล้เท้า ย่อมกระทำอาสนะแล้วนั่ง ย่อมกระทำเตียงแล้วนอน ย่อมกระทำแผ่นกระดานพิงแล้วพิงได้ เหมือนภิกษุรูปหนึ่งกระทำ ภิกษุรูปอื่นก็ย่อมกระทำได้เช่นนั้น จริงอยู่ แม้ในภิกษุหลายแสนรูป เมื่อกระทำการเนรมิตอย่างนี้ ภิกษุแต่ละรูปในบรรดาภิกษุเหล่านั้นก็ย่อมสำเร็จเช่นนั้นนั่นเอง และการโคจรและการกระทำแสงสว่างของพระจันทร์และพระอาทิตย์ก็ย่อมเป็นเช่นนั้นนั่นเอง จริงอยู่ เราจักกระทำให้ปรากฏ เหมือนดวงจันทร์ย่อมปรากฏในภาชนะทั้งปวงเมื่อภาชนะพันหนึ่งเต็มด้วยน้ำ และการโคจรและการกระทำแสงสว่างของพระจันทร์ย่อมเป็นปกติเท่านั้น อิทธาภินิหารนี้มีอุปมาเช่นนั้น คำว่า 'ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปด้วยกายแม้จนถึงพรหมโลก' หมายถึงบุคคลผู้กระทำอภิญญาหลายอย่างในระหว่างนี้ โดยกำหนดพรหมโลกเป็นขอบเขต ย่อมยังอำนาจความเป็นใหญ่ให้เป็นไปด้วยกายของตน การวินิจฉัยโดยพิสดารในอิทธิวิธาภิญญานี้จักมีปรากฏในอิทธิกถา พึงทราบว่าการจบลงเพียงเท่านี้

Iddhividhañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อิทธิวิธญาณนิเทศวรรณนา จบแล้ว

51. Sotadhātuvisuddhiñāṇaniddesavaṇṇanā

๕๑. โสตธาตุวิสุทธิญาณนิเทศวรรณนา

103. Sotadhātuvisuddhiñāṇaniddese dūrepi saddānantiādi dibbasotaṃ uppādetukāmassa ādikammikassa bhikkhuno upāyasandassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha dūrepi saddānaṃ saddanimittanti dūre saddānaṃ antare saddaṃ. Saddoyeva hi nimittakaraṇavasena saddanimittaṃ. ‘‘Dūre’’ti vuttepi pakatisotassa āpāthaṭṭhāneyeva. Oḷārikānanti thūlānaṃ. Sukhumānanti aṇūnaṃ. Saṇhasaṇhānanti saṇhatopi saṇhānaṃ, atisaṇhānanti attho. Etena paramasukhumā saddā vuttā honti. Imaṃ ñāṇaṃ uppādetukāmena ādikammikena jhāyinā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammasamādhicittena [Pg.313] paṭhamataraṃ pakatisotapathe dūre oḷāriko araññe sīhādīnaṃ saddo āvajjitabbo. Vihāre ghaṇḍisaddo bherisaddo saṅkhasaddo sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ sabbathāmena sajjhāyantānaṃ sajjhāyanasaddo pakatikathaṃ kathentānaṃ ‘‘kiṃ, bhante, kiṃ, āvuso’’tiādisaddo sakuṇasaddo vātasaddo padasaddo pakkuthitaudakassa cicciṭāyanasaddo ātape sussamānatālapaṇṇasaddo kunthakipillikādisaddoti evaṃ sabboḷārikato pabhuti yathākkamena sukhumasukhumasaddā āvajjitabbā.

๑๐๓. ในคำอธิบายญาณอันบริสุทธิ์แห่งทิพยโสตธาตุ บทว่า “แม้เสียงที่ไกล” เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอุบายแก่ภิกษุผู้เริ่มบำเพ็ญเพียร ผู้ปรารถนาจะยังทิพยโสตให้เกิดขึ้น ในบทนั้น บทว่า “แม้เสียงที่ไกล” เป็นนิมิตแห่งเสียง หมายถึง เสียงที่อยู่ท่ามกลางเสียงทั้งหลายที่ไกล เสียงนั่นแหละเป็นนิมิตแห่งเสียงโดยความเป็นเครื่องกระทำนิมิต แม้เมื่อกล่าวว่า “ไกล” ก็เป็นที่ปรากฏแก่โสตปสาทตามปกติเท่านั้น บทว่า “หยาบ” หมายถึง เสียงที่หยาบ บทว่า “ละเอียด” หมายถึง เสียงที่ละเอียด บทว่า “ละเอียดๆ” หมายถึง เสียงที่ละเอียดกว่าเสียงที่ละเอียด หมายถึง เสียงที่ละเอียดอย่างยิ่ง ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวเสียงที่ละเอียดอย่างยิ่งยวดทั้งหลายไว้แล้ว ภิกษุผู้เริ่มบำเพ็ญเพียรผู้เข้าฌาน ผู้ปรารถนาจะยังญาณนี้ให้เกิดขึ้น พึงเข้าอภิญญาปาทกฌานแล้วออกจากฌาน ด้วยจิตที่เป็นปริกรรมสมาธิ ก่อนอื่นพึงมนสิการเสียงที่หยาบของสัตว์มีราชสีห์เป็นต้นในป่าที่ไกลซึ่งเป็นวิสัยแห่งโสตปสาทตามปกติ เสียงระฆังในวิหาร เสียงกลอง เสียงสังข์ เสียงสาธยายของสามเณรและภิกษุหนุ่มผู้สาธยายด้วยกำลังทั้งหมด เสียงพูดคุยตามปกติว่า “ท่านผู้เจริญ อะไรหรือ ท่านผู้มีอายุ อะไรหรือ” เป็นต้น เสียงนก เสียงลม เสียงเท้า เสียงน้ำเดือดพล่าน เสียงใบตาลแห้งที่ถูกแดดเผา เสียงของสัตว์เล็กๆ มีมดและปลวกเป็นต้น พึงมนสิการเสียงที่ละเอียดขึ้นไปตามลำดับ เริ่มตั้งแต่เสียงที่หยาบทั้งหมดดังนี้

Evaṃ karontena ca puratthimādīsu dasasu disāsu kamena ekekissā disāya saddanimittaṃ vuttanayena manasi kātabbaṃ. Manasi karontena ca ye saddā pakatisotassa suyyanti, tesu pakatisotamodhāya manodvārikena cittena manasi kātabbaṃ. Tassa te saddā pakaticittassāpi pākaṭā honti, parikammasamādhicittassa pana ativiya pākaṭā honti. Tassevaṃ saddanimittaṃ manasikaroto idāni dibbasotadhātu uppajjissatīti tesu saddesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri pañca vā javanāni javanti. Yesaṃ purimāni tīṇi cattāri vā parikammopacārānulomagotrabhunāmakāni kāmāvacarāni, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ. Tattha yaṃ tena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, ayaṃ dibbasotadhātu. Taṃ thāmagataṃ karontena ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmī’’ti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ, tato dvaṅgulacaturaṅgulaaṭṭhaṅgulavidatthiratanaantogabbhapamukha- pāsādapariveṇasaṅghārāmagocaragāmajanapadādivasena yāva cakkavāḷaṃ, tato vā bhiyyopi paricchinditvā paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. Evaṃ adhigatābhiñño esa pādakajjhānārammaṇena phuṭṭhokāsabbhantaragate sadde puna pādakajjhānaṃ asamāpajjitvāpi abhiññāñāṇena suṇātiyeva. Evaṃ suṇanto ca sacepi yāvabrahmalokā saṅkhabheripaṇavādisaddehi ekakolāhalaṃ hoti, pāṭiyekkaṃ vavatthāpetukāmatāya sati ‘‘ayaṃ saṅkhasaddo, ayaṃ bherisaddo’’ti vavatthāpetuṃ sakkotiyeva. Abhiññāñāṇena sute sātthake sadde pacchā kāmāvacaracittena atthaṃ jānāti. Dibbasotaṃ [Pg.314] pakatisotavatoyeva uppajjati, no badhirassa. Pacchā pakatisote vinaṭṭhepi dibbasotaṃ na vinassatīti vadanti.

และภิกษุผู้กระทำอยู่อย่างนี้ พึงมนสิการนิมิตแห่งเสียงในทิศแต่ละทิศตามลำดับ ในทิศทั้งสิบมีทิศตะวันออกเป็นต้น ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว และภิกษุผู้มนสิการอยู่ พึงละโสตปสาทตามปกติในเสียงทั้งหลายเหล่าใดอันโสตปสาทตามปกติได้ยิน แล้วมนสิการด้วยจิตที่เป็นมโนทวาร เสียงเหล่านั้นย่อมปรากฏแก่จิตตามปกติของภิกษุนั้นด้วย แต่ย่อมปรากฏแก่จิตที่เป็นปริกรรมสมาธิอย่างยิ่ง เมื่อภิกษุนั้นมนสิการนิมิตแห่งเสียงอยู่อย่างนี้ว่า “บัดนี้ทิพยโสตธาตุจักเกิดขึ้น” มโนทวารวัชชนะย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำเสียงอย่างใดอย่างหนึ่งในเสียงเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ เมื่อมโนทวารวัชชนะนั้นดับไปแล้ว ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวงย่อมแล่นไป ชวนะ ๓ หรือ ๔ ดวงแรกในชวนะเหล่านั้นเป็นกามาวจรชวนะชื่อว่าปริกรรม อุปจาระ อนุโลม โคตรภู ส่วนจิตที่เป็นอัปปนาดวงที่ ๔ หรือ ๕ เป็นรูปาวจรจตุตถฌาน ในชวนะเหล่านั้น ญาณใดเกิดขึ้นพร้อมกับจิตที่เป็นอัปปนานั้น ญาณนี้ชื่อว่าทิพยโสตธาตุ ภิกษุผู้ปรารถนาจะกระทำให้ทิพยโสตธาตุนั้นมีกำลัง พึงกำหนดประมาณ ๑ องคุลีแล้วเจริญว่า “เราจักได้ยินเสียงในระหว่างนี้” จากนั้นพึงกำหนด ๒ องคุลี ๔ องคุลี ๘ องคุลี ๑ คืบ ๑ ศอก ภายในห้อง ส่วนหน้าตึก ปราสาท บริเวณ อาราม หมู่บ้านที่เที่ยวบิณฑบาต ชนบท เป็นต้น แล้วเจริญไปจนถึงจักรวาล หรือยิ่งกว่าจักรวาลนั้นไปอีก โดยกำหนดแล้วกำหนดอีก ภิกษุนั้นผู้ได้อภิญญาแล้วอย่างนี้ ย่อมได้ยินเสียงทั้งหลายที่อยู่ในภายในแห่งสถานที่ที่แผ่ไปแล้วด้วยอารมณ์แห่งปาทกฌาน แม้ไม่ได้เข้าปาทกฌานอีก ก็ย่อมได้ยินด้วยอภิญญาญาณนั่นเอง และภิกษุผู้ได้ยินอยู่อย่างนี้ แม้หากว่าเสียงสังข์ เสียงกลอง เสียงปณวะเป็นต้นจะดังอึกทึกพร้อมกันไปจนถึงพรหมโลก เมื่อมีความประสงค์จะกำหนดแยกแยะเป็นอย่างๆ ไป ก็ย่อมสามารถกำหนดได้ว่า “นี่เสียงสังข์ นี่เสียงกลอง” ดังนี้ เมื่อได้ยินเสียงที่มีความหมายด้วยอภิญญาญาณแล้ว ภายหลังย่อมรู้ความหมายด้วยกามาวจรจิต ทิพยโสตย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีโสตปสาทตามปกติเท่านั้น ไม่เกิดขึ้นแก่คนหูหนวก แม้โสตปสาทตามปกติจะเสื่อมไปภายหลัง ทิพยโสตก็ไม่เสื่อมไป ดังนี้ ท่านทั้งหลายกล่าว

So dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devānañhi sucaritakammābhinibbattā pittasemharudhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalanibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā, savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu, sotadhātukiccakaraṇena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya dibbāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti parisuddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanena mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattitvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbanti.

ในบทว่า “ด้วยทิพยโสตธาตุนั้น” ชื่อว่า “ทิพย์” เพราะมีความคล้ายคลึงกับทิพย์ ทิพยปสาทโสตธาตุของเทวดาทั้งหลายนั้น อันน้ำดี เสมหะ โลหิตเป็นต้นไม่ขัดขวาง เพราะความที่หลุดพ้นจากอุปกิเลส ย่อมเป็นทิพยปสาทโสตธาตุที่สามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล และญาณโสตธาตุนี้ของภิกษุนี้ อันเกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งความเพียรและภาวนา ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า “ทิพย์” เพราะมีความคล้ายคลึงกับทิพย์ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า “ทิพย์” เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร และเพราะตนเองอาศัยทิพยวิหาร ชื่อว่า “โสตธาตุ” เพราะเป็นสภาพที่ได้ยินและไม่ใช่ชีวะ และชื่อว่า “โสตธาตุ” เพราะกระทำกิจของโสตธาตุ และเพราะเป็นเช่นกับโสตธาตุ ด้วยทิพยโสตธาตุนั้น บทว่า “บริสุทธิ์” หมายถึง บริสุทธิ์หมดจด ปราศจากอุปกิเลส บทว่า “ล่วงพ้นโสตธาตุของมนุษย์” หมายถึง โสตธาตุที่ล่วงพ้นวิสัยที่มนุษย์จะพึงได้ยิน และล่วงพ้นโสตธาตุที่เป็นเนื้อของมนุษย์ไปแล้วด้วยการได้ยินเสียง บทว่า “ย่อมได้ยินเสียงทั้งสอง” หมายถึง ย่อมได้ยินเสียงสองอย่าง เสียงสองอย่างคืออะไร? คือเสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ หมายถึง เสียงของเทวดาและเสียงของมนุษย์ ดังนี้ ด้วยบทนี้ พึงทราบการกำหนดเสียงโดยส่วน บทว่า “เสียงใดที่ไกลและที่ใกล้” หมายถึง เสียงทั้งหลายใดที่ไกลแม้ในจักรวาลอื่น และเสียงทั้งหลายใดที่ใกล้ แม้เสียงของสัตว์เล็กๆ ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตนเอง ย่อมได้ยินเสียงเหล่านั้น ดังนี้ ด้วยบทนี้ พึงทราบการกำหนดเสียงโดยไม่เหลือส่วน

Sotadhātuvisuddhiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาญาณอันบริสุทธิ์แห่งทิพยโสตธาตุ จบแล้ว

52. Cetopariyañāṇaniddesavaṇṇanā

๕๒. การพรรณนาญาณหยั่งรู้ใจผู้อื่น

104. Cetopariyañāṇaniddese so evaṃ pajānātīti idāni vattabbaṃ vidhānaṃ upadisati. Idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhitantiādi ādikammikena jhāyinā paṭipajjitabbaṃ vidhānaṃ. Kathaṃ? Etañhi ñāṇaṃ uppādetukāmena jhāyinā paṭhamaṃ tāva dibbacakkhuñāṇaṃ uppādetabbaṃ. Etañhi dibbacakkhuvasena ijjhati, taṃ etassa parikammaṃ. Tasmā tena bhikkhunā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayarūpaṃ nissāya vattamānassa lohitassa vaṇṇaṃ passitvā passitvā cittaṃ pariyesitabbaṃ. Tañhi lohitaṃ kusalasomanasse vattamāne rattaṃ hoti nigrodhapakkavaṇṇaṃ, akusalasomanasse vattamāne tadeva luḷitaṃ hoti, domanasse vattamāne kāḷakaṃ [Pg.315] hoti jambupakkavaṇṇaṃ luḷitaṃ. Kusalūpekkhāya vattamānāya pasannaṃ hoti tilatelavaṇṇaṃ. Akusalūpekkhāya vattamānāya tadeva luḷitaṃ hoti. Tasmā tena ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhitaṃ, idaṃ rūpaṃ domanassindriyasamuṭṭhitaṃ, idaṃ rūpaṃ upekkhindriyasamuṭṭhita’’nti parassa hadayalohitavaṇṇaṃ passitvā passitvā cittaṃ pariyesantena cetopariyañāṇaṃ thāmagataṃ kātabbaṃ. Evaṃ thāmagate hi tasmiṃ anukkamena sabbampi kāmāvacarādibhedaṃ cittaṃ pajānāti cittā cittameva saṅkamanto vinā hadayarūpadassanena. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

๑๐๔. ในคำอธิบายเจโตปริยญาณ พระอรรถกถาจารย์ทรงแสดงระเบียบอันจะพึงกล่าวบัดนี้ ด้วยบทว่า 'เขาย่อมรู้ดังนี้' คำมีอาทิว่า 'รูปนี้เกิดจากโสมนัสสินทรีย์' เป็นระเบียบอันผู้ได้ฌานผู้เริ่มแรกในกิจแห่งอภิญญาพึงปฏิบัติ. อย่างไร? จริงอยู่ ผู้ได้ฌานผู้ปรารถนาจะให้เจโตปริยญาณนี้เกิดขึ้น พึงให้ทิพยจักษุญาณเกิดขึ้นก่อนโดยลำดับ. จริงอยู่ เจโตปริยญาณนี้ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งทิพยจักษุอภิญญา, ทิพยจักษุอภิญญานั้นเป็นเหมือนบริกรรมของเจโตปริยญาณนี้. เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นผู้ปรารถนาจะให้เจโตปริยอภิญญาสำเร็จ เจริญอาโลกกสิณนิมิตแล้ว พึงแสวงหาจิตด้วยทิพยจักษุอภิญญา โดยเห็นสีของเลือดที่อาศัยหทัยรูปของผู้อื่นเป็นไปอยู่ซ้ำๆ. จริงอยู่ เลือดนั้นเมื่อโสมนัสที่เป็นกุศลเป็นไปอยู่ ย่อมมีสีแดงเหมือนสีผลไทรสุก, เมื่อโสมนัสที่เป็นอกุศลเป็นไปอยู่ เลือดนั้นนั่นแหละย่อมขุ่นมัว, เมื่อโทมนัสเป็นไปอยู่ ย่อมมีสีดำเหมือนสีผลหว้าสุกขุ่นมัว. เมื่ออุเบกขาที่เป็นกุศลเป็นไปอยู่ ย่อมผ่องใสมีสีเหมือนสีน้ำมันงา. เมื่ออุเบกขาที่เป็นอกุศลเป็นไปอยู่ เลือดนั้นนั่นแหละย่อมขุ่นมัว. เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นผู้แสวงหาจิตโดยเห็นสีของเลือดที่อาศัยหทัยของผู้อื่นซ้ำๆ ว่า 'รูปนี้เกิดจากโสมนัสสินทรีย์, รูปนี้เกิดจากโทมนัสสินทรีย์, รูปนี้เกิดจากอุเบกขินทรีย์' พึงกระทำเจโตปริยญาณให้ถึงกำลัง. จริงอยู่ เมื่อเจโตปริยญาณนั้นถึงกำลังแล้ว ภิกษุนั้นย่อมรู้จิตทั้งหมดที่มีกามาวจรเป็นต้นเป็นประเภทโดยลำดับ โดยก้าวไปสู่จิตจากจิตนั่นเอง โดยปราศจากการเห็นหทัยรูป. คำนี้ก็กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

‘‘Āruppe parassa cittaṃ jānitukāmo kassa hadayarūpaṃ passati, kassindriyavikāraṃ oloketīti? Na kassaci. Iddhimato visayo esa, yadidaṃ yattha katthaci cittaṃ āvajjanto soḷasappabhedaṃ cittaṃ jānāti. Akatābhinivesassa pana vasena ayaṃ kathā’’ti (visuddhi. 2.401).

"ในอรูปภพ บุคคลผู้ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมเห็นหทัยรูปของใคร ย่อมพิจารณาความแปรปรวนแห่งอินทรีย์ของใคร? ของใครคนใดคนหนึ่งก็ไม่เห็น. การรู้นี้เป็นวิสัยของบุคคลผู้มีฤทธิ์ คือบุคคลผู้พิจารณาจิตในภพใดๆ ก็ตาม ย่อมรู้จิตที่มี ๑๖ ประเภท. แต่คำนี้เป็นคำที่กล่าวด้วยอำนาจของบุคคลผู้ยังไม่ได้น้อมใจกระทำ" (วิสุทธิ. ๒.๔๐๑).

Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva, veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjanena nānattaṃ kataṃ. Cetasā ceto paricca pajānātīti attano cittena tesaṃ cittaṃ paricchinditvā sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vātiādīsu vā-saddo samuccayattho. Tattha aṭṭhavidhaṃ lobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittaṃ nāma, avasesaṃ catubhūmakakusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ nāma. Dve domanassacittāni, dve vicikicchāuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi vītarāgapadena saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassasahagataṃ cittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma, sabbampi catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ vītadosaṃ nāma. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi vītadosapadena saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana mohekahetukavasena vicikicchāuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalaṃ cittaṃ ‘‘samoha’’nti veditabbaṃ. Avasesaṃ kusalābyākataṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ [Pg.316] anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, tadubhayamasampattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttippattaṃ vimuttaṃ, pañcavidhampi etaṃ vimuttimappattaṃ avimuttanti veditabbaṃ. Iti cetopariyañāṇalābhī bhikkhu soḷasappabhedampi cittaṃ pajānāti. Puthujjanā pana ariyānaṃ maggaphalacittaṃ na jānanti, ariyāpi ca heṭṭhimā heṭṭhimā uparimānaṃ uparimānaṃ maggaphalacittaṃ na jānanti, uparimā uparimā pana heṭṭhimānaṃ heṭṭhimānaṃ cittaṃ jānantīti.

บทว่า 'ของสัตว์เหล่าอื่น' หมายถึงของสัตว์ที่เหลือ เว้นตน. บทว่า 'ของบุคคลเหล่าอื่น' นี้ก็มีอรรถอย่างเดียวกันกับบทว่า 'ของสัตว์เหล่าอื่น' นี้ แต่ทรงกระทำให้ต่างกันด้วยพยัญชนะ ด้วยอำนาจแห่งเวไนยบุคคล และด้วยความวิจิตรแห่งพระธรรมเทศนา. บทว่า 'ย่อมรู้จิตด้วยจิตโดยรอบ' หมายถึง ย่อมรู้จิตของสัตว์เหล่านั้นผู้อื่นโดยประการต่างๆ ด้วยจิตของตน โดยกำหนดด้วยอำนาจแห่งสราคะเป็นต้น. ในบทมีอาทิว่า 'มีราคะ' ศัพท์ว่า 'วา' มีอรรถว่ารวบรวม. ในบทมีอาทิว่า 'มีราคะ' นั้น จิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ประเภท ชื่อว่าจิตมีราคะ, จิตที่เป็นกุศลและอัพยากตะในภูมิ ๔ ที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากราคะ. แต่จิต ๔ ประเภทเหล่านี้ คือ จิตที่สหรคตด้วยโทมนัส ๒ และจิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ๒ ไม่ถึงการสงเคราะห์ในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์จิต ๔ ประเภทนั้นด้วยบทว่า 'วีตราคะ'. แต่จิตที่สหรคตด้วยโทมนัส ๒ ประเภท ชื่อว่าจิตมีโทสะ, จิตที่เป็นกุศลและอัพยากตะในภูมิ ๔ ทั้งหมด ชื่อว่าปราศจากโทสะ. อกุศลจิต ๑๐ ประเภทที่เหลือ ไม่ถึงการสงเคราะห์ในทุกะที่ ๒ นี้. แต่พระเถระบางพวกย่อมสงเคราะห์อกุศลจิต ๑๐ ประเภทนั้นด้วยบทว่า 'วีตโทสะ'. ในประโยคว่า 'มีโมหะ ปราศจากโมหะ' นี้ วิจิกิจฉาสหรคตและอุทธัจจสหรคต ๒ อย่างเท่านั้น ชื่อว่ามีโมหะ ด้วยอำนาจแห่งโมหะที่เป็นเหตุเดียว. แต่พึงทราบว่า อกุศลจิต ๑๒ ประเภททั้งหมด ชื่อว่า 'มีโมหะ' เพราะการเกิดขึ้นของโมหะในอกุศลจิตทั้งหมด. จิตที่เป็นกุศลและอัพยากตะที่เหลือ ชื่อว่าปราศจากโมหะ. แต่จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ ชื่อว่าหดหู่, จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน. จิตที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ชื่อว่ามหัคคตะ, จิตที่เหลือ ชื่อว่าอมาหัคคตะ. จิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่ามีอุตตระ, จิตที่เป็นโลกุตตระ ชื่อว่าไม่มีอุตตระ. จิตที่ถึงอุปจาระและจิตที่ถึงอัปปนา ชื่อว่าตั้งมั่น, จิตที่ไม่ถึงทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่าไม่ตั้งมั่น. จิตที่ถึงวิมุตติ ๕ อย่าง คือ ตทังควิมุตติ วิขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ นิสสรณวิมุตติ ชื่อว่าหลุดพ้น, พึงทราบว่าจิตที่ไม่ถึงวิมุตติทั้ง ๕ ประการนั้น ชื่อว่าไม่หลุดพ้น. ด้วยประการที่กล่าวมานี้ ภิกษุผู้ได้เจโตปริยญาณย่อมรู้จิตที่มี ๑๖ ประเภท. แต่ปุถุชนทั้งหลายไม่รู้จิตที่เป็นมรรคและผลของพระอริยบุคคลทั้งหลาย, และพระอริยบุคคลทั้งหลายที่เกิดในเบื้องต่ำๆ ก็ไม่รู้จิตที่เป็นมรรคและผลของพระอริยบุคคลทั้งหลายที่เกิดในเบื้องสูงๆ, แต่พระอริยบุคคลทั้งหลายที่เกิดในเบื้องสูงๆ ย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลทั้งหลายที่เกิดในเบื้องต่ำๆ ดังนี้.

Cetopariyañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเจโตปริยญาณ จบแล้ว.

53. Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesavaṇṇanā

๕๓. ๕๓. คำอธิบายปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

105. Pubbenivāsānussatiñāṇaniddese evaṃ pajānātītiādi catūsu iddhipādesu paribhāvitacittassa pubbenivāsānussatiñāṇaṃ uppādetukāmassa taduppādanavidhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Kamato hi paṭiccasamuppādaṃ passitvā viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsaṅkhātaṃ paccuppannaṃ phalasaṅkhepaṃ passati, tassa paccayaṃ purimabhave kammakilesasaṅkhātaṃ hetusaṅkhepaṃ passati, tassa paccayaṃ purimabhaveyeva phalasaṅkhepaṃ passati, tassa paccayaṃ tatiyabhave hetusaṅkhepaṃ passati. Evaṃ paṭiccasamuppādadassanena jātiparamparaṃ passati. Evaṃ bahūpakāro pubbenivāsānussatiñāṇassa paṭiccasamuppādamanasikāro. Tattha ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti idaṃ paṭiccasamuppādaniddesassa uddesavacanaṃ. Evaṃ tesaṃ aññataravacaneneva atthe siddhe dvidhā vacanaṃ kasmāti ce? Atthanānattasabbhāvato. Kathaṃ? Imasmiṃ satīti imasmiṃ paccaye vijjamāne. Idaṃ sabbapaccayānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Idaṃ hotīti idaṃ paccayuppannaṃ bhavati. Idaṃ sabbapaccayuppannānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Iminā sakalena vacanena ahetukavādo paṭisiddho hoti. Ye hi dhammā paccayasambhavā honti, na paccayābhāvā, te ahetukā nāma na hontīti. Imassuppādāti imassa paccayassa uppādahetu. Idaṃ sabbapaccayānaṃ uppādavantatādīpanavacanaṃ. Idaṃ uppajjatīti idaṃ paccayuppannaṃ uppajjati. Idaṃ sabbapaccayuppannānaṃ tato uppajjamānatādīpanavacanaṃ. Iminā sakalena vacanena sassatāhetukavādo paṭisiddho hoti. Ye hi uppādavanto dhammā, te aniccā. Tasmā satipi sahetukatte aniccahetukā ete dhammā na loke niccasammatapakatipurisādihetukāti vuttaṃ hoti.

๑๐๕. ในการแสดงปุพเพนิวาสานุสสติญาณ คำมีอาทิว่า "ย่อมรู้แจ้งอย่างนี้" ตรัสไว้เพื่อแสดงระเบียบวิธีให้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีจิตอันอบรมแล้วด้วยอิทธิบาท ๔ อย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ใคร่จะให้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้นเกิดขึ้น จริงอยู่ บุคคลย่อมเห็นผลสังเขปอันเป็นปัจจุบันที่นับว่าวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ด้วยการเห็นปฏิจจสมุปบาทโดยลำดับ ย่อมเห็นเหตุสังเขปที่นับว่ากรรมและกิเลส อันเป็นปัจจัยของผลสังเขปนั้นในภพก่อน ย่อมเห็นผลสังเขปอันเป็นปัจจัยของเหตุสังเขปนั้นในภพก่อนนั่นเอง ย่อมเห็นเหตุสังเขปอันเป็นปัจจัยของผลสังเขปนั้นในภพที่สาม ด้วยการเห็นปฏิจจสมุปบาทอย่างนี้ ย่อมเห็นความสืบต่อแห่งชาติ การมนสิการปฏิจจสมุปบาทอย่างนี้ มีอุปการะมากแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ในบทว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี, เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้น" นี้ เป็นคำอุทเทศแห่งการแสดงปฏิจจสมุปบาท ถ้าพึงกล่าวว่า "เมื่อความหมายสำเร็จได้ด้วยคำใดคำหนึ่งในสองคำนั้นแล้ว เหตุไฉนจึงตรัสเป็นสองนัยเล่า?" เพราะความมีอยู่แห่งความหมายที่ต่างกัน จึงตรัสเป็นสองนัย อย่างไรเล่า? บทว่า "เมื่อสิ่งนี้มี" คือ เมื่อปัจจัยนี้มีอยู่ คำนี้เป็นคำทั่วไปแก่ปัจจัยทั้งปวง บทว่า "สิ่งนี้ย่อมมี" คือ ปัจจยุปบันนี้ย่อมมี คำนี้เป็นคำทั่วไปแก่ปัจจยุปบันทั้งปวง ด้วยคำทั้งหมดนี้ วาทะว่าไม่มีเหตุย่อมเป็นอันถูกปฏิเสธ เพราะว่าธรรมเหล่าใดมีปัจจัยเป็นแดนเกิด ไม่ใช่ไม่มีปัจจัย ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าไม่มีเหตุหามิได้ เพราะเหตุนั้น วาทะว่าไม่มีเหตุจึงถูกปฏิเสธ บทว่า "เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น" คือ เพราะการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้ คำนี้เป็นคำแสดงความเป็นผู้มีขณะเกิดแห่งปัจจัยทั้งปวง บทว่า "สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้น" คือ ปัจจยุปบันนี้ย่อมเกิดขึ้น คำนี้เป็นคำแสดงความเป็นผู้ย่อมเกิดขึ้นจากปัจจัยนั้นแห่งปัจจยุปบันทั้งปวง ด้วยคำทั้งหมดนี้ วาทะว่าเที่ยงและวาทะว่าไม่มีเหตุย่อมเป็นอันถูกปฏิเสธ จริงอยู่ ธรรมเหล่าใดมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ธรรมเหล่านั้นไม่เที่ยง เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้แม้มีเหตุ ก็มีเหตุอันไม่เที่ยง ไม่ใช่มีเหตุที่โลกสมมติว่าเที่ยง เช่น ปรกติและบุรุษเป็นต้น ดังนี้ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว

Yadidanti [Pg.317] niddisitabbatthasandassanaṃ. Avijjāpaccayā saṅkhārāti ettha yaṃ paṭicca phalameti, so paccayo. Paṭiccāti na vinā, apaccakkhitvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho, avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti yojanā. Evaṃ sambhavanti-saddassa sesapadehipi yojanā kātabbā. Sokādīsu ca socanaṃ soko. Paridevanaṃ paridevo. Dukkhatīti dukkhaṃ. Uppādaṭṭhitivasena vā dvedhā khanatītipi dukkhaṃ. Dummanassa bhāvo domanassaṃ. Bhuso āyāso upāyāso. Sambhavantīti nibbattanti. Evanti niddiṭṭhanayanidassanaṃ. Tena avijjādīheva kāraṇehi, na issaranimmānādīhīti dasseti. Etassāti yathāvuttassa. Kevalassāti asammissassa, sakalassa vā. Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa, na sattassa na sukhasubhādīnaṃ. Samudayoti nibbatti. Hotīti sambhavati.

บทว่า yadidaṃ เป็นคำแสดงเนื้อความที่พึงชี้แจง ในบทว่า "สังขารมีอวิชชาเป็นปัจจัย" นี้ ธรรมใดที่อาศัยแล้วผลย่อมมาถึง ธรรมนั้นชื่อว่าปัจจัย บทว่า paṭicca คือ ไม่ปราศจาก คือไม่ละทิ้ง นี้เป็นความหมาย บทว่า eti คือ ย่อมเกิดขึ้นด้วย ย่อมเป็นไปด้วย นี้เป็นความหมาย อีกอย่างหนึ่ง ความหมายว่าผู้ช่วยอุปการะ เป็นความหมายของปัจจัย อวิชชานั้นด้วย เป็นปัจจัยด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอวิชชาปัจจัย เพราะเหตุนั้น สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ดังนี้ พึงประกอบความ พึงกระทำความประกอบแม้ด้วยบทที่เหลือกับบทว่า sambhavanti อย่างนี้ อนึ่ง ในคำว่าโสกะเป็นต้น ความเศร้าโศก ชื่อว่าโสกะ ความคร่ำครวญ ชื่อว่าปริเทวะ ธรรมที่ทำให้ลำบาก ชื่อว่าทุกข์ หรือชื่อว่าทุกข์ เพราะย่อมขุดทำลายโดยความเป็นไปแห่งขณะเกิดและขณะตั้งอยู่เป็นสองอย่าง ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจไม่ดี ชื่อว่าโทมนัส ความคับแค้นใจอย่างแรงกล้า ชื่อว่าอุปายาส บทว่า sambhavanti คือ ย่อมบังเกิด บทว่า evaṃ เป็นคำแสดงนัยที่ชี้แจงไว้แล้ว ด้วยบทว่า evaṃ นั้น ย่อมแสดงว่า ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุมีอวิชชาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เกิดขึ้นด้วยการเนรมิตของพระอิศวรเป็นต้น บทว่า etassa คือ แห่งสิ่งที่กล่าวแล้วตามลำดับ บทว่า kevalassa คือ ที่ไม่ระคนกัน หรือทั้งหมด บทว่า dukkhakkhandhassa คือ แห่งกองทุกข์ ไม่ใช่แห่งสัตว์ ไม่ใช่แห่งสุขและสุภะเป็นต้น บทว่า samudayo คือ การบังเกิด บทว่า hoti คือ ย่อมเกิดขึ้น

Tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ. Katame saṅkhārā? Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro, kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro. Aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā pañca rūpāvacarakusalacetanā puññābhisaṅkhāro, dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro, catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāro. Kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro, vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro, manosañcetanā cittasaṅkhāro.

ในปฏิจจสมุปบาทนั้น อวิชชาเป็นไฉน? คือ ความไม่รู้ในทุกข์, ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ความไม่รู้ในส่วนอดีต, ความไม่รู้ในส่วนอนาคต, ความไม่รู้ในส่วนอดีตและส่วนอนาคต, ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นตามหลักอิทัปปัจจยตา สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? คือ ปุญญาภิสังขาร, อปุญญาภิสังขาร, อาเนญชาภิสังขาร, กายสังขาร, วจีสังขาร, จิตตสังขาร เจตนาที่เป็นกุศลในกามาวจร ๘ และเจตนาที่เป็นกุศลในรูปาวจร ๕ ชื่อว่าปุญญาภิสังขาร, เจตนาที่เป็นอกุศล ๑๒ ชื่อว่าอปุญญาภิสังขาร, เจตนาที่เป็นกุศลในอรูปาวจร ๔ ชื่อว่าอาเนญชาภิสังขาร กายสัญเจตนา ชื่อว่ากายสังขาร, วจีสัญเจตนา ชื่อว่าวจีสังขาร, มโนสัญเจตนา ชื่อว่าจิตตสังขาร

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī’’ti? Avijjābhāve bhāvato. Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti. So dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati. Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati. Nirodhe pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññī [Pg.318] hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati.

ในบทว่า "อวิชชาปัจจยา สังขารา" นั้น การคัดค้านของนักคัดค้านบางคนพึงมีว่า "ก็ความหมายนี้ว่า สังขารเหล่านี้มีอวิชชาเป็นปัจจัย จะพึงทราบได้อย่างไร?" พึงทราบว่า เพราะมีอยู่เมื่ออวิชชามีอยู่ ข้าพเจ้าจะขยายความ จริงอยู่ ความไม่รู้อันนับว่าอวิชชาในทุกข์เป็นต้นของบุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนั้น เมื่อยังมีความไม่รู้ในทุกข์และในส่วนอดีตเป็นต้นก่อน ย่อมยึดถือทุกข์ในสังสารวัฏด้วยความสำคัญว่าเป็นสุข แล้วย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ อย่างอันเป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น เมื่อมีความไม่รู้ในสมุทัย แม้ในสังขารอันเป็นบริวารของตัณหาซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ ก็ย่อมสำคัญว่าเป็นเหตุแห่งสุขแล้วปรารภ ส่วนเมื่อมีความไม่รู้ในนิโรธและในมรรค ย่อมเป็นผู้มีความสำคัญว่านิโรธในคติพิเศษแม้ที่ไม่ใช่ที่ดับทุกข์ และเป็นผู้มีความสำคัญว่าเป็นมรรคในพิธีบูชายัญและการบำเพ็ญตบะเป็นต้นแม้ที่ไม่ใช่ทางแห่งนิโรธ เมื่อปรารถนาความดับทุกข์ ย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ อย่าง โดยมีพิธีบูชายัญและการบำเพ็ญตบะเป็นต้นเป็นประธาน

Apica so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati devaccharakāmako viya marupapātaṃ. Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ, madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ. Kāmūpasevanādīsu ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati bālo viya gūthakīḷanaṃ, maritukāmo viya ca visakhādanaṃ. Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ. Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo, na abhāvato, tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī’’ti.

อีกอย่างหนึ่ง ปุถุชนผู้ไม่รู้แจ้งอริยสัจ ๔ เพราะอวิชชาที่ยังละไม่ได้นั้น ย่อมไม่รู้ทุกข์ที่ชื่อว่าผลบุญ อันระคนด้วยโทษมีชาติ ชรา พยาธิ มรณะ เป็นต้นมากมาย โดยเฉพาะว่าเป็นทุกข์ จึงเริ่มทำปุญญาภิสังขาร อันจำแนกเป็นกายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร เพื่อให้ได้ทุกข์นั้น เหมือนบุรุษผู้ใคร่นางอัปสร กระโดดลงจากยอดเขา. อนึ่ง ปุถุชนผู้ไม่เห็นวิปริณามทุกข์ อันเป็นเหตุให้เกิดความเดือดร้อนอย่างใหญ่หลวง และความไม่น่ารื่นรมย์ในที่สุดแห่งผลบุญนั้น ที่สมมติว่าเป็นสุข จึงเริ่มทำปุญญาภิสังขารอย่างที่กล่าวมาแล้วนั้น เหมือนแมลงเม่าบินเข้ากองไฟ และเหมือนบุรุษผู้ติดใจในหยาดน้ำผึ้ง เลียคมดาบที่ทาด้วยน้ำผึ้ง. อนึ่ง ปุถุชนผู้ไม่เห็นโทษในการเสพกามคุณเป็นต้น อันมีวิบากชั่ว จึงเริ่มทำอปุญญาภิสังขาร อันเป็นไปทางทวารทั้งสาม เพราะสำคัญว่าเป็นสุข และเพราะถูกกิเลสครอบงำ เหมือนเด็กเล่นอุจจาระ และเหมือนบุรุษผู้ใคร่จะตายกินยาพิษ. อนึ่ง ปุถุชนผู้ไม่รู้แจ้งสังขารวิปริณามทุกข์ในอรูปวิบาก จึงเริ่มทำอาเนญชาภิสังขาร อันเป็นจิตตสังขาร ด้วยความวิปลาสมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น เหมือนคนหลงทิศทางเดินไปสู่เมืองยักษ์. ด้วยเหตุนี้ เพราะความมีอยู่แห่งอวิชชาเท่านั้น จึงมีความมีอยู่แห่งสังขาร ไม่ใช่เพราะความไม่มีอยู่แห่งอวิชชา ดังนั้น พึงทราบความข้อนี้ว่า “สังขารเหล่านี้มีอวิชชาเป็นปัจจัย”

Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ paccayo’’ti. Kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, udāhu aññepi paccayā santīti? Kiṃ panettha yadi tāva ekāva, ekakāraṇavādo āpajjati. Atha aññepi santi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti? Na nupapajjati. Kasmā? Yasmā –

ในบทว่า “อวิชชาปัจจยา สังขารา” นี้ โจทก์กล่าวว่า “เรายึดถือความข้อนี้ว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขารทั้งหลาย” ดังนี้ก่อน. แต่ว่าอวิชชาอย่างเดียวนี้เท่านั้นเป็นปัจจัยแห่งสังขารทั้งหลาย หรือว่ามีปัจจัยอื่นอีกด้วย? ในข้อนี้ ถ้าหากว่าอวิชชาอย่างเดียวเท่านั้นเป็นปัจจัย ก็จะตกอยู่ในวาทะว่ามีเหตุเดียว. ถ้าหากว่ามีปัจจัยอื่นอีกด้วย การแสดงเหตุเดียวว่า “อวิชชาปัจจยา สังขารา” ก็ไม่สมควรใช่ไหม? ไม่ใช่ไม่สมควร แต่สมควรทีเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะว่า –

‘‘Ekaṃ na ekato idha, nānekamanekatopi no ekaṃ;

Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho’’.

ในปฏิจจสมุปบาทนี้ ผลอย่างหนึ่งไม่มีจากเหตุอย่างหนึ่ง ผลมากมายก็ไม่มีจากเหตุอย่างหนึ่ง ผลมากมายก็ไม่มีจากเหตุมากมาย และผลอย่างหนึ่งก็ไม่มีจากเหตุมากมาย แต่ถึงกระนั้น การแสดงเหตุและผลทีละอย่างก็มีประโยชน์.

Bhagavā hi katthaci padhānattā katthaci pākaṭattā katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuñca phalañca dīpeti. Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘assādānupassino taṇhā [Pg.319] pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) ca, ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayo’’ti (ma. ni. 1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā, ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī’’ti pākaṭattā, asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā. Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุและผลอย่างเดียวเท่านั้น ในบางแห่งเพราะความเป็นประธาน ในบางแห่งเพราะความเป็นที่ปรากฏ ในบางแห่งเพราะความเป็นธรรมไม่ทั่วไป และเพราะความวิจิตรแห่งพระธรรมเทศนา และเหมาะสมแก่เวไนยสัตว์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ในปฏิจจสมุปบาทนี้ พึงทราบว่าอวิชชานี้ แม้จะมีเหตุแห่งสังขารอื่น ๆ มีวัตถุ อารมณ์ สหชาตธรรม เป็นต้น อยู่ด้วย แต่ก็ทรงแสดงไว้ว่าเป็นเหตุแห่งสังขารทั้งหลาย เพราะความเป็นประธาน ดังที่ตรัสไว้ว่า “เมื่อพิจารณาเห็นอัสสาทะ ตัณหาย่อมเจริญ” และ “เพราะอวิชชาเกิด อาสวะย่อมเกิด” และเพราะความเป็นที่ปรากฏ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้แจ้ง มีอวิชชาครอบงำ ย่อมปรุงแต่งปุญญาภิสังขาร” และเพราะความเป็นธรรมไม่ทั่วไป.

Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati? Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti. Kathaṃ na yujjissati? Lokasmiñhi –

ในบทว่า “อวิชชาปัจจยา สังขารา” นี้ โจทก์กล่าวอีกว่า “แม้เป็นเช่นนี้ อวิชชาที่มีผลไม่พึงปรารถนาโดยส่วนเดียว และมีโทษ จะเป็นปัจจัยแห่งปุญญาภิสังขารและอาเนญชาภิสังขารได้อย่างไร? เพราะอ้อยไม่เกิดจากเมล็ดสะเดา” ดังนี้. จะไม่สมควรได้อย่างไร? เพราะในโลกนี้ –

‘‘Viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā;

Dhammānaṃ paccayo siddho, vipākā eva te ca na’’.

ปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่สำเร็จแล้ว มีทั้งที่ขัดแย้งและไม่ขัดแย้งกัน มีทั้งที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน และธรรมเหล่านั้น (ผลเหล่านั้น) ก็ไม่ใช่วิบากเท่านั้น.

Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā, sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā.

ดังนั้น พึงทราบว่าอวิชชานี้ แม้จะมีผลไม่พึงปรารถนาโดยส่วนเดียวโดยอำนาจแห่งวิบาก และมีโทษโดยอำนาจแห่งสภาวะ ก็เป็นปัจจัยแห่งปุญญาภิสังขารเป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมด ตามความเหมาะสม โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่ขัดแย้งและไม่ขัดแย้งกันโดยฐานะ กิจ และสภาวะ และโดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน.

Apica –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Cutūpapāte saṃsāre, saṅkhārānañca lakkhaṇe;

Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati.

ปุถุชนใดหลงใหลอย่างยิ่งในการจุติและปฏิสนธิ ในสังสารวัฏ และในลักษณะของสังขารทั้งหลาย และในธรรมที่เกิดแต่ปฏิจจสมุปบาท.

‘‘Abhisaṅkharoti so ete, saṅkhāre tividhe yato;

Avijjā paccayo tesaṃ, tividhānaṃ ayaṃ tato.

ปุถุชนผู้หลงใหลอย่างยิ่งนั้น ย่อมปรุงแต่งสังขาร ๓ อย่างเหล่านั้น เพราะเหตุใด อวิชชานี้จึงเป็นปัจจัยแห่งสังขาร ๓ อย่างเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น.

‘‘Yathāpi nāma jaccandho, naro apariṇāyako;

Ekadā yāti maggena, ummaggenāpi ekadā.

เหมือนคนตาบอดแต่กำเนิด ผู้ไม่มีผู้นำทาง บางครั้งก็เดินไปตามทาง บางครั้งก็เดินไปในทางที่ไม่ใช่ทาง.

‘‘Saṃsāre saṃsaraṃ bālo, tathā apariṇāyako;

Karoti ekadā puññaṃ, apuññamapi ekadā.

ฉันใด คนพาลผู้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ผู้ไม่มีผู้นำทาง หรือไม่มีมรรคเป็นเครื่องพ้น ก็ย่อมทำบุญบ้าง ทำบาปบ้าง ฉันนั้น.

‘‘Yadā ca ñatvā so dhammaṃ, saccāni abhisamessati;

Tadā avijjūpasamā, upasanto carissatī’’ti.

เมื่อใดบุคคลนั้นรู้ธรรมและแทงตลอดอริยสัจทั้งหลาย เมื่อนั้นเพราะอวิชชาสงบระงับ หรือเพราะเหตุแห่งการละอวิชชา จึงสงบระงับ หรือถึงความสงบระงับแห่งกิเลสแล้ว ย่อมดำเนินไปสู่นิพพาน. นี้คือคำอธิบายโดยละเอียดของบทว่า “อวิชชาปัจจยา สังขารา”.

Saṅkhārapaccayā [Pg.320] viññāṇanti cha viññāṇakāyā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ. Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ. Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni. Manoviññāṇaṃ dve vipākamanodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha sahetukavipākacittāni, pañca rūpāvacarāni, cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ. Iti sabbāni bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni.

บทว่า “สังขารปัจจยา วิญญาณัง” คือ วิญญาณกาย ๖ ได้แก่ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ. ในวิญญาณ ๖ อย่างนั้น จักขุวิญญาณมี ๒ อย่าง คือ กุศลวิบากจักขุวิญญาณ และอกุศลวิบากจักขุวิญญาณ. โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ ก็มี ๒ อย่างเช่นกัน. มโนวิญญาณมี ๒๒ อย่าง คือ มโนธาตุที่เป็นวิบาก ๒ ดวง, อเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๓ ดวง, สเหตุกวิบากจิต ๘ ดวง, รูปาวจรวิบากจิต ๕ ดวง, อรูปาวจรวิบากจิต ๔ ดวง. รวมทั้งหมดเป็นโลกิยวิบากวิญญาณ ๓๒ ดวง.

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī’’ti? Upacitakammābhāve vipākābhāvato. Vipākañhetaṃ, vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati. Yadi uppajjeyya, sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ, na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotī’’ti. Sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati. Tattha dve pañcaviññāṇāni dve manodhātuyo somanassasahagatāhetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaṃyeva pavattanti, sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti.

