นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

ขุทฺทกนิกาเย

Tiểu Bộ Kinh

จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถา

Chú giải Tiểu Diễn Giải

ปารายนวคฺคนิทฺเทโส

Diễn giải Phẩm Bỉ Ngạn

๑. อชิตมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

1. Giải thích về phần Diễn giải Kinh Thanh niên Ajita

ปารายนวคฺคสฺส [Pg.1] ปฐเม อชิตสุตฺตนิทฺเทเส –

Trong phần diễn giải kinh Ajita, là kinh đầu tiên của Phẩm Bỉ Ngạn –

๑.

1.

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, (อิจฺจายสฺมา อชิโต,)

“Thế gian bị cái gì che đậy, (Tôn giả Ajita đã hỏi như vậy,)

เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ. –

Do đâu không chiếu sáng? Ngài nói cái gì là sự thoa phết của nó, cái gì là sự sợ hãi lớn lao của nó?” –

อชิตมาณวสฺส ปุจฺฉิเต ปฐมปญฺเห จ อุปรูปริปญฺเห จ นิทฺเทเสสุ จ วุตฺตญฺจ อุตฺตานญฺจ วชฺเชตฺวา วิเสสเมว วกฺขาม. ตตฺถ นิวุโตติ ปฏิจฺฉาทิโต. กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ กึ อสฺส โลกสฺส อภิเลปนํ วเทสิ?

Trong câu hỏi đầu tiên và các câu hỏi kế tiếp được hỏi bởi thanh niên Ajita, và trong các phần diễn giải, chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt, loại trừ những gì đã được nói và những gì rõ ràng. Ở đây, ‘bị che đậy’ có nghĩa là bị che khuất. ‘Ngài nói cái gì là sự thoa phết của nó?’ có nghĩa là: Ngài nói cái gì là sự thoa phết của thế gian này?

อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ ปฏิจฺฉาทิโต. โอวุโตติ เหฏฺฐา ปฏิจฺฉาทิโต. ปิหิโตติ อุปริภาเคน ฉาทิโต. ปฏิจฺฉนฺโนติ อวิวโฏ. ปฏิกุชฺชิโตติ อโธมุขํ ฉาทิโต.

‘Bị bao phủ’ có nghĩa là bị ngăn che. ‘Bị che đậy’ có nghĩa là bị che khuất. ‘Bị che lấp’ có nghĩa là bị che khuất từ bên dưới. ‘Bị đậy lại’ có nghĩa là bị che đậy từ phần trên. ‘Bị che kín’ có nghĩa là không được mở ra. ‘Bị úp lại’ có nghĩa là bị che đậy úp mặt xuống.

นปฺปกาสตีติ นปฺปกาโส โหติ. นปฺปภาสตีติ ญาณปฺปภาสํ น กโรติ. น ตปตีติ ญาณตปํ น กโรติ. น วิโรจตีติ ญาณวิโรจนํ น กโรติ. น ญายตีติ น ชานียติ. น ปญฺญายตีติ นปฺปญฺญายเต.

‘Không chiếu sáng’ có nghĩa là không có sự sáng tỏ. ‘Không tỏa sáng’ có nghĩa là không tạo ra ánh sáng của trí tuệ. ‘Không rực sáng’ có nghĩa là không tạo ra sự rực sáng của trí tuệ. ‘Không chói sáng’ có nghĩa là không tạo ra sự chói sáng của trí tuệ. ‘Không được biết đến’ có nghĩa là không được nhận biết. ‘Không được liễu tri’ có nghĩa là không được thấu hiểu.

เกน [Pg.2] ลิตฺโตติ เกน ลิมฺปิโต. สํลิตฺโต อุปลิตฺโตติ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. อาจิกฺขสิ นิทฺเทสวเสน. เทเสสิ ปฏินิทฺเทสวเสน. ปญฺญเปสิ เตน เตน ปกาเรน. อตฺถํ โพเธนฺโต ปฏฺฐเปสิ. ตสฺสตฺถสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต วิวรสิ. พฺยญฺชนภาวํ ทสฺเสนฺโต วิภชสิ. นิกุชฺชิตภาวํ คมฺภีรภาวญฺจ หริตฺวา โสตูนํ ญาณสฺส ปติฏฺฐํ ชนยนฺโต อุตฺตานีกโรสิ. สพฺเพหิปิ อิเมหิ อากาเรหิ โสตูนํ อญฺญาณนฺธการํ วิธเมนฺโต ปกาเสสีติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘Bị cái gì thoa phết’ có nghĩa là bị cái gì bôi trét. ‘Bị thoa phết kỹ,’ ‘bị bôi trét lên’ là từ được thêm vào bằng tiếp đầu ngữ. Ngài chỉ rõ theo cách diễn giải. Ngài thuyết giảng theo cách đối diễn giải. Ngài trình bày theo cách này hay cách khác. Ngài thiết lập trong khi làm cho hiểu rõ ý nghĩa. Ngài khai mở trong khi chỉ ra nguyên nhân của ý nghĩa ấy. Ngài phân tích trong khi chỉ ra bản chất của văn tự. Ngài làm cho trở nên rõ ràng, trong khi loại bỏ tình trạng bị úp lại và tình trạng sâu kín, và làm phát sinh nền tảng trí tuệ cho người nghe. Ý nghĩa cần được hiểu như sau: ‘Ngài làm cho sáng tỏ’ bằng cách xua tan bóng tối vô minh của người nghe bằng tất cả những cách thức này.

๒. เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ มจฺฉริยเหตุ จ ปมาทเหตุ จ นปฺปกาสติ. มจฺฉริยํ หิสฺส ทานาทีหิ คุเณหิ ปกาสิตุํ น เทติ, ปมาโท สีลาทีหิ. ชปฺปาภิเลปนนฺติ ตณฺหา อสฺส โลกสฺส มกฺกฏเลโป วิย มกฺกฏสฺส อภิเลปนํ. ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิกํ ทุกฺขํ.

2. ‘Không chiếu sáng do sự keo kiệt và sự phóng dật’ có nghĩa là không chiếu sáng do nguyên nhân là sự bỏn xẻn và do nguyên nhân là sự phóng dật. Thật vậy, sự bỏn xẻn không cho phép nó chiếu sáng bằng các đức hạnh như bố thí, còn sự phóng dật (không cho phép chiếu sáng) bằng các đức hạnh như giữ giới. ‘Sự thoa phết là lòng ham muốn’ có nghĩa là ái dục là sự thoa phết của thế gian này, giống như nhựa cây là sự thoa phết của con khỉ. ‘Khổ’ có nghĩa là khổ đau như sanh, v.v.

เยสํ ธมฺมานนฺติ เยสํ รูปาทิธมฺมานํ. อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ ปฐมโต อุปฺปาโท ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายตีติ ภงฺคโต นิรุชฺฌนํ ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลวิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ วุจฺจติ. วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ กุสลากุสลํ กมฺมํ วิปากสฺส โอกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ วุจฺจติ. นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ ปญฺจโวกาเร รูปํ นามํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ วุจฺจติ. รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ ปญฺจโวกาเร นามํ รูปํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ วุจฺจติ.

‘Của những pháp nào’ có nghĩa là của những pháp như sắc, v.v. ‘Sự khởi sanh được liễu tri từ ban đầu’ có nghĩa là sự sanh khởi được liễu tri từ lúc đầu. ‘Sự đoạn diệt được liễu tri từ lúc hoại diệt’ có nghĩa là sự chấm dứt được liễu tri từ lúc tan rã. ‘Quả nương tựa vào nghiệp’ có nghĩa là quả của thiện và bất thiện được gọi là ‘quả nương tựa vào nghiệp’ vì nó diễn tiến không rời bỏ nghiệp. ‘Nghiệp nương tựa vào quả’ có nghĩa là nghiệp thiện và bất thiện được gọi là ‘nghiệp nương tựa vào quả’ vì nó tồn tại sau khi đã tạo cơ hội cho quả. ‘Sắc nương tựa vào danh’ có nghĩa là trong cõi năm uẩn, sắc được gọi là ‘sắc nương tựa vào danh’ vì nó diễn tiến không rời bỏ danh. ‘Danh nương tựa vào sắc’ có nghĩa là trong cõi năm uẩn, danh được gọi là ‘danh nương tựa vào sắc’ vì nó diễn tiến không rời bỏ sắc.

๓. สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ สพฺเพสุ รูปาทิอายตเนสุ ตณฺหาทิกา โสตา สนฺทนฺติ. กึ นิวารณนฺติ เตสํ กึ อาวรณํ กา รกฺขา. สํวรํ พฺรูหีติ ตํ เตสํ นิวารณสงฺขาตํ สํวรํ พฺรูหิ. เอเตน สาวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติ. เกน โสตา ปิธียเรติ เกน ธมฺเมน เอเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ. เอเตน อนวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติ.

3. ‘Các dòng chảy tuôn chảy khắp nơi’ có nghĩa là các dòng chảy như ái dục, v.v., tuôn chảy trong tất cả các xứ như sắc, v.v. ‘Cái gì là sự ngăn chặn?’ có nghĩa là cái gì là sự che chắn, sự bảo vệ của chúng? ‘Xin hãy nói về sự phòng hộ’ có nghĩa là xin hãy nói về sự phòng hộ được gọi là sự ngăn chặn của chúng. Bằng câu này, vị ấy hỏi về sự đoạn trừ còn dư sót. ‘Các dòng chảy được bịt lại bằng gì?’ có nghĩa là các dòng chảy này được bịt lại, được cắt đứt bằng pháp nào? Bằng câu này, vị ấy hỏi về sự đoạn trừ không còn dư sót.

สวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. อาสวนฺตีติ อโธคามิโน หุตฺวา สวนฺติ. สนฺทนฺตีติ นิรนฺตรคามิโน หุตฺวา สนฺทมานา ปวตฺตนฺติ. ปวตฺตนฺตีติ ปุนปฺปุนํ วตฺตนฺติ.

‘Tuôn chảy’ có nghĩa là sanh khởi. ‘Chảy vào (lậu hoặc)’ có nghĩa là chúng chảy sau khi đã đi xuống dưới. ‘Trôi chảy’ có nghĩa là chúng diễn tiến, chảy đi sau khi đã đi không gián đoạn. ‘Diễn tiến’ có nghĩa là chúng xoay vần lặp đi lặp lại.

๔. สติ [Pg.3] เตสํ นิวารณนฺติ วิปสฺสนายุตฺตา กุสลากุสลธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา สติ เตสํ โสตานํ นิวารณํ. โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ ตเมวาหํ สตึ โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ อธิปฺปาโย. ปญฺญาเยเต ปิธียเรติ รูปาทีสุ ปน อนิจฺจตาทิปฏิเวธสาธิกาย มคฺคปญฺญาย เอเต โสตา สพฺพโส ปิธียนฺติ.

4. ‘Niệm là sự ngăn chặn của chúng’ có nghĩa là niệm, trong khi tìm kiếm các chiều hướng của các pháp thiện và bất thiện, được kết hợp với tuệ quán, là sự ngăn chặn của các dòng chảy ấy. ‘Ta nói sự phòng hộ các dòng chảy’ có ý nghĩa là: chính niệm ấy, Ta nói là sự phòng hộ các dòng chảy. ‘Chúng được bịt lại bằng trí tuệ’ có nghĩa là các dòng chảy này được bịt lại hoàn toàn bằng đạo tuệ, là tuệ có khả năng thâm nhập vào tính vô thường, v.v., trong các pháp như sắc, v.v.

ปจฺฉิชฺชนฺตีติ อุจฺฉิชฺชนฺติ. สมุทยญฺจาติ ปจฺจยญฺจ. อตฺถงฺคมญฺจาติ อุปฺปนฺนานํ อภาวคมนญฺจ, อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทํ วา. อสฺสาทญฺจาติ อานิสํสญฺจ. อาทีนวญฺจาติ โทสญฺจ. นิสฺสรณญฺจาติ นิกฺขมนญฺจ.

‘Bị cắt đứt’ có nghĩa là bị đoạn tận. ‘Và sự tập khởi’ có nghĩa là và nguyên nhân. ‘Và sự hoại diệt’ có nghĩa là sự đi đến không hiện hữu của những gì đã sanh, hoặc sự không sanh khởi của những gì chưa sanh. ‘Và vị ngọt’ có nghĩa là và sự lợi ích. ‘Và sự nguy hại’ có nghĩa là và sự tai hại. ‘Và sự xuất ly’ có nghĩa là và sự thoát ra.

๕. ปญฺญา เจวาติ ปญฺหาคาถาย ยา จายํ ตยา วุตฺตา ปญฺญา, ยา จ สติ, ยญฺจ ตทวเสสํ นามรูปํ, เอตํ สพฺพมฺปิ กตฺถ นิรุชฺฌติ. เอตํ เม ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ เอวํ สงฺเขปตฺโถ เวทิตพฺโพ.

5. Trong câu kệ hỏi ‘Và trí tuệ,’ (ý là): trí tuệ này mà ngài đã nói, và niệm, và danh-sắc còn lại kia, tất cả những thứ này đoạn diệt ở đâu? Ý nghĩa tóm tắt cần được hiểu như sau: ‘Được hỏi câu hỏi này, xin ngài hãy nói cho tôi biết.’

กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ เอตํ นามรูปํ กตฺถ น ภวติ. วูปสมฺมตีติ นิพฺพาติ. อตฺถํ คจฺฉตีติ อภาวํ คจฺฉติ. ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ สนฺนิสีทติ.

‘Nó chấm dứt ở đâu?’ có nghĩa là danh-sắc này không hiện hữu ở đâu? ‘Lắng dịu’ có nghĩa là tịch tịnh. ‘Đi đến hoại diệt’ có nghĩa là đi đến không hiện hữu. ‘An tịnh’ có nghĩa là lắng xuống.

๖. วิสฺสชฺชนคาถาย ปนสฺส ยสฺมา ปญฺญาสติโย นาเมเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตา วิสุํ น วุตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยํ มํ ตฺวํ, อชิต, เอตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ, ตเทตํ ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ, ตํ เต วทามิ. ตสฺส ตสฺส หิ วิญฺญาณสฺส นิโรเธน สเหว อปุพฺพํ อจริมํ เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ, เอตฺเถว วิญฺญาณนิโรเธน นิรุชฺฌติ เอตํ, วิญฺญาณนิโรธา ตสฺส ตสฺส นิโรโธ โหติ, ตํ นาติวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ.

6. Tuy nhiên, trong câu kệ trả lời, vì trí tuệ và niệm được bao gồm trong chính danh, do đó chúng không được nói đến một cách riêng biệt. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây – câu hỏi này mà ngươi, hỡi Ajita, đã hỏi ta – ‘nó chấm dứt ở đâu?’ – thì ta nói cho ngươi biết nơi mà danh và sắc chấm dứt không còn dư sót. Thật vậy, cùng với sự đoạn diệt của thức này hay thức kia, không trước không sau, nó chấm dứt tại đây. Chính tại đây, với sự đoạn diệt của thức, nó đoạn diệt; do sự đoạn diệt của thức mà có sự đoạn diệt của cái này hay cái kia, điều đó được nói là không vượt qua được.

โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปยุตฺตปญฺญาย กุสลากุสลเจตนาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิรุชฺฌเนน. ตตฺถ ทุวิโธ นิโรโธ อนุปาทินฺนกนิโรโธ อุปาทินฺนกนิโรโธติ. โสตาปตฺติมคฺเคน หิ จตฺตาริ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ วิจิกิจฺฉาสหคตนฺติ ปญฺจ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ, ตานิ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ. ตํ อนุปาทินฺนกรูปกฺขนฺโธ, ตานิ จิตฺตานิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา สญฺญา สงฺขารา ตโย อรูปกฺขนฺธา. ตตฺถ สเจ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ตานิ ปญฺจ [Pg.4] จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฏฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํ. โสตาปตฺติมคฺโค ปน เนสํ ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺตึ วารยมาโน เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมาโน อนุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม. สกทาคามิมคฺเคน จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ ทฺเว โทมนสฺสสหคตานีติ โอฬาริกกามราคพฺยาปาทวเสน ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. อนาคามิมคฺเคน อณุสหคตกามราคพฺยาปาทวเสน ตานิ เอว ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. อรหตฺตมคฺเคน จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ อุทฺธจฺจสหคตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. ตตฺถ สเจ เตสํ อริยานํ เต มคฺคา อภาวิตา อสฺสุ, ตานิ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฏฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํ. เต ปน เตสํ มคฺคา ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺตึ วารยมานา เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมานา อนุปาทินฺนกํ นิโรเธนฺติ นาม. เอวํ อนุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตพฺโพ.

‘Với sự diệt của hành thức bằng Tuệ Dự Lưu Đạo’ có nghĩa là bằng sự đoạn diệt theo cách không có khả năng sanh khởi của tâm tương ưng với tư thiện và bất thiện, nhờ trí tuệ tương ưng với Dự Lưu Đạo. Ở đây, sự diệt có hai loại: sự diệt không do chấp thủ và sự diệt do chấp thủ. Thật vậy, bằng Dự Lưu Đạo, năm tâm (là) bốn tâm tương ưng tà kiến và (một tâm) câu hữu hoài nghi được diệt. Chúng làm sanh khởi sắc. Đó là sắc uẩn không do chấp thủ. Các tâm ấy là thức uẩn. Thọ, tưởng, hành tương ưng với chúng là ba danh uẩn. Ở đây, nếu Dự Lưu Đạo của vị Dự Lưu đã không được tu tập, năm tâm ấy đã có thể đạt đến sự ám ảnh trong sáu đối tượng. Tuy nhiên, Dự Lưu Đạo, trong khi ngăn chặn sự sanh khởi ám ảnh của chúng, trong khi thực hiện sự nhổ bật tận gốc, trong khi tạo ra trạng thái không có khả năng sanh khởi, được gọi là diệt tận cái không do chấp thủ. Bằng Nhất Lai Đạo, sáu tâm (là) bốn tâm bất tương ưng tà kiến và hai tâm câu hữu ưu, theo cách (diệt) tham dục và sân hận thô thiển, được diệt. Bằng Bất Lai Đạo, chính sáu tâm ấy được diệt theo cách (diệt) tham dục và sân hận vi tế. Bằng A-la-hán Đạo, năm tâm bất thiện (là) bốn tâm bất tương ưng tà kiến và (một tâm) câu hữu phóng dật được diệt. Ở đây, nếu các đạo ấy của các bậc Thánh ấy đã không được tu tập, các tâm ấy đã có thể đạt đến sự ám ảnh trong sáu đối tượng. Tuy nhiên, các đạo ấy của các vị ấy, trong khi ngăn chặn sự sanh khởi ám ảnh của chúng, trong khi thực hiện sự nhổ bật tận gốc, trong khi tạo ra trạng thái không có khả năng sanh khởi, được gọi là diệt tận cái không do chấp thủ. Như vậy, sự diệt không do chấp thủ cần được hiểu.

สเจ ปน โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อุปาทินฺนกกฺขนฺธปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. ตีณิ สํโยชนานิ ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโยติ อิเม ปน ปญฺจ กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต โสตาปนฺนสฺส สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ โสตาปตฺติมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

Tuy nhiên, nếu Dự Lưu Đạo của vị Dự Lưu đã không được tu tập, ngoại trừ bảy kiếp sống, sự tiếp diễn của các uẩn do chấp thủ đã có thể tiếp diễn trong vòng luân hồi vô thủy vô chung. Vì sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn ấy. Tuy nhiên, đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã nhổ bật tận gốc năm phiền não này: ba kiết sử, tà kiến tùy miên và hoài nghi tùy miên. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn do chấp thủ có thể tiếp diễn đối với vị Dự Lưu trong vòng luân hồi vô thủy vô chung, ngoại trừ bảy kiếp sống? Như vậy, Dự Lưu Đạo, trong khi làm cho sự tiếp diễn do chấp thủ không tiếp diễn, được gọi là diệt tận cái do chấp thủ.

สเจ สกทาคามิสฺส สกทาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา ทฺเว ภเว ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. โอฬาริกานิ กามราคปฏิฆสํโยชนานิ โอฬาริโก กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต สกทาคามิสฺส ทฺเว ภเว ฐเปตฺวา ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ สกทาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

Nếu Nhất Lai Đạo của vị Nhất Lai đã không được tu tập, ngoại trừ hai kiếp sống, sự tiếp diễn do chấp thủ đã có thể tiếp diễn trong năm kiếp sống. Vì sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn ấy. Tuy nhiên, đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã nhổ bật tận gốc bốn phiền não này: các kiết sử tham dục và sân hận thô thiển, tham dục tùy miên và sân hận tùy miên thô thiển. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn do chấp thủ có thể tiếp diễn đối với vị Nhất Lai trong năm kiếp sống, ngoại trừ hai kiếp sống? Như vậy, Nhất Lai Đạo, trong khi làm cho sự tiếp diễn do chấp thủ không tiếp diễn, được gọi là diệt tận cái do chấp thủ.

สเจ อนาคามิสฺส อนาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา เอกํ ภวํ ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส [Pg.5] ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. อณุสหคตานิ กามราคปฏิฆสญฺโญชนานิ อณุสหคโต กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต อนาคามิสฺส เอกํ ภวํ ฐเปตฺวา ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ อนาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

Nếu Bất Lai Đạo của vị Bất Lai đã không được tu tập, ngoại trừ một kiếp sống, sự tiếp diễn do chấp thủ đã có thể tiếp diễn trong kiếp sống thứ hai. Vì sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn ấy. Tuy nhiên, đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã nhổ bật tận gốc bốn phiền não này: các kiết sử tham dục và sân hận vi tế, tham dục tùy miên và sân hận tùy miên vi tế. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn do chấp thủ có thể tiếp diễn đối với vị Bất Lai trong kiếp sống thứ hai, ngoại trừ một kiếp sống? Như vậy, Bất Lai Đạo, trong khi làm cho sự tiếp diễn do chấp thủ không tiếp diễn, được gọi là diệt tận cái do chấp thủ.

สเจ อรหโต อรหตฺตมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, รูปารูปภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชา มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ อิเม ปน อฏฺฐ กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต ขีณาสวสฺส ปุนพฺภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ? เอวํ อรหตฺตมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

Nếu A-la-hán Đạo của vị A-la-hán đã không được tu tập, sự tiếp diễn do chấp thủ đã có thể tiếp diễn trong các cõi sắc và vô sắc. Vì sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn ấy. Tuy nhiên, đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã nhổ bật tận gốc tám phiền não này: sắc ái, vô sắc ái, mạn, phóng dật, vô minh, mạn tùy miên, hữu ái tùy miên, và vô minh tùy miên. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn do chấp thủ có thể tiếp diễn trong một kiếp sống tương lai đối với vị Lậu Tận? Như vậy, A-la-hán Đạo, trong khi làm cho sự tiếp diễn do chấp thủ không tiếp diễn, được gọi là diệt tận cái do chấp thủ.

โสตาปตฺติมคฺโค เจตฺถ อปายภวํ นิโรเธติ. สกทาคามิมคฺโค สุคติกามภเวกเทสํ. อนาคามิมคฺโค กามภวํ. อรหตฺตมคฺโค รูปารูปภวํ, สพฺพภเวปิ นิโรเธติ เอวาติ วทนฺติ. เอวํ อุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, Dự Lưu Đạo diệt tận cõi khổ. Nhất Lai Đạo (diệt tận) một phần của cõi dục thiện thú. Bất Lai Đạo (diệt tận) cõi dục. A-la-hán Đạo (diệt tận) cõi sắc và vô sắc, họ nói rằng (đạo ấy) cũng diệt tận tất cả các cõi. Như vậy, sự diệt do chấp thủ cần được hiểu.

ตตฺถ ‘‘อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนา’’ติ เอเตน อนุปาทินฺนกนิโรธํ ทสฺเสติ. ‘‘เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ อิมินา ปน อุปาทินฺนกนิโรธํ ทสฺเสติ.

Ở đây, bằng câu ‘với sự diệt của hành thức’, Ngài chỉ ra sự diệt không do chấp thủ. Còn bằng câu ‘danh và sắc nào có thể sanh khởi, chúng được diệt tại đây’, Ngài chỉ ra sự diệt do chấp thủ.

ตตฺถ สตฺต ภเว ฐเปตฺวาติ กามภวโต กามภวํ สํสรนฺตสฺส สตฺต ภเว วชฺเชตฺวา. อนมตคฺเค สํสาเรติ –

Ở đây, ‘ngoại trừ bảy kiếp sống’ có nghĩa là loại trừ bảy kiếp sống của người đang luân hồi từ cõi dục đến cõi dục. Trong vòng luân hồi vô thủy vô chung –

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, ‘สํสาโร’ติ ปวุจฺจตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙;

ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๙;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๑๗;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๔, ๕๘;

อุทา. อฏฺฐ. ๓๙) –

“Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và xứ; tiếp diễn không gián đoạn, được gọi là ‘luân hồi’.” (visuddhi. 2.619; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; itivu. aṭṭha. 14, 58; udā. aṭṭha. 39) –

เอวํ วณฺณิเต สํสารวฏฺเฏ. เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจาติ นมนลกฺขณํ จตุกฺขนฺธสงฺขาตํ นามญฺจ รุปฺปนลกฺขณํ ภูโตปาทายสงฺขาตํ รูปญฺจ เอเต ธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตสฺมึ โสตาปตฺติมคฺเค เอเต [Pg.6] นามรูปธมฺมา อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิโรธํ คจฺฉนฺติ. สกทาคามิมคฺคญาเณนาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน สกึเยว อิมํ โลกํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี, ตสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. เตน มคฺเคน สมฺปยุตฺตญาเณน. ทฺเว ภเว ฐเปตฺวาติ กามธาตุยาเยว ปฏิสนฺธิวเสน ทฺเว ภเว วชฺเชตฺวา. ปญฺจสุ ภเวสูติ ตทวสิฏฺเฐสุ ปญฺจสุ ภเวสุ. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ สกทาคามิมคฺเค เอเต ธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติ. เอกํ ภวํ ฐเปตฺวาติ อุกฺกฏฺฐวเสน รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา เอกํ ภวํ วชฺเชตฺวา. รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ ทุติยกภเว รูปธาตุยา เจว อรูปธาตุยา จ. นามญฺจ รูปญฺจาติ เอตฺถ รูปภเว นามรูปํ, อรูปภเว นามเมว. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ อนาคามิมคฺเค เอเต นามรูปธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติ.

Trong vòng luân hồi được mô tả như vậy. Những gì sẽ sanh khởi là danh và sắc, tức là danh có đặc tính hướng đến đối tượng được gọi là bốn uẩn, và sắc có đặc tính bị biến hoại được gọi là các đại chủng và sắc y sinh, những pháp này sẽ sanh khởi. ‘Tại đây chúng được đoạn diệt,’ nghĩa là trong đạo Tu-đà-hoàn này, các pháp danh sắc này đi đến sự đoạn diệt theo cách không có khả năng sanh khởi trở lại. ‘Bằng trí tuệ đạo Tư-đà-hàm,’ ở đây, người chỉ trở lại thế gian này một lần nữa do tái sanh được gọi là bậc Tư-đà-hàm, đạo của vị ấy là đạo Tư-đà-hàm. Bằng trí tuệ tương ưng với đạo ấy. ‘Sau khi trừ bỏ hai kiếp,’ nghĩa là sau khi loại trừ hai kiếp do tái sanh trong cõi Dục. ‘Trong năm kiếp,’ nghĩa là trong năm kiếp còn lại. ‘Tại đây chúng được đoạn diệt,’ nghĩa là ở đây, trong đạo Tư-đà-hàm, các pháp này được đoạn diệt theo cách đã nói. ‘Sau khi trừ bỏ một kiếp,’ nghĩa là trong trường hợp tối thắng, sau khi loại trừ một kiếp trong cõi Sắc hoặc cõi Vô sắc. ‘Trong cõi Sắc hoặc cõi Vô sắc,’ nghĩa là trong kiếp thứ hai, cả trong cõi Sắc và cõi Vô sắc. ‘Danh và sắc,’ ở đây, trong cõi Sắc có danh sắc, trong cõi Vô sắc chỉ có danh. ‘Tại đây chúng được đoạn diệt,’ nghĩa là ở đây, trong đạo A-na-hàm, các pháp danh sắc này được đoạn diệt theo cách đã nói.

อรหโตติ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรหา’’ติ ลทฺธนามสฺส ขีณาสวสฺส. อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยาติ ทุวิธา หิ นิพฺพานธาตุ สอุปาทิเสสา จ อนุปาทิเสสา จ. ตตฺถ อุปาทียติ ‘‘อหํ มมา’’ติ ภุสํ คณฺหียตีติ อุปาทิ, ขนฺธปญฺจกสฺเสตํ อธิวจนํ. อุปาทิเยว เสโส อวสิฏฺโฐ อุปาทิเสโส, สห อุปาทิเสเสน วตฺตตีติ สอุปาทิเสสา. นตฺเถตฺถ อุปาทิเสโสติ อนุปาทิเสสา. ตาย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา. ปรินิพฺพายนฺตสฺสาติ นิรินฺธนสฺส วิย ชาตเวทสฺส นิพฺพายนฺตสฺส อปฺปวตฺตํ ปวิสนฺตสฺส. จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิโรธวเสน. ตโย จริมา ภวจริโม ฌานจริโม จุติจริโมติ. ภเวสุ หิ กามภเว อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ, รูปารูปภเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ. ตสฺมา โส ภวจริโม. ฌาเนสุ ปุริมฌานตฺตเยว ปวตฺตนฺติ, จตุตฺเถ นปฺปวตฺตนฺติ. ตสฺมา โส ฌานจริโม. เย ปน จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิตฺเตน สหุปฺปนฺนา, เต จุติจิตฺเตน สห นิรุชฺฌนฺติ. โส จุติจริโม นาม. อยํ อิธ จริโมติ อธิปฺเปโต. เย หิ เกจิ พุทฺธา วา ปจฺเจกพุทฺธา วา อริยสาวกา วา อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย สพฺเพ ภวงฺคจิตฺเตเนว อพฺยากเตน ทุกฺขสจฺเจน กาลํ กโรนฺติ. ตสฺมา จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ จุติจิตฺตสฺส นิโรเธนาติ อตฺโถ.

‘Của bậc A-la-hán,’ nghĩa là của bậc lậu tận, người đã có được danh xưng ‘A-la-hán’ do đã xa lìa các phiền não. ‘Bằng Vô dư y Niết-bàn giới,’ vì Niết-bàn giới có hai loại: Hữu dư y và Vô dư y. Trong đó, ‘upādi’ (dư y) là cái bị chấp thủ mạnh mẽ là ‘tôi, của tôi,’ đây là tên gọi khác của năm uẩn. Cái còn sót lại chính là dư y (upādi) được gọi là ‘upādisesa’ (dư y còn sót lại). Cái diễn ra cùng với dư y còn sót lại được gọi là ‘saupādisesā’ (Hữu dư y). Nơi nào không có dư y còn sót lại, nơi đó được gọi là ‘anupādisesā’ (Vô dư y). Bằng Vô dư y Niết-bàn giới ấy. ‘Của người đang Bát-niết-bàn,’ nghĩa là của người đang đi vào trạng thái không còn tiếp diễn, đang tịch diệt như ngọn lửa hết nhiên liệu. ‘Do sự đoạn diệt của thức cuối cùng,’ ở đây có nghĩa là do sự đoạn diệt của hơi thở vô và hơi thở ra. Có ba loại cuối cùng: cuối cùng của kiếp sống, cuối cùng của thiền, và cuối cùng của sự chết. Vì trong các kiếp sống, hơi thở vô và hơi thở ra diễn ra trong cõi Dục, không diễn ra trong cõi Sắc và Vô sắc. Do đó, đó là cuối cùng của kiếp sống. Trong các tầng thiền, chúng chỉ diễn ra trong ba thiền đầu, không diễn ra trong thiền thứ tư. Do đó, đó là cuối cùng của thiền. Còn những hơi thở nào đồng sanh với tâm thứ mười sáu trước tâm tử, chúng diệt cùng với tâm tử. Đó được gọi là cuối cùng của sự chết. Ở đây, ‘cuối cùng’ này được ngụ ý. Vì bất kỳ ai, dù là chư Phật, chư Phật Độc Giác, hay các Thánh đệ tử, cho đến cả con kiến, con dế, tất cả đều chết với tâm hữu phần vô ký, là khổ đế. Do đó, ‘do sự đoạn diệt của thức cuối cùng’ có nghĩa là ‘do sự đoạn diệt của tâm tử.’

ปญฺญา [Pg.7] จ สติ จ นามญฺจาติ เอเตหิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ คหณํ ปจฺเจตพฺพํ. รูปญฺจาติ เอเตน จตุนฺนํ มหาภูตานํ จตุวีสติอุปาทารูปานญฺจ คหณํ ปจฺเจตพฺพํ. อิทานิ ตสฺส นิรุชฺฌนูปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ จริมวิญฺญาณมฺปิ อภิสงฺขารวิญฺญาณมฺปิ. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปหีนนิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ นิรุชฺฌติ ทีปสิขา วิย อปณฺณตฺติกภาวํ ยาติ, จริมวิญฺญาณสฺส อนุปฺปาทปจฺจยตฺตา อนุปฺปาทนิโรเธน อนุปฺปาทวเสเนว อุปรุชฺฌตีติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๙๙).

‘Tuệ, niệm, và danh,’ qua những từ này, cần hiểu là sự bao gồm bốn uẩn vô sắc. ‘Và sắc,’ qua từ này, cần hiểu là sự bao gồm bốn đại chủng và hai mươi bốn sắc y sinh. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp đoạn diệt của nó, ngài nói: ‘Do sự đoạn diệt của thức, nó được chấm dứt tại đây.’ Trong đó, ‘thức’ có nghĩa là cả thức cuối cùng và thức hành. Do sự đoạn diệt bằng cách từ bỏ của thức hành, nó được chấm dứt, được đoạn diệt tại đây, đi đến trạng thái không thể chỉ định, giống như ngọn lửa của cây đèn. Do thức cuối cùng có điều kiện là không sanh khởi, nên nó được chấm dứt bằng sự đoạn diệt của sự không sanh khởi, theo cách không sanh khởi.

๗. เอตฺตาวตา จ ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ อิมินา ปกาสิตํ ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘ยานิ โสตานี’’ติ อิมินา สมุทยสจฺจํ, ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ อิมินา มคฺคสจฺจํ, ‘‘อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อิมินา นิโรธสจฺจนฺติ เอวํ จตฺตาริ สจฺจานิ สุตฺวาปิ อริยภูมึ อนธิคโต ปุน เสกฺขาเสกฺขปฏิปทํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สงฺขาตธมฺมาติ อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสิตธมฺมา, อรหนฺตานเมตํ อธิวจนํ. เสกฺขาติ สีลาทีนิ สิกฺขมานา อวเสสา อริยปุคฺคลา. ปุถูติ พหู สตฺตชนา. เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ เตสํ เม เสกฺขาเสกฺขานํ นิปโก ปณฺฑิโต ตฺวํ ปุฏฺโฐ ปฏิปตฺตึ พฺรูหีติ.

7. Và đến đây, qua câu ‘khổ là sự kinh sợ lớn lao của nó,’ Khổ đế đã được tuyên thuyết; qua câu ‘những dòng chảy nào,’ Tập đế đã được tuyên thuyết; qua câu ‘chúng được ngăn chặn bởi tuệ,’ Đạo đế đã được tuyên thuyết; và qua câu ‘được chấm dứt không còn dư sót,’ Diệt đế đã được tuyên thuyết. Như vậy, sau khi đã nghe về bốn chân lý mà vẫn chưa đạt đến Thánh địa, vị ấy lại hỏi về con đường thực hành của bậc Hữu học và Vô học, và đã nói lên câu kệ: ‘Và những vị đã liễu tri các pháp.’ Trong đó, ‘những vị đã liễu tri các pháp’ là những vị đã thẩm xét các pháp theo phương diện vô thường v.v., đây là tên gọi khác của các bậc A-la-hán. ‘Bậc Hữu học’ là những bậc Thánh còn lại đang tu tập giới v.v. ‘Nhiều’ là nhiều chúng sanh. ‘Bậc thiện xảo, khi được con hỏi về hành vi của họ, xin hãy tuyên thuyết cho con,’ có nghĩa là: ‘Ngài, bậc thiện xảo và hiền trí, khi được con hỏi về con đường thực hành của các bậc Hữu học và Vô học ấy, xin hãy giải thích.’

เตสํ ขนฺธา สงฺขาตาติ เตสํ ปญฺจกฺขนฺธา อปฺปฏิสนฺธิกํ กตฺวา เทสิตา, สงฺเขปํ กตฺวา ฐปิตา วา. ธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิริยนฺติ ปโยคํ. จริยนฺติ กิริยํ. วุตฺตินฺติ ปวตฺตึ. อาจรนฺติ จรณํ. โคจรนฺติ ปจฺจยํ. วิหารนฺติ อิริยาปถปวตฺตนํ. ปฏิปทนฺติ วิปสฺสนํ.

‘Các uẩn của họ đã được liễu tri,’ nghĩa là năm uẩn của họ đã được thuyết giảng là không còn tái sanh, hoặc đã được tóm tắt và đặt sang một bên. Đối với các giới v.v., cũng theo phương pháp tương tự. ‘Hành vi’ (iriyaṃ) là sự nỗ lực. ‘Cách ứng xử’ (cariyaṃ) là hành động. ‘Lối sống’ (vuttiṃ) là sự diễn tiến. ‘Sự thực hành’ (ācaraṃ) là sự hành trì. ‘Phạm vi hành hoạt’ (gocaraṃ) là các vật dụng. ‘Sự an trú’ (vihāraṃ) là sự duy trì các oai nghi. ‘Con đường’ (paṭipadaṃ) là minh sát.

๘. อถสฺส ภควา ยสฺมา เสกฺเขน กามจฺฉนฺทนีวรณํ อาทึ กตฺวา สพฺพกิเลสา ปหาตพฺพา เอว, ตสฺมา ‘‘กาเมสูติ อุปฑฺฒคาถาย เสกฺขปฏิปทํ ทสฺเสติ. ตสฺสตฺโถ – วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน นาภิคิชฺเฌยฺย, กายทุจฺจริตาทโย จ มนโส อาวิลภาวกเร ธมฺเม ปชหนฺโต มนสานาวิโล สิยาติ. ยสฺมา ปน อเสกฺโข อนิจฺจาทิวเสน สพฺพสงฺขาราทีนํ ปริตุลิตตฺตา กุสโล สพฺพธมฺเมสุ กายานุปสฺสนาสติอาทีหิ จ สโต สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุภาวํ ปตฺโต หุตฺวา สพฺพอิริยาปเถสุ ปริพฺพชติ, ตสฺมา ‘‘กุสโล’’ติ อุปฑฺฒคาถาย อเสกฺขปฏิปทํ ทสฺเสติ.

8. Khi ấy, đức Thế Tôn, vì rằng bậc hữu học cần phải đoạn trừ tất cả các phiền não, bắt đầu với triền cái tham dục, do đó, Ngài đã chỉ dạy pháp hành của bậc hữu học bằng nửa câu kệ bắt đầu bằng ‘kāmesu’ (trong các dục). Ý nghĩa của câu ấy là: không nên tham đắm các dục trần bằng lòng tham phiền não, và trong khi từ bỏ các pháp làm cho tâm vẩn đục như thân ác hạnh v.v..., vị ấy nên có tâm không vẩn đục. Lại nữa, vì rằng bậc vô học, do đã thẩm xét tất cả các pháp hữu vi v.v... theo phương diện vô thường v.v..., là người thiện xảo trong tất cả các pháp, và do có chánh niệm qua việc quán thân v.v..., đã phá vỡ thân kiến v.v..., đã đạt đến trạng thái của một vị tỳ-khưu, và đi kinh hành trong tất cả các oai nghi, do đó, Ngài đã chỉ dạy pháp hành của bậc vô học bằng nửa câu kệ bắt đầu bằng ‘kusalo’ (bậc thiện xảo).

นาภิคิชฺเฌยฺยาติ [Pg.8] เคธํ นาปชฺเชยฺย. น ปลิคิชฺเฌยฺยาติ โลภํ นาปชฺเชยฺย. น ปลิพุนฺเธยฺยาติ โลภวเสน น อลฺลีเยยฺย.

‘Nābhigijjheyya’ (không nên tham đắm) có nghĩa là không nên rơi vào sự thèm muốn. ‘Na paligijjheyya’ (không nên tham lam) có nghĩa là không nên rơi vào lòng tham. ‘Na palibundheyyā’ (không nên bị trói buộc) có nghĩa là không nên dính mắc do bởi lòng tham.

อาวิลกเร กิเลเส ชเหยฺยาติ จิตฺตาลุฬกเร อุปตาปสงฺขาเต กิเลเส ชเหยฺย.

‘Āvilakare kilese jaheyya’ (nên từ bỏ các phiền não gây vẩn đục) có nghĩa là nên từ bỏ các phiền não được gọi là sự phiền muộn, làm cho tâm bị khuấy động.

สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ นิพฺพานํ อนฺโตกริตฺวา วุตฺตํ. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ สปฺปจฺจยสภาวํ.

Câu ‘Sabbe dhammā anattā’ (tất cả các pháp là vô ngã) được nói bao gồm cả Niết-bàn. Câu ‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ’ (bất cứ pháp nào có sanh khởi) có nghĩa là bất cứ pháp nào có bản chất do duyên sanh.

สห คาถาปริโยสานาติ คาถาวสาเนเนว สทฺธึ. เยเต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทาติ เย เอเต อชิตมาณเวน กลฺยาณฉนฺเทน เอกชฺฌาสยา. เอกปฺปโยคาติ กายวจีมโนปโยเคหิ เอกปฺปโยคา. เอกาธิปฺปายาติ เอโก อธิปฺปาโย รุจิ เอเตสนฺติ เอกาธิปฺปายา, เอกรุจิกาติ อตฺโถ. เอกวาสนวาสิตาติ อตีตพุทฺธสาสเน เตน สทฺธึ ภาวิตภาวนา. อเนกปาณสหสฺสานนฺติ อเนเกสํ เทวมนุสฺสสงฺขาตานํ ปาณสหสฺสานํ. วิรชํ วีตมลนฺติ ราคาทิรชวิรหิตํ ราคาทิมลวิรหิตญฺจ.

‘Saha gāthāpariyosānā’ có nghĩa là cùng với lúc kết thúc bài kệ. ‘Yete brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā’ (những vị này có cùng ý muốn với vị Bà-la-môn) có nghĩa là những vị này có cùng một chí hướng, có cùng thiện chí với thanh niên Ajita. ‘Ekappayogā’ (có cùng sự thực hành) có nghĩa là có cùng sự thực hành qua các ứng dụng của thân, khẩu, ý. ‘Ekādhippāyā’ (có cùng một chủ ý) có nghĩa là họ có một chủ ý, một sở thích, nên gọi là có cùng một chủ ý; ý nghĩa là có cùng một sở thích. ‘Ekavāsanavāsitā’ (được huân tập cùng một ba-la-mật) có nghĩa là đã tu tập pháp hành cùng với vị ấy trong giáo pháp của một đức Phật quá khứ. ‘Anekapāṇasahassānaṃ’ (của nhiều ngàn chúng sanh) có nghĩa là của nhiều ngàn chúng sanh được kể là chư thiên và loài người. ‘Virajaṃ vītamalaṃ’ (không bụi, không uế nhiễm) có nghĩa là không có bụi bặm của tham ái v.v... và không có uế nhiễm của tham ái v.v...

ธมฺมจกฺขุนฺติ อิธ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. อญฺญตฺถ เหฏฺฐามคฺคตฺตยํ. ตสฺส อุปฺปตฺติการณทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ ตสฺส จ อชิตพฺราหฺมณสฺส อนฺเตวาสิกสหสฺสานญฺจ ตณฺหาทีหิ อคฺคเหตฺวา กามาสวาทีหิ มคฺคกฺขเณ จิตฺตํ วิมุจฺจมานํ ผลกฺขเณ วิมุจฺจิ. สห อรหตฺตปฺปตฺตาติ อรหตฺตปฺปตฺติยา จ สเหว อายสฺมโต อชิตสฺส จ อนฺเตวาสิกสหสฺสสฺส จ อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุอาทโย อนฺตรธายึสุ. สพฺเพว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา ทฺวงฺคุลเกสา เอหิภิกฺขู หุตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมานา ปญฺชลิกา นิสีทึสุ. ปาฬิยํ ปน อชิตตฺเถโรว ปญฺญายติ. ตตฺถ อนฺวตฺถปฏิปตฺติยาติ สยํ ปจฺจาสีสิตลทฺธปฏิปตฺติยา, นิพฺพานลทฺธภาเวนาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

‘Pháp nhãn’ (dhammacakkhu), ở đây được hiểu là đạo Tu-đà-hoàn. Ở những nơi khác, đó là ba đạo quả thấp hơn. Để chỉ ra nguyên nhân sanh khởi của pháp nhãn ấy, Ngài đã nói: ‘Bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận.’ Thật vậy, pháp nhãn ấy sanh khởi trong khi đang thâm nhập tất cả các pháp hữu vi theo cách như vậy, bằng phương diện phận sự, sau khi đã lấy sự diệt tận ấy làm đối tượng. Câu ‘Tâm của vị Bà-la-môn ấy được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ’ có nghĩa là tâm của vị Bà-la-môn Ajita ấy và của một ngàn vị đệ tử, do không bị tham ái v.v... nắm giữ, đang được giải thoát khỏi các lậu hoặc như dục lậu v.v... trong sát-na đạo, đã được giải thoát trong sát-na quả. ‘Cùng với việc chứng đắc A-la-hán’ có nghĩa là cùng lúc với việc chứng đắc A-la-hán, các vật dụng như da nai, tóc bện, y vỏ cây, gậy, bình nước v.v... của trưởng lão Ajita và một ngàn vị đệ tử đã biến mất. Tất cả các vị ấy đều trở thành những vị ‘ehi-bhikkhu’ (thiện lai tỳ-khưu), mang y bát do thần thông tạo ra, tóc dài hai lóng tay, và ngồi xuống chắp tay đảnh lễ đức Thế Tôn. Tuy nhiên, trong Chánh tạng, chỉ có trưởng lão Ajita được biết đến. Ở đây, ‘anvatthapaṭipatti’ (sự thực hành đúng với ý nghĩa) có nghĩa là sự thực hành đạt được sự mát mẻ do tự mình chứng nghiệm; ý nghĩa là do trạng thái đã chứng đắc Niết-bàn. Phần còn lại thì rõ ràng ở mọi nơi. Như vậy, đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Chú giải Tiểu Xiển Minh, tên là Saddhammappajjotikā

อชิตมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh thanh niên Ajita đã kết thúc.

๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

2. Phần giải thích về kinh thanh niên Tissametteyya

๙. ทุติเย [Pg.9] ติสฺสเมตฺเตยฺยสุตฺตนิทฺเทเส – โกธ สนฺตุสิโตติ นิฏฺฐิเต ปน อชิตสุตฺเต ‘‘กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ (สุ. นิ. ๑๑๒๔; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๓) เอวํ โมฆราชา ปุจฺฉิตุํ อารภิ. ‘‘น ตาวสฺส อินฺทฺริยานิ ปริปากํ คตานี’’ติ ญตฺวา ภควา ‘‘ติฏฺฐ ตฺวํ, โมฆราช, อญฺโญ ปุจฺฉตู’’ติ ปฏิกฺขิปิ. ตโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย อตฺตโน สํสยํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘โกธาติ คาถมาห. ตตฺถ โกธ สนฺตุสิโตติ โก อิธ สตฺโต ตุฏฺโฐ. อิญฺชิตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตานิ. อุภนฺตมภิญฺญายาติ อุโภ อนฺเต อภิชานิตฺวา. มนฺตา น ลิปฺปตีติ ปญฺญาย น ลิปฺปติ.

9. Trong phần thứ hai, giải về kinh Tissametteyya – ‘kodha santusito’ (ai là người tri túc ở đây). Khi kinh Ajita vừa kết thúc, ngài Mogharāja đã bắt đầu hỏi rằng: ‘Làm sao quán thế gian, để Thần Chết không thấy?’ (Sn. 1124; Cūḷani. Mogharājamāṇavapucchā 143). Đức Thế Tôn, biết rằng: ‘Các căn của vị này vẫn chưa thuần thục,’ đã từ chối rằng: ‘Này Mogharāja, hãy dừng lại, để người khác hỏi.’ Sau đó, ngài Tissametteyya, khi hỏi về sự hoài nghi của mình, đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng ‘kodha.’ Trong đó, ‘kodha santusito’ có nghĩa là ‘chúng sanh nào ở đây được mãn nguyện.’ ‘Iñjitā’ (sự rung động) là những sự dao động của tham ái và tà kiến. ‘Ubhantamabhiññāya’ (sau khi đã liễu tri hai cực đoan) có nghĩa là sau khi đã biết rõ hai cực đoan. ‘Mantā na lippati’ (bậc trí không bị dính mắc) có nghĩa là không bị dính mắc bởi trí tuệ.

ปริปุณฺณสงฺกปฺโปติ เนกฺขมฺมาทิวิตกฺเกหิ ปริปุณฺณสงฺกปฺปตฺตา ปริปุณฺณมโนรโถ.

‘Paripuṇṇasaṅkappo’ (người có ý nguyện viên mãn) có nghĩa là người có tâm nguyện được viên mãn do đã viên mãn các ý nguyện bằng các tầm về xuất ly v.v...

ตณฺหิญฺชิตนฺติ ตณฺหาย จลิตํ. ทิฏฺฐิญฺชิตาทีสุปิ เอเสว นโย. กามิญฺชิตนฺติ กิเลสกาเมหิ อิญฺชิตํ ผนฺทิตํ. ‘‘กมฺมิญฺชิต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํ น สุนฺทรํ.

‘Taṇhiñjitaṃ’ (sự rung động do tham ái) có nghĩa là sự lay động bởi tham ái. Đối với ‘diṭṭhiñjita’ (sự rung động do tà kiến) v.v... cũng theo phương pháp này. ‘Kāmiñjitaṃ’ (sự rung động do dục) có nghĩa là sự rung động, dao động bởi các phiền não dục. Cũng có cách đọc là ‘kammiñjitaṃ’ (sự rung động do nghiệp), nhưng cách đọc ấy không hay.

มหนฺโต ปุริโสติ มหาปุริโส. อุตฺตโม ปุริโสติ อคฺคปุริโส. ปธาโน ปุริโสติ เสฏฺฐปุริโส. อลามโก ปุริโสติ วิสิฏฺฐปุริโส. เชฏฺฐโก ปุริโสติ ปาโมกฺขปุริโส. น เหฏฺฐิมโก ปุริโสติ อุตฺตมปุริโส. ปุริสานํ โกฏิปฺปตฺโต ปุริโสติ ปธานปุริโส. สพฺเพสํ อิจฺฉิโต ปุริโสติ ปวรปุริโส.

‘Mahanto puriso’ (bậc vĩ nhân) có nghĩa là bậc đại nhân. ‘Uttamo puriso’ (bậc tối thượng) có nghĩa là bậc đứng đầu. ‘Padhāno puriso’ (bậc chủ yếu) có nghĩa là bậc cao quý nhất. ‘Alāmako puriso’ (bậc không hèn kém) có nghĩa là bậc đặc biệt. ‘Jeṭṭhako puriso’ (bậc trưởng thượng) có nghĩa là bậc lãnh đạo. ‘Na heṭṭhimako puriso’ (bậc không thấp kém) có nghĩa là bậc tối thượng. ‘Purisānaṃ koṭippatto puriso’ (bậc đã đạt đến đỉnh cao của nhân loại) có nghĩa là bậc chủ yếu. ‘Sabbesaṃ icchito puriso’ (bậc được tất cả mong muốn) có nghĩa là bậc cao cả.

สิพฺพินิมจฺจคาติ ตณฺหํ อติอคา, อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. อุปจฺจคาติ ภุสํ อติอคา.

‘Sibbinimaccagā’ (đã vượt qua người thợ may) có nghĩa là đã vượt qua tham ái, đã đứng vững sau khi vượt qua. ‘Upaccagā’ (đã hoàn toàn vượt qua) có nghĩa là đã vượt qua một cách triệt để.

๑๐. ตสฺเสตมตฺถํ ภควา พฺยากโรนฺโต ‘‘กาเมสู’’ติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ กาเมสุ พฺรหฺมจริยวาติ กามนิมิตฺตํ พฺรหฺมจริยวา, กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา มคฺคพฺรหฺมจริเยน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา สนฺตุสิตตํ ทสฺเสติ. ‘‘วีตตณฺโห’’ติอาทีหิ อนิญฺชิตตํ. ตตฺถ สงฺขาย นิพฺพุโตติ อนิจฺจาทิวเสน ธมฺเม วีมํสิตฺวา ราคาทินิพฺพาเนน นิพฺพุโต.

10. Đức Thế Tôn, trong khi giải thích ý nghĩa ấy cho vị ấy, đã nói hai bài kệ bắt đầu bằng ‘kāmesu.’ Trong đó, ‘kāmesu brahmacariyavā’ (người sống phạm hạnh trong các dục) có nghĩa là người sống phạm hạnh đối với tướng của dục; được nói rằng, sau khi thấy sự nguy hiểm trong các dục, vị ấy đã thành tựu phạm hạnh của đạo. Bằng chừng ấy, Ngài chỉ ra sự tri túc. Bằng các từ ‘vītataṇho’ (đã ly tham) v.v..., Ngài chỉ ra sự không rung động. Trong đó, ‘saṅkhāya nibbuto’ (đã tịch tịnh do trí tuệ) có nghĩa là sau khi đã thẩm xét các pháp theo phương diện vô thường v.v..., vị ấy đã tịch tịnh do sự tịch diệt của tham ái v.v...

อสทฺธมฺมสมาปตฺติยาติ [Pg.10] นีจธมฺมสมาโยคโต. อารตีติ อารกา รมนํ. วิรตีติ ตาย วินา รมนํ. ปฏิวิรตีติ ปฏินิวตฺติตฺวา ตาย วินา รมนํ. เวรมณีติ เวรวินาสนํ. อกิริยาติ กิริยาปจฺฉินฺทนํ. อกรณนฺติ กรณปริจฺฉินฺทนํ. อนชฺฌาปตฺตีติ อนาปชฺชนตา. เวลาอนติกฺกโมติ สีมาอนติกฺกโม. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว.

Sự thành tựu phi pháp là do sự kết hợp với các pháp thấp hèn. Sự xa lánh là sự vui thích ở xa. Sự từ bỏ là sự vui thích không có điều ấy. Sự chế ngự là sau khi đã quay về, sự vui thích không có điều ấy. Sự kiêng tránh là sự hủy diệt oán thù. Sự không làm là sự cắt đứt hành động. Sự không thực hiện là sự giới hạn việc làm. Sự không phạm phải là trạng thái không vướng vào. Sự không vượt qua giới hạn là sự không vượt qua ranh giới. Phần còn lại là điều hiển nhiên do phương pháp đã được nói ở các nơi.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน อยมฺปิ พฺราหฺมโณ อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ สทฺธึ อนฺเตวาสิกสหสฺเสน, อญฺเญสญฺจ อเนกสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมว.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này với đỉnh cao là quả A-la-hán. Vào lúc kết thúc bài pháp, vị Bà-la-môn này đã an trú vào quả A-la-hán cùng với một ngàn vị đệ tử, và pháp nhãn đã sanh khởi cho nhiều ngàn vị khác. Phần còn lại giống như phần trước.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Chú giải Tiểu Xiển Minh (Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā), tên là Saddhammappajjotikā.

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Tissametteyyamāṇava đã kết thúc.

๓. ปุณฺณกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

3. Phần giải thích về sự xiển minh kinh Puṇṇakamāṇava.

๑๒. ตติเย ปุณฺณกสุตฺตนิทฺเทเส – อเนชนฺติ อิทมฺปิ ปุริมนเยเนว โมฆราชานํ ปฏิกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ. ตตฺถ มูลทสฺสาวินฺติ อกุสลมูลาทิทสฺสาวึ. อิสโยติ อิสินามกา ชฏิลา. ยญฺญนฺติ เทยฺยธมฺมํ. อกปฺปยึสูติ ปริเยสึสุ.

12. Trong phần thứ ba, sự xiển minh kinh Puṇṇaka – (từ) ‘anejaṃ’ này cũng đã được nói sau khi bác bỏ (câu hỏi của) Mogharāja theo phương pháp trước đây. Trong ấy, ‘mūladassāviṃ’ là người thấy được các gốc rễ bất thiện và các pháp khác. ‘Isayo’ là các vị đạo sĩ bện tóc có tên là ‘isi’. ‘Yaññaṃ’ là vật nên dâng cúng. ‘Akappayiṃsu’ là họ đã tìm kiếm.

เหตุทสฺสาวีติอาทีนิ สพฺพานิ การณเววจนาเนว. การณญฺหิ ยสฺมา อตฺตโน ผลตฺถาย หิโนติ ปวตฺตติ, ตสฺมา เหตูติ วุจฺจติ. ยสฺมา ตํ ผลํ นิเทติ ‘หนฺท, คณฺหถ น’นฺติ อปฺเปติ วิย, ตสฺมา นิทานนฺติ วุจฺจติ. สมฺภวทสฺสาวีติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ เหฏฺฐา ทสฺสิตนยานิ เอว. ยสฺมา ตํ ปฏิจฺจ เอติ ปวตฺตติ, ตญฺจ ผลํ ตโต สมุเทติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจโยติ จ สมุทโยติ จ วุจฺจติ.

Các từ ‘hetudassāvī’ và các từ khác đều là đồng nghĩa của từ ‘kāraṇa’ (nguyên nhân). Thật vậy, nguyên nhân (kāraṇa) được gọi là ‘hetu’ (nhân) bởi vì nó tiến hành, tồn tại vì lợi ích của quả của chính nó. Nó được gọi là ‘nidāna’ (nguồn sanh) bởi vì nó chỉ ra quả ấy, giống như trao cho và nói rằng: ‘Này, hãy nhận lấy’. Năm từ ‘sambhavadassāvī’ và các từ khác có phương pháp đã được trình bày ở dưới. Nó được gọi là ‘paccaya’ (duyên) và ‘samudaya’ (tập) bởi vì duyên vào nó mà (quả) đến, tồn tại, và quả ấy từ đó đồng sanh khởi, phát sanh.

ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ จตุอปายวินิมุตฺตกา อุตฺตรมาตาทโย อปฺเปสกฺขา กปณมนุสฺสา จ ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนา ทุกฺขปีฬิตา เวทิตพฺพา. ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ ยมราชนาคสุปณฺณเปตมหิทฺธิกาทโย ปจฺเจตพฺพา. อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยาติ ตีสุ ฐาเนสุ [Pg.11] ปฏิสนฺธิวเสน อตฺตภาวปฏิลาภตฺถาย. ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานาติ. ปสฺสตีติ สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสติ.

‘Yā vā panaññāpi kāci sugatiyo’ nên được hiểu là những người được giải thoát khỏi bốn đường ác, như là Uttaramātā và các vị khác, và cả những người khốn khổ, ít quyền thế, bị đau khổ bức bách, khó kiếm được thức ăn và y phục. ‘Yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’ nên được nhận biết là vua Yama, các loài rồng (nāga), kim xí điểu (supaṇṇa), ngạ quỷ có đại thần lực, và các loài khác. ‘Attabhāvābhinibbattiyāti’ là vì mục đích thành tựu tự thể do sự tái sanh ở trong ba nơi. ‘Jānāti’ là vị ấy biết bằng trí toàn giác. ‘Passati’ là vị ấy thấy bằng con mắt toàn diện.

อกุสลาติ อโกสลฺลสมฺภูตา. อกุสลํ ภชนฺตีติ อกุสลภาคิยา. อกุสลปกฺเข ภวาติ อกุสลปกฺขิกา. สพฺเพ เต อวิชฺชา มูลํ การณํ เอเตสนฺติ อวิชฺชามูลกา. อวิชฺชาย สโมสรนฺติ สมฺมา โอสรนฺติ คจฺฉนฺตีติ อวิชฺชาสโมสรณา. อวิชฺชาสมุคฺฆาตาติ อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย หตาย. สพฺเพ เต สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตปฺปการา อกุสลธมฺมา, เต สพฺเพ หตภาวํ ปาปุณนฺติ.

‘Akusalā’ là các pháp được sanh khởi từ sự không khéo léo. ‘Akusalabhāgiyā’ là vì chúng thuộc về phần bất thiện. ‘Akusalapakkhikā’ là vì chúng hiện hữu ở phe bất thiện. ‘Avijjāmūlakā’ là tất cả chúng có vô minh là gốc rễ, là nguyên nhân. ‘Avijjāsamosaraṇā’ là chúng hội tụ, thuận theo, đi đến với vô minh. ‘Avijjāsamugghātā’ là do vô minh đã bị hủy diệt bởi đạo quả A-la-hán. ‘Sabbe te samugghātaṃ gacchanti’ là các pháp bất thiện thuộc loại đã được nói, tất cả chúng đạt đến trạng thái đã bị hủy diệt.

อปฺปมาทมูลกาติ สติอวิปฺปวาโส อปฺปมาโท มูลํ การณํ เอเตสนฺติ อปฺปมาทมูลกา. อปฺปมาเทสุ สมฺมา โอสรนฺติ คจฺฉนฺตีติ อปฺปมาทสโมสรณา. อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตีติ สยํ กามาวจโรปิ สมาโน จตุภูมกธมฺมานํ ปติฏฺฐาภาเวน อคฺโค นาม ชาโต.

‘Appamādamūlakā’ là các pháp có sự không dể duôi, tức là sự không vắng mặt của niệm, là gốc rễ, là nguyên nhân. ‘Appamādasamosaraṇā’ là chúng hội tụ, thuận theo, đi đến với sự không dể duôi. ‘Appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati’ là tự thân nó, dầu là thuộc Dục giới, cũng đã trở thành tối thượng do là nền tảng cho các pháp của bốn cõi.

อลมตฺโตติ สมตฺถจิตฺโต. มยา ปุจฺฉิตนฺติ มยา ปุฏฺฐํ. วหสฺเสตํ ภารนฺติ เอตํ อาภตภารํ วหสฺสุ. เย เกจิ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา. ‘‘อิสิปพฺพชฺชา ปพฺพชิตา’’ติปิ ปาโฐ.

‘Alamatto’ là có tâm có khả năng. ‘Mayā pucchitaṃ’ là đã được tôi hỏi. ‘Vahassetaṃ bhāraṃ’ là hãy mang gánh nặng đã được mang đến này. ‘Ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā’ (bất cứ ai đã xuất gia đời sống ẩn sĩ). Cũng có cách đọc là ‘Isipabbajjā pabbajitā’.

อาชีวกสาวกานํ อาชีวกา เทวตาติ เย อาชีวกวจนํ สุณนฺติ สุสฺสุสนฺติ, เต อาชีวกสาวกา, เตสํ อาชีวกสาวกานํ. อาชีวกา จ เตสํ เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, เต เอว อาชีวกา เทวตา. เอวํ สพฺพตฺถ. เย เยสํ ทกฺขิเณยฺยาติ เย อาชีวกาทโย ทิสาปริโยสานา เยสํ ขตฺติยาทีนํ เทยฺยธมฺมานุจฺฉวิกา. เต เตสํ เทวตาติ เต อาชีวกาทโย เตสํ ขตฺติยาทีนํ เทวตา.

‘Ājīvakā devatā’ đối với ‘ājīvakasāvakānaṃ’ là: những ai lắng nghe, muốn lắng nghe lời nói của các vị Ājīvaka, họ là các đệ tử của Ājīvaka; đối với các đệ tử của Ājīvaka ấy. Và các vị Ājīvaka thọ nhận vật nên dâng cúng của họ, chính các vị Ājīvaka ấy là chư thiên. Như vậy trong tất cả các trường hợp. ‘Ye yesaṃ dakkhiṇeyyā’ là: những vị Ājīvaka và các vị khác ở tận cùng các phương, là những người xứng đáng với vật nên dâng cúng của các vị Sát-đế-lợi và các vị khác. ‘Te tesaṃ devatā’ là: những vị Ājīvaka và các vị khác là chư thiên của các vị Sát-đế-lợi và các vị khác ấy.

เยปิ ยญฺญํ เอสนฺตีติ เทยฺยธมฺมํ อิจฺฉนฺติ. คเวสนฺตีติ โอโลเกนฺติ. ปริเยสนฺตีติ อุปฺปาเทนฺติ. ยญฺญา วา เอเต ปุถูติ ยญฺญา เอว วา เอเต ปุถุกา. ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถูติ เทยฺยธมฺมสฺส ยาชนกา เอว วา เอเต ปุถุกา. ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถูติ เทยฺยธมฺมานุจฺฉวิกา เอว วา เอเต ปุถุกา. เต วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘กถํ ยญฺญา วา เอเต ปุถู’’ติอาทินา นเยน วิตฺถาเรน ทสฺเสติ.

‘Yepi yaññaṃ esanti’ là họ mong muốn vật nên dâng cúng. ‘Gavesanti’ là họ trông ngóng. ‘Pariyesanti’ là họ làm cho sanh khởi. ‘Yaññā vā ete puthū’ là những sự cúng dường này quả thật là nhiều. ‘Yaññayājakā vā ete puthū’ là những người dâng cúng vật nên dâng cúng này quả thật là nhiều. ‘Dakkhiṇeyyā vā ete puthū’ là những người xứng đáng với vật nên dâng cúng này quả thật là nhiều. Để trình bày chúng một cách chi tiết, vị ấy trình bày chi tiết theo phương pháp bắt đầu bằng câu ‘kathaṃ yaññā vā ete puthū’.

๑๓. อาสีสมานาติ [Pg.12] รูปาทีนิ ปตฺถยมานา. อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวญฺจ ปตฺถยมานา, มนุสฺสาทิภาวํ อิจฺฉนฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ชรํ สิตาติ ชรํ นิสฺสิตา. ชรามุเขน เจตฺถ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ วุตฺตํ. เตน วฏฺฏทุกฺขนิสฺสิตา ตโต อปริมุจฺจมานาเยว กปฺปยึสูติ ทีเปติ.

13. ‘Āsīsamānā’ là những người đang mong cầu sắc và các pháp khác. ‘Itthattaṃ’ là đang mong cầu trạng thái này, có nghĩa là đang mong muốn trạng thái làm người và các trạng thái khác. ‘Jaraṃ sitā’ là đã nương tựa vào sự già. Và ở đây, qua cánh cửa của sự già, tất cả khổ trong vòng luân hồi đã được nói đến. Do đó, điều này chỉ ra rằng, vì đã nương tựa vào khổ trong vòng luân hồi và không được giải thoát khỏi đó, họ đã chuẩn bị (các lễ cúng dường).

รูปปฏิลาภํ อาสีสมานาติ วณฺณายตนสมฺปตฺติลาภํ ปตฺถยมานา. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภนฺติ สารปฺปตฺเต ขตฺติยานํ มหาสาลกุเล อตฺตภาวลาภํ ปฏิสนฺธึ ปตฺถยมานา. พฺราหฺมณมหาสาลกุลาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสูติ เอตฺถ ปุพฺพภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถาติ ขตฺติยกุลาทีสุ.

‘Rūpapaṭilābhaṃ āsīsamānā’ là đang mong cầu sự thành tựu về sự toàn hảo của sắc xứ. Đối với thanh và các pháp khác cũng có cùng phương pháp này. ‘Khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ’ là đang mong cầu sự tái sanh, sự thành tựu tự thể trong dòng dõi Sát-đế-lợi đại phú đã đạt được sự giàu có. Đối với dòng dõi Bà-la-môn đại phú và các dòng dõi khác cũng có cùng phương pháp này. ‘Brahmakāyikesu devesu’ ở đây được nói với ý chỉ đến kiếp sống trước. ‘Ettha’ là trong các dòng dõi Sát-đế-lợi và các dòng dõi khác.

ชรานิสฺสิตาติ ชรํ อสฺสิตา. พฺยาธินิสฺสิตาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอเตหิ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิตํ โหติ.

‘Jarānissitā’ là đã nương tựa vào sự già. Đối với ‘byādhinissitā’ và các từ khác cũng có cùng phương pháp này. Bởi những điều này, tất cả khổ trong vòng luân hồi được trình bày sau khi đã được bao hàm trọn vẹn.

๑๔. กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา, อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ เอตฺถ ยญฺโญ เอว ยญฺญปโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กจฺจิ เต ยญฺเญ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ยญฺญํ กปฺปยนฺตา วฏฺฏทุกฺขมุตฺตรึสูติ.

14. “Bạch Thế Tôn, những vị ấy không lơ là trong con đường tế lễ, có vượt qua được sanh và già chăng, thưa ngài?” Ở đây, tế lễ chính là con đường tế lễ. Điều này được nói là: “Những vị ấy, sau khi không lơ là trong việc tế lễ, trong khi thực hành tế lễ, có vượt thoát khỏi khổ luân hồi chăng?”

เยปิ ยญฺญํ เทนฺติ ยชนฺตีติ เทยฺยธมฺมทานวเสน ยชนฺติ. ปริจฺจชนฺตีติ วิสฺสชฺเชนฺติ.

“Những vị nào dâng cúng tế lễ” có nghĩa là họ cúng dường bằng cách cho đi các vật phẩm cúng dường. “Họ từ bỏ” có nghĩa là họ bố thí.

๑๕. อาสีสนฺตีติ รูปปฏิลาภาทโย ปตฺเถนฺติ. โถมยนฺตีติ ‘‘สุจึ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน ยญฺญาทีนิ ปสํสนฺติ. อภิชปฺปนฺตีติ รูปาทิปฏิลาภาย วาจํ คีรนฺติ. ชุหนฺตีติ เทนฺติ. กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภนฺติ รูปาทิลาภํ ปฏิจฺจ ปุนปฺปุนํ กาเม เอว อภิชปฺปนฺติ, ‘‘อโห วต อมฺหากมฺปิ สิยฺยุ’’นฺติ วทนฺติ, ตณฺหญฺจ ตตฺถ วฑฺเฒนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ยาชโยคาติ ยาคาธิมุตฺตา. ภวราครตฺตาติ เอวมิเมหิ อาสีสนาทีหิ ภวราเคเนว รตฺตา, ภวราครตฺตา วา หุตฺวา เอตานิ อาสีสนาทีนิ กโรนฺตา นาตรึสุ ชาติอาทิวฏฺฏทุกฺขํ น อุตฺตรึสุ.

15. “Họ mong cầu” có nghĩa là họ mong ước được các thứ như sắc đẹp. “Họ tán thán” có nghĩa là họ ca ngợi các việc tế lễ v.v... bằng cách nói rằng “đã được cho một cách trong sạch” v.v... “Họ cầu khẩn” có nghĩa là họ thốt ra lời nói để được các thứ như sắc đẹp. “Họ cúng tế” có nghĩa là họ cho. “Họ cầu khẩn các dục” có nghĩa là do duyên được lợi lộc, do duyên được các thứ như sắc đẹp, họ lại cầu khẩn chính các dục ấy nhiều lần, họ nói rằng: “Ôi, mong sao chúng ta cũng có được (những thứ ấy)!”, và điều được nói là họ làm tăng trưởng ái dục ở nơi ấy. “Những người chuyên tâm tế lễ” là những người có khuynh hướng tế lễ. “Nhiễm ái trong hữu” có nghĩa là bị nhiễm ái chính bởi ái trong hữu qua những việc mong cầu v.v... này, hoặc sau khi bị nhiễm ái trong hữu, trong khi làm những việc mong cầu v.v... này, họ đã không vượt qua, không vượt thoát khỏi khổ luân hồi sanh tử v.v...

ยญฺญํ วา โถเมนฺตีติ ทานํ วา วณฺเณนฺติ. ผลํ วาติ รูปาทิปฏิลาภํ. ทกฺขิเณยฺเย วาติ ชาติสมฺปนฺนาทีสุ. สุจึ ทินฺนนฺติ สุจึ กตฺวา ทินฺนํ. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ปณีตนฺติ โอชวนฺตํ. กาเลนาติ ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตกาเล[Pg.13]. กปฺปิยนฺติ อกปฺปิยํ วชฺเชตฺวา ทินฺนํ. อนวชฺชนฺติ นิทฺโทสํ. อภิณฺหนฺติ ปุนปฺปุนํ. ททํ จิตฺตํ ปสาทิตนฺติ ททโต มุญฺจนจิตฺตํ ปสาทิตนฺติ. โถเมนฺติ กิตฺเตนฺตีติ คุณํ ปากฏํ กโรนฺติ. วณฺเณนฺตีติ วณฺณํ ภณนฺติ. ปสํสนฺตีติ ปสาทํ ปาเปนฺติ.

“Hoặc họ tán thán tế lễ” có nghĩa là hoặc họ ca ngợi sự bố thí. “Hoặc quả” là việc được các thứ như sắc đẹp. “Hoặc những người đáng cúng dường” là những người có dòng dõi cao quý v.v... “Đã cho một cách trong sạch” là đã làm cho trong sạch rồi cho. “Làm hài lòng” là làm tăng trưởng ý. “Thượng vị” là có chất bổ dưỡng. “Đúng thời” là vào thời điểm thích hợp ở nơi này nơi kia. “Thích hợp” là đã cho sau khi tránh những thứ không thích hợp. “Không đáng chê trách” là không có lỗi lầm. “Thường xuyên” là lặp đi lặp lại. “Làm cho tâm trong sạch khi cho” có nghĩa là làm cho tâm xả ly của người cho được trong sạch. “Họ tán thán, họ ca tụng” có nghĩa là họ làm cho phẩm chất được tỏ bày. “Họ ca ngợi” có nghĩa là họ nói lên lời ca ngợi. “Họ tán dương” có nghĩa là họ làm cho phát sinh sự trong sạch (tín tâm).

อิโต นิทานนฺติ อิโต มนุสฺสโลกโต ทินฺนการณา. อชฺฌายกาติ มนฺเต ปริวตฺเตนฺตา. มนฺตธราติ มนฺเต ธาเรนฺตา. ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหฏกรณวเสน ปารํ คตาติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปฺปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาวหํ สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา ‘‘อิติห อาส, อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺตปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ.

“Do nhân từ đây” là do nguyên nhân đã cho từ cõi người này. “Những người tụng đọc” là những người lặp đi lặp lại các câu thần chú. “Những người trì chú” là những người ghi nhớ các câu thần chú. “Của ba bộ Vệ-đà” là của Iruveda (Rigveda), Yajuveda (Yajurveda), và Sāmaveda. “Thông suốt” là đã đi đến bờ kia bằng cách thực hành mấp máy môi. “Cùng với Nighaṇḍu và Keṭubha” là (của các bộ Vệ-đà) cùng với Nighaṇḍu và Keṭubha. Nighaṇḍu là bộ sách giải thích các từ đồng nghĩa của cây cối v.v... Keṭubha là bộ sách hữu ích cho các thi sĩ, (giải thích) các quy tắc và biến thể của hành động (ngữ pháp). “Cùng với sự phân biệt âm tự” là (của các bộ Vệ-đà) cùng với sự phân biệt âm tự. Sự phân biệt âm tự là Sikkhā (Ngữ âm học) và Nirutti (Từ nguyên học). “Với Itihāsa là thứ năm” có nghĩa là, sau khi xem Āthabbaṇaveda (Atharvaveda) là thứ tư, Itihāsa, được gọi là những câu chuyện cổ xưa liên quan đến những lời nói như “chuyện xưa là thế này, chuyện xưa là thế này”, là thứ năm của họ, do đó (họ được gọi là) những người có Itihāsa là thứ năm; (thông suốt) các bộ Vệ-đà có Itihāsa là thứ năm ấy.

ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธิยนฺติ, เวเทนฺติ วาติ ปทกา เวยฺยากรณา. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปฺปมาณํ สตฺถํ. ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปทปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ. เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, อคฺคสาวกา, อสีติมหาสาวกา (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.๑๒๘๘), พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส ญายติ. อนวยาติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูนา ปริปูรการิโน, อวยา น โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อวยา นาม เย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺติ. วีตราคาติ ปหีนราคา. เอเตน อรหตฺตผลฏฺฐา วุตฺตา. ราควินยาย วา ปฏิปนฺนาติ เอเตน อรหตฺตมคฺคฏฺฐา. วีตโทสาติ อนาคามิผลฏฺฐา. โทสวินยาย วา ปฏิปนฺนาติ เอเตน อนาคามิมคฺคฏฺฐา. วีตโมหาติ อรหตฺตผลฏฺฐา. โมหวินยาย วา ปฏิปนฺนาติ อรหตฺตมคฺคฏฺฐา. สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติสมฺปนฺนาติ [Pg.14] เอเตหิ จตูหิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเกหิ สีลาทีหิ สมฺปนฺนา. วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ เอเตน ปจฺจเวกฺขณญาณสมฺปนฺนา วุตฺตาติ ญาตพฺพํ, ตญฺจ โข โลกิยเมว. อภิชปฺปนฺตีติ ปตฺเถนฺติ. ชปฺปนฺตีติ ปจฺจาสีสนฺติ. ปชปฺปนฺตีติ อตีว ปจฺจาสีสนฺติ. ยาชโยเคสุ ยุตฺตาติ อนุโยเค เทยฺยธมฺเม ทิยฺยมาเน อภิโยควเสน ยุตฺตา.

“Họ học và biết từ vựng và phần còn lại là văn phạm” nên họ là những nhà từ vựng học và ngữ pháp học. Lokāyata được gọi là bộ luận về ngụy biện. “Tướng của bậc Đại nhân” là bộ luận có dung lượng mười hai ngàn quyển, soi sáng các tướng của các bậc Đại nhân như chư Phật. Trong đó có những câu thần chú của Phật với số lượng mười sáu ngàn câu kệ. Nhờ đó, sự khác biệt này được biết đến: “Những vị có tướng này được gọi là chư Phật, những vị có tướng này là chư Phật Độc Giác, các vị Thượng thủ Thinh văn, tám mươi vị Đại Thinh văn, Phật mẫu, Phật phụ, vị thị giả hàng đầu, vị nữ thị giả hàng đầu, vua Chuyển luân.” “Không thiếu sót” có nghĩa là những người thực hành đầy đủ, không thiếu sót trong các môn Lokāyata và tướng của bậc Đại nhân này; điều được nói là họ không phải là những người thiếu sót. Những người thiếu sót là những người không thể nắm giữ chúng cả về nghĩa lý lẫn văn tự. “Ly tham” là đã đoạn trừ tham ái. Qua đó, những vị trú trong A-la-hán quả được nói đến. “Hoặc thực hành để điều phục tham” qua đó, những vị trú trong A-la-hán đạo được nói đến. “Ly sân” là những vị trú trong A-na-hàm quả. “Hoặc thực hành để điều phục sân” qua đó, những vị trú trong A-na-hàm đạo được nói đến. “Ly si” là những vị trú trong A-la-hán quả. “Hoặc thực hành để điều phục si” qua đó, những vị trú trong A-la-hán đạo được nói đến. “Thành tựu giới, định, tuệ, giải thoát” là thành tựu bốn pháp giới v.v... này, bao gồm cả hiệp thế và siêu thế. “Thành tựu giải thoát tri kiến” qua đó, cần hiểu rằng những vị thành tựu trí quán xét được nói đến, và trí ấy chỉ là hiệp thế. “Họ cầu khẩn” có nghĩa là họ mong ước. “Họ lẩm bẩm” có nghĩa là họ hy vọng. “Họ thì thầm” có nghĩa là họ hy vọng một cách mãnh liệt. “Chuyên tâm trong các việc tế lễ” là chuyên tâm bằng sự nỗ lực khi các vật phẩm cúng dường được dâng cúng trong buổi lễ.

๑๖. อถ โก จรหีติ อถ อิทานิ โก อญฺโญ อตาริ.

16. “Vậy thì ai?” có nghĩa là: Vậy bây giờ, ai khác đã vượt qua?

๑๗. สงฺขายาติ ญาเณน วีมํสิตฺวา. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ, ปรตฺตภาวสกตฺตภาวาทีนิ ปรานิ จ โอปรานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. วิธูโมติ กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโต. อนีโฆติ ราคาทิอีฆวิรหิโต. อตาริ โสติ โส เอวรูโป อรหา ชาติชรํ อตาริ.

17. “Sau khi thẩm sát” là sau khi xem xét bằng trí tuệ. “Cả cao lẫn thấp” là cả cao và thấp; điều được nói là cả cao và thấp, tức là các trạng thái của người khác và của chính mình v.v... “Không khói” là không có khói của thân ác hạnh v.v... “Không phiền não” là không có phiền não của tham ái v.v... “Vị ấy đã vượt qua” là vị A-la-hán như vậy đã vượt qua sanh và già.

สกรูปาติ อตฺตโน รูปา. ปรรูปาติ ปเรสํ รูปา. กายทุจฺจริตํ วิธูมิตนฺติ ติวิธกายทุจฺจริตํ วิธูมํ กตํ. วิธมิตนฺติ นาสิตํ.

“Sắc của tự thân” là sắc của chính mình. “Sắc của người khác” là sắc của những người khác. “Thân ác hạnh đã được thổi bay” có nghĩa là ba loại thân ác hạnh đã được làm cho không còn khói. “Đã được thổi bay” có nghĩa là đã được hủy diệt.

มาโน หิ เต, พฺราหฺมณ, ขาริภาโรติ ยถา ขาริภาโร ขนฺเธน วยฺหมาโน อุปริฏฺฐิโตปิ อกฺกนฺตกฺกนฺตฏฺฐานํ ปถวิยา สทฺธึ ผสฺเสติ วิย, เอวํ ชาติโคตฺตกุลาทีนิ มานวตฺถูนิ นิสฺสาย อุสฺสาปิโต มาโน, ตตฺถ ตตฺถ อิสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต จตูสุ อปาเยสุ สํสีทาเปติ. เตนาห – ‘‘มาโน หิ เต, พฺราหฺมณ, ขาริภาโร’’ติ. โกโธ ธูโมติ ตว ญาณคฺคิสฺส อุปกฺกิเลสฏฺเฐน โกโธ ธูโม. เตน หิ เต อุปกฺกิลิฏฺโฐ ญาณคฺคิ น วิโรจติ. ภสฺมนิ โมสวชฺชนฺติ นิโรชฏฺเฐน มุสาวาโท ฉาริกา นาม. ยถา หิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺโน อคฺคิ น โชตติ, เอวํ เต มุสาวาเทน ปฏิจฺฉนฺนํ ญาณนฺติ ทสฺเสติ. ชิวฺหา สุชาติ ยถา ตุยฺหํ สุวณฺณรชตโลหกฏฺฐมตฺติกาสุ อญฺญตรมยา ยาคยชนตฺถาย สุชา โหติ, เอวํ มยฺหํ ธมฺมยาคยชนตฺถาย ปหุตชิวฺหา สุชาติ วทติ. ยถา ตุยฺหํ นทีตีเร ยชนฏฺฐานํ, เอวํ ธมฺมยาคยชนฏฺฐานฏฺเฐน หทยํ โชติฏฺฐานํ. อตฺตาติ จิตฺตํ.

Này Bà la môn, ngã mạn của ông là gánh nặng (khāribhāroti), ví như gánh nặng được mang trên vai, dù ở trên cao nhưng vẫn chạm vào mặt đất ở những nơi đã đi qua, cũng vậy, ngã mạn được nâng lên do nương vào các đối tượng của mạn như dòng dõi, gia tộc, gia đình, v.v... làm sanh khởi lòng ganh tỵ ở nơi này nơi kia, khiến chìm đắm trong bốn đường ác. Do đó, Ngài nói: ‘Này Bà la môn, ngã mạn của ông là gánh nặng’. Sân là khói (kodho dhūmo), sân là khói theo ý nghĩa làm ô nhiễm ngọn lửa trí tuệ của ông. Do đó, ngọn lửa trí tuệ của ông bị ô nhiễm nên không chiếu sáng. Lời nói dối là tro (bhasmani mosavajjaṃ), lời nói dối được gọi là tro tàn theo ý nghĩa che đậy. Ví như ngọn lửa bị tro tàn che lấp thì không cháy sáng, cũng vậy, điều này cho thấy trí tuệ của ông bị lời nói dối che lấp. Lưỡi là cái vá (jivhā sujā), ví như cái vá của ông được làm bằng một trong các chất liệu vàng, bạc, đồng, gỗ, hoặc đất sét để dùng vào việc tế tự, cũng vậy, cái lưỡi dồi dào của ta là cái vá tốt để dùng vào việc tế tự Pháp, Ngài nói vậy. Ví như nơi tế tự của ông là ở bờ sông, cũng vậy, tâm là nơi dâng lửa theo ý nghĩa là nơi tế tự Pháp. Tự ngã (attā) là tâm (cittaṃ).

ชาตีติ ชายนกวเสน ชาติ. อิทเมตฺถ สภาวปจฺจตฺตํ. สญฺชายนวเสน สญฺชาติ, อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. โอกฺกมนวเสน โอกฺกนฺติ. ชายนฏฺเฐน [Pg.15] วา ชาติ. สา อปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. สญฺชายนฏฺเฐน สญฺชาติ. สา ปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. โอกฺกมนฏฺเฐน โอกฺกนฺติ. สา อณฺฑชชลาพุชวเสน ยุตฺตา. เต หิ อณฺฑโกสญฺจ วตฺถิโกสญฺจ โอกฺกมนฺติ ปวิสนฺติ โอกฺกมนฺตา ปวิสนฺตา วิย ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. อภินิพฺพตฺตนฏฺเฐน อภินิพฺพตฺติ. สา สํเสทชโอปปาติกวเสน ยุตฺตา. เต หิ ปากฏา เอว หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อยํ ตาว สมฺมุติกถา.

Sanh (jāti) là sự sanh khởi (jāyana). Đây là bản chất riêng của nó. Toàn sanh (sañjāti) là sự sanh khởi hoàn toàn (sañjāyana), từ ngữ được thêm vào bằng một tiếp đầu ngữ. Giáng sanh (okkanti) là sự đi vào (okkamana). Hoặc sanh (jāti) theo ý nghĩa là sự sanh khởi. Điều ấy thích hợp với trường hợp các căn chưa hoàn hảo. Toàn sanh (sañjāti) theo ý nghĩa là sự sanh khởi hoàn toàn. Điều ấy thích hợp với trường hợp các căn đã hoàn hảo. Giáng sanh (okkanti) theo ý nghĩa là sự đi vào. Điều ấy thích hợp với trường hợp noãn sanh và thai sanh. Vì các chúng sanh ấy đi vào, nhập vào vỏ trứng và bào thai; chúng đi vào, nhập vào như thể nắm giữ sự tái sanh. Hiện hữu (abhinibbatti) theo ý nghĩa là sự phát sanh. Điều ấy thích hợp với trường hợp thấp sanh và hóa sanh. Vì các chúng sanh ấy sanh ra một cách hiển nhiên. Trước hết, đây là trình bày theo quy ước.

อิทานิ ปรมตฺถกถา โหติ. ขนฺธา เอว หิ ปรมตฺถโต ปาตุภวนฺติ, น สตฺตา. ตตฺถ จ ขนฺธานนฺติ เอกโวการภเว เอกสฺส, จตุโวการภเว จตุนฺนํ, ปญฺจโวการภเว ปญฺจนฺนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ปาตุภาโวติ อุปฺปตฺติ. อายตนานนฺติ เอตฺถ ตตฺร ตตฺร อุปปชฺชมานายตนานํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปฏิลาโภติ สนฺตติยา ปาตุภาโวเยว. ปาตุภวนฺตาเนว หิ ตานิ ปฏิลทฺธานิ นาม โหนฺติ. สา ปเนสา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติลกฺขณา ชาติ, นิยฺยาตนรสา, อตีตภวโต อิธ อุมฺมุชฺชนปจฺจุปฏฺฐานา, ผลวเสน ทุกฺขวิจิตฺตตาปจฺจุปฏฺฐานา วา.

Bây giờ là trình bày theo ý nghĩa chân đế. Theo chân đế, chỉ có các uẩn xuất hiện, không phải là chúng sanh. Ở đây, về các uẩn, nên hiểu là sự bao gồm một uẩn trong cảnh giới nhất uẩn, bốn uẩn trong cảnh giới tứ uẩn, và cả năm uẩn trong cảnh giới ngũ uẩn. Sự xuất hiện (pātubhāvo) là sự sanh khởi (uppatti). Về các xứ (āyatanānaṃ), ở đây nên hiểu là sự tập hợp các xứ đang sanh khởi ở nơi này nơi kia. Sự chứng đắc (paṭilābho) chính là sự xuất hiện của dòng tương tục. Vì khi chúng xuất hiện thì được gọi là đã chứng đắc. Và sanh ấy có trạng thái là sự phát sanh lần đầu tiên trong các cảnh giới ở nơi này nơi kia, có phận sự là chuyển giao, có sự biểu hiện là sự trồi lên ở đây từ cảnh giới quá khứ, hoặc có sự biểu hiện là sự đa dạng của khổ đau theo phương diện quả.

ชราติ สภาวปจฺจตฺตํ. ชีรณตาติ อาการภาวนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา, ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสา. อยญฺหิ ชราติ อิมินา ปเทน สภาวโต ทีปิตา. เตนสฺสา อิทํ สภาวปจฺจตฺตํ. ชีรณตาติ อิมินา อาการโต, เตนสฺสายํ อาการนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติ อิมินา กาลาติกฺกเม ทนฺตนขานํ ขณฺฑิตภาวกรณกิจฺจโต. ปาลิจฺจนฺติ อิมินา เกสโลมานํ ปลิตภาวกรณกิจฺจโต. วลิตฺตจตาติ อิมินา มํสํ มิลาเปตฺวา ตเจ วลิภาวกรณกิจฺจโต. เตนสฺสา อิเม ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา. เตหิ อิเมสํ วิการานํ ทสฺสนวเสน ปากฏีภูตา ปากฏชรา ทสฺสิตา. ยเถว หิ อุทกสฺส วา วาตสฺส วา อคฺคิโน วา ติณรุกฺขาทีนํ สํภคฺคปลิภคฺคตาย วา ฌามตาย วา คตมคฺโค ปากโฏ โหติ, น จ โส คตมคฺโค ตาเนว อุทกาทีนิ, เอวเมว ชราย ทนฺตาทีนํ ขณฺฑิจฺจาทิวเสน คตมคฺโค ปากโฏ, จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวาปิ คยฺหติ, น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชรา. น หิ ชรา จกฺขุวิญฺเญยฺยา โหติ.

Già (jarā) là bản chất riêng. Sự mục nát (jīraṇatā) là sự chỉ rõ về phương diện hình thái. Ba từ bắt đầu bằng ‘răng rụng’ (khaṇḍiccaṃ) là sự chỉ rõ về phận sự trong sự trôi qua của thời gian, hai từ cuối là sự chỉ rõ về bản thể. Thật vậy, già (jarā) được giải thích về phương diện bản chất bằng từ này. Do đó, đây là bản chất riêng của nó. Sự mục nát (jīraṇatā) được giải thích về phương diện hình thái bằng từ này, do đó đây là sự chỉ rõ về hình thái. Răng rụng (khaṇḍiccaṃ) được giải thích về phận sự làm cho răng và móng trở nên gãy rụng trong sự trôi qua của thời gian. Tóc bạc (pāliccaṃ) được giải thích về phận sự làm cho tóc và lông trở nên bạc trắng. Da nhăn (valittacatā) được giải thích về phận sự làm cho thịt teo lại và da trở nên nhăn nheo. Do đó, ba từ bắt đầu bằng ‘răng rụng’ này là sự chỉ rõ về phận sự trong sự trôi qua của thời gian. Qua đó, sự già biểu hiện (pākaṭajarā) được trình bày bằng cách cho thấy những biến dạng này. Ví như con đường đi của nước, của gió, hoặc của lửa được biểu hiện rõ qua sự gãy đổ của cỏ cây, v.v... hoặc qua sự cháy xém, nhưng con đường đi ấy không phải là chính nước, v.v... ấy; cũng vậy, con đường đi của sự già được biểu hiện rõ qua tình trạng răng rụng, v.v..., có thể nhận biết được ngay cả khi mở mắt ra, nhưng tình trạng răng rụng, v.v... ấy không phải là sự già. Vì sự già không phải là đối tượng được nhận biết bởi nhãn thức.

อายุโน [Pg.16] สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโกติ อิเมหิ ปน ปเทหิ กาลาติกฺกเมเยว อภิพฺยตฺตาย อายุกฺขยจกฺขาทิอินฺทฺริยปริปากสงฺขาตาย ปกติยา ทีปิตา, เตนสฺสิเม ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ยสฺมา ชรํ ปตฺตสฺส อายุ หายติ, ตสฺมา ชรา ‘‘อายุโน สํหานี’’ติ ผลูปจาเรน วุตฺตา. ยสฺมา จ ทหรกาเล สุปฺปสนฺนานิ สุขุมมฺปิ อตฺตโน วิสยํ สุเขเนว คณฺหนสมตฺถานิ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ชรํ ปตฺตสฺส ปริปกฺกานิ อาลุฬิตานิ อวิสทานิ, โอฬาริกมฺปิ อตฺตโน วิสยํ คเหตุํ อสมตฺถานิ โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘อินฺทฺริยานํ ปริปาโก’’ติ ผลูปจาเรเนว วุตฺตา.

Còn bằng các từ ‘sự suy giảm của tuổi thọ’ (āyuno saṃhāni) và ‘sự chín muồi của các căn’ (indriyānaṃ paripāko), bản thể được gọi là sự suy tàn của tuổi thọ và sự chín muồi của các căn như mắt, v.v... được biểu lộ trong sự trôi qua của thời gian, đã được giải thích. Do đó, hai từ cuối này nên được hiểu là sự chỉ rõ về bản thể. Trong đó, vì tuổi thọ của người đã đến tuổi già bị suy giảm, do đó sự già được gọi là ‘sự suy giảm của tuổi thọ’ theo cách nói ẩn dụ về kết quả. Và vì các căn như mắt, v.v... vốn rất trong sáng và có khả năng nắm bắt một cách dễ dàng ngay cả đối tượng vi tế của mình vào thời trẻ, khi đến tuổi già thì trở nên chín muồi, rối loạn, không rõ ràng, không có khả năng nắm bắt ngay cả đối tượng thô của mình. Do đó, nó được gọi là ‘sự chín muồi của các căn’ cũng theo cách nói ẩn dụ về kết quả.

สา ปเนสา เอวํ นิทฺทิฏฺฐา สพฺพาปิ ชรา ปากฏา ปฏิจฺฉนฺนาติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ทนฺตาทีสุ ขณฺฑาทิภาวทสฺสนโต รูปธมฺเมสุ ชรา ปากฏชรา นาม. อรูปธมฺเมสุ ปน ชรา ตาทิสสฺส วิการสฺส อทสฺสนโต ปฏิจฺฉนฺนชรา นาม. ตตฺถ ยฺวายํ ขณฺฑาทิภาโว ทิสฺสติ, โส ตาทิสานํ ทนฺตาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา วณฺโณเยว. ตญฺจ จกฺขุนา ทิสฺวา มโนทฺวาเรน จินฺเตตฺวา ‘‘อิเม ทนฺตา ชราย ปหฏา’’ติ ชรํ ชานาติ. อุทกฏฺฐาเน พทฺธานิ โคสิงฺคาทีนิ โอโลเกตฺวา เหฏฺฐา อุทกสฺส อตฺถิภาวชานนํ วิย.

Và tất cả sự già được chỉ rõ như vậy có hai loại: biểu hiện và ẩn tàng. Trong đó, sự già trong các sắc pháp được gọi là sự già biểu hiện (pākaṭajarā) do thấy được tình trạng gãy rụng, v.v... ở răng, v.v... Còn sự già trong các danh pháp được gọi là sự già ẩn tàng (paṭicchannajarā) do không thấy được sự biến dạng tương tự như vậy. Trong đó, tình trạng gãy rụng, v.v... được thấy này, do răng, v.v... như vậy dễ được nhận biết, nên chỉ là sắc tướng. Và sau khi thấy điều đó bằng mắt, suy tư qua ý môn, người ta biết được sự già rằng: ‘Những chiếc răng này đã bị sự già tấn công’. Ví như việc biết có nước ở bên dưới sau khi nhìn thấy sừng bò, v.v... được buộc ở bến nước.

ปุน อวีจิ สวีจีติ เอวมฺปิ อยํ ชรา ทุวิธา โหติ. ตตฺถ มณิกนกรชตปวาฬจนฺทสูริยาทีนํ มนฺททสกาทีสุ ปาณีนํ วิย จ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ อปาณีนํ วิย จ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺตา ชรา อวีจิชรา นาม, นิรนฺตรชราติ อตฺโถ. ตโต อญฺเญสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา ชรา สวีจิชรา นาม.

Lại nữa, sự già này cũng có hai loại như vầy: không gián đoạn và có gián đoạn. Trong ấy, sự già được gọi là sự già không gián đoạn (avīcijarā) do vì khó nhận biết được các sự khác biệt về màu sắc v.v... ở trong khoảng giữa, giống như ở các loài hữu tình trong các thập niên đầu tiên v.v... và giống như ở các loài vô tình trong các thứ như là hoa, quả, chồi non v.v... và trong các thứ như là ngọc ma-ni, vàng, bạc, san hô, mặt trăng, mặt trời; có nghĩa là sự già liên tục. Còn ở trong các trường hợp khác đã được nói đến, sự già được gọi là sự già có gián đoạn (savīcijarā) do vì dễ nhận biết được các sự khác biệt về màu sắc v.v... ở trong khoảng giữa.

ตตฺถ สวีจิชรา อุปาทินฺนกอนุปาทินฺนกวเสน เอวํ ทีเปตพฺพา – ทหรกุมารกานญฺหิ ปฐมเมว ขีรทนฺตา นาม อุฏฺฐหนฺติ, น เต ถิรา. เตสุ ปน ปติเตสุ ปุน ทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ, เต ปฐมเมว เสตา โหนฺติ, ชราวาเตน ปน ปหฏกาเล กาฬกา โหนฺติ. เกสา ปน ปฐมเมว ตมฺพาปิ โหนฺติ กาฬกาปิ เสตกาปิ. ฉวิ ปน สโลหิตกา โหติ. วฑฺฒนฺตานํ วฑฺฒนฺตานํ โอทาตานํ โอทาตภาโว, กาฬกานํ กาฬกภาโว ปญฺญายติ. ชราวาเตน ปหฏกาเล จ วลึ คณฺหาติ. สพฺพมฺปิ สสฺสํ วปิตกาเล เสตํ โหติ, ปจฺฉา นีลํ. ชราวาเตน ปน ปหฏกาเล ปณฺฑรํ [Pg.17] โหติ. อมฺพงฺกุเรนาปิ ทีเปตุํ วฏฺฏติ เอว. สา ปเนสา ขนฺธปริปากลกฺขณา ชรา, มรณูปนยนรสา, โยพฺพนวินาสปจฺจุปฏฺฐานา. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อยมฺปิ พฺราหฺมโณ อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ สทฺธึ อนฺเตวาสิกสหสฺเสน. อญฺเญสญฺจ อเนกสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ. เสสํ วุตฺตสทิสเมว.

Trong ấy, sự già có gián đoạn nên được trình bày theo phương diện chấp thủ và không chấp thủ như sau: Thật vậy, đối với các bé trai, trước tiên răng sữa mọc lên, chúng không bền chắc. Sau khi chúng rụng đi, răng lại mọc lên, ban đầu chúng có màu trắng, nhưng đến khi bị ngọn gió của sự già tác động, chúng trở nên có màu đen. Còn tóc, ban đầu có thể có màu đồng, màu đen, hoặc màu trắng. Da thì có màu hồng hào. Khi lớn dần, tính chất trắng của những thứ màu trắng, tính chất đen của những thứ màu đen trở nên rõ ràng. Và khi bị ngọn gió của sự già tác động, da trở nên nhăn nheo. Tất cả các loại lúa khi gieo trồng có màu trắng, sau đó có màu xanh. Nhưng khi bị ngọn gió của sự già tác động, chúng trở thành màu vàng úa. Cũng có thể minh họa bằng chồi xoài. Sự già ấy có đặc tính là sự chín muồi của các uẩn, có phận sự là đưa đến cái chết, có biểu hiện là sự hủy hoại của tuổi trẻ. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Như vậy, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này với đỉnh cao là A-la-hán quả. Khi kết thúc bài pháp, vị Bà-la-môn này cùng với một ngàn vị đệ tử đã chứng đắc A-la-hán quả. Pháp nhãn đã sanh khởi cho nhiều ngàn vị khác. Phần còn lại tương tự như đã được nói.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Saddhammappajjotikā, Chú giải Cūḷaniddesa (Tiểu Xiển Minh)

ปุณฺณกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Puṇṇakamāṇava đã kết thúc.

๔. เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

4. Giải thích về sự xiển minh kinh Mettagūmāṇava

๑๘. จตุตฺเถ เมตฺตคูสุตฺเต – มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ เวทคู’’ติ จ ‘‘ภาวิตตฺโต’’ติ จ เอวํ ตํ มญฺญามิ.

18. Trong kinh Mettagū thứ tư – (câu) “con nghĩ Ngài là bậc thông suốt Veda, đã tu tập tự thân” có nghĩa là: con nghĩ về Ngài như vầy: “vị này là bậc thông suốt Veda” và “vị này là người đã tu tập tự thân.”

อปริตฺโตติ น อปฺโป. มหนฺโตติ น ขุทฺทโก. คมฺภีโรติ น อุตฺตาโน. อปฺปเมยฺโยติ มินิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ทุปฺปริโยคาฬฺโหติ อวคาหิตุํ โอตริตุํ ทุกฺโข. พหุรตโน สาครูปโมติ พหูนํ ธมฺมรตนานํ อากรตฺตา อเนกวิธรตนสมฺปนฺโน มหาสมุทฺโท วิย พหุรตโน สาครสทิโส.

(Từ) “không nhỏ hẹp” có nghĩa là không ít ỏi. (Từ) “vĩ đại” có nghĩa là không nhỏ bé. (Từ) “sâu xa” có nghĩa là không cạn cợt. (Từ) “không thể đo lường” có nghĩa là không thể đo lường được. (Từ) “khó thâm nhập” có nghĩa là khó để đi vào, khó để lặn xuống. (Từ) “nhiều châu báu, ví như biển cả” có nghĩa là do là nguồn mỏ của nhiều pháp bảo, giống như đại dương được phú bẩm nhiều loại châu báu, nên (Ngài) nhiều châu báu, tương tự như biển cả.

น มงฺกุ โหตีติ น วิกุณิตมุโข โหติ. อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโตติ โทสวเสน น ฆนีภูตจิตฺโต. อลีนมนโสติ น สงฺกุจิตจิตฺโต. อพฺยาปนฺนเจตโสติ น ปูติจิตฺโต.

(Câu) “không có vẻ bối rối” có nghĩa là không có vẻ mặt cau có. (Từ) “tâm không an trú” có nghĩa là tâm không bị đông cứng do sân hận. (Từ) “ý không co rút” có nghĩa là tâm không bị co rút. (Từ) “tâm không ác ý” có nghĩa là tâm không bị thối rữa.

ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺโตติ จกฺขุวิสเย รูปารมฺมเณ ทิฏฺฐมตฺโตเยว ตํ อารมฺมณํ ภวิสฺสติ, กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ. ยํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วณฺณายตนเมว. สุตาทีสุปิ เอเสว นโย. อปิ จ ทิฏฺเฐติ ทสฺสนโยเคน วณฺณายตนํ, สวนโยเคน สทฺทายตนํ, มุตโยเคน ฆานชิวฺหากายายตนานิ ทสฺเสติ. ฆานสฺส คนฺธายตนํ, ชิวฺหาย รสายตนํ, กายสฺส ปถวี เตโช วายูติ โผฏฺฐพฺพายตนํ, วิญฺญาตโยเคน ธมฺมายตนํ ทสฺเสติ. ทิฏฺเฐ อนูปโยติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ราคูปยวิรหิโต. อนปาโยติ โกธวิรหิโต อปฺปฏิโฆ[Pg.18]. อนิสฺสิโตติ ตณฺหาย อนลฺลีโน. อปฺปฏิพทฺโธติ มาเนน น พทฺโธ. วิปฺปมุตฺโตติ สพฺพารมฺมณโต มุตฺโต. วิสญฺญุตฺโตติ กิเลเสหิ วิยุตฺโต หุตฺวา ฐิโต.

(Câu) “trong cái được thấy, chỉ là cái được thấy” có nghĩa là: trong đối tượng của mắt, tức cảnh sắc, đối tượng ấy sẽ chỉ là cái được thấy, không có người làm hay người sai khiến làm. Cái được thấy bởi con mắt chỉ là sắc xứ. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp được nghe v.v... Hơn nữa, (từ) “trong cái được thấy” chỉ cho sắc xứ qua sự liên hệ của việc thấy; qua sự liên hệ của việc nghe, chỉ cho thanh xứ; qua sự liên hệ của việc cảm nhận, chỉ cho khí xứ, vị xứ, và xúc xứ. Đối với mũi là khí xứ, đối với lưỡi là vị xứ, đối với thân là xúc xứ tức là đất, lửa, gió; qua sự liên hệ của việc nhận biết, chỉ cho pháp xứ. (Từ) “không chấp thủ trong cái được thấy” có nghĩa là không có sự chấp thủ của tham ái trong cái được thấy bởi nhãn thức. (Từ) “không xa lìa” có nghĩa là không có sân hận, không có đối kháng. (Từ) “không nương tựa” có nghĩa là không dính mắc bởi ái dục. (Từ) “không bị ràng buộc” có nghĩa là không bị trói buộc bởi ngã mạn. (Từ) “được giải thoát hoàn toàn” có nghĩa là được giải thoát khỏi tất cả các đối tượng. (Từ) “được tách rời” có nghĩa là đứng riêng biệt khỏi các phiền não.

สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขูติ พุทฺธสฺส ภควโต ปกติมํสจกฺขุ อุปลพฺภติ. ปสฺสตีติ ทกฺขติ โอโลเกติ. จกฺขุนา รูปนฺติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปารมฺมณํ. ฉนฺทราโคติ ตณฺหาฉนฺโท.

(Câu) “Đức Thế Tôn có con mắt” có nghĩa là Đức Phật, Đức Thế Tôn, có nhục nhãn thông thường. (Từ) “thấy” có nghĩa là nhìn, trông. (Câu) “sắc bằng con mắt” có nghĩa là đối tượng sắc bằng nhãn thức. (Từ) “dục tham” có nghĩa là ái dục và tham muốn.

ทนฺตํ นยนฺติ สมิตินฺติ อุยฺยานกีฬามณฺฑลาทีสุ หิ มหาชนมชฺฌํ คจฺฉนฺตา ทนฺตเมว โคณํ วา ทนฺตํ อสฺสาชานียํ วา ยาเน โยเชตฺวา นยนฺติ. ราชาติ ตถารูปาเนว ฐานานิ คจฺฉนฺโต ราชาปิ ทนฺตเมว อภิรุหติ. มนุสฺเสสูติ มนุสฺเสสุปิ จตูหิ อริยมคฺเคหิ ทนฺโต นิพฺพิเสวโนว เสฏฺโฐ. โยติวากฺยนฺติ เอวรูปํ อติกฺกมฺมวจนํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานมฺปิ ติติกฺขติ นปฺปติปฺผรติ น วิหญฺญติ, เอวรูโป ทนฺโต เสฏฺโฐติ อตฺโถ.

(Câu) “người ta dắt con vật đã được điều phục đến hội chúng” có nghĩa là: khi đi vào giữa đám đông, đến các nơi như vườn hoa, sân chơi, người ta thắng con bò đã được điều phục hoặc con ngựa thuần chủng đã được điều phục vào cỗ xe và dắt đi. (Từ) “vua” có nghĩa là: nhà vua khi đi đến những nơi như vậy cũng cưỡi con vật đã được điều phục. (Từ) “trong loài người” có nghĩa là: trong loài người, người đã được điều phục bởi bốn Thánh đạo quả thật là bậc tối thượng. (Câu) “người kham nhẫn lời quá đáng” có nghĩa là: người đã được điều phục như vậy là bậc tối thượng, người mà dù lời nói xúc phạm như vậy được nói đi nói lại vẫn kham nhẫn, không phản ứng, không bị phiền não.

อสฺสตราติ วฬวาย คทฺรเภน ชาตา. อาชานียาติ ยํ อสฺสทมฺมสารถิ การณํ กาเรติ, ตสฺส ขิปฺปํ ชานนสมตฺถา. สินฺธวาติ สินฺธวรฏฺเฐ ชาตา อสฺสา. มหานาคาติ กุญฺชรสงฺขาตา มหาหตฺถิโน. อตฺตทนฺโตติ เอเต อสฺสตรา วา สินฺธวา วา กุญฺชรา วา ทนฺตาว, น อทนฺตา. โย ปน จตุมคฺคสงฺขาเตน อตฺตโน ทนฺตตาย อตฺตทนฺโต นิพฺพิเสวโน, อยํ ตโตปิ วรํ, สพฺเพหิปิ เอเตหิ อุตฺตริตโรติ อตฺโถ.

(Từ) “những con la” là những con được sinh ra từ ngựa cái và lừa đực. (Từ) “những con ngựa thuần chủng” là những con có khả năng nhanh chóng hiểu được hiệu lệnh mà người luyện ngựa ra hiệu. (Từ) “những con ngựa Sindh” là những con ngựa được sinh ra ở xứ Sindh. (Từ) “những con voi lớn” là những con voi to lớn, được gọi là kuñjara. (Từ) “người tự điều phục” có nghĩa là: những con la, những con ngựa Sindh, hay những con voi này đều đã được điều phục, không phải chưa được điều phục. Nhưng người nào tự điều phục bằng sự điều phục chính mình, được gọi là bốn đạo, người ấy quả thật là cao quý. Người này còn cao quý hơn cả chúng, có nghĩa là vượt trội hơn tất cả những con vật ấy.

น หิ เอเตหิ ยาเนหีติ ยานิ เอตานิ หตฺถิยานาทีนิ อุตฺตมยานานิ, เอเตหิ ยาเนหิ โกจิ ปุคฺคโล สุปินนฺเตนปิ อคตปุพฺพตฺตา ‘‘อคต’’นฺติ สงฺขาตํ นิพฺพานทิสํ ตถา น คจฺเฉยฺย. ยถา ปุพฺพภาเค อินฺทฺริยทเมน ทนฺเตน, อปรภาเค อริยมคฺคภาวนาย สุทนฺเตน ทนฺโต นิพฺพิเสวโน สปฺปญฺโญ ปุคฺคโล ตํ อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ, ทนฺตภูมึ ปาปุณาติ, ตสฺมา อตฺตทมนเมว วรตรนฺติ อตฺโถ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๓๒๒; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐).

(Câu) “chắc chắn không phải bằng những cỗ xe này” có nghĩa là: những cỗ xe tối thượng này như xe voi v.v..., không một người nào có thể đi đến phương Niết-bàn, được gọi là “phương chưa từng đến” vì trước đây chưa từng được đến, ngay cả trong giấc mơ, bằng những cỗ xe này. Giống như một người có trí tuệ, đã được điều phục bởi sự chế ngự các căn trong giai đoạn đầu, và được khéo điều phục bởi sự tu tập Thánh đạo trong giai đoạn sau, người ấy đi đến phương chưa từng đến đó, đạt đến cảnh giới của bậc đã được điều phục. Do đó, có nghĩa là sự tự điều phục là cao quý hơn cả (Dhp. A. 2.322; Mahāni. A. 90).

วิธาสุ น วิกมฺปนฺตีติ นววิธมานโกฏฺฐาเสสุ น จลนฺติ น เวเธนฺติ. วิปฺปมุตฺตา ปุนพฺภวาติ กมฺมกิเลสโต สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ มุตฺตา. ทนฺตภูมึ อนุปฺปตฺตาติ อรหตฺตผลํ ปาปุณิตฺวา ฐิตา. เต โลเก วิชิตาวิโนติ [Pg.19] เต วุตฺตปฺปการา ขีณาสวา สตฺตโลเก วิชิตวิชยา นาม (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๗๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐).

Vidhāsu na vikampantīti (không bị lay động trong các loại) có nghĩa là không bị dao động, không bị rung chuyển trong chín loại kiêu mạn. Vippamuttā punabbhavāti (được giải thoát khỏi tái sanh) có nghĩa là được giải thoát hoàn toàn khỏi nghiệp và phiền não bằng sự giải thoát đoạn diệt. Dantabhūmiṃ anuppattāti (đã đạt đến trạng thái được điều phục) có nghĩa là đã đạt đến và an trú trong quả A-la-hán. Te loke vijitāvinoti (họ là những người chiến thắng trong thế gian) có nghĩa là những vị lậu tận đã được nói đến như trên được gọi là những người đã chiến thắng trong thế giới chúng sanh (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.76; mahāni. aṭṭha. 90).

ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานีติ ยสฺส ขีณาสวสฺส สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานิ อรหตฺตผลํ ปาเปตฺวา วฑฺฒิตานิ. อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ จกฺขาทิอชฺฌตฺตายตนานิ จ รูปาทิพหิทฺธายตนานิ จ นิพฺพิเสวนานิ กตานิ. สพฺพโลเกติ สกลเตธาตุเก โลเก จ. นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกนฺติ อิมญฺจ อตฺตภาวํ ปรโลเก จ อตฺตภาวํ อติกฺกมิตฺวา ฐิโต ขีณาสโว. กาลํ กงฺขติ ภาวิโต ส ทนฺโตติ โส ขีณาสโว จกฺขาทิโต ทนฺโต วฑฺฒิตจิตฺโต มรณกาลํ ปตฺเถติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๒; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐).

Yassindriyāni bhāvitānīti (vị nào có các căn đã được tu tập) có nghĩa là vị lậu tận nào có năm căn như tín... đã được phát triển, đã làm cho đạt đến quả A-la-hán. Ajjhattañca bahiddhā cāti (cả bên trong lẫn bên ngoài) có nghĩa là các nội xứ như mắt... và các ngoại xứ như sắc... đã được làm cho không còn dính mắc. Sabbaloketi (trong toàn thể thế gian) có nghĩa là trong toàn thể thế gian ba giới. Nibbijjha imaṃ parañca lokanti (đã thấu suốt thế gian này và thế gian khác) có nghĩa là vị lậu tận đã vượt qua và an trú khỏi thân này và thân ở thế gian khác. Kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa dantoti (vị ấy đã tu tập, đã được điều phục, mong đợi thời điểm) có nghĩa là vị lậu tận ấy, đã được điều phục các căn như mắt..., có tâm đã được phát triển, mong mỏi thời điểm của cái chết (su. ni. aṭṭha. 2.522; mahāni. aṭṭha. 90).

เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ เยสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ อุปฺปตฺติ ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธติ อตฺถงฺคมนวเสน เตสํเยว อภาโว ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลกมฺมนิสฺสิโต วิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต วิปาโกปิ กมฺมสนฺนิสฺสิโตว นาม. นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ สพฺพรูปํ นามํ คเหตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ นาม ชาตํ. ชาติยา อนุคตนฺติ สพฺพํ กมฺมาทิกํ ชาติยา อนุปวิฏฺฐํ. ชราย อนุสฏนฺติ ชราย ปตฺถฏํ. พฺยาธินา อภิภูตนฺติ พฺยาธิทุกฺเขน อภิมทฺทิตํ. มรเณน อพฺภาหตนฺติ มจฺจุนา อภิหฏํ ปหฏํ. อตาณนฺติ ปุตฺตาทีหิปิ ตายนสฺส อภาวโต อตายนํ อนารกฺขํ อลพฺภเณยฺยํ เขมํ วา. อเลณนฺติ อลฺลียิตุํ นิสฺสยิตุํ อนรหํ, อลฺลีนานมฺปิ น เลณกิจฺจกรณํ. อสรณนฺติ นิสฺสิตานํ น ภยหารกํ, น ภยวินาสกํ. อสรณีภูตนฺติ ปุเร อุปฺปตฺติยา อตฺตโน อภาเวเนว อสรณํ, อุปฺปตฺติสมกาลเมว อสรณภูตนฺติ อตฺโถ.

Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti (sự khởi sanh ban đầu của các pháp nào được nhận biết) có nghĩa là sự sanh khởi của các pháp như uẩn... được nhận biết. Atthaṅgamato nirodhoti (sự đoạn diệt do sự biến mất) có nghĩa là sự không hiện hữu của chính chúng được nhận biết thông qua sự biến mất. Kammasannissito vipākoti (quả nương vào nghiệp) có nghĩa là quả nương vào nghiệp thiện và bất thiện, vì nó diễn tiến không rời khỏi nghiệp, nên quả cũng được gọi là nương vào nghiệp. Nāmasannissitaṃ rūpanti (sắc nương vào danh) có nghĩa là tất cả sắc, vì nó diễn tiến bằng cách nắm giữ danh, nên được gọi là nương vào danh. Jātiyā anugatanti (bị sanh theo sau) có nghĩa là tất cả nghiệp... đều bị sanh xâm nhập. Jarāya anusaṭanti (bị già lan khắp) có nghĩa là bị già lan tràn. Byādhinā abhibhūtanti (bị bệnh chinh phục) có nghĩa là bị khổ đau của bệnh tật áp đảo. Maraṇena abbhāhatanti (bị chết tấn công) có nghĩa là bị thần chết đánh bại, tấn công. Atāṇanti (không nơi nương tựa) có nghĩa là không có sự bảo vệ, không có sự che chở, không thể đạt được sự an ổn, ngay cả bởi con cái... Aleṇanti (không nơi ẩn náu) có nghĩa là không thích hợp để ẩn náu, để nương tựa; ngay cả đối với những người đã ẩn náu, nó cũng không thực hiện chức năng của một nơi ẩn náu. Asaraṇanti (không nơi trú ẩn) có nghĩa là không loại bỏ được sự sợ hãi, không tiêu diệt được sự sợ hãi cho những người nương tựa. Asaraṇībhūtanti (đã trở thành không nơi trú ẩn) có nghĩa là trước khi sanh khởi, do chính sự không hiện hữu của nó, nó đã không là nơi trú ẩn; ngay tại thời điểm sanh khởi, nó đã trở thành không nơi trú ẩn, đó là ý nghĩa.

๑๙. อปุจฺฉสีติ เอตฺถ อ-อิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต, ปุจฺฉสิตฺเวว อตฺโถ. ปวกฺขามิ ยถา ปชานนฺติ ยถา ปชานนฺโต อาจิกฺขติ, เอวํ อาจิกฺขิสฺสามิ. อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขาติ ตณฺหาทิอุปธินิทานา ชาติอาทิทุกฺขวิเสสา ปภวนฺติ.

19. Apucchasīti (ngươi đã hỏi), ở đây 'a-' là một tiểu từ chỉ để điền vào câu, ý nghĩa chỉ là 'ngươi đã hỏi'. Pavakkhāmi yathā pajānanti (ta sẽ nói như người ta biết) có nghĩa là như người biết chỉ dạy, Ta sẽ chỉ dạy như vậy. Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti (các khổ sanh khởi từ nhân là chấp thủ) có nghĩa là các loại khổ đặc biệt như sanh... sanh khởi từ nhân là các chấp thủ như ái...

ตณฺหูปธีติ [Pg.20] ตณฺหา เอว ตณฺหูปธิ. สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิ เอว ทิฏฺฐูปธิ. ราคาทิกิเลสา เอว กิเลสูปธิ. ปุญฺญาทิกมฺมานิ เอว กมฺมูปธิ. ติวิธทุจฺจริตานิเยว ทุจฺจริตูปธิ. กพฬีการาทโย อาหารา เอว อาหารูปธิ. โทสปฏิโฆ เอว ปฏิฆูปธิ. กมฺมสมุฏฺฐานา กมฺเมเนว คหิตา ปถวาทโย จตสฺโส ธาตุโยว จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี. จกฺขาทิฉอชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ เอว ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี. จกฺขุวิญฺญาณาทิฉวิญฺญาณกายาว ฉ วิญฺญาณกายา อุปธี. สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนฏฺเฐนาติ สพฺพเตภูมกํ ทุกฺขํ ทุสฺสหนฏฺเฐน อุปธิ.

Taṇhūpadhīti (chấp thủ ái) chính là ái. Sassatucchedadiṭṭhi (thường kiến và đoạn kiến) chính là diṭṭhūpadhi (chấp thủ tà kiến). Rāgādikilesā (các phiền não như tham...) chính là kilesūpadhi (chấp thủ phiền não). Puññādikammāni (các nghiệp như phước...) chính là kammūpadhi (chấp thủ nghiệp). Tividhaduccaritāniyeva (ba loại ác hạnh) chính là duccaritūpadhi (chấp thủ ác hạnh). Kabaḷīkārādayo āhārā (các vật thực như đoàn thực...) chính là āhārūpadhi (chấp thủ vật thực). Dosapaṭigho (sân và sự chống đối) chính là paṭighūpadhi (chấp thủ sân hận). Bốn đại do nghiệp sanh, do nghiệp nắm giữ như đất... chính là bốn chấp thủ đại. Sáu nội xứ như mắt... chính là sáu chấp thủ nội xứ. Sáu thân thức như nhãn thức... chính là sáu chấp thủ thân thức. Sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhenāti (tất cả khổ với ý nghĩa là khổ) có nghĩa là tất cả khổ trong ba cõi, với ý nghĩa là khó chịu đựng, chính là chấp thủ.

๒๐. เอวํ อุปธินิทานโต ปภวนฺเตสุ ทุกฺเขสุ – โย เว อวิทฺวาติ คาถา. ตตฺถ ปชานนฺติ สงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ชานนฺโต. ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสีติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ชาติการณํ ‘‘อุปธี’’ติ อนุปสฺสนฺโต. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

20. Như vậy, về các khổ sanh khởi từ nhân là chấp thủ – có câu kệ: Yo ve avidvā (người nào không biết). Trong đó, pajānanti (biết) có nghĩa là biết các hành theo phương diện vô thường... Dukkhassa jātippabhavānupassīti (thấy được sự sanh khởi của khổ) có nghĩa là thấy được rằng nguyên nhân sanh khởi của khổ luân hồi là 'chấp thủ'. Không có gì cần phải nói trong phần giải thích của câu kệ này.

๒๑. โสกปริทฺทวญฺจาติ โสกญฺจ ปริเทวญฺจ. ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ยถา ยถา สตฺตา ชานนฺติ, ตถา ตถา ญาปนวเสน วิทิโต เอส ตยา ธมฺโมติ.

21. Sokapariddavañcāti (sầu và bi) có nghĩa là sầu và bi ai. Tathā hi te vidito esa dhammoti (pháp này đã được ngươi biết như vậy) có nghĩa là pháp này đã được ngươi biết theo cách làm cho chúng sanh biết như thế nào.

ตตฺถ ตรนฺตีติ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺโฐฆํ ตรนฺติ. อุตฺตรนฺตีติ ทุติยมคฺเคน กาโมฆํ ตนุกรณวเสน อุคฺคนฺตฺวา ตรนฺติ. ปตรนฺตีติ ตเมว นิรวเสสปฺปหานวเสน ตติยมคฺเคน วิเสเสน ตรนฺติ. สมติกฺกมนฺตีติ ภโวฆอวิชฺโชฆปฺปหานวเสน จตุตฺถมคฺเคน สมฺมา อติกฺกมนฺติ. วีติวตฺตนฺตีติ ผลํ ปาปุณิตฺวา ติฏฺฐนฺติ.

Trong đó, tarantīti (họ vượt qua) có nghĩa là họ vượt qua bộc lậu tà kiến bằng đạo thứ nhất. Uttarantīti (họ vượt lên) có nghĩa là họ vượt qua bộc lậu dục bằng đạo thứ hai, bằng cách làm cho nó suy yếu và đi lên. Patarantīti (họ vượt qua một cách đặc biệt) có nghĩa là họ vượt qua chính bộc lậu ấy một cách đặc biệt bằng đạo thứ ba, bằng cách đoạn trừ không còn dư sót. Samatikkamantīti (họ hoàn toàn vượt qua) có nghĩa là họ hoàn toàn vượt qua bằng đạo thứ tư, bằng cách đoạn trừ bộc lậu hữu và bộc lậu vô minh. Vītivattantīti (họ đã vượt qua) có nghĩa là họ đã đạt đến quả và an trú.

๒๒. กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ นิพฺพานคามินิปฏิปทาธมฺมญฺจ เต เทสยิสฺสามิ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐว ทุกฺขาทิธมฺเม, อิมสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. อนีติหนฺติ อตฺตปจฺจกฺขํ. ยํ วิทิตฺวาติ ยํ ธมฺมํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; กถา. ๗๕๓) นเยน สมฺมสนฺโต วิทิตฺวา.

22. Kittayissāmi te dhammanti (ta sẽ tuyên thuyết pháp cho ngươi) có nghĩa là Ta sẽ thuyết giảng cho ngươi pháp Niết-bàn và pháp con đường đưa đến Niết-bàn. Diṭṭhe dhammeti (trong pháp hiện tại) có nghĩa là trong các pháp như khổ... đã được thấy, hoặc ngay trong thân này. Anītihanti (không còn tai ương) có nghĩa là tự mình chứng ngộ. Yaṃ viditvāti (biết được pháp nào) có nghĩa là biết được pháp ấy bằng cách quán xét theo phương pháp 'tất cả các hành là vô thường' v.v... (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753).

ตตฺถ อาทิกลฺยาณนฺติ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ ตว กิตฺตยิสฺสามิ, ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา กิตฺตยนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว กิตฺตยิสฺสามิ. อาทิมฺหิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามิ. มชฺเฌปิ. ปริโยสาเนปิ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามีติ [Pg.21] วุตฺตํ โหติ. ยสฺมิญฺหิ ภควา เอกคาถมฺปิ เทเสสิ, สา สมนฺตภทฺทกตฺตา ธมฺมสฺส ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา, ทุติยตติยปาเทหิ มชฺเฌกลฺยาณา, ปจฺฉิมปาเทน ปริโยสานกลฺยาณา. เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ, นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสน มชฺเฌกลฺยาณํ. นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐมานุสนฺธินา อาทิกลฺยาณํ, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสหิ มชฺเฌกลฺยาณํ.

Ở đây, (câu) ‘toàn thiện ở phần đầu’ có nghĩa là: Ta sẽ tuyên thuyết cho ngươi giáo pháp, và khi tuyên thuyết giáo pháp ấy dù ít hay nhiều, Ta sẽ tuyên thuyết theo cách toàn thiện ở phần đầu v.v... Ta sẽ tuyên thuyết, làm cho nó trở nên tốt đẹp, thiện hảo, và không thể chê trách ở phần đầu. Cũng vậy ở phần giữa. Và cũng vậy ở phần cuối, Ta sẽ tuyên thuyết, làm cho nó trở nên tốt đẹp và không thể chê trách. Đây là điều được nói đến. Bởi vì, khi đức Thế Tôn thuyết giảng dù chỉ một bài kệ, do tính chất tốt đẹp toàn diện của giáo pháp, bài kệ ấy toàn thiện ở phần đầu với câu đầu tiên, toàn thiện ở phần giữa với câu thứ hai và thứ ba, và toàn thiện ở phần cuối với câu cuối cùng. Một bài kinh có một mạch văn liên kết thì toàn thiện ở phần đầu do phần duyên khởi, toàn thiện ở phần cuối do phần kết luận, và toàn thiện ở phần giữa do phần còn lại. Một bài kinh có nhiều mạch văn liên kết thì toàn thiện ở phần đầu do mạch văn đầu tiên, toàn thiện ở phần cuối do mạch văn cuối cùng, và toàn thiện ở phần giữa do các mạch văn còn lại.

อปิ จ สนิทานอุปฺปตฺติตฺตา อาทิกลฺยาณํ, เวเนยฺยานํ อนุรูปโต อตฺถสฺส อวิปรีตตาย จ เหตุทาหรณยุตฺตโต จ มชฺเฌกลฺยาณํ, โสตูนํ สทฺธาปฏิลาภชนเนน นิคมเนน จ ปริโยสานกลฺยาณํ.

Lại nữa, (giáo pháp) toàn thiện ở phần đầu vì phát sinh có nhân duyên; toàn thiện ở phần giữa vì phù hợp với chúng sanh cần được giáo hóa, vì ý nghĩa không bị xuyên tạc, và vì hợp lý cùng có ví dụ; toàn thiện ở phần cuối vì làm phát sinh đức tin cho người nghe và vì có phần kết luận.

สกโล หิ สาสนธมฺโม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ, สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาโณ. สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ, วิปสฺสนามคฺเคหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณ. พุทฺธสุโพธิตาย วา อาทิกลฺยาโณ, ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาโณ, สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ. ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฏิปนฺเนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสมฺโพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ, ปจฺเจกโพธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ, สาวกโพธิยา ปริโยสานกลฺยาโณ.

Quả vậy, toàn bộ giáo pháp toàn thiện ở phần đầu do giới là lợi ích của nó; toàn thiện ở phần giữa do chỉ, quán, đạo, và quả; toàn thiện ở phần cuối do Niết-bàn. Hoặc, toàn thiện ở phần đầu do giới và định; toàn thiện ở phần giữa do quán và đạo; toàn thiện ở phần cuối do quả và Niết-bàn. Hoặc, toàn thiện ở phần đầu do sự giác ngộ viên mãn của Đức Phật; toàn thiện ở phần giữa do diệu pháp của Giáo pháp; toàn thiện ở phần cuối do sự diệu hạnh của Tăng-già. Hoặc, đối với sự giác ngộ mà người thực hành để đạt được sau khi nghe pháp, nó toàn thiện ở phần đầu do Chánh Đẳng Giác; toàn thiện ở phần giữa do Độc Giác; toàn thiện ở phần cuối do Thinh Văn Giác.

สุยฺยมาโน เจส นีวรณวิกฺขมฺภนโต ภวเนนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ, ปฏิปชฺชิยมาโน สมถวิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฏิปตฺติยาปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ มชฺเฌกลฺยาโณ, ตถาปฏิปนฺโน (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑) จ ปฏิปตฺติผเล นิฏฺฐิเต ตาทิภาวาวหนโต ปฏิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ ปริโยสานกลฺยาโณติ.

Và giáo pháp này, khi được lắng nghe, cũng mang lại điều tốt lành qua sự tu tập do chế ngự được các triền cái, nên là toàn thiện ở phần đầu. Khi được thực hành, cũng mang lại điều tốt lành qua sự thực hành do đem lại lạc thú của chỉ và quán, nên là toàn thiện ở phần giữa. Và khi đã thực hành như vậy, lúc quả của sự thực hành đã thành tựu, cũng mang lại điều tốt lành qua quả của sự thực hành do đem lại trạng thái ‘Như Thị,’ nên là toàn thiện ở phần cuối.

ยํ ปเนส ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ, นานานเยหิ ทีเปติ. ตํ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ. พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํ. อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. อตฺถคมฺภีรตาปฏิเวธคมฺภีรตาหิ สาตฺถํ[Pg.22]. ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ สพฺยญฺชนํ. อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยโต สาตฺถํ. ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํ. ปณฺฑิตเวทนียโต สริกฺขกชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํ. สทฺเธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ สพฺยญฺชนํ. คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํ. อุตฺตานปทโต สพฺยญฺชนํ. อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน เกวลปริปุณฺณํ. อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิทฺโทสภาเวน ปริสุทฺธํ.

Lại nữa, khi đức Thế Tôn thuyết giảng giáo pháp, Ngài tuyên thuyết phạm hạnh của giáo huấn và phạm hạnh của đạo lộ, và làm sáng tỏ bằng nhiều phương pháp. Giáo pháp ấy có đầy đủ ý nghĩa (sātthaṃ) do sự thành tựu về ý nghĩa, và có đầy đủ văn cú (sabyañjanaṃ) do sự thành tựu về văn cú, một cách tương xứng. Có đầy đủ ý nghĩa do sự kết hợp của ý và từ qua việc tuyên bố, công bố, giải thích, phân tích, làm cho rõ ràng, và chế định. Có đầy đủ văn cú do sự thành tựu về chữ, từ, văn, thể cách, từ nguyên, và chỉ dẫn. Có đầy đủ ý nghĩa do sự thâm sâu của ý nghĩa và sự thâm sâu của sự chứng ngộ. Có đầy đủ văn cú do sự thâm sâu của giáo pháp và sự thâm sâu của sự thuyết giảng. Có đầy đủ ý nghĩa vì là đối tượng của Vô ngại giải về nghĩa và Vô ngại giải về biện tài. Có đầy đủ văn cú vì là đối tượng của Vô ngại giải về pháp và Vô ngại giải về từ ngữ. Có đầy đủ ý nghĩa vì được bậc trí thấu hiểu và làm cho người có óc phân tích hoan hỷ. Có đầy đủ văn cú vì đáng tin cậy và làm cho người thế gian hoan hỷ. Có đầy đủ ý nghĩa do chủ ý thâm sâu. Có đầy đủ văn cú do từ ngữ rõ ràng. Hoàn toàn viên mãn (kevalaparipuṇṇaṃ) do tính chất trọn vẹn và đầy đủ vì không có gì cần thêm vào. Hoàn toàn thanh tịnh (parisuddhaṃ) do tính chất không tỳ vết vì không có gì cần bớt đi.

อปิ จ – ปฏิปตฺติยา อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํ. ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํ. สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต เกวลปริปุณฺณํ. นิรุปกฺกิเลสโต นิตฺถรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธํ. สิกฺขตฺตยปริคฺคหิตตฺตา พฺรหฺมภูเตหิ เสฏฺเฐหิ จริตพฺพโต, เตสญฺจ จริยภาวโต พฺรหฺมจริยํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑).

Lại nữa – (giáo pháp) có đầy đủ ý nghĩa do sự biểu hiện của chứng ngộ qua thực hành. Có đầy đủ văn cú do sự biểu hiện của kinh điển qua học tập. Hoàn toàn viên mãn do được hợp thành bởi năm pháp uẩn bắt đầu bằng giới. Hoàn toàn thanh tịnh do không có phiền não, do diễn tiến với mục đích giải thoát, và do không dính mắc vào vật chất thế gian. (Gọi là) phạm hạnh (brahmacariyaṃ) vì được bao gồm bởi ba học phần, vì phải được thực hành bởi các bậc cao thượng đã trở nên thanh cao, và vì là hạnh kiểm của các vị ấy.

เอวํ ปริยตฺติธมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน’’ติ อาห. สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเม ทสฺเสตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพานญฺจา’’ติ อาห. นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทนฺติ ปุพฺพภาคสีลสมาธิวิปสฺสนาธมฺมญฺจ กิตฺตยิสฺสามิ.

Sau khi đã chỉ ra giáo pháp học tập như vậy, bây giờ để chỉ ra giáo pháp siêu thế, ngài nói ‘bốn niệm xứ.’ Sau khi đã chỉ ra ba mươi bảy phẩm trợ đạo, để chỉ ra pháp siêu thế đã được tạo thành, ngài nói ‘và Niết-bàn.’ Và (câu) ‘con đường đưa đến Niết-bàn’ có nghĩa là: Ta sẽ tuyên thuyết cả giáo pháp thuộc phần chuẩn bị là giới, định, và tuệ.

ทุกฺเข ทิฏฺเฐติ ทุกฺขสจฺเจ สรสลกฺขเณน ทิฏฺเฐ ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสฺสามิ. สมุทยาทีสุปิ เอเสว นโย.

(Câu) ‘Khi khổ được thấy’ có nghĩa là: Khi Khổ đế được thấy với tự tướng của nó, Ta sẽ tuyên thuyết về Khổ đế. Đối với Tập đế v.v... cũng theo phương pháp tương tự.

๒๓. ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ ตํ วุตฺตปฺปการธมฺมโชตกํ ตว วจนํ อหํ ปตฺถยามิ. ธมฺมมุตฺตมนฺติ ตญฺจ ธมฺมมุตฺตมํ อภินนฺทามิ.

23. (Câu) ‘Và tôi hoan hỷ điều ấy’ có nghĩa là: Tôi mong muốn lời nói của ngài, lời nói làm sáng tỏ giáo pháp đã được đề cập. (Câu) ‘Giáo pháp tối thượng’ có nghĩa là: Và tôi hoan hỷ giáo pháp tối thượng ấy.

ตตฺถ มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนนฺติ มหโต อวิชฺชาราสิสฺส เฉทนํ. อนิจฺจลกฺขณวเสน เอสี. ทุกฺขลกฺขณวเสน คเวสี. อนตฺตลกฺขณวเสน สมนฺตโต ปริเยสี. มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนนฺติ มหนฺตสฺส อสุเภ สุภนฺติอาทิทฺวาทสวิธสฺส วิปลฺลาสสฺส เภทนํ. มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนนฺติ มหนฺตสฺส อนฺโตตุทนฏฺเฐน ตณฺหากณฺฏกสฺส ลุญฺจนํ. ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส วินิเวฐนนฺติ ทิฏฺฐิเยว อพฺโพจฺฉินฺนปฺปวตฺติโต สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาโฏ, ตสฺส ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส นิวตฺตนํ. มานธชสฺส ปาตนนฺติ อุสฺสิตฏฺเฐน อุนฺนติลกฺขณสฺส มานทฺธชสฺส ปาตนํ. อภิสงฺขารสฺส วูปสมนฺติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารสฺส อุปสมนํ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ วฏฺเฏ โอสีทาปนสฺส กาโมฆาทิโอฆสฺส [Pg.23] นิตฺถรณํ นิกฺขมนํ. ภารสฺส นิกฺเขปนนฺติ รูปาทิปญฺจกฺขนฺธภารสฺส ขิปนํ ฉฑฺฑนํ. สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉทนฺติ ขนฺธาทิปฏิปาฏิสํสารวฏฺฏสฺส เหตุนสฺสเนน อุจฺฉิชฺชนํ. สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนนฺติ กิเลสสนฺตาปสฺส นิพฺพุตึ. ปริฬาหสฺส ปฏิปสฺสทฺธนฺติ กิเลสปริฬาหสฺส วูปสมํ ปฏิปสฺสมฺภนํ. ธมฺมธชสฺส อุสฺสาปนนฺติ นววิธโลกุตฺตรธมฺมสฺส อุสฺสาเปตฺวา ฐปนํ. ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานนฺติ อุตฺตมฏฺเฐน ปรมตฺถํ. นตฺถิ เอตสฺส มรณสงฺขาตํ มตนฺติ อมตํ. กิเลสวิสปฏิปกฺขตฺตา อคทนฺติปิ อมตํ. สํสารทุกฺขปฏิปกฺขภูตตฺตา นิพฺพุตนฺติ นิพฺพานํ. นตฺเถตฺถ ตณฺหาสงฺขาตํ วานนฺติปิ นิพฺพานํ.

Ở đây, ‘sự chẻ ra khối u tối vĩ đại’ có nghĩa là sự cắt đứt khối vô minh vĩ đại. Vị ấy đã tìm cầu theo phương diện của tướng vô thường. Vị ấy đã truy tầm theo phương diện của tướng khổ. Vị ấy đã dò xét khắp nơi theo phương diện của tướng vô ngã. ‘Sự phá vỡ sự điên đảo vĩ đại’ có nghĩa là sự phá vỡ mười hai loại điên đảo vĩ đại, như (thấy) cái đẹp trong cái không đẹp, v.v. ‘Sự nhổ lên mũi tên ái dục vĩ đại’ có nghĩa là sự nhổ lên cái gai ái dục vĩ đại vì nó có ý nghĩa là đâm thọc bên trong. ‘Sự tháo gỡ mớ bòng bong tà kiến’ có nghĩa là: tà kiến chính là mớ bòng bong vì có ý nghĩa được kết lại do sự diễn tiến không gián đoạn, sự tháo gỡ mớ bòng bong tà kiến ấy là sự quay lưng lại với nó. ‘Sự hạ xuống ngọn cờ ngã mạn’ có nghĩa là sự hạ xuống ngọn cờ ngã mạn có đặc tính được giương cao, có tướng trạng cao ngạo. ‘Sự lắng dịu của hành’ có nghĩa là sự làm cho lắng dịu các hành như phước hành, v.v. ‘Sự vượt qua bộc lưu’ có nghĩa là sự vượt qua, sự thoát ra khỏi các bộc lưu như dục bộc, v.v., là cái làm cho chìm đắm trong vòng luân hồi. ‘Sự đặt xuống gánh nặng’ có nghĩa là sự vứt bỏ, sự từ bỏ gánh nặng năm uẩn như sắc, v.v. ‘Sự cắt đứt vòng luân hồi’ có nghĩa là sự đoạn tuyệt vòng luân hồi là sự tuần tự của các uẩn, v.v., bằng cách hủy diệt nhân của nó. ‘Sự dập tắt cơn nóng bức’ có nghĩa là sự tịch diệt cơn nóng bức của phiền não. ‘Sự làm cho an tịnh cơn thiêu đốt’ có nghĩa là sự làm cho lắng dịu, sự làm cho an tịnh cơn thiêu đốt của phiền não. ‘Sự dựng lên ngọn cờ Chánh pháp’ có nghĩa là sự dựng lên và thiết lập chín loại Pháp siêu thế. ‘Nghĩa tối hậu, bất tử, Nibbāna’ có nghĩa là: là nghĩa tối hậu vì là ý nghĩa cao tột. Là bất tử vì không có cái chết được gọi là sự chết đối với pháp này. Cũng là thuốc giải vì đối nghịch với nọc độc phiền não. Là Nibbāna vì được dập tắt, do là trạng thái đối nghịch với khổ luân hồi. Cũng là Nibbāna vì ở đó không có sự đan kết được gọi là ái dục.

มเหสกฺเขหิ สตฺเตหีติ มหานุภาเวหิ สกฺกาทีหิ สตฺเตหิ. ปริเยสิโตติ ปริยิฏฺโฐ. กหํ เทวเทโวติ เทวานํ อติเทโว กุหึ. กหํ นราสโภติ อุตฺตมปุริโส.

‘Bởi các chúng sanh có quyền lực lớn’ có nghĩa là bởi các chúng sanh có đại oai lực như Sakka (Đế Thích), v.v. ‘Được tìm cầu’ có nghĩa là được truy tầm. ‘Vị Thiên-nhơn-thiên ở đâu?’ có nghĩa là vị siêu việt các vị trời ở nơi nào? ‘Vị ngưu vương trong loài người ở đâu?’ có nghĩa là bậc tối thượng nhân.

๒๔. อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เอตฺถ อุทฺธนฺติ อนาคตทฺธา วุจฺจติ. อโธติ อตีตทฺธา. ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนทฺธา. เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณนฺติ เอเตสุ อุทฺธาทีสุ ตณฺหญฺจ ทิฏฺฐินิเวสนญฺจ อภิสงฺขารวิญฺญาณญฺจ ปนุเทหิ. ปนุทิตฺวา จ ภเว น ติฏฺเฐติ เอวํ สนฺเต ทุวิเธปิ ภเว น ติฏฺเฐยฺย. เอวํ ตาว ปนุชฺชสทฺทสฺส ปนุเทหีติ อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สมฺพนฺโธ. ปนุทิตฺวาติ เอตสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป ภเว น ติฏฺเฐติ อยเมว สมฺพนฺโธ. เอตานิ นนฺทีนิเวสนวิญฺญาณานิ ปนุทิตฺวา ทุวิเธปิ ภเว น ติฏฺเฐยฺยาติ.

24. Trong câu ‘Bên trên, bên dưới, và cả bề ngang ở giữa,’ ở đây ‘bên trên’ được gọi là thời vị lai. ‘Bên dưới’ là thời quá khứ. ‘Và cả bề ngang ở giữa’ là thời hiện tại. ‘Hãy xua tan hỷ lạc và sự chấp thủ, và thức ở trong những thứ này’ có nghĩa là hãy xua tan ái dục, sự chấp thủ tà kiến, và hành thức ở trong những thứ bên trên, v.v. này. ‘Và sau khi đã xua tan, không trú trong cõi hữu’ có nghĩa là khi như vậy, vị ấy sẽ không trú trong cả hai loại cõi hữu. Như vậy, trước hết, từ ‘panujja’ (hãy xua tan) có sự liên kết trong cách giải thích ý nghĩa này là ‘panudehi’ (ngươi hãy xua tan). Còn trong cách giải thích ý nghĩa là ‘panuditvā’ (sau khi đã xua tan), thì sự liên kết chính là với câu ‘không trú trong cõi hữu.’ Có nghĩa là: sau khi đã xua tan hỷ lạc, sự chấp thủ, và thức này, vị ấy sẽ không trú trong cả hai loại cõi hữu.

สโหกาสวเสน เทวโลโก อุทฺธํ. อปายโลโก อโธ. มนุสฺสโลโก มชฺเฌ. ตตฺถ กุสลา ธมฺมาติ อปายํ มุญฺจิตฺวา อุปริ ปฏิสนฺธิทานโต กุสลา ธมฺมา อุทฺธนฺติ วุจฺจนฺติ. อกุสลา ธมฺมา อปาเยสุ ปฏิสนฺธิทานโต อโธติ. ตทุภยวิมุตฺตตฺตา อพฺยากตา ธมฺมา ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ วุจฺจนฺติ. สพฺโพปริวเสน อรูปธาตุ อุทฺธํ. สพฺพอโธวเสน กามธาตุ อโธ. ตทุภยนฺตรวเสน รูปธาตุ มชฺเฌ. กายจิตฺตาพาธขนนวเสน สุขา เวทนา อุทฺธํ. ทุกฺขมนวเสน ทุกฺขา เวทนา อโธ. อทุกฺขมสุขา เวทนา มชฺเฌ. อตฺตภาววเสน ปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุทฺธํ ปาทตลาติ ปาทตลโต อุปริ. อโธ เกสมตฺถกาติ เกสมตฺถกโต อโธ. มชฺเฌติ ทฺวินฺนํ อนฺตรํ.

Theo phương diện cõi giới, cõi trời là bên trên. Cõi khổ là bên dưới. Cõi người là ở giữa. Ở đây, ‘các pháp thiện’ được gọi là bên trên vì chúng cho sự tái sanh ở cõi trên, sau khi đã thoát khỏi cõi khổ. ‘Các pháp bất thiện’ là bên dưới vì chúng cho sự tái sanh trong các cõi khổ. ‘Các pháp vô ký’ được gọi là bề ngang và ở giữa vì chúng thoát khỏi cả hai loại kia. Theo phương diện toàn bộ bên trên, cõi vô sắc là bên trên. Theo phương diện toàn bộ bên dưới, cõi dục là bên dưới. Theo phương diện ở giữa cả hai, cõi sắc là ở giữa. Theo phương diện đào xới sự đau đớn của thân và tâm, thọ lạc là bên trên. Theo phương diện khổ tâm, thọ khổ là bên dưới. Thọ bất khổ bất lạc là ở giữa. Khi trình bày sự phân định theo phương diện tự thân, ngài nói: ‘“Bên trên” là trên lòng bàn chân,’ v.v. Ở đây, ‘trên lòng bàn chân’ là từ lòng bàn chân trở lên. ‘Dưới ngọn tóc’ là từ ngọn tóc trở xuống. ‘Ở giữa’ là khoảng giữa của hai thứ đó.

ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ [Pg.24] วิญฺญาณนฺติ เตรสวิธปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํ. อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ ทฺวาทสวิธอปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํ. อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ จตุพฺพิธํ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ กมฺมวิญฺญาณํ. นุชฺชาติ ขิป. ปนุชฺชาติ อตีว ขิป. นุทาติ ลุญฺจ. ปนุทาติ อตีว ลุญฺจ. ปชหาติ ฉฑฺเฑหิ. วิโนเทหีติ ทูรํ กโรหิ.

‘Thức đi kèm với phước hành’ có nghĩa là nghiệp thức tương ưng với mười ba loại phước hành. ‘Thức đi kèm với phi phước hành’ có nghĩa là nghiệp thức tương ưng với mười hai loại phi phước hành. ‘Thức đi kèm với bất động hành’ có nghĩa là nghiệp thức đi kèm với bốn loại bất động hành. ‘Nujjā’ có nghĩa là hãy vứt bỏ. ‘Panujjā’ có nghĩa là hãy vứt bỏ hoàn toàn. ‘Nudā’ có nghĩa là hãy nhổ lên. ‘Panudā’ có nghĩa là hãy nhổ lên hoàn toàn. ‘Pajahā’ có nghĩa là hãy từ bỏ. ‘Vinodehī’ có nghĩa là hãy làm cho xa lìa.

กมฺมภวญฺจาติ ปุญฺญาภิสงฺขารเจตนาว. ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวนฺติ ปฏิสนฺธิยา รูปาทิปุนพฺภวญฺจ. ปชหนฺโต ปฐมมคฺเคน, วิโนเทนฺโต ทุติยมคฺเคน, พฺยนฺตี กโรนฺโต ตติยมคฺเคน, อนภาวํ คเมนฺโต จตุตฺถมคฺเคน. กมฺมภเว น ติฏฺเฐยฺยาติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขาเร น ติฏฺเฐยฺย.

‘Và nghiệp hữu’ chính là tư tâm sở của phước hành. ‘Và sự tái sanh trong đời sau’ có nghĩa là sự tái sanh của sắc, v.v., qua sự nối liền. Vị ấy từ bỏ bằng đạo thứ nhất, xua tan bằng đạo thứ hai, chấm dứt bằng đạo thứ ba, đưa đến sự không hiện hữu bằng đạo thứ tư. ‘Vị ấy sẽ không trú trong nghiệp hữu’ có nghĩa là vị ấy sẽ không trú trong các hành như phước hành, v.v.

๒๕. เอตานิ วิโนเทตฺวา ภเว อติฏฺฐนฺโต เอโส – เอวํ วิหารีติ คาถา. ตตฺถ อิเธวาติ อิมสฺมึเยว สาสเน, อิมสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทโส อุตฺตานตฺโถว.

25. ‘Vị ấy, sau khi đã xua tan những điều này, không trú trong cõi hữu – là người sống như vậy,’ đó là câu kệ. Ở đây, ‘ngay tại đây’ có nghĩa là ngay trong giáo pháp này, hoặc ngay trong kiếp sống này. Phần giải thích của câu kệ này có ý nghĩa rõ ràng.

๒๖. สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ เอตฺถ อนูปธีกนฺติ นิพฺพานํ, ตํ สนฺธาย ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห – ‘‘สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีก’’นฺติ.

26. Trong câu ‘(Pháp) vô chấp thủ đã được ngài Gotama khéo thuyết giảng,’ ở đây ‘vô chấp thủ’ là Nibbāna. Nhắm đến điều đó, khi xưng hô với Đức Thế Tôn, vị ấy đã nói: ‘(Pháp) vô chấp thủ đã được ngài Gotama khéo thuyết giảng.’

นิทฺเทเส กิเลสา จาติ อุปตาปนฏฺเฐน ราคาทโย กิเลสา จ ราสฏฺเฐน วิปากภูตา ปญฺจกฺขนฺธา จ กุสลาทิอภิสงฺขารา เจตนา จ ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจนฺติ กถียนฺติ. อุปธิปฺปหานํ ตทงฺคปฺปหาเนน, อุปธิวูปสมํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน, อุปธิปฏินิสฺสคฺคํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน อุปธิปฏิปสฺสทฺธํ ผเลนาติ.

Trong phần giải thích, ‘các phiền não, v.v.’ có nghĩa là: các phiền não như tham, v.v., vì có ý nghĩa là làm cho nóng nảy; và năm uẩn là quả dị thục vì có ý nghĩa là một khối; và tư tâm sở của các hành như thiện, v.v., được gọi là, được nói là ‘chấp thủ.’ Sự từ bỏ chấp thủ là bằng cách từ bỏ theo từng phần. Sự lắng dịu chấp thủ là bằng cách đè nén để từ bỏ. Sự xả ly chấp thủ là bằng cách cắt đứt để từ bỏ. Sự an tịnh chấp thủ là bằng quả (của đạo).

๒๗. น เกวลํ ทุกฺขเมว ปหาสิ – เต จาปีติ คาถา. ตตฺถ อฏฺฐิตนฺติ สกฺกจฺจํ, สทา วา. ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตสฺมา ตํ นมสฺสามิ. สเมจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. นาคาติ ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห.

27. Không chỉ riêng khổ được đoạn trừ – đó là câu kệ `te cāpi`. Ở đây, `aṭṭhitam` có nghĩa là một cách cung kính, hoặc là luôn luôn. `Taṃ taṃ namassāmi` có nghĩa là vì thế con đảnh lễ vị ấy. `Samecca` có nghĩa là sau khi đi đến gần. `Nāga` là (lời) ông ấy nói trong khi gọi Đức Thế Tôn.

นิทฺเทเส สเมจฺจาติ ชานิตฺวา, เอกโต หุตฺวา วา. อภิสเมจฺจาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา. สมาคนฺตฺวาติ สมฺมุขา หุตฺวา. อภิสมาคนฺตฺวาติ สมีปํ คนฺตฺวา. สมฺมุขาติ สมฺมุเข. อาคุํ น กโรตีติ ปาปํ น กโรติ.

Trong phần Niddesa, `samecca` có nghĩa là sau khi đã biết, hoặc là sau khi đã hợp nhất. `Abhisamecca` có nghĩa là sau khi đã thâm nhập. `Samāgantvā` có nghĩa là sau khi đã đối diện. `Abhisamāgantvā` có nghĩa là sau khi đi đến gần. `Sammukhā` có nghĩa là ở trước mặt. `Āguṃ na karoti` có nghĩa là không làm điều ác.

๒๘. อิทานิ นํ ภควา ‘‘อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺข’’นฺติ เอวํ เตน พฺราหฺมเณน วิทิโตปิ อตฺตานํ อนุปเนตฺวาว ปหีนทุกฺเขน ปุคฺคเลน โอวทนฺโต [Pg.25] ‘‘ยํ พฺราหฺมณ’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยํ ตํ อภิชานนฺโต ‘‘อยํ พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ, เวเทหิ คตตฺตา เวทคู, กิญฺจนาภาวา อกิญฺจโน, กาเมสุ จ ภเวสุ จ อสตฺตตฺตา กามภเว อสตฺโต’’ติ ชญฺญา ชาเนยฺยาสิ. อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข.

28. Bây giờ, Đức Thế Tôn, dầu đã được vị Bà-la-môn ấy biết đến như vầy: ‘Chắc chắn rằng Đức Thế Tôn đã đoạn trừ khổ,’ vẫn không tự mình giới thiệu mà chỉ khuyên dạy về hạng người đã đoạn trừ khổ, đã nói lên câu kệ: `yaṃ brāhmaṇa`. Ý nghĩa của câu kệ ấy là – người nào mà ông, trong khi nhận biết, nên biết rằng: ‘Vị này là Bà-la-môn do đã loại trừ các điều ác, là bậc thông suốt Vệ-đà do đã đi đến bằng các trí tuệ, là bậc vô sở hữu do không có sự vướng bận, là bậc không dính mắc trong cõi dục và cõi hữu do không luyến ái trong các dục và các cõi hữu.’ Chắc chắn rằng vị ấy đã vượt qua bộc lưu này, đã qua đến bờ bên kia, là bậc toàn vẹn, không còn hoài nghi.

นิทฺเทเส ราคกิญฺจนนฺติ ราคปลิโพธํ. โทสกิญฺจนนฺติอาทิปิ เอเสว นโย. กาโมฆํ ติณฺโณ อนาคามิมคฺเคน. ภโวฆํ ติณฺโณ อรหตฺตมคฺเคน. ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ โสตาปตฺติมคฺเคน. อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ อรหตฺตมคฺเคน. สํสารปถํ ติณฺโณ กุสลากุสลกมฺมปฺปเภเทนาติ. อุตฺติณฺโณ ปฐมมคฺเคน. นิตฺติณฺโณ ทุติยมคฺเคน. อติกฺกนฺโต ตติยมคฺเคน. สมติกฺกนฺโต จตุตฺถมคฺเคน.วีติวตฺโต ผเลน.

Trong phần Niddesa, `rāgakiñcanam` có nghĩa là sự chướng ngại của tham ái. Đối với `dosakiñcanam` và các từ tương tự cũng theo phương pháp này. Đã vượt qua dục bộc bằng Bất Lai đạo. Đã vượt qua hữu bộc bằng A-la-hán đạo. Đã vượt qua kiến bộc bằng Dự Lưu đạo. Đã vượt qua vô minh bộc bằng A-la-hán đạo. Đã vượt qua con đường luân hồi bằng sự phân biệt nghiệp thiện và bất thiện. `Uttiṇṇo` (đã vượt lên) là bằng đạo thứ nhất. `Nittiṇṇo` (đã vượt thoát) là bằng đạo thứ hai. `Atikkanto` (đã đi qua) là bằng đạo thứ ba. `Samatikkanto` (đã hoàn toàn đi qua) là bằng đạo thứ tư. `Vītivatto` (đã vượt khỏi) là bằng quả.

๒๙. กิญฺจ ภิยฺโย – วิทฺวา จ โยติ คาถา. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน, อตฺตภาเว วา. วิสชฺชาติ โวสชฺชิตฺวา.

29. Hơn nữa là gì? – Đó là câu kệ `vidvā ca yo`. Ở đây, `idha` có nghĩa là trong giáo pháp này, hoặc là trong thân mạng này. `Visajja` có nghĩa là sau khi đã từ bỏ.

นิทฺเทเส สชฺชนฺติ มุญฺจนํ. วิสชฺชนฺติ โวสชฺชนํ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Trong phần Niddesa, `sajjam` có nghĩa là sự buông bỏ. `Visajjam` có nghĩa là sự từ bỏ. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng. Như vậy, Đức Thế Tôn đã thuyết bài kinh này với đỉnh cao là quả A-la-hán. Và vào lúc cuối bài pháp thoại, sự thấu triệt Giáo pháp đã diễn ra tương tự như đã được nói đến.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong Chú giải Tiểu Xiển Minh, tên là Saddhammappajjotikā

เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về Xiển Minh Kinh Thanh Niên Mettagū đã chấm dứt.

๕. โธตกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

5. Phần giải về Xiển Minh Kinh Thanh Niên Dhotaka

๓๐. ปญฺจเม โธตกสุตฺเต – วาจาภิกงฺขามีติ วาจํ อภิกงฺขามิ. สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ อตฺตโน ราคาทีนํ นิพฺพานตฺถาย อธิสีลาทีนิ สิกฺเขยฺย. นิทฺเทเส อปุพฺพํ นตฺถิ.

30. Trong kinh Dhotaka thứ năm – `vācābhikaṅkhāmi` có nghĩa là con mong mỏi lời nói. `Sikkhe nibbānamattano` có nghĩa là vị ấy nên học tập về tăng thượng giới và các pháp khác vì mục đích dập tắt tham ái và các phiền não khác của chính mình. Trong phần Niddesa, không có gì mới lạ.

๓๑.

31.

อิโตติ มม มุขโต.

`Ito` có nghĩa là từ miệng của ta.

นิทฺเทเส อาตปฺปนฺติ กิเลสตาปนํ. อุสฺสาหนฺติ อสงฺโกจํ. อุสฺโสฬฺหีนฺติ พลววีริยํ. ถามนฺติ อสิถิลํ. ธิตินฺติ ธารณํ. วีริยํ กโรหีติ ปรกฺกมํ กโรหิ. ฉนฺทํ ชเนหีติ รุจึ อุปฺปาเทหิ.

Trong phần Niddesa, `ātappam` có nghĩa là sự đốt cháy phiền não. `Ussāham` có nghĩa là sự không co rút. `Ussoḷhī` có nghĩa là sự tinh tấn mạnh mẽ. `Thāmam` có nghĩa là sự không lơi lỏng. `Dhiti` có nghĩa là sự duy trì. `Vīriyaṃ karohi` có nghĩa là hãy nỗ lực. `Chandaṃ janehi` có nghĩa là hãy phát sanh ý muốn.

๓๒. เอวํ [Pg.26] วุตฺเต อตฺตมโน โธตโก ภควนฺตํ อภิตฺถวมาโน กถํกถาปโมกฺขํ ยาจนฺโต ‘‘ปสฺสามห’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ ปสฺสามิ อหํ เทวมนุสฺสโลเก. ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตํ เอวรูปํ ตํ นมสฺสามิ. ปมุญฺจาติ ปโมเจหิ.

32. Khi được nói như vậy, Dhotaka với tâm hoan hỷ, trong khi tán dương Đức Thế Tôn và cầu xin sự giải thoát khỏi hoài nghi, đã nói lên câu kệ: `passāmahaṃ`. Ở đây, `passāmahaṃ devamanussaloke` có nghĩa là con thấy ở trong thế giới chư Thiên và loài người. `Taṃ taṃ namassāmi` có nghĩa là con đảnh lễ vị ấy, vị có hình dáng như vậy. `Pamuñca` có nghĩa là xin hãy giải thoát cho.

นิทฺเทเส ปจฺเจกพุทฺธาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ ปาฏิเยกฺกํ จตุสจฺจํ สยเมว พุทฺธา ปฏิเวธปฺปตฺตาติ ปจฺเจกพุทฺธา. สีหสีโหติ อฉมฺภิตฏฺเฐน สีหานํ อติสีโห. นาคนาโคติ นิกฺกิเลสฏฺเฐน, มหนฺตฏฺเฐน วา นาคานํ อตินาโค. คณิคณีติ คณวนฺตานํ อตีว คณวา. มุนิมุนีติ ญาณวนฺตานํ อตีว ญาณวา. ราชราชาติ อุตฺตมราชา. มุญฺจ มนฺติ โมเจหิ มํ. ปมุญฺจ มนฺติ นานาวิเธน มุญฺเจหิ มํ. โมเจหิ มนฺติ สิถิลํ กโรหิ มํ. ปโมเจหิ มนฺติ อตีว สิถิลํ กโรหิ มํ. อุทฺธร มนฺติ มํ สํสารปงฺกา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปหิ. สมุทฺธร มนฺติ สมฺมา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปหิ มํ. วุฏฺฐาเปหีติ วิจิกิจฺฉาสลฺลโต อปเนตฺวา วิสุํ กรณวเสน อุฏฺฐาเปหิ.

Trong phần Niddesa, `paccekabuddhā` (Độc Giác Phật) là vì các vị ấy tự mình giác ngộ và đạt đến sự thấu triệt Tứ Thánh Đế đối với từng đối tượng riêng biệt. `Sīhasīho` (sư tử của các sư tử) là bậc siêu việt hơn các sư tử theo nghĩa không kinh sợ. `Nāganāgo` (long tượng của các long tượng) là bậc siêu việt hơn các long tượng theo nghĩa không có phiền não, hoặc theo nghĩa vĩ đại. `Gaṇigaṇī` (bậc có chúng của các bậc có chúng) là bậc có chúng hội vượt trội hơn các bậc có chúng hội. `Munimunī` (bậc mâu-ni của các bậc mâu-ni) là bậc có trí tuệ vượt trội hơn các bậc có trí tuệ. `Rājarājā` (vua của các vua) là vị vua tối thượng. `Muñca mam` có nghĩa là xin hãy giải thoát cho con. `Pamuñca mam` có nghĩa là xin hãy giải thoát cho con bằng nhiều cách. `Mocehi mam` có nghĩa là xin hãy nới lỏng cho con. `Pamocehi mam` có nghĩa là xin hãy nới lỏng hoàn toàn cho con. `Uddhara mam` có nghĩa là xin hãy kéo con ra khỏi vũng lầy luân hồi và đặt con lên trên đất liền. `Samuddhara mam` có nghĩa là xin hãy kéo con ra một cách chân chánh và đặt con lên trên đất liền. `Vuṭṭhāpehi` có nghĩa là xin hãy nâng dậy bằng cách làm cho tách biệt, sau khi đã loại bỏ mũi tên hoài nghi.

๓๓. อถสฺส ภควา อตฺตาธีนเมว กถํกถาปโมกฺขํ โอฆตรณมุเขน ทสฺเสนฺโต ‘‘นาห’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ นาหํ สหิสฺสามีติ อหํ น สหิสฺสามิ น สกฺโกมิ. น วายมิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. ปโมจนายาติ ปโมเจตุํ. กถํกถินฺติ สกงฺขํ. ตเรสีติ ตเรยฺยาสิ.

33. Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra rằng sự giải thoát khỏi hoài nghi chính là tùy thuộc vào bản thân, qua phương pháp vượt qua bộc lưu, đã nói lên câu kệ: `nāhaṃ`. Ở đây, `nāhaṃ sahissāmi` có nghĩa là ta không thể chịu đựng, ta không có khả năng. Điều được nói là: ‘Ta sẽ không cố gắng.’ `Pamocanāya` có nghĩa là để giải thoát. `Kathaṃkathiṃ` có nghĩa là người có hoài nghi. `Taresi` có nghĩa là ngươi nên vượt qua.

นิทฺเทเส น อีหามีติ ปโยคํ น กโรมิ. น สมีหามีติ อตีว ปโยคํ น กโรมิ. อสฺสทฺเธ ปุคฺคเลติ รตนตฺตเย สทฺธาวิรหิเต ปุคฺคเล. อจฺฉนฺทิเกติ มคฺคผลตฺถํ รุจิวิรหิเต. กุสีเตติ สมาธิวิรหิเต. หีนวีริเยติ นิพฺพีริเย. อปฺปฏิปชฺชมาเนติ ปฏิปตฺติยา น ปฏิปชฺชมาเน.

Trong phần Niddesa, `na īhāmi` có nghĩa là ta không nỗ lực. `Na samīhāmi` có nghĩa là ta không nỗ lực hết sức. `Assaddhe puggale` có nghĩa là đối với những người không có đức tin nơi Tam Bảo. `Acchandike` có nghĩa là đối với những người không có ý muốn đạt được đạo và quả. `Kusīte` có nghĩa là đối với những người không có định. `Hīnavīriye` có nghĩa là đối với những người thiếu tinh tấn. `Appaṭipajjamāne` có nghĩa là đối với những người không thực hành theo pháp hành.

๓๔. เอวํ วุตฺเต อตฺตมนตโร โธตโก ภควนฺตํ อภิตฺถวมาโน อนุสาสนึ ยาจนฺโต ‘‘อนุสาส พฺรหฺเม’’ติ คาถมาห. ตตฺถ พฺรหฺเมติ เสฏฺฐวจนเมตํ. เตน ภควนฺตํ อามนฺตยมาโน อาห ‘‘อนุสาส พฺรหฺเม’’ติ. วิเวกธมฺมนฺติ สพฺพสงฺขารวิเวกํ นิพฺพานธมฺมํ. อพฺยาปชฺชมาโนติ นานปฺปการกํ อนาปชฺชมาโน. อิเธว สนฺโตติ อิเธว สมาโน. อสิโตติ อนิสฺสิโต.

34. Khi được nói như vậy, Dhotaka càng thêm hoan hỷ, trong khi tán dương Đức Thế Tôn và cầu xin lời giáo huấn, đã nói lên câu kệ: `anusāsa brahme`. Ở đây, `brahme` là lời nói về bậc tối thượng. Bằng lời ấy, trong khi thỉnh gọi Đức Thế Tôn, ông đã nói: `anusāsa brahme` (xin hãy giáo huấn, hỡi Phạm Thiên). `Vivekadhammaṃ` có nghĩa là pháp Níp-bàn, sự vắng lặng khỏi tất cả các pháp hữu vi. `Abyāpajjamāno` có nghĩa là không gặp phải (phiền não) dưới nhiều hình thức khác nhau. `Idheva santo` có nghĩa là đang ở ngay tại đây. `Asito` có nghĩa là không nương tựa.

๓๕-๗. อิโต [Pg.27] ปรา ทฺเว คาถา เมตฺตคูสุตฺเต วุตฺตนยา เอว. เกวลญฺหิ ตตฺถ ธมฺมํ, อิธ สนฺตินฺติ อยํ วิเสโส. ตติยคาถายปิ ปุพฺพฑฺฒํ ตตฺถ วุตฺตนยเมว. อปรฑฺเฒ สงฺโคติ สชฺชนฏฺฐานํ, ลคฺคนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

35-7. Hai câu kệ tiếp theo đây cũng theo phương pháp đã được nói trong kinh Mettagū. Chỉ có sự khác biệt này: ở đó là `dhammaṃ`, ở đây là `santiṃ`. Trong câu kệ thứ ba cũng vậy, nửa đầu cũng theo phương pháp đã được nói ở đó. Ở nửa sau, `saṅgo` có nghĩa là nơi chốn của sự dính mắc, điều được nói là sự bám víu. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này với đỉnh cao là quả A-la-hán, và vào lúc cuối bài thuyết giảng, sự chứng ngộ Chánh pháp đã xảy ra giống như đã được nói.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Chú giải Tiểu Xiển Minh, Saddhammappajjotikā

โธตกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải về Xiển Minh Kinh Thanh Niên Dhotaka đã chấm dứt.

๖. อุปสีวมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

6. Phần Chú giải về Xiển Minh Kinh Thanh Niên Upasīva

๓๘. ฉฏฺเฐ อุปสีวสุตฺเต – มหนฺตโมฆนฺติ มหนฺตํ โอฆํ. อนิสฺสิโตติ ปุคฺคลํ วา ธมฺมํ วา อนลฺลีโน. โน วิสหามีติ น สกฺโกมิ. อารมฺมณนฺติ นิสฺสยํ. ยํ นิสฺสิโตติ ยํ ธมฺมํ วา ปุคฺคลํ วา นิสฺสิโต.

38. Trong kinh Upasīva thứ sáu – mahantamogham có nghĩa là dòng bộc lưu lớn lao. Anissito có nghĩa là không nương tựa vào một người hay một pháp. No visahāmi có nghĩa là tôi không thể. Ārammaṇaṃ có nghĩa là vật nương tựa. Yaṃ nissito có nghĩa là nương tựa vào pháp nào hay người nào.

นิทฺเทเส กาโมฆนฺติ อนาคามิมคฺเคน กาโมฆํ. อรหตฺตมคฺเคน ภโวฆํ. โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺโฐฆํ. อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนวเสน วุตฺตํ. อาลมฺพณนฺติ อวตฺถริตฺวา ฐานํ. นิสฺสยนฺติ อลฺลียนํ. อุปนิสฺสยนฺติ อปสฺสยนํ.

Trong phần Xiển Minh, kāmogham có nghĩa là (vượt qua) dòng bộc lưu dục vọng bằng đạo Bất Lai. (Vượt qua) dòng bộc lưu hữu bằng đạo A-la-hán. (Vượt qua) dòng bộc lưu tà kiến bằng đạo Dự Lưu. Tôi sẽ vượt qua dòng bộc lưu vô minh bằng đạo A-la-hán. ‘Xuất gia từ dòng họ Thích Ca’ được nói theo ý nghĩa làm sáng tỏ dòng dõi cao quý của Đức Thế Tôn. Ālambaṇaṃ có nghĩa là nơi đứng vững chắc. Nissayaṃ có nghĩa là sự bám víu. Upanissayaṃ có nghĩa là sự nương tựa.

๓๙. อิทานิ ยสฺมา พฺราหฺมโณ อากิญฺจญฺญายตนลาภี ตญฺจ สนฺตมฺปิ นิสฺสยํ น ชานาติ. เตนสฺส ภควา ตญฺจ นิสฺสยํ อุตฺตริญฺจ นิยฺยานปถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อากิญฺจญฺญ’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ เปกฺขมาโนติ ตํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหิตฺวา จ อนิจฺจาทิวเสน ปสฺสมาโน. นตฺถีติ นิสฺสายาติ ตํ ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปวตฺตํ สมาปตฺตึ อารมฺมณํ กตฺวา. ตรสฺสุ โอฆนฺติ ตโต ปภุติ ปวตฺตาย วิปสฺสนาย ยถานุรูปํ จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ ตรสฺสุ. กถาหีติ กถํกถาหิ. ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสาติ รตฺตินฺทิวํ นิพฺพานํ วิภูตํ กตฺวา ปสฺส. เอเตนสฺส ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ กเถสิ.

39. Bây giờ, vì vị Bà-la-môn là người đã chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ nhưng không biết được vật nương tựa ấy, dầu cho là an tịnh, do đó Đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra vật nương tựa ấy và con đường giải thoát cao hơn, đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘ākiñcaññaṃ’. Ở đây, pekkhamāno có nghĩa là sau khi đã chánh niệm nhập và xuất khỏi định Vô Sở Hữu Xứ ấy, vị ấy thấy rõ theo phương diện vô thường v.v... Natthīti nissāya có nghĩa là sau khi lấy định vốn diễn tiến là ‘không có gì cả’ ấy làm đối tượng. Tarassu ogham có nghĩa là với tuệ quán đã được khởi lên từ đó trở đi, ngươi hãy vượt qua cả bốn loại bộc lưu một cách tương xứng. Kathāhi có nghĩa là bởi các sự nghi ngờ. Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa có nghĩa là ngày và đêm, sau khi làm cho Niết Bàn được hiển lộ, ngươi hãy thấy. Bằng câu này, Ngài đã nói về sự an trú lạc trong hiện tại của vị ấy.

นิทฺเทเส [Pg.28] ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวตีติ อากาสาลมฺพณํ กตฺวา ปวตฺตมหคฺคตวิญฺญาณํ อภาเวติ อภาวํ คเมติ. วิภาเวตีติ วิวิธา อภาวํ คเมติ. อนฺตรธาเปตีติ อทสฺสนํ คเมติ. นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสตีติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิสฺส นตฺถีติ ปสฺสติ.

Trong phần Xiển Minh, taññeva viññāṇaṃ abhāveti có nghĩa là vị ấy làm cho không có, làm cho đi đến chỗ không có đối với thức đại hành vốn diễn tiến bằng cách lấy không gian làm đối tượng. Vibhāveti có nghĩa là làm cho đi đến chỗ không có bằng nhiều cách. Antaradhāpeti có nghĩa là làm cho đi đến chỗ không thấy. Natthi kiñcīti passati có nghĩa là vị ấy thấy rằng đối với vị ấy không có gì cả, cho đến cả sự hoại diệt.

๔๐. อิทานิ ‘‘กาเม ปหายา’’ติ สุตฺวา วิกฺขมฺภนวเสน อตฺตนา ปหีเน กาเม สมฺปสฺสมาโน ‘‘สพฺเพสู’’ติ คาถมาห. ตตฺถ หิตฺวา มญฺญนฺติ อญฺญํ ตโต เหฏฺฐา ฉพฺพิธมฺปิ สมาปตฺตึ หิตฺวา. สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมติ สตฺตสุ สญฺญาวิโมกฺเขสุ อุตฺตเม อากิญฺจญฺญายตเน. ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีติ โส ปุคฺคโล ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนพฺรหฺมโลเก อวิคจฺฉมาโน ติฏฺเฐยฺย นูติ ปุจฺฉติ.

40. Bây giờ, sau khi nghe ‘từ bỏ các dục,’ trong khi nhận thấy các dục đã được chính mình từ bỏ bằng cách trấn áp, vị ấy đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘sabbesu.’ Ở đây, hitvā maññaṃ có nghĩa là sau khi từ bỏ sáu loại định chứng khác ở bên dưới. Saññāvimokkhe parame có nghĩa là trong Vô Sở Hữu Xứ, là cao tột trong bảy loại tưởng giải thoát. Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī có nghĩa là vị ấy hỏi rằng: ‘Có phải người ấy, ở tại cõi Phạm thiên Vô Sở Hữu Xứ, sẽ trú tại đó, không đi đến nơi khác không?’

นิทฺเทเส อวิจฺจมาโนติ อวิยุชฺชมาโน. อวิคจฺฉมาโนติ วิโยคํ อนาปชฺชมาโน. อนนฺตรธายมาโนติ อนฺตรธานํ อนาปชฺชมาโน. อปริหายมาโนติ อนนฺตรา ปริหานํ อนาปชฺชมาโน.

Trong phần Xiển Minh, aviccamāno có nghĩa là không bị tách rời. Avigacchamāno có nghĩa là không gặp phải sự chia lìa. Anantaradhāyamāno có nghĩa là không gặp phải sự biến mất. Aparihāyamāno có nghĩa là không gặp phải sự suy thoái ở khoảng giữa.

๔๑-๒. อถสฺส ภควา สฏฺฐิกปฺปสหสฺสมตฺตกํเยว ฐานํ อนุชานนฺโต จตุตฺถํ คาถมาห. เอวํ ตสฺส ตตฺถ ฐานํ สุตฺวา อิทานิสฺส สสฺสตุจฺเฉทภาวํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘ติฏฺเฐ เจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ ปูคมฺปิ วสฺสานนฺติ อเนกสงฺขฺยมฺปิ วสฺสานํ, คณนราสินฺติ อตฺโถ. ‘‘ปูคมฺปิ วสฺสานี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ วิภตฺติพฺยตฺตเยน สามิวจนสฺส ปจฺจตฺตวจนํ กาตพฺพํ, ปูคนฺติ วา เอตสฺส พหูนีติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ‘‘ปูคานี’’ติ วาปิ ปฐนฺติ, ปุริมปาโฐเยว สพฺพสุนฺทโร. ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโตติ โส ปุคฺคโล ตตฺเถวากิญฺจญฺญายตเน นานาทุกฺเขหิ วิมุตฺโต สีติภาวปฺปตฺโต ภเวยฺย, นิพฺพานปฺปตฺโต สสฺสโต หุตฺวา ติฏฺเฐยฺยาติ อธิปฺปาโย. จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสาติ ‘‘อุทาหุ ตถาวิธสฺส วิญฺญาณํ อนุปาทาย ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ อุจฺเฉทํ ปุจฺฉติ, ‘‘ปฏิสนฺธิคฺคหณตฺถํ วาปิ ภเวยฺยา’’ติ ปฏิสนฺธิมฺปิ ตสฺส ปุจฺฉติ.

41-2. Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi chấp thuận việc trú tại đó chỉ khoảng sáu mươi ngàn đại kiếp, đã nói lên câu kệ thứ tư. Sau khi nghe như vậy về việc trú tại đó của vị ấy, bây giờ, trong khi hỏi về tình trạng thường kiến hoặc đoạn kiến của vị ấy, vị ấy đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘tiṭṭhe ce.’ Ở đây, pūgampi vassānaṃ có nghĩa là nhiều năm không thể đếm, ý nghĩa là ‘một khối lượng tính toán.’ Cũng có cách đọc là ‘Pūgampi vassāni.’ Ở đó, bằng cách thay đổi biến cách, sở thuộc cách nên được làm thành đối cách, hoặc ý nghĩa của ‘pūgam’ nên được nói là ‘nhiều.’ Họ cũng đọc là ‘Pūgāni,’ nhưng cách đọc trước là hay đẹp hơn cả. Tattheva so sīti siyā vimutto có nghĩa là, ý muốn nói là: ‘Có phải người ấy, ngay tại Vô Sở Hữu Xứ, sẽ được giải thoát khỏi các khổ đau khác nhau, đạt đến trạng thái mát mẻ, sau khi đã chứng đắc Niết Bàn, trở thành thường hằng, sẽ trú tại đó chăng?’ Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa có nghĩa là vị ấy hỏi về đoạn kiến: ‘hay là thức của người như vậy sẽ tịch diệt không còn dư y?’ Vị ấy cũng hỏi về sự tái sanh của người ấy: ‘hay là sẽ có sự thọ nhận tái sanh?’

ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺยาติ ตสฺส อากิญฺจญฺญายตเน อุปฺปนฺนสฺส วิญฺญาณํ จุตึ ปาปุเณยฺย. อุจฺฉิชฺเชยฺยาติ อุจฺเฉทํ ภเวยฺย. วินสฺเสยฺยาติ วินาสํ ปาปุเณยฺย. น ภเวยฺยาติ อภาวํ คเมยฺย. อุปปนฺนสฺสาติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปปนฺนสฺส.

Tassa viññāṇaṃ caveyya có nghĩa là thức của người đã sanh trong Vô Sở Hữu Xứ sẽ đi đến chỗ chết chăng? Ucchijjeyya có nghĩa là sẽ trở thành đoạn diệt chăng? Vinasseyya có nghĩa là sẽ đi đến chỗ hoại diệt chăng? Na bhaveyya có nghĩa là sẽ đi đến chỗ không có chăng? Upapannassa có nghĩa là của người đã sanh khởi do sự nối liền tái sanh.

๔๓. อถสฺส [Pg.29] ภควา อุจฺเฉทสสฺสตํ อนุปคมฺม ตตฺถุปปนฺนสฺส อริยสาวกสฺส อนุปาทาย ปรินิพฺพานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อจฺจี ยถา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อตฺถํ ปเลตีติ อตฺถํ คจฺฉติ. น อุเปติ สงฺขนฺติ ‘‘อสุกํ นาม ทิสํ คโต’’ติ โวหารํ น คจฺฉติ. เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโตติ เอวํ ตตฺถ อุปฺปนฺโน เสกฺขมุนิ ปกติยา ปุพฺเพว รูปกายา วิมุตฺโต, ตตฺถ จตุตฺถมคฺคํ นิพฺพตฺเตตฺวา ธมฺมกายสฺส ปริญฺญาตตฺตา ปุน นามกายาปิ วิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต ขีณาสโว หุตฺวา อนุปาทานิพฺพานสงฺขาตํ อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ ‘‘ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา’’ติ เอวมาทิกํ.

43. Khi ấy, Đức Thế Tôn, không đi đến đoạn kiến hay thường kiến, trong khi chỉ ra sự tịch diệt không còn dư y của vị Thánh đệ tử đã sanh ở đó, đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘accī yathā.’ Ở đây, atthaṃ paleti có nghĩa là đi đến chỗ biến mất. Na upeti saṅkhaṃ có nghĩa là không đi vào cách gọi là ‘đã đi về phương hướng tên là như vầy.’ Evaṃ munī nāmakāyā vimutto có nghĩa là như vậy, vị Thánh hữu học đã sanh ở đó, vốn tự nhiên đã được giải thoát khỏi sắc thân từ trước, sau khi đã làm phát sanh đạo thứ tư ở đó, do đã liễu tri pháp thân, lại được giải thoát khỏi cả danh thân, trở thành vị câu phần giải thoát, đã đoạn tận các lậu hoặc, đi đến chỗ biến mất được gọi là Vô Dư Y Niết Bàn, không đi vào cách gọi là ‘là Sát-đế-lỵ hay là Bà-la-môn’ v.v...

นิทฺเทเส ขิตฺตาติ จลิตา. อุกฺขิตฺตาติ อติจลิตา. นุนฺนาติ ปปฺโผฏิยา. ปณุนฺนาติ ทูรีกตา. ขมฺภิตาติ ปฏิกฺกมาปิตา. วิกฺขมฺภิตาติ น สนฺติเก กตา.

Trong phần Xiển Minh, khittā có nghĩa là bị lay động. Ukkhittā có nghĩa là bị lay động mạnh. Nunnā có nghĩa là bị giũ sạch. Paṇunnā có nghĩa là bị làm cho xa lìa. Khambhitā có nghĩa là bị làm cho thoái lui. Vikkhambhitā có nghĩa là bị làm cho không ở gần.

๔๔. อิทานิ ‘‘อตฺถํ ปเลตี’’ติ สุตฺวา ตสฺส โยนิโส อตฺถมสลฺลกฺเขนฺโต ‘‘อตฺถงฺคโต โส’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – โส อตฺถงฺคโต อุทาหุ นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา สสฺสตภาเวน อโรโค อวิปริณามธมฺโม โสติ เอวํ ตํ เม มุนี สาธุ พฺยากโรหิ. กึการณา? ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ.

44. Bấy giờ, sau khi nghe (câu) ‘vị ấy đi đến chỗ an nghỉ,’ do không nhận thức được ý nghĩa của điều ấy một cách như lý tác ý, vị ấy đã nói lên câu kệ: ‘Vị ấy đã an nghỉ.’ Ý nghĩa của câu kệ ấy là: ‘Vị ấy đã an nghỉ, hay là không có, hay là một cách thường hằng, với bản thể thường hằng, không bệnh hoạn, có pháp không biến hoại? Xin bậc Mâu-ni hãy khéo giải thích điều ấy cho con. Vì lý do gì? Vì rằng pháp này đã được ngài biết rõ.’

นิทฺเทเส นิรุทฺโธติ นิโรธํ ปตฺโต. อุจฺฉินฺโนติ อุจฺฉินฺนสนฺตาโน. วินฏฺโฐติ วินาสํ ปตฺโต.

Trong phần giải thích: (Từ) ‘đã diệt’ có nghĩa là đã đạt đến sự diệt. (Từ) ‘đã bị cắt đứt’ có nghĩa là có dòng tương tục đã bị cắt đứt. (Từ) ‘đã bị hủy hoại’ có nghĩa là đã đi đến sự hủy hoại.

๔๕. อถสฺส ภควา ตถา อวตฺตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถงฺคตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อตฺถงฺคตสฺสาติ อนุปาทาปรินิพฺพุตสฺส. น ปมาณมตฺถีติ รูปาทิปมาณํ นตฺถิ. เยน นํ วชฺชุนฺติ เยน ราคาทินา นํ วเทยฺยุํ. สพฺเพสุ ธมฺเมสูติ สพฺเพสุ ขนฺธาทิธมฺเมสุ.

45. Khi ấy, đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra rằng điều ấy không thể nói được như vậy, đã nói lên câu kệ: ‘Đối với người đã an nghỉ.’ Ở đây, (từ) ‘của người đã an nghỉ’ có nghĩa là của người đã đạt Bát-Niết-bàn không còn dư y. (Cụm từ) ‘Không có thước đo’ có nghĩa là không có thước đo về sắc... (Cụm từ) ‘Do đó người ta có thể nói về vị ấy’ có nghĩa là do tham ái... đó mà người ta có thể nói về vị ấy. (Cụm từ) ‘Trong tất cả các pháp’ có nghĩa là trong tất cả các pháp như là uẩn...

นิทฺเทเส อธิวจนานิ จาติ สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติอาทโย หิ วจนมตฺตํเยว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา นาม. อธิวจนานํ ปถา อธิวจนปถา นาม. ‘‘อภิสงฺขโรนฺตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา สงฺขารา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เอวํ นิทฺธาริตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานา อภิลาปา นิรุตฺติ นาม. นิรุตฺตีนํ ปถา นิรุตฺติปถา นาม. ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป’’ติ [Pg.30] (ธ. ส. ๗) เอวํ เตน เตน ปกาเรน ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺติ นาม. ปญฺญตฺตีนํ ปถา ปญฺญตฺติปถา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๑-๑๐๘) นาม. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

Trong phần giải thích: Và (từ) ‘các danh xưng.’ Quả thật, những (tên gọi) như Sirivaḍḍhaka (Tăng Trưởng Phước), Dhanavaḍḍhaka (Tăng Trưởng Tài), v.v... được tiến hành bằng cách lấy chính lời nói làm thẩm quyền được gọi là danh xưng (adhivacana). Con đường của các danh xưng được gọi là adhivacanapathā (danh xưng lộ). Những cách diễn đạt được nói ra sau khi đã xác định và nêu rõ nguyên nhân như vầy: ‘Này các Tỳ khưu, vì chúng tạo tác, do đó chúng được gọi là các hành’ (S. iii. 87), được gọi là ngữ nguyên (nirutti). Con đường của các ngữ nguyên được gọi là niruttipathā (ngữ nguyên lộ). Do việc chế định theo cách thức này hay cách thức khác như vầy: ‘Tầm, tứ, và tư duy’ (Dhs. 7), nên được gọi là chế định (paññatti). Con đường của các chế định được gọi là paññattipathā (chế định lộ). Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโสว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn cũng đã thuyết giảng bài kinh này với quả A-la-hán làm đỉnh điểm, và vào lúc kết thúc bài pháp, sự chứng ngộ Chánh pháp đã xảy ra tương tự như đã được nói đến.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Saddhammappajjotikā, Chú giải Tiểu Xiển Minh

อุปสีวมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Upasīvamāṇava đã kết thúc.

๗. นนฺทมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

7. Phần giải thích về sự xiển minh kinh Nandamāṇava

๔๖. สตฺตเม นนฺทสุตฺเต – ปฐมคาถายตฺโถ – โลเก ขตฺติยาทโยชนา อาชีวกนิคณฺฐาทิเก สนฺธาย ‘‘สนฺติ โลเก มุนโย’’ติ วทนฺติ. ตยิทํ กถํสูติ กึ นุ โข เต สมาปตฺติญาณาทินา ญาเณน อุปปนฺนตฺตา ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, เอวํวิธํ นุ วทนฺติ, อุทาหุ เว นานปฺปการเกน ลูขชีวิตสงฺขาเตน ชีวิเตนูปปนฺนนฺติ.

46. Trong kinh Nanda thứ bảy – ý nghĩa của câu kệ đầu tiên là: Những người ở đời thuộc dòng Sát-đế-lỵ... nhắm đến các vị thuộc phái Lõa Thể, A-du-đà... nói rằng: ‘Có các bậc mâu-ni ở đời.’ Điều ấy là như thế nào? Phải chăng họ không gọi người sở hữu trí tuệ là bậc mâu-ni, do vị ấy sở hữu trí tuệ như là trí về các thiền chứng...? Phải chăng họ nói đến hạng người như vậy, hay là (họ nói đến người) sở hữu đời sống được gọi là khổ hạnh theo nhiều cách khác nhau?

นิทฺเทเส อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วาติ ปฐมชฺฌานาทิอฏฺฐสมาปตฺติสมฺปยุตฺตญาเณน วา. ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วาติ ปุพฺเพนิวาสาทิชานนญาเณน วา.

Trong phần giải thích: Hay là ‘bằng trí về tám thiền chứng’ có nghĩa là hay là bằng trí tuệ tương ưng với tám thiền chứng, bắt đầu từ sơ thiền. Hay là ‘bằng trí về năm thắng trí’ có nghĩa là hay là bằng trí tuệ biết được túc mạng...

๔๗. อถสฺส ภควา ตทุภยมฺปิ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุนึ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ทิฏฺฐิยา’’ติ คาถมาห.

47. Khi ấy, đức Thế Tôn, sau khi bác bỏ cả hai điều ấy và trong khi chỉ ra (thế nào là) bậc mâu-ni, đã nói lên câu kệ: ‘Không phải do kiến...’

๔๘. อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐาทีหิ สุทฺธี’’ติ วทนฺตานํ วาเท กงฺขาปหานตฺถํ ‘‘เย เกจิเม’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ อเนกรูเปนาติ โกตูหลมงฺคลาทินาปิ. ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ ตตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิยา คุตฺตา วิหรนฺตา.

48. Bây giờ, với mục đích đoạn trừ sự nghi ngờ trong học thuyết của những người nói rằng ‘sự thanh tịnh có được nhờ kiến...,’ vị ấy hỏi rằng: ‘Bất cứ những ai...’ Ở đây, (từ) ‘với nhiều hình thức’ có nghĩa là cũng bằng những điềm lành may rủi... (Cụm từ) ‘Ở đây, họ sống tự chế’ có nghĩa là ở đây, họ sống được phòng hộ bởi thân kiến.

๔๙. อถสฺส ตถา สุทฺธิอภาวํ ทีเปนฺโต ภควา จตุตฺถํ คาถมาห.

49. Khi ấy, đức Thế Tôn, trong khi làm sáng tỏ cho vị ấy về sự không có thanh tịnh theo cách ấy, đã nói lên câu kệ thứ tư.

๕๐. เอวํ ‘‘นาตรึสู’’ติ สุตฺวา อิทานิ โย อตริ, ตํ โสตุกาโม ‘‘เย เกจิเม’’ติ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา โอฆติณฺณมุเขน ชาติชราติณฺเณ ทสฺเสนฺโต ฉฏฺฐํ คาถมาห.

50. Sau khi nghe như vậy rằng ‘họ đã không vượt qua,’ bây giờ, do mong muốn nghe về người đã vượt qua, vị ấy hỏi rằng: ‘Bất cứ những ai...’ Khi ấy, đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra những người đã vượt qua sanh và già qua phương diện người đã vượt qua bộc lưu, đã nói lên câu kệ thứ sáu.

๕๑. ตตฺถ [Pg.31] นิวุตาติ โอวุฏา ปริโยนทฺธา. เย สีธาติ เย สุ อิธ, เอตฺถ จ สุ-อิติ นิปาตมตฺตํ. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ตณฺหํ ปริชานิตฺวา. เสสํ สพฺพตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว.

51. Ở đây, (từ) ‘bị che đậy’ có nghĩa là bị bao phủ, bị trói buộc. (Cụm từ) ‘Ye sīdha’ có nghĩa là ‘những ai ở đây,’ và ở đây, ‘su’ chỉ là một tiểu từ. (Cụm từ) ‘Sau khi đã liễu tri tham ái’ có nghĩa là sau khi đã liễu tri tham ái bằng ba loại liễu tri. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng do đã được trình bày theo phương pháp trước đây.

๕๒. เอวํ ภควา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปน นนฺโท ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทมาโน เอตาภินนฺทามีติ คาถมาห. อิธาปิ จ ปุพฺเพ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

52. Như vậy, đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp với quả A-la-hán làm đỉnh điểm. Tuy nhiên, vào lúc kết thúc bài pháp, Nanda, trong khi hoan hỷ lời dạy của đức Thế Tôn, đã nói lên câu kệ: ‘Con hoan hỷ điều này.’ Và ở đây cũng vậy, sự chứng ngộ Chánh pháp đã xảy ra tương tự như đã được nói đến trước đây.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Saddhammappajjotikā, Chú giải Tiểu Xiển Minh

นนฺทมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Nandamāṇava đã kết thúc.

๘. เหมกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

8. Phần giải thích về sự xiển minh kinh Hemakamāṇava

๕๓. อฏฺฐเม เหมกสุตฺเต – เย เม ปุพฺเพ วิยากํสูติ เย พาวริอาทโย ปุพฺเพ มยฺหํ สกํ ลทฺธึ วิยากํสุ. หุรํ โคตมสาสนาติ โคตมสาสนโต ปุพฺพตรํ. สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนนฺติ สพฺพํ ตํ กามวิตกฺกาทิวฑฺฒนํ.

53. Trong kinh Hemaka thứ tám – (cụm từ) ‘những người trước đây đã giải thích cho con’ có nghĩa là những vị như Bāvari... trước đây đã giải thích học thuyết của họ cho tôi. (Cụm từ) ‘Trước giáo pháp của Gotama’ có nghĩa là trước cả giáo pháp của Gotama. (Cụm từ) ‘Tất cả những điều ấy làm tăng trưởng sự suy tầm’ có nghĩa là tất cả những điều ấy làm tăng trưởng dục tầm...

เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยาติ เย จ อญฺเญ ตสฺส พาวริยสฺส อาจาเร สิกฺขาปกา อาจริยา. เต สกํ ทิฏฺฐินฺติ เต อาจริยา อตฺตโน ทิฏฺฐึ. สกํ ขนฺตินฺติ อตฺตโน ขมนํ. สกํ รุจินฺติ อตฺตโน โรจนํ. วิตกฺกวฑฺฒนนฺติ กามวิตกฺกาทิวิตกฺกานํ อุปฺปาทนํ ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนํ. สงฺกปฺปวฑฺฒนนฺติ กามสงฺกปฺปาทีนํ วฑฺฒนํ. อิมานิ ทฺเว ปทานิ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตานิ. อิทานิ กามวิตกฺกาทิเก สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘กามวิตกฺกวฑฺฒน’’นฺติอาทินา นเยน นววิตกฺเก ทสฺเสสิ.

(Cụm từ) ‘Và những vị thầy khác của vị ấy’ có nghĩa là và những vị thầy khác, những người dạy dỗ về hạnh kiểm cho vị Bāvari ấy. (Cụm từ) ‘Họ (dạy) kiến của mình’ có nghĩa là các vị thầy ấy (dạy) kiến của chính họ. (Cụm từ) ‘Khả năng kham nhẫn của mình’ có nghĩa là sự kham nhẫn của chính họ. (Cụm từ) ‘Sở thích của mình’ có nghĩa là sự ưa thích của chính họ. (Từ) ‘Làm tăng trưởng tầm’ có nghĩa là sự sanh khởi và sự diễn tiến lặp đi lặp lại của các tầm như dục tầm... (Từ) ‘Làm tăng trưởng tư duy’ có nghĩa là sự tăng trưởng của các tư duy như dục tư duy... Hai từ này được nói theo cách bao quát tất cả. Bây giờ, để chỉ ra bản chất của dục tầm..., ngài đã chỉ ra chín loại tầm theo phương pháp bắt đầu bằng (cụm từ) ‘làm tăng trưởng dục tầm.’

๕๔. ตณฺหานิคฺฆาตนนฺติ ตณฺหาวินาสนํ.

54. (Từ) ‘Sự dập tắt tham ái’ có nghĩa là sự hủy diệt tham ái.

๕๕-๖. อถสฺส ภควา ตํ ธมฺมํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อิธา’’ติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ เอตทญฺญาย เย สตาติ เอตํ นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; กถา. ๗๕๓) นเยน วิปสฺสนฺตา อนุปุพฺเพน ชานิตฺวา เย กายานุปสฺสนาสติอาทีหิ [Pg.32] สตา. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ วิทิตธมฺมตฺตา ทิฏฺฐธมฺมา จ ราคาทินิพฺพาเนน จ อภินิพฺพุตา. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

55-6. Khi ấy, đức Thế Tôn, trong khi giảng giải pháp ấy cho vị ấy, đã nói lên hai câu kệ bắt đầu bằng ‘ở đây.’ Ở đây, (cụm từ) ‘những ai chánh niệm, sau khi đã biết điều này’ có nghĩa là: những ai, sau khi đã biết tuần tự trạng thái bất tử là Niết-bàn này bằng cách thực hành minh sát theo phương pháp bắt đầu bằng ‘tất cả các hành là vô thường,’ là những người chánh niệm với niệm quán thân... (Cụm từ) ‘Đã tịch tịnh trong hiện tại’ có nghĩa là đã thấy pháp do đã biết pháp, và đã tịch tịnh do sự dập tắt tham ái... Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này cũng với đỉnh cao là quả A-la-hán, và vào lúc kết thúc bài thuyết giảng, sự chứng ngộ Giáo Pháp đã xảy ra tương tự như trước đây.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong Saddhammappajjotikā, Chú giải Cūḷaniddesa

เหมกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về bài kinh Hemakamāṇavasuttaniddesa đã kết thúc.

๙. โตเทยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

9. Phần giải thích về bài kinh Todeyyamāṇavasuttaniddesa

๕๗. นวเม โตเทยฺยสุตฺเต – วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโสติ ตสฺส กีทิโส วิโมกฺโข อิจฺฉิตพฺโพติ ปุจฺฉติ.

57. Trong bài kinh Todeyya thứ chín – (câu) ‘sự giải thoát của vị ấy như thế nào?’ có nghĩa là hỏi rằng: ‘sự giải thoát như thế nào của vị ấy là điều được mong muốn?’

๕๘. อิทานิสฺส อญฺญวิโมกฺขาภาวํ ทสฺเสนฺโต ภควา ทุติยํ คาถมาห. ตตฺถ วิโมกฺโข ตสฺส นาปโรติ ตสฺส อญฺโญ วิโมกฺโข นตฺถิ.

58. Bây giờ, để chỉ ra sự không có sự giải thoát nào khác cho vị ấy, đức Thế Tôn đã nói lên câu kệ thứ hai. Trong đó, (câu) ‘sự giải thoát của vị ấy không có gì khác’ có nghĩa là không có sự giải thoát nào khác cho vị ấy.

๕๙. เอวํ ‘‘ตณฺหกฺขโย เอว วิโมกฺโข’’ติ วุตฺเตปิ ตมตฺถํ อสลฺลกฺเขนฺโต ‘‘นิราสโส โส อุท อาสสาโน’’ติ ปุน ปุจฺฉติ. ตตฺถ อุท ปญฺญกปฺปีติ อุทาหุ สมาปตฺติญาณาทินา ญาเณน ตณฺหากปฺปํ วา ทิฏฺฐิกปฺปํ วา กปฺปยติ.

59. Như vậy, mặc dù đã được nói rằng ‘sự đoạn tận ái dục chính là sự giải thoát,’ nhưng vì không nhận thấy được ý nghĩa ấy, vị ấy lại hỏi rằng: ‘Vị ấy không còn hy vọng hay vẫn còn hy vọng?’ Trong đó, (câu) ‘hay là người tạo tác bằng trí tuệ?’ có nghĩa là: hay là vị ấy tạo tác sự tạo tác của ái dục hoặc sự tạo tác của tà kiến bằng trí tuệ như là trí tuệ về thiền chứng và các loại khác.

๖๐. อถสฺส ภควา ตํ อาจิกฺขนฺโต จตุตฺถํ คาถมาห. ตตฺถ กามภเวติ กาเม จ ภเว จ.

60. Khi ấy, đức Thế Tôn, trong khi giải thích điều ấy cho vị ấy, đã nói lên câu kệ thứ tư. Trong đó, (câu) ‘trong dục và hữu’ có nghĩa là trong các dục và trong các cõi hữu.

รูเป นาสีสตีติ จตุสมุฏฺฐานิเก รูปารมฺมเณ ฉนฺทราควเสน น ปตฺเถติ. สทฺธาทีสุปิ เอเสว นโย. ปลิโพธฏฺเฐน ราโค เอว กิญฺจนํ ราคกิญฺจนํ มทนฏฺเฐน วา. โทสกิญฺจนาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

(Câu) ‘không mong cầu ở sắc’ có nghĩa là không mong mỏi đối với đối tượng sắc có bốn nguồn gốc sanh khởi bằng cách tham ái. Đối với âm thanh và các đối tượng khác cũng theo phương pháp này. Tham chính là chướng ngại theo ý nghĩa là sự cản trở, (nên gọi là) chướng ngại của tham, hoặc theo ý nghĩa là sự say đắm. Đối với chướng ngại của sân và các loại khác cũng theo phương pháp này. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này cũng với đỉnh cao là quả A-la-hán, và vào lúc kết thúc bài thuyết giảng, sự chứng ngộ Giáo Pháp đã xảy ra tương tự như trước đây.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong Saddhammappajjotikā, Chú giải Cūḷaniddesa

โตเทยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về bài kinh Todeyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā đã kết thúc.

๑๐. กปฺปมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

10. Phần giải thích về bài kinh Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๖๑. ทสเม [Pg.33] กปฺปสุตฺตนิทฺเทเส – มชฺเฌ สรสฺมินฺติ ปุริมปจฺฉิมโกฏิปญฺญาณาภาวโต มชฺฌภูเต สํสาเรติ วุตฺตํ โหติ. ติฏฺฐตนฺติ ติฏฺฐมานานํ. ยถายิทํ นาปรํ สิยาติ ยถา อิทํ ทุกฺขํ ปุน น ภเวยฺย.

61. Trong phần xiển minh kinh Kappa thứ mười – (câu) ‘giữa dòng nước’ được nói là trong vòng luân hồi, vốn là ở giữa do không có sự nhận biết về điểm khởi đầu và điểm kết thúc. (Câu) ‘đối với những chúng sanh đang đứng lại’ có nghĩa là của những chúng sanh đang đứng lại. (Câu) ‘để điều này không còn nữa’ có nghĩa là để sự khổ này không còn sanh khởi trở lại.

อาคมนนฺติ ปุพฺพนฺตโต อิธาคมนํ. คมนนฺติ อิโต ปรโลกคมนํ. คมนาคมนนฺติ ตทุภยวเสน วุตฺตํ. กาลนฺติ มรณกาลํ. คตีติ นิพฺพตฺติ. ภวาภโวติ ภวโต ภโว. จุติ จาติ ภวโต จวนญฺจ. อุปปตฺติ จาติ จุตสฺส อุปปตฺติ จ. นิพฺพตฺติ จาติ ปาตุภาโว จ. เภโท จาติ ขนฺธเภโท จ. ชาติ จาติ ชนนญฺจ. ชรา จาติ หานิ จ. มรณญฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺส จาโค จ. ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายตีติ ปุพฺพาปิ โกฏิ นตฺถิ น สํวิชฺชติ. ตถา ปจฺฉิมาปิ โกฏิ.

(Câu) ‘sự đến’ là sự đến đây từ quá khứ. (Câu) ‘sự đi’ là sự đi đến thế giới bên kia từ đây. (Câu) ‘sự đi và đến’ được nói theo ý nghĩa của cả hai điều ấy. (Câu) ‘thời gian’ là thời gian chết. (Câu) ‘cảnh giới’ là sự tái sanh. (Câu) ‘hữu và phi hữu’ là từ cõi hữu này đến cõi hữu khác. (Câu) ‘và sự chết’ là sự chết đi từ cõi hữu. (Câu) ‘và sự tái sanh’ là sự tái sanh của người đã chết. (Câu) ‘và sự sanh khởi’ là sự xuất hiện. (Câu) ‘và sự tan rã’ là sự tan rã của các uẩn. (Câu) ‘và sự sanh’ là sự sinh ra. (Câu) ‘và sự già’ là sự suy tàn. (Câu) ‘và sự chết’ là sự từ bỏ mạng quyền. (Câu) ‘điểm khởi đầu cũng không được biết đến’ có nghĩa là điểm khởi đầu cũng không có, không hiện hữu. Tương tự như vậy đối với điểm kết thúc.

เอตฺตกา ชาติโยติ เอตปรมา ชาติโย. วฏฺฏํ วตฺตีติ สํสารปวตฺติ. ตโต ปรํ น วตฺตตีติ ตโต อุทฺธํ นปฺปวตฺตติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ น สํวิชฺชติ. หิ-อิติ นิปาโต. อนมตคฺโคยนฺติ อยํ สํสาโร อวิทิตคฺโค.

(Câu) ‘chừng ấy sự sanh’ có nghĩa là các sự sanh có giới hạn chừng ấy. (Câu) ‘vòng luân hồi tiếp diễn’ là sự tiếp diễn của vòng luân hồi. (Câu) ‘sau đó không còn tiếp diễn’ có nghĩa là sau đó không còn tiếp diễn nữa. (Câu) ‘không có như vậy’ có nghĩa là không có, không hiện hữu như vậy. ‘Hi’ là một tiểu từ. (Câu) ‘vô thỉ’ có nghĩa là vòng luân hồi này không biết được khởi điểm.

อวิชฺชานีวรณานนฺติ อวิชฺชาย อาวริตานํ. ตณฺหาสํโยชนานนฺติ กามราคสงฺขาตตณฺหาพนฺธนพทฺธานํ. สนฺธาวตนฺติ กามธาตุยา ปุนปฺปุนํ ธาวนฺตานํ. สํสรตนฺติ รูปารูปธาตุยา สํสรนฺตานํ. ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตนฺติ กายิกเจตสิกทุกฺขํ อนุภูตํ วินฺทิตํ. ติพฺพนฺติ พหลํ. พฺยสนนฺติ อวฑฺฒิ วินาโส. กฏสี วฑฺฒิตาติ สุสานวฑฺฒิตํ. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. สพฺพสงฺขาเรสูติ เตภูมกสงฺขาเรสุ. นิพฺพินฺทิตุนฺติ อุกฺกณฺฐิตุํ. วิรชฺชิตุนฺติ วิราคํ อุปฺปาเทตุํ. วิมุจฺจิตุนฺติ โมเจตุํ. วฏฺฏํ วตฺติสฺสตีติ สํสารปวตฺตํ เตภูมกวฏฺฏํ อนาคเต ปวตฺติสฺสติ. ตโต ปรํ น วตฺติสฺสตีติ ตโต อุทฺธํ อนาคเต สํสารปวตฺตํ นปฺปวตฺติสฺสติ. ชาติภเยติ ชาตึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภเย. ชราภยาทีสุปิ เอเสว นโย.

(Câu) ‘của những chúng sanh bị vô minh che lấp’ có nghĩa là của những chúng sanh bị che lấp bởi vô minh. (Câu) ‘của những chúng sanh bị ái dục trói buộc’ có nghĩa là của những chúng sanh bị trói buộc bởi sự ràng buộc của ái dục được gọi là tham ái trong cõi dục. (Câu) ‘của những chúng sanh lang thang’ có nghĩa là của những chúng sanh chạy đi chạy lại nhiều lần trong cõi dục. (Câu) ‘của những chúng sanh luân hồi’ có nghĩa là của những chúng sanh luân hồi trong cõi sắc và cõi vô sắc. (Câu) ‘đã trải qua sự khổ’ có nghĩa là đã trải qua, đã cảm nhận sự khổ về thân và tâm. (Câu) ‘dữ dội’ có nghĩa là nhiều. (Câu) ‘sự tai họa’ là sự không tăng trưởng, sự hủy diệt. (Câu) ‘nghĩa địa được vun bồi’ có nghĩa là làm cho nghĩa địa lớn thêm. (Câu) ‘thật là đủ’ có nghĩa là thật là thích hợp. (Câu) ‘trong tất cả các pháp hữu vi’ có nghĩa là trong các pháp hữu vi thuộc ba cõi. (Câu) ‘để nhàm chán’ có nghĩa là để chán ngán. (Câu) ‘để ly tham’ có nghĩa là để làm sanh khởi sự ly tham. (Câu) ‘để giải thoát’ có nghĩa là để giải thoát. (Câu) ‘vòng luân hồi sẽ tiếp diễn’ có nghĩa là sự tiếp diễn của vòng luân hồi, vòng luân hồi trong ba cõi, sẽ tiếp diễn trong tương lai. (Câu) ‘sau đó sẽ không còn tiếp diễn’ có nghĩa là sau đó sự tiếp diễn của vòng luân hồi sẽ không còn tiếp diễn trong tương lai. (Câu) ‘trong sự sợ hãi về sanh’ có nghĩa là trong sự sợ hãi về việc sanh khởi do duyên sanh. Đối với sự sợ hãi về già và các loại khác cũng theo phương pháp này.

๖๒-๓. อถสฺส ภควา ตมตฺถํ พฺยากโรนฺโต อุปรูปริคาถาโย อภาสิ. ทุติยคาถา วุตฺตตฺถาเยว. ตติยคาถาย อกิญฺจนนฺติ กิญฺจนปฏิปกฺขํ. อนาทานนฺติ อาทานปฏิปกฺขํ, กิญฺจนาทานวูปสมนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนาปรนฺติ อปรปฏิภาคทีปวิรหิตํ, เสฏฺฐนฺติ วุตฺตํ โหติ.

62-3. Khi ấy, đức Thế Tôn, trong khi giải thích ý nghĩa ấy cho vị ấy, đã nói lên những câu kệ tiếp theo. Câu kệ thứ hai có ý nghĩa đã được nói. Trong câu kệ thứ ba, (từ) ‘vô ngại’ là đối nghịch với chướng ngại. (Từ) ‘vô thủ’ là đối nghịch với sự chấp thủ, được nói là sự lắng dịu của chướng ngại và sự chấp thủ. (Từ) ‘vô song’ là không có hòn đảo nào khác tương đương, được nói là cao tột.

๖๔. จตุตฺถคาถาย [Pg.34] น เต มารสฺส ปทฺธคูติ เต มารสฺส ปทฺธจรา ปริจาริกา สิสฺสา น โหนฺติ.

64. Trong câu kệ thứ tư, (câu) ‘họ không phải là người đi theo con đường của Ma vương’ có nghĩa là họ không phải là người đi theo, là người hầu cận, là đệ tử của Ma vương.

