| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ขุทฺทกนิกาเย ཕྲན་བུའི་སྡེ་ལས། จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถา ཆུང་ངུའི་ངེས་ཚིག་གི་འགྲེལ་བཤད། ปารายนวคฺคนิทฺเทโส ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚོམས་ཀྱི་ངེས་ཚིག ๑. อชิตมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡. བྲམ་ཟེའི་བུ་མ་ཕམ་པའི་མདོའི་ངེས་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ปารายนวคฺคสฺส [Pg.1] ปฐเม อชิตสุตฺตนิทฺเทเส – ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚོམས་ཀྱི་དང་པོ་མ་ཕམ་པའི་མདོའི་ངེས་ཚིག་ལས། ๑. ༡. ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, (อิจฺจายสฺมา อชิโต,) “འཇིག་རྟེན་ཅི་ཡིས་བསྒྲིབས་པ་ལགས། (ཚེ་དང་ལྡན་པ་མ་ཕམ་པས་གསོལ་པ།) เกนสฺสุ นปฺปกาสติ; กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ. – ཅི་ཡི་ཕྱིར་ན་མི་གསལ་ལགས། དེ་ཡི་བྱུག་པ་ཅི་ལགས་བཤད། དེ་ཡི་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་ཅི།” อชิตมาณวสฺส ปุจฺฉิเต ปฐมปญฺเห จ อุปรูปริปญฺเห จ นิทฺเทเสสุ จ วุตฺตญฺจ อุตฺตานญฺจ วชฺเชตฺวา วิเสสเมว วกฺขาม. ตตฺถ นิวุโตติ ปฏิจฺฉาทิโต. กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ กึ อสฺส โลกสฺส อภิเลปนํ วเทสิ? བྲམ་ཟེའི་བུ་མ་ཕམ་པས་ཞུས་པའི་དྲི་བ་དང་པོ་དང་། དེའི་གོང་གི་དྲི་བ་རྣམས་དང་། ངེས་ཚིག་རྣམས་ལས་གསུངས་ཟིན་པ་དང་གོ་སླ་བ་རྣམས་བཞག་སྟེ། ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཁོ་ན་བཤད་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་“བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཡོགས་པའོ། །“དེ་ཡི་བྱུག་པ་ཅི་ལགས་བཤད་”ཅེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་བྱུག་པ་ཅི་ཞིག་ཡིན་པར་གསུངས་སམ། อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ ปฏิจฺฉาทิโต. โอวุโตติ เหฏฺฐา ปฏิจฺฉาทิโต. ปิหิโตติ อุปริภาเคน ฉาทิโต. ปฏิจฺฉนฺโนติ อวิวโฏ. ปฏิกุชฺชิโตติ อโธมุขํ ฉาทิโต. “བཀག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྒྲིབས་པའོ། །“བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཡོགས་པའོ། །“འོག་ནས་བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ཆ་ནས་གཡོགས་པའོ། །“བཅད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྟེང་གི་ཆ་ནས་གཡོགས་པའོ། །“གསང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཕྱེ་བའོ། །“ཁ་སྦུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཐུར་དུ་བལྟས་ཏེ་གཡོགས་པའོ། ། นปฺปกาสตีติ นปฺปกาโส โหติ. นปฺปภาสตีติ ญาณปฺปภาสํ น กโรติ. น ตปตีติ ญาณตปํ น กโรติ. น วิโรจตีติ ญาณวิโรจนํ น กโรติ. น ญายตีติ น ชานียติ. น ปญฺญายตีติ นปฺปญฺญายเต. “མི་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བར་གྱུར་པའོ། །“མི་འབར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འོད་ཟེར་མི་འཕྲོ་བའོ། །“མི་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་མི་བྱེད་པའོ། །“མི་མཛེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཛེས་པ་མི་སྟོན་པའོ། །“མི་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་རྟོགས་པའོ། །“མི་མངོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་སྣང་བའོ། ། เกน [Pg.2] ลิตฺโตติ เกน ลิมฺปิโต. สํลิตฺโต อุปลิตฺโตติ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. อาจิกฺขสิ นิทฺเทสวเสน. เทเสสิ ปฏินิทฺเทสวเสน. ปญฺญเปสิ เตน เตน ปกาเรน. อตฺถํ โพเธนฺโต ปฏฺฐเปสิ. ตสฺสตฺถสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต วิวรสิ. พฺยญฺชนภาวํ ทสฺเสนฺโต วิภชสิ. นิกุชฺชิตภาวํ คมฺภีรภาวญฺจ หริตฺวา โสตูนํ ญาณสฺส ปติฏฺฐํ ชนยนฺโต อุตฺตานีกโรสิ. สพฺเพหิปิ อิเมหิ อากาเรหิ โสตูนํ อญฺญาณนฺธการํ วิธเมนฺโต ปกาเสสีติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. “ཅི་ཡིས་བྱུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཡིས་བྱུགས་པའོ། །“ཀུན་ནས་བྱུགས་པ་དང་ཉེ་བར་བྱུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་སྤེལ་བའོ། །ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་“བསྟན་པའོ།” །སླར་ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་“བཤད་པའོ།” །རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་“བཅས་པའོ།” །དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་“བཞག་པའོ།” །དོན་དེའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་བཞིན་དུ་“ཕྱེ་བའོ།” །ཚིག་གི་རང་བཞིན་སྟོན་བཞིན་དུ་“རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།” །ཁ་སྦུབ་པའི་ཚུལ་དང་ཟབ་མོའི་རང་བཞིན་བསལ་ཏེ། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྟེན་བསྐྲུན་བཞིན་དུ་“གསལ་བར་བྱས་པའོ།” །རྣམ་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་མི་ཤེས་པའི་མུན་པ་བསལ་ཏེ་གསལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ๒. เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ มจฺฉริยเหตุ จ ปมาทเหตุ จ นปฺปกาสติ. มจฺฉริยํ หิสฺส ทานาทีหิ คุเณหิ ปกาสิตุํ น เทติ, ปมาโท สีลาทีหิ. ชปฺปาภิเลปนนฺติ ตณฺหา อสฺส โลกสฺส มกฺกฏเลโป วิย มกฺกฏสฺส อภิเลปนํ. ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิกํ ทุกฺขํ. ༢. “སེར་སྣ་དང་བག་མེད་པས་མི་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སེར་སྣའི་རྒྱུ་དང་བག་མེད་པའི་རྒྱུ་ལས་མི་གསལ་བའོ། །སེར་སྣས་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གསལ་བར་མི་བྱེད་ལ། བག་མེད་པས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པས་སོ། །“སྲེད་པའི་བྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་ནི་སྤྲེའུ་ལ་སྤྲེའུ་ཚི་བྱུགས་པ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་འདིའི་བྱུག་པའོ། །“སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། ། เยสํ ธมฺมานนฺติ เยสํ รูปาทิธมฺมานํ. อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ ปฐมโต อุปฺปาโท ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายตีติ ภงฺคโต นิรุชฺฌนํ ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลวิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ วุจฺจติ. วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ กุสลากุสลํ กมฺมํ วิปากสฺส โอกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ วุจฺจติ. นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ ปญฺจโวกาเร รูปํ นามํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ วุจฺจติ. รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ ปญฺจโวกาเร นามํ รูปํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ วุจฺจติ. “ཆོས་གང་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་དག་གིའོ། །“ཐོག་མ་ནས་ཀུན་འབྱུང་བ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའོ། །“ནུབ་པ་ལས་འགག་པ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པ་ལས་འགག་པ་ཤེས་པའོ། །“ལས་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་སྨིན་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་མི་དགེའི་རྣམ་སྨིན་ནི་ལས་མ་སྤངས་པར་འཇུག་པས་ན། ལས་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་སྨིན་ཞེས་བྱའོ། །“རྣམ་སྨིན་ལ་བརྟེན་པའི་ལས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་མི་དགེའི་ལས་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གོ་སྐབས་ཕྱེ་སྟེ་གནས་པས་ན། རྣམ་སྨིན་ལ་བརྟེན་པའི་ལས་ཞེས་བྱའོ། །“མིང་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་ཁམས་སུ་གཟུགས་ནི་མིང་མ་སྤངས་པར་འཇུག་པས་ན། མིང་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ། །“གཟུགས་ལ་བརྟེན་པའི་མིང་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་ཁམས་སུ་མིང་ནི་གཟུགས་མ་སྤངས་པར་འཇུག་པས་ན། གཟུགས་ལ་བརྟེན་པའི་མིང་ཞེས་བྱའོ། ། ๓. สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ สพฺเพสุ รูปาทิอายตเนสุ ตณฺหาทิกา โสตา สนฺทนฺติ. กึ นิวารณนฺติ เตสํ กึ อาวรณํ กา รกฺขา. สํวรํ พฺรูหีติ ตํ เตสํ นิวารณสงฺขาตํ สํวรํ พฺรูหิ. เอเตน สาวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติ. เกน โสตา ปิธียเรติ เกน ธมฺเมน เอเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ. เอเตน อนวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติ. ༣. “ཆུ་རྒྱུན་ཀུན་ཏུ་འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཐམས་ཅད་དུ་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆུ་རྒྱུན་འབབ་པའོ། །“ཅི་ཞིག་གིས་འགོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་སྒྲིབ་པ་ཅི་ཡིན། སྲུང་བ་ཅི་ཡིན། །“སྡོམ་པ་ཤོགས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་འགོག་པར་བགྲང་བའི་སྡོམ་པ་དེ་ཤོགས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །འདིས་ནི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པར་སྤོང་བ་འདྲིའོ། །“ཆུ་རྒྱུན་གང་གིས་འགེགས་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གང་གིས་ཆུ་རྒྱུན་འདི་དག་འགེགས་ཤིང་གཅོད་པར་འགྱུར། འདིས་ནི་ལྷག་མ་མེད་པར་སྤོང་བ་འདྲིའོ། ། สวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. อาสวนฺตีติ อโธคามิโน หุตฺวา สวนฺติ. สนฺทนฺตีติ นิรนฺตรคามิโน หุตฺวา สนฺทมานา ปวตฺตนฺติ. ปวตฺตนฺตีติ ปุนปฺปุนํ วตฺตนฺติ. “འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའོ། །“ཟག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐུར་དུ་འགྲོ་བར་གྱུར་ཏེ་འབབ་པའོ། །“རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འགྲོ་བར་གྱུར་ཏེ་རྒྱུག་ཅིང་འཇུག་པའོ། །“འཇུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་ནས་ཡང་དུ་འཁོར་བའོ། ། ๔. สติ [Pg.3] เตสํ นิวารณนฺติ วิปสฺสนายุตฺตา กุสลากุสลธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา สติ เตสํ โสตานํ นิวารณํ. โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ ตเมวาหํ สตึ โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ อธิปฺปาโย. ปญฺญาเยเต ปิธียเรติ รูปาทีสุ ปน อนิจฺจตาทิปฏิเวธสาธิกาย มคฺคปญฺญาย เอเต โสตา สพฺพโส ปิธียนฺติ. ༤. “དྲན་པས་དེ་དག་འགོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་ལྡན་ཞིང་དགེ་མི་དགེའི་ཆོས་ཀྱི་འགྲོ་བ་རྣམས་ལ་ཀུན་ཏུ་འཚོལ་བའི་དྲན་པ་ནི་ཆུ་རྒྱུན་དེ་དག་གི་འགོག་པའོ། །“ཆུ་རྒྱུན་རྣམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལགས་པར་ངས་བཤད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་དེ་ཉིད་ཆུ་རྒྱུན་རྣམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་པར་ངས་བཤད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདི་དག་འགེགས་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཆུ་རྒྱུན་འདི་དག་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འགེགས་པའོ། ། ปจฺฉิชฺชนฺตีติ อุจฺฉิชฺชนฺติ. สมุทยญฺจาติ ปจฺจยญฺจ. อตฺถงฺคมญฺจาติ อุปฺปนฺนานํ อภาวคมนญฺจ, อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทํ วา. อสฺสาทญฺจาติ อานิสํสญฺจ. อาทีนวญฺจาติ โทสญฺจ. นิสฺสรณญฺจาติ นิกฺขมนญฺจ. “གཅོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆད་པའོ། །“ཀུན་འབྱུང་བ་དང་”ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་དང་། །“ནུབ་པ་དང་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པ་རྣམས་མེད་པར་འགྱུར་བ་དང་། མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའོ། །“རོ་མྱང་བ་དང་”ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཡོན་དང་། །“ཉེས་དམིགས་དང་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་དང་། །“ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འབྱུང་བའོ། ། ๕. ปญฺญา เจวาติ ปญฺหาคาถาย ยา จายํ ตยา วุตฺตา ปญฺญา, ยา จ สติ, ยญฺจ ตทวเสสํ นามรูปํ, เอตํ สพฺพมฺปิ กตฺถ นิรุชฺฌติ. เอตํ เม ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ เอวํ สงฺเขปตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༥. “ཤེས་རབ་དང་ནི་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་ཁྱོད་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་དང་། དྲན་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། དེ་ལས་ལྷག་པའི་མིང་དང་གཟུགས་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གང་དུ་འགག་པར་འགྱུར། ངས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་འདི་བཤད་དུ་གསོལ་ཞེས་པ་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། ། กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ เอตํ นามรูปํ กตฺถ น ภวติ. วูปสมฺมตีติ นิพฺพาติ. อตฺถํ คจฺฉตีติ อภาวํ คจฺฉติ. ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ สนฺนิสีทติ. “འདི་གང་དུ་འགག་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་མིང་དང་གཟུགས་འདི་གང་དུ་མི་འབྱུང་བའོ། །“ཉེ་བར་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །“ནུབ་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་འགྱུར་བའོ། །“ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། ། ๖. วิสฺสชฺชนคาถาย ปนสฺส ยสฺมา ปญฺญาสติโย นาเมเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตา วิสุํ น วุตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยํ มํ ตฺวํ, อชิต, เอตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ, ตเทตํ ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ, ตํ เต วทามิ. ตสฺส ตสฺส หิ วิญฺญาณสฺส นิโรเธน สเหว อปุพฺพํ อจริมํ เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ, เอตฺเถว วิญฺญาณนิโรเธน นิรุชฺฌติ เอตํ, วิญฺญาณนิโรธา ตสฺส ตสฺส นิโรโธ โหติ, ตํ นาติวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. ༦. ལན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་ནི་ཤེས་རབ་དང་དྲན་པ་གཉིས་མིང་གི་ཁོངས་སུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། དེ་གཉིས་སོ་སོར་མ་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། མ་ཕམ་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ལ་“འདི་གང་དུ་འགག་པར་འགྱུར་”ཞེས་དྲི་བ་གང་དྲིས་པ་དེ། མིང་དང་གཟུགས་གཉིས་ལྷག་མ་མེད་པར་གང་དུ་འགག་པར་འགྱུར་བ་དེ་ཁྱོད་ལ་བཤད་པར་བྱའོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་དང་དེ་འགགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་འདི་གཉིས་འགག་པར་འགྱུར་ལ། འདི་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས་འདི་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པ་ལས་དེ་དང་དེ་འགག་པར་འགྱུར་གྱི། དེ་ལས་མི་འདའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปยุตฺตปญฺญาย กุสลากุสลเจตนาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิรุชฺฌเนน. ตตฺถ ทุวิโธ นิโรโธ อนุปาทินฺนกนิโรโธ อุปาทินฺนกนิโรโธติ. โสตาปตฺติมคฺเคน หิ จตฺตาริ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ วิจิกิจฺฉาสหคตนฺติ ปญฺจ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ, ตานิ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ. ตํ อนุปาทินฺนกรูปกฺขนฺโธ, ตานิ จิตฺตานิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา สญฺญา สงฺขารา ตโย อรูปกฺขนฺธา. ตตฺถ สเจ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ตานิ ปญฺจ [Pg.4] จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฏฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํ. โสตาปตฺติมคฺโค ปน เนสํ ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺตึ วารยมาโน เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมาโน อนุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม. สกทาคามิมคฺเคน จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ ทฺเว โทมนสฺสสหคตานีติ โอฬาริกกามราคพฺยาปาทวเสน ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. อนาคามิมคฺเคน อณุสหคตกามราคพฺยาปาทวเสน ตานิ เอว ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. อรหตฺตมคฺเคน จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ อุทฺธจฺจสหคตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. ตตฺถ สเจ เตสํ อริยานํ เต มคฺคา อภาวิตา อสฺสุ, ตานิ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฏฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํ. เต ปน เตสํ มคฺคา ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺตึ วารยมานา เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมานา อนุปาทินฺนกํ นิโรเธนฺติ นาม. เอวํ อนุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตพฺโพ. “རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགག་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དགེ་མི་དགེའི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགག་པའོ། །དེ་ལ་འགོག་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པའི་འགོག་པ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འགོག་པའོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ནི་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་བཞི་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཅིག་སཏེ་སེམས་ལྔ་པོ་འགག་པར་འགྱུར་ལ། དེ་དག་གིས་གཟུགས་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡིན་ལ། སེམས་དེ་དག་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་དང་། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚོར་བ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། འདུ་བྱེད་དེ་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་མོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དེས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་མ་བསྒོམས་པར་གྱུར་ན། སེམས་ལྔ་པོ་དེ་དག་ཡུལ་དྲུག་ལ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་དེ་དག་གི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཀག་སཏེ། རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་ཞིང་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་བྱེད་པས་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པའི་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ནི་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པ་བཞི་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཏེ། རགས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་སེམས་དྲུག་པོ་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ནི་ཕྲ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་སེམས་དྲུག་པོ་དེ་དག་ཉིད་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ནི་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པ་བཞི་དང་། རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཅིག་སཏེ་མི་དགེ་བའི་སེམས་ལྔ་པོ་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་འཕགས་པ་དེ་དག་གིས་ལམ་དེ་དག་མ་བསྒོམས་པར་གྱུར་ན། སེམས་དེ་དག་ཡུལ་དྲུག་ལ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་ལམ་དེ་དག་གིས་དེ་དག་གི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཀག་སཏེ། རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་ཞིང་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་བྱེད་པས་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པའི་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པའི་འགོག་པ་རིག་པར་བྱའོ། ། สเจ ปน โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อุปาทินฺนกกฺขนฺธปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. ตีณิ สํโยชนานิ ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโยติ อิเม ปน ปญฺจ กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต โสตาปนฺนสฺส สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ โสตาปตฺติมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม. གལ་ཏེ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དེས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་མ་བསྒོམས་པར་གྱུར་ན། སྐྱེ་བ་བདུན་པོ་མ་གཏོགས་པར་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་རུ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་ཕུང་པོའི་འཇུག་པ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེའི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཀུན་སྦྱོར་གསུམ་དང་། ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་དང་། ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་ལམ་དེ་སྐྱེས་པ་ཙམ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ། །ད་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་བདུན་པོ་མ་གཏོགས་པར་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་རུ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་གང་ནས་འབྱུང་བར་འགྱུར། དེ་ལྟར་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ། ། สเจ สกทาคามิสฺส สกทาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา ทฺเว ภเว ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. โอฬาริกานิ กามราคปฏิฆสํโยชนานิ โอฬาริโก กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต สกทาคามิสฺส ทฺเว ภเว ฐเปตฺวา ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ สกทาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม. གལ་ཏེ་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དེས་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་མ་བསྒོམས་པར་གྱུར་ན། སྐྱེ་བ་གཉིས་པོ་མ་གཏོགས་པར་སྐྱེ་བ་ལྔ་རུ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེའི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །རགས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཁོང་ཁྲོའི་ཀུན་སྦྱོར་དང་། རགས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ལམ་དེ་སྐྱེས་པ་ཙམ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ། །ད་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་གཉིས་པོ་མ་གཏོགས་པར་སྐྱེ་བ་ལྔ་རུ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་གང་ནས་འབྱུང་བར་འགྱུར། དེ་ལྟར་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ། ། สเจ อนาคามิสฺส อนาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา เอกํ ภวํ ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส [Pg.5] ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. อณุสหคตานิ กามราคปฏิฆสญฺโญชนานิ อณุสหคโต กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต อนาคามิสฺส เอกํ ภวํ ฐเปตฺวา ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ อนาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม. གལ་ཏེ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་དེས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་མ་བསྒོམས་པར་གྱུར་ན། སྐྱེ་བ་གཅིག་པོ་མ་གཏོགས་པར་སྐྱེ་བ་གཉིས་པར་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེའི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕྲ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཁོང་ཁྲོའི་ཀུན་སྦྱོར་དང་། ཕྲ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ལམ་དེ་སྐྱེས་པ་ཙམ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ། །ད་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་གཅིག་པོ་མ་གཏོགས་པར་སྐྱེ་བ་གཉིས་པར་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་གང་ནས་འབྱུང་བར་འགྱུར། དེ་ལྟར་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ། ། สเจ อรหโต อรหตฺตมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, รูปารูปภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชา มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ อิเม ปน อฏฺฐ กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต ขีณาสวสฺส ปุนพฺภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ? เอวํ อรหตฺตมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม. གལ་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་མ་བསྒོམས་པ་ཞིག་ཡིན་ན། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དག་ཏུ་ཟིན་པའི་ཕུང་པོའི་འཁོར་བ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒོད་པ་དང་། མ་རིག་པ་དང་། ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ནི་ལམ་དེ་སྐྱེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་རྩད་ནས་གཅོད་དོ། །ད་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་ཡང་བསྐྱར་སྲིད་པ་ལ་ཟིན་པའི་ཕུང་པོའི་འཁོར་བ་གང་ནས་འཇུག་པར་འགྱུར། དེ་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ཟིན་པའི་ཕུང་པོའི་འཁོར་བ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ནི་ཟིན་པའི་ཕུང་པོ་འགོག་པ་ཞེས་བྱའོ། ། โสตาปตฺติมคฺโค เจตฺถ อปายภวํ นิโรเธติ. สกทาคามิมคฺโค สุคติกามภเวกเทสํ. อนาคามิมคฺโค กามภวํ. อรหตฺตมคฺโค รูปารูปภวํ, สพฺพภเวปิ นิโรเธติ เอวาติ วทนฺติ. เอวํ อุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตพฺโพ. འདི་ལ་རྒྱུན་ཏུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ངན་སོང་གི་སྲིད་པ་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་བདེ་འགྲོའི་འདོད་པའི་སྲིད་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་འདོད་པའི་སྲིད་པ་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་སྟེ། སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འགོག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཟིན་པའི་ཕུང་པོ་འགོག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตตฺถ ‘‘อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนา’’ติ เอเตน อนุปาทินฺนกนิโรธํ ทสฺเสติ. ‘‘เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ อิมินา ปน อุปาทินฺนกนิโรธํ ทสฺเสติ. དེ་ལ་“མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས”ཞེས་པས་ནི་མ་ཟིན་པའི་ཕུང་པོ་འགོག་པ་བསྟན་ཏོ། །“མིང་དང་གཟུགས་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་འདིར་འགག་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་པས་ནི་ཟིན་པའི་ཕུང་པོ་འགོག་པ་བསྟན་ཏོ། ། ตตฺถ สตฺต ภเว ฐเปตฺวาติ กามภวโต กามภวํ สํสรนฺตสฺส สตฺต ภเว วชฺเชตฺวา. อนมตคฺเค สํสาเรติ – དེ་ལ་“སྲིད་པ་བདུན་བཞག་ནས”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ནས་འདོད་པའི་སྲིད་པར་འཁོར་བ་ན། སྲིད་པ་བདུན་པོ་སྤངས་ནས་སོ། །ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ལས་ནི། ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ; อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, ‘สํสาโร’ติ ปวุจฺจตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๙; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๑๗; อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๔, ๕๘; อุทา. อฏฺฐ. ๓๙) – “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉིད་དེ། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །” เอวํ วณฺณิเต สํสารวฏฺเฏ. เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจาติ นมนลกฺขณํ จตุกฺขนฺธสงฺขาตํ นามญฺจ รุปฺปนลกฺขณํ ภูโตปาทายสงฺขาตํ รูปญฺจ เอเต ธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตสฺมึ โสตาปตฺติมคฺเค เอเต [Pg.6] นามรูปธมฺมา อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิโรธํ คจฺฉนฺติ. สกทาคามิมคฺคญาเณนาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน สกึเยว อิมํ โลกํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี, ตสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. เตน มคฺเคน สมฺปยุตฺตญาเณน. ทฺเว ภเว ฐเปตฺวาติ กามธาตุยาเยว ปฏิสนฺธิวเสน ทฺเว ภเว วชฺเชตฺวา. ปญฺจสุ ภเวสูติ ตทวสิฏฺเฐสุ ปญฺจสุ ภเวสุ. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ สกทาคามิมคฺเค เอเต ธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติ. เอกํ ภวํ ฐเปตฺวาติ อุกฺกฏฺฐวเสน รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา เอกํ ภวํ วชฺเชตฺวา. รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ ทุติยกภเว รูปธาตุยา เจว อรูปธาตุยา จ. นามญฺจ รูปญฺจาติ เอตฺถ รูปภเว นามรูปํ, อรูปภเว นามเมว. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ อนาคามิมคฺเค เอเต นามรูปธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติ. དེ་ལྟར་བསྔགས་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། །“མིང་དང་གཟུགས་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ”ཞེས་པ་ནི། གཞོལ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཕུང་པོ་བཞིར་བསྡུས་པའི་མིང་དང་། གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་སུ་བསྡུས་པའི་གཟུགས་ཏེ། ཆོས་འདི་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །“འདིར་དེ་དག་འགག་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་ཏུ་ཞུགས་པའི་ལམ་འདི་ལ་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་འདི་དག་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགོག་པར་འགྱུར་རོ། །“ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས”ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་འདིར་ལན་ཅིག་ཁོ་ན་ཕྱིར་འོང་བས་ན་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་སྟེ། དེའི་ལམ་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་མོ། །ལམ་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། །“སྲིད་པ་གཉིས་བཞག་ནས”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཁམས་ཉིད་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སྲིད་པ་གཉིས་སྤངས་ནས་སོ། །“སྲིད་པ་ལྔ་དག་ལ”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ལྷག་མའི་སྲིད་པ་ལྔ་དག་ལའོ། །“འདིར་དེ་དག་འགག་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་ནི། འདིར་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་ལ་ཆོས་འདི་དག་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །“སྲིད་པ་གཅིག་བཞག་ནས”ཞེས་པ་ནི། མཆོག་གི་དབང་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སམ། ཡང་ན་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་སྲིད་པ་གཅིག་སྤངས་ནས་སོ། །“གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སམ། ཡང་ན་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་གཉིས་པའི་སྲིད་པ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་གཉིས་ཀའོ། །“མིང་དང་གཟུགས”ཞེས་པ་ལ། འདིར་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་ནི་མིང་དང་གཟུགས་གཉིས་ཀ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལ་ནི་མིང་ཁོ་ནའོ། །“འདིར་དེ་དག་འགག་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་ནི། འདིར་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་ལ་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་འདི་དག་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འགག་པར་འགྱུར་རོ། ། อรหโตติ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรหา’’ติ ลทฺธนามสฺส ขีณาสวสฺส. อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยาติ ทุวิธา หิ นิพฺพานธาตุ สอุปาทิเสสา จ อนุปาทิเสสา จ. ตตฺถ อุปาทียติ ‘‘อหํ มมา’’ติ ภุสํ คณฺหียตีติ อุปาทิ, ขนฺธปญฺจกสฺเสตํ อธิวจนํ. อุปาทิเยว เสโส อวสิฏฺโฐ อุปาทิเสโส, สห อุปาทิเสเสน วตฺตตีติ สอุปาทิเสสา. นตฺเถตฺถ อุปาทิเสโสติ อนุปาทิเสสา. ตาย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา. ปรินิพฺพายนฺตสฺสาติ นิรินฺธนสฺส วิย ชาตเวทสฺส นิพฺพายนฺตสฺส อปฺปวตฺตํ ปวิสนฺตสฺส. จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิโรธวเสน. ตโย จริมา ภวจริโม ฌานจริโม จุติจริโมติ. ภเวสุ หิ กามภเว อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ, รูปารูปภเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ. ตสฺมา โส ภวจริโม. ฌาเนสุ ปุริมฌานตฺตเยว ปวตฺตนฺติ, จตุตฺเถ นปฺปวตฺตนฺติ. ตสฺมา โส ฌานจริโม. เย ปน จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิตฺเตน สหุปฺปนฺนา, เต จุติจิตฺเตน สห นิรุชฺฌนฺติ. โส จุติจริโม นาม. อยํ อิธ จริโมติ อธิปฺเปโต. เย หิ เกจิ พุทฺธา วา ปจฺเจกพุทฺธา วา อริยสาวกา วา อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย สพฺเพ ภวงฺคจิตฺเตเนว อพฺยากเตน ทุกฺขสจฺเจน กาลํ กโรนฺติ. ตสฺมา จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ จุติจิตฺตสฺส นิโรเธนาติ อตฺโถ. “དགྲ་བཅོམ་པའི”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པས་“དགྲ་བཅོམ་པ”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལའོ། །“ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཀྱིས”ཞེས་པ་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་དང་། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའོ། །དེ་ལ་“འདི་ནི་བདག་དང་བདག་གིའོ”ཞེས་ལྷག་པར་འཛིན་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། འདི་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་ཉིད་ལྷག་མ་ལུས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་སྟེ། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་ཏེ་འཇུག་པས་ན་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའོ། །འདི་ལ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པས་ན་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའོ། །ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་དེས་སོ། །“ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ལ”ཞེས་པ་ནི། བུད་ཤིང་མེད་པའི་མེ་བཞིན་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་ཞིང་མི་འཇུག་པར་འགྱུར་བ་ལའོ། །“ཐ་མའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས”ཞེས་པ་ལ། འདིར་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་འགགས་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཐ་མ་ནི་གསུམ་སྟེ། སྲིད་པ་ཐ་མ་དང་། བསམ་གཏན་ཐ་མ་དང་། འཆི་འཕོ་ཐ་མའོ། །སྲིད་པ་རྣམས་ལས་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་ནི་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་འཇུག་ལ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དག་ཏུ་ནི་མི་འཇུག་གོ །དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་སྲིད་པ་ཐ་མའོ། །བསམ་གཏན་རྣམས་ལས་ནི་བསམ་གཏན་སྔ་མ་གསུམ་ཁོ་ན་ལ་འཇུག་ལ། བཞི་པ་ལ་ནི་མི་འཇུག་གོ །དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་བསམ་གཏན་ཐ་མའོ། །གང་དག་འཆི་འཕོའི་སེམས་ཀྱི་མདུན་དུ་སེམས་བཅུ་དྲུག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དེ་དག་ནི་འཆི་འཕོའི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ནི་འཆི་འཕོ་ཐ་མ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ནི་ཐ་མ་འདི་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ། །སངས་རྒྱས་སམ། རང་སངས་རྒྱས་སམ། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་གང་ཡང་རུང་བ་ནས། ཐ་ན་སྲིན་བུ་དང་གྲོག་མ་ཡན་ཆད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཀུན་གཞིའི་སེམས་ལུང་མ་བསྟན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དུས་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཐ་མའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས”ཞེས་པ་ནི། འཆི་འཕོའི་སེམས་འགགས་པས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ปญฺญา [Pg.7] จ สติ จ นามญฺจาติ เอเตหิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ คหณํ ปจฺเจตพฺพํ. รูปญฺจาติ เอเตน จตุนฺนํ มหาภูตานํ จตุวีสติอุปาทารูปานญฺจ คหณํ ปจฺเจตพฺพํ. อิทานิ ตสฺส นิรุชฺฌนูปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ จริมวิญฺญาณมฺปิ อภิสงฺขารวิญฺญาณมฺปิ. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปหีนนิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ นิรุชฺฌติ ทีปสิขา วิย อปณฺณตฺติกภาวํ ยาติ, จริมวิญฺญาณสฺส อนุปฺปาทปจฺจยตฺตา อนุปฺปาทนิโรเธน อนุปฺปาทวเสเนว อุปรุชฺฌตีติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๙๙). “ཤེས་རབ་དང་དྲན་པ་དང་མིང”ཞེས་པ་འདི་དག་གིས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་གཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“གཟུགས”ཞེས་པས་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་གཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ད་ནི་དེ་འགོག་པའི་ཐབས་སྟོན་པར། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས། །འདིར་ནི་འདི་ཉིད་འགག་པར་འགྱུར། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཐ་མའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཉིས་ཀའོ། །མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྤངས་ཏེ་འགགས་པས་ནི་འདིར་འདི་ཉིད་འགག་ཅིང་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། མར་མེའི་མེ་ལྕེ་བཞིན་དུ་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ། །ཐ་མའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་མི་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགོག་པས་མི་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འགག་པར་འགྱུར་རོ། ། ๗. เอตฺตาวตา จ ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ อิมินา ปกาสิตํ ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘ยานิ โสตานี’’ติ อิมินา สมุทยสจฺจํ, ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ อิมินา มคฺคสจฺจํ, ‘‘อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อิมินา นิโรธสจฺจนฺติ เอวํ จตฺตาริ สจฺจานิ สุตฺวาปิ อริยภูมึ อนธิคโต ปุน เสกฺขาเสกฺขปฏิปทํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สงฺขาตธมฺมาติ อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสิตธมฺมา, อรหนฺตานเมตํ อธิวจนํ. เสกฺขาติ สีลาทีนิ สิกฺขมานา อวเสสา อริยปุคฺคลา. ปุถูติ พหู สตฺตชนา. เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ เตสํ เม เสกฺขาเสกฺขานํ นิปโก ปณฺฑิโต ตฺวํ ปุฏฺโฐ ปฏิปตฺตึ พฺรูหีติ. ༧. འདི་ཙམ་གྱིས་ནི། “འདི་ལ་སྡུག་བསྔལ་འཇིགས་པ་ཆེ”ཞེས་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་གསལ་བར་བྱས་ལ། “ཆུ་རྒྱུན་གང་དག་ཡོད་པ་རྣམས”ཞེས་པས་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། “ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་འགོག”ཞེས་པས་ལམ་གྱི་བདེན་པ་དང་། “མ་ལུས་པར་ནི་འགག་པར་འགྱུར”ཞེས་པས་འགོག་པའི་བདེན་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་བདེན་པ་བཞི་ཐོས་ཀྱང་འཕགས་པའི་ས་མ་ཐོབ་པར། སླར་ཡང་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ལམ་འདྲི་བར། “ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གང”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་བརྟགས་པའི་ཆོས་ཅན་ཏེ། འདི་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །སློབ་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལ་སློབ་བཞིན་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་ལྷག་མ་རྣམས་སོ། །སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་མང་པོའོ། །“མཁས་པ་ཁྱོད་ལ་དེ་དག་གི། །སྤྱོད་པ་དྲིས་པས་བཤད་དུ་གསོལ། །”ཞེས་པ་ནི། སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པ་དེ་དག་གི་སྤྱོད་པ་ནི་མཁས་པ་མཛངས་པ་ཁྱོད་ལ་དྲིས་པས་ལག་ལེན་བཤད་དུ་གསོལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เตสํ ขนฺธา สงฺขาตาติ เตสํ ปญฺจกฺขนฺธา อปฺปฏิสนฺธิกํ กตฺวา เทสิตา, สงฺเขปํ กตฺวา ฐปิตา วา. ธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิริยนฺติ ปโยคํ. จริยนฺติ กิริยํ. วุตฺตินฺติ ปวตฺตึ. อาจรนฺติ จรณํ. โคจรนฺติ ปจฺจยํ. วิหารนฺติ อิริยาปถปวตฺตนํ. ปฏิปทนฺติ วิปสฺสนํ. “དེ་དག་གི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་བྱས་ཏེ་བསྟན་པའམ། ཡང་ན་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཞག་པའོ། །ཁམས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ། །ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའོ། །འཇུག་པ་ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ། །གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་པའོ། །སྤྱོད་ཡུལ་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་ནོ། །གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་འཇུག་པའོ། །ལམ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ངོ། ། ๘. อถสฺส ภควา ยสฺมา เสกฺเขน กามจฺฉนฺทนีวรณํ อาทึ กตฺวา สพฺพกิเลสา ปหาตพฺพา เอว, ตสฺมา ‘‘กาเมสูติ อุปฑฺฒคาถาย เสกฺขปฏิปทํ ทสฺเสติ. ตสฺสตฺโถ – วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน นาภิคิชฺเฌยฺย, กายทุจฺจริตาทโย จ มนโส อาวิลภาวกเร ธมฺเม ปชหนฺโต มนสานาวิโล สิยาติ. ยสฺมา ปน อเสกฺโข อนิจฺจาทิวเสน สพฺพสงฺขาราทีนํ ปริตุลิตตฺตา กุสโล สพฺพธมฺเมสุ กายานุปสฺสนาสติอาทีหิ จ สโต สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุภาวํ ปตฺโต หุตฺวา สพฺพอิริยาปเถสุ ปริพฺพชติ, ตสฺมา ‘‘กุสโล’’ติ อุปฑฺฒคาถาย อเสกฺขปฏิปทํ ทสฺเสติ. ༨. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གི་ཕྱིར་སློབ་པས་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པ་རྣམས་ལ”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཕྱེད་ཀྱིས་སློབ་པའི་ལམ་བསྟན་ཏོ། །དེའི་དོན་ནི། ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་ཆགས་པར་མི་བྱ་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་སེམས་རྙོག་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཏེ། སེམས་རྙོག་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་མི་སློབ་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་ཡོངས་སུ་བརྟགས་པས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་མཁས་པ་དང་། ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་བཅོམ་པས་དགེ་སློང་གི་དངོས་པོ་ཐོབ་སྟེ་སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར། “མཁས་པ”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཕྱེད་ཀྱིས་མི་སློབ་པའི་ལམ་བསྟན་ཏོ། ། นาภิคิชฺเฌยฺยาติ [Pg.8] เคธํ นาปชฺเชยฺย. น ปลิคิชฺเฌยฺยาติ โลภํ นาปชฺเชยฺย. น ปลิพุนฺเธยฺยาติ โลภวเสน น อลฺลีเยยฺย. “ཆགས་པར་མི་བྱ”ཞེས་པ་ནི། ཞེན་ཆགས་སུ་མི་འགྱུར་བའོ། །“ཀུན་ཏུ་ཆགས་པར་མི་བྱ”ཞེས་པ་ནི། བརྣབ་སེམས་སུ་མི་འགྱུར་བའོ། །“ཞེན་པར་མི་བྱ”ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པའི་དབང་གིས་མི་འབྱར་བའོ། ། อาวิลกเร กิเลเส ชเหยฺยาติ จิตฺตาลุฬกเร อุปตาปสงฺขาเต กิเลเส ชเหยฺย. “རྙོག་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོངས”ཞེས་པ་ནི། སེམས་དཀྲུག་པར་བྱེད་པ་གདུང་བར་བསྡུས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་བར་བྱའོ། ། สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ นิพฺพานํ อนฺโตกริตฺวา วุตฺตํ. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ สปฺปจฺจยสภาวํ. “ཆོས་ཐམས་ཅད་བདག་མེད་པའོ”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནང་དུ་བཅུག་ནས་གསུངས་སོ། །“ཀུན་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཅན་གང་ཡང་རུང་བ”ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་རང་བཞིན་གང་ཡང་རུང་བའོ། ། สห คาถาปริโยสานาติ คาถาวสาเนเนว สทฺธึ. เยเต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทาติ เย เอเต อชิตมาณเวน กลฺยาณฉนฺเทน เอกชฺฌาสยา. เอกปฺปโยคาติ กายวจีมโนปโยเคหิ เอกปฺปโยคา. เอกาธิปฺปายาติ เอโก อธิปฺปาโย รุจิ เอเตสนฺติ เอกาธิปฺปายา, เอกรุจิกาติ อตฺโถ. เอกวาสนวาสิตาติ อตีตพุทฺธสาสเน เตน สทฺธึ ภาวิตภาวนา. อเนกปาณสหสฺสานนฺติ อเนเกสํ เทวมนุสฺสสงฺขาตานํ ปาณสหสฺสานํ. วิรชํ วีตมลนฺติ ราคาทิรชวิรหิตํ ราคาทิมลวิรหิตญฺจ. “ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་དང་ལྷན་ཅིག”ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་མཇུག་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་གོ །“བྲམ་ཟེ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་འདུན་པ་གཅིག་པ་གང་དག་ཡིན་པ”ཞེས་པ་ནི། ཨ་ཛི་ཏ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་དང་ལྷན་ཅིག་དགེ་བའི་འདུན་པ་གཅིག་པའི་བསམ་པ་གཅིག་པ་རྣམས་སོ། །“སྦྱོར་བ་གཅིག་པ”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱོར་བ་གཅིག་པའོ། །“བསམ་པ་གཅིག་པ”ཞེས་པ་ནི། བསམ་པ་དང་མོས་པ་གཅིག་པ་སཏེ། མོས་པ་གཅིག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བག་ཆགས་གཅིག་གིས་བསྒོས་པ”ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་བསྒོམས་པའི་བསྒོམ་པའོ། །“སྲོག་ཆགས་སྟོང་ཕྲག་མང་པོའི”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མིར་བསྡུས་པའི་སྲོག་ཆགས་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“རྡུལ་མེད་པ་དྲི་མ་མེད་པ”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་དང་བྲལ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའོ། ། ธมฺมจกฺขุนฺติ อิธ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. อญฺญตฺถ เหฏฺฐามคฺคตฺตยํ. ตสฺส อุปฺปตฺติการณทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ ตสฺส จ อชิตพฺราหฺมณสฺส อนฺเตวาสิกสหสฺสานญฺจ ตณฺหาทีหิ อคฺคเหตฺวา กามาสวาทีหิ มคฺคกฺขเณ จิตฺตํ วิมุจฺจมานํ ผลกฺขเณ วิมุจฺจิ. สห อรหตฺตปฺปตฺตาติ อรหตฺตปฺปตฺติยา จ สเหว อายสฺมโต อชิตสฺส จ อนฺเตวาสิกสหสฺสสฺส จ อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุอาทโย อนฺตรธายึสุ. สพฺเพว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา ทฺวงฺคุลเกสา เอหิภิกฺขู หุตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมานา ปญฺชลิกา นิสีทึสุ. ปาฬิยํ ปน อชิตตฺเถโรว ปญฺญายติ. ตตฺถ อนฺวตฺถปฏิปตฺติยาติ สยํ ปจฺจาสีสิตลทฺธปฏิปตฺติยา, นิพฺพานลทฺธภาเวนาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ. “ཆོས་ཀྱི་མིག”ཅེས་པ་ནི། འདིར་རྒྱུན་ཏུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་དགོངས་སོ། །གཞན་དུ་ནི་འོག་གི་ལམ་གསུམ་མོ། །དེ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཀུན་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཅན་གང་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་འགོག་པ་ལ་དམིགས་ནས་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་དེ་ལྟར་འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལ་རྟོགས་ཤིང་སྐྱེའོ། །“བྲམ་ཟེ་དེའི་སེམས་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པར་ཟག་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ”ཞེས་པ་ནི། ཨ་ཛི་ཏ་བྲམ་ཟེ་དེ་དང་ཉེ་བར་འཁོར་སྟོང་ཕྲག་རྣམས་ཀྱི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་མ་བཟུང་བར། འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བཞིན་པ་ཉིད་འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ། །“དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག”ཅེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཨ་ཛི་ཏ་དང་ཉེ་བར་འཁོར་སྟོང་ཕྲག་རྣམས་ཀྱི་རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་དང་། རལ་པ་དང་། ཤིང་ཤུན་གྱི་གོས་དང་། མཁར་གསིལ་དང་། སྤྱི་བླུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ། །ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་འཛིན་པ། སྐྲ་སོར་གཉིས་ཙམ་ཡོད་པ། “དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག”ཅེས་པའི་དགེ་སློང་དུ་གྱུར་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་འཁོད་དོ། །ལུང་གི་ཚིག་ལས་ནི་གནས་བརྟན་ཨ་ཛི་ཏ་ཁོ་ན་སྣང་ངོ། །དེ་ལ་“དོན་དང་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པས”ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་རེ་ཞིང་ཐོབ་པའི་སྒྲུབ་པས་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་དངོས་པོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། อชิตมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཨ་ཛི་ཏ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༢. ཏི་སྶ་མེ་ཏྟེ་ཡ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๙. ทุติเย [Pg.9] ติสฺสเมตฺเตยฺยสุตฺตนิทฺเทเส – โกธ สนฺตุสิโตติ นิฏฺฐิเต ปน อชิตสุตฺเต ‘‘กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ (สุ. นิ. ๑๑๒๔; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๓) เอวํ โมฆราชา ปุจฺฉิตุํ อารภิ. ‘‘น ตาวสฺส อินฺทฺริยานิ ปริปากํ คตานี’’ติ ญตฺวา ภควา ‘‘ติฏฺฐ ตฺวํ, โมฆราช, อญฺโญ ปุจฺฉตู’’ติ ปฏิกฺขิปิ. ตโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย อตฺตโน สํสยํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘โกธาติ คาถมาห. ตตฺถ โกธ สนฺตุสิโตติ โก อิธ สตฺโต ตุฏฺโฐ. อิญฺชิตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตานิ. อุภนฺตมภิญฺญายาติ อุโภ อนฺเต อภิชานิตฺวา. มนฺตา น ลิปฺปตีติ ปญฺญาย น ลิปฺปติ. ༩. གཉིས་པ་ཏིསྶ་མེཏྟེཡྶ་མདོའི་བཤད་པ་ལས། །'ཁྲོ་བ་དང་ཆོག་ཤེས་'ཞེས་པ་གྲུབ་པ་ན། ཨ་ཛི་ཏའི་མདོ་ལས། 'འཇིག་རྟེན་ལ་ཇི་ལྟར་བལྟས་ན། འཆི་བདག་རྒྱལ་པོས་མི་མཐོང་ངམ།' ཞེས་མོ་གྷ་རཱ་ཛས་འདི་ལྟར་འདྲི་བར་བརྩམས་སོ། །'ཁོང་གི་དབང་པོ་རྣམས་ད་དུང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མ་གྱུར་ཏོ།' ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཁྱེན་ནས། 'མོ་གྷ་རཱ་ཛ། ཁྱོད་རེ་ཞིག་སྡོད། གཞན་གྱིས་འདྲི་བར་བཅུག་ཅིག' ཅེས་བཀག་གོ །དེ་ནས་ཏིསྶ་མེཏྟེཡྶས་རང་གི་ཐེ་ཚོམ་འདྲི་བཞིན། 'ཁྲོ་བ་'ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་'ཁྲོ་བ་དང་ཆོག་ཤེས་'ཞེས་པ་ནི། འདིར་སེམས་ཅན་གང་ཞིག་ཚིམ་པའོ། །'གཡོ་བ་'ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་བསྐྱོད་པའོ། །'མཐའ་གཉིས་ཤེས་ནས་'ཞེས་པ་ནི། མཐའ་གཉིས་པོ་མངོན་པར་ཤེས་ནས་སོ། །'ཤེས་རབ་ཀྱིས་མི་གོས་'ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱིས་མི་གོས་པའོ། ། ปริปุณฺณสงฺกปฺโปติ เนกฺขมฺมาทิวิตกฺเกหิ ปริปุณฺณสงฺกปฺปตฺตา ปริปุณฺณมโนรโถ. 'བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་'ཞེས་པ་ནི། ངེས་འབྱུང་ལ་སོགས་པའི་རྟོག་པས་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར། རེ་བ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའོ། ། ตณฺหิญฺชิตนฺติ ตณฺหาย จลิตํ. ทิฏฺฐิญฺชิตาทีสุปิ เอเสว นโย. กามิญฺชิตนฺติ กิเลสกาเมหิ อิญฺชิตํ ผนฺทิตํ. ‘‘กมฺมิญฺชิต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํ น สุนฺทรํ. 'སྲེད་པས་གཡོ་བ་'ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པས་བསྐྱོད་པའོ། །ལྟ་བས་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'འདོད་པས་གཡོ་བ་'ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་གཡོ་ཞིང་བསྐྱོད་པའོ། །'ལས་ཀྱིས་གཡོ་བ་'ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ནི་ལེགས་པོ་མ་ཡིན་ནོ། ། มหนฺโต ปุริโสติ มหาปุริโส. อุตฺตโม ปุริโสติ อคฺคปุริโส. ปธาโน ปุริโสติ เสฏฺฐปุริโส. อลามโก ปุริโสติ วิสิฏฺฐปุริโส. เชฏฺฐโก ปุริโสติ ปาโมกฺขปุริโส. น เหฏฺฐิมโก ปุริโสติ อุตฺตมปุริโส. ปุริสานํ โกฏิปฺปตฺโต ปุริโสติ ปธานปุริโส. สพฺเพสํ อิจฺฉิโต ปุริโสติ ปวรปุริโส. 'སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའོ། །'སྐྱེས་བུ་མཆོག་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་གཙོ་བོའོ། །'སྐྱེས་བུ་གཙོ་བོ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །'སྐྱེས་བུ་དམན་པ་མ་ཡིན་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ། །'སྐྱེས་བུ་གནས་བརྟན་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་གཙོ་བོའོ། །'སྐྱེས་བུ་ཐ་མ་མ་ཡིན་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གོ །'སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱི་རྩེ་མོར་སོན་པའི་སྐྱེས་བུ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་གཙོ་བོའོ། །'ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འདོད་པའི་སྐྱེས་བུ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། ། สิพฺพินิมจฺจคาติ ตณฺหํ อติอคา, อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. อุปจฺจคาติ ภุสํ อติอคา. 'འཚེམ་བྱེད་ལས་འདས་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཤིང་། བརྒལ་ནས་གནས་པའོ། །'བརྒལ་ཏེ་སོང་བ་'ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པར་འདས་པའོ། ། ๑๐. ตสฺเสตมตฺถํ ภควา พฺยากโรนฺโต ‘‘กาเมสู’’ติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ กาเมสุ พฺรหฺมจริยวาติ กามนิมิตฺตํ พฺรหฺมจริยวา, กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา มคฺคพฺรหฺมจริเยน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา สนฺตุสิตตํ ทสฺเสติ. ‘‘วีตตณฺโห’’ติอาทีหิ อนิญฺชิตตํ. ตตฺถ สงฺขาย นิพฺพุโตติ อนิจฺจาทิวเสน ธมฺเม วีมํสิตฺวา ราคาทินิพฺพาเนน นิพฺพุโต. ༡༠. དེའི་དོན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལུང་བསྟན་པར། 'འདོད་པ་རྣམས་ལ་'ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་'འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པ་'ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྒྱུ་ལས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་ལ་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །'སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་མི་གཡོ་བ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལ་'སོ་སོར་བརྟགས་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་'ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟགས་ཏེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཞི་བས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། ། อสทฺธมฺมสมาปตฺติยาติ [Pg.10] นีจธมฺมสมาโยคโต. อารตีติ อารกา รมนํ. วิรตีติ ตาย วินา รมนํ. ปฏิวิรตีติ ปฏินิวตฺติตฺวา ตาย วินา รมนํ. เวรมณีติ เวรวินาสนํ. อกิริยาติ กิริยาปจฺฉินฺทนํ. อกรณนฺติ กรณปริจฺฉินฺทนํ. อนชฺฌาปตฺตีติ อนาปชฺชนตา. เวลาอนติกฺกโมติ สีมาอนติกฺกโม. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว. 'དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་'ཞེས་པ་ནི། ཆོས་དམན་པ་དང་ཕྲད་པ་ལས་སོ། །'ཀུན་ཏུ་གགའ་བ་ལས་ལྡོག་པ་'ཞེས་པ་ནི། རྒྱང་རིང་པོར་དགའ་བའོ། །'ངེས་པར་ལྡོག་པ་'ཞེས་པ་ནི། དེ་མེད་པར་དགའ་བའོ། །'སོ་སོར་ལྡོག་པ་'ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ལོག་ནས་དེ་མེད་པར་དགའ་བའོ། །'སྤོང་བ་'ཞེས་པ་ནི། འཁོན་འཛིན་འཇོམས་པའོ། །'མི་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། བྱ་བ་རྒྱུན་གཅོད་པའོ། །'མི་བགྱིད་པ་'ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པ་མཚམས་གཅོད་པའོ། །'ལྟུང་བ་མེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། ལྟུང་བར་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །'མཚམས་ལས་མི་འདའ་བ་'ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ས་མཚམས་ལས་མི་འདའ་བའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྐབས་དེ་དང་དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน อยมฺปิ พฺราหฺมโณ อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ สทฺธึ อนฺเตวาสิกสหสฺเสน, อญฺเญสญฺจ อเนกสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมว. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྩེ་མོར་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་བྲམ་ཟེ་འདི་ཡང་སློབ་མ་སྟོང་དང་ལྷན་ཅིག་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །གཞན་ཡང་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་ལ་ཆོས་ཀྱི་མིག་སྐྱེས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔོན་མ་དང་འདྲ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་ཆོས་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་བཤད་པ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཏིསྶ་མེཏྟེཡྶ་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓. ปุณฺณกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༣. པུཎྞ་ཀ་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑๒. ตติเย ปุณฺณกสุตฺตนิทฺเทเส – อเนชนฺติ อิทมฺปิ ปุริมนเยเนว โมฆราชานํ ปฏิกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ. ตตฺถ มูลทสฺสาวินฺติ อกุสลมูลาทิทสฺสาวึ. อิสโยติ อิสินามกา ชฏิลา. ยญฺญนฺติ เทยฺยธมฺมํ. อกปฺปยึสูติ ปริเยสึสุ. ༡༢. གསུམ་པ་པུཎྞ་ཀའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། །'གཡོ་བ་མེད་པ་'ཞེས་པ་འདི་ཡང་སྔོན་གྱི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་མོ་གྷ་རཱ་ཛ་བཀག་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་'རྩ་བ་མཐོང་བ་'ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ལ་སོགས་པ་མཐོང་བའོ། །'དྲང་སྲོང་རྣམས་'ཞེས་པ་ནི། དྲང་སྲོང་ཞེས་བྱ་བའི་རལ་པ་ཅན་རྣམས་སོ། །'མཆོད་སྦྱིན་'ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སོ། །'བརྩམས་སོ་'ཞེས་པ་ནི། བཙལ་བར་བྱས་སོ། ། เหตุทสฺสาวีติอาทีนิ สพฺพานิ การณเววจนาเนว. การณญฺหิ ยสฺมา อตฺตโน ผลตฺถาย หิโนติ ปวตฺตติ, ตสฺมา เหตูติ วุจฺจติ. ยสฺมา ตํ ผลํ นิเทติ ‘หนฺท, คณฺหถ น’นฺติ อปฺเปติ วิย, ตสฺมา นิทานนฺติ วุจฺจติ. สมฺภวทสฺสาวีติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ เหฏฺฐา ทสฺสิตนยานิ เอว. ยสฺมา ตํ ปฏิจฺจ เอติ ปวตฺตติ, ตญฺจ ผลํ ตโต สมุเทติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจโยติ จ สมุทโยติ จ วุจฺจติ. 'རྒྱུ་མཐོང་བ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱུའི་རྣམ་གྲངས་ཁོ་ནའོ། །རྒྱུ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་རང་གི་འབྲས་བུའི་དོན་དུ་འཇུག་ཅིང་འབྱུང་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་'རྒྱུ་'ཞེས་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེས་འབྲས་བུ་དེ་སྟེར་བར་བྱེད་དེ། 'འདི་ལོངས་ཤིག་'ཅེས་གཏོད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་'གླེང་གཞི་'ཞེས་བྱའོ། །'འབྱུང་བ་མཐོང་བ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལྔ་པོ་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་ཅིང་འབྱུང་བ་དང་། འབྲས་བུ་དེ་ཡང་དེ་ལས་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་'རྐྱེན་'ཞེས་པ་དང་'ཀུན་འབྱུང་'ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། ། ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ จตุอปายวินิมุตฺตกา อุตฺตรมาตาทโย อปฺเปสกฺขา กปณมนุสฺสา จ ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนา ทุกฺขปีฬิตา เวทิตพฺพา. ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ ยมราชนาคสุปณฺณเปตมหิทฺธิกาทโย ปจฺเจตพฺพา. อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยาติ ตีสุ ฐาเนสุ [Pg.11] ปฏิสนฺธิวเสน อตฺตภาวปฏิลาภตฺถาย. ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานาติ. ปสฺสตีติ สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสติ. 'ཡང་ན་བདེ་འགྲོ་གཞན་གང་ཡང་རུང་བ་'ཞེས་པ་ནི། ངན་སོང་བཞི་ལས་ཐར་པའི་བྱང་གི་མ་ལ་སོགས་པ་དབང་ཆུང་བ་དང་། ཟས་གོས་རྙེད་པར་དཀའ་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཟིར་བའི་མི་ཉམ་ཐག་པ་རྣམས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །'ཡང་ན་ངན་འགྲོ་གཞན་གང་ཡང་རུང་བ་'ཞེས་པ་ནི། གཤིན་རྗེའི་རྒྱལ་པོ་དང་། ཀླུ་དང་། མཁའ་ལྡིང་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བའི་ཡི་དྭགས་ལ་སོགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །'ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་གནས་གསུམ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་ལུས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །'མཁྱེན་ཏོ་'ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཁྱེན་པའོ། །'གཟིགས་སོ་'ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་མིག་གིས་གཟིགས་པའོ། ། อกุสลาติ อโกสลฺลสมฺภูตา. อกุสลํ ภชนฺตีติ อกุสลภาคิยา. อกุสลปกฺเข ภวาติ อกุสลปกฺขิกา. สพฺเพ เต อวิชฺชา มูลํ การณํ เอเตสนฺติ อวิชฺชามูลกา. อวิชฺชาย สโมสรนฺติ สมฺมา โอสรนฺติ คจฺฉนฺตีติ อวิชฺชาสโมสรณา. อวิชฺชาสมุคฺฆาตาติ อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย หตาย. สพฺเพ เต สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตปฺปการา อกุสลธมฺมา, เต สพฺเพ หตภาวํ ปาปุณนฺติ. 'མི་དགེ་བ་རྣམས་'ཞེས་པ་ནི། མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའོ། །'མི་དགེ་བ་ལ་བརྟེན་པ་'ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བའི་ཆར་གཏོགས་པའོ། །'མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་'ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་པའོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བའམ་རྒྱུ་ནི་མ་རིག་པ་ཡིན་པས་ན། 'མ་རིག་པའི་རྩ་བ་ཅན་'ནོ། །མ་རིག་པ་ལ་འདུ་ཞིང་། ཡང་དག་པར་འདུ་ཞིང་འགྲོ་བས་ན། 'མ་རིག་པར་འདུ་བ་'འོ། །'མ་རིག་པ་བཅོམ་པ་ལས་'ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་རིག་པ་བཅོམ་པ་ལས་སོ། །'དེ་དག་ཐམས་ཅད་བཅོམ་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་བཅོམ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའོ། ། อปฺปมาทมูลกาติ สติอวิปฺปวาโส อปฺปมาโท มูลํ การณํ เอเตสนฺติ อปฺปมาทมูลกา. อปฺปมาเทสุ สมฺมา โอสรนฺติ คจฺฉนฺตีติ อปฺปมาทสโมสรณา. อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตีติ สยํ กามาวจโรปิ สมาโน จตุภูมกธมฺมานํ ปติฏฺฐาภาเวน อคฺโค นาม ชาโต. 'བག་ཡོད་པའི་རྩ་བ་ཅན་'ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་མ་ཉམས་པ་སྟེ་བག་ཡོད་པ་ནི་འདི་དག་གི་རྩ་བའམ་རྒྱུ་ཡིན་པས་ན། བག་ཡོད་པའི་རྩ་བ་ཅན་ནོ། །བག་ཡོད་པ་ལ་ཡང་དག་པར་འདུ་ཞིང་འགྲོ་བས་ན། 'བག་ཡོད་པར་འདུ་བ་'འོ། །'བག་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ་'ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ནའང་། ས་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། མཆོག་ཅེས་བྱ་བར་གྱུར་པའོ། ། อลมตฺโตติ สมตฺถจิตฺโต. มยา ปุจฺฉิตนฺติ มยา ปุฏฺฐํ. วหสฺเสตํ ภารนฺติ เอตํ อาภตภารํ วหสฺสุ. เย เกจิ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา. ‘‘อิสิปพฺพชฺชา ปพฺพชิตา’’ติปิ ปาโฐ. 'ནུས་པ་དང་ལྡན་པ་'ཞེས་པ་ནི། ནུས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་སོ། །'ངས་དྲིས་པ་'ཞེས་པ་ནི། ངས་བཀའ་འདྲི་ཞུས་པའོ། །'ཁུར་འདི་ཁྱེར་ཅིག་'ཞེས་པ་ནི། བཀལ་བའི་ཁུར་འདི་ཁྱེར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །གང་དག་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་སོ། །'དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་'ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། ། อาชีวกสาวกานํ อาชีวกา เทวตาติ เย อาชีวกวจนํ สุณนฺติ สุสฺสุสนฺติ, เต อาชีวกสาวกา, เตสํ อาชีวกสาวกานํ. อาชีวกา จ เตสํ เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, เต เอว อาชีวกา เทวตา. เอวํ สพฺพตฺถ. เย เยสํ ทกฺขิเณยฺยาติ เย อาชีวกาทโย ทิสาปริโยสานา เยสํ ขตฺติยาทีนํ เทยฺยธมฺมานุจฺฉวิกา. เต เตสํ เทวตาติ เต อาชีวกาทโย เตสํ ขตฺติยาทีนํ เทวตา. 'ཀུན་ཏུ་འཚོ་བའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལྷ་ནི་ཀུན་ཏུ་འཚོ་བ་རྣམས་སོ་'ཞེས་པ་ནི། གང་དག་ཀུན་ཏུ་འཚོ་བའི་ཚིག་ཉན་ཞིང་གུས་པར་བྱེད་པ་དེ་དག་ནི་ཀུན་ཏུ་འཚོ་བའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་གིའོ། །ཀུན་ཏུ་འཚོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དག་གི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལེན་པས་ན། དེ་དག་ཉིད་ཀུན་ཏུ་འཚོ་བའི་ལྷ་ཡིན་ནོ། །ཐམས་ཅད་ལ་དེ་བཞིན་ནོ། །'གང་དག་གང་གི་སྦྱིན་གནས་ཡིན་པ་'ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་ཀུན་ཏུ་འཚོ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དང་འཚམ་པ་རྣམས་སོ། །'དེ་དག་ནི་དེ་དག་གི་ལྷའོ་'ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་འཚོ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ནི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་ལྷའོ། ། เยปิ ยญฺญํ เอสนฺตีติ เทยฺยธมฺมํ อิจฺฉนฺติ. คเวสนฺตีติ โอโลเกนฺติ. ปริเยสนฺตีติ อุปฺปาเทนฺติ. ยญฺญา วา เอเต ปุถูติ ยญฺญา เอว วา เอเต ปุถุกา. ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถูติ เทยฺยธมฺมสฺส ยาชนกา เอว วา เอเต ปุถุกา. ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถูติ เทยฺยธมฺมานุจฺฉวิกา เอว วา เอเต ปุถุกา. เต วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘กถํ ยญฺญา วา เอเต ปุถู’’ติอาทินา นเยน วิตฺถาเรน ทสฺเสติ. 'གང་དག་མཆོད་སྦྱིན་འཚོལ་བ་'ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་འདོད་པའོ། །'ཚོལ་བ་'ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བའོ། །'ཡོངས་སུ་ཚོལ་བ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱེད་པའོ། །'ཡང་ན་མཆོད་སྦྱིན་འདི་དག་མང་པོ་འོ།' ཞེས་པ་ནི། མཆོད་སྦྱིན་ཉིད་དམ་ཡང་ན་འདི་དག་མང་པོའོ། །'ཡང་ན་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པ་འདི་དག་མང་པོ་འོ།' ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པ་ཉིད་དམ་ཡང་ན་འདི་དག་མང་པོའོ། །'ཡང་ན་སྦྱིན་གནས་འདི་དག་མང་པོ་འོ།' ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དང་འཚམ་པ་ཉིད་དམ་ཡང་ན་འདི་དག་མང་པོའོ། །དེ་དག་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཇི་ལྟར་མཆོད་སྦྱིན་འདི་དག་མང་པོ་ཡིན་ནམ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པར་བསྟན་ཏོ། ། ๑๓. อาสีสมานาติ [Pg.12] รูปาทีนิ ปตฺถยมานา. อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวญฺจ ปตฺถยมานา, มนุสฺสาทิภาวํ อิจฺฉนฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ชรํ สิตาติ ชรํ นิสฺสิตา. ชรามุเขน เจตฺถ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ วุตฺตํ. เตน วฏฺฏทุกฺขนิสฺสิตา ตโต อปริมุจฺจมานาเยว กปฺปยึสูติ ทีเปติ. ༡༣. 'རེ་བ་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་རེ་བའོ། །'འདི་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་'ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་ལ་རེ་བ་སྟེ། མི་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་འདོད་པ་ལ་བྱའོ། །'རྒ་བ་ལ་བརྟེན་པ་'ཞེས་པ་ནི། རྒ་བ་ལ་གནས་པའོ། །རྒ་བའི་སྒོ་ནས་འདིར་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་གསུངས་སོ། །དེས་ན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་བརྟེན་ཅིང་། དེ་ལས་མ་ཐར་བཞིན་དུ་བརྩམས་སོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ། รูปปฏิลาภํ อาสีสมานาติ วณฺณายตนสมฺปตฺติลาภํ ปตฺถยมานา. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภนฺติ สารปฺปตฺเต ขตฺติยานํ มหาสาลกุเล อตฺตภาวลาภํ ปฏิสนฺธึ ปตฺถยมานา. พฺราหฺมณมหาสาลกุลาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสูติ เอตฺถ ปุพฺพภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถาติ ขตฺติยกุลาทีสุ. 'གཟུགས་ཐོབ་པར་རེ་བ་'ཞེས་པ་ནི། ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པར་རེ་བའོ། །སྒྲ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'རྒྱལ་རིགས་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་ཁྱིམ་དུ་ལུས་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྙིང་པོར་གྱུར་པའི་རྒྱལ་རིགས་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་ཁྱིམ་དུ་ལུས་ཐོབ་ཅིང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་རེ་བའོ། །བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'ཚངས་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་སུ་'ཞེས་པ་འདིར་སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །'འདིར་'ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། ། ชรานิสฺสิตาติ ชรํ อสฺสิตา. พฺยาธินิสฺสิตาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอเตหิ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. 'རྒ་བ་ལ་བརྟེན་པ་'ཞེས་པ་ནི། རྒ་བ་ལ་གནས་པའོ། །'ནད་ལ་བརྟེན་པ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདི་དག་གིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་མཐར་ཕྱིན་པར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། ๑๔. กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา, อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ เอตฺถ ยญฺโญ เอว ยญฺญปโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กจฺจิ เต ยญฺเญ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ยญฺญํ กปฺปยนฺตา วฏฺฏทุกฺขมุตฺตรึสูติ. ༡༤. 'བཅོམ་ལྡན་འདས། མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ལམ་ལ་བག་ཡོད་པར་གྱུར་པ་དེ་དག་གིས། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་ལས་བརྒལ་ལམ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ།' ཞེས་པ་འདིར་མཆོད་སྦྱིན་ཉིད་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ལམ་མོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཅི་དེ་དག་མཆོད་སྦྱིན་ལ་བག་ཡོད་པར་གྱུར་ནས་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་བཞིན་དུ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བརྒལ་ལམ་ཞེས་པའོ། ། เยปิ ยญฺญํ เทนฺติ ยชนฺตีติ เทยฺยธมฺมทานวเสน ยชนฺติ. ปริจฺจชนฺตีติ วิสฺสชฺเชนฺติ. 'གང་དག་མཆོད་སྦྱིན་སྟེར་ཞིང་མཆོད་པ་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་མཆོད་པ་བྱེད་པའོ། །'ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་'ཞེས་པ་ནི། གཏོང་བའོ། ། ๑๕. อาสีสนฺตีติ รูปปฏิลาภาทโย ปตฺเถนฺติ. โถมยนฺตีติ ‘‘สุจึ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน ยญฺญาทีนิ ปสํสนฺติ. อภิชปฺปนฺตีติ รูปาทิปฏิลาภาย วาจํ คีรนฺติ. ชุหนฺตีติ เทนฺติ. กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภนฺติ รูปาทิลาภํ ปฏิจฺจ ปุนปฺปุนํ กาเม เอว อภิชปฺปนฺติ, ‘‘อโห วต อมฺหากมฺปิ สิยฺยุ’’นฺติ วทนฺติ, ตณฺหญฺจ ตตฺถ วฑฺเฒนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ยาชโยคาติ ยาคาธิมุตฺตา. ภวราครตฺตาติ เอวมิเมหิ อาสีสนาทีหิ ภวราเคเนว รตฺตา, ภวราครตฺตา วา หุตฺวา เอตานิ อาสีสนาทีนิ กโรนฺตา นาตรึสุ ชาติอาทิวฏฺฏทุกฺขํ น อุตฺตรึสุ. ༡༥. 'རེ་བ་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཐོབ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རེ་བའོ། །'བསྟོད་པ་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། 'གཙང་མ་བྱིན་ནོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཆོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའོ། །'མངོན་པར་སྨོན་པ་'ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཚིག་སྨྲ་བའོ། །'སྦྱིན་པ་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པའོ། །'འདོད་པ་ལ་མངོན་པར་སྨོན་ཅིང་བརྟེན་ནས་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་འདོད་པ་ཉིད་ལ་མངོན་པར་སྨོན་ཏེ། 'ཀྱེ་མ་བདག་ཅག་ལའང་འདི་ལྟར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་སྨྲ་ཞིང་། དེ་ལ་སྲེད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལ་བྱའོ། །'མཆོད་སྦྱིན་ལ་བརྩོན་པ་'ཞེས་པ་ནི། མཆོད་སྦྱིན་ལ་ལྷག་པར་མོས་པའོ། །'སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པ་'ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་རེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གིས་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཁོ་ནས་ཆགས་པའམ། ཡང་ན་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པར་གྱུར་ནས་རེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་བྱེད་པ་རྣམས་ནི། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་མ་བརྒལ་ཏེ། བརྒལ་བར་མ་གྱུར་ཏོ། ། ยญฺญํ วา โถเมนฺตีติ ทานํ วา วณฺเณนฺติ. ผลํ วาติ รูปาทิปฏิลาภํ. ทกฺขิเณยฺเย วาติ ชาติสมฺปนฺนาทีสุ. สุจึ ทินฺนนฺติ สุจึ กตฺวา ทินฺนํ. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ปณีตนฺติ โอชวนฺตํ. กาเลนาติ ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตกาเล[Pg.13]. กปฺปิยนฺติ อกปฺปิยํ วชฺเชตฺวา ทินฺนํ. อนวชฺชนฺติ นิทฺโทสํ. อภิณฺหนฺติ ปุนปฺปุนํ. ททํ จิตฺตํ ปสาทิตนฺติ ททโต มุญฺจนจิตฺตํ ปสาทิตนฺติ. โถเมนฺติ กิตฺเตนฺตีติ คุณํ ปากฏํ กโรนฺติ. วณฺเณนฺตีติ วณฺณํ ภณนฺติ. ปสํสนฺตีติ ปสาทํ ปาเปนฺติ. 'ཡང་ན་མཆོད་སྦྱིན་ལ་བསྟོད་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའོ། །'ཡང་ན་འབྲས་བུ་'ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའོ། །'ཡང་ན་སྦྱིན་གནས་ལ་'ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །'གཙང་མ་བྱིན་པ་'ཞེས་པ་ནི། གཙང་མར་བྱས་ནས་བྱིན་པའོ། །'ཡིད་དུ་འོང་བ་'ཞེས་པ་ནི། ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། །'གྱ་ནོམ་པ་'ཞེས་པ་ནི། བཅུད་དང་ལྡན་པའོ། །'དུས་སུ་'ཞེས་པ་ནི། སྐབས་དེ་དང་དེར་བབས་པའི་དུས་སུའོ། །'རུང་བ་'ཞེས་པ་ནི། མི་རུང་བ་སྤངས་ནས་བྱིན་པའོ། །'ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། སྐྱོན་མེད་པའོ། །'རྒྱུན་དུ་'ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུའོ། །'སྦྱིན་པ་ན་སེམས་དང་བ་'ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་སེམས་དང་བའོ། །'བསྟོད་ཅིང་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་'ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །'བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་'ཞེས་པ་ནི། བསྔགས་པ་སྨྲ་བའོ། །'བསྟོད་པ་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི། དང་བ་སྐྱེད་པའོ། ། อิโต นิทานนฺติ อิโต มนุสฺสโลกโต ทินฺนการณา. อชฺฌายกาติ มนฺเต ปริวตฺเตนฺตา. มนฺตธราติ มนฺเต ธาเรนฺตา. ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหฏกรณวเสน ปารํ คตาติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปฺปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาวหํ สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา ‘‘อิติห อาส, อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺตปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ. “འདི་ལས་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ནས་བྱིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས། “ཀློག་པ་པོ་” ཞེས་པ་ནི་གསང་སྔགས་རྣམས་ཟློ་བའོ།། “གསང་སྔགས་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསང་སྔགས་རྣམས་འཛིན་པའོ།། “རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་བརྗོད་ཀྱི་རིག་བྱེད་དང་། ཡཇུར་གྱི་རིག་བྱེད་དང་། སྙན་ཚིག་གི་རིག་བྱེད་གསུམ་གྱིའོ།། “མཆུ་བརྡེག་པའི་བྱ་བའི་དབང་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “མངོན་བརྗོད་དང་སྒྲ་སྦྱོར་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་བརྗོད་དང་སྒྲ་སྦྱོར་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “མངོན་བརྗོད་” ཞེས་པ་ནི་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་མངོན་བརྗོད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བསྟན་བཅོས་སོ།། “སྒྲ་སྦྱོར་” ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་ཆོ་ག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ལ་ཕན་ཐོགས་བྱེད་པའི་བསྟན་བཅོས་སོ།། “ཡི་གེའི་རྣམ་དབྱེ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡི་གེའི་རྣམ་དབྱེ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ཡི་གེའི་རྣམ་དབྱེ་” ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་རིག་པ་དང་ངེས་ཚིག་གོ། “ལོ་རྒྱུས་ལྔ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྲིད་སྲུང་གི་རིག་བྱེད་བཞི་པར་བྱས་ནས། “འདི་ལྟར་བྱུང་ངོ་། འདི་ལྟར་བྱུང་ངོ་།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་ཚིག་དང་འབྲེལ་བའི་སྔོན་གྱི་གཏམ་དུ་བགྲང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་འདི་དག་གི་ལྔ་པ་ཡིན་པས་ན་ལོ་རྒྱུས་ལྔ་པ་སྟེ། ལོ་རྒྱུས་ལྔ་པ་དང་བཅས་པའི་རིག་བྱེད་དེ་དག་གིའོ།། ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธิยนฺติ, เวเทนฺติ วาติ ปทกา เวยฺยากรณา. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปฺปมาณํ สตฺถํ. ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปทปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ. เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, อคฺคสาวกา, อสีติมหาสาวกา (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.๑๒๘๘), พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส ญายติ. อนวยาติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูนา ปริปูรการิโน, อวยา น โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อวยา นาม เย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺติ. วีตราคาติ ปหีนราคา. เอเตน อรหตฺตผลฏฺฐา วุตฺตา. ราควินยาย วา ปฏิปนฺนาติ เอเตน อรหตฺตมคฺคฏฺฐา. วีตโทสาติ อนาคามิผลฏฺฐา. โทสวินยาย วา ปฏิปนฺนาติ เอเตน อนาคามิมคฺคฏฺฐา. วีตโมหาติ อรหตฺตผลฏฺฐา. โมหวินยาย วา ปฏิปนฺนาติ อรหตฺตมคฺคฏฺฐา. สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติสมฺปนฺนาติ [Pg.14] เอเตหิ จตูหิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเกหิ สีลาทีหิ สมฺปนฺนา. วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ เอเตน ปจฺจเวกฺขณญาณสมฺปนฺนา วุตฺตาติ ญาตพฺพํ, ตญฺจ โข โลกิยเมว. อภิชปฺปนฺตีติ ปตฺเถนฺติ. ชปฺปนฺตีติ ปจฺจาสีสนฺติ. ปชปฺปนฺตีติ อตีว ปจฺจาสีสนฺติ. ยาชโยเคสุ ยุตฺตาติ อนุโยเค เทยฺยธมฺเม ทิยฺยมาเน อภิโยควเสน ยุตฺตา. “ཚིག་དང་དེ་ལས་གཞན་པའི་སྒྲ་རིག་པ་ལ་སློབ་པའམ་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་མཁན་དང་བརྡ་སྤྲོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། “འཇིག་རྟེན་རྒྱང་འཕེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྩོད་གླེང་གི་བསྟན་བཅོས་ལ་བརྗོད་དོ།། “སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་གསལ་བར་བྱེད་པ། གཞུང་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་བསྟན་བཅོས་སོ།། གང་དུ་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་རྐང་པ་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསང་སྔགས་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དོ།། གང་དག་གི་དབང་གིས། “མཚན་འདི་དང་ལྡན་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། འདི་ཉིད་ཀྱིས་རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་དང་། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡབ་དང་། ཉེ་གནས་མཆོག་དང་། ཉེ་གནས་མ་མཆོག་དང་། འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའོ།” ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་འདི་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ།། “མ་ཚང་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་རྒྱང་འཕེན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་འདི་དག་ལ་མ་ཚང་བ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཉམས་པ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ།། “ཉམས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གང་དག་དེ་དག་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་འཛིན་མི་ནུས་པ་རྣམས་སོ།། “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་སྤངས་པ་རྣམས་ཏེ། འདིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་གསུངས་སོ།། “ཡང་ན་འདོད་ཆགས་འདུལ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ།། “ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ།། “ཡང་ན་ཞེ་སྡང་འདུལ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདིས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ།། “གཏི་མུག་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ།། “ཡང་ན་གཏི་མུག་འདུལ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདིས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། “མངོན་པར་གསོལ་བ་འདེབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རེ་བའོ།། “གསོལ་བ་འདེབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རེ་སྒུག་བྱེད་པའོ།། “རབ་ཏུ་གསོལ་བ་འདེབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རེ་སྒུག་བྱེད་པའོ།། “མཆོད་སྦྱིན་གྱི་སྦྱོར་བ་ལ་བརྩོན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སྦྱིན་པ་ལ་བརྩོན་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའོ།། ๑๖. อถ โก จรหีติ อถ อิทานิ โก อญฺโญ อตาริ. ༡༦. “འོ་ན་སུ་ཞིག་” ཅེས་པ་ནི། འོ་ན་ད་ལྟ་གཞན་སུ་ཞིག་བརྒལ་བར་གྱུར། ๑๗. สงฺขายาติ ญาเณน วีมํสิตฺวา. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ, ปรตฺตภาวสกตฺตภาวาทีนิ ปรานิ จ โอปรานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. วิธูโมติ กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโต. อนีโฆติ ราคาทิอีฆวิรหิโต. อตาริ โสติ โส เอวรูโป อรหา ชาติชรํ อตาริ. ༡༧. “བརྟགས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དཔྱད་དེའོ།། “ཕ་རོལ་དང་ཚུ་རོལ་” ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་དང་ཚུ་རོལ་ཏེ། གཞན་གྱི་ལུས་དང་རང་གི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕ་རོལ་དང་ཚུ་རོལ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ནོ།། “དུ་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་དུ་བ་དང་བྲལ་བའོ།། “སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བའོ།། “དེ་ནི་བརྒལ་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་ལས་བརྒལ་བའོ།། สกรูปาติ อตฺตโน รูปา. ปรรูปาติ ปเรสํ รูปา. กายทุจฺจริตํ วิธูมิตนฺติ ติวิธกายทุจฺจริตํ วิธูมํ กตํ. วิธมิตนฺติ นาสิตํ. “རང་གི་གཟུགས་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། “གཞན་གྱི་གཟུགས་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། “ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་བསལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་བ་མེད་པར་བྱས་པའོ།། “བཅོམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་བྱས་པའོ།། มาโน หิ เต, พฺราหฺมณ, ขาริภาโรติ ยถา ขาริภาโร ขนฺเธน วยฺหมาโน อุปริฏฺฐิโตปิ อกฺกนฺตกฺกนฺตฏฺฐานํ ปถวิยา สทฺธึ ผสฺเสติ วิย, เอวํ ชาติโคตฺตกุลาทีนิ มานวตฺถูนิ นิสฺสาย อุสฺสาปิโต มาโน, ตตฺถ ตตฺถ อิสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต จตูสุ อปาเยสุ สํสีทาเปติ. เตนาห – ‘‘มาโน หิ เต, พฺราหฺมณ, ขาริภาโร’’ติ. โกโธ ธูโมติ ตว ญาณคฺคิสฺส อุปกฺกิเลสฏฺเฐน โกโธ ธูโม. เตน หิ เต อุปกฺกิลิฏฺโฐ ญาณคฺคิ น วิโรจติ. ภสฺมนิ โมสวชฺชนฺติ นิโรชฏฺเฐน มุสาวาโท ฉาริกา นาม. ยถา หิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺโน อคฺคิ น โชตติ, เอวํ เต มุสาวาเทน ปฏิจฺฉนฺนํ ญาณนฺติ ทสฺเสติ. ชิวฺหา สุชาติ ยถา ตุยฺหํ สุวณฺณรชตโลหกฏฺฐมตฺติกาสุ อญฺญตรมยา ยาคยชนตฺถาย สุชา โหติ, เอวํ มยฺหํ ธมฺมยาคยชนตฺถาย ปหุตชิวฺหา สุชาติ วทติ. ยถา ตุยฺหํ นทีตีเร ยชนฏฺฐานํ, เอวํ ธมฺมยาคยชนฏฺฐานฏฺเฐน หทยํ โชติฏฺฐานํ. อตฺตาติ จิตฺตํ. “བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཀྱི་ང་རྒྱལ་ནི་ཁུར་པོ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་ཁུར་པོ་ཕྲག་པར་ཁུར་ནས་སྟེང་དུ་གནས་ཀྱང་བརྫིས་པའི་ས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ས་གཞི་དང་འཕྲད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་དང་། རིགས་དང་། རུས་ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་གཞི་ལ་བརྟེན་ནས་བསྐྱེད་པའི་ང་རྒྱལ་ནི། དེ་དང་དེར་ཕྲག་དོག་བསྐྱེད་དེ་ངན་སོང་བཞི་རུ་བྱིང་བར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཀྱི་ང་རྒྱལ་ནི་ཁུར་པོ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཁྲོ་བ་ནི་དུ་བའོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མེ་ལ་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཁྲོ་བ་ནི་དུ་བ་ཡིན་ནོ།། དེས་ན་ཁྱོད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མེ་དེ་མི་འབར་རོ།། “ཐལ་བའི་ནང་གི་རྫུན་ཚིག་” ཞེས་པ་ནི་བཅུད་མེད་པའི་ཕྱིར་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་ཐལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དཔེར་ན་ཐལ་བས་བཀབ་པའི་མེ་མི་འབར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཀྱི་ཤེས་རབ་ནི་རྫུན་གྱིས་བཀབ་པར་སྟོན་ཏོ།། “ལྕེ་ནི་བླུགས་གཟར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་ཁྱོད་ཀྱི་གསེར་དང་། དངུལ་དང་། ལྕགས་དང་། ཤིང་དང་། ས་ལས་བྱས་པའི་གང་རུང་ཞིག་མཆོད་སྦྱིན་བྱ་བའི་ཕྱིར་བླུགས་གཟར་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ང་ཡི་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལྕེ་ཆེན་པོ་ནི་བླུགས་གཟར་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། དཔེར་ན་ཁྱོད་ཀྱི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་གྱི་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པའི་གནས་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྙིང་ནི་མེའི་གནས་སོ།། “བདག་” ཅེས་པ་ནི་སེམས་སོ།། ชาตีติ ชายนกวเสน ชาติ. อิทเมตฺถ สภาวปจฺจตฺตํ. สญฺชายนวเสน สญฺชาติ, อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. โอกฺกมนวเสน โอกฺกนฺติ. ชายนฏฺเฐน [Pg.15] วา ชาติ. สา อปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. สญฺชายนฏฺเฐน สญฺชาติ. สา ปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. โอกฺกมนฏฺเฐน โอกฺกนฺติ. สา อณฺฑชชลาพุชวเสน ยุตฺตา. เต หิ อณฺฑโกสญฺจ วตฺถิโกสญฺจ โอกฺกมนฺติ ปวิสนฺติ โอกฺกมนฺตา ปวิสนฺตา วิย ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. อภินิพฺพตฺตนฏฺเฐน อภินิพฺพตฺติ. สา สํเสทชโอปปาติกวเสน ยุตฺตา. เต หิ ปากฏา เอว หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อยํ ตาว สมฺมุติกถา. “སྐྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བའོ།། འདི་ནི་འདིར་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དོ།། “ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཏེ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ།། “འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། ཡང་ན་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་བའོ།། དེ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་མ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་རུང་ངོ་།། ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བའོ།། དེ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་རུང་ངོ་།། འཇུག་པའི་དོན་གྱིས་འཇུག་པའོ།། དེ་ནི་སྒོང་སྐྱེས་དང་མངལ་སྐྱེས་ཀྱི་དབང་གིས་རུང་ངོ་།། དེ་དག་ནི་སྒོང་སྐོགས་དང་མངལ་གྱི་སྐོགས་སུ་འཇུག་ཅིང་ཞུགས་ནས་འཇུག་ཅིང་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།། མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་མངོན་པར་འགྲུབ་པའོ།། དེ་ནི་དྲོད་གཤེར་སྐྱེས་དང་རྫུས་སྐྱེས་ཀྱི་དབང་གིས་རུང་ངོ་།། དེ་དག་ནི་མངོན་སུམ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་གཏམ་མོ།། อิทานิ ปรมตฺถกถา โหติ. ขนฺธา เอว หิ ปรมตฺถโต ปาตุภวนฺติ, น สตฺตา. ตตฺถ จ ขนฺธานนฺติ เอกโวการภเว เอกสฺส, จตุโวการภเว จตุนฺนํ, ปญฺจโวการภเว ปญฺจนฺนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ปาตุภาโวติ อุปฺปตฺติ. อายตนานนฺติ เอตฺถ ตตฺร ตตฺร อุปปชฺชมานายตนานํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปฏิลาโภติ สนฺตติยา ปาตุภาโวเยว. ปาตุภวนฺตาเนว หิ ตานิ ปฏิลทฺธานิ นาม โหนฺติ. สา ปเนสา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติลกฺขณา ชาติ, นิยฺยาตนรสา, อตีตภวโต อิธ อุมฺมุชฺชนปจฺจุปฏฺฐานา, ผลวเสน ทุกฺขวิจิตฺตตาปจฺจุปฏฺฐานา วา. ད་ནི་དོན་དམ་པའི་གཏམ་ཡིན་ནོ།། དོན་དམ་པར་ཕུང་པོ་རྣམས་ཁོ་ན་མངོན་པར་འབྱུང་གི། སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་གཅིག་པའི་སྲིད་པ་ལ་གཅིག་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལ་བཞི་དང་། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་ལ་ལྔ་ཆར་ཡང་གཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “མངོན་པར་འབྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའོ།། “སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་འདིར་དེ་དང་དེར་སྐྱེ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་བསྡུ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཐོབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ།། སྐྱེ་བ་དེ་ནི་དེ་དང་དེའི་སྲིད་པ་ལ་ཐོག་མར་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ཞིང་། སྤྲོད་པའི་རོ་དང་ལྡན་པ། འདས་པའི་སྲིད་པ་ནས་འདིར་མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཡང་ན་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ།། ชราติ สภาวปจฺจตฺตํ. ชีรณตาติ อาการภาวนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา, ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสา. อยญฺหิ ชราติ อิมินา ปเทน สภาวโต ทีปิตา. เตนสฺสา อิทํ สภาวปจฺจตฺตํ. ชีรณตาติ อิมินา อาการโต, เตนสฺสายํ อาการนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติ อิมินา กาลาติกฺกเม ทนฺตนขานํ ขณฺฑิตภาวกรณกิจฺจโต. ปาลิจฺจนฺติ อิมินา เกสโลมานํ ปลิตภาวกรณกิจฺจโต. วลิตฺตจตาติ อิมินา มํสํ มิลาเปตฺวา ตเจ วลิภาวกรณกิจฺจโต. เตนสฺสา อิเม ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา. เตหิ อิเมสํ วิการานํ ทสฺสนวเสน ปากฏีภูตา ปากฏชรา ทสฺสิตา. ยเถว หิ อุทกสฺส วา วาตสฺส วา อคฺคิโน วา ติณรุกฺขาทีนํ สํภคฺคปลิภคฺคตาย วา ฌามตาย วา คตมคฺโค ปากโฏ โหติ, น จ โส คตมคฺโค ตาเนว อุทกาทีนิ, เอวเมว ชราย ทนฺตาทีนํ ขณฺฑิจฺจาทิวเสน คตมคฺโค ปากโฏ, จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวาปิ คยฺหติ, น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชรา. น หิ ชรา จกฺขุวิญฺเญยฺยา โหติ. “རྒ་བ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དོ།། “རྙིངས་པར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ།། “སོ་ཆག་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་དུས་ལས་འདས་པའི་བྱ་བ་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། ཕྱི་མ་གཉིས་ནི་རང་བཞིན་བསྟན་པའོ།། རྒ་བ་འདི་ནི་ “རྒ་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་དེའི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དོ།། “རྙིངས་པར་གྱུར་པ་” ཞེས་པས་ནི་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་རྣམ་པ་བསྟན་པའོ།། “སོ་ཆག་པ་” ཞེས་པས་ནི་དུས་ལས་འདས་པའི་ཚེ་སོ་དང་སེན་མོ་རྣམས་ཆག་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “སྐྲ་དཀར་བ་” ཞེས་པས་ནི་སྐྲ་དང་སྤུ་རྣམས་དཀར་པོར་བྱེད་པའི་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “གཉེར་མ་འཁུམ་པ་” ཞེས་པས་ནི་ཤ་རྙིད་པར་བྱས་ནས་པགས་པ་ལ་གཉེར་མ་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སོ་ཆག་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་དུས་ལས་འདས་པའི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ།། དེ་དག་གིས་འགྱུར་བ་འདི་དག་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་མངོན་སུམ་གྱི་རྒ་བ་བསྟན་ཏོ།། དཔེར་ན་ཆུའམ་རླུང་ངམ་མེས་རྩྭ་དང་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བཅག་པ་དང་། བཅོམ་པ་དང་། ཚིག་པའི་སྒོ་ནས་སོང་བའི་ལམ་མངོན་སུམ་དུ་འགྱུར་ལ། སོང་བའི་ལམ་དེ་ནི་ཆུ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ཉིད་མ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྒ་བས་སོ་ལ་སོགས་པ་ཆག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོང་བའི་ལམ་མངོན་སུམ་དུ་འགྱུར་ཞིང་། མིག་ཕྱེ་ནས་ཀྱང་འཛིན་པར་བྱེད་མོད། སོ་ཆག་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ཉིད་རྒ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། རྒ་བ་ནི་མིག་གི་ཤེས་པས་རྟོགས་བྱ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། อายุโน [Pg.16] สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโกติ อิเมหิ ปน ปเทหิ กาลาติกฺกเมเยว อภิพฺยตฺตาย อายุกฺขยจกฺขาทิอินฺทฺริยปริปากสงฺขาตาย ปกติยา ทีปิตา, เตนสฺสิเม ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ยสฺมา ชรํ ปตฺตสฺส อายุ หายติ, ตสฺมา ชรา ‘‘อายุโน สํหานี’’ติ ผลูปจาเรน วุตฺตา. ยสฺมา จ ทหรกาเล สุปฺปสนฺนานิ สุขุมมฺปิ อตฺตโน วิสยํ สุเขเนว คณฺหนสมตฺถานิ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ชรํ ปตฺตสฺส ปริปกฺกานิ อาลุฬิตานิ อวิสทานิ, โอฬาริกมฺปิ อตฺตโน วิสยํ คเหตุํ อสมตฺถานิ โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘อินฺทฺริยานํ ปริปาโก’’ติ ผลูปจาเรเนว วุตฺตา. “ཚེ་ཉམས་པ་དང་དབང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དག་གིས་ནི་དུས་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་མངོན་པར་གསལ་བའི་ཚེ་ཟད་པ་དང་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བགྲང་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཕྱི་མ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་རང་བཞིན་བསྟན་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་རྒ་བར་གྱུར་པ་ལ་ཚེ་ཉམས་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་རྒ་བ་ནི་ “ཚེ་ཉམས་པ་” ཞེས་འབྲས་བུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཆུང་དུས་ཀྱི་ཚེ་ཤིན་ཏུ་དང་ཞིང་ཕྲ་བའི་རང་གི་ཡུལ་ཡང་བདེ་བླག་ཏུ་འཛིན་ནུས་པའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས། རྒ་བར་གྱུར་པའི་ཚེ་ཡོངས་སུ་སྨིན་ཅིང་། རྙོག་པ་ཅན། མི་གསལ་བར་གྱུར་ནས་རགས་པའི་རང་གི་ཡུལ་ཡང་འཛིན་མི་ནུས་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དབང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་” ཞེས་འབྲས་བུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ།། สา ปเนสา เอวํ นิทฺทิฏฺฐา สพฺพาปิ ชรา ปากฏา ปฏิจฺฉนฺนาติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ทนฺตาทีสุ ขณฺฑาทิภาวทสฺสนโต รูปธมฺเมสุ ชรา ปากฏชรา นาม. อรูปธมฺเมสุ ปน ชรา ตาทิสสฺส วิการสฺส อทสฺสนโต ปฏิจฺฉนฺนชรา นาม. ตตฺถ ยฺวายํ ขณฺฑาทิภาโว ทิสฺสติ, โส ตาทิสานํ ทนฺตาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา วณฺโณเยว. ตญฺจ จกฺขุนา ทิสฺวา มโนทฺวาเรน จินฺเตตฺวา ‘‘อิเม ทนฺตา ชราย ปหฏา’’ติ ชรํ ชานาติ. อุทกฏฺฐาเน พทฺธานิ โคสิงฺคาทีนิ โอโลเกตฺวา เหฏฺฐา อุทกสฺส อตฺถิภาวชานนํ วิย. དེ་ལྟར་བསྟན་པའི་རྒ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མངོན་སུམ་དང་ལྐོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་སོ་ལ་སོགས་པ་ཆག་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒ་བ་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་རྒ་བ་ཞེས་བྱའོ།། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒ་བ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་འགྱུར་བ་མི་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ལྐོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྒ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་གང་འདི་སོ་ཆག་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མཐོང་བ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་སོ་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་ཁ་དོག་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། དེ་ཉིད་མིག་གིས་མཐོང་ནས་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསམས་ཏེ། “སོ་འདི་དག་ནི་རྒ་བས་བཅོམ་མོ་” ཞེས་རྒ་བ་ཤེས་པར་བྱེད་དོ།། དཔེར་ན་ཆུ་ཡོད་པའི་གནས་སུ་བཏགས་པའི་བའི་རྭ་ལ་སོགས་པ་ལ་བལྟས་ནས་འོག་ཏུ་ཆུ་ཡོད་པར་ཤེས་པ་ལྟར་རོ།། ปุน อวีจิ สวีจีติ เอวมฺปิ อยํ ชรา ทุวิธา โหติ. ตตฺถ มณิกนกรชตปวาฬจนฺทสูริยาทีนํ มนฺททสกาทีสุ ปาณีนํ วิย จ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ อปาณีนํ วิย จ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺตา ชรา อวีจิชรา นาม, นิรนฺตรชราติ อตฺโถ. ตโต อญฺเญสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา ชรา สวีจิชรา นาม. ཡང་མཚམས་མེད་པ་དང་མཚམས་དང་བཅས་པ་ཞེས་འདི་ལྟར་ཡང་རྒ་བ་འདི་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་ནོར་བུ་དང་། གསེར་དང་། དངུལ་དང་། བྱུ་རུ་དང་། ཟླ་བ་དང་། ཉི་མ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་དལ་བར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལྟར་དང་། མེ་ཏོག་དང་། འབྲས་བུ་དང་། ལོ་མ་གསར་པ་ལ་སོགས་པ་སེམས་ཅན་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལྟར་ཡང་། བར་དང་བར་དུ་ཁ་དོག་གི་ཁྱད་པར་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རྒ་བ་ནི་མཚམས་མེད་པའི་རྒ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་རྒ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ།། དེ་ལས་གཞན་པའི་གོང་དུ་བཤད་པ་རྣམས་ལ་ནི་བར་དང་བར་དུ་ཁ་དོག་གི་ཁྱད་པར་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་རྒ་བ་ནི་མཚམས་དང་བཅས་པའི་རྒ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ตตฺถ สวีจิชรา อุปาทินฺนกอนุปาทินฺนกวเสน เอวํ ทีเปตพฺพา – ทหรกุมารกานญฺหิ ปฐมเมว ขีรทนฺตา นาม อุฏฺฐหนฺติ, น เต ถิรา. เตสุ ปน ปติเตสุ ปุน ทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ, เต ปฐมเมว เสตา โหนฺติ, ชราวาเตน ปน ปหฏกาเล กาฬกา โหนฺติ. เกสา ปน ปฐมเมว ตมฺพาปิ โหนฺติ กาฬกาปิ เสตกาปิ. ฉวิ ปน สโลหิตกา โหติ. วฑฺฒนฺตานํ วฑฺฒนฺตานํ โอทาตานํ โอทาตภาโว, กาฬกานํ กาฬกภาโว ปญฺญายติ. ชราวาเตน ปหฏกาเล จ วลึ คณฺหาติ. สพฺพมฺปิ สสฺสํ วปิตกาเล เสตํ โหติ, ปจฺฉา นีลํ. ชราวาเตน ปน ปหฏกาเล ปณฺฑรํ [Pg.17] โหติ. อมฺพงฺกุเรนาปิ ทีเปตุํ วฏฺฏติ เอว. สา ปเนสา ขนฺธปริปากลกฺขณา ชรา, มรณูปนยนรสา, โยพฺพนวินาสปจฺจุปฏฺฐานา. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อยมฺปิ พฺราหฺมโณ อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ สทฺธึ อนฺเตวาสิกสหสฺเสน. อญฺเญสญฺจ อเนกสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ. เสสํ วุตฺตสทิสเมว. དེ་ལ་བཅས་པའི་རྒ་བ་ནི་ཟིན་པ་དང་མ་ཟིན་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་གསལ་བར་བྱ་སྟེ། བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལ་ཐོག་མར་ནུ་སོ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱེ་ལ། དེ་དག་ནི་བརྟན་པོ་མིན། དེ་དག་ལྷུང་བའི་འོག་ཏུ་ཡང་བསྐྱར་སོ་སྐྱེ་ཞིང་། དེ་དག་ཐོག་མར་དཀར་པོ་ཡིན་ཡང་། རྒ་བའི་རླུང་གིས་བཏབ་པའི་ཚེ་ནག་པོར་འགྱུར་རོ། །སྐྲ་ནི་ཐོག་མར་དམར་སེར་ཡང་ཡིན། ནག་པོ་དང་དཀར་པོའང་ཡིན། པགས་པ་ནི་ཁྲག་དང་བཅས་པ་ཡིན། ཆེར་སྐྱེ་ཞིང་ཆེར་སྐྱེ་བ་ན་དཀར་པོ་རྣམས་དཀར་བའི་རང་བཞིན་དང་། ནག་པོ་རྣམས་ནག་པོའི་རང་བཞིན་དུ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། །རྒ་བའི་རླུང་གིས་བཏབ་པའི་ཚེ་གཉེར་མ་འདུས་པར་འགྱུར་རོ། །ལོ་ཏོག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདེབས་པའི་ཚེ་དཀར་པོ་ཡིན་ལ། ཕྱིས་སྔོན་པོར་འགྱུར་རོ། །རྒ་བའི་རླུང་གིས་བཏབ་པའི་ཚེ་སྐྱ་བོར་འགྱུར་རོ། །ཨམ་བྲའི་མྱུ་གུས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱ་རུང་བ་ཉིད་དོ། །ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་རྒ་བ་དེ་ནི་འཆི་བར་ཉེ་བར་འཁྲིད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ལང་ཚོ་ཉམས་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོ་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་བྲམ་ཟེ་འདི་ཡང་སློབ་མ་སྟོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །གཞན་ཡང་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་ལ་ཆོས་ཀྱི་མིག་སྐྱེས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ปุณฺณกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྲམ་ཟེའི་བུ་པུཎྞ་ཀའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༤. བྲམ་ཟེའི་བུ་མེཏྟ་གཱུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑๘. จตุตฺเถ เมตฺตคูสุตฺเต – มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ เวทคู’’ติ จ ‘‘ภาวิตตฺโต’’ติ จ เอวํ ตํ มญฺญามิ. ༡༨. མདོ་བཞི་པ་མེཏྟ་གཱུའི་མདོ་ལས། ཁྱོད་ནི་རིག་པ་མཐར་ཕྱིན་བསྒོམས་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་དུ་སེམས་སོ་ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་རིག་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་"དང་"བསྒོམས་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་"ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཁྱོད་ལ་སེམས་སོ། ། อปริตฺโตติ น อปฺโป. มหนฺโตติ น ขุทฺทโก. คมฺภีโรติ น อุตฺตาโน. อปฺปเมยฺโยติ มินิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ทุปฺปริโยคาฬฺโหติ อวคาหิตุํ โอตริตุํ ทุกฺโข. พหุรตโน สาครูปโมติ พหูนํ ธมฺมรตนานํ อากรตฺตา อเนกวิธรตนสมฺปนฺโน มหาสมุทฺโท วิย พหุรตโน สาครสทิโส. ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པ་ནི་ཉུང་ངུ་མ་ཡིན་པའོ། །ཆེན་པོ་ནི་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པའོ། །ཟབ་མོ་ནི་གཏིང་མ་ཟབ་པ་མ་ཡིན་པའོ། །ཚད་མེད་པ་ནི་གཞལ་བར་མི་ནུས་པའོ། །གཏིང་དཔོག་པར་དཀའ་བ་ནི་ཞུགས་པ་དང་འཇུག་པར་དཀའ་བའོ། །རིན་ཆེན་མང་པོ་རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རིན་པོ་ཆེ་མང་པོའི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རིན་པོ་ཆེ་རྣམ་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་རིན་ཆེན་མང་པོ་རྒྱ་མཚོ་དང་མཚུངས་པའོ། ། น มงฺกุ โหตีติ น วิกุณิตมุโข โหติ. อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโตติ โทสวเสน น ฆนีภูตจิตฺโต. อลีนมนโสติ น สงฺกุจิตจิตฺโต. อพฺยาปนฺนเจตโสติ น ปูติจิตฺโต. མི་ཞུམ་པར་འགྱུར་བ་ནི་བཞིན་སྡུད་པར་མི་བྱེད་པའོ། །སེམས་མི་གནས་པ་ནི་ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས་སེམས་མི་འཐས་པའོ། །ཡིད་མི་ཞུམ་པ་ནི་སེམས་མི་འཁུམ་པའོ། །གནོད་སེམས་མེད་པའི་ཡིད་ནི་སེམས་རུལ་པ་མ་ཡིན་པའོ། ། ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺโตติ จกฺขุวิสเย รูปารมฺมเณ ทิฏฺฐมตฺโตเยว ตํ อารมฺมณํ ภวิสฺสติ, กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ. ยํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วณฺณายตนเมว. สุตาทีสุปิ เอเสว นโย. อปิ จ ทิฏฺเฐติ ทสฺสนโยเคน วณฺณายตนํ, สวนโยเคน สทฺทายตนํ, มุตโยเคน ฆานชิวฺหากายายตนานิ ทสฺเสติ. ฆานสฺส คนฺธายตนํ, ชิวฺหาย รสายตนํ, กายสฺส ปถวี เตโช วายูติ โผฏฺฐพฺพายตนํ, วิญฺญาตโยเคน ธมฺมายตนํ ทสฺเสติ. ทิฏฺเฐ อนูปโยติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ราคูปยวิรหิโต. อนปาโยติ โกธวิรหิโต อปฺปฏิโฆ[Pg.18]. อนิสฺสิโตติ ตณฺหาย อนลฺลีโน. อปฺปฏิพทฺโธติ มาเนน น พทฺโธ. วิปฺปมุตฺโตติ สพฺพารมฺมณโต มุตฺโต. วิสญฺญุตฺโตติ กิเลเสหิ วิยุตฺโต หุตฺวา ฐิโต. མཐོང་བ་ལ་མཐོང་བ་ཙམ་ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་ཡུལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་མཐོང་བ་ཙམ་ཉིད་དུ་དམིགས་པ་དེ་འགྱུར་གྱི། བྱེད་པ་པོའམ་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་པོ་མེད། མིག་གིས་གང་མཐོང་བ་ནི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་དོ། །ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །གཞན་ཡང་མཐོང་བ་ལ་ཞེས་པས་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཐོས་པའི་སྒོ་ནས་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་སྣ་དང་ལྕེ་དང་ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་སྟོན་ཏོ། །སྣའི་དྲིའི་སྐྱེ་མཆེད། ལྕེའི་རོའི་སྐྱེ་མཆེད། ལུས་ཀྱི་ས་དང་མེ་དང་རླུང་སྟེ་རེག་བྱའི་སྐྱེ་མཆེད། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་སྟོན་ཏོ། །མཐོང་བ་ལ་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མཐོང་བ་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་བྲལ་བའོ། །ཕྱིར་མི་འགྲོ་བ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་དང་བྲལ་ཞིང་གནོད་སེམས་མེད་པའོ། །མི་གནས་པ་ནི་སྲེད་པ་ལ་མ་ཞེན་པའོ། །མ་འབྲེལ་བ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱིས་མ་བཅིངས་པའོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་དམིགས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་གྲོལ་བའོ། །མི་ལྡན་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་བྲལ་ནས་གནས་པའོ། ། สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขูติ พุทฺธสฺส ภควโต ปกติมํสจกฺขุ อุปลพฺภติ. ปสฺสตีติ ทกฺขติ โอโลเกติ. จกฺขุนา รูปนฺติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปารมฺมณํ. ฉนฺทราโคติ ตณฺหาฉนฺโท. བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མིག་མངའ་འོ་ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཐ་མལ་པའི་ཤའི་མིག་ཡོད་པའོ། །གཟིགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་ཞིང་གཟིགས་པའོ། །མིག་གིས་གཟུགས་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པའོ། །འདོད་ཆགས་ཀྱི་འདུན་པ་ནི་སྲེད་པའི་འདུན་པའོ། ། ทนฺตํ นยนฺติ สมิตินฺติ อุยฺยานกีฬามณฺฑลาทีสุ หิ มหาชนมชฺฌํ คจฺฉนฺตา ทนฺตเมว โคณํ วา ทนฺตํ อสฺสาชานียํ วา ยาเน โยเชตฺวา นยนฺติ. ราชาติ ตถารูปาเนว ฐานานิ คจฺฉนฺโต ราชาปิ ทนฺตเมว อภิรุหติ. มนุสฺเสสูติ มนุสฺเสสุปิ จตูหิ อริยมคฺเคหิ ทนฺโต นิพฺพิเสวโนว เสฏฺโฐ. โยติวากฺยนฺติ เอวรูปํ อติกฺกมฺมวจนํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานมฺปิ ติติกฺขติ นปฺปติปฺผรติ น วิหญฺญติ, เอวรูโป ทนฺโต เสฏฺโฐติ อตฺโถ. དུལ་བ་འདུས་པར་འཁྲིད་དོ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་དགའ་ར་བའི་རྩེད་མོའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་དབུས་སུ་འགྲོ་བ་ན། དུལ་བའི་གླང་པོའམ་དུལ་བའི་རྟ་ཅང་ཤེས་ཉིད་ཤིང་རྟ་ལ་སྦྱར་ནས་འཁྲིད་དོ། །རྒྱལ་པོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་འགྲོ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཡང་དུལ་བ་ཉིད་ལ་ཞོན་ནོ། །མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཞེས་པ་ནི། མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུའང་འཕགས་པའི་ལམ་བཞིས་དུལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་མེད་པ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ནོ། །ཚིག་ངན་པ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་སྨད་པའི་ཚིག་ལན་མང་དུ་སྨྲས་ཀྱང་བཟོད་པར་བྱེད་ཅིང་། ཕྱིར་མི་རྒོལ་ལ་མི་འཁྲུག་པས། འདི་ལྟ་བུའི་དུལ་བ་ནི་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། อสฺสตราติ วฬวาย คทฺรเภน ชาตา. อาชานียาติ ยํ อสฺสทมฺมสารถิ การณํ กาเรติ, ตสฺส ขิปฺปํ ชานนสมตฺถา. สินฺธวาติ สินฺธวรฏฺเฐ ชาตา อสฺสา. มหานาคาติ กุญฺชรสงฺขาตา มหาหตฺถิโน. อตฺตทนฺโตติ เอเต อสฺสตรา วา สินฺธวา วา กุญฺชรา วา ทนฺตาว, น อทนฺตา. โย ปน จตุมคฺคสงฺขาเตน อตฺตโน ทนฺตตาย อตฺตทนฺโต นิพฺพิเสวโน, อยํ ตโตปิ วรํ, สพฺเพหิปิ เอเตหิ อุตฺตริตโรติ อตฺโถ. དྲེལ་ནི་རྒོད་མ་ལ་བོང་བུས་སྐྱེས་པའོ། །ཅང་ཤེས་ནི་རྟ་དུལ་བར་བྱེད་པའི་ཁ་ལོ་པས་གང་བྱེད་དུ་བཅུག་པ་དེ་མྱུར་དུ་ཤེས་པར་ནུས་པའོ། །སིནྡྷུ་སྐྱེས་ནི་སིནྡྷུའི་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པའི་རྟའོ། །གླང་པོ་ཆེ་ནི་གླང་པོ་ཆེར་གྲགས་པའི་ཐལ་དཀར་ཆེན་པོའོ། །བདག་ཉིད་དུལ་བ་ནི་དྲེལ་ལམ་སིནྡྷུ་སྐྱེས་สམ་གླང་པོ་ཆེ་འདི་དག་ནི་དུལ་བ་ཉིད་ཡིན་གྱི་མ་དུལ་བ་མིན། གང་ཡང་ལམ་བཞིར་གྲགས་པས་བདག་ཉིད་དུལ་བའི་ཕྱིར་བདག་ཉིད་དུལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་མེད་པ་འདི་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་མཆོག་སྟེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། น หิ เอเตหิ ยาเนหีติ ยานิ เอตานิ หตฺถิยานาทีนิ อุตฺตมยานานิ, เอเตหิ ยาเนหิ โกจิ ปุคฺคโล สุปินนฺเตนปิ อคตปุพฺพตฺตา ‘‘อคต’’นฺติ สงฺขาตํ นิพฺพานทิสํ ตถา น คจฺเฉยฺย. ยถา ปุพฺพภาเค อินฺทฺริยทเมน ทนฺเตน, อปรภาเค อริยมคฺคภาวนาย สุทนฺเตน ทนฺโต นิพฺพิเสวโน สปฺปญฺโญ ปุคฺคโล ตํ อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ, ทนฺตภูมึ ปาปุณาติ, ตสฺมา อตฺตทมนเมว วรตรนฺติ อตฺโถ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๓๒๒; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐). བཞོན་པ་འདི་དག་གིས་ནི་མ་ཡིན་ཞེས་པ་ནི། གླང་པོའི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པའི་བཞོན་པ་མཆོག་འདི་དག་གིས། གང་ཟག་སུས་ཀྱང་རྨི་ལམ་དུའང་སྔར་མ་སོང་བའི་ཕྱིར་"མ་སོང་བ་"ཞེས་བྱ་བའི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱོགས་དེར་དེ་ལྟར་འགྲོ་མི་ནུས་སོ། །ཇི་ལྟར་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་དབང་པོ་དུལ་བས་དུལ་བ་དང་། ཕྱི་མའི་ཆ་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་བསྒོམས་པས་ཤིན་ཏུ་དུལ་བས་དུལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་མེད་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་དེ་སྔར་མ་སོང་བའི་ཕྱོགས་དེར་འགྲོ་ཞིང་། དུལ་བའི་ས་ལ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་བདག་ཉིད་འདུལ་བ་ཉིད་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། วิธาสุ น วิกมฺปนฺตีติ นววิธมานโกฏฺฐาเสสุ น จลนฺติ น เวเธนฺติ. วิปฺปมุตฺตา ปุนพฺภวาติ กมฺมกิเลสโต สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ มุตฺตา. ทนฺตภูมึ อนุปฺปตฺตาติ อรหตฺตผลํ ปาปุณิตฺวา ฐิตา. เต โลเก วิชิตาวิโนติ [Pg.19] เต วุตฺตปฺปการา ขีณาสวา สตฺตโลเก วิชิตวิชยา นาม (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๗๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐). རྣམ་པ་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་བ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་ཆ་ཤས་རྣམ་པ་དགུ་ལ་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འདར་བའོ། །ཡང་སྲིད་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གཅོད་པའི་ཐར་པས་ལེགས་པར་གྲོལ་བའོ། །དུལ་བའི་ས་ལ་ཉེ་བར་ཕྱིན་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་གནས་པའོ། །དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་དག་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། ། ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานีติ ยสฺส ขีณาสวสฺส สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานิ อรหตฺตผลํ ปาเปตฺวา วฑฺฒิตานิ. อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ จกฺขาทิอชฺฌตฺตายตนานิ จ รูปาทิพหิทฺธายตนานิ จ นิพฺพิเสวนานิ กตานิ. สพฺพโลเกติ สกลเตธาตุเก โลเก จ. นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกนฺติ อิมญฺจ อตฺตภาวํ ปรโลเก จ อตฺตภาวํ อติกฺกมิตฺวา ฐิโต ขีณาสโว. กาลํ กงฺขติ ภาวิโต ส ทนฺโตติ โส ขีณาสโว จกฺขาทิโต ทนฺโต วฑฺฒิตจิตฺโต มรณกาลํ ปตฺเถติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๒; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐). གང་གི་དབང་པོ་རྣམས་བསྒོམས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པ་གང་གི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྔ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་བཀོད་ནས་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ། །ནང་དང་ཕྱི་རོལ་དུའང་ཞེས་པ་ནི། མིག་ལ་སོགས་པའི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉོན་མོངས་མེད་པར་བྱས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པ་ནི། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ཏུའོ། །འཇིག་རྟེན་འདི་དང་གཞན་ལས་བརྒལ་ནས་ཞེས་པ་ནི། འདིའི་ལུས་དང་འཇིག་རྟེན་གཞན་གྱི་ལུས་ལས་བརྒལ་ནས་གནས་པའི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། །བསྒོམས་ཤིང་དུལ་བ་དེ་ནི་དུས་ལ་སྒུག་གོ་ཞེས་པ་ནི། མིག་ལ་སོགས་པས་དུལ་ཞིང་སེམས་བསྒོམས་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ནི་འཆི་བའི་དུས་ལ་རེ་བའོ། ། เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ เยสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ อุปฺปตฺติ ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธติ อตฺถงฺคมนวเสน เตสํเยว อภาโว ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลกมฺมนิสฺสิโต วิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต วิปาโกปิ กมฺมสนฺนิสฺสิโตว นาม. นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ สพฺพรูปํ นามํ คเหตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ นาม ชาตํ. ชาติยา อนุคตนฺติ สพฺพํ กมฺมาทิกํ ชาติยา อนุปวิฏฺฐํ. ชราย อนุสฏนฺติ ชราย ปตฺถฏํ. พฺยาธินา อภิภูตนฺติ พฺยาธิทุกฺเขน อภิมทฺทิตํ. มรเณน