ในบทนั้น พึงมีคำถามว่า เนื้อความนี้คือ ‘วิญญาณอันเป็นโลกิยวิบาก 32 มีประการที่กล่าวแล้วนี้ ย่อมเป็นไปเพราะปัจจัยคือสังขาร’ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบว่า เพราะเมื่อไม่มีกรรมที่เป็นโลกิยกุศลอกุศลที่สั่งสมไว้ ย่อมไม่มีวิบาก. วิญญาณนี้เป็นวิบากวิญญาณ และวิบากวิญญาณย่อมไม่เกิดเมื่อไม่มีกุศลอกุศลที่สั่งสมไว้. หากพึงเกิด วิบากจิตทั้งหมดพึงเกิดแก่บุคคลทั้งหมดที่เป็นทวิเหตุกะและอเหตุกะ แต่ก็ไม่เกิด. เพราะเหตุนั้น พึงทราบเนื้อความนี้ว่า ‘วิญญาณนี้ย่อมเป็นไปเพราะปัจจัยคือสังขาร’ ดังนี้. วิญญาณอันเป็นโลกิยวิบาก 32 ทั้งหมดนี้ ย่อมเป็นไปโดยสองประการ คือ โดยอำนาจแห่งปวัตติและปฏิสนธิ. ในสองประการนั้น ปัญจวิญญาณ 2 ดวง, มโนธาตุ 2 ดวง, และมโนวิญญาณธาตุที่เป็นอเหตุกะสหรคตด้วยโสมนัส รวมเป็นจิต 13 ดวงเหล่านี้ ย่อมเป็นไปในปัญจโวการภพเฉพาะในปวัตติกาลเท่านั้น. ส่วนวิญญาณที่เป็นโลกิยวิบากที่เหลือ 19 ดวง ย่อมเป็นไปในภพสามตามสมควร ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล.

‘‘Laddhappaccayamiti dhammamattametaṃ bhavantaramupeti;

Nāssa tato saṅkanti, na tato hetuṃ vinā hoti’’.

‘สภาวธรรมสักว่าธรรมนี้มีปัจจัยที่ได้แล้ว ย่อมถึงภพอื่น; การเคลื่อนย้ายจากภพนั้นย่อมไม่มีแก่สภาวธรรมนั้น, และย่อมไม่มีโดยปราศจากเหตุจากภพนั้น’.

Iti hetaṃ laddhappaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaramupetīti vuccati, na satto, na jīvo. Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi, nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo. Ettha ca purimaṃ cavanato cuti, pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati.

ดังนั้น สภาวธรรมสักว่ารูปและอรูปที่มีปัจจัยที่ได้แล้วนี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมถึงภพอื่น ดังนี้ ย่อมกล่าว, สัตว์ย่อมไม่ถึง, ชีวะย่อมไม่ถึง. และการเคลื่อนย้ายจากภพในอดีตมาสู่ภพปัจจุบันนี้ย่อมไม่มีแก่สภาวธรรมนั้น, และการปรากฏในภพปัจจุบันนี้โดยปราศจากเหตุจากภพในอดีตนั้นย่อมไม่มี. ในสภาวธรรมสักว่านามรูปที่มีปัจจัยที่ได้แล้วนี้ จิตที่เกิดก่อนชื่อว่าจุติ เพราะเคลื่อนไป, จิตที่เกิดหลังชื่อว่าปฏิสนธิ เพราะสืบต่อกับภพอื่นเป็นต้น ดังนี้ ย่อมกล่าว.

Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā, tesaṃ niruddhattā, phalappaccayassa ca kammassa tattha agamanato, aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā. Upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā. Tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti. Tatridaṃ vuccati –

ในเรื่องนี้ ผู้ซักถามกล่าวว่า ‘แท้จริง เมื่อมีการปรากฏโดยไม่มีการเคลื่อนย้ายจากภพในอดีตอย่างนี้ ขันธ์ทั้งหลายใดมีอยู่ในอัตภาพของมนุษย์นี้ เพราะขันธ์เหล่านั้นดับไปแล้ว และเพราะกรรมอันเป็นเหตุแห่งผล (ที่เกิดในอัตภาพนี้) ไม่ได้ไปสู่ภพหน้า ผลนั้นพึงมีแก่บุคคลอื่นเพราะกรรมที่บุคคลอื่นทำ. และเมื่อไม่มีผู้เสวย ผลของกรรมที่ทำในภพในอดีตนั้นพึงมีแก่บุคคลใดเล่า? เพราะเหตุนั้น การวินิจฉัยนี้ (มีคำว่า ลัทธัปปัจจยํ เป็นต้น) ไม่ดี’ ดังนี้. ในการซักถามนั้น ย่อมกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ, nāññassa na ca aññato;

Bījānaṃ abhisaṅkhāro, etassatthassa sādhako.

‘ผลใดเกิดขึ้นในสันดานของสัตว์ผู้หนึ่ง ผลนั้นย่อมไม่เป็นของบุคคลอื่น และย่อมไม่เป็นเพราะกรรมที่บุคคลอื่นทำ. การปรุงแต่งเมล็ดพืชทั้งหลาย เป็นเครื่องสำเร็จแห่งเนื้อความนี้’.

‘‘Phalassuppattiyā eva, siddhā bhuñjakasammuti;

Phaluppādena rukkhassa, yathā phalati sammutī’’ti.

‘การสมมติว่าผู้เสวย ย่อมสำเร็จด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลเท่านั้น, เหมือนการสมมติว่าต้นไม้ออกผล ย่อมสำเร็จด้วยการเกิดผลของต้นไม้นั้น’.

Yopi [Pg.321] vadeyya ‘‘evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ avijjamānā vā. Yadi ca vijjamānā, pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ. Athāpi avijjamānā, pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyu’’nti. So evaṃ vattabbo –

ผู้ซักถามใดพึงกล่าวว่า ‘แม้เมื่อผลเกิดขึ้นอย่างนี้ สังขารเหล่านั้น (มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น) พึงเป็นปัจจัยของผลเมื่อมีอยู่ หรือเมื่อไม่มีอยู่. หากเป็นปัจจัยเมื่อมีอยู่ วิบากของสังขารอันเป็นปัจจัยเหล่านั้นพึงเป็นไปในขณะที่กำลังทำสังขารนั้นเอง. หรือหากเป็นปัจจัยเมื่อไม่มีอยู่ พึงนำมาซึ่งผลเสมอไป ทั้งก่อนและหลังจากการเกิดผลแล้ว’ ดังนี้. ผู้ซักถามนั้นพึงถูกกล่าวตอบอย่างนี้ว่า –

‘‘Katattā paccayā ete, na ca niccaṃ phalāvahā;

Pāṭibhogādikaṃ tattha, veditabbaṃ nidassana’’nti.

‘สังขารเหล่านี้เป็นปัจจัยเพราะความเป็นอันสั่งสมไว้แล้ว, และย่อมไม่นำมาซึ่งผลเสมอไป. ในคำนั้น พึงทราบอุทาหรณ์เช่นการค้ำประกันเป็นต้น’.

Viññāṇapaccayā nāmarūpanti idha vedanā saññā saṅkhārakkhandhā nāmaṃ, cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpaṃ. Abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthudasakaṃ kāyadasakanti vīsati rūpāni, tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa, opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakāni jīvitindriyanavakañcāti ekūnacattālīsa rūpāni, tayo ca arūpino khandhāti ete dvācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Kāmabhave pana sesaopapātikānaṃ saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānīti sattati rūpāni, tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Esa ukkaṃso. Avakaṃsena pana taṃtaṃdasakavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā. Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā, asaññānaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti. Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo.

ในบทว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปัง นี้ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ชื่อว่านาม. มหาภูตรูป 4 และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป 4 เกิดขึ้น ชื่อว่ารูป. ในขณะปฏิสนธิของบุคคลผู้เกิดในครรภ์และผู้เกิดในไข่ที่ไม่มีภาวรูป วัตถุทสกะและกายทสกะ รวมเป็นรูป 20, และอรูปขันธ์ 3. ธรรม 23 ประการเหล่านี้ พึงทราบว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปัง. เมื่อเพิ่มภาวทสกะเข้าไปสำหรับบุคคลที่มีภาวรูป (คือผู้เกิดในครรภ์และผู้เกิดในไข่ที่มีภาวรูปที่ได้แล้ว) เป็น 33. ในโอปปาติกสัตว์ ในขณะปฏิสนธิของสัตว์ที่เกิดในพรหมโลกปฐมฌานเป็นต้น จักขุทสกะ โสตทสกะ วัตถุทสกะ และชีวิตินทริยนวกะ รวมเป็นรูป 39, และอรูปขันธ์ 3. ธรรม 42 ประการเหล่านี้ พึงทราบว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปัง. ส่วนในกามภพ ในขณะปฏิสนธิของโอปปาติกะที่เหลือและสังเสทชะที่มีภาวรูปและอินทรีย์ครบถ้วน จักขุทสกะ โสตทสกะ ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ วัตถุทสกะ ภาวทสกะ รวมเป็นรูป 70, และอรูปขันธ์ 3. ธรรม 73 ประการเหล่านั้น พึงทราบว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปัง. วิธีนี้เป็นวิธีในส่วนที่สูงที่สุด. ส่วนในส่วนที่ต่ำที่สุด พึงทราบกองแห่งนามรูปในปฏิสนธิเพราะปัจจัยคือวิญญาณ โดยลดทสกะที่ขาดนั้นๆ ลงไปสำหรับบุคคลที่ขาดทสกะนั้นๆ. ส่วนในอรูปบุคคล พึงทราบเพียงอรูปขันธ์ 3 ว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปัง. ในอสัญญีบุคคล พึงทราบเพียงชีวิตินทริยนวกะจากรูปว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปัง ดังนี้. วิธีนี้เป็นวิธีที่กล่าวถึงในปฏิสนธิก่อน.

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato yuttito ca. Sutte hi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā. Yuttito pana –

ในบทว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปัง นั้น พึงมีคำถามว่า เนื้อความนี้คือ ‘นามรูปในขณะปฏิสนธิย่อมเป็นไปเพราะปัจจัยคือวิญญาณ’ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบโดยพระสูตรและโดยเหตุผล. จริงอยู่ ในพระสูตร (พระธรรมสังคณีปาฬิ) โดยนัยมีคำว่า ‘ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปตามจิต’ เป็นต้น ความเป็นปัจจัยของวิบากวิญญาณแห่งเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมสำเร็จแล้วโดยประการต่างๆ มากมาย. ส่วนโดยเหตุผล –

Cittajena hi rūpena, idha diṭṭhena sijjhati;

Adiṭṭhassāpi rūpassa, viññāṇaṃ paccayo iti.

‘จริงอยู่ ความเป็นปัจจัยของวิญญาณแห่งรูปที่เกิดจากจิตที่เห็นแล้วในปวัตติกาลนี้ ย่อมสำเร็จด้วยรูปนั้น, และความเป็นปัจจัยของวิญญาณแห่งรูปที่เกิดในขณะปฏิสนธิที่มองไม่เห็นด้วย’ ดังนี้ พึงทราบเนื้อความนี้.

Nāmarūpapaccayā [Pg.322] saḷāyatananti nāmaṃ vuttameva. Idha pana rūpaṃ niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyanti ekādasavidhaṃ. Saḷāyatanaṃ – cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ.

ในบทว่า นามรูปปัจจยา สฬายตนัง นั้น นามอันเป็นปัจจัยได้กล่าวไว้แล้วในนามอันเป็นผลเท่านั้น. ส่วนในนามรูปอันเป็นปัจจัยของสฬายตนะนี้ รูปโดยแน่นอนคือ มหาภูตรูป 4, วัตถุรูป 6, และชีวิตินทรีย์ รวมเป็น 11 อย่าง. สฬายตนะคือ จักขายตนะ, โสตายตนะ, ฆานายตนะ, ชิวหายตนะ, กายายตนะ, มนายตนะ.

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo’’ti? Nāmarūpabhāve bhāvato. Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti, na aññathāti.

ในบทว่า นามรูปปัจจยา สฬายตนัง นั้น พึงมีคำถามว่า เนื้อความนี้คือ ‘นามรูปเป็นปัจจัยของสฬายตนะ’ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบว่า เพราะเมื่อนามรูปมีอยู่ ย่อมมีความเป็นสฬายตนะ. จริงอยู่ เมื่อนามและรูปนั้นๆ มีอยู่ อายตนะนั้นๆ ย่อมเป็นไป, ย่อมไม่เป็นไปโดยประการอื่น ดังนี้ เป็นคำตอบ.

Saḷāyatanapaccayā phassoti –

บทว่า สฬายตนปัจจยา ผัสโส นั้น –

‘‘Chaḷeva phassā saṅkhepā, cakkhusamphassaādayo;

Viññāṇamiva bāttiṃsa, vitthārena bhavanti te’’.

‘ผัสสะทั้งหลายมีจักขุสัมผัสเป็นต้น มีเพียง 6 โดยย่อ. ผัสสะเหล่านั้นย่อมเป็น 32 โดยพิสดาร เหมือนวิญญาณ’.

Phassapaccayā vedanāti –

บทว่า ผัสสปัจจยา เวทนา นั้น –

‘‘Dvārato vedanā vuttā, cakkhusamphassajādikā;

Chaḷeva tā pabhedena, idha bāttiṃsa vedanā’’.

‘เวทนาทั้งหลายมีจักขุสัมผัสสชาเวทนาเป็นต้น มีเพียง 6 ตรัสไว้แล้วโดยทวาร. เวทนาเหล่านั้นย่อมเป็น 32 โดยจำแนกในบทนี้’.

Vedanāpaccayā taṇhāti –

บทว่า เวทนาปัจจยา ตัณหา นั้น –

‘‘Rūpataṇhādibhedena, cha taṇhā idha dīpitā;

Ekekā tividhā tattha, pavattākārato matā.

‘ตัณหา 6 ประการ แสดงไว้แล้วในบทนี้โดยจำแนกเป็นรูปตัณหาเป็นต้น. ตัณหาแต่ละอย่างในตัณหาเหล่านั้น พึงทราบว่ามี 3 อย่างโดยอาการที่เป็นไป’.

‘‘Dukkhī sukhaṃ patthayati, sukhī bhiyyopi icchati;

Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā.

ผู้มีทุกข์ย่อมปรารถนาความสุข ผู้มีสุขย่อมปรารถนาความสุขยิ่งขึ้นไปอีก ส่วนอุเบกขาเวทนานั้น ท่านกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง เพราะเป็นสภาพสงบ

‘‘Taṇhāya paccayā tasmā, honti tissopi vedanā;

Vedanāpaccayā taṇhā, iti vuttā mahesinā’’.

เพราะเหตุนั้น แม้เวทนาทั้ง ๓ ก็เป็นปัจจัยแห่งตัณหา เพราะเหตุนั้น พระมหามุนีจึงตรัสว่า ตัณหามีเวทนาเป็นปัจจัย

Taṇhāpaccayā upādānanti cattāri upādānāni – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ. Upādānapaccayā bhavoti idha kammabhavo adhippeto. Upapattibhavo pana paduddhāravasena vutto. Bhavapaccayā jātīti kammabhavapaccayā paṭisandhikhandhānaṃ pātubhāvo.

ตัณหาเป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน อุปาทานมี ๔ อย่าง คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน อุปาทานเป็นปัจจัยแห่งภพ ในที่นี้หมายถึงกรรมภพ ส่วนอุปปัตติภพนั้น ตรัสไว้โดยนัยแห่งการยกบทขึ้นแสดง ภพเป็นปัจจัยแห่งชาติ หมายถึงกรรมภพเป็นปัจจัยแห่งความปรากฏของปฏิสนธิขันธ์ทั้งหลาย

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘bhavo jātiyā paccayo’’ti ce? Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītādivisesadassanato. Bāhirānañhi janakajananisukkasoṇitāhārādīnaṃ paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi sataṃ hīnappaṇītatādiviseso dissati. So ca na ahetuko sabbadā [Pg.323] ca sabbesañca abhāvato, na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukoyeva. Kammañhi sattānaṃ hīnappaṇītatādivisesassa hetu. Tenāha bhagavā – ‘‘kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnappaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289).

ในบทว่า ภพเป็นปัจจัยแห่งชาตินั้น หากมีผู้ถามว่า 'ภพเป็นปัจจัยแห่งชาติ' นี้จะพึงรู้ได้อย่างไร? พึงรู้ได้เพราะเห็นความต่างกันมีเลวและประณีตเป็นต้น แม้เมื่อปัจจัยภายนอกมีบิดามารดา อสุจิ โลหิต และอาหารเป็นต้นเสมอกัน แต่ความต่างกันมีเลวและประณีตเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย แม้ที่เป็นฝาแฝดกันตั้งร้อยก็ยังปรากฏ ความต่างกันนั้นไม่ใช่ไม่มีเหตุ เพราะไม่มีความเสมอกันในกาลทั้งปวงและในสัตว์ทั้งปวง และไม่ใช่มีเหตุอื่นนอกจากกรรมภพ เพราะในสันดานภายในของสัตว์ผู้ยังความต่างกันนั้นให้เกิด ไม่มีเหตุอื่นนอกจากกรรม ดังนั้น จึงมีกรรมภพเท่านั้นเป็นเหตุ จริงอยู่ กรรมเป็นเหตุแห่งความต่างกันมีเลวและประณีตเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'กรรมย่อมจำแนกสัตว์ คือให้เลวและประณีต'

Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsu yasmā asati jātiyā jarāmaraṇaṃ nāma sokādayo vā dhammā na honti, jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa ca bālassa jarāmaraṇābhisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti, tasmā ayaṃ jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca paccayo hotīti veditabbā.

ในบทว่า ชาติเป็นปัจจัยแห่งชรามรณะเป็นต้นนั้น พึงทราบว่า เพราะเมื่อไม่มีชาติ ชรามรณะก็ดี ธรรมมีโสกะเป็นต้นก็ดี ย่อมไม่มี แต่เมื่อมีชาติ ชรามรณะย่อมมี และธรรมมีโสกะเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับชรามรณะก็ดี ที่ไม่เกี่ยวข้องกับชรามรณะก็ดี ของคนพาลผู้ถูกทุกขธรรมอันนับว่าชรามรณะถูกต้องแล้ว หรือผู้ถูกทุกขธรรมนั้นๆ ถูกต้องแล้ว ย่อมมี เพราะเหตุนั้น ชาตินี้จึงเป็นปัจจัยแห่งชรามรณะและโสกะเป็นต้น

So tathābhāvitena cittenātiādīsu pubbenivāsānussatiñāṇāyāti etassa ñāṇassa adhigamāya, pattiyāti vuttaṃ hoti. Anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakāraṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ, saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Imañhi pubbenivāsaṃ cha janā anussaranti titthiyā pakatisāvakā mahāsāvakā aggasāvakā paccekabuddhā buddhāti. Tattha titthiyā cattālīsaṃyeva kappe anussaranti, na tato paraṃ. Kasmā? Dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahitattā dubbalā paññā hoti. Pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva balavapaññattā. Asīti mahāsāvakā satasahassakappe anussaranti. Dve aggasāvakā ekamasaṅkheyyaṃ kappasatasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkheyyāni satasahassañca. Ettako hi tesaṃ abhinīhāro. Buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthi. Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti, paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti. Yathā andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvāva gacchanti, evaṃ te khandhapaṭipāṭiṃ amuñcitvāva saranti. Pakatisāvakā khandhapaṭipāṭiyāpi anussaranti, cutipaṭisandhivasenāpi saṅkamanti, tathā asīti mahāsāvakā. Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi. Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti, puna aparassa cutiṃ [Pg.324] disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivaseneva saṅkamantā gacchanti, tathā paccekabuddhā. Buddhānaṃ pana neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ, na cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi. Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti, taṃ taṃ pākaṭameva hoti. Tasmā anekāpi kappakoṭiyo saṅkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti, tattha tattheva okkamantā sīhokkantavasena gacchanti. Evaṃ gacchantānañca nesaṃ ñāṇaṃ antarantarāsu jātīsu asajjamānaṃ icchiticchitaṭṭhānameva gaṇhāti.

ในบทว่า 'ด้วยจิตที่อบรมแล้วอย่างนั้น' เป็นต้น คำว่า 'เพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ' หมายความว่า เพื่อการบรรลุ เพื่อการถึงซึ่งญาณนี้ คำว่า 'มีหลายอย่าง' หมายความว่า มีหลายชนิด มีประการต่างๆ หรือหมายความว่า อันท่านให้เป็นไปแล้ว คือพรรณนาแล้วด้วยประการหลายอย่าง คำว่า 'ปุพเพนิวาส' หมายถึง ขันธสันดานที่เคยอยู่มาในภพนั้นๆ โดยเริ่มตั้งแต่ภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับ คำว่า 'ย่อมระลึก' หมายความว่า ย่อมระลึกตามไปตามไปโดยนัยแห่งลำดับขันธ์ หรือโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิ จริงอยู่ ชน ๖ พวกนี้ย่อมระลึกปุพเพนิวาสได้ คือ เดียรถีย์ ปกติสาวก มหาสาวก อัครสาวก ปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธเจ้า ในชน ๖ พวกนั้น พวกเดียรถีย์ย่อมระลึกได้เพียง ๔๐ กัปเท่านั้น ไม่เกินไปกว่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะมีปัญญาอ่อน จริงอยู่ ปัญญาของพวกเดียรถีย์นั้นอ่อน เพราะปราศจากการกำหนดนามรูป พวกปกติสาวกย่อมระลึกได้แม้ ๑๐๐ กัป แม้ ๑,๐๐๐ กัป เพราะมีปัญญาแก่กล้า มหาสาวก ๘๐ รูป ย่อมระลึกได้ ๑๐๐,๐๐๐ กัป อัครสาวก ๒ รูป ย่อมระลึกได้ ๑ อสงไขยกับ ๑๐๐,๐๐๐ กัป ปัจเจกพุทธเจ้า ย่อมระลึกได้ ๒ อสงไขยกับ ๑๐๐,๐๐๐ กัป เพราะการบำเพ็ญบารมีของท่านเหล่านั้นมีประมาณเท่านี้ ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้น ชื่อว่าการกำหนดไม่มี พวกเดียรถีย์ย่อมระลึกได้เพียงลำดับขันธ์เท่านั้น ไม่สามารถระลึกโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิได้ เหมือนคนตาบอดไม่ยอมวางไม้เท้าแล้วเดินไป ฉันใด พวกเดียรถีย์เหล่านั้นก็ย่อมระลึกโดยไม่ยอมละลำดับขันธ์ ฉันนั้น พวกปกติสาวกย่อมระลึกได้แม้โดยลำดับขันธ์ และย่อมก้าวไปได้แม้โดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิ มหาสาวก ๘๐ รูปก็เช่นเดียวกัน ส่วนอัครสาวก ๒ รูปนั้น กิจด้วยลำดับขันธ์ไม่มี ท่านเห็นจุติของอัตภาพหนึ่งแล้วย่อมเห็นปฏิสนธิ เห็นจุติของอัตภาพอื่นแล้วย่อมเห็นปฏิสนธิ ย่อมก้าวไปโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้นอย่างนี้ ปัจเจกพุทธเจ้าก็เช่นเดียวกัน ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้น กิจด้วยลำดับขันธ์ก็ไม่มี กิจด้วยการก้าวไปโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิก็ไม่มี จริงอยู่ ในโกฏิแห่งกัปเป็นอันมาก ไม่ว่าในส่วนเบื้องต่ำหรือเบื้องบน ทรงปรารถนา ณ ที่ใด ที่นั้นๆ ย่อมปรากฏชัดเจนทีเดียว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงย่อแม้โกฏิแห่งกัปเป็นอันมาก ทรงปรารถนา ณ ที่ใด ก็ทรงก้าวลง ณ ที่นั้นๆ นั่นเอง เสด็จไปโดยนัยแห่งการก้าวลงของพญาราชสีห์ และเมื่อเสด็จไปอย่างนี้ ญาณของพระองค์ย่อมไม่ติดขัดในชาติทั้งหลายในระหว่างๆ ย่อมถือเอาเฉพาะที่ที่ทรงปรารถนาแล้วๆ เท่านั้น

Imesu pana chasu pubbenivāsaṃ anussarantesu titthiyānaṃ pubbenivāsadassanaṃ khajjopanakappabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhāti, pakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadisaṃ, mahāsāvakānaṃ ukkāpabhāsadisaṃ, aggasāvakānaṃ osadhitārakāpabhāsadisaṃ, paccekabuddhānaṃ candappabhāsadisaṃ. Buddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadisaṃ hutvā upaṭṭhāti. Titthiyānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ andhānaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya hoti. Pakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanaṃ viya, mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanaṃ viya, aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanaṃ viya, paccekabuddhānaṃ jaṅghamaggagamanaṃ viya, buddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanaṃ viya hoti. Imasmiṃ pana adhikāre sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ adhippetaṃ.