มหาชนํ ปาเส นิโยเชตฺวา มาเรตีติ มาโร. อกุสลกมฺเม นิยุตฺตตฺตา กณฺโห. ฉสุ เทวโลเกสุ อธิปติตฺตา อธิปติ. อกุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตํ คตตฺตา อนฺตคู. ปาปชนํ น มุญฺจตีติ นมุจิ. สติวิปฺปวาสปฺปมตฺตปุคฺคลานํ ญาตโกติ ปมตฺตพนฺธุ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

Vị ấy được gọi là Ma vương (Māra) vì làm cho chết sau khi đã trói buộc đám đông bằng cạm bẫy. Vị ấy được gọi là Hắc ám (Kaṇha) vì đã dấn thân vào nghiệp bất thiện. Vị ấy được gọi là Chúa tể (Adhipati) vì là chủ tể trong sáu cõi trời. Vị ấy được gọi là Kẻ kết liễu (Antagū) vì đã đi đến tận cùng của các pháp bất thiện. Vị ấy được gọi là Namuci vì không buông tha kẻ ác. Vị ấy được gọi là Thân quyến của kẻ phóng dật (Pamattabandhu) vì là người thân của những kẻ phóng dật, thất niệm. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโสว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này cũng với đỉnh cao là quả A-la-hán, và vào lúc kết thúc bài thuyết giảng, sự chứng ngộ Giáo Pháp đã xảy ra tương tự như trước đây.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong Saddhammappajjotikā, Chú giải Cūḷaniddesa

กปฺปมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về bài kinh Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā đã kết thúc.

๑๑. ชตุกณฺณิมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

11. Phần giải thích về bài kinh Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๖๕. เอกาทสเม ชตุกณฺณิสุตฺเต – สุตฺวานหํ วีร อกามกามินฺติ อหํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา (ปารา. ๑; ที. นิ. ๑.๑๕๗, ๒๕๕, ๓๐๑; อ. นิ. ๖.๑๐; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) นเยน วีร กามานํ อกามนโต อกามกามึ พุทฺธํ สุตฺวา. อกามมาคมนฺติ นิกฺกามํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิตุํ อาคโตมฺหิ. สหชเนตฺตาติ สหชาตสพฺพญฺญุตญฺญาณจกฺขุ. ยถาตจฺฉนฺติ ยถาตถํ. พฺรูหิ เมติ ปุน ยาจนฺโต ภณติ. ยาจนฺโต หิ สหสฺสกฺขตฺตุมฺปิ ภเณยฺย, โก ปน วาโท ทฺวิกฺขตฺตุํ.

65. Trong kinh Jatukaṇṇi thứ mười một – (câu) sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ (con đã nghe, bậc Anh hùng, người không còn tham ái) có nghĩa là: Con, sau khi đã nghe về đức Phật, bậc không còn tham ái (akāmakāmiṃ) vì Ngài không còn ham muốn các dục vọng (kāmānaṃ akāmanato), hỡi bậc Anh hùng (vīra), theo phương cách (được tán thán) bắt đầu bằng “vị Thế Tôn ấy là như vậy” (tham chiếu Pārā. 1; Dī. Ni. 1.157, 255, 301; A. Ni. 6.10; Saṃ. Ni. 5.997). (Câu) Akāmamāgamaṃ (con đến với bậc không còn tham ái) có nghĩa là: Con đã đến để hỏi vị Thế Tôn, bậc không còn dục vọng. Sahajanetta (với con mắt bẩm sinh) có nghĩa là con mắt toàn tri (sabbaññutaññāṇacakkhu) sinh khởi đồng thời. Yathātacchaṃ (đúng như thật) có nghĩa là như thật. Brūhi me (xin hãy nói cho con) có nghĩa là vị ấy nói, trong khi thỉnh cầu một lần nữa. Thật vậy, người đang thỉnh cầu có thể nói đến một ngàn lần, huống chi là hai lần.

อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ อิเมสํ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตว. วิชฺชาหิ ปน จรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ตตฺถ วิชฺชาติ ติสฺโสปิ วิชฺชา อฏฺฐปิ วิชฺชา. ติสฺโส วิชฺชา ภยเภรวสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๔ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา, อฏฺฐ อมฺพฏฺฐสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๒๕๔ อาทโย). ตตฺถ หิ วิปสฺสนาญาเณน มโนมยิทฺธิยา จ สห ฉ อภิญฺญา ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐ วิชฺชา วุตฺตา. จรณนฺติ สีลสํวโร อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สตฺต สทฺธมฺมา จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานีติ อิเม ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. อิเมเยว หิ ปนฺนรส ธมฺมา ยสฺมา เอเตหิ [Pg.35] จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา ‘‘จรณ’’นฺติ วุตฺตา. ยถาห – ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลวา โหตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔) สพฺพํ มชฺฌิมปณฺณาสเก วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ภควา อิมาหิ วิชฺชาหิ อิมินา จ จรเณน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ. ตตฺถ วิชฺชาสมฺปทา ภควโต สพฺพญฺญุตํ ปูเรตฺวา ฐิตา, จรณสมฺปทา มหาการุณิกตํ. โส สพฺพญฺญุตาย สพฺพสตฺตานํ อตฺถานตฺถํ ญตฺวา มหาการุณิกตาย อนตฺถํ ปริวชฺเชตฺวา อตฺเถ นิโยเชติ, ยถา ตํ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. เตนสฺส สาวกา สุปฺปฏิปนฺนา โหนฺติ, โน ทุปฺปฏิปนฺนา, วิชฺชาจรณวิปนฺนานญฺหิ สาวกา อตฺตนฺตปาทโย วิย (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑).

Ý nghĩa của các từ Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho (Vị Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác) đã được giải thích ở dưới. Ngài là vijjācaraṇasampanno (Minh Hạnh Túc) vì đã thành tựu minh (vijjā) và hạnh (caraṇa). Ở đây, minh có ba loại và cũng có tám loại. Ba loại minh nên được hiểu theo cách đã nói trong kinh Bhayabherava (Ma. Ni. 1.34 tt.), tám loại (minh) trong kinh Ambaṭṭha (Dī. Ni. 1.254 tt.). Thật vậy, ở đó, tám minh được nói đến bao gồm sáu thắng trí cùng với tuệ quán (vipassanāñāṇa) và thần thông do ý tạo (manomayiddhi). Hạnh (caraṇa) nên được hiểu là mười lăm pháp này: sự phòng hộ trong giới, sự hộ trì các căn, sự tiết độ trong ăn uống, sự chuyên tâm cảnh giác, bảy diệu pháp, và bốn thiền sắc giới. Mười lăm pháp này được gọi là ‘hạnh’ bởi vì nhờ chúng mà vị Thánh đệ tử hành trì (carati) và đi đến cảnh giới bất tử. Như có lời dạy: “Này Mahānāma, ở đây vị Thánh đệ tử có giới hạnh” (Ma. Ni. 2.24), tất cả nên được hiểu theo cách đã nói trong Trung Bộ Năm Mươi Kinh. Đức Thế Tôn đã đầy đủ các minh này và hạnh này, do đó Ngài được gọi là vijjācaraṇasampanno. Trong đó, sự thành tựu về minh (vijjāsampadā) của Đức Thế Tôn đã viên mãn trí toàn tri (sabbaññutaṃ), sự thành tựu về hạnh (caraṇasampadā) đã viên mãn lòng đại bi (mahākāruṇikataṃ). Nhờ trí toàn tri, Ngài biết điều lợi ích và bất lợi cho tất cả chúng sanh; nhờ lòng đại bi, Ngài tránh điều bất lợi và hướng chúng sanh đến điều lợi ích, đúng như một bậc Minh Hạnh Túc. Do đó, các đệ tử của Ngài là những người thực hành tốt, không phải là những người thực hành xấu. Thật vậy, các đệ tử của những người thiếu sót về minh và hạnh thì giống như những người theo phái khổ hạnh, v.v. (Pārā. Aṭṭha. 1.1).

โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค. เตน เหส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต. สุนฺทรญฺเจส ฐานํ คโต อมตํ นิพฺพานนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา จ คโต เตน เตน มคฺเคน ปหีเน กิเลเส ปุน อปจฺจาคจฺฉนฺโต. วุตฺตญฺเหตํ –

Ngài là Sugato (Thiện Thệ) vì có sự đi tốt đẹp (sobhanagamanattā), vì đã đi đến nơi tốt đẹp (sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā), vì đã đi một cách chân chánh (sammā gatattā), và vì đã nói một cách chân chánh (sammā ca gadattā). Thật vậy, sự đi (gamana) cũng được gọi là đã đi (gata). Và sự đi ấy của Đức Thế Tôn là tốt đẹp, thanh tịnh, và không thể chê trách. Nhưng sự đi ấy là gì? Đó là Thánh đạo. Bằng sự đi ấy, Ngài đã đi đến phương trời an ổn mà không bị vướng mắc, do đó Ngài là Sugato vì có sự đi tốt đẹp. Và Ngài đã đi đến nơi tốt đẹp, tức là Niết-bàn bất tử, do đó Ngài cũng là Sugato vì đã đi đến nơi tốt đẹp. Và Ngài đã đi một cách chân chánh, không quay trở lại với những phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo lộ này hay đạo lộ khác. Điều này đã được nói rằng:

‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต…เป… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต’’ติ (มหานิ. ๓๘; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๗).

“Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi đạo Tu-đà-hoàn, Ngài không quay lại, không trở lại, không trở về với những phiền não ấy, nên gọi là Sugato… (v.v.)… những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi đạo A-la-hán, Ngài không quay lại, không trở lại, không trở về với những phiền não ấy, nên gọi là Sugato.” (Mahāni. 38; Cūḷani. Mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).

สมฺมา วา คโต ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมีปูริกาย สมฺมา ปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถนฺติ อิเม จ อนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต คโตติ สมฺมา คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา เจส คทติ ยุตฺตฏฺฐาเนสุ ยุตฺตเมว วาจํ ภาสตีติ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโต.

Hoặc, Ngài đã đi một cách chân chánh (sammā gato) vì từ chân đức Phật Dīpaṅkara cho đến cội bồ-đề, Ngài đã đi bằng con đường thực hành chân chánh để viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, chỉ làm điều lợi ích và hạnh phúc cho toàn thể thế gian, và không đi đến các cực đoan này là thường kiến, đoạn kiến, hưởng thụ dục lạc, và khổ hạnh ép xác. Do đó, Ngài cũng là Sugato vì đã đi một cách chân chánh. Và Ngài nói một cách chân chánh (sammā gadati), chỉ nói lời thích hợp ở những nơi thích hợp, do đó Ngài cũng là Sugato vì đã nói một cách chân chánh.

ตตฺริทํ สาธกสุตฺตํ –

Về điều này, có kinh làm chứng cớ như sau:

‘‘ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ [Pg.36] อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ. สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๖).

“Lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng sự thật, không đem lại lợi ích, và lời nói ấy lại không được người khác ưa thích, không làm họ hài lòng, thì Như Lai không nói lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là thật, đúng sự thật, không đem lại lợi ích, và lời nói ấy lại không được người khác ưa thích, không làm họ hài lòng, thì Như Lai cũng không nói lời nói ấy. Và lời nói nào Như Lai biết là thật, đúng sự thật, đem lại lợi ích, và lời nói ấy lại không được người khác ưa thích, không làm họ hài lòng, thì ở đó Như Lai biết thời để giải thích lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng sự thật, không đem lại lợi ích, và lời nói ấy lại được người khác ưa thích, làm họ hài lòng, thì Như Lai không nói lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là thật, đúng sự thật, không đem lại lợi ích, và lời nói ấy lại được người khác ưa thích, làm họ hài lòng, thì Như Lai cũng không nói lời nói ấy. Và lời nói nào Như Lai biết là thật, đúng sự thật, đem lại lợi ích, và lời nói ấy lại được người khác ưa thích, làm họ hài lòng, thì ở đó Như Lai biết thời để giải thích lời nói ấy.” (Ma. Ni. 2.86).

เอวํ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโตติ เวทิตพฺโพ.

Như vậy, nên hiểu rằng Ngài là Sugato cũng vì đã nói một cách chân chánh.

สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา ปน โลกวิทู. โส หิ ภควา สภาวโต สมุทยโต นิโรธโต นิโรธูปายโตติ สพฺพถา โลกํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. ยถาห –

Ngài là Lokavidū (Thế Gian Giải) vì đã biết thế gian về mọi phương diện. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã biết, đã hiểu, đã thâm nhập thế gian về mọi phương diện: về tự tánh, về sự tập khởi, về sự đoạn diệt, và về con đường đưa đến sự đoạn diệt. Như có lời dạy:

‘‘ยตฺถ โข, อาวุโส, น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, นาหํ ตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ ทฏฺเฐยฺยํ ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จาหํ, อาวุโส, อปฺปตฺวาว โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามิ. อปิ จาหํ, อาวุโส, อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต กเฬวเร สสญฺญิมฺหิ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญเปมิ โลกสมุทยญฺจ โลกนิโรธญฺจ โลกนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทํ (สํ. นิ. ๑.๑๐๗; อ. นิ. ๔.๔๕).

“Này chư hiền, nơi nào không có sanh, không có già, không có chết, không có hoại diệt, không có tái sanh, Ta nói rằng không thể đi đến tận cùng của thế gian ấy để biết, để thấy, để đạt đến được. Và này chư hiền, Ta cũng không nói rằng chưa đạt đến tận cùng của thế gian mà có thể chấm dứt khổ đau. Tuy nhiên, này chư hiền, chính trong tấm thân dài một sải tay này, có tưởng và có tâm, Ta tuyên bố về thế gian, về sự tập khởi của thế gian, về sự đoạn diệt của thế gian, và về con đường đưa đến sự đoạn diệt của thế gian.”

‘‘คมเนน น ปตฺตพฺโพ, โลกสฺสนฺโต กุทาจนํ;

น จ อปฺปตฺวา โลกนฺตํ, ทุกฺขา อตฺถิ ปโมจนํ.

“Không bao giờ có thể đi đến, tận cùng của thế gian; Và chưa đến tận cùng thế gian, không thể giải thoát khỏi khổ đau.”

‘‘ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ, โลกนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย;

โลกสฺส อนฺตํ สมิตาวิ ญตฺวา, นาสีสตี โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๗;

อ. นิ. ๔.๔๕);

“Do vậy, bậc trí tuệ, người thông hiểu thế gian, đã đi đến tận cùng thế gian, đã sống đời phạm hạnh. Sau khi biết được tận cùng của thế gian, tâm được an tịnh, vị ấy không còn mong cầu thế gian này hay thế gian khác.”

อปิ [Pg.37] จ – ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. ‘‘สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๒๑; ม. นิ. ๑.๒๖๙; สํ. นิ. ๔.๔๑๖; วิภ. ๙๓๗) อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก.

Lại nữa, có ba loại thế gian: thế gian hành, thế gian chúng sanh, và thế gian không gian. Trong đó, ở chỗ có nói: ‘Một thế gian: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực,’ nên hiểu là thế gian hành. Ở chỗ có nói: ‘Thế gian là thường hằng hay thế gian là không thường hằng,’ nên hiểu là thế gian chúng sanh.

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เต วตฺตตี วโส’’ติ. (ม. นิ. ๑.๕๐๓) –

“Chừng nào mặt trăng và mặt trời còn xoay vần, chiếu sáng các phương trời, chừng đó là một ngàn thế giới. Ở đó, quyền lực của ngươi có thể tác động.” –

อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก. ตมฺปิ ภควา สพฺพถา อเวทิ. ตถา หิสฺส ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. ทฺเว โลกา นามญฺจ รูปญฺจ. ตโย โลกา ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อฏฺฐ โลกา อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา ทสายตนานิ. ทฺวาทส โลกา ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารสโลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อยํ สงฺขารโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต.

Ở chỗ (vừa dẫn) là thế gian không gian. Đức Thế Tôn đã biết rõ điều ấy về mọi phương diện. Tương tự, đối với Ngài, ‘Một thế gian: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực. Hai thế gian: danh và sắc. Ba thế gian: ba loại thọ. Bốn thế gian: bốn loại vật thực. Năm thế gian: năm thủ uẩn. Sáu thế gian: sáu nội xứ. Bảy thế gian: bảy thức trú. Tám thế gian: tám pháp thế gian. Chín thế gian: chín chúng sanh trú. Mười thế gian: mười xứ. Mười hai thế gian: mười hai xứ. Mười tám thế gian: mười tám giới,’ thế gian hành này cũng đã được Ngài biết rõ về mọi phương diện.

ยสฺมา ปเนส สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย, สฺวากาเร ทฺวากาเร, สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย, ภพฺเพ อภพฺเพ สตฺเต ชานาติ. ตสฺมาสฺส สตฺตโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. ยถา จ สตฺตโลโก, เอวํ โอกาสโลโกปิ. ตถา เหส เอกํ จกฺกวาฬํ อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนานํ ทฺวาทส สตสหสฺสานิ จตุตึส สตานิ จ ปญฺญาสญฺจ โยชนานิ. ปริกฺเขปโต –

Bởi vì Ngài biết rõ khuynh hướng, tùy miên, hạnh kiểm, thiên hướng của tất cả chúng sanh; biết rõ chúng sanh ít bụi, nhiều bụi, căn tánh bén nhạy, căn tánh chậm lụt, hạng người có tướng tốt, có tướng xấu, dễ giáo hóa, khó giáo hóa, có khả năng, không có khả năng. Do đó, thế gian chúng sanh cũng được Ngài biết rõ về mọi phương diện. Cũng như thế gian chúng sanh, thế gian không gian cũng vậy. Thật vậy, Ngài biết một thế giới luân chuyển có chiều dài và chiều rộng là một triệu hai trăm ngàn ba ngàn bốn trăm năm mươi do-tuần. Về chu vi –

สพฺพํ สตสหสฺสานิ, ฉตฺตึส ปริมณฺฑลํ;

ทส เจว สหสฺสานิ, อฑฺฒุฑฺฒานิ สตานิ จ.

Toàn bộ chu vi là ba triệu sáu trăm ngàn, và mười ngàn, cùng với một trăm năm mươi.

ตตฺถ [Pg.38] –

Trong đó –

ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธรา.

Hai trăm ngàn và bốn mươi ngàn, đất này được tính có bề dày là chừng ấy.

ตสฺสาเยว สนฺธารกํ –

Lớp nâng đỡ chính nó là –

จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, อฏฺเฐว นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, ชลํ วาเต ปติฏฺฐิตํ.

Bốn trăm ngàn và tám mươi ngàn, nước, nằm trên gió, có bề dày là chừng ấy.

ตสฺสาปิ สนฺธารโก –

Lớp nâng đỡ cả lớp ấy là –

นว สตสหสฺสานิ, มาลุโต นภมุคฺคโต;

สฏฺฐิ เจว สหสฺสานิ, เอสา โลกสฺส สณฺฐิติ.

Chín trăm ngàn và sáu mươi ngàn, gió vươn lên hư không; đây là sự cấu thành của thế gian.

เอวํ สณฺฐิเต เจตฺถ โยชนานํ –

Khi được cấu thành như vậy, trong đó, tính theo do-tuần –

จตุราสีติ สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว;

อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, สิเนรุ ปพฺพตุตฺตโม.

Tám mươi bốn ngàn (do-tuần) chìm sâu trong đại dương, và cao lên cũng chừng ấy, là núi Sineru, ngọn núi tối thượng.

ตโต อุปฑฺฒุปฑฺเฒน, ปมาเณน ยถากฺกมํ;

อชฺโฌคาฬฺหุคฺคตา ทิพฺพา, นานารตนจิตฺติตา.

Từ đó, với kích thước bằng một nửa của ngọn trước, theo thứ tự, những ngọn núi thiêng chìm sâu và cao lên, được trang hoàng bằng nhiều loại bảo vật.

ยุคนฺธโร อีสธโร, กรวีโก สุทสฺสโน;

เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ คิริ พฺรหา.

Yugandhara, Īsadhara, Karavīka, Sudassana, Nemindhara, Vinataka, Assakaṇṇa là những ngọn núi lớn.

เอเต สตฺต มหาเสลา, สิเนรุสฺส สมนฺตโต;

มหาราชานมาวาสา, เทวยกฺขนิเสวิตา.

Bảy dãy núi lớn này, bao quanh Sineru, là nơi ở của các vị Đại Vương, được các vị trời và dạ-xoa lui tới.

โยชนานํ สตานุจฺโจ, หิมวา ปญฺจ ปพฺพโต;

โยชนานํ สหสฺสานิ, ตีณิ อายตวิตฺถโต.

Núi Himavā cao năm trăm do-tuần, dài và rộng ba ngàn do-tuần.

จตุราสีติสหสฺเสหิ, กูเฏหิ ปฏิมณฺฑิโต;

ติปญฺจโยชนกฺขนฺธ-ปริกฺเขปา นควฺหยา.

Được trang điểm với tám mươi bốn ngàn đỉnh núi; thân cây (trên núi) có chu vi mười lăm do-tuần.

ปญฺญาสโยชนกฺขนฺธ-สาขายามา สมนฺตโต;

สตโยชนวิตฺถิณฺณา, ตาวเทว จ อุคฺคตา;

ชมฺพู ยสฺสานุภาเวน, ชมฺพุทีโป ปกาสิโต. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๗;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔);

Thân cây (cao) năm mươi do-tuần, cành cây vươn dài (năm mươi do-tuần) ra bốn phía; tán lá rộng một trăm do-tuần, và cao cũng chừng ấy; đó là cây Diêm-phù, nhờ oai lực của nó mà châu Diêm-phù-đề được biết đến.

ยญฺเจตํ [Pg.39] ชมฺพุยา ปมาณํ, เอตเทว อสุรานํ จิตฺตปาฏลิยา, ครุฬานํ สิมฺพลิรุกฺขสฺส, อปรโคยาเน กทมฺพสฺส, อุตฺตรกุรูสุ กปฺปรุกฺขสฺส, ปุพฺพวิเทเห สิรีสสฺส, ตาวตึเสสุ ปาริจฺฉตฺตกสฺสาติ. เตนาหุ โปราณา –

Kích thước của cây Diêm-phù này cũng là kích thước của cây Cittapāṭali của các vị a-tu-la, của cây Simbali của các loài kim xí điểu, của cây Kadamba ở châu Tây Ngưu-hóa, của cây Kappa ở châu Bắc Câu-lưu, của cây Sirīsa ở châu Đông Thắng-thần, và của cây Pāricchattaka ở cõi trời Đao-lợi. Do đó, người xưa đã nói –

‘‘ปาฏลี สิมฺพลี ชมฺพู, เทวานํ ปาริจฺฉตฺตโก;

กทมฺโพ กปฺปรุกฺโข จ, สิรีเสน ภวติ สตฺตมํ.

“Cây Pāṭali, Simbali, Jambū, cây Pāricchattaka của chư thiên; cây Kadamba, cây Kappa, và cây Sirīsa là cây thứ bảy.”

‘‘ทฺเว อสีติ สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว;

อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, จกฺกวาฬสิลุจฺจโย;

ปริกฺขิปิตฺวา ตํ สพฺพํ, โลกธาตุมยํ ฐิโต’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๗;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔);

“Tám mươi hai ngàn (do-tuần) chìm sâu trong đại dương, và cao lên cũng chừng ấy, là dãy núi đá Thiết-vi; đứng bao quanh toàn bộ thế giới giới này.”

ตตฺถ จนฺทมณฺฑลํ เอกูนปญฺญาสโยชนํ, สูริยมณฺฑลํ ปญฺญาสโยชนํ, ตาวตึสภวนํ ทสสหสฺสโยชนํ, ตถา อสุรภวนํ อวีจิมหานิรโย ชมฺพุทีโป จ. อปรโคยานํ สตฺตสหสฺสโยชนํ. ตถา ปุพฺพวิเทโห. อุตฺตรกุรุ อฏฺฐสหสฺสโยชโน. เอกเมโก เจตฺถ มหาทีโป ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาโร. ตํ สพฺพมฺปิ เอกํ จกฺกวาฬํ เอกา โลกธาตุ. ตทนฺตเรสุ โลกนฺตริกนิรยา. เอวํ อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ อนนฺตา โลกธาตุโย ภควา อนนฺเตน พุทฺธญาเณน อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เอวมสฺส โอกาสโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. เอวมฺปิ สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา โลกวิทู.

Trong đó, nguyệt luân có bốn mươi chín do tuần, nhật luân có năm mươi do tuần, cõi trời Đao Lợi có mười ngàn do tuần, cũng vậy là cõi a-tu-la, đại địa ngục A-tỳ, và châu Diêm-phù-đề. Châu Ngưu-hóa có bảy ngàn do tuần. Cũng vậy là châu Thắng-thân. Châu Câu-lô có tám ngàn do tuần. Mỗi một đại châu trong số này được bao quanh bởi năm trăm tiểu châu. Tất cả những điều ấy là một thế giới, một thế giới hệ. Ở khoảng giữa chúng là các địa ngục khoảng giữa các thế giới. Như vậy, có vô lượng thế giới, vô lượng thế giới hệ, Đức Thế Tôn đã biết, đã hiểu, đã thâm nhập bằng Phật trí vô biên. Như vậy, thế giới không gian cũng được Ngài biết rõ về mọi phương diện. Cũng như vậy, do biết rõ thế gian về mọi phương diện nên Ngài là bậc Thế Gian Giải.

อตฺตโน ปน คุเณหิ วิสิฏฺฐตรสฺส กสฺสจิ อภาวโต นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร. ตถา เหส สีลคุเณนปิ สพฺพํ โลกํ อภิภวติ สมาธิ…เป… ปญฺญา… วิมุตฺติ… วิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนปิ. สีลคุเณนปิ อสโม อสมสโม อปฺปฏิโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนปิ. ยถาห – ‘‘น โข ปนาหํ ปสฺสามิ สเทวเก โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑) วิตฺถาโร.

Do không có bất kỳ ai ưu việt hơn Ngài về các đức hạnh, nên không có ai hơn Ngài, vì vậy Ngài là bậc Vô Thượng. Thật vậy, Ngài vượt trội hơn tất cả thế gian về giới đức, về định... (v.v)... về tuệ... về giải thoát... về giải thoát tri kiến đức. Về giới đức, Ngài không ai bằng, không ai ngang bằng, không thể so sánh, không có đối phần, không có người sánh kịp... (v.v)... về giải thoát tri kiến đức cũng vậy. Như có lời dạy rằng: ‘Ta không thấy một ai trong thế gian này cùng với chư thiên... (v.v)... cùng với trời và người, mà có giới hạnh đầy đủ hơn Ta,’ (Tương Ưng Bộ 1.173; Tăng Chi Bộ 4.21) nên được hiểu rộng ra.

เอวํ อคฺคปสาทสุตฺตาทีนิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) ‘‘น เม อาจริโย อตฺถี’’ติอาทิกา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) คาถาโย จ วิตฺถาเรตพฺพา.

Cũng vậy, các kinh như kinh Tối Thượng Tịnh Tín (Tăng Chi Bộ 4.34; Phật Thuyết Như Vậy 90) và các câu kệ bắt đầu bằng ‘Ta không có thầy’ (Trung Bộ 1.285; Đại Phẩm 11; Luận Sự 405; Mi Tiên Vấn Đáp 4.5.11) nên được giải rộng ra.

ปุริสทมฺเม [Pg.40] สาเรตีติ ปุริสทมฺมสารถิ, ทเมติ วิเนตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปุริสทมฺมาติ อทนฺตา ทเมตุํ ยุตฺตา ติรจฺฉานปุริสาปิ มนุสฺสปุริสาปิ อมนุสฺสปุริสาปิ. ตถา หิ ภควตา ติรจฺฉานปุริสาปิ อปลาโล นาคราชา จูโฬทโร มโหทโร อคฺคิสิโข ธูมสิโข อรวาโฬ นาคราชา ธนปาลโก หตฺถีติ เอวมาทโย ทมิตา นิพฺพิสา กตา, สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาปิตา. มนุสฺสปุริสาปิ สจฺจกนิคณฺฐปุตฺตอมฺพฏฺฐมาณวโปกฺขรสาติโสณทนฺตกูฏทนฺตาทโย. อมนุสฺสปุริสาปิ อาฬวกสูจิโลมขรโลมยกฺขสกฺกเทวราชาทโย ทมิตา วินีตา วิจิตฺเรหิ วินยนูปาเยหิ. ‘‘อหํ โข เกสิ ปุริสทมฺเม สณฺเหนปิ วิเนมิ, ผรุเสนปิ วิเนมิ, สณฺหผรุเสนปิ วิเนมี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๑๑) อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อปิ จ ภควา วิสุทฺธสีลาทีนํ ปฐมชฺฌานาทีนิ โสตาปนฺนาทีนญฺจ อุตฺตริมคฺคปฏิปทํ อาจิกฺขนฺโต ทนฺเตปิ ทเมติเยว.

Ngài dẫn dắt những người đáng được điều phục, nên Ngài là bậc Điều Ngự Trượng Phu; điều đó có nghĩa là Ngài điều phục, giáo hóa. Ở đây, những người đáng được điều phục là những chúng sanh chưa được điều phục, cần được điều phục, bao gồm các loài bàng sanh, loài người, và loài phi nhân. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã điều phục các loài bàng sanh như long vương Apalāla, Cūḷodara, Mahodara, Aggisikha, Dhūmasikha, long vương Aravāḷa, voi Dhanapālaka, và những vị khác, làm cho chúng trở nên hiền lành, và an lập chúng trong quy y và giới luật. Ngài cũng đã điều phục những người như Saccaka con của Nigaṇṭha, thanh niên Ambaṭṭha, Pokkharasāti, Soṇadanta, Kūṭadanta, và những vị khác. Ngài cũng đã điều phục các loài phi nhân như dạ-xoa Āḷavaka, Sūciloma, Kharaloma, và Đế-thích thiên chủ, và những vị khác, bằng các phương pháp giáo hóa đa dạng. Kinh này (Tăng Chi Bộ 4.111) cũng nên được giải rộng ra ở đây: ‘Này Kesi, Ta giáo hóa những người đáng được điều phục bằng sự ôn hòa, bằng sự cứng rắn, và bằng cả ôn hòa lẫn cứng rắn.’ Hơn nữa, khi Đức Thế Tôn giảng dạy về con đường đưa đến các đạo quả cao hơn cho những vị đã có giới thanh tịnh, v.v., đã chứng sơ thiền, v.v., và đã là bậc Dự lưu, v.v., Ngài cũng điều phục cả những người đã được điều phục.

อถ วา อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ เอกเมวิทํ อตฺถปทํ. ภควา หิ ตถา ปุริสทมฺเม สาเรติ, ยถา เอกปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนา อฏฺฐ ทิสา อสชฺชมานา ธาวนฺติ. ตสฺมา ‘‘อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถี’’ติ วุจฺจติ. ‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิ ทมฺโม สาริโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตี’’ติ อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๓๑๒) วิตฺถาเรตพฺพํ.

Hoặc là, ‘Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Trượng Phu’ là một từ có ý nghĩa duy nhất. Thật vậy, Đức Thế Tôn dẫn dắt những người đáng được điều phục theo cách mà họ, chỉ ngồi trong một thế kiết-già, có thể chạy đến tám phương mà không bị trở ngại. Do đó, Ngài được gọi là ‘Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Trượng Phu’. Kinh này (Trung Bộ 3.312) cũng nên được giải rộng ra ở đây: ‘Này các Tỷ kheo, con voi cần được điều phục, khi được người luyện voi dẫn dắt, chỉ chạy về một hướng.’

วีริยวาติ อริยมคฺเคน สพฺพปาปเกหิ วิรโต. ปหูติ ปภู. วิสวีติ ปรสนฺตาเน วีริยุปฺปาทโก. อลมตฺโตติ สมตฺถจิตฺโต.

Bậc có tinh tấn (Vīriyavā) nghĩa là đã từ bỏ mọi điều ác bằng thánh đạo. Bậc có khả năng (Pahū) nghĩa là bậc chủ tể. Bậc làm phát sanh (Visavī) nghĩa là người làm phát sanh tinh tấn trong tâm của người khác. Bậc có đủ khả năng (Alamatto) nghĩa là có tâm đủ năng lực.

วิรโตติ อริยมคฺเคน วิรตตฺตา อายตึ อปฺปฏิสนฺธิโก. สพฺพปาปเกหิ นิรยทุกฺขํ อติจฺจาติ อายตึ อปฺปฏิสนฺธิตาย นิรยทุกฺขํ อติจฺจ ฐิโต. วีริยวาโสติ วีริยนิเกโต. โส วีริยวาติ โส ขีณาสโว ‘‘วีริยวา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ปธานวา วีโร ตาทีติ อิมานิ ปนสฺส ถุติวจนานิ. โส หิ ปธานวา มคฺคชฺฌานปธาเนน, วีโร กิเลสาริวิทฺธํสนสมตฺถตาย, ตาทิ นิพฺพิการตาย ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ ตถารูโป ‘‘วีริยวา’’ติ ปวุจฺจติ.

Đã từ bỏ (Virato) nghĩa là, vì đã từ bỏ bằng thánh đạo nên trong tương lai không còn tái sanh. Vượt qua khổ cảnh địa ngục bằng tất cả các điều ác (Sabbapāpakehi nirayadukkhaṃ aticca) nghĩa là, do không còn tái sanh trong tương lai nên đã vượt qua và đứng vững khỏi khổ cảnh địa ngục. Nơi trú của tinh tấn (Vīriyavāso) nghĩa là nơi ở của tinh tấn. Bậc ấy có tinh tấn (So vīriyavā) nghĩa là bậc lậu tận ấy xứng đáng được gọi là ‘bậc có tinh tấn’. Bậc có sự tinh cần (Padhānavā), bậc anh hùng (vīro), bậc như vậy (tādī) là những lời tán thán về Ngài. Thật vậy, Ngài được gọi là bậc có sự tinh cần vì sự tinh cần của đạo và thiền; là bậc anh hùng vì có khả năng tiêu diệt kẻ thù là phiền não; là bậc như vậy vì không bị biến đổi; do có bản chất như vậy nên Ngài được gọi là ‘bậc có tinh tấn’.

เต กามกามิโนติ เอเต รูปาทิวตฺถุกาเม อิจฺฉนฺตา. ราคราคิโนติ ราเคน รญฺชิตา. สญฺญาสญฺญิโนติ ราคสญฺญาย สญฺญิโน. น [Pg.41] กาเม กาเมตีติ รูปาทิวตฺถุกาเม น ปตฺเถติ. อกาโมติ กาเมหิ วิรหิโต. นิกฺกาโมติ นิกฺกนฺตกาโม.

Những kẻ ham muốn dục lạc (Te kāmakāmino) nghĩa là những kẻ này mong muốn các dục dựa trên đối tượng là sắc, v.v. Những kẻ tham ái với tham ái (Rāgarāgino) nghĩa là những kẻ bị tham ái nhuốm màu. Những người có tưởng (Saññāsaññino) nghĩa là những người có tưởng về tham ái. Không ham muốn các dục (Na kāme kāmeti) nghĩa là không mong cầu các dục dựa trên đối tượng là sắc, v.v. Không có dục vọng (Akāmo) nghĩa là đã lìa bỏ các dục. Đã thoát khỏi dục vọng (Nikkāmo) nghĩa là người đã thoát ly dục vọng.

สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ ติยทฺธคตํ สพฺพเนยฺยปถํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู, ตสฺส ภาโว สพฺพญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา เอว ญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาตํ เนตฺตญฺจ วาสนาย สห กิเลเส ปราเชตฺวา ชิตตฺตา ชินภาโว จ อปุพฺพํ อจริมํ อปุเร อปจฺฉา เอกสฺมึ ขเณ เอกสฺมึ กาเล อุปฺปนฺโน ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ ปนฺโนติ อุปฺปนฺโน.

Nhất thiết chủng trí (Sabbaññutaññāṇaṃ) nghĩa là: Ngài biết con đường của tất cả những gì có thể biết thuộc về ba thời, nên Ngài là bậc Toàn giác (sabbaññū); trạng thái của vị ấy là sự toàn giác (sabbaññutā); sự toàn giác chính là trí tuệ, tức là Nhất thiết chủng trí. Con mắt trí tuệ được gọi là Nhất thiết chủng trí và trạng thái của bậc chiến thắng (jinabhāvo) do đã chinh phục, chiến thắng các phiền não cùng với tập khí, đã sanh khởi không trước không sau, không sớm không muộn, trong một sát-na, tại một thời điểm. Sanh khởi (uppanno) là đã sanh khởi vượt lên trên quá khứ.

๖๖. เตชี เตชสาติ เตเชน สมนฺนาคโต เตชสา อภิภุยฺย. ยมหํ วิชญฺญํ ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ ยํ อหํ ชาติชราย ปหานภูตํ ธมฺมํ อิเธว ชาเนยฺยํ.

66. Bậc có uy lực với uy lực (Tejī tejasā) nghĩa là có đầy đủ uy lực, đã chế ngự bằng uy lực. Pháp nào mà con có thể biết ở đây để đoạn tận sanh và già (Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānaṃ) nghĩa là, pháp nào là sự đoạn tận sanh và già, mong rằng con có thể biết được pháp ấy ngay tại đây.

ชคตีติ ปถวี. สพฺพํ อากาสคตนฺติ สกลํ อากาเส ปวตฺตํ ปตฺถฏํ. ตมคตนฺติ ตมเมว ตมคตํ อนฺธการํ ยถา คูถคตํ มุตฺตคตนฺติ. อภิวิหจฺจาติ นาเสตฺวา. อนฺธการํ วิธมิตฺวาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารกํ อนฺธการํ ปลาเปตฺวา. อาโลกํ ทสฺสยิตฺวาติ สูริยาโลกํ ทสฺสยิตฺวา. อากาเสติ อชฏากาเส. อนฺตลิกฺเขติ อนฺตรธาตุสมตฺถตุจฺโฉกาเส. คคนปเถติ เทวตานํ คมนมคฺเค คจฺฉติ. สพฺพํ อภิสงฺขารสมุทยนฺติ สกลํ กมฺมํ สมุทยํ อุปฺปาทํ, ตณฺหนฺติ อตฺโถ. กิเลสตมํ อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวาติ กิเลสตมสงฺขาตํ อญฺญาณํ อวิชฺชนฺธการํ นีหริตฺวา นาเสตฺวา. ญาณาโลกํ ปญฺญาโลกํ ทสฺสยิตฺวา. วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวาติ รูปาทิวตฺถุกาเม ญาตตีรณปริญฺญาย ชานิตฺวา. กิเลสกาเม ปหายาติ อุปตาปนสงฺขาเต กิเลสกาเม ปหานปริญฺญาย ปชหิตฺวา.

Jagatī là đất. Sabbaṃ ākāsagataṃ là tất cả những gì diễn tiến, trải rộng ở trong hư không. Tamagataṃ là chính bóng tối ấy, bóng tối dày đặc, giống như gūthagataṃ (đi vào trong phân), muttagataṃ (đi vào trong nước tiểu). Abhivihacca là sau khi đã phá hủy. Andhakāraṃ vidhamitvā là sau khi đã xua tan bóng tối ngăn che sự sanh khởi của nhãn thức. Ālokaṃ dassayitvā là sau khi đã chỉ ra ánh sáng mặt trời. Ākāse là ở trong hư không không bị rối rắm. Antalikkhe là ở trong không gian trống rỗng, có khả năng chứa đựng các giới ở bên trong. Gaganapathe là đi trên con đường di chuyển của chư thiên. Sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayaṃ là tất cả sự sanh khởi, sự phát sanh của nghiệp, có nghĩa là ái. Kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvā là sau khi đã loại bỏ, đã phá hủy bóng tối vô minh, sự không biết được gọi là bóng tối của phiền não. Sau khi đã chỉ ra ánh sáng của trí tuệ, ánh sáng của tuệ. Vatthukāme parijānitvā là sau khi đã biết các dục đối tượng như sắc... bằng tri biến tri. Kilesakāme pahāya là sau khi đã từ bỏ các dục phiền não được gọi là sự thiêu đốt bằng đoạn biến tri.

๖๗. อถสฺส ภควา ตํ ธมฺมํ อาจิกฺขนฺโต อุปรูปริคาถาโย อภาสิ. ตตฺถ เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ ‘‘เขม’’นฺติ ทิสฺวา. อุคฺคหิตนฺติ ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน คหิตํ. นิรตฺตํ วาติ นิรสฺสิตพฺพํ วา, มุญฺจิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. มา เต วิชฺชิตฺถาติ มา เต อโหสิ. กิญฺจนนฺติ ราคาทิกิญฺจนํ, ตมฺปิ เต มา วิชฺชิตฺถ.

67. Rồi đức Thế Tôn, trong khi thuyết giảng pháp ấy cho vị ấy, đã nói lên các câu kệ tiếp theo. Trong ấy, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato là sau khi đã thấy Niết-bàn và con đường đưa đến Niết-bàn là “an ổn”. Uggahitaṃ là được nắm giữ bởi quyền lực của ái, bởi quyền lực của tà kiến. Nirattaṃ vā là hoặc nên được loại bỏ, được nói là nên được giải thoát. Mā te vijjittha là mong rằng điều ấy không có nơi ngươi. Kiñcanaṃ là chướng ngại như tham..., mong rằng điều ấy cũng không có nơi ngươi.

มุญฺจิตพฺพนฺติ มุญฺจิตฺวา น ปุน คเหตพฺพํ. วิชหิตพฺพนฺติ จชิตพฺพํ. วิโนเทตพฺพนฺติ ขิปิตพฺพํ. พฺยนฺตีกาตพฺพนฺติ วิคตนฺตํ กาตพฺพํ. อนภาวํ คเมตพฺพนฺติ อนุ อนุ อภาวํ คเมตพฺพํ.

Muñcitabbaṃ là sau khi đã giải thoát thì không nên nắm giữ lại. Vijahitabbaṃ là nên được từ bỏ. Vinodetabbaṃ là nên được vứt bỏ. Byantīkātabbaṃ là nên được làm cho chấm dứt. Anabhāvaṃ gametabbaṃ là nên được đưa đến sự không hiện hữu dần dần.

๖๘-๙. ปุพฺเพติ [Pg.42] อตีเต สงฺขาเร อารพฺภ อุปฺปนฺนกิเลสา. พฺราหฺมณาติ ภควา ชตุกณฺณึ อาลปติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

68-9. Pubbe là các phiền não đã sanh khởi do duyên vào các pháp hành trong quá khứ. Brāhmaṇa là đức Thế Tôn gọi Jatukaṇṇi. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này với quả A-la-hán là đỉnh cao, và vào lúc kết thúc bài pháp, sự chứng ngộ pháp đã diễn ra giống như trước đây.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong Chú giải Tiểu Xiển Minh, tên là Saddhammappajjotikā

ชตุกณฺณิมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về Xiển Minh Kinh Jatukaṇṇimāṇava đã chấm dứt.

๑๒. ภทฺราวุธมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

12. Phần giải thích về Xiển Minh Kinh Bhadrāvudhamāṇava

๗๐. ทฺวาทสเม ภทฺราวุธสุตฺเต – โอกญฺชหนฺติ อาลยํ ชหํ. ตณฺหจฺฉิทนฺติ ตณฺหากายจฺฉิทํ. อเนชนฺติ โลกธมฺเมสุ นิกฺกมฺปํ. นนฺทิญฺชหนฺติ อนาคตรูปาทิปตฺถนาชหํ. เอกา เอว หิ สา ตณฺหา, ถุติวเสน อิธ นานปฺปการโต วุตฺตา. กปฺปญฺชหนฺติ ทุวิธํ กปฺปชหํ. อภิยาเจติ อติวิย ยาจามิ. สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโตติ นาคสฺส ตว ภควโต วจนํ สุตฺวา อิโต ปาสาณกเจติยโต พหุชนา ปกฺกมิสฺสนฺตีติ อธิปฺปาโย.

70. Trong kinh Bhadrāvudha thứ mười hai – okañjahaṃ là từ bỏ nơi nương náu. Taṇhacchidaṃ là cắt đứt thân ái. Anejaṃ là không dao động giữa các pháp thế gian. Nandiñjahaṃ là từ bỏ sự mong cầu các sắc... trong tương lai. Thật vậy, ái ấy chỉ là một, ở đây được nói đến theo nhiều cách khác nhau do bởi sự tán thán. Kappañjahaṃ là từ bỏ hai loại kiếp. Abhiyāce là tôi tha thiết cầu xin. Sutvāna nāgassa apanamissanti ito có ý nghĩa là: sau khi nghe lời dạy của bậc Long Tượng, của Ngài, đức Thế Tôn, nhiều người sẽ rời khỏi bảo tháp bằng đá này.

เย อุปยุปาทานาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุปคนฺตฺวา คหิตา. เจตโส อธิฏฺฐานาติ จิตฺเต ปติฏฺฐิตา. อภินิเวสานุสยาติ ปติฏฺฐหิตฺวา อาคนฺตฺวา สยิตา.

Ye upayupādānā là những gì được tiếp cận và nắm giữ bởi ái và tà kiến. Cetaso adhiṭṭhānā là những gì được an trú trong tâm. Abhinivesānusayā là những gì sau khi đã an trú, đã đến, rồi nằm ngấm ngầm.

๗๑. ชนปเทหิ สงฺคตาติ องฺคาทีหิ ชนปเทหิ อิธ สมาคตา. วิยากโรหีติ ธมฺมํ เทเสหิ.

71. Janapadehi saṅgatā là đã tụ hội về đây từ các xứ như Aṅga... Viyākarohi là hãy thuyết giảng Chánh pháp.

สงฺคตาติ เอเต ขตฺติยาทโย เอกีภูตา. สมาคตาติ วุตฺตปฺปกาเรหิ ชนปเทหิ อาคตา. สโมหิตาติ ราสีภูตา. สนฺนิปติตาติ อธิโยคา.

Saṅgatā là những vị Sát-đế-lỵ... này đã hợp nhất. Samāgatā là đã đến từ các xứ theo cách đã được nói. Samohitā là đã tụ tập thành đám đông. Sannipatitā là sự hội họp.

๗๒. อถสฺส อาสยานุโลเมน ธมฺมํ เทเสนฺโต ภควา อุปรูปริคาถาโย อภาสิ. ตตฺถ อาทานตณฺหนฺติ รูปาทีนํ อาทายิกํ คหณตณฺหํ, ตณฺหุปาทานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺตีติ เอเตสุ อุทฺธาทิเภเทสุ ยํ ยํ คณฺหนฺติ. เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุนฺติ [Pg.43] เตเนว อุปาทานปจฺจยนิพฺพตฺตกมฺมาภิสงฺขารนิพฺพตฺตวเสน ปฏิสนฺธิกฺขนฺธมาโร ตํ สตฺตํ อนุคจฺฉติ.

72. Rồi đức Thế Tôn, trong khi thuyết pháp thuận theo ý hướng của vị ấy, đã nói lên các câu kệ tiếp theo. Trong ấy, ādānataṇhā là ái chấp thủ, ái nắm giữ các sắc..., được nói là ái thủ. Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti là bất cứ thứ gì họ nắm giữ trong các loại được phân biệt như trên... ở thế gian. Teneva māro anveti jantuṃ là do chính sự chấp thủ ấy, tử ma là uẩn tái sanh, được tạo ra bởi nghiệp hành được tạo ra do duyên chấp thủ, đi theo chúng sanh ấy.

๗๓. ตสฺมา ปชานนฺติ ตสฺมา เอตมาทีนวํ อนิจฺจาทิวเสน วา สงฺขาเร ปชานนฺโต. อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตนฺติ อาทาตพฺพฏฺเฐน อาทาเนสุ รูปาทีสุ สตฺเต สพฺพโลเก อิมํ ปชํ มจฺจุเธยฺเย ลคฺคํ เปกฺขมาโน, อาทานสตฺเต วา อาทานาภินิวิฏฺเฐ ปุคฺคเล อาทานสงฺคเหตุญฺจ อิมํ ปชํ มจฺจุเธยฺเย ลคฺคํ ตโต วีติกฺกมิตุํ อสมตฺถํ อิติ เปกฺขมาโน กิญฺจนํ สพฺพโลเก น อุปาทิเยถาติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

73. Tasmā pajānaṃ là do đó, người biết rõ các pháp hành theo phương diện vô thường... hoặc biết rõ sự nguy hại này. Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattaṃ là trong khi nhìn thấy chúng sanh này trong toàn thể thế gian bị dính mắc vào các đối tượng chấp thủ như sắc... với ý nghĩa là đối tượng cần được nắm giữ, bị kẹt trong lãnh địa của tử thần; hoặc trong khi nhìn thấy những người bị dính mắc vào sự chấp thủ, bị chìm đắm trong sự chấp thủ, và chúng sanh này bị kẹt trong lãnh địa của tử thần, không có khả năng vượt qua khỏi đó, thì không nên chấp thủ vào bất cứ chướng ngại nào trong toàn thể thế gian. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này với quả A-la-hán là đỉnh cao, và vào lúc kết thúc bài pháp, sự chứng ngộ pháp đã diễn ra giống như trước đây.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong Chú giải Tiểu Xiển Minh, tên là Saddhammappajjotikā

ภทฺราวุธสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về Xiển Minh Kinh Bhadrāvudha đã chấm dứt.

๑๓. อุทยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

13. Phần giải thích về Xiển Minh Kinh Udayamāṇava

๗๔. เตรสเม อุทยสุตฺเต – อญฺญาวิโมกฺขนฺติ ปญฺญานุภาวนิชฺฌานํ ตํ วิโมกฺขํ ปุจฺฉติ.

74. Trong kinh Udaya thứ mười ba – Aññāvimokkhaṃ là hỏi về sự giải thoát ấy, tức là sự thẩm sát bằng năng lực của tuệ.

ปฐเมนปิ ฌาเนน ฌายีติ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน ปญฺจงฺคิเกน ปฐมชฺฌาเนน ฌายตีติ ฌายี. ทุติเยนาติ ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน. ตติเยนาติ สุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน. จตุตฺเถนาติ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน. สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายีติ จตุกฺกนยปญฺจกนเยสุ ปฐมชฺฌาเนน สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายตีติ ฌายี. อวิตกฺกวิจารมตฺเตนาติ ปญฺจกนเย ทุติเยน ฌาเนน. อวิตกฺกอวิจาเรนาติ ทุติยตติยาทิอวเสสฌาเนน. สปฺปีติเกนาติ ปีติสมฺปยุตฺเตน ทุกติกฌาเนน. นิปฺปีติเกนาติ ปีติวิรหิเตน ตทวเสสฌาเนน. สาตสหคเตนาติ สุขสหคเตน ติกจตุกฺกฌาเนน. อุเปกฺขาสหคเตนาติ จตุกฺกปญฺจเกน. สุญฺญเตนปีติ สุญฺญตวิโมกฺขสมฺปยุตฺเตน. อนิมิตฺเตนปีติ อนิจฺจนิมิตฺตํ ธุวนิมิตฺตํ อนิมิตฺตญฺจ อุคฺฆาเฏตฺวา ปฏิลทฺเธน [Pg.44] อนิมิตฺเตนปิ ฌาเนน ฌายตีติ ฌายี. อปฺปณิหิเตนปีติ มคฺคาคมนวเสน ปณิธึ โสเธตฺวา ปริยาทิยิตฺวา ผลสมาปตฺติวเสน อปฺปณิหิเตนปิ. โลกิเยนปีติ โลกิเยน ปฐมทุติยตติยจตุตฺเถน.

Là người thiền định bằng thiền chứng thứ nhất: Là người thiền định bằng thiền chứng thứ nhất có năm chi, được tương ưng với tầm, tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm của tâm. Bằng (thiền chứng) thứ nhì: Được tương ưng với hỷ, lạc, và nhất tâm của tâm. Bằng (thiền chứng) thứ ba: Được tương ưng với lạc và nhất tâm của tâm. Bằng (thiền chứng) thứ tư: Được tương ưng với xả và nhất tâm của tâm. Là người thiền định bằng thiền chứng có tầm và có tứ: Là người thiền định bằng thiền chứng có tầm và có tứ là thiền chứng thứ nhất trong pháp bốn bậc và pháp năm bậc. Chỉ có không tầm và có tứ: Bằng thiền chứng thứ nhì trong pháp năm bậc. Không tầm và không tứ: Bằng các thiền chứng còn lại là thứ nhì, thứ ba, v.v... Có hỷ: Bằng thiền chứng có hai và ba (chi) được tương ưng với hỷ. Không có hỷ: Bằng các thiền chứng còn lại đã lìa hỷ. Cùng đi với lạc: Bằng thiền chứng có ba và bốn (chi) cùng đi với lạc. Cùng đi với xả: Bằng (thiền chứng) có bốn và năm (chi). Bằng không tánh: Được tương ưng với không tánh giải thoát. Bằng vô tướng: Là người thiền định bằng thiền chứng vô tướng đã được thành tựu sau khi đã loại bỏ tướng vô thường, tướng thường còn, và tướng không. Bằng vô nguyện: Bằng (thiền chứng) vô nguyện theo cách thức của sự chứng đắc quả, sau khi đã thanh lọc và đã thấu triệt nguyện vọng theo cách thức của sự đi đến của đạo. Bằng (thiền chứng) hiệp thế: Bằng (thiền chứng) hiệp thế thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư.

โลกุตฺตเรนปีติ เตเนว โลกุตฺตรสมฺปยุตฺเตน. ฌานรโตติ ฌาเนสุ อภิรโต. เอกตฺตมนุยุตฺโตติ เอกตฺตํ เอกีภาวํ อนุยุตฺโต ปยุตฺโต. สทตฺถครุโกติ สกตฺถครุโก, ก-การสฺสายํ ท-กาโร กโต. สทตฺโถติ จ อรหตฺตํ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ อตฺตูปนิพทฺธฏฺเฐน อตฺตานํ อวิชหนฏฺเฐน อตฺตโน ปรมตฺถฏฺเฐน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา สกตฺโถติ วุจฺจติ. ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนวเสน สกตฺถครุโก, ‘‘นิพฺพานครุโก’’ติ เอเก. อรโชติ นิกฺกิเลโส. วิรโชติ วิคตกิเลโส. นิรโชติ อปนีตกิเลโส, ‘‘วิตรโช’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. รชาปคโตติ กิเลเสหิ ทูรีภูโต. รชวิปฺปหีโนติ กิเลสปฺปหีโน. รชวิปฺปยุตฺโตติ กิเลเสหิ มุตฺโต.

Bằng (thiền chứng) siêu thế: Bằng chính (thiền chứng) ấy được tương ưng với siêu thế. Người ưa thích thiền định: Người vui thích trong các thiền chứng. Người chuyên tâm vào sự đơn độc: Người chuyên tâm, người nỗ lực trong sự đơn độc, trong trạng thái đơn nhất. Người xem trọng lợi ích của mình: Là người xem trọng lợi ích của tự thân; ở đây, phụ âm ‘ka’ đã được biến thành phụ âm ‘da.’ Và lợi ích của mình nên được hiểu là A-la-hán quả. Quả vị ấy được gọi là lợi ích của tự thân vì là lợi ích của chính mình theo ý nghĩa có liên quan đến tự ngã, theo ý nghĩa không từ bỏ tự ngã, và theo ý nghĩa là mục đích tối hậu của tự ngã. Người xem trọng lợi ích của mình theo cách thức nhập quả định; một số vị nói là ‘người xem trọng Niết Bàn.’ Không có bụi bặm: Không có phiền não. Ly bụi bặm: Đã lìa phiền não. Vắng lặng bụi bặm: Đã loại trừ phiền não; cũng có bài đọc là ‘vitarajo’ (đã lìa bụi bặm), ý nghĩa cũng tương tự. Đã xa lìa bụi bặm: Đã xa lìa các phiền não. Đã đoạn trừ bụi bặm: Đã đoạn trừ phiền não. Đã thoát khỏi bụi bặm: Đã giải thoát khỏi các phiền não.

ปาสาณเก เจติเยติ ปาสาณปิฏฺเฐ ปารายนสุตฺตนฺตเทสิตฏฺฐาเน. สพฺโพสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตาติ สพฺเพสํ กิเลสอุสฺสุกฺกานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา, นาสิตตฺตา อาสีโน.

Tại Pāsāṇaka cetiya: Tại nơi thuyết giảng Kinh Pārāyana trên phiến đá. Do đã làm lắng dịu mọi nhiệt tâm: Đã ngự vì đã làm lắng dịu, đã làm cho tiêu tan mọi nhiệt tâm về phiền não.

กิจฺจากิจฺจนฺติ ‘‘อิทํ กตฺตพฺพํ, อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ เอวํ มนสา จินฺเตตพฺพํ. กรณียากรณียนฺติ กายทฺวาเรน อวสฺสํ อิทํ กรณียํ, อิทํ น กรณียนฺติ เอวํ กรณียากรณียํ. ปหีนนฺติ วิสฺสฏฺฐํ. วสิปฺปตฺโตติ ปคุณภาวปฺปตฺโต.

Việc nên làm và không nên làm: Là điều nên được suy nghĩ bằng ý rằng: ‘Việc này nên làm, việc này không nên làm.’ Việc cần thực hiện và không cần thực hiện: Là việc cần thực hiện và không cần thực hiện như vầy: ‘Việc này chắc chắn cần được thực hiện qua thân môn, việc này không cần thực hiện.’ Đã từ bỏ: Đã xả bỏ. Đã đạt đến sự thuần thục: Đã đạt đến trạng thái thành thạo.

๗๕. อถ ภควา ยสฺมา อุทโย จตุตฺถชฺฌานลาภี, ตสฺมาสฺส ปฏิลทฺธฌานวเสน นานปฺปการโต อญฺญาวิโมกฺขํ ทสฺเสนฺโต อุปรูปริคาถมาห. ตตฺถ ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ ยทิทํ ปฐมํ ฌานํ นิพฺพตฺเตนฺตสฺส กามจฺฉนฺทปหานํ, ตมฺปิ อญฺญาวิโมกฺขนฺติ ปพฺรูมิ. เอวํ สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิ.

75. Khi ấy, đức Thế Tôn, vì ngài Udaya là người đắc tứ thiền, do đó Ngài đã nói lên các câu kệ tiếp theo để trình bày về sự giải thoát bằng thắng trí theo nhiều phương cách, dựa vào các thiền chứng mà vị ấy đã thành tựu. Trong ấy, sự đoạn trừ các dục tham: Sự đoạn trừ dục tham này của người đang làm phát sanh thiền chứng thứ nhất, Ta cũng tuyên bố rằng đó là sự giải thoát bằng thắng trí. Tất cả các câu nên được liên kết như vậy.

ยา จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโว. คิลาโน หิ อกลฺลโกติ วุจฺจติ. วินเยปิ วุตฺตํ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺลโก’’ติ (ปารา. ๑๕๑). อกมฺมญฺญตาติ [Pg.45] จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโตว อกมฺมญฺญตากาโร. โอลียนาติ โอลียนากาโร. อิริยาปถิกจิตฺตญฺหิ อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตํ รุกฺเข วคฺคุลิ วิย ขีเล ลคฺคิตผาณิตวารโก วิย จ โอลียติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย ‘‘โอลียนา’’ติ วุตฺตํ. ทุติยปทํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํ. ลีนาติ อวิปฺผาริกตาย ปฏิกุฏิตํ. อิตเร ทฺเว อาการภาวนิทฺเทสา. ถินนฺติ สปฺปิปิณฺโฑ วิย อวิปฺผาริกตาย ฆนภาเวน ฐิตํ. ถิยนาติ อาการนิทฺเทโส. ถิยิตภาโว ถิยิตตฺตํ, อวิปฺผารวเสเนว ถทฺธตาติ อตฺโถ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๑๖๒).

Sự không kham nhẫn của tâm: Là trạng thái bệnh hoạn của tâm. Thật vậy, người bệnh hoạn được gọi là người không kham nhẫn. Trong Luật tạng cũng được nói rằng: ‘Bạch ngài, con không phải là người không kham nhẫn.’ Sự không thích ứng: Là hình thức không thích ứng được gọi là sự bệnh hoạn của tâm. Sự co rút: Là hình thức co rút. Thật vậy, tâm liên quan đến oai nghi, khi không thể duy trì oai nghi, nó co rút lại giống như con dơi trên cây và giống như miếng đường mật dính vào cọc; ám chỉ đến hình thức ấy của tâm nên được gọi là ‘sự co rút.’ Từ thứ hai được thêm vào bằng cách dùng tiếp đầu ngữ. Sự thu mình: Là sự co lại do không khuếch tán. Hai từ còn lại là sự chỉ dẫn về trạng thái của hình thức. Sự dã dượi: Là sự tồn tại ở trạng thái đặc quánh do không khuếch tán, giống như một khối bơ sữa. Sự dã dượi (thiyanā): Là sự chỉ dẫn về hình thức. Trạng thái dã dượi, tính chất dã dượi, có nghĩa là sự cứng nhắc do không khuếch tán.

๗๖. อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานอุเปกฺขาสตีหิ สํสุทฺธํ. ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ อิมินา ตสฺมึ จตุตฺถชฺฌานวิโมกฺเข ฐตฺวา ฌานงฺคานิ วิปสฺสิตฺวา อธิคตํ อรหตฺตวิโมกฺขํ วทติ. อรหตฺตวิโมกฺขสฺส หิ มคฺคสมฺปยุตฺตสมฺมาสงฺกปฺปาทิเภโท ธมฺมตกฺโก ปุเรชโว โหติ. เตนาห ‘‘ธมฺมตกฺกปุเรชว’’นฺติ. อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ เอตเมว จ อญฺญาวิโมกฺขํ อวิชฺชาปเภทนสงฺขาตํ นิพฺพานํ นิสฺสาย ชาตตฺตา การโณปจาเรน ‘‘อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติ พฺรูมีติ.

76. Sự trong sạch của xả và niệm: Là sự trong sạch bởi xả và niệm của tứ thiền. Được dẫn đầu bởi sự suy tầm về các pháp: Bằng câu này, ngài nói đến sự giải thoát của bậc A-la-hán đã được chứng đắc sau khi đã quán xét các thiền chi trong lúc an trú trong sự giải thoát của tứ thiền ấy. Thật vậy, sự suy tầm về các pháp, được phân loại là chánh tư duy v.v... tương ưng với đạo, là yếu tố đi trước của sự giải thoát của bậc A-la-hán. Do đó, ngài nói ‘được dẫn đầu bởi sự suy tầm về các pháp.’ Sự phá vỡ vô minh: Và chính sự giải thoát bằng thắng trí này, Ta tuyên bố là ‘sự phá vỡ vô minh’ bằng cách nói ẩn dụ về nguyên nhân, bởi vì nó sanh khởi nương vào Niết-bàn, vốn được gọi là sự phá vỡ vô minh.

ยา จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขาติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สมํ ปสฺสติ อปกฺขปติตา หุตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ. อุเปกฺขนาติ อาการนิทฺเทโส. อชฺฌุเปกฺขนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. จิตฺตสมตาติ จิตฺตสฺเสกคฺคภาโว. จิตฺตปฺปสฺสทฺธตาติ จิตฺตสฺส อูนาติริตฺตวชฺชิตภาโว. มชฺฌตฺตตาติ จิตฺตสฺส มชฺเฌ ฐิตภาโว.

Trạng thái xả trong thiền chứng thứ tư: Ở đây, xả (upekkhā) là nhìn một cách gần gũi (upapattito ikkhati), có nghĩa là nhìn một cách bình đẳng, nhìn mà không thiên vị. Sự xả (upekkhanā): Là sự chỉ dẫn về hình thức. Sự quân bình (ajjhupekkhanā): Từ này được thêm vào bằng cách dùng tiếp đầu ngữ. Sự thăng bằng của tâm: Là trạng thái nhất tâm. Sự tĩnh lặng của tâm: Là trạng thái của tâm không thiếu không thừa. Sự trung lập: Là trạng thái của tâm đứng ở giữa.

๗๗. เอวํ อวิชฺชาปเภทวจเนน วุตฺตํ นิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘ตํ กิสฺส วิปฺปหาเนน วุจฺจตี’’ติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กึสุ สํโยชโน’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กึสุ สํโยชโนติ กึสํโยชโน. วิจารณนฺติ วิจารณการณํ. กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนนาติ กึนามกสฺส อสฺส ธมฺมสฺส วิปฺปหาเนน.

77. Như vậy, sau khi nghe về Niết-bàn được nói đến bằng lời ‘sự phá vỡ vô minh,’ vị ấy hỏi rằng: ‘Điều ấy được nói đến do sự đoạn trừ của cái gì?’ và đã nói lên câu kệ: ‘Cái gì là kiết sử?’ Trong ấy, cái gì là kiết sử (kiṃsu saṃyojano): Có nghĩa là ‘kiết sử là gì?’ (kiṃsaṃyojano). Sự thẩm sát: Là nguyên nhân của sự thẩm sát. Do sự đoạn trừ của cái gì: Do sự đoạn trừ của pháp này có tên là gì.

๗๘. อถสฺส ภควา ตมตฺถํ พฺยากโรนฺโต ‘‘นนฺทิสํโยชโน’’ติ คาถมาห. ตตฺถ วิตกฺกสฺสาติ กามวิตกฺกาทิโก วิตกฺโก อสฺส.

78. Khi ấy, đức Thế Tôn trong khi giải thích ý nghĩa ấy cho vị ấy đã nói lên câu kệ: ‘nandisaṃyojano.’ Ở đây, (cụm từ) vitakkassa có nghĩa là tầm của vị ấy, (tức là) tầm về dục và các loại tương tự.

๗๙. อิทานิ [Pg.46] ตสฺส นิพฺพานสฺส มคฺคํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ.

79. Bây giờ, trong khi hỏi về con đường (đưa đến) trạng thái Niết-bàn ấy, vị ấy đã nói lên câu kệ: ‘kathaṃ satassa.’ Ở đây, (cụm từ) viññāṇaṃ có nghĩa là thức hành.

๘๐.

80.

อถสฺส มคฺคํ กเถนฺโต ภควา ‘‘อชฺฌตฺตญฺจา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เอวํ สตสฺสาติ เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

Khi ấy, đức Thế Tôn trong khi nói về con đường cho vị ấy đã nói lên câu kệ: ‘ajjhattañca.’ Ở đây, (cụm từ) evaṃ satassa có nghĩa là người có chánh niệm và tỉnh giác như thế. Phần còn lại là rõ ràng ở mọi nơi.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโสว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này với A-la-hán quả là đỉnh cao, và vào lúc cuối của bài pháp thoại, sự chứng ngộ Giáo pháp đã được diễn ra tương tự như trước.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Chú giải Tiểu Xiển Minh, tên là Saddhammappajjotikā

อุทยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về bài kinh Xiển Minh liên quan đến thanh niên Udaya đã chấm dứt.

๑๔. โปสาลมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

14. Phần giải về bài kinh Xiển Minh liên quan đến thanh niên Posāla

๘๑. จุทฺทสเม โปสาลสุตฺเต – โย อตีตํ อาทิสตีติ โย ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ ‘‘เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทิเภทํ อตีตํ อาทิสติ.

81. Trong bài kinh Posāla thứ mười bốn – (cụm từ) yo atītaṃ ādisati có nghĩa là đức Thế Tôn là người tuyên bố về quá khứ được phân loại là ‘dầu là một kiếp’ và các loại tương tự của chính Ngài và của những người khác.

เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ปฏิสนฺธิมูลกํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ. เอส นโย ทฺเวปิ ชาติโยติอาทีสุ. อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป, ตทา สพฺเพสํ พฺรหฺมโลเก สนฺนิปตนโต. วฑฺฒมาโน กปฺโป วิวฏฺฏกปฺโป, ตทา พฺรหฺมโลกโต สตฺตานํ วิวฏฺฏนโต. ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายี คหิโต โหติ ตํมูลกตฺตา, วิวฏฺเฏน จ วิวฏฺฏฏฺฐายี. เอวญฺหิ สติ ยานิ ตานิ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ วุตฺตานิ (อ. นิ. ๔.๑๕๖), ตานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ. สํวฏฺฏกปฺเป วิวฏฺฏกปฺเปติ จ กปฺปสฺส อทฺธํ คเหตฺวา วุตฺตํ. สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเปติ สกลํ กปฺปํ คเหตฺวา วุตฺตํ. กถํ อนุสฺสรตีติ เจ? อมุตฺราสินฺติอาทินา นเยน. ตตฺถ อมุตฺราสินฺติ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป อหํ อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยา วา คติยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย วา อาสึ. เอวํนาโมติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา. เอวํโคตฺโตติ กจฺจาโน วา กสฺสโป วา[Pg.47]. อิทมสฺส อตีตภเว อตฺตโน นามโคตฺตานุสฺสรณวเสน วุตฺตํ. สเจ ปน ตสฺมึ กาเล อตฺตโน วณฺณสมฺปตฺตึ วา ลูขปณีตชีวิตภาวํ วา สุขทุกฺขพหุลตํ วา อปฺปายุกทีฆายุกภาวํ วา อนุสฺสริตุกาโม, ตมฺปิ อนุสฺสรติเยว. เตนาห – ‘‘เอวํวณฺโณ เอวมายุปริยนฺโต’’ติ. ตตฺถ เอวํวณฺโณติ โอทาโต วา สาโม วา. เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา ปวตฺตผลโภชโน วา. เอวํ สุขทุกฺขปฏิสํเวทีติ อเนกปฺปกาเรน กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสาทิปฺปเภทานํ วา สุขทุกฺขานํ ปฏิสํเวที. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ วสฺสสตปรมายุปริยนฺโต วา จตุราสีติ กปฺปสหสฺสปรมายุปริยนฺโต วา.

Dầu là một kiếp có nghĩa là dòng tương tục của các uẩn được bao gồm trong một kiếp sống, có sự tái sanh làm căn bản và có sự chết làm cùng tận. Phương pháp này (được áp dụng) trong (trường hợp) ‘dầu là hai kiếp’ và các loại tương tự. Tuy nhiên, trong (trường hợp) ‘nhiều kiếp hoại’ và các loại tương tự, kiếp đang suy hoại là kiếp hoại, khi ấy là do sự tụ hội của tất cả chúng sanh ở cõi Phạm thiên. Kiếp đang tăng trưởng là kiếp thành, khi ấy là do sự biến chuyển của các chúng sanh từ cõi Phạm thiên. Ở đây, do bởi kiếp hoại nên kiếp trụ hoại được bao gồm vì có kiếp ấy làm căn bản, và do bởi kiếp thành nên kiếp trụ thành (được bao gồm). Khi là như vậy, những điều đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn điều không thể tính đếm được này của một kiếp. Bốn điều là gì? Kiếp hoại, kiếp trụ hoại, kiếp thành, kiếp trụ thành’ (A. Ni. 4.156) là đã được bao gồm. Và (cụm từ) saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappe được nói đến bằng cách đề cập đến một nửa của kiếp. (Cụm từ) saṃvaṭṭavivaṭṭakappe được nói đến bằng cách đề cập đến toàn thể kiếp. Nếu (có câu hỏi) rằng: ‘Vị ấy nhớ lại bằng cách nào?’ (Câu trả lời là) bằng phương pháp của (cụm từ) ‘amutrāsiṃ’ và các loại tương tự. Ở đây, (cụm từ) amutrāsiṃ có nghĩa là: ‘Trong kiếp hoại kia, tôi đã ở trong kiếp sống kia, hoặc trong thai sanh kia, hoặc trong cảnh giới kia, hoặc trong thức trú kia, hoặc trong chúng sanh trú kia, hoặc trong loài chúng sanh kia.’ Evaṃnāmo có nghĩa là Tissa hoặc Phussa. Evaṃgotto có nghĩa là Kaccāno hoặc Kassapo. Điều này được nói đến theo cách nhớ lại tên và dòng họ của chính mình ở kiếp sống quá khứ. Tuy nhiên, nếu vào lúc ấy vị ấy muốn nhớ lại sự toàn hảo về sắc diện của chính mình, hoặc tình trạng của đời sống thô sơ hay tế nhị, hoặc sự dồi dào của lạc và khổ, hoặc tình trạng có tuổi thọ ngắn hay tuổi thọ dài, vị ấy cũng nhớ lại điều ấy. Do đó, vị ấy đã nói: ‘evaṃvaṇṇo evamāyupariyanto.’ Ở đây, evaṃvaṇṇo có nghĩa là trắng trẻo hoặc ngăm đen. Evamāhāro có nghĩa là có cơm và thịt làm vật thực hoặc ăn các loại trái cây có sẵn. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedī có nghĩa là người cảm nhận lạc và khổ về thân và về tâm theo nhiều cách, với các sự phân loại là thuộc về vật chất, không thuộc về vật chất, và các loại tương tự. Evamāyupariyanto có nghĩa là người có tuổi thọ cùng tận là một trăm năm như thế hoặc có tuổi thọ cùng tận là tám mươi bốn ngàn kiếp như thế.

โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทินฺติ โส อหํ ตโต ภวโต โยนิโต คติโต วิญฺญาณฏฺฐิติโต สตฺตาวาสโต สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุน อมุกสฺมึ นาม ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา อุทปาทึ. ตตฺราปาสินฺติ อถ ตตฺราปิ ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา ปุน อโหสึ. เอวํนาโมติอาทิวุตฺตนยเมว.

(Cụm từ) so tato cuto amutra udapādiṃ có nghĩa là: ‘Tôi ấy, sau khi chết từ kiếp sống kia, hoặc từ thai sanh kia, hoặc từ cảnh giới kia, hoặc từ thức trú kia, hoặc từ chúng sanh trú kia, hoặc từ loài chúng sanh kia, đã sanh trở lại trong kiếp sống, trong thai sanh, trong cảnh giới, trong thức trú, trong chúng sanh trú, hoặc trong loài chúng sanh có tên là như thế kia.’ (Cụm từ) tatrāpāsiṃ có nghĩa là: ‘Và rồi ở nơi ấy, trong kiếp sống, trong thai sanh, trong cảnh giới, trong thức trú, trong chúng sanh trú, hoặc trong loài chúng sanh kia, tôi cũng đã hiện hữu trở lại.’ (Cụm từ) evaṃnāmo và các loại tương tự là theo phương pháp đã được nói đến.

อปิ จ – ยสฺมา อมุตฺราสินฺติ อิทํ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส ยาวทิจฺฉกํ อนุสฺสรณํ. โส ตโต จุโตติ ปฏินิวตฺตนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขณํ. ตสฺมา อิธูปปนฺโนติ อิมิสฺสา อิธูปปตฺติยา อนนฺตรเมวสฺส อุปปตฺติฏฺฐานํ สนฺธาย อมุตฺร อุทปาทินฺติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปาสินฺติ เอวมาทิ ปนสฺส ตตฺรา อิมิสฺสา อุปปตฺติยา อนฺตเร อุปปตฺติฏฺฐาเน นามโคตฺตาทีนํ อนุสฺสรณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ สฺวาหํ ตโต อนนฺตรูปปตฺติฏฺฐานโต จุโต อิธ อสุกสฺมึ นาม ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺโต.

Hơn nữa, bởi vì (cụm từ) amutrāsiṃ này là sự nhớ lại cho đến khi nào còn mong muốn của người đi ngược lên theo thứ tự. (Cụm từ) so tato cuto là sự quán xét của người đang quay trở lại. Do đó, (liên quan đến cụm từ) idhūpapanno, cần phải được hiểu rằng (cụm từ) amutra udapādiṃ này được nói đến có liên quan đến trú xứ tái sanh của vị ấy ngay liền trước sự tái sanh ở đây này. Tuy nhiên, (cụm từ) tatrāpāsiṃ và các loại tương tự được nói đến với mục đích trình bày sự nhớ lại về tên, dòng họ, và các loại tương tự ở trú xứ tái sanh tại nơi ấy, trong khoảng giữa của sự tái sanh này. (Cụm từ) so tato cuto idhūpapanno có nghĩa là: ‘Tôi ấy, sau khi chết từ trú xứ tái sanh ngay liền trước, đã được sanh ra ở đây trong dòng dõi Sát-đế-lỵ hoặc trong dòng dõi Bà-la-môn có tên là như thế này.’

อิติติ เอวํ. สาการํ สอุทฺเทสนฺติ นามโคตฺตวเสน สอุทฺเทสํ, วณฺณาทิวเสน สาการํ. นามโคตฺเตน หิ สตฺโต ‘‘ติสฺโส กสฺสโป’’ติ อุทฺทิสิยติ, วณฺณาทีหิ ‘‘โอทาโต สาโม’’ติ นานตฺตโต ปญฺญายติ. ตสฺมา นามโคตฺตํ อุทฺเทโส, อิตเร อาการาติ. ปุพฺเพนิวาสนฺติ [Pg.48] ปุพฺเพ อตีตชาตีสุ นิวุฏฺฐกฺขนฺธา ปุพฺเพนิวาโส. นิวุฏฺฐาติ อชฺฌาวุฏฺฐา อนุภูตา อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา, นิวุฏฺฐธมฺมา วา. นิวุฏฺฐาติ โคจรนิวาเสน นิวุฏฺฐา, อตฺตโน วิญฺญาเณน วิญฺญาตา ปริจฺฉินฺนา, ปรวิญฺญาเณน วิญฺญาตาปิ วา ฉินฺนวฏุมกานุสฺสรณาทีสุ. เต พุทฺธานํเยว ลพฺภนฺติ. ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อาทิสติ กเถติ. ปเรสํ อตีตนฺติ อญฺเญสํ ปรปุคฺคลานํ ปุพฺเพนิวาสํ เอกมฺปิ ชาตินฺติอาทินา นเยน อาทิสติ.

Iti có nghĩa là như vậy. Sākāraṃ sauddesaṃ có nghĩa là cùng với các chi tiết theo cách thức của tên và dòng họ, cùng với các khía cạnh theo cách thức của sắc diện và các loại tương tự. Thật vậy, do bởi tên và dòng họ chúng sanh được chỉ định là ‘Tissa Kassapo;’ do bởi sắc diện và các loại tương tự, vị ấy được biết đến theo sự đa dạng là ‘trắng trẻo’ hoặc ‘ngăm đen.’ Do đó, tên và dòng họ là các chi tiết, những thứ khác là các khía cạnh. Pubbenivāsaṃ có nghĩa là các uẩn đã được sống trong các kiếp quá khứ là tiền kiếp. Nivuṭṭhā có nghĩa là đã được trú ngụ, đã được kinh nghiệm, đã sanh lên và đã diệt đi trong dòng tương tục của chính mình; hoặc là các pháp đã được sống. Nivuṭṭhā có nghĩa là đã được sống với (ý nghĩa) là nơi trú ngụ làm đối tượng, đã được biết và đã được xác định bởi thức của chính mình, hoặc cũng đã được biết bởi thức của người khác như trong (trường hợp) nhớ lại con chim cút bị cắt lìa và các loại tương tự. Những điều ấy chỉ có thể có được đối với các đức Phật. Vị ấy tuyên bố, nói lên tiền kiếp ấy. Paresaṃ atītaṃ có nghĩa là vị ấy tuyên bố về tiền kiếp của các cá nhân khác bằng phương pháp của (cụm từ) ‘dầu là một kiếp’ và các loại tương tự.

มหาปทานิยสุตฺตนฺตนฺติ มหาปุริสานํ อปทานนิยุตฺตํ มหาปทานสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๑ อาทโย). มหาสุทสฺสนิยสุตฺตนฺตนฺติ มหาสุทสฺสนสฺส สมฺปตฺติยุตฺตํ มหาสุทสฺสนสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย). มหาโควินฺทิยสุตฺตนฺตนฺติ มหาโควินฺทพฺราหฺมณสฺส อปทานนิยุตฺตํ มหาโควินฺทสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๒๙๓ อาทโย). มาฆเทวิยสุตฺตนฺตนฺติ มฆเทวรญฺโญ อปทานนิยุตฺตํ มฆเทวสุตฺตํ (ม. นิ. ๒.๓๐๘ อาทโย). สตานุสาริญฺญาณํ โหตีติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติสมฺปยุตฺตญาณํ โหติ.

Kinh Đại Bổn (Mahāpadāniyasuttanta) là kinh Mahāpadānasutta liên quan đến sự tích của các bậc đại nhân (tham chiếu Trường Bộ Kinh 2.1 trở đi). Kinh Đại Thiện Kiến (Mahāsudassaniyasuttanta) là kinh Mahāsudassanasutta liên quan đến sự thành tựu của vua Đại Thiện Kiến (tham chiếu Trường Bộ Kinh 2.241 trở đi). Kinh Đại Govinda (Mahāgovindiyasuttanta) là kinh Mahāgovindasutta liên quan đến sự tích của Bà-la-môn Đại Govinda (tham chiếu Trường Bộ Kinh 2.293 trở đi). Kinh Maghadeva (Māghadeviyasuttanta) là kinh Maghadevasutta liên quan đến sự tích của vua Maghadeva (tham chiếu Trung Bộ Kinh 2.308 trở đi). Trí tuệ đi theo dấu vết (Satānusāriññāṇaṃ hoti) có nghĩa là trí tuệ tương ưng với Túc mạng tùy niệm (pubbenivāsānussatisampayuttaṃ ñāṇaṃ hoti).

ยาวตกํ อากงฺขตีติ ยตฺตกํ ญาตุํ อิจฺฉติ, ตตฺตกํ ชานิสฺสามีติ ญาณํ เปเสติ. อถสฺส ทุพฺพลปตฺตปุเฏ ปกฺขนฺทนาราโธ วิย อปฺปฏิหตํ อนิวาริตํ ญาณํ คจฺฉติ. เตน ยาวตกํ อากงฺขติ, ตาวตกํ อนุสฺสรติ. โพธิชนฺติ โพธิยา มูเล ชาตํ. ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ จตุมคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. อยมนฺติมา ชาตีติ เตน ญาเณน ชาติมูลสฺส ปหีนตฺตา ปุน ‘‘อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑) อปรมฺปิ ญาณํ อุปฺปชฺชติ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนฺติ เอตฺถ อุปริ ‘‘สตฺตาน’’นฺติ ปทํ อิเธว อาหริตฺวา สตฺตานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนฺติ โยเชตพฺพํ. ปรานิ จ อปรานิ จ ‘‘ปราปรานี’’ติ วตฺตพฺเพ สนฺธิวเสน โร-การํ กตฺวา ‘‘ปโรปรานี’’ติ วุจฺจติ. ปโรปรานํ ภาโว ปโรปริยํ, ปโรปริยเมว ปโรปริยตฺตํ, เวเนยฺยสตฺตานํ สทฺธาทีนํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปโรปริยตฺตํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตสฺส ญาณํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ, อินฺทฺริยานํ อุตฺตมานุตฺตมภาวญาณนฺติ อตฺโถ. ‘‘อินฺทฺริยวโรวริยตฺตญาณ’’นฺติปิ ปาโฐ, วรานิ จ อวรานิ จ วโรวริยานิ, วโรวริยานํ ภาโว วโรวริยตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ. อวริยานีติ จ อุตฺตมานีติ อตฺโถ. อถ วา – ปรานิ จ โอปรานิ [Pg.49] จ ปโรปรานิ, เตสํ ภาโว ปโรปริยตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ. โอปรานีติ จ โอรานีติ วุตฺตํ โหติ, ลามกานีติ อตฺโถ ‘‘ปโรปรายสฺส สเมจฺจ ธมฺมา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕; สุ. นิ. ๔๗๙) วิย. ‘‘อินฺทฺริยปโรปริยตฺเต ญาณ’’นฺติ ภุมฺมวจเนนปิ ปาโฐ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๖๘).

Câu ‘Mong muốn đến mức độ nào’ (Yāvatakaṃ ākaṅkhati) có nghĩa là muốn biết đến chừng nào thì hướng trí đến chừng ấy để biết rằng: ‘Ta sẽ biết.’ Khi ấy, trí tuệ của vị ấy đi đến không bị ngăn ngại, không bị cản trở, giống như mũi kim đâm xuyên qua chiếc lá mỏng manh. Do đó, vị ấy mong muốn đến mức độ nào thì tùy niệm đến mức độ ấy. ‘Sanh ra ở cội Bồ-đề’ (Bodhijanti) là sanh ra ở gốc cây Bồ-đề. ‘Trí tuệ sanh khởi’ (Ñāṇaṃ uppajjati) là bốn Đạo trí sanh khởi. ‘Đây là đời sống cuối cùng’ (Ayamantimā jāti), do trí tuệ ấy đã đoạn trừ được gốc rễ của sự sanh, nên một trí tuệ khác lại sanh khởi rằng: ‘Đây là đời sống cuối cùng, nay không còn tái sanh nữa’ (tham chiếu Trường Bộ Kinh 2.31). Về ‘Trí biết các căn hơn kém của chúng sanh’ (Indriyaparopariyattañāṇanti), ở đây nên lấy từ ‘của chúng sanh’ (sattānaṃ) ở trên đem xuống đây để kết hợp thành ‘trí biết các căn hơn kém của chúng sanh’ (sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇanti). Lẽ ra phải nói là ‘parāparānī’ (hơn và kém), nhưng do nối âm (sandhi) nên đã tạo thành âm ‘ro’ và được gọi là ‘paroparānī’. Trạng thái hơn kém (paroparānaṃ bhāvo) là paropariyaṃ, paropariyaṃ chính là paropariyattaṃ. Trạng thái hơn kém của năm căn là tín, v.v… của chúng sanh cần được giáo hóa là indriyaparopariyattaṃ. Trí tuệ về trạng thái hơn kém của các căn là indriyaparopariyattañāṇaṃ, có nghĩa là trí tuệ biết trạng thái cao thấp của các căn. Cũng có bản đọc là ‘Indriyavarovariyattañāṇa’, nên kết hợp là: varāni (ưu việt) và avarāni (không ưu việt) là varovariyāni, trạng thái ưu việt và không ưu việt là varovariyattanti. Và avariyāni có nghĩa là uttamāni (tối thượng). Hoặc là, nên kết hợp là: parāni (cao) và oparāni (thấp) là paroparāni, trạng thái của chúng là paropariyattanti. Và oparāni được nói là orāni, có nghĩa là thấp kém (lāmakāni), giống như trong các câu ‘paroparāyassa samecca dhammā’ (tham chiếu Tăng Chi Bộ Kinh 4.5; Kinh Tập 479). Cũng có bản đọc theo cách dùng ở vị trí cách (bhummavacana) là ‘Indriyaparopariyatte ñāṇaṃ’ (trí tuệ ở nơi các căn hơn kém) (tham chiếu Chú giải Vô Ngại Giải Đạo 1.1.68).

ตถาคตสฺสาติ ยถา วิปสฺสิอาทโย ปุพฺพกา อิสโย อาคตา, ตถา อาคตสฺส. ยถา จ เต คตา, ตถา คตสฺส. ตถาคตพลนฺติ อญฺเญหิ อสาธารณํ ตถาคตสฺเสว พลํ. ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ พลํ ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตํ, ตถา อาคตพลนฺติปิ อตฺโถ. ตตฺถ ทุวิธํ ตถาคตสฺส พลํ กายพลญฺจ ญาณพลญฺจ. เตสุ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

‘Của Như Lai’ (Tathāgatassāti) có nghĩa là: như các vị ẩn sĩ thời quá khứ là Vipassī, v.v… đã đến (āgatā), vị ấy cũng đến như vậy (tathā āgatassa). Và như các vị ấy đã đi (gatā), vị ấy cũng đi như vậy (tathā gatassa). ‘Như Lai lực’ (Tathāgatabalanti) là sức mạnh của riêng Như Lai, không chung với những người khác. Hoặc có nghĩa là sức mạnh đã đến như vậy (tathā āgatabalaṃ) do sự thành tựu về tích lũy phước báu, giống như sức mạnh của các vị Phật quá khứ. Ở đây, có hai loại sức mạnh của Như Lai: thân lực (kāyabalaṃ) và trí lực (ñāṇabalaṃ). Trong đó, thân lực nên được hiểu theo các loại voi. Điều này đã được các bậc cổ nhân nói rằng:

‘‘กาฬาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๒๒;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๐.๒๑;

วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐;

อุทา. อฏฺฐ. ๗๕;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๔);

‘Kāḷāvaka, Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, Piṅgala; Gandha, Maṅgala, Hema, Uposatha, và Chaddanta, đây là mười loại.’ (tham chiếu Chú giải Trung Bộ Kinh 1.148; Chú giải Tương Ưng Bộ Kinh 2.2.22; Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh 3.10.21; Chú giải Phân Tích 760; Chú giải Phật Tự Thuyết 75; Chú giải Vô Ngại Giải Đạo 2.2.44);

ยเทตํ ปกติหตฺถิคฺคณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสสฺส, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ, อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ. ญาณพลํ ปน มหาสีหนาเท (ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย) อาคตํ ทสพลญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓-๓๔) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ เอวํ อญฺญานิปิ อเนกานิ ญาณสหสฺสานิ, เอตํ ญาณพลํ นาม. อิธาปิ ญาณพลเมว อธิปฺเปตํ, ญาณญฺหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อุปถมฺภกฏฺเฐน จ พลนฺติ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๔) วุตฺตํ.

Sức mạnh này, theo cách tính của voi thông thường, là sức mạnh của mười tỷ con voi; theo cách tính của người, là sức mạnh của một trăm tỷ người. Đây chính là thân lực của Như Lai. Còn trí lực là mười trí lực, bốn trí vô sở úy, trí không dao động trong tám hội chúng, trí phân định bốn loài sanh, trí phân định năm cõi được đề cập trong kinh Đại Sư Tử Hống (tham chiếu Trung Bộ Kinh 1.146 trở đi); bảy mươi ba trí và bảy mươi bảy trí được đề cập trong Tương Ưng Bộ (tham chiếu Tương Ưng Bộ Kinh 2.33-34), và như vậy còn có nhiều ngàn trí tuệ khác nữa. Đây được gọi là trí lực. Ở đây, trí lực cũng được đề cập đến, vì trí tuệ được gọi là ‘lực’ do có ý nghĩa là không thể lay chuyển và có ý nghĩa là nâng đỡ (tham chiếu Chú giải Vô Ngại Giải Đạo 2.2.44).

สตฺตานํ อาสยานุสเย ญาณนฺติ เอตฺถ รูปาทีสุ ขนฺเธสุ ฉนฺทราเคน สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Về câu ‘Trí biết về khuynh hướng và tùy miên của chúng sanh’ (Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇa), ở đây, chúng sanh (sattā) được gọi là chúng sanh vì họ bị dính mắc (sattā), bị trói buộc (visattā) vào các uẩn như sắc, v.v… bởi lòng tham muốn và ái dục (chandarāga). Điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng:

‘‘รูเป โข, ราธ, โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา ‘สตฺโต’ติ วุจฺจติ[Pg.50]. เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา ‘สตฺโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๖๑; มหานิ. ๗).

‘Này Rādha, phàm có lòng tham muốn, ái dục, hỷ lạc, ái luyến nào đối với sắc, người ấy bị dính mắc ở đó, bị trói buộc ở đó, do đó được gọi là ‘chúng sanh’. Phàm có lòng tham muốn, ái dục, hỷ lạc, ái luyến nào đối với thọ… tưởng… các hành… thức, người ấy bị dính mắc ở đó, bị trói buộc ở đó, do đó được gọi là ‘chúng sanh’.’ (tham chiếu Tương Ưng Bộ Kinh 3.161; Đại Xiển Minh 7).

อกฺขรจินฺตกา ปน อตฺถํ อวิจาเรตฺวา ‘‘นามมตฺตเมต’’นฺติ อิจฺฉนฺติ. เยปิ อตฺถํ วิจาเรนฺติ, เต สตฺวโยเคน สตฺตาติ อิจฺฉนฺติ. เตสํ สตฺตานํ อาสยนฺติ นิสฺสยนฺติ เอตฺถาติ อาสโย, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิยา วา กามาทีหิ เนกฺขมฺมาทีหิ วา ปริภาวิตสฺส จิตฺตสนฺตานสฺเสตํ อธิวจนํ. สตฺตสนฺตาเน อนุเสนฺติ อนุปวตฺตนฺตีติ อนุสยา, ถามคตานํ กามราคาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. อาสโย จ อนุสโย จ อาสยานุสโย. ชาติคฺคหเณน จ ทฺวนฺทสมาสวเสน จ เอกวจนํ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา จริตาธิมุตฺติโย อาสยานุสยสงฺคหิตา, ตสฺมา อุทฺเทเส จริตาธิมุตฺตีสุ ญาณานิ อาสยานุสยญาเณเนว สงฺคเหตฺวา ‘‘อาสยานุสเย ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ.

Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học (akkharacintakā) không xem xét ý nghĩa mà cho rằng ‘đây chỉ là danh từ’. Ngay cả những người xem xét ý nghĩa cũng cho rằng ‘satta’ là do liên quan đến sự tồn tại (satva). Trong số các chúng sanh ấy, ‘khuynh hướng’ (āsayo) là nơi mà họ trú ngụ (āsenti), nương tựa (nissayanti). Đây là tên gọi cho dòng tâm thức (cittasantāna) được huân tập bởi tà kiến hoặc chánh kiến, hoặc bởi các dục hoặc sự xuất ly. ‘Tùy miên’ (anusayā) là những thứ ngủ ngầm (anusenti), theo sau (anupavattanti) trong dòng tâm thức của chúng sanh. Đây là tên gọi cho các phiền não như tham dục, v.v… đã trở nên mạnh mẽ. Khuynh hướng và tùy miên là āsayānusayo. Nên hiểu số ít là do cách dùng theo loại (jātiggahaṇena) và do là một hợp từ kép (dvandasamāsavasena). Bởi vì tánh và thắng giải (caritādhimuttiyo) được bao gồm trong khuynh hướng và tùy miên (āsayānusayasaṅgahitā), nên trong phần đề mục, các trí về tánh và thắng giải được gộp lại bằng trí về khuynh hướng và tùy miên, và do đó được nói là ‘trí về khuynh hướng và tùy miên’ (āsayānusaye ñāṇa).

ยมกปาฏิหีเร ญาณนฺติ เอตฺถ อคฺคิกฺขนฺธอุทกธาราทีนํ อปุพฺพํ อจริมํ สกึเยว ปวตฺติโต ยมกํ, อสฺสทฺธิยาทีนํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ หรณโต ปาฏิหีรํ, ยมกญฺจ ตํ ปาฏิหีรญฺจาติ ยมกปาฏิหีรํ.

Trí tuệ trong Song thông thần biến (yamakapāṭihīre ñāṇaṃ): Ở đây, do sự khởi lên cùng một lúc, không trước không sau của khối lửa và dòng nước v.v... nên gọi là song (yamakaṃ). Do sự loại trừ các pháp đối nghịch như là bất tín v.v... nên gọi là thần biến (pāṭihīraṃ). Vừa là song, vừa là thần biến, nên gọi là Song thông thần biến (yamakapāṭihīraṃ).

มหากรุณาสมาปตฺติยา ญาณนฺติ เอตฺถ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, กินาติ วา ปรทุกฺขํ หึสติ วินาเสตีติ กรุณา, กิรียติ วา ทุกฺขิเตสุ ผรณวเสน ปสารียตีติ กรุณา, ผรณกมฺมวเสน กมฺมคุณวเสน จ มหตี กรุณา มหากรุณา, สมาปชฺชนฺติ เอตํ มหาการุณิกาติ สมาปตฺติ, มหากรุณา จ สา สมาปตฺติ จาติ มหากรุณาสมาปตฺติ, ตสฺสํ มหากรุณาสมาปตฺติยํ. ตํ สมฺปยุตฺตํ วา ญาณํ.

Trí tuệ trong sự nhập đại bi (mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ): Ở đây, khi có sự đau khổ của chúng sanh khác, tâm của bậc thiện nhân rung động, nên gọi là bi (karuṇā). Hoặc là, nó làm tổn hại, làm tiêu diệt nỗi khổ của chúng sanh khác, nên gọi là bi (karuṇā). Hoặc là, nó được trải rộng, được lan tỏa đến những chúng sanh đau khổ, nên gọi là bi (karuṇā). Lòng bi mẫn to lớn do có hành động biến mãn và do có phẩm chất của hành động, nên gọi là đại bi (mahākaruunā). Bậc đại bi chứng đạt được trạng thái này, nên gọi là sự nhập (samāpatti). Vừa là đại bi, vừa là sự nhập, nên gọi là sự nhập đại bi (mahākaruṇāsamāpatti). Trí tuệ ở trong sự nhập đại bi ấy. Hoặc là trí tuệ tương ưng với trạng thái ấy.

สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อนาวรณญาณนฺติ เอตฺถ ปญฺจเนยฺยปถปฺปเภทํ สพฺพํ อญฺญาสีติ สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุสฺส ภาโว สพฺพญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา เอว ญาณํ สพฺพญฺญุตาญาณนฺติ วตฺตพฺเพ สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ วุตฺตํ. สงฺขตาสงฺขตาทิเภทา สพฺพธมฺมา หิ สงฺขาโร วิกาโร ลกฺขณํ นิพฺพานํ ปญฺญตฺตีติ ปญฺเจว เนยฺยปถา โหนฺติ. อาวชฺชนปฏิพทฺธตฺตา เอว หิ นตฺถิ ตสฺส อาวรณนฺติ ตเทว อนาวรณญาณนฺติ วุจฺจติ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๖๘).

Toàn giác trí, Vô ngại trí (sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ): Ở đây, vị ấy đã biết tất cả các loại trong năm đối tượng cần biết, nên gọi là bậc Toàn giác (sabbaññū). Trạng thái của bậc Toàn giác là Toàn giác tính (sabbaññutā). Đáng lẽ phải nói là Toàn giác tính trí (sabbaññutāñāṇaṃ) tức là trí tuệ chính là Toàn giác tính, nhưng lại được nói là Toàn giác trí (sabbaññutaññāṇaṃ). Thật vậy, tất cả các pháp có sự phân loại như pháp hữu vi, pháp vô vi v.v... chỉ có năm đối tượng cần biết là: pháp hữu vi, biến thể, tướng, Níp-bàn, và chế định. Vì chỉ bị ràng buộc bởi sự hướng tâm, nên không có sự chướng ngại đối với trí tuệ ấy, do đó nó được gọi là Vô ngại trí (anāvaraṇañāṇaṃ) (Vô Ngại Giải Đạo Sớ 1.1.68).

สพฺพตฺถ [Pg.51] อสงฺคมปฺปฏิหตมนาวรณญาณนฺติ เอตฺถ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อสงฺคํ สงฺควิรหิตํ อปฺปฏิหตํ ปฏิปกฺขวิรหิตํ หุตฺวา ปวตฺตํ อาวรณวิรหิตํ ญาณํ.

Trí tuệ vô ngại, không bị ngăn che, không bị cản trở ở mọi nơi (sabbattha asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇaṃ): Ở đây, trí tuệ không bị dính mắc, không có sự dính mắc; không bị cản trở, không có sự đối nghịch; không có sự ngăn che, khởi lên trong quá khứ, tương lai, và hiện tại.

อนาคตมฺปิ อาทิสตีติ –

Ngài cũng chỉ ra tương lai rằng –

‘‘อิมสฺมึ ภทฺทเก กปฺเป, ตโย อาสึสุ นายกา;

อหเมตรหิ สมฺพุทฺโธ, เมตฺเตยฺโย จาปิ เหสฺสตี’’ติ. จ –

‘Trong kiếp hiền thiện này, đã có ba vị lãnh đạo; Ta bây giờ là bậc Chánh Đẳng Giác, và đức Di Lặc cũng sẽ thành tựu.’ và –

‘‘อสีติวสฺสสหสฺสายุเกสุ, ภิกฺขเว, มนุสฺเสสุ เมตฺเตยฺโย นาม ภควา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติ จ (ที. นิ. ๓.๑๐๗) –

‘Này các Tỳ khưu, khi loài người có tuổi thọ tám mươi ngàn năm, một vị Thế Tôn tên là Di Lặc sẽ xuất hiện trên thế gian, là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, Minh Hạnh Túc.’ và (Trường Bộ Kinh 3.107) –

‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สงฺโข นาม ราชา โย โส ยูโป รญฺญา มหาปนาเทน การาปิโต, ตํ ยูปํ อุสฺสาเปตฺวา อชฺฌาวสิตฺวา ตํ ทตฺวา วิสฺสชฺชิตฺวา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ ทานํ ทตฺวา เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิสฺสตี’’ติ จ (ที. นิ. ๓.๑๐๘) –

‘Khi ấy, này các Tỳ khưu, một vị vua tên là Saṅkha, sau khi dựng lại trụ tế đàn đã được vua Mahāpanāda cho xây cất, sau khi ở tại đó, sau khi cho đi, sau khi từ bỏ nó, sau khi bố thí cho các sa-môn, bà-la-môn, người nghèo khó, người bần cùng, lữ khách, và người ăn xin, sẽ cạo bỏ râu tóc, đắp y ca-sa, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, xuất gia dưới sự hiện diện của đức Thế Tôn Di Lặc, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác.’ và (Trường Bộ Kinh 3.108) –

‘‘อนาคเต อฏฺฐิสฺสโร นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ (มิ. ป. ๔.๑.๓) จ, ‘‘สุมนิสฺสโร นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จ –

‘Trong tương lai, sẽ có một vị Phật Độc Giác tên là Aṭṭhissara.’ (Mi Tiên Vấn Đáp 4.1.3) và, ‘sẽ có một vị Phật Độc Giác tên là Sumanissara.’ và –

อาทินา นเยน เทวทตฺตาทีนํ อนาคตํ อาจิกฺขติ. ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อาทิสตีติ อิทํ ปากฏเมว.

Theo phương pháp này, Ngài đã kể về tương lai của Đề-bà-đạt-đa và những người khác. Việc Ngài cũng chỉ ra hiện tại thì đã rõ ràng.

๘๒. วิภูตรูปสญฺญิสฺสาติ สมติกฺกนฺตรูปสญฺญิสฺส. สพฺพกายปฺปหายิโนติ ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสน สพฺพรูปกายปหายิโน, ปหีนรูปภวปฏิสนฺธิกสฺสาติ อธิปฺปาโย. นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโตติ วิญฺญาณาภาวทสฺสเนน ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปสฺสโต, อากิญฺจญฺญายตนลาภิโนติ วุตฺตํ โหติ. ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามีติ สกฺกาติ ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห. ตสฺส ปุคฺคลสฺส ญาณํ ปุจฺฉามิ, กีทิสํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ. กถํ เนยฺยาติ กถญฺจ โส เนตพฺโพ, กถมสฺส อุตฺตริญาณํ อุปฺปาเทตพฺพนฺติ.

82. Người có sắc tưởng đã biến mất (vibhūtarūpasaññissa) nghĩa là người đã vượt qua sắc tưởng. Người từ bỏ toàn bộ thân (sabbakāyappahāyino) nghĩa là người từ bỏ toàn bộ sắc thân bằng cách từ bỏ theo chi phần và trấn áp; ý nghĩa là người đã từ bỏ sự tái sanh trong cõi sắc. Người thấy ‘không có gì cả’ (natthi kiñcīti passato) nghĩa là người thấy ‘không có gì cả’ do thấy sự không có của thức, có nghĩa là người đã đắc Vô sở hữu xứ. Con hỏi Sakka về trí tuệ (ñāṇaṃ sakkānupucchāmi): ở đây, Sakka là lời gọi đức Thế Tôn. Con hỏi về trí tuệ của người ấy, (trí tuệ) được mong muốn là loại nào? Phải được hướng dẫn thế nào (kathaṃ neyya): người ấy phải được hướng dẫn thế nào, trí tuệ cao hơn phải được làm cho sanh khởi nơi người ấy như thế nào?

กตมา [Pg.52] รูปสญฺญาติ เอตฺถ รูปสญฺญาติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรฌานญฺเจว ตทารมฺมณญฺจ. รูปาวจรฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙). ตสฺส อารมฺมณมฺปิ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๒๓). ตสฺมา อิธ รูเป สญฺญา รูปสญฺญาติ เอวํ สญฺญาสีเสน รูปาวจรฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญา, รูปมสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปน กุสลวิปากกิริยวเสน ปญฺจทสฌานสงฺขาตา รูปสญฺญา เอว อธิปฺเปตา. รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วาติ รูปาวจรกุสลชฺฌานสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส. อุปปนฺนสฺส วาติ วิปากชฺฌานวเสน ตสฺมึ ภเว อุปปนฺนสฺส. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว กิริยาฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สุขํ อุปฺปาเทตฺวา วิหรนฺตสฺส. อรูปสมาปตฺติโยติ อากาสานญฺจายตนาทีนิ. ปฏิลทฺธสฺสาติ อุปฺปาเทตฺวา ฐิตสฺส. รูปสญฺญา วิภูตา โหนฺตีติ รูปสญฺญา อปคตา โหนฺติ. วิคตาติ วินาสิตา. ‘‘อภาวิตา’’ติปิ ปาโฐ, สุนฺทโร.

Sắc tưởng là gì (katamā rūpasaññā)? Ở đây, sắc tưởng (rūpasaññā) là tên gọi cho thiền sắc giới và đối tượng của nó, được nói đến với tưởng là chính. Thật vậy, thiền sắc giới cũng được gọi là sắc (rūpa) trong các câu như ‘người có sắc thấy các sắc’ v.v... (Pháp Tụ 248; Vô Ngại Giải Đạo 1.209). Đối tượng của nó cũng (được gọi là sắc) trong các câu như ‘vị ấy thấy các sắc bên ngoài, đẹp và xấu’ v.v... (Pháp Tụ 223). Do đó, ở đây, tưởng trong sắc là sắc tưởng (rūpe saññā rūpasaññā), như vậy đây là tên gọi của thiền sắc giới với tưởng là chính. Sắc là tưởng của vị ấy nên gọi là sắc tưởng (rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā), có nghĩa là sắc là tên gọi của vị ấy. Cần phải hiểu rằng đây là tên gọi cho đối tượng của nó, có các loại như đề mục đất kasina v.v... Tuy nhiên, ở đây, sắc tưởng được hiểu là mười lăm loại thiền theo phương diện thiện, quả, và duy tác. Hoặc của người đã chứng đắc thiền định sắc giới (rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā) nghĩa là của người đã chứng đắc thiền thiện sắc giới. Hoặc của người đã sanh lên (upapannassa vā) nghĩa là của người đã sanh lên trong cõi ấy do năng lực của thiền quả. Hoặc của người sống hạnh phúc trong hiện tại (diṭṭhadhammasukhavihārissa vā) nghĩa là của người đang sống bằng cách làm cho lạc sanh khởi sau khi đã chứng đắc thiền duy tác ngay trong kiếp sống này. Trong sự chứng đắc vô sắc (arūpasamāpattiyo) là các cõi như Không vô biên xứ v.v... Của người đã đạt được (paṭiladdhassa) nghĩa là của người đã làm cho sanh khởi và an trú. Sắc tưởng đã biến mất (rūpasaññā vibhūtā honti) nghĩa là các sắc tưởng đã ra đi. Đã diệt mất (vigatā) nghĩa là đã bị hủy diệt. Cũng có bản đọc là ‘abhāvitā’ (không được tu tập), bản này hay.

ตทงฺคสมติกฺกมาติ ตทงฺคปฺปหานวเสน อติกฺกเมน. วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโนติ อรูปชฺฌานปฏิลาเภน วิกฺขมฺภเนน ปหีโน. ตสฺส รูปกาโยติ ตสฺส อรูปสมาปตฺติปฏิลาภิโน อรูปปุคฺคลสฺส รูปาวจรกาโย.

Sự vượt qua theo chi phần (tadaṅgasamatikkama) nghĩa là bằng sự vượt qua thông qua việc từ bỏ theo chi phần. Bị từ bỏ bởi sự trấn áp (vikkhambhanappahānena pahīno) nghĩa là bị từ bỏ bởi sự trấn áp thông qua việc đắc các thiền vô sắc. Sắc thân của người ấy (tassa rūpakāyo) nghĩa là thân thuộc cõi sắc giới của người vô sắc, người đã đắc các thiền định vô sắc.

อากิญฺจญฺญายตนนฺติ เอตฺถ นาสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อนฺตมโส สงฺคมตฺตมฺปิ อสฺส อวสิฏฺฐํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณาปคมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ อากิญฺจญฺญํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อิมิสฺสา สญฺญาย อายตนนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ, อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาปคมารมฺมณสฺส ฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวาติ ตํ วิญฺญาณญฺจายตนํ สโตการี หุตฺวา สมาปชฺชิตฺวา. ตโต วุฏฺฐหิตฺวาติ สโตการี หุตฺวา ตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐาย. ตญฺเญว วิญฺญาณนฺติ ตํ อากาเส ปวตฺติตํ มหคฺคตวิญฺญาณํ. อภาเวตีติ วินาเสติ. วิภาเวตีติ วิวิธา นาเสติ. อนฺตรธาเปตีติ อทสฺสนํ คเมติ.

Trong câu ‘Ākiñcaññāyatana (Vô Sở Hữu Xứ)’, ‘akiñcanaṃ (vô sở hữu)’ có nghĩa là không có gì của nó, được nói là ngay cả một chút dính mắc cũng không còn sót lại. Trạng thái vô sở hữu là ‘ākiñcaññaṃ (vô sở hữu)’, đây là tên gọi cho sự vắng mặt của thức Không Vô Biên Xứ. Vô sở hữu ấy là xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng cho tưởng này, nên gọi là ‘ākiñcaññāyatana (Vô Sở Hữu Xứ)’. Đây là tên gọi cho thiền có đối tượng là sự vắng mặt của thức khởi lên trong không gian. ‘Sau khi nhập Thức Vô Biên Xứ định một cách chánh niệm’ có nghĩa là sau khi trở thành người hành động với chánh niệm mà nhập Thức Vô Biên Xứ định ấy. ‘Sau khi xuất khỏi đó’ có nghĩa là sau khi trở thành người hành động với chánh niệm mà xuất khỏi định ấy. ‘Chính thức ấy’ có nghĩa là thức đại hành ấy đã khởi lên trong không gian. ‘Làm cho không có’ có nghĩa là hủy diệt. ‘Làm cho không có nhiều cách’ có nghĩa là hủy diệt nhiều cách. ‘Làm cho biến mất’ có nghĩa là làm cho không thấy được.

กถํ [Pg.53] โส เนตพฺโพติ โส ปุคฺคโล เกนปฺปกาเรน ชานิตพฺโพ. วิเนตพฺโพติ นานาวิเธน ชานิตพฺโพ. อนุเนตพฺโพติ ปุนปฺปุนํ จิตฺเตน กถํ คมยิตพฺโพ.

‘Làm sao người ấy được dẫn dắt?’ có nghĩa là người ấy nên được biết bằng cách nào. ‘Nên được huấn luyện’ có nghĩa là nên được biết bằng nhiều cách. ‘Nên được dẫn dắt theo’ có nghĩa là làm sao để tâm thấu hiểu lặp đi lặp lại.

๘๓.

83.

อถสฺส ภควา ตาทิเส ปุคฺคเล อตฺตโน อปฺปฏิหตญาณตํ ปกาเสตฺวา ตํ ญาณํ พฺยากาตุํ คาถมาห. ตตฺถ วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, อภิชานํ ตถาคโตติ อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส ปฏิสนฺธิวเสน สตฺตาติ เอวํ สพฺพา วิญฺญาณฏฺฐิติโย อภิชานนฺโต ตถาคโต. ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาตีติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน ติฏฺฐเมตํ ปุคฺคลํ ชานาติ – ‘‘อายตึ อยํ เอวํคติโก ภวิสฺสตี’’ติ. ธิมุตฺตนฺติ อากิญฺจญฺญายตนาทีสุ อธิมุตฺตํ. ตปฺปรายณนฺติ ตมฺมยํ.

Khi ấy, Đức Thế Tôn, sau khi tuyên bố trí tuệ không bị ngăn ngại của mình về hạng người như vậy, đã nói kệ này để giải thích trí tuệ ấy. Trong đó, ‘Như Lai thắng tri tất cả các thức trú’ có nghĩa là Như Lai là bậc thắng tri tất cả các thức trú, tức là bốn loại theo phương diện hành và bảy loại theo phương diện tái sanh. ‘Ngài biết nó đang tồn tại’ có nghĩa là Ngài biết người này đang tồn tại do nghiệp hành, (biết rằng): ‘Trong tương lai, người này sẽ có xu hướng như vậy.’ ‘Có khuynh hướng’ có nghĩa là có khuynh hướng về Vô Sở Hữu Xứ, v.v. ‘Lấy đó làm đích đến’ có nghĩa là hướng về đó.

วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ฐานานิ สวิญฺญาณกา ขนฺธา เอว. ตตฺถ เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต ยถา มนุสฺสาติ อตฺโถ. อปริมาเณสุปิ หิ จกฺกวาเฬสุ อปริมาณานํ มนุสฺสานํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน ทฺเวปิ เอกสทิสา นตฺถิ. เยปิ หิ กตฺถจิ ยมกภาตโร วณฺเณน วา สณฺฐาเนน วา สทิสา โหนฺติ. เตปิ อาโลกิตวิโลกิตาทีหิ วิสทิสาว โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘นานตฺตกายา’’ติ วุตฺตา. ปฏิสนฺธิสญฺญา ปน เนสํ ติเหตุกาปิ ทุเหตุกาปิ อเหตุกาปิ โหติ. ตสฺมา ‘‘นานตฺตสญฺญิโน’’ติ วุตฺตา. เอกจฺเจ จ เทวาติ ฉ กามาวจรเทวา. เตสุ หิ เกสญฺจิ กาโย นีโล โหติ, เกสญฺจิ ปีตกาทิวณฺโณ. สญฺญา ปน เนสํ ติเหตุกาปิ ทุเหตุกาปิ โหติ, อเหตุกา น โหติ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ จตุอปายวินิมุตฺตา ปุนพฺพสุมาตา ยกฺขินี ปิยงฺกรมาตา ผุสฺสมิตฺตา ธมฺมคุตฺตาติ เอวมาทโย อญฺเญ จ เวมานิกา เปตา. เอเตสญฺหิ โอทาตกาฬมงฺคุรจฺฉวิสามวณฺณาทิวเสน เจว กิสถูลรสฺสทีฆวเสน จ กาโย นานา โหติ, มนุสฺสานํ วิย ติเหตุกทุเหตุกาเหตุกวเสน สญฺญาปิ. เต ปน เทวา วิย น มเหสกฺขา, กปณมนุสฺสา วิย อปฺเปสกฺขา ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนา ทุกฺขปีฬิตา วิหรนฺติ. เอกจฺเจ กาฬปกฺเข ทุกฺขิตา ชุณฺหปกฺเข สุขิตา โหนฺติ, ตสฺมา สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาติกาติ วุตฺตา. เย ปเนตฺถ ติเหตุกา, เตสํ ธมฺมาภิสมโยปิ โหติ ปิยงฺกรมาตาทีนํ วิย.

‘Các thức trú’ chính là các uẩn có thức, là nơi trú của thức tái sanh. Trong đó, ‘seyyathāpi (ví như)’ là một tiểu từ dùng để nêu ví dụ, có nghĩa là ‘yathā manussā (như là loài người)’. Thật vậy, trong vô lượng thế giới, trong vô lượng loài người, không có hai người nào giống hệt nhau về phương diện màu da, hình dáng, v.v. Ngay cả những anh em sinh đôi ở đâu đó có giống nhau về màu da hay hình dáng, thì họ cũng khác nhau về cách nhìn, liếc, v.v. Do đó, được gọi là ‘thân dị biệt’. Còn tưởng tái sanh của họ có thể là tam nhân, nhị nhân, hoặc vô nhân. Do đó, được gọi là ‘tưởng dị biệt’. ‘Và một số chư thiên’ là sáu cõi trời Dục giới. Trong số họ, thân của một số vị màu xanh, của một số vị màu vàng, v.v. Còn tưởng của họ có thể là tam nhân hoặc nhị nhân, không phải là vô nhân. ‘Và một số chúng sanh đoạ lạc’ là những vị đã thoát khỏi bốn đường ác như dạ-xoa-nữ Punabbasumātā, Piyaṅkaramātā, Phussamittā, Dhammaguttā, và những ngạ quỷ có cung điện khác. Thân của những vị này khác nhau về phương diện màu da trắng, đen, màu cá hun khói, màu sẫm, v.v., và về phương diện gầy, mập, lùn, cao; tưởng của họ cũng vậy, giống như loài người, theo phương diện tam nhân, nhị nhân, vô nhân. Nhưng họ không có oai lực lớn như chư thiên, mà có oai lực nhỏ như người nghèo khổ, khó kiếm được thức ăn và y phục, sống bị khổ đau bức bách. Một số bị đau khổ vào ngày tối, được an lạc vào ngày sáng; do đó, vì đã rơi rớt khỏi sự tích tập an lạc, họ được gọi là ‘vinipātika (chúng sanh đoạ lạc)’. Những vị nào trong số họ là tam nhân, họ cũng có thể chứng ngộ pháp, giống như mẹ của Piyaṅkara, v.v.

พฺรหฺมกายิกาติ [Pg.54] พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิตมหาพฺรหฺมาโน. ปฐมาภินิพฺพตฺตาติ เต สพฺเพปิ ปฐมชฺฌาเนน นิพฺพตฺตา. พฺรหฺมปาริสชฺชา ปน ปริตฺเตน, พฺรหฺมปุโรหิตา มชฺฌิเมน, กาโยว เนสํ วิปฺผาริกตโร โหติ. มหาพฺรหฺมาโน ปณีเตน, กาโย ปน เนสํ อติวิปฺผาริกตโร โหติ. อิติ เต กายสฺส นานตฺตา, ปฐมชฺฌานวเสน สญฺญาย เอกตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนติ วุตฺตา. ยถา จ เต, เอวํ จตูสุ อปาเยสุ สตฺตา. นิรเยสุ หิ เกสญฺจิ คาวุตํ, เกสญฺจิ อฑฺฒโยชนํ, เกสญฺจิ ติคาวุตํ อตฺตภาโว โหติ, เทวทตฺตสฺส ปน โยชนสติโก ชาโต. ติรจฺฉาเนสุปิ เกจิ ขุทฺทกา โหนฺติ, เกจิ มหนฺตา. เปตฺติวิสเยสุปิ เกจิ สฏฺฐิหตฺถา, เกจิ อสีติหตฺถา โหนฺติ, เกจิ สุวณฺณา, เกจิ ทุพฺพณฺณา. ตถา กาลกญฺจิกา อสุรา. อปิ เจตฺถ ทีฆปิฏฺฐิกเปตา นาม สฏฺฐิโยชนิกาปิ โหนฺติ. สญฺญา ปน สพฺเพสมฺปิ อกุสลวิปากาเหตุกาว โหติ. อิติ อาปายิกาปิ นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ.

‘Chúng Phạm thiên’ là Phạm chúng thiên, Phạm phụ thiên, và Đại Phạm thiên. ‘Được sanh ra đầu tiên’ có nghĩa là tất cả họ đều được sanh ra do thiền thứ nhất. Phạm chúng thiên (sanh ra) do (thiền) hạ phẩm, Phạm phụ thiên do (thiền) trung phẩm, thân của họ to lớn hơn. Đại Phạm thiên do (thiền) thượng phẩm, thân của họ lại càng to lớn hơn nữa. Như vậy, họ có thân dị biệt, và có tưởng đồng nhất do thiền thứ nhất, nên được gọi là ‘thân dị biệt, tưởng đồng nhất’. Giống như họ, chúng sanh trong bốn đường ác cũng vậy. Thật vậy, trong các địa ngục, thân của một số là một gāvuta, của một số là nửa do-tuần, của một số là ba gāvuta; còn thân của Devadatta đã trở thành một trăm do-tuần. Trong loài bàng sanh cũng vậy, một số nhỏ bé, một số to lớn. Trong cảnh giới ngạ quỷ cũng vậy, một số cao sáu mươi hắc-thủ, một số cao tám mươi hắc-thủ, một số có màu vàng, một số có màu xấu xí. Loài a-tu-la Kālakañcikā cũng vậy. Hơn nữa, ở đây, loài ngạ quỷ tên là Dīghapiṭṭhika cũng có thể cao đến sáu mươi do-tuần. Còn tưởng của tất cả họ chỉ là quả của bất thiện, vô nhân. Như vậy, chúng sanh trong đường ác cũng được kể là ‘thân dị biệt, tưởng đồng nhất’.

อาภสฺสราติ ทณฺฑอุกฺกาย อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรติ วิสรตีติ อาภสฺสรา. เตสุ ปญฺจกนเย ทุติยตติยชฺฌานทฺวยํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา ปริตฺตาภา นาม โหนฺติ. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อปฺปมาณาภา นาม โหนฺติ. ปณีตํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อาภสฺสรา นาม โหนฺติ. อิธ ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน สพฺเพ คหิตา. สพฺเพสญฺหิ เตสํ กาโย เอกวิปฺผาโรว โหติ, สญฺญา ปน อวิตกฺกวิจารมตฺตา จ อวิตกฺกอวิจารา จาติ นานา.

‘Ābhassarā (Quang Âm Thiên)’ là vì ánh sáng từ thân của họ lan tỏa, trải rộng, giống như ngọn lửa của cây đuốc rơi rụng từng mảnh. Trong số đó, theo hệ thống năm thiền, những vị sanh lên do tu tập nhị thiền và tam thiền ở mức độ hạ phẩm được gọi là Parittābhā (Thiểu Quang Thiên). Những vị sanh lên do tu tập ở mức độ trung phẩm được gọi là Appamāṇābhā (Vô Lượng Quang Thiên). Những vị sanh lên do tu tập ở mức độ thượng phẩm được gọi là Ābhassarā (Quang Âm Thiên). Tuy nhiên, ở đây, tất cả đều được kể đến theo cách phân loại cao nhất (là Ābhassarā). Thật vậy, thân của tất cả họ đều có cùng một sự lan tỏa, nhưng tưởng thì khác nhau: (một loại) chỉ không có tầm mà có tứ, và (một loại) không có tầm cũng không có tứ.

สุภกิณฺหาติ สุเภน โวกิณฺณา, สุเภน สรีรปฺปภาวณฺเณน เอกคฺฆนาติ อตฺโถ. เอเตสญฺหิ น อาภสฺสรานํ วิย ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปภา คจฺฉตีติ. จตุกฺกนเย ตติยสฺส ปญฺจกนเย จตุกฺกสฺส ปริตฺตมชฺฌิมปณีตสฺส ฌานสฺส วเสน ปริตฺตสุภอปฺปมาณสุภสุภกิณฺหา นาม หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อิติ สพฺเพปิ เต เอกตฺตกายา เจว จตุตฺถชฺฌานสญฺญาย เอกตฺตสญฺญิโน จาติ เวทิตพฺพา. เวหปฺผลาปิ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ. อสญฺญสตฺตา วิญฺญาณาภาวา เอตฺถ สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ, สตฺตาวาเสสุ คจฺฉนฺติ.

`Subhakiṇhā` (Biến Tịnh) có nghĩa là tràn ngập bởi sự tịnh quang, nghĩa là đồng nhất với màu sắc của ánh sáng thân thể tịnh quang. Ánh sáng của các vị này không phát ra từng đợt từng đợt như của các vị trời Quang Âm. Theo hệ thống tứ thiền, đó là thiền thứ ba; theo hệ thống ngũ thiền, đó là thiền thứ tư. Tùy theo mức độ hạ, trung, thượng của thiền ấy mà họ sanh làm các vị trời Thiểu Tịnh, Vô Lượng Tịnh, và Biến Tịnh. Do đó, tất cả các vị ấy được biết là có thân đồng nhất và có tưởng đồng nhất do tưởng của thiền thứ tư. Các vị trời Quảng Quả cũng thuộc về thức trú thứ tư. Chúng sanh Vô Tưởng do không có thức nên không được kể vào đây, nhưng được kể vào chúng sanh trú.

สุทฺธาวาสา [Pg.55] วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา, น สพฺพกาลิกา, กปฺปสตสหสฺสมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยมฺปิ พุทฺธสุญฺเญ โลเก น อุปฺปชฺชนฺติ. โสฬสกปฺปสหสฺสพฺภนฺตเร พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุเยว อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมจกฺกปวตฺติสฺส (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ภควโต ขนฺธาวารสทิสา โหนฺติ. ตสฺมา เนว วิญฺญาณฏฺฐิตึ, น จ สตฺตาวาสํ ภชนฺติ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘น โข ปน โส, สาริปุตฺต, อาวาโส สุลภรูโป, โย มยา อนาวุฏฺฐปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อญฺญตฺร สุทฺธาวาเสหิ เทเวหีติ อิมินา สุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๑๖๐) สุทฺธาวาสาปิ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ จตุตฺถสตฺตาวาสญฺจ ภชนฺตี’’ติ วทติ, ตํ อปฺปฏิพาหิตตฺตา สุตฺตสฺส อนุญฺญาตํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๗.๔๔-๔๕; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑).

Các cõi Tịnh Cư thuộc về phía tiến hóa, không phải luôn luôn có mặt. Các vị ấy không sanh ra trong thế giới không có Phật dù trải qua một trăm ngàn kiếp hay một a-tăng-kỳ kiếp. Các vị ấy chỉ sanh ra trong khoảng mười sáu ngàn kiếp khi có các vị Phật xuất hiện. Họ giống như doanh trại của Đức Thế Tôn khi Ngài chuyển Pháp luân. Do đó, họ không thuộc về thức trú cũng không thuộc về chúng sanh trú. Tuy nhiên, trưởng lão Mahāsīva nói rằng: “Này Sāriputta, không dễ gì tìm được một trú xứ mà ta chưa từng ở trong suốt thời gian dài này, ngoại trừ các vị trời ở cõi Tịnh Cư”, dựa vào kinh này, (ngài nói rằng) các cõi Tịnh Cư cũng thuộc về thức trú thứ tư và chúng sanh trú thứ tư. Điều này được chấp nhận vì không bị kinh văn bác bỏ.

สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติ เอตฺถ สพฺพโสติ สพฺพากาเรน, สพฺพาสํ วา อนวเสสานนฺติ อตฺโถ. รูปสญฺญานนฺติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานานญฺเจว ตทารมฺมณานญฺจ. รูปาวจรชฺฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙), ตสฺส อารมฺมณมฺปิ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๒๓). ตสฺมา อิธ ‘‘รูเป สญฺญา รูปสญฺญา’’ติ เอวํ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญา, รูปมสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ.

Trong câu “vượt qua hoàn toàn các sắc tưởng”, `sabbaso` có nghĩa là bằng mọi cách, hoặc là tất cả không còn sót lại. “Các sắc tưởng” là chỉ cho các thiền sắc giới và các đối tượng của chúng, được nói đến dưới tiêu đề là tưởng. Thiền sắc giới cũng được gọi là sắc, như trong câu “người có sắc thấy các sắc” v.v., và đối tượng của nó cũng (là sắc), như trong câu “thấy các sắc bên ngoài, đẹp và xấu” v.v. Do đó, ở đây, “tưởng trong sắc là sắc tưởng” là một tên gọi khác của thiền sắc giới, được nói dưới tiêu đề là tưởng. Sắc là tưởng của nó, nên gọi là sắc tưởng; có nghĩa là sắc là tên gọi của nó. Như vậy, cần hiểu rằng đây là tên gọi khác của đối tượng của thiền ấy, vốn được phân loại thành địa kasina v.v.

สมติกฺกมาติ วิราคา นิโรธา จ. กึ วุตฺตํ โหติ? เอตาสํ กุสลวิปากกิริยวเสน ปญฺจทสนฺนํ ฌานสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ เอเตสญฺจ ปถวีกสิณาทิวเสน อฏฺฐนฺนํ อารมฺมณสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ สพฺพากาเรน อนวเสสานํ วา วิราคา จ นิโรธา จ วิราคเหตุ เจว นิโรธเหตุ จ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. น หิ สกฺกา สพฺพโส อนติกฺกนฺตรูปสญฺเญน เอตํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุนฺติ. ตตฺถ ยสฺมา อารมฺมเณ อวิรตฺตสฺส สญฺญาสมติกฺกโม น โหติ, สมติกฺกนฺตาสุ จ สญฺญาสุ อารมฺมณํ สมติกฺกนฺตเมว โหติ. ตสฺมา อารมฺมณสมติกฺกมํ อวตฺวา –

“Vượt qua” là do ly tham và do đoạn diệt. Điều gì đã được nói? Do ly tham và đoạn diệt, do nhân ly tham và nhân đoạn diệt đối với mười lăm sắc tưởng được gọi là thiền (theo phương diện thiện, quả, và duy tác) và tám sắc tưởng được gọi là đối tượng (theo phương diện địa kasina v.v.), một cách hoàn toàn và không còn sót lại, vị ấy chứng đạt và an trú trong Không Vô Biên Xứ. Thật vậy, người chưa vượt qua hoàn toàn các sắc tưởng thì không thể chứng đạt và an trú trong xứ này. Ở đây, vì người chưa ly tham đối với đối tượng thì không có sự vượt qua tưởng, và khi các tưởng đã được vượt qua thì đối tượng cũng đã được vượt qua. Do đó, không nói đến sự vượt qua đối tượng mà nói rằng –

‘‘ตตฺถ กตมา รูปสญฺญา? รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ, [Pg.56] อิมา วุจฺจนฺติ รูปสญฺญาโย. อิมา รูปสญฺญาโย อติกฺกนฺโต โหติ วีติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต, เตน วุจฺจติ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติ –

“Ở đây, sắc tưởng là gì? Tưởng, sự nhận biết, trạng thái nhận biết của người đã nhập thiền sắc giới, hoặc đã sanh vào cõi sắc giới, hoặc đang hiện tại lạc trú, những điều này được gọi là các sắc tưởng. Vị ấy đã đi qua, đã vượt qua, đã siêu việt các sắc tưởng này, do đó được gọi là ‘vượt qua hoàn toàn các sắc tưởng’.”

เอวํ วิภงฺเค (วิภ. ๖๐๒) สญฺญานํเยว สมติกฺกโม วุตฺโต. ยสฺมา ปน อารมฺมณสมติกฺกเมน ปตฺตพฺพา เอตา สมาปตฺติโย, น เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ ปฐมชฺฌานาทีนิ วิย, ตสฺมา อยํ อารมฺมณสมติกฺกมวเสนาปิ อตฺถวณฺณนา กตาติ เวทิตพฺพา.

Như vậy, trong bộ Phân Tích, chỉ có sự vượt qua các tưởng được nói đến. Tuy nhiên, vì các tầng thiền này phải được chứng đắc bằng cách vượt qua đối tượng, không giống như các thiền từ sơ thiền trở đi (chỉ trên) một đối tượng duy nhất, do đó, cần hiểu rằng sự giải thích ý nghĩa này cũng được thực hiện theo phương diện vượt qua đối tượng.

ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนํ อารมฺมณานญฺจ ปฏิฆาเตน อุปฺปนฺนา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา, รูปสญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมา ปฏิฆสญฺญา? รูปสญฺญา สทฺทสญฺญา คนฺธสญฺญา รสสญฺญา โผฏฺฐพฺพสญฺญา, อิมา วุจฺจนฺติ ปฏิฆสญฺญาโย’’ติ (วิภ. ๖๐๓). ตาสํ กุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนํ อกุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนนฺติ สพฺพโส ทสนฺนํ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา ปหานา อสมุปฺปาทา, อปฺปวตฺตึ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

“Sự biến mất của các đối ngại tưởng” có nghĩa là: tưởng sanh lên do sự va chạm của các căn như mắt v.v. và các đối tượng như sắc v.v. được gọi là đối ngại tưởng; đây là một tên gọi khác của sắc tưởng v.v. Như có nói: “Ở đây, đối ngại tưởng là gì? Sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, những điều này được gọi là các đối ngại tưởng”. Sự biến mất, sự từ bỏ, sự không sanh khởi của mười đối ngại tưởng ấy – năm quả thiện và năm quả bất thiện – có nghĩa là làm cho chúng không còn hiện hành.

กามญฺเจตา ปฐมชฺฌานาทีนิ สมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ, น หิ ตสฺมึ สมเย ปญฺจทฺวารวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ อญฺญตฺถ ปหีนานํ สุขทุกฺขานํ จตุตฺถชฺฌาเน วิย สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ตติยมคฺเค วิย จ อิมสฺมึเยว ฌาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ อิมสฺส ฌานสฺส ปสํสาวเสน เอตาสํ เอตฺถ วจนํ เวทิตพฺพํ. อถ วา – กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรํ สมาปนฺนสฺส น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ, น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา สํวตฺตติ, รูปายตฺตา จ เอตาสํ ปวตฺติ, อยํ ปน ภาวนา รูปวิราคาย สํวตฺตติ. ตสฺมา ตา เอตฺถ ‘‘ปหีนา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. น เกวลญฺจ วตฺตุํ, เอกํเสเนว เอวํ ธาเรตุมฺปิ วฏฺฏติ. ตาสญฺหิ อิโต ปุพฺเพ อปฺปหีนตฺตาเยว ‘‘ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโก’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๗๒) วุตฺโต ภควตา. อิธ จ ปหีนตฺตาเยว อรูปสมาปตฺตีนํ อาเนญฺชตา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา – ‘‘อาฬาโร จ กาลาโม อรูปํ สมาปนฺโน ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว อทฺทส, น ปน สทฺทํ อสฺโสสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๙๒).

Dầu cho các tưởng ấy không có đối với vị đã chứng đạt các thiền như sơ thiền, v.v..., vì trong lúc ấy tâm không vận hành qua ngã năm cửa, dầu là như vậy, cũng nên biết rằng lời nói về các tưởng ấy ở đây là theo ý nghĩa tán dương tầng thiền này để làm phát sanh sự nỗ lực, giống như lạc và khổ đã được đoạn trừ ở nơi khác được đề cập trong thiền thứ tư, và giống như thân kiến, v.v... được đề cập trong đạo quả thứ ba. Hoặc giả – dầu cho các tưởng ấy không có đối với vị đã chứng đạt thiền sắc giới, tuy nhiên chúng không có không phải do đã được đoạn trừ. Vì sự tu tập thiền sắc giới không đưa đến sự ly tham đối với sắc, và sự vận hành của các tưởng ấy lại tùy thuộc vào sắc. Nhưng sự tu tập này lại đưa đến sự ly tham đối với sắc. Do đó, ở đây nói rằng chúng ‘đã được đoạn trừ’ là điều thích hợp. Không chỉ thích hợp để nói, mà còn thích hợp để nắm giữ một cách chắc chắn như vậy. Vì trước đây, chính do chúng chưa được đoạn trừ mà đức Thế Tôn đã nói: ‘Đối với người đã chứng đạt sơ thiền, tiếng động là cái gai’ (A. Ni. 10.72). Và ở đây, chính do chúng đã được đoạn trừ mà các chứng đắc vô sắc được gọi là sự bất động và sự giải thoát tịch tịnh – như đã nói: ‘Và Āḷāra Kālāma, khi đã chứng đạt thiền vô sắc, đã không thấy cũng không nghe năm trăm cỗ xe đi qua sát bên cạnh’ (Dī. Ni. 2.192).

นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการาติ นานตฺเต โคจเร ปวตฺตานํ สญฺญานํ, นานตฺตานํ วา สญฺญานํ. ยสฺมา หิ เอตา –

‘Do không tác ý các tưởng đa dạng’ có nghĩa là (không tác ý) các tưởng vận hành trong đối tượng đa dạng, hoặc là (không tác ý) các tưởng đa dạng. Vì rằng các tưởng này –

‘‘ตตฺถ [Pg.57] กตมา นานตฺตสญฺญา? อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุสมงฺคิสฺส วา มโนวิญฺญาณธาตุสมงฺคิสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ, อิมา วุจฺจนฺติ นานตฺตสญฺญาโย’’ติ (วิภ. ๖๐๔) –

‘Ở đây, thế nào là tưởng đa dạng? Đối với người chưa chứng đạt (thiền), người có tương ưng với ý giới hoặc người có tương ưng với ý thức giới, thì tưởng, sự tưởng tri, trạng thái đã tưởng tri, những điều này được gọi là các tưởng đa dạng’ (Vibh. 604) –

เอวํ วิภงฺเค วิภชิตฺวา วุตฺตาว อิธ อธิปฺเปตา อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุสงฺคหิตา สญฺญา รูปสทฺทาทิเภเท นานตฺเต นานาสภาเว โคจเร ปวตฺตนฺติ. ยสฺมา เจตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา ทฺวาทส อกุสลสญฺญา เอกาทส กามาวจรกุสลวิปากสญฺญา ทฺเว อกุสลวิปากสญฺญา เอกาทส กามาวจรกิริยสญฺญาติ เอวํ จตุจตฺตาลีสมฺปิ สญฺญา นานตฺตา นานาสภาวา อญฺญมญฺญํ อสทิสา, ตสฺมา ‘‘นานตฺตสญฺญา’’ติ วุตฺตา. ตาสํ สพฺพโส นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนาวชฺชนา อสมนฺนาหารา อปจฺจเวกฺขณา. ยสฺมา ตา นาวชฺชติ น มนสิกโรติ น ปจฺจเวกฺขติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ.

Như vậy, các tưởng được phân tích và nói đến trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) được ngụ ý ở đây là các tưởng được bao gồm trong ý giới và ý thức giới của người chưa chứng đạt (thiền), chúng vận hành trong đối tượng đa dạng, có bản chất khác nhau, với các sự khác biệt về sắc, thanh, v.v... Vì rằng tám tưởng thiện dục giới, mười hai tưởng bất thiện, mười một tưởng quả thiện dục giới, hai tưởng quả bất thiện, mười một tưởng duy tác dục giới, như vậy cả bốn mươi bốn tưởng này đều đa dạng, có bản chất khác nhau, không tương đồng với nhau, do đó chúng được gọi là ‘tưởng đa dạng’. ‘Do không tác ý’ đối với tất cả các tưởng đa dạng ấy có nghĩa là không hướng đến, không chú tâm, không quán xét. Điều này được nói như vậy có nghĩa là vì vị ấy không hướng đến, không tác ý, không quán xét chúng.

ยสฺมา เจตฺถ ปุริมา รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา จ อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเวปิ น วิชฺชนฺติ, ปเคว ตสฺมึ ภเว อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณกาเล, ตสฺมา ตาสํ ‘‘สมติกฺกมา อตฺถงฺคมา’’ติ ทฺเวธาปิ อภาโวเยว วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยสฺมา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา นว กิริยสญฺญา ทส อกุสลสญฺญาติ, อิมา สตฺตวีสติ สญฺญา อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเว วิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตาสํ ‘‘อมนสิการา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปิ หิ อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต ตาสํ อมนสิการาเยว อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตา ปน มนสิกโรนฺโต อสมาปนฺโน โหตีติ. สงฺเขปโต เจตฺถ ‘‘รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติ อิมินา สพฺพรูปาวจรธมฺมานํ ปหานํ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติ อิมินา สพฺเพสํ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานญฺจ ปหานํ อมนสิกาโร จ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๒๑๓).

Và ở đây, vì rằng sắc tưởng và đối ngại tưởng trước đây không hiện hữu ngay cả trong cảnh giới được tạo ra bởi tầng thiền này, huống hồ là trong lúc vị ấy an trú sau khi đã chứng đạt tầng thiền này trong kiếp sống ấy, do đó sự không hiện hữu của chúng được nói đến bằng hai cách là ‘do vượt qua’ và ‘do chấm dứt’. Còn đối với các tưởng đa dạng, vì rằng tám tưởng thiện dục giới, chín tưởng duy tác, mười tưởng bất thiện, hai mươi bảy tưởng này hiện hữu trong cảnh giới được tạo ra bởi tầng thiền này, do đó cần phải hiểu rằng về chúng, từ ‘do không tác ý’ đã được nói đến. Ngay cả ở đó, vị ấy an trú sau khi đã chứng đạt tầng thiền này chính là an trú bằng cách không tác ý đến chúng. Còn người nào tác ý đến chúng thì là người chưa chứng đạt (thiền). Tóm lại, ở đây, với câu ‘do vượt qua các sắc tưởng’, sự đoạn trừ tất cả các pháp sắc giới được nói đến. Với câu ‘do chấm dứt các đối ngại tưởng, do không tác ý các tưởng đa dạng’, sự đoạn trừ và sự không tác ý đối với tất cả tâm và tâm sở dục giới được nói đến, cần phải hiểu như vậy (Paṭi. Ma. Aṭṭha. 2.1.213).

อิติ ภควา ปนฺนรสนฺนํ รูปสญฺญานํ สมติกฺกเมน ทสนฺนํ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคเมน จตุจตฺตาลีสาย นานตฺตสญฺญานํ อมนสิกาเรนาติ ตีหิ ปเทหิ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยา วณฺณํ กเถสิ. กึ การณาติ เจ? โสตูนํ อุสฺสาหชนนตฺถญฺเจว ปโลภนตฺถญฺจ. สเจ หิ เกจิ [Pg.58] อปณฺฑิตา วเทยฺยุํ – ‘‘สตฺถา อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตถาติ วทติ, โก นุ โข เอตาย นิพฺพตฺติตาย อตฺโถ, โก อานิสํโส’’ติ. ‘‘เต เอวํ วตฺตุํ มา ลภนฺตู’’ติ อิเมหิ อากาเรหิ สมาปตฺติยา วณฺณํ กเถสิ. ตญฺหิ เนสํ สุตฺวา เอวํ ภวิสฺสติ – ‘‘เอวํ สนฺตา กิร อยํ สมาปตฺติ เอวํ ปณีตา, นิพฺพตฺเตสฺสาม น’’นฺติ, อถสฺสา นิพฺพตฺตนตฺถาย อุสฺสาหํ กริสฺสนฺตีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã tán dương sự chứng đạt Không Vô Biên Xứ bằng ba cụm từ: do vượt qua mười lăm sắc tưởng, do chấm dứt mười đối ngại tưởng, và do không tác ý bốn mươi bốn tưởng đa dạng. Nếu hỏi: ‘Vì lý do gì?’ Để làm phát sanh sự nỗ lực và cũng để lôi cuốn các vị thính giả. Vì nếu có những người kém trí tuệ nói rằng: ‘Bậc Đạo Sư nói rằng hãy làm phát sanh sự chứng đạt Không Vô Biên Xứ, nhưng làm phát sanh nó thì có ích lợi gì, có quả báo gì?’ Để họ không có cơ hội nói như vậy, Ngài đã tán dương sự chứng đạt bằng những cách này. Vì khi nghe điều đó, họ sẽ nghĩ rằng: ‘Ồ, sự chứng đạt này quả là cao thượng như vậy, chúng ta hãy làm cho nó phát sanh,’ và rồi họ sẽ nỗ lực để làm cho nó phát sanh.

ปโลภนตฺถญฺจาปิ เตสํ เอติสฺสา วณฺณํ กเถสิ วิสกณฺฏกวาณิโชวิย, วิสกณฺฏกวาณิโช นาม คุฬวาณิโช วุจฺจติ. โส กิร คุฬผาณิตขณฺฑสกฺกราทีนิ สกเฏน อาทาย ปจฺจนฺตคามํ คนฺตฺวา ‘‘วิสกณฺฏกํ คณฺหถ, วิสกณฺฏกํ คณฺหถา’’ติ อุคฺโฆเสสิ. ตํ สุตฺวา คามิกา ‘‘วิสํ นาม กกฺขฬํ, โย นํ ขาทติ, โส มรติ, กณฺฏโกปิ วิชฺฌิตฺวา มาเรติ, อุโภเปเต กกฺขฬา, โก เอตฺถ อานิสํโส’’ติ เคหทฺวารานิ ถเกสุํ, ทารเก จ ปลาเปสุํ. ตํ ทิสฺวา วาณิโช ‘‘อโวหารกุสลา อิเม คามิกา, หนฺท เน อุปาเยน คณฺหาเปมี’’ติ ‘‘อติมธุรํ คณฺหถ, อติสาทุํ คณฺหถ, คุฬํ ผาณิตํ สกฺกรํ สมคฺฆํ ลพฺภติ, กูฏมาสกกูฏกหาปณาทีหิปิ ลพฺภตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ. ตํ สุตฺวา คามิกา หฏฺฐปหฏฺฐา นิกฺขนฺตา พหุมฺปิ มูลํ ทตฺวา คเหสุํ.

Ngài cũng đã tán dương sự chứng đạt này để lôi cuốn họ, giống như người buôn ‘gai độc’. Người buôn ‘gai độc’ là tên gọi của người buôn mật đường. Tương truyền, người ấy chất mật mía, đường phèn, đường cát, v.v... lên xe, đi đến một ngôi làng hẻo lánh và rao lên: ‘Hãy mua gai độc, hãy mua gai độc!’ Nghe vậy, dân làng nghĩ: ‘Chất độc thì khắc nghiệt, ai ăn vào sẽ chết, cái gai cũng đâm chết người, cả hai đều khắc nghiệt, có lợi ích gì ở đây đâu,’ rồi họ đóng cửa nhà và xua con cái chạy trốn. Thấy vậy, người buôn nghĩ: ‘Dân làng này không rành buôn bán, thôi, ta sẽ dùng mưu để họ mua.’ Ông ta bèn rao lên: ‘Hãy mua đồ rất ngọt, hãy mua đồ rất ngon! Mật mía, đường phèn, đường cát có giá phải chăng, có thể mua được ngay cả bằng những đồng māsaka giả, kahāpaṇa giả!’ Nghe vậy, dân làng vui mừng hoan hỷ đi ra, trả giá cao để mua rất nhiều.

ตตฺถ วาณิชสฺส ‘‘วิสกณฺฏกํ คณฺหถา’’ติ อุคฺโฆสนํ วิย ภควโต ‘‘อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตถา’’ติ วจนํ. ‘‘อุโภเปเต กกฺขฬา, โก เอตฺถ อานิสํโส’’ติ คามิกานํ จินฺตนํ วิย ‘‘ภควา ‘อากาสานญฺจายตนํ นิพฺพตฺเตถา’ติ อาห, โก นุ โข เอตฺถ อานิสํโส, นาสฺส คุณํ ชานามา’’ติ โสตูนํ จินฺตนํ. อถสฺส วาณิชสฺส ‘‘อติมธุรํ คณฺหถา’’ติอาทิวจนํ วิย ภควโต รูปสญฺญาสมติกฺกมนาทิกํ อานิสํสปฺปกาสนํ. อิทญฺหิ สุตฺวา เต พหุมฺปิ มูลํ ทตฺวา คามิกา วิย คุฬํ ‘‘อิมินา อานิสํเสน ปโลภิตจิตฺตา มหนฺตมฺปิ อุสฺสาหํ กตฺวา อิมํ สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตสฺสนฺตี’’ติ อุสฺสาหชนนตฺถํ ปโลภนตฺถญฺจ กเถสิ.

Ở đây, lời dạy của đức Thế Tôn: “Hãy chứng đắc Không Vô Biên Xứ định” ví như lời rao của người thương buôn: “Hãy lấy gai độc đây.” Sự suy nghĩ của các vị thính giả: “Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Hãy chứng đắc Không Vô Biên Xứ,’ vậy ở đây có lợi ích gì, chúng ta không biết được phẩm chất của nó” ví như sự suy nghĩ của dân làng: “Cả hai thứ này đều thô cứng, ở đây có lợi ích gì?” Kế đó, sự trình bày về lợi ích của đức Thế Tôn, bắt đầu bằng việc vượt qua sắc tưởng, ví như lời nói của người thương buôn: “Hãy lấy vật rất ngọt ngào này.” Vì rằng, sau khi nghe điều này, họ sẽ nỗ lực lớn lao để chứng đắc thiền định này với tâm được quyến rũ bởi lợi ích ấy, giống như những người dân làng sau khi trả giá cao cũng mua mật đường. Ngài đã thuyết giảng nhằm mục đích phát sinh sự nỗ lực và nhằm mục đích khuyến dụ.

อากาสานญฺจายตนูปคาติ [Pg.59] เอตฺถ นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อากาสํ อนนฺตํ อากาสานนฺตํ, อากาสานนฺตํ เอว อากาสานญฺจํ, ตํ อากาสานญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ อากาสานญฺจายตนํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปฏิสนฺธิวเสน อากาสานญฺจายตนภวํ อุปคตา อากาสานญฺจายตนูปคา. อิโต ปเรสุ วิเสสมตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๖๕, ๑๔๓๖-๗).

Trong câu “những vị đã đạt đến Không Vô Biên Xứ,” (ākāsānañcāyatanūpagā), ‘vô biên’ (anantaṃ) là không có giới hạn (na assa anto). Hư không là vô biên (ākāsaṃ anantaṃ) nên gọi là không vô biên (ākāsānantaṃ). Không vô biên (ākāsānantaṃ) chính là ākāsānañcaṃ. Hư không vô biên ấy (taṃ ākāsānañcaṃ) là xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng cho thiền này cùng các pháp tương ưng của nó, giống như cõi trời là nơi ở của chư thiên, do đó gọi là Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanaṃ). Đây là tên gọi cho hư không đã được gỡ bỏ kasiṇa. Ở đây, những vị đã chứng đắc thiền, do năng lực của sự tái sanh, đã đạt đến cõi Không Vô Biên Xứ được gọi là những vị đã đạt đến Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanūpagā). Từ đây về sau, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm khác biệt (Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā 265, 1436-7).

อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถ ตาว ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อากาสานญฺจํ อายตนมสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ, วุตฺตนเยเนว อารมฺมณมฺปิ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Trong câu “vượt qua Không Vô Biên Xứ,” trước hết, theo phương pháp đã được nói ở trước, vì “hư không vô biên là xứ của nó theo nghĩa là nền tảng,” nên thiền cũng được gọi là Không Vô Biên Xứ, và theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì phải vượt qua cả hai, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không cho chúng khởi sanh và không tác ý đến chúng, để có thể chứng đạt và an trú trong Thức Vô Biên Xứ, do đó, cần phải hiểu rằng cả hai điều này được gộp chung lại khi nói rằng: “vượt qua Không Vô Biên Xứ.”

วิญฺญาณญฺจายตนูปคาติ เอตฺถ ปน ‘‘อนนฺต’’นฺติ มนสิกาตพฺพวเสน นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อนนฺตเมว อานญฺจํ, วิญฺญาณํ อานญฺจํ ‘‘วิญฺญาณานญฺจ’’นฺติ อวตฺวา ‘‘วิญฺญาณญฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ รุฬฺหีสทฺโท. ตเทว วิญฺญาณญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. ตตฺถ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนภวํ อุปคตา วิญฺญาณญฺจายตนูปคา.

Còn trong câu “những vị đã đạt đến Thức Vô Biên Xứ” (viññāṇañcāyatanūpagā), ‘vô biên’ (ananta) có nghĩa là không có giới hạn (na assa anto) theo phương diện cần được tác ý. ‘Vô biên’ (ananta) chính là ‘ānañcaṃ’. ‘Thức vô biên’ (viññāṇaṃ ānañcaṃ) được nói là ‘viññāṇañcaṃ’ thay vì ‘viññāṇānañcaṃ’. Đây là một từ ngữ quy ước ở đây. Chính thức vô biên ấy (viññāṇañcaṃ) là xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng, do đó gọi là Thức Vô Biên Xứ (viññāṇañcāyatanaṃ). Ở đây, những vị đã chứng đắc thiền, đã đạt đến cõi Thức Vô Biên Xứ được gọi là những vị đã đạt đến Thức Vô Biên Xứ (viññāṇañcāyatanūpagā).

วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิญฺญาณญฺจํ อายตนมสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ฌานมฺปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ, วุตฺตนเยเนว จ อารมฺมณมฺปิ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Trong câu “vượt qua Thức Vô Biên Xứ” này cũng vậy, theo phương pháp đã được nói ở trước, vì “thức vô biên là xứ của nó theo nghĩa là nền tảng,” nên thiền cũng được gọi là Thức Vô Biên Xứ, và theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì phải vượt qua cả hai, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không cho chúng khởi sanh và không tác ý đến chúng, để có thể chứng đạt và an trú trong Vô Sở Hữu Xứ, do đó, cần phải hiểu rằng cả hai điều này được gộp chung lại khi nói rằng: “vượt qua Thức Vô Biên Xứ.”

อากิญฺจญฺญายตนูปคาติ เอตฺถ ปน นาสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ อสฺส อวสิฏฺฐํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณาปคมสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ อากิญฺจญฺญํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ. ตตฺถ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อากิญฺจญฺญายตนภวํ อุปคตา อากิญฺจญฺญายตนูปคา. อยํ สตฺตมวิญฺญาณฏฺฐิตีติ [Pg.60] อิมํ สตฺตมํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ฐานํ ชานาติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ยเถว สญฺญาย, เอวํ วิญฺญาณสฺสาปิ สุขุมตฺตา เนว วิญฺญาณํ นาวิญฺญาณํ, ตสฺมา วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ น วุตฺตํ.

Còn trong câu “những vị đã đạt đến Vô Sở Hữu Xứ” (ākiñcaññāyatanūpagā), ‘vô sở hữu’ (akiñcanaṃ) có nghĩa là không có gì cả (na assa kiñcanaṃ), nghĩa là ngay cả một mảnh vụn cũng không còn sót lại. Trạng thái vô sở hữu là ‘ākiñcaññaṃ’, đây là tên gọi cho sự vắng mặt của thức Không Vô Biên Xứ. Vô sở hữu ấy (taṃ ākiñcaññaṃ) là xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng, do đó gọi là Vô Sở Hữu Xứ (ākiñcaññāyatanaṃ). Ở đây, những vị đã chứng đắc thiền, đã đạt đến cõi Vô Sở Hữu Xứ được gọi là những vị đã đạt đến Vô Sở Hữu Xứ (ākiñcaññāyatanūpagā). “Đây là Thức trú thứ bảy,” vị ấy biết trú xứ thứ bảy này của thức tái sanh. Xứ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng, cũng giống như đối với tưởng, đối với thức cũng vậy, do tính chất vi tế của nó, nên không phải là thức cũng không phải là không phải thức, do đó không được đề cập trong các Thức trú.

อภูตนฺติ อภูตตฺถํ ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติอาทิวจนํ. ตํ วิปลฺลาสภาวโต อตจฺฉํ. ทิฏฺฐินิสฺสยโต อนตฺถสญฺหิตํ. อถ วา อภูตนฺติ อสนฺตํ อวิชฺชมานํ. อโจรสฺเสว ‘‘อิทํ เต โจริกาย อาภตํ, น อิทํ ตุยฺหํ ฆเร ธน’’นฺติอาทิวจนํ. อตจฺฉนฺติ อตถาการํ อญฺญถา สนฺตํ. อนตฺถสญฺหิตนฺติ น อิธโลกตฺถํ วา ปรโลกตฺถํ วา นิสฺสิตํ. น ตํ ตถาคโต พฺยากโรตีติ ตํ อนิยฺยานิกกถํ ตถาคโต น กเถติ. ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตนฺติ ราชกถาทิติรจฺฉานกถํ. ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตนฺติ อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตํ. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหตีติ ตสฺมึ ตติยพฺยากรเณ ตสฺส ปญฺหสฺส พฺยากรณตฺถาย ตถาคโต กาลญฺญู โหติ. มหาชนสฺส อาทานกาลํ คหณกาลํ ชานิตฺวา สเหตุกํ สการณํ กตฺวา ยุตฺตปตฺตกาเลเยว พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

‘Không thật’ (abhūtaṃ) là lời nói về điều không có thật, ví dụ như “sắc là tự ngã.” Điều đó là ‘không chân thật’ (atacchaṃ) vì bản chất là sự xuyên tạc. Nó ‘không liên hệ đến lợi ích’ (anatthasañhitaṃ) vì dựa vào tà kiến. Hoặc, ‘không thật’ (abhūtaṃ) có nghĩa là không có, không hiện hữu. Giống như lời nói với người không phải kẻ trộm: “Cái này do ngươi trộm cắp mà có, đây không phải là tài sản trong nhà ngươi.” ‘Không chân thật’ (atacchanti) là không đúng như vậy, là một cách khác. ‘Không liên hệ đến lợi ích’ (anatthasañhitanti) là không dựa vào lợi ích ở đời này hay đời sau. “Như Lai không tuyên bố điều đó” có nghĩa là Như Lai không nói lời nói không đưa đến sự giải thoát. ‘Có thật, chân thật, nhưng không liên hệ đến lợi ích’ (bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitanti) là những câu chuyện thế gian như chuyện vua chúa. ‘Có thật, chân thật, và liên hệ đến lợi ích’ (bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitanti) là những điều liên quan đến Thánh đế. “Trong trường hợp đó, Như Lai là người biết thời” có nghĩa là trong sự tuyên bố thứ ba ấy, để trả lời câu hỏi đó, Như Lai là người biết thời. Nghĩa là, sau khi biết được thời điểm để đại chúng tiếp nhận và lãnh hội, Ngài chỉ tuyên bố vào lúc thích hợp và đúng lúc, có nguyên nhân, có lý do.

ยุตฺตปตฺตกาเล วทตีติ กาลวาที. ภูตํ สภาวํ วทตีติ ภูตวาที. ปรมตฺถํ นิพฺพานํ วทตีติ อตฺถวาที. มคฺคผลธมฺมํ วทตีติ ธมฺมวาที. สํวราทิวินยํ วทตีติ วินยวาที. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ จกฺขุทฺวาเรสุ อาปาถํ อาคจฺฉนฺตํ รูปารมฺมณํ นาม อตฺถิ, ตํ สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ. เอวํ ชานตา ปสฺสตา จ เตน ตํ อิฏฺฐานิฏฺฐาทิวเสน วา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ลพฺภมานกปทวเสน วา ‘‘กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตก’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๖๑๗-๖๑๘) นเยน อเนเกหิ นาเมหิ เตรสหิ วาเรหิ ทฺวิปญฺญาสาย นเยหิ วิภชฺชมานํ ตถเมว โหติ วิตถํ นตฺถิ. เอส นโย โสตทฺวาราทีสุปิ. อาปาถมาคจฺฉนฺเตสุ สทฺทาทีสุ เตสํ วิวิธํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ [Pg.61] ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ.

Vị ấy nói vào lúc thích hợp nên là người nói đúng lúc (kālavādī). Vị ấy nói điều có thật, đúng bản chất nên là người nói thật (bhūtavādī). Vị ấy nói về mục đích tối hậu là Niết Bàn nên là người nói về mục đích (atthavādī). Vị ấy nói về pháp Đạo và Quả nên là người nói về pháp (dhammavādī). Vị ấy nói về luật như sự phòng hộ v.v... nên là người nói về luật (vinayavādī). Trong đó, ‘cái được thấy’ là có đối tượng sắc đi vào phạm vi của nhãn môn của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới; vị ấy biết và thấy đối tượng ấy từ mọi phương diện. Do biết và thấy như vậy, đối tượng ấy, hoặc theo phương diện khả ái và không khả ái v.v..., hoặc theo phương diện các thuật ngữ có thể có được trong những gì được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết, được phân tích bằng nhiều tên gọi, bằng mười ba lần, bằng năm mươi hai phương pháp theo cách thức: ‘Sắc xứ ấy là gì? Sắc nào do bốn đại hiển tạo, có biểu hiện màu sắc, có thể chỉ ra, có đối ngại, màu xanh, màu vàng...’ (trích Dhs. 617-618), thì vẫn đúng như vậy, không có gì sai khác. Phương pháp này cũng áp dụng cho nhĩ môn v.v... Để chỉ ra sự đa dạng của các đối tượng như âm thanh v.v... đi vào phạm vi (các giác quan), ngài đã nói ‘cái được thấy, được nghe’. Trong đó, ‘cái được thấy’ là sắc xứ. ‘Cái được nghe’ là thanh xứ. ‘Cái được cảm nhận’ là hương xứ, vị xứ, xúc xứ, vì chúng được tiếp nhận qua sự tiếp xúc. ‘Cái được nhận biết’ là đối tượng pháp như khổ, lạc v.v... ‘Cái đã đạt được’ là cái đã đạt được dù có tìm kiếm hay không tìm kiếm. ‘Cái đã tìm kiếm’ là cái đã được tìm kiếm dù đạt được hay không đạt được. ‘Được tâm suy xét’ là được tâm theo dõi.

ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธนฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยญฺหิ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ.

Bởi câu ‘được Như Lai toàn giác,’ điều này được chỉ ra: Bất cứ đối tượng sắc nào như màu xanh, màu vàng v.v... của thế giới này cùng với chư thiên trong vô lượng thế giới đi vào phạm vi của nhãn môn, tất cả điều đó đều được Như Lai toàn giác như sau: ‘Chúng sanh này, trong khoảnh khắc này, sau khi thấy đối tượng sắc tên là thế này, đã sanh khởi tâm hoan hỷ, hoặc ưu phiền, hoặc xả.’ Tương tự, bất cứ đối tượng thanh nào như tiếng trống trận, tiếng trống nhỏ v.v... của thế giới này cùng với chư thiên trong vô lượng thế giới đi vào phạm vi của nhĩ môn; bất cứ đối tượng hương nào như mùi rễ cây, mùi vỏ cây v.v... đi vào phạm vi của tỷ môn; bất cứ đối tượng vị nào như vị rễ cây, vị thân cây v.v... đi vào phạm vi của thiệt môn; bất cứ đối tượng xúc nào thuộc loại địa đại, hỏa đại, phong đại như cứng, mềm v.v... đi vào phạm vi của thân môn, tất cả điều đó đều được Như Lai toàn giác như sau: ‘Chúng sanh này, trong khoảnh khắc này, sau khi xúc chạm đối tượng xúc tên là thế này, đã sanh khởi tâm hoan hỷ, hoặc ưu phiền, hoặc xả.’ Tương tự, bất cứ đối tượng pháp nào thuộc loại khổ, lạc v.v... của thế giới này cùng với chư thiên trong vô lượng thế giới đi vào phạm vi của ý môn, tất cả điều đó đều được Như Lai toàn giác như sau: ‘Chúng sanh này, trong khoảnh khắc này, sau khi nhận biết đối tượng pháp tên là thế này, đã sanh khởi tâm hoan hỷ, hoặc ưu phiền, hoặc xả.’

ยญฺหิ, จุนฺท, อิเมสํ สตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ, ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ, อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ ตถาคตสฺส อสมฺปตฺตํ นาม นตฺถิ ญาเณน อสจฺฉิกตํ. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยํ ตถา โลเกน คตํ, ตสฺส ตเถว คตตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ตถาคโตติ นิคมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๘๘; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๓).

Này Cunda, bất cứ điều gì được các chúng sanh này thấy, nghe, cảm nhận, nhận biết, trong đó không có gì là không được Như Lai thấy, hoặc không được nghe, hoặc không được cảm nhận, hoặc không được nhận biết. Tuy nhiên, đối với đại chúng này, có điều tìm kiếm mà không đạt được, có điều không tìm kiếm mà không đạt được, có điều tìm kiếm mà đạt được, có điều không tìm kiếm mà đạt được; nhưng đối với Như Lai, không có gì gọi là không đạt đến, không chứng ngộ bằng trí tuệ. Do đó, vị ấy được gọi là Như Lai, nghĩa là: điều gì được thế gian đi đến như thế nào, vì vị ấy đã đi đến đúng như vậy, nên được gọi là Như Lai. Tuy nhiên, trong Pāli, từ ‘abhisambuddha’ (toàn giác) đã được nói đến, từ ấy có cùng ý nghĩa với từ ‘gata’ (đã đi đến). Theo phương pháp này, ý nghĩa của kết luận ‘Như Lai’ trong tất cả các trường hợp nên được hiểu như vậy (tham chiếu Dī. Ni. Aṭṭha. 3.188; A. Ni. Aṭṭha. 2.4.23).

‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ [Pg.62] เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ, สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ, โน อญฺญถา, ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ –

‘Này Cunda, vào đêm nào Như Lai chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, và vào đêm nào Như Lai nhập Vô Dư Y Niết Bàn Giới, bất cứ điều gì ngài nói, thuyết, chỉ dạy trong khoảng thời gian giữa đó, tất cả những điều đó đều đúng như vậy, không khác đi, do đó ngài được gọi là Như Lai.’

เอตฺถ ยํ รตฺตึ ภควา โพธิมณฺเฑ อปฺปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา อนุตฺตรสมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, ยญฺจ รตฺตึ ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, เอตฺถนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาเณ กาเล ปฐมโพธิยาปิ มชฺฌิมโพธิยาปิ ปจฺฉิมโพธิยาปิ ยํ ภควตา ภาสิตํ สุตฺตํ เคยฺยํ…เป… เวทลฺลํ, ตํ สพฺพํ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ อนุปวชฺชํ อนูนมนธิกํ สพฺพาการปริปุณฺณํ ราคมทนิมฺมทนํ โทสโมหมทนิมฺมทนํ นตฺถิ, ตตฺถ วาฬคฺคมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ, สพฺพํ ตํ เอกมุทฺทิกาย ลญฺฉิตํ วิย, เอกนาฬิยา มิตํ วิย, เอกตุลาย ตุลิตํ วิย จ ตถเมว โหติ วิตถํ นตฺถิ. เตนาห – ‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต…เป… สพฺพํ ตํ ตถเมว โหติ, โน อญฺญถา ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. คทอตฺโถ หิ เอตฺถ คตสทฺโท.

Ở đây, vào đêm nào Đức Thế Tôn, ngồi trên Bồ đoàn bất bại tại Bồ đề đoàn, sau khi nhiếp phục đỉnh đầu của ba loại ma, đã chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác; và vào đêm nào ngài nhập Vô Dư Y Niết Bàn Giới giữa hai cây sala song thọ; trong khoảng thời gian bốn mươi lăm năm giữa đó, những gì Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong thời kỳ giác ngộ đầu tiên, giữa, và cuối cùng, bao gồm Kinh, Kệ... cho đến Vị Tằng Hữu Pháp, tất cả những điều đó đều không thể chê trách cả về nghĩa lý lẫn văn tự, không thiếu không thừa, viên mãn về mọi phương diện, dẹp tan sự say đắm của tham, dẹp tan sự say đắm của sân và si, không có sai sót dù chỉ bằng một sợi lông. Tất cả những điều đó đều đúng như vậy, không có gì sai khác, giống như được đóng cùng một con dấu, được đong bằng cùng một đấu, và được cân bằng cùng một cái cân. Do đó, ngài đã nói: ‘Này Cunda, vào đêm nào Như Lai... (v.v.)... tất cả những điều đó đều đúng như vậy, không khác đi, do đó ngài được gọi là Như Lai.’ Ở đây, từ ‘gata’ thực sự có nghĩa là ‘gada’ (đã nói).

อปิ จ – อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโถ อวิปรีโต อาคโท อสฺสาติ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา คโตติ เอวเมตสฺมึ อตฺเถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

Lại nữa – ‘āgadanaṃ’ là ‘āgado’, có nghĩa là lời nói. Lời nói của vị ấy là chân thật, không sai khác, do đó chữ ‘da’ được biến thành chữ ‘ta’, nên có từ ‘gato’. Theo ý nghĩa này, nên hiểu sự hình thành của từ ngữ là như vậy.

‘‘ยถาวาที, จุนฺท…เป… วุจฺจตี’’ติ เอตฺถ ภควโต วาจาย กาโย อนุโลเมติ กายสฺสปิ วาจา, ตสฺมา ภควา ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที จ โหติ, เอวํภูตสฺส จสฺส ยถา วาจา, กาโยปิ ตถา คโต ปวตฺโตติ อตฺโถ. ยถา จ กาโย, วาจาปิ ตถา คตา ปวตฺตาติ ตถาคโตติ เอวเมตฺถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

Trong câu: ‘Này Cunda, nói thế nào… được gọi là…’ ở đây, thân của Đức Thế Tôn thuận theo lời nói, và lời nói cũng (thuận theo) thân. Do đó, Đức Thế Tôn nói thế nào làm thế ấy, làm thế nào nói thế ấy. Đối với vị như vậy, lời nói thế nào, thân cũng đã đi đến, đã diễn tiến như thế ấy, đó là ý nghĩa. Và thân thế nào, lời nói cũng đã đi đến, đã diễn tiến như thế ấy, nên gọi là Như Lai (Tathāgata). Ở đây, nên hiểu sự hình thành của từ ngữ là như vậy.

อภิภู อนภิภูโตติ อุปริ ภวคฺคํ เหฏฺฐา อวีจิปริยนฺตํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ น ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ. อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร ราชราชา เทวเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา. อญฺญทตฺถูติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ทกฺขตีติ ทโส. วสํ วตฺเตตีติ วสวตฺตี.

‘Bậc Chinh Phục, không bị chinh phục’ có nghĩa là: Ngài chinh phục tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới, trên đến cõi Hữu Đảnh, dưới đến địa ngục Vô Gián, bằng cả giới, cả định, cả tuệ, cả giải thoát. Không có gì có thể so sánh hay đo lường được với Ngài. Ngài là bậc Vô Song, Vô Lượng, Vô Thượng, Vua của các vua, Trời của các trời, vượt trên các Đế Thích, vượt trên các Phạm Thiên. ‘Aññadatthu’ là một bất biến từ có nghĩa là chắc chắn. ‘Dakkhati’ (thấy) nên là ‘dasa’. ‘Vasaṃ vatteti’ (làm chủ quyền năng) nên là ‘vasavattī’.

ตตฺรายํ [Pg.63] ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา – อคโท วิย อคโท, โก ปเนส? เทสนาวิลาโส เจว ปุญฺญุสฺสโย จ. เตน เหส มหานุภาโว ภิสกฺโก ทิพฺพาคเทน สปฺเป วิย สพฺพปรปฺปวาทิโน สเทวกญฺจ โลกํ อภิภวติ. อิติ สพฺพโลกาภิภวเน ตโถ อวิปรีโต เทสนาวิลาสมโย เจว ปุญฺญุสฺสโย จ อคโท อสฺสาติ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ตถาคโตติ เวทิตพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗).

Ở đây, nên hiểu sự hình thành của từ ngữ này như sau – giống như thuốc chữa (agada), nên gọi là ‘agado’. Vậy cái đó là gì? Chính là vẻ đẹp của sự thuyết pháp và sự sung mãn của phước đức. Do đó, vị đại y vương có đại thần lực này, với thần dược của mình, chinh phục tất cả những người theo tà thuyết và thế gian cùng với chư thiên, giống như (người bắt rắn chinh phục) các loài rắn. Như vậy, trong việc chinh phục tất cả thế gian, phương thuốc (agado) của vị ấy, vốn là vẻ đẹp của sự thuyết pháp và sự sung mãn của phước đức, là chân thật (tatho), không sai khác (aviparīto), do đó chữ ‘da’ được biến thành chữ ‘ta’, nên được biết là Như Lai (Tathāgata) (dī. ni. aṭṭha. 1.7).

อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสนาติ อปุญฺญาภิสงฺขารวเสน อิธตฺถญฺเญว ชานาติ. กายสฺส เภทา ปรํ มรณาติ อุปาทินฺนขนฺธเภทา มรณโต ปรํ. อปายนฺติอาทีสุ วุฑฺฒิสงฺขาตสุขสาตโต อยา อเปตตฺตา อปาโย. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ. ทุกฺกรการิโน เอตฺถ วินิปตนฺตีติ วินิปาโต. นิรติอฏฺเฐน นิรสฺสาทฏฺเฐน นิรโย. ตํ อปายํ…เป… นิรยํ. อุปปชฺชิสฺสตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปฺปชฺชิสฺสติ. ติรจฺฉานโยนินฺติ ติริยํ อญฺจนฺตีติ ติรจฺฉานา, เตสํ โยนิ ติรจฺฉานโยนิ, ตํ ติรจฺฉานโยนึ. เปตฺติวิสยนฺติ ปจฺจภาวํ ปตฺตานํ วิสโยติ เปตฺติวิสโย, ตํ เปตฺติวิสยํ. มนโส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, เตสุ มนุสฺเสสุ. อิโต ปรํ กมฺมาภิสงฺขารวเสนาติ เอตฺถ ปุญฺญาภิสงฺขารวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ.

‘Vị ấy chỉ biết ở đời này do năng lực của các hành nghiệp’ có nghĩa là: do năng lực của các bất thiện hành mà vị ấy chỉ biết ở đời này. ‘Sau khi thân hoại mạng chung’ có nghĩa là: sau khi các thủ uẩn tan rã, sau khi chết. Trong các từ ‘cõi dữ’ v.v..., vì xa lìa (apetattā) sự tiến bộ (ayā) được gọi là sự tăng trưởng và hạnh phúc, nên gọi là ‘apāyo’ (cõi dữ). Là nơi đến, nơi nương tựa của sự đau khổ, nên gọi là ‘duggati’ (ác thú). Những kẻ làm điều ác bị rơi đọa (vinipatanti) vào đây, nên gọi là ‘vinipāto’ (đọa xứ). Với ý nghĩa không có hoan hỷ, không có vị ngọt, nên gọi là ‘nirayo’ (địa ngục). Cõi dữ ấy… địa ngục ấy. ‘Sẽ sanh vào’ có nghĩa là sẽ sanh khởi do năng lực của sự tái sanh. ‘Loài bàng sanh’ có nghĩa là: chúng đi ngang (tiriyaṃ añcanti), nên gọi là ‘tiracchānā’ (bàng sanh); thai sanh của chúng là loài bàng sanh, (sanh vào) loài bàng sanh ấy. ‘Cảnh giới ngạ quỷ’ có nghĩa là: cảnh giới của những chúng sanh đã đến trạng thái sau khi chết, nên gọi là ‘pettivisayo’ (cảnh giới ngạ quỷ); (sanh vào) cảnh giới ngạ quỷ ấy. Do tâm ý cao thượng, nên gọi là ‘manussā’ (loài người); trong loài người ấy. Từ đây trở đi, câu ‘do năng lực của các hành nghiệp’ ở đây nên được hiểu theo nghĩa là do năng lực của các phước hành.

อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ วินาเสน. อนาสวํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อาสววิรหิตํ อรหตฺตผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตผลปญฺญํ. อรหตฺตผลสมาธิ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, อรหตฺตผลปญฺญา อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ตณฺหาจริเตน วา อปฺปนาฌานพเลน กิเลเส วิกฺขมฺเภตฺวา อธิคตํ อรหตฺตผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, ทิฏฺฐิจริเตน อุปจารชฺฌานมตฺตํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสิตฺวา อธิคตํ อรหตฺตผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อนาคามิผลํ วา กามราคํ สนฺธาย ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, อรหตฺตผลํ สพฺพปฺปการโต อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ.

‘Do sự đoạn tận các lậu hoặc’ có nghĩa là do sự hủy diệt các lậu hoặc. ‘Tâm giải thoát vô lậu’ có nghĩa là định của quả A-la-hán, vốn không còn lậu hoặc. ‘Tuệ giải thoát’ có nghĩa là tuệ của quả A-la-hán. Nên hiểu rằng: định của quả A-la-hán là tâm giải thoát do ly tham, tuệ của quả A-la-hán là tuệ giải thoát do ly vô minh. Hoặc, đối với người có ái tánh, quả A-la-hán đạt được do chế ngự các phiền não bằng năng lực của thiền an chỉ là tâm giải thoát do ly tham; đối với người có kiến tánh, quả A-la-hán đạt được do phát sanh chỉ đến cận định rồi tu tập minh sát là tuệ giải thoát do ly vô minh. Hoặc, liên quan đến dục tham, quả Bất Lai là tâm giải thoát do ly tham; quả A-la-hán là tuệ giải thoát do ly vô minh về mọi phương diện.

อากิญฺจญฺญายตนํ ธิมุตฺตนฺติ วิโมกฺเขนาติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺโข เวทิตพฺโพติ? อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก อยํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุ [Pg.64] องฺเก วิสฺสฏฺฐองฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวรูเปน วิโมกฺเขน ธิมุตฺตนฺติ. วิญฺญาณญฺจายตนํ มุญฺจิตฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิราสงฺกวเสน ธิมุตฺตํ อลฺลีนํ. ตตฺราธิมุตฺตนฺติ ตสฺมึ สมาธิมฺหิ อลฺลีนํ. ตทธิมุตฺตนฺติ ตสฺมึ ฌาเน อธิมุตฺตํ. ตทาธิปเตยฺยนฺติ ตํ ฌานํ เชฏฺฐกํ. รูปาธิมุตฺโตติอาทีนิ ปญฺจ กามคุณครุกวเสน วุตฺตานิ. กุลาธิมุตฺโตติอาทีนิ ตีณิ ขตฺติยาทิกุลครุกวเสน วุตฺตานิ. ลาภาธิมุตฺโตติอาทีนิ อฏฺฐ โลกธมฺมวเสน วุตฺตานิ. ธีวราธิมุตฺโตติอาทีนิ จตฺตาริ ปจฺจยวเสน วุตฺตานิ. สุตฺตนฺตาธิมุตฺโตติอาทีนิ ปิฏกตฺตยวเสน วุตฺตานิ. อารญฺญกงฺคาธิมุตฺโตติอาทีนิ ธุตงฺคสมาทานวเสน วุตฺตานิ. ปฐมชฺฌานาธิมุตฺโตติอาทีนิ ปฏิลาภวเสน วุตฺตานิ.

‘Hướng tâm đến Vô Sở Hữu Xứ’ có nghĩa là bằng sự giải thoát (vimokkha). Nên hiểu ‘giải thoát’ theo nghĩa nào? Theo nghĩa là hướng đến (adhimuccana). Ý nghĩa hướng đến này là gì? Là ý nghĩa được giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch, và là ý nghĩa được buông xả tốt đẹp vào đối tượng với sự hoan hỷ. Điều này được nói là sự diễn tiến vào đối tượng một cách không gò bó, không lo lắng, giống như đứa trẻ nằm trong lòng cha với chân tay buông lỏng. ‘Hướng tâm bằng sự giải thoát như vậy’. Từ bỏ Thức Vô Biên Xứ, tâm hướng đến, đắm chìm vào Vô Sở Hữu Xứ một cách không lo lắng. ‘Hướng tâm đến đó’ có nghĩa là đắm chìm trong định ấy. ‘Hướng tâm đến cái ấy’ có nghĩa là hướng tâm đến thiền ấy. ‘Lấy cái ấy làm chủ’ có nghĩa là lấy thiền ấy làm chính. Năm câu bắt đầu bằng ‘hướng tâm đến sắc’ được nói theo nghĩa xem trọng năm dục công đức. Ba câu bắt đầu bằng ‘hướng tâm đến dòng dõi’ được nói theo nghĩa xem trọng dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... Tám câu bắt đầu bằng ‘hướng tâm đến lợi lộc’ được nói theo nghĩa của tám pháp thế gian. Bốn câu bắt đầu bằng ‘hướng tâm đến người đánh cá’ được nói theo nghĩa của các vật dụng. Các câu bắt đầu bằng ‘hướng tâm đến Kinh Tạng’ được nói theo nghĩa của Tam Tạng. Các câu bắt đầu bằng ‘hướng tâm đến hạnh ở rừng’ được nói theo nghĩa của việc thực hành các hạnh đầu-đà. Các câu bắt đầu bằng ‘hướng tâm đến Sơ thiền’ được nói theo nghĩa của sự chứng đắc.

กมฺมปรายณนฺติ อภิสงฺขารวเสน. วิปากปรายณนฺติ ปวตฺติวเสน. กมฺมครุกนฺติ เจตนาครุกํ. ปฏิสนฺธิครุกนฺติ อุปปตฺติครุกํ.

‘Lấy nghiệp làm nơi nương tựa’ có nghĩa là do năng lực của các hành. ‘Lấy quả dị thục làm nơi nương tựa’ có nghĩa là do năng lực của sự diễn tiến. ‘Lấy nghiệp làm trọng’ có nghĩa là lấy tư tâm sở làm trọng. ‘Lấy sự tái sanh làm trọng’ có nghĩa là lấy sự sanh khởi làm trọng.

๘๔. อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวาติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา อากิญฺจญฺญายตนชนกกมฺมาภิสงฺขารํ ญตฺวา ‘‘กินฺติ ปลิโพโธ อย’’นฺติ. นนฺทิสํโยชนํ อิตีติ ยา จตุตฺถอรูปราคสงฺขาตา นนฺที ตญฺจ สํโยชนํ ญตฺวา. ตโต ตตฺถ วิปสฺสตีติ อถ ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา ตํ สมาปตฺตึ อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสติ. เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺสาติ เอตํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส เอวํ วิปสฺสโต อนุกฺกเมน อุปฺปนฺนํ อรหตฺตญาณํ อวิปรีตํ. วุสีมโตติ วุสิตวนฺตสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

84. (Câu) ‘sau khi đã biết sự sanh khởi của Vô sở hữu xứ’ có nghĩa là: Sau khi xuất khỏi thiền chứng Vô Sở Hữu Xứ, sau khi đã biết nghiệp hành tạo sanh Vô Sở Hữu Xứ (với suy nghĩ): “Đây là sự trở ngại như thế nào?”. (Câu) ‘sự kiết sử là hỷ’ có nghĩa là: Sau khi đã biết hỷ ấy được gọi là ái Vô Sắc thứ tư và là sự kiết sử. (Câu) ‘sau đó vị ấy tuệ quán ở nơi ấy’ có nghĩa là: Rồi ở nơi ấy, sau khi xuất khỏi thiền chứng Vô Sở Hữu Xứ, vị ấy tuệ quán thiền chứng ấy theo cách vô thường v.v... (Câu) ‘tuệ này của vị ấy là như thật’ có nghĩa là: Tuệ A-la-hán này đã tuần tự sanh khởi cho vị ấy, người đang tuệ quán như thế, là không sai lệch. (Câu) ‘của người đã sống xong phạm hạnh’ có nghĩa là: Của người đã sống xong phạm hạnh. Phần còn lại ở mọi nơi là đã rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết bài kinh này với A-la-hán quả là đỉnh điểm, và vào lúc kết thúc bài pháp, sự chứng ngộ Chánh Pháp đã xảy ra tương tự như trước.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Saddhammappajjotikā, bộ Chú giải Tiểu Xiển Minh

โปสาลมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Posālamāṇava đã kết thúc.

๑๕. โมฆราชมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

15. Phần giải thích về sự xiển minh kinh Mogharājamāṇava

๘๕. ปนฺนรสเม [Pg.65] โมฆราชสุตฺเต – ทฺวาหนฺติ ทฺเว วาเร อหํ. โส หิ ปุพฺเพ อชิตสุตฺตสฺส (สุ. นิ. ๑๐๓๘ อาทโย) จ ติสฺสเมตฺเตยฺยสุตฺตสฺส (สุ. นิ. ๑๐๔๖ อาทโย) จ อวสาเน ทฺวิกฺขตฺตุํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ, ภควา ปนสฺส อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน น พฺยากาสิ. เตนาห – ‘‘ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺส’’นฺติ. ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตนฺติ ยาวตติยญฺจ สหธมฺมิกํ ปุฏฺโฐ วิสุทฺธิเทวภูโต อิสิ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ พฺยากโรตีติ เอวํ เม สุตํ. โคธาวรีตีเรเยว กิร โส เอวมสฺโสสิ. เตนาห – ‘‘พฺยากโรตีติ เม สุต’’นฺติ. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทเส ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยํ เอว.

85. Trong kinh Mogharāja thứ mười lăm – (cụm từ) ‘dvāhaṃ’ có nghĩa là: Con, hai lần. Bởi vì trước đây, vị ấy đã hỏi đức Thế Tôn hai lần vào lúc kết thúc kinh Ajita (Sđd, 1038) và kinh Tissametteyya (Sđd, 1046), nhưng đức Thế Tôn, trong khi chờ đợi các căn của vị này được thuần thục, đã không trả lời. Do đó, vị ấy đã nói: “Con đã hỏi đấng Sakka hai lần.” Và câu ‘cho đến lần thứ ba, bậc thánh nhân thanh tịnh, con đã nghe rằng ngài trả lời’ có nghĩa là: Con đã nghe như vầy: ‘Khi được hỏi câu hỏi hợp với Chánh Pháp cho đến lần thứ ba, đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác, bậc thánh nhân đã trở thành vị trời thanh tịnh, sẽ trả lời.’ Tương truyền rằng, vị ấy đã nghe được như vậy ở trên bờ sông Godhāvarī. Do đó, vị ấy đã nói: “Con đã nghe rằng ngài trả lời.” Bất cứ điều gì cần được nói đến trong phần xiển minh về câu kệ này, điều ấy theo phương pháp đã được nói ở dưới.

๘๖. อยํ โลโกติ มนุสฺสโลโก. ปโร โลโกติ ตํ ฐเปตฺวา อวเสโส. สเทวโกติ พฺรหฺมโลกํ ฐเปตฺวา อวเสโส อุปปตฺติเทวสมฺมุติเทวยุตฺโต. ‘‘พฺรหฺมโลโก สเทวโก’’ติ เอตํ วา ‘‘สเทวโก โลโก’’ติอาทินยนิทสฺสนมตฺตํ. เตน สพฺโพปิ ตถาวุตฺตปฺปการโลโก เวทิตพฺโพ.

86. (Câu) ‘thế gian này’ là thế gian của loài người. (Câu) ‘thế gian khác’ là phần còn lại, sau khi đã loại trừ thế gian ấy. (Câu) ‘cùng với chư thiên’ là phần còn lại, sau khi đã loại trừ thế giới Phạm thiên, được hợp thành bởi các vị trời do sanh và các vị trời theo quy ước. Hoặc câu “thế giới Phạm thiên cùng với chư thiên” này chỉ là sự chỉ dẫn về phương pháp giống như câu “thế gian cùng với chư thiên” v.v... Do đó, toàn bộ thế gian thuộc loại đã được nói đến như vậy cần được hiểu rõ.

๘๗. เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวินฺติ เอวํ อคฺคทสฺสาวึ, สเทวกสฺส โลกสฺส อชฺฌาสยาธิมุตฺติคติปรายณาทีนิ ปสฺสิตุํ สมตฺถนฺติ ทสฺเสติ.

87. (Câu) ‘như vầy, bậc có sự thấy biết cao siêu’ có nghĩa là: Như vầy, bậc có sự thấy biết tối thượng; điều ấy cho thấy rằng vị ấy có khả năng thấy được các điều như là khuynh hướng, chí nguyện, cảnh giới, nơi nương tựa v.v... của thế gian cùng với chư thiên.

๘๘. สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน วา ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน วาติ ทฺวีหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ ปสฺส. อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ สกฺกายทิฏฺฐึ อุทฺธริตฺวา.

88. (Câu) ‘hãy xem thế gian là trống không’ có nghĩa là: Hãy thấy thế gian là trống không theo hai cách: Hoặc theo cách ghi nhận đặc tính của những gì đã diễn tiến một cách không thể tránh khỏi, hoặc theo cách tùy quán các pháp hữu vi là trống rỗng. (Câu) ‘sau khi đã nhổ lên quan điểm về tự ngã’ có nghĩa là: Sau khi đã trừ bỏ thân kiến.

ลุชฺชตีติ ภิชฺชติ. จกฺขตีติ จกฺขุ. ตเทตํ สสมฺภารจกฺขุโน เสตมณฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต ทิฏฺฐมณฺฑเล จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ. รูปยนฺตีติ รูปา, วณฺณวิการมาปชฺชนฺตา หทยงฺคตภาวํ ปกาเสนฺตีติ อตฺโถ. จกฺขุโต ปวตฺตํ วิญฺญาณํ, จกฺขุสฺส วา จกฺขุสนฺนิสฺสิตํ วา วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุโต ปวตฺโต สมฺผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺโส. จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยาติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตผสฺสปจฺจยา. เวทยิตนฺติ [Pg.66] วินฺทนํ, เวทนาติ อตฺโถ. ตเทว สุขยตีติ สุขํ, ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขนติ จ กายจิตฺตาพาธนฺติ สุขํ. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. น ทุกฺขํ น สุขนฺติ อทุกฺขมสุขํ. ม-กาโร สนฺธิปทวเสน วุตฺโต. โส ปน จกฺขุสมฺผสฺเส อตฺตนา สมฺปยุตฺตาย เวทนาย สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากอาหารสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน อฏฺฐธา ปจฺจโย โหติ, สมฺปฏิจฺฉนสมฺปยุตฺตาย อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตวเสน ปญฺจธา, สนฺตีรณาทิสมฺปยุตฺตานํ อุปนิสฺสยวเสเนว ปจฺจโย โหติ.

Bị hoại diệt có nghĩa là bị bể vỡ. Thấy biết nên được gọi là con mắt. Con mắt ấy, trong con mắt có các thành phần phụ, ở giữa tròng đen được bao quanh bởi tròng trắng, tồn tại trong khi đang thực hiện vai trò vật và môn tương ứng cho nhãn thức v.v... ở tại đồng tử là nơi sanh khởi hình dáng của thân thể của những chúng sanh đang đứng đối diện. Biểu hiện nên được gọi là các sắc, có nghĩa là: Trong khi đang biến đổi màu sắc, chúng biểu lộ trạng thái đã đi vào tâm. Thức được diễn tiến từ con mắt, hoặc thức của con mắt, hoặc thức nương vào con mắt là nhãn thức. Sự xúc chạm được diễn tiến từ con mắt là nhãn xúc. (Câu) ‘do duyên nhãn xúc’ có nghĩa là: Do duyên xúc tương ưng với nhãn thức. Cảm nhận là sự cảm thọ, có nghĩa là thọ. Chính điều ấy làm cho an lạc nên là lạc, có nghĩa là: Điều ấy sanh khởi cho người nào, điều ấy làm cho người ấy được an lạc. Hoặc, ăn mòn và đào bới tốt đẹp các bệnh hoạn của thân và tâm nên là lạc. Làm cho đau khổ nên là khổ, có nghĩa là: Điều ấy sanh khởi cho người nào, điều ấy làm cho người ấy bị đau khổ. Không khổ không lạc là bất khổ bất lạc. Mẫu tự ‘ma’ được nói theo cách nối âm. Hơn nữa, xúc ấy ở trong nhãn xúc là duyên theo tám cách cho thọ tương ưng với chính nó, theo các cách là câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, vật thực, tương ưng, hiện hữu, và bất ly; là duyên theo năm cách cho (tâm) tiếp thâu tương ưng, theo các cách là vô gián, đẳng vô gián, cận y, vô hữu, và ly khứ; là duyên chỉ theo cách cận y cho các (tâm) suy đạc v.v... tương ưng.

สุณาตีติ โสตํ, ตํ สสมฺภารโสตพิลสฺส อนฺโต ตนุตมฺพโลมาจิเต องฺคุลิเวธกสณฺฐาเน ปเทเส โสตวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ. สทฺทียนฺตีติ สทฺทา, อุทาหรียนฺตีติ อตฺโถ. ฆายตีติ ฆานํ, ตํ สสมฺภารฆานพิลสฺส อนฺโต อชปทสณฺฐาเน ปเทเส ฆานวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ. คนฺธิยนฺตีติ คนฺธา, อตฺตโน วตฺถุํ สูจิยนฺตีติ อตฺโถ. ชีวิตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา, สายนฏฺเฐน วา ชิวฺหา. สา สสมฺภารชิวฺหาย อติอคฺคมูลปสฺสานิ วชฺเชตฺวา อุปริมตลมชฺเฌ ภินฺนอุปฺปลทลคฺคสณฺฐาเน ปเทเส ชิวฺหาวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานา ติฏฺฐติ. รสนฺติ เต สตฺตาติ รสา, อสฺสาเทนฺตีติ อตฺโถ.

Nghe nên được gọi là tai. Tai ấy, ở bên trong lỗ tai có các thành phần phụ, tồn tại trong khi đang thực hiện vai trò vật và môn tương ứng cho nhĩ thức v.v... ở tại khu vực có hình dáng giống như chiếc nhẫn đeo ngón tay, được bao phủ bởi các sợi lông nhỏ màu đồng. Được phát ra nên được gọi là các tiếng, có nghĩa là: Được nói lên. Ngửi nên được gọi là mũi. Mũi ấy, ở bên trong lỗ mũi có các thành phần phụ, tồn tại trong khi đang thực hiện vai trò vật và môn tương ứng cho tỷ thức v.v... ở tại khu vực có hình dáng giống như móng chân của con dê. Được ngửi nên được gọi là các mùi, có nghĩa là: Chúng chỉ điểm vật của chính chúng. Mời gọi sự sống nên được gọi là lưỡi, hoặc do ý nghĩa nếm nên là lưỡi. Lưỡi ấy, ở trên lưỡi có các thành phần phụ, sau khi đã loại trừ phần ngọn, phần gốc, và các bên, tồn tại ở giữa bề mặt phía trên, trong khi đang thực hiện vai trò vật và môn tương ứng cho thiệt thức v.v... ở tại khu vực có hình dáng giống như đầu cánh hoa sen hé nở. Các chúng sanh nếm chúng nên là các vị, có nghĩa là: Chúng thưởng thức.

กุจฺฉิตานํ อาสวธมฺมานํ อาโยติ กาโย. อาโยติ อุปฺปตฺติเทโส. โส ยาวตา อิมสฺมึ กาเย อุปาทินฺนปวตฺติ นาม อตฺถิ, ตตฺถ เยภุยฺเยน กายปฺปสาโท กายวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมาโน ติฏฺฐติ. ผุสิยนฺตีติ โผฏฺฐพฺพา. มนตีติ มโน, วิชานาตีติ อตฺโถ. อตฺตโน ลกฺขณํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา. มโนติ สหาวชฺชนภวงฺคํ. ธมฺมาติ นิพฺพานํ มุญฺจิตฺวา อวเสสา ธมฺมารมฺมณธมฺมา. มโนวิญฺญาณนฺติ ชวนมโนวิญฺญาณํ. มโนสมฺผสฺโสติ ตํสมฺปยุตฺโต ผสฺโส, โส สมฺปยุตฺตาย เวทนาย วิปากปจฺจยวชฺเชหิ เสเสหิ สตฺตหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. อนนฺตราย เตเหว เสสานํ อุปนิสฺสเยเนว ปจฺจโย โหติ.

Thân là nơi đến của các pháp lậu đáng chê trách. Nơi đến là nơi sanh khởi. Chừng nào còn có sự diễn tiến được chấp thủ ở trong thân này, chừng đó phần lớn thân tịnh sắc tồn tại, thực hiện vai trò làm vật và làm môn một cách tương xứng cho thân thức và các pháp khác. Các đối tượng xúc là các pháp được xúc chạm. Ý là pháp suy nghĩ, nghĩa là pháp nhận biết. Các pháp là các pháp mang giữ đặc tính của mình. Ý là tâm khai môn và tâm hộ kiếp đi cùng. Các pháp là các pháp còn lại làm đối tượng của ý, ngoại trừ Níp-bàn. Ý thức là ý thức tốc hành. Ý xúc là xúc phối hợp với ý thức ấy. Xúc ấy là duyên cho thọ phối hợp bằng bảy duyên còn lại, ngoại trừ duyên dị thục. Đối với các pháp còn lại, nó là duyên bằng chính các duyên ấy, bằng duyên Vô Gián, và chỉ bằng duyên Y Chỉ.

อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน วาติ อวโส หุตฺวา ปวตฺตสงฺขาเร ปสฺสนวเสน โอโลกนวเสนาติ อตฺโถ. รูเป วโส น ลพฺภตีติ รูปสฺมึ [Pg.67] วสวตฺติภาโว อิสฺสรภาโว น ลพฺภติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย.

Hoặc theo cách ghi nhận các pháp hữu vi diễn tiến một cách không thể tránh khỏi, nghĩa là theo cách nhìn, theo cách quan sát các pháp hữu vi diễn tiến sau khi đã trở thành vô chủ. Quyền làm chủ không có được ở sắc, nghĩa là quyền thế, quyền tối thượng không có được ở trong sắc. Đối với thọ và các pháp khác cũng theo phương pháp này.

นายํ, ภิกฺขเว, กาโย ตุมฺหากนฺติ อตฺตนิ สติ อตฺตนิยํ นาม โหติ, อตฺตาเยว จ นตฺถิ. ตสฺมา ‘‘นายํ, ภิกฺขเว, กาโย ตุมฺหาก’’นฺติ อาห. นาปิ อญฺเญสนฺติ อญฺโญ นาม ปเรสํ อตฺตา. ตสฺมึ สติ อญฺเญสํ นาม สิยา, โสปิ นตฺถิ. ตสฺมา ‘‘นาปิ อญฺเญส’’นฺติ อาห. ปุราณมิทํ, ภิกฺขเว, กมฺมนฺติ นยิทํ ปุราณกมฺมเมว, ปุราณกมฺมนิพฺพตฺโต ปเนส กาโย. ตสฺมา ปจฺจยโวหาเรน เอวํ วุตฺโต. อภิสงฺขตนฺติอาทิ กมฺมโวหารสฺเสว วเสน ปุริมลิงฺคสภาวตาย วุตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อภิสงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตนาวตฺถุโก, เจตนามูลโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เวทนิยนฺติ เวทนาย วตฺถูติ ทฏฺฐพฺโพ.

Này các Tỳ khưu, thân này không phải của các ông, nghĩa là khi có tự ngã thì mới có cái gọi là sở hữu của tự ngã, nhưng tự ngã lại không có. Do đó, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, thân này không phải của các ông.” Cũng không phải của những người khác, nghĩa là cái khác là tự ngã của người khác. Khi có tự ngã ấy thì mới có cái gọi là của những người khác, nhưng tự ngã ấy cũng không có. Do đó, Ngài đã nói: “Cũng không phải của những người khác.” Này các Tỳ khưu, đây là nghiệp cũ, nghĩa là thân này không phải chỉ là nghiệp cũ, mà thân này được sanh ra từ nghiệp cũ. Do đó, nó được nói như vậy theo cách dùng từ về duyên. Các từ “được tạo tác” và các từ khác được nói theo cách dùng từ về nghiệp, do có bản chất của giới tính trước đó. Đây là ý nghĩa ở đây: “được tạo tác” nên được hiểu là được làm ra bởi các duyên. “Được tác ý” nên được hiểu là có tác ý làm nền tảng, có tác ý làm gốc rễ. “Cần được cảm nhận” nên được hiểu là nền tảng của cảm thọ.

รูเป สาโร น ลพฺภตีติ รูปสฺมึ นิจฺจาทิสาโร น ลพฺภติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. รูปํ อสฺสารํ นิสฺสารนฺติ รูปํ อสฺสารํ สารวิรหิตญฺจ. สาราปคตนฺติ สารโต อปคตํ. นิจฺจสารสาเรน วาติ ภงฺคํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมาเนน นิจฺจสาเรน วา. กสฺสจิ นิจฺจสารสฺส อภาวโต นิจฺจสาเรน สาโร นตฺถิ. สุขสารสาเรน วาติ ฐิติสุขํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมานสฺส กสฺสจิ สุขสารสฺส อภาวโต สุขสารสาเรน วา. อตฺตสารสาเรน วาติ อตฺตตฺตนิยสารสาเรน วา. นิจฺเจน วาติ ภงฺคํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมานสฺส กสฺสจิ นิจฺจสฺส อภาวโต นิจฺเจน วา. ธุเวน วาติ วิชฺชมานกาเลปิ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย ถิรสฺส กสฺสจิ อภาวโต ธุเวน วา. สสฺสเตน วาติ อพฺโพจฺฉินฺนสฺส สพฺพกาเล วิชฺชมานสฺส กสฺสจิ อภาวโต สสฺสเตน วา. อวิปริณามธมฺเมน วาติ ชราภงฺควเสน อวิปริณามปกติกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อวิปริณามธมฺเมน วา.

Cốt lõi không có được ở sắc, nghĩa là cốt lõi thường hằng và các loại khác không có được ở trong sắc. Đối với thọ và các pháp khác cũng theo phương pháp này. Sắc không có cốt lõi, không có tinh chất, nghĩa là sắc không có cốt lõi và không có tinh chất. Đã lìa xa cốt lõi, nghĩa là đã lìa xa khỏi cốt lõi. Hoặc với cốt lõi của tinh chất thường hằng, nghĩa là với cốt lõi thường hằng đang diễn tiến vượt qua sự hoại diệt. Do không có bất cứ cốt lõi thường hằng nào, nên không có cốt lõi với (tính chất) thường hằng. Hoặc với cốt lõi của tinh chất an lạc, nghĩa là do không có bất cứ cốt lõi an lạc nào đang diễn tiến vượt qua sự an lạc trong lúc tồn tại. Hoặc với cốt lõi của tinh chất tự ngã, nghĩa là hoặc với cốt lõi của tinh chất tự ngã và sở hữu của tự ngã. Hoặc với (tính chất) thường hằng, nghĩa là do không có bất cứ pháp thường hằng nào đang diễn tiến vượt qua sự hoại diệt. Hoặc với (tính chất) bền vững, nghĩa là do không có bất cứ pháp kiên cố nào, vì có sự diễn tiến phụ thuộc vào duyên ngay cả trong lúc đang hiện hữu. Hoặc với (tính chất) vĩnh cửu, nghĩa là do không có bất cứ pháp nào không bị gián đoạn, hiện hữu trong mọi lúc. Hoặc với pháp không bị biến đổi, nghĩa là do không có bất cứ pháp nào có bản chất không bị biến đổi theo cách già và hoại diệt.

จกฺขุ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วาติ ‘‘การโก เวทโก สยํวสี’’ติ เอวํ ปริกปฺปิเกน อตฺตนา วา อตฺตาภาวโตเยว อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน จ สุญฺญํ. สพฺพํ จกฺขาทิโลกิยธมฺมชาตํ ยสฺมา อตฺตา จ เอตฺถ นตฺถิ, อตฺตนิยญฺจ เอตฺถ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘สุญฺญ’’นฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ[Pg.68]. โลกุตฺตราปิ ธมฺมา อตฺตตฺตนิเยหิ สุญฺญาเยว, สุญฺญาตีตธมฺมา นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ ธมฺเม อตฺตตฺตนิยสารสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. โลเก จ ‘‘สุญฺญํ ฆรํ สุญฺโญ ฆโฏ’’ติ วุตฺโต ฆรสฺส ฆฏสฺส จ นตฺถิภาโว น โหติ, ตสฺมึ ฆเฏ จ อญฺญสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. ภควตา จ อิติ ยมฺปิ โกจิ ตตฺถ น โหติ, เตน ตํ สุญฺญํ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ โหติ, ตํ สนฺตํ อิทมตฺถีติ ปชานาตีติ อยเมวตฺโถ วุตฺโต. ตถา ญายคนฺเถ สทฺทคนฺเถ จ อยเมวตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ. อนิสฺสริยโตติ อตฺตโน อิสฺสริเย อวสวตฺตนโต. อกามการิยโตติ อตฺตโน อกามํ อรุจิกรณวเสน. อปาปุณิยโตติ ฐาตุํ ปติฏฺฐาภาวโต. อวสวตฺตนโตติ อตฺตโน วเส อวตฺตนโต. ปรโตติ อนิจฺจโต ปจฺจยายตฺตวุตฺติโต. วิวิตฺตโตติ นิสฺสรโต.

Mắt là không bởi tự ngã hoặc bởi sở hữu của tự ngã, nghĩa là mắt là không bởi tự ngã được tưởng tượng là “người làm, người cảm thọ, người tự chủ,” hoặc là không bởi vật sở hữu của tự ngã, chính vì không có tự ngã. Toàn bộ các loại pháp thuộc về thế gian như mắt và các pháp khác, vì tự ngã không có ở đây và sở hữu của tự ngã cũng không có ở đây, do đó được gọi là “không,” đó là ý nghĩa. Các pháp siêu thế cũng là không bởi tự ngã và sở hữu của tự ngã; điều này có nghĩa là không có các pháp vượt qua tính không. Sự không có cốt lõi của tự ngã và sở hữu của tự ngã trong pháp ấy đã được nói đến. Và trong đời, khi nói “ngôi nhà trống không, cái bình trống không,” không có nghĩa là không có ngôi nhà và cái bình, mà là sự không có của một cái khác trong ngôi nhà và trong cái bình ấy đã được nói đến. Và Đức Thế Tôn đã nói ý nghĩa này rằng: “Bất cứ cái gì không có ở đó, do đó nó là không. Nhưng bất cứ cái gì còn lại ở đó, người ấy biết rằng ‘cái này hiện hữu, có ở đây.’” Trong các sách về logic và ngữ pháp cũng có ý nghĩa này. Như vậy, trong bài kinh này, chỉ có đặc tính vô ngã được nói đến. Không có quyền tối thượng, nghĩa là do không có quyền làm chủ trong quyền tối thượng của mình. Không thể làm theo ý muốn, nghĩa là do việc làm không theo ý muốn, không theo sở thích của mình. Không thể đạt được, nghĩa là do không có nơi nương tựa để tồn tại. Không tuân theo sự kiểm soát, nghĩa là do không diễn tiến theo sự kiểm soát của mình. Là cái khác, nghĩa là do vô thường, do sự diễn tiến phụ thuộc vào duyên. Tách biệt, nghĩa là do không có tinh chất.

สุทฺธนฺติ เกวลํ อิสฺสรกาลปกตีหิ วินา เกวลํ ปจฺจยายตฺตปวตฺติวเสน ปวตฺตมานํ สุทฺธํ นาม. อตฺตนิยวิรหิโต สุทฺธธมฺมปุญฺโชติ จ. สุทฺธํ ธมฺมสมุปฺปาทํ, สุทฺธํ สงฺขารสนฺตตินฺติ สุทฺธํ ปสฺสนฺตสฺส ชานนฺตสฺส สงฺขารานํ สนฺตตึ อพฺโพจฺฉินฺนสงฺขารสนฺตตึ. ตเถว สุทฺธํ ปสฺสนฺตสฺส สงฺขาราทีนิ, เอกฏฺฐานิ อาทเรน ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ วุตฺตานิ. เอวํ ปสฺสนฺตสฺส มรณมุเข ภยํ น โหติ. คามณีติ อาลปนํ. ติณกฏฺฐสมํ โลกนฺติ อิมํ อุปาทินฺนกฺขนฺธสงฺขาตํ โลกํ. ยทา ติณกฏฺฐสมํ ปญฺญาย ปสฺสติ. ยถา อรญฺเญ ติณกฏฺฐาทีสุ คณฺหนฺเตสุ อตฺตานํ วา อตฺตนิยํ วา คณฺหาตีติ น โหติ, เตสุ วา ติณกฏฺฐาทีสุ สยเมว นสฺสนฺเตสุปิ วินสฺสนฺเตสุปิ อตฺตา นสฺสติ, อตฺตนิโย นสฺสตีติ น โหติ. เอวํ อิมสฺมึ กาเยปิ นสฺสนฺเต วา วินสฺสนฺเต วา อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา ภิชฺชตีติ อปสฺสนฺโต ปญฺญาย ติณกฏฺฐสมํ ปสฺสตีติ วุจฺจติ. นาญฺญํ ปตฺถยเต กิญฺจิ, อญฺญตฺรปฺปฏิสนฺธิยาติ ปฏิสนฺธิวิรหิตํ นิพฺพานํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ภวํ วา อตฺตภาวํ วา น ปตฺเถติ.

“Suddhaṃ (thuần túy)” có nghĩa là thuần túy, đang diễn tiến chỉ do sự vận hành tùy thuộc vào các duyên, không có Đấng Sáng Tạo (issara), Thời Gian (kāla), hay Tự Tánh (pakati). Và cũng là khối các pháp thuần túy, không có cái thuộc về tự ngã. “Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatiṃ (sự sanh khởi của các pháp thuần túy, dòng tương tục của các hành thuần túy)” có nghĩa là dòng tương tục của các hành, dòng tương tục không bị gián đoạn của các hành, đối với người đang thấy, đang biết một cách thuần túy. Tương tự như thế, đối với người đang thấy một cách thuần túy, các hành v.v... là những điều có cùng một ý nghĩa đã được nói đến hai ba lần một cách trân trọng. Đối với người thấy như vậy, không có sự sợ hãi khi đối mặt với cái chết. “Gāmaṇī (này thôn trưởng)” là lời gọi. “Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokaṃ (thế gian giống như cỏ và cây gỗ)” có nghĩa là thế gian này được gọi là các uẩn bị chấp thủ. Khi vị ấy thấy bằng trí tuệ rằng nó giống như cỏ và cây gỗ. Giống như khi người ta lấy cỏ, cây gỗ, v.v... trong rừng, không có ý niệm rằng “ta đang lấy tự ngã” hay “ta đang lấy cái thuộc về tự ngã”; hoặc khi cỏ, cây gỗ, v.v... ấy tự chúng bị hư hoại hay bị hủy diệt, không có ý niệm rằng “tự ngã bị hư hoại” hay “cái thuộc về tự ngã bị hư hoại”. Tương tự như vậy, khi thân này bị hư hoại hay bị hủy diệt, người không thấy rằng “tự ngã” hay “cái thuộc về tự ngã” bị tan vỡ, được gọi là người thấy bằng trí tuệ rằng nó giống như cỏ và cây gỗ. “Nāññaṃ patthayate kiñci, aññatrappaṭisandhiyā (không mong cầu điều gì khác, ngoại trừ sự không tái sanh)” có nghĩa là vị ấy không mong cầu một cõi hữu hay một thân thể nào khác, ngoại trừ Nibbāna là nơi không có sự tái sanh.

รูปํ สมนฺเนสตีติ รูปสฺส สารํ ปริเยสติ. อหนฺติ วาติ ทิฏฺฐิวเสน. มมนฺติ วาติ ตณฺหาวเสน. อสฺมีติ วาติ มานวเสน. ตมฺปิ ตสฺส น โหตีติ ตํ ติวิธมฺปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส น โหติ.

“Rūpaṃ samannesati (tìm kiếm trong sắc)” có nghĩa là tìm kiếm cốt lõi của sắc. “Ahaṃ (là tôi)” là do tà kiến. “Mamaṃ (là của tôi)” là do ái dục. “Asmi (tôi là)” là do ngã mạn. “Tampi tassa na hoti (điều ấy cũng không có nơi vị ấy)” có nghĩa là cả ba điều ấy đều không có nơi cá nhân ấy.