ในชน ๖ พวกผู้ระลึกปุพเพนิวาสได้เหล่านี้ ปุพเพนิวาสญาณของพวกเดียรถีย์ย่อมปรากฏเหมือนแสงหิ่งห้อย ของพวกปกติสาวกเหมือนแสงประทีป ของพวกมหาสาวกเหมือนแสงคบเพลิง ของพวกอัครสาวกเหมือนแสงดาวประกายพรึก ของพวกปัจเจกพุทธเจ้าเหมือนแสงจันทร์ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรากฏเหมือนดวงอาทิตย์ในฤดูสารทที่ประดับด้วยรัศมีพันสาย การระลึกปุพเพนิวาสของพวกเดียรถีย์เป็นเหมือนการเดินไปของคนตาบอดที่จับปลายไม้เท้า ของพวกปกติสาวกเหมือนการเดินไปบนสะพานไม้เท้าเดียว ของพวกมหาสาวกเหมือนการเดินไปบนสะพานแผ่นกระดาน ของพวกอัครสาวกเหมือนการเดินไปบนสะพานเกวียน ของพวกปัจเจกพุทธเจ้าเหมือนการเดินไปบนทางเท้า ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเหมือนการเดินไปบนทางเกวียนใหญ่ ส่วนในอธิการนี้ ประสงค์เอาการระลึกปุพเพนิวาสของพวกสาวก

Tasmā evaṃ anussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallīnena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāya vuttanayena paṭiccasamuppādaṃ paccavekkhitvā sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā. Tato āsanapaññāpanaṃ senāsanappavesanaṃ pattacīvarapaṭisāmanaṃ bhojanakālo gāmato āgamanakālo gāme piṇḍāya caritakālo gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakālo vihārato nikkhamanakālo cetiyabodhivandanakālo pattadhovanakālo pattapaṭiggahaṇakālo pattapaṭiggahaṇato yāva mukhadhovanā katakiccaṃ paccūsakāle katakiccaṃ, majjhimayāme paṭhamayāme katakiccanti evaṃ paṭilomakkamena sakalaṃ rattindivaṃ katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Ettakaṃ pana pakaticittassapi pākaṭaṃ hoti, parikammasamādhicittassa pana atipākaṭameva. Sace panettha kiñci na pākaṭaṃ hoti, puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya āvajjitabbaṃ. Ettakena dīpe jalite viya pākaṭaṃ hoti[Pg.325]. Evaṃ paṭilomakkameneva dutiyadivasepi tatiyacatutthapañcamadivasesupi dasāhepi addhamāsepi māsepi saṃvaccharepi katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Eteneva upāyena dasa vassāni vīsati vassānīti yāva imasmiṃ bhave attano paṭisandhi, tāva āvajjantena purimabhave cutikkhaṇe pavattaṃ nāmarūpaṃ āvajjitabbaṃ. Pahoti hi paṇḍito bhikkhu paṭhamavāreneva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ. Yasmā pana purimabhave nāmarūpaṃ asesaṃ niruddhaṃ, idha aññaṃ uppannaṃ, tasmā taṃ ṭhānaṃ āhundarikaṃ andhatamamiva hoti sududdasaṃ duppaññena. Tenāpi ‘‘na sakkomahaṃ paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpārammaṇaṃ kātu’’nti dhuranikkhepo na kātabbo. Tadeva pana pādakajjhānaṃ punappunaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vuṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ āvajjitabbaṃ.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้เริ่มบำเพ็ญอภิญญา ผู้มีความประสงค์จะระลึกถึงขันธ์ในอดีต ผู้กลับจากบิณฑบาตภายหลังภัตตาหาร ผู้ไปสู่ที่ลับ ผู้หลีกเร้นอยู่ พึงเข้าฌาน ๔ ตามลำดับ ออกจากอภิญญาปาทกจตุตถฌาน พิจารณาปฏิจจสมุปบาทโดยนัยที่กล่าวแล้ว พึงมนสิการการนั่งครั้งสุดท้าย จากนั้นพึงมนสิการการปูอาสนะ การเข้าไปสู่เสนาสนะ การเก็บบาตรจีวร เวลาฉันภัตตาหาร เวลาที่กลับจากหมู่บ้าน เวลาที่เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้าน เวลาที่เข้าไปในหมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต เวลาที่ออกจากวิหาร เวลาที่ไหว้เจดีย์และต้นโพธิ์ เวลาที่ล้างบาตร เวลาที่รับบาตร กิจที่ทำตั้งแต่รับบาตรจนถึงล้างหน้า กิจที่ทำในเวลาเช้ามืด กิจที่ทำในมัชฌิมยามและปฐมยาม พึงมนสิการกิจที่ทำตลอดทั้งวันทั้งคืนโดยลำดับย้อนกลับอย่างนี้ อารมณ์เพียงเท่านี้ย่อมปรากฏแม้แก่จิตปกติ แต่ย่อมปรากฏชัดยิ่งนักแก่จิตที่เป็นบริกรรมสมาธิ หากมีบางสิ่งในอารมณ์นั้นไม่ปรากฏชัด พึงเข้าปาทกฌานอีกแล้วออกพิจารณา ด้วยการทำเพียงเท่านี้ อารมณ์นั้นย่อมปรากฏชัดเหมือนจุดประทีปขึ้น พึงมนสิการกิจที่ทำในวันที่สอง วันที่สาม วันที่สี่ วันที่ห้า สิบวัน กึ่งเดือน หนึ่งเดือน และหนึ่งปี โดยลำดับย้อนกลับอย่างนี้ ด้วยอุบายนี้แล พึงมนสิการกิจที่ทำในสิบปี ยี่สิบปี จนถึงปฏิสนธิของตนในภพนี้ และพึงมนสิการนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติในภพก่อน ภิกษุผู้มีปัญญาย่อมสามารถเพิกปฏิสนธิในภพนี้ออกแล้วทำนามรูปในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้ตั้งแต่ครั้งแรกที่มนสิการ แต่เพราะนามรูปในภพก่อนดับไปโดยไม่เหลือ และนามรูปอื่นเกิดขึ้นในภพนี้ เพราะฉะนั้น ฐานะคือนนามรูปในภพก่อนนั้นจึงเป็นสิ่งที่ผู้มีปัญญาน้อยเห็นได้ยากยิ่งนัก เหมือนความมืดมิดที่หนาทึบ เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีปัญญาน้อยนั้นก็ไม่พึงท้อถอยว่า 'เราไม่สามารถเพิกปฏิสนธิในภพนี้ออกแล้วทำนามรูปในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้' แต่พึงเข้าปาทกฌานนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ออกแล้วออกอีก พึงมนสิการฐานะคือนามรูปในภพก่อนนั้น

Evaṃ karonto hi seyyathāpi nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna āgantvā chindeyya, puna vipannāya ca punapi tatheva kāretvā chindeyya, so evaṃ chindanto chinnassa chinnassa puna chettabbābhāvato achinnassa ca chedanato nacirasseva mahārukkhaṃ pāteyya, evameva pādakajjhānā vuṭṭhāya pubbe āvajjitaṃ anāvajjitvā paṭisandhimeva āvajjanto taṃ nacirasseva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kareyyāti. Tattha pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhito ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ nāma na hoti, taṃ pana parikammasamādhiñāṇaṃ nāma hoti. ‘‘Atītaṃsañāṇa’’nti petaṃ eke vadanti. Taṃ atītaṃsañāṇassa rūpāvacarattā rūpāvacaraṃ sandhāya vacanaṃ na yujjati. Yadā panassa bhikkhuno paṭisandhiṃ atikkamma cutikkhaṇe pavattaṃ nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjitvā pubbe vuttanayena appanācittaṃ uppajjati, tadāssa tena cittena sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma. Tena ñāṇena sampayuttāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati.

แท้จริง ภิกษุผู้กระทำอย่างนี้ ย่อมทำอารมณ์ได้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง เมื่อจะตัดต้นไม้ใหญ่เพื่อต้องการยอดเรือนยอด แม้ไม่สามารถตัดต้นไม้ใหญ่ได้เพราะคมขวานทื่อไปเพียงแค่ตัดกิ่งและใบ ก็ไม่ท้อถอย ไปยังโรงช่างเหล็ก ให้ช่างทำขวานให้คมแล้วกลับมาตัดอีก เมื่อคมขวานทื่ออีก ก็ให้ช่างทำอย่างนั้นอีกแล้วตัดอีก บุรุษผู้ตัดอยู่อย่างนี้ เพราะไม่มีส่วนที่ตัดแล้วให้ต้องตัดอีก และเพราะตัดส่วนที่ยังไม่ได้ตัด จึงไม่ช้าก็จะโค่นต้นไม้ใหญ่ลงได้ ฉันใด ภิกษุผู้ออกจากปาทกฌานแล้ว ไม่มนสิการสิ่งที่มนสิการแล้วในเบื้องต้น แต่มนสิการเฉพาะปฏิสนธิเท่านั้น ก็จะเพิกปฏิสนธินั้นออกได้ในไม่ช้า และทำนามรูปในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้ ฉันนั้น ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น ญาณที่เกิดขึ้นโดยการทำอารมณ์ตั้งแต่การนั่งครั้งสุดท้ายจนถึงปฏิสนธิ ไม่ชื่อว่าปุพเพนิวาสานุสสติญาณ แต่ญาณนั้นชื่อว่าปริกรรมสมาธิญาณ บางพวกเรียกญาณนี้ว่า 'อตีตังสญาณ' คำเรียกนั้นไม่สมควร เพราะอตีตังสญาณเป็นรูปาวจร เมื่อมุ่งถึงความเป็นรูปาวจรแล้ว คำกล่าวนั้นจึงไม่สมควร แต่เมื่อใด มโนทวาราวชนจิตของภิกษุนั้นเกิดขึ้นโดยทำนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ ล่วงปฏิสนธิไปแล้ว และอัปปนาจิตเกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น เมื่อนั้น ญาณที่ประกอบด้วยจิตนั้นของภิกษุนั้นชื่อว่าปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ด้วยสติที่ประกอบด้วยญาณนั้น ย่อมระลึกถึงขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในกาลก่อนได้

Tattha seyyathidanti āraddhappakāradassanatthe nipāto. Teneva yvāyaṃ pubbenivāso āraddho, tassa pakārappabhedaṃ dassento ekampi jātintiādimāha. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ [Pg.326] ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā. Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Yadā, bhikkhave, kappo saṃvaṭṭati, taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ. Yadā, bhikkhave, kappo saṃvaṭṭo tiṭṭhati…pe… yadā, bhikkhave, kappo vivaṭṭati…pe… yadā, bhikkhave, kappo vivaṭṭo tiṭṭhati, taṃ na sukaraṃ saṅkhātu’’nti (a. ni. 4.156) vuttāni cattāri asaṅkheyyāni pariggahitāni honti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า 'เสยยถีทัง' เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงประเภทที่เริ่มบำเพ็ญ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงประเภทและส่วนย่อยของปุพเพนิวาสที่เริ่มบำเพ็ญนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เอกัมปิ ชาติ' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'เอกัมปิ ชาติ' หมายถึง ขันธสันดานอันมีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด อันสงเคราะห์เข้าในภพเดียว นัยนี้พึงทราบในบทมีอาทิว่า 'ทเวปิ ชาติโย' เป็นต้น แต่ในบทมีอาทิว่า 'อะเนเกปิ สังวัฏฏะกัปเป' เป็นต้น กัปที่เสื่อมไปชื่อว่าสังวัฏฏกัป เพราะในเวลานั้นสัตว์ทั้งปวงย่อมไปรวมกันในพรหมโลก กัปที่เจริญขึ้นชื่อว่าวิวฏฏกัป เพราะในเวลานั้นสัตว์ทั้งหลายย่อมเคลื่อนจากพรหมโลก ในกัปทั้งสองนั้น สังวัฏฏัฏฐายีกัปย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยสังวัฏฏกัป เพราะมีสังวัฏฏกัปนั้นเป็นมูล และวิวฏฏัฏฐายีกัปย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยวิวฏฏกัป เมื่อเป็นเช่นนี้ อสังขัยยกัป ๔ ที่ตรัสไว้ว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสังขัยยกัป ๔ ประการเหล่านี้มีอยู่ ๔ ประการเป็นไฉน ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดกัปย่อมพินาศไป การนับกัปนั้นว่าเท่านี้วันเท่านี้ปีทำได้ยาก ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดกัปที่พินาศแล้วตั้งอยู่... ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดกัปย่อมเจริญขึ้น... ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดกัปที่เจริญแล้วตั้งอยู่ การนับกัปนั้นว่าเท่านี้วันเท่านี้ปีทำได้ยาก' (อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต 4.156) ย่อมเป็นอันถือเอาแล้วทั้ง ๔ อสังขัยยกัป

Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo, āposaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti. Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsīyati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikkhettaṃ, āṇākkhettaṃ, visayakkhettañca. Tattha jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanaparittaṃ, khandhaparittaṃ, dhajaggaparittaṃ, āṭānāṭiyaparittaṃ, moraparittanti imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ. Tattha yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati, tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti, vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantañca ekatova saṇṭhahati.

ในบรรดากัปเหล่านั้น กัปที่พินาศมี ๓ อย่าง คือ เตโชสังวัฏฏะ (กัปที่พินาศด้วยไฟ), อาโปสังวัฏฏะ (กัปที่พินาศด้วยน้ำ), วาโยสังวัฏฏะ (กัปที่พินาศด้วยลม). ขอบเขตแห่งกัปที่พินาศมี ๓ อย่าง คือ อาภัสสราภูมิ, สุภกิณหาภูมิ, เวหัปผลาภูมิ. เมื่อใดกัปพินาศด้วยไฟ เมื่อนั้นเบื้องล่างจากอาภัสสราภูมิย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปพินาศด้วยน้ำ เมื่อนั้นเบื้องล่างจากสุภกิณหาภูมิย่อมละลายด้วยน้ำ. เมื่อใดกัปพินาศด้วยลม เมื่อนั้นเบื้องล่างจากเวหัปผลาภูมิย่อมถูกลมพัดทำลาย. อนึ่ง โดยพิสดารแล้ว พุทธเกษตรหนึ่งย่อมพินาศอยู่เสมอ. ชื่อว่าพุทธเกษตรมี ๓ อย่าง คือ ชาติเขต, อาณาเขต, และวิสัยเขต. ในบรรดาเขตเหล่านั้น ชาติเขตมีหมื่นจักรวาลเป็นขอบเขต ซึ่งย่อมหวั่นไหวในกาลมีการถือปฏิสนธิเป็นต้นของพระตถาคต. อาณาเขตมีแสนโกฏิจักรวาลเป็นขอบเขต ซึ่งเป็นที่ที่อานุภาพแห่งพระปริตรเหล่านี้ คือ รัตนปริตร, ขันธปริตร, ธชัคคปริตร, อาฏานาฏิยปริตร, โมรปริตร ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ซึ่งตรัสไว้ว่า “เพียงใดที่พึงประสงค์” (อ. นิ. ๓.๘๑). ในวิสัยเขตนั้น พระตถาคตทรงประสงค์เขตใดๆ ก็ย่อมทรงรู้เขตนั้นๆ. อย่างนี้ ในพุทธเกษตรทั้ง ๓ นี้ อาณาเขตหนึ่งย่อมพินาศ, อนึ่ง เมื่ออาณาเขตนั้นพินาศ ชาติเขตก็ย่อมพินาศแล้วนั่นเอง, และเมื่อพินาศก็ย่อมพินาศพร้อมกัน เมื่อตั้งอยู่ก็ย่อมตั้งอยู่พร้อมกัน.

Tassevaṃ vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ – yasmiṃ samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ [Pg.327] ravanto ekabindumattampi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Vassūpajīvino sattā kamena brahmaloke nibbattanti, pupphaphalūpajīviniyo ca devatā. Evaṃ dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati. Athānukkamena macchakacchapāpi kālaṃ katvā brahmaloke nibbattanti, nerayikasattāpi. Tattha ‘‘nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantī’’ti eke. Jhānaṃ vinā natthi brahmaloke nibbatti, etesañca keci dubbhikkhapīḷitā, keci abhabbā jhānādhigamāya, te kathaṃ tattha nibbattantīti? Devaloke paṭiladdhajjhānavasena. Tadā hi ‘‘vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti – ‘‘mārisā, mārisā, ito vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uddayhissanti vinassissanti, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati. Mettaṃ, mārisā, bhāvetha. Karuṇaṃ… muditaṃ… upekkhaṃ, mārisā, bhāvetha. Mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Tesaṃ vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummā devā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāni karitvā devaloke nibbattanti. Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti. Tadaññe pana aparapariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti. Aparapariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaranto nāma satto natthi. Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti. Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattantīti.

การพินาศและการตั้งอยู่ของอาณาเขตและชาติเขตนั้น พึงทราบดังนี้: ในสมัยใดกัปพินาศด้วยไฟ ตั้งแต่แรกทีเดียว เมฆใหญ่ที่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้นแล้วตกลงมาเป็นฝนใหญ่ในแสนโกฏิจักรวาล. มนุษย์ทั้งหลายยินดีแล้ว ย่อมหว่านเมล็ดพืชทั้งปวงที่นำออกมา (จากยุ้งฉาง). อนึ่ง เมื่อพืชผลเกิดขึ้นมีประมาณเท่าที่โคกินได้ ฝนก็ไม่ตกแม้เพียงหยดเดียว มีแต่เสียงร้องเหมือนเสียงลาเท่านั้น เมื่อนั้นฝนย่อมขาดสายไปโดยสิ้นเชิง. สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยฝนเลี้ยงชีพย่อมเกิดในพรหมโลกโดยลำดับ และเทวดาที่อาศัยดอกไม้และผลไม้เลี้ยงชีพก็เช่นกัน. เมื่อกาลเวลาอันยาวนานล่วงไปอย่างนี้ น้ำในที่นั้นๆ ย่อมถึงความสิ้นไป. หลังจากนั้นโดยลำดับ แม้ปลาและเต่าก็ตายแล้วย่อมเกิดในพรหมโลก แม้สัตว์นรกก็เช่นกัน. ในเรื่องนั้น บางพวกกล่าวว่า “สัตว์นรกย่อมพินาศในเวลาที่ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๗ ปรากฏ”. การเกิดในพรหมโลกย่อมไม่มีหากปราศจากฌาน, และในบรรดาสัตว์เหล่านั้น บางพวกถูกความหิวโหยเบียดเบียน บางพวกไม่ควรแก่การบรรลุฌาน, สัตว์เหล่านั้นจะเกิดในพรหมโลกนั้นได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยอำนาจแห่งฌานที่ได้ในเทวโลก. จริงอยู่ ในเวลานั้น เมื่อล่วงไปแสนปี การพินาศแห่งกัปจักมี เทวดาในกามาวจรภูมิชื่อว่าโลกพยูหะ สยายผม มีผมกระเซอะกระเซิง มีใบหน้านองด้วยน้ำตา เช็ดน้ำตาด้วยมือ นุ่งห่มผ้าสีแดง มีเพศที่ผิดปกติอย่างยิ่ง เที่ยวไปในทางเดินของมนุษย์ แล้วประกาศอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย! ท่านผู้เจริญทั้งหลาย! นับจากนี้ไปอีกแสนปี การพินาศแห่งกัปจักมี โลกนี้จักพินาศ แม้มหาสมุทรก็จักเหือดแห้ง และแผ่นดินใหญ่นี้กับสิเนรุภูเขาหลวงจักถูกเผาไหม้พินาศไป การพินาศของโลกจักมีไปจนถึงพรหมโลก. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย! จงเจริญเมตตา จงเจริญกรุณา... มุทิตา... อุเบกขา. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย! จงบำรุงมารดา จงบำรุงบิดา จงเป็นผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล”. เมื่อได้ยินคำของเทวดาเหล่านั้น โดยมากมนุษย์และภุมมเทวดาทั้งหลายย่อมเกิดความสลดใจ มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน กระทำบุญทั้งหลายมีเมตตาเป็นต้นแล้วย่อมเกิดในเทวโลก. ในเทวโลกนั้น พวกเขาย่อมบริโภคอาหารทิพย์ กระทำบริกรรมในวายุกสิณแล้วย่อมได้ฌาน. อนึ่ง สัตว์อื่นๆ นอกนั้น ย่อมเกิดในเทวโลกด้วยกรรมอันจะพึงเสวยในภพต่อๆ ไป (อปราปริยเวทนียกรรม). เพราะสัตว์ที่ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏที่ปราศจากอปราปริยเวทนียกรรมนั้นไม่มี. แม้สัตว์เหล่านั้นก็ย่อมได้ฌานในเทวโลกนั้นเช่นเดียวกัน. อย่างนี้ สัตว์ทั้งหมดก็ย่อมเกิดในพรหมโลกด้วยอำนาจแห่งฌานที่ได้ในเทวโลก ดังนี้แล.

Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati, tasmiṃ pātubhūte neva rattiparicchedo, na divāparicchedo paññāyati. Eko sūriyo udeti, eko atthaṃ gacchati, avicchinnasūriyasantāpova loko hoti. Yathā ca pakatisūriye sūriyadevaputto [Pg.328] hoti, evaṃ kappavināsakasūriye natthi. Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi caranti. Kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti. Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadīādīsu udakaṃ sussati.

อนึ่ง ภายหลังจากการที่ฝนขาดหายไป เมื่อกาลเวลาอันยาวนานล่วงไป ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๒ ย่อมปรากฏขึ้น, เมื่อดวงอาทิตย์ดวงนั้นปรากฏขึ้น ขอบเขตแห่งราตรีและทิวาย่อมไม่ปรากฏ. ดวงอาทิตย์ดวงหนึ่งขึ้น ดวงหนึ่งตก โลกย่อมมีความร้อนจากดวงอาทิตย์ไม่ขาดสายเท่านั้น. และเทพบุตรพระอาทิตย์มีอยู่ในดวงอาทิตย์ตามปกติฉันใด ในดวงอาทิตย์ที่ทำลายกัปย่อมไม่มีฉันนั้น. ในการขึ้นของดวงอาทิตย์ที่ทำลายกัปนั้น เมื่อดวงอาทิตย์ตามปกติยังเป็นไปอยู่ เมฆและเปลวควันย่อมเคลื่อนไปในอากาศ. แต่เมื่อดวงอาทิตย์ที่ทำลายกัปเป็นไปอยู่ ท้องฟ้าก็ย่อมปราศจากควันและเมฆ ปราศจากมลทินเหมือนแผ่นกระจก. เว้นแม่น้ำใหญ่ ๕ สายแล้ว น้ำในแม่น้ำเล็กๆ ที่เหลือเป็นต้นย่อมเหือดแห้ง.

Tatopi dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti.

หลังจากนั้นอีก เมื่อกาลเวลาอันยาวนานล่วงไป ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของดวงอาทิตย์ดวงที่ ๓ นั้น แม้แม่น้ำใหญ่ทั้งหลายก็ย่อมเหือดแห้ง.

Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā himavati mahānadīnaṃ pabhavā – ‘‘sīhapapātano, haṃsapātano, kaṇṇamuṇḍako, rathakāradaho, anotattadaho, chaddantadaho, kuṇāladaho’’ti ime satta mahāsarā sussanti.

หลังจากนั้นอีก เมื่อกาลเวลาอันยาวนานล่วงไป ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๔ ย่อมปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของดวงอาทิตย์ดวงที่ ๔ นั้น สระใหญ่ทั้ง ๗ เหล่านี้ซึ่งเป็นบ่อเกิดของแม่น้ำใหญ่ทั้งหลายในป่าหิมพานต์ คือ สระสีหปปาตนะ, สระหังสปปาตนะ, สระกัณณมุณฑกะ, สระรถการะ, สระอโนตัตตะ, สระฉัททันตะ, และสระกุณาละ ย่อมเหือดแห้ง.

Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti.

หลังจากนั้นอีก เมื่อกาลเวลาอันยาวนานล่วงไป ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๕ ย่อมปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของดวงอาทิตย์ดวงที่ ๕ นั้น โดยลำดับแล้ว น้ำในมหาสมุทรย่อมไม่ตั้งอยู่แม้เพียงประมาณเท่าข้อปลายนิ้ว.

Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti pariyādinnasinehaṃ dhūmena. Yathā cidaṃ, evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi.

หลังจากนั้น เมื่อกาลเวลาผ่านไปยาวนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่หกก็ปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของดวงอาทิตย์ดวงนั้น จักรวาลทั้งสิ้นก็กลายเป็นควันตลบอบอวล มีความชุ่มชื้นเหือดแห้งไปเพราะควัน จักรวาลแสนโกฏิจักรวาลก็เป็นเช่นเดียวกับจักรวาลนี้

Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi. Yojanasatikādibhedāni sinerukūṭānipi palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti. Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti. Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti. Eteneva upāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃ gaṇhāti. Tattha tayopi. Brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati. Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na nibbāyati. Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajhāpanaggisikhā viya chārikampi anavasesetvā nibbāyati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro.

หลังจากนั้น เมื่อกาลเวลาผ่านไปยาวนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่เจ็ดก็ปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของดวงอาทิตย์ดวงนั้น จักรวาลทั้งสิ้นพร้อมกับจักรวาลแสนโกฏิจักรวาลก็กลายเป็นเปลวเพลิงเดียวกัน ยอดเขาสิเนรุที่มีขนาดต่างกันมีร้อยโยชน์เป็นต้นก็พังทลายและอันตรธานไปในอากาศนั่นเอง เปลวเพลิงนั้นพลุ่งขึ้นแล้วลามไปถึงชั้นจาตุมหาราชิกา ในชั้นนั้น เผาผลาญวิมานทอง วิมานรัตนะ และวิมานมณีแล้ว ก็ลามไปถึงภพดาวดึงส์ ด้วยวิธีนี้เอง เปลวเพลิงลามไปจนถึงชั้นปฐมฌานภูมิ ในชั้นนั้น เผาผลาญพรหมโลกทั้งสามแล้ว ก็กระทบถึงชั้นอาภัสสราแล้วตั้งอยู่ เปลวเพลิงนั้นตราบเท่าที่ยังมีสังขารธรรมแม้เพียงเล็กน้อย ก็ยังไม่ดับ แต่เมื่อสังขารธรรมทั้งปวงสิ้นไปแล้ว ก็ดับไปโดยไม่เหลือแม้แต่เถ้าถ่าน เหมือนเปลวไฟที่เผาเนยใสหรือน้ำมัน อากาศเบื้องล่างกับอากาศเบื้องบนก็กลายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เกิดเป็นความมืดมิดอย่างใหญ่หลวง

Atha dīghassa addhuno accayena mahāmegho uṭṭhahitvā paṭhamaṃ sukhumaṃ sukhumaṃ vassati. Anupubbena kumudanāḷayaṭṭhimusalatālakkhandhādippamāṇāhi dhārāhi [Pg.329] vassanto koṭisatasahassacakkavāḷesu sabbaṃ daḍḍhaṭṭhānaṃ pūretvā antaradhāyati. Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminipatte udakabindusadisaṃ. Kathaṃ tāva mahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce? Vivarasampadānato. Taṃ hissa tahiṃ tahiṃ vivaraṃ deti. Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati. Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmalokā, upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti. Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti. Te taṃ pihitadvāre dhamakaraṇe ṭhitaudakamiva nirussāsaṃ katvā rumbhanti. Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti. Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya. Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattā sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā idhūpapajjanti. Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā. Te aggaññasutte (dī. ni. 3.120) vuttanayena taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti.

ต่อจากนั้น เมื่อกาลเวลาผ่านไปยาวนาน มหาเมฆก็ตั้งขึ้นแล้วตกลงมาเป็นฝนละเอียดในเบื้องต้น ต่อมาก็ตกลงมาเป็นสายฝนมีขนาดเท่าก้านดอกกุมุท ไม้เท้า สาก และลำต้นตาลเป็นต้น เติมเต็มสถานที่ที่ถูกไฟไหม้ทั้งหมดในจักรวาลแสนโกฏิจักรวาลแล้วก็อันตรธานไป ลมตั้งขึ้นแล้วทำให้กระแสน้ำนั้นรวมตัวกันหนาแน่นและกลมกลึงเหมือนหยดน้ำบนใบบัว ทั้งเบื้องล่างและเบื้องขวาง หากถามว่า ลมทำให้กองน้ำใหญ่ขนาดนั้นหนาแน่นได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะการให้ช่องว่างแก่ลม แท้จริง น้ำนั้นให้ช่องว่างแก่ลมในที่นั้นๆ น้ำนั้นเมื่อถูกลมบีบอัดให้หนาแน่นและลดปริมาณลง ก็ลดระดับลงสู่เบื้องล่างตามลำดับ เมื่อน้ำลดระดับลง พรหมโลกก็ปรากฏขึ้นในที่ตั้งของพรหมโลก และในที่ตั้งของเทวโลกชั้นกามาวจรเบื้องบน ๔ ชั้น เทวโลกทั้งหลายก็ปรากฏขึ้น แต่เมื่อน้ำลดลงถึงที่ตั้งของแผ่นดินเดิม ลมอันแรงกล้าก็เกิดขึ้น ลมเหล่านั้นกักน้ำไว้ให้ไม่มีช่องระบายเหมือนน้ำที่อยู่ในธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ที่ปิดปากไว้ เมื่อน้ำหวานเหือดแห้งไป ก็เกิดรสปฐวี (แผ่นดินที่มีรส) ขึ้นเบื้องบน รสปฐวีนั้นสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส เหมือนแผ่นฝ้าที่ปรากฏบนหน้าข้าวมธุปายาสที่ไม่มีน้ำ ในเวลานั้น สัตว์ทั้งหลายที่อุบัติขึ้นก่อนในอาภัสสราพรหมโลก จุติจากอาภัสสราพรหมโลกนั้นด้วยการสิ้นอายุหรือสิ้นบุญแล้วมาบังเกิดในที่นี้ สัตว์เหล่านั้นมีรัศมีในตัว เหาะไปในอากาศได้ สัตว์เหล่านั้นลิ้มรสปฐวีนั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในอัคคัญญสูตร ถูกตัณหาครอบงำแล้ว ก็เริ่มพยายามบริโภคโดยทำเป็นคำๆ

Atha tesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati, andhakāro hoti. Te andhakāraṃ disvā bhāyanti. Tato nesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaññāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā ‘‘ālokaṃ paṭilabhimhā’’ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito, tasmā sūriyo hotū’’ti sūriyotvevassa nāmaṃ karonti. Atha sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate ‘‘yampi ālokaṃ labhimha, sopi no naṭṭho’’ti puna bhītā honti, tesaṃ evaṃ hoti ‘‘sādhu vatassa sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā’’ti. Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaññāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā bhiyyosomattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito, tasmā cando hotū’’ti candotvevassa nāmaṃ karonti.

ลำดับนั้น รัศมีในตัวของสัตว์เหล่านั้นก็อันตรธานไป เกิดความมืดมิดขึ้น สัตว์เหล่านั้นเห็นความมืดแล้วก็กลัว ต่อมา ดวงอาทิตย์มีขนาดเต็ม ๕๐ โยชน์ก็ปรากฏขึ้น ทำลายความกลัวและทำให้เกิดความกล้าหาญแก่สัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงอาทิตย์นั้นแล้วก็ร่าเริงยินดีว่า 'พวกเราได้แสงสว่างแล้ว' แล้วตั้งชื่อดวงอาทิตย์นั้นว่า 'สุริยะ' ด้วยเหตุว่า 'ดวงอาทิตย์นี้เกิดขึ้นทำลายความกลัวและทำให้เกิดความกล้าหาญแก่พวกเราที่หวาดกลัว' ต่อมา เมื่อดวงอาทิตย์ให้แสงสว่างตลอดวันแล้วลับไป สัตว์เหล่านั้นก็กลัวอีกว่า 'แสงสว่างที่พวกเราได้มานั้นหายไปแล้ว' สัตว์เหล่านั้นจึงคิดว่า 'ถ้าพวกเราได้แสงสว่างอื่นอีกก็คงจะดี' ราวกับรู้จิตใจของสัตว์เหล่านั้น ดวงจันทร์มีขนาด ๔๙ โยชน์ก็ปรากฏขึ้น สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงจันทร์นั้นแล้วก็ร่าเริงยินดียิ่งขึ้นไปอีกว่า 'ดวงจันทร์นี้เกิดขึ้นราวกับรู้ความปรารถนาของพวกเรา' จึงตั้งชื่อดวงจันทร์นั้นว่า 'จันทะ' ด้วยเหตุว่า 'จงเป็นจันทะเถิด'

Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti. Tato pabhuti rattindivā paññāyanti anukkamena ca māsaddhamāsautusaṃvaccharā. Candimasūriyānaṃ pana pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā pātubhavanti[Pg.330]. Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti. Kathaṃ? Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pubbuḷakā uṭṭhahanti, eke padesā thūpathūpā honti, eke ninnaninnā eke samasamā, evamevaṃ thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti ninnaninnaṭṭhāne samuddā samasamaṭṭhāne dīpāti.

เมื่อดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ปรากฏขึ้นอย่างนี้แล้ว เหล่านักษัตรและดวงดาวทั้งหลายก็ปรากฏขึ้น ตั้งแต่นั้นมา กลางคืนและกลางวันก็ปรากฏให้เห็น และเดือน กึ่งเดือน ฤดู และปี ก็ปรากฏตามลำดับ อนึ่ง ในวันที่ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ปรากฏขึ้นนั่นเอง ภูเขาสิเนรุ จักรวาล และป่าหิมพานต์ก็ปรากฏขึ้น สิ่งเหล่านั้นปรากฏขึ้นพร้อมกันในวันเพ็ญเดือน ๔ (ผัคคุณะ) นั่นเอง ปรากฏขึ้นอย่างไร? เหมือนเมื่อหุงข้าวฟ่าง ฟองอากาศก็ผุดขึ้นพร้อมกันในคราวเดียว บางแห่งก็สูงขึ้น บางแห่งก็เป็นแอ่งลึก บางแห่งก็ราบเรียบ ฉันใดก็ฉันนั้น ในที่ที่สูงขึ้นก็กลายเป็นภูเขา ในที่ที่เป็นแอ่งลึกก็กลายเป็นมหาสมุทร ในที่ที่ราบเรียบก็กลายเป็นทวีป (เกาะ) ดังนี้แล

Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kamena ekacce vaṇṇavanto, ekacce dubbaṇṇā honti. Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti. Tesaṃ atimānapaccayā sā rasapathavī antaradhāyati, bhūmipappaṭako pātubhavati. Atha tesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati, padālatā pātubhavati. Teneva nayena sāpi antaradhāyati, akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso suddho sugandhā taṇḍulapphalo. Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti. Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ ṭhapenti. Sayameva jālāsikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati. So hoti odano sumanajātipupphasadiso. Na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi, yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti, taṃ taṃ rasova hoti. Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati. Atha nesaṃ tassa nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjanti. Purisassa purisabhāvo, itthiyā itthibhāvo pātubhavati. Tatra sudaṃ itthī purisaṃ, puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati. Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati. Tato methunaṃ dhammaṃ paṭisevanti. Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti. Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti. Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhati, lāyitaṭṭhānampi na paṭivirūhati. Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, mayañhi pubbe manomayā ahumhā’’ti aggaññasutte (dī. ni. 3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ. Tato mariyādaṃ ṭhapenti.

ต่อมา เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภครสแห่งแผ่นดินอยู่ โดยลำดับ บางพวกก็มีผิวพรรณงาม บางพวกก็มีผิวพรรณไม่งาม ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พวกที่มีผิวพรรณงามก็ดูหมิ่นพวกที่มีผิวพรรณไม่งาม เพราะเหตุแห่งความถือตัวจัดของสัตว์เหล่านั้น รสแห่งแผ่นดินนั้นก็อันตรธานไป เกิดมีเห็ดดินปรากฏขึ้น ต่อมา เห็ดดินนั้นก็อันตรธานไปโดยนัยเดียวกันนั้นเอง เกิดมีเถาปทาลตาปรากฏขึ้น โดยนัยเดียวกันนั้นเอง เถาปทาลตานั้นก็อันตรธานไป เกิดมีข้าวสาลีที่สุกเองในที่ที่ไม่ได้ไถปรากฏขึ้น เป็นข้าวที่ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม มีผลเป็นข้าวสาร ในกาลนั้น ภาชนะทั้งหลายก็เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นเอาข้าวสาลีใส่ในภาชนะแล้ววางไว้บนหลังแผ่นหิน เปลวไฟก็เกิดขึ้นเองแล้วหุงข้าวสาลีนั้น ข้าวสาลีนั้นกลายเป็นข้าวสุกที่คล้ายกับดอกมะลิ ข้าวสุกนั้นไม่จำเป็นต้องมีแกงหรือกับข้าว สัตว์เหล่านั้นปรารถนารสใด ข้าวสุกนั้นก็มีรสนั้นๆ เอง เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภคอาหารหยาบนั้น ตั้งแต่นั้นมา ก็เกิดมีอุจจาระและปัสสาวะ ในกาลนั้น ช่องทวารสำหรับขับถ่ายอุจจาระและปัสสาวะก็ปรากฏขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ความเป็นชายก็ปรากฏแก่ชาย ความเป็นหญิงก็ปรากฏแก่หญิง ในกาลนั้น หญิงก็จ้องมองชาย และชายก็จ้องมองหญิงอย่างเกินเลย เพราะเหตุแห่งการจ้องมองกันอย่างเกินเลยของสัตว์เหล่านั้น ความเร่าร้อนด้วยกามก็เกิดขึ้น จากนั้นสัตว์เหล่านั้นก็เสพเมถุนธรรม เพราะเหตุแห่งการเสพอสัทธรรมนั้น สัตว์เหล่านั้นถูกผู้รู้ติเตียนและเบียดเบียน จึงสร้างเรือนทั้งหลายเพื่อปกปิดอสัทธรรมนั้น สัตว์เหล่านั้นเมื่ออาศัยอยู่ในเรือน ก็ดำเนินตามแบบอย่างของสัตว์ผู้มีปกติเกียจคร้านบางจำพวกโดยลำดับ จึงทำการสะสมอาหารไว้ ตั้งแต่นั้นมา ทั้งรำและแกลบก็ห่อหุ้มข้าวสาร แม้ที่ที่เก็บเกี่ยวแล้วก็ไม่งอกขึ้นอีก สัตว์เหล่านั้นประชุมกันแล้วก็คร่ำครวญว่า 'ท่านผู้เจริญ ธรรมอันลามกปรากฏในหมู่สัตว์แล้วหนอ เพราะว่าเมื่อก่อนพวกเราเป็นผู้สำเร็จด้วยใจ' พึงขยายความตามนัยที่ตรัสไว้ในอัคคัญญสูตร (ที.นิ. ๓.๑๒๘) เป็นต้น จากนั้นสัตว์เหล่านั้นก็กำหนดเขตแดน

Atha aññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati. Taṃ dvikkhattuṃ paribhāsitvā tatiyavāre pāṇileḍḍudaṇḍehi paharanti. Te evaṃ adinnādānagarahamusāvādadaṇḍādānesu [Pg.331] uppannesu sannipatitvā cintayanti ‘‘yaṃnūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya, garahitabbaṃ garaheyya, pabbājetabbaṃ pabbājeyya. Mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmā’’ti. Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ. Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu. So ‘‘tena mahājanena sammatoti mahāsammato, khettānaṃ adhipatīti khattiyo, dhammena samena pare rañjetīti rājā’’ti tīhi nāmehi paññāyittha. Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ, bodhisattova tattha ādipurisoti. Evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālūpacchedo, idamekamasaṅkheyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati. Kappavināsakajālūpacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyamasaṅkheyyaṃ vivaṭṭoti vuccati. Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho, idaṃ catutthamasaṅkheyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

ต่อมา สัตว์บางตัวก็ถือเอาส่วนของผู้อื่นที่เขาไม่ได้ให้ สัตว์ทั้งหลายด่าว่าเขาถึงสองครั้ง พอครั้งที่สามก็ตีด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน และท่อนไม้ เมื่อการลักทรัพย์ การติเตียน การพูดเท็จ และการลงโทษด้วยท่อนไม้เกิดขึ้นดังนี้ สัตว์เหล่านั้นก็ประชุมปรึกษากันว่า 'ถ้าอย่างไรพวกเราพึงสมมติสัตว์คนหนึ่ง ผู้ใดพึงตำหนิผู้ที่ควรตำหนิโดยชอบ พึงติเตียนผู้ที่ควรติเตียน พึงขับไล่ผู้ที่ควรขับไล่ ส่วนพวกเราจักแบ่งส่วนแห่งข้าวสาลีให้แก่เขา' เมื่อสัตว์ทั้งหลายได้ตกลงกันดังนี้แล้ว ในมหากัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ในสมัยนั้น ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พระโพธิสัตว์เป็นผู้มีรูปงามยิ่งกว่า น่าดูยิ่งกว่า มีศักดิ์ใหญ่ยิ่งกว่า สมบูรณ์ด้วยปัญญา และสามารถที่จะทำการข่มและยกย่องได้ สัตว์เหล่านั้นจึงเข้าไปหาพระโพธิสัตว์นั้น อ้อนวอนแล้วจึงสมมติให้เป็นกษัตริย์ พระโพธิสัตว์นั้นถูกมหาชนสมมติ เพราะเหตุนั้นจึงปรากฏนามว่า 'มหา สัมมตะ' เป็นเจ้าแห่งนา เพราะเหตุนั้นจึงปรากฏนามว่า 'กษัตริย์' ยังผู้อื่นให้ยินดีโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้นจึงปรากฏนามว่า 'ราชา' ด้วยนามทั้งสามประการนี้ แท้จริง สถานที่อัศจรรย์ใดมีอยู่ในโลก พระโพธิสัตว์เท่านั้นเป็นบุรุษคนแรกในที่นั้น พึงทราบดังนี้ เมื่อหมู่กษัตริย์ตั้งมั่นโดยมีพระโพธิสัตว์เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ วรรณะทั้งหลายมีพราหมณ์เป็นต้นก็ตั้งมั่นขึ้นตามลำดับ ในกัปเหล่านั้น นับตั้งแต่เมฆใหญ่ทำลายกัปจนถึงเปลวไฟดับไป กาลนี้เรียกว่า สังวัฏฏอสงไขยหนึ่ง นับตั้งแต่เปลวไฟที่ทำลายกัปดับไปจนถึงมหาเมฆที่ตกสม่ำเสมอจนเต็มจักรวาลหนึ่งแสนโกฏ กาลนี้เรียกว่า สังวัฏฏัฏฐายีอสงไขยที่สอง นับตั้งแต่มหาเมฆที่ตกสม่ำเสมอจนถึงการปรากฏของพระจันทร์และพระอาทิตย์ กาลนี้เรียกว่า วิวัฏฏอสงไขยที่สาม นับตั้งแต่การปรากฏของพระจันทร์และพระอาทิตย์จนถึงเมฆใหญ่ที่ทำลายกัปอีกครั้ง กาลนี้เรียกว่า วิวัฏฏัฏฐายีอสงไขยที่สี่ อสงไขยทั้งสี่นี้รวมเป็นหนึ่งมหากัป พึงทราบการทำลายและการตั้งอยู่ด้วยไฟดังนี้

Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyo sūriyo, evamidha kappavināsako khārūdakamahāmegho uṭṭhāti. So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati. Khārūdakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti. Udakaṃ samantato vātehi dhārīyati. Pathavito yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti, tattha tayopi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati. Taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na vūpasammati.

ส่วนในสมัยใดที่กัปถูกทำลายด้วยน้ำ พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่า เมฆใหญ่ที่ทำลายกัปเกิดขึ้นตั้งแต่แรก แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ ในกัปที่ถูกทำลายด้วยไฟนั้น ดวงอาทิตย์ดวงที่สองเกิดขึ้นฉันใด ในกัปที่ถูกทำลายด้วยน้ำนี้ มหาเมฆคือน้ำเค็มที่ทำลายกัปก็เกิดขึ้นฉันนั้น มหาเมฆนั้นเริ่มตกอย่างละเอียดอ่อน แล้วตกด้วยสายฝนสายใหญ่โดยลำดับจนเต็มจักรวาลหนึ่งแสนโกฏ แผ่นดิน ภูเขา และสิ่งอื่นๆ ที่ถูกน้ำเค็มสัมผัสก็จะละลายไป น้ำนั้นถูกลมพยุงไว้โดยรอบ น้ำนั้นท่วมขึ้นไปตั้งแต่ใต้พื้นดินจนถึงภูมิแห่งทุติยฌาน ในที่นั้น น้ำนั้นทำให้พรหมโลกทั้งสามละลายไปแล้วจดอยู่เพียงชั้นสุภกิณหะ น้ำที่ทำลายกัปนั้นจะไม่สงบลงตราบเท่าที่ยังมีสังขารแม้เพียงประมาณอณูเหลืออยู่

Udakānugataṃ [Pg.332] pana sabbasaṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati, antaradhānaṃ gacchati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Subhakiṇhato ca cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakakhārūdakūpacchedo, idamekaṃ asaṅkheyyaṃ. Udakūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ. Sampattimahāmeghato…pe… imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

แต่สิ่งปรุงแต่งทั้งปวงที่ไปตามกระแสน้ำนั้น เมื่อถูกครอบงำแล้วย่อมสงบระงับไปอย่างรวดเร็ว ย่อมถึงซึ่งความอันตรธานไป เบื้องล่างกับเบื้องบนของอากาศย่อมรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดความมืดมิดอย่างใหญ่หลวง ดังนี้ ข้อความทั้งหมดนี้เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว แต่ในที่นี้ โลกย่อมปรากฏขึ้นโดยเริ่มจากพรหมโลกชั้นอาภัสสรา และสัตว์ทั้งหลายย่อมจุติจากพรหมโลกชั้นสุภกิณหา แล้วบังเกิดในภูมิอาภัสสราเป็นต้น ในกาลนั้น นับตั้งแต่เมฆฝนใหญ่ที่ทำลายกัปจนถึงการสิ้นสุดของน้ำเค็มที่ทำลายกัป นี้เป็นอสงไขยกัปที่หนึ่ง นับตั้งแต่การสิ้นสุดของน้ำจนถึงเมฆฝนใหญ่ที่สมบูรณ์ นี้เป็นอสงไขยกัปที่สอง นับตั้งแต่เมฆฝนใหญ่ที่สมบูรณ์... (ละไว้)... อสงไขยกัปทั้งสี่นี้รวมเป็นหนึ่งมหากัป พึงทราบการทำลายและการตั้งอยู่ด้วยน้ำอย่างนี้

Yasmiṃ pana samaye kappo vātena vinassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti. So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti, tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāva kūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti. Te pathavito nabhamuggatā na puna patanti, tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Athānukkamena heṭṭhāmahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃ mūlaṃ katvā ākāse khipati. Yojanasatappamāṇā pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanasatappamāṇāpi bhijjitvā vātavegukkhittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Eteneva upāyena bhūmaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento cha kāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti. Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi, himavantā himavantehi, sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmiṃ vāto gaṇhāti, tattha tayo brahmaloke vināsetvā vehapphale āhacca tiṭṭhati. Evaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Idha pana [Pg.333] subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Vehapphalato ca cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātūpacchedo, idamekaṃ asaṅkheyyaṃ. Vātūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ…pe… imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

แต่ในสมัยใดที่กัปถูกทำลายด้วยลม พึงขยายความโดยนัยที่กล่าวมาแล้วแต่ต้นว่า เมฆฝนใหญ่ที่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้น แต่ข้อแตกต่างคือ ในที่นี้ลมย่อมเกิดขึ้นเพื่อทำลายกัป เหมือนกับที่ดวงอาทิตย์ดวงที่สองเกิดขึ้นในกาลนั้น (ที่ถูกทำลายด้วยไฟ) ลมนั้นย่อมพัดยกฝุ่นหยาบขึ้นก่อน จากนั้นย่อมพัดยกฝุ่นละเอียด ทรายละเอียด ทรายหยาบ กรวดหินเป็นต้น จนถึงก้อนหินขนาดเท่าเรือนยอดและต้นไม้ใหญ่ที่ตั้งอยู่ในที่ที่ไม่ราบเรียบ สิ่งเหล่านั้นที่ลอยขึ้นไปในอากาศจากพื้นดินแล้ว ย่อมไม่ตกลงมาอีก แต่ย่อมแตกละเอียดเป็นผุยผงในอากาศนั้นเองแล้วถึงซึ่งความไม่มีอยู่ จากนั้นโดยลำดับ ลมย่อมเกิดขึ้นจากใต้พื้นแผ่นดินใหญ่ พลิกแผ่นดินให้รากชี้ขึ้นเบื้องบน แล้วเหวี่ยงขึ้นไปในอากาศ ส่วนต่างๆ ของแผ่นดินที่มีขนาดหนึ่งร้อยโยชน์ และแม้ที่มีขนาดสองร้อย สามร้อย สี่ร้อย ห้าร้อยโยชน์ ย่อมแตกสลาย ถูกแรงลมพัดเหวี่ยงไป แล้วย่อมแตกละเอียดเป็นผุยผงในอากาศนั้นเองแล้วถึงซึ่งความไม่มีอยู่ ลมย่อมพัดยกภูเขาจักรวาลและภูเขาสิเนรุขึ้นไป แล้วเหวี่ยงไปในอากาศ ภูเขาเหล่านั้นย่อมชนกันเอง แล้วแตกละเอียดเป็นผุยผงแล้วพินาศไป ด้วยอุบายนี้เอง ลมย่อมทำลายวิมานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินและวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ ทำลายเทวโลกทั้งหกชั้นกามาวจร แล้วทำลายจักรวาลเป็นแสนโกฏิ ในกาลนั้น จักรวาลย่อมชนกับจักรวาล ภูเขาหิมวันต์ย่อมชนกับภูเขาหิมวันต์ ภูเขาสิเนรุย่อมชนกับภูเขาสิเนรุ แล้วแตกละเอียดเป็นผุยผงแล้วพินาศไป ลมย่อมพัดจากพื้นดินไปจนถึงภูมิชั้นตติยฌาน ในที่นั้นย่อมทำลายพรหมโลก ๓ ชั้น (คือ ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา สุภกิณหา) แล้วหยุดอยู่ที่ภูมิเวหัปผลา อย่างนี้ ลมนั้นย่อมทำลายสิ่งปรุงแต่งทั้งปวงแล้ว ตนเองก็พินาศไป เบื้องล่างกับเบื้องบนของอากาศย่อมรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดความมืดมิดอย่างใหญ่หลวง ดังนี้ ข้อความทั้งหมดนี้เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว แต่ในที่นี้ โลกย่อมปรากฏขึ้นโดยเริ่มจากพรหมโลกชั้นสุภกิณหา และสัตว์ทั้งหลายย่อมจุติจากพรหมโลกชั้นเวหัปผลา แล้วบังเกิดในภูมิสุภกิณหาเป็นต้น ในกาลนั้น นับตั้งแต่เมฆฝนใหญ่ที่ทำลายกัป จนถึงการสิ้นสุดของลมที่ทำลายกัป นี้เป็นอสงไขยกัปที่หนึ่ง นับตั้งแต่การสิ้นสุดของลม จนถึงเมฆฝนใหญ่ที่สมบูรณ์ นี้เป็นอสงไขยกัปที่สอง... (ละไว้)... อสงไขยกัปทั้งสี่นี้รวมเป็นหนึ่งมหากัป พึงทราบการทำลายและการตั้งอยู่ด้วยลมอย่างนี้

Kiṃ kāraṇā evaṃ loko vinassati? Akusalamūlakāraṇā. Akusalamūlesu hi ussannesu evaṃ loko vinassati. So ca kho rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena vinassati. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti. Mohe ussannatare vātena vinassati. Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva satta vāre agginā nassati, aṭṭhame vāre udakena. Puna satta vāre agginā, aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna satta vāre agginā nassati. Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti. Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti.