อิธาติ [Pg.69] เทสาปเทเส นิปาโต, สฺวายํ กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๘; อ. นิ. ๔.๓๓). กตฺถจิ สาสนํ. ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔). กตฺถจิ โอกาสํ. ยถาห –

“Idha (ở đây)” là một bất biến từ chỉ nơi chốn, và từ này đôi khi được nói đến với ý nghĩa là thế gian. Như có lời dạy: “idha tathāgato loke uppajjatī (ở đây, Như Lai sanh ra trong thế gian)” (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33). Đôi khi có nghĩa là giáo pháp. Như có lời dạy: “idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo (chỉ ở đây, này các Tỳ khưu, có Sa môn, ở đây có Sa môn thứ hai)” (ma. ni. 1.139; dī. ni. 2.214). Đôi khi có nghĩa là một nơi chốn. Như có lời dạy:

‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต;

ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๖๙);

“Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā (Trong khi đang đứng ngay tại đây, tôi, đã trở thành một vị trời, đã được thêm tuổi thọ. Này các bạn, hãy biết như vậy).” (dī. ni. 2.369);

กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมว. ยถาห – ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐). อิธ ปน โลกํ อุปาทาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อสฺสุตวา ปุถุชฺชโนติ เอตฺถ ปน อาคมาธิคมาภาวา เญยฺโย ‘‘อสฺสุตวา’’อิติ. ยสฺส หิ ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการสติปฏฺฐานาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยรหิตตฺตา ทิฏฺฐิปฏิเสธโก เนว อาคโม, ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพสฺส อนธิคตตฺตา เนว อธิคโม อตฺถิ, โส อาคมาธิคมาภาวา เญยฺโย ‘‘อสฺสุตวา’’ อิติ. สฺวายํ –

Đôi khi nó chỉ là một từ đệm. Như có lời dạy: “idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito (ở đây, này các Tỳ khưu, ta đã ăn xong và đã thỏa mãn)” (ma. ni. 1.30). Tuy nhiên, ở đây (trong đoạn kinh này) nên được hiểu là nó được nói với ý nghĩa là thế gian. Còn trong cụm từ “assutavā puthujjanoti (phàm phu ít nghe)”, “assutavā (ít nghe)” nên được hiểu là do không có giáo pháp (āgama) và chứng ngộ (adhigama). Thật vậy, người nào do không học hỏi, không tra vấn, không xác quyết về các uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm xứ, v.v... nên không có giáo pháp để bác bỏ tà kiến, và do không chứng ngộ được điều cần phải chứng ngộ qua sự thực hành nên không có sự chứng ngộ, người ấy được hiểu là “ít nghe” do không có giáo pháp và chứng ngộ. Vị ấy là –

ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน;

ปุถุชฺชนนฺโตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๕๑;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐);

“Do các nguyên nhân như sanh ra nhiều (phiền não), nên gọi là phàm phu (puthujjano); do thuộc về hạng phàm phu, nên người này là kẻ riêng biệt.” (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130);

โส หิ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทีหิปิ การเณหิ ปุถุชฺชโน. ยถาห – ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ อวิหตสกฺกายทิฏฺฐิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สพฺพคตีหิ อวุฏฺฐิตาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาภิสงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาโอเฆหิ วุยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาสนฺตาเปหิ สนฺตปฺเปนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาปริฬาเหหิ ปริฑยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รตฺตา คิทฺธา คธิตา มุญฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุฏา นิวุฏา โอวุฏา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ ปุถุชฺชนา (มหานิ. ๕๑, ๙๔), ปุถูนํ วา คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชนา, ปุถุว อยํ วิสุํเยว สงฺขฺยํ คโต, วิสํสฏฺโฐ [Pg.70] สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชโนติปิ ปุถุชฺชโน. เอวเมเตหิ ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ เย เต –

Thật vậy, vị ấy là phàm phu do các nguyên nhân như sanh ra nhiều loại phiền não khác nhau. Như có lời dạy: Họ sanh ra nhiều phiền não nên là phàm phu; họ có thân kiến chưa bị loại trừ nên là phàm phu; họ trông chờ vào nhiều vị đạo sư nên là phàm phu; họ chưa thoát khỏi tất cả các cõi nên là phàm phu; họ tạo tác nhiều hành khác nhau nên là phàm phu; họ bị cuốn trôi bởi nhiều bộc lưu khác nhau nên là phàm phu; họ bị thiêu đốt bởi nhiều nhiệt não khác nhau nên là phàm phu; họ bị thiêu cháy bởi nhiều phiền muộn khác nhau nên là phàm phu; họ tham đắm, say mê, dính mắc, mê muội, chìm đắm, vướng víu, ràng buộc, trói buộc trong năm dục công đức nên là phàm phu; họ bị che lấp, bao phủ, che đậy, che kín, bao trùm, úp lại bởi năm triền cái nên là phàm phu (mahāni. 51, 94). Hoặc, họ cũng là phàm phu do thuộc về số đông những người không thể đếm xuể, những người quay lưng lại với pháp của bậc Thánh, những người thực hành các pháp thấp hèn. Hoặc, người này được kể là riêng biệt (puthu), tách rời, không liên hệ với những bậc Thánh là những người có các đức hạnh như giới, văn, v.v... nên cũng là phàm phu. Như vậy, với hai từ “assutavā puthujjano (phàm phu ít nghe)” này, những người mà –

‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๖๑;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๕๑;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗) –

“Hai hạng phàm phu đã được nói đến, bởi Đức Phật, bậc Thân Thuộc của mặt trời; một là phàm phu mù quáng, một là phàm phu thiện lành.” (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.61; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130; dha. sa. aṭṭha. 1007) –

ทฺเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, เตสุ อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

Hai hạng phàm phu đã được nói đến, trong số đó, nên hiểu rằng phàm phu mù quáng đang được đề cập đến.

อริยานํ อทสฺสาวีติอาทีสุ อริยาติ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียโต พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ วุจฺจนฺติ, พุทฺธา เอว วา อิธ อริยา. ยถาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อริโยติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘).

Trong các cụm từ như “ariyānaṃ adassāvī (không thấy các bậc Thánh)”, “ariya (Thánh)” được gọi như vậy vì các vị ấy ở xa (ārakattā) các phiền não, vì không đi (na iriyanato) vào con đường sai trái (anaye), vì đi (iriyanato) vào con đường đúng đắn (aye), và vì đáng được thế gian cùng với chư thiên tìm đến (araṇīyato). Các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, và các vị Thinh Văn của Phật được gọi là bậc Thánh. Hoặc, ở đây, chỉ có các vị Phật là bậc Thánh. Như có lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong thế gian cùng với chư thiên... Như Lai được gọi là bậc Thánh.” (saṃ. ni. 5.1098).

สปฺปุริสาติ เอตฺถ ปน ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ ‘‘สปฺปุริสา’’ติ เวทิตพฺพา. เต หิ โลกุตฺตรคุณโยเคน โสภนา ปุริสาติ สปฺปุริสา. สพฺเพว วา เอเต ทฺวิธาปิ วุตฺตา. พุทฺธาปิ หิ อริยา จ สปฺปุริสา จ ปจฺเจกพุทฺธาปิ พุทฺธสาวกาปิ. ยถาห –

Còn ở đây, trong từ “sappurisā (bậc chân nhân)”, nên hiểu rằng các vị Phật Độc Giác và các vị Thinh Văn của Như Lai là “bậc chân nhân”. Thật vậy, các vị ấy là những người cao đẹp (sobhanā purisā) do sự tương ưng với các đức tính siêu thế, nên gọi là bậc chân nhân (sappurisā). Hoặc, tất cả các vị ấy đều được gọi theo cả hai cách. Thật vậy, các vị Phật vừa là bậc Thánh (ariyā) vừa là bậc chân nhân (sappurisā), các vị Phật Độc Giác và các vị Thinh Văn của Phật cũng vậy. Như có lời dạy:

‘‘โย เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร, กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ;

ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ, ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺตี’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗);

‘Vị nào là bậc trí biết ơn, đền ơn, là bạn lành và có lòng trung thành vững chắc; đối với người đau khổ, vị ấy tận tâm làm việc cần làm, người như vậy được gọi là bậc chân nhân.’

‘‘กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหตี’’ติ เอตฺตาวตา หิ พุทฺธสาวโก วุตฺโต. กตญฺญุตาทีหิ ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธาติ, โย อิเมสํ อริยานํ อทสฺสนสีโล, น จ ทสฺสเน สาธุการี, โส อริยานํ อทสฺสาวีติ เวทิตพฺโพ. โส จกฺขุนา อทสฺสาวี, ญาเณน อทสฺสาวีติ ทุวิโธ, เตสุ ญาเณน อทสฺสาวี อิธ อธิปฺเปโต. มํสจกฺขุนา หิ ทิพฺพจกฺขุนา วา อริยา ทิฏฺฐาปิ อทิฏฺฐาว โหนฺติ เตสํ จกฺขุนา วณฺณมตฺตคหณโต, น อริยภาวโคจรโต. โสณสิงฺคาลาทโยปิ จกฺขุนา อริเย ปสฺสนฺติ, น จ เต อริยานํ ทสฺสาวิโน.

Chỉ với câu: ‘Là bạn lành và có lòng trung thành vững chắc’ thì vị Thinh văn của đức Phật đã được nói đến. Với các đức tính như biết ơn v.v... thì các vị Phật Độc Giác và các vị Phật (Toàn Giác) (được nói đến). Người nào có tánh không thấy các bậc Thánh này, và không hoan hỷ trong việc thấy (các vị ấy), người ấy cần được hiểu là người không thấy các bậc Thánh. Người ấy có hai loại: không thấy bằng mắt và không thấy bằng trí tuệ. Trong hai loại ấy, người không thấy bằng trí tuệ được chủ ý ở đây. Vì rằng, các bậc Thánh dù được thấy bằng mắt thịt hay thiên nhãn cũng vẫn là không được thấy, do bởi con mắt của họ chỉ nắm bắt được hình sắc, chứ không (nắm bắt) được cảnh giới của Thánh tánh. Các loài như chó, chó rừng v.v... cũng thấy các bậc Thánh bằng mắt, nhưng chúng không phải là những người thấy các bậc Thánh.

ตตฺริทํ [Pg.71] วตฺถุ – จิตฺตลปพฺพตวาสิโน กิร ขีณาสวตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก วุฑฺฒปพฺพชิโต เอกทิวสํ เถเรน สทฺธึ ปิณฺฑาย จริตฺวา เถรสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ปิฏฺฐิโต อาคจฺฉนฺโต เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อริยา นาม, ภนฺเต, กีทิสา’’ติ? เถโร อาห – ‘‘อิเธกจฺโจ มหลฺลโก อริยานํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วตฺตปฏิปตฺตึ กตฺวา สห จรนฺโตปิ เนว อริเย ชานาติ, เอวํ ทุชฺชานา, อาวุโส, อริยา’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โส เนว อญฺญาสิ. ตสฺมา จกฺขุนา ทสฺสนํ น ทสฺสนํ, ญาเณน ทสฺสนเมว ทสฺสนํ. ยถาห – ‘‘อลํ เต, วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗). ตสฺมา จกฺขุนา ปสฺสนฺโตปิ ญาเณน อริเยหิ ทิฏฺฐํ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อปสฺสนฺโต, อริยานํ อธิคตญฺจ ธมฺมํ อนธิคจฺฉนฺโต, อริยกรธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ.

Về điều này, có câu chuyện như sau: Nghe nói, vị thị giả của trưởng lão lậu tận trú tại núi Cittala là một vị xuất gia lớn tuổi. Một hôm, sau khi đi khất thực cùng với trưởng lão, trong lúc mang y bát của trưởng lão đi theo sau, đã hỏi trưởng lão rằng: ‘Thưa ngài, các bậc Thánh là như thế nào?’ Trưởng lão đáp: ‘Này hiền giả, ở đây có người lớn tuổi, dù mang y bát của các bậc Thánh, thực hành các phận sự, đi cùng (với các vị ấy) cũng không biết được các bậc Thánh. Này hiền giả, các bậc Thánh khó biết được như vậy đó.’ Dù được nói như vậy, vị ấy vẫn không hiểu. Do đó, sự thấy bằng mắt không phải là sự thấy, chỉ có sự thấy bằng trí tuệ mới là sự thấy. Như đã được nói: ‘Thôi vừa rồi, này Vakkali! Ông được lợi ích gì với việc thấy thân hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người ấy thấy ta.’ Do đó, người dù thấy bằng mắt nhưng không thấy được tướng vô thường v.v... đã được các bậc Thánh thấy bằng trí tuệ, không chứng ngộ được Pháp mà các bậc Thánh đã chứng ngộ, và do không thấy được các pháp làm nên bậc Thánh và Thánh tánh, cần được hiểu là ‘người không thấy các bậc Thánh’.

อริยธมฺมสฺส อโกวิโทติ สติปฏฺฐานาทิเภเท อริยธมฺเม อกุสโล. อริยธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถ ปน –

‘Không thông thạo Thánh pháp’ có nghĩa là không thiện xảo trong Thánh pháp có các loại như Tứ Niệm Xứ v.v... Còn ở đây, (cụm từ) ‘không được huấn luyện trong Thánh pháp’ (có nghĩa là) –

ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

อภาวโต ตสฺส อยํ, ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.อุรคสุตฺตวณฺณนา;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗);

Sự huấn luyện (vinaya) có hai loại, mỗi loại trong đó có năm cách. Do không có sự huấn luyện ấy, người này được gọi là ‘không được huấn luyện’.

อยญฺหิ สํวรวินโย ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธปิ วินเย เอกเมโกปิ วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร สติสํวโร ญาณสํวโร ขนฺติสํวโร วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

Thật vậy, sự huấn luyện này có hai loại: sự huấn luyện về phòng hộ và sự huấn luyện về đoạn trừ. Và ở đây, trong cả hai loại huấn luyện, mỗi loại huấn luyện được chia làm năm. Thật vậy, sự huấn luyện về phòng hộ có năm loại: phòng hộ bằng giới, phòng hộ bằng niệm, phòng hộ bằng trí, phòng hộ bằng nhẫn nại, và phòng hộ bằng tinh tấn. Sự huấn luyện về đoạn trừ cũng có năm loại: đoạn trừ bằng chi phần, đoạn trừ bằng sự đè nén, đoạn trừ bằng sự cắt đứt, đoạn trừ bằng sự khinh an, và đoạn trừ bằng sự xuất ly.

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ สีลสํวโร. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) อยํ สติสํวโร.

Trong đó, (câu): ‘vị ấy được trang bị, được trang bị đầy đủ với sự phòng hộ của giới bổn Pātimokkha này’ – đây là sự phòng hộ bằng giới. (Câu): ‘vị ấy hộ trì nhãn căn, thực hành sự phòng hộ trong nhãn căn’ – đây là sự phòng hộ bằng niệm.

‘‘ยานิ [Pg.72] โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา,)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑;

จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔;

เนตฺติ. ๑๑, ๔๕;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗) –

‘Những dòng chảy nào có trong thế gian, (Thế Tôn nói, này Ajita,) niệm là sự ngăn chận chúng. Ta nói (niệm) là sự phòng hộ các dòng chảy, chúng được che đậy bằng trí tuệ.’ –

อยํ ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ วีริยสํวโร. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต ‘‘สํวโร’’, วินยนโต ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

Đây là sự phòng hộ bằng trí. (Câu): ‘vị ấy chịu đựng được lạnh, nóng’ – đây là sự phòng hộ bằng nhẫn nại. (Câu): ‘vị ấy không dung chứa tầm về dục đã khởi lên’ – đây là sự phòng hộ bằng tinh tấn. Và tất cả sự phòng hộ này, do sự ngăn chận các thân ác hành v.v... cần được phòng hộ và cần được huấn luyện tương ứng, nên được gọi là ‘sự phòng hộ’ (saṃvara); do sự huấn luyện, nên được gọi là ‘sự huấn luyện’ (vinaya). Như vậy, cần hiểu rằng sự huấn luyện về phòng hộ được chia làm năm.

ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ปฏิปกฺขภาวโต ทีปาโลเกเนว ตมสฺส, เตน เตน วิปสฺสนาญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย อภิรติสญฺญาย, มุญฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุญฺจิตุกามตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ. เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

Tương tự, sự đoạn trừ bất lợi này hay bất lợi kia bằng tuệ minh sát này hay tuệ minh sát kia trong các tuệ minh sát như tuệ phân biệt danh sắc v.v..., do là đối nghịch, giống như ánh sáng đèn (đối nghịch) với bóng tối. Cụ thể là: sự đoạn trừ thân kiến bằng (tuệ) xác định danh sắc; (đoạn trừ) các tà kiến vô nhân và dị nhân bằng (tuệ) nắm bắt các duyên; (đoạn trừ) trạng thái hoài nghi bằng (tuệ) đoạn nghi hoặc, là phần tiếp theo của tuệ ấy; (đoạn trừ) sự chấp thủ ‘tôi, của tôi’ bằng (tuệ) quán xét theo nhóm; (đoạn trừ) tưởng về đạo trong cái không phải đạo bằng (tuệ) xác định đạo và phi đạo; (đoạn trừ) đoạn kiến bằng (tuệ) thấy sự sanh khởi; (đoạn trừ) thường kiến bằng (tuệ) thấy sự diệt; (đoạn trừ) tưởng về sự không đáng sợ trong cái đáng sợ bằng (tuệ) thấy sự đáng sợ; (đoạn trừ) tưởng về vị ngọt bằng (tuệ) thấy sự nguy hại; (đoạn trừ) tưởng về sự ưa thích bằng (tuệ) quán sự nhàm chán; (đoạn trừ) sự không muốn giải thoát bằng tuệ muốn giải thoát; (đoạn trừ) sự không xả bằng tuệ xả; (đoạn trừ) trạng thái nghịch lại với sự an trú của pháp và với Níp-bàn bằng (tuệ) thuận thứ; (đoạn trừ) sự nắm bắt tướng của các hành bằng (tuệ) chuyển tộc. Đây được gọi là sự đoạn trừ bằng chi phần.

ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรเนว อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิยสฺส กิเลสคณสฺส อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, เอตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา [Pg.73] ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. ตํ ตํ ปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.อุรคสุตฺตวณฺณนา; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐).

Lại nữa, sự đoạn trừ các pháp ấy là các triền cái v.v... bằng cách ngăn chận trạng thái khởi sanh bởi thiền định có sự phân biệt là cận hành và an chỉ, giống như việc dẹp rong rêu trên mặt nước bằng cái ghè, việc này được gọi là trấn đoạn (vikkhambhanappahāna). Do bốn Thánh đạo đã được tu tập, sự đoạn trừ bằng trạng thái hoàn toàn không khởi sanh của nhóm phiền não thuộc về phe của tập đế đã được nói theo phương thức “nhằm đoạn trừ các tà kiến” v.v... ở trong dòng tương tục của chính vị có đạo tương ứng ấy, việc này được gọi là tuyệt đoạn (samucchedappahāna). Lại nữa, sự lắng dịu của các phiền não trong khoảnh khắc của quả, việc này được gọi là khinh an đoạn (paṭippassaddhippahāna). Do đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, Níp-bàn là sự đoạn trừ tất cả các pháp hữu vi, việc này được gọi là xuất ly đoạn (nissaraṇappahāna). Và tất cả sự đoạn trừ này, vì là sự đoạn trừ theo ý nghĩa từ bỏ, là sự chế ngự theo ý nghĩa huấn luyện, do đó được gọi là “sự chế ngự bằng đoạn trừ.” Hoặc do sự thành tựu của sự chế ngự tương ứng ấy đối với người có sự đoạn trừ tương ứng ấy nên cũng được gọi là “sự chế ngự bằng đoạn trừ.” Như vậy, sự chế ngự bằng đoạn trừ cũng được phân thành năm loại, cần được hiểu như thế.

เอวมยํ สงฺเขปโต ทุวิโธ เภทโต จ ทสวิโธ วินโย ภินฺนสํวรตฺตา, ปหาตพฺพสฺส จ อปฺปหีนตฺตา ยสฺมา เอตสฺส อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส นตฺถิ, ตสฺมา อภาวโต ตสฺส อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจตีติ. เอเสว นโย สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท, สปฺปุริสธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถปิ. นินฺนานากรณญฺหิ เอตมตฺถโต. ยถาห – ‘‘เยว เต อริยา, เตว เต สปฺปุริสา. เยว เต สปฺปุริสา, เตว เต อริยา. โย เอว โส อริยานํ ธมฺโม, โส เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม. โย เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม, โส เอว โส อริยานํ ธมฺโม. เยว เต อริยวินยา, เตว เต สปฺปุริสวินยา. เยว เต สปฺปุริสวินยา, เตว เต อริยวินยา. อริเยติ วา, สปฺปุริเสติ วา, อริยธมฺเมติ วา, สปฺปุริสธมฺเมติ วา, อริยวินเยติ วา, สปฺปุริสวินเยติ วา เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวาติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐).

Như vậy, sự chế ngự này, nói tóm tắt có hai loại và nói chi tiết có mười loại, do sự phòng hộ bị hư hỏng và do điều cần phải đoạn trừ đã không được đoạn trừ, vì không có đối với kẻ phàm phu ít nghe này, do đó vì sự không có ấy nên người này được gọi là “không được chế ngự.” Phương pháp tương tự ấy cũng ở đây: người không thấy các bậc chân nhân, không thông thạo pháp của bậc chân nhân, không được chế ngự trong pháp của bậc chân nhân. Vì rằng điều này về mặt ý nghĩa là không có sự khác biệt. Như đã được nói: “Những vị nào là bậc Thánh, những vị ấy là bậc chân nhân. Những vị nào là bậc chân nhân, những vị ấy là bậc Thánh. Pháp nào là của các bậc Thánh, pháp ấy là của các bậc chân nhân. Pháp nào là của các bậc chân nhân, pháp ấy là của các bậc Thánh. Sự chế ngự nào là của các bậc Thánh, sự chế ngự ấy là của các bậc chân nhân. Sự chế ngự nào là của các bậc chân nhân, sự chế ngự ấy là của các bậc Thánh. Dù là bậc Thánh, hay là bậc chân nhân, hay là Thánh pháp, hay là pháp của bậc chân nhân, hay là sự chế ngự của bậc Thánh, hay là sự chế ngự của bậc chân nhân, những điều này là một, có cùng một ý nghĩa, tương đồng, có cùng một phần, sanh từ đó, chính là điều ấy.”

รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, ‘‘ยํ รูปํ, โส อหํ, โย อหํ, ตํ รูป’’นฺติ รูปญฺจ อตฺตานญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ. โย วณฺโณ, สา อจฺจี’’ติ อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ, เอวเมว อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต…เป… สมนุปสฺสตีติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) เอวํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ วิย ตํ รูปวนฺตํ ‘‘อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ วิย อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา กรณฺฑเก มณึ วิย ตํ อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย.

Vị ấy thấy sắc là tự ngã có nghĩa là ở đây, có người thấy sắc là tự ngã, vị ấy thấy sắc và tự ngã là không hai rằng: “Cái gì là sắc, cái đó là ta; cái gì là ta, cái đó là sắc.” Ví như khi ngọn đèn dầu đang cháy, người ta thấy ngọn lửa và màu sắc là không hai rằng: “Cái gì là ngọn lửa, cái đó là màu sắc; cái gì là màu sắc, cái đó là ngọn lửa.” Cũng thế ấy, ở đây có người thấy sắc là tự ngã... v.v... Như vậy, vị ấy thấy sắc là “tự ngã” bằng sự thấy của tà kiến. Hoặc tự ngã có sắc có nghĩa là sau khi chấp lấy pháp vô sắc là “tự ngã,” vị ấy thấy tự ngã ấy có sắc giống như cây có bóng. Hoặc sắc ở trong tự ngã có nghĩa là sau khi chấp lấy chính pháp vô sắc là “tự ngã,” vị ấy thấy sắc ở trong tự ngã giống như hương thơm ở trong đóa hoa. Hoặc tự ngã ở trong sắc có nghĩa là sau khi chấp lấy chính pháp vô sắc là “tự ngã,” vị ấy thấy tự ngã ấy ở trong sắc giống như viên ngọc ở trong cái tráp. Phương pháp tương tự này cũng có ở trong thọ v.v...

ตตฺถ [Pg.74] ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ สุทฺธรูปํเยว ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ. ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๑) อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ, ‘‘เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนา, เวทนาย วา อตฺตาน’’นฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา. อวเสเสสุ สสฺสตทิฏฺฐิ. เอวเมตฺถ ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ตา สพฺพาปิ มคฺคาวรณา, น สคฺคาวรณา, ปฐมมคฺควชฺฌาติ เวทิตพฺพา.

Ở đó, câu “thấy sắc là tự ngã” là (chỉ) chính sắc thuần túy được nói là “tự ngã.” Trong bảy trường hợp này: “hoặc tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc, thấy thọ là tự ngã... tưởng... các hành... thức là tự ngã,” pháp vô sắc được nói là “tự ngã.” Trong mười hai trường hợp theo cách ba loại ba loại ở bốn uẩn như vầy: “hoặc tự ngã có thọ, hoặc thọ ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thọ,” tự ngã hỗn hợp sắc và vô sắc được nói đến. Ở đó, trong năm trường hợp: thấy sắc là tự ngã, thọ... tưởng... các hành... thức là tự ngã, đoạn kiến được nói đến. Trong các trường hợp còn lại là thường kiến. Như vậy, ở đây có mười lăm thường kiến và năm đoạn kiến. Tất cả chúng là chướng ngại cho đạo, không phải là chướng ngại cho cõi trời, và cần được biết là những điều bị sát trừ bởi đạo đầu tiên.

อารญฺญิโกติ อรญฺเญ นิวาสํ. ปวเนติ มหนฺเต คมฺภีรวเน. จรมาโนติ ตหึ ตหึ วิจรมาโน. วิสฺสตฺโถ คจฺฉตีติ นิพฺภโย นิราสงฺโก จรติ. อนาปาถคโต ลุทฺทสฺสาติ มิคลุทฺทสฺส ปรมฺมุขคโต. อนฺตมกาสิ มารนฺติ กิเลสมารํ วา เทวปุตฺตมารํ วา อนฺตํ อกาสิ. อปทํ วธิตฺวาติ กิเลสปทํ หนฺตฺวา นาเสตฺวา. มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโตติ มารสฺส อทสฺสนวิสยํ ปตฺโต. อนาปาถคโตติ มารสฺส ปรมฺมุขํ ปตฺโต. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

Vị sống trong rừng là người có nơi cư ngụ trong rừng. Trong khu rừng lớn là trong khu rừng rậm rạp, to lớn. Đang đi là đang đi lại đây đó. Đi một cách tin tưởng là đi không sợ hãi, không lo lắng. Đi khuất tầm mắt của người thợ săn là đi khỏi tầm nhìn của người thợ săn thú. Đã kết liễu Ma vương là đã kết liễu Ma phiền não hoặc Ma thiên tử. Sau khi đã giết chết kẻ không dấu vết là sau khi đã đánh bại, đã hủy diệt trạng thái phiền não. Đã đi đến chỗ mắt của Ma vương không nhìn thấy là đã đạt đến cảnh giới mà Ma vương không nhìn thấy. Đi khuất tầm mắt là đã đạt đến chỗ Ma vương không nhìn thấy. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโสเยว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết bài kinh này với đỉnh cao là quả A-la-hán, và vào lúc kết thúc bài thuyết giảng, sự chứng ngộ Giáo pháp đã diễn ra tương tự như đã được nói đến.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

(Thuộc) Chú giải Tiểu Xiển Minh, tên là Saddhammappajjotikā

โมฆราชมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Mogharājamāṇava đã kết thúc.

๑๖. ปิงฺคิยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

16. Phần giải thích về sự xiển minh kinh Piṅgiyamāṇava

๘๙. โสฬสเม ปิงฺคิยสุตฺตนิทฺเทเส – ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณติ โส กิร พฺราหฺมโณ ชราภิภูโต วีสวสฺสสติโก ชาติยา, ทุพฺพโล จ ‘‘อิธ ปาทํ กริสฺสามี’’ติ อญฺญตฺเรว กโรติ, วินฏฺฐปุริมฉวิวณฺโณ จ. เตนาห – ‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ’’ติ. มาหํ [Pg.75] นสฺสํ โมมุโห อนฺตราวาติ มาหํ ตุยฺหํ ธมฺมํ อสจฺฉิกตฺวา อนฺตรา เอว อวิทฺวา หุตฺวา อนสฺสึ. ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ตว ปาทมูเล ปาสาณเก เจติเย วา ชาติชราย วิปฺปหานํ นิพฺพานํ ธมฺมรสํ อหํ วิชญฺญํ, ตํ เม อาจิกฺข.

89. Trong phần giải thích kinh Piṅgiya thứ mười sáu – (câu) “con đã già yếu, dung sắc phai tàn” (có nghĩa là) vị Bà-la-môn ấy được cho là bị tuổi già chinh phục, sanh ra đã một trăm hai mươi tuổi, và yếu ớt, (đến nỗi) định rằng: “Ta sẽ đặt chân ở đây” thì lại đặt ở nơi khác, và màu da trước đây đã bị hư hoại. Do đó, vị ấy đã nói: “Con đã già yếu, dung sắc phai tàn.” (Câu) “Xin cho con chớ bị hoang mang mà hư mất ở khoảng giữa” (có nghĩa là) xin cho con chớ bị hư mất, trở thành người vô trí ở khoảng giữa, do không chứng ngộ được Giáo Pháp của ngài. (Câu) “Sự từ bỏ sanh và già ở tại đây” (có nghĩa là) ngay tại đây, dưới chân của ngài hoặc tại tháp Pāsāṇaka, con có thể biết được sự từ bỏ sanh và già, là Níp-bàn, là pháp vị. Xin ngài hãy chỉ dạy điều ấy cho con.

อพโลติ พลวิรหิโต. ทุพฺพโลติ ทุพฺพลพโล. อปฺปพโลติ ปริตฺตพโล. อปฺปถาโมติ ปริตฺตวีริโย. วีตวณฺโณติ ปริวตฺติตฉวิวณฺโณ. วิคตวณฺโณติ อปคตฉวิวณฺโณ. วิคจฺฉิตวณฺโณติ ทูรีภูตฉวิวณฺโณ. ยา สา ปุริมา สุภา วณฺณนิภาติ ยา สา สุภา สุนฺทรา ปุริมกาเล สติ, สา วณฺณนิภา เอตรหิ อนฺตรหิตา วิคตา. อาทีนโว ปาตุภูโตติ อุปทฺทโว ปาตุรโหสิ. ‘‘ยา สา ปุริมา สุภา วณฺณนิภา’’ติ ปาฐํ ฐเปตฺวา ‘‘ยา สุภา อสฺสา’’ติ เอเก วณฺณยนฺติ.

(Từ) “abalo” (không sức lực) là không có sức lực. (Từ) “dubbalo” (yếu ớt) là có sức lực yếu ớt. (Từ) “appabalo” (ít sức lực) là có sức lực nhỏ nhoi. (Từ) “appathāmo” (ít thể lực) là có nghị lực nhỏ nhoi. (Từ) “vītavaṇṇo” (dung sắc phai tàn) là màu da đã bị thay đổi. (Từ) “vigatavaṇṇo” (dung sắc đã mất) là màu da đã biến mất. (Từ) “vigacchitavaṇṇo” (dung sắc đã tiêu tan) là màu da đã tan biến. (Câu) “Sự rạng rỡ tốt đẹp của dung sắc trước đây” (có nghĩa là) sự rạng rỡ của dung sắc vốn tốt đẹp, xinh tươi trong thời gian trước đây, nay đã ẩn mất, đã biến mất. (Câu) “Sự nguy hiểm đã hiện khởi” (có nghĩa là) tai họa đã phát sanh. Một số vị giải thích là “vẻ đẹp nào đã có” sau khi đã đặt sang một bên bản đọc “sự rạng rỡ tốt đẹp của dung sắc trước đây.”

อสุทฺธาติ ปฏลาทีหิ อสุทฺธา. อวิสุทฺธาติ ติมิราทีหิ อวิสุทฺธา. อปริสุทฺธาติ สมนฺตโต โผฏปฏลาทีหิ ปริโยนทฺธตฺตา อปริสุทฺธา. อโวทาตาติ นปฺปสนฺนา ปสนฺนสทิสา. โน ตถา จกฺขุนา รูเป ปสฺสามีติ ยถา โปราณจกฺขุนา รูปารมฺมณํ ปสฺสามิ โอโลเกมิ, ตถา เตน ปกาเรน อิทานิ น ปสฺสามิ. โสตํ อสุทฺธนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. มาหํ นสฺสนฺติ อหํ มา วินสฺสํ.

(Từ) “asuddhā” (không trong sạch) là không trong sạch do bị màng che, v.v. (Từ) “avisuddhā” (không thanh tịnh) là không thanh tịnh do bị chứng mờ mắt, v.v. (Từ) “aparisuddhā” (không hoàn toàn trong sạch) là không hoàn toàn trong sạch do bị bao phủ khắp nơi bởi mụn nước, màng che, v.v. (Từ) “avodātā” (không trong sáng) là không sáng tỏ, (không) giống như vật trong sáng. (Câu) “Con không thấy các sắc bằng mắt như thế” (có nghĩa là) con không thấy, không nhìn đối tượng sắc bằng con mắt xưa kia như thế nào thì bây giờ con không thấy theo cách thức ấy. Đối với (câu) “tai không trong sạch,” v.v. cũng có phương pháp tương tự. (Câu) “Xin cho con chớ bị hư mất” (có nghĩa là) xin cho con chớ bị hủy diệt.

๙๐. อิทานิ ยสฺมา ปิงฺคิโย กาเย สาเปกฺขตาย ‘‘ชิณฺโณหมสฺมี’’ติอาทิมาห. เตนสฺส ภควา กาเย สิเนหปฺปหานตฺถํ ‘‘ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน’’ติ คาถมาห. ตตฺถ รูเปสูติ รูปเหตุ รูปปจฺจยา. วิหญฺญมาเนติ กมฺมการณาทีหิ อุปหญฺญมาเน. รุปฺปนฺติ รูเปสูติ จกฺขุโรคาทีหิ จ รูปเหตุเยว ชนา รุปฺปนฺติ พาธิยนฺติ.

90. Bây giờ, vì rằng ngài Piṅgiya do có sự luyến ái đối với thân nên đã nói (câu) “con đã già yếu,” v.v. Do đó, đức Thế Tôn, vì mục đích từ bỏ sự thương yêu đối với thân, đã nói lên câu kệ: “Sau khi thấy (chúng sanh) bị tổn hại ở trong các sắc.” Ở đây, (từ) “rūpesu” (trong các sắc) là do nhân sắc, do duyên sắc. (Từ) “vihaññamāne” (bị tổn hại) là bị làm hại bởi các nguyên nhân của nghiệp, v.v. (Câu) “Họ bị biến hoại trong các sắc” (có nghĩa là) chúng sanh bị biến hoại, bị bức bách chính do nhân sắc và do các bệnh về mắt, v.v.

หญฺญนฺตีติ ฆฏียนฺติ. วิหญฺญนฺตีติ วิเหสิยนฺติ. อุปวิหญฺญนฺตีติ หตฺถปาทจฺเฉทาทึ ลภนฺติ. อุปฆาติยนฺตีติ มรณํ ลภนฺติ. กุปฺปนฺตีติ ปริวตฺตนฺติ. ปีฬยนฺตีติ วิฆาตํ อาปชฺชนฺติ. ฆฏฺฏยนฺตีติ ฆฏฺฏนํ ปาปุณนฺติ. พฺยาธิตาติ ภีตา. โทมนสฺสิตาติ จิตฺตวิฆาตํ ปตฺตา. เวมาเนติ นสฺสมาเน.

(Từ) “haññanti” (bị đánh đập) là bị va chạm. (Từ) “vihaññanti” (bị tổn hại) là bị phiền nhiễu. (Từ) “upavihaññanti” (bị tổn hại nặng) là họ bị (hình phạt) chặt tay chân, v.v. (Từ) “upaghātiyanti” (bị sát hại) là họ bị cái chết. (Từ) “kuppanti” (bị rúng động) là bị thay đổi. (Từ) “pīḷayanti” (bị bức bách) là họ rơi vào sự khổ não. (Từ) “ghaṭṭayanti” (bị va chạm) là họ đạt đến sự va chạm. (Từ) “byādhitā” (bị bệnh hoạn) là bị sợ hãi. (Từ) “domanassitā” (bị ưu phiền) là đã đạt đến sự khổ não của tâm. (Từ) “vemāne” (trong sự khinh miệt) là trong khi đang bị hư mất.

๙๑. เอวํ [Pg.76] ภควตา ยาว อรหตฺตํ, ตาว กถิตํ ปฏิปตฺตึ สุตฺวา ปิงฺคิโย ชราทุพฺพลตาย วิเสสํ อนธิคนฺตฺวา จ ปุน ‘‘ทิสา จตสฺโส’’ติ อิมาย คาถาย ภควนฺตํ โถเมนฺโต เทสนํ ยาจติ.

91. Sau khi đã nghe pháp hành được đức Thế Tôn thuyết giảng cho đến tận A-la-hán quả như vậy, ngài Piṅgiya do tuổi già và sự yếu ớt nên đã không chứng đắc được pháp cao thượng, và một lần nữa, trong khi tán dương đức Thế Tôn bằng câu kệ này: “Bốn phương trời,” ngài đã thỉnh cầu bài thuyết giảng.

๙๒. อถสฺส ภควา ปุนปิ ยาว อรหตฺตํ, ตาว ปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตณฺหาธิปนฺเน’’ติ คาถมาห.

92. Khi ấy, đức Thế Tôn một lần nữa, trong khi chỉ dạy con đường thực hành cho đến tận A-la-hán quả, đã nói lên câu kệ: “(Thấy chúng sanh) bị ái dục chế ngự.”

ตณฺหาธิปนฺเนติ ตณฺหาย วิมุจฺจิตฺวา ฐิเต. ตณฺหานุเคติ ตณฺหาย สห คจฺฉนฺเต. ตณฺหานุคเตติ ตณฺหาย อนุพนฺธนฺเต. ตณฺหานุสเฏติ ตณฺหาย สห ธาวนฺเต. ตณฺหาย ปนฺเนติ ตณฺหาย นิมุคฺเค. ปฏิปนฺเนติ ตณฺหาย อวตฺถเฏ. อภิภูเตติ มทฺทิเต. ปริยาทินฺนจิตฺเตติ ปริยาทิยิตฺวา คหิตกุสลจิตฺเต.

(Từ) “taṇhādhipanne” (bị ái dục chế ngự) là những người đứng vững sau khi đã được giải thoát khỏi ái dục. (Từ) “taṇhānuge” (đi theo ái dục) là những người đi cùng với ái dục. (Từ) “taṇhānugate” (bị ái dục theo sau) là những người bị ái dục đeo bám. (Từ) “taṇhānusaṭe” (chạy theo ái dục) là những người chạy cùng với ái dục. (Từ) “taṇhāya panne” (sa vào ái dục) là bị chìm đắm trong ái dục. (Từ) “paṭipanne” (rơi vào) là bị ái dục bao trùm. (Từ) “abhibhūte” (bị chinh phục) là bị đè bẹp. (Từ) “pariyādinnacitte” (tâm bị chiếm đoạt) là có tâm thiện đã bị chiếm đoạt và nắm giữ.

สนฺตาปชาเตติ สญฺชาตจิตฺตสนฺตาเป. อีติชาเตติ โรคุปฺปนฺเน. อุปทฺทวชาเตติ อาทีนวชาเต. อุปสคฺคชาเตติ อุปฺปนฺนทุกฺขชาเต.

(Từ) “santāpajāte” (sanh ra sự nóng nảy) là những người có sự nóng nảy của tâm đã được sanh khởi. (Từ) “ītijāte” (sanh ra tai ương) là những người có bệnh hoạn đã được phát sanh. (Từ) “upaddavajāte” (sanh ra tai họa) là những người có sự nguy hiểm đã được sanh khởi. (Từ) “upasaggajāte” (sanh ra phiền não) là những người có sự đau khổ đã được phát sanh.

วิรชํ วีตมลนฺติ เอตฺถ วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วีตมลนฺติ วีตราคาทิมลํ. ราคาทโย หิ อชฺโฌตฺถรณฏฺเฐน รโช นาม, ทูสฏฺเฐน มลํ นาม. ธมฺมจกฺขุนฺติ กตฺถจิ ปฐมมคฺคญาณํ, กตฺถจิ อาทีนิ ตีณิ มคฺคญาณานิ, กตฺถจิ จตุตฺถมคฺคญาณมฺปิ. อิธ ปน ชฏิลสหสฺสสฺส จตุตฺถมคฺคญาณํ. ปิงฺคิยสฺส ตติยมคฺคญาณเมว. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ วิปสฺสนาวเสน เอวํ ปวตฺตสฺส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

Trong (cụm từ) “không bụi bặm, không cấu uế,” (từ) “virajaṃ” (không bụi bặm) là đã lìa khỏi bụi bặm là tham ái, v.v. (Từ) “vītamalaṃ” (không cấu uế) là đã lìa khỏi cấu uế là tham ái, v.v. Thật vậy, tham ái, v.v. được gọi là “bụi bặm” (raja) theo ý nghĩa bao trùm, và được gọi là “cấu uế” (mala) theo ý nghĩa làm ô nhiễm. (Từ) “pháp nhãn” (dhammacakkhu) ở một nơi là trí tuệ của đạo quả đầu tiên, ở một nơi là ba trí tuệ của đạo quả ban đầu, và ở một nơi cũng là trí tuệ của đạo quả thứ tư. Tuy nhiên, ở đây, đối với một ngàn vị bện tóc, đó là trí tuệ của đạo quả thứ tư. Đối với ngài Piṅgiya, đó chỉ là trí tuệ của đạo quả thứ ba. Ý nghĩa là pháp nhãn đã sanh khởi cho vị đã tiến hành như vậy bằng năng lực của tuệ quán rằng: “Pháp nào có sự sanh khởi là bản chất, tất cả pháp ấy có sự đoạn diệt là bản chất.” Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

เอวํ อิทมฺปิ สุตฺตํ ภควา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปิงฺคิโย อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ. โส กิร อนฺตรนฺตรา จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ วิจิตฺรปฏิภานํ นาม เทสนํ น ลภติ มยฺหํ มาตุโล พาวรี สวนายา’’ติ. เตน สิเนหวิกฺเขเปน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ. อนฺเตวาสิกา ปนสฺส สหสฺสชฏิลา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. สพฺเพว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา เอหิภิกฺขุโน อเหสุนฺติ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh này với quả vị A-la-hán là đỉnh điểm. Và vào lúc kết thúc bài thuyết giảng, ngài Piṅgiya đã an trú trong quả vị Bất Lai. Được biết, trong lúc ấy ngài đã suy nghĩ rằng: “Cậu của ta là Bāvarī đã không có được (cơ hội) để nghe bài thuyết giảng có trí tuệ biện tài đa dạng như thế này.” Do sự phân tâm vì tình thương mến ấy, ngài đã không thể đắc được quả vị A-la-hán. Tuy nhiên, các đệ tử của ngài, một ngàn vị bện tóc, đã đắc được quả vị A-la-hán. Tất cả các vị ấy đã trở thành các vị tỳ-khưu “ehi-bhikkhu” (hãy đến, tỳ-khưu), mang y bát do thần thông tạo thành.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

(Trích) trong Saddhammappajjotikā, sách Chú giải Tiểu Giảng.

ปิงฺคิยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Piṅgiyamāṇava đã chấm dứt.

๑๗. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทสวณฺณนา

17. Phần giải thích về sự xiển minh các câu kệ tán dương phẩm Pārāyana.

๙๓. อิโต [Pg.77] ปรํ สงฺคีติการา เทสนํ โถเมนฺตา ‘‘อิทมโวจ ภควา’’ติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ อิทมโวจาติ อิทํ ปารายนํ อโวจ. ปริจารกโสฬสานนฺติ พาวริสฺส ปริจารเกน ปิงฺคิเยน สห โสฬสานํ, พุทฺธสฺส วา ภควโต ปริจารกานํ โสฬสานนฺติ ปริจารกโสฬสานํ. เต เอว จ พฺราหฺมณา ตตฺถ โสฬสสุ ทิสาสุ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วามปสฺสโต จ ทกฺขิณปสฺสโต จ ฉ ฉ โยชนา นิสินฺนา อุชุเกน ทฺวาทสโยชนิกา อโหสิ. อชฺฌิฏฺโฐติ ยาจิโต.

93. Kể từ đây, các vị kết tập kinh điển, trong khi tán dương bài thuyết giảng, đã nói lên (câu) “đức Thế Tôn đã thuyết điều này,” v.v. Ở đây, (câu) “đã thuyết điều này” là đã thuyết phẩm Pārāyana này. (Từ) “paricārakasoḷasānaṃ” (của mười sáu vị phục vụ) là của mười sáu vị cùng với Piṅgiya là người phục vụ của Bāvarī, hoặc “paricārakasoḷasānaṃ” là của mười sáu vị phục vụ của đức Phật, đức Thế Tôn. Và chính các vị Bà-la-môn ấy đã ngồi ở nơi ấy trong mười sáu phương hướng, sáu do-tuần ở phía trước, (sáu) ở phía sau, (sáu) ở phía bên trái, và (sáu) ở phía bên phải; theo đường thẳng là mười hai do-tuần. (Từ) “ajjhiṭṭho” (được thỉnh cầu) là được yêu cầu.

๙๔-๙๗. อตฺถมญฺญายาติ ปาฬิอตฺถมญฺญาย. ธมฺมมญฺญายาติ ปาฬิมญฺญาย. ปารายนนฺติ เอวํ อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส อธิวจนํ อาโรเปตฺวา เตสํ พฺราหฺมณานํ นามานิ กิตฺตยนฺโต ‘‘อชิโต…เป… พุทฺธเสฏฺฐมุปาคมุ’’นฺติ อาหํสุ. ตตฺถ สมฺปนฺนจรณนฺติ นิพฺพานปทฏฺฐานภูเตน ปาติโมกฺขสีลาทินา สมฺปนฺนํ. อิสินฺติ มเหสึ.

94-97. Atthamaññāya có nghĩa là đã hiểu được ý nghĩa của Pāli. Dhammamaññāya có nghĩa là đã hiểu được Pāli. Pārāyana là như vầy, sau khi đã gán cho pháp môn này danh xưng ấy, trong khi kể ra tên của các vị Bà-la-môn ấy, các vị ấy đã nói rằng: “Ajita… cho đến… đã đi đến bậc Tối Thắng của các đức Phật.” Ở đây, sampannacaraṇa (vị đã thành tựu về phẩm hạnh) có nghĩa là đã thành tựu về giới Pātimokkha và các pháp tương tự là nền tảng cho trạng thái Nibbāna. Isi (vị ẩn sĩ) có nghĩa là vị đại ẩn sĩ.

นิทฺเทเส อุปาคมึสูติ สมีปํ คมึสุ. อุปสงฺกมึสูติ อวิทูรฏฺฐานํ คมึสุ. ปยิรุปาสึสูติ สมีเป นิสีทึสุ. ปริปุจฺฉึสูติ ปริปุจฺฉํ อาหรึสุ. ปริคณฺหึสูติ ตุลยึสุ. ‘‘โจทยึสู’’ติ เกจิ.

Trong phần giải thích: Upāgamiṃsu có nghĩa là đã đi đến gần. Upasaṅkamiṃsu có nghĩa là đã đi đến nơi không xa. Payirupāsiṃsu có nghĩa là đã ngồi gần. Paripucchiṃsu có nghĩa là đã nêu lên câu hỏi. Parigaṇhiṃsu có nghĩa là đã cân nhắc. Một số vị nói là: “Codayiṃsu (đã chất vấn).”

สีลาจารนิพฺพตฺตีติ อุตฺตมสีลาจารนิพฺพตฺติ, มคฺเคน นิปฺผนฺนสีลนฺติ อตฺโถ.

Sīlācāranibbatti (sự phát sanh của giới hạnh và phẩm hạnh) có nghĩa là sự phát sanh của giới hạnh và phẩm hạnh cao thượng, ý nghĩa là giới được thành tựu bởi đạo.

คมฺภีเรติ อุตฺตานภาวปฏิกฺเขปวจนํ. ทุทฺทเสติ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทเส, ทุกฺเขน ทฏฺฐพฺเพ, น สกฺกา สุเขน ทฏฺฐุํ. ทุทฺทสตฺตาว ทุรนุโพเธ, ทุกฺเขน อวพุชฺฌิตพฺเพ, น สกฺกา สุเขน อวพุชฺฌิตุํ. สนฺเตติ นิพฺพุเต. ปณีเตติ อตปฺปเก. อิทํ ทฺวยํ โลกุตฺตรเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อตกฺกาวจเรติ ตกฺเกน น อวจริตพฺเพ น โอคาหิตพฺเพ ญาเณเนว อวจริตพฺเพ. นิปุเณติ สณฺเห. ปณฺฑิตเวทนีเยติ สมฺมา ปฏิปนฺเนหิ ปณฺฑิเตหิ เวทิตพฺเพ.

Gambhīra (sâu xa) là lời nói phủ định trạng thái nông cạn. Duddasa (khó thấy) là do sâu xa nên khó thấy, cần được thấy với sự khó khăn, không thể được thấy một cách dễ dàng. Chính vì khó thấy nên duranubodha (khó liễu tri), cần được liễu tri với sự khó khăn, không thể được liễu tri một cách dễ dàng. Santa (tịch tịnh) có nghĩa là đã được dập tắt. Paṇīta (vi diệu) có nghĩa là không gây phiền não. Hai điều này được nói đến chỉ nhắm vào pháp siêu thế. Atakkāvacara (vượt ngoài tầm của lý luận) có nghĩa là không nên được đi vào bằng lý luận, không nên được thâm nhập, chỉ nên được đi vào bằng trí tuệ. Nipuṇa (tế nhị) có nghĩa là tinh tế. Paṇḍitavedanīya (được bậc trí chứng ngộ) có nghĩa là cần được biết bởi các bậc trí đã thực hành chân chánh.

๙๘. โตเสสีติ ตุฏฺฐึ อาปาเทสิ. วิโตเสสีติ วิวิธา เตสํ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทสิ. ปสาเทสีติ เตสํ จิตฺตปฺปสาทํ อกาสิ[Pg.78]. อาราเธสีติ อาราธยิ สิทฺธึ ปาเปสิ. อตฺตมเน อกาสีติ โสมนสฺสวเสน สกมเน อกาสิ.

98. Tosesi (đã làm cho hoan hỷ) có nghĩa là đã làm cho phát sanh sự hài lòng. Vitosesi (đã làm cho đặc biệt hoan hỷ) có nghĩa là đã làm cho phát sanh nhiều loại hỷ lạc cho họ. Pasādesi (đã làm cho có đức tin) có nghĩa là đã làm cho tâm của họ có được sự trong sạch. Ārādhesi (đã làm cho thành tựu) có nghĩa là đã làm cho hài lòng, đã làm cho đạt được sự thành công. Attamane akāsi (đã làm cho tâm ý hoan hỷ) có nghĩa là đã làm cho tâm của họ trở thành của mình bằng cách thức của sự hỷ lạc.

๙๙. ตโต ปรํ พฺรหฺมจริยมจรึสูติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ อจรึสุ.

99. Tato paraṃ brahmacariyamacariṃsu (sau đó, các vị ấy đã sống đời phạm hạnh) có nghĩa là các vị ấy đã sống đời phạm hạnh của đạo.

๑๐๑. ตสฺมา ปารายนนฺติ ตสฺส ปารภูตสฺส นิพฺพานสฺส อายตนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

101. Do đó, Pārāyana có nghĩa là được nói là con đường đi đến Nibbāna, là bờ bên kia.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Trong quyển Saddhammappajjotikā, là Chú Giải về Tiểu Giảng.

ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự luận giải các kệ tán dương phẩm Pārāyana đã được chấm dứt.

๑๘. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทสวณฺณนา

18. Phần giải thích về sự luận giải các kệ tụng theo phẩm Pārāyana.

๑๐๒. ปารายนมนุคายิสฺสนฺติ อสฺส อยํ สมฺพนฺโธ – ภควตา หิ ปารายเน เทสิเต โสฬสสหสฺสชฏิลา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, อวเสสานญฺจ จุทฺทสโกฏิสงฺขานํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

102. Pārāyanamanugāyissanti (tôi sẽ hát theo phẩm Pārāyana), sự liên quan của câu này là như vầy: Quả vậy, khi phẩm Pārāyana được đức Thế Tôn thuyết giảng, mười sáu ngàn vị bện tóc đã đắc quả A-la-hán, và đối với mười bốn ức chư thiên và nhân loại còn lại, sự thấu triệt Chánh Pháp đã được thành tựu. Điều này đã được các vị xưa nói đến.

‘‘ตโต ปาสาณเก รมฺเม, ปารายนสมาคเม;

อมตํ ปาปยี พุทฺโธ, จุทฺทส ปาณโกฏิโย’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๑๓๘);

“Khi ấy, tại Pāsāṇaka khả ái, trong buổi hội họp về phẩm Pārāyana; Đức Phật đã khiến cho mười bốn ức chúng sanh đạt đến trạng thái bất tử.” (su. ni. aṭṭha. 2.1138);

นิฏฺฐิตาย ปน ธมฺมเทสนาย ตโต ตโต อาคตา มนุสฺสา ภควโต อานุภาเวน อตฺตโน อตฺตโน คามนิคมาทีสฺเวว ปาตุรเหสุํ. ภควาปิ สาวตฺถิเมว อคมาสิ ปริจารกโสฬสาทีหิ อเนเกหิ ภิกฺขุสหสฺเสหิ ปริวุโต. ตตฺถ ปิงฺคิโย ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘คจฺฉามหํ, ภนฺเต, พาวริสฺส พุทฺธุปฺปาทํ อาโรเจตุํ, ปฏิสฺสุตญฺหิ ตสฺเสว มยา’’ติ. อถ ภควตา อนุญฺญาโต ญาณคมเนเนว โคธาวรีตีรํ คนฺตฺวา ปาทคมเนน อสฺสมาภิมุโข อคมาสิ. ตเมนํ พาวรี พฺราหฺมโณ มคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน ทูรโตว ตํ ขาริชฏาทิวิรหิตํ ภิกฺขุเวเสนาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ นิฏฺฐมคมาสิ. สมฺปตฺตญฺจาปิ นํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, ปิงฺคิย, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ? ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, อุปฺปนฺโน, ปาสาณเก เจติเย นิสินฺโน อมฺหากํ ธมฺมํ เทเสสิ, ตมหํ ตุยฺหํ เทเสสฺสามี’’ติ. ตโต พาวรี มหตา [Pg.79] สกฺกาเรน สปริโส ตํ ปูเชตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปสิ. ตตฺถ นิสีทิตฺวา ปิงฺคิโย ‘‘ปารายนมนุคายิสฺส’’นฺติอาทิมาห.

Và khi bài thuyết Pháp đã được chấm dứt, những người đã đi đến từ các nơi, do nhờ oai lực của đức Thế Tôn, đã hiện ra ở ngay tại các làng mạc, thị tứ, v.v... của chính họ. Đức Thế Tôn cũng đã đi đến thành Sāvatthī, được vây quanh bởi nhiều ngàn vị tỳ khưu bao gồm mười sáu vị thị giả và những vị khác. Ở đấy, ngài Piṅgiya sau khi đảnh lễ đức Thế Tôn đã nói rằng: “Bạch ngài, con sẽ đi để báo cho ngài Bāvarī về sự xuất hiện của đức Phật, quả vậy điều ấy đã được con hứa với chính vị ấy.” Kế đó, sau khi được đức Thế Tôn cho phép, vị ấy đã đi đến bờ sông Godhāvarī bằng sự di chuyển của trí tuệ, rồi đã đi bộ hướng về ngôi am. Vị Bà-la-môn Bāvarī, đang ngồi nhìn ra con đường, từ xa đã nhìn thấy vị ấy đang đi đến trong hình tướng của vị tỳ khưu, không có gánh, tóc bện, v.v... và đã đi đến kết luận rằng: “Đức Phật đã xuất hiện ở trên đời.” Và khi vị ấy đã đến, ông ta đã hỏi rằng: “Này Piṅgiya, có phải đức Phật đã xuất hiện ở trên đời không?” “Thưa phải, thưa Bà-la-môn, ngài đã xuất hiện. Trong khi đang ngồi ở tháp miếu Pāsāṇaka, ngài đã thuyết giảng Chánh Pháp cho chúng tôi. Tôi sẽ thuyết giảng lại điều ấy cho ông.” Sau đó, ngài Bāvarī cùng với đoàn tùy tùng, sau khi đã cúng dường vị ấy với sự tôn kính trọng thể, đã cho sửa soạn chỗ ngồi. Sau khi đã ngồi xuống ở đấy, ngài Piṅgiya đã nói lên câu bắt đầu là: “Pārāyanamanugāyissanti (tôi sẽ hát theo phẩm Pārāyana).”

ตตฺถ อนุคายิสฺสนฺติ ภควโต คีตํ อนุคายิสฺสํ. ยถาทฺทกฺขีติ ยถา สามํ สจฺจาภิสมฺโพเธน อสาธารณญาเณน จ อทฺทกฺขิ. นิกฺกาโมติ ปหีนกาโม. ‘‘นิกฺกโม’’ติปิ ปาโฐ, วีริยวาติ อตฺโถ. นิกฺขนฺโต วา อกุสลปกฺขา. นิพฺพโนติ กิเลสวนวิรหิโต, ตณฺหาวิรหิโต เอว วา. กิสฺส เหตุ มุสา ภเณติ เยหิ กิเลเสหิ มุสา ภเณยฺย, เอเต ตสฺส ปหีนาติ ทสฺเสติ. เอเตน พฺราหฺมณสฺส สวเน อุสฺสาหํ ชเนติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๑๓๘).

Ở đây, anugāyissanti có nghĩa là tôi sẽ hát theo bài hát của đức Thế Tôn. Yathāddakkhi (như đã thấy) có nghĩa là như chính ngài đã thấy bằng sự toàn giác về các chân lý và bằng trí tuệ không chung. Nikkāmo có nghĩa là người đã từ bỏ dục vọng. Cũng có bài đọc là “Nikkamo,” ý nghĩa là người có tinh tấn. Hoặc là người đã ra khỏi phe bất thiện. Nibbano có nghĩa là người không còn khu rừng phiền não, hoặc chính là người không còn ái dục. Kissa hetu musā bhaṇe (vì lý do gì lại nói dối) là câu cho thấy rằng những phiền não nào mà do chúng người ta có thể nói dối, những phiền não ấy đã được vị ấy từ bỏ. Bằng câu này, vị ấy đã làm phát sanh sự hăng hái trong việc lắng nghe cho vị Bà-la-môn. (su. ni. aṭṭha. 2.1138).

อมโลติ กิเลสมลวิรหิโต. วิมโลติ วิคตกิเลสมโล. นิมฺมโลติ กิเลสมลสุทฺโธ. มลาปคโตติ กิเลสมลา ทูรีภูโต หุตฺวา จรติ. มลวิปฺปหีโนติ กิเลสมลปฺปหีโน. มลวิมุตฺโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺโต. สพฺพมลวีติวตฺโตติ วาสนาทิสพฺพกิเลสมลํ อติกฺกนฺโต. เต วนาติ เอเต วุตฺตปฺปการา กิเลสา.

Amalo có nghĩa là không có cấu uế phiền não. Vimalo có nghĩa là đã loại bỏ cấu uế phiền não. Nimmalo có nghĩa là trong sạch khỏi cấu uế phiền não. Malāpagato có nghĩa là sống sau khi đã trở nên xa lìa cấu uế phiền não. Malavippahīno có nghĩa là đã từ bỏ cấu uế phiền não. Malavimutto có nghĩa là đã giải thoát khỏi các phiền não. Sabbamalavītivatto có nghĩa là đã vượt qua tất cả cấu uế phiền não bao gồm cả các dư tàn. Te vana có nghĩa là những loại phiền não đã được nói đến này.

๑๐๓. วณฺณูปสํหิตนฺติ คุณูปสํหิตํ.

103. Vaṇṇūpasaṃhitaṃ (được hợp thành bởi sự tán dương) có nghĩa là được hợp thành bởi các đức hạnh.

๑๐๔. สจฺจวฺหโยติ พุทฺโธ หิ สจฺเจเนว อวฺหาเนน นาเมน ยุตฺโต. พฺรหฺเมติ ตํ พฺราหฺมณํ อาลปติ.

104. Saccavhayo (người có tên gọi là Chân Lý) có nghĩa là quả vậy, đức Phật được hợp thành với tên gọi, với danh xưng là Chân Lý. Brahma là ngài gọi vị Bà-la-môn ấy.

ตตฺถ โลโกติ ลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. เอโก โลโก ภวโลโกติ เตภูมกวิปาโก. โส หิ ภวตีติ ภโว, ภโว เอว โลโก ภวโลโก. ภวโลโก จ สมฺภวโลโก จาติ เอตฺถ เอเกโก ทฺเว ทฺเว โหติ. ภวโลโก หิ สมฺปตฺติภววิปตฺติภววเสน ทุวิโธ. สมฺภวโลโกปิ สมฺปตฺติสมฺภววิปตฺติสมฺภววเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สมฺปตฺติภวโลโกติ สุคติโลโก. โส หิ อิฏฺฐผลตฺตา สุนฺทโร โลโกติ สมฺปตฺติ, ภวตีติ ภโว, สมฺปตฺติ เอว ภโว สมฺปตฺติภโว, โส เอว โลโก สมฺปตฺติภวโลโก. สมฺปตฺติสมฺภวโลโกติ สุคตูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ [Pg.80] เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, สมฺปตฺติยา สมฺภโว สมฺปตฺติสมฺภโว, สมฺปตฺติสมฺภโว เอว โลโก สมฺปตฺติสมฺภวโลโกติ.

Ở đây, thế gian (loko) có nghĩa là hoại diệt. Một thế gian là hữu thế gian, tức là quả dị thục trong ba cõi. Vì nó hiện hữu nên gọi là hữu, hữu chính là thế gian nên gọi là hữu thế gian. Ở đây, hữu thế gian và sanh hữu thế gian, mỗi loại có hai. Hữu thế gian có hai loại theo phương diện hữu thành tựu và hữu thất bại. Sanh hữu thế gian cũng có hai loại theo phương diện sanh hữu thành tựu và sanh hữu thất bại. Trong đó, hữu thế gian thành tựu là thiện thú thế gian. Vì là quả khả ái nên là thế gian tốt đẹp, gọi là thành tựu; nó hiện hữu nên gọi là hữu; thành tựu chính là hữu nên gọi là hữu thành tựu; đó chính là thế gian nên gọi là hữu thế gian thành tựu. Sanh hữu thế gian thành tựu là nghiệp đưa đến thiện thú. Quả sanh khởi từ đó nên gọi là sanh hữu; sanh hữu của sự thành tựu là sanh hữu thành tựu; sanh hữu thành tựu chính là thế gian nên gọi là sanh hữu thế gian thành tựu.

วิปตฺติภวโลโกติ อปายโลโก. โส หิ อนิฏฺฐผลตฺตา วิรูโป โลโกติ วิปตฺติ, ภวตีติ ภโว, วิปตฺติ เอว ภโว วิปตฺติภโว, วิปตฺติภโว เอว โลโก วิปตฺติภวโลโก. วิปตฺติสมฺภวโลโกติ อปายูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, วิปตฺติยา สมฺภโว วิปตฺติสมฺภโว, วิปตฺติสมฺภโว เอว โลโก วิปตฺติสมฺภวโลโกติ. ติสฺโส เวทนาติ สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา โลกิยา เอว. อาหาราติ ปจฺจยา. ปจฺจยา หิ อตฺตโน ผลํ อาหรนฺตีติ อาหารา. กพฬีการาหาโร ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนาหาโร วิญฺญาณาหาโรติ จตฺตาโร. วตฺถุวเสน กพฬีกตฺตพฺพตฺตา กพฬีกาโร, อชฺโฌหริตพฺพตฺตา อาหาโร, โอทนกุมฺมาสาทิวตฺถุกาย โอชาเยตํ นามํ. สา หิ โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรตีติ อาหาโร. จกฺขุสมฺผสฺสาทิโก ฉพฺพิโธ ผสฺโส ติสฺโส เวทนา อาหรตีติ อาหาโร. มนโส สญฺเจตนา น สตฺตสฺสาติ มโนสญฺเจตนา ยถา จิตฺเตกคฺคตา, มนสา วา สมฺปยุตฺตา สญฺเจตนา มโนสญฺเจตนา ยถา อาชญฺญรโถ, เตภูมกกุสลากุสลเจตนา. สา หิ ตโย ภเว อาหรตีติ อาหาโร. วิญฺญาณนฺติ เอกูนวีสติเภทํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. ตญฺหิ ปฏิสนฺธินามรูปํ อาหรตีติ อาหาโร.

Hữu thế gian thất bại là ác thú thế gian. Vì là quả không khả ái nên là thế gian xấu xa, gọi là thất bại; nó hiện hữu nên gọi là hữu; thất bại chính là hữu nên gọi là hữu thất bại; hữu thất bại chính là thế gian nên gọi là hữu thế gian thất bại. Sanh hữu thế gian thất bại là nghiệp đưa đến ác thú. Quả sanh khởi từ đó nên gọi là sanh hữu; sanh hữu của sự thất bại là sanh hữu thất bại; sanh hữu thất bại chính là thế gian nên gọi là sanh hữu thế gian thất bại. Ba thọ là lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ, đều là pháp thế gian. Các món ăn là các duyên. Các duyên mang lại quả của chúng nên gọi là các món ăn. Có bốn loại: đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực, và thức thực. Theo phương diện vật chất, vì được làm thành miếng nên gọi là đoàn, vì được nuốt vào nên gọi là thực; đây là tên gọi của dưỡng tố trong các vật như cơm, cháo. Dưỡng tố ấy mang lại các sắc do dưỡng tố sanh nên gọi là thực. Sáu loại xúc như nhãn xúc... mang lại ba thọ nên gọi là thực. Tư của tâm chứ không phải của chúng sanh là tư niệm, như nhất tâm; hoặc tư tương ưng với tâm là tư niệm, như con ngựa hay; đó là tư thiện và bất thiện trong ba cõi. Tư ấy mang lại ba cõi hữu nên gọi là thực. Thức là mười chín loại thức tái sanh. Thức ấy mang lại danh sắc tái sanh nên gọi là thực.

อุปาทานกฺขนฺธาติ อุปาทานโคจรา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา, มชฺเฌ ปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อุปาทานสมฺภูตา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา ยถา ติณคฺคิ, ถุสคฺคิ. อุปาทานวิเธยฺยา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา ยถา ราชปุริโส. อุปาทานปฺปภวา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา ยถา ปุปฺผรุกฺโข, ผลรุกฺโข. อุปาทานานิ ปน กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานนฺติ จตฺตาริ. อตฺถโต ปน ภุสํ อาทานนฺติ อุปาทานํ. รูปุปาทานกฺขนฺโธ, เวทนุปาทานกฺขนฺโธ, สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ, สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ, วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธติ ปญฺจ. ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานีติ จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, มนายตนํ. สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตนยา เอว. ตถา อฏฺฐ [Pg.81] โลกธมฺมา. อปิ จ – ลาโภ, อลาโภ, ยโส, อยโส, นินฺทา, ปสํสา, สุขํ, ทุกฺขนฺติ อิเม อฏฺฐ โลกปฺปวตฺติยา สติ อนุปริวตฺตนธมฺมกตฺตา โลกสฺส ธมฺมาติ โลกธมฺมา. เอเตหิ มุตฺโต สตฺโต นาม นตฺถิ, พุทฺธานมฺปิ โหนฺติเยว. ยถาห –

Thủ uẩn là các uẩn làm đối tượng cho thủ, nên gọi là thủ uẩn; cần hiểu là có sự lược bỏ từ ở giữa. Hoặc các uẩn sanh từ thủ là thủ uẩn, như lửa cỏ, lửa trấu. Hoặc các uẩn bị thủ chi phối là thủ uẩn, như người của vua. Hoặc các uẩn có nguồn gốc từ thủ là thủ uẩn, như cây hoa, cây quả. Còn các thủ thì có bốn: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, và ngã luận thủ. Về mặt ý nghĩa, chấp giữ mạnh mẽ là thủ. Có năm thủ uẩn: sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, và thức thủ uẩn. Sáu nội xứ là nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, và ý xứ. Bảy thức trú cũng theo cách đã nói. Tám pháp thế gian cũng vậy. Hơn nữa – được, không được, danh, không danh, chê, khen, vui, khổ – tám pháp này, khi thế gian vận hành, có tính chất xoay vần theo nên gọi là pháp của thế gian, tức là pháp thế gian. Không có chúng sanh nào thoát khỏi những pháp này, ngay cả các vị Phật cũng có. Như đã nói:

‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, โลกธมฺมา โลกํ อนุปริวตฺตนฺติ, โลโก จ อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตติ. กตเม อฏฺฐ? ลาโภ จ อลาโภ จ…เป… สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, อฏฺฐ โลกธมฺมา โลกํ อนุปริวตฺตนฺติ, โลโก จ อิเม อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๖).

“Này các Tỳ khưu, có tám pháp thế gian này xoay vần theo thế gian, và thế gian xoay vần theo tám pháp thế gian. Tám pháp ấy là gì? Được và không được... vui và khổ. Này các Tỳ khưu, chính tám pháp thế gian này xoay vần theo thế gian, và thế gian xoay vần theo tám pháp thế gian này.” (A. Ni. 8.6).

ตตฺถ อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ นปฺปชหนฺติ, โลกโต น นิวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. ลาโภติ ปพฺพชิตสฺส จีวราทิ, คหฏฺฐสฺส ธนธญฺญาทิลาโภ. โสเยว อลพฺภมาโน ลาโภ อลาโภ น ลาโภ อลาโภติ วุจฺจติ, โน จ อตฺตาภาวปฺปตฺติโต ปริญฺเญยฺโย สิยา. ยโสติ ปริวาโร. โสเยว อลพฺภมาโน ยโส อยโส. นินฺทาติ อวณฺณภณนํ. ปสํสาติ วณฺณภณนํ. สุขนฺติ กามาวจรกายิกเจตสิกํ. ทุกฺขนฺติ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามีนํ กายิกเจตสิกํ, อนาคามิอรหนฺตานํ กายิกเมว. สตฺตาวาสาติ สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ. ตานิ ปน ตถา ปกาสิตา ขนฺธา เอว. สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ อสญฺญสตฺเตน จ เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน จ สทฺธึ นว สตฺตาวาสา. ทสายตนานีติ จกฺขายตนํ, รูปายตนํ, โสตายตนํ, สทฺทายตนํ, ฆานายตนํ, คนฺธายตนํ, ชิวฺหายตนํ, รสายตนํ, กายายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ เอวํ ทส. ทฺวาทสายตนานีติ มนายตนธมฺมายตเนหิ สทฺธึ เอวํ ทฺวาทส. อฏฺฐารส ธาตุโยติ จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนธาตุ, ธมฺมธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตูติ เอเกกสฺมึ ตีณิ ตีณิ กตฺวา อฏฺฐารส ธาตุโย.

Ở đây, “xoay vần theo” có nghĩa là chúng đeo bám, không từ bỏ, không rời khỏi thế gian. “Được” là sự được lợi về y phục v.v. của người xuất gia, sự được lợi về tài sản, ngũ cốc v.v. của người tại gia. Chính sự được lợi ấy khi không có được thì gọi là “không được”, tức là không có sự được lợi, chứ không nên hiểu là sự không đạt được tự thể. “Danh” là đoàn tùy tùng. Chính danh ấy khi không có được là “không danh”. “Chê” là lời nói không tán thán. “Khen” là lời nói tán thán. “Vui” là lạc thuộc thân và tâm trong cõi Dục. “Khổ” đối với phàm phu, Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm là khổ thuộc thân và tâm; đối với A-na-hàm và A-la-hán chỉ là khổ thuộc thân. Chúng sanh trú là nơi ở của chúng sanh, có nghĩa là nơi cư ngụ. Những nơi ấy chính là các uẩn đã được trình bày như vậy. Bảy thức trú cùng với vô tưởng hữu và phi tưởng phi phi tưởng xứ là chín chúng sanh trú. Mười xứ là nhãn xứ, sắc xứ, nhĩ xứ, thanh xứ, tỷ xứ, hương xứ, thiệt xứ, vị xứ, thân xứ, và xúc xứ. Mười hai xứ là (mười xứ trên) cùng với ý xứ và pháp xứ. Mười tám giới là nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới... cho đến ý giới, pháp giới, ý thức giới; mỗi căn môn có ba, thành mười tám giới.

สทิสนาโมติ เตสํ สทิสนาโม เอกคุณวณฺณนาโม. สทิสวฺหโยติ เอกคุณวณฺณนาเมน อวฺหายโน. สจฺจสทิสวฺหโยติ อวิตถเอกคุณวณฺณนาเมน อวิปรีเตน อวฺหายโน.

Sadisanāmo (có tên tương tợ) là: có tên tương tợ của các vị ấy, là tên mô tả một đức tánh. Sadisavhayo (có danh xưng tương tợ) là: sự gọi tên bằng tên mô tả một đức tánh. Saccasadisavhayo (có danh xưng tương tợ một cách chân thật) là: sự gọi tên bằng tên mô tả một đức tánh không sai khác, không trái ngược.

อาสิโตติ [Pg.82] อุปสงฺกมิโต. อุปาสิโตติ อุปคนฺตฺวา เสวิโต. ปยิรุปาสิโตติ ภตฺติวเสน อตีว เสวิโต.

Āsito (đã đến gần) là: đã đi đến. Upāsito (đã hầu hạ) là: sau khi đi đến đã phục vụ. Payirupāsito (đã hết lòng hầu hạ) là: do bởi lòng thành đã phục vụ một cách hết mực.

๑๐๕. กุพฺพนกนฺติ ปริตฺตวนํ. พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺยาติ อเนกผลาทิวิกติภริตกานนํ อาคมฺม วเสยฺย. อปฺปทสฺเสติ พาวริปฺปภุติเก ปริตฺตปญฺเญ. มโหทธินฺติ อโนตตฺตาทึ มหนฺตํ อุทกราสึ.

105. Kubbanakaṃ (khu rừng nhỏ) là: khu rừng nhỏ. Bahupphalaṃ kānanam āvaseyya (nên trú ngụ trong khu rừng có nhiều quả) là: sau khi đi đến nên trú ngụ trong khu rừng chứa đầy nhiều loại quả khác nhau, v.v... Appadasse (những người có ít sự thấy biết) là: những vị như Bāvari, v.v... có trí tuệ nhỏ. Mahodadhiṃ (đại dương) là: hồ Anotatta, v.v... là khối nước lớn.

อปฺปทสฺสาติ มนฺททสฺสิโน. ปริตฺตทสฺสาติ อติมนฺททสฺสิโน. โถกทสฺสาติ ปริตฺตโตปิ อติปริตฺตทสฺสิโน. โอมกทสฺสาติ เหฏฺฐิมทสฺสิโน. ลามกทสฺสาติ อปฺปธานทสฺสิโน. ฉตุกฺกทสฺสาติ น อุตฺตมทสฺสิโน. อปฺปมาณทสฺสนฺติ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา อปฺปมาณํ นิพฺพานทสฺสํ. อคฺคทสฺสนฺติ ‘‘อคฺคโต เว ปสนฺนาน’’นฺติอาทินา (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) นเยน อคฺคธมฺมทสฺสํ. เสฏฺฐทสฺสนฺติ สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทเสฏฺโฐติ เสฏฺฐทสฺสํ. วิเสฏฺฐทสฺสนฺติอาทีนิ จตฺตาริ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตานิ. อสมนฺติ น สมํ อสมํ สพฺพญฺญุํ. อสมสมนฺติ อสเมหิ อตีตพุทฺเธหิ สมํ อสมสมํ. อปฺปฏิสมนฺติ อตฺตโน สทิสวิรหิตํ. อปฺปฏิภาคนฺติ อตฺตโน ปฏิพิมฺพวิรหิตํ. อปฺปฏิปุคฺคลนฺติ ปฏิมลฺลปุคฺคลวิรหิตํ. เทวาติเทวนฺติ วิสุทฺธิเทวานมฺปิ อติเทวํ. อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน อุสภํ. อฉมฺภิตฏฺเฐน ปุริสสีหํ. นิทฺโทสฏฺเฐน ปุริสนาคํ. อุตฺตมฏฺเฐน ปุริสาชญฺญํ. อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิเย อจลฏฺฐาเน ติฏฺฐนฏฺเฐน ปุริสนิสภํ. ธมฺมเทสนาธุรวหนฏฺเฐน ปุริสโธรยฺหํ.

Appadassā (những người có ít sự thấy biết) là: những người có sự thấy biết chậm lụt. Parittadassā (những người có sự thấy biết nhỏ) là: những người có sự thấy biết rất chậm lụt. Thokadassā (những người có sự thấy biết ít ỏi) là: những người có sự thấy biết rất nhỏ, còn hơn cả nhỏ. Omakadassā (những người có sự thấy biết thấp kém) là: những người có sự thấy biết ở dưới. Lāmakadassā (những người có sự thấy biết thấp hèn) là: những người có sự thấy biết không chính yếu. Chatukkadassā (những người có sự thấy biết tồi tệ) là: không phải là những người có sự thấy biết tối thượng. Appamāṇadassaṃ (vị thấy được điều vô lượng) là: vị thấy được Niết Bàn vô lượng, sau khi đã vượt qua sự đo lường. Aggadassaṃ (vị thấy được điều tối thượng) là: vị thấy được Pháp tối thượng theo phương cách của câu “aggato ve pasannānaṃ,” v.v... Seṭṭhadassaṃ (vị thấy được điều cao quý) là: vị thấy được điều cao quý vì bậc Chánh Đẳng Giác là cao quý nhất trong loài hai chân. Bốn từ bắt đầu bằng Viseṭṭhadassaṃ được tăng thêm ý nghĩa bằng tiếp đầu ngữ. Asamaṃ (vị không có người ngang bằng) là: không ngang bằng, vị không có người ngang bằng, bậc Toàn Tri. Asamasamaṃ (vị ngang bằng với người không có người ngang bằng) là: vị ngang bằng với người không có người ngang bằng là ngang bằng với các đức Phật quá khứ không có người ngang bằng. Appaṭisamaṃ (vị không có người tương tự) là: vị không có người tương tự với mình. Appaṭibhāgaṃ (vị không có người đối xứng) là: vị không có hình ảnh phản chiếu của mình. Appaṭipuggalaṃ (vị không có đối thủ) là: vị không có người đối kháng. Devātidevaṃ (vị trời vượt trên các vị trời) là: vị trời vượt trên cả các vị trời thanh tịnh. Usabhaṃ (bậc Ngưu vương) với ý nghĩa được xem là điềm lành tối thượng. Purisasīhaṃ (bậc Nhân sư) với ý nghĩa không kinh sợ. Purisanāgaṃ (bậc Nhân long) với ý nghĩa không có lỗi lầm. Purisājaññaṃ (bậc Nhân mã) với ý nghĩa tối thượng. Purisanisabhaṃ (bậc Nhân ngưu) với ý nghĩa đứng vững ở nơi không bị rung chuyển, không bị lay động, sau khi đã đè nén mặt đất với tám chúng hội, bởi bất cứ kẻ đối nghịch, kẻ thù nào trong thế gian cùng với chư Thiên. Purisadhorayhaṃ (bậc Nhân ngưu kéo xe) với ý nghĩa mang lấy ách thuyết Pháp.

มานสกํ วา สรนฺติ มนสา จินฺเตตฺวา กตํ ปลฺลํ วา นามเมว วา. อโนตตฺตํ วา ทหนฺติ จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตํ โอภาเสนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น โอภาเสนฺติ, เตเนวสฺส ‘‘อโนตตฺต’’นฺติ สงฺขา อุทปาทิ. เอวรูปํ อโนตตฺตํ วา ทหํ. อกฺโขภํ อมิโตทกนฺติ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อปริมิตํ อุทกชลราสึ. เอวเมวาติ โอปมฺมสํสนฺทนํ, พุทฺธํ ภควนฺตํ อกฺโขภํ อาสภํ ฐานฏฺฐาเนน จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. อมิตเตชนฺติ อปริมิตญาณเตชํ. ปภินฺนญาณนฺติ ทสพลญาณาทิวเสน ปเภทคตญาณํ. วิวฏจกฺขุนฺติ สมนฺตจกฺขุํ.

Mānasakaṃ vā saraṃ (hay hồ Mānasaka) là: hay cái ao được tạo ra sau khi đã suy nghĩ bằng ý, hay chỉ là cái tên. Anotattaṃ vā dahaṃ (hay hồ Anotatta) là: mặt trăng và mặt trời khi đi về hướng nam hay về hướng bắc ngang qua khoảng giữa các ngọn núi thì chiếu sáng hồ ấy, khi đi thẳng thì không chiếu sáng, do đó danh từ “không bị nóng” đã sanh khởi. Hồ Anotatta hay hồ nước là như vậy. Akkhobhaṃ amitodakaṃ (không thể bị khuấy động, có nước vô lượng) là: khối nước không thể đo lường, không thể làm cho lay động được. Evam eva (cũng như thế) là: sự so sánh bằng ví dụ, đức Phật, đấng Thế Tôn không thể bị khuấy động, bậc Ngưu vương, không thể làm cho lay động được bởi điều có thể và điều không thể. Amitatejaṃ (vị có uy lực vô lượng) là: vị có uy lực của trí tuệ không thể đo lường. Pabhinnañāṇaṃ (vị có trí tuệ phân tích) là: trí tuệ đã đạt đến sự phân loại do bởi mười trí lực, v.v... Vivaṭacakkhuṃ (vị có con mắt đã được mở ra) là: con mắt toàn diện.

ปญฺญาปเภทกุสลนฺติ [Pg.83] ‘‘ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๖; วิภ. ๕๒๕) นเยน ปญฺญาย ปเภทชานเน เฉกํ. อธิคตปฏิสมฺภิทนฺติ ปฏิลทฺธจตุปฏิสมฺภิทํ. จตุเวสารชฺชปฺปตฺตนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐; อ. นิ. ๔.๘) นเยน วุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ วิสารทภาวปฺปตฺตํ. สทฺธาธิมุตฺตนฺติ ปริสุทฺเธ ผลสมาปตฺติจิตฺเต อธิมุตฺตํ, ตตฺถ ปวิฏฺฐํ. เสตปจฺจตฺตนฺติ วาสนาย วิปฺปหีนตฺตา ปริสุทฺธํ อาเวณิกอตฺตภาวํ. อทฺวยภาณินฺติ ปริจฺฉินฺนวจนตฺตา ทฺวิวจนวิรหิตํ. ตาทินฺติ ตาทิสํ, อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อกมฺปนํ วา. ตถา ปฏิญฺญา อสฺสาติ ตถาปฏิญฺโญ, ตํ. อปริตฺตนฺติ น ขุทฺทกํ. มหนฺตนฺติ เตธาตุํ อติกฺกมิตฺวา มหนฺตปฺปตฺตํ.

Paññāpabhedakusalaṃ (vị thiện xảo trong sự phân loại trí tuệ) là: vị thiện xảo trong sự biết đến sự phân loại của trí tuệ theo phương cách của câu “yā paññā pajānanā vicayo pavicayo,” v.v... Adhigatapaṭisambhidaṃ (vị đã chứng đạt các Tuệ Phân Tích) là: vị đã thành tựu bốn Tuệ Phân Tích. Catuvesārajjappattanti (vị đã đạt đến bốn sự Tự Tin) là: vị đã đạt đến trạng thái tự tin ở bốn trường hợp đã được nói đến theo phương cách của câu “sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā,” v.v... Saddhādhimuttaṃ (vị có đức tin vững chắc) là: vị có lòng tin nơi tâm chứng đắc quả vị thanh tịnh, đã đi vào nơi ấy. Setapaccattaṃ (vị có tự thân trong sạch) là: trạng thái tự thân đặc biệt, thanh tịnh do bởi đã từ bỏ các tiềm năng. Advayabhāṇiṃ (vị không nói hai lời) là: vị không có lời nói hai mặt do bởi có lời nói được xác định. Tādiṃ (vị như thế) là: vị như vậy, hoặc là vị không bị lay động trong các điều đáng ưa thích và không đáng ưa thích. Tathā paṭiññā assāti tathāpaṭiñño (lời hứa của vị ấy là như thế nên gọi là tathāpaṭiñño), taṃ (vị ấy). Aparittaṃ (không nhỏ) là: không nhỏ. Mahantaṃ (vĩ đại) là: đã đạt đến sự vĩ đại sau khi đã vượt qua ba giới.

คมฺภีรนฺติ อญฺเญสํ ทุปฺปเวสํ. อปฺปเมยฺยนฺติ อตุลฏฺเฐน อปฺปเมยฺยํ. ทุปฺปริโยคาหนฺติ ปริโยคาหิตุํ ทุกฺขปฺปเวสํ. ปหูตรตนนฺติ สทฺธาทิรตเนหิ ปหูตรตนํ. สาครสมนฺติ รตนากรโต สมุทฺทสทิสํ. ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคตนฺติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน’’ติ (อ. นิ. ๖.๑) วุตฺตนเยน ฉฬงฺคุเปกฺขาย ปริปุณฺณํ. อตุลนฺติ ตุลวิรหิตํ, ตุลยิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. วิปุลนฺติ อติมหนฺตํ. อปฺปเมยฺยนฺติ ปเมตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. ตํ ตาทิสนฺติ ตํ ภควนฺตํ ตาทิคุณสมฺปนฺนํ. ปวทตํ มคฺควาทินนฺติ ปวทนฺตานํ กเถนฺตานํ อุตฺตมํ กถยนฺตํ วทนฺตํ อธิคจฺฉินฺติ สมฺพนฺโธ. เมรุมิว นคานนฺติ ปพฺพตานํ อนฺตเร สิเนรุํ วิย. ครุฬมิว ทิชานนฺติ ปกฺขิชาตานํ อนฺตเร สุปณฺณํ วิย. สีหมิว มิคานนฺติ จตุปฺปทานมนฺตเร สีหํ วิย. อุทธิมิว อณฺณวานนฺติ วิตฺถิณฺณอณฺณวานํ อนฺตเร สมุทฺทํ วิย อธิคจฺฉึ. ชินปวรนฺติ พุทฺธุตฺตมํ.

Gambhīraṃ (sâu xa) là: khó đi vào đối với những người khác. Appameyyaṃ (không thể đo lường) là: không thể đo lường với ý nghĩa không thể so sánh. Duppariyogāhaṃ (khó dò xét) là: khó đi vào để dò xét. Pahūtaratanaṃ (có nhiều châu báu) là: có nhiều châu báu là đức tin, v.v... Sāgarasamaṃ (tương tự biển cả) là: tương tự đại dương vì là mỏ châu báu. Chaḷaṅgupekkhāya samannāgataṃ (vị thành tựu sáu chi của xả) là: viên mãn với sáu chi của xả theo phương cách đã được nói trong câu “cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano”. Atulaṃ (không thể so sánh) là: không có sự so sánh, không thể so sánh được. Vipulaṃ (rộng lớn) là: rất vĩ đại. Appameyyaṃ (không thể đo lường) là: không thể đo lường được. Taṃ tādisaṃ (vị ấy, vị như thế) là: đấng Thế Tôn ấy thành tựu những đức tánh như vậy. Pavadataṃ maggavādiṃ (vị nói về con đường giữa những người nói) là: tôi đã gặp được vị nói, vị trình bày tối thượng giữa những người nói, những người trình bày, đây là sự liên kết. Merumiva nagānaṃ (như núi Meru giữa các ngọn núi) là: như núi Sineru giữa các ngọn núi. Garuḷamiva dijānaṃ (như chim Garuḷa giữa các loài chim) là: như chim Supaṇṇa giữa các loài chim. Sīhamiva migānaṃ (như sư tử giữa các loài thú) là: như sư tử giữa các loài bốn chân. Udadhimiva aṇṇavānaṃ (như đại dương giữa các biển cả) là: tôi đã gặp được vị ấy như biển cả giữa các biển cả rộng lớn. Jinapavaraṃ (bậc Chiến Thắng cao cả) là: đức Phật tối thượng.

๑๐๖. เยเม ปุพฺเพติ เย อิเม ปุพฺเพ.

106. Yeme pubbe là: ye ime pubbe (những vị này trước kia).

๑๐๗. ตโมนุทาสีโนติ ตโมนุโท อาสีโน. ภูริปญฺญาโณติ ญาณทฺธโช. ภูริเมธโสติ วิปุลปญฺโญ.

107. Tamonudāsīno là: tamonudo āsīno (đã là vị xua tan bóng tối). Bhūripaññāṇo (vị có trí tuệ rộng lớn) là: ngọn cờ của trí tuệ. Bhūrimedhaso (vị có trí tuệ sâu rộng) là: vị có trí tuệ bao la.

นิทฺเทเส ปภงฺกโรติ เตชํกโร. อาโลกกโรติ อนนฺธการกโร. โอภาสกโรติ โอภาสํ โชตึ กโรตีติ โอภาสกโร. ทีปสทิสํ อาโลกํ กโรตีติ ทีปงฺกโร. ปทีปสทิสํ อาโลกํ กโรตีติ [Pg.84] ปทีปกโร. อุชฺโชตกโรติ ปตาปกโร. ปชฺโชตกโรติ ทิสาวิทิสา ปตาปกโร.

Pabhaṅkaro (vị tạo ra ánh sáng) trong Niddesa là: vị tạo ra uy lực. Ālokakaro (vị tạo ra ánh sáng) là: vị tạo ra sự không tối tăm. Obhāsakaro (vị tạo ra sự rực rỡ) là: vị ấy tạo ra sự rực rỡ, ánh sáng, nên gọi là Obhāsakaro. Dīpaṅkaro là: vị ấy tạo ra ánh sáng tương tự ngọn đèn. Padīpakaro là: vị ấy tạo ra ánh sáng tương tự ngọn đèn. Ujjotakaro (vị tạo ra sự chiếu sáng) là: vị tạo ra sự oai nghiêm. Pajjotakaro (vị tạo ra sự soi sáng) là: vị tạo ra sự oai nghiêm ở các phương và các hướng phụ.

ภูริปญฺญาโณติ ปุถุลญาโณ. ญาณปญฺญาโณติ ญาเณน ปากโฏ. ปญฺญาธโชติ อุสฺสิตฏฺเฐน ปญฺญาว ธโช อสฺสาติ ปญฺญาธโช, ธโช รถสฺส ปญฺญาณนฺติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๘๔๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) วิย. วิภูตวิหารีติ ปากฏวิหาโร.

Bhūripaññāṇo có nghĩa là có trí tuệ rộng lớn. Ñāṇapaññāṇo có nghĩa là được biết đến bởi trí tuệ. Paññādhajo có nghĩa là vị ấy có trí tuệ là ngọn cờ theo ý nghĩa được tôn cao nên là paññādhajo, giống như (trong các trường hợp) ‘ngọn cờ là dấu hiệu của cỗ xe’ và các trường hợp tương tự (jā. 2.22.1841; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107). Vibhūtavihārī có nghĩa là có sự an trú được biểu hiện rõ.

๑๐๘. สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สามํ ปสฺสิตพฺพํ ผลํ, น จ กาลนฺตเร ปตฺตพฺพผลํ. อนีติกนฺติ กิเลสาทิอีติวิรหิตํ.

108. Sandiṭṭhikam akālikaṃ có nghĩa là quả vị cần được tự mình thấy, và không phải là quả vị cần được thành tựu trong một thời gian khác. Anītikaṃ có nghĩa là không có các tai họa như là phiền não và các pháp tương tự.

สนฺทิฏฺฐิกนฺติ โลกุตฺตรธมฺโม เยน อธิคโต โหติ, เตน ปรสทฺธาย คนฺตพฺพตํ หิตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน สยํ ทฏฺฐพฺโพติ สนฺทิฏฺฐิโก, ตํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อตฺตโน ผลํทานํ สนฺธาย นาสฺส กาโลติ อกาโล, อกาโลเยว อกาลิโก. โย เอตฺถ อริยมคฺคธมฺโม, โส อตฺตโน สมนนฺตรเมว ผลํ เทตีติ อตฺโถ, ตํ อกาลิกํ. เอหิ ปสฺส อิมํ ธมฺมนฺติ เอวํ ปวตฺตํ เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก, ตํ เอหิปสฺสิกํ. อาทิตฺตํ เจลํ วา สีสํ วา อชฺฌุเปกฺขิตฺวาปิ อตฺตโน จิตฺเต อุปนยํ อรหตีติ โอปเนยฺยิโก, ตํ โอปเนยฺยิกํ. สพฺเพหิปิ อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหิ ‘‘ภาวิโต เม มคฺโค, อธิคตํ ผลํ, สจฺฉิกโต นิโรโธ’’ติ อตฺตนิ อตฺตนิ เวทิตพฺพนฺติ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหิ.

Sandiṭṭhikaṃ: Pháp siêu thế được vị nào chứng ngộ, vị ấy từ bỏ việc đi theo đức tin của người khác, cần phải tự mình thấy được bằng trí tuệ quán xét lại nên là sandiṭṭhiko, (đặc tính) ấy là sandiṭṭhikaṃ. Akālikaṃ: Liên quan đến việc cho quả của chính nó, không có thời gian (ngăn cách) nên là akālo, chính akālo là akāliko. Ở đây, pháp Thánh đạo nào thì pháp ấy cho quả ngay liền sau chính nó, đây là ý nghĩa. (Đặc tính) ấy là akālikaṃ. Ehipassikaṃ: Xứng đáng với phương cách ‘hãy đến và hãy thấy pháp này’ được tiến hành như vậy nên là ehipassiko, (đặc tính) ấy là ehipassikaṃ. Opaneyyikaṃ: Xứng đáng được hướng đến ở trong tâm của mình, cho dù phải lờ đi tấm y hay cái đầu đang bị cháy, nên là opaneyyiko, (đặc tính) ấy là opaneyyikaṃ. Paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi: Cần được các bậc trí tự mình biết đến nơi tự thân của mỗi vị rằng: ‘Con đường đã được ta tu tập, quả vị đã được chứng ngộ, sự diệt tận đã được thực chứng,’ bởi tất cả các hạng người như ugghaṭitaññū và các hạng người khác.

๑๐๙. อถ นํ พาวรี อาห ‘‘กึ นุ ตมฺหา’’ติ ทฺเว คาถา.

109. Khi ấy, ngài Bāvarī đã nói với vị ấy hai câu kệ (bắt đầu là): ‘kiṃ nu tamhā.’

มุหุตฺตมฺปีติ โถกมฺปิ. ขณมฺปีติ น พหุกมฺปิ. ลยมฺปีติ มนมฺปิ. วยมฺปีติ โกฏฺฐาสมฺปิ. อทฺธมฺปีติ ทิวสมฺปิ.

Muhuttampi có nghĩa là dù chỉ một chút. Khaṇampi có nghĩa là dù không nhiều. Layampi có nghĩa là dù chỉ một tâm. Vayampi có nghĩa là dù chỉ một phần. Addhampi có nghĩa là dù chỉ một ngày.

๑๑๑-๑๑๓. ตโต ปิงฺคิโย ภควโต สนฺติกา อวิปฺปวาสเมว ทีเปนฺโต ‘‘นาหํ ตมฺหา’’ติอาทิมาห. นาหํ โย เม…เป… ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาวาติ ตํ พุทฺธํ มํสจกฺขุนา วิย มนสา ปสฺสามิ. นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตินฺติ นมสฺสมาโนว รตฺตึ อตินาเมมิ.

111-113. Sau đó, ngài Piṅgiya trong khi trình bày về việc không rời xa khỏi Đức Thế Tôn đã nói lên (câu kệ) bắt đầu là: ‘nāhaṃ tamhā.’ (Câu) ‘nāhaṃ yo me… passāmi naṃ manasā cakkhunā’ có nghĩa là tôi nhìn thấy Đức Phật ấy bằng tâm dường như bằng mắt thịt. (Câu) ‘namassamāno vivasemi rattiṃ’ có nghĩa là trong khi đảnh lễ, tôi trải qua đêm dài.

๑๑๔. เตน [Pg.85] เตเนว นโตติ เยน เยน ทิสาภาเคน พุทฺโธ, เตน เตเนวาหมฺปิ นโต, ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณติ ทสฺเสติ.

114. (Câu) ‘tena teneva nato’ trình bày rằng: ‘Đức Phật ở phương hướng nào, tôi cũng cúi mình về chính phương hướng ấy, tôi hướng về vị ấy, tôi xuôi về vị ấy.’

๑๑๕. ทุพฺพลถามกสฺสาติ อปฺปถามกสฺส. อถ วา ทุพฺพลสฺส ทุตฺถามกสฺส จ, พลวีริยหีนสฺสาปีติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว กาโย น ปเลตีติ เตเนว ทุพฺพลตฺถามกตฺเตน กาโย น คจฺฉติ, เยน พุทฺโธ, น เตน คจฺฉติ. ‘‘น ปเรตี’’ติปิ ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. ตตฺถาติ พุทฺธสฺส สนฺติเก. สงฺกปฺปยนฺตายาติ สงฺกปฺปคมเนน. เตน ยุตฺโตติ เยน พุทฺโธ, เตน ยุตฺโต ปยุตฺโต อนุยุตฺโตติ ทสฺเสติ.

115. Dubbalathāmakassa có nghĩa là có ít sức lực. Hoặc là, của người yếu ớt và của người có sức lực tồi tệ, có nghĩa là cũng bị thiếu vắng sức mạnh và sự tinh tấn. Teneva kāyo na paleti có nghĩa là do chính sự yếu ớt về sức lực ấy nên thân không đi đến, Đức Phật ở đâu thì không đi đến đó. Cũng có bài đọc là ‘na paretī,’ ý nghĩa là như vậy. Tattha có nghĩa là ở gần Đức Phật. Saṅkappayantāya có nghĩa là bằng sự đi đến của tư tưởng. Tena yutto trình bày rằng: Đức Phật ở đâu thì vị ấy được gắn bó, được kết hợp, được chuyên chú ở đó.

เยน พุทฺโธติ เยน ทิสาภาเคน พุทฺโธ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตน ทิสาภาเคน น ปเลติ. อถ วา ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ยตฺถ พุทฺโธ ตตฺถ น ปเลติ น คจฺฉติ. น วชตีติ ปุรโต น ยาติ. น คจฺฉตีติ นิวตฺตติ. นาติกฺกมตีติ น อุปสงฺกมติ.

Yena buddho: Đức Phật cần được đi đến gần ở phương hướng nào thì không đi đến ở phương hướng ấy. Hoặc là, công cụ cách được dùng với nghĩa của vị trí cách. Đức Phật ở đâu thì không đi đến, không đi tới ở đó. Na vajati có nghĩa là không đi về phía trước. Na gacchati có nghĩa là quay trở lại. Nātikkamati có nghĩa là không đi đến gần.

๑๑๖. ปงฺเก สยาโนติ กามกทฺทเม สยมาโน. ทีปา ทีปํ อุปลฺลวินฺติ สตฺถาราทิโต สตฺถาราทึ อธิคจฺฉึ. อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธนฺติ โสหํ เอวํ ทุทิฏฺฐึ คเหตฺวา อนฺวาหิณฺฑนฺโต อถ ปาสาณกเจติเย พุทฺธมทฺทกฺขึ.

116. Paṅke sayāno có nghĩa là đang nằm trong vũng bùn của dục vọng. Dīpā dīpaṃ upallaviṃ có nghĩa là tôi đã đi từ vị thầy này đến vị thầy khác. Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ có nghĩa là tôi ấy, sau khi chấp thủ tà kiến như thế và đi lang thang, khi ấy đã nhìn thấy Đức Phật ở tại bảo tháp Pāsāṇaka.

ตตฺถ เสมาโนติ นิสชฺชมาโน. สยมาโนติ เสยฺยํ กปฺปยมาโน. อาวสมาโนติ วสมาโน. ปริวสมาโนติ นิจฺจํ วสมาโน.

Ở đó, semāno có nghĩa là đang ngồi. Sayamāno có nghĩa là đang nằm nghỉ. Āvasamāno có nghĩa là đang trú ngụ. Parivasamāno có nghĩa là đang thường xuyên trú ngụ.

ปลฺลวินฺติ อุคฺคมึ. อุปลฺลวินฺติ อุตฺตรึ, สมฺปลฺลวินฺติ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. อทฺทสนฺติ นิทฺเทสสฺส อุทฺเทสปทํ. อทฺทสนฺติ ปสฺสึ. อทฺทกฺขินฺติ โอโลเกสึ. อปสฺสินฺติ เอสึ. ปฏิวิชฺฌินฺติ วินิวิชฺฌึ.

Pallaviṃ có nghĩa là tôi đã đi lên. Upallaviṃ có nghĩa là tôi đã vượt qua, sampallaviṃ là từ được thêm vào bằng một tiếp đầu ngữ. Addasaṃ là thuật ngữ được nêu lên để giải thích. Addasaṃ có nghĩa là tôi đã thấy. Addakkhiṃ có nghĩa là tôi đã nhìn. Apassiṃ có nghĩa là tôi đã tìm kiếm. Paṭivijjhiṃ có nghĩa là tôi đã xuyên thấu.

๑๑๗. อิมิสฺสา คาถาย อวสาเน ปิงฺคิยสฺส จ พาวริสฺส จ อินฺทฺริยปริปากํ วิทิตฺวา ภควา สาวตฺถิยํ ฐิโตเยว สุวณฺโณภาสํ มุญฺจิ. ปิงฺคิโย พาวริสฺส พุทฺธคุเณ วณฺณยนฺโต นิสินฺโน เอว ตํ โอภาสํ ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ โอโลเกนฺโต ภควนฺตํ อตฺตโน ปุรโต ฐิตํ วิย ทิสฺวา พาวริพฺราหฺมณสฺส ‘‘พุทฺโธ อาคโต’’ติ อาโรเจสิ. พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา [Pg.86] อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควาปิ โอภาสํ ผริตฺวา พฺราหฺมณสฺส อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต อุภินฺนมฺปิ สปฺปายํ วิทิตฺวา ปิงฺคิยเมว อาลปมาโน ‘‘ยถา อหู, วกฺกลี’’ติ อิมํ คาถมภาสิ.

117. Vào lúc cuối của câu kệ này, sau khi biết được sự chín muồi về các căn của cả ngài Piṅgiya và ngài Bāvarī, Đức Thế Tôn trong khi đang đứng ở Sāvatthī đã phóng ra luồng ánh sáng màu vàng ròng. Ngài Piṅgiya trong khi đang ngồi tán dương các đức tính của Đức Phật cho ngài Bāvarī, sau khi nhìn thấy luồng ánh sáng ấy và trong khi nhìn xem: ‘Đây là gì?’ đã nhìn thấy Đức Thế Tôn dường như đang đứng ở trước mặt mình và đã báo cho Bà-la-môn Bāvarī rằng: ‘Đức Phật đã đến.’ Vị Bà-la-môn sau khi đứng dậy từ chỗ ngồi đã chắp tay và đứng lại. Đức Thế Tôn cũng đã tỏa rộng luồng ánh sáng, trong khi cho vị Bà-la-môn thấy được bản thân mình và sau khi biết được sự thích hợp cho cả hai, trong khi gọi chính ngài Piṅgiya đã nói lên câu kệ này: ‘yathā ahū, vakkalī.’

ตสฺสตฺโถ – ยถา วกฺกลิตฺเถโร สทฺธาธิมุตฺโต อโหสิ, สทฺธาธุเรเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ, ยถา จ โสฬสนฺนํ เอโก ภทฺราวุโธ นาม, ยถา จ อาฬวิโคตโม จ. เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ, ตโต สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโต ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; ปฏิ. ม. ๑.๓๑; กถา. ๗๕๓) นเยน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ นิพฺพานํ คมิสฺสสีติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปิงฺคิโย อรหตฺเต, พาวรี อนาคามิผเล ปติฏฺฐหิ, พาวริพฺราหฺมณสฺส สิสฺสา ปน ปญฺจสตา โสตาปนฺนา อเหสุํ.

Ý nghĩa của câu kệ ấy là: Giống như trưởng lão Vakkali đã là người được giải thoát bằng đức tin, đã đạt đến quả vị A-la-hán chỉ bằng phương tiện đức tin, và giống như một vị trong mười sáu vị tên là Bhadrāvudha, và giống như ngài Āḷavigotama nữa. Cũng giống như thế, ngươi hãy giải phóng đức tin, sau đó trong khi có niềm tin vững chắc bằng đức tin, sau khi đã bắt đầu tu tập minh sát theo phương pháp ‘tất cả các pháp hữu vi là vô thường’ và các pháp tương tự (dha. pa. 277; theragā. 676; paṭi. ma. 1.31; kathā. 753), ngươi sẽ đi đến bờ bên kia của cảnh giới của thần chết là Niết-bàn. Ngài đã kết thúc bài thuyết giảng với đỉnh cao là quả vị A-la-hán. Vào lúc cuối của bài thuyết giảng, ngài Piṅgiya đã an trú ở quả vị A-la-hán, ngài Bāvarī ở quả vị Bất Lai, còn năm trăm người đệ tử của Bà-la-môn Bāvarī đã là những vị Nhập Lưu.

ตตฺถ มุญฺจสฺสูติ โมจสฺสุ. ปมุญฺจสฺสูติ โมเจหิ. อธิมุญฺจสฺสูติ ตตฺถ อธิโมกฺขํ กรสฺสุ. โอกปฺเปหีติ พหุมานํ อุปฺปาเทหีติ. สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน. สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ ทุกฺขมฏฺเฐน. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ อวสวตฺตนฏฺเฐน.

Ở đó, muñcassu có nghĩa là ngươi hãy giải thoát. Pamuñcassu có nghĩa là hãy giải thoát. Adhimuñcassu có nghĩa là ngươi hãy thực hiện sự tin chắc ở đó. Okappehīti có nghĩa là hãy làm cho phát sanh sự kính trọng. Sabbe saṅkhārā aniccā có nghĩa là theo ý nghĩa không hiện hữu sau khi đã hiện hữu. Sabbe saṅkhārā dukkhā có nghĩa là theo ý nghĩa bị bức bách. Sabbe dhammā anattā có nghĩa là theo ý nghĩa không vận hành theo ý muốn.

๑๑๘. อิทานิ ปิงฺคิโย อตฺตโน ปสาทํ นิเวเทนฺโต ‘‘เอส ภิยฺโยติอาทิมาห. ตตฺถ ปฏิภานวาติ ปฏิภานปฺปฏิสมฺภิทาย อุเปโต.

118. Bây giờ, ngài Piṅgiya đang trình bày về niềm tịnh tín của mình đã nói lên câu kệ bắt đầu là ‘esa bhiyyo’. Ở đây, ‘paṭibhānavā’ là người được thành tựu Biện tài phân tích.

ภิยฺโย ภิยฺโยติ อุปรูปริ.

‘Bhiyyo bhiyyo’ là càng lúc càng hơn.

๑๑๙. อธิเทเว อภิญฺญายาติ อธิเทวกเร ธมฺเม ญตฺวา. ปโรปรนฺติ หีนปณีตํ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ อธิเทวตฺตกรํ สพฺพธมฺมชาตํ อเวทีติ วุตฺตํ โหติ. กงฺขีนํ ปฏิชานตนฺติ กงฺขีนํเยว สตํ ‘‘นิกฺกงฺขมฺหา’’ติ ปฏิชานนฺตานํ.