โลกย่อมพินาศไปอย่างนี้ด้วยเหตุใด? ด้วยเหตุแห่งอกุศลมูล แท้จริง เมื่ออกุศลมูลมีมาก โลกย่อมพินาศไปอย่างนี้ และโลกนั้น เมื่อราคะมีมากเกินไป ย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อโทสะมีมากเกินไป ย่อมพินาศด้วยน้ำ แต่บางอาจารย์กล่าวว่า 'เมื่อโทสะมีมากเกินไป ย่อมพินาศด้วยไฟ เมื่อราคะมีมากเกินไป ย่อมพินาศด้วยน้ำ' เมื่อโมหะมีมากเกินไป ย่อมพินาศด้วยลม แม้จะพินาศไปอย่างนี้ ก็ย่อมพินาศด้วยไฟเจ็ดครั้งติดต่อกัน และครั้งที่แปดย่อมพินาศด้วยน้ำ อีกเจ็ดครั้งด้วยไฟ และครั้งที่แปดด้วยน้ำ อย่างนี้ เมื่อพินาศไปในครั้งที่แปดๆ โลกนั้นย่อมพินาศด้วยน้ำเจ็ดครั้ง แล้วย่อมพินาศด้วยไฟอีกเจ็ดครั้ง ด้วยประมาณนี้ กัปหกสิบสามกัปได้ล่วงไปแล้ว ในระหว่างนั้น แม้เมื่อถึงคราวที่โลกจะพินาศด้วยน้ำ ลมก็ย่อมได้โอกาสขัดขวางไว้ แล้วทำลายพรหมชั้นสุภกิณหาผู้มีอายุยืนถึงหกสิบสี่กัปเต็ม แล้วทำลายโลก

Pubbenivāsaṃ anussarantopi ca kappānussaraṇako bhikkhu etesu kappesu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati. Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa aḍḍhaṃ gahetvā vuttaṃ. Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalakappaṃ gahetvā vuttaṃ. Kathaṃ anussaratīti ce? Amutrāsintiādinā nayena. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena [Pg.334] kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassāyupariyanto vā.

ภิกษุผู้ระลึกถึงขันธ์อันเคยอยู่แล้วในกาลก่อน หรือผู้ระลึกถึงกัปไปตามลำดับ ย่อมระลึกได้ในกัปทั้งหลายเหล่านี้ คือในสังวัฏฏกัปเป็นอันมากก็ดี ในวิวฏฏกัปเป็นอันมากก็ดี ในสังวัฏฏวิวฏฏกัปเป็นอันมากก็ดี. คำว่า สังวัฏฏกัป วิวฏฏกัป นี้ กล่าวโดยถือเอาครึ่งหนึ่งของกัป. คำว่า สังวัฏฏวิวฏฏกัป นี้ กล่าวโดยถือเอามหากัปทั้งหมด. ถ้าหากถามว่า ย่อมระลึกอย่างไร? ตอบว่า ด้วยนัยมีอาทิว่า "เราได้เป็นแล้วในสังวัฏฏกัปชื่อโน้น ในภพก็ดี ในกำเนิดก็ดี ในคติก็ดี ในวิญญาณฐิติก็ดี ในสัตตาวาสก็ดี ในสัตตนิกายก็ดี ชื่อว่า ติสสะ ก็ดี ผุสสะ ก็ดี มีโคตรว่า กัจจานะ ก็ดี กัสสปะ ก็ดี". คำนี้กล่าวโดยอำนาจแห่งการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพในอดีตของบุคคลนั้น. อนึ่ง ถ้าบุคคลนั้นปรารถนาจะระลึกถึงความถึงพร้อมแห่งวรรณะของตนก็ดี ความเป็นผู้มีชีวิตลำบากหรือประณีตก็ดี ความเป็นผู้มีสุขมากมีทุกข์มากก็ดี ความเป็นผู้มีอายุน้อยหรือมีอายุยืนก็ดี ในกาลนั้น แม้ทั้งหมดนั้นก็ย่อมระลึกได้นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "มีวรรณะดังนี้...เป...มีอายุขัยกำหนดดังนี้". ในบทว่า "มีวรรณะดังนี้" นั้น คือ มีวรรณะขาวก็ดี มีวรรณะคล้ำก็ดี. ในบทว่า "มีอาหารดังนี้" นั้น คือ มีข้าวสาลีและเนื้อเป็นอาหารก็ดี มีผลไม้ที่เกิดขึ้นเป็นอาหารก็ดี. ในบทว่า "ได้เสวยสุขและทุกข์ดังนี้" นั้น คือ ได้เสวยสุขและทุกข์อันเกิดในกายและใจด้วยประการต่างๆ หรือสุขและทุกข์อันจำแนกเป็นสามิสและนิรามิสเป็นต้น. ในบทว่า "มีอายุขัยกำหนดดังนี้" นั้น คือ มีอายุขัยกำหนดร้อยปีก็ดี มีอายุขัยกำหนดแปดหมื่นสี่พันกัปก็ดี.

So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva. Apica yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvaticchakaṃ (visuddhi. 2.410) anussaraṇaṃ, so tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādinti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatra imissā upapattiyā anantare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto tisso phusso kassapoti uddisīyati, vaṇṇādīhi sāmo odātoti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārāti.

คำว่า "เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้เกิดขึ้นในภพโน้น" นั้น คือ เรานั้นจุติจากภพมีกามภพเป็นต้นก็ดี จากกำเนิดมีอัณฑชะเป็นต้นก็ดี จากคติมีเทวคติเป็นต้นก็ดี จากวิญญาณฐิติมีนานัตตกาย นานัตตสัญญาเป็นต้นก็ดี จากสัตตาวาส ๙ ก็ดี หรือจากสัตตนิกายก็ดี แล้วได้เกิดขึ้นอีกในภพชื่อโน้น ในกำเนิดก็ดี ในคติก็ดี ในวิญญาณฐิติก็ดี ในสัตตาวาสก็ดี หรือในสัตตนิกายก็ดี. คำว่า "เราได้เป็นแล้วในภพนั้น" นั้น คือ ในกาลนั้น เราได้เป็นแล้วอีกในภพนั้นก็ดี ในกำเนิดก็ดี ในคติก็ดี ในวิญญาณฐิติก็ดี ในสัตตาวาสก็ดี หรือในสัตตนิกายก็ดี. คำมีอาทิว่า "มีชื่อดังนี้" นั้น มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. อนึ่ง เพราะเหตุว่า การระลึกว่า "เราได้เป็นแล้วในภพโน้น" นี้ เป็นการระลึกตามที่ปรารถนาของบุคคลผู้ระลึกย้อนขึ้นไปโดยลำดับ, ส่วนการระลึกว่า "เราจุติจากภพนั้น" นี้ เป็นการพิจารณาของบุคคลผู้ระลึกย้อนกลับมาโดยอนุโลม, เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า คำว่า "เราได้เกิดขึ้นในภพโน้น" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงที่ตั้งแห่งปฏิสนธิในลำดับแห่งปฏิสนธินี้ในภพนี้ ด้วยบทว่า "อิทูปปันโน" (ได้เกิดขึ้นในภพนี้). อนึ่ง คำมีอาทิว่า "เราได้เป็นแล้วในภพนั้น" นี้ กล่าวเพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้นของบุคคลนั้นในที่ตั้งแห่งปฏิสนธิในลำดับแห่งปฏิสนธินี้. คำว่า "เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้เกิดขึ้นในภพนี้" นั้น คือ เรานั้นจุติจากที่ตั้งแห่งปฏิสนธิในลำดับนั้นแล้ว ได้เกิดในตระกูลกษัตริย์ชื่อโน้นในภพนี้ก็ดี หรือในตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้ก็ดี. คำว่า "ดังนี้" คือ อย่างนี้. คำว่า "พร้อมด้วยอาการและพร้อมด้วยการชี้แจง" นั้น คือ พร้อมด้วยการชี้แจงด้วยอำนาจแห่งชื่อและโคตร พร้อมด้วยอาการด้วยอำนาจแห่งวรรณะเป็นต้น. จริงอยู่ สัตว์ย่อมถูกชี้แจงด้วยชื่อและโคตรว่า "สัตว์ชื่อว่า ติสสะ ผุสสะ กัสสปะ" และย่อมปรากฏโดยความแตกต่างด้วยวรรณะเป็นต้นว่า "มีวรรณะคล้ำ มีวรรณะขาว" ดังนี้เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ชื่อและโคตรเป็นเครื่องชี้แจง ส่วนวรรณะเป็นต้นที่เหลือเป็นอาการ.

Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงปุพเพนิวาสานุสสติญาณ จบแล้ว.

54. Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā

๕๔. ๕๔. คำอธิบายการแสดงทิพพจักขุญาณ.

106. Dibbacakkhuñāṇaniddese ālokasaññaṃ manasi karotīti divā vā rattiṃ vā sūriyajoticandamaṇiālokaṃ ālokoti manasi karoti. Evaṃ manasikaronto ca ālokoti saññaṃ manasi pavattanato ‘‘ālokasaññaṃ manasi karotī’’ti vuccati. Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ ālokasaññaṃ manasikaritvā divāti saññaṃ ṭhapeti. Yathā [Pg.335] divā tathā rattinti yathā divā āloko diṭṭho, tatheva rattimpi manasi karoti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho, tatheva divāpi manasi karoti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena. Apariyonaddhenāti samantato anaddhena. Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti saobhāsaṃ cittaṃ vaḍḍheti. Etena dibbacakkhussa parikammālokārammaṇaṃ cittaṃ kathitaṃ. Ālokakasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānameva vā sandhāya vuttaṃ. Tassevaṃ bhāvayato obhāsajātaṃ cittaṃ hoti vigatandhakārāvaraṇaṃ. Tena hi dibbacakkhuṃ uppādetukāmena ādikammikena kulaputtena imissāyeva pāḷiyā anusārena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ katvā ‘‘tejokasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇa’’nti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ, upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ, na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo. Sace hi uppādeti, pādakajjhānanissayaṃ hoti, na parikammanissayaṃ. Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ, tadanulomena pana itaraṃ kasiṇadvayampi vuttaṃ. Tasmā ālokakasiṇaṃ itaresaṃ vā aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri jhānāni uppādetvā puna upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ. Rūpagataṃ passato panassa tena byāpārena parikammacittena ālokapharaṇaṃ akubbato parikammassa vāro atikkamati, tato āloko antaradhāyati, tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati. Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo. Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti. ‘‘Ettha āloko hotū’’ti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati, tattha āloko tiṭṭhatiyeva. Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti. Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati, maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti, tadā dibbacakkhu uppannaṃ hoti. Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ, na pubbabhāgacittāni.

๑๐๖. ในคำอธิบายทิพยจักษุญาณ บทว่า ālokasaññaṃ manasi karoti ความว่า ย่อมกระทำแสงสว่างแห่งพระอาทิตย์ แสงสว่างแห่งไฟ แสงสว่างแห่งพระจันทร์ และแสงสว่างแห่งแก้วมณีไว้ในใจว่า 'แสงสว่าง' ในเวลากลางวันหรือกลางคืน. อนึ่ง เพราะความที่สัญญาเจตสิกที่เกิดขึ้นว่า 'แสงสว่าง' เป็นไปในใจของบุคคลผู้กระทำไว้ในใจอย่างนี้ ท่านจึงเรียกว่า 'กระทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ'. บทว่า Divāsaññaṃ adhiṭṭhāti ความว่า กระทำอาโลกสัญญาไว้ในใจอย่างนี้แล้ว ย่อมตั้งสัญญาที่เกิดขึ้นว่า 'กลางวัน'. บทว่า Yathā divā tathā rattiṃ ความว่า แสงสว่างอันบุคคลเห็นแล้วในเวลากลางวันฉันใด ย่อมกระทำไว้ในใจในเวลากลางคืนฉันนั้น. บทว่า Yathā rattiṃ tathā divā ความว่า แสงสว่างอันบุคคลเห็นแล้วในเวลากลางคืนฉันใด ย่อมกระทำไว้ในใจในเวลากลางวันฉันนั้น. บทว่า Iti vivaṭena cetasā ความว่า ด้วยจิตที่ไม่มีเครื่องปิดบังอย่างนี้. บทว่า Apariyonaddhena ความว่า ด้วยจิตที่ไม่มีเครื่องห่อหุ้มโดยรอบ. บทว่า Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti ความว่า ย่อมเพิ่มพูนจิตที่มีแสงสว่าง. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงจิตที่เป็นบริกรรม (อุปจารจิต) อันมีอาโลกกสิณเป็นอารมณ์ของทิพยจักษุ หรือตรัสหมายถึงจตุตถฌานที่มีอาโลกกสิณเป็นอารมณ์เท่านั้น. เมื่อโยคีบุคคลนั้นเจริญอยู่อย่างนี้ จิตที่มีแสงสว่างเกิดขึ้น ย่อมเป็นจิตที่ปราศจากเครื่องปิดบังคือความมืด. ด้วยเหตุนั้น กุลบุตรผู้เป็นอาทิกัมมิกะผู้ใคร่จะยังทิพยจักษุให้เกิดขึ้น พึงกระทำอภิญญาปาทกฌานที่มีกสิณเป็นอารมณ์ ให้เป็นฌานที่สามารถนำไปสู่อภิญญาได้โดยอาการทั้งปวง ตามแนวแห่งพระบาลีในปฏิสัมภิทามรรคนี้เท่านั้น แล้วพึงกระทำกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งในกสิณ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ เตโชกสิณ โอทาตกสิณ อาโลกกสิณ ให้เป็นอารมณ์ที่ใกล้ต่ออุปจารฌาน พึงทำให้เป็นอารมณ์แห่งอุปจารฌานแล้วเพิ่มพูนตั้งไว้ ไม่พึงยังอัปปนาให้เกิดขึ้นในกสิณนั้น นี้เป็นอัธยาศัย. เพราะว่าถ้าหากยังอัปปนาให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นที่อาศัยของปาทกฌาน ไม่เป็นที่อาศัยของบริกรรม. อนึ่ง ในกสิณ ๓ อย่างเหล่านี้ อาโลกกสิณเท่านั้นประเสริฐที่สุด แต่กสิณอีก ๒ อย่างที่เหลือท่านก็กล่าวไว้โดยอนุโลมตามอาโลกกสิณนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงกระทำอาโลกกสิณหรือกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งในกสิณที่เหลือให้เป็นอารมณ์ ยังฌาน ๔ ให้เกิดขึ้นแล้ว พึงตั้งอยู่ในภูมิแห่งอุปจารฌานเท่านั้นแล้วเพิ่มพูนกสิณ. พึงเห็นรูปที่อยู่ในภายในแห่งสถานที่ที่เพิ่มพูนแล้วๆ. อนึ่ง เมื่อโยคีบุคคลนั้นปรารถนาจะเห็นรูป แต่ไม่กระทำอาโลกผรณาด้วยบริกรรมจิตนั้น วาระแห่งบริกรรมย่อมล่วงเลยไป จากนั้นแสงสว่างย่อมอันตรธานไป เมื่อแสงสว่างอันตรธานไปแล้ว รูปก็ไม่ปรากฏ. ครั้นแล้ว โยคีบุคคลนั้นพึงเข้าปาทกฌานนั้นซ้ำๆ อีก แล้วออกจากฌานนั้น พึงแผ่แสงสว่างด้วยอุปจารจิต. เมื่อปฏิบัติอย่างนี้ แสงสว่างย่อมถึงความมีกำลังโดยลำดับ. พึงทราบว่า โยคีบุคคลกำหนดสถานที่ประมาณเท่าใดว่า 'ขอแสงสว่างจงมีในที่นี้' แสงสว่างย่อมตั้งอยู่ในที่นั้นเท่านั้น. แม้นั่งตลอดวัน เมื่อเห็นอยู่ การเห็นรูปย่อมมีแก่ภิกษุนั้น. ในการเห็นรูปนั้น เมื่อใดรูปนี้ คือ รูปที่ไม่อยู่ในคลองแห่งจักษุเนื้อของภิกษุนั้น คือรูปที่อยู่ในภายในท้อง รูปที่อาศัยหทัยวัตถุ รูปที่อาศัยพื้นแผ่นดินเบื้องล่าง รูปที่อยู่พ้นฝาผนัง ภูเขา และกำแพง รูปที่อยู่ในจักรวาลอื่น ย่อมมาสู่คลองแห่งญาณจักษุ คือทิพยจักษุญาณ เป็นเหมือนรูปที่เห็นด้วยจักษุเนื้อ เมื่อนั้น ทิพยจักษุชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. อนึ่ง ในบรรดาจิตที่เกิดขึ้นโดยมีรูปนี้เป็นอารมณ์ ทิพยจักษุจิตนั้นเท่านั้นสามารถเห็นรูปได้ ส่วนจิตในส่วนเบื้องต้นไม่สามารถเห็นรูปได้.

Tatrāyaṃ [Pg.336] dibbacakkhuno uppattikkamo – vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpamārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana ñāṇaṃ ‘‘sattānaṃ cutūpapāte ñāṇa’’ntipi ‘‘dibbacakkhuñāṇa’’ntipi vuccati. Taṃ panetaṃ puthujjanassa paripantho hoti. So hi ‘‘yattha yattha āloko hotū’’ti adhiṭṭhāti, taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti. Athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati. Tena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti. Tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ.

ในทิพยจักษุนั้น นี้เป็นลำดับแห่งการเกิดขึ้น คือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในทิพยโสตธาตุญาณก่อนว่า เมื่อมโนทวารวัชชนะเกิดขึ้นแล้วดับไปโดยกระทำรูปมีประการดังกล่าวแล้วนี้ให้เป็นอารมณ์ ชวนะ ๔ หรือ ๕ ย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำรูปนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์. อนึ่ง ญาณนี้เรียกว่า 'ญาณในการจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย' บ้าง เรียกว่า 'ทิพยจักษุญาณ' บ้าง. อนึ่ง ทิพยจักษุญาณนั้นย่อมเป็นอันตรายแก่ปุถุชน. เพราะว่า ปุถุชนนั้นย่อมตั้งใจว่า 'ขอแสงสว่างจงมีในที่ใดๆ' แสงสว่างนั้นย่อมเป็นแสงสว่างอันเดียวกัน แม้จะแทงทะลุแผ่นดิน มหาสมุทร และภูเขาไปก็ตาม. ครั้นแล้ว ในเวลานั้น เมื่อปุถุชนนั้นเห็นรูปอันน่ากลัวมีรูปยักษ์และรากษสเป็นต้นในที่นั้น ความกลัวย่อมเกิดขึ้น. เพราะความกลัวนั้น เขาจึงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต ย่อมเป็นผู้หลงจากฌาน. เพราะเหตุนั้น พึงเป็นผู้ไม่ประมาทในการเห็นรูป.

Sattānaṃ cutūpapātañāṇāyāti sattānaṃ cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya. Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati, tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti. Dibbena cakkhunāti vuttatthameva. Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigatamativattati, tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayañcetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena.

บทว่า Sattānaṃ cutūpapātañāṇāya ความว่า เพื่อญาณในการจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย. ญาณใดที่รู้ถึงการจุติและการปฏิสนธิของหมู่สัตว์ ท่านเรียกว่าเพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น คือเพื่อประโยชน์แก่ทิพยจักษุญาณ. บทว่า Dibbena cakkhunā มีอรรถตามที่กล่าวไว้แล้วในทิพยโสตธาตุญาณนั่นเอง. บทว่า Visuddhena ความว่า ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและปฏิสนธิ. อธิบายว่า บุคคลใดเห็นแต่จุติเท่านั้น ไม่เห็นปฏิสนธิ บุคคลนั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. บุคคลใดเห็นแต่ปฏิสนธิเท่านั้น ไม่เห็นจุติ บุคคลนั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่าสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนบุคคลใดเห็นทั้งสองอย่าง คือทั้งจุติและปฏิสนธิ บุคคลนั้นย่อมล่วงพ้นทิฏฐิอันเป็นไปในส่วนทั้งสองนั้นได้ เพราะเหตุนั้น การเห็นจุติและปฏิสนธินั้นของเขาจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. อนึ่ง พระพุทธบุตรทั้งหลายย่อมเห็นทั้งสองอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและปฏิสนธิ'. ชื่อว่า 'อติกกันตมานุสกะ' เพราะล่วงพ้นวิสัยที่มนุษย์จะพึงเห็นได้ด้วยการเห็นรูป หรือเพราะความที่ล่วงพ้นจักษุเนื้ออันเป็นของมนุษย์. ด้วยทิพยจักษุอันเป็นทิพย์ อันบริสุทธิ์ และล่วงพ้นวิสัยแห่งมนุษย์นั้น.

Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā, ye pana āsannacutikā idāni cavissanti. Te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte, anabhirūpe [Pg.337] virūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ, iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ.

คำว่า "เห็นสัตว์ทั้งหลาย" หมายถึง มองดูสัตว์ทั้งหลายประหนึ่งมองด้วยจักษุเนื้อของมนุษย์. ในคำว่า "กำลังจุติ กำลังอุบัติ" นั้น ไม่สามารถเห็นด้วยทิพยจักษุในขณะจุติหรือขณะปฏิสนธิได้ แต่บุคคลเหล่าใดใกล้จะจุติ คือกำลังจะจุติในบัดนี้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า "กำลังจุติ". และบุคคลเหล่าใดมีปฏิสนธิที่รับไว้แล้ว คือกำลังอุบัติในบัดนี้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า "กำลังอุบัติ" ดังนี้เป็นความประสงค์. พระโยคาวจรย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและกำลังอุบัติมีลักษณะเช่นนั้น ดังนี้ย่อมแสดง. คำว่า "ทราม" หมายถึง สัตว์ทั้งหลายที่ถูกดูหมิ่น ถูกดูหมิ่นอย่างยิ่ง ถูกดูแคลน ถูกเหยียดหยาม ด้วยอำนาจแห่งชาติ ตระกูล โภคะเป็นต้นที่ทราม เพราะประกอบด้วยผลแห่งโมหะ. คำว่า "ประณีต" หมายถึง สัตว์ทั้งหลายที่ตรงกันข้ามกับสัตว์ทรามนั้น เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโมหะ. คำว่า "มีผิวพรรณดี" หมายถึง สัตว์ทั้งหลายที่ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่ารักใคร่ น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโทสะ. คำว่า "มีผิวพรรณทราม" หมายถึง สัตว์ทั้งหลายที่ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่ารักใคร่ ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งโทสะ หรือมีรูปร่างไม่งาม มีรูปร่างวิกลวิการ ดังนี้ก็เป็นความหมาย. คำว่า "ไปดี" หมายถึง สัตว์ทั้งหลายที่ไปสู่สุคติ หรือสัตว์ทั้งหลายที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโลภะ. คำว่า "ไปทราม" หมายถึง สัตว์ทั้งหลายที่ไปสู่ทุคติ หรือสัตว์ทั้งหลายที่ยากจน มีข้าวและน้ำน้อย เพราะประกอบด้วยผลแห่งโลภะ. คำว่า "เข้าถึงตามกรรม" หมายถึง สัตว์ทั้งหลายที่เข้าถึงตามกรรมใดๆ ที่ได้สั่งสมไว้แล้ว. ในบรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทก่อนๆ มีคำว่า "กำลังจุติ" เป็นต้น ได้กล่าวถึงกิจของทิพยจักษุแล้ว แต่ด้วยบทนี้ ได้กล่าวถึงกิจของยถากัมมูปคญาณ.

Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne, taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī’’ti. Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati. Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne, tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti. Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati. Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi. Yathā cimassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti.

ลำดับการเกิดขึ้นของญาณนั้นมีดังนี้ คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เจริญอาโลกกสิณไปทางทิศเบื้องล่างมุ่งตรงสู่นรก ย่อมเห็นสัตว์นรกกำลังเสวยทุกข์อย่างใหญ่หลวง การเห็นนั้นเป็นกิจของทิพยจักษุเท่านั้น. ภิกษุนั้นย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า "สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยทุกข์นี้?" ขณะนั้น ญาณที่มีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ก็เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นว่า "ทำกรรมชื่อนี้". เช่นเดียวกัน ภิกษุเจริญอาโลกกสิณไปทางทิศเบื้องบนมุ่งตรงสู่เทวโลก ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายในสวนนันทวัน สวนมิสสกวัน สวนผารุสกวันเป็นต้น กำลังเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ การเห็นนั้นก็เป็นกิจของทิพยจักษุเท่านั้น. ภิกษุนั้นย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า "สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยสมบัตินี้?" ขณะนั้น ญาณที่มีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ก็เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นว่า "ทำกรรมชื่อนี้". นี้ชื่อว่า ยถากัมมูปคญาณ. ญาณนี้ไม่มีบริกรรมแยกต่างหาก. เช่นเดียวกับญาณนี้ อนาคตังสญาณก็ไม่มีบริกรรมแยกต่างหาก. แท้จริง ญาณเหล่านี้ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพยจักษุ โดยมีทิพยจักษุเป็นบาท.

Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ. Vatāti anulomavacanatthe nipāto. Bhontoti bhavanto. Duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ, kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā ete’’ti vadanto antimavatthunā upavadati, ‘‘natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā’’tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo. So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti. Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tasmā yo ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti, ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ [Pg.338] idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace disāpakkanto hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo. Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā, sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’’ti vatvā khamāpetabbo. Sammukhā akkhamantepi etadeva kātabbaṃ. Sace ekacārikabhikkhu hoti, neva tassa vasanaṭṭhānaṃ, na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’’ti. Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘‘khamathā’’ti vattabbaṃ. Yadi so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ. Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ, na maggāvaraṇaṃ hoti, pākatikameva hotīti.

ในคำว่า "ท่านผู้เจริญเหล่านี้" เป็นต้นนั้น คำว่า "เหล่านี้" เป็นคำแสดงถึงอารมณ์ที่เห็นด้วยทิพยจักษุ. คำว่า "วตะ" เป็นนิบาตในอรรถว่าคล้อยตาม. คำว่า "ภนฺโต" หมายถึง ท่านผู้เจริญ. ความประพฤติชั่ว หรือความประพฤติที่ชั่วเพราะเป็นที่เน่าเสียแห่งกิเลส ชื่อว่า "ทุจริต". ทุจริตทางกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกาย ชื่อว่า "กายทุจริต". ในบทอื่นๆ ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า "สมันนาคตา" หมายถึง ประกอบพร้อมแล้ว. คำว่า "ผู้กล่าวตู่พระอริยะ" หมายถึง ผู้ที่ปรารถนาความไม่เป็นประโยชน์แก่พระอริยะทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกเป็นต้น จนถึงคฤหัสถ์ผู้เป็นพระโสดาบันแล้ว กล่าวตู่ ด่า หรือตำหนิ ด้วยวัตถุอันเป็นที่สุด (ปาราชิก) หรือด้วยการทำลายคุณ ดังนี้เป็นความหมาย. ในบรรดาคำเหล่านั้น ผู้ที่กล่าวว่า "สมณธรรมของคนเหล่านี้ไม่มี คนเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ" ชื่อว่ากล่าวตู่ด้วยวัตถุอันเป็นที่สุด. ผู้ที่กล่าวว่า "ฌานก็ดี วิโมกข์ก็ดี มรรคก็ดี ผลก็ดี ของคนเหล่านี้ไม่มี" เป็นต้น ชื่อว่ากล่าวตู่ด้วยการทำลายคุณ ดังนี้พึงทราบ. และบุคคลนั้นจะกล่าวตู่โดยรู้หรือไม่รู้ก็ตาม ทั้งสองกรณีก็เป็นอริยูปวาทะ (การกล่าวตู่พระอริยะ) ทั้งสิ้น. กรรมนี้เป็นกรรมหนัก เสมือนอนันตริยกรรม เป็นกรรมที่กั้นสวรรค์และกั้นมรรค แต่เป็นกรรมที่แก้ไขได้. เพราะฉะนั้น ผู้ใดกล่าวตู่พระอริยะ ผู้นั้นพึงไป ถ้าพระอริยะนั้นมีพรรษาแก่กว่าตน พึงนั่งกระโหย่งแล้วขอให้ท่านอดโทษว่า "ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนั้นคำนี้แก่ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด". ถ้ามีพรรษาอ่อนกว่าตน พึงกราบไหว้ นั่งกระโหย่ง ประนมมือแล้วขอให้ท่านอดโทษว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนั้นคำนี้แก่ท่าน ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด". ถ้าพระอริยะนั้นไปสู่ทิศอื่นแล้ว พึงไปเอง หรือส่งศิษย์ผู้ร่วมอยู่เป็นต้นไปขอให้ท่านอดโทษ. ถ้าไม่สามารถจะไปหรือส่งไปได้ พึงไปหาภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในวิหารนั้น ถ้าภิกษุเหล่านั้นมีพรรษาอ่อนกว่าตน พึงนั่งกระโหย่ง ถ้ามีพรรษาแก่กว่า พึงปฏิบัติตามนัยที่กล่าวไว้สำหรับผู้แก่กว่า แล้วขอให้ท่านอดโทษว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนั้นคำนี้แก่ท่านผู้มีอายุชื่อนั้น ขอท่านผู้มีอายุนั้นจงอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด". แม้ท่านไม่อดโทษต่อหน้า ก็พึงทำอย่างนี้แหละ. ถ้าเป็นภิกษุผู้เที่ยวจาริกอยู่ผู้เดียว ทั้งที่อยู่และที่ไปของท่านก็ไม่ปรากฏ พึงไปหาภิกษุผู้เป็นบัณฑิตรูปหนึ่งแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนั้นคำนี้แก่ท่านผู้มีอายุชื่อนั้น เมื่อระลึกถึงคำนั้น ความเดือดร้อนใจย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะทำอย่างไรดี?" ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตนั้นจะกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายอย่าคิดเลย พระเถระย่อมอดโทษให้ท่านทั้งหลาย จงระงับจิตเสียเถิด". ผู้นั้นก็พึงประนมมือไปทางทิศที่พระอริยะนั้นไปแล้วกล่าวว่า "ขอท่านจงอดโทษเถิด". ถ้าพระอริยะนั้นปรินิพพานแล้ว พึงไปที่เตียงปรินิพพาน หรือแม้ไปถึงป่าช้าแล้วก็พึงขอให้ท่านอดโทษ. เมื่อทำอย่างนี้แล้ว ก็จะไม่เป็นกรรมที่กั้นสวรรค์และกั้นมรรค ย่อมเป็นปกติไป ดังนี้.

Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde, manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadisattā. Vuttampi cetaṃ ‘‘seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ sāriputta vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149). Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310).

คำว่า 'ผู้มีความเห็นผิด' คือ มีการเห็นที่ผิดไป คำว่า 'ผู้สมาทานกรรมอันมีมิจฉาทิฏฐิ' คือ ผู้มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันต่าง ๆ กันที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ และบุคคลเหล่าใด ยังบุคคลอื่นให้สมาทานในกายกรรมเป็นต้น อันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า 'มิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทาน' และในบทว่า 'ผู้ประกอบด้วยวจีทุจริต' นี้ พึงทราบว่า แม้เมื่ออริยูปวาทะและมิจฉาทิฏฐิถูกสงเคราะห์ด้วยการถือเอาวจีทุจริตและมโนทุจริตแล้วก็ตาม การกล่าวซ้ำซึ่งสองอย่างนี้อีก มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมาก เพราะอริยูปวาทะเป็นกรรมมีโทษมากเหมือนอนันตริยกรรม และพระพุทธพจน์นี้ก็ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันชาตินี้ได้ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวอุปมานี้ว่า บุคคลผู้ไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น เหมือนถูกนำมาทิ้งไว้ในนรกฉันนั้น' (ม.อุ. 1.149) และไม่มีกรรมอื่นใดที่มีโทษร้ายแรงยิ่งกว่ามิจฉาทิฏฐิเลย ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอย่างอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่มีโทษร้ายแรงอย่างนี้ เหมือนมิจฉาทิฏฐิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นที่สุด' (อ.อ. 1.310)

Kāyassa [Pg.339] bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.

คำว่า 'เมื่อกายแตก' คือ เมื่อละทิ้งขันธ์อันกรรมยึดถือแล้ว คำว่า 'หลังจากความตาย' คือ หลังจากนั้น คือเมื่อมีการถือเอาขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'เมื่อกายแตก' คือ เมื่อชีวิตินทรีย์ขาดไป คำว่า 'หลังจากความตาย' คือ หลังจากจุติจิต คำว่า 'อบาย' เป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นคำไวพจน์ของคำว่า 'นรก' เพราะนรกนั้นเป็นอบาย คือ ปราศจากบุญที่สมมติว่าเป็นเหตุแห่งสวรรค์และมรรคผล หรือเพราะไม่มีการเกิดขึ้นแห่งความสุข จึงเป็นอบาย เป็นที่พึ่งพิงแห่งทุกข์ จึงเป็นทุคติ หรือเพราะมีความชุกชุมด้วยโทษ จึงเป็นทุคติที่เกิดจากกรรมอันเศร้าหมอง ผู้ทำกรรมชั่วทั้งหลายย่อมตกไปในนรกนั้นโดยไม่เป็นไปตามความปรารถนาของตน จึงเป็นวินิบาต หรือเพราะสัตว์ทั้งหลายในนรกนี้ย่อมตกไปโดยมีอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย จึงเป็นวินิบาต และในนรกนี้ไม่มีความสุขที่เรียกว่าความเอร็ดอร่อย จึงเป็นนรก

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādimanekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

หรืออีกนัยหนึ่ง การถือเอาคำว่า 'อบาย' ย่อมแสดงถึงกำเนิดเดรัจฉาน เพราะกำเนิดเดรัจฉานเป็นอบาย คือ ปราศจากสุคติ แต่ไม่เป็นทุคติ เพราะเป็นที่เกิดของพญานาคราชเป็นต้นผู้มีอานุภาพมาก การถือเอาคำว่า 'ทุคติ' ย่อมแสดงถึงเปตวิสัย เพราะเปตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ คือ ปราศจากสุคติและเป็นที่เกิดแห่งทุกข์ แต่ไม่เป็นวินิบาต เพราะไม่ตกไปเหมือนพวกอสุระ การถือเอาคำว่า 'วินิบาต' ย่อมแสดงถึงอสุรกาย เพราะอสุรกายนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติด้วยความหมายที่กล่าวมาแล้ว และเพราะเป็นที่ตกไปจากความพรั่งพร้อมแห่งอวัยวะทั้งปวง จึงเรียกว่าวินิบาต การถือเอาคำว่า 'นรก' ย่อมแสดงถึงนรกหลายประเภทมีอเวจีเป็นต้น พึงทราบดังนี้ คำว่า 'เข้าถึงแล้ว' คือ เข้าไปถึงแล้ว เกิดขึ้นใหม่ในอบายทั้งสี่นั้น นี่คืออธิบาย พึงทราบว่า สุกกปักษ์ (ฝ่ายขาว) พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว

Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Iti ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ. Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepatthoti.

มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในสุกกปักษ์นั้น การถือเอาคำว่า 'สุคติ' ย่อมสงเคราะห์แม้มนุสสคติด้วย ส่วนการถือเอาคำว่า 'สวรรค์' ย่อมสงเคราะห์เฉพาะเทวคติเท่านั้น ในสองอย่างนั้น 'สุคติ' คือ คติที่งดงาม 'สวรรค์' คือ อารมณ์ที่ประเสริฐยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น ทั้งหมดนั้นเรียกว่า 'โลก' โดยความหมายว่า ย่อมแตกสลายและย่อมสลายไป นี่คือความหมายของคำ ดังนั้น คำว่า 'ด้วยทิพยจักษุ' เป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นคำสรุป ความหมายโดยย่อในที่นี้คือ 'ย่อมเห็นด้วยทิพยจักษุ' ดังนี้

Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการแสดงทิพยจักษุญาณ จบแล้ว

Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ

เบ็ดเตล็ดแห่งญาณห้า

Imesu pañcasu ñāṇesu iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati. Sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ [Pg.340]

ในญาณห้าประการนี้ อิทธิวิธญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์เจ็ดประการ คือ อารมณ์ที่เป็นปริตตะ อารมณ์ที่เป็นมหัคคตะ อารมณ์ที่เป็นอดีต อารมณ์ที่เป็นอนาคต อารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน อารมณ์ภายใน และอารมณ์ภายนอก โสตธาตุวิสุทธิญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์สี่ประการ คือ อารมณ์ที่เป็นปริตตะ อารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน อารมณ์ภายใน และอารมณ์ภายนอก เจโตปริยญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์แปดประการ คือ อารมณ์ที่เป็นปริตตะ อารมณ์ที่เป็นมหัคคตะ อารมณ์ที่เป็นอัปปมาณะ (มรรคผล) อารมณ์ที่เป็นมรรค อารมณ์ที่เป็นอดีต อารมณ์ที่เป็นอนาคต อารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน และอารมณ์ภายนอก

Parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti.

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ย่อมเป็นไปในอารมณ์แปดประการ คือ อารมณ์ที่เป็นปริตตะ อารมณ์ที่เป็นมหัคคตะ อารมณ์ที่เป็นอัปปมาณะ (มรรคผล) อารมณ์ที่เป็นมรรค อารมณ์ที่เป็นอดีต อารมณ์ภายใน อารมณ์ภายนอก และอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ทิพยจักษุญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์สี่ประการ คือ อารมณ์ที่เป็นปริตตะ อารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน อารมณ์ภายใน และอารมณ์ภายนอก ยถากัมมูปคญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ห้าประการ คือ อารมณ์ที่เป็นปริตตะ อารมณ์ที่เป็นมหัคคตะ อารมณ์ที่เป็นอดีต อารมณ์ภายใน และอารมณ์ภายนอก อนาคตังสญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์แปดประการ คือ อารมณ์ที่เป็นปริตตะ อารมณ์ที่เป็นมหัคคตะ อารมณ์ที่เป็นอัปปมาณะ (มรรคผล) อารมณ์ที่เป็นมรรค อารมณ์ที่เป็นอนาคต อารมณ์ภายใน อารมณ์ภายนอก และอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ดังนี้

Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ.

เบ็ดเตล็ดแห่งญาณห้า จบแล้ว

55. Āsavakkhayañāṇaniddesavaṇṇanā

๕๕. คำอธิบายการแสดงอาสวักขยญาณ

107. Āsavakkhayañāṇaniddese anaññātaññassāmītindriyādīni vuttatthāni. Kati ṭhānāni gacchatīti ekekassa uppattiṭṭhānaniyamanatthaṃ pucchā. Ekaṃ ṭhānaṃ gacchatīti ekasmiṃ ṭhāne uppajjatīti vuttaṃ hoti. Uppattiokāsaṭṭhānañhi tiṭṭhati etthāti ṭhānanti vuccati. Cha ṭhānānīti cha maggaphalakkhaṇe. Indriyānaṃ anaññātaññassāmītindriyādīsu tīsu ekekameva adhikaṃ hotīti dassanatthaṃ saddhindriyaṃ adhimokkhaparivāraṃ hotītiādi vuttaṃ. Yathā ‘‘saddhindriyassa adhimokkhaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.12) adhimokkhādayo saddhindriyādīnaṃ kiccavasena vuttā, evamidhāpi ‘‘adhimokkhaparivāraṃ hotī’’ti saddhindriyaṃ adhimokkhatthena parivāraṃ hotīti vuttaṃ hoti. Esa nayo sesesupi. Parivāranti ca liṅgavipallāso kato. Paññindriyanti anaññātaññassāmītindriyameva pajānanasabhāvadassanatthaṃ visuṃ katvā vuttaṃ. Abhidhammepi (vibha. 219) hi paññāya kiccavisesadassanatthaṃ maggakkhaṇe ca phalakkhaṇe ca ekāva paññā aṭṭhadhā vibhattā. Abhisandanaparivāranti nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya cittacetasikānaṃ sinehanakiccena parivāraṃ hoti. Idaṃ somanassasampayuttamaggavaseneva vuttaṃ. Upekkhāsampayuttamagge pana somanassindriyaṭṭhāne upekkhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃ pana sampayuttānaṃ nātiupabrūhanaparivāranti gahetabbaṃ. Pavattasantatādhipateyyaparivāranti pavattā santati pavattasantati, vattamānasantānanti attho. Adhipatibhāvo ādhipateyyaṃ, pavattasantatiyā ādhipateyyaṃ pavattasantatādhipateyyaṃ. Vattamānajīvitindriyassa uparipavattiyā ca paccayattā pubbāparavasena pavattasantatiyā adhipatibhāvena anaññātaññassāmītindriyassa parivāraṃ hoti.

๑๐๗. ในอาสวักขยญาณนิเทศ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้ว. คำถามว่า “ไปกี่ฐาน” เป็นคำถามเพื่อกำหนดสถานที่เกิดของอินทรีย์แต่ละอย่าง. คำว่า “ไปฐานเดียว” หมายถึง ย่อมเกิดในฐานเดียว. แท้จริง สถานที่เกิดของอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ย่อมตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคจิตตุปบาทนี้ ด้วยอรรถแห่งคำนี้ จึงเรียกว่า “ฐาน”. คำว่า “หกฐาน” หมายถึง ในขณะแห่งมรรคและผลหกอย่าง. เพื่อแสดงว่าในอินทรีย์ทั้งสามคือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น อินทรีย์แต่ละอย่างเท่านั้นที่ยิ่งกว่า จึงกล่าวว่า สัทธินทรีย์เป็นบริวารแห่งอธิโมกข์เป็นต้น. เหมือนอย่างที่อธิโมกข์เป็นต้นถูกกล่าวโดยหน้าที่ของสัทธินทรีย์เป็นต้นใน “อธิโมกข์เป็นที่ตั้งของสัทธินทรีย์” เป็นต้น ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวว่า “สัทธินทรีย์เป็นบริวารแห่งอธิโมกข์” หมายถึง สัทธินทรีย์เป็นบริวารด้วยอรรถแห่งอธิโมกข์ ฉันนั้น. นัยนี้ก็เช่นกันในอินทรีย์ที่เหลือ. และคำว่า “ปริวาร” มีการกลับเพศ (จากปุงลิงค์เป็นนปุงสกลิงค์) กระทำแล้ว. คำว่า “ปัญญินทรีย์” กล่าวไว้โดยแยกต่างหาก เพื่อแสดงความเป็นสภาพที่รู้แจ้งโดยประการต่างๆ ของอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์นั่นเอง. ในอภิธรรมก็เช่นกัน เพื่อแสดงหน้าที่พิเศษของปัญญา ปัญญาเดียวเท่านั้นถูกจำแนกเป็นแปดอย่างในขณะแห่งมรรคและขณะแห่งผล. คำว่า “อภิสันธนปริวาร” หมายถึง เป็นบริวารด้วยหน้าที่แห่งความเยื่อใยของโสมนัสสินทรีย์ต่อจิตและเจตสิกทั้งหลาย เหมือนน้ำต่อผงสำหรับอาบน้ำ. คำนี้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งมรรคที่ประกอบด้วยโสมนัสเท่านั้น. แต่ในมรรคที่ประกอบด้วยอุเบกขา พึงเห็นอุเบกขินทรีย์ในที่ของโสมนัสสินทรีย์. พึงถือเอาว่าอุเบกขินทรีย์นั้นเป็นบริวารที่มิได้เจริญยิ่งนักของธรรมที่ประกอบกัน. คำว่า “ปวัตตสันตตาทิปเตยยปริวาร” หมายถึง สันตติที่กำลังเป็นไป ชื่อว่า ปวัตตสันตติ, อรรถว่า สันดานที่กำลังเป็นไป. ความเป็นใหญ่ ชื่อว่า อาธิปเตยยะ, ความเป็นใหญ่ในสันตติที่กำลังเป็นไป ชื่อว่า ปวัตตสันตตาทิปเตยยะ. แท้จริง ชีวิตินทรีย์ที่กำลังเป็นไปย่อมเป็นบริวารของอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ด้วยความเป็นใหญ่ในสันตติที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งก่อนและหลัง และด้วยความเป็นปัจจัยแห่งความเป็นไปเบื้องบน.

Sotāpattimaggakkhaṇe [Pg.341] jātā dhammātiādi sabbesaṃ maggasampayuttakānaṃ vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttaṃ. Tattha maggakkhaṇe jātāti maggasamuṭṭhitā eva, na aññe. Yasmā pana maggasamuṭṭhitampi rūpaṃ kusalādināmaṃ na labhati, tasmā taṃ apanento ṭhapetvā cittasamuṭṭhānaṃ rūpanti āha. Sabbeva hi te dhammā kucchitānaṃ salanādīhi atthehi kusalā. Te ārammaṇaṃ katvā pavattamānā natthi etesaṃ āsavāti anāsavā. Vaṭṭamūlaṃ chindantā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā vaṭṭato niyyantīti niyyānikā. Kusalākusalasaṅkhātā cayā apetattā apacayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato apacayaṃ gacchantīti apacayagāmino, pavattaṃ apacinantā viddhaṃsentā gacchantītipi apacayagāmino. Loke apariyāpannabhāvena lokato uttarā uttiṇṇāti lokuttarā. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ etesanti nibbānārammaṇā.

คำว่า “ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อกล่าวคุณของธรรมทั้งปวงที่ประกอบด้วยมรรค. ในบทนั้น คำว่า “เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรค” หมายถึง นามธรรมที่เกิดพร้อมกับมรรคเท่านั้น ไม่ใช่ธรรมอื่น. แต่เพราะรูปที่เกิดพร้อมกับมรรคก็ดี รูปที่เกิดจากจิตก็ดี ไม่ได้ชื่อว่าเป็นกุศลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระเถระเมื่อประสงค์จะยกเว้นรูปธรรมนั้น จึงกล่าวว่า “เว้นรูปที่เกิดจากจิต”. แท้จริง ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลด้วยอรรถแห่งการทำลายธรรมที่น่ารังเกียจเป็นต้น. ธรรมเหล่านั้นไม่มีอาสวะที่กำลังเป็นไปโดยมีธรรมเหล่านั้นเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอนาสวะ. ธรรมเหล่านั้นตัดรากเหง้าแห่งวัฏฏะแล้ว มีนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมออกไปจากวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิยยานิกะ. ธรรมเหล่านั้นปราศจากจยะที่ชื่อว่ากุศลและอกุศลแล้ว มีนิพพานที่ชื่อว่าอปจยะเป็นอารมณ์ ย่อมไปสู่อปจยะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอปจยคามี, และเพราะธรรมเหล่านั้นทำลายเตภูมิกธรรมแล้วย่อมไป เพราะเหตุนั้นด้วยจึงชื่อว่าอปจยคามี. ธรรมเหล่านั้นไม่จัดเข้าในสังขารโลก ย่อมล่วงพ้นไปจากสังขารโลก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโลกุตตระ. ธรรมเหล่านั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิพพานารัมมณะ.