119. ‘Adhideve abhiññāya’ là đã biết được các pháp làm cho trở thành chư thiên cao cấp. ‘Paroparaṃ’ là thấp kém và cao thượng, được nói là đã biết được tất cả các loại pháp làm cho trở thành chư thiên cao cấp của mình và của người khác. ‘Kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ’ là những người đang còn là người có sự hoài nghi lại tự nhận rằng: ‘Chúng tôi là người không có sự hoài nghi.’

นิทฺเทเส ปารายนิกปญฺหานนฺติ ปารายนิกพฺราหฺมณานํ ปุจฺฉานํ. อวสานํ กโรตีติ อนฺตกโร. โกฏึ กโรตีติ ปริยนฺตกโร. สีมํ มริยาทํ กโรตีติ ปริจฺเฉทกโร. นิคมํ กโรตีติ ปริวฏุมกโร. สภิยปญฺหานนฺติ น เกวลํ ปารายนิกพฺราหฺมณานํ ปญฺหานํ เอว, อถ โข สภิยปริพฺพาชกาทีนมฺปิ ปญฺหานํ อนฺตํ กโรตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สภิยปญฺหาน’’นฺติอาทิมาห.

Trong phần Niddesa, ‘pārāyanikapañhānaṃ’ là các câu hỏi của các vị Bà-la-môn thuộc nhóm Pārāyana. ‘Avasānaṃ karoti’ nên là antakaro (người thực hiện sự kết thúc). ‘Koṭiṃ karoti’ nên là pariyantakaro (người thực hiện sự cùng tận). ‘Sīmaṃ mariyādaṃ karoti’ nên là paricchedakaro (người thực hiện sự phân định). ‘Nigamaṃ karoti’ nên là parivaṭumakaro (người thực hiện sự hoàn tất). ‘Sabhiyapañhānaṃ’ là để chỉ rằng không chỉ các câu hỏi của các vị Bà-la-môn thuộc nhóm Pārāyana mà thôi, trái lại, Ngài thực hiện sự kết thúc các câu hỏi của các vị du sĩ ngoại đạo như Sabhiya và những vị khác, nên đã nói câu bắt đầu là ‘sabhiyapañhānaṃ’.

๑๒๐. อสํหีรนฺติ [Pg.87] ราคาทีหิ อสํหาริยํ. อสงฺกุปฺปนฺติ อสงฺกุปฺปํ อวิปริณามธมฺมํ. ทฺวีหิปิ ปเทหิ นิพฺพานํ ภณติ. อทฺธา คมิสฺสามีติ เอกํเสเนว ตํ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ คมิสฺสามิ. น เมตฺถ กงฺขาติ นตฺถิ เม เอตฺถ นิพฺพาเน กงฺขา. เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ ปิงฺคิโย ‘‘เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธ’’นฺติ อิมินา ภควโต โอวาเทน อตฺตนิ สทฺธํ อุปฺปาเทตฺวา สทฺธาธุเรเนว จ วิมุญฺจิตฺวา ตํ สทฺธาธิมุตฺตึ ปกาเสนฺโต ภควนฺตํ อาห – ‘‘เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺต’’นฺติ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย ‘‘ยถา มํ ตฺวํ อวจ, เอวเมว มํ อธิมุตฺตจิตฺตํ ธาเรหี’’ติ.

120. ‘Asaṃhīraṃ’ là không bị lôi kéo bởi các phiền não như là tham ái và tương tự. ‘Asaṅkuppaṃ’ là trạng thái không bị rúng động, là pháp không bị biến đổi. Bằng cả hai từ ngữ, Ngài nói về Niết Bàn. ‘Addhā gamissāmi’ là chắc chắn tôi sẽ đi đến Vô dư y Niết Bàn giới ấy. ‘Na mettha kaṅkhā’ là đối với tôi không có sự hoài nghi ở nơi Niết Bàn này. ‘Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittaṃ’ là ngài Piṅgiya, sau khi đã làm phát sanh đức tin nơi bản thân bằng lời giáo huấn này của đức Thế Tôn: ‘Chính ngươi cũng hãy giải thoát đức tin như thế ấy,’ và sau khi đã được giải thoát chính nhờ vào năng lực của đức tin, trong khi đang tuyên bố về sự tin tưởng chắc chắn ấy đã thưa với đức Thế Tôn rằng: ‘Xin Ngài hãy ghi nhận con là người có tâm ý tin tưởng chắc chắn như vậy.’ Và đây là chủ ý ở đây: ‘Như Ngài đã dạy bảo con, xin hãy ghi nhận con là người có tâm ý tin tưởng chắc chắn đúng như thế ấy.’

น สํหริยตีติ คเหตฺวา สํหริตุํ น สกฺกา. นิโยควจนนฺติ ยุตฺตวจนํ. อวตฺถาปนวจนนฺติ สนฺนิฏฺฐานวจนํ. อิมสฺมึ ปารายนวคฺเค ยํ อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คเหตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

‘Na saṃhariyati’ là không thể nắm giữ rồi mang đi được. ‘Niyogavacanaṃ’ là lời nói hợp lý. ‘Avatthāpanavacanaṃ’ là lời nói xác quyết. Ở trong phẩm Pārāyana này, điều gì không được nói đến ở những phần xen kẽ, điều ấy nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở bên dưới. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều đã rõ ràng.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

(Thuộc) bộ Chú giải Cūḷaniddesa, tên là Saddhammappajjotikā

ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về Niddesa của các kệ Pārāyanānugītigāthā đã chấm dứt.

ปารายนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về phẩm Pārāyana đã chấm dứt.

ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส

Niddesa về kinh Sừng Tê Giác

ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

Phần giải thích về Niddesa của kinh Sừng Tê Giác

๑. ปฐมวคฺควณฺณนา

1. Phần giải thích về phẩm đầu tiên

๑๒๑. อิโต [Pg.88] ปรํ ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติ อิโต ปรํ อติเรกปทมตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม. ตตฺถ สพฺเพสูติ อนวเสเสสุ. ภูเตสูติ สตฺเตสุ. เอตฺถ ภูเตสูติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน, ‘‘ภูตมิทํ, สาริปุตฺต, สมนุปสฺสสี’’ติ เอวมาทีสุ ขนฺธปญฺจเก, ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป, ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว, ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต, ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก, ‘‘ภูตํ ภูตโต ปชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต ปถวีปพฺพตาทีสุ ชาตา สตฺตา ภูตาติ เวทิตพฺพา. เตสุ ภูเตสุ. นิธายาติ นิกฺขิปิตฺวา.

121. Kể từ đây, cơ hội giải thích về Niddesa của kinh Sừng Tê Giác đã đến. Ở đây, kể từ câu ‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,’ chúng tôi sẽ chỉ giải thích về các từ ngữ thêm vào mà thôi. Ở đây, ‘sabbesu’ là không có dư sót. ‘Bhūtesu’ là các chúng sanh. Ở đây, về ‘bhūtesu,’ mặc dù từ ngữ ‘bhūta’ hiện hữu trong các trường hợp như là ‘bhūtasmiṃ pācittiyaṃ’ (Pācittiya, 69) có nghĩa là đang hiện hữu; trong các trường hợp như là ‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassasi’ có nghĩa là năm uẩn; trong các trường hợp như là ‘cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’ (Majjhima Nikāya, 3.86) có nghĩa là bốn loại sắc chất là đại địa và tương tự; trong các trường hợp như là ‘yo ca kālaghaso bhūto’ (Jātaka, 1.2.190) có nghĩa là bậc đã tận diệt các lậu hoặc; trong các trường hợp như là ‘sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṃ’ (Dīgha Nikāya, 2.220) có nghĩa là tất cả chúng sanh; trong các trường hợp như là ‘bhūtagāmapātabyatāya’ (Pācittiya, 90) có nghĩa là các loại cây cối và tương tự; trong các trường hợp như là ‘bhūtaṃ bhūtato pajānāti’ (Majjhima Nikāya, 1.3) có nghĩa là được dùng để chỉ về nhóm chúng sanh ở bên dưới cõi Tứ Đại Thiên Vương. Tuy nhiên ở đây, nên được hiểu rằng các chúng sanh được sanh ra ở đất, núi, và tương tự một cách không phân biệt là ‘bhūtā.’ ‘Tesu bhūtesu’ (là đối với các chúng sanh ấy). ‘Nidhāya’ là sau khi đã đặt xuống.

ทณฺฑนฺติ กายวจีมโนทณฺฑํ, กายทุจฺจริตาทีนเมตํ อธิวจนํ. กายทุจฺจริตญฺหิ ทณฺฑยตีติ ทณฺโฑ, พาเธติ อนยพฺยสนํ ปาเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วจีทุจฺจริตญฺจ มโนทุจฺจริตญฺจ. ปหรณทณฺโฑ เอว วา ทณฺโฑ, ตํ นิธายาติปิ วุตฺตํ โหติ. อวิเหฐยนฺติ อวิเหฐยนฺโต. อญฺญตรมฺปีติ ยํ กิญฺจิ เอกมฺปิ. เตสมฺปีติ เตสํ สพฺพภูตานํ. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยาติ อตฺรโช เขตฺตโช ทินฺนโก อนฺเตวาสิโกติ อิเมสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ยํ กิญฺจิ ปุตฺตํ น อิจฺเฉยฺย. กุโต สหายนฺติ สหายํ ปน อิจฺเฉยฺยาติ กุโต เอว เอตํ.

‘Daṇḍaṃ’ là sự trừng phạt bằng thân, khẩu, ý; đây là từ đồng nghĩa của thân ác hành và tương tự. Thật vậy, thân ác hành trừng phạt nên là ‘daṇḍo,’ được nói là làm tổn hại, làm cho đạt đến sự bất hạnh và tai họa. Tương tự là khẩu ác hành và ý ác hành. Hoặc ‘daṇḍo’ chính là cây gậy để đánh đập, cũng được nói là sau khi đã đặt xuống vật ấy. ‘Aviheṭhayaṃ’ là không làm tổn hại. ‘Aññatarampi’ là bất cứ một ai. ‘Tesampi’ là của tất cả các chúng sanh ấy. ‘Na puttamiccheyya’ là không nên mong muốn bất cứ người con nào trong bốn người con này là: con ruột, con của vợ, con được cho, và người đệ tử. ‘Kuto sahāyaṃ’ là còn mong muốn người bạn đồng hành thì làm sao có được điều ấy.

เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก, เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก, เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. สมณสหสฺสสฺสปิ หิ มชฺเฌ วตฺตมาโน คิหิสญฺโญชนสฺส ฉินฺนตฺตา เอโก, เอวํ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก[Pg.89]. เอโก ติฏฺฐติ, เอโก คจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก อิริยติ วตฺตตีติ เอโก. เอวํ อทุติยฏฺเฐน เอโก.

‘Eko’ là một mình theo ý nghĩa được gọi là sự xuất gia, là một mình theo ý nghĩa không có người thứ hai, là một mình theo ý nghĩa đã đoạn tận tham ái, là một mình theo ý nghĩa các phiền não đã được loại trừ hoàn toàn, là một mình theo ý nghĩa đã tự mình chứng ngộ sự giác ngộ của bậc Độc Giác. Thật vậy, vị ấy đang sống ở giữa một ngàn vị Sa-môn vẫn là một mình do các kiết sử của người tại gia đã được cắt đứt, như thế là một mình theo ý nghĩa được gọi là sự xuất gia. Vị ấy đứng một mình, đi một mình, ngồi một mình, thực hiện việc nằm nghỉ một mình, vị ấy đi đứng và sinh hoạt một mình, như thế là một mình theo ý nghĩa không có người thứ hai.

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

“Người có tham ái làm bạn đồng hành, trong một thời gian dài sẽ luân hồi; sự hiện hữu này và sự hiện hữu khác, người ấy không vượt qua được vòng luân hồi.”

‘‘เอวมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕;

มหานิ. ๑๙๑;

จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) –

“Sau khi đã biết được sự nguy hại như vậy, (rằng) tham ái là sự phát sanh của khổ đau; vị Tỳ khưu không còn tham ái, không còn chấp thủ, có chánh niệm, nên đi đây đó.” (Itivuttaka 15, 105; Mahāniddesa 191; Cūḷaniddesa, Pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

เอวํ ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก. สพฺพกิเลสาสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ เอวํ เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก. อนาจริยโก หุตฺวา สยมฺภู สามญฺเญว ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอวํ เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

Như thế là một mình theo ý nghĩa đã đoạn tận tham ái. Tất cả các phiền não của vị ấy đã được đoạn tận, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho giống như cây thốt nốt bị chặt ngọn, đã được làm cho không còn hiện hữu, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai, như thế là một mình theo ý nghĩa các phiền não đã được loại trừ hoàn toàn. Sau khi đã trở thành người không có thầy chỉ dạy, là bậc tự mình hiện hữu, đã tự mình chứng ngộ sự giác ngộ của bậc Độc Giác, như thế là một mình theo ý nghĩa đã tự mình chứng ngộ sự giác ngộ của bậc Độc Giác.

จเรติ ยา อิมา อฏฺฐ จริยาโย. เสยฺยถิทํ – ยา ปณิธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อิริยาปเถสุ อิริยาปถจริยา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อายตนจริยา, อปฺปมาทวิหารีนํ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติจริยา, อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิจริยา, พุทฺธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ญาณจริยา, สมฺมา ปฏิปนฺนานํ จตูสุ อริยมคฺเคสุ มคฺคจริยา, อธิคตผลานํ จตูสุ สามญฺญผเลสุ ปฏิปตฺติจริยา, ติณฺณํ พุทฺธานํ สพฺพสตฺเตสุ โลกตฺถจริยา, ตตฺถ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธสาวกานนฺติ. ยถาห – ‘‘จริยาติ อฏฺฐ จริยาโย ยา อิริยาปถจริยา’’ติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑; ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) วิตฺถาโร. ตาหิ จริยาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา ยา อิมา ‘‘อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐหนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺขิตฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาเณน จรติ, เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ อายตนจริยาย จรติ, เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิเสสจริยาย จรตี’’ติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑; ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๙) เอวํ อปราปิ อฏฺฐ จริยา วุตฺตา. ตาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ ขคฺควิสาโณ นาม ขคฺคมิคสิงฺคํ.

Hành trì (careti) là tám hạnh (cariyāyo) này. Tức là: hạnh oai nghi (iriyāpathacariyā) trong bốn oai nghi của những vị có nguyện đầy đủ, hạnh xứ (āyatanacariyā) trong các nội xứ của những vị có các căn được phòng hộ, hạnh niệm (saticariyā) trong bốn niệm xứ của những vị sống không dể duôi, hạnh định (samādhicariyā) trong bốn thiền của những vị chuyên tâm vào tăng thượng tâm, hạnh trí (ñāṇacariyā) trong bốn Thánh đế của những vị có tuệ đầy đủ, hạnh đạo (maggacariyā) trong bốn Thánh đạo của những vị thực hành chân chánh, hạnh chứng đắc (paṭipatticariyā) trong bốn Sa-môn quả của những vị đã chứng đắc quả, hạnh lợi ích thế gian (lokatthacariyā) đối với tất cả chúng sanh của ba hạng chư Phật, ở đây là nói về một phần của chư Phật Độc Giác và chư Thinh Văn. Như đã được nói: ‘Hạnh (cariyā) là tám hạnh, là hạnh oai nghi (iriyāpathacariyā)’ (Cūḷaniddesa, Khaggavisāṇasuttaniddesa 121; Paṭisambhidāmagga 1.197; 3.28) là phần giải rộng. Ý nghĩa là, vị ấy nên được thành tựu các hạnh ấy. Hoặc là, tám hạnh khác này cũng đã được nói đến: ‘Hành trì với tín khi quyết đoán, hành trì với tấn khi nỗ lực, hành trì với niệm khi an trú, hành trì với định khi không tán loạn, hành trì với tuệ khi biết rõ, hành trì với thức khi nhận biết, hành trì hạnh xứ (āyatanacariyā) khi các thiện pháp của người thực hành như vậy được tăng trưởng, hành trì hạnh đặc biệt (visesacariyāya) khi người thực hành như vậy chứng đắc pháp thù thắng’ (Cūḷaniddesa, Khaggavisāṇasuttaniddesa 121; Paṭisambhidāmagga 1.197; 3.29). Ý nghĩa là, vị ấy nên được thành tựu các hạnh ấy. Khaggavisāṇakappo: khaggavisāṇo có nghĩa là sừng của con tê ngưu.

กปฺป [Pg.90] -สทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติจฺเฉทวิกปฺปเลสสมนฺตภาวสทิสาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ โภโต โคตมสฺส. ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๑) ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต กิร, โภ, สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) สทิโส, ปฏิภาโคติ อตฺโถ. อิธ ปนสฺส สทิโส ปฏิภาโคติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ขคฺควิสาณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทโต อตฺถวณฺณนา.

Còn từ kappa này có nhiều nghĩa như là: sự tin tưởng, cách thức, thời gian, sự chế định, sự cắt tỉa, sự sắp đặt, lý do, toàn bộ, sự tương tự, v.v. Thật vậy, trong các câu như: ‘Điều này đáng tin tưởng đối với Tôn giả Gotama, cũng như đối với bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác’ (Majjhima Nikāya 1.387), nó có nghĩa là sự tin tưởng. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta cho phép thọ dụng trái cây theo năm cách thức của Sa-môn’ (Cūḷavagga 250), nó có nghĩa là cách thức. Trong các câu như: ‘Nhờ đó tôi thường xuyên an trú’ (Majjhima Nikāya 1.387), nó có nghĩa là thời gian. Trong các câu như: ‘Như vậy là Trưởng lão Kappa’ (Sutta Nipāta 1098; Cūḷaniddesa, Kappamāṇavapucchā 117, Kappamāṇavapucchāniddesa 61), nó có nghĩa là sự chế định (tên gọi). Trong các câu như: ‘Được trang điểm, với râu tóc được cắt tỉa’ (Jātaka 2.22.1368), nó có nghĩa là sự cắt tỉa. Trong các câu như: ‘Sự sắp đặt hai ngón tay là hợp lệ’ (Cūḷavagga 446), nó có nghĩa là sự sắp đặt. Trong các câu như: ‘Có lý do để nằm xuống’ (Aṅguttara Nikāya 8.80), nó có nghĩa là lý do. Trong các câu như: ‘Làm cho toàn bộ khu rừng Trúc Lâm tỏa sáng’ (Saṃyutta Nikāya 1.94), nó có nghĩa là toàn bộ. Trong các câu như: ‘Này các bạn, khi nói chuyện với vị đệ tử giống như bậc Đạo Sư, chúng ta đã không nhận ra’ (Majjhima Nikāya 1.260), nó có nghĩa là tương tự, tức là phần tương đương. Tuy nhiên, ở đây nên hiểu nghĩa của nó là tương tự, là phần tương đương; có nghĩa là ‘giống như sừng tê ngưu’. Đây là phần giải thích ý nghĩa theo từng từ.

อธิปฺปายานุสนฺธิโต ปน เอวํ เวทิตพฺโพ – ยฺวายํ วุตฺตปฺปกาโร ทณฺโฑ ภูเตสุ ปวตฺติยมาโน อหิโต โหติ, ตํ เตสุ อปฺปวตฺติยมาเนสุ ตปฺปฏิปกฺขภูตาย เมตฺตาย หิตูปสํหาเรน จ สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, นิหิตทณฺฑตฺตา เอว จ ยถา อนิหิตทณฺฑา สตฺตา ภูตานิ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา วิเหเฐนฺติ, ตถา อวิเหฐยํ, อญฺญตรมฺปิ เตสํ อิมํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานมาคมฺม ยเทว ตตฺถ เวทนาคตํ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณคตํ ตญฺจ ตทนุสาเรเนว ตทญฺญญฺจ สงฺขารคตํ วิปสฺสิตฺวา อิมํ ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหี’’ติ อยํ ตาว อธิปฺปาโย.

Còn về ý định và sự liên kết, nên được hiểu như sau: Hình phạt (daṇḍa) đã được nói đến, khi được áp dụng lên các chúng sanh thì không đem lại lợi ích. Khi không áp dụng hình phạt ấy lên họ, và bằng cách mang lại lợi ích với tâm từ là pháp đối nghịch, (vị ấy) đặt hình phạt xuống đối với tất cả chúng sanh. Và chính vì đã đặt hình phạt xuống, vị ấy không làm hại các chúng sanh bằng gậy, bằng khí giới, bằng tay, hay bằng cục đất, như cách mà những chúng sanh chưa đặt hình phạt xuống thường làm hại. Vị ấy, dựa vào đề mục thiền tâm từ này, quán chiếu (vipassitvā) bất cứ điều gì thuộc về thọ, tưởng, hành, thức ở trong đó, và cả những pháp hữu vi khác theo đó, (và nghĩ rằng): ‘Ta đã chứng đắc quả vị Độc Giác này.’ Đây là ý định.

อยํ ปน อนุสนฺธิ – เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กุหึ คจฺฉถา’’ติ? ตโต เตน ‘‘ปุพฺพปจฺเจกสมฺพุทฺธา กตฺถ วสนฺตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา ‘‘คนฺธมาทนปพฺพเต’’ติ วุตฺเต ปุนาหํสุ – ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ. อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยา’’ติ สพฺพํ. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – อหํ อิทานิ อตฺรชาทีสุ ยํ [Pg.91] กิญฺจิ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺยํ, กุโต ปน ตุมฺหาทิสํ สหายํ. ตสฺมา ตุมฺเหสุปิ โย มยา สทฺธึ คนฺตุกาโม มาทิโส วา โหตุํ อิจฺฉติ, โส เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อถ วา เตหิ ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ วุตฺเต โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย, กุโต สหาย’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน ยถาวุตฺเตนฏฺเฐน เอกจริยาย คุณํ ทิสฺวา ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๕).

Còn đây là sự liên kết: Khi được nói như vậy, các vị quan đại thần ấy đã hỏi: ‘Bạch ngài, bây giờ ngài đi đâu?’ Bấy giờ, sau khi vị ấy hướng tâm và biết được ‘Chư vị Độc Giác Toàn Giác quá khứ sống ở đâu?’ và trả lời ‘Trên núi Gandhamādana,’ họ lại hỏi: ‘Bạch ngài, vậy bây giờ ngài từ bỏ chúng con, không cần chúng con nữa sao?’ Khi ấy, vị Phật Độc Giác đã nói toàn bộ (câu kệ bắt đầu bằng): ‘Không nên mong có con.’ Ý định ở đây là: ‘Bây giờ ta không mong muốn bất cứ người con nào, v.v., huống hồ là người bạn đồng hành như các ông. Vì vậy, trong số các ông, ai muốn đi cùng ta hoặc muốn trở nên giống như ta, người ấy hãy sống một mình như sừng tê ngưu.’ Hoặc là, khi họ hỏi: ‘Bạch ngài, vậy bây giờ ngài từ bỏ chúng con, không cần chúng con nữa sao?’, vị Phật Độc Giác ấy, sau khi nói ‘Không nên mong có con, huống hồ là bạn đồng hành,’ và thấy được lợi ích của việc sống một mình theo ý nghĩa đã nói, đã hoan hỷ, sanh khởi hỷ lạc, và thốt lên lời cảm hứng này (Sutta Nipāta Aṭṭhakathā 1.35).

ตตฺถ ตสาติ วิปาสกิริยา. ถาวราติ ขีณาสวา. ภยเภรวาติ ขุทฺทานุขุทฺทกา จิตฺตุตฺราสา. นิธายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. นิทหิตฺวาติ ฐเปตฺวา. โอโรปยิตฺวาติ อโธกริตฺวา. สโมโรปยิตฺวาติ อโธคตํ วิสฺสชฺเชตฺวา. นิกฺขิปิตฺวาติ ตโต อปเนตฺวา. ปฏิปฺปสฺสมฺภิตฺวาติ สนฺนิสีทาเปตฺวา.

Ở đây, tasā (chúng sanh run rẩy) là hành động khao khát. Thāvarā (chúng sanh kiên cố) là các bậc lậu tận. Bhayabheravā (sự sợ hãi và kinh khiếp) là những sự kinh sợ nhỏ và nhỏ hơn của tâm. Nidhāya (đặt xuống) là từ bỏ. Nidahitvā (đặt xuống) là để xuống. Oropayitvā (hạ xuống) là làm cho ở dưới. Samoropayitvā (hạ xuống hoàn toàn) là buông bỏ cái đã được đặt xuống. Nikkhipitvā (đặt ra) là loại bỏ khỏi đó. Paṭippassambhitvā (làm cho an tịnh) là làm cho lắng dịu.

อาลปนนฺติ อาทิโต ลปนํ. สลฺลปนนฺติ สมฺมา ลปนํ. อุลฺลปนนฺติ อุทฺธํ กตฺวา ลปนํ. สมุลฺลปนนฺติ ปุนปฺปุนํ อุทฺธํ กตฺวา ลปนํ.

Ālapanaṃ (xưng hô, gọi) là lời nói ban đầu. Sallapanaṃ (đàm luận) là lời nói chân chánh. Ullapanaṃ (tuyên xưng) là lời nói sau khi đã đề cao. Samullapanaṃ (tuyên xưng nhiều lần) là lời nói sau khi đã đề cao nhiều lần.

อิริยาปถจริยาติ อิริยาปถานํ จริยา, ปวตฺตนนฺติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อายตนจริยา ปน อายตเนสุ สติสมฺปชญฺญานํ จริยา. ปตฺตีติ ผลานิ. ตานิ หิ ปาปุณียนฺตีติ ‘‘ปตฺตี’’ติ วุตฺตานิ. สตฺตโลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกา อตฺถา โลกตฺถาติ อยํ วิเสโส.

Iriyāpathacariyā là hành vi của các oai nghi, có nghĩa là sự diễn tiến. Ở những trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Còn āyatanacariyā là hành vi của niệm và tỉnh giác ở các xứ. Patti là các quả. Vì rằng chúng được đạt đến nên được gọi là ‘patti’. Lợi ích trong hiện tại và tương lai của thế giới chúng sanh là lợi ích thế gian, đây là sự đặc biệt.

อิทานิ ตาสํ จริยานํ ภูมึ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสู’’ติอาทิมาห. สติปฏฺฐาเนสูติ อารมฺมณสติปฏฺฐาเนสุปิ วุจฺจมาเนสุ สติโต อนญฺญานิ, โวหารวเสน ปน อญฺญานิ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อริยสจฺเจสูติ ปุพฺพภาเค โลกิยสจฺจญาเณน วิสุํ วิสุํ สจฺจปริคฺคหวเสน วุตฺตํ. อริยมคฺเคสุ สามญฺญผเลสูติ จ โวหารวเสเนว วุตฺตํ. ปเทสโตติ โลกตฺถจริยาย เอกเทเส. นิปฺปเทสโต หิ โลกตฺถจริยํ พุทฺธา เอว กโรนฺติ. ปุน ตา เอว จริยาโย การกปุคฺคลวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปณิธิสมฺปนฺนาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปณิธิสมฺปนฺนา นาม อิริยาปถานํ สนฺตตฺตา อิริยาปถาว ฐิติยา สมฺปนฺนา อกมฺปิตอิริยาปถา ภิกฺขุภาวานุรูเปน สนฺเตน อิริยาปเถน สมฺปนฺนา.

Bây giờ, để trình bày nền tảng của các hành vi ấy, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘trong bốn oai nghi’. ‘Trong các niệm xứ’ có nghĩa là: Mặc dù khi các niệm xứ đối tượng được nói đến, chúng không khác với niệm, nhưng đã được nói như thể là khác theo cách dùng từ ngữ thông thường. ‘Trong các Thánh đế’ được nói theo ý nghĩa thấu triệt các đế một cách riêng biệt bằng trí tuệ về các đế ở thế gian trong giai đoạn đầu. Và ‘trong các Thánh đạo, trong các quả Sa-môn’ cũng được nói theo cách dùng từ ngữ thông thường. ‘Một phần’ là một phần của hành vi lợi ích thế gian. Vì rằng chỉ có các vị Phật mới thực hiện hành vi lợi ích thế gian một cách trọn vẹn. Lại nữa, để trình bày chính các hành vi ấy theo phương diện người thực hành, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘của những vị thành tựu nguyện vọng’. Ở đây, những vị được gọi là thành tựu nguyện vọng là những vị thành tựu sự an trú trong oai nghi do sự tĩnh lặng của các oai nghi, có oai nghi không lay động, thành tựu oai nghi an tịnh phù hợp với phẩm hạnh của vị tỳ khưu.

อินฺทฺริเยสุ [Pg.92] คุตฺตทฺวารานนฺติ จกฺขาทีสุ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อตฺตโน อตฺตโน วิสเย ปวตฺตํ เอเกกทฺวารวเสน คุตฺตํ ทฺวารํ เอเตสนฺติ คุตฺตทฺวารา, เตสํ คุตฺตทฺวารานํ. ทฺวารนฺติ เจตฺถ อุปฺปตฺติทฺวารวเสน จกฺขาทโย เอว. อปฺปมาทวิหารีนนฺติ สีลาทีสุ อปฺปมาทวิหารวตํ. อธิจิตฺตมนุยุตฺตานนฺติ วิปสฺสนาย ปาทกภาเวน อธิจิตฺตสงฺขาตํ สมาธึ อนุยุตฺตานํ. พุทฺธิสมฺปนฺนานนฺติ นามรูปววตฺถานํ อาทึ กตฺวา ยาว โคตฺรภุ, ตาว ปวตฺเตน ญาเณน สมฺปนฺนานํ. สมฺมา ปฏิปนฺนานนฺติ จตุมคฺคกฺขเณ. อธิคตผลานนฺติ จตุผลกฺขเณ. ตถาคตานนฺติ ตถา อาคตานํ. อรหนฺตานนฺติ ทูรกิเลสานํ. สมฺมาสมฺพุทฺธานนฺติ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมพุทฺธานํ. อิเมสํ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา ปกาสิโต เอว.

‘Của những vị có các căn được phòng hộ’ có nghĩa là: những vị có các căn được phòng hộ là những vị có các cửa được phòng hộ theo từng cửa một, đang diễn tiến trong đối tượng của riêng mình ở sáu căn là mắt v.v...; (đây là nói về) của những vị có các căn được phòng hộ ấy. Và ở đây, ‘cửa’ chính là mắt v.v... theo ý nghĩa là cửa phát sanh. ‘Của những vị sống không dể duôi’ là của những vị có sự sống không dể duôi trong giới v.v... ‘Của những vị chuyên tâm vào tăng thượng tâm’ là của những vị chuyên tâm vào định được gọi là tăng thượng tâm, với (vai trò) làm nền tảng cho tuệ quán. ‘Của những vị thành tựu trí tuệ’ là của những vị thành tựu trí tuệ đã diễn tiến từ lúc bắt đầu xác định danh sắc cho đến (trí) chuyển tộc. ‘Của những vị thực hành chân chánh’ là trong khoảnh khắc của bốn đạo. ‘Của những vị đã chứng đắc quả’ là trong khoảnh khắc của bốn quả. ‘Của các vị Như Lai’ là của những vị đã đến như vậy. ‘Của các vị A-la-hán’ là của những vị có các phiền não đã xa lìa. ‘Của các vị Chánh Đẳng Giác’ là của những vị đã tự mình giác ngộ chân chánh tất cả các pháp. Ý nghĩa của những từ này đã được giải thích ở dưới.

ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธานนฺติ ปจฺเจกสมฺพุทฺธานํ เอกเทสโต. สาวกานนฺติ สาวกานมฺปิ เอกเทสโต. อธิมุจฺจนฺโตติ อธิโมกฺขํ กโรนฺโต. สทฺธาย จรตีติ สทฺธาวเสน ปวตฺตติ. ปคฺคณฺหนฺโตติ จตุสมฺมปฺปธานวีริเยน ปทหนฺโต. อุปฏฺฐเปนฺโตติ สติยา อารมฺมณํ อุปฏฺฐเปนฺโต. อวิกฺเขปํ กโรนฺโตติ สมาธิวเสน วิกฺเขปํ อกโรนฺโต. ปชานนฺโตติ จตุสจฺจชานนปญฺญาย ปกาเรน ชานนฺโต. วิชานนฺโตติ อินฺทฺริยสมฺปยุตฺตชวนปุพฺพงฺคเมน อาวชฺชนวิญฺญาเณน อารมฺมณํ วิชานนฺโต. วิญฺญาณจริยายาติ อาวชฺชนวิญฺญาณจริยาวเสน. เอวํ ปฏิปนฺนสฺสาติ สหาวชฺชนาย อินฺทฺริยจริยาย ปฏิปนฺนสฺส. กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ สมถวิปสฺสนาวเสน ปวตฺตา กุสลา ธมฺมา ภุสํ ยาเปนฺติ, ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อายตนจริยายาติ กุสลานํ ธมฺมานํ ภุสํ ยตนจริยาย, ปวตฺตนจริยายาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน วิเสสํ อธิคจฺฉติ.

‘Một phần của các vị Phật Độc Giác’ là một phần của các vị Chánh Giác Độc Giác. ‘Của các vị Thinh Văn’ là cũng một phần của các vị Thinh Văn. ‘Người có lòng tin vững chắc’ là người đang thực hiện sự quyết định. ‘Hành xử bằng đức tin’ là diễn tiến theo năng lực của đức tin. ‘Người nỗ lực’ là người đang tinh tấn với sự tinh tấn của bốn chánh cần. ‘Người thiết lập’ là người đang thiết lập đối tượng bằng niệm. ‘Người thực hiện sự không phân tán’ là người không làm cho phân tán theo năng lực của định. ‘Người biết rõ’ là người đang biết một cách đặc biệt bằng trí tuệ biết bốn đế. ‘Người nhận biết’ là người đang nhận biết đối tượng bằng thức hướng môn, được dẫn đầu bởi tốc hành tâm tương ưng với căn. ‘Bằng hành vi của thức’ là theo năng lực hành vi của thức hướng môn. ‘Của người thực hành như vậy’ là của người thực hành hành vi của căn cùng với sự hướng tâm. ‘Các thiện pháp được duy trì’ có nghĩa là các thiện pháp diễn tiến theo năng lực của chỉ và quán được duy trì mạnh mẽ, tức là diễn tiến. ‘Bằng hành vi của xứ’ được nói là bằng hành vi nỗ lực mạnh mẽ, hành vi diễn tiến của các thiện pháp. ‘Đạt được sự đặc biệt’ là đạt được sự đặc biệt bằng cách trấn phục, bằng cách loại bỏ bằng chi tương ứng, bằng cách đoạn tuyệt, bằng cách an tịnh.

ทสฺสนจริยา จ สมฺมาทิฏฺฐิยาติอาทีสุ สมฺมา ปสฺสติ, สมฺมา วา ตาย ปสฺสนฺติ, ปสฏฺฐา สุนฺทรา วา ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ, ตสฺสา สมฺมาทิฏฺฐิยา นิพฺพานปจฺจกฺขกรเณน ทสฺสนจริยา. สมฺมา สงฺกปฺเปติ, สมฺมา วา เตน สงฺกปฺเปนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา สงฺกปฺโปติ สมฺมาสงฺกปฺโป. ตสฺส อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภินิโรปนจริยา. สมฺมา วทติ, สมฺมา วา ตาย วทนฺติ, ปสฏฺฐา สุนฺทรา วา วาจาติ สมฺมาวาจา, มิจฺฉาวาจาวิรติยา เอตํ นามํ. ตสฺสา จตุพฺพิธวจีสํวรปริคฺคหจริยา. สมฺมา กโรติ, สมฺมา วา เตน [Pg.93] กโรนฺติ, ปสฏฺฐํ สุนฺทรํ วา กมฺมนฺติ สมฺมากมฺมํ, สมฺมากมฺมเมว สมฺมากมฺมนฺโต, มิจฺฉากมฺมนฺตวิรติยา เอตํ นามํ. ตสฺส ติวิธกายสํวรสมุฏฺฐานจริยา. สมฺมา อาชีวติ, สมฺมา วา เตน อาชีวนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา อาชีโวติ สมฺมาอาชีโว, มิจฺฉาอาชีววิรติยา เอตํ นามํ. ตสฺส โวทานจริยา ปริสุทฺธจริยา. สมฺมา วายมติ, สมฺมา วา เตน วายมนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา วายาโมติ สมฺมาวายาโม, ตสฺส ปคฺคหจริยา. สมฺมา สรติ, สมฺมา วา ตาย สรนฺติ, ปสฏฺฐา สุนฺทรา วา สตีติ สมฺมาสติ, ตสฺสา อุปฏฺฐานจริยา. สมฺมา สมาธิยติ, สมฺมา วา เตน สมาธิยนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา สมาธีติ สมฺมาสมาธิ, ตสฺส อวิกฺเขปจริยา.

Và ‘hành vi thấy của chánh kiến’ v.v...: thấy một cách chân chánh, hoặc người ta thấy một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc cái thấy được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh kiến; hành vi thấy của chánh kiến ấy là bằng cách trực nhận Niết-bàn. Suy nghĩ một cách chân chánh, hoặc người ta suy nghĩ một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc sự suy nghĩ được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh tư duy. Hành vi hướng tâm đến đối tượng của nó. Nói một cách chân chánh, hoặc người ta nói một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc lời nói được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh ngữ; đây là tên gọi của sự từ bỏ tà ngữ. Hành vi thâu nhiếp sự thu thúc bốn loại lời nói của nó. Làm một cách chân chánh, hoặc người ta làm một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc việc làm được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh nghiệp; chánh nghiệp chính là chánh nghiệp; đây là tên gọi của sự từ bỏ tà nghiệp. Hành vi làm phát sanh sự thu thúc ba loại thân của nó. Nuôi mạng một cách chân chánh, hoặc người ta nuôi mạng một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc sự nuôi mạng được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh mạng; đây là tên gọi của sự từ bỏ tà mạng. Hành vi trong sạch, hành vi thanh tịnh của nó. Cố gắng một cách chân chánh, hoặc người ta cố gắng một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc sự cố gắng được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh tinh tấn; hành vi nỗ lực của nó. Ghi nhớ một cách chân chánh, hoặc người ta ghi nhớ một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc sự ghi nhớ được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh niệm; hành vi thiết lập của nó. Định tâm một cách chân chánh, hoặc người ta định tâm một cách chân chánh bằng cái đó, hoặc sự định tâm được tán dương, tốt đẹp, đó là chánh định; hành vi không phân tán của nó.

ตกฺกปฺโปติ เตน กปฺโป, เอวรูโปติ อตฺโถ. ตสฺสทิโสติ เตน สทิโส, ‘‘ตสฺสทิโก’’ติ วา ปาโฐ. ตปฺปฏิภาโคติ เตน ปฏิภาโค ตปฺปฏิภาโค, เอทิโสติ อตฺโถ. สาทุรสํ อติกฺกนฺตํ โลณํ อติโลณํ. โลณกปฺโปติ โลณสทิโสติ วุจฺจติ. อติติตฺตกนฺติ อติกฺกนฺตติตฺตกํ, ปุจิมนฺทาทิกปฺโป ติตฺตกสทิโสติ วุจฺจติ. อติมธุรนฺติ ขีรปายาสาทิกํ. หิมกปฺโปติ หิโมทกสทิโส. สตฺถุกปฺโปติ สตฺถุนา พุทฺเธน สทิโส. เอวเมวาติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ.

Takkappo có nghĩa là tena kappo, nghĩa là có hình thức như vậy. Tassadiso có nghĩa là tena sadiso (tương tự như vậy), hoặc có bài đọc là ‘tassadiko’. Tappaṭibhāgo có nghĩa là tena paṭibhāgo, nghĩa là có phần tương đương như vậy, có nghĩa là như thế này. Vị mặn vượt quá vị ngon là atiloṇaṃ (quá mặn). Loṇakappo được gọi là loṇasadiso (giống như mặn). Atitittakaṃ là atikkantatittakaṃ (quá đắng), pucimandādikappo (giống như cây neem, v.v.) được gọi là tittakasadiso (giống như vị đắng). Atimadhuraṃ là (vị ngọt) của cháo sữa, v.v. Himakappo là himodakasadiso (giống như nước tuyết). Satthukappo là satthunā buddhena sadiso (giống như bậc Đạo Sư, đức Phật). Evameva là sự trình bày ví dụ.

ตตฺรายํ เอตสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส สงฺเขเปน วิปสฺสนาอาจิกฺขนวิธึ ทสฺเสตฺวา คมิสฺสาม. ตตฺถ นามรูปปริคฺคหํ กาตุกาโม ปจฺเจกโพธิสตฺโต รูปารูปอฏฺฐสมาปตฺตีสุ ยํ กิญฺจิ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย วิตกฺกาทีนิ ฌานงฺคานิ จ ตํสมฺปยุตฺเต จ ผสฺสาทโย ธมฺเม ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘สพฺพมฺเปตํ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต นมนฏฺเฐน นาม’’นฺติ ววตฺถเปติ. ตโต ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต ‘‘หทยวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตตี’’ติ ปสฺสติ. ปุน วตฺถุสฺส ปจฺจยภูตานิ จ อุปาทารูปานิ จ ปสฺสิตฺวา ‘‘อิทํ สพฺพํ รุปฺปนโต รูป’’นฺติ ปริคฺคณฺหาติ. ปุน ตทุภยํ ‘‘นมนลกฺขณํ นามํ, รุปฺปนลกฺขณํ รูป’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต นามรูปํ ววตฺถเปติ. สมถยานิกวเสเนตํ วุตฺตํ. วิปสฺสนายานิโก ปน จตุธาตุววตฺถานมุเขน ภูตุปาทายรูปานิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘สพฺพมฺเปตํ รุปฺปนโต รูป’’นฺติ ปสฺสติ. ตโต เอวํ ปริจฺฉินฺนรูปสฺส จกฺขาทีนิ นิสฺสาย ปวตฺตมานา อรูปธมฺมา อาปาถมาคจฺฉนฺติ. ตโต สพฺเพปิ เต อรูปธมฺเม นมนลกฺขเณน เอกโต กตฺวา ‘‘อิทํ นาม’’นฺติ ปสฺสติ, โส [Pg.94] ‘‘อิทํ นามํ, อิทํ รูป’’นฺติ ทฺเวธา ววตฺถเปติ. เอวํ ววตฺถเปตฺวา ‘‘นามรูปโต อุทฺธํ อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา เทโว วา พฺรหฺมา วา นตฺถี’’ติ ปสฺสติ.

Ở đây, chúng tôi sẽ ra đi sau khi chỉ ra một cách tóm tắt phương pháp trình bày về thiền quán của vị Phật Độc Giác này. Trong đó, vị Bồ-tát Độc Giác, với mong muốn thực hiện sự liễu tri danh sắc, sau khi nhập vào một thiền nào đó trong tám thiền chứng sắc và vô sắc, vị ấy xuất thiền, và phân biệt các thiền chi như tầm v.v... và các pháp tương ưng với chúng như xúc v.v... theo phương diện tướng, dụng, sự hiện hữu, và nhân gần, rồi xác định rằng: “Tất cả những pháp này, do có sự hướng về đối tượng, nên theo nghĩa hướng đến, chúng được gọi là ‘danh’.” Sau đó, trong khi tìm kiếm duyên của nó, vị ấy thấy rằng: “Nó khởi sinh nương vào ý vật.” Lại nữa, sau khi thấy các sắc y sinh và các sắc tạo tác là duyên của vật ấy, vị ấy liễu tri rằng: “Tất cả những thứ này, do bị biến hoại, nên là ‘sắc’.” Lại nữa, vị ấy xác định danh sắc một cách tóm tắt như sau: “Danh có đặc tính hướng đến, sắc có đặc tính biến hoại.” Điều này được nói theo phương diện của người tu tập theo xa-ma-tha. Còn người tu tập theo thiền quán thì phân biệt các sắc đại hiển và sắc y sinh qua phương pháp phân tích tứ đại, rồi thấy rằng: “Tất cả những thứ này, do bị biến hoại, nên là ‘sắc’.” Sau đó, đối với người đã phân biệt sắc như vậy, các pháp vô sắc khởi sinh nương vào mắt v.v... trở nên rõ ràng. Bấy giờ, vị ấy gộp tất cả các pháp vô sắc ấy lại với nhau bằng đặc tính hướng đến và thấy rằng: “Đây là ‘danh’,” vị ấy xác định thành hai phần: “Đây là danh, đây là sắc.” Sau khi xác định như vậy, vị ấy thấy rằng: “Ngoài danh sắc ra, không có chúng sinh, cá nhân, chư thiên, hay Phạm thiên nào khác.”

ยถา หิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ ‘‘สตฺโต’’ติ สมฺมุติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑;

มิ. ป. ๒.๑.๑;

กถา. ๒๓๓);

Ví như do sự kết hợp của các bộ phận, mà có tên gọi là ‘cỗ xe’; Cũng vậy, khi các uẩn hiện hữu, thì có tên gọi quy ước là ‘chúng sinh’.

เอวเมว ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ สนฺเตสุ ‘‘สตฺโต ปุคฺคโล’’ติ โวหารมตฺตํ โหตีติ เอวมาทินา นเยน นามรูปานํ ยาถาวทสฺสนสงฺขาเตน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิภูเตน ญาเณน นามรูปํ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ตสฺส ปจฺจยมฺปิ ปริคฺคณฺหนฺโต วุตฺตนเยน นามรูปํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘โก นุ โข อิมสฺส เหตู’’ติ ปริเยสนฺโต อเหตุวาทวิสมเหตุวาเทสุ โทสํ ทิสฺวา โรคํ ทิสฺวา ตสฺส นิทานํ สมุฏฺฐานมฺปิ ปริเยสนฺโต เวชฺโช วิย ตสฺส เหตุญฺจ ปจฺจยญฺจ ปริเยสนฺโต อวิชฺชา ตณฺหา อุปาทานํ กมฺมนฺติ อิเม จตฺตาโร ธมฺเม นามรูปสฺส อุปฺปาทปจฺจยตฺตา ‘‘เหตู’’ติ. อาหารํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยตฺตา ‘‘ปจฺจโย’’ติ จ ปสฺสติ. อิมสฺส หิ กายสฺส อวิชฺชาทโย ตโย ธมฺมา มาตา วิย ทารกสฺส อุปนิสฺสยา โหนฺติ, กมฺมํ ปิตา วิย ปุตฺตสฺส ชนกํ, อาหาโร ธาติ วิย ทารกสฺส สนฺธารโกติ. เอวํ รูปกายสฺส ปจฺจยปริคฺคหํ กตฺวา ปุน ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕) นเยน นามกายสฺสปิ ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหาติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ‘‘อตีตานาคตาปิ ธมฺมา เอวเมว วตฺตนฺตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กโรติ.

Tương tự như vậy, khi năm thủ uẩn hiện hữu, chỉ có cách dùng từ ‘chúng sinh, cá nhân’ mà thôi. Bằng phương pháp như vậy, sau khi đã liễu tri danh sắc bằng trí tuệ được gọi là sự thấy biết đúng như thật, vốn là kiến thanh tịnh, vị ấy lại liễu tri cả duyên của nó. Sau khi đã liễu tri danh sắc theo phương pháp đã nói, trong khi tìm kiếm “Đâu là nhân của cái này?”, thấy được lỗi lầm trong vô nhân luận và dị nhân luận, thấy được bệnh tật, và giống như một vị thầy thuốc tìm kiếm nguyên nhân và nguồn gốc của nó, vị ấy tìm kiếm nhân và duyên của nó. Vị ấy thấy rằng bốn pháp này: vô minh, ái, thủ, và nghiệp, là ‘nhân’ vì chúng là duyên sinh khởi của danh sắc. Và vị ấy thấy rằng vật thực là ‘duyên’ vì nó là duyên trợ giúp. Thật vậy, đối với thân này, ba pháp vô minh v.v... là y chỉ cho đứa trẻ như người mẹ, nghiệp là tác nhân sinh thành cho đứa con như người cha, và vật thực là người nuôi dưỡng đứa trẻ như vú nuôi. Sau khi thực hiện việc liễu tri duyên của sắc thân như vậy, vị ấy lại liễu tri duyên của danh thân theo phương pháp “do duyên con mắt và các sắc mà nhãn thức khởi sinh” v.v... Trong khi liễu tri như vậy, vị ấy đi đến kết luận rằng “các pháp trong quá khứ và vị lai cũng vận hành y như vậy.”

ตสฺส ยา สา ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธานํ, น นุ โข อโหสึ, กึ นุ โข, กถํ นุ โข, กึ หุตฺวา กึ อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติ ปญฺจวิธา วิจิกิจฺฉา วุตฺตา.

Đối với vị ấy, năm loại hoài nghi liên quan đến quá khứ đã được nói đến: “Trong quá khứ, ta có thật sự đã tồn tại chăng? Hay ta đã không tồn tại? Ta đã là gì? Ta đã như thế nào? Từng là gì, rồi ta đã trở thành gì trong quá khứ?”

ยาปิ อปรนฺตํ อารพฺภ ‘‘ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธานํ, น นุ โข ภวิสฺสามิ, กึ นุ โข ภวิสฺสามิ, กถํ นุ โข ภวิสฺสามิ, กึ หุตฺวา กึ ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) ปญฺจวิธา วิจิกิจฺฉา วุตฺตา.

Và năm loại hoài nghi liên quan đến tương lai cũng đã được nói đến: “Trong tương lai, ta có thật sự sẽ tồn tại chăng? Hay ta sẽ không tồn tại? Ta sẽ là gì? Ta sẽ như thế nào? Từng là gì, rồi ta sẽ trở thành gì trong tương lai?”

ยาปิ [Pg.95] เอตรหิ วา ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กถํกถี โหติ ‘‘อหํ นุ โขสฺมิ, โน นุ โขสฺมิ, กึ นุ โขสฺมิ, กถํ นุ โขสฺมิ, อยํ นุ โข สตฺโต กุโต อาคโต, โส กุหึ คามี ภวิสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) ฉพฺพิธา วิจิกิจฺฉา วุตฺตา, สา สพฺพาปิ ปหิยฺยติ. เอวํ ปจฺจยปริคฺคหเณน ตีสุ อทฺธาสุ กงฺขํ วิตริตฺวา ฐิตํ ญาณํ ‘‘กงฺขาวิตรณวิสุทฺธี’’ติปิ ‘‘ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติปิ ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติปิ ‘‘สมฺมาทสฺสน’’นฺติปิ วุจฺจติ.

Và sáu loại hoài nghi liên quan đến hiện tại cũng đã được nói đến, khi người ấy phân vân: “Ta có thật sự đang tồn tại chăng? Hay ta không tồn tại? Ta là gì? Ta như thế nào? Chúng sinh này từ đâu đến? Nó sẽ đi về đâu?” Tất cả những hoài nghi ấy đều được từ bỏ. Như vậy, trí tuệ đứng vững sau khi đã vượt qua hoài nghi trong ba thời nhờ vào việc liễu tri các duyên, được gọi là “Đoạn nghi thanh tịnh”, cũng được gọi là “Pháp trụ trí”, cũng được gọi là “Như thật tri kiến”, và cũng được gọi là “Chánh kiến”.

เอตฺถ ปน ติสฺโส หิ โลกิยปริญฺญา ญาตปริญฺญา ตีรณปริญฺญา ปหานปริญฺญาติ. ตตฺถ ‘‘รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ, เวทยิตลกฺขณา เวทนา’’ติ เอวํ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ปจฺจตฺตลกฺขณสลฺลกฺขณวเสน ปวตฺตา ปญฺญา ญาตปริญฺญา นาม. ‘‘รูปํ อนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา’’ติอาทินา ปน นเยน เตสํเยว ธมฺมานํ สามญฺญลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ปวตฺตา ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาปญฺญา ตีรณปริญฺญา นาม. เตสุ เอว ปน ธมฺเมสุ นิจฺจสญฺญาทิปชหนวเสน ปวตฺตา ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาว ปญฺญา ปหานปริญฺญา นาม.

Ở đây, có ba loại liễu tri thuộc thế gian: liễu tri biết rõ, liễu tri thẩm sát, và liễu tri đoạn tận. Trong đó, trí tuệ phát sinh qua việc ghi nhận các tự tướng của từng pháp, như 'sắc có đặc tính bị biến hoại, thọ có đặc tính cảm nhận', được gọi là liễu tri biết rõ. Trí tuệ minh sát lấy tướng làm đối tượng, phát sinh qua việc áp đặt tướng phổ thông lên chính các pháp ấy theo cách 'sắc là vô thường, thọ là vô thường', v.v., được gọi là liễu tri thẩm sát. Trí tuệ minh sát lấy tướng làm đối tượng, phát sinh qua việc đoạn trừ tưởng về thường, v.v., trong chính các pháp ấy, được gọi là liễu tri đoạn tận.

ตตฺถ สงฺขารปริจฺเฉทโต ปฏฺฐาย ยาว ปจฺจยปริคฺคหา ญาตปริญฺญาย ภูมิ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร ธมฺมานํ ปจฺจตฺตลกฺขณปฏิเวธสฺเสว อาธิปจฺจํ โหติ. กลาปสมฺมสนโต ปฏฺฐาย ยาว อุทยพฺพยานุปสฺสนา ตีรณปริญฺญาย ภูมิ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร สามญฺญลกฺขณปฏิเวธสฺเสว อาธิปจฺจํ โหติ. ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย อุปริ ปหานปริญฺญาย ภูมิ. ตโต จ ปฏฺฐาย หิ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหติ, ทุกฺขโต อนุปสฺสนฺโต สุขสญฺญํ, อนตฺตโต อนุปสฺสนฺโต อตฺตสญฺญํ, นิพฺพินฺทนฺโต นนฺทึ, วิรชฺชนฺโต ราคํ, นิโรเธนฺโต สมุทยํ, ปฏินิสฺสชฺชนฺโต อาทานํ ปชหตีติ เอวํ นิจฺจสญฺญาทิปหานสาธิกานํ สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ อาธิปจฺจํ. อิติ อิมาสุ ตีสุ ปริญฺญาสุ สงฺขารปริจฺเฉทสฺส เจว ปจฺจยปริคฺคหสฺส จ สาธิตตฺตา อิมินา โยคินา ญาตปริญฺญาว อธิคตา.

Trong đó, từ lúc phân biệt các hành cho đến khi nắm bắt các duyên là địa phận của liễu tri biết rõ. Vì trong giai đoạn này, việc thấu triệt tự tướng của các pháp chiếm ưu thế. Từ lúc quán sát theo nhóm cho đến khi quán sát sự sinh diệt là địa phận của liễu tri thẩm sát. Vì trong giai đoạn này, việc thấu triệt tướng phổ thông chiếm ưu thế. Từ lúc quán sát sự hoại diệt trở lên là địa phận của liễu tri đoạn tận. Vì từ đó trở đi, khi quán vô thường, hành giả đoạn trừ thường tưởng; khi quán khổ, đoạn trừ lạc tưởng; khi quán vô ngã, đoạn trừ ngã tưởng; khi nhàm chán, đoạn trừ hỷ lạc; khi ly tham, đoạn trừ tham ái; khi làm cho diệt, đoạn trừ tập khởi; khi từ bỏ, đoạn trừ chấp thủ. Như vậy, bảy loại quán có khả năng đoạn trừ thường tưởng, v.v., chiếm ưu thế. Do đó, trong ba loại liễu tri này, vì đã thực hiện được việc phân biệt các hành và nắm bắt các duyên, nên vị hành giả này đã chứng đắc liễu tri biết rõ.

ปุน ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา…เป… ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจํ, อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขํ, อวสวตฺติตฺตา อนตฺตา. ยา กาจิ เวทนา… สญฺญา… เย เกจิ สงฺขารา [Pg.96]… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ วิญฺญาณํ หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจํ, อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขํ, อวสวตฺติตฺตา อนตฺตา’’ติ เอวมาทินา (สํ. นิ. ๓.๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๔๘) นเยน กลาปสมฺมสนํ กโรติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา’’ติ.

Lại nữa, vị ấy thực hành quán sát theo nhóm theo phương pháp như sau: 'Bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài... dù ở xa hay gần, tất cả sắc ấy, vì đã có rồi không có nên là vô thường, vì bị sự sinh diệt bức bách nên là khổ, vì không có quyền làm chủ nên là vô ngã. Bất cứ thọ nào... tưởng nào... các hành nào... bất cứ thức nào, quá khứ, vị lai, hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao thượng, dù ở xa hay gần, tất cả thức ấy, vì đã có rồi không có nên là vô thường, vì bị sự sinh diệt bức bách nên là khổ, vì không có quyền làm chủ nên là vô ngã' (Tương Ưng Bộ III.48; Vô Ngại Giải Đạo I.48). Chính điều này được nói đến qua cụm từ 'áp đặt tam tướng'.

เอวํ สงฺขาเร อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน กลาปสมฺมสนํ กตฺวา ปุน สงฺขารานํ อุทยพฺพยเมว ปสฺสติ. กถํ? ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย, ตณฺหากมฺมอาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐). เอวํ รูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจยายตฺตตาทสฺสเนน รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. เอวํ ปญฺจหากาเรหิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. ‘‘อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ, ตณฺหากมฺมอาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) ปจฺจยนิโรธทสฺสเนน รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสตีติ เอวํ ปญฺจหากาเรหิ รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ.

Sau khi đã quán sát các hành theo nhóm theo phương diện vô thường, khổ, vô ngã như vậy, vị ấy lại thấy sự sinh và diệt của các hành. Bằng cách nào? 'Do vô minh tập khởi nên sắc tập khởi, do ái, nghiệp, vật thực tập khởi nên sắc tập khởi' (Vô Ngại Giải Đạo I.50). Như vậy, vị ấy thấy sự sinh của sắc uẩn bằng cách thấy sự tùy thuộc vào duyên của sắc uẩn, và cũng thấy sự sinh của sắc uẩn khi thấy đặc tính phát sinh. Như vậy, vị ấy thấy sự sinh của sắc uẩn theo năm cách. 'Do vô minh diệt nên sắc diệt, do ái, nghiệp, vật thực diệt nên sắc diệt' (Vô Ngại Giải Đạo I.50), bằng cách thấy sự diệt của duyên, vị ấy thấy sự diệt của sắc uẩn, và cũng thấy sự diệt của sắc uẩn khi thấy đặc tính biến hoại. Như vậy, vị ấy thấy sự diệt của sắc uẩn theo năm cách.

ตถา ‘‘อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโย, ตณฺหากมฺมผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) ปจฺจยายตฺตตาทสฺสเนน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. ‘‘อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธ, ตณฺหากมฺมผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) ปจฺจยนิโรธทสฺสเนน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. เอวํ สญฺญากฺขนฺธาทีสุปิ.

Tương tự, 'do vô minh tập khởi nên thọ tập khởi, do ái, nghiệp, xúc tập khởi nên thọ tập khởi' (Vô Ngại Giải Đạo I.50), bằng cách thấy sự tùy thuộc vào duyên, vị ấy thấy sự sinh của thọ uẩn, và cũng thấy sự sinh của thọ uẩn khi thấy đặc tính phát sinh. 'Do vô minh diệt nên thọ diệt, do ái, nghiệp, xúc diệt nên thọ diệt' (Vô Ngại Giải Đạo I.50), bằng cách thấy sự diệt của duyên, vị ấy thấy sự diệt của thọ uẩn, và cũng thấy sự diệt của thọ uẩn khi thấy đặc tính biến hoại. Tương tự như vậy đối với tưởng uẩn, v.v.

อยํ ปน วิเสโส – วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ผสฺสฏฺฐาเน ‘‘นามรูปสมุทยา, นามรูปนิโรธา’’ติ โยเชตพฺพํ. เอวํ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปจฺจยสมุทยวเสน จ นิพฺพตฺติลกฺขณวเสน จ ปจฺจยนิโรธวเสน จ วิปริณามลกฺขณวเสน จ อุทยพฺพยทสฺสเนน จ ทส ทส กตฺวา ปญฺญาส ลกฺขณานิ วุตฺตานิ. เตสํ วเสน ‘‘เอวมฺปิ รูปสฺส อุทโย, เอวมฺปิ รูปสฺส วโย’’ติ ปจฺจยโต เจว ขณโต จ วิตฺถาเรน มนสิการํ กโรติ.

Tuy nhiên, có sự khác biệt này: đối với thức uẩn, ở chỗ của xúc, cần được nối kết là 'do danh sắc tập khởi, do danh sắc diệt'. Như vậy, trong mỗi uẩn, qua việc thấy sự sinh và diệt theo phương diện duyên tập khởi, đặc tính phát sinh, duyên diệt, và đặc tính biến hoại, có mười đặc tính được nói đến cho mỗi uẩn, tổng cộng là năm mươi đặc tính. Dựa vào những đặc tính ấy, vị ấy tác ý một cách chi tiết theo duyên và theo sát-na rằng: 'Như vậy là sự sinh của sắc, như vậy là sự diệt của sắc'.

ตสฺเสวํ กโรโต ‘‘อิติ กิร อิเม ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ ญาณํ วิสทํ โหติ. ‘‘เอวํ กิร อิเม ธมฺมา อนุปฺปนฺนา [Pg.97] อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ นิจฺจนวา หุตฺวา สงฺขารา อุปฏฺฐหนฺติ. น เกวลญฺจ นิจฺจนวา, สูริยุคฺคมเน อุสฺสาวพินฺทุ วิย อุทกพุพฺพุโฬ วิย อุทเก ทณฺฑราชิ วิย อารคฺเค สาสโป วิย วิชฺชุปฺปาโท วิย จ ปริตฺตฏฺฐายิโน, มายามรีจิสุปินาลาตจกฺกคนฺธพฺพนครเผณกทลิอาทโย วิย อสารา นิสฺสารา วิย หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เอตฺตาวตา จ ปน อเนน ‘‘วยธมฺมเมว อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนญฺจ วยํ อุเปตี’’ติ อิมินา อากาเรน สมฺมสนปญฺญาย ลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตํ อุทยพฺพยานุปสฺสนํ นาม ปฐมํ ตรุณวิปสฺสนาญาณํ อธิคตํ โหติ. ยสฺสาธิคมา ‘‘อารทฺธวิปสฺสโก’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ.

Đối với vị ấy, khi thực hành như vậy, trí tuệ trở nên trong sáng rằng: ‘À, các pháp này, từ không có mà sanh khởi, đã có rồi lại hoại diệt.’ Các pháp hành hiện khởi như là luôn luôn mới mẻ rằng: ‘À, các pháp này, chưa sanh thì sanh khởi, đã sanh thì diệt đi.’ Và không chỉ luôn luôn mới mẻ, chúng còn hiện khởi như là những thứ có thời gian tồn tại ngắn ngủi, giống như giọt sương lúc mặt trời mọc, như bong bóng nước, như vạch kẻ trên nước, như hạt cải trên đầu mũi dùi, như tia chớp; và hiện khởi như là những thứ không có lõi, không có thực chất, giống như ảo ảnh, như ảo tượng, như giấc mộng, như vòng lửa của đuốc quay, như thành phố của càn-thát-bà, như bọt nước, như thân cây chuối, v.v. Bấy nhiêu đó, do vị này đã thấu suốt các tướng trạng bằng tuệ quán xét theo cách thức này: ‘Chỉ có pháp có tính hoại diệt mới sanh khởi, và cái đã sanh khởi thì đi đến hoại diệt,’ nên tuệ quán chiếu sự sanh diệt (udayabbayānupassanā), là tuệ minh sát non trẻ đầu tiên, được chứng đắc. Do sự chứng đắc tuệ này, vị ấy được gọi là ‘người đã khởi sự minh sát’.

อถสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส กุลปุตฺตสฺส โอภาโส ญาณํ ปีติ ปสฺสทฺธิ สุขํ อธิโมกฺโข ปคฺคโห อุปฏฺฐานํ อุเปกฺขา นิกนฺตีติ ทส วิปสฺสนุปกฺกิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ. เอตฺถ โอภาโส นาม วิปสฺสนกฺขเณ ญาณสฺส พลวตฺตา โลหิตํ สนฺนิสีทติ, เตน จ จิตฺโตภาโส นิพฺพตฺตติ. ตํ ทิสฺวา อกุสโล โยคี ‘‘มคฺโค เม ปตฺโต’’ติ ตเมว โอภาสํ อสฺสาเทติ. ญาณมฺปิ วิปสฺสนาญาณเมว. ตํ สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส สุทฺธํ ปสนฺนํ หุตฺวา ปวตฺตติ. ตํ ทิสฺวา ปุพฺเพ วิย ‘‘มคฺโค’’ติ อสฺสาเทติ. ปีติปิ วิปสฺสนาปีติ เอว. ตสฺส หิ ตสฺมึ ขเณ ปญฺจวิธา ปีติ อุปฺปชฺชติ. ปสฺสทฺธีติ วิปสฺสนาปสฺสทฺธิ. ตสฺมึ สมเย เนว กายจิตฺตานํ ทรโถ, น คารวํ, น กกฺขฬตา, น อกมฺมญฺญตา, น เคลญฺญตา, น วงฺกตา โหติ. สุขมฺปิ วิปสฺสนาสุขเมว. ตสฺส กิร ตสฺมึ สมเย สกลสรีรํ อภิสนฺทยมานํ อติปณีตํ สุขํ อุปฺปชฺชติ.

Bấy giờ, đối với thiện nam tử đã khởi sự minh sát ấy, mười phiền não của minh sát (vipassanupakkilesā) sanh khởi, đó là: hào quang, trí tuệ, hỷ, khinh an, lạc, quyết đoán, tinh tấn, niệm, xả, và ái luyến. Ở đây, hào quang là vào khoảnh khắc minh sát, do trí tuệ có năng lực mạnh, huyết trở nên trong sạch, và do đó, tâm quang minh được phát sanh. Thấy vậy, vị hành giả không thiện xảo thưởng thức chính hào quang ấy, nghĩ rằng: ‘Ta đã đắc đạo.’ Trí tuệ cũng chính là tuệ minh sát. Đối với người đang quán xét các pháp hành, tuệ ấy vận hành một cách thanh tịnh và trong sáng. Thấy vậy, vị ấy thưởng thức nó như trước, nghĩ rằng: ‘Đây là đạo.’ Hỷ cũng chính là hỷ của minh sát. Quả vậy, vào khoảnh khắc ấy, năm loại hỷ sanh khởi nơi vị ấy. Khinh an là khinh an của minh sát. Vào lúc ấy, không có sự phiền não, không có sự nặng nề, không có sự cứng nhắc, không có sự không kham nhẫn, không có sự bệnh hoạn, không có sự cong vẹo của thân và tâm. Lạc cũng chính là lạc của minh sát. Tương truyền rằng vào lúc ấy, một niềm lạc vô cùng vi diệu sanh khởi, thấm nhuần toàn bộ thân thể của vị ấy.

อธิโมกฺโข นาม วิปสฺสนกฺขเณ ปวตฺตา สทฺธา. ตสฺมิญฺหิ ขเณ จิตฺตเจตสิกานํ อติวิย ปสาทภูตา พลวตี สทฺธา อุปฺปชฺชติ. ปคฺคโห นาม วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. ตสฺมิญฺหิ ขเณ อสิถิลํ อนจฺจารทฺธํ สุปคฺคหิตํ วีริยํ อุปฺปชฺชติ. อุปฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา สติ. ตสฺมิญฺหิ ขเณ สุปฏฺฐิตา สติ อุปฺปชฺชติ. อุเปกฺขา ทุวิธา วิปสฺสนาวชฺชนวเสน. ตสฺมิญฺหิ ขเณ สพฺพสงฺขารคหเณ มชฺฌตฺตภูตํ วิปสฺสนุเปกฺขาสงฺขาตํ ญาณํ พลวนฺตํ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ มโนทฺวาราวชฺชนุเปกฺขา จ. สา จ ตํ ตํ [Pg.98] ฐานํ อาวชฺชนฺตสฺส สูรา ติขิณา หุตฺวา วหติ. นิกนฺตีติ วิปสฺสนานิกนฺติ. โอภาสาทีสุ หิ อาลยํ กุรุมานา สุขุมา สนฺตาการา นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ. เอตฺถ โอภาสาทโย กิเลสวตฺถุตาย ‘‘อุปกฺกิเลสา’’ติ วุตฺตา น อกุสลตฺตา. นิกนฺติ ปน อุปกฺกิเลโส เจว กิเลสวตฺถุ จ.

Quyết đoán (adhimokkha) là tín tâm vận hành trong khoảnh khắc minh sát. Quả vậy, vào khoảnh khắc ấy, một tín tâm mạnh mẽ, là sự trong sáng tột độ của tâm và tâm sở, sanh khởi. Tinh tấn (paggaha) là nghị lực tương ưng với minh sát. Quả vậy, vào khoảnh khắc ấy, một nghị lực không buông lơi, không quá căng, được duy trì tốt đẹp sanh khởi. Niệm (upaṭṭhāna) là niệm tương ưng với minh sát. Quả vậy, vào khoảnh khắc ấy, một niệm được thiết lập vững chắc sanh khởi. Xả (upekkhā) có hai loại, theo phương diện minh sát và hướng tâm. Quả vậy, vào khoảnh khắc ấy, trí tuệ được gọi là xả minh sát (vipassanūpekkhā), là trạng thái trung lập trong việc nắm bắt tất cả các pháp hành, sanh khởi một cách mạnh mẽ, và cả xả của ý môn hướng tâm (manodvārāvajjanupekkhā). Và xả ấy vận hành một cách dũng mãnh và sắc bén đối với người đang hướng tâm đến đối tượng này hay đối tượng khác. Ái luyến (nikanti) là ái luyến của minh sát. Quả vậy, một sự ái luyến vi tế, có vẻ tĩnh lặng, tạo ra sự quyến luyến đối với hào quang, v.v., sanh khởi. Ở đây, hào quang, v.v., được gọi là ‘phiền não’ (upakkilesā) vì chúng là cơ sở cho phiền não, chứ không phải vì chúng là bất thiện. Tuy nhiên, ái luyến vừa là phiền não, vừa là cơ sở cho phiền não.

ปณฺฑิโต ปน ภิกฺขุ โอภาสาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ วิกฺเขปํ อคจฺฉนฺโต ‘‘โอภาสาทโย ธมฺมา น มคฺโค, อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ ปน วีถิปฏิปนฺนํ วิปสฺสนาญาณํ มคฺโค’’ติ มคฺคญฺจ อมคฺคญฺจ ววตฺถเปติ. ตสฺเสวํ ‘‘อยํ มคฺโค, อยํ น มคฺโค’’ติ ญตฺวา ฐิตํ ญาณํ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ วุจฺจติ. อิโต ปฏฺฐาย อฏฺฐนฺนํ วิปสฺสนาญาณานํ วเสน สิขาปตฺตวิปสฺสนาญาณํ นวมญฺจ สจฺจานุโลมิกํ ญาณนฺติ อยํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม โหติ. อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาณํ ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ อาทีนวานุปสฺสนาญาณํ นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณนฺติ อิมานิ อฏฺฐ ญาณานิ นาม. นวมํ สจฺจานุโลมิกํ ญาณนฺติ อนุโลมสฺเสตํ นามํ.

Nhưng vị tỳ khưu có trí tuệ, khi hào quang, v.v., sanh khởi, không đi đến tán loạn, liền xác định đâu là đạo và đâu không phải là đạo rằng: ‘Các pháp như hào quang, v.v., không phải là đạo; nhưng tuệ minh sát đã đi vào lộ trình và thoát khỏi các phiền não mới là đạo.’ Trí tuệ của vị ấy, khi đã biết và đứng vững rằng ‘đây là đạo, đây không phải là đạo,’ được gọi là Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi). Bắt đầu từ đây, thông qua tám tuệ minh sát, cùng với tuệ minh sát đã đạt đến đỉnh điểm là tuệ thứ chín, tức là tuệ thuận thứ chân lý, đây được gọi là Đạo tri kiến thanh tịnh (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi). Tám tuệ này là: Tuệ quán chiếu sự sanh diệt, Tuệ quán chiếu sự hoại diệt, Tuệ hiện khởi sự kinh sợ, Tuệ quán chiếu sự nguy hiểm, Tuệ quán chiếu sự nhàm chán, Tuệ muốn thoát ly, Tuệ quán chiếu sự thẩm sát, và Tuệ xả đối với các pháp hành. Tuệ thứ chín, Tuệ thuận thứ chân lý (saccānulomikaṃ ñāṇa), là tên gọi của tuệ thuận thứ.

ตสฺมา ตํ สมฺปาเทตุกาเมน อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ อุทยพฺพยญาณํ อาทึกตฺวา เอเตสุ ญาเณสุ โยโค กรณีโย. อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺส หิ อนิจฺจลกฺขณํ ยถาภูตํ อุปฏฺฐาติ, อุทยพฺพยปฏิปีฬนํ ปสฺสโต ทุกฺขลกฺขณญฺจ, ‘‘ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; กถา. ๒๓๓) ปสฺสโต อนตฺตลกฺขณญฺจ.

Do đó, người muốn thành tựu điều ấy, bắt đầu với tuệ sanh diệt đã thoát khỏi các phiền não, cần phải thực hành trong các tuệ này. Quả vậy, đối với người thấy được sự sanh diệt, tướng vô thường hiện khởi như thật. Đối với người thấy được sự bức bách của sanh diệt, tướng khổ (hiện khởi). Và đối với người thấy rằng ‘chỉ có khổ sanh khởi, khổ tồn tại và hoại diệt,’ tướng vô ngã (hiện khởi).

เอตฺถ จ อนิจฺจํ อนิจฺจลกฺขณํ ทุกฺขํ ทุกฺขลกฺขณํ อนตฺตา อนตฺตลกฺขณนฺติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ขนฺธปญฺจกํ. กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา, หุตฺวา อภาวโต วา. อญฺญถตฺตํ นาม ชรา. อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ อนิจฺจลกฺขณํ, หุตฺวา อภาวสงฺขาโต วา อาการวิกาโร. ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ วจนโต ตเทว ขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขํ. กสฺมา? อภิณฺหํ ปฏิปีฬนโต. อภิณฺหํ ปฏิปีฬนากาโร ทุกฺขลกฺขณํ. ‘‘ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕-๑๖) วจนโต ตเทว ขนฺธปญฺจกํ อนตฺตา. กสฺมา? อวสวตฺตนโต. อวสวตฺตนากาโร อนตฺตลกฺขณํ. อิมานิ ตีณิปิ ลกฺขณานิ อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺเสว อารมฺมณานิ โหนฺติ.

Và ở đây, sự phân biệt này cần được hiểu: cái gì là vô thường, tướng vô thường; cái gì là khổ, tướng khổ; cái gì là vô ngã, tướng vô ngã. Trong đó, ‘vô thường’ chính là năm uẩn. Tại sao? Vì chúng có bản chất sanh, diệt, và biến đổi; hoặc vì, sau khi đã có, chúng trở thành không có. ‘Biến đổi’ chính là sự già đi. Tướng vô thường là sự sanh, diệt, và biến đổi; hoặc là sự biến đổi trạng thái được gọi là ‘trở thành không có sau khi đã có.’ Theo câu nói ‘Cái gì vô thường, cái đó là khổ,’ chính năm uẩn ấy là khổ. Tại sao? Vì sự bức bách không ngừng. Cách thức bức bách không ngừng là tướng khổ. Theo câu nói ‘Cái gì khổ, cái đó là vô ngã,’ chính năm uẩn ấy là vô ngã. Tại sao? Vì không tuân theo sự điều khiển. Cách thức không tuân theo sự điều khiển là tướng vô ngã. Cả ba tướng này chỉ trở thành đối tượng cho người thấy được sự sanh diệt.

ปุนปิ [Pg.99] โส รูปารูปธมฺเม ‘‘เอวํ อนิจฺจา’’ติอาทินา วิปสฺสติ, ตสฺส สงฺขารา ลหุํ ลหุํ อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, ตโต อุปฺปาทํ วา ฐิตึ วา ปวตฺตํ วา นิมิตฺตํ วา อารมฺมณํ อกตฺวา เตสํ ขยวยนิโรเธ เอว สติ สนฺติฏฺฐติ, อิทํ ภงฺคญาณํ นาม. อิมสฺส อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย อยํ โยคี ‘‘ยถา อิเม สงฺขารา ภิชฺชนฺติ นิรุชฺฌนฺติ, เอวํ อตีเตปิ สงฺขารคตํ ภิชฺชิ, อนาคเตปิ ภิชฺชิสฺสตี’’ติ นิโรธเมว ปสฺสนฺโต ติฏฺฐติ. ตสฺส ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส สพฺพภวโยนิ คติฏฺฐิติ สตฺตาวาเสสุ ปเภทกา สงฺขารา ชลิตองฺคารกาสุอาทโย วิย มหาภยํ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เอตํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ นาม.

Lại nữa, vị ấy quán các pháp sắc và vô sắc theo cách "như vậy là vô thường" v.v..., đối với vị ấy, các pháp hữu vi hiện khởi một cách nhanh chóng. Sau đó, không lấy sự sanh, sự trụ, sự diễn tiến, hay tướng làm đối tượng, niệm chỉ an trú vào sự tiêu hoại, sự diệt tận của chúng. Đây gọi là Hoại diệt trí. Kể từ khi trí này sanh khởi, vị hành giả này an trú, chỉ thấy sự diệt tận rằng: "Như các pháp hữu vi này đang tan rã, đang diệt tận, cũng vậy, các pháp hữu vi trong quá khứ đã tan rã, và trong tương lai cũng sẽ tan rã". Đối với vị ấy, khi thực hành và làm cho sung mãn trí tuệ quán sự tan hoại, các pháp hữu vi vốn có tính chất tan rã trong tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các cảnh giới, các trú xứ của chúng sanh, hiện khởi như một sự kinh sợ lớn lao, giống như hầm than hừng hực lửa v.v... Đây gọi là Hiện khởi kinh sợ trí.

ตสฺส ตํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ อาเสวนฺตสฺส สพฺเพ ภวาทโย อาทิตฺตองฺคารํ วิย สมุสฺสิตขคฺโค วิย ปจฺจตฺถิโก อปฺปฏิสรณา สาทีนวา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. อิทํ อาทีนวานุปสฺสนาญาณํ นาม. ตสฺส เอวํ สงฺขาเร อาทีนวโต ปสฺสนฺตสฺส ภวาทีสุปิ สงฺขารานํ อาทีนวตฺตา สงฺขาเรสุ อุกฺกณฺฐนา อนภิรติ อุปฺปชฺชติ, อิทํ นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณํ นาม.

Đối với vị ấy, khi thực hành trí tuệ về sự hiện khởi kinh sợ ấy, tất cả các cõi hữu v.v... hiện khởi như là sự nguy hại, không nơi nương tựa, giống như hòn than đang cháy, giống như kẻ thù với gươm giương lên. Đây gọi là Quán sự nguy hại trí. Đối với vị ấy, khi thấy các pháp hữu vi là nguy hại như vậy, do sự nguy hại của các pháp hữu vi trong các cõi hữu v.v..., sự chán nản, không ưa thích trong các pháp hữu vi sanh khởi. Đây gọi là Quán sự nhàm chán trí.

สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺตสฺส อุกฺกณฺฐนฺตสฺส ตสฺมา สงฺขารคตา มุญฺจิตุกามตา นิสฺสริตุกามตา โหติ. อิทํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ นาม. ปุน ตสฺมา สงฺขารคตา มุญฺจิตุํ ปน เต เอว สงฺขาเร ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาเณน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ตีรณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ นาม.

Đối với vị đang nhàm chán, chán nản trong tất cả các pháp hữu vi, có sự mong muốn giải thoát, mong muốn thoát ly khỏi các pháp hữu vi ấy. Đây gọi là Dục thoát trí. Lại nữa, để giải thoát khỏi các pháp hữu vi ấy, sự thẩm xét bằng cách áp đặt tam tướng lên chính các pháp hữu vi ấy bằng trí tuệ quán sát lại, được gọi là Quán sát lại trí.

โส เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต เตสุ อนตฺตลกฺขณสฺส สุทิฏฺฐตฺตา ‘‘อตฺตา’’ติ วา ‘‘อตฺตนิย’’นฺติ วา อคณฺหนฺโต สงฺขาเรสุ ภยญฺจ นนฺทิญฺจ ปหาย สงฺขาเรสุ อุทาสีโน โหติ มชฺฌตฺโต, ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา น คณฺหาติ, ตีสุ ภเวสุ อุเปกฺขโก, อิทํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ นาม.

Vị ấy, khi nắm bắt các pháp hữu vi bằng cách áp đặt tam tướng như vậy, do đã thấy rõ tướng vô ngã trong chúng, không nắm giữ là "tự ngã" hay "thuộc về tự ngã", từ bỏ cả sự sợ hãi và sự hoan hỷ trong các pháp hữu vi, trở nên dửng dưng, trung lập đối với các pháp hữu vi, không nắm giữ là "tôi" hay "của tôi", có tâm xả trong ba cõi hữu. Đây gọi là Hành xả trí.

ตํ ปเนส เจ สนฺติปทํ นิพฺพานํ สนฺตโต ปสฺสติ, สพฺพสงฺขารปวตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา นิพฺพานนินฺนํ ปกฺขนฺทํ โหติ. โน เจ นิพฺพานํ สนฺตโต ปสฺสติ, ปุนปฺปุนํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วา ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ วา ติวิธานุปสฺสนาวเสน สงฺขารารมฺมณเมว หุตฺวา ปวตฺตติ. เอวํ ติฏฺฐมานญฺจ เอตํ ติวิธวิโมกฺขมุขภาวํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ติสฺโส หิ อนุปสฺสนา ‘‘ตีณิ วิโมกฺขมุขานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เอวํ อนิจฺจโต มนสิกโรนฺโต อธิโมกฺขพหุโล อนิมิตฺตํ วิโมกฺขํ ปฏิลภติ, ทุกฺขโต มนสิกโรนฺโต ปสฺสทฺธิพหุโล [Pg.100] อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขํ ปฏิลภติ, อนตฺตโต มนสิกโรนฺโต เวทพหุโล สุญฺญตํ วิโมกฺขํ ปฏิลภติ.

Nếu trí tuệ này thấy được Niết Bàn, con đường tịch tịnh, một cách chân thật, nó sẽ từ bỏ sự diễn tiến của tất cả các pháp hữu vi và lao vào, hướng về Niết Bàn. Nếu không thấy được Niết Bàn một cách chân thật, nó sẽ tiếp tục diễn tiến, lặp đi lặp lại, lấy các pháp hữu vi làm đối tượng theo cách quán ba tướng là "vô thường", "khổ", hoặc "vô ngã". Và khi an trú như vậy, nó đạt đến và an trú trong trạng thái của ba cửa giải thoát. Quả vậy, ba pháp quán được gọi là "ba cửa giải thoát". Như vậy, khi tác ý về vô thường, với sự quyết đoán mạnh mẽ, vị ấy đạt được Vô tướng giải thoát; khi tác ý về khổ, với sự an tịnh mạnh mẽ, vị ấy đạt được Vô nguyện giải thoát; khi tác ý về vô ngã, với sự hiểu biết mạnh mẽ, vị ấy đạt được Không tánh giải thoát.

เอตฺถ จ อนิมิตฺโต วิโมกฺโขติ อนิมิตฺตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อริยมคฺโค. โส หิ อนิมิตฺตาย ธาตุยา อุปฺปนฺนตฺตา อนิมิตฺโต, กิเลเสหิ จ วิมุตฺตตฺตา วิโมกฺโข. เอเตเนว นเยน อปฺปณิหิตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อปฺปณิหิโต, สุญฺญตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต สุญฺญโตติ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, Vô tướng giải thoát là Thánh đạo diễn tiến bằng cách lấy Niết Bàn làm đối tượng theo phương diện vô tướng. Quả vậy, nó là vô tướng vì sanh khởi từ giới vô tướng, và là giải thoát vì đã thoát khỏi các phiền não. Theo cách tương tự, (Thánh đạo) diễn tiến bằng cách lấy Niết Bàn làm đối tượng theo phương diện vô nguyện được gọi là Vô nguyện, và (Thánh đạo) diễn tiến bằng cách lấy Niết Bàn làm đối tượng theo phương diện không tánh cần được hiểu là Không tánh.

เอวํ อธิคตสงฺขารุเปกฺขสฺส กุลปุตฺตสฺส วิปสฺสนา สิขาปฺปตฺตา โหติ. วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาติ เอตเทว. อสฺส ตํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อาเสวนฺตสฺส ติกฺขตรา สงฺขารุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ‘‘อิทานิ มคฺโค อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ สงฺขาเร ‘‘อนิจฺจา’’ติ วา ‘‘ทุกฺขา’’ติ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ วา สมฺมสิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ภวงฺคานนฺตรํ สงฺขารุเปกฺขาย กถิตนเยเนว อนิจฺจาทิอากาเรน มนสิกริตฺวา อุปฺปชฺชติ มโนทฺวาราวชฺชนํ, ตเถว มนสิกโรโต ปฐมํ ชวนจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยํ ปริกมฺมนฺติ วุจฺจติ, ตทนนฺตรํ ตเทว ทุติยชวนจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยํ อุปจารนฺติ วุจฺจติ, ตทนนฺตรมฺปิ ตเทว อุปฺปชฺชติ ตติยํ ชวนจิตฺตํ. ยํ อนุโลมนฺติ วุจฺจติ, อิทํ เตสํ ปาฏิเอกฺกํ นาม.

Như vậy, đối với thiện nam tử đã chứng đắc hành xả, tuệ quán đạt đến đỉnh điểm. Đây chính là tuệ quán dẫn đến xuất khởi. Đối với vị ấy, khi thực hành hành xả trí đó, một hành xả sắc bén hơn sanh khởi. Đối với vị ấy, (nghĩ rằng) "bây giờ đạo sẽ sanh khởi", sau khi thẩm xét các pháp hữu vi là "vô thường", "khổ", hoặc "vô ngã", tâm chìm vào hộ kiếp. Ngay sau hộ kiếp, ý môn hướng tâm sanh khởi, tác ý theo phương diện vô thường v.v... theo cách đã được nói về hành xả. Khi tác ý như vậy, tốc hành tâm thứ nhất sanh khởi, được gọi là Chuẩn bị. Ngay sau đó, tốc hành tâm thứ hai tương tự sanh khởi, được gọi là Cận hành. Ngay sau đó nữa, tốc hành tâm thứ ba tương tự sanh khởi, được gọi là Thuận thứ. Đây là tên riêng của chúng.

อวิเสเสน ปน ติวิธมฺเปตํ ‘‘อาเสวน’’นฺติปิ ‘‘ปริกมฺม’’นฺติปิ ‘‘อุปจาร’’นฺติปิ ‘‘อนุโลม’’นฺติปิ วุจฺจติ. อิทํ ปน อนุโลมญาณํ สงฺขารารมฺมณาย วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย ปริโยสานํ โหติ, นิปฺปริยาเยน ปน โคตฺรภุญาณเมว วิปสฺสนาย ปริโยสานนฺติ วุจฺจติ. ตโต ปรํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กุรุมานํ ปุถุชฺชนโคตฺตํ อติกฺกมมานํ อริยโคตฺตํ โอกฺกมมานํ นิพฺพานารมฺมเณ ปฐมสมนฺนาหารภูตํ อปุนราวฏฺฏกํ โคตฺรภุญาณํ อุปฺปชฺชติ. อิทํ ปน ญาณํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิญฺจ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิญฺจ น ภชติ. อนฺตรา อพฺโพหาริกเมว โหติ. วิปสฺสนาโสเต ปติตตฺตา ‘‘ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธี’’ติ วา ‘‘วิปสฺสนา’’ติ วา สงฺขํ คจฺฉติ. นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา โคตฺรภุญาเณ นิรุทฺเธ เตน ทินฺนสญฺญาย นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ทิฏฺฐิสํโยชนํ [Pg.101] สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนนฺติ ตีณิ สํโยชนานิ วิทฺธํเสนฺโต โสตาปตฺติมคฺโค อุปฺปชฺชติ, ตทนนฺตรํ ตสฺเสว วิปากภูตานิ ทฺเว ตีณิ วา ผลจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ อนนฺตรวิปากตฺตา โลกุตฺตรกุสลานํ, ผลปริโยสาเน ปนสฺส อุปฺปนฺนภวงฺคํ วิจฺฉินฺทิตฺวา ปจฺจเวกฺขณตฺถาย มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. โส หิ ‘‘อิมินา วตาหํ มคฺเคน อาคโต’’ติ มคฺคํ ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘เม อยํ อานิสํโส ลทฺโธ’’ติ ผลํ ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อิเม นาม กิเลสา ปหีนา’’ติ ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อิเม นาม กิเลสา อวสิฏฺฐา’’ติ อุปริมคฺคตฺตยวชฺฌกิเลเส ปจฺจเวกฺขติ. อวสาเน จ ‘‘อยํ ธมฺโม มยา ปฏิวิทฺโธ’’ติ อมตํ นิพฺพานํ ปจฺจเวกฺขติ. อิติ โสตาปนฺนสฺส อริยสาวกสฺส ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิ โหนฺติ. ตถา สกทาคามิอนาคามิผลาวสาเน. อรหตฺตผลาวสาเน อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณํ นาม นตฺถิ. เอวํ สพฺพานิปิ เอกูนวีสติปจฺจเวกฺขณานิ โหนฺติ.

Tuy nhiên, một cách không phân biệt, ba loại này cũng được gọi là ‘thuần thục’ (āsevana), ‘chuẩn bị’ (parikamma), ‘cận hành’ (upacāra), và ‘thuận thứ’ (anuloma). Hơn nữa, thuận thứ trí này là sự kết thúc của minh sát đưa đến xuất khởi có các hành làm đối tượng; nhưng một cách không ẩn dụ, chính chuyển tộc trí được gọi là sự kết thúc của minh sát. Sau đó, trí chuyển tộc khởi lên, lấy Niết-bàn làm đối tượng, vượt qua phàm tộc, đi vào thánh tộc, là sự hướng tâm đầu tiên đến đối tượng Niết-bàn, và không còn quay trở lại. Tuy nhiên, trí này không thuộc về đạo tri kiến thanh tịnh và tri kiến thanh tịnh. Nó chỉ là một trạng thái trung gian không thể định danh. Do đã rơi vào dòng minh sát, nó được kể là ‘đạo tri kiến thanh tịnh’ hay ‘minh sát’. Khi chuyển tộc trí đã diệt sau khi lấy Niết-bàn làm đối tượng, Dự lưu đạo khởi lên, lấy Niết-bàn làm đối tượng theo dấu hiệu được trao bởi trí ấy, phá tan ba kiết sử là thân kiến kiết sử, giới cấm thủ kiết sử, và hoài nghi kiết sử. Ngay sau đó, hai hoặc ba quả tâm, là quả của đạo tâm ấy, khởi lên, do quả của các thiện siêu thế là quả tức thời. Nhưng khi quả kết thúc, tâm hướng môn ý khởi lên để cắt đứt dòng hữu phần đã sanh, nhằm mục đích quán xét lại. Vị ấy quán xét lại đạo rằng: ‘Ta quả thật đã đến bằng con đường này.’ Sau đó, vị ấy quán xét lại quả rằng: ‘Quả vị này đã được ta chứng đắc.’ Sau đó, vị ấy quán xét lại các phiền não đã được đoạn trừ rằng: ‘Những phiền não này đã được đoạn trừ.’ Sau đó, vị ấy quán xét lại các phiền não còn sót lại, tức là các phiền não cần được đoạn trừ bởi ba đạo cao hơn, rằng: ‘Những phiền não này còn sót lại.’ Và cuối cùng, vị ấy quán xét lại Niết-bàn bất tử rằng: ‘Pháp này đã được ta chứng ngộ.’ Như vậy, vị thánh đệ tử Dự lưu có năm sự quán xét lại. Tương tự như vậy khi kết thúc quả Nhất lai và Bất lai. Khi kết thúc quả A-la-hán, không có sự quán xét lại các phiền não còn sót lại. Như vậy, có tất cả mười chín sự quán xét lại.

เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โส โยคาวจโร ตสฺมึเยว อาสเน นิสินฺโน วุตฺตนเยน วิปสฺสิตฺวา กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวํ กโรนฺโต ทุติยมคฺคํ ปาปุณาติ, ตทนนฺตรํ วุตฺตนเยเนว ผลญฺจ. ตโต วุตฺตนเยน วิปสฺสิตฺวา กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานํ กโรนฺโต ตติยมคฺคํ ปาปุณาติ, วุตฺตนเยน ผลญฺจ. ตโต ตสฺมึเยวาสเน วุตฺตนเยน วิปสฺสิตฺวา รูปราคารูปราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชานํ อนวเสสปฺปหานํ กโรนฺโต จตุตฺถมคฺคํ ปาปุณาติ, วุตฺตนเยน ผลญฺจ. เอตฺตาวตา เจส โหติ อรหา มหาขีณาสโว ปจฺเจกพุทฺโธ. อิติ อิเมสุ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

Sau khi quán xét như vậy, vị hành giả ấy, ngồi ngay trên chỗ ngồi đó, thực hành minh sát theo phương pháp đã nói, làm cho tham ái cõi dục và sân hận trở nên muội lược, và chứng đắc đạo thứ hai, và ngay sau đó là quả, cũng theo phương pháp đã nói. Sau đó, thực hành minh sát theo phương pháp đã nói, đoạn trừ không còn dư sót tham ái cõi dục và sân hận, và chứng đắc đạo thứ ba, và quả, theo phương pháp đã nói. Sau đó, ngay trên chỗ ngồi đó, thực hành minh sát theo phương pháp đã nói, đoạn trừ không còn dư sót tham ái cõi sắc, tham ái cõi vô sắc, mạn, trạo cử, và vô minh, và chứng đắc đạo thứ tư, và quả, theo phương pháp đã nói. Đến mức độ này, vị ấy trở thành một vị A-la-hán, một bậc đại lậu tận, một vị Phật Độc Giác. Như vậy, trí trong bốn đạo này được gọi là tri kiến thanh tịnh.

เอตฺตาวตา ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตส’’นฺติ เอเตน ปาติโมกฺขสํวราทิสีลสฺส วุตฺตตฺตา สีลวิสุทฺธิ. ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหาย’’นฺติ เอเตน ปฏิฆานุนยวิวชฺชนวเสน เมตฺตาทีนํ วุตฺตตฺตา จิตฺตวิสุทฺธิ. ‘‘เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ อิมินา ปน นามรูปปริคฺคหาทีนํ วุตฺตตฺตา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ สตฺต วิสุทฺธิโย วุตฺตา โหนฺติ. อยเมตฺถ มุขมตฺตนิทสฺสนํ, วิตฺถารํ ปน อิจฺฉนฺเตน [Pg.102] วิสุทฺธิมคฺคํ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๖๒, ๖๗๘, ๖๙๒, ๗๓๗, ๘๐๖ อาทโย) โอโลเกตฺวา คเหตพฺพํ. เอตฺตาวตา เจโส ปจฺเจกพุทฺโธ –

Đến đây, qua câu ‘Từ bỏ trừng phạt đối với tất cả chúng sanh, không làm hại bất cứ ai trong họ,’ vì đã nói về giới như biệt giải thoát luật nghi v.v..., nên đó là giới thanh tịnh. Qua câu ‘Không mong con, huống là bạn,’ vì đã nói về tâm từ v.v... qua việc từ bỏ sân và ái luyến, nên đó là tâm thanh tịnh. Còn qua câu ‘Hãy sống một mình như tê ngưu,’ vì đã nói về sự xác định danh sắc v.v..., nên bảy thanh tịnh là kiến thanh tịnh, đoạn nghi thanh tịnh, đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, đạo tri kiến thanh tịnh, và tri kiến thanh tịnh đã được nói đến. Đây chỉ là sự trình bày sơ lược. Người muốn biết chi tiết nên xem và tìm hiểu trong Thanh Tịnh Đạo. Đến mức độ này, vị Phật Độc Giác ấy –

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒;

จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) –

‘Không chống đối ở bốn phương, biết đủ với bất cứ thứ gì; chịu đựng các hiểm nguy, không run sợ, hãy sống một mình như tê ngưu.’

ปสํสิยาทิภาวํ อาปชฺชิตฺวา คนฺธมาทนปพฺพตํ อุปโสภยมาโน วิหาสินฺติ เอวํ สพฺพตฺถ.

Đạt đến trạng thái đáng được tán dương v.v..., vị ấy sẽ sống, làm rực rỡ thêm núi Gandhamādana. Như vậy ở mọi nơi.

ปฐมคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Chú giải về phần giải thích kệ thứ nhất.

๑๒๒. ทุติเย สํสคฺคชาตสฺสาติ ชาตสํสคฺคสฺส. ตตฺถ ทสฺสนสวนกายสมุลฺลปนสมฺโภควเสน ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. ตตฺถ อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ตตฺถ สีหฬทีเป กาฬทีฆวาปีคาเม ปิณฺฑาย จรนฺตํ กลฺยาณวิหารวาสึ ทหรภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา เกนจิ อุปาเยน ตํ อลภิตฺวา กาลกตา กุฏุมฺพิยธีตา ตสฺสา นิวาสนโจฬกฺขณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปาย วตฺถธารินิยา นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ หทยํ ผาเลตฺวา กาลกโต โส เอว จ ทหโร นิทสฺสนํ.

122. Trong kệ thứ hai, ‘của người có sự giao du sanh khởi’ (saṃsaggajātassa) có nghĩa là của người có sự giao du đã sanh. Ở đây, có năm loại giao du: qua việc thấy, nghe, tiếp xúc thân thể, trò chuyện, và hưởng thụ. Trong đó, sự tham ái khởi lên qua lộ trình nhãn thức sau khi nhìn thấy nhau được gọi là sự giao du qua cái thấy. Về điều này, câu chuyện về người con gái của một gia chủ là một ví dụ: nàng, sau khi nhìn thấy một vị tỳ kheo trẻ trú tại tu viện Kalyāṇi đang đi khất thực trong làng Kāḷadīghavāpi ở đảo Tích Lan, đã đem lòng quyến luyến, nhưng không thể có được vị ấy bằng bất cứ cách nào, nên đã qua đời. Và chính vị tỳ kheo trẻ ấy, sau khi nhìn thấy một mảnh y nội của nàng, đã đau lòng vỡ tim mà chết, nghĩ rằng: ‘Ta đã không được chung sống với một người mặc y phục như thế này.’

ปเรหิ ปน กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุตฺวา โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. ตตฺราปิ คิริคามวาสีกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสฺสรํ คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา มาลํ สีเส อาโรเปตฺวา อุจฺจาสทฺเทน คายนฺติยา อากาเสน คจฺฉนฺโต สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน ฌานา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปตฺโต ปญฺจคฺคฬเลณวาสี ติสฺสทหโร นิทสฺสนํ.

Mặt khác, sự tham ái khởi lên qua lộ trình nhĩ thức sau khi nghe người khác kể về sự toàn hảo của sắc đẹp v.v... hoặc tự mình nghe tiếng cười, nói, hát, được gọi là sự giao du qua cái nghe. Về điều này, câu chuyện về vị trẻ Tissa trú tại hang Pañcaggaḷa là một ví dụ. Vị này, trong khi đang đi trên không, đã nghe tiếng hát lớn của con gái một người thợ rèn ở làng Giri, người đã cùng với năm cô gái trẻ khác đi đến hồ sen, tắm rửa, trang điểm vòng hoa trên đầu và cất tiếng hát. Do nghe tiếng hát ấy, vị ấy đã bị lui sụt khỏi thiền vì tham ái dục lạc và đã gặp phải tai họa bất hạnh.

อญฺญมญฺญํ องฺคปรามสเนน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ธมฺมคายนทหรภิกฺขุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. มหาวิหาเร กิร ทหรภิกฺขุ ธมฺมํ ภาสติ, ตตฺถ มหาชเน อาคเต ราชาปิ อคมาสิ สทฺธึ อนฺเตปุเรน. ตโต ราชธีตาย ตสฺส รูปญฺจ สทฺทญฺจ อาคมฺม พลวราโค อุปฺปนฺโน ตสฺส จ ทหรสฺสาปิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สลฺลกฺเขตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปสิ, [Pg.103] เต อญฺญมญฺญํ ปรามสิตฺวา อาลิงฺคิสุ. ปุน สาณิปาการํ อปเนตฺวา ปสฺสนฺตา ทฺเวปิ กาลกเตเยว อทฺทสํสูติ.

Sự luyến ái sanh khởi do việc sờ mó các bộ phận thân thể của nhau được gọi là sự giao tiếp về thân. Vị tỳ khưu trẻ tuổi tụng đọc Pháp là ví dụ ở đây. Tương truyền, ở ngôi Đại Tự (Mahāvihāra), có vị tỳ khưu trẻ tuổi đang thuyết Pháp. Khi ấy, đại chúng đã đến tụ tập đông đảo, đức vua cũng đã ngự đến cùng với nội cung. Bấy giờ, do sắc vóc và giọng nói của vị ấy mà lòng ái dục mãnh liệt đã sanh khởi nơi công chúa của đức vua, và cũng (sanh khởi) nơi vị tỳ khưu trẻ tuổi ấy. Nhận thấy điều ấy, đức vua sau khi quan sát đã cho vây quanh (hai người) bằng một bức màn vải. Họ đã sờ mó và ôm choàng lấy nhau. Khi cho dẹp bỏ bức màn vải và nhìn vào, người ta đã thấy cả hai đều đã mệnh chung.

อญฺญมญฺญํ อาลปนสมุลฺลปเน อุปฺปนฺนราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ปริโภคกรเณ อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. ทฺวีสุปิ จ เอเตสุ มริจวฏฺฏิวิหาเร ภิกฺขุ จ ภิกฺขุนี จ นิทสฺสนํ. มริจวฏฺฏิมหาวิหารมเห กิร ทุฏฺฐคามณิ อภยมหาราชา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา อุภโตสงฺฆํ ปริวิสติ. ตตฺถ อุณฺหยาคุยา ทินฺนาย สงฺฆนวกสามเณรี อนาธารกสฺส สตฺตวสฺสิกสงฺฆนวกสามเณรสฺส ทนฺตวลยํ ทตฺวา สมุลฺลาปํ อกาสิ, เต อุโภปิ อุปสมฺปชฺชิตฺวา สฏฺฐิวสฺสา หุตฺวา ปรตีรํ คตา อญฺญมญฺญํ สมุลฺลาเปน ปุพฺพสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ตาวเทว ชาตสิเนหา สิกฺขาปทานิ วีติกฺกมิตฺวา ปาราชิกา อเหสุนฺติ.

Còn sự luyến ái sanh khởi do việc nói năng trò chuyện với nhau được gọi là sự giao tiếp bằng lời nói. Sự luyến ái sanh khởi trong việc cùng thọ dụng với các tỳ khưu và tỳ khưu ni được gọi là sự giao tiếp bằng việc cùng thọ dụng. Và trong cả hai trường hợp này, vị tỳ khưu và vị tỳ khưu ni ở tu viện Maricavaṭṭi là ví dụ. Tương truyền, trong lễ hội ở Đại Tự Maricavaṭṭi, đức vua Duṭṭhagāmaṇi Abhaya sau khi chuẩn bị vật đại thí đã phục vụ cho hai bộ chúng Tăng. Ở đấy, khi cháo nóng được dâng cúng, vị sa-di-ni nhỏ tuổi nhất trong chúng Tăng đã trao một cái tăm xỉa răng cho vị sa-di bảy tuổi nhỏ tuổi nhất trong chúng Tăng, là người không có ai nương tựa, rồi đã trò chuyện. Cả hai vị ấy, sau khi thọ cụ túc giới và được sáu mươi tuổi hạ, đã đi sang bờ bên kia, do trò chuyện với nhau nên đã nhớ lại tiền duyên, ngay lúc ấy tình thương mến sanh khởi, họ đã vi phạm các học giới và đã phạm tội bất cộng trụ (pārājikā).

เอวํ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค เยน เกนจิ สํสคฺเคน ชาตสํสคฺคสฺส ภวนฺติ สฺเนหา, ปุริมราคปจฺจยา พลวราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตีติ ตเมว สฺเนหํ อนุคจฺฉนฺตํ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกโสกปริเทวาทินานปฺปการกํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ นิพฺพตฺตติ ภวติ ชายติ. อปเร ปน ‘‘อารมฺมเณ จิตฺตโวสคฺโค สํสคฺโค’’ติ ภณนฺติ. ตโต สฺเนโห สฺเนหทุกฺขนฺติ.

Như vậy, trong năm loại giao tiếp, do bất cứ sự giao tiếp nào mà sự giao tiếp được sanh khởi, các tình thương mến liền có. Do ái nhiễm từ trước làm duyên, ái dục mãnh liệt sanh khởi. Do đó, ‘khổ đau này có nguồn từ sự thương mến,’ chính nỗi khổ đau này với nhiều loại khác nhau như sầu bi, v.v... trong hiện tại và trong tương lai, là điều đi theo sau chính sự thương mến ấy, liền có ra, được sanh ra, hiện hữu, được phát sanh. Tuy nhiên, các vị khác nói rằng: ‘Sự giao tiếp là sự buông thả tâm vào đối tượng.’ Do đó, có sự thương mến, (rồi có) nỗi khổ của sự thương mến.

เอวมตฺถปฺปเภทํ อิมํ อฑฺฒคาถํ วตฺวา โส ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘สฺวาหํ ยมิทํ สฺเนหนฺวยํ โสกาทิทุกฺขํ ปโหติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส มูลํ ขนนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโต’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อมฺเหหิ ทานิ, ภนฺเต, กึ กตฺตพฺพ’’นฺติ? ตโต โส อาห – ‘‘ตุมฺเห วา อญฺเญ วา โย อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส สพฺโพปิ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เอตฺถ จ ยํ ตํ ‘‘สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตี’’ติ วุตฺตํ, ตเทว สนฺธาย ‘‘อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา ยถาวุตฺเตน สํสคฺเคน สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหา, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, เอวํ ยถาภูตํ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน อหํ อธิคโตติ เอวมฺปิ อภิสมฺพนฺธิตฺวา จตุตฺถปาโท ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อุทานวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ตโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาย วุตฺตสทิสเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๖).

Sau khi nói lên nửa câu kệ này với các ý nghĩa khác nhau như vậy, vị Phật Độc Giác ấy đã nói: ‘Ta, người đã nhổ lên gốc rễ của nỗi khổ mà khổ đau này, tức là sầu, v.v... có nguồn từ sự thương mến, đã chứng ngộ quả vị Chánh Giác Độc Giác.’ Khi được nói như vậy, các vị cận thần ấy đã hỏi: ‘Bạch ngài, bây giờ chúng con phải làm gì?’ Bấy giờ, vị ấy nói: ‘Các ông hay những người khác, bất cứ ai muốn được giải thoát khỏi nỗi khổ này, tất cả những vị ấy, trong khi nhận thấy sự nguy hại sanh từ lòng thương mến, hãy sống một mình như sừng tê ngưu.’ Và ở đây, cần phải hiểu rằng điều đã được nói là ‘khổ đau này có nguồn từ sự thương mến’ chính là điều được nói đến trong câu ‘trong khi nhận thấy sự nguy hại sanh từ lòng thương mến.’ Hoặc là, cần phải hiểu rằng câu thứ tư đã được nói lên như là lời cảm hứng theo cách đã được nói trước đây, bằng cách liên kết như vầy: ‘Do sự giao tiếp đã được nói đến, các tình thương mến liền có đối với người có sự giao tiếp được sanh khởi; khổ đau này có nguồn từ sự thương mến; như vậy, trong khi nhận thấy sự nguy hại sanh từ lòng thương mến đúng theo thực thể, ta đã chứng ngộ.’ Sau đó, tất cả đều tương tự như điều đã được nói trong câu kệ trước.

นิทฺเทเส [Pg.104] อนุปฺปาเทตีติ รูปสฺมึ อนุพฺยญฺชนํ ทิสฺวา อลฺลียติ. อนุพนฺธตีติ รูปสฺมึ สฺเนหวเสน พนฺธติ. ภวนฺตีติ โหนฺติ. ชายนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. นิพฺพตฺตนฺตีติ วตฺตนฺติ. ปาตุภวนฺตีติ ปากฏา โหนฺติ. สมฺภวนฺติ สญฺชายนฺติ อภินิพฺพตฺตนฺตีติ ตีณิ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตานิ. อิโต ปรํ อฏฺฐกวคฺเค (มหานิ. ๑ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Trong phần Niddesa (Chỉ Dẫn): ‘Không làm sanh khởi’ có nghĩa là: sau khi thấy tướng phụ ở nơi sắc, người ấy bị dính mắc. ‘Theo đuổi’ có nghĩa là: bị trói buộc vào sắc do bởi sự thương mến. ‘Bhavanti’ (chúng hiện hữu) có nghĩa là ‘honti’ (chúng có). ‘Jāyanti’ (chúng được sanh ra) có nghĩa là ‘uppajjanti’ (chúng sanh khởi). ‘Nibbattanti’ (chúng được tạo ra) có nghĩa là ‘vattanti’ (chúng tiếp diễn). ‘Pātubhavanti’ (chúng xuất hiện) có nghĩa là ‘pākaṭā honti’ (chúng trở nên biểu hiện rõ). ‘Sambhavanti,’ ‘sañjāyanti,’ ‘abhinibbattanti’ – ba từ này được tăng cường ý nghĩa bằng tiếp đầu ngữ. Từ đây trở đi, cần được hiểu theo phương cách đã được nói trong phẩm Aṭṭhakavagga (Mahāniddesa 1, v.v...).

ทุติยคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về Niddesa của câu kệ thứ hai.

๑๒๓. ตติเย เมตฺตายนวเสน มิตฺตา. สุหทภาเวน สุหชฺชา. เกจิ หิ เอกนฺตหิตกามตาย มิตฺตาว โหนฺติ, น สุหชฺชา. เกจิ คมนาคมนฏฺฐานนิสชฺชาสมุลฺลาปาทีสุ หทยสุขชนเนน สุหชฺชาว โหนฺติ, น มิตฺตา. เกจิ ตทุภยวเสน สุหชฺชา เจว มิตฺตา จ. เต ทุวิธา โหนฺติ อคาริยา จ อนคาริยา จ. ตตฺถ อคาริยา ติวิธา โหนฺติ อุปการา สมานสุขทุกฺขา อนุกมฺปกาติ. อนคาริยา วิเสเสน อตฺถกฺขายิโน. เอวํ เต จตูหิ จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ.

123. Trong câu kệ thứ ba, ‘mittā’ (bạn bè) là theo nghĩa có lòng từ. ‘Suhajjā’ (bạn tâm giao) là theo nghĩa có tấm lòng tốt. Thật vậy, một số người chỉ là bạn bè (mittā) do chỉ một lòng mong muốn điều lợi ích, chứ không phải là bạn tâm giao (suhajjā). Một số người chỉ là bạn tâm giao (suhajjā) do làm cho tâm được an vui trong việc đi lại, đứng, ngồi, trò chuyện, v.v..., chứ không phải là bạn bè (mittā). Một số người vừa là bạn tâm giao vừa là bạn bè theo cả hai ý nghĩa ấy. Họ có hai loại là người tại gia và người xuất gia. Trong đó, người tại gia có ba loại là: người hay giúp đỡ, người đồng cam cộng khổ, và người có lòng thương xót. Người xuất gia đặc biệt là người giải thích ý nghĩa. Như vậy, mỗi loại trong số họ đều được hội đủ bốn chi phần.

ยถาห –

Như đã được nói:

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อุปกาโร มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. ปมตฺตํ รกฺขติ, ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยํ รกฺขติ, ภีตสฺส สรณํ โหติ, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ ตทฺทิคุณํ โภคํ อนุปฺปเทติ (ที. นิ. ๓.๒๖๑).

‘Này con trai của gia chủ, người bạn hay giúp đỡ, người bạn tâm giao, cần được biết đến qua bốn trường hợp. Vị ấy bảo vệ người bạn khi buông lung, bảo vệ tài sản của người bạn khi buông lung, là nơi nương tựa cho người bạn khi sợ hãi, khi có công việc cần làm liền cung cấp tài sản gấp đôi (số cần thiết).’

ตถา –

Tương tự:

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สมานสุขทุกฺโข มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ (ที. นิ. ๓.๒๖๒).

‘Này con trai của gia chủ, người bạn đồng cam cộng khổ, người bạn tâm giao, cần được biết đến qua bốn trường hợp. Vị ấy nói cho bạn biết điều bí mật của mình, giữ kín điều bí mật của bạn, không từ bỏ bạn khi gặp hoạn nạn, và mạng sống của mình cũng được hy sinh vì lợi ích của bạn.’

ตถา –

Tương tự:

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อนุกมฺปโก มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. อภเวนสฺส น นนฺทติ, ภเวนสฺส นนฺทติ, อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ, วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ (ที. นิ. ๓.๒๖๔).

‘Này con trai của gia chủ, người bạn có lòng thương xót, người bạn tâm giao, cần được biết đến qua bốn trường hợp. Vị ấy không vui mừng trước sự suy sụp của bạn, vui mừng trước sự thịnh vượng của bạn, ngăn cản người nói lời không tốt về bạn, tán dương người nói lời tốt đẹp về bạn.’

ตถา [Pg.105] –

Tương tự:

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อตฺถกฺขายี มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. ปาปา นิวาเรติ, กลฺยาเณ นิเวเสติ, อสฺสุตํ สาเวติ, สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๓).

‘Này con trai của gia chủ, người bạn chỉ dẫn điều lợi ích, người bạn tâm giao, cần được biết đến qua bốn trường hợp. Vị ấy ngăn bạn làm điều ác, khuyến khích bạn làm điều lành, cho bạn nghe điều chưa từng được nghe, chỉ cho bạn con đường đến cõi trời.’

เตสุ อิธ อคาริยา อธิปฺเปตา, อตฺถโต ปน สพฺเพปิ ยุชฺชนฺติ. เต มิตฺเต สุหชฺเช. อนุกมฺปมาโนติ อนุทยมาโน, เตสํ สุขํ อุปสํหริตุกาโม ทุกฺขํ อปหริตุกาโม.

Ở đây, trong số ấy, những người tại gia được ám chỉ, nhưng về mặt ý nghĩa thì tất cả đều thích hợp. Những người bạn ấy là những người có tấm lòng tốt. ‘Anukampamāno’ (có lòng thương xót) nghĩa là có lòng trắc ẩn, mong muốn đem lại sự an lạc cho họ, mong muốn loại trừ sự đau khổ.

หาเปติ อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน ติวิธํ, ตถา อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถวเสนาปิ ติวิธํ อตฺถํ ลทฺธวินาสเนน อลทฺธานุปฺปาทเนนาติ ทฺวิธาปิ หาเปติ วินาเสติ. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ‘‘อหํ อิมํ วินา น ชีวามิ, เอโส เม คติ, เอโส เม ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ นีเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. ‘‘อิเม มํ วินา น ชีวนฺติ, อหํ เตสํ คติ, อหํ เตสํ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. อิธ ปน เอวํ ปฏิพทฺธจิตฺโต อธิปฺเปโต.

‘Hāpeti atthaṃ’ (làm mất đi lợi ích) là lợi ích có ba loại theo phương diện hiện tại, tương lai, và tối hậu; tương tự, lợi ích cũng có ba loại theo phương diện tự lợi, lợi tha, và cả hai. Vị ấy làm mất đi, làm hủy hoại theo cả hai cách: bằng cách hủy hoại những gì đã đạt được và bằng cách không làm phát sinh những gì chưa đạt được. ‘Paṭibaddhacitto’ (tâm bị trói buộc) là người có tâm bị trói buộc khi đặt mình vào vị trí thấp kém như vầy: “Không có người này, tôi không thể sống; người ấy là nơi nương tựa của tôi, là cứu cánh của tôi.” Người có tâm bị trói buộc cũng là người đặt mình vào vị trí cao hơn như vầy: “Không có tôi, họ không thể sống; tôi là nơi nương tựa của họ, là cứu cánh của họ.” Tuy nhiên, ở đây, người có tâm bị trói buộc như vậy được ám chỉ.

เอตํ ภยนฺติ เอตํ อตฺถหาปนภยํ, อตฺตโน สมาปตฺติหานึ สนฺธาย ภณติ. สนฺถเวติ ติวิโธ สนฺถโว ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตสนฺถววเสน. ตตฺถ อฏฺฐสตปฺปเภทาปิ ตณฺหา ตณฺหาสนฺถโว, ทฺวาสฏฺฐิปฺปเภทาปิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสนฺถโว, ปฏิพทฺธจิตฺตตาย มิตฺตานุกมฺปนา มิตฺตสนฺถโว. โส อิธ อธิปฺเปโต. เตน หิสฺส สมาปตฺติ ปริหีนา. เตนาห – ‘‘เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน’’ติ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมวาติ เวทิตพฺพํ. นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๗; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๙๓-๙๔).

‘Etaṃ bhayaṃ’ (sự nguy hiểm này) là sự nguy hiểm của việc mất đi lợi ích; ngài nói điều này liên quan đến sự suy giảm chứng đắc của chính mình. ‘Santhave’ (trong sự thân mật): có ba loại thân mật, đó là thân mật do ái, thân mật do tà kiến, và thân mật do tình bạn. Trong đó, ái dục với 108 loại là sự thân mật do ái; tà kiến với 62 loại là sự thân mật do tà kiến; lòng thương bạn bè do tâm bị trói buộc là sự thân mật do tình bạn. Loại này được ám chỉ ở đây. Vì điều đó, sự chứng đắc của vị ấy đã bị suy giảm. Do đó, có lời nói rằng: “etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno” (thấy rõ sự nguy hiểm này trong sự thân mật). Phần còn lại nên được hiểu tương tự như trước. Không có gì để nói trong phần Niddesa (Chỉ Dẫn).

ตติยคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về sự chỉ dẫn của kệ thứ ba.

๑๒๔. จตุตฺเถ วํโสติ เวฬุ. วิสาโลติ วิตฺถิณฺโณ. ว-กาโร อวธารณตฺโถ, เอวกาโร วา อยํ. สนฺธิวเสเนตฺถ เอ-กาโร นฏฺโฐ. ตสฺส ปรปเทน สมฺพนฺโธ, ตํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม. ยถาติ ปฏิภาเค. วิสตฺโตติ ลคฺโค ชฏิโต สํสิพฺพิโต. ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จาติ ปุตฺตธีตุภริยาสุ. ยา อเปกฺขาติ ยา ตณฺหา โย สฺเนโห[Pg.106]. วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํสกฬีโร วิย อลคฺคมาโน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา วํโส วิสาโล วิสตฺโต เอว โหติ, ปุตฺเตสุ จ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, สาปิ เอวํ ตานิ วตฺถูนิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตตฺตา วิสตฺตา เอว. สฺวาหํ ตาย อเปกฺขาย อเปกฺขวา วิสาโล วํโส วิย วิสตฺโตติ เอวํ อเปกฺขาย อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ อเปกฺขํ มคฺคญาเณน ฉินฺทนฺโต อยํ วํสกฬีโรว รูปาทีสุ วา ทิฏฺฐาทีสุ วา ลาภาทีสุ วา กามภวาทีสุ วา ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสชฺชมาโน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมายปิ นิทฺเทเส อติเรกํ นตฺถิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๘).

124. Trong kệ thứ tư, ‘vaṃso’ là cây tre. ‘Visālo’ là rộng lớn. ‘Va-kāro’ có nghĩa nhấn mạnh, hoặc đây là ‘evakāro’. Do sandhi (liên âm), ‘e-kāro’ ở đây bị mất đi. Sự liên kết của nó là với từ theo sau, chúng ta sẽ áp dụng điều đó sau. ‘Yathā’ có nghĩa là tương tự. ‘Visatto’ là dính mắc, vướng víu, quyện vào nhau. ‘Puttesu dāresu ca’ là trong các con trai, con gái, và vợ. ‘Yā apekkhā’ là ái dục nào, tình thương nào. ‘Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno’ là không dính mắc như măng tre. Điều gì đã được nói? Giống như cây tre rộng lớn và vướng víu, sự quyến luyến đối với con trai và vợ cũng vậy, do nó tồn tại và quyện vào những đối tượng ấy nên cũng là vướng víu. “Ta, người có sự quyến luyến ấy, bị vướng víu như cây tre rộng lớn.” Như vậy, sau khi thấy được sự nguy hiểm trong quyến luyến, cắt đứt sự quyến luyến ấy bằng trí tuệ đạo, vị này, không dính mắc như măng tre vào sắc pháp v.v..., hoặc tà kiến v.v..., hoặc lợi lộc v.v..., hoặc cõi dục, cõi hữu v.v... do ái, mạn, kiến, đã chứng đắc Chánh Giác Độc Giác. Phần còn lại nên được hiểu theo cách trước đây. Trong phần chỉ dẫn này cũng không có gì thêm.

จตุตฺถคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về sự chỉ dẫn của kệ thứ tư.

๑๒๕. ปญฺจเม มิโคติ สพฺเพสํ อารญฺญิกจตุปฺปทานํ เอว เอตํ อธิวจนํ. อิธ ปน ปสทมิโค อธิปฺเปโต. อรญฺญมฺหีติ คามญฺจ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ อรญฺญํ, อิธ ปน อุยฺยานํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา ‘‘อุยฺยานมฺหี’’ติ วุตฺตํ โหติ. ยถาติ ปฏิภาเค. อพทฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีสุ เยน เกนจิ อพทฺโธ. เอเตน วิสฺสฏฺฐจริยํ ทีเปติ. เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายาติ เยน ทิสาภาเคน คนฺตุํ อิจฺฉติ, เตน โคจรตฺถํ คจฺฉติ. ตสฺมา ตตฺถ ยตฺตกํ อิจฺฉติ คนฺตุํ, ตตฺตกํ คจฺฉติ. ยํ อิจฺฉติ ขาทิตุํ, ตํ ขาทตีติ ทีเปติ. วิญฺญู นโรติ ปณฺฑิตปุริโส. เสริตนฺติ สจฺฉนฺทวุตฺติตํ อปรายตฺตภาวํ. เปกฺขมาโนติ ปญฺญาจกฺขุนา โอโลกยมาโน. อถ วา ธมฺมเสริตํ ปุคฺคลเสริตญฺจ. โลกุตฺตรธมฺมา หิ กิเลสวสํ อคมนโต เสริโน เตหิ สมนฺนาคตา ปุคฺคลา จ, เตสํ ภาวนิทฺเทโส เสริตํ เปกฺขมาโนติ. กึ วุตฺตํ โหติ? มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย. กทา นุ โข อหมฺปิ ตณฺหาพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา เอวํ คจฺเฉยฺยนฺติ อิติ เม ตุมฺเหหิ อิโต จิโต จ ปริวาเรตฺวา ฐิเตหิ พทฺธสฺส เยนิจฺฉกํ คนฺตุํ อลภนฺตสฺส ตสฺมึ เยนิจฺฉกคมนาภาเว อาทีนวํ เยนิจฺฉกคมเน อานิสํสํ ทิสฺวา อนุกฺกเมน สมถวิปสฺสนาปาริปูรึ อคมึ. ตโต ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๙ อาทโย).

125. Trong kệ thứ năm, ‘migo’ (thú) là tên gọi chung cho tất cả các loài thú bốn chân sống trong rừng. Nhưng ở đây, con nai được ám chỉ. ‘Araññamhi’ (trong rừng) là phần còn lại sau khi loại trừ làng mạc và vùng ngoại ô; nhưng ở đây, một khu vườn được ám chỉ, do đó được nói là “trong một khu vườn.” ‘Yathā’ có nghĩa là tương tự. ‘Abaddho’ (không bị trói buộc) là không bị trói buộc bởi bất cứ thứ gì như dây thừng v.v... Qua đó, nó cho thấy hành vi không bị ràng buộc. ‘Yenicchakaṃ gacchati gocarāya’ (đi kiếm ăn bất cứ nơi nào nó muốn) là nó đi kiếm ăn ở bất kỳ phương hướng nào nó muốn đi. Do đó, nó đi xa đến mức nào nó muốn. Nó cho thấy rằng nó ăn những gì nó muốn ăn. ‘Viññū naro’ (người trí) là người đàn ông khôn ngoan. ‘Seritaṃ’ (sự tự do) là sống theo ý muốn của mình, trạng thái không phụ thuộc vào người khác. ‘Pekkhamāno’ (thấy rõ) là nhìn bằng con mắt trí tuệ. Hoặc là, sự tự do của Pháp và sự tự do của cá nhân. Quả thật, các pháp siêu thế là tự do vì chúng không bị phiền não chi phối, và những người sở hữu chúng cũng vậy; sự chỉ dẫn về trạng thái của họ là ‘pekkhamāno seritaṃ’ (thấy rõ sự tự do). Điều gì đã được nói? Giống như con nai trong rừng không bị trói buộc, đi kiếm ăn bất cứ nơi nào nó muốn. “Khi nào ta cũng sẽ cắt đứt sự trói buộc của ái dục và đi như vậy?” Do đó, ta, người bị các vị vây quanh đây đó, bị trói buộc, không thể đi đến nơi mình muốn, sau khi thấy được sự nguy hiểm trong việc không thể đi đến nơi mình muốn và lợi ích trong việc đi đến nơi mình muốn, đã tuần tự đạt đến sự viên mãn của thiền định và thiền quán. Từ đó, ta đã chứng đắc Bích Chi Phật. Do đó, người trí khác, thấy rõ sự tự do, nên sống một mình như sừng tê giác.

ปญฺจมคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về sự chỉ dẫn của kệ thứ năm.

๑๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.107] อยํ ปิณฺฑตฺโถ – สหายมชฺเฌ ฐิตสฺส ทิวาเสยฺยสงฺขาเต วาเส จ มหาอุปฏฺฐานสงฺขาเต ฐาเน จ อุยฺยานคมนสงฺขาเต คมเน จ ชนปทจาริกสงฺขาตาย จาริกาย จ ‘‘อิทํ เม สุณ, อิทํ เม เทหี’’ติอาทินา นเยน ตถา ตถา อามนฺตนา โหติ, ตสฺมา อหํ ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพิชฺชิตฺวา ยายํ อริยชนเสวิตา อเนกานิสํสา เอกนฺตสุขา, เอวํ สนฺเตปิ โลภาภิภูเตหิ สพฺพกาปุริเสหิ อนภิชฺฌิตา อปตฺถิตา ปพฺพชฺชา, ตํ อนภิชฺฌิตํ ปเรสํ อวสวตฺตเนน ภพฺพปุคฺคลวเสเนว จ เสริตํ เปกฺขมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อนุกฺกเมน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตติ. เสสํ วุตฺตนยเมว (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๙-๔๒).

126. Trong kệ thứ sáu, đây là ý nghĩa tóm tắt: Đối với người ở giữa các bạn đồng hành, trong nơi ở được gọi là nơi nghỉ ban ngày, trong nơi đứng được gọi là nơi hầu hạ lớn, trong việc đi được gọi là đi đến khu vườn, và trong chuyến du hành được gọi là du hành qua các miền quê, luôn có những lời mời gọi theo cách này hay cách khác, như là: “Hãy nghe điều này cho tôi, hãy cho tôi cái này.” Do đó, ta, sau khi cảm thấy nhàm chán ở những nơi ấy, đã thấy rõ sự tự do không bị thèm muốn, không bị người khác chi phối và chỉ dành cho người xứng đáng, của đời sống xuất gia – một đời sống được các bậc thánh thực hành, có nhiều lợi ích, hoàn toàn an lạc, và dù vậy, vẫn không được những kẻ phàm phu bị tham lam chi phối thèm muốn hay mong cầu. Bắt đầu thực hành thiền quán, ta đã tuần tự chứng đắc Chánh Giác Độc Giác. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

ฉฏฺฐคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về sự chỉ dẫn của kệ thứ sáu.

๑๒๗. สตฺตเม ขิฑฺฑาติ กีฬนา. สา ทุวิธา โหติ กายิกา จ วาจสิกา จ. ตตฺถ กายิกา นาม หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ รเถหิปิ ธนูหิปิ ถรูหิปีติ เอวมาทิ. วาจสิกา นาม คีตํ สิโลกภณนํ มุขเภริกนฺติ เอวมาทิ. รตีติ ปญฺจกามคุณรติ. วิปุลนฺติ ยาว อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐาเนน สกลตฺตภาวพฺยาปกํ. เสสํ ปากฏเมว. อนุสนฺธิโยชนาปิ เจตฺถ สํสคฺคคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๑).

127. Ở câu kệ thứ bảy, `khiḍḍā` là sự vui chơi. Sự vui chơi ấy có hai loại: thuộc về thân và thuộc về lời nói. Trong ấy, (vui chơi) thuộc về thân được gọi là: vui đùa với voi, với ngựa, với xe, với cung, với gươm, v.v... (Vui chơi) thuộc về lời nói được gọi là: ca hát, đọc tụng thi kệ, làm tiếng trống miệng, v.v... `Rati` là sự ưa thích trong năm loại dục trưởng dưỡng. `Vipulaṃ` (rộng lớn) là sự lan khắp toàn bộ thân thể, bằng cách đứng vững và tác động cho đến tủy xương. Phần còn lại thì đã rõ ràng. Việc kết nối ý nghĩa ở đây cũng nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến trong câu kệ về sự giao du (su. ni. aṭṭha. 1.41).

สตฺตมคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về sự xiển minh câu kệ thứ bảy.

๑๒๘. อฏฺฐเม จาตุทฺทิโสติ จตูสุ ทิสาสุ ยถาสุขวิหารี, ‘‘เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; วิภ. ๖๔๓; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วา นเยน พฺรหฺมวิหารภาวนาผริตา จตสฺโส ทิสา อสฺส สนฺตีติปิ จาตุทฺทิโส. ตาสุ ทิสาสุ กตฺถจิ สตฺเต วา สงฺขาเร วา ภเยน น ปฏิหญฺญตีติ อปฺปฏิโฆ. สนฺตุสฺสมาโนติ ทฺวาทสวิธสฺส สนฺโตสสฺส วเสน สนฺตุสฺสโก. อิตรีตเรนาติ อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน. ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ เอตฺถ ปริสฺสยนฺติ กายจิตฺตานิ, ปริหาเปนฺติ วา เตสํ สมฺปตฺตึ, ตานิ วา ปฏิจฺจ สยนฺตีติ ปริสฺสยา, พาหิรานํ สีหพฺยคฺฆาทีนํ อพฺภนฺตรานญฺจ กามจฺฉนฺทาทีนํ กายจิตฺตุปทฺทวานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ปริสฺสเย อธิวาสนขนฺติยา จ วีริยาทีหิ จ ธมฺเมหิ สหตีติ ปริสฺสยานํ สหิตา. ถทฺธภาวกรภยาภาเวน [Pg.108] อฉมฺภี. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา เต จตฺตาโร สมณา, เอวํ อิตรีตเรน ปจฺจเยน สนฺตุสฺสมาโน เอตฺถ ปฏิปตฺติปทฏฺฐาเน สนฺโตเส ฐิโต จตูสุ ทิสาสุ เมตฺตาทิภาวนาย จาตุทฺทิโส, สตฺตสงฺขาเรสุ ปฏิหนนกรภยาภาเวน อปฺปฏิโฆ จ โหติ. โส จาตุทฺทิสตฺตา วุตฺตปฺปการานํ ปริสฺสยานํ สหิตา, อปฺปฏิฆตฺตา อฉมฺภี จ โหตีติ เอตํ ปฏิปตฺติคุณํ ทิสฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตมฺหีติ.

128. Ở câu kệ thứ tám, `cātuddiso` là vị sống thoải mái ở bốn phương; hoặc theo phương cách (được nói đến) qua câu v.v... “vị ấy an trú sau khi biến mãn một phương,” người có bốn phương được biến mãn bởi sự tu tập các Phạm trú cũng là `cātuddiso`. `Appaṭigho` là không bị đánh bại bởi sự sợ hãi đối với các chúng sanh hay các pháp hữu vi ở bất cứ nơi nào trong các phương ấy. `Santussamāno` là người biết đủ theo cách của mười hai loại tri túc. `Itarītarena` là với vật dụng cao hay thấp. Về câu `parissayānaṃ sahitā achambhī` (chịu đựng các hiểm nguy, không kinh sợ), ở đây `parissayā` (hiểm nguy) là những điều làm hao mòn thân và tâm, hoặc làm suy giảm sự thành tựu của chúng, hoặc chúng nằm xuống nương vào các điều ấy; đây là từ đồng nghĩa với các phiền não của thân và tâm, cả bên ngoài như sư tử, cọp, v.v... và cả bên trong như dục tham, v.v... `Parissayānaṃ sahitā` là người chịu đựng các hiểm nguy ấy bằng sự kham nhẫn và bằng các pháp như tinh tấn, v.v... `Achambhī` là không có sự sợ hãi làm cho cứng đờ. Điều gì đã được nói? Giống như bốn vị Sa-môn ấy, cũng vậy, người biết đủ với vật dụng này hay vật dụng khác, đứng vững trong sự tri túc là nền tảng của sự thực hành, là `cātuddiso` nhờ tu tập từ tâm v.v... ở bốn phương, và là `appaṭigho` do không có sự sợ hãi gây ra sự chống đối đối với chúng sanh và các pháp hữu vi. “Vị ấy, do là `cātuddiso` nên chịu đựng được các hiểm nguy đã nói, do là `appaṭigho` nên không kinh sợ.” Thấy được phẩm chất thực hành này, sau khi thực hành một cách như lý, ta đã chứng đắc quả vị Độc Giác Phật.

อถ วา เต สมณา วิย สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน วุตฺตนเยเนว จาตุทฺทิโส โหตีติ ญตฺวา เอวํ จาตุทฺทิสภาวํ ปตฺถยนฺโต โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อีทิสํ ฐานํ ปตฺถยมาโน จาตุทฺทิสตาย ปริสฺสยานํ สหิตา อปฺปฏิฆตาย จ อฉมฺภี หุตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๒).

Hoặc là: “Sau khi biết rằng, giống như các vị Sa-môn ấy, người biết đủ với vật dụng này hay vật dụng khác theo phương cách đã nói sẽ trở thành `cātuddiso`,” do mong muốn trạng thái `cātuddiso` như vậy, ta đã thực hành một cách như lý và đã chứng đắc. Do đó, người khác khi mong muốn một địa vị như vậy, nhờ vào trạng thái `cātuddiso` nên chịu đựng các hiểm nguy, và nhờ vào trạng thái `appaṭigho` nên không kinh sợ, hãy sống một mình như sừng tê ngưu (su. ni. aṭṭha. 1.42).

นิทฺเทเส เมตฺตาติ อตฺถโต ตาว มิชฺชตีติ เมตฺตา, สิเนหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต วา ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. เมตฺตาสหคเตนาติ เมตฺตาย สมนฺนาคเตน. เจตสาติ จิตฺเตน. เอกํ ทิสนฺติ เอกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย เอกํ ทิสํ ปริยาปนฺนสตฺตผรณวเสน วุตฺตํ. ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวา. วิหรตีติ พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ อิริยาปถวิหารํ ปวตฺเตติ. ตถา ทุติยนฺติ ยถา ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุ ยํ กิญฺจิ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตเถว ตทนนฺตรํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถญฺจาติ อตฺโถ.

Trong phần xiển minh, `mettā` (tâm từ) về mặt ý nghĩa trước hết là ‘điều làm cho thân thiện,’ nghĩa là ‘thương yêu.’ Hoặc, ‘điều có ở người bạn,’ hoặc ‘đây là cách hành xử của người bạn,’ cũng là `mettā`. `Mettāsahagatena` là được trang bị với tâm từ. `Cetasā` là bằng tâm. `Ekaṃ disaṃ` (một phương) được nói theo nghĩa biến mãn các chúng sanh trong một phương, lấy chúng sanh được nắm bắt đầu tiên ở một phương làm cơ sở. `Pharitvā` là sau khi xúc chạm, sau khi lấy làm đối tượng. `Viharatī` là vị ấy duy trì sự an trú trong các oai nghi được thiết lập trên Phạm trú. `Tathā dutiyaṃ` (cũng vậy phương thứ hai) có nghĩa là: giống như vị ấy an trú sau khi biến mãn bất kỳ một phương nào trong các phương như phương đông v.v..., cũng như thế, sau đó là phương thứ hai, thứ ba, và thứ tư.

อิติ อุทฺธนฺติ เอเตเนว จ นเยน อุปริมํ ทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อโธ ติริยนฺติ อโธทิสมฺปิ ติริยํ ทิสมฺปิ เอวเมว. ตตฺถ จ อโธติ เหฏฺฐา. ติริยนฺติ อนุทิสา. เอวํ สพฺพทิสาสุ อสฺสมณฺฑเล อสฺสมิว เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปีติ. เอตฺตาวตา เอกเมกํ ทิสํ ปริคฺคเหตฺวา โอธิโส เมตฺตาผรณํ ทสฺสิตํ. สพฺพธีติอาทิ ปน อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ. สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพสุ หีนมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐมิตฺตสปตฺตมชฺฌตฺตานิปฺปเภเทสุ อตฺตตาย, ‘‘อยํ ปรสตฺโต’’ติ วิภาคํ อกตฺวา อตฺตสมตายาติ วุตฺตํ โหติ.

`Iti uddhaṃ` (như vậy ở trên) có nghĩa là ‘phương trên’ được nói theo cùng phương cách này. `Adho tiriyaṃ` (ở dưới, theo chiều ngang) có nghĩa là phương dưới và phương ngang cũng như vậy. Trong đó, `adho` là ở dưới. `Tiriyaṃ` là các phương trung gian. Như vậy, trong tất cả các phương, vị ấy làm cho tâm câu hữu với từ ái di chuyển tới lui, giống như con ngựa trong trường đua. Đến đây, sự biến mãn của tâm từ có giới hạn (`odhiso`) đã được trình bày, bằng cách nắm bắt từng phương một. Còn câu `sabbadhi` v.v... được nói để trình bày (sự biến mãn) không có giới hạn (`anodhiso`). Trong đó, `sabbadhi` là khắp mọi nơi. `Sabbattatāya` có nghĩa là với trạng thái xem như tự ngã đối với tất cả chúng sanh không phân biệt—hạ, trung, thượng, bạn, thù, người không thân không thù—không tạo ra sự phân biệt “đây là chúng sanh khác,” nghĩa là với sự bình đẳng như chính mình.

อถ [Pg.109] วา สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพน จิตฺตภาเวน, อีสกมฺปิ พหิ อวิกฺขิปมาโนติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ, สพฺพสตฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. วิปุเลนาติ เอวมาทิปริยายทสฺสนโต ปเนตฺถ ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตนา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา เอตฺถ โอธิโส ผรเณ วิย ปุน ตถา-สทฺโท อิติ-สทฺโท วา น วุตฺโต, ตสฺมา ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา’’ติ วุตฺตํ. นิคมนวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. วิปุเลนาติ เอตฺถ จ ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา. ภูมิวเสน ปน ตํ มหคฺคตํ. ปคุณวเสน อปฺปมาณสตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ. โทมนสฺสปฺปหาเนน อพฺยาปชฺชํ. นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๔). กรุณา เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเยว. โมทนฺติ ตาย ตํสมงฺคิโน, สยํ วา โมทติ, โมทนมตฺตเมว วา สาติ มุทิตา. ‘‘อเวรา โหนฺตู’’ติอาทิพฺยาปาทปฺปหาเนน มชฺฌตฺตภาวูปคมเนน จ อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา.

Hoặc là, `sabbattatāya` có nghĩa là với toàn bộ trạng thái của tâm, không phóng đi ra ngoài dù chỉ một chút. `Sabbāvantaṃ` là thế giới bao gồm tất cả chúng sanh, nghĩa là được hợp thành bởi tất cả chúng sanh. `Lokaṃ` là thế giới chúng sanh. Do có sự giải thích bắt đầu bằng `vipulena` v.v..., ở đây lại nói là `mettāsahagatenā`. Hoặc là, vì ở đây không có từ `tathā` hay `iti` được nói lại như trong trường hợp biến mãn có giới hạn, do đó lại nói là `mettāsahagatena cetasā`. Hoặc, điều này được nói theo cách kết luận. Và ở đây, về `vipulena` (rộng lớn), sự rộng lớn nên được hiểu theo nghĩa biến mãn. Còn theo nghĩa về cảnh giới, nó là `mahaggataṃ` (đáo đại). Theo nghĩa thuần thục và theo nghĩa lấy chúng sanh vô lượng làm đối tượng, nó là `appamāṇaṃ` (vô lượng). Nó là `averaṃ` (không oán thù) do từ bỏ sân là kẻ đối nghịch. Nó là `abyāpajjaṃ` (không phiền não) do từ bỏ ưu. Điều này có nghĩa là `niddukkhaṃ` (không đau khổ) (visuddhi. 1.254). `Karuṇā` (bi) có ý nghĩa như đã được nói ở dưới. `Muditā` (hỷ) là trạng thái mà những người có được nó sẽ hoan hỷ, hoặc tự mình hoan hỷ, hoặc nó chỉ đơn thuần là sự hoan hỷ. `Upekkhā` (xả) là ‘vị ấy giữ tâm quân bình’ bằng cách từ bỏ sân hận (là điều đối nghịch với tâm niệm ‘mong rằng họ không có oán thù’ v.v...) và bằng cách đạt đến trạng thái trung lập.

ลกฺขณาทิโต ปเนตฺถ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติ. ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา กรุณา, ปรทุกฺขาสหนรสา, อวิหึสาปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. วิหึสูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, โสกสมฺภโว วิปตฺติ. ปโมทลกฺขณา มุทิตา, อนิสฺสายนรสา, อรติวิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ สมฺปตฺติทสฺสนปทฏฺฐานา. อรติวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, ปหานสมฺภโว วิปตฺติ. สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขา, สตฺเตสุ สมภาวทสฺสนรสา, ปฏิฆานุนยวูปสมปจฺจุปฏฺฐานา, ‘‘กมฺมสฺสกา สตฺตา, เต กสฺส รุจิยา สุขิตา วา ภวิสฺสนฺติ, ทุกฺขโต วา มุจฺจิสฺสนฺติ, ปตฺตสมฺปตฺติโต วา น ปริหายิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ปวตฺตกมฺมสฺสกตาทสฺสนปทฏฺฐานา. ปฏิฆานุนยวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, เคหสฺสิตาย อญฺญาณุเปกฺขาย สมฺภโว วิปตฺติ.

Ở đây, về các đặc tính v.v... Tâm từ có trạng thái hướng đến lợi ích là đặc tính, có phận sự mang lại lợi ích, có sự nhiếp phục oán hận là biểu hiện, có sự thấy được khía cạnh đáng mến của chúng sanh là nhân cần thiết. Sự lắng dịu sân hận là thành tựu của tâm từ, sự sanh khởi ái luyến là thất bại. Tâm bi có trạng thái muốn diệt trừ đau khổ là đặc tính, có phận sự không thể chịu đựng được sự đau khổ của người khác, có sự không làm hại là biểu hiện, có sự thấy được tình trạng vô trợ của những chúng sanh bị đau khổ áp bức là nhân cần thiết. Sự lắng dịu hại tâm là thành tựu của tâm bi, sự sanh khởi sầu muộn là thất bại. Tâm hỷ có trạng thái vui mừng là đặc tính, có phận sự không ganh tỵ, có sự phá tan bất mãn là biểu hiện, có sự thấy được sự thành công của chúng sanh là nhân cần thiết. Sự lắng dịu bất mãn là thành tựu của tâm hỷ, sự sanh khởi hân hoan thế tục là thất bại. Tâm xả có trạng thái trung lập đối với chúng sanh là đặc tính, có phận sự thấy được sự bình đẳng nơi chúng sanh, có sự lắng dịu đối kháng và thiên vị là biểu hiện, có sự thấy được nghiệp là của riêng như vầy: “Chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, do ý muốn của ai mà chúng sẽ được an lạc, hay sẽ được giải thoát khỏi khổ đau, hay sẽ không bị mất đi sự thành công đã đạt được?” là nhân cần thiết. Sự lắng dịu đối kháng và thiên vị là thành tựu của tâm xả, sự sanh khởi của vô tri xả liên hệ đến thế tục là thất bại.

ตตฺถ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรน จีวเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน [Pg.110] เกนจิ จีวเรน, อถ โข ยถาลทฺธานํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา – ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน. ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

Ở đây, câu “là người biết đủ” có nghĩa là biết đủ về phương diện vật dụng. Câu “với bất kỳ y nào” có nghĩa là: không phải với bất kỳ y nào trong số các loại thô, tế, xấu, tốt, bền, cũ, mà là biết đủ với bất kỳ y nào trong số các loại đã nhận được. Về y phục, thật vậy có ba sự biết đủ: biết đủ theo vật đã nhận được, biết đủ theo sức lực, biết đủ theo sự thích hợp. Đối với vật thực khất thực v.v... cũng có cùng phương pháp này. Do đó, liên quan đến ba sự biết đủ này, câu “là người biết đủ với bất kỳ y nào. Là người biết đủ với bất kỳ y nào trong số các loại đã nhận được v.v...” đã được nói đến.

เอตฺถ จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิปิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ วากจีรํ ผลกจีรํ เกสกมฺพลํ วาฬกมฺพลํ โปตฺถโก จมฺมํ อุลูกปกฺขํ รุกฺขทุสฺสํ ลตาทุสฺสํ เอรกทุสฺสํ กทลิทุสฺสํ เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ.

Và ở đây, y phục cần được biết, ruộng phước về y phục cần được biết, y phấn tảo cần được biết, sự biết đủ về y phục cần được biết, các hạnh đầu đà liên quan đến y phục cần được biết. Trong ấy, câu “y phục cần được biết” có nghĩa là sáu loại y bắt đầu bằng vải lanh và sáu loại y phụ trợ bắt đầu bằng vải mịn cũng cần được biết. Mười hai loại này là các y phục hợp lệ. Còn các loại như y bằng cỏ kusa, y bằng vỏ cây, y bằng sợi trái cây, mền bằng tóc, mền bằng lông đuôi ngựa, vải bọc sách, da thú, cánh cú, vải từ vỏ cây, vải từ dây leo, vải từ cỏ lau, vải từ cây chuối, vải từ cây tre v.v... là các y phục không hợp lệ.

จีวรเขตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ.

Câu “ruộng phước về y phục” có nghĩa là: sáu ruộng phước do sự sanh khởi như vầy: “hoặc từ Tăng chúng, hoặc từ nhóm tỳ khưu, hoặc từ quyến thuộc, hoặc từ bạn bè, hoặc bằng tài sản của mình, hoặc là y phấn tảo,” và tám ruộng phước theo phương diện của tám mẫu đề cần được biết.

ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ ปาปณิกํ รถิยํ สงฺการกูฏํ โสตฺถิยํ สินานํ ติตฺถํ คตปจฺจาคตํ อคฺคิฑฑฺฒํ โคขายิตํ อุปจิกาขายิตํ อุนฺทูรขายิตํ อนฺตจฺฉินฺนํ ทสจฺฉินฺนํ ธชาหฏํ ถูปํ สมณจีวรํ สามุทฺทิยํ อาภิเสกิยํ ปนฺถิกํ วาตาหฏํ อิทฺธิมยํ เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมว.

Câu “y phấn tảo” có nghĩa là: hai mươi ba loại y phấn tảo cần được biết, đó là: y ở nghĩa địa, y ở cửa tiệm, y ở đường phố, y ở đống rác, y dùng khi sanh nở, y ở nơi tắm, y ở bến nước, y đi rồi trở lại, y bị lửa cháy, y bị bò ăn, y bị mối ăn, y bị chuột ăn, y bị cắt ở trong, y bị cắt ở tua, y được mang từ cây phướn, y ở bảo tháp, y của sa-môn, y ở biển, y dùng khi đăng quang, y của người đi đường, y được gió mang đến, y do thần thông tạo ra, y do chư thiên cúng dường. Và ở đây, “y dùng khi sanh nở” là y lau chùi nhau thai. “Y đi rồi trở lại” là y đã được dùng để liệm xác chết, mang đến nghĩa địa rồi được mang về. “Y được mang từ cây phướn” là y được treo lên làm phướn rồi được mang về từ đó. “Y ở bảo tháp” là y được cúng dường ở gò mối. “Y ở biển” là y được sóng biển đưa vào bờ. “Y của người đi đường” là y được những người đi đường mặc vào, do sợ trộm cướp nên đã dùng đá đập. “Y do thần thông tạo ra” là y của vị thiện lai tỳ khưu. Phần còn lại đã rõ ràng.

จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา – จีวเร วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส [Pg.111] ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุทกสนฺโตโส โธวนสนฺโตโส กรณสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส สุตฺตสนฺโตโส สิพฺพนสนฺโตโส รชนสนฺโตโส กปฺปสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ. ตตฺถ สาทกภิกฺขุโน เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺกิตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ. ปํสุกูลิโก อทฺธมาเสเนว กโรติ. อิทํ มาสทฺธมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส. จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. เอวํ ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโตว ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม.

Câu “sự biết đủ về y phục” có nghĩa là: hai mươi sự biết đủ về y phục, đó là: sự biết đủ trong việc suy nghĩ, sự biết đủ trong việc đi, sự biết đủ trong việc tìm kiếm, sự biết đủ trong việc nhận được, sự biết đủ trong việc nhận vừa đủ, sự biết đủ trong việc từ bỏ tham lam, sự biết đủ theo vật đã nhận được, sự biết đủ theo sức lực, sự biết đủ theo sự thích hợp, sự biết đủ về nước, sự biết đủ trong việc giặt, sự biết đủ trong việc làm, sự biết đủ về kích thước, sự biết đủ về chỉ, sự biết đủ trong việc may, sự biết đủ trong việc nhuộm, sự biết đủ trong việc điểm tịnh, sự biết đủ trong việc sử dụng, sự biết đủ trong việc từ bỏ cất giữ, sự biết đủ trong việc xả ly. Trong ấy, vị tỳ khưu thông thường sau khi đã an cư trọn ba tháng được phép suy nghĩ khoảng một tháng. Vị ấy, sau khi làm lễ Tự tứ, làm y trong tháng y. Vị mặc y phấn tảo làm y chỉ trong nửa tháng. Việc suy nghĩ trong khoảng một tháng hay nửa tháng này là sự biết đủ trong việc suy nghĩ. Còn đối với vị đi vì mục đích y phục, việc đi với đề mục nghiệp xứ làm chính, không suy nghĩ rằng: “Ta sẽ nhận được ở đâu?” được gọi là sự biết đủ trong việc đi. Còn đối với vị đang tìm kiếm, việc tìm kiếm bằng cách đi cùng với vị tỳ khưu biết tàm quý, khả ái, không tìm kiếm với bất kỳ người nào, được gọi là sự biết đủ trong việc tìm kiếm. Đối với vị đang tìm kiếm như vậy, khi thấy y phục đang được mang đến từ xa, việc biết đủ với bất cứ vật gì đã nhận được trong số các loại thô, tế v.v..., không suy nghĩ rằng: “Cái này sẽ tốt, cái này không tốt,” được gọi là sự biết đủ trong việc nhận được. Cũng vậy, đối với vị đang nhận vật đã được, việc biết đủ chỉ với số lượng vừa đủ cho mình, nghĩ rằng: “Chừng này sẽ dùng cho y hai lớp, chừng này sẽ dùng cho y một lớp,” được gọi là sự biết đủ trong việc nhận vừa đủ. Còn đối với vị đang tìm kiếm y phục, việc đi theo thứ tự từng nhà, không suy nghĩ rằng: “Ta sẽ nhận được vật tốt ở cửa nhà của người kia,” được gọi là sự biết đủ trong việc từ bỏ tham lam.

ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม. อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม. มนาปํ อญฺญสฺส ทตฺวา อตฺตนา เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม. ‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนุปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ตถา ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ. โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุม’’นฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม. ติมณฺฑลปฏิจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส [Pg.112] นาม. จีวรกรณตฺถาย ปน ‘‘มนาปํ สุตฺตํ ปริเยสิสฺสามี’’ติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํ กิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม.

Đối với các vật dụng thô xấu hay tốt đẹp, vị có thể sống bằng bất cứ vật dụng nào, việc sống chỉ bằng vật dụng đã nhận được được gọi là sự tri túc tùy theo sở đắc. Sau khi biết được sức lực của mình, vị ấy có thể sống bằng vật dụng nào thì việc sống bằng vật dụng ấy được gọi là sự tri túc tùy theo sức lực. Sau khi cho vật vừa ý đến người khác, bản thân sống bằng bất cứ vật dụng nào, việc sống như thế được gọi là sự tri túc tùy theo sự thích hợp. Không phân biệt “Nước ở đâu là vừa ý, ở đâu là không vừa ý,” việc giặt bằng bất cứ loại nước nào dùng để giặt được gọi là sự tri túc về nước. Tương tự, nên tránh các loại nước có màu vàng nhạt, màu đất đỏ, có mùi lá cây hôi thối, và bị vẩn đục. Khi giặt, không nên đập bằng chày v.v... mà nên vò bằng tay, việc giặt như thế được gọi là sự tri túc về việc giặt. Tương tự, đối với vật không sạch, cũng được phép cho lá cây vào rồi giặt bằng nước đã được đun nóng. Sau khi giặt như vậy, trong lúc may, không nên bực bội rằng “Cái này thô, cái này mịn,” mà chỉ may theo cách thức vừa đủ dùng, việc may như thế được gọi là sự tri túc về việc may. Việc may chỉ vừa đủ che ba vòng được gọi là sự tri túc về kích cỡ. Hơn nữa, vì mục đích may y, không nên tìm kiếm “Ta sẽ tìm chỉ tốt,” mà nên lấy bất cứ loại chỉ nào được mang đến và đặt dưới chân, từ các con đường v.v... hoặc từ nơi thờ cúng, việc may như thế được gọi là sự tri túc về chỉ.

กุสิพนฺธนกาเล ปน องฺคุลิมตฺเต สตฺตวาเร น วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺตวาเร วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม. รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น รชิตพฺพํ, โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ. อยํ รชนสนฺโตโส นาม. นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํ กิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปฺปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม.

Hơn nữa, trong lúc may viền y, không nên đâm kim bảy lần trong khoảng một lóng tay. Đối với vị làm như vậy, nếu có vị tỳ khưu nào không phải là bạn đồng hành thì cũng không có sự vi phạm phận sự. Nhưng nên đâm kim bảy lần trong khoảng ba lóng tay. Đối với vị làm như vậy, ngay cả người đã nhập vào đạo lộ cũng nên là bạn đồng hành. Vị nào không phải là bạn đồng hành thì có sự vi phạm phận sự. Đây được gọi là sự tri túc về việc may. Hơn nữa, người nhuộm không nên nhuộm bằng cách tìm kiếm thuốc nhuộm màu đen v.v..., mà nên nhuộm bằng bất cứ thứ gì nhận được, như vỏ cây soma v.v... Nếu không nhận được, nên nhuộm bằng thuốc nhuộm do người ta lấy vỏ cây trong rừng rồi vứt bỏ, hoặc bằng cặn thuốc nhuộm do các vị tỳ khưu nấu rồi vứt bỏ. Đây được gọi là sự tri túc về việc nhuộm. Lấy bất cứ màu nào trong các màu bùn xanh, đen, sẫm rồi làm dấu kappa sao cho người ngồi trên lưng voi có thể thấy rõ, đây được gọi là sự tri túc về dấu kappa.

หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ เจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา, ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ, อาคตมตฺเตสุ เตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ โหติ. อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. วิสฺสชฺเชนฺเตน ปน มุขํ โอโลเกตฺวา น ทาตพฺพํ, สารณียธมฺเม ฐตฺวาว วิสฺสชฺเชตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

Việc sử dụng chỉ với mục đích che đậy phần đáng hổ thẹn được gọi là sự tri túc về việc sử dụng. Hơn nữa, sau khi nhận được vải, nếu không nhận được chỉ, kim, hoặc người may thì được phép cất giữ; nếu nhận được thì không được phép. Ngay cả khi y đã được may xong và vị ấy muốn cho các vị đệ tử nội trú v.v..., và họ không có mặt, thì được phép cất giữ cho đến khi họ đến. Ngay khi họ đến, y nên được trao cho. Nếu không thể cho, y nên được chú nguyện. Khi có y khác, cũng được phép chú nguyện làm tấm trải nền. Vì chỉ vật không được chú nguyện mới là sự cất giữ. Vật đã được chú nguyện thì không phải là sự cất giữ, Trưởng lão Mahāsīva đã nói như vậy. Đây được gọi là sự tri túc về việc từ bỏ sự cất giữ. Hơn nữa, khi cho đi, không nên cho bằng cách nhìn vào mặt (thiên vị), mà nên cho đi trong khi đã an trú vào các pháp đáng nhớ tưởng. Đây được gọi là sự tri túc về việc cho đi.

จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

Các pháp đầu-đà liên quan đến y được gọi là hạnh phấn tảo y và hạnh tam y. Như vậy, vị Phật Độc Giác, trong khi làm viên mãn Thánh chủng cao cả về sự tri túc đối với y, đã bảo hộ hai pháp đầu-đà này. Trong khi bảo hộ các pháp này, vị ấy được tri túc theo Thánh chủng cao cả về sự tri túc đối với y.

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ[Pg.113]. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ จ โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. ตถารูโป โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ.

Về người tán dương: có người được tri túc, nhưng không nói lời tán dương sự tri túc. Có người không được tri túc, nhưng nói lời tán dương sự tri túc. Có người không được tri túc, cũng không nói lời tán dương sự tri túc. Có người vừa được tri túc, vừa nói lời tán dương sự tri túc. Vị Phật Độc Giác là người như vậy. Để chỉ rõ điều đó, câu “và là người tán dương sự tri túc với bất kỳ loại y nào” đã được nói đến.

อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอวํ อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อธิคโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉนํ อนาปนฺโน. อนชฺฌาปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโฏ อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ คธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓; อ. นิ. ๖.๕๘) วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต.

Tà mạng (anesanaṃ) là các loại tà mạng khác nhau được phân loại như việc làm người đưa tin, việc đi làm sứ giả, việc làm người trung gian. Không thích hợp (appatirūpaṃ) là không đúng đắn. Và không nhận được (aladdhā ca) là sau khi không nhận được. Giống như có người suy nghĩ “Làm sao ta có thể nhận được y đây?” rồi cùng ở chung với các vị tỳ khưu có phước đức, trong khi thực hành sự giả dối đã trở nên lo sợ, run rẩy; vị Phật Độc Giác, sau khi không nhận được y, đã không run rẩy như vậy. Và sau khi nhận được (laddhā ca) là sau khi nhận được một cách hợp pháp, đúng đắn. Không tham luyến (adhigato) là đã đoạn trừ lòng tham và sự ham muốn. Không say đắm (amucchito) là không rơi vào sự mê muội của ái dục quá mức. Không bị trói buộc (anajjhāpanno) là không bị ái dục lấn át, bao trùm. Thấy sự nguy hại (ādīnavadassāvī) là người thấy sự nguy hại trong tội tà mạng và trong việc sử dụng với lòng tham đắm. Có trí tuệ về sự xuất ly (nissaraṇapañño) là người biết rõ sự xuất ly đã được nói đến là “chỉ để ngăn ngừa cái lạnh” (v.v...).

อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ยถา ปนิเธกจฺโจ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ กโรติ. เอวํ โส อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. น ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกาติ วา ปํสุกูลิกมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส วณฺณวาที. ตาสุ วา ทกฺโข เฉโก พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปติสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต.

“Tri túc với bất kỳ loại y nào” có nghĩa là tri túc với bất kỳ loại y nào. “Không tự tán dương mình” có nghĩa là: giống như một người nào đó ở đây tự tán dương rằng: “Ta là người mặc y phấn tảo, ta đã thọ hạnh phấn tảo ngay khi vừa thọ cụ túc giới, có ai bằng ta?”. Vị ấy không tự tán dương mình như vậy. “Không chê bai người khác” có nghĩa là: vị ấy không chê bai người khác rằng: “Các vị tỳ khưu khác này không phải là người mặc y phấn tảo” hoặc “họ thậm chí không có một chút gì của hạnh phấn tảo”. “Người có tài khéo ở trong đó” có nghĩa là người tán dương sự tri túc về y đó. Hoặc là người có tài khéo, lanh lợi, thông thạo trong các việc ấy. “Không biếng nhác” có nghĩa là không lười biếng trong việc thực hành liên tục. “Tỉnh giác, chánh niệm” có nghĩa là được trang bị trí tuệ tỉnh giác và chánh niệm. “An trú trong Thánh chủng” có nghĩa là được thiết lập trong Thánh chủng.

อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ ยาคุ ขาทนียํ สายนียํ เลหนียนฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา.

“Với bất kỳ vật thực khất thực nào” có nghĩa là với bất kỳ vật thực khất thực nào. Ở đây cũng vậy, cần phải biết về vật thực khất thực, cần phải biết về ruộng phước của vật thực khất thực, cần phải biết về sự tri túc đối với vật thực khất thực, cần phải biết về hạnh đầu đà liên quan đến vật thực khất thực. Trong đó, “vật thực khất thực” là: cơm, cháo đặc, bột rang, cá, thịt, sữa, sữa chua, bơ tinh, bơ tươi, dầu, mật ong, đường phèn, cháo loãng, vật cứng, vật nếm, vật liếm - có mười sáu loại vật thực khất thực.

ปิณฺฑปาตเขตฺตนฺติ [Pg.114] สงฺฆภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนํ สลากภตฺตํ ปกฺขิกํ อุโปสถิกํ ปาฏิปทิกํ อาคนฺตุกภตฺตํ คมิกภตฺตํ คิลานภตฺตํ คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ ธุรภตฺตํ กุฏิภตฺตํ วารภตฺตํ วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตเขตฺตานิ.

“Ruộng phước của vật thực khất thực” là: vật thực cúng dường đến Tăng chúng, vật thực chỉ định, vật thực do thỉnh mời, vật thực theo thẻ thăm, vật thực cúng nửa tháng, vật thực vào ngày Bố-tát, vật thực vào ngày đầu tháng, vật thực cho khách Tăng, vật thực cho Tăng đi đường, vật thực cho Tăng bệnh, vật thực cho Tăng chăm sóc bệnh, vật thực cúng thường xuyên, vật thực tại cốc liêu, vật thực theo phiên, vật thực tại tu viện - có mười lăm ruộng phước của vật thực khất thực.

ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส ปฏิคฺคหณสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุปการสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา. ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรุปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามา’’ติ ‘‘อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย วิตกฺเกนฺโต ปน อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม. ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ปน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคฺคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ, เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. ‘‘อิทํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิทํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํ กิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว. อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

“Sự tri túc đối với vật thực khất thực” là: tri túc trong sự suy tư, tri túc trong sự đi, tri túc trong sự tìm kiếm, tri túc trong sự nhận được, tri túc trong sự thọ nhận, tri túc trong sự thọ nhận có chừng mực, tri túc trong việc từ bỏ sự tham lam, tri túc với những gì nhận được, tri túc theo sức lực, tri túc theo sự thích hợp, tri túc về sự hỗ trợ, tri túc về số lượng, tri túc trong sự thọ dụng, tri túc trong việc từ bỏ sự tồn trữ, tri túc trong sự san sẻ - có mười lăm loại tri túc. Trong đó, vị tỳ khưu hành giả sau khi rửa mặt, suy tư. Vị đi khất thực cùng với nhóm tỳ khưu, vào buổi chiều lúc hầu hạ trưởng lão, sau khi suy nghĩ chừng mực rằng: “Ngày mai chúng ta sẽ đi khất thực ở đâu?” “Bạch ngài, ở làng kia”, thì từ đó về sau không nên suy tư nữa. Vị đi một mình nên đứng ở nơi suy tư mà suy tư. Vị nào suy tư từ đó trở đi thì bị rơi khỏi Thánh chủng, là người ngoại cuộc. Đây gọi là tri túc trong sự suy tư. Khi đi vào (làng) để khất thực, không nên suy nghĩ “Ta sẽ nhận được ở đâu?” mà nên đi với đề mục thiền làm đầu. Đây gọi là tri túc trong sự đi. Khi tìm kiếm, không nên nhận lấy vật này vật kia, mà chỉ nên nhận lấy từ người có liêm sỉ, có đức hạnh mà tìm kiếm. Đây gọi là tri túc trong sự tìm kiếm. Khi thấy vật thực được mang đến từ xa, không nên khởi tâm rằng “Cái này ngon, cái này không ngon”. Đây gọi là tri túc trong sự nhận được. Không suy nghĩ “Ta sẽ nhận cái ngon này, ta sẽ không nhận cái không ngon này”, mà chỉ nên nhận bất cứ thứ gì vừa đủ để duy trì mạng sống. Đây gọi là tri túc trong sự thọ nhận.

เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโกปิ พหุทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโมปิ น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ. วิชาตมาตุยาปิสฺส จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. อฑฺฒกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา [Pg.115] คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว.

Ở đây, nếu vật cúng dường nhiều, nhưng người thí chủ muốn cúng ít, thì nên nhận ít. Nếu vật cúng dường nhiều, và người thí chủ cũng muốn cúng nhiều, thì nên nhận có chừng mực. Nếu vật cúng dường không nhiều, và người thí chủ cũng muốn cúng ít, thì nên nhận ít. Nếu vật cúng dường không nhiều, nhưng người thí chủ lại muốn cúng nhiều, thì nên nhận có chừng mực. Vì người không biết chừng mực trong việc thọ nhận sẽ làm lu mờ đức tin của người khác, làm hư hoại tín thí, và không làm cho giáo pháp hưng thịnh. Ngay cả tâm của người mẹ đã sinh ra mình cũng không thể nắm bắt được. Vì vậy, “nên thọ nhận sau khi đã biết chừng mực” - đây gọi là tri túc trong sự thọ nhận có chừng mực. Không nên chỉ đi đến các gia đình giàu có, mà nên đi theo thứ tự từng nhà. Đây gọi là tri túc trong việc từ bỏ sự tham lam. Các loại tri túc như “tri túc với những gì nhận được” v.v... cũng giống như cách đã được nói trong phần về y.

ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามี’’ติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม. ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ. อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ อาหราเปตฺวา ปฏิคฺคหณปริมาณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ ‘‘น อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพํ. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

Sau khi thọ dụng vật thực khất thực, biết được sự hỗ trợ như vầy: “Ta sẽ duy trì Sa-môn pháp”, việc thọ dụng như vậy gọi là tri túc về sự hỗ trợ. Không nên thọ nhận vật thực được mang đến đầy bát. Nếu có người chưa thọ cụ túc giới, nên nhờ người ấy nhận; nếu không có, nên bảo họ mang đến rồi nhận lấy một lượng vừa đủ theo giới hạn thọ nhận. Đây gọi là tri túc về số lượng. Việc thọ dụng để xua tan cơn đói, với ý niệm “đây không phải là sự giải thoát”, như vậy gọi là tri túc trong sự thọ dụng. Không nên cất giữ rồi thọ dụng. Đây gọi là tri túc trong việc từ bỏ sự tồn trữ. Nên san sẻ mà không nhìn vào mặt (người nhận), an trú trong pháp đáng ghi nhớ. Đây gọi là tri túc trong sự san sẻ.

ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. วณฺณวาทีติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

Lại nữa, có năm hạnh đầu đà liên quan đến vật thực khất thực là: hạnh chỉ ăn đồ khất thực, hạnh đi khất thực từng nhà, hạnh ngồi ăn một lần, hạnh ăn trong bát, và hạnh không ăn sau khi đã nói đủ. Như vậy, vị Độc Giác Phật, trong khi làm viên mãn Thánh chủng cao cả về sự tri túc đối với vật thực khất thực, đã hộ trì năm hạnh đầu đà này; trong khi hộ trì những hạnh này, vị ấy trở nên tri túc theo Thánh chủng cao cả về sự tri túc đối với vật thực khất thực. Các từ như “người tán dương” v.v... nên được hiểu theo cách đã được nói.

เสนาสนานีติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฏิสํยุตฺตธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหนํ วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา เลณํ อฏฺโฏ มาโฬ เวฬุคุมฺโพ รุกฺขมูลํ ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ.

Senāsanānīti (về sàng tọa): Ở đây, sàng tọa cần được biết, lãnh vực của sàng tọa cần được biết, sự tri túc về sàng tọa cần được biết, hạnh đầu-đà liên quan đến sàng tọa cần được biết. Trong ấy, sàng tọa là: giường, ghế, nệm, gối, tịnh xá, nhà một mái, lầu đài, nhà nóc bằng, hang động, khe núi, chòi canh, nhà sàn, bụi tre, gốc cây, hoặc bất cứ nơi nào mà các vị tỳ khưu lui tới. Đây là mười lăm loại sàng tọa.

เสนาสนเขตฺตนฺติ สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วาติ ฉ เขตฺตานิ.

Lãnh vực của sàng tọa là: từ Tăng chúng, hoặc từ nhóm (tỳ khưu), hoặc từ quyến thuộc, hoặc từ bạn bè, hoặc bằng tài sản của chính mình, hoặc (chỗ ở) vô chủ. Đó là sáu lãnh vực.

เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคนฺติ. อิติ เสนาสนสนฺโตสํ มหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

Sự tri túc về sàng tọa là mười lăm loại tri túc như là sự tri túc về tầm và các loại khác ở trong sàng tọa. Các điều ấy cần được hiểu theo phương cách đã được nói trong phần vật thực khất thực. Và có năm hạnh đầu-đà liên quan đến sàng tọa là: hạnh ở rừng, hạnh ở gốc cây, hạnh ở ngoài trời, hạnh ở nghĩa địa, và hạnh ở bất cứ chỗ nào. Như vậy, trong khi làm tròn đầy dòng dõi Thánh nhân cao cả về sự tri túc đối với sàng tọa, vị Phật Độc Giác bảo vệ năm hạnh đầu-đà này; trong khi bảo vệ các hạnh này, vị ấy trở nên tri túc theo dòng dõi Thánh nhân cao cả về sự tri túc đối với sàng tọa.

อิติ [Pg.116] อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิเปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ คิลานปจฺจยสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตุํ ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรนา’’ติอาทิมาห. ตํ ปิณฺฑปาตคติกเมว. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. ภาวนารามอริยวํโส ปน อิธ อนาคโต, เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๙; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๘). วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Như vậy, Tôn giả Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta, sau khi đã thuyết về dòng dõi Thánh nhân là sự tri túc đối với y phục trước tiên, giống như đang trải rộng đất, như đang lấp đầy lòng biển, và như đang mở rộng hư không; sau khi đã thuyết về sự tri túc đối với vật thực khất thực thứ hai, giống như đang làm cho mặt trăng mọc lên và như đang làm cho mặt trời vượt lên; sau khi đã thuyết về dòng dõi Thánh nhân là sự tri túc đối với sàng tọa thứ ba, giống như đang nhấc bổng núi Sineru; bây giờ, để thuyết về dòng dõi Thánh nhân là sự tri túc đối với dược phẩm trị bệnh, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “vị ấy tri túc với các vật dụng dược phẩm trị bệnh bất kỳ”. Điều ấy cũng giống như trường hợp của vật thực khất thực. Ở đó, cần phải tri túc bằng sự tri túc với những gì nhận được, theo sức lực, và theo sự thích hợp. Tuy nhiên, dòng dõi Thánh nhân về sự ưa thích trong tu tập thiền định đã không được đề cập ở đây; hạnh ngồi thuộc về dòng dõi Thánh nhân về sự ưa thích trong tu tập thiền định. Và điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา;

เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๙;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๘);

“Năm (hạnh) được nói về sàng tọa, năm (hạnh) nương vào vật thực; một (hạnh) liên quan đến tinh tấn, và hai (hạnh) nương vào y phục.”

โปราเณ อคฺคญฺเญ อริยวํเส ฐิโตติ เอตฺถ โปราเณติ น อธุนุปฺปตฺติเก. อคฺคญฺเญติ อคฺเคหิ ชานิตพฺเพ. อริยวํเสติ อริยานํ วํเส. ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวมยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส, อริยตนฺติ อริยปเวณิ นาม โหติ. โส โข ปนายํ วํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาลานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ. เก ปน เต อริยา, เยสํ เอโส วํโสติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ โกณาคมโน กสฺสโป อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. อปิ จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส, ตสฺมึ อริยวํเส (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๘). ฐิโตติ ปติฏฺฐิโต. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Trong câu “an trú trong dòng dõi Thánh nhân cổ xưa, tối thượng,” ở đây, porāṇe (cổ xưa) có nghĩa là không phải mới phát sanh. Aggaññe (tối thượng) có nghĩa là cần được biết bởi những bậc tối thượng. Ariyavaṃse (trong dòng dõi Thánh nhân) có nghĩa là trong dòng dõi của các bậc Thánh. Giống như có dòng dõi Sát-đế-lỵ, dòng dõi Bà-la-môn, dòng dõi Vệ-xá, dòng dõi Thủ-đà, dòng dõi Sa-môn, dòng dõi gia tộc, dòng dõi vương tộc, cũng vậy, đây là dòng dõi Thánh nhân thứ tám; nó được gọi là truyền thống của bậc Thánh. Hơn nữa, dòng dõi này được xem là tối thượng trong số các dòng dõi này, giống như hương kālānusāri và các loại hương khác so với hương rễ cây và các loại hương khác. Vậy, ai là những bậc Thánh mà đây là dòng dõi của các vị ấy? Các bậc Thánh được gọi là các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, và các vị Thinh văn của Như Lai; dòng dõi của các bậc Thánh này là dòng dõi Thánh nhân. Trước đây, vào cuối bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, bốn vị Phật đã xuất hiện: Taṇhaṅkara, Medhaṅkara, Saraṇaṅkara, Dīpaṅkara. Các vị ấy là bậc Thánh, dòng dõi của các bậc Thánh ấy là dòng dõi Thánh nhân. Sau khi các vị Phật ấy nhập Niết-bàn, trải qua một a-tăng-kỳ, một vị Phật tên là Koṇḍañña đã xuất hiện... (vân vân)... trong kiếp này, bốn vị Phật đã xuất hiện: Kakusandha, Koṇāgamana, Kassapa, và Đức Thế Tôn Gotama của chúng ta. Dòng dõi của các bậc Thánh ấy là dòng dõi Thánh nhân. Hơn nữa, dòng dõi của tất cả các bậc Thánh là các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, và các vị Thinh văn của chư Phật trong quá khứ, vị lai, và hiện tại là dòng dõi Thánh nhân; trong dòng dõi Thánh nhân ấy. Ṭhito (an trú) có nghĩa là được thiết lập. Phần còn lại cần được hiểu theo phương cách đã được nói.

อฏฺฐมคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Luận giải về phần giải thích kệ thứ tám.

๑๒๙. นวเม [Pg.117] อยํ โยชนา – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, เย อสนฺโตสาภิภูตา, ตถาวิธา เอว จ อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา. เอตมหํ ทุสฺสงฺคหภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

129. Trong kệ thứ chín, đây là sự liên kết: “Một số người đã xuất gia, những người bị sự không tri túc chinh phục, là khó nhiếp phục; và cũng vậy, những người tại gia sống trong gia đình cũng như thế. Ta, trong khi ghê tởm tình trạng khó nhiếp phục này, sau khi đã bắt đầu tu tập thiền minh sát, đã chứng đắc tuệ giác Độc Giác.” Phần còn lại cần được hiểu theo phương cách trước đó.

นิทฺเทเส อนสฺสวาติ วจนํ อสฺสวนกา. อวจนกราติ ทุพฺพจา. ปฏิโลมวุตฺติโนติ ปจฺจนีกํ กถนสีลา, ปฏิมลฺลา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อญฺเญเนว มุขํ กโรนฺตีติ โอวาททายเก ทิสฺวา มุขํ ปริวตฺเตตฺวา อญฺญํ ทิสาภาคํ โอโลเกนฺติ. อพฺยาวโฏ หุตฺวาติ อวาวโฏ หุตฺวา. อนเปกฺโข หุตฺวาติ อนลฺลีโน หุตฺวา.

Trong phần giải thích, anassavā có nghĩa là những người không nghe lời. Avacanakarā có nghĩa là khó dạy. Paṭilomavuttino có nghĩa là có thói quen nói lời chống đối; ý nghĩa là họ hành xử như những đối thủ. Aññeneva mukhaṃ karonti có nghĩa là khi thấy người ban lời giáo huấn, họ quay mặt đi và nhìn về hướng khác. Abyāvaṭo hutvā có nghĩa là trở nên không dính líu. Anapekkho hutvā có nghĩa là trở nên không dính mắc.

นวมคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Luận giải về phần giải thích kệ thứ chín.

๑๓๐. ทสเม โอโรปยิตฺวาติ อปเนตฺวา. คิหิพฺยญฺชนานีติ เกสมสฺสุโอทาตวตฺถาลงฺการมาลาคนฺธวิเลปนอิตฺถิปุตฺตทาสิทาสาทีนิ. เอตานิ คิหิภาวํ พฺยญฺชยนฺติ, ตสฺมา ‘‘คิหิพฺยญฺชนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สญฺฉินฺนปตฺโตติ ปติตปตฺโต. เฉตฺวานาติ มคฺคญาเณน ฉินฺทิตฺวา. วีโรติ มคฺควีริยสมนฺนาคโต. คิหิพนฺธนานีติ กามพนฺธนานิ. กามา หิ คิหีนํ พนฺธนานิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ.

130. Trong kệ thứ mười, oropayitvā có nghĩa là sau khi đã loại bỏ. Gihibyañjanāni là tóc, râu, y phục trắng, trang sức, vòng hoa, hương thơm, vật thoa, vợ, con, tôi trai, tớ gái, và các thứ khác. Những điều này biểu lộ tình trạng tại gia, do đó chúng được gọi là “những biểu hiện của người tại gia.” Sañchinnapatto có nghĩa là người có lá đã rụng. Chetvāna có nghĩa là sau khi đã cắt đứt bằng tuệ đạo. Vīro có nghĩa là người có sự tinh tấn của đạo. Gihibandhanāni có nghĩa là những ràng buộc của dục vọng. Vì dục vọng là những ràng buộc của người tại gia. Đây là ý nghĩa của các từ.

อยํ ปน อธิปฺปาโย – ‘‘อโห วตาหมฺปิ โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร ภเวยฺย’’นฺติ เอวญฺหิ จินฺตยมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๔). เสสํ ปุริมนเยเนว ชานิตพฺพํ.

Và đây là chủ ý: “Trong khi suy nghĩ rằng: ‘Chao ôi, mong sao ta cũng, sau khi từ bỏ những biểu hiện của người tại gia, trở thành người rụng lá như cây koviḷāra,’ ta đã bắt đầu tu tập thiền minh sát và đã chứng đắc tuệ giác Độc Giác.” Phần còn lại cần được biết theo phương cách trước đó.

นิทฺเทเส สาราสนญฺจาติ สารํ อาสนํ. ฉินฺนานีติ คฬิตานิ. สญฺฉินฺนานีติ นิปณฺณานิ. ปติตานีติ วณฺฏโต มุตฺตานิ. ปริปติตานีติ ภูมิยํ ปติตานิ.

Trong phần giải thích, câu sārāsanañca có nghĩa là chỗ ngồi tốt đẹp. Chinnāni có nghĩa là đã rụng xuống. Sañchinnāni có nghĩa là đã nằm rạp xuống. Patitāni có nghĩa là đã rụng khỏi cuống. Paripatitāni có nghĩa là đã rơi rớt trên mặt đất.

ทสมคาถานิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về sự chú giải câu kệ thứ mười.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về phẩm thứ nhất đã kết thúc.

๒. ทุติยวคฺควณฺณนา

2. Phần giải thích về phẩm thứ hai

๑๓๑-๒. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.118] ปฐมทฺวเย นิปกนฺติ ปกตินิปุณํ ปณฺฑิตํ กสิณปริกมฺมาทีสุ กุสลํ. สาธุวิหารินฺติ อปฺปนาวิหาเรน วา อุปจาเรน วา สมนฺนาคตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. ตตฺถ นิปกตฺเตน ธิติสมฺปทา วุตฺตา. อิธ ปน ธิติสมฺปนฺนเมวาติ อตฺโถ. ธิติ นาม อสิถิลปรกฺกมตา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. อปิ จ ธิกฺกตปาโปติปิ ธีโร. ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ยถา ปฏิราชา ‘‘วิชิตํ รฏฺฐํ อนตฺถาวห’’นฺติ ญตฺวา รชฺชํ ปหาย เอโก จรติ เอวํ พาลสหายํ ปหาย เอโก จเร. อถ วา ราชาว รฏฺฐนฺติ ยถา สุตโสโม ราชา วิชิตํ รฏฺฐํ ปหาย เอโก จริ, ยถา จ มหาชนโก เอวํ เอโกว จเรติ อยมฺปิ เอตสฺสตฺโถ. เสสํ วุตฺตานุสาเรน สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๕-๔๖). นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

131-2. Trong hai câu kệ đầu của phẩm thứ hai, nipakaṃ có nghĩa là người có trí tuệ, khôn khéo tự nhiên, thiện xảo trong các công việc chuẩn bị về đề mục kasina v.v... Sādhuvihāriṃ có nghĩa là người đã thành tựu sự an trú trong định an chỉ hoặc định cận hành. Dhīraṃ có nghĩa là người đã thành tựu sự kiên trì. Ở đây, sự thành tựu về kiên trì được nói đến qua sự khôn khéo. Tuy nhiên, ở đây ý nghĩa chỉ là người đã thành tựu sự kiên trì. Tên gọi dhiti là sự nỗ lực không buông lơi, đây là từ đồng nghĩa với sự tinh tấn được tiến hành như vầy: ‘Dầu cho chỉ còn da và gân...’ (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196). Hơn nữa, bậc trí tuệ cũng là người đã khiển trách điều ác. Câu Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya (như vua từ bỏ vương quốc đã chinh phục) có nghĩa là: Giống như vị vua đối nghịch, sau khi biết rằng ‘vương quốc đã chinh phục là điều không mang lại lợi ích,’ đã từ bỏ vương quốc và đi một mình, cũng vậy, người ấy nên từ bỏ bạn bè ngu dốt và đi một mình. Hoặc là, câu rājāva raṭṭhaṃ có nghĩa là: Giống như vua Sutasoma đã từ bỏ vương quốc đã chinh phục và đi một mình, và giống như vua Mahājanaka, cũng vậy, người ấy nên đi một mình. Đây cũng là ý nghĩa của câu ấy. Phần còn lại có thể được biết đến theo như đã được nói nên không được giải thích chi tiết (su. ni. aṭṭha. 1.45-46). Trong phần giải thích, không có gì cần phải nói.

ปฐมทฺวยํ.

Hai câu kệ đầu.

๑๓๓. ตติยคาถา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. เกวลญฺจ ปน สหายสมฺปทนฺติ เอตฺถ อเสกฺเขหิ สีลาทิกฺขนฺเธหิ สมฺปนฺนา สหายา เอว ‘‘สหายสมฺปทา’’ติ เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ยา อยํ วุตฺตา สหายสมฺปทา, ตํ สหายสมฺปทํ อทฺธา ปสํสาม, เอกํเสเนว โถเมมาติ วุตฺตํ โหติ. กถํ? เสฏฺฐา สมาเสวิตพฺพา สหายาติ. กสฺมา? อตฺตโน สีลาทีหิ เสฏฺเฐ เสวมานสฺส สีลาทโย ธมฺมา อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. สเม เสวมานสฺส อญฺญมญฺญสมธารเณน กุกฺกุจฺจวิโนทเนน จ ลทฺธา น ปริหายนฺติ. เอเต ปน สหายเก เสฏฺเฐ จ สเม จ อลทฺธา กุหนาทิมิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต ตตฺถ จ ปฏิฆานุนยํ อนุปฺปาเทนฺโต อนวชฺชโภชี หุตฺวา อตฺถกาโม กุลปุตฺโต เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อหมฺปิ หิ เอวํ จรนฺโต อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคโตมฺหีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๗). นิทฺเทโส วุตฺตนโย เอว.

133. Câu kệ thứ ba có ý nghĩa rõ ràng về mặt từ ngữ. Tuy nhiên, ở đây, câu sahāyasampadaṃ (sự thành tựu về bạn đồng hành) nên được hiểu là ‘những người bạn đồng hành đã thành tựu các uẩn về giới v.v... của bậc Vô Học’ chính là ‘sự thành tựu về bạn đồng hành.’ Đây là sự liên kết ở đây: Sự thành tựu về bạn đồng hành nào đã được nói đến này, chúng ta chắc chắn tán dương sự thành tựu về bạn đồng hành ấy, có nghĩa là chúng ta nhất quyết ca ngợi. Bằng cách nào? Bằng câu: ‘Những người bạn đồng hành bậc trên và bậc ngang bằng là những người nên được thân cận.’ Tại sao? Đối với người thân cận bậc trên về giới v.v... của mình, các pháp như giới v.v... chưa sanh sẽ sanh khởi, đã sanh sẽ được tăng trưởng, phát triển, và trở nên dồi dào. Đối với người thân cận bậc ngang bằng, những gì đã đạt được sẽ không bị suy giảm do sự nâng đỡ lẫn nhau và do sự xua tan hối hận. Tuy nhiên, khi không tìm được những người bạn đồng hành này, là bậc trên và bậc ngang bằng, người con trai của gia đình tốt, mong cầu lợi ích, nên tránh xa tà mạng như là sự lừa dối v.v..., thọ dụng vật thực sanh lên hợp pháp và công bằng, và ở đó không làm sanh khởi sự chống đối và sự thuận theo, trở thành người có sự thọ thực không đáng chê trách, rồi đi một mình như sừng tê ngưu. ‘Vì rằng, chính ta cũng đã đi như vậy và đã chứng đắc được sự thành tựu này’ (su. ni. aṭṭha. 1.47). Phần giải thích cũng theo phương cách đã được nói.

ตติยํ.

Câu kệ thứ ba.

๑๓๔. จตุตฺเถ [Pg.119] ทิสฺวาติ โอโลเกตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ กญฺจนสฺส. ‘‘วลยานี’’ติ ปาฐเสโส. สาวเสสปาโฐ หิ อยํ อตฺโถ. ปภสฺสรานีติ ปภาสนสีลานิ, ชุติมนฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ อุตฺตานปทตฺถเมว. อยํ ปน โยชนา – ทิสฺวา ภุชสฺมึ สุวณฺณสฺส วลยานิ ‘‘คณวาเส สติ สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส สติ อฆฏฺฏนา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๘). นูปุรานีติ วลยานิ. ‘‘นิยุรา’’ติ เกจิ วทนฺติ. ฆฏฺเฏนฺตีติ อญฺญมญฺญํ หนนฺติ.

134. Trong câu kệ thứ tư, disvā có nghĩa là sau khi nhìn thấy. Suvaṇṇassa có nghĩa là của vàng. Valayāni (những chiếc vòng) là phần còn lại của bài kệ. Vì rằng, ý nghĩa này là của bài kệ có phần bị thiếu sót. Pabhassarāni có nghĩa là có tính chất chiếu sáng, có nghĩa là có ánh sáng rực rỡ. Phần còn lại có ý nghĩa từ ngữ rõ ràng. Tuy nhiên, đây là sự liên kết: ‘Sau khi nhìn thấy những chiếc vòng bằng vàng ở trên cánh tay, trong khi suy nghĩ như vầy: “Khi có sự sống chung với tập thể thì có sự va chạm, khi có sự sống một mình thì không có sự va chạm,” ta đã bắt đầu tu tập minh sát và đã chứng đắc tuệ giác của vị Độc Giác.’ Phần còn lại cũng theo phương cách đã được nói (su. ni. aṭṭha. 1.48). Nūpurāni có nghĩa là những chiếc vòng. Một số vị nói là niyurā. Ghaṭṭenti có nghĩa là chúng va chạm lẫn nhau.

จตุตฺถํ.

Câu kệ thứ tư.

๑๓๕. ปญฺจมคาถา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. อยํ ปน เอตฺถ อธิปฺปาโย – ยฺวายํ เอเตน ทุตีเยน กุมาเรน สีตุณฺหาทีนิ นิเวเทนฺเตน สหวาเสน ตํ สญฺญาเปนฺตสฺส มม วาจาภิลาโป, ตสฺมึ สิเนหวเสน อภิสชฺชนา วา ชาตา. สเจ อหํ อิมํ น ปริจฺจชามิ, ตโต อายติมฺปิ ตเถว เหสฺสติ. ยถา อิทานิ, เอวํ ทุตีเยน สห มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา. อุภยมฺปิ เจตํ อนฺตรายกรํ วิเสสาธิคมสฺสาติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ตํ ฉฑฺเฑตฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๙). เสสํ วุตฺตนยเมว.

135. Câu kệ thứ năm có ý nghĩa rõ ràng về mặt từ ngữ. Tuy nhiên, đây là chủ ý ở đây: ‘Lời nói này của ta, trong khi sống chung với cậu bé thứ hai này là người đã cho ta biết về lạnh, nóng v.v..., và sự quyến luyến của ta đối với cậu ấy do lòng thương mến đã sanh lên. Nếu ta không từ bỏ cậu bé này, thì trong tương lai cũng sẽ như thế ấy. Giống như bây giờ, như vậy sẽ là của ta đối với người thứ hai, là lời nói hoặc là sự quyến luyến. Cả hai điều này là sự trở ngại cho việc chứng đắc pháp thù thắng.’ Trong khi nhận thấy sự nguy hiểm này trong tương lai, ta đã từ bỏ cậu ấy, đã thực hành theo như lý, và đã chứng đắc tuệ giác của vị Độc Giác (su. ni. aṭṭha. 1.49). Phần còn lại cũng theo phương cách đã được nói.

ปญฺจมํ.

Câu kệ thứ năm.

๑๓๖. ฉฏฺเฐ กามาติ ทฺเว กามา วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. ตตฺถ วตฺถุกามา มนาปิยา รูปาทโย ธมฺมา, กิเลสกามา ฉนฺทาทโย สพฺเพปิ ราคปฺปเภทา. อิธ ปน วตฺถุกามา อธิปฺเปตา. รูปาทิอเนกปฺปกาเรน จิตฺรา. โลกสฺสาทวเสน มธุรา. พาลปุถุชฺชนานํ มนํ รเมนฺตีติ มโนรมา. วิรูปรูเปนาติ วิรูเปน รูเปน, อเนกวิเธน สภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. เต หิ รูปาทิวเสน จิตฺรา, รูปาทีสุปิ นีลาทิวเสน วิวิธรูปา. เอวํ เตน วิรูปรูเปน ตถา ตถา อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา มเถนฺติ จิตฺตํ, ปพฺพชฺชาย อภิรมิตุํ น เทนฺตีติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ ทฺวีหิ ตีหิ วา ปเทหิ โยเชตฺวา ปุริมคาถาสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๐).

136. Trong câu kệ thứ sáu, kāmā (các dục) là có hai loại dục: dục đối tượng và dục phiền não. Trong ấy, dục đối tượng là các pháp khả ái như là sắc v.v... Dục phiền não là tất cả các loại tham ái như là dục v.v... Tuy nhiên, ở đây, dục đối tượng được chủ ý đến. Chúng đa dạng qua nhiều loại như sắc v.v... Chúng ngọt ngào do sự hưởng thụ của thế gian. Chúng làm cho tâm của các kẻ phàm phu ngu dốt được vui thích nên là khả ý. Virūparūpena có nghĩa là bằng hình thức đa dạng, có nghĩa là bằng bản chất có nhiều loại. Vì rằng, chúng đa dạng qua phương diện sắc v.v..., và ở trong sắc v.v... lại có các hình thức khác nhau qua phương diện màu xanh v.v... Như vậy, bằng hình thức đa dạng ấy, sau khi cho thấy sự hưởng thụ theo cách này cách khác, chúng khuấy động tâm trí, không cho phép tâm hoan hỷ trong sự xuất gia. Phần còn lại ở đây là rõ ràng. Phần kết luận cũng nên được liên kết với hai hoặc ba từ và nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở các câu kệ trước (su. ni. aṭṭha. 1.50).

กามคุณาติ [Pg.120] กามยิตพฺพฏฺเฐน กามา. พนฺธนฏฺเฐน คุณา. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ (มหาว. ๓๔๘) เอตฺถ ปฏลฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔) เอตฺถ ราสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสาการ), กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ เอตฺถ พนฺธนฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. อิธาปิ เอเสว อธิปฺเปโต, เตน วุตฺตํ – ‘‘พนฺธนฏฺเฐน คุณา’’ติ. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. เอเตนุปาเยน โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ, มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กามนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสํหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสํหิตา. รชนียาติ รชฺชนิยา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ.

Kāmaguṇāti (các sợi dây dục lạc): kāmā (dục) có nghĩa là đáng được ham muốn. Guṇā (sợi dây) có nghĩa là sự trói buộc. Trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, Ta cho phép y tăng-già-lê hai lớp bằng vải mới’ (Đại Phẩm, 348), ở đây guṇaṭṭho có nghĩa là lớp. Trong câu: ‘Ngày đêm trôi qua, đời người tàn lụi, các giai đoạn của tuổi tác lần lượt qua đi’ (Tương Ưng Bộ 1.4), ở đây guṇaṭṭho có nghĩa là giai đoạn. Trong câu: ‘Sự cúng dường được mong đợi có trăm lần quả báu’ (Trung Bộ 3.379), ở đây guṇaṭṭho có nghĩa là quả báu. Trong câu: ‘Ruột già, ruột non (Trường Bộ 2.377; Trung Bộ 1.110; Tiểu Tụng 3. Ba mươi hai thể trược), người ta có thể kết nhiều vòng hoa’, ở đây guṇaṭṭho có nghĩa là sự trói buộc. Ở đây cũng chính ý nghĩa này được ngụ ý, do đó đã nói – ‘guṇā (sợi dây) có nghĩa là sự trói buộc’. Cakkhuviññeyyāti (được nhận biết bởi mắt) có nghĩa là được thấy bởi nhãn thức. Bằng phương pháp này, ý nghĩa của sotaviññeyyādi (được nhận biết bởi tai, v.v...) cũng nên được hiểu như vậy. Iṭṭhā (khả ý) có nghĩa là đối tượng đáng ưa thích, dù chúng được tìm cầu hay không. Kantā (khả ái) có nghĩa là đáng được khao khát. Manāpā (khả hỷ) có nghĩa là làm cho tâm tăng trưởng. Piyarūpā (ưa thích) có nghĩa là có bản chất đáng yêu. Kāmūpasaṃhitā (liên hệ đến dục) có nghĩa là liên hệ với dục khởi lên do lấy (đối tượng ấy) làm cảnh. Rajanīyā (gây nhiễm ái) có nghĩa là đáng bị nhiễm ái, tức là nguyên nhân phát sinh tham ái.

ยทิ มุทฺทายาติอาทีสุ มุทฺทาติ องฺคุลิปพฺเพสุ สญฺญํ ฐเปตฺวา หตฺถมุทฺทา. คณนาติ อจฺฉิทฺทคณนา. สงฺขานนฺติ ปิณฺฑคณนา. ยาย เขตฺตํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิธ เอตฺตกา วีหี ภวิสฺสนฺติ’’, รุกฺขํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิธ เอตฺตกานิ ผลานิ ภวิสฺสนฺติ’’, อากาสํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิเม อากาเส สกุณา เอตฺตกา นาม ภวิสฺสนฺตี’’ติ ชานนฺติ. กสีติ กสิกมฺมํ. วณิชฺชาติ ชงฺฆวณิชฺชถลวณิชฺชาทิวณิปฺปโถ. โครกฺขนฺติ อตฺตโน วา ปเรสํ วา คาโว รกฺขิตฺวา ปญฺจโครสวิกฺกเยน ชีวนกมฺมํ. อิสฺสตฺโถ วุจฺจติ อาวุธํ คเหตฺวา อุปฏฺฐานกมฺมํ. ราชโปริสนฺติ วินา อาวุเธน ราชกมฺมํ กตฺวา ราชุปฏฺฐานํ. สิปฺปญฺญตรนฺติ คหิตาวเสสหตฺถิอสฺสสิปฺปาทิ.

Trong câu Yadi muddāyāti (hoặc bằng cách tính toán trên tay), v.v..., muddā là dấu hiệu bằng tay, bằng cách đặt dấu hiệu trên các đốt ngón tay. Gaṇanā là cách đếm không bỏ sót. Saṅkhāna là cách đếm gộp. Nhờ đó, người ta nhìn vào một cánh đồng và biết rằng: ‘Ở đây sẽ có chừng này lúa,’ nhìn vào một cái cây và biết rằng: ‘Ở đây sẽ có chừng này trái cây,’ nhìn lên trời và biết rằng: ‘Những con chim trên trời này có số lượng chừng này.’ Kasi là nghề nông. Vaṇijjā là con đường buôn bán, như buôn bán bộ hành, buôn bán đường bộ, v.v... Gorakkha là nghề chăn bò, tức là công việc sinh sống bằng cách chăn dắt bò của mình hoặc của người khác và bán năm loại sản phẩm từ sữa. Issattho được gọi là công việc phục vụ bằng cách cầm vũ khí. Rājaporisa là phục vụ nhà vua, làm công việc của vua mà không có vũ khí. Sippaññatara là các nghề thủ công khác còn lại như nghề huấn luyện voi, ngựa, v.v...

สีตสฺส ปุรกฺขโตติ ลกฺขํ วิย สรสฺส สีตสฺส ปุรโต ฐิโต, สีเตน พาธิยมาโนติ อตฺโถ. อุณฺเหปิ เอเสว นโย. ฑํสาทีสุ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. มกสาติ สพฺพมกฺขิกา. สรีสปาติ เย เกจิ สริตฺวา คจฺฉนฺติ. ริสฺสมาโนติ ปีฬิยมาโน รุปฺปมาโน ฆฏฺฏิยมาโน. มียมาโนติ มรมาโน. อยํ, ภิกฺขเวติ ภิกฺขเว, อยํ มุทฺทาทีหิ ชีวิกกปฺปนํ อาคมฺม สีตาทิปจฺจโย อาพาโธ. กามานํ อาทีนโวติ กาเมสุ [Pg.121] อุปทฺทโว, อุปสคฺโคติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิโกติ ปจฺจกฺโข สามํ ปสฺสิตพฺโพ. ทุกฺขกฺขนฺโธติ ทุกฺขราสิ. กามเหตูติอาทีสุ ปจฺจยฏฺเฐน กามา อสฺส เหตูติ กามเหตุ. มูลฏฺเฐน กามา นิทานมสฺสาติ กามนิทาโน. ลิงฺควิปลฺลาเสน ปน ‘‘กามนิทาน’’นฺติ วุตฺโต. การณฏฺเฐน กามา อธิกรณํ อสฺสาติ กามาธิกรโณ. ลิงฺควิปลฺลาเสเนว ปน ‘‘กามาธิกรณ’’นฺติ วุตฺโต. กามานเมว เหตูติ อิทํ นิยมวจนํ กามปจฺจยา อุปฺปชฺชติเยวาติ อตฺโถ.

Sītassa purakkhato (bị cái lạnh áp đảo) có nghĩa là đứng trước cái lạnh như mục tiêu của mũi tên, tức là bị cái lạnh làm cho khổ não. Đối với cái nóng cũng theo cách tương tự. Trong ḍaṃsādi (ruồi trâu, v.v...), ḍaṃsā là ruồi trâu. Makasā là tất cả các loại ruồi. Sarīsapā là bất cứ loài nào đi bằng cách trườn bò. Rissamāno có nghĩa là bị áp bức, bị phiền nhiễu, bị cọ xát. Mīyamāno có nghĩa là đang chết. Ayaṃ, bhikkhaveti (này các Tỳ khưu, sự khổ não này): Này các Tỳ khưu, sự khổ não này, tức là bệnh tật do các duyên như lạnh, v.v... phát sinh, đến từ việc mưu sinh bằng cách tính toán trên tay, v.v... Kāmānaṃ ādīnavo (sự nguy hiểm của các dục) có nghĩa là tai họa, tai ương trong các dục. Sandiṭṭhiko có nghĩa là hiện thực, có thể tự mình thấy rõ. Dukkhakkhandho là khối khổ. Trong kāmahetūti (do dục làm nhân), v.v..., kāmahetu có nghĩa là dục là nhân (hetu) của nó, theo nghĩa là duyên. Kāmanidāno có nghĩa là dục là nguồn gốc (nidāna) của nó, theo nghĩa là cội rễ. Tuy nhiên, do sự thay đổi về giống (ngữ pháp), nó được nói là ‘kāmanidāna’. Kāmādhikaraṇo có nghĩa là dục là nguyên nhân (adhikaraṇa) của nó, theo nghĩa là lý do. Tuy nhiên, cũng do sự thay đổi về giống, nó được nói là ‘kāmādhikaraṇa’. Kāmānameva hetu (chỉ do dục làm nhân) là một câu khẳng định, có nghĩa là nó chắc chắn phát sinh do duyên từ dục.

อุฏฺฐหโตติ อาชีวสมุฏฺฐาปกวีริเยน อุฏฺฐหนฺตสฺส. ฆฏโตติ ตํ วีริยํ ปุพฺเพนาปรํ ฆเฏนฺตสฺส. วายมโตติ วายามํ ปรกฺกมํ ปโยคํ กโรนฺตสฺส. นาภินิปฺผชฺชนฺตีติ น นิปฺผชฺชนฺติ, หตฺถํ นาภิรุหนฺติ. โสจตีติ จิตฺเต อุปฺปนฺนพลวโสเกน โสจติ. กิลมตีติ กาเย อุปฺปนฺนทุกฺเขน กิลมติ. ปริเทวตีติ วาจาย ปริเทวติ. อุรตฺตาฬินฺติ อุรํ ตาเฬตฺวา. กนฺทตีติ โรทติ. สมฺโมหํ อาปชฺชตีติ วิสญฺญี วิย สมฺมูฬฺโห โหติ. โมฆนฺติ ตุจฺฉํ. อผโลติ นิปฺผโล.

Uṭṭhahato (của người nỗ lực) là của người nỗ lực với sự tinh tấn tạo ra sinh kế. Ghaṭato (của người cố gắng) là của người cố gắng liên tục với sự tinh tấn ấy. Vāyamato (của người chuyên cần) là của người đang thực hiện sự chuyên cần, sự gắng sức, sự nỗ lực. Nābhinipphajjantīti (không thành tựu) có nghĩa là không được hoàn thành, không đến tay. Socatīti (sầu muộn) là sầu muộn với nỗi sầu mạnh mẽ phát sinh trong tâm. Kilamatīti (mệt mỏi) là mệt mỏi với nỗi khổ phát sinh trong thân. Paridevatīti (than van) là than van bằng lời nói. Urattāḷinti (đấm ngực) là đấm vào ngực. Kandatīti (kêu khóc) là khóc lóc. Sammohaṃ āpajjatīti (đi đến mê mẩn) là trở nên mê mẩn như người bất tỉnh. Moghanti (vô ích) là trống rỗng. Aphaloti (vô quả) là không có kết quả.

อารกฺขาธิกรณนฺติ อารกฺขการณา. กินฺติ เมติ เกน นุ โข เม อุปาเยน. ยมฺปิ เมติ ยมฺปิ มยฺหํ กสิกมฺมาทีนิ กตฺวา อุปฺปาทิตํ ธนํ อโหสิ. ตมฺปิ โน นตฺถีติ ตมฺปิ อมฺหากํ อิทานิ นตฺถิ.

Ārakkhādhikaraṇanti (do việc bảo vệ) có nghĩa là do nguyên nhân bảo vệ. Kinti meti (làm sao cho tài sản của ta) có nghĩa là bằng phương tiện nào cho ta. Yampi meti (cả tài sản nào của ta) có nghĩa là cả tài sản nào của tôi đã được tạo ra do làm các việc như nông nghiệp, v.v... Tampi no natthīti (cái đó cũng không còn) có nghĩa là cái đó bây giờ cũng không còn là của chúng tôi nữa.

ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตูติอาทินาปิ การณํ ทสฺเสตฺวาว อาทีนวํ ทีเปติ. ตตฺถ กามเหตูติ กามปจฺจยา ราชาโนปิ ราชูหิ วิวทนฺตีติ อตฺโถ. กามนิทานนฺติ ภาวนปุํสกํ, กาเม นิทานํ กตฺวา วิวทนฺตีติ อตฺโถ. กามาธิกรณนฺติปิ ภาวนปุํสกเมว, กาเม อธิกรณํ กตฺวา วิวทนฺตีติ อตฺโถ. กามานเมว เหตูติ คามนิคมเสนาปติปุโรหิตฏฺฐานนฺตราทีนํ กามานํเยว เหตุ วิวทนฺตีติ อตฺโถ. อุปกฺกมนฺตีติ ปหรนฺติ.

Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetūti (Lại nữa, này các Tỳ khưu, do dục làm nhân), v.v... bằng cách này, Ngài chỉ ra sự nguy hiểm sau khi đã trình bày nguyên nhân. Ở đây, kāmahetūti có nghĩa là do duyên từ dục mà các vua cũng tranh chấp với các vua. Kāmanidānanti là danh từ trừu tượng trung tính, có nghĩa là họ tranh chấp do lấy dục làm nguồn gốc. Kāmādhikaraṇantipi cũng là danh từ trừu tượng trung tính, có nghĩa là họ tranh chấp do lấy dục làm nguyên nhân. Kāmānameva hetūti có nghĩa là họ tranh chấp chỉ vì các dục, tức là các địa vị như trưởng làng, thị trưởng, tướng quân, quốc sư, v.v... Upakkamantīti có nghĩa là họ tấn công.

อสิจมฺมนฺติ อสิญฺเจว เขฏกผลกาทีนิ จ.

Asicammanti (gươm và khiên) là gươm và các loại khiên nhỏ, mộc, v.v...

ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวาติ ธนุํ คเหตฺวา สรกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวา. อุภโตพฺยูฬฺหนฺติ อุภโตราสิภูตํ. ปกฺขนฺทนฺตีติ ปวิสนฺติ. อุสูสูติ กณฺเฑสุ. วิชฺโชตลนฺเตสูติ ปริวตฺตมาเนสุ. เต ตตฺถาติ เต ตสฺมึ สงฺคาเม.

Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti (trang bị cung tên) có nghĩa là cầm lấy cung và mang bộ ống tên. Ubhatobyūḷhanti (dàn trận hai bên) là được tập hợp thành khối ở hai bên. Pakkhandantīti có nghĩa là họ xông vào. Usūsūti có nghĩa là giữa những mũi tên. Vijjotalantesūti có nghĩa là đang bay xoáy. Te tatthāti (họ ở đấy) có nghĩa là họ ở trong trận chiến ấy.

อทฺทาวเลปนา [Pg.122] อุปการิโยติ เจตฺถ มนุสฺสา ปาการปาทํ อสฺสขุรสณฺฐาเนน อิฏฺฐกาหิ จินิตฺวา อุปริ สุธาย ลิมฺปนฺติ. เอวํ กตปาการปาทา ‘‘อุปการิโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ตา ตินฺเตน กลเลน สิตฺตา อทฺทาวเลปนา นาม โหนฺติ. ปกฺขนฺทนฺตีติ ตาสํ เหฏฺฐา ติขิณอยสูลรุกฺขสูลาทีหิ วิชฺฌิยมานา ปาการสฺส ปิจฺฉิลฺลภาเวน อาโรหิตุํ อสกฺโกนฺตาปิ อุปธาวนฺติเยว. ฉกณกายาติ กุถิตโคมเยน. อภิวคฺเคนาติ สตทนฺเตน. ตํ อฏฺฐทนฺตากาเรน กตฺวา ‘‘นครทฺวารํ ภินฺทิตฺวา ปวิสิสฺสามา’’ติ อาคเต อุปริทฺวาเร ฐิตา ตสฺส พนฺธนโยตฺตานิ ฉินฺทิตฺวา เตน อภิวคฺเคน โอมทฺทนฺติ.

Ở đây, (cụm từ) addāvalepanā upakāriyo có nghĩa là: Con người xây chân thành bằng gạch theo hình móng ngựa rồi trát vôi lên trên. Chân thành được làm như vậy được gọi là upakāriyo. Khi chúng được tưới bằng bùn ướt thì được gọi là addāvalepanā. (Cụm từ) pakkhandanti (họ xông vào) có nghĩa là: Bị đâm từ bên dưới bởi các cọc sắt nhọn, cọc cây nhọn, v.v., và dù không thể trèo lên do sự trơn trượt của bức thành, họ vẫn cứ xông tới. Chakaṇakāya (bằng đống phân) có nghĩa là bằng phân bò đã được nấu chín. Abhivaggena (bằng công cụ abhivagga) có nghĩa là bằng công cụ có trăm răng. Khi (kẻ địch) chế tạo nó theo hình dạng có tám răng và tiến đến với ý định: “Chúng ta sẽ phá cổng thành và đi vào,” những người đứng ở cổng trên sẽ cắt các dây buộc của nó và dùng công cụ abhivagga ấy để đè bẹp họ.

สนฺธิมฺปิ ฉินฺทนฺตีติ ฆรสนฺธิมฺปิ. นิลฺโลปนฺติ คาเม ปหริตฺวา มหาวิโลปํ กโรนฺติ. เอกาคาริกนฺติ ปณฺณาสมตฺตาปิ สฏฺฐิมตฺตาปิ ปริวาเรตฺวา ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา ธนํ อาหราเปนฺติ. ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐนฺตีติ ปนฺถทูหนกมฺมํ กโรนฺติ. อฑฺฒทณฺฑเกหีติ มุคฺคเรหิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๖๙). เสสํ วุตฺตตฺถเมว.

Sandhimpi chindanti (họ khoét ngạch) cũng có nghĩa là khoét vách nhà. Nillopanti (họ cướp phá) có nghĩa là họ tấn công làng mạc và thực hiện cuộc cướp bóc lớn. Ekāgārikanti (cướp một nhà) có nghĩa là: Khoảng năm mươi hay sáu mươi người bao vây (một ngôi nhà), bắt sống (gia chủ) và buộc họ phải mang tài sản ra. Paripanthepi tiṭṭhanti (họ đứng chặn đường) có nghĩa là họ thực hiện hành vi cướp đường. Aḍḍhadaṇḍakehi (bằng nửa cây gậy) có nghĩa là bằng cây chùy (ma. ni. aṭṭha. 1.169). Phần còn lại có ý nghĩa như đã nêu.

ฉฏฺฐํ.

(Phẩm) Thứ Sáu.

๑๓๗. สตฺตเม เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคิยานํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาปิ เอเต อเนกพฺยสนาวหฏฺเฐน ทฬฺหสนฺนิปาตฏฺเฐน จ อีติ. คณฺโฑปิ อสุจึ ปคฺฆรติ, อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺโน โหติ. ตสฺมา เอเต กิเลสา อสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺนภาวโต จ คณฺโฑ. อุปทฺทวตีติ อุปทฺทโว, อนตฺถํ ชเนนฺโต อภิภวติ อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ, ราคคณฺฑาทีนเมตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาเปเต อวิทิตนิพฺพานตฺถาวหเหตุตาย สพฺพุปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทโว. ยสฺมา ปเนเต กิเลสาตุรภาวํ ชเนนฺตา สีลสงฺขาตมาโรคฺยํ โลลุปฺปํ วา อุปฺปาเทนฺตา ปากติกเมว อาโรคฺยํ วิลุมฺปนฺติ, ตสฺมา อิมินา อาโรคฺยวิลุมฺปนฏฺเฐน โรโค. อพฺภนฺตรมนุปวิฏฺฐฏฺเฐน ปน อนฺโตตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลํ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยาวหนโต ภยํ. เมตนฺติ เอตํ เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๑).