Imāni aṭṭhindriyānītiādi pubbe vuttaparivārabhāvassa ca tena sahagatādibhāvassa ca ādivuttaākārānañca dīpanatthaṃ vuttaṃ. Tattha aṭṭhindriyānīti pubbe vuttanayena paññindriyena saha aṭṭha. Sahajātaparivārāti aṭṭhasu ekekena saha itare itare satta sahajātā hutvā tassa sahajātaparivārā honti. Tatheva aññaṃ aññassa aññaṃ aññassāti evaṃ aññamaññaparivārā honti. Tatheva aññamaññaṃ nissayaparivārā sampayuttaparivārā ca honti. Sahagatāti tena anaññātaññassāmītindriyena saha ekuppādādibhāvaṃ gatā. Sahajātāti teneva saha jātā. Saṃsaṭṭhāti teneva saha missitā. Sampayuttāti teneva samaṃ ekuppādādipakārehi yuttā. Tevāti te eva aṭṭha indriyadhammā. Tassāti anaññātaññassāmītindriyassa. Ākārāti parivārakoṭṭhāsā.

คำว่า “อินทรีย์แปดเหล่านี้” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นบริวารที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น และเพื่อแสดงความเป็นสหคตะเป็นต้นด้วยอินทรีย์นั้น และเพื่อแสดงอาการที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น. ในบทนั้น คำว่า “อินทรีย์แปด” หมายถึง อินทรีย์แปดอย่างพร้อมด้วยปัญญินทรีย์ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. คำว่า “สหชาตบริวาร” หมายถึง ในอินทรีย์แปดอย่าง อินทรีย์ที่เหลือเจ็ดอย่างย่อมเป็นสหชาตธรรมพร้อมด้วยอินทรีย์แต่ละอย่าง เป็นสหชาตบริวารของอินทรีย์นั้น. เช่นนั้นเหมือนกัน อินทรีย์อย่างหนึ่งของอินทรีย์อีกอย่างหนึ่ง อินทรีย์อย่างหนึ่งของอินทรีย์อีกอย่างหนึ่ง ดังนี้ ย่อมเป็นบริวารซึ่งกันและกัน. เช่นนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นนิสสยบริวารและสัมปยุตตบริวารซึ่งกันและกัน. คำว่า “สหคตะ” หมายถึง ถึงความเป็นเอกุปปาทะเป็นต้นพร้อมด้วยอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์นั้น. คำว่า “สหชาตะ” หมายถึง เกิดพร้อมด้วยอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์นั้นเท่านั้น. คำว่า “สังสัฏฐะ” หมายถึง ผสมกันพร้อมด้วยอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์นั้นเท่านั้น. คำว่า “สัมปยุตตะ” หมายถึง ประกอบโดยเสมอกันด้วยประการแห่งเอกุปปาทะเป็นต้นพร้อมด้วยอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์นั้นเท่านั้น. คำว่า “เตว” หมายถึง ธรรมคืออินทรีย์แปดอย่างเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า “ตัสสา” หมายถึง ของอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์. คำว่า “อาการ” หมายถึง ส่วนแห่งบริวาร.

Phalakkhaṇe jātā dhammā sabbeva abyākatā hontīti rūpassapi abyākatattā cittasamuṭṭhānarūpena saha vuttā. Maggasseva kusalattā niyyānikattā apacayagāmittā ca phalakkhaṇe ‘‘kusalā’’ti ca ‘‘niyyānikā’’ti ca ‘‘apacayagāmino’’ti ca na vuttaṃ. Itītiādi vuttappakāranigamanaṃ. Tattha aṭṭhaṭṭhakānīti aṭṭhasu maggaphalesu ekekassa aṭṭhakassa vasena aṭṭha indriyaaṭṭhakāni. Catusaṭṭhi hontīti catusaṭṭhi ākārā honti. Āsavātiādi heṭṭhā vuttatthameva. Idha arahattamaggavajjheyeva [Pg.342] āsave avatvā sesamaggattayavajjhānampi vacanaṃ āsavakkhayavacanasāmaññamattena vuttanti veditabbaṃ. Arahattamaggañāṇameva hi keci āsave asesetvā āsavānaṃ khepanato ‘‘khaye ñāṇa’’nti vuccati. Tasmāyeva ca arahāyeva khīṇāsavoti vuccatīti.

คำว่า “ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลทั้งหมดเป็นอัพยากฤต” กล่าวไว้พร้อมด้วยรูปที่เกิดจากจิต เพราะรูปก็เป็นอัพยากฤต. เพราะความเป็นกุศล ความเป็นนิยยานิกะ และความเป็นอปจยคามีของมรรคเท่านั้น ในขณะแห่งผลจึงไม่ได้กล่าวว่า “กุศล” “นิยยานิกะ” และ “อปจยคามี”. คำว่า “ดังนี้” เป็นต้น เป็นคำสรุปความที่กล่าวไว้แล้ว. ในบทนั้น คำว่า “อัฏฐัฏฐกะ” หมายถึง อินทริยอัฏฐกะแปดอย่างโดยอำนาจของอัฏฐกะแต่ละอย่างในมรรคและผลแปดอย่าง. คำว่า “เป็น ๖๔” หมายถึง มีอาการ ๖๔ อย่าง. คำว่า “อาสวะ” เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเอง. ในอาสวักขยญาณนี้ พึงทราบว่า การกล่าวถึงอาสวะที่มรรคสามที่เหลือพึงฆ่าด้วย โดยไม่กล่าวถึงอาสวะที่อรหัตตมรรคเท่านั้นพึงฆ่า กล่าวไว้ด้วยความเป็นสามัญแห่งคำว่า “อาสวักขยะ” เท่านั้น. แท้จริง อรหัตตมรรคญาณเท่านั้นที่เรียกว่า “ขยญาณ” เพราะทำให้สิ้นไปซึ่งอาสวะทั้งหลายโดยไม่เหลือ. และเพราะเหตุนั้นเท่านั้น พระอรหันต์เท่านั้นจึงเรียกว่า “ขีณาสพ” ดังนี้.

Āsavakkhayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อาสวักขยญาณนิเทศวรรณนา จบแล้ว.

56-63. Saccañāṇacatukkadvayaniddesavaṇṇanā

๕๖-๖๓. สัจจญาณจตุกกทวยนิเทศวรรณนา.

108-9. Saccañāṇacatukkadvayaniddese dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīni vuttatthāneva. Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ dukkhepetaṃ ñāṇantiādi anantaracatukke viya ekābhisamayavasena vuttaṃ. Duvidhañhi saccañāṇaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Lokikaṃ duvidhaṃ anubodhañāṇaṃ paccavekkhaṇañāṇañca. Anubodhañāṇaṃ ādikammikassa anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati, dukkhe samudaye ca ārammaṇakaraṇavasena. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paṭividdhasaccassa catūsupi saccesu ārammaṇakaraṇavasena. Lokuttaraṃ paṭivedhañāṇaṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāri saccāni paṭivijjhati. Yathāha – ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ. Idhāpi iminā vārena idameva vuttaṃ. Taṃ pana lokuttarampi ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni nāmāni labhatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Idha pana lokikañāṇameva adhippetaṃ. Tasmāyeva ca tattha katamaṃ dukkhe ñāṇantiādimāha.

108-109. ในการนิทเทสแห่งสัจจญาณจตุกกะสองหมวด คำว่า “ทุกข์มีความบีบคั้นเป็นต้น” มีอรรถตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. คำว่า “ญาณของผู้ประกอบด้วยมรรค ญาณนั้นเป็นญาณในทุกข์” เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดพร้อมกัน เหมือนในจตุกกะที่กล่าวไว้ในลำดับก่อน. จริงอยู่ สัจจญาณมี 2 อย่าง คือ โลกิยะและโลกุตตระ. โลกิยญาณมี 2 อย่าง คือ อนุปโพธญาณและปัจจเวกขณญาณ. อนุปโพธญาณย่อมเป็นไปแก่อาทิกัมมิกบุคคล ด้วยอำนาจแห่งการฟังเป็นต้น ในนิโรธสัจจะและมรรคสัจจะ และด้วยอำนาจแห่งการทำอารมณ์ในทุกขสัจจะและสมุทัยสัจจะ. ปัจจเวกขณญาณย่อมเป็นไปแก่อริยบุคคลผู้แทงตลอดสัจจะแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการทำสัจจะทั้ง 4 แม้ทั้งหมดให้เป็นอารมณ์. โลกุตตรปฏิเวธญาณ ย่อมแทงตลอดสัจจะ 4 โดยกิจ โดยทำนิโรธให้เป็นอารมณ์. ดังที่พระผู้มีภาคตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเห็นทุกข์ บุคคลนั้นย่อมเห็นทุกขสมุทัยด้วย ย่อมเห็นทุกขนิโรธด้วย ย่อมเห็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาด้วย” พึงกล่าวข้อความทั้งหมด. ในวาระนี้ แม้ในที่นี้ก็ตรัสสัจจญาณนี้ไว้นั่นเอง. แต่ที่ตรัสไว้นั้น เพื่อแสดงว่า แม้โลกุตตรญาณนั้น ก็ย่อมได้ชื่อว่า “ญาณในทุกข์” เป็นต้น. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาโลกิยญาณเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวคำว่า “ในญาณนั้น ญาณในทุกข์เป็นไฉน” เป็นต้น.

Tattha dukkhaṃ ārabbhāti dukkhasaccaṃ ālambitvā, ārammaṇaṃ katvāti attho. Paññātiādīsu tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā. Idamassā sabhāvapadaṃ. Pajānanākāro pajānanā. Aniccādīni vicinātīti vicayo. Pavicayoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ, pakārena vicayoti attho. Catusaccadhammaṃ vicinātīti dhammavicayo. Aniccādīnaṃ sammā lakkhaṇavasena sallakkhaṇā. Sā eva upasagganānattena upalakkhaṇā [Pg.343] paccupalakkhaṇāti vuttā. Bhusaṃ lakkhaṇā te te aniccādidhamme paṭicca upalakkhaṇāti attho. Paṇḍitabhāvo paṇḍiccaṃ. Kusalabhāvo kosallaṃ. Nipuṇabhāvo nepuññaṃ. Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā. Aniccādīnaṃ cintanakavasena cintā, yassa uppajjati, taṃ aniccādīni cintāpetītipi cintā. Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā. Bhūrīti pathavī. Ayampi saṇhaṭṭhena vitthataṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī. Atha vā paññāyeva bhūte atthe ramatīti bhūrīti vuccati. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Yassa uppajjati, taṃ attahitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe parinetīti pariṇāyikā. Dhamme aniccādivasena vividhā passatīti vipassanā. Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajāno, tassa bhāvo sampajaññaṃ. Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakaṃ kūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viya patodo.

ในบทว่า “ทุกฺขํ อารพฺภ” นั้น มีความหมายว่า “ปรารภทุกขสัจจะ” คืออาศัยทุกขสัจจะ ทำทุกขสัจจะให้เป็นอารมณ์. ในบทว่า “ปญฺญา” เป็นต้น ปัญญา ชื่อว่า ปัญญา ด้วยอรรถว่าทำให้รู้แจ้งซึ่งอรรถนั้นๆ หรือชื่อว่า ปัญญา เพราะย่อมรู้ธรรมทั้งหลายโดยประการนั้นๆ มีอนิจจะ เป็นต้น. บทนี้เป็นบทแสดงสภาวะของปัญญานั้น. อาการที่รู้ชัด คือ ปชานนา. ย่อมพิจารณาธรรมมีอนิจจะ เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจยะ. บทว่า ปวิจยะ เป็นบทที่เพิ่มอุปสรรคเข้ามา มีความหมายว่า การพิจารณาโดยประการต่างๆ. ย่อมพิจารณาธรรมคือสัจจะ 4 เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมวิจยะ. การกำหนดหมายโดยชอบด้วยอำนาจแห่งลักษณะในธรรมมีอนิจจะ เป็นต้น ชื่อว่า สัลลักขณา. สัลลักขณานั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า อุปัลลักขณา และ ปัจจุปัลลักขณา ด้วยความต่างแห่งอุปสรรค. มีความหมายว่า การกำหนดหมายอย่างยิ่ง และการกำหนดหมายอย่างยิ่งโดยอาศัยธรรมมีอนิจจะ เป็นต้นเหล่านั้น. ความเป็นบัณฑิต ชื่อว่า ปัณฑิจจะ. ความเป็นผู้ฉลาด ชื่อว่า โกสัลละ. ความเป็นผู้ละเอียด ชื่อว่า เนปุญญะ. ชื่อว่า เวภัพยะ ด้วยอำนาจแห่งการทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมมีอนิจจะ เป็นต้น. ชื่อว่า จินตา ด้วยอำนาจแห่งการคิดถึงธรรมมีอนิจจะ เป็นต้น หรือชื่อว่า จินตา เพราะย่อมทำให้บุคคลผู้ที่ปัญญานั้นเกิดขึ้นคิดถึงธรรมมีอนิจจะ เป็นต้น. ย่อมพิจารณาธรรมมีอนิจจะ เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปปริกขา. บทว่า ภูริ คือ แผ่นดิน. ปัญญานี้แม้ชื่อว่า ภูริ เพราะมีอรรถว่าละเอียดและมีอรรถว่าแผ่กว้างเหมือนแผ่นดิน. อีกอย่างหนึ่ง ปัญญานั่นแหละย่อมยินดีในอรรถที่เป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ภูริ. ชื่อว่า เมธา เพราะย่อมกำจัดกิเลสเหมือนอสนีบาตกำจัดภูเขาหิน หรือชื่อว่า เมธา ด้วยอรรถว่ารับและทรงจำไว้ได้รวดเร็ว. ชื่อว่า ปริณายิกา เพราะย่อมนำบุคคลผู้ที่ปัญญานั้นเกิดขึ้นไปในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และในการแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริงในสัมปยุตตธรรม. ชื่อว่า วิปัสสนา เพราะย่อมเห็นธรรมทั้งหลายโดยประการต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจะ เป็นต้น. ชื่อว่า สัมปชาโน เพราะย่อมรู้ธรรมมีอนิจจะ เป็นต้น โดยประการอันชอบ ความเป็นแห่งสัมปชาโนนั้น ชื่อว่า สัมปชัญญะ. ชื่อว่า ปโตทะ เพราะย่อมทิ่มแทงจิตที่คดโกงซึ่งวิ่งไปในทางผิด เพื่อให้เข้าสู่ทาง เหมือนปฏักที่ทิ่มแทงม้าสินธพซึ่งไปในทางผิด เพื่อให้เข้าสู่ทาง ฉะนั้น.

Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ karotīti indriyaṃ, paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nayidaṃ ‘‘purisassa indriyaṃ purisindriya’’ntiādi viya paññāya indriyaṃ paññindriyaṃ. Atha kho paññā eva indriyaṃ paññindriyanti vuttaṃ hoti. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ. Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo. Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko. Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso. Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā ekobhāsā ekapajjotā hoti. Tenetaṃ vuttaṃ. Imesu pana tīsu padesu ekapadenāpi etasmiṃ atthe siddhe yāni panetāni bhagavatā ‘‘cattārome, bhikkhave, ālokā. Katame cattāro? Candāloko, sūriyāloko, aggāloko, paññāloko. Ime kho, bhikkhave, cattāro ālokā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ ālokānaṃ yadidaṃ paññāloko’’. Tathā ‘‘cattārome[Pg.344], bhikkhave, obhāsā. Cattārome, bhikkhave, pajjotā’’ti (a. ni. 4.144-145) sattānaṃ ajjhāsayavasena suttāni desitāni. Tadanurūpeneva idhāpi therena desanā katā. Attho hi anekehi ākārehi vibhajjamāno suvibhatto hoti, aññathā ca añño bujjhati, aññathā aññoti. Ratikaraṇaṭṭhena pana ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ.

อินทรีย์ คือ ย่อมทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการเห็น. อินทรีย์ที่ชื่อว่าปัญญา คือ ปัญญินทรีย์. มีความหมายว่าอย่างไร? คำว่า ปัญญินทรีย์ นี้ มิใช่เป็นการวิเคราะห์ว่า “อินทรีย์ของปัญญา ชื่อว่า ปัญญินทรีย์” เหมือนคำว่า “อินทรีย์ของบุรุษ ชื่อว่า ปุริสินทรีย์” เป็นต้น. แต่ที่แท้แล้ว ปัญญานั่นแหละเป็นอินทรีย์ จึงชื่อว่า ปัญญินทรีย์. ปัญญาพละ คือ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยอวิชชา. ปัญญาสัตถะ คือ ปัญญานั่นแหละเป็นศาสตรา ด้วยอรรถว่าตัดกิเลส. ปัญญาปราสาท คือ ปัญญานั่นแหละเป็นปราสาท ด้วยอรรถว่าสูงเด่นยิ่ง. ปัญญาอาโลกะ คือ ปัญญานั่นแหละเป็นแสงสว่าง ด้วยอรรถว่าทำให้เกิดแสงสว่าง. ปัญญาโอภาส คือ ปัญญานั่นแหละเป็นความรุ่งเรือง ด้วยอรรถว่าทำให้เกิดความรุ่งเรือง. ปัญญาปัชโชตะ คือ ปัญญานั่นแหละเป็นความรุ่งโรจน์ ด้วยอรรถว่าทำให้เกิดความรุ่งโรจน์. จริงอยู่ โลกธาตุหมื่นหนึ่งย่อมมีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันเดียวกัน มีความรุ่งโรจน์เป็นอันเดียวกัน แก่ผู้มีปัญญาที่นั่งด้วยบัลลังก์เดียว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้. แต่ในบททั้งสามนี้ แม้ด้วยบทเดียวก็สำเร็จความหมายนี้แล้ว. แต่พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรเหล่านี้ไว้ตามอัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลายว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย แสงสว่าง 4 อย่างนี้ คือ แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ แสงไฟ แสงปัญญา. ดูกรภิกษุทั้งหลาย แสงสว่าง 4 อย่างนี้แล. ดูกรภิกษุทั้งหลาย บรรดาแสงสว่าง 4 อย่างนี้ แสงปัญญานี้เป็นเลิศ”. เช่นเดียวกัน “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความรุ่งเรือง 4 อย่างนี้. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความรุ่งโรจน์ 4 อย่างนี้” ดังนี้. ในปฏิสัมภิทามรรคนี้ พระเถระก็ได้แสดงธรรมไปตามนั้น. จริงอยู่ อรรถที่จำแนกโดยอาการหลายอย่าง ย่อมเป็นอรรถที่จำแนกดีแล้ว เพราะว่า เมื่อจำแนกโดยประการหนึ่ง บุคคลหนึ่งย่อมรู้แจ้ง และเมื่อจำแนกโดยประการอื่น บุคคลอีกคนหนึ่งย่อมรู้แจ้ง. แต่ปัญญานั่นแหละเป็นรัตนะ ชื่อว่า ปัญญารัตนะ ด้วยอรรถว่าทำให้เกิดความยินดี ด้วยอรรถว่าให้ความยินดี ด้วยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด ด้วยอรรถว่าน่าเคารพ ด้วยอรรถว่าปรากฏได้ยาก ด้วยอรรถว่าไม่มีอะไรเปรียบ และด้วยอรรถว่าเป็นที่บริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐ.

Na tena sattā muyhanti, sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti amoho. Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva. Kasmā panetaṃ puna vuttanti? Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti ‘‘yvāyaṃ amoho, so na kevalaṃ mohato añño dhammo, mohassa pana paṭipakkho dhammavicayasaṅkhāto amoho nāma idha adhippeto’’ti. Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi. ‘‘Tattha katamaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ, tattha katamaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ, tattha katamaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇa’’nti pucchāvacanāni saṅkhepavasena vuttānīti.

เพราะปัญญาเจตสิกนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่หลง หรือปัญญาเจตสิกนั้นเองย่อมไม่หลงในอารมณ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอโมหะ. บทว่า ธัมมวิจยะ มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ถามว่า เหตุไรบทนี้จึงกล่าวซ้ำอีก? เพื่อแสดงความเป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะของอโมหะ. ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่า ‘อโมหะใด อโมหะนั้นไม่ใช่ธรรมอื่นจากโมหะโดยแท้ แต่เป็นอโมหะที่ชื่อว่าธัมมวิจยะอันเป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะ พึงประสงค์ในที่นี้’ ดังนี้. บทว่า สัมมาทิฏฐิ คือ กุศลทิฏฐิที่นำออกจากวัฏฏะโดยชอบ. บทถามทั้งหลายว่า ‘ในทุกขสมุทัย ญาณเป็นไฉน, ในทุกขนิโรธ ญาณเป็นไฉน, ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ญาณเป็นไฉน’ ดังนี้ พึงทราบว่ากล่าวโดยย่อ.

Saccañāṇacatukkadvayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาการแสดงญาณ ๔ คู่ในสัจจะ จบแล้ว.

64-67. Suddhikapaṭisambhidāñāṇaniddesavaṇṇanā

๖๔-๖๗. พรรณนาการแสดงสุทธิกปฏิสัมภิทาญาณ

110. Suddhikapaṭisambhidāñāṇaniddese imesaṃ ñāṇānaṃ pabhedābhāvatoyeva heṭṭhā viya pabhedaṃ adassetvāyeva atthesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidātiādi vuttaṃ. Paññāpabhedābhāvepi attanā paṭividdhacatusaccadhammamattavasena nānattasabbhāvato atthanānatte paññā atthapaṭisambhide ñāṇantiādi vuttaṃ. Tattha nānatteti atthādīnaṃ anekabhāve. Vavatthāneti atthādīnaṃ nicchayane. Sallakkhaṇeti atthādīnaṃ sammādassane. Upalakkhaṇeti atthādīnaṃ bhusaṃdassane. Pabhedeti atthādīnaṃ nānābhede. Pabhāvaneti atthādīnaṃ pākaṭīkaraṇena uppādane. Jotaneti atthādīnaṃ dīpane. Virocaneti atthādīnaṃ vividhā dīpane. Pakāsaneti atthādīnaṃ pabhāsane[Pg.345]. ‘‘Nānatte’’ti mūlapadaṃ katvā sabbasādhāraṇavasena vuttaṃ. ‘‘Vavatthāne’’ti sotāpannassa vasena, ‘‘sallakkhaṇe upalakkhaṇe’’ti sakadāgāmissa vasena, ‘‘pabhede pabhāvane’’ti anāgāmissa vasena, ‘‘jotane virocane pakāsane’’ti arahato vasena vuttanti evampettha yojanā kātabbāti.

๑๑๐. ในสุทธิกปฏิสัมภิทาญาณนิเทศนี้ แม้คำว่า ‘ญาณในอรรถทั้งหลาย ชื่อว่าอรรถปฏิสัมภิทา’ เป็นต้น กล่าวไว้โดยไม่แสดงความแตกต่างกันของญาณเหล่านี้ เหมือนที่แสดงความแตกต่างกันในมรรคญาณอันเป็นโลกีย์เบื้องต่ำ เพราะความที่ญาณเหล่านี้ไม่มีความแตกต่างกัน. แม้ปัญญาจะไม่มีความแตกต่างกัน แต่เพราะปัญญาอันเป็นโลกุตตระนั้นเอง มีความแตกต่างกันโดยความเป็นธรรมที่แทงตลอดอริยสัจ ๔ จึงกล่าวว่า ‘ปัญญาในอรรถนานัตตะ ญาณในอรรถปฏิสัมภิทา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า นานัตตะ คือ ความเป็นหลายอย่างแห่งอรรถเป็นต้น. บทว่า ววัตถาเน คือ การกำหนดอรรถเป็นต้น. บทว่า สัลลักขณะ คือ การเห็นอรรถเป็นต้นโดยชอบ. บทว่า อุปัลลักขณะ คือ การเห็นอรรถเป็นต้นอย่างยิ่ง. บทว่า ปเภทะ คือ ความแตกต่างกันหลายอย่างแห่งอรรถเป็นต้น. บทว่า ปภาวนะ คือ การทำให้เกิดโดยการทำอรรถเป็นต้นให้ปรากฏ. บทว่า โชตนะ คือ การแสดงอรรถเป็นต้น. บทว่า วิโรจนะ คือ การแสดงอรรถเป็นต้นโดยประการต่างๆ. บทว่า ปกาสนะ คือ การทำอรรถเป็นต้นให้สว่าง. พึงทราบว่า บทว่า ‘นานัตตะ’ เป็นบทมูล กล่าวโดยทั่วไปแก่พระอริยมรรคทั้ง ๔. บทว่า ‘ววัตถาเน’ กล่าวโดยนัยแห่งพระโสดาบัน. บทว่า ‘สัลลักขณะ อุปัลลักขณะ’ กล่าวโดยนัยแห่งพระสกทาคามี. บทว่า ‘ปเภทะ ปภาวนะ’ กล่าวโดยนัยแห่งพระอนาคามี. บทว่า ‘โชตนะ วิโรจนะ ปกาสนะ’ กล่าวโดยนัยแห่งพระอรหันต์. พึงประกอบความในสุทธิกปฏิสัมภิทาญาณนี้อย่างนี้.

Suddhikapaṭisambhidāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาการแสดงสุทธิกปฏิสัมภิทาญาณ จบแล้ว.

Iti saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

อรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค ชื่อสัทธัมมัปปกาสินี

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

ภาคที่ ๑ จบแล้ว.