137. Trong (kệ) thứ bảy, etīti īti (nó đến, vì vậy là tai ương), đây là tên gọi cho những điều bất thiện, ngoại lai, là nguyên nhân của tai họa. Do đó, các dục trưởng dưỡng cũng là tai ương (īti) vì chúng mang lại nhiều tai họa và vì chúng là sự tích tụ vững chắc (của khổ đau). Mụn nhọt (gaṇḍo) cũng chảy ra thứ bất tịnh, bị sưng phồng, chín muồi, và vỡ ra. Do đó, các phiền não này là mụn nhọt (gaṇḍo) vì chúng chảy ra sự bất tịnh và vì trạng thái sưng phồng, chín muồi, vỡ ra qua sự sinh, già, và hoại diệt. Upaddavatīti upaddavo (nó áp bức, vì vậy là tai họa), có nghĩa là nó chế ngự, áp đảo trong khi tạo ra điều bất hạnh; đây là tên gọi cho mụn nhọt tham ái, v.v. Do đó, các dục trưởng dưỡng là tai họa (upaddavo) vì chúng là nguyên nhân mang lại những gì không phải là mục đích của Niết Bàn, và vì chúng là nền tảng cho mọi tai họa. Hơn nữa, vì các phiền não này, khi tạo ra trạng thái bị khổ não hoặc khi sinh ra lòng tham, chúng hủy hoại sức khỏe được gọi là giới hạnh hoặc ngay cả sức khỏe tự nhiên, do đó, theo ý nghĩa hủy hoại sức khỏe này, chúng là bệnh tật (rogo). Lại nữa, vì nó đã đi vào bên trong, vì nó hành hạ từ bên trong, và vì nó khó nhổ ra, nên nó là mũi tên (sallaṃ). Vì nó mang lại sự sợ hãi trong đời này và đời sau, nên nó là sự sợ hãi (bhayaṃ). Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Phần kết luận cũng nên được hiểu theo cách đã nêu (su. ni. aṭṭha. 1.51).

กามราครตฺตายนฺติ [Pg.123] กามราเคน รตฺโต อยํ. ฉนฺทราควินิพทฺโธติ ฉนฺทราเคน สฺเนเหน พทฺโธ. ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ คพฺภาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว วตฺตมานสฬายตนคพฺภา. สมฺปรายิกาปิ คพฺภาติ ปรโลเกปิ สฬายตนคพฺภา. น ปริมุจฺจตีติ ปริมุจฺจิตุํ น สกฺโกติ. โอติณฺโณ สาตรูเปนาติ มธุรสภาเวน ราเคน โอติณฺโณ โอคาหิโต. ปลิปถนฺติ กามกลลมคฺคํ. ทุคฺคนฺติ ทุคฺคมํ.

Kāmarāgarattāyanti (đối với người say đắm trong dục ái) có nghĩa là người này say đắm bởi dục ái. Chandarāgavinibaddhoti (bị trói buộc bởi dục và ái) có nghĩa là bị trói buộc bởi sự quyến luyến của dục và ái. Diṭṭhadhammikāpi gabbhā (các thai tạng trong hiện tại) có nghĩa là các thai tạng của sáu xứ đang hiện hữu trong chính kiếp sống này. Samparāyikāpi gabbhā (các thai tạng trong tương lai) có nghĩa là các thai tạng của sáu xứ cũng ở trong thế giới bên kia. Na parimuccati (không được giải thoát) có nghĩa là không thể được giải thoát. Otiṇṇo sātarūpena (bị nhấn chìm bởi cái có vẻ dễ chịu) có nghĩa là bị nhấn chìm, bị nhận chìm bởi ái dục có bản chất ngọt ngào. Palipathanti (con đường lầy lội) có nghĩa là con đường bùn lầy của các dục. Dugganti (lối đi khó khăn) có nghĩa là khó đi qua.

สตฺตมํ.

(Phẩm) Thứ Bảy.

๑๓๘. อฏฺฐเม สีตํ ทุพฺพิธํ อพฺภนฺตรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ พาหิรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ. ตถา อุณฺหํ. ตตฺถ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสเปติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สริตฺวา คจฺฉนฺติ. เสสํ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

138. Trong (kệ) thứ tám, cái lạnh có hai loại: do duyên bên trong là các yếu tố bị xáo trộn và do duyên bên ngoài là các yếu tố bị xáo trộn. Cái nóng cũng tương tự. Ở đây, ḍaṃsā (ruồi trâu) có nghĩa là ruồi màu nâu vàng. Sarīsape (loài bò sát) là bất cứ loài thân dài nào di chuyển bằng cách trườn bò. Phần còn lại đã rõ ràng. Phần kết luận cũng nên được hiểu theo cách đã nêu.

อฏฺฐมํ.

(Phẩm) Thứ Tám.

๑๓๙. นวมคาถา ปทตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปายโยชนา – สา จ โข ยุตฺติวเสน, น อนุสฺสววเสน. ยถา อยํ หตฺถี มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคจฺฉตีติ วา, สรีรมหนฺตตาย วา นาโค. เอวํ กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคมเนน, อาคุํ อกรเณน, ปุน อิตฺถตฺตํ อนาคมเนน จ คุณสรีรมหนฺตตาย วา นาโค ภเวยฺยํ. ยถา เจส ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา เอกจริยสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ คณํ วิวชฺชยิตฺวา เอกตฺตาภิรติสุเขน ฌานสุเขน ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ อตฺตโน ยถา ยถา สุขํ, ตถา ตถา ยตฺตกํ วา อิจฺฉามิ, ตตฺตกํ อรญฺเญ นิวาสํ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป เอโก จเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถา เจส สุสณฺฐิตกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ อเสกฺขสีลกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ ภเวยฺยํ. ยถา เจส ปทุมสทิสคตฺตตาย วา, ปทุมกุเล อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปทุมสทิสโพชฺฌงฺคมหนฺตตาย วา, อริยชาติปทุเม อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี ภเวยฺยํ. ยถา เจส ถามพลชวาทีหิ อุฬาโร, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ สีลสมาธินิพฺเพธิกปญฺญาทีหิ [Pg.124] วา อุฬาโร ภเวยฺยนฺติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ.

139. Về mặt từ ngữ, các câu kệ thứ chín đã rõ ràng. Sau đây là sự diễn giải về ý nghĩa của chúng – và sự diễn giải này dựa trên lý luận, không phải dựa trên truyền thống. Giống như con voi này, do đã được thuần hóa trong các giới hạnh làm hài lòng con người nên không quay trở lại trạng thái hoang dã, hoặc do thân hình to lớn, nên được gọi là nāga (con voi lớn, bậc long tượng). Tương tự như vậy, (vị ấy suy tư): “Khi nào ta cũng sẽ trở thành một bậc nāga (long tượng) – do được thuần hóa trong các giới hạnh làm hài lòng các bậc Thánh, do không quay lại trạng thái chưa được thuần hóa, do không phạm lỗi, do không trở lại trạng thái này nữa, và do sự vĩ đại của thân thể các phẩm hạnh?” Và giống như con voi này, sau khi từ bỏ bầy đàn, sống trong rừng theo ý thích với niềm vui độc cư, đi một mình như sừng tê giác, (vị ấy suy tư): “Khi nào ta cũng sẽ như vậy, từ bỏ hội chúng, với niềm vui hoan hỷ trong sự đơn độc, với niềm vui của thiền định, sống trong rừng theo ý thích, theo cách nào ta thấy thoải mái, và sống trong rừng bao lâu ta muốn, ta sẽ đi một mình như sừng tê giác?” – đó là ý nghĩa. Giống như con voi này có thân hình phát triển (sañjātakkhandho) do sự to lớn của đôi vai cân đối, (vị ấy suy tư): “Khi nào ta cũng sẽ có thân hình phát triển như vậy – do sự vĩ đại của uẩn giới của bậc Vô học?” Giống như con voi này là padumī (liên quan đến hoa sen) vì các chi của nó giống như hoa sen, hoặc vì nó được sinh ra trong một dòng dõi hoa sen, (vị ấy suy tư): “Khi nào ta cũng sẽ là padumī – do sự vĩ đại của các giác chi giống như hoa sen, hoặc do được sinh ra trong hoa sen của dòng dõi Thánh nhân?” Giống như con voi này là cao quý (uḷāro) nhờ sức mạnh, năng lực, tốc độ, v.v., (vị ấy suy tư): “Khi nào ta cũng sẽ là cao quý – nhờ thân nghiệp trong sạch, v.v., hoặc nhờ giới, định, và tuệ thể nhập, v.v.?” Suy tư như vậy, (vị ấy nói): “Ta đã bắt đầu tu tập minh sát và đã chứng đắc tuệ giác của bậc Độc Giác.”

นวมํ.

(Phẩm) Thứ Chín.

๑๔๐. ทสเม อฏฺฐานตนฺติ อฏฺฐานํ ตํ, อการณํ ตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนุนาสิกสฺส โลโป กโต ‘‘อริยสจฺจาน ทสฺสน’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐) วิย. สงฺคณิการตสฺสาติ คณาภิรตสฺส. ยนฺติ การณวจนเมตํ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๐) วิย. ผสฺสเยติ อธิคจฺเฉ. สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ โลกิยสมาปตฺตึ. สา หิ อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว ปจฺจนีเกหิ วิมุจฺจนโต ‘‘สามยิกา วิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตํ สามยิกํ วิมุตฺตึ. ‘‘อฏฺฐานํ ตํ, น ตํ การณํ วิชฺชติ สงฺคณิการตสฺส, เยน การเณน ผสฺสเย อิติ เอตํ อาทิจฺจพนฺธุสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส วโจ นิสมฺม สงฺคณิการตึ ปหาย โยนิโส ปฏิปชฺชนฺโต อธิคโตมฺหี’’ติ อาห. เสสํ วุตฺตนยเมว (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๑๐).

140. Ở câu thứ mười, (cụm từ) aṭṭhānatanti có nghĩa là: aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ taṃ (đó là điều không thể có, đó là điều vô lý). Sự biến mất của âm mũi đã được thực hiện, tương tự như trong các (trường hợp) bắt đầu bằng “ariyasaccāna dassanaṃ” (sự thấy được các Thánh đế). (Cụm từ) saṅgaṇikāratassa có nghĩa là: của người ưa thích hội chúng. (Từ) yanti ở đây là từ chỉ nguyên nhân, tương tự như trong các (trường hợp) bắt đầu bằng “yaṃ hirīyati hirīyitabbenā” (điều đáng hổ thẹn mà người ấy hổ thẹn). (Từ) phassaye có nghĩa là: nên chứng ngộ. (Cụm từ) sāmayikaṃ vimuttiṃ có nghĩa là: sự chứng đắc thuộc thế gian. Thật vậy, điều ấy được gọi là “sāmayikā vimuttī” (sự giải thoát có thời hạn) do được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch chỉ trong thời gian an trú (trong thiền định). (Nghĩa là) sự giải thoát có thời hạn ấy. Vị ấy nói rằng: “Sau khi lắng nghe lời dạy này của vị Phật Độc Giác, bậc Thân Thuộc của mặt trời: ‘Đó là điều không thể có, đó không phải là nguyên nhân hiện hữu cho người ưa thích hội chúng, do nguyên nhân ấy mà người ấy có thể chứng ngộ,’ sau khi từ bỏ sự ưa thích hội chúng và thực hành như lý, tôi đã chứng đắc.” Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

นิทฺเทเส เนกฺขมฺมสุขนฺติ ปพฺพชฺชาสุขํ. ปวิเวกสุขนฺติ กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุขํ. อุปสมสุขนฺติ กิเลสุปสมํ ผลสมาปตฺติสุขํ. สมฺโพธิสุขนฺติ มคฺคสุขํ. นิกามลาภีติ อตฺตโน รุจิวเสน ยถากามลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. อสามยิกนฺติ โลกุตฺตรํ. อกุปฺปนฺติ กุปฺปวิรหิตํ อจลิตํ โลกุตฺตรมคฺคํ.

Trong phần giải thích, (cụm từ) nekkhammasukhaṃ (hạnh phúc của sự xuất ly) có nghĩa là: hạnh phúc của sự xuất gia. (Cụm từ) pavivekasukhaṃ (hạnh phúc của sự viễn ly) có nghĩa là: hạnh phúc trong sự viễn ly thân, tâm, và các phiền não căn bản. (Cụm từ) upasamasukhaṃ (hạnh phúc của sự an tịnh) có nghĩa là: sự an tịnh các phiền não, hạnh phúc của sự chứng đắc quả vị. (Cụm từ) sambodhisukhaṃ (hạnh phúc của sự giác ngộ) có nghĩa là: hạnh phúc của đạo. (Cụm từ) nikāmalābhī có nghĩa là: người có được theo ý muốn, tùy theo sở thích của mình. (Cụm từ) akicchalābhī có nghĩa là: người có được không khó khăn. (Cụm từ) akasiralābhī có nghĩa là: người có được một cách dồi dào. (Từ) asāmayikaṃ (không có thời hạn) có nghĩa là: siêu thế. (Từ) akuppaṃ (bất động) có nghĩa là: đạo siêu thế không bị lay chuyển, bất động, không có sự rúng động.

ทสมํ.

(Kinh) thứ mười.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Dứt phần chú giải phẩm thứ hai.

๓. ตติยวคฺควณฺณนา

3. Chú giải phẩm thứ ba

๑๔๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม ทิฏฺฐีวิสูกานีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. ตานิ หิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา วิสูกฏฺเฐน วิชฺฌนฏฺเฐน วิโลมฏฺเฐน จ วิสูกานิ. เอวํ ทิฏฺฐิยา วิสูกานีติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ, ทิฏฺฐิโย เอว วา วิสูกานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. อุปาติวตฺโตติ [Pg.125] ทสฺสนมคฺเคน อติกฺกนฺโต. ปตฺโต นิยามนฺติ อวินิปาตธมฺมตาย สมฺโพธิปรายนตาย จ นิยตภาวํ อธิคโต, สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ วา ปฐมมคฺคนฺติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติ จ ตสฺส ปฏิลาโภ จ วุตฺโต. อิทานิ ปฏิลทฺธมคฺโคติ อิมินา เสสมคฺคปฏิลาภํ ทสฺเสติ. อุปฺปนฺนญาโณมฺหีติ อุปฺปนฺนปจฺเจกโพธิญาโณ อมฺหิ. เอเตน ผลํ ทสฺเสติ. อนญฺญเนยฺโยติ อญฺเญหิ ‘‘อิทํ สจฺจํ อิทํ สจฺจ’’นฺติ นเนตพฺโพ. เอเตน สยมฺภุตํ ทีเปติ. ปตฺเต วา ปจฺเจกโพธิญาเณ อญฺญเนยฺยตาย อภาวา สยํวสิตํ. สมถวิปสฺสนาย วา ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, อาทิมคฺเคน ปตฺโต นิยามํ, เสเสหิ ปฏิลทฺธมคฺโค, ผลญาเณน อุปฺปนฺนญาโณ, ตํ สพฺพํ อตฺตนาว อธิคโตติ อนญฺญเนยฺโย. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๑๑).

141. Trong câu đầu tiên của phẩm thứ ba, (cụm từ) diṭṭhīvisūkāni (những mũi tên tà kiến) có nghĩa là: sáu mươi hai loại tà kiến. Thật vậy, chúng là những mũi tên vì có ý nghĩa đối nghịch, ý nghĩa xuyên thủng, và ý nghĩa trái ngược với chánh kiến của đạo. Như vậy, (cụm từ) diṭṭhiyā visūkāni là diṭṭhivisūkāni (những mũi tên của tà kiến), hoặc chính các tà kiến là những mũi tên nên gọi là diṭṭhivisūkāni. (Cụm từ) upātivatto (đã vượt qua) có nghĩa là: đã vượt qua bằng đạo của sự thấy (kiến đạo). (Cụm từ) patto niyāmaṃ (đã đạt đến sự chắc chắn) có nghĩa là: đã chứng ngộ trạng thái chắc chắn do có pháp không bị rơi vào đọa xứ và có sự giác ngộ là đích đến cuối cùng, hoặc (đã đạt đến) đạo đầu tiên được gọi là sự chắc chắn của chánh pháp. Bấy nhiêu đó là nói về sự hoàn thành phận sự của đạo đầu tiên và sự chứng đắc đạo ấy. Bây giờ, bằng (cụm từ) paṭiladdhamaggo (đã chứng đắc đạo), vị ấy trình bày sự chứng đắc các đạo còn lại. (Cụm từ) uppannañāṇomhīti (ta là người có trí tuệ đã sanh khởi) có nghĩa là: ta là người có trí tuệ Độc Giác đã sanh khởi. Bằng điều này, vị ấy trình bày về quả. (Từ) anaññaneyyo (không bị người khác dẫn dắt) có nghĩa là: không bị người khác dẫn dắt rằng ‘đây là sự thật, đây là sự thật.’ Bằng điều này, vị ấy cho thấy sự tự mình giác ngộ. Hoặc khi trí tuệ Độc Giác đã đạt được, do không có việc bị người khác dẫn dắt nên (gọi là) tự chủ. Hoặc, vị ấy đã vượt qua những mũi tên tà kiến bằng thiền chỉ và thiền quán, đã đạt đến sự chắc chắn bằng đạo đầu tiên, đã chứng đắc các đạo còn lại, là người có trí tuệ đã sanh khởi bằng trí tuệ quả, và đã chứng ngộ tất cả những điều đó một mình, vì thế (gọi là) anaññaneyyo. Phần còn lại nên được hiểu theo cách đã được giải thích.

น ปรเนยฺโยติ น อญฺเญหิ เนตพฺโพ. น ปรปฺปตฺติโยติ ปจฺจกฺขธมฺมตฺตา น อญฺเญหิ สทฺทหาเปตพฺโพ. น ปรปฺปจฺจโยติ น อสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรสฺส สทฺธาย วตฺตตีติ น ปรปฺปจฺจโย. น ปรปฏิพทฺธคูติ น อญฺเญสํ ปฏิพทฺธญาณคมโน.

(Cụm từ) na paraneyyo có nghĩa là: không bị người khác dẫn dắt. (Cụm từ) na parappattiyo có nghĩa là: không cần người khác làm cho tin tưởng, vì pháp được trực tiếp chứng nghiệm. (Cụm từ) na parappaccayo có nghĩa là: người khác không phải là duyên của vị ấy, vị ấy không hành xử theo đức tin của người khác nên gọi là na parappaccayo. (Cụm từ) na parapaṭibaddhagū có nghĩa là: sự tiến triển trong trí tuệ của vị ấy không bị ràng buộc vào người khác.

ปฐมํ.

(Kinh) thứ nhất.

๑๔๒. ทุติเย นิลฺโลลุโปติ อโลลุโป. โย หิ รสตณฺหาภิภูโต โหติ, โส ภุสํ ลุปฺปติ ปุนปฺปุนญฺจ ลุปฺปติ, เตน ‘‘โลลุโป’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมา เอส ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘นิลฺโลลุโป’’ติ. นิกฺกุโหติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ยสฺส ติวิธกุหนวตฺถุ นตฺถิ, โส ‘‘นิกฺกุโห’’ติ วุจฺจติ, อิมิสฺสา ปน คาถาย มนุญฺญโภชนาทีสุ วิมฺหยมนาปชฺชนโต นิกฺกุโหติ อยมธิปฺปาโย. นิปฺปิปาโสติ เอตฺถ ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, ตสฺสา อภาเวน นิปฺปิปาโส, สาทุรสโลเภน โภตฺตุกมฺยตาวิรหิโตติ อตฺโถ. นิมฺมกฺโขติ เอตฺถ ปรคุณวินาสนลกฺขโณ มกฺโข, ตสฺส อภาเวน นิมฺมกฺโข. อตฺตโน คหฏฺฐกาเล สูทสฺส คุณมกฺขนาภาวํ สนฺธาย อาห. นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ เอตฺถ ราคาทโย ตโย กายทุจฺจริตาทีนิ จ ตีณีติ ฉ ธมฺมา ยถาสมฺภวํ [Pg.126] อปฺปสนฺนฏฺเฐน สกภาวํ วิชหาเปตฺวา ปรภาวํ คณฺหาปนฏฺเฐน กสฏฏฺเฐน จ ‘‘กสาวา’’ติ เวทิตพฺพา. ยถาห –

142. Ở câu thứ hai, (từ) nillolupo có nghĩa là: không tham lam. Thật vậy, người nào bị ái dục về vị chi phối, người ấy bị tổn hại nặng nề và bị tổn hại nhiều lần, do đó được gọi là “lolupo” (kẻ tham lam). Vì thế, vị ấy bác bỏ điều đó và nói là “nillolupo.” Ở đây, (từ) nikkuho (không xảo trá), mặc dù người không có ba cơ sở của sự xảo trá được gọi là “nikkuho,” nhưng trong câu kệ này, chủ ý là nikkuho do không kinh ngạc hay hài lòng với các món ăn ngon... Ở đây, (từ) nippipāso (không khao khát), sự mong muốn uống là pipāsā (sự khao khát), do không có điều đó nên là nippipāso, có nghĩa là: không có lòng ham muốn ăn uống do tham lam vị ngon. Ở đây, (từ) nimmakkho (không gièm pha), sự gièm pha có đặc tính là hủy hoại đức hạnh của người khác, do không có điều đó nên là nimmakkho. Vị ấy nói điều này liên hệ đến việc không gièm pha đức hạnh của người đầu bếp khi còn là người tại gia. Ở đây, (cụm từ) niddhantakasāvamohoti (người đã loại bỏ cặn bã và si mê), sáu pháp này nên được biết là “kasāvā” (cặn bã): ba (phiền não) bắt đầu bằng tham, và ba (tà hạnh) bắt đầu bằng thân ác hạnh, tùy trường hợp, vì có ý nghĩa không trong sạch, làm cho từ bỏ bản chất của mình và tiếp nhận bản chất khác, và vì có ý nghĩa là cặn bã. Như có lời dạy rằng –

‘‘ตตฺถ กตเม ตโย กสาวา? ราคกสาโว โทสกสาโว โมหกสาโว, อิเม ตโย กสาวา. ตตฺถ กตเม อปเรปิ ตโย กสาวา? กายกสาโว วจีกสาโว มโนกสาโว’’ติ (วิภ. ๙๒๔).

“Trong ấy, thế nào là ba loại cặn bã? Cặn bã tham, cặn bã sân, cặn bã si; đây là ba loại cặn bã. Trong ấy, thế nào là ba loại cặn bã khác nữa? Cặn bã của thân, cặn bã của lời nói, cặn bã của ý.”

เตสุ โมหํ ฐเปตฺวา ปญฺจนฺนํ กสาวานํ เตสญฺจ สพฺเพสํ มูลภูตสฺส โมหสฺส นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห, ติณฺณํ เอว วา กายวจีมโนกสาวานํ โมหสฺส จ นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห. อิตเรสุ นิลฺโลลุปตาทีหิ ราคกสาวสฺส, นิมฺมกฺขตาย โทสกสาวสฺส นิทฺธนฺตภาโว สิทฺโธ เอว. นิราสโสติ นิตฺตณฺโห. สพฺพโลเกติ สกลโลเก, ตีสุ ภเวสุ ทฺวาทสสุ วา อายตเนสุ ภววิภวตณฺหาวิรหิโต หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อถ วา ตโยปิ ปาเท วตฺวา เอโก จเรติ เอโก จริตุํ สกฺกุเณยฺยาติ เอวมฺปิ เอตฺถ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๙๖).

Trong số ấy, ngoại trừ si, do năm loại cặn bã và si là gốc rễ của tất cả chúng đã được loại bỏ, nên (gọi là) niddhantakasāvamoho. Hoặc, do ba loại cặn bã của thân, lời nói, ý và si đã được loại bỏ, nên (gọi là) niddhantakasāvamoho. Trong các (từ) khác, việc loại bỏ cặn bã tham đã được xác lập bởi (các từ) bắt đầu bằng nillolupatā (sự không tham lam), và việc loại bỏ cặn bã sân (được xác lập) bởi nimmakkhatā (sự không gièm pha). (Từ) nirāsaso (không mong cầu) có nghĩa là: không có ái dục. (Cụm từ) sabbaloke (trong tất cả thế gian) có nghĩa là: trong toàn bộ thế gian, tức là đã trở thành người không có ái dục về sự hiện hữu và không hiện hữu trong ba cõi hoặc trong mười hai xứ. Phần còn lại nên được hiểu theo cách đã được giải thích. Hoặc, sau khi nói ba câu kệ, (câu) eko care (hãy sống một mình) có nghĩa là: người ấy có thể sống một mình. Ở đây, sự liên kết cũng có thể được thực hiện như vậy.

ทุติยํ.

(Kinh) thứ hai.

๑๔๓. ตติเย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยฺวายํ ทสวตฺถุกาย ปาปทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตตฺตา ปาโป. ปเรสมฺปิ อนตฺถํ ทสฺเสตีติ อนตฺถทสฺสี. กายทุจฺจริตาทิมฺหิ จ วิสเม นิวิฏฺโฐ. ตํ อตฺถกาโม กุลปุตฺโต ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ. สยํ น เสเวติ อตฺตโน วเสน ตํ น เสเวยฺย. ยทิ ปน ปรวโส โหติ, กึ สกฺกา กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปสุตนฺติ ปสฏํ, ทิฏฺฐิวเสน ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฺติ อตฺโถ. ปมตฺตนฺติ กามคุเณสุ โวสฺสฏฺฐจิตฺตํ, กุสลภาวนารหิตํ วา. ตํ เอวรูปํ น เสเว น ภเช น ปยิรุปาเส, อญฺญทตฺถุ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

143. Ở câu thứ ba, đây là ý nghĩa tóm tắt: Người này là kẻ ác do đã thành tựu tà kiến có mười sự việc. Anatthadassī (người chỉ ra điều bất lợi) là vì chỉ ra điều bất lợi cho cả những người khác. Và đã an trú trong sự tà vạy là thân ác hạnh, v.v... Vị thiện gia nam tử mong cầu lợi ích nên tránh xa người bạn ác ấy, người chỉ ra điều bất lợi, người đã an trú trong sự tà vạy. ‘Tự mình không thân cận’ có nghĩa là không nên thân cận người ấy theo ý muốn của mình. Nếu lại bị lệ thuộc vào người khác, có thể làm được gì? — điều này được nói đến. Pasutaṃ (đam mê) có nghĩa là dính mắc, nghĩa là bị ràng buộc đây đó do bởi tà kiến. Pamattaṃ (dễ duôi) có nghĩa là người có tâm buông thả trong các dục trưởng dưỡng, hoặc là người thiếu sự tu tập các điều thiện. Không nên phục vụ, không nên kết giao, không nên gần gũi người như vậy, trái lại, nên đi một mình như sừng tê ngưu.

นิทฺเทเส สยํ น เสเวยฺยาติ สามํ น อุปสงฺกเมยฺย. สามํ น เสเวยฺยาติ จิตฺเตนปิ น อุปสงฺกเมยฺย. น เสเวยฺยาติ น ภเชยฺย. น [Pg.127] นิเสเวยฺยาติ สมีปมฺปิ น คจฺเฉยฺย. น สํเสเวยฺยาติ ทูเร ภเวยฺย. น ปริสํเสเวยฺยาติ ปฏิกฺกเมยฺย.

Trong phần giải thích, ‘tự mình không nên thân cận’ có nghĩa là tự mình không nên đến gần. ‘Tự mình không nên thân cận’ có nghĩa là không nên đến gần cả bằng tâm ý. ‘Không nên thân cận’ có nghĩa là không nên kết giao. ‘Không nên gần gũi’ có nghĩa là không nên đi lại gần. ‘Không nên giao du’ có nghĩa là nên ở xa. ‘Không nên giao du hoàn toàn’ có nghĩa là nên lui bước.

ตติยํ.

(Phẩm) thứ ba.

๑๔๔. จตุตฺเถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – พหุสฺสุตนฺติ ทุวิโธ พหุสฺสุโต ตีสุ ปิฏเกสุ อตฺถโต นิขิโล ปริยตฺติพหุสฺสุโต จ มคฺคผลวิชฺชาภิญฺญานํ ปฏิวิทฺธตฺตา ปฏิเวธพหุสฺสุโต จ. อาคตาคโม ธมฺมธโร. อุฬาเรหิ ปน กายวจีมโนกมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุฬาโร. ยุตฺตปฏิภาโน จ มุตฺตปฏิภาโน จ ยุตฺตมุตฺตปฏิภาโน จ ปฏิภานวา. ปริยตฺติปริปุจฺฉาธิคมวเสน วา ติธา ปฏิภานวา เวทิตพฺโพ. ยสฺส หิ ปริยตฺติ ปฏิภาติ, โส ปริยตฺติปฏิภานวา. ยสฺส อตฺถญฺจ ญายญฺจ ลกฺขณญฺจ ฐานาฏฺฐานญฺจ ปริปุจฺฉนฺตสฺส ปริปุจฺฉา ปฏิภาติ, โส ปริปุจฺฉาปฏิภานวา. เยน มคฺคาทโย ปฏิวิทฺธา โหนฺติ, โส อธิคมปฏิภานวา. ตํ เอวรูปํ พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ. ตโต ตสฺสานุภาเวน อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถเภทโต วา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถเภทโต วา อเนกปฺปการานิ อญฺญาย อตฺถานิ, ตโต ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐; มหานิ. ๑๗๔) กงฺขาฏฺฐาเนสุ วิเนยฺย กงฺขํ วิจิกิจฺฉํ วิเนตฺวา วินาเสตฺวา เอวํ กตสพฺพกิจฺโจ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๘).

144. Ở câu thứ tư, đây là ý nghĩa tóm tắt: Bahussuta (bậc đa văn) có hai loại: bậc đa văn về pháp học là người toàn thiện về ý nghĩa trong ba tạng, và bậc đa văn về pháp thành là người đã chứng ngộ các đạo, quả, minh, và thắng trí. Người thông suốt Thánh điển, người trì pháp. Lại nữa, uḷāra (cao thượng) là người thành tựu các nghiệp cao thượng về thân, khẩu, ý. Paṭibhānavā (người có biện tài) là người có biện tài tương ứng, biện tài tự do, và biện tài tương ứng và tự do. Hoặc nên hiểu người có biện tài có ba loại theo phương diện pháp học, sự thẩm vấn, và sự chứng ngộ. Vị nào có biện tài về pháp học, vị ấy là người có biện tài về pháp học. Vị nào khi được thẩm vấn về ý nghĩa, phương pháp, đặc tính, và xứ và phi xứ, có biện tài về sự thẩm vấn, vị ấy là người có biện tài về sự thẩm vấn. Vị nào đã chứng ngộ các đạo, v.v..., vị ấy là người có biện tài về sự chứng ngộ. Nên kết giao với người bạn như vậy, bậc đa văn, người trì pháp, bậc cao thượng, người có biện tài. Sau đó, nhờ oai lực của vị ấy, sau khi đã hiểu rõ các lợi ích theo nhiều cách, hoặc theo sự phân biệt tự lợi, lợi tha, và cả hai, hoặc theo sự phân biệt hiện tại, tương lai, và tối hậu, sau đó, ở những điểm nghi ngờ như “Phải chăng ta đã có trong quá khứ?”, v.v..., sau khi đã dẹp bỏ sự nghi ngờ, đã loại trừ và tiêu diệt sự hoài nghi, sau khi đã làm xong mọi phận sự như vậy, nên đi một mình như sừng tê ngưu.

จตุตฺถํ.

(Phẩm) thứ tư.

๑๔๕. ปญฺจเม ขิฑฺฑา จ รติ จ ปุพฺเพ วุตฺตาว. กามสุขนฺติ วตฺถุกามสุขํ. วตฺถุกามาปิ หิ สุขสฺส วิสยาทิภาเวน สุขนฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘อตฺถิ รูปํ สุขํ สุขานุปติต’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๖๐). เอวเมตํ ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ อิมสฺมึ โอกาสโลเก อนลงฺกริตฺวา อลนฺติ อกตฺวา ‘‘เอตํ ตปฺปก’’นฺติ วา ‘‘สารภูต’’นฺติ วา เอวํ อคฺคเหตฺวา. อนเปกฺขมาโนติ เตน อนลงฺกรเณน อนเปกฺขนสีโล อปิหาลุโก นิตฺตณฺโห. วิภูสฏฺฐานาวิรโต สจฺจวาที เอโก จเรติ. ตตฺถ วิภูสา ทุวิธา อคาริกวิภูสา จ อนคาริกวิภูสา จ. ตตฺถ อคาริกวิภูสา สากฏเวฐนมาลาคนฺธาทิ, [Pg.128] อนคาริกวิภูสา จ ปตฺตมณฺฑนาทิ. วิภูสา เอว วิภูสฏฺฐานํ, ตสฺมา วิภูสฏฺฐานา ติวิธายปิ วิรติยา วิรโต. อวิตถวจนโต สจฺจวาทีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๙).

145. Ở câu thứ năm, sự vui đùa và sự thích thú đã được nói đến trước đây. Dục lạc là sự sung sướng của các đối tượng dục. Quả vậy, các đối tượng dục cũng được gọi là ‘sự sung sướng’ do là đối tượng, v.v... của sự sung sướng. Như đã nói: “Có sắc là lạc, đi kèm với lạc.” Như vậy, không trang hoàng sự vui đùa, sự thích thú, và dục lạc này trong thế gian chúng sanh này, không làm cho nó thành ‘đủ rồi,’ không chấp thủ rằng “đây là điều thỏa mãn” hoặc “đây là cốt lõi.” Không mong đợi có nghĩa là người có tính không mong đợi, không ham muốn, không ái luyến do sự không trang hoàng ấy. ‘Từ bỏ nơi chốn trang điểm, nói lời chân thật, nên đi một mình.’ Ở đây, sự trang điểm có hai loại: sự trang điểm của tại gia và sự trang điểm của xuất gia. Ở đây, sự trang điểm của tại gia là khăn quấn đầu, vòng hoa, hương liệu, v.v... và sự trang điểm của xuất gia là sự trang trí bát, v.v... Sự trang điểm chính là nơi chốn trang điểm, do đó, đã từ bỏ nơi chốn trang điểm bằng cả ba loại từ bỏ. Nên hiểu ý nghĩa là người nói lời chân thật do nói lời không sai sự thật.

ปญฺจมํ.

(Phẩm) thứ năm.

๑๔๖. ฉฏฺเฐ ธนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยสงฺขสิลาปวาฬรชตชาตรูปาทีนิ รตนานิ. ธญฺญานีติ สาลิวีหิยวโคธุมกงฺกุวรกกุทฺรูสกปฺปเภทานิ สตฺต เสสาปรณฺณานิ จ. พนฺธวานีติ ญาติพนฺธุ, โคตฺตพนฺธุ, มิตฺตพนฺธุ, สิปฺปพนฺธุวเสน จตุพฺพิธพนฺธเว. ยโถธิกานีติ สกสกโอธิวเสน ฐิตานิเยว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๐).

146. Ở câu thứ sáu, của cải là các loại bảo vật như ngọc trai, ngọc ma-ni, ngọc lưu ly, xà cừ, thạch anh, san hô, bạc, vàng, v.v... Ngũ cốc là bảy loại được phân biệt như lúa gạo, lúa mì, lúa mạch, kê, lúa miến, lúa cộc, và các loại đậu khác. Bà con là bốn loại bà con theo phương diện bà con huyết thống, bà con dòng họ, bà con bằng hữu, và bà con nghề nghiệp. Tùy theo mức độ có nghĩa là đã được thiết lập theo giới hạn của từng loại. Phần còn lại theo như phương pháp đã được nói.

ฉฏฺฐํ.

(Phẩm) thứ sáu.

๑๔๗. สตฺตเม สงฺโค เอโสติ อตฺตโน อุปโภคํ นิทฺทิสติ. โส หิ สชฺชนฺติ ตตฺถ ปาณิโน กทฺทเม ปวิฏฺโฐ หตฺถี วิยาติ สงฺโค. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ เอตฺถ ปญฺจกามคุณูปโภคกาเล วิปรีตสญฺญาย อุปฺปาเทตพฺพโต กามาวจรธมฺมปริยาปนฺนโต วา ลามกฏฺเฐน โสขฺยํ ปริตฺตํ, วิชฺชุปฺปภาย โอภาสิตนจฺจทสฺสนสุขํ วิย อิตฺตรํ, ตาวกาลิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ เอตฺถ จ ยฺวายํ ‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ วุตฺโต, โส ยมิทํ ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว, อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ ยทิ มุทฺทาย ยทิ คณนายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๒) เอวมาทินา นเยเนตฺถ ทุกฺขํ วุตฺตํ, ตํ อุปนิธาย อปฺโปทกพินฺทุมตฺโต โหติ, อถ โข ทุกฺขเมว ภิยฺโย พหุ, จตูสุ สมุทฺเทสุ อุทกสทิโส โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย’’ติ. คโฬ เอโสติ อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา อากฑฺฒนวเสน พฬิโส วิย เอโส, ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. อิติ ญตฺวา มติมาติ เอวํ ญตฺวา พุทฺธิมา ปณฺฑิโต ปุริโส สพฺพมฺเปตํ ปหาย เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๑).

147. Ở câu kệ thứ bảy, (cụm từ) ‘đây là sự dính mắc’ chỉ ra sự thụ hưởng của chính mình. Thật vậy, các chúng sanh bị dính mắc ở nơi ấy, giống như con voi bị sa lầy trong vũng bùn, nên (gọi là) sự dính mắc. (Cụm từ) ‘ở đây có hạnh phúc nhỏ nhoi’ (nghĩa là) ở đây, trong lúc thụ hưởng năm loại dục trưởng dưỡng, do (hạnh phúc ấy) được sanh khởi bởi tưởng điên đảo, hoặc do thuộc về các pháp cõi Dục, vì bản chất thấp kém nên hạnh phúc là nhỏ nhoi, được nói là tạm bợ, nhất thời, giống như niềm vui xem vũ điệu được chiếu sáng bởi ánh chớp. (Cụm từ) ‘vị ngọt thì ít, khổ đau ở đây lại nhiều hơn’ (nghĩa là) ở đây, điều được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, phàm có lạc và hỷ nào sanh khởi do duyên năm loại dục trưởng dưỡng này, đây là vị ngọt của các dục,” so với sự khổ đau được nói ở đây theo phương cách bắt đầu rằng: “Và này các Tỳ khưu, thế nào là sự nguy hại của các dục? Ở đây, này các Tỳ khưu, người con trai của gia đình lương thiện mưu sinh bằng nghề nghiệp nào, hoặc bằng ấn tín, hoặc bằng tính toán” (M.i.162), thì (vị ngọt ấy) chỉ bằng một giọt nước nhỏ. Trái lại, sự khổ đau lại nhiều hơn, giống như nước trong bốn đại dương. Do đó, đã được nói rằng: “vị ngọt thì ít, khổ đau ở đây lại nhiều hơn.” (Cụm từ) ‘đây là cái lưỡi câu’ (nghĩa là) sau khi chỉ ra vị ngọt, nó giống như cái lưỡi câu về phương diện kéo lôi, đó chính là năm loại dục trưởng dưỡng. (Cụm từ) ‘người có trí sau khi biết như vậy’ (nghĩa là) người có trí tuệ, bậc hiền trí, sau khi biết như vậy, từ bỏ tất cả những điều này, hãy sống một mình như sừng tê ngưu.

สตฺตมํ.

(Phẩm) thứ bảy.

๑๔๘. อฏฺฐมคาถาย [Pg.129] ทุติยปาเท ชาลนฺติ สุตฺตมยํ วุจฺจติ. อมฺพูติ อุทกํ, ตตฺถ จรตีติ อมฺพุจารี, มจฺฉสฺเสตํ อธิวจนํ. สลิเล อมฺพุจารี สลิลมฺพุจารี. ตสฺมึ นทีสลิเล ชาลํ เภตฺวา คตอมฺพุจารีวาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยปาเท ทฑฺฒนฺติ ทฑฺฒฏฺฐานํ วุจฺจติ. ยถา อคฺคิ ทฑฺฒฏฺฐานํ ปุน น นิวตฺตติ, น ตตฺถ ภิยฺโย อาคจฺฉติ, เอวํ มคฺคญาณคฺคินา ทฑฺฒํ กามคุณฏฺฐานํ อนิวตฺตมาโน, ตตฺถ ภิยฺโย อนาคจฺฉนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

148. Trong câu kệ thứ tám, ở dòng thứ hai, (từ) ‘jālaṃ’ (lưới) được gọi là (vật) được làm bằng chỉ. ‘Ambu’ là nước, ‘ambucārī’ là (loài) di chuyển ở đó, đây là một từ đồng nghĩa của con cá. ‘Salilambucārī’ là (loài) di chuyển trong nước. Được nói là: ‘giống như loài di chuyển trong nước đã đi sau khi phá vỡ lưới ở trong dòng nước sông ấy.’ Ở dòng thứ ba, (từ) ‘daḍḍhaṃ’ (đốt cháy) được gọi là nơi đã bị cháy. Giống như lửa không quay trở lại nơi đã bị cháy, không đến đó lần nữa, cũng vậy, được nói là không quay trở lại nơi của dục trưởng dưỡng đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa của đạo tuệ, không đến đó lần nữa. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

สํโยชนานีติ ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ ปุคฺคลํ วฏฺฏสฺมึ สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ. อิมานิ ปน สํโยชนานิ กิเลสปฏิปาฏิยาปิ อาหริตุํ วฏฺฏติ มคฺคปฏิปาฏิยาปิ. กามราคปฏิฆสํโยชนานิ อนาคามิมคฺเคน ปหียนฺติ, มานสํโยชนํ อรหตฺตมคฺเคน, ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสา โสตาปตฺติมคฺเคน, ภวราคสํโยชนํ อรหตฺตมคฺเคน, อิสฺสามจฺฉริยานิ โสตาปตฺติมคฺเคน, อวิชฺชา อรหตฺตมคฺเคน. มคฺคปฏิปาฏิยา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสอิสฺสามจฺฉริยา โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, กามราคปฏิฆา อนาคามิมคฺเคน, มานภวราคอวิชฺชา อรหตฺตมคฺเคนาติ. ภินฺทิตฺวาติ เภทํ ปาเปตฺวา. ปภินฺทิตฺวาติ ฉินฺทํ กตฺวา. ทาลยิตฺวาติ ผาเลตฺวา. ปทาลยิตฺวาติ หีเรตฺวา. สมฺปทาลยิตฺวาติ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ.

(Từ) ‘saṃyojanāni’ (các kiết sử) (có nghĩa là) những gì, khi tồn tại nơi ai, chúng trói buộc, cột chặt cá nhân ấy vào vòng luân hồi, nên được gọi là các kiết sử. Hơn nữa, các kiết sử này có thể được trình bày theo thứ tự của các phiền não hoặc theo thứ tự của các đạo. Các kiết sử tham dục và sân hận được đoạn trừ bởi đạo Bất Lai, kiết sử ngã mạn bởi đạo A-la-hán, (các kiết sử) tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ bởi đạo Dự Lưu, kiết sử hữu ái bởi đạo A-la-hán, (các kiết sử) tật đố và xan tham bởi đạo Dự Lưu, (kiết sử) vô minh bởi đạo A-la-hán. Theo thứ tự của các đạo: (các kiết sử) tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tật đố, và xan tham được đoạn trừ bởi đạo Dự Lưu; tham dục và sân hận bởi đạo Bất Lai; ngã mạn, hữu ái, và vô minh bởi đạo A-la-hán. (Từ) ‘bhinditvā’ (sau khi phá vỡ) có nghĩa là sau khi làm cho vỡ ra. (Từ) ‘pabhinditvā’ (sau khi đập tan) có nghĩa là sau khi cắt đứt. (Từ) ‘dālayitvā’ (sau khi chẻ ra) có nghĩa là sau khi làm nứt ra. (Từ) ‘padālayitvā’ (sau khi xé toạc) có nghĩa là sau khi xé rách. (Từ) ‘sampadālayitvā’ là từ được tăng cường bởi một tiếp đầu ngữ.

อฏฺฐมํ.

(Phẩm) thứ tám.

๑๔๙. นวเม โอกฺขิตฺตจกฺขูติ เหฏฺฐาขิตฺตจกฺขุ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา ปริวชฺชนปหาตพฺพทสฺสนตฺถํ ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโนติ วุตฺตํ โหติ. น ตุ หนุกฏฺฐินา หทยฏฺฐึ สงฺฆฏฺเฏนฺโต. เอวญฺหิ โอกฺขิตฺตจกฺขุตา น สมณสารูปฺปา โหติ. น จ ปาทโลโลติ เอกสฺส ทุติโย ทฺวินฺนํ ตติโยติ เอวํ คณมชฺฌํ, ปวิสิตุกามตาย กณฺฑูยมานปาโท วิย อภวนฺโต, ทีฆจาริกอนวฏฺฐิตจาริกวิรโต วา. คุตฺตินฺทฺริโยติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อิธ มนินฺทฺริยสฺส วิสุํ วุตฺตตฺตา วุตฺตาวเสสวเสน โคปิตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ มานสํเยว มานสานํ, ตํ รกฺขิตมสฺสาติ รกฺขิตมานสาโน. ยถา กิเลเสติ น [Pg.130] วิลุปฺปติ, เอวํ รกฺขิตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อนวสฺสุโตติ อิมาย ปฏิปตฺติยา เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กิเลสอนฺวาสฺสววิรหิโต. อปริฑยฺหมาโนติ เอวํ อนฺวาสฺสววิรหิตา เอว กิเลสคฺคีหิ อปริฑยฺหมาโน, พหิทฺธา วา อนวสฺสุโต, อชฺฌตฺตํ อปริฑยฺหมาโน. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๓).

149. Ở câu kệ thứ chín, (cụm từ) ‘okkhittacakkhū’ (mắt nhìn xuống) có nghĩa là mắt nhìn xuống dưới, sau khi đặt bảy đốt xương cổ theo thứ tự, được nói là nhìn trong khoảng một ách cày nhằm mục đích thấy những gì cần phải tránh né và từ bỏ. Chứ không phải là để xương hàm chạm vào xương ức. Thật vậy, việc mắt nhìn xuống như thế không phải là điều thích hợp với một vị Sa-môn. (Cụm từ) ‘na ca pādalolo’ (chân không đi lăng xăng) có nghĩa là không giống như người có chân bị ngứa ngáy vì muốn đi vào giữa đám đông, người này rồi đến người khác, người thứ ba sau hai người; hoặc là từ bỏ việc đi lang thang dài ngày và không ổn định. (Cụm từ) ‘guttindriyo’ (hộ trì các căn) có nghĩa là, trong sáu căn, vì ở đây ý căn đã được nói đến riêng biệt, nên (nghĩa là) người có các căn còn lại được bảo vệ. (Cụm từ) ‘rakkhitamānasāno’ (tâm ý được phòng hộ) (có nghĩa là) ‘mānasaṃ’ chính là ‘mānasānaṃ’, người có tâm ý được phòng hộ là ‘rakkhitamānasāno’. Được nói là người có tâm được phòng hộ để không bị các phiền não cướp đoạt. (Cụm từ) ‘anavassuto’ (không bị rỉ chảy) có nghĩa là nhờ sự thực hành này mà không có sự rỉ chảy của phiền não đối với các đối tượng khác nhau. (Cụm từ) ‘apariḍayhamāno’ (không bị thiêu đốt) có nghĩa là do không có sự rỉ chảy như vậy nên không bị thiêu đốt bởi các ngọn lửa phiền não; hoặc là không bị rỉ chảy ra bên ngoài, không bị thiêu đốt ở bên trong. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน ‘‘จกฺขู’’ติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ –

(Cụm từ) ‘cakkhunā rūpaṃ disvā’ (sau khi thấy sắc bằng mắt) có nghĩa là sau khi thấy sắc bằng nhãn thức, là thức có khả năng thấy sắc và nhận được tên gọi ‘mắt’ do là nguyên nhân. Tuy nhiên, các vị xưa nói rằng:

‘‘จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ อจิตฺตกตฺตา, จิตฺตํ น ปสฺสติ อจกฺขุกตฺตา, ทฺวารารมฺมณสงฺฆฏฺฏเน ปน ปสาทวตฺถุเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา ‘ธนุนา วิชฺฌตี’ติอาทีสุ วิย สสมฺภารกถา นาม โหติ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๕๒).

“Mắt không thấy sắc vì không có tâm, tâm không thấy vì không có mắt, nhưng khi có sự tiếp xúc giữa căn và cảnh, người ta thấy bằng tâm có sắc thần kinh làm vật nương. Tuy nhiên, cách nói này được gọi là cách nói bao gồm các thành phần, giống như trong các câu ‘bắn bằng cung tên,’ v.v. Do đó, ‘sau khi thấy sắc bằng nhãn thức’ chính là ý nghĩa ở đây.”

นิมิตฺตคฺคาหีติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ วา สุภนิมิตฺตาทิกํ วา กิเลสวตฺถุภูตํ นิมิตฺตํ ฉนฺทราควเสน คณฺหาติ, ทิฏฺฐมตฺตวเสน น สณฺฐาติ. อนุพฺยญฺชนคฺคาหีติ กิเลสานํ อนุพฺยญฺชนโต ปากฏภาวกรณโต ‘‘อนุพฺยญฺชน’’นฺติ ลทฺธโวหารํ หตฺถปาทหสิตลปิตวิโลกิตาทิเภทํ อาการํ คณฺหาติ.

(Từ) ‘nimittaggāhī’ (nắm bắt tướng chung) có nghĩa là người ấy nắm bắt tướng là nền tảng của phiền não, như tướng nam nhân hay nữ nhân, hoặc tướng tốt đẹp v.v., với lòng dục và tham ái; không dừng lại ở mức độ chỉ thấy. (Từ) ‘anubyañjanaggāhī’ (nắm bắt tướng riêng) có nghĩa là người ấy nắm bắt các vẻ chi tiết—như tay, chân, nụ cười, lời nói, cái liếc nhìn, v.v.—những thứ nhận được tên gọi là ‘tướng riêng’ vì chúng đi theo sau và làm biểu lộ rõ các phiền não.

ยตฺวาธิกรณเมนนฺติอาทิมฺหิ ยํการณา ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ. เอตํ ปุคฺคลํ สติกวาเฏน จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ อปิหิตจกฺขุทฺวารํ หุตฺวา วิหรนฺตํ เอเต อภิชฺฌาทโย ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ. ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถาย น ปฏิปชฺชติ. เอวํภูโตเยว จ ‘‘น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ. น จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติปิ วุจฺจติ.

Ở đoạn bắt đầu bằng ‘yatvādhikaraṇamenaṃ’ (do nhân duyên nào mà), (có nghĩa là) do nguyên nhân nào, do nhân duyên nào của sự không phòng hộ nhãn căn. Các pháp tham ái v.v... này sẽ tuôn chảy vào người này, là người đang sống với nhãn căn không được phòng hộ, với nhãn môn không được che đậy bởi cánh cửa chánh niệm. ‘Tassa saṃvarāya na paṭipajjati’ (vị ấy không thực hành để phòng hộ) có nghĩa là vị ấy không thực hành với mục đích che đậy nhãn căn ấy bằng cánh cửa chánh niệm. Và chính người như vậy cũng được gọi là ‘vị ấy không hộ trì nhãn căn, vị ấy không thực hành sự phòng hộ ở nhãn căn’.

ตตฺถ กิญฺจาปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ, อปิ จ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ ตโต วิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ [Pg.131] โวฏฺฐปนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ. ตตฺราปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ, ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. เอวํ โหนฺโต ปน โส จกฺขุนฺทฺริเย อสํวโรติ วุจฺจติ. กสฺมา? ยสฺมา ตสฺมึ สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา กึ? ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉนฺติ, ตํ หเรยฺยุํ. เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปีติ.

Ở đây, mặc dù sự phòng hộ hay không phòng hộ không có ở nhãn căn. Vì rằng chánh niệm hay thất niệm không sanh khởi nương vào sắc thần kinh nhãn. Hơn nữa, khi sắc cảnh đi vào tầm hoạt động của mắt, khi ấy sau khi tâm hữu phần sanh khởi hai lần rồi diệt, ý giới duy tác làm phận sự hướng tâm sanh lên rồi diệt, sau đó nhãn thức làm phận sự thấy, sau đó ý giới quả làm phận sự tiếp thâu, sau đó ý thức giới quả vô nhân làm phận sự suy đạc, sau đó ý thức giới duy tác vô nhân làm phận sự đoán định sanh lên rồi diệt, kế đó tâm tốc hành khởi lên. Ngay cả ở đó, sự phòng hộ hay không phòng hộ cũng không có vào lúc hữu phần, cũng không có vào bất cứ lúc nào trong các giai đoạn hướng tâm v.v... Tuy nhiên, vào sát-na tốc hành, nếu sự ác giới, hoặc thất niệm, hoặc vô minh, hoặc không kham nhẫn, hoặc biếng nhác sanh khởi thì có sự không phòng hộ. Khi có tình trạng như vậy, điều ấy được gọi là sự không phòng hộ ở nhãn căn. Tại sao? Bởi vì khi có sự không phòng hộ ấy, môn cũng không được hộ trì, tâm hữu phần và các tâm lộ như hướng tâm v.v... cũng (không được hộ trì). Giống như gì? Giống như trong một thành phố có bốn cổng không được canh gác, mặc dù các cửa nhà, nhà kho, phòng ốc bên trong được canh gác kỹ lưỡng, tuy nhiên tất cả tài sản bên trong thành phố đều không được bảo vệ, không được gìn giữ. Vì rằng bọn trộm sau khi vào qua cổng thành, chúng muốn gì thì có thể lấy đi vật ấy. Tương tự như vậy, khi các pháp ác giới v.v... sanh khởi ở tâm tốc hành, khi có sự không phòng hộ ấy, môn cũng không được hộ trì, tâm hữu phần và các tâm lộ như hướng tâm v.v... cũng (không được hộ trì).

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหตีติอาทีสุ น นิมิตฺตคฺคาหี โหตีติ ฉนฺทราควเสน วุตฺตปฺปการํ นิมิตฺตํ น คณฺหาติ. เอวํ เสสปทานิปิ วุตฺตปฏิกฺเขเปน เวทิตพฺพานิ. ยถา จ เหฏฺฐา ‘‘ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปี’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ ตสฺมึ สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา กึ? ยถา นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา โหนฺติ. ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ. เอวเมว ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโรติ วุตฺโต (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๕๒; วิสุทฺธิ. ๑.๑๕).

Trong các đoạn bắt đầu bằng ‘Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti’ (sau khi thấy sắc bằng mắt, vị ấy không nắm giữ tướng chung), ‘na nimittaggāhī hoti’ (không nắm giữ tướng chung) có nghĩa là vị ấy không nắm giữ tướng theo cách đã được nói do dục tham. Tương tự, các câu còn lại cũng nên được hiểu theo nghĩa đối nghịch với những gì đã được nói. Và như đã được nói ở dưới: “khi các pháp ác giới v.v... sanh khởi ở tâm tốc hành, khi có sự không phòng hộ ấy, môn cũng không được hộ trì, tâm hữu phần và các tâm lộ như hướng tâm v.v... cũng (không được hộ trì)”, cũng vậy, ở đây khi các pháp giới v.v... sanh khởi, môn cũng được hộ trì, tâm hữu phần và các tâm lộ như hướng tâm v.v... cũng (được hộ trì). Giống như gì? Giống như khi các cổng thành được canh gác, mặc dù các nhà cửa bên trong không được canh gác. Tuy nhiên, tất cả tài sản bên trong thành phố đều được bảo vệ tốt, được gìn giữ tốt. Khi các cổng thành được đóng lại, bọn trộm không thể vào được. Tương tự như vậy, khi các pháp giới v.v... sanh khởi ở tâm tốc hành, môn cũng được hộ trì, tâm hữu phần và các tâm lộ như hướng tâm v.v... cũng (được hộ trì). Do đó, mặc dù sanh khởi vào sát-na tốc hành, nó vẫn được gọi là sự phòng hộ ở nhãn căn (dha. sa. aṭṭha. 1352; visuddhi. 1.15).

อวสฺสุตปริยายญฺจาติ กิเลเสหิ ตินฺตการณญฺจ. อนวสฺสุตปริยายญฺจาติ กิเลเสหิ อตินฺตการณญฺจ.

‘Avassutapariyāyañca’ (và là nhân duyên của sự rỉ chảy) có nghĩa là và là nguyên nhân bị thấm ướt bởi các phiền não. ‘Anavassutapariyāyañca’ (và là nhân duyên của sự không rỉ chảy) có nghĩa là và là nguyên nhân không bị thấm ướt bởi các phiền não.

ปิยรูเป รูเปติ อิฏฺฐชาติเก รูปารมฺมเณ. อปฺปิยรูเป รูเปติ อนิฏฺฐสภาเว รูปารมฺมเณ. พฺยาปชฺชตีติ โทสวเสน ปูติภาวมาปชฺชติ. โอตารนฺติ ฉิทฺทํ อนฺตรํ. อารมฺมณนฺติ ปจฺจยํ.

‘Piyarūpe rūpe’ (ở sắc khả ái) có nghĩa là ở sắc cảnh thuộc loại đáng mong đợi. ‘Appiyarūpe rūpe’ (ở sắc không khả ái) có nghĩa là ở sắc cảnh có bản chất không đáng mong đợi. ‘Byāpajjati’ (bị sân hận) có nghĩa là đạt đến trạng thái thối rữa do sân. ‘Otāraṃ’ (cơ hội) có nghĩa là kẽ hở, khoảng trống. ‘Ārammaṇaṃ’ (đối tượng) có nghĩa là duyên.

อธิภํสูติ [Pg.132] มทฺทํสุ. น อธิโภสีติ น มทฺทิ. พหลมตฺติกาติ ปุนปฺปุนํ ทานวเสน อุทฺธมายิกา พหลมตฺติกา. อทฺทาวเลปนาติ อสุกฺขมตฺติกทานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานํ.

‘Adhibhaṃsu’ có nghĩa là đã giẫm đạp. ‘Na adhibhosi’ có nghĩa là đã không giẫm đạp. ‘Bahalamattikā’ (lớp đất sét dày) có nghĩa là lớp đất sét dày phồng lên do được trát đi trát lại nhiều lần. ‘Addāvalepanā’ (do việc trát vữa ướt) có nghĩa là do việc trát lớp đất sét chưa khô. Phần còn lại ở đây là rõ ràng.

นวมํ.

(Kinh) thứ chín.

๑๕๐. ทสเม กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวาติ อิมสฺส ปาทสฺส เคหา อภินิกฺขมิตฺวา กาสายวตฺโถ หุตฺวาติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ.

150. Ở (kinh) thứ mười, ý nghĩa của câu ‘kāsāyavattho abhinikkhamitvā’ (mặc y cà-sa, xuất gia) này nên được hiểu như sau: ‘gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvā’ (sau khi xuất gia từ bỏ gia đình, vị ấy đã trở thành người mặc y cà-sa). Phần còn lại có thể được biết theo phương pháp đã được nói đến, vì vậy không được giải thích chi tiết.

ทสมํ.

(Kinh) thứ mười.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Dứt phần giải về phẩm thứ ba.

๔. จตุตฺถวคฺควณฺณนา

4. Giải về phẩm thứ tư.

๑๕๑. จตุตฺถวคฺคสฺส ปฐเม รเสสูติ อมฺพิลมธุรติตฺตกกฏุกโลณิกขาริกกสาวาทิเภเทสุ สายนีเยสุ. เคธํ อกรนฺติ คิทฺธึ อกโรนฺโต, ตณฺหํ อนุปฺปาเทนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อโลโลติ ‘‘อิทํ สายิสฺสามิ, อิทํ สายิสฺสามี’’ติ เอวํ รสวิเสเสสุ อนากุโล. อนญฺญโปสีติ โปเสตพฺพกสทฺธิวิหาริกาทิวิรหิโต, กายสนฺธารณมตฺเตน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. ยถา วา ปุพฺเพ อุยฺยาเน รเสสุ เคธกรณโลโล หุตฺวา อญฺญโปสี อาสึ, เอวํ อหุตฺวา ยาย ตณฺหาย โลโล หุตฺวา รเสสุ เคธํ กโรติ, ตํ ตณฺหํ หิตฺวา อายตึ ตณฺหามูลกสฺส อญฺญสฺส อตฺตภาวสฺส อนิพฺพตฺตเนน อนญฺญโปสีติ ทสฺเสติ. อถ วา อตฺถภญฺชนกฏฺเฐน กิเลสา ‘‘อญฺเญ’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ อโปสเนน อนญฺญโปสีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สปทานจารีติ อโวกฺกมฺมจารี อนุปุพฺพจารี, ฆรปฏิปาฏึ อฉฑฺเฑตฺวา อฑฺฒกุลญฺจ ทลิทฺทกุลญฺจ นิรนฺตรํ ปิณฺฑาย ปวิสมาโนติ อตฺโถ. กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กิเลสวเสน อลคฺคจิตฺโต, จนฺทูปโม นิจฺจนวโก หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๕; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๑).

151. Trong câu đầu tiên của phẩm thứ tư, rasesu (trong các vị) có nghĩa là trong các món có thể nếm được, được phân loại thành các vị như chua, ngọt, đắng, cay, mặn, kiềm, chát, v.v. Gedhaṃ akaran (không tham đắm) có nghĩa là không tạo ra sự tham lam, được nói là không làm phát sanh ái dục. Alolo (không dao động) có nghĩa là không bối rối về các vị đặc biệt, (nghĩ rằng): “Ta sẽ nếm món này, ta sẽ nếm món kia.” Anaññaposī (không nuôi dưỡng người khác) có nghĩa là không có người cần phải nuôi dưỡng như vị đồng trú, v.v., được nói là hài lòng với việc chỉ duy trì thân mạng. Hoặc là, vị ấy chỉ ra rằng: “Như trước đây trong khu vườn, ta đã dao động, tham đắm các vị và là người nuôi dưỡng kẻ khác, nay không còn như vậy nữa, đã từ bỏ ái dục ấy, thứ ái dục mà do nó, người ta dao động và tham đắm các vị, và do không tạo ra một thân hữu khác trong tương lai có gốc rễ từ ái dục, nên được gọi là anaññaposī (không nuôi dưỡng người khác).” Hoặc là, vì phá hoại lợi ích nên các phiền não được gọi là “aññe” (những cái khác); do không nuôi dưỡng chúng nên gọi là anaññaposī (không nuôi dưỡng người khác). Đây là ý nghĩa ở đây. Sapadānacārī (đi khất thực tuần tự) có nghĩa là đi không bỏ sót, đi theo thứ tự; nghĩa là không bỏ qua thứ tự các nhà, liên tục đi vào khất thực ở cả gia đình giàu có lẫn gia đình nghèo khó. Kule kule appaṭibaddhacitto (tâm không ràng buộc vào gia đình nào) có nghĩa là tâm không dính mắc do phiền não ở bất cứ gia đình nào, như gia đình Sát-đế-lỵ, v.v.; nghĩa là giống như mặt trăng, luôn luôn mới mẻ. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

ปฐมํ.

(Kệ) thứ nhất.

๑๕๒. ทุติเย [Pg.133] อาวรณานีติ นีวรณาเนว, ตานิ อตฺถโต อุรคสุตฺเต (สุ. นิ. ๑ อาทโย) วุตฺตานิ. ตานิ ปน ยสฺมา อพฺภาทโย วิย จนฺทํ สูริยํ วา เจโต อาวรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาวรณานิ เจตโส’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา ปหาย. อุปกฺกิเลเสติ อุปคมฺม จิตฺตํ วิพาเธนฺเต อกุสเล ธมฺเม, วตฺโถปมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๐ อาทโย) วุตฺเต อภิชฺฌาทโย วา. พฺยปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา วินาเสตฺวา, วิปสฺสนามคฺเคน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สพฺเพติ อนวเสเส. เอวํ สมถวิปสฺสนาสมฺปนฺโน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส ปหีนตฺตา อนิสฺสิโต. เสสมคฺเคหิ เฉตฺวา เตธาตุกคตํ สิเนหโทสํ, ตณฺหาราคนฺติ วุตฺตํ โหติ. สิเนโห เอว หิ คุณปฏิปกฺขโต สิเนหโทโสติ วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมว (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๖).

152. Trong câu thứ hai, āvaraṇāni (các triền cái) chính là các triền cái (nīvaraṇa); về ý nghĩa, chúng đã được nói đến trong kinh Uraga (Kinh Rắn, Sn 1). Và bởi vì chúng che lấp tâm trí giống như mây che mặt trăng hoặc mặt trời, nên chúng được gọi là “āvaraṇāni cetaso” (những chướng ngại của tâm). Tāni pahāya (từ bỏ chúng) bằng cận hành định hoặc an chỉ định. Upakkilese (các tùy phiền não) là các pháp bất thiện đến và làm não hại tâm, hoặc là tham ái, v.v. đã được nói đến trong kinh Ví Dụ Tấm Vải (Vatthopama Sutta, MN 7). Byapanujjā (sau khi loại trừ) có nghĩa là sau khi xua đuổi, sau khi hủy diệt; nghĩa là sau khi từ bỏ bằng đạo tuệ quán. Sabbe (tất cả) có nghĩa là không còn sót lại. Như vậy, người đã thành tựu thiền chỉ và thiền quán, nhờ đạo thứ nhất đã đoạn trừ sở y của tà kiến, nên là anissito (vô sở y, không nương tựa). Chetvā (sau khi cắt đứt) bằng các đạo còn lại sinehadosaṃ (sự dính mắc tai hại) thuộc ba cõi, được nói là ái và tham. Chính sineho (sự dính mắc) vì đối nghịch với các phẩm chất tốt nên được gọi là sinehadoso (sự dính mắc tai hại). Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

ทุติยํ.

(Kệ) thứ hai.

๑๕๓. ตติเย วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, ฉฑฺเฑตฺวา ชหิตฺวาติ อตฺโถ. สุขํ ทุขญฺจาติ กายิกํ สาตาสาตํ. โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ เจตสิกํ สาตาสาตํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. สมถนฺติ จตุตฺถชฺฌานสมถเมว. วิสุทฺธนฺติ ปญฺจนีวรณวิตกฺกวิจารปีติสุขสงฺขาเตหิ นวหิ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา อติสุทฺธํ, นิทฺธนฺตสุวณฺณมิว วิคตูปกฺกิเลสนฺติ อตฺโถ.

153. Trong câu thứ ba, vipiṭṭhikatvāna (sau khi để lại sau lưng) có nghĩa là sau khi đã đặt ra phía sau, sau khi đã vứt bỏ, sau khi đã từ bỏ. Sukhaṃ dukhañca (lạc và khổ) là cảm giác dễ chịu và khó chịu thuộc về thân. Somanassadomanassan (hỷ và ưu) là cảm giác dễ chịu và khó chịu thuộc về tâm. Upekkhaṃ (xả) là sự xả của thiền thứ tư. Samathaṃ (tịnh) chính là sự tĩnh lặng của thiền thứ tư. Visuddhaṃ (thanh tịnh) có nghĩa là vô cùng trong sạch do đã giải thoát khỏi chín pháp đối nghịch được gọi là năm triền cái, tầm, tứ, hỷ, và lạc; nghĩa là giống như vàng đã được luyện lọc, đã loại bỏ các cấu uế.

อยํ ปน โยชนา – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุกฺขญฺจ ปุพฺเพว, ปฐมชฺฌานูปจารภูมิยํเยว ทุกฺขํ, ตติยชฺฌานูปจารภูมิยญฺจ สุขนฺติ อธิปฺปาโย. ปุน อาทิโต วุตฺตํ จ-การํ ปรโต เนตฺวา ‘‘โสมนสฺสํ โทมนสฺสญฺจ วิปิฏฺฐิกตฺวาน ปุพฺเพวา’’ติ อธิกาโร. เตน โสมนสฺสํ จตุตฺถชฺฌานูปจาเร, โทมนสฺสญฺจ ทุติยชฺฌานูปจาเรเยวาติ ทีเปติ. เอตานิ หิ เอเตสํ ปริยายโต ปหานฏฺฐานานิ. นิปฺปริยายโต ปน ทุกฺขสฺส ปฐมชฺฌานํ, โทมนสฺสสฺส ทุติยชฺฌานํ, สุขสฺส ตติยชฺฌานํ, โสมนสฺสสฺส จตุตฺถชฺฌานํ ปหานฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐). ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คเหตพฺพํ. ปรโต ปุพฺเพวาติ ตีสุ ปฐมชฺฌานทีสุ ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ [Pg.134] วิปิฏฺฐิกตฺวา เอตฺเถว จ จตุตฺถชฺฌาเน โสมนสฺสํ วิปิฏฺฐิกตฺวา อิมาย ปฏิปทาย ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ เอโก จเร อิติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๗; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๓).

Và đây là cách cú pháp – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva (sau khi đã để lại sau lưng lạc và khổ từ trước), ý muốn nói khổ (được để lại) ngay trong giai đoạn cận hành của thiền thứ nhất, và lạc trong giai đoạn cận hành của thiền thứ ba. Lại nữa, đem liên từ ca (và) đã được nói ở đầu ra phía sau, thì có tiêu đề là “somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā” (sau khi đã để lại sau lưng hỷ và ưu từ trước). Qua đó, câu ấy chỉ ra rằng hỷ (được để lại) trong giai đoạn cận hành của thiền thứ tư, và ưu ngay trong giai đoạn cận hành của thiền thứ hai. Đây là những nơi đoạn trừ chúng theo nghĩa bóng (pariyāyato). Tuy nhiên, theo nghĩa đen (nippariyāyato), thiền thứ nhất là nơi đoạn trừ khổ, thiền thứ hai là nơi đoạn trừ ưu, thiền thứ ba là nơi đoạn trừ lạc, và thiền thứ tư là nơi đoạn trừ hỷ. Như có lời dạy: “Vị ấy trú sau khi đã chứng đạt thiền thứ nhất. Ở đây, khổ căn đã sanh khởi được diệt tận không còn dư sót,” v.v. (S v 510). Tất cả điều đó nên được hiểu theo cách đã được giải thích ở dưới. Parato pubbevā (từ trước) có nghĩa là sau khi đã để lại sau lưng khổ, ưu, và lạc trong ba giai đoạn đầu (của thiền), và ngay tại đây, trong thiền thứ tư, sau khi đã để lại sau lưng hỷ, vị ấy, bằng con đường thực hành này, đã đạt được xả, tịnh, và thanh tịnh, nên sống một mình. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

ตติยํ.

(Kệ) thứ ba.

๑๕๔. จตุตฺเถ อารทฺธํ วีริยํ อสฺสาติ อารทฺธวิริโย. เอเตน อตฺตโน วีริยารมฺภํ อาทิวีริยํ ทสฺเสติ. ปรมตฺโถ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตตฺถ ปตฺติยา ปรมตฺถปตฺติยา. เอเตน วีริยารมฺเภน ปตฺตพฺพผลํ ทสฺเสติ. อลีนจิตฺโตติ เอเตน วีริยุปตฺถมฺภานํ จิตฺตเจตสิกานํ อลีนตํ ทสฺเสติ. อกุสีตวุตฺตีติ เอเตน ฐานาสนจงฺกมาทีสุ กายสฺส อนวสีทนํ. ทฬฺหนิกฺกโมติ เอเตน ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘๔; สํ. นิ. ๒.๒๒; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตํ ปทหนวีริยํ ทสฺเสติ. ยํ ตํ อนุปุพฺพสิกฺขาทีสุ ปทหนฺโต ‘‘กาเยน เจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา เอเตน มคฺคสมฺปยุตฺตวีริยํ ทสฺเสติ. ตญฺหิ ทฬฺหญฺจ ภาวนาปาริปูริคตตฺตา, นิกฺกโม จ สพฺพโส ปฏิปกฺขา นิกฺขนฺตตฺตา, ตสฺมา ตํสมงฺคีปุคฺคโลปิ ทฬฺโห นิกฺกโม อสฺสาติ ‘‘ทฬฺหนิกฺกโม’’ติ วุจฺจติ. ถามพลูปปนฺโนติ มคฺคกฺขเณ กายถาเมน ญาณพเลน จ อุปปนฺโน. อถ วา ถามภูเตน พเลน อุปปนฺโนติ ถามพลูปปนฺโน, ถิรญาณพลูปปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ตสฺส วีริยสฺส วิปสฺสนาญาณสมฺปโยคํ ทีเปนฺโต โยนิโส ปทหนภาวํ สาเธติ. ปุพฺพภาคมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐวีริยวเสน วา ตโยปิ ปาทา โยเชตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๘).

154. Ở câu kệ thứ tư, có sự tinh tấn đã được khởi sự nên là người có sự tinh tấn đã được khởi sự. Bằng câu này, vị ấy trình bày sự khởi đầu tinh tấn, sự tinh tấn ban đầu của mình. Mục đích tối hậu được gọi là Níp-bàn, do sự chứng đạt ở nơi ấy nên là sự chứng đạt mục đích tối hậu. Bằng câu này, vị ấy trình bày quả cần phải chứng đạt bằng sự khởi đầu tinh tấn ấy. Với tâm không thụ động: Bằng câu này, vị ấy trình bày sự không thụ động của tâm và tâm sở là những pháp trợ giúp cho sự tinh tấn. Có lối sống không biếng nhác: Bằng câu này, (vị ấy trình bày) sự không chìm đắm của thân trong các oai nghi đi, đứng, ngồi, v.v... Có sự xuất gia kiên cố: Bằng câu này, vị ấy trình bày sự tinh tấn nỗ lực đã được tiến hành như vầy: ‘Dầu cho chỉ còn da, gân, và xương...’ (ma. ni. 1.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; mahāni. 196). Vị ấy, trong khi nỗ lực trong các học pháp tuần tự v.v..., được gọi là: ‘Vị ấy chứng ngộ chân lý tối hậu bằng thân và thấy thông suốt điều ấy bằng trí tuệ.’ Hoặc là, bằng câu này, vị ấy trình bày sự tinh tấn tương ưng với đạo. Thật vậy, điều ấy là kiên cố do đã đi đến sự viên mãn của việc tu tập, và là sự xuất ly do đã thoát ra khỏi các pháp đối nghịch một cách hoàn toàn. Do đó, cá nhân thành tựu với điều ấy cũng có sự xuất ly kiên cố nên được gọi là ‘người có sự xuất gia kiên cố.’ Thành tựu sức mạnh và năng lực: (Là) người thành tựu với sức mạnh của thân và năng lực của trí tuệ trong khoảnh khắc đạo. Hoặc là, thành tựu với năng lực đã trở thành sức mạnh nên là người thành tựu sức mạnh và năng lực; điều được nói là: người thành tựu năng lực của trí tuệ vững chắc. Bằng câu này, trong khi giải thích sự tương ưng với trí tuệ minh sát của sự tinh tấn ấy, vị ấy chứng minh trạng thái nỗ lực một cách như lý. Hoặc là, cả ba câu kệ nên được liên kết theo phương diện tinh tấn ở giai đoạn đầu, giai đoạn giữa, và giai đoạn cao tột. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

จตุตฺถํ.

Câu kệ thứ tư.

๑๕๕. ปญฺจเม ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ ปฏินิวตฺติตฺวา สลฺลีนํ, เอกตฺตเสวิตา เอกีภาโว กายวิเวโกติ อตฺโถ. ฌานนฺติ ปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ จิตฺตวิเวโก วุจฺจติ. ตตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นีวรณาทิปจฺจนีกฌาปนโต กสิณาทิอารมฺมณูปนิชฺฌานโต จ ‘‘ฌาน’’นฺติ วุจฺจติ. วิปสฺสนามคฺคผลานิ [Pg.135] สตฺตสญฺญาทิปจฺจนีกฌาปนโต ลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ ‘‘ฌาน’’นฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานเมว อธิปฺเปตํ. เอวเมตํ ปฏิสลฺลานญฺจ ฌานญฺจ อริญฺจมาโนติ อชหมาโน อนิสฺสชฺชมาโน. ธมฺเมสูติ วิปสฺสนุปเคสุ ปญฺจกฺขนฺธาทิธมฺเมสุ. นิจฺจนฺติ สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ. อนุธมฺมจารีติ เต ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมาเนน อนุคตํ วิปสฺสนาธมฺมํ จรมาโน. อถ วา ธมฺเมสูติ เอตฺถ ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา, เตสํ ธมฺมานํ อนุโลโม ธมฺโมติ อนุธมฺโม, วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วิภตฺติพฺยตฺตเยน ‘‘ธมฺเมสู’’ติ วุตฺตํ สิยา. อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ตาย อนุธมฺมจาริตาสงฺขาตาย วิปสฺสนาย อนิจฺจาการาทิโทสํ ตีสุ ภเวสุ สมนุปสฺสนฺโต เอวํ อิมาย กายวิเวกจิตฺตวิเวกํ อริญฺจมาโน สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาสงฺขาตาย ปฏิปทาย อธิคโตติ วตฺตพฺโพ เอโก จเรติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๙; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๕).

155. Ở câu kệ thứ năm, sự độc cư: (Là) sự ẩn mình sau khi đã quay về từ các pháp hữu vi chúng sanh này kia; sự thực hành trạng thái đơn độc, sự trở thành đơn độc có nghĩa là thân viễn ly. Thiền-na: Do sự thiêu đốt các pháp đối nghịch và do sự quán xét kỹ lưỡng đối tượng là đặc tính nên tâm viễn ly được gọi là (thiền-na). Trong ấy, tám bậc thiền chứng được gọi là ‘thiền-na’ do sự thiêu đốt các pháp đối nghịch là các triền cái v.v... và do sự quán xét kỹ lưỡng đối tượng là các đề mục kasina v.v... Minh sát, đạo, và quả được gọi là ‘thiền-na’ do sự thiêu đốt các pháp đối nghịch là tưởng về chúng sanh v.v... và do sự quán xét kỹ lưỡng các đặc tính. Tuy nhiên, ở đây chỉ có sự quán xét kỹ lưỡng đối tượng là được chủ trương. Như vậy, không từ bỏ sự độc cư và thiền-na này có nghĩa là không từ bỏ, không xả ly. Trong các pháp: (Là) trong các pháp như năm uẩn v.v... thuộc về minh sát. Thường xuyên: (Là) luôn luôn, liên tục, không gián đoạn. Hành theo pháp tùy thuận: (Là) người đang thực hành pháp minh sát, là pháp đi theo đã được khởi lên bằng cách lấy các pháp ấy làm đối tượng. Hoặc là, ở đây trong câu ‘trong các pháp,’ các pháp là chín pháp siêu thế. Pháp tùy thuận của các pháp ấy là pháp tùy thuận; đây là từ đồng nghĩa với minh sát. Trong đó, khi cần phải nói là ‘dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī,’ có lẽ đã được nói là ‘dhammesū’ do sự thay đổi biến cách vì sự thuận lợi trong việc cấu trúc câu kệ. Sau khi đã quán xét sự nguy hại trong các cõi hữu: (Là) người đang quán xét kỹ lưỡng các khuyết điểm như là tướng trạng vô thường v.v... trong ba cõi hữu bằng pháp minh sát được gọi là sự thực hành pháp tùy thuận ấy. Như vậy, người không từ bỏ thân viễn ly và tâm viễn ly này, được nói là đã chứng đạt bằng con đường thực hành được gọi là minh sát đã đạt đến đỉnh cao, nên sống một mình. Sự liên kết câu cú nên được hiểu như vậy.

ปญฺจมํ.

Câu kệ thứ năm.

๑๕๖. ฉฏฺเฐ ตณฺหกฺขยนฺติ นิพฺพานํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีนวาย ตณฺหาย เอว อปฺปวตฺตึ. อปฺปมตฺโตติ สาตจฺจการี. อเนฬมูโคติ อลาลามุโข. อถ วา อเนโฬ จ อมูโค จ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. หิตสุขสมฺปาปกํ สุตมสฺส อตฺถีติ สุตวา, อาคมสมฺปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. สตีมาติ จิรกตาทีนํ อนุสฺสริตา. สงฺขาตธมฺโมติ ธมฺมูปปริกฺขาย ปริญฺญาตธมฺโม. นิยโตติ อริยมคฺเคน นิยามํ ปตฺโต. ปธานวาติ สมฺมปฺปธานวีริยสมฺปนฺโน. อุปฺปฏิปาฏิยา เอส ปาโฐ โยเชตพฺโพ. เอวเมเตหิ อปฺปมาทาทีหิ สมนฺนาคโต นิยามสมฺปาปเกน ปธาเนน ปธานวา, เตน ปธาเนน ปตฺตนิยามตฺตา นิยโต, ตโต อรหตฺตปฺปตฺติยา สงฺขาตธมฺโม. อรหา หิ ปุน สงฺขาตพฺพาภาวโต ‘‘สงฺขาตธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสกฺขา ปุถู อิธา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๓๑; สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๖๓, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๗; เนตฺติ. ๑๔; เปฏโก. ๔๕). เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๐).

156. Ở câu kệ thứ sáu, sự đoạn tận ái dục: (Là) Níp-bàn, như vậy là sự không tiếp tục sanh khởi của chính ái dục mà sự nguy hại đã được thấy. Không dể duôi: (Là) người hành động liên tục. Không câm điếc: (Là) người không có nước miếng chảy ra. Hoặc là, không câm và không điếc; điều được nói là: bậc hiền trí, người thông thạo. Có sự học hỏi đem lại lợi ích và an lạc cho vị ấy nên là người có học thức; điều được nói là: người thành tựu Thánh điển. Có chánh niệm: (Là) người có khả năng ghi nhớ những điều đã làm từ lâu v.v... Người đã thẩm sát các pháp: (Là) người có các pháp đã được liễu tri bằng sự thẩm sát các pháp. Người chắc chắn: (Là) người đã đạt đến sự chắc chắn bằng Thánh đạo. Người có sự tinh cần: (Là) người thành tựu sự tinh tấn của chánh cần. Đoạn văn này nên được liên kết theo thứ tự ngược lại. Như vậy, người thành tựu với các pháp không dể duôi v.v... này, là người có sự tinh cần do sự nỗ lực đem lại sự chắc chắn; là người chắc chắn do đã đạt được sự chắc chắn bằng sự tinh cần ấy; sau đó, là người đã thẩm sát các pháp do đã chứng đạt A-la-hán quả. Thật vậy, bậc A-la-hán được gọi là ‘người đã thẩm sát các pháp’ do không còn gì để thẩm sát lại nữa. Như đã được nói: ‘Và những vị đã thẩm sát các pháp, và nhiều vị hữu học ở đời này...’ (saṃ. ni. 2.31; su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 63, ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti. 14; peṭako. 45). Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

ฉฏฺฐํ.

Câu kệ thứ sáu.

๑๕๗. สตฺตเม [Pg.136] สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, ปณฺฑุสีโห, กาฬสีโห, เกสรสีโหติ. เตสํ เกสรสีโห อคฺคมกฺขายติ, เอโส อิธ อธิปฺเปโต. วาโต ปุรตฺถิมาทิวเสน อเนกวิโธ. ปทุมํ รตฺตเสตาทิวเสน. เตสุ โย โกจิ วาโต ยํ กิญฺจิ ปทุมํ วฏฺฏติเยว. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตาโส อตฺตสิเนเหน โหติ, อตฺตสิเนโห จ ตณฺหาเลโป, โสปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน วา ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตน วา โลเภน โหติ, โสปิ จ ตณฺหาเยว. สชฺชนํ ปน ตตฺถ อุปปริกฺขาวิรหิตสฺส โมเหน โหติ, โมโห จ อวิชฺชา. ตตฺถ สมเถน ตณฺหาย ปหานํ โหติ, วิปสฺสนาย อวิชฺชาย. ตสฺมา สมเถน อตฺตสิเนหํ ปหาย สีโห วิย สทฺเทสุ อนิจฺจทุกฺขาทีสุอสนฺตสนฺโต, วิปสฺสนาย โมหํ ปหาย วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธายตนาทีสุ อสชฺชมาโน, สมเถเนว โลภํ, โลภสมฺปยุตฺตํ เอว ทิฏฺฐิญฺจ ปหาย, ปทุมํว โตเยน สพฺพภวโภคโลเภน อลิปฺปมาโน.

157. Trong câu thứ bảy, (giống như) sư tử: Có bốn loại sư tử – sư tử cỏ, sư tử vàng nhạt, sư tử đen, và sư tử bờm. Trong số chúng, sư tử bờm được xem là cao quý nhất, và đó là loại được nói đến ở đây. Gió có nhiều loại, như gió từ phương đông, v.v. Hoa sen có nhiều loại, như sen đỏ, sen trắng, v.v. Trong số đó, bất kỳ ngọn gió nào cũng có thể đến với bất kỳ đóa sen nào. Ở đây, vì sự kinh hãi phát sinh từ lòng yêu mến bản thân, và lòng yêu mến bản thân là sự dính mắc của ái dục, điều đó cũng phát sinh từ tham, dù tương ưng với tà kiến hay không tương ưng với tà kiến, và điều đó cũng chính là ái dục. Còn sự vướng mắc ở đây là do si của người thiếu sự quán xét, và si chính là vô minh. Ở đây, nhờ thiền chỉ, ái dục được đoạn trừ; nhờ thiền quán, vô minh được đoạn trừ. Do đó, nhờ thiền chỉ đoạn trừ lòng yêu mến bản thân, vị ấy không kinh hãi trước các âm thanh (như là các pháp) vô thường, khổ, v.v. như sư tử; nhờ thiền quán đoạn trừ si, vị ấy không vướng mắc vào các uẩn, xứ, v.v. như gió không vướng vào lưới; cũng nhờ thiền chỉ đoạn trừ tham và tà kiến tương ưng với tham, vị ấy không bị dính mắc bởi lòng tham đối với mọi sự hiện hữu và tài sản, như hoa sen không dính nước.

เอตฺถ จ สมถสฺส สีลํ ปทฏฺฐานํ, สมโถ สมาธิ, วิปสฺสนา ปญฺญาติ เอวํ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ สิทฺเธสุ ตโยปิ ขนฺธา สิทฺธา โหนฺติ. ตตฺถ สีลกฺขนฺเธน สุรโต โหติ, โส สีโหว สทฺเธสุ อาฆาตวตฺถูสุ อกุชฺฌิตุกามตาย น สนฺตสติ, ปญฺญากฺขนฺเธน ปฏิวิทฺธสภาโว วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธาทิธมฺมเภเท น สชฺชติ, สมาธิกฺขนฺเธน วีตราโค ปทุมํว โตเยน ราเคน น ลิปฺปติ. เอวํ สมถวิปสฺสนาหิ สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺเธหิ จ ยถาสมฺภวํ อวิชฺชาตณฺหานํ, ติณฺณญฺจ อกุสลมูลานํ ปหานวเสน อสนฺตสนฺโต อสชฺชมาโน อลิปฺปมาโน จ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๑; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๗).

Ở đây, giới là nền tảng của thiền chỉ, thiền chỉ là định, thiền quán là tuệ. Như vậy, khi hai pháp ấy (chỉ và quán) được thành tựu, cả ba uẩn (giới, định, tuệ) cũng được thành tựu. Ở đây, nhờ giới uẩn, vị ấy trở nên nhu thuận; vị ấy, giống như sư tử, không kinh hãi trước các âm thanh là những đối tượng gây sân hận do không có ý muốn tức giận. Nhờ tuệ uẩn, vị ấy đã thấu suốt tự tánh, nên không vướng mắc vào sự phân biệt các pháp như uẩn, v.v., giống như gió không vướng vào lưới. Nhờ định uẩn, vị ấy đã ly tham, nên không bị dính mắc bởi tham ái, giống như hoa sen không dính nước. Như vậy, cần phải hiểu rằng vị ấy không kinh hãi, không vướng mắc, và không dính mắc là do đã đoạn trừ vô minh và ái dục, cùng ba bất thiện căn, tùy theo khả năng, bằng thiền chỉ và thiền quán, và bằng các uẩn giới, định, tuệ. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

สตฺตมํ.

(Kệ) thứ bảy.

๑๕๘. อฏฺฐเม สหนา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห. เกสรสีโหว อิธ อธิปฺเปโต. ทาฐา พลมสฺส อตฺถีติ ทาฐพลี. ปสยฺห อภิภุยฺยาติ อุภยํ จารีสทฺเทน สห โยเชตพฺพํ ปสยฺหจารี อภิภุยฺยจารีติ. ตตฺถ ปสยฺห นิคฺคยฺห ปวาเหตฺวา จรเณน ปสยฺหจารี. อภิภวิตฺวา [Pg.137] สนฺตาเสตฺวา วสีกตฺวา จรเณน อภิภุยฺหจารี. สฺวายํ กายพเลน ปสยฺหจารี, เตชสา อภิภุยฺยจารี. ตตฺถ สเจ โกจิ วเทยฺย ‘‘กึ ปสยฺห อภิภุยฺยจารี’’ติ. ตโต มิคานนฺติ สามิวจนํ อุปโยคตฺเถ กตฺวา ‘‘มิเค ปสยฺห อภิภุยฺยจารี’’ติ ปฏิวตฺตพฺพํ. ปนฺตานีติ ทูรานิ. เสนาสนานีติ วสนฏฺฐานานิ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๒).

158. Trong câu thứ tám, (gọi là) sư tử vì nó chịu đựng, giết hại, và có tốc độ nhanh. Sư tử bờm là loại được nói đến ở đây. Có sức mạnh ở răng nanh nên gọi là dāṭhabalī (kẻ mạnh nhờ răng nanh). Cả hai từ pasayha (bằng vũ lực) và abhibhuyya (chế ngự) nên được kết hợp với từ cārī (hành xử), thành pasayhacārī và abhibhuyyacārī. Ở đây, pasayhacārī có nghĩa là hành xử bằng cách dùng vũ lực, đàn áp, và xua đuổi. Abhibhuyyacārī có nghĩa là hành xử bằng cách chế ngự, làm cho kinh hãi, và khuất phục. Vị ấy là pasayhacārī nhờ sức mạnh thân thể, là abhibhuyyacārī nhờ uy lực. Ở đây, nếu có ai hỏi: 'Dùng vũ lực và chế ngự cái gì?', khi đó, nên trả lời rằng: 'Dùng vũ lực và chế ngự các loài thú,' bằng cách chuyển sở hữu cách migānaṃ thành đối cách mige. Pantāni nghĩa là xa xôi. Senāsanāni nghĩa là nơi ở. Phần còn lại có thể được biết theo cách đã nói trước đây, nên không giải thích chi tiết.

อฏฺฐมํ.

(Kệ) thứ tám.

๑๕๙. นวเม ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา ภวนฺตู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขูปนยนกามตา เมตฺตา. ‘‘อโห วต อิมมฺหา ทุกฺขา วิมุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน อหิตทุกฺขาปนยนกามตา กรุณา. ‘‘โมทนฺติ วต โภนฺโต สตฺตา, โมทนฺติ สาธุ สุฏฺฐู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขาวิปฺปโยคกามตา มุทิตา. ‘‘ปญฺญายิสฺสนฺติ สเกน กมฺเมนา’’ติ สุขทุกฺเขสุ อชฺฌุเปกฺขนตา อุเปกฺขา. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา เมตฺตํ วตฺวา อุเปกฺขา วุตฺตา, มุทิตา จ ปจฺฉา. วิมุตฺตินฺติ จตสฺโสปิ หิ วิมุตฺตี. เอตา อตฺตโน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติโย. เตน วุตฺตํ – ‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล’’ติ.

159. Trong câu thứ chín, tâm từ là lòng mong muốn mang lại lợi ích và hạnh phúc theo cách nói 'mong cho tất cả chúng sanh được an lạc,' v.v. Tâm bi là lòng mong muốn loại bỏ điều không lợi ích và khổ đau theo cách nói 'mong sao họ thoát khỏi khổ đau này,' v.v. Tâm hỷ là lòng mong muốn không xa lìa lợi ích và hạnh phúc theo cách nói 'chư chúng sanh thật hoan hỷ, hoan hỷ thay, lành thay, tốt thay,' v.v. Tâm xả là sự buông xả đối với hạnh phúc và khổ đau theo cách nói 'họ sẽ là người thừa tự nghiệp của chính mình.' Tuy nhiên, để cho vần điệu của câu kệ được hay, sau khi nói về tâm từ, tâm xả được nói đến, rồi sau đó mới đến tâm hỷ, không theo thứ tự. (Từ) vimuttiṃ (giải thoát) quả thật chỉ cho cả bốn tâm này. Chúng được gọi là các sự giải thoát vì chúng đã giải thoát khỏi các pháp đối nghịch của mình. Do đó có nói rằng: 'Thực hành tâm từ, tâm xả, tâm bi, là sự giải thoát, và tâm hỷ đúng thời.'

ตตฺถ อาเสวมาโนติ ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน ภาวยมาโน, อุเปกฺขํ จตุตฺถชฺฌานวเสน ภาวยมาโน. กาเลติ เมตฺตํ อาเสวิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย กรุณํ, ตโต วุฏฺฐาย มุทิตํ, ตโต อิตรโต วา นิปฺปีติกชฺฌานโต วุฏฺฐาย อุเปกฺขํ อาเสวมาโนว ‘‘กาเล อาเสวมาโน’’ติ วุจฺจติ, อาเสวิตุํ ผาสุกาเล วา. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ ทสสุ ทิสาสุ สพฺเพน สตฺตโลเกน อวิรุชฺฌมาโน. เมตฺตาทีนญฺหิ ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกฺกูลา โหนฺติ, สตฺเตสุปิ วิโรธภูโต ปฏิโฆ วูปสมฺมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน’’ติ. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๓).

Ở đây, āsevamāno (thực hành) có nghĩa là tu tập ba tâm (từ, bi, hỷ) bằng các tầng thiền tam thiền và tứ thiền, và tu tập tâm xả bằng tầng thiền thứ tư. Kāle (đúng thời) được nói đến là khi vị ấy thực hành tâm từ, rồi xuất khỏi đó thực hành tâm bi, rồi xuất khỏi đó thực hành tâm hỷ, rồi xuất khỏi đó hoặc từ tầng thiền không có hỷ thực hành tâm xả; hoặc là vào thời điểm thích hợp để thực hành. Sabbena lokena avirujjhamāno (không mâu thuẫn với toàn thể thế gian) có nghĩa là không mâu thuẫn với toàn thể thế gian chúng sanh trong mười phương. Quả vậy, do đã tu tập tâm từ, v.v., các chúng sanh trở nên không đáng ghét, và sự bất bình, là nền tảng của sự mâu thuẫn đối với chúng sanh, được lắng dịu. Do đó có nói rằng: 'không mâu thuẫn với toàn thể thế gian.' Phần còn lại cũng tương tự như đã nói.

นวมํ.

(Kệ) thứ chín.

๑๖๐. ทสเม สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ, ตานิ จ เตน เตน มคฺเคน สนฺทาลยิตฺวาน. อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ ชีวิตสงฺขโย วุจฺจติ [Pg.138] จุติจิตฺตสฺส ปริเภโท, ตสฺมิญฺจ ชีวิตสงฺขเย ชีวิตนิกนฺติยา ปหีนตฺตา อสนฺตสนฺติ. เอตฺตาวตา สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ อตฺตโน ทสฺเสตฺวา คาถาปริโยสาเน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๔).

160. Trong câu thứ mười, saṃyojanāni (các kiết sử) là mười kiết sử, và chúng đã được phá vỡ bởi các đạo lộ tương ứng. (Về câu) Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi (không kinh hãi khi mạng sống chấm dứt): sự chấm dứt mạng sống được gọi là sự tan rã của tâm tử, và vị ấy không kinh hãi trước sự chấm dứt mạng sống đó vì đã đoạn trừ lòng ham muốn sống. Bằng chừng ấy, sau khi đã chỉ ra hữu dư y niết bàn giới của mình, vào cuối câu kệ, (có nghĩa là) vị ấy đã nhập vô dư y niết bàn giới.

ทสมํ.

(Kệ) thứ mười.

๑๖๑. เอกาทสเม ภชนฺตีติ สรีเรน อลฺลียิตฺวา ปยิรุปาสนฺติ. เสวนฺตีติ อญฺชลิกมฺมาทีหิ กึการปฏิสฺสาวิตาย จ ปริจรนฺติ. การณํ อตฺโถ เอเตสนฺติ การณตฺถา, ภชนาย เสวนาย จ นาญฺญํ การณมตฺถิ, อตฺโถ เอว เตสํ การณํ, อตฺถเหตุ เสวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ เอวํ อตฺตปฏิลาภการเณน นิกฺการณา, เกวลํ –

161. Trong câu thứ mười một, bhajanti (kết giao) có nghĩa là họ gần gũi, thân cận về mặt thân thể. Sevanti (phục vụ) có nghĩa là họ hầu hạ bằng cách chắp tay, v.v., và bằng sự vâng lời. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā (vì mục đích có nguyên nhân là mục đích của họ), việc kết giao và phục vụ không có nguyên nhân nào khác, mục đích chính là nguyên nhân của họ, có nghĩa là họ phục vụ vì mục đích (lợi lộc). Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti (Ngày nay, bạn bè không vì mục đích thật khó tìm): (bạn bè) không vì nguyên nhân là sự đạt được lợi ích cho bản thân như là 'chúng ta sẽ nhận được điều gì đó từ đây,' chỉ đơn thuần là –

‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต, สุเข ทุกฺเข จ โย สขา;

อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต, โย จ มิตฺตานุกมฺปโก’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๕;

อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๑;

ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

‘Người bạn nào là người giúp đỡ, người thân nào (đồng hành) trong lúc vui và lúc buồn; người bạn nào là người nói lên điều lợi ích, và người nào là người có lòng thương mến bạn bè.’ (su. ni. aṭṭha. 1.75; apa. aṭṭha. 1.1.131; dī. ni. 3.265) –

เอวํ วุตฺเตน อริเยน มิตฺตภาเวน สมนฺนาคตา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา. อตฺตนิ ฐิตา เอเตสํ ปญฺญา, อตฺตานํเยว โอโลเกนฺติ, น อญฺญนฺติ อตฺตฏฺฐปญฺญา. ‘‘ทิฏฺฐตฺถปญฺญา’’ติ อยมฺปิ กิร โปราณปาโฐ. สมฺปติ ทิฏฺเฐเยว อตฺเถ เอเตสํ ปญฺญา, อายตึ น เปกฺขนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อสุจีติ อสุจินา อนริเยน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตาติ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ยํ อนฺตรนฺตรา อติวิตฺถารภเยน น วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ปาฐานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๕; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๑). เอกาทสมํ.

Những người bạn ngày nay mà có được phẩm chất bạn bè cao thượng đã được nói đến như vậy là điều khó tìm. Trí tuệ của những người này được đặt ở nơi tự thân, họ chỉ nhìn đến tự thân, không (nhìn đến) người khác, (nên gọi là) attaṭṭhapaññā (trí tuệ vì lợi ích tự thân). ‘Diṭṭhatthapaññā’ (trí tuệ vì lợi ích hiện tại) này cũng là một bản đọc cổ xưa. Điều được nói đến là: Trí tuệ của những người này chỉ ở trong lợi ích được thấy ngay hiện tại, họ không nhìn đến tương lai. Asuci (bất tịnh) có nghĩa là có được thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp bất tịnh, không cao thượng. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trước đây. Điều gì ở giữa mà không được nói đến vì sợ quá chi tiết, tất cả điều đó nên được hiểu theo văn bản (pāṭha). (su. ni. aṭṭha. 1.75; apa. aṭṭha. 1.1.131). Phần thứ mười một.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm thứ tư đã kết thúc.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

Của bộ Chú giải Tiểu Xiển Minh tên là Saddhammappajjotikā (Ngọn Đuốc Diệu Pháp)

ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về sự xiển minh kinh Tê Ngưu Giác đã kết thúc.

นิคมนกถา

Lời kết

โย [Pg.139] โส สุคตปุตฺตานํ, อธิปติภูเตน หิตรตินา;

เถเรน ถิรคุณวตา, สุวิภตฺโต มหานิทฺเทโส.

Bộ Đại Xiển Minh (Mahāniddesa) đã được phân tích rõ ràng bởi vị Trưởng lão, người là bậc đứng đầu các đệ tử của bậc Thiện Thệ, người hoan hỷ trong điều lợi ích, và là người có được các đức hạnh vững chắc.

ตสฺสตฺถวณฺณนา ยา, ปุพฺพฏฺฐกถานยํ ตถา;

ยุตฺตึ นิสฺสาย มยารทฺธา, นิฏฺฐานมุปคตา เอสา.

Phần giải thích ý nghĩa của bộ ấy, đã được tôi bắt đầu theo phương pháp của các bộ chú giải xưa và nương vào lý lẽ, nay đã đi đến chỗ hoàn tất.

ยํ ปุรํ ปุรุตฺตมํ, อนุราธปุรวฺหยํ;

โย ตสฺส ทกฺขิเณ ภาเค, มหาวิหาโร ปติฏฺฐิโต.

Thành phố nào là thành phố bậc nhất, có tên là Anurādhapura; ở tại phương nam của thành phố ấy, có ngôi Đại Tự (Mahāvihāra) được xây dựng.

โย ตสฺส ติลโก ภูโต, มหาถูโป สิลุจฺจโย;

ยํ ตสฺส ปจฺฉิเม ภาเค, เลโข กถิกสญฺญิโต.

Ngôi đại tháp bằng đá, là vật trang điểm của nơi ấy; ở tại phương tây của ngôi tháp ấy, có khu nhà ở được gọi là Kathikasaññita.

กิตฺติเสโนติ นาเมน, สชีโว ราชสมฺมโต;

สุจิจาริตฺตสมฺปนฺโน, เลโข กุสลกมฺมิโก.

Có một vị thư ký (lekha) tên là Kittisena, là người được đức vua kính trọng, là người có được hạnh kiểm trong sạch, và là người thực hành các nghiệp thiện.

สีตจฺฉายตรุเปตํ, สลิลาสยสมฺปทํ;

จารุปาการสญฺจิตํ, ปริเวณมการยิ.

Vị ấy đã cho xây dựng một tu viện (pariveṇa) có những cây cối cho bóng mát, có nguồn nước dồi dào, và được bao quanh bởi bức tường xinh đẹp.

อุปเสโน มหาเถโร, มหาปริเวณวาสิโย;

ตสฺสาทาสิ ปริเวณํ, เลโข กุสลกมฺมิโก.

Vị thư ký, người thực hành các nghiệp thiện, đã dâng cúng tu viện ấy đến Đại Trưởng lão Upasena, là vị cư ngụ tại Đại Tu Viện (Mahāpariveṇa).

วสนฺเตเนตฺถ เถเรน, ถิรสีเลน ตาทินา;

อุปเสนวฺหเยน สา, กตา สทฺธมฺมโชติกา.

Bộ Saddhammajotikā (Ngọn Đuốc Diệu Pháp) này đã được thực hiện bởi vị Trưởng lão tên là Upasena, người có giới hạnh vững chắc, bậc như thế, đang cư ngụ tại nơi đây.

รญฺโญ สิรินิวาสสฺส, สิริสงฺฆสฺส โพธิโน;

ฉพฺพีสติมฺหิ วสฺสมฺหิ, นิฏฺฐิตา นิทฺเทสวณฺณนา.

Phần giải thích về bộ Xiển Minh (Niddesa) đã được hoàn tất vào năm thứ hai mươi sáu của triều đại đức vua Sirinivāsa Sirisaṅghabodhi.

สมยํ อนุโลเมนฺตี, เถรานํ เถรวํสทีปานํ;

นิฏฺฐํ คตา ยถายํ, อฏฺฐกถา โลกหิตชนนี.

Bộ chú giải này, là nguồn phát sinh lợi ích cho thế gian, đã được hoàn tất, thuận theo giáo lý của các bậc Trưởng lão, là những ngọn đuốc của dòng truyền thừa Thera.

สทฺธมฺมํ อนุโลเมนฺตา, อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ สาเธนฺตา;

นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตุ ตถา, มโนรถา สพฺพสตฺตานํ.

Cũng như vậy, mong rằng các ước nguyện của tất cả chúng sanh, những người thuận theo Diệu Pháp, những người thành tựu lợi ích cho mình và lợi ích cho người khác, được đi đến chỗ hoàn mãn.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย, [Pg.140] อฏฺฐกถาเยตฺถ คณิตกุสเลหิ;

คณิตา ตุ ภาณวารา, เญยฺยาติเรกจตฺตาริสา.

Trong bộ chú giải Saddhammappajjotikā này, các tụng phẩm (bhāṇavāra) đã được những người giỏi tính toán đếm được, nên biết là có hơn bốn mươi.

อานุฏฺฐุเภน อสฺสา, ฉนฺโท พทฺเธน คณิยมานา ตุ;

อติเรกทสสหสฺส-สงฺขา คาถาติ วิญฺเญยฺยา.

Và khi được tính theo thể thơ Anuṭṭhubha đã được dùng để sáng tác, nên biết rằng số lượng câu kệ của bộ này là hơn mười ngàn.

สาสนจิรฏฺฐิตตฺถํ, โลกหิตตฺถญฺจ สาทเรน มยา;

ปุญฺญํ อิมํ รจยตา, ยํ ปตฺตมนปฺปกํ วิปุลํ.

Do công đức không nhỏ và rộng lớn nào mà tôi đã đạt được qua việc soạn tác bộ này với lòng tôn kính, vì sự trường tồn của giáo pháp và vì lợi ích của thế gian.

ปุญฺเญน เตน โลโก, สทฺธมฺมรสายนํ ทสพลสฺส;

อุปภุญฺชิตฺวา วิมลํ, ปปฺโปตุ สุขํ สุเขเนวาติ.

Nhờ công đức ấy, mong rằng thế gian, sau khi thưởng thức được vị thuốc trường sanh thanh tịnh là Diệu Pháp của bậc Thập Lực, sẽ dễ dàng đạt được an lạc.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกา นาม

Tên là Saddhammappajjotikā

จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

Bộ Chú giải Tiểu Xiển Minh đã kết thúc.