อพฺภาหตนฺติ มจฺจุนา อภิหฏํ ปหฏํ. อตาณนฺติ ปุตฺตาทีหิปิ ตายนสฺส อภาวโต อตายนํ อนารกฺขํ อลพฺภเณยฺยํ เขมํ วา. อเลณนฺติ อลฺลียิตุํ นิสฺสยิตุํ อนรหํ, อลฺลีนานมฺปิ น เลณกิจฺจกรณํ. อสรณนฺติ นิสฺสิตานํ น ภยหารกํ, น ภยวินาสกํ. อสรณีภูตนฺติ ปุเร อุปฺปตฺติยา อตฺตโน อภาเวเนว อสรณํ, อุปฺปตฺติสมกาลเมว อสรณภูตนฺติ อตฺโถ. ཆོས་གང་དག་གི་ཐོག་མའི་འབྱུང་བ་ཤེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་དག་གི་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའོ། །ནུབ་པས་འགོག་པ་ནི་ནུབ་པའི་དབང་གིས་དེ་དག་ཉིད་མེད་པར་ཤེས་པའོ། །ལས་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་སྨིན་ཏེ། ལས་མ་བཏང་བར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རྣམ་སྨིན་ཀྱང་ལས་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དོ། །མིང་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་ནི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་མིང་བཟུང་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་མིང་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །སྐྱེ་བས་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་ནི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་སྐྱེ་བའི་ནང་དུ་ཞུགས་པའོ། །རྒ་བས་ཁྱབ་པ་ནི་རྒ་བས་བཀྲམ་པའོ། །ནད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི་ནད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མནན་པའོ། །འཆི་བས་བཅོམ་པ་ནི་འཆི་བདག་གིས་བཅོམ་ཞིང་བཏབ་པའོ། །སྐྱོབ་པ་མེད་པ་ནི་བུ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་སྐྱོབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་སྐྱོབ་པ་མེད་པ་དང་། སྲུང་བ་མེད་པ། བདེ་འབོལ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པའོ། །གནས་མེད་པ་ནི་གནས་བཅའ་བ་དང་བརྟེན་པར་མི་འོས་པ་དང་། བརྟེན་པ་རྣམས་ལའང་སྐྱབས་ཀྱི་བྱེད་ལས་མི་བྱེད་པའོ། །སྐྱབས་མེད་པ་ནི་བརྟེན་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིགས་པ་མི་སེལ་ཞིང་འཇིགས་པ་མི་འཇོམས་པའོ། །སྐྱབས་མེད་པར་གྱུར་པ་ནི་སྔོན་སྐྱེ་བའི་ཚེ་བདག་ཉིད་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱབས་མེད་པ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་དུས་མཚུངས་པར་སྐྱབས་མེད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། ๑๙. อปุจฺฉสีติ เอตฺถ อ-อิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต, ปุจฺฉสิตฺเวว อตฺโถ. ปวกฺขามิ ยถา ปชานนฺติ ยถา ปชานนฺโต อาจิกฺขติ, เอวํ อาจิกฺขิสฺสามิ. อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขาติ ตณฺหาทิอุปธินิทานา ชาติอาทิทุกฺขวิเสสา ปภวนฺติ. ༡༩. དྲིས་སོ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ 'ཨ་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་གྱི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་ལ། དྲིས་སོ་ཞེས་པ་ཉིད་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་བཞིན་བཤད་པར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཤེས་བཞིན་དུ་སྟོན་པ་དེ་ལྟར་བཤད་པར་བྱའོ། །ཕུང་པོའི་རྒྱུ་ལས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བྱེ་བྲག་རྣམས་འབྱུང་བའོ། ། ตณฺหูปธีติ [Pg.20] ตณฺหา เอว ตณฺหูปธิ. สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิ เอว ทิฏฺฐูปธิ. ราคาทิกิเลสา เอว กิเลสูปธิ. ปุญฺญาทิกมฺมานิ เอว กมฺมูปธิ. ติวิธทุจฺจริตานิเยว ทุจฺจริตูปธิ. กพฬีการาทโย อาหารา เอว อาหารูปธิ. โทสปฏิโฆ เอว ปฏิฆูปธิ. กมฺมสมุฏฺฐานา กมฺเมเนว คหิตา ปถวาทโย จตสฺโส ธาตุโยว จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี. จกฺขาทิฉอชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ เอว ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี. จกฺขุวิญฺญาณาทิฉวิญฺญาณกายาว ฉ วิญฺญาณกายา อุปธี. สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนฏฺเฐนาติ สพฺพเตภูมกํ ทุกฺขํ ทุสฺสหนฏฺเฐน อุปธิ. སྲེད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ནི་སྲེད་པ་ཉིད་སྲེད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །རྟག་པ་དང་ཆད་པའི་ལྟ་བ་ཉིད་ལྟ་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཉིད་ལས་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་ཉིད་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །ཁམ་གྱི་ཟས་ལ་སོགས་པའི་ཟས་ཉིད་ཟས་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །ཞེ་སྡང་དང་ཁོང་ཁྲོ་ཉིད་ཁོང་ཁྲོའི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །ལས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་ཤིང་ལས་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་བཞི་པོ་ཉིད་ཟིན་པའི་ཁམས་བཞིའི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །མིག་ལ་སོགས་པའི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་ཉིད་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་ཉིད་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་གི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་གྱིས་ཏེ། ཁམས་གསུམ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། ། ๒๐. เอวํ อุปธินิทานโต ปภวนฺเตสุ ทุกฺเขสุ – โย เว อวิทฺวาติ คาถา. ตตฺถ ปชานนฺติ สงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ชานนฺโต. ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสีติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ชาติการณํ ‘‘อุปธี’’ติ อนุปสฺสนฺโต. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ. ༢༠. དེ་ལྟར་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ལ། "གང་ཞིག་མི་ཤེས་པ་"ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པའོ། །སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་འབྱུང་ཁུངས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ནི་"ཉེ་བར་ལེན་པ་"ཡིན་ནོ་ཞེས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལ་བཤད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ། ། ๒๑. โสกปริทฺทวญฺจาติ โสกญฺจ ปริเทวญฺจ. ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ยถา ยถา สตฺตา ชานนฺติ, ตถา ตถา ญาปนวเสน วิทิโต เอส ตยา ธมฺโมติ. ༢༡. མྱ་ངན་དང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་དང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་འདི་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཇི་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པ་དེ་ལྟར་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་འདི་ཤེས་སོ། ། ตตฺถ ตรนฺตีติ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺโฐฆํ ตรนฺติ. อุตฺตรนฺตีติ ทุติยมคฺเคน กาโมฆํ ตนุกรณวเสน อุคฺคนฺตฺวา ตรนฺติ. ปตรนฺตีติ ตเมว นิรวเสสปฺปหานวเสน ตติยมคฺเคน วิเสเสน ตรนฺติ. สมติกฺกมนฺตีติ ภโวฆอวิชฺโชฆปฺปหานวเสน จตุตฺถมคฺเคน สมฺมา อติกฺกมนฺติ. วีติวตฺตนฺตีติ ผลํ ปาปุณิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. དེ་ལ་བརྒལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་པོས་ལྟ་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བའོ། །བརྒལ་ཏེ་འགྲོ་བ་ནི་ལམ་གཉིས་པས་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་སྲབ་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྟེང་དུ་སོང་ནས་བརྒལ་བའོ། །རྣམ་པར་བརྒལ་བ་ནི་དེ་ཉིད་མ་ལུས་པར་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ལམ་གསུམ་པས་ཁྱད་པར་དུ་བརྒལ་བའོ། །ཡང་དག་པར་འདས་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཆུ་བོ་དང་མ་རིག་པའི་ཆུ་བོ་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ལམ་བཞི་པས་ཡང་དག་པར་འདས་པའོ། །ཤིན་ཏུ་འདས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་གནས་པའོ། ། ๒๒. กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ นิพฺพานคามินิปฏิปทาธมฺมญฺจ เต เทสยิสฺสามิ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐว ทุกฺขาทิธมฺเม, อิมสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. อนีติหนฺติ อตฺตปจฺจกฺขํ. ยํ วิทิตฺวาติ ยํ ธมฺมํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; กถา. ๗๕๓) นเยน สมฺมสนฺโต วิทิตฺวา. ༢༢. "Kittayissāmi te dhammaṃ" (ངས་ཁྱོད་ལ་ཆོས་བསྒྲག་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི།) མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་དང་མྱང་འདས་སུ་བགྲོད་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཁྱོད་ལ་བསྟན་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Diṭṭhe dhamme" (མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་ཞེས་པ་ནི།) མཐོང་བར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལའམ། ཡང་ན་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Anītiham" (ཐོས་རྒྱུད་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི།) རང་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ལའོ།། "Yaṃ viditvā" (གང་ཤེས་ནས་ཞེས་པ་ནི།) "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་གང་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་ཅིང་ཤེས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ตตฺถ อาทิกลฺยาณนฺติ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ ตว กิตฺตยิสฺสามิ, ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา กิตฺตยนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว กิตฺตยิสฺสามิ. อาทิมฺหิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามิ. มชฺเฌปิ. ปริโยสาเนปิ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามีติ [Pg.21] วุตฺตํ โหติ. ยสฺมิญฺหิ ภควา เอกคาถมฺปิ เทเสสิ, สา สมนฺตภทฺทกตฺตา ธมฺมสฺส ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา, ทุติยตติยปาเทหิ มชฺเฌกลฺยาณา, ปจฺฉิมปาเทน ปริโยสานกลฺยาณา. เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ, นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสน มชฺเฌกลฺยาณํ. นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐมานุสนฺธินา อาทิกลฺยาณํ, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสหิ มชฺเฌกลฺยาณํ. དེ་ལ་ "ādikalyāṇaṃ" (ཐོག་མར་དགེ་བ་ཞེས་པ་ནི།) བླ་ན་མེད་པའི་དབེན་པའི་བདེ་བ་བཏང་ནས་ཀྱང་ཁྱོད་ལ་ཆོས་བསྒྲག་པར་བྱ་ཞིང་། དེ་ཡང་ཉུང་ངུའམ་མང་པོ་གང་བསྒྲགས་ཀྱང་ཐོག་མར་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་དུ་བསྒྲག་པར་བྱའོ།། ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། བཟང་པོ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་བསྒྲག་པར་བྱའོ།། བར་དུའང་། མཐའ་མར་ཡང་བཟང་པོ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་བསྒྲག་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཙམ་བསྟན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་། ཆོས་ཀྱི་ཀུན་ནས་བཟང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། རྐང་པ་དང་པོས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། རྐང་པ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། རྐང་པ་ཐ་མས་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། མཚམས་སྦྱོར་གཅིག་པའི་མདོ་ནི་གླེང་གཞིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། མཇུག་བསྡུ་བས་མཐའ་མར་དགེ་བ་དང་། ལྷག་མས་བར་དུ་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། མཚམས་སྦྱོར་དུ་མ་ཡོད་པའི་མདོ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་དང་པོས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ཐ་མས་མཐའ་མར་དགེ་བ་དང་། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། อปิ จ สนิทานอุปฺปตฺติตฺตา อาทิกลฺยาณํ, เวเนยฺยานํ อนุรูปโต อตฺถสฺส อวิปรีตตาย จ เหตุทาหรณยุตฺตโต จ มชฺเฌกลฺยาณํ, โสตูนํ สทฺธาปฏิลาภชนเนน นิคมเนน จ ปริโยสานกลฺยาณํ. གཞན་ཡང་། གླེང་གཞི་དང་བཅས་ཏེ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། གདུལ་བྱ་རྣམས་དང་མཐུན་པ་དང་། དོན་མ་ནོར་བ་ཉིད་དང་། གཏན་ཚིགས་དང་དཔེ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ལ་དད་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། สกโล หิ สาสนธมฺโม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ, สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาโณ. สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ, วิปสฺสนามคฺเคหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณ. พุทฺธสุโพธิตาย วา อาทิกลฺยาโณ, ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาโณ, สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ. ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฏิปนฺเนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสมฺโพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ, ปจฺเจกโพธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ, สาวกโพธิยา ปริโยสานกลฺยาโณ. བསྟན་པའི་ཆོས་མཐའ་དག་ནི་རང་གི་དོན་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པས་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། འབྲས་བུ་དང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པས་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལེགས་པར་རྟོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ལེགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། དེ་ཐོས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་པོས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། རང་བྱང་ཆུབ་པས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་པས་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། สุยฺยมาโน เจส นีวรณวิกฺขมฺภนโต ภวเนนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ, ปฏิปชฺชิยมาโน สมถวิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฏิปตฺติยาปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ มชฺเฌกลฺยาโณ, ตถาปฏิปนฺโน (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑) จ ปฏิปตฺติผเล นิฏฺฐิเต ตาทิภาวาวหนโต ปฏิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ ปริโยสานกลฺยาโณติ. ཆོས་འདི་ནི་ཉན་བཞིན་པའི་ཚེ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་ཐོས་པས་ཀྱང་དགེ་བ་ཉིད་འདྲེན་པས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ཉམས་སུ་ལེན་བཞིན་པའི་ཚེ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་བདེ་བ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པས་ཀྱང་དགེ་བ་ཉིད་འདྲེན་པས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་ནས་སྒྲུབ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཕྱིན་པ་ན། དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པའི་འབྲས་བུས་ཀྱང་དགེ་བ་ཉིད་འདྲེན་པས་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཡིན་ནོ།། ยํ ปเนส ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ, นานานเยหิ ทีเปติ. ตํ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ. พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํ. อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. อตฺถคมฺภีรตาปฏิเวธคมฺภีรตาหิ สาตฺถํ[Pg.22]. ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ สพฺยญฺชนํ. อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยโต สาตฺถํ. ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํ. ปณฺฑิตเวทนียโต สริกฺขกชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํ. สทฺเธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ สพฺยญฺชนํ. คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํ. อุตฺตานปทโต สพฺยญฺชนํ. อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน เกวลปริปุณฺณํ. อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิทฺโทสภาเวน ปริสุทฺธํ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་གང་ཞིག་སྟོན་ཅིང་བསྟན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་དང་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་གསལ་བར་མཛད་པ་དང་། ཚུལ་དུ་མས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དེ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དོན་དང་བཅས་པ་དང་། ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། འབྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། བཏགས་པ་དང་། དོན་གྱི་ཚིག་སྦྱོར་བ་ལས་དོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། ཡི་གེ་དང་། ཚིག་དང་། ཚིག་འབྲུ་དང་། རྣམ་པ་དང་། ངེས་པའི་ཚིག་དང་། བཤད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། དོན་ཟབ་པ་ཉིད་དང་རྟོགས་པ་ཟབ་པ་ཉིད་ལས་དོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། ཆོས་ཟབ་པ་ཉིད་དང་བསྟན་པ་ཟབ་པ་ཉིད་ལས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། དོན་དང་སྤོབས་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལས་དོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། ཆོས་དང་ངེས་པའི་ཚིག་གི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། མཁས་པས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་རྟོག་དཔྱོད་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་དོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། དགོངས་པ་ཟབ་པའི་ཕྱིར་དོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། ཚིག་གསལ་བའི་ཕྱིར་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། བསྣན་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མ་འདྲེས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ།། དབྲི་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་སྐྱོན་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཡིན་ནོ།། อปิ จ – ปฏิปตฺติยา อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํ. ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํ. สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต เกวลปริปุณฺณํ. นิรุปกฺกิเลสโต นิตฺถรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธํ. สิกฺขตฺตยปริคฺคหิตตฺตา พฺรหฺมภูเตหิ เสฏฺเฐหิ จริตพฺพโต, เตสญฺจ จริยภาวโต พฺรหฺมจริยํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑). གཞན་ཡང་། སྒྲུབ་པས་རྟོགས་པ་གསལ་བའི་ཕྱིར་དོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། ལུང་གིས་ལུང་གི་ཚིག་གསལ་བའི་ཕྱིར་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་མ་འདྲེས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ།། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བརྒལ་བའི་དོན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཡིན་ནོ།། བསླབ་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པར་གྱུར་པའི་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། དེ་དག་གི་སྤྱོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། เอวํ ปริยตฺติธมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน’’ติ อาห. สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเม ทสฺเสตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพานญฺจา’’ติ อาห. นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทนฺติ ปุพฺพภาคสีลสมาธิวิปสฺสนาธมฺมญฺจ กิตฺตยิสฺสามิ. དེ་ལྟར་ལུང་གི་ཆོས་བསྟན་ནས། ད་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་"ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་བསྟན་ནས། དེ་ལས་བྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དང་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་བགྲོད་པའི་ལམ་"ཞེས་པ་ནི། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་བསྒྲག་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ทุกฺเข ทิฏฺเฐติ ทุกฺขสจฺเจ สรสลกฺขเณน ทิฏฺเฐ ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสฺสามิ. สมุทยาทีสุปิ เอเสว นโย. "Dukkhe diṭṭhe" (སྡུག་བསྔལ་མཐོང་བ་ན་ཞེས་པ་ནི།) སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་རང་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་མཐོང་བ་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་གསལ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཀུན་འབྱུང་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ๒๓. ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ ตํ วุตฺตปฺปการธมฺมโชตกํ ตว วจนํ อหํ ปตฺถยามิ. ธมฺมมุตฺตมนฺติ ตญฺจ ธมฺมมุตฺตมํ อภินนฺทามิ. ༢༣. "Tañcāhaṃ abhinandāmi" (ངས་དེ་ལ་མངོན་པར་དགའོ་ཞེས་པ་ནི།) གསུངས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ལྟ་བུའི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཁྱོད་ཀྱི་གསུང་དེ་ལ་ངས་རེ་ཞིང་དང་དུ་ལེན་ནོ།། "Dhammamuttamaṃ" (ཆོས་མཆོག་ཉིལ་ཞེས་པ་ནི།) ཆོས་ཀྱི་མཆོག་དེ་ཉིད་ལ་ངས་མངོན་པར་དགའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ตตฺถ มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนนฺติ มหโต อวิชฺชาราสิสฺส เฉทนํ. อนิจฺจลกฺขณวเสน เอสี. ทุกฺขลกฺขณวเสน คเวสี. อนตฺตลกฺขณวเสน สมนฺตโต ปริเยสี. มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนนฺติ มหนฺตสฺส อสุเภ สุภนฺติอาทิทฺวาทสวิธสฺส วิปลฺลาสสฺส เภทนํ. มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนนฺติ มหนฺตสฺส อนฺโตตุทนฏฺเฐน ตณฺหากณฺฏกสฺส ลุญฺจนํ. ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส วินิเวฐนนฺติ ทิฏฺฐิเยว อพฺโพจฺฉินฺนปฺปวตฺติโต สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาโฏ, ตสฺส ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส นิวตฺตนํ. มานธชสฺส ปาตนนฺติ อุสฺสิตฏฺเฐน อุนฺนติลกฺขณสฺส มานทฺธชสฺส ปาตนํ. อภิสงฺขารสฺส วูปสมนฺติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารสฺส อุปสมนํ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ วฏฺเฏ โอสีทาปนสฺส กาโมฆาทิโอฆสฺส [Pg.23] นิตฺถรณํ นิกฺขมนํ. ภารสฺส นิกฺเขปนนฺติ รูปาทิปญฺจกฺขนฺธภารสฺส ขิปนํ ฉฑฺฑนํ. สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉทนฺติ ขนฺธาทิปฏิปาฏิสํสารวฏฺฏสฺส เหตุนสฺสเนน อุจฺฉิชฺชนํ. สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนนฺติ กิเลสสนฺตาปสฺส นิพฺพุตึ. ปริฬาหสฺส ปฏิปสฺสทฺธนฺติ กิเลสปริฬาหสฺส วูปสมํ ปฏิปสฺสมฺภนํ. ธมฺมธชสฺส อุสฺสาปนนฺติ นววิธโลกุตฺตรธมฺมสฺส อุสฺสาเปตฺวา ฐปนํ. ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานนฺติ อุตฺตมฏฺเฐน ปรมตฺถํ. นตฺถิ เอตสฺส มรณสงฺขาตํ มตนฺติ อมตํ. กิเลสวิสปฏิปกฺขตฺตา อคทนฺติปิ อมตํ. สํสารทุกฺขปฏิปกฺขภูตตฺตา นิพฺพุตนฺติ นิพฺพานํ. นตฺเถตฺถ ตณฺหาสงฺขาตํ วานนฺติปิ นิพฺพานํ. དེ་ལ་ "མུན་པའི་ཚོགས་ཆེན་པོ་འཇོམས་པ་" ཞེས་པ་ནི། མ་རིག་པའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་གཅོད་པའོ།། མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ "ཚོལ་བ་པོ་" (esī) ཡིན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ "ཡོངས་སུ་ཚོལ་བ་པོ་" (gavesī) ཡིན། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ "ཀུན་ནས་ཚོལ་བ་པོ་" (samantato pariyesī) ཡིན། "ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཆེན་པོ་འཇིག་པ་" ཞེས་པ་ནི། མི་གཙང་བ་ལ་གཙང་བར་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཆེན་པོ་འཇིག་པའོ།། "སྲེད་པའི་ཟུག་རྔུ་ཆེན་པོ་འབྱིན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ནང་དུ་གཟེར་བའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པའི་ཚེར་མ་ཆེན་པོ་འབྱིན་པའོ།། "ལྟ་བའི་དྲ་བ་དགྲོལ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་ཉིད་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པས་སྦྲེལ་བའི་དོན་གྱིས་དྲ་བ་སྟེ། ལྟ་བའི་དྲ་བ་དེ་བཟློག་པའོ།། "ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱལ་མཚན་གཏོར་བ་" ཞེས་པ་ནི། བསྒྲེངས་པའི་དོན་གྱིས་མངོན་པར་མཐོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱལ་མཚན་འགྱེལ་བའོ།། "མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་" ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། "ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་" ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བར་བྱིང་བར་བྱེད་པའི་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཐར་བའོ།། "ཁུར་བོར་བ་" ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔའི་ཁུར་བོར་ཞིང་སྤོང་བའོ།། "འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་གཅོད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུན་གྱི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་རྒྱུ་མེད་པར་བྱས་ཏེ་གཅོད་པའོ།། "གདུང་བ་བསིལ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པའོ།། "ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་ཞི་བར་བྱེད་པའོ།། "ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་བསྒྲེང་བ་" ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུ་བསྒྲེངས་ཏེ་འཇོག་པའོ།། "དོན་དམ་པ་འཆི་མེད་མྱང་འདས་" ཞེས་པ་ནི། མཆོག་གི་དོན་གྱིས་དོན་དམ་པའོ།། འདི་ལ་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤི་བ་མེད་པས་འཆི་མེད་དོ།། ཉོན་མོངས་པའི་དུག་གི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དུག་སྨན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་འཆི་མེད་དོ།། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ།། ཡང་ན། འདི་ལ་སྲེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷས་པ་ (vāna) མེད་པས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ།། มเหสกฺเขหิ สตฺเตหีติ มหานุภาเวหิ สกฺกาทีหิ สตฺเตหิ. ปริเยสิโตติ ปริยิฏฺโฐ. กหํ เทวเทโวติ เทวานํ อติเทโว กุหึ. กหํ นราสโภติ อุตฺตมปุริโส. "Mahesakkhehi sattehi" (དབང་ཆེ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི།) མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། "Pariyesito" (བཙལ་བ་ཞེས་པ་ནི།) ཡོངས་སུ་བཙལ་བའོ།། "Kahaṃ devadevo" (ལྷའི་ཡང་ལྷ་གང་ན་བཞུགས་ཞེས་པ་ནི།) ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ལྷ་མཆོག་དེ་གང་ནའོ།། "Kahaṃ narāsabho" (མི་ཡི་ཁྱུ་མཆོག་གང་ན་བཞུགས་ཞེས་པ་ནི།) སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། ๒๔. อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เอตฺถ อุทฺธนฺติ อนาคตทฺธา วุจฺจติ. อโธติ อตีตทฺธา. ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนทฺธา. เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณนฺติ เอเตสุ อุทฺธาทีสุ ตณฺหญฺจ ทิฏฺฐินิเวสนญฺจ อภิสงฺขารวิญฺญาณญฺจ ปนุเทหิ. ปนุทิตฺวา จ ภเว น ติฏฺเฐติ เอวํ สนฺเต ทุวิเธปิ ภเว น ติฏฺเฐยฺย. เอวํ ตาว ปนุชฺชสทฺทสฺส ปนุเทหีติ อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สมฺพนฺโธ. ปนุทิตฺวาติ เอตสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป ภเว น ติฏฺเฐติ อยเมว สมฺพนฺโธ. เอตานิ นนฺทีนิเวสนวิญฺญาณานิ ปนุทิตฺวา ทุวิเธปิ ภเว น ติฏฺเฐยฺยาติ. ༢༤. "གོང་དང་འོག་དང་བར་དང་དབུས་སུའང་" ཞེས་པ་ལ། འདིར་ "གོང་" ཞེས་པ་ནི། མ་འོངས་པའི་དུས་ལ་བརྗོད། "འོག་" ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་དུས་ལའོ།། "བར་དང་དབུས་སུའང་" ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟར་བའི་དུས་ལའོ།། "དེ་དག་ལ་དགའ་བ་དང་གནས་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བསལ་ནས་" ཞེས་པ་ནི། གོང་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལ་སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བར་གནས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་སོལ་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། "བསལ་ནས་སྲིད་པ་ལ་མི་གནས་སོ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ན་སྲིད་པ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་ལའང་མི་གནས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་ "panujja" (བསལ་ནས་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ "སོལ་ཅིག་" ཅེས་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་དང་འབྲེལ་ལོ།། "བསལ་ནས་" ཞེས་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་ནི་ "སྲིད་པ་ལ་མི་གནས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ཉིད་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། དགའ་བ་དང་གནས་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་དག་བསལ་ནས་སྲིད་པ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་ལའང་མི་གནས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། สโหกาสวเสน เทวโลโก อุทฺธํ. อปายโลโก อโธ. มนุสฺสโลโก มชฺเฌ. ตตฺถ กุสลา ธมฺมาติ อปายํ มุญฺจิตฺวา อุปริ ปฏิสนฺธิทานโต กุสลา ธมฺมา อุทฺธนฺติ วุจฺจนฺติ. อกุสลา ธมฺมา อปาเยสุ ปฏิสนฺธิทานโต อโธติ. ตทุภยวิมุตฺตตฺตา อพฺยากตา ธมฺมา ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ วุจฺจนฺติ. สพฺโพปริวเสน อรูปธาตุ อุทฺธํ. สพฺพอโธวเสน กามธาตุ อโธ. ตทุภยนฺตรวเสน รูปธาตุ มชฺเฌ. กายจิตฺตาพาธขนนวเสน สุขา เวทนา อุทฺธํ. ทุกฺขมนวเสน ทุกฺขา เวทนา อโธ. อทุกฺขมสุขา เวทนา มชฺเฌ. อตฺตภาววเสน ปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุทฺธํ ปาทตลาติ ปาทตลโต อุปริ. อโธ เกสมตฺถกาติ เกสมตฺถกโต อโธ. มชฺเฌติ ทฺวินฺนํ อนฺตรํ. གནས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནི་གོང་ཡིན། ངན་སོང་གི་འཇིག་རྟེན་ནི་འོག་ཡིན། མིའི་འཇིག་རྟེན་ནི་བར་ཡིན། དེ་ལ་ "དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་" ནི་ངན་སོང་སྤངས་ཏེ་གོང་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "གོང་" ཞེས་བྱའོ།། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ངན་སོང་རྣམས་སུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "འོག་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་གཉིས་ཀ་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་ "བར་དང་དབུས་སུ་" ཞེས་བྱའོ།། ཐམས་ཅད་ཀྱི་གོང་ན་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ནི་གོང་ཡིན། ཐམས་ཅད་ཀྱི་འོག་ན་ཡོད་པའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཁམས་ནི་འོག་ཡིན། དེ་གཉིས་ཀྱི་བར་ན་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ནི་བར་ཡིན། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་འཇོམས་པའི་ཕྱིར་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་གོང་ཡིན། གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་འོག་ཡིན། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་བར་ཡིན། ལུས་ཀྱི་དབང་གིས་ས་མཚམས་སྟོན་པར། "གོང་ཞེས་པ་ནི་རྐང་མཐིལ་གྱི་གོང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "རྐང་མཐིལ་གྱི་གོང་" ཞེས་པ་ནི་རྐང་མཐིལ་གྱི་ཡན་ཆད་དོ།། "སྐྲའི་རྩེ་མོའི་འོག་" ཞེས་པ་ནི་སྐྲའི་རྩེ་མོའི་མན་ཆད་དོ།། "བར་" ཞེས་པ་ནི་དེ་གཉིས་ཀྱི་བར་རོ།། ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ [Pg.24] วิญฺญาณนฺติ เตรสวิธปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํ. อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ ทฺวาทสวิธอปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํ. อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ จตุพฺพิธํ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ กมฺมวิญฺญาณํ. นุชฺชาติ ขิป. ปนุชฺชาติ อตีว ขิป. นุทาติ ลุญฺจ. ปนุทาติ อตีว ลุญฺจ. ปชหาติ ฉฑฺเฑหิ. วิโนเทหีติ ทูรํ กโรหิ. "བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གསུམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། "བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། "མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི། མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམ་པ་བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། "Nujja" (ནུད་ཛ་) ཞེས་པ་ནི་སྐྱུར་ཅིག་གམ་དོར་ཅིག་པའོ།། "Panujja" (པཱ་ནུད་ཛ་) ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དོར་ཅིག་པའོ།། "Nuda" (ནུ་ད་) ཞེས་པ་ནི་ཕྱུང་ཅིག་པའོ།། "Panud" (པཱ་ནུ་ད་) ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཕྱུང་ཅིག་པའོ།། "Pajaha" (པ་ཛ་ཧ་) ཞེས་པ་ནི་ཐོངས་ཤིག་གམ་སྤོངས་ཤིག་པའོ།། "Vinodehi" (བི་ནོ་དེ་ཧི་) ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་དུ་བྱོས་ཤིག་པའོ།། กมฺมภวญฺจาติ ปุญฺญาภิสงฺขารเจตนาว. ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวนฺติ ปฏิสนฺธิยา รูปาทิปุนพฺภวญฺจ. ปชหนฺโต ปฐมมคฺเคน, วิโนเทนฺโต ทุติยมคฺเคน, พฺยนฺตี กโรนฺโต ตติยมคฺเคน, อนภาวํ คเมนฺโต จตุตฺถมคฺเคน. กมฺมภเว น ติฏฺเฐยฺยาติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขาเร น ติฏฺเฐยฺย. "ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་" ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་ཉིད་དོ།། "ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡང་སྲིད་པ་དང་" ཞེས་པ་ནི། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚེ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡང་སྲིད་པ་ཉིད་དོ།། ལམ་དང་པོས་སྤོང་བ་དང་། ལམ་གཉིས་པས་སེལ་བ་དང་། ལམ་གསུམ་པས་མཐར་བྱེད་པ་དང་། ལམ་བཞི་པས་མེད་པར་བྱེད་པའོ།། "ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་མི་གནས་སོ་" ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་མི་གནས་པའོ།། ๒๕. เอตานิ วิโนเทตฺวา ภเว อติฏฺฐนฺโต เอโส – เอวํ วิหารีติ คาถา. ตตฺถ อิเธวาติ อิมสฺมึเยว สาสเน, อิมสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทโส อุตฺตานตฺโถว. ༢༥. “འདི་དག་བསལ་ནས་སྲིད་པ་ལ་མི་གནས་པ་འདི་ནི་དེ་ལྟར་གནས་པའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་“འདི་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་འདི་ཉིད་ལ་འམ། ཡང་ན་ལུས་རྟེན་འདི་ཉིད་ལའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ནི་དོན་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། ๒๖. สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ เอตฺถ อนูปธีกนฺติ นิพฺพานํ, ตํ สนฺธาย ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห – ‘‘สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีก’’นฺติ. ༢༦. “གཽ་ཏ་མ་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བོས་ཏེ་“གཽ་ཏ་མ་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། นิทฺเทเส กิเลสา จาติ อุปตาปนฏฺเฐน ราคาทโย กิเลสา จ ราสฏฺเฐน วิปากภูตา ปญฺจกฺขนฺธา จ กุสลาทิอภิสงฺขารา เจตนา จ ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจนฺติ กถียนฺติ. อุปธิปฺปหานํ ตทงฺคปฺปหาเนน, อุปธิวูปสมํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน, อุปธิปฏินิสฺสคฺคํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน อุปธิปฏิปสฺสทฺธํ ผเลนาติ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། གདུང་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། སྤུངས་པའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་རྣམས་དང་། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་རྣམས་ལ་“ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་བརྗོད་ཅིང་བཤད་དོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་སྤོང་བ་ནི་ཡན་ལག་དེས་སྤོང་བས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པས་སྤོང་བས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་སྤོང་བས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ནི་འབྲས་བུས་སོ།། ๒๗. น เกวลํ ทุกฺขเมว ปหาสิ – เต จาปีติ คาถา. ตตฺถ อฏฺฐิตนฺติ สกฺกจฺจํ, สทา วา. ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตสฺมา ตํ นมสฺสามิ. สเมจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. นาคาติ ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห. ༢༧. སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་སྤངས་པ་མ་ཟད། “དེ་དག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་“གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གུས་པས་སམ། ཡང་ན་རྟག་ཏུའོ། །“དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །“རྟོགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་ནས་སོ། །“ཀླུ་”ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བོས་ནས་གསུངས་པའོ།། นิทฺเทเส สเมจฺจาติ ชานิตฺวา, เอกโต หุตฺวา วา. อภิสเมจฺจาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา. สมาคนฺตฺวาติ สมฺมุขา หุตฺวา. อภิสมาคนฺตฺวาติ สมีปํ คนฺตฺวา. สมฺมุขาติ สมฺมุเข. อาคุํ น กโรตีติ ปาปํ น กโรติ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“རྟོགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་ནས་སམ། ཡང་ན་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་སོ། །“མངོན་པར་རྟོགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“འདུས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་ནས་སོ། །“མངོན་པར་འདུས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་ནས་སོ། །“མངོན་སུམ་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་ལའོ། །“སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་པའོ།། ๒๘. อิทานิ นํ ภควา ‘‘อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺข’’นฺติ เอวํ เตน พฺราหฺมเณน วิทิโตปิ อตฺตานํ อนุปเนตฺวาว ปหีนทุกฺเขน ปุคฺคเลน โอวทนฺโต [Pg.25] ‘‘ยํ พฺราหฺมณ’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยํ ตํ อภิชานนฺโต ‘‘อยํ พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ, เวเทหิ คตตฺตา เวทคู, กิญฺจนาภาวา อกิญฺจโน, กาเมสุ จ ภเวสุ จ อสตฺตตฺตา กามภเว อสตฺโต’’ติ ชญฺญา ชาเนยฺยาสิ. อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข. ༢༨. ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ངེས་པར་སྤངས་སོ་”ཞེས་བྲམ་ཟེ་དེས་དེ་ལྟར་ཤེས་ཀྱང་། བདག་ཉིད་མངོན་དུ་མ་བྱས་པར་སྡུག་བསྔལ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་གདམས་ངག་སྟོན་པར། “བྲམ་ཟེ་གང་ཞིག་”ཅེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་མངོན་པར་ཤེས་བཞིན་དུ་“འདི་ནི་སྡིག་པ་བསལ་བས་ན་བྲམ་ཟེའོ། །རིག་བྱེད་རྟོགས་པས་ན་རིག་བྱེད་རྟོགས་པའོ། །ཅི་ཡང་མེད་པས་ན་ཅི་ཡང་མེད་པའོ། །འདོད་པ་དང་སྲིད་པ་ལ་མ་ཆགས་པས་ན་འདོད་སྲིད་ལ་མ་ཆགས་པའོ་”ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ། །དེས་ནི་ཆུ་བོ་འདི་ལས་ངེས་པར་བརྒལ་ཞིང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་ཐེ་ཚོམ་མེད་ཅིང་ཀུན་ནས་མི་གནས་སོ།། นิทฺเทเส ราคกิญฺจนนฺติ ราคปลิโพธํ. โทสกิญฺจนนฺติอาทิปิ เอเสว นโย. กาโมฆํ ติณฺโณ อนาคามิมคฺเคน. ภโวฆํ ติณฺโณ อรหตฺตมคฺเคน. ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ โสตาปตฺติมคฺเคน. อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ อรหตฺตมคฺเคน. สํสารปถํ ติณฺโณ กุสลากุสลกมฺมปฺปเภเทนาติ. อุตฺติณฺโณ ปฐมมคฺเคน. นิตฺติณฺโณ ทุติยมคฺเคน. อติกฺกนฺโต ตติยมคฺเคน. สมติกฺกนฺโต จตุตฺถมคฺเคน.วีติวตฺโต ผเลน. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“ཆགས་པའི་ཅི་ཡང་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པའི་ཀུན་ནས་དཀྲི་བའོ། །“ཞེ་སྡང་གི་ཅི་ཡང་མེད་པ་”ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ལོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྲིད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ལོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ལྟ་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ལོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་རིག་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ལོ། །དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་དབྱེ་བས་འཁོར་བའི་ལམ་ལས་བརྒལ་ལོ། །ལམ་དང་པོས་བརྒལ་ལོ། །ལམ་གཉིས་པས་ངེས་པར་བརྒལ་ལོ། །ལམ་གསུམ་པས་འདས་སོ། །ལམ་བཞི་པས་ཡང་དག་པར་འདས་སོ། །འབྲས་བུས་ཤིན་ཏུ་འདས་སོ།། ๒๙. กิญฺจ ภิยฺโย – วิทฺวา จ โยติ คาถา. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน, อตฺตภาเว วา. วิสชฺชาติ โวสชฺชิตฺวา. ༢༩. གཞན་ཡང་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། “མཁས་པ་གང་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་འདི་ལ་འམ། ཡང་ན་ལུས་རྟེན་འདི་ལའོ། །“རྣམ་པར་བཏང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་སོ།། นิทฺเทเส สชฺชนฺติ มุญฺจนํ. วิสชฺชนฺติ โวสชฺชนํ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“གཏོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཐར་བར་བྱེད་པའོ། །“རྣམ་པར་གཏོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་མཐར་ཐུག་པར་གསུངས་སོ། །གསུང་བཤད་ཀྱི་མཐར་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་ཆོས་རབ་གསལ་ཞེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྲམ་ཟེའི་བུ་མེ་ཏྟ་གཱུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๕. โธตกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༥. བྲམ་ཟེའི་བུ་དྷོ་ཏ་ཀའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๓๐. ปญฺจเม โธตกสุตฺเต – วาจาภิกงฺขามีติ วาจํ อภิกงฺขามิ. สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ อตฺตโน ราคาทีนํ นิพฺพานตฺถาย อธิสีลาทีนิ สิกฺเขยฺย. นิทฺเทเส อปุพฺพํ นตฺถิ. ༣༠. ལྔ་པ་དྷོ་ཏ་ཀའི་མདོ་ལས། “གསུང་ལ་རེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གསུང་ལ་རེ་བའོ། །“བདག་གི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་བསླབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། །ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་གསར་པ་ཅི་ཡང་མེད་དོ།། ๓๑. ༣༡. อิโตติ มม มุขโต. “འདི་ལས་”ཞེས་པ་ནི་ངའི་ཞལ་ནས་སོ།། นิทฺเทเส อาตปฺปนฺติ กิเลสตาปนํ. อุสฺสาหนฺติ อสงฺโกจํ. อุสฺโสฬฺหีนฺติ พลววีริยํ. ถามนฺติ อสิถิลํ. ธิตินฺติ ธารณํ. วีริยํ กโรหีติ ปรกฺกมํ กโรหิ. ฉนฺทํ ชเนหีติ รุจึ อุปฺปาเทหิ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“བརྩོན་འགྲུས་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའོ། །“སྤྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མི་ཞུམ་པའོ། །“ཤིན་ཏུ་སྤྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །“མཐུ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷོད་པ་མེད་པའོ། །“བརྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་གྱིས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གནོན་པ་གྱིས་ཤིག་པའོ། །“འདུན་པ་སྐྱེད་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་མོས་པ་སྐྱེད་ཅིག་པའོ།། ๓๒. เอวํ [Pg.26] วุตฺเต อตฺตมโน โธตโก ภควนฺตํ อภิตฺถวมาโน กถํกถาปโมกฺขํ ยาจนฺโต ‘‘ปสฺสามห’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ ปสฺสามิ อหํ เทวมนุสฺสโลเก. ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตํ เอวรูปํ ตํ นมสฺสามิ. ปมุญฺจาติ ปโมเจหิ. ༣༢. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན། ཡིད་རངས་པར་གྱུར་པའི་དྷོ་ཏ་ཀས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་ཅིང་། ཐེ་ཚོམ་ལས་ཐར་བར་གསོལ་བ་འདེབས་བཞིན་དུ། “བདག་གིས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བདག་གིས་ལྷ་དང་མིའི་འཇིག་རྟེན་ན་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ལྷ་དང་མིའི་འཇིག་རྟེན་ན་མཐོང་བའོ། །“དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །“ཐར་བར་མཛོད་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་མཛོད་ཅིག་པའོ།། นิทฺเทเส ปจฺเจกพุทฺธาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ ปาฏิเยกฺกํ จตุสจฺจํ สยเมว พุทฺธา ปฏิเวธปฺปตฺตาติ ปจฺเจกพุทฺธา. สีหสีโหติ อฉมฺภิตฏฺเฐน สีหานํ อติสีโห. นาคนาโคติ นิกฺกิเลสฏฺเฐน, มหนฺตฏฺเฐน วา นาคานํ อตินาโค. คณิคณีติ คณวนฺตานํ อตีว คณวา. มุนิมุนีติ ญาณวนฺตานํ อตีว ญาณวา. ราชราชาติ อุตฺตมราชา. มุญฺจ มนฺติ โมเจหิ มํ. ปมุญฺจ มนฺติ นานาวิเธน มุญฺเจหิ มํ. โมเจหิ มนฺติ สิถิลํ กโรหิ มํ. ปโมเจหิ มนฺติ อตีว สิถิลํ กโรหิ มํ. อุทฺธร มนฺติ มํ สํสารปงฺกา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปหิ. สมุทฺธร มนฺติ สมฺมา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปหิ มํ. วุฏฺฐาเปหีติ วิจิกิจฺฉาสลฺลโต อปเนตฺวา วิสุํ กรณวเสน อุฏฺฐาเปหิ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་སོ་སོ་ལ་བདེན་པ་བཞི་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པར་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སོ། །“སེང་གེའི་སེང་གེ་”ཞེས་པ་ནི་མི་འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས་སེང་གེ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སེང་གེའོ། །“ཀླུའི་ཀླུ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་སམ། ཡང་ན་ཆེན་པོའི་དོན་གྱིས་ཀླུ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཀླུའོ། །“ཚོགས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་ཚོགས་དང་ལྡན་པའོ། །“ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །“རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་མཆོག་གོ། །“བདག་ཐོངས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གྲོལ་བར་མཛོད་ཅིག་པའོ། །“བདག་རྣམ་པར་ཐོངས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བདག་གྲོལ་བར་མཛོད་ཅིག་པའོ། །“བདག་གྲོལ་བར་མཛོད་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ལྷོད་པར་མཛོད་ཅིག་པའོ། །“བདག་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་མཛོད་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཤིན་ཏུ་ལྷོད་པར་མཛོད་ཅིག་པའོ། །“བདག་སྐྱོབས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་བདག་འཁོར་བའི་འདམ་ལས་ཕྱུང་སྟེ་སྐམ་ས་ལ་འགོད་པར་མཛོད་ཅིག་པའོ། །“བདག་ཡང་དག་པར་སྐྱོབས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ལེགས་པར་ཕྱུང་སྟེ་སྐམ་ས་ལ་འགོད་པར་མཛོད་ཅིག་པའོ། །“སློང་བར་མཛོད་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་ཟུག་རྔུ་བསལ་ནས་སོ་སོར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སློང་བར་མཛོད་ཅིག་པའོ།། ๓๓. อถสฺส ภควา อตฺตาธีนเมว กถํกถาปโมกฺขํ โอฆตรณมุเขน ทสฺเสนฺโต ‘‘นาห’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ นาหํ สหิสฺสามีติ อหํ น สหิสฺสามิ น สกฺโกมิ. น วายมิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. ปโมจนายาติ ปโมเจตุํ. กถํกถินฺติ สกงฺขํ. ตเรสีติ ตเรยฺยาสิ. ༣༣. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་ལས་ཐར་བ་ནི་བདག་ཉིད་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་དུ་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། “བདག་ནི་མ་ཡིན་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བདག་གིས་བཟོད་པར་མི་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་བཟོད་པར་མི་ནུས་སོ། །བརྩོན་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། “ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གྲོལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྡན་པའོ། །“བརྒལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། นิทฺเทเส น อีหามีติ ปโยคํ น กโรมิ. น สมีหามีติ อตีว ปโยคํ น กโรมิ. อสฺสทฺเธ ปุคฺคเลติ รตนตฺตเย สทฺธาวิรหิเต ปุคฺคเล. อจฺฉนฺทิเกติ มคฺคผลตฺถํ รุจิวิรหิเต. กุสีเตติ สมาธิวิรหิเต. หีนวีริเยติ นิพฺพีริเย. อปฺปฏิปชฺชมาเนติ ปฏิปตฺติยา น ปฏิปชฺชมาเน. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“མི་རྩོལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་མི་བྱེད་པའོ། །“ཀུན་ནས་མི་རྩོལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་སྦྱོར་བ་མི་བྱེད་པའོ། །“དད་པ་མེད་པའི་གང་ཟག་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པ་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་ལའོ། །“འདུན་པ་མེད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དོན་དུ་མོས་པ་དང་བྲལ་བ་ལའོ། །“ལེ་ལོ་ཅན་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བྲལ་བ་ལའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མེད་པ་ལའོ། །“སྒྲུབ་པར་མི་བྱེད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་ལེན་གྱིས་སྒྲུབ་པར་མི་བྱེད་པ་ལའོ།། ๓๔. เอวํ วุตฺเต อตฺตมนตโร โธตโก ภควนฺตํ อภิตฺถวมาโน อนุสาสนึ ยาจนฺโต ‘‘อนุสาส พฺรหฺเม’’ติ คาถมาห. ตตฺถ พฺรหฺเมติ เสฏฺฐวจนเมตํ. เตน ภควนฺตํ อามนฺตยมาโน อาห ‘‘อนุสาส พฺรหฺเม’’ติ. วิเวกธมฺมนฺติ สพฺพสงฺขารวิเวกํ นิพฺพานธมฺมํ. อพฺยาปชฺชมาโนติ นานปฺปการกํ อนาปชฺชมาโน. อิเธว สนฺโตติ อิเธว สมาโน. อสิโตติ อนิสฺสิโต. ༣༤. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན། ལྷག་པར་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་པའི་དྷོ་ཏ་ཀས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་ཅིང་། གདམས་ངག་གསོལ་བ་འདེབས་བཞིན་དུ། “ཚངས་པ་གདམས་ངག་སྩོལ་ཅིག་”ཅེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཚིག་གོ། །དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བོས་ནས་“ཚངས་པ་གདམས་ངག་སྩོལ་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །“དབེན་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་དབེན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་སོ། །“གནོད་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་གནོད་པ་ལ་མི་འཇུག་པའོ། །“འདི་ཉིད་དུ་གནས་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་དུ་ཡོད་བཞིན་དུའོ། །“མ་བརྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་པ་མེད་པའོ།། ๓๕-๗. อิโต [Pg.27] ปรา ทฺเว คาถา เมตฺตคูสุตฺเต วุตฺตนยา เอว. เกวลญฺหิ ตตฺถ ธมฺมํ, อิธ สนฺตินฺติ อยํ วิเสโส. ตติยคาถายปิ ปุพฺพฑฺฒํ ตตฺถ วุตฺตนยเมว. อปรฑฺเฒ สงฺโคติ สชฺชนฏฺฐานํ, ลคฺคนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. ༣༥-༧. འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ནི་མེ་ཏྟ་གཱུའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལ་“ཆོས་”ཞེས་པ་དང་། འདིར་“ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་རོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལའང་སྟོད་ཀྱི་ཆ་ནི་དེ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །སྨད་ཀྱི་ཆ་ལས་“ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པའི་གནས་ཏེ། ཞེན་པའོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་མཐར་ཐུག་པར་གསུངས་སོ། །གསུང་བཤད་ཀྱི་མཐར་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་ཆོས་རབ་གསལ་ཞེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། โธตกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྲམ་ཟེའི་བུ་དྷོ་ཏ་ཀའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๖. อุปสีวมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༦. བྲམ་ཟེའི་བུ་ཨུ་པ་སཱི་བའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๓๘. ฉฏฺเฐ อุปสีวสุตฺเต – มหนฺตโมฆนฺติ มหนฺตํ โอฆํ. อนิสฺสิโตติ ปุคฺคลํ วา ธมฺมํ วา อนลฺลีโน. โน วิสหามีติ น สกฺโกมิ. อารมฺมณนฺติ นิสฺสยํ. ยํ นิสฺสิโตติ ยํ ธมฺมํ วา ปุคฺคลํ วา นิสฺสิโต. ༣༨. དྲུག་པ་ཨུ་པ་སཱི་བའི་མདོ་ལས། “ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོའོ། །“མ་བརྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གམ། ཡང་ན་ཆོས་ལ་མ་ཆགས་པའོ། །“མི་བཟོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་ནུས་སོ། །“དམིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྟེན་ནོ། །“གང་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སམ། ཡང་ན་གང་ཟག་གང་ལ་བརྟེན་པའོ།། นิทฺเทเส กาโมฆนฺติ อนาคามิมคฺเคน กาโมฆํ. อรหตฺตมคฺเคน ภโวฆํ. โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺโฐฆํ. อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนวเสน วุตฺตํ. อาลมฺพณนฺติ อวตฺถริตฺวา ฐานํ. นิสฺสยนฺติ อลฺลียนํ. อุปนิสฺสยนฺติ อปสฺสยนํ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“འདོད་པའི་ཆུ་བོ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྲིད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་སོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ལྟ་བའི་ཆུ་བོ་ལས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་རིག་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བར་བྱའོ། །“ཤཱཀྱའི་རིགས་ལས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རིགས་མཐོན་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ། །“དམིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱབ་པར་གནས་པའི་གཞིའོ། །“གནས་”ཞེས་པ་ནི་ཞེན་པའོ། །“ཉེ་བར་གནས་”ཞེས་པ་ནི་བརྟེན་པའོ།། ๓๙. อิทานิ ยสฺมา พฺราหฺมโณ อากิญฺจญฺญายตนลาภี ตญฺจ สนฺตมฺปิ นิสฺสยํ น ชานาติ. เตนสฺส ภควา ตญฺจ นิสฺสยํ อุตฺตริญฺจ นิยฺยานปถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อากิญฺจญฺญ’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ เปกฺขมาโนติ ตํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหิตฺวา จ อนิจฺจาทิวเสน ปสฺสมาโน. นตฺถีติ นิสฺสายาติ ตํ ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปวตฺตํ สมาปตฺตึ อารมฺมณํ กตฺวา. ตรสฺสุ โอฆนฺติ ตโต ปภุติ ปวตฺตาย วิปสฺสนาย ยถานุรูปํ จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ ตรสฺสุ. กถาหีติ กถํกถาหิ. ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสาติ รตฺตินฺทิวํ นิพฺพานํ วิภูตํ กตฺวา ปสฺส. เอเตนสฺส ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ กเถสิ. ༣༩. ད་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཐོབ་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེ་ནི་ཞི་བ་ཡིན་ཡང་རྟེན་དེ་ཉིད་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྟེན་དེ་ཉིད་དང་དེ་ལས་ལྷག་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལམ་སྟོན་པར། “ཅི་ཡང་མེད་པ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ལྟ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཤིང་ལངས་ནས། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བའོ། །“ཅི་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བརྟེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “ཅི་ཡང་མེད་དོ་”ཞེས་འཇུག་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་ཉིད་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཆུ་བོ་བཞི་པོ་ལས་བརྒལ་ཅིག་པའོ། །“གཏམ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“ཉིན་མཚན་དུ་སྲེད་པ་ཟད་པ་ལ་ལྷག་པར་ལྟོས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི། ཉིན་མཚན་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གསལ་བར་བྱས་ནས་ལྟོས་ཤིག་པའོ། །འདིས་ནི་ཁོང་གི་ཚེ་འདིའི་བདེ་བར་གནས་པ་གསུངས་སོ།། นิทฺเทเส [Pg.28] ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวตีติ อากาสาลมฺพณํ กตฺวา ปวตฺตมหคฺคตวิญฺญาณํ อภาเวติ อภาวํ คเมติ. วิภาเวตีติ วิวิธา อภาวํ คเมติ. อนฺตรธาเปตีติ อทสฺสนํ คเมติ. นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสตีติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิสฺส นตฺถีติ ปสฺสติ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་མེད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། ནམ་མཁའ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་རྒྱ་ཆེན་པོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་མེད་པར་བྱེད་དེ། མེད་པའི་ཉིད་དུ་གཏོང་བའོ། །“རྣམ་པར་འཇིག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མེད་པར་བྱེད་པའོ། །“མི་སྣང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་མཐོང་བར་བྱེད་པའོ། །“ཅི་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་ལྟའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཐ་ན་དེའི་འཇིག་པ་ཙམ་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་ལྟ་བའོ།། ๔๐. อิทานิ ‘‘กาเม ปหายา’’ติ สุตฺวา วิกฺขมฺภนวเสน อตฺตนา ปหีเน กาเม สมฺปสฺสมาโน ‘‘สพฺเพสู’’ติ คาถมาห. ตตฺถ หิตฺวา มญฺญนฺติ อญฺญํ ตโต เหฏฺฐา ฉพฺพิธมฺปิ สมาปตฺตึ หิตฺวา. สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมติ สตฺตสุ สญฺญาวิโมกฺเขสุ อุตฺตเม อากิญฺจญฺญายตเน. ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีติ โส ปุคฺคโล ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนพฺรหฺมโลเก อวิคจฺฉมาโน ติฏฺเฐยฺย นูติ ปุจฺฉติ. ༤༠. ད་ནི་“འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ནས་”ཞེས་ཐོས་ནས། རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་བདག་ཉིད་ཀྱིས་སྤངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལེགས་པར་ལྟ་བཞིན་དུ། “ཐམས་ཅད་ལ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བཏང་ནས་སྙམ་མོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་འོག་གི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་ཡང་བཏང་ནས་སོ། །“འདུ་ཤེས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་མཆོག་ལ་”ཞེས་པ་ནི། འདུ་ཤེས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་བདུན་གྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལའོ། །“དེ་ལ་དེ་མི་འགྲོ་བར་གནས་སམ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དེ་ལས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་གནས་སམ་ཞེས་འདྲི་བའོ།། นิทฺเทเส อวิจฺจมาโนติ อวิยุชฺชมาโน. อวิคจฺฉมาโนติ วิโยคํ อนาปชฺชมาโน. อนนฺตรธายมาโนติ อนฺตรธานํ อนาปชฺชมาโน. อปริหายมาโนติ อนนฺตรา ปริหานํ อนาปชฺชมาโน. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་“མི་འབྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མི་འགྱུར་བའོ། །“མི་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བྲལ་བར་མི་འགྱུར་བའོ། །“མི་ནུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་སྣང་བར་མི་འགྱུར་བའོ། །“མི་ཉམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བར་དུ་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་བའོ།། ๔๑-๒. อถสฺส ภควา สฏฺฐิกปฺปสหสฺสมตฺตกํเยว ฐานํ อนุชานนฺโต จตุตฺถํ คาถมาห. เอวํ ตสฺส ตตฺถ ฐานํ สุตฺวา อิทานิสฺส สสฺสตุจฺเฉทภาวํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘ติฏฺเฐ เจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ ปูคมฺปิ วสฺสานนฺติ อเนกสงฺขฺยมฺปิ วสฺสานํ, คณนราสินฺติ อตฺโถ. ‘‘ปูคมฺปิ วสฺสานี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ วิภตฺติพฺยตฺตเยน สามิวจนสฺส ปจฺจตฺตวจนํ กาตพฺพํ, ปูคนฺติ วา เอตสฺส พหูนีติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ‘‘ปูคานี’’ติ วาปิ ปฐนฺติ, ปุริมปาโฐเยว สพฺพสุนฺทโร. ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโตติ โส ปุคฺคโล ตตฺเถวากิญฺจญฺญายตเน นานาทุกฺเขหิ วิมุตฺโต สีติภาวปฺปตฺโต ภเวยฺย, นิพฺพานปฺปตฺโต สสฺสโต หุตฺวา ติฏฺเฐยฺยาติ อธิปฺปาโย. จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสาติ ‘‘อุทาหุ ตถาวิธสฺส วิญฺญาณํ อนุปาทาย ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ อุจฺเฉทํ ปุจฺฉติ, ‘‘ปฏิสนฺธิคฺคหณตฺถํ วาปิ ภเวยฺยา’’ติ ปฏิสนฺธิมฺปิ ตสฺส ปุจฺฉติ. ༤༡-༢. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་གི་གནས་ཚད་བསྐལ་པ་དྲུག་ཁྲི་ཙམ་དུ་གནས་པར་གནང་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་དེར་ཁོང་གི་གནས་ཚད་ཐོས་ནས། ད་ནི་ཁོང་གི་རྟག་པ་དང་ཆད་པའི་དངོས་པོ་འདྲི་བར་བྱེད་པ་“གལ་ཏེ་གནས་ན།”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེར་“ལོ་མང་པོ་དག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་ལོ་གྲངས་མང་པོ་སྟེ། གྲངས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“པཱུ་གམ་པི་ ཝཱ་སཱ་ནི་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་རྒྱུན་ཡོད། དེར་རྣམ་དབྱེ་བརྗེ་བའི་སྒོ་ནས་འབྲེལ་སྒྲའི་ཚིག་དེ་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཏུ་བྱ་དགོས་ཏེ། ཡང་ན་“པཱུ་གཾ་”ཞེས་པ་འདིའི་དོན་ནི་མང་པོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །“པཱུ་གཱ་ནི་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་པར་བྱེད་དེ། སྔ་མའི་ཀློག་རྒྱུན་ཉིད་ཐམས་ཅད་ལས་ལེགས་སོ། །དེར་“ཁོང་ནི་དེ་ཉིད་དུ་བསིལ་བར་གྱུར་ཏམ།”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་གྱུར་ཏམ། གང་ཟག་དེ་ཉིད་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ཉིད་དུ་སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་བསིལ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏམ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་ཐོབ་ནས་རྟག་པར་གནས་པར་འགྱུར་རམ་ཞེས་པའི་བསམ་པའོ། །“དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཕོ་འམ་”ཞེས་པ་ནི། “ཡང་ན་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རམ།”ཞེས་ཆད་པ་འདྲི་ཞིང་། “ཡང་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་འགྱུར་རམ།”ཞེས་ཁོང་གི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའང་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། ། ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺยาติ ตสฺส อากิญฺจญฺญายตเน อุปฺปนฺนสฺส วิญฺญาณํ จุตึ ปาปุเณยฺย. อุจฺฉิชฺเชยฺยาติ อุจฺเฉทํ ภเวยฺย. วินสฺเสยฺยาติ วินาสํ ปาปุเณยฺย. น ภเวยฺยาติ อภาวํ คเมยฺย. อุปปนฺนสฺสาติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปปนฺนสฺส. “ཁོང་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཕོ་འམ་”ཞེས་པ་ནི། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དུ་སྐྱེས་པ་དེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཆི་འཕོ་བར་འགྱུར་རམ། “ཆད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་པ་ནི་ཆད་པར་འགྱུར་རམ། “འཇིག་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར་རམ། “མེད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་པ་ནི་མེད་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རམ། “སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའོ། ། ๔๓. อถสฺส [Pg.29] ภควา อุจฺเฉทสสฺสตํ อนุปคมฺม ตตฺถุปปนฺนสฺส อริยสาวกสฺส อนุปาทาย ปรินิพฺพานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อจฺจี ยถา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อตฺถํ ปเลตีติ อตฺถํ คจฺฉติ. น อุเปติ สงฺขนฺติ ‘‘อสุกํ นาม ทิสํ คโต’’ติ โวหารํ น คจฺฉติ. เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโตติ เอวํ ตตฺถ อุปฺปนฺโน เสกฺขมุนิ ปกติยา ปุพฺเพว รูปกายา วิมุตฺโต, ตตฺถ จตุตฺถมคฺคํ นิพฺพตฺเตตฺวา ธมฺมกายสฺส ปริญฺญาตตฺตา ปุน นามกายาปิ วิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต ขีณาสโว หุตฺวา อนุปาทานิพฺพานสงฺขาตํ อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ ‘‘ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา’’ติ เอวมาทิกํ. ༤༣. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྟག་པ་དང་ཆད་པའི་མཐའ་གཉིས་སུ་མ་ལྷུང་བར། དེར་སྐྱེས་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྟོན་བཞིན་དུ་“ཇི་ལྟར་མེ་ལྕེ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེར་“ནུབ་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ནུབ་པར་འགྲོ་བའོ། །“གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཕྱོགས་འདི་ཞེས་བྱ་བར་སོང་ངོ་”ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དུ་མི་འགྲོ་བའོ། །“དེ་ལྟར་ཐུབ་པ་མིང་གི་ལུས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་དེར་སྐྱེས་པའི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་སྔོན་ཉིད་ནས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་། དེར་ལམ་བཞི་པ་བསྐྱེད་དེ་ཆོས་ཀྱི་ལུས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་མིང་གི་ལུས་ལས་ཀྱང་རྣམ་པར་གྲོལ་ཏེ། གཉིས་ཆར་གྱི་ཆ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་ཟག་པ་ཟད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས། ལེན་པ་མེད་པར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ནུབ་པར་འགྲོ་ཞིང་། “རྒྱལ་རིགས་སམ། བྲམ་ཟེའམ།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་བའོ། ། นิทฺเทเส ขิตฺตาติ จลิตา. อุกฺขิตฺตาติ อติจลิตา. นุนฺนาติ ปปฺโผฏิยา. ปณุนฺนาติ ทูรีกตา. ขมฺภิตาติ ปฏิกฺกมาปิตา. วิกฺขมฺภิตาติ น สนฺติเก กตา. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས། “འཕངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཡོས་པའོ། །“བསྐྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གཡོས་པའོ། །“བསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྤྲུགས་པའོ། །“བསྐྲད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་དུ་བྱས་པའོ། །“བཀག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱས་པའོ། །“རྣམ་པར་བཀག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མ་བྱས་པའོ། ། ๔๔. อิทานิ ‘‘อตฺถํ ปเลตี’’ติ สุตฺวา ตสฺส โยนิโส อตฺถมสลฺลกฺเขนฺโต ‘‘อตฺถงฺคโต โส’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – โส อตฺถงฺคโต อุทาหุ นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา สสฺสตภาเวน อโรโค อวิปริณามธมฺโม โสติ เอวํ ตํ เม มุนี สาธุ พฺยากโรหิ. กึการณา? ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ. ༤༤. ད་ནི་“ནུབ་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ཐོས་ནས། དེའི་དོན་ལ་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པར། “ཁོང་ནི་ནུབ་པར་གྱུར་ཏམ།”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། ནུབ་པར་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་མེད་པར་གྱུར་ཏམ། ཡང་ན་རྟག་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྟག་པའི་དངོས་པོར་ནད་མེད་པ་དང་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཆོས་ཅན་དུ་གྱུར་ཏམ། དེ་ལྟར་ཐུབ་པ་ཁྱེད་ཀྱིས་བདག་ལ་ལེགས་པར་ལུང་བསྟན་དུ་གསོལ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་ཆོས་འདི་ནི་ཁྱེད་ཀྱིས་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། นิทฺเทเส นิรุทฺโธติ นิโรธํ ปตฺโต. อุจฺฉินฺโนติ อุจฺฉินฺนสนฺตาโน. วินฏฺโฐติ วินาสํ ปตฺโต. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས། “འགགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །“ཆད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་ཆད་པའོ། །“ཞིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་བའོ། ། ๔๕. อถสฺส ภควา ตถา อวตฺตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถงฺคตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อตฺถงฺคตสฺสาติ อนุปาทาปรินิพฺพุตสฺส. น ปมาณมตฺถีติ รูปาทิปมาณํ นตฺถิ. เยน นํ วชฺชุนฺติ เยน ราคาทินา นํ วเทยฺยุํ. สพฺเพสุ ธมฺเมสูติ สพฺเพสุ ขนฺธาทิธมฺเมสุ. ༤༥. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བརྗོད་དུ་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ་“ནུབ་པར་གྱུར་པ་ལ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེར་“ནུབ་པར་གྱུར་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལའོ། །“ཚད་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚད་མེད་པའོ། །“གང་གིས་ཁོང་ལ་བརྗོད་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཁོང་ལ་བརྗོད་པར་འགྱུར་བའོ། །“ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་སོ། ། นิทฺเทเส อธิวจนานิ จาติ สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติอาทโย หิ วจนมตฺตํเยว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา นาม. อธิวจนานํ ปถา อธิวจนปถา นาม. ‘‘อภิสงฺขโรนฺตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา สงฺขารา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เอวํ นิทฺธาริตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานา อภิลาปา นิรุตฺติ นาม. นิรุตฺตีนํ ปถา นิรุตฺติปถา นาม. ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป’’ติ [Pg.30] (ธ. ส. ๗) เอวํ เตน เตน ปกาเรน ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺติ นาม. ปญฺญตฺตีนํ ปถา ปญฺญตฺติปถา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๑-๑๐๘) นาม. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས། “ཚིག་བླ་དྭགས་དག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། དཔལ་འཕེལ་དང་ནོར་འཕེལ་ལ་སོགས་པ་ཚིག་ཙམ་ཉིད་གཞིར་བྱས་ནས་འཇུག་པ་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཞེས་བྱའོ། །ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་ལམ་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་ལམ་ཞེས་བྱའོ། །“དགེ་སློང་དག་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་འདུ་བྱེད་དག་ཅེས་བྱའོ། །”ཞེས་པ་ལྟར་ངེས་པར་བཟུང་ནས་རྒྱུ་དང་བཅས་པར་བྱས་ཏེ་བརྗོད་པའི་ཚིག་ནི་ངེས་ཚིག་ཅེས་བྱའོ། །ངེས་ཚིག་གི་ལམ་ནི་ངེས་ཚིག་གི་ལམ་ཞེས་བྱའོ། །“རྟོག་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་”ཞེས་པ་ལྟར་རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་གདགས་པའི་ཕྱིར་བཏགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །བཏགས་པའི་ལམ་ནི་བཏགས་པའི་ལམ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโสว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདིའང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་རྩེ་མོས་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ནི་སྔར་བཤད་པ་དང་འདྲ་བར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། อุปสีวมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཉེ་བར་བསིལ་བའི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗. นนฺทมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༧. དགའ་བོའི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๔๖. สตฺตเม นนฺทสุตฺเต – ปฐมคาถายตฺโถ – โลเก ขตฺติยาทโยชนา อาชีวกนิคณฺฐาทิเก สนฺธาย ‘‘สนฺติ โลเก มุนโย’’ติ วทนฺติ. ตยิทํ กถํสูติ กึ นุ โข เต สมาปตฺติญาณาทินา ญาเณน อุปปนฺนตฺตา ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, เอวํวิธํ นุ วทนฺติ, อุทาหุ เว นานปฺปการเกน ลูขชีวิตสงฺขาเตน ชีวิเตนูปปนฺนนฺติ. ༤༦. བདུན་པ་དགའ་བོའི་མདོ་ལས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་དོན་ནི། འཇིག་རྟེན་ན་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་འཚོ་བ་པ་དང་གཅེར་བུ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་ནས། “འཇིག་རྟེན་ན་ཐུབ་པ་དག་ཡོད་དོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །“དེ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན”ཞེས་པ་ནི། ཅི་ཁོང་ཚོ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་ཐུབ་པ་ཞེས་སྨྲའམ། དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་ལ་སྨྲའམ། ཡང་ན་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་འཚོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འཚོ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་སྨྲའམ། นิทฺเทเส อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วาติ ปฐมชฺฌานาทิอฏฺฐสมาปตฺติสมฺปยุตฺตญาเณน วา. ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วาติ ปุพฺเพนิวาสาทิชานนญาเณน วา. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས། “སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བརྒྱད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སམ།”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བརྒྱད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སམ། “མངོན་ཤེས་ལྔའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སམ།”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སམ། ๔๗. อถสฺส ภควา ตทุภยมฺปิ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุนึ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ทิฏฺฐิยา’’ติ คาถมาห. ༤༧. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་གཉིས་ཀ་བཟློག་ནས་ཐུབ་པ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ་“ལྟ་བས་མ་ཡིན་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། ๔๘. อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐาทีหิ สุทฺธี’’ติ วทนฺตานํ วาเท กงฺขาปหานตฺถํ ‘‘เย เกจิเม’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ อเนกรูเปนาติ โกตูหลมงฺคลาทินาปิ. ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ ตตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิยา คุตฺตา วิหรนฺตา. ༤༨. ད་ནི་“མཐོང་བ་ལ་སོགས་པས་དག་གོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྤང་བའི་ཕྱིར། “གང་དག་འདི་དག་”ཞེས་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། །དེར་“རྣམ་པ་དུ་མས་”ཞེས་པ་ནི་ལྟས་དང་བཀྲ་ཤིས་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་ངོ་། །དེར་“གཟབ་སྟེ་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེར་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བས་བསྲུངས་ཏེ་གནས་པའོ། ། ๔๙. อถสฺส ตถา สุทฺธิอภาวํ ทีเปนฺโต ภควา จตุตฺถํ คาถมาห. ༤༩. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་དག་པ་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་གསུངས་སོ། ། ๕๐. เอวํ ‘‘นาตรึสู’’ติ สุตฺวา อิทานิ โย อตริ, ตํ โสตุกาโม ‘‘เย เกจิเม’’ติ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา โอฆติณฺณมุเขน ชาติชราติณฺเณ ทสฺเสนฺโต ฉฏฺฐํ คาถมาห. ༥༠. དེ་ལྟར་“མ་བརྒལ་ལོ་”ཞེས་ཐོས་ནས། ད་ནི་གང་ཞིག་བརྒལ་བ་དེ་ཉིད་ཐོས་པར་འདོད་པས། “གང་དག་འདི་དག་”ཞེས་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་ལས་བརྒལ་བ་རྣམས་སྟོན་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པ་གསུངས་སོ། ། ๕๑. ตตฺถ [Pg.31] นิวุตาติ โอวุฏา ปริโยนทฺธา. เย สีธาติ เย สุ อิธ, เอตฺถ จ สุ-อิติ นิปาตมตฺตํ. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ตณฺหํ ปริชานิตฺวา. เสสํ สพฺพตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว. ༥༡. དེར་“བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཀབ་ཅིང་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པའོ། །“གང་དག་འདིར་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་འདིར་ཏེ། འདིར་“སུ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །“སྲེད་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་གྱིས་སྲེད་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱས་ནས་སོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། ๕๒. เอวํ ภควา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปน นนฺโท ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทมาโน เอตาภินนฺทามีติ คาถมาห. อิธาปิ จ ปุพฺเพ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. ༥༢. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ནི་དགའ་བོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བཞིན་དུ་“འདི་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ངོ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་སྔར་བཤད་པ་དང་འདྲ་བར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། นนฺทมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. དགའ་བོའི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๘. เหมกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༨. གསེར་ཅན་གྱི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๕๓. อฏฺฐเม เหมกสุตฺเต – เย เม ปุพฺเพ วิยากํสูติ เย พาวริอาทโย ปุพฺเพ มยฺหํ สกํ ลทฺธึ วิยากํสุ. หุรํ โคตมสาสนาติ โคตมสาสนโต ปุพฺพตรํ. สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนนฺติ สพฺพํ ตํ กามวิตกฺกาทิวฑฺฒนํ. ༥༣. བརྒྱད་པ་གསེར་ཅན་གྱི་མདོ་ལས། “གང་དག་བདག་ལ་སྔོན་ལུང་བསྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཱ་བ་རི་ལ་སོགས་པ་གང་དག་གིས་སྔོན་བདག་ལ་རང་གི་གྲུབ་པའི་མཐའ་ལུང་བསྟན་པའོ། །“གོ་ཏ་མའི་བསྟན་པ་ལས་གཞན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་གོ་ཏ་མའི་བསྟན་པ་ལས་སྔ་རོལ་དུའོ། །“དེ་ཐམས་ཅད་ནི་རྟོག་པ་འཕེལ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཐམས་ཅད་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། ། เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยาติ เย จ อญฺเญ ตสฺส พาวริยสฺส อาจาเร สิกฺขาปกา อาจริยา. เต สกํ ทิฏฺฐินฺติ เต อาจริยา อตฺตโน ทิฏฺฐึ. สกํ ขนฺตินฺติ อตฺตโน ขมนํ. สกํ รุจินฺติ อตฺตโน โรจนํ. วิตกฺกวฑฺฒนนฺติ กามวิตกฺกาทิวิตกฺกานํ อุปฺปาทนํ ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนํ. สงฺกปฺปวฑฺฒนนฺติ กามสงฺกปฺปาทีนํ วฑฺฒนํ. อิมานิ ทฺเว ปทานิ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตานิ. อิทานิ กามวิตกฺกาทิเก สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘กามวิตกฺกวฑฺฒน’’นฺติอาทินา นเยน นววิตกฺเก ทสฺเสสิ. “གང་དག་གཞན་ཡང་དེའི་སློབ་དཔོན་དག་”ཞེས་པ་ནི། གང་དག་གཞན་ཡང་བཱ་བ་རི་དེའི་སྤྱོད་པ་སློབ་པར་བྱེད་པའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་སོ། །“དེ་དག་རང་གི་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་དེ་དག་གིས་རང་གི་ལྟ་བའོ། །“རང་གི་བཟོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་བཟོད་པའོ། །“རང་གི་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དགའ་བའོ། །“རྟོག་པ་འཕེལ་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་སྐྱེ་བ་དང་ཡང་ནས་ཡང་དུ་འཇུག་པའོ། །“ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འཕེལ་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཚིག་འདི་གཉིས་ནི་ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་འཕེལ་བྱེད་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དགུ་བསྟན་ཏོ། ། ๕๔. ตณฺหานิคฺฆาตนนฺติ ตณฺหาวินาสนํ. ༥༤. “སྲེད་པ་འཇོམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ། ། ๕๕-๖. อถสฺส ภควา ตํ ธมฺมํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อิธา’’ติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ เอตทญฺญาย เย สตาติ เอตํ นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; กถา. ๗๕๓) นเยน วิปสฺสนฺตา อนุปุพฺเพน ชานิตฺวา เย กายานุปสฺสนาสติอาทีหิ [Pg.32] สตา. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ วิทิตธมฺมตฺตา ทิฏฺฐธมฺมา จ ราคาทินิพฺพาเนน จ อภินิพฺพุตา. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. ༥༥-༦. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་དེ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ་“འདིར་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །དེར་“འདི་ཤེས་ནས་གང་དག་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གོ་འཕང་མི་འགྱུར་བ་འདི་ལ། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་རིམ་གྱིས་ཤེས་ནས། གང་དག་ལུས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདིའང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་རྩེ་མོས་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ནི་སྔར་བཤད་པ་དང་འདྲ་བར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། เหมกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. གསེར་ཅན་གྱི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. โตเทยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༩. སྐུལ་བྱེད་ཀྱི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๕๗. นวเม โตเทยฺยสุตฺเต – วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโสติ ตสฺส กีทิโส วิโมกฺโข อิจฺฉิตพฺโพติ ปุจฺฉติ. ༥༧. དགུ་པ་སྐུལ་བྱེད་ཀྱི་མདོ་ལས། “ཁོང་གི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ལགས་”ཞེས་པ་ནི། ཁོང་གི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་འདོད་པར་བྱ་ཞེས་འདྲི་བའོ། ། ๕๘. อิทานิสฺส อญฺญวิโมกฺขาภาวํ ทสฺเสนฺโต ภควา ทุติยํ คาถมาห. ตตฺถ วิโมกฺโข ตสฺส นาปโรติ ตสฺส อญฺโญ วิโมกฺโข นตฺถิ. ༥༨. ད་ནི་ཁོང་ལ་རྣམ་པར་ཐར་པ་གཞན་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ་བཅོམ་立ན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །དེར་“ཁོང་གི་རྣམ་པར་ཐར་པ་གཞན་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ལ་རྣམ་པར་ཐར་པ་གཞན་མེད་པའོ། ། ๕๙. เอวํ ‘‘ตณฺหกฺขโย เอว วิโมกฺโข’’ติ วุตฺเตปิ ตมตฺถํ อสลฺลกฺเขนฺโต ‘‘นิราสโส โส อุท อาสสาโน’’ติ ปุน ปุจฺฉติ. ตตฺถ อุท ปญฺญกปฺปีติ อุทาหุ สมาปตฺติญาณาทินา ญาเณน ตณฺหากปฺปํ วา ทิฏฺฐิกปฺปํ วา กปฺปยติ. ༥༩. དེ་ལྟར་“སྲེད་པ་ཟད་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། དོན་དེ་ཉིད་ཡིད་ལ་མ་བྱས་པར། “ཁོང་ནི་རེ་བ་མེད་པ་ལགས་སམ་ཡང་ན་རེ་བ་དང་བཅས་པ་ལགས་”ཞེས་སླར་ཡང་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། །དེར་“ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོག་པ་ལགས་སམ་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་ན་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སྲེད་པའི་རྟོག་པའམ། ལྟ་བའི་རྟོག་པ་རྟོག་པར་བྱེད་དམ། ๖๐. อถสฺส ภควา ตํ อาจิกฺขนฺโต จตุตฺถํ คาถมาห. ตตฺถ กามภเวติ กาเม จ ภเว จ. ༦༠. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་གསུངས་སོ། །དེར་“འདོད་པ་དང་སྲིད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ལ་དང་སྲིད་པ་ལའོ། ། รูเป นาสีสตีติ จตุสมุฏฺฐานิเก รูปารมฺมเณ ฉนฺทราควเสน น ปตฺเถติ. สทฺธาทีสุปิ เอเสว นโย. ปลิโพธฏฺเฐน ราโค เอว กิญฺจนํ ราคกิญฺจนํ มทนฏฺเฐน วา. โทสกิญฺจนาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. “གཟུགས་ལ་རེ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་མི་རེ་བའོ། །སྒྲ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཀུན་ནས་དཀྲི་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་ཆགས་ཉིད་ནི་ཅི་ཞིག་སྟེ། འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཅི་ཞིག་གམ། ཡང་ན་མྱོས་པའི་དོན་གྱིས་སོ། །ཞེ་སྡང་གི་ཅི་ཞིག་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདིའང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་རྩེ་མོས་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ནི་སྔར་བཤད་པ་དང་འདྲ་བར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། โตเทยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྐུལ་བྱེད་ཀྱི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. กปฺปมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡༠. སྐྲ་ཅན་གྱི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๖๑. ทสเม [Pg.33] กปฺปสุตฺตนิทฺเทเส – มชฺเฌ สรสฺมินฺติ ปุริมปจฺฉิมโกฏิปญฺญาณาภาวโต มชฺฌภูเต สํสาเรติ วุตฺตํ โหติ. ติฏฺฐตนฺติ ติฏฺฐมานานํ. ยถายิทํ นาปรํ สิยาติ ยถา อิทํ ทุกฺขํ ปุน น ภเวยฺย. ༦༡. བཅུ་པ་སྐྲ་ཅན་གྱི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས། “མཚོའི་དབུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དང་ཕྱི་མའི་མཐའ་ཤེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དབུས་སུ་གྱུར་པའི་འཁོར་བ་ལ་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །“གནས་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བཞིན་པ་རྣམས་ལའོ། །“ཇི་ལྟར་འདི་ལས་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་འདི་སླར་ཡང་མི་འབྱུང་བའོ། ། อาคมนนฺติ ปุพฺพนฺตโต อิธาคมนํ. คมนนฺติ อิโต ปรโลกคมนํ. คมนาคมนนฺติ ตทุภยวเสน วุตฺตํ. กาลนฺติ มรณกาลํ. คตีติ นิพฺพตฺติ. ภวาภโวติ ภวโต ภโว. จุติ จาติ ภวโต จวนญฺจ. อุปปตฺติ จาติ จุตสฺส อุปปตฺติ จ. นิพฺพตฺติ จาติ ปาตุภาโว จ. เภโท จาติ ขนฺธเภโท จ. ชาติ จาติ ชนนญฺจ. ชรา จาติ หานิ จ. มรณญฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺส จาโค จ. ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายตีติ ปุพฺพาปิ โกฏิ นตฺถิ น สํวิชฺชติ. ตถา ปจฺฉิมาปิ โกฏิ. “འོང་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐའ་ནས་འདིར་འོང་བའོ།། “འགྲོ་བ།”ཞེས་པ་ནི་འདི་ནས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའོ།། “འགྲོ་འོང་།”ཞེས་པ་ནི་དེ་གཉིས་ཀའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པའོ།། “དུས།”ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་དུས་སོ།། “འགྲོ་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའོ།། “སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་།”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ནས་སྲིད་པའོ།། “འཆི་འཕོ་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ནས་འཕོ་བའོ།། “སྐྱེ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཤི་འཕོས་ནས་སྐྱེ་བའོ།། “མངོན་པར་གྲུབ་པ།”ཞེས་པ་ནི་མངོན་དུ་འགྱུར་བའོ།། “ཞིག་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ཞིག་པའོ།། “སྐྱེ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བཙས་པའོ།། “རྒ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའོ།། “འཆི་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་གཏོང་བའོ།། “སྔོན་གྱི་མཐའ་ཡང་མི་དམིགས་སོ།”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐའ་མེད་ཅིང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པའོ།། ཕྱི་མའི་མཐའ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ།། เอตฺตกา ชาติโยติ เอตปรมา ชาติโย. วฏฺฏํ วตฺตีติ สํสารปวตฺติ. ตโต ปรํ น วตฺตตีติ ตโต อุทฺธํ นปฺปวตฺตติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ น สํวิชฺชติ. หิ-อิติ นิปาโต. อนมตคฺโคยนฺติ อยํ สํสาโร อวิทิตคฺโค. “སྐྱེ་བ་འདི་སྙེད་ཅིག”ཅེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་འདི་མཐར་ཐུག་པའོ།། “འཁོར་བ་འཁོར་བ།”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཇུག་པའོ།། “དེ་ལས་གཞན་དུ་མི་འཁོར་བ།”ཞེས་པ་ནི་དེའི་གོང་དུ་མི་འཇུག་པའོ།། “འདི་ལྟར་མེད།”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་མེད་ཅིང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པའོ།། “ཧི།”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། “ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་མེད་པ་འདི།”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་འདིའི་མཐའ་མ་ཤེས་པའོ།། อวิชฺชานีวรณานนฺติ อวิชฺชาย อาวริตานํ. ตณฺหาสํโยชนานนฺติ กามราคสงฺขาตตณฺหาพนฺธนพทฺธานํ. สนฺธาวตนฺติ กามธาตุยา ปุนปฺปุนํ ธาวนฺตานํ. สํสรตนฺติ รูปารูปธาตุยา สํสรนฺตานํ. ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตนฺติ กายิกเจตสิกทุกฺขํ อนุภูตํ วินฺทิตํ. ติพฺพนฺติ พหลํ. พฺยสนนฺติ อวฑฺฒิ วินาโส. กฏสี วฑฺฒิตาติ สุสานวฑฺฒิตํ. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. สพฺพสงฺขาเรสูติ เตภูมกสงฺขาเรสุ. นิพฺพินฺทิตุนฺติ อุกฺกณฺฐิตุํ. วิรชฺชิตุนฺติ วิราคํ อุปฺปาเทตุํ. วิมุจฺจิตุนฺติ โมเจตุํ. วฏฺฏํ วตฺติสฺสตีติ สํสารปวตฺตํ เตภูมกวฏฺฏํ อนาคเต ปวตฺติสฺสติ. ตโต ปรํ น วตฺติสฺสตีติ ตโต อุทฺธํ อนาคเต สํสารปวตฺตํ นปฺปวตฺติสฺสติ. ชาติภเยติ ชาตึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภเย. ชราภยาทีสุปิ เอเสว นโย. “མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ཅན་རྣམས།”ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པས་བསྒྲིབས་པ་རྣམས་སོ།། “སྲེད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ཅན་རྣམས།”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སུ་གཏོགས་པའི་སྲེད་པའི་འཆིང་བས་བཅིངས་པ་རྣམས་སོ།། “རྒྱུག་པ།”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་ཡང་ནས་ཡང་དུ་རྒྱུག་པའོ།། “འཁོར་བ།”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་འཁོར་བའོ།། “སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བ།”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་ཞིང་ཚོར་བའོ།། “དྲག་པོ།”ཞེས་པ་ནི་མང་པོའམ་མཐུག་པའོ།། “ཕུང་ཀྲོལ།”ཞེས་པ་ནི་མི་འཕེལ་བ་དང་འཇིག་པའོ།། “དུར་ཁྲོད་སྤེལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་དུར་ཁྲོད་ཆེར་བསྐྱེད་པའོ།། “རིགས་པ་ཉིད་དོ།”ཞེས་པ་ནི་འཐད་པ་ཉིད་དོ།། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ།”ཞེས་པ་ནི་ས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའོ།། “སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་འབྱུང་བའོ།། “ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ།”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་སྐྱེད་པའོ།། “རྣམ་པར་གྲོལ་བར་འགྱུར་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཐར་བར་བྱེད་པའོ།། “འཁོར་བ་འཁོར་བར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པ་ན་ས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་འཇུག་པ་འཁོར་བར་འགྱུར་བའོ།། “དེ་ལས་གཞན་དུ་མི་འཁོར་བར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་པ་ནི་དེའི་གོང་དུ་མ་འོངས་པ་ན་འཁོར་བའི་འཇུག་པ་མི་འཇུག་པའོ།། “སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་ལའོ།། རྒ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ๖๒-๓. อถสฺส ภควา ตมตฺถํ พฺยากโรนฺโต อุปรูปริคาถาโย อภาสิ. ทุติยคาถา วุตฺตตฺถาเยว. ตติยคาถาย อกิญฺจนนฺติ กิญฺจนปฏิปกฺขํ. อนาทานนฺติ อาทานปฏิปกฺขํ, กิญฺจนาทานวูปสมนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนาปรนฺติ อปรปฏิภาคทีปวิรหิตํ, เสฏฺฐนฺติ วุตฺตํ โหติ. ༦༢-༣. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་གོང་ནས་གོང་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལ། “ཅི་ཡང་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་འཛིན་པའི་གཉེན་པོའོ།། “ལེན་པ་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ལེན་པའི་གཉེན་པོ་སྟེ། ཀུན་ནས་འཛིན་པ་དང་ལེན་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། “གཞན་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་གཞན་མཚུངས་པའི་གླིང་དང་བྲལ་བ་སྟེ། མཆོག་ཅེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ๖๔. จตุตฺถคาถาย [Pg.34] น เต มารสฺส ปทฺธคูติ เต มารสฺส ปทฺธจรา ปริจาริกา สิสฺสา น โหนฺติ. ༦༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་ལ། “དེ་དག་བདུད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་མ་ཡིན།”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་བདུད་ཀྱི་རྗེས་སུ་རྒྱུ་བ་དང་། ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་དང་། སློབ་མ་མ་ཡིན་པའོ།། มหาชนํ ปาเส นิโยเชตฺวา มาเรตีติ มาโร. อกุสลกมฺเม นิยุตฺตตฺตา กณฺโห. ฉสุ เทวโลเกสุ อธิปติตฺตา อธิปติ. อกุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตํ คตตฺตา อนฺตคู. ปาปชนํ น มุญฺจตีติ นมุจิ. สติวิปฺปวาสปฺปมตฺตปุคฺคลานํ ญาตโกติ ปมตฺตพนฺธุ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་ཞགས་པར་བཅུག་ནས་གསོད་པས་ན་ “བདུད།” (མཱ་ར) ཅེས་བྱའོ།། མི་དགེ་བའི་ལས་ལ་སྦྱོར་བས་ན་ “ནག་པོ།” (ཀ་ཎྷ) ཞེས་བྱའོ།། ལྷའི་ཡུལ་རིས་དྲུག་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་ “དབང་ཕྱུག” (ཨ་དྷི་པ་ཏི) ཅེས་བྱའོ།། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་ “མཐར་ཕྱིན་པ།” (ཨན་ཏ་གཱུ) ཅེས་བྱའོ།། སྡིག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་མི་གཏོང་བས་ན་ “ནམུ་ཅི།” (ན་མུ་ཅི) ཅེས་བྱའོ།། དྲན་པ་ཉམས་ཤིང་བག་མེད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་ཡིན་པས་ན་ “བག་མེད་པའི་གཉེན།” (པ་མཏྟ་བན་དྷུ) ཅེས་བྱའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโสว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་ཤིང་། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་སྔོན་མ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཞེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། กปฺปมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྐལ་ལྡན་གཞོན་ནུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๑. ชตุกณฺณิมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡༡. ཛ་ཏུ་ཀཎྞི་གཞོན་ནུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๖๕. เอกาทสเม ชตุกณฺณิสุตฺเต – สุตฺวานหํ วีร อกามกามินฺติ อหํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา (ปารา. ๑; ที. นิ. ๑.๑๕๗, ๒๕๕, ๓๐๑; อ. นิ. ๖.๑๐; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) นเยน วีร กามานํ อกามนโต อกามกามึ พุทฺธํ สุตฺวา. อกามมาคมนฺติ นิกฺกามํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิตุํ อาคโตมฺหิ. สหชเนตฺตาติ สหชาตสพฺพญฺญุตญฺญาณจกฺขุ. ยถาตจฺฉนฺติ ยถาตถํ. พฺรูหิ เมติ ปุน ยาจนฺโต ภณติ. ยาจนฺโต หิ สหสฺสกฺขตฺตุมฺปิ ภเณยฺย, โก ปน วาโท ทฺวิกฺขตฺตุํ. ༦༥. བཅུ་གཅིག་པ་ཛ་ཏུ་ཀཎྞིའི་མདོ་ལ། “དཔའ་བོ་འདོད་པ་མེད་པར་འདོད་པ་ཐོས་ནས།”ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་ “འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དཔའ་བོ་འདོད་པ་རྣམས་ལ་མི་ཆགས་པས་འདོད་པ་མེད་པར་འདོད་པའི་སངས་རྒྱས་ཐོས་ནས་སོ།། “འདོད་པ་མེད་པར་འོངས་པ།”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་མེད་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདྲི་བའི་ཕྱིར་འོངས་པའོ།། “ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་སྤྱན་ཅན།”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ནོ།། “ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ།”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་བཞིན་ནོ།། “བདག་ལ་གསུངས་ཤིག”ཅེས་པ་ནི་ཡང་བསྐྱར་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་སྨྲ་བའོ།། གསོལ་བ་འདེབས་པ་པོས་ནི་ལན་སྟོང་དུའང་སྨྲ་བར་འགྱུར་ན། ལན་གཉིས་སྨྲ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས། อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ อิเมสํ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตว. วิชฺชาหิ ปน จรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ตตฺถ วิชฺชาติ ติสฺโสปิ วิชฺชา อฏฺฐปิ วิชฺชา. ติสฺโส วิชฺชา ภยเภรวสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๔ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา, อฏฺฐ อมฺพฏฺฐสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๒๕๔ อาทโย). ตตฺถ หิ วิปสฺสนาญาเณน มโนมยิทฺธิยา จ สห ฉ อภิญฺญา ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐ วิชฺชา วุตฺตา. จรณนฺติ สีลสํวโร อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สตฺต สทฺธมฺมา จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานีติ อิเม ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. อิเมเยว หิ ปนฺนรส ธมฺมา ยสฺมา เอเตหิ [Pg.35] จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา ‘‘จรณ’’นฺติ วุตฺตา. ยถาห – ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลวา โหตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔) สพฺพํ มชฺฌิมปณฺณาสเก วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ภควา อิมาหิ วิชฺชาหิ อิมินา จ จรเณน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ. ตตฺถ วิชฺชาสมฺปทา ภควโต สพฺพญฺญุตํ ปูเรตฺวา ฐิตา, จรณสมฺปทา มหาการุณิกตํ. โส สพฺพญฺญุตาย สพฺพสตฺตานํ อตฺถานตฺถํ ญตฺวา มหาการุณิกตาย อนตฺถํ ปริวชฺเชตฺวา อตฺเถ นิโยเชติ, ยถา ตํ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. เตนสฺส สาวกา สุปฺปฏิปนฺนา โหนฺติ, โน ทุปฺปฏิปนฺนา, วิชฺชาจรณวิปนฺนานญฺหิ สาวกา อตฺตนฺตปาทโย วิย (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑). “འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས།”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པས་ན་ “རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པའོ།” དེ་ལ་རིག་པ་ནི་རིག་པ་གསུམ་དང་རིག་པ་བརྒྱད་དོ།། རིག་པ་གསུམ་ནི་འཇིགས་སྐྲག་གི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། བརྒྱད་ནི་ཨམ་བྷཊྛའི་མདོ་ལས་སོ།། དེ་ལ་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྷན་ཅིག་མངོན་ཤེས་དྲུག་བསྡུས་ནས་རིག་པ་བརྒྱད་གསུངས་ོ།། “ཞབས།” (སྤྱོད་པ) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་སྟེ། ཆོས་བཅོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆོས་བཅོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་སྤྱོད་ཅིང་འཆི་མེད་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བས་ན། “ཞབས།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཇི་སྐད་དུ། “མ་ཧཱ་ནཱ་མ། འདི་ལ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཐམས་ཅད་དབུས་མའི་པཎྞཱ་ས་ཀ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རིག་པ་འདི་དག་དང་ཞབས་འདི་དང་ལྡན་པས་ན། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་རིག་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གནས་ལ། ཞབས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ།། ཁོང་གིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་པ་དང་གནོད་པ་མཁྱེན་ནས། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་གནོད་པ་སྤོང་ཞིང་ཕན་པ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་དེ། དེ་ནི་རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཡིན་གྱི། ཉེས་པར་ཞུགས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། རིག་པ་དང་ཞབས་ཉམས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ནི་རང་ཉིད་གདུང་བར་བྱེད་པ་དག་དང་འདྲའོ།། โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค. เตน เหส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต. สุนฺทรญฺเจส ฐานํ คโต อมตํ นิพฺพานนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา จ คโต เตน เตน มคฺเคน ปหีเน กิเลเส ปุน อปจฺจาคจฺฉนฺโต. วุตฺตญฺเหตํ – ལེགས་པར་གཤེགས་པས་དང་། བཟང་པོའི་གནས་སུ་གཤེགས་པས་དང་། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པས་དང་། ཡང་དག་པར་གསུངས་པས་ན་ “བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།” གཤེགས་པ་ལའང་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལེགས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ།། དེ་གང་ཞེ་ན། འཕགས་པའི་ལམ་མོ།། གཤེགས་པ་དེས་ཁོང་ཉིད་ཆགས་པ་མེད་པར་བདེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་པས་ན། ལེགས་པར་གཤེགས་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། བཟང་པོའི་གནས་ཏེ་འཆི་མེད་ཀྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པས་ན། བཟང་པོའི་གནས་སུ་གཤེགས་པས་ཀྱང་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། ལམ་དེ་དང་དེས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤངས་ནས་སླར་མི་ལྡོག་པར་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པའོ།། འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต…เป… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต’’ติ (มหานิ. ๓๘; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๗). “རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་སྤངས་པ་རྣམས་ལ། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་སླར་མི་སྐྱེ་ཞིང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་ལ། སླར་མི་འོང་བས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། །།དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་སྤངས་པ་རྣམས་ལ། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་སླར་མི་སྐྱེ་ཞིང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་ལ། སླར་མི་འོང་བས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།།” ཞེས་སོ།། สมฺมา วา คโต ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมีปูริกาย สมฺมา ปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถนฺติ อิเม จ อนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต คโตติ สมฺมา คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา เจส คทติ ยุตฺตฏฺฐาเนสุ ยุตฺตเมว วาจํ ภาสตีติ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโต. ཡང་ན། མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་བར་དུ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཉིད་མཛད་ཅིང་། རྟག་པ་དང་། ཆད་པ་དང་། འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་། རང་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པ་སྟེ། མཐའ་འདི་དག་ལ་མ་ལྷུང་བར་གཤེགས་པས་ན། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པས་ཀྱང་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། ཡང་དག་པར་གསུང་ཞིང་རིགས་པའི་གནས་སུ་རིགས་པའི་ཚིག་ཉིད་གསུང་བས་ན། ཡང་དག་པར་གསུངས་པས་ཀྱང་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ།། ตตฺริทํ สาธกสุตฺตํ – དེ་ལ་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་མདོ་འདི་ཡོད་དེ། ‘‘ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ [Pg.36] อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ. สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๖). “དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་གང་ཞིག་མི་བདེན་པ་དང་། མ་ཡིན་པ་དང་། དོན་དང་མི་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་། དེ་ནི་གཞན་དག་གི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་མི་དགའ་བ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་དེ་མི་གསུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་གང་ཞིག་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་ཡིན་ཡང་དོན་དང་མི་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་། དེ་ནི་གཞན་དག་གི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་མི་དགའ་བ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་དེ་ཡང་མི་གསུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་གང་ཞིག་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་། དེ་ནི་གཞན་དག་གི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་མི་དགའ་བ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུས་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་གང་ཞིག་མི་བདེན་པ་དང་། མ་ཡིན་པ་དང་། དོན་དང་མི་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་། དེ་ནི་གཞན་དག་གི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་དགའ་བ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་དེ་མི་གསུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་གང་ཞིག་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་ཡིན་ཡང་དོན་དང་མི་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་། དེ་ནི་གཞན་དག་གི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་དགའ་བ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་དེ་ཡང་མི་གསུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་གང་ཞིག་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་། དེ་ནི་གཞན་དག་གི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་དགའ་བ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཚིག་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུས་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་སོ།། เอวํ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโตติ เวทิตพฺโพ. དེ་ལྟར་ཡང་དག་པར་གསུངས་པས་ཀྱང་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา ปน โลกวิทู. โส หิ ภควา สภาวโต สมุทยโต นิโรธโต นิโรธูปายโตติ สพฺพถา โลกํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. ยถาห – རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པས་ན་ “འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པའོ།” བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས་ནི་རང་བཞིན་དང་། ཀུན་འབྱུང་དང་། འགོག་པ་དང་། འགོག་པའི་ཐབས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་ཏེ་རྟོགས་པར་མཛད་དོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘ยตฺถ โข, อาวุโส, น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, นาหํ ตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ ทฏฺเฐยฺยํ ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จาหํ, อาวุโส, อปฺปตฺวาว โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามิ. อปิ จาหํ, อาวุโส, อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต กเฬวเร สสญฺญิมฺหิ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญเปมิ โลกสมุทยญฺจ โลกนิโรธญฺจ โลกนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทํ (สํ. นิ. ๑.๑๐๗; อ. นิ. ๔.๔๕). “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག། གང་དུ་མི་སྐྱེ་ཞིང་། མི་རྒ་ལ། མི་འཆི་ཞིང་། མི་འཕོ་ལ། མི་སྐྱེ་བ་དེར། བདག་གིས་འགྲོ་བས་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། མཐོང་བར་བྱ་བ་དང་། བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མི་སྨྲའོ།། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག། འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་མ་ཕྱིན་པར་སྡུག་བསྔལ་མཐར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཀྱང་མི་སྨྲའོ།། འོན་ཀྱང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག། བདག་གིས་འདོམ་གང་ཙམ་གྱི་ལུས་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་དང་བཅས་པ་འདི་ཉིད་ལ་འཇིག་རྟེན་དང་། འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཉིད་ཉེ་བར་འདོགས་སོ།།” ‘‘คมเนน น ปตฺตพฺโพ, โลกสฺสนฺโต กุทาจนํ; น จ อปฺปตฺวา โลกนฺตํ, ทุกฺขา อตฺถิ ปโมจนํ. “འགྲོ་བས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་མ་ནི།། ནམ་ཡང་བགྲོད་པར་མི་ནུས་ལ།། འཇིག་རྟེན་མཐའ་མ་མ་ཕྱིན་པར།། སྡུག་བསྔལ་ལས་ནི་ཐར་པ་མེད།། ‘‘ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ, โลกนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย; โลกสฺส อนฺตํ สมิตาวิ ญตฺวา, นาสีสตี โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๗; อ. นิ. ๔.๔๕); “དེ་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པའི་མཁས་པ་ཉིད།། ཚངས་སྤྱོད་གནས་ཤིང་འཇིག་རྟེན་མཐར་ཕྱིན་ཏེ།། ཞི་བས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་མ་ཤེས་བྱས་ནས།། འཇིག་རྟེན་འདི་དང་ཕ་རོལ་འདོད་མི་བྱེད།།” ཅེས་སོ།། อปิ [Pg.37] จ – ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. ‘‘สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๒๑; ม. นิ. ๑.๒๖๙; สํ. นิ. ๔.๔๑๖; วิภ. ๙๓๗) อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก. གཞན་ཡང་། འཇིག་རྟེན་གསུམ་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། དེ་ལ་ “འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་གནས་པའོ།”ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཤེས་པར་བྱའོ།། “འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་འམ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་མི་རྟག་པའོ།”ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། ‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา; ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เต วตฺตตี วโส’’ติ. (ม. นิ. ๑.๕๐๓) – “ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་ཉི་མ་དག། སྐོར་ཞིང་ཕྱོགས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད།། དེ་སྲིད་སྟོང་གི་འཇིག་རྟེན་ལ།། ཁྱོད་ཀྱི་དབང་ནི་འཇུག་པ་ཡིན།།” ཞེས་སོ།། อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก. ตมฺปิ ภควา สพฺพถา อเวทิ. ตถา หิสฺส ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. ทฺเว โลกา นามญฺจ รูปญฺจ. ตโย โลกา ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อฏฺฐ โลกา อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา ทสายตนานิ. ทฺวาทส โลกา ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารสโลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อยํ สงฺขารโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. སྐབས་སུ་བབས་པའི་གནས་ནི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན། དེ་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཏོ། འདི་ལྟར་ཁོང་གིས། “འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པའོ། འཇིག་རྟེན་གཉིས་ནི་མིང་དང་གཟུགས་སོ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་ཚོར་བ་གསུམ་མོ། འཇིག་རྟེན་བཞི་ནི་ཟས་བཞིའོ། འཇིག་རྟེན་ལྔ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔའོ། འཇིག་རྟེན་དྲུག་ནི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གོ། འཇིག་རྟེན་བདུན་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་བདུན་ནོ། འཇིག་རྟེན་བརྒྱད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་དོ། འཇིག་རྟེན་དགུ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དགུའོ། འཇིག་རྟེན་བཅུ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུའོ། འཇིག་རྟེན་བཅུ་གཉིས་ནི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་སོ། འཇིག་རྟེན་བཅོ་བརྒྱད་ནི་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་དོ།” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ཡང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཏོ། ยสฺมา ปเนส สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย, สฺวากาเร ทฺวากาเร, สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย, ภพฺเพ อภพฺเพ สตฺเต ชานาติ. ตสฺมาสฺส สตฺตโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. ยถา จ สตฺตโลโก, เอวํ โอกาสโลโกปิ. ตถา เหส เอกํ จกฺกวาฬํ อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนานํ ทฺวาทส สตสหสฺสานิ จตุตึส สตานิ จ ปญฺญาสญฺจ โยชนานิ. ปริกฺเขปโต – གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བསམ་པ་མཁྱེན། བག་ལ་ཉལ་མཁྱེན། སྤྱོད་པ་མཁྱེན། མོས་པ་མཁྱེན། རྡུལ་ཉུང་བ་དང་རྡུལ་མང་བ། དབང་པོ་རྣོ་བ་དང་དབང་པོ་རྟུལ་བ། རྣམ་པ་བཟང་པོ་དང་རྣམ་པ་ངན་པ། རྟོགས་པར་སླ་བ་དང་རྟོགས་པར་དཀའ་བ། སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་སྐལ་བ་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མཁྱེན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཡང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཏོ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། འདི་ལྟར་འཁོར་ཡུག་གཅིག་གི་སྲིད་དང་ཞེང་གི་ཚད་ནི་དཔག་ཚད་ས་ཡ་གཅིག་དང་ཉིས་འབུམ་གསུམ་སྟོང་བཞི་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ཡིན། མཐའ་སྐོར་གྱི་ཚད་ནི། สพฺพํ สตสหสฺสานิ, ฉตฺตึส ปริมณฺฑลํ; ทส เจว สหสฺสานิ, อฑฺฒุฑฺฒานิ สตานิ จ. མཐའ་སྐོར་ཡོངས་སུ་ས་ཡ་གསུམ་དང་། །འབུམ་ཕྲག་དྲུག་དང་ཁྲི་གཅིག་དང་། །བརྒྱ་ཕྲག་གསུམ་དང་ལྔ་བཅུ་ཡིན། ། ตตฺถ [Pg.38] – དེ་ལ། ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ; เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธรา. འབུམ་ཕྲག་གཉིས་དང་ཁྲི་ཕྲག་བཞི། །འདི་ནི་ས་གཞི་ཆེན་པོ་འདིའི། །མཐུག་ཚད་ཡིན་པར་བགྲང་བ་ཡིན། ། ตสฺสาเยว สนฺธารกํ – དེ་ཉིད་འདེགས་བྱེད་ནི། จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, อฏฺเฐว นหุตานิ จ; เอตฺตกํ พหลตฺเตน, ชลํ วาเต ปติฏฺฐิตํ. འབུམ་ཕྲག་བཞི་དང་ཁྲི་ཕྲག་བརྒྱད། །རླུང་ལ་གནས་པའི་ཆུ་ཡི་ནི། །མཐུག་ཚད་དེ་ཙམ་ཡིན་པར་བཤད། ། ตสฺสาปิ สนฺธารโก – དེ་ཡང་འདེགས་བྱེད་ནི། นว สตสหสฺสานิ, มาลุโต นภมุคฺคโต; สฏฺฐิ เจว สหสฺสานิ, เอสา โลกสฺส สณฺฐิติ. འབུམ་ཕྲག་དགུ་དང་སྟོང་ཕྲག་དྲུག་ཅུ། །མཁའ་ལ་འཕྱོ་བའི་རླུང་ཡིན་ཏེ། །འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གནས་ཚུལ་ལོ། ། เอวํ สณฺฐิเต เจตฺถ โยชนานํ – དེ་ལྟར་གནས་པ་འདི་ལ། དཔག་ཚད་ཀྱི་ཚད་ནི། จตุราสีติ สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว; อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, สิเนรุ ปพฺพตุตฺตโม. སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་ནི། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ནང་དུ་བྱིངས། །དེ་ཙམ་ཉིད་ནི་སྟེང་དུ་འཕགས། །རི་རྒྱལ་ལྷུན་པོ་མཆོག་ཡིན་ནོ། ། ตโต อุปฑฺฒุปฑฺเฒน, ปมาเณน ยถากฺกมํ; อชฺโฌคาฬฺหุคฺคตา ทิพฺพา, นานารตนจิตฺติตา. དེ་ནས་རིམ་བཞིན་ཕྱེད་ཕྱེད་ཀྱི། །ཚད་ཀྱིས་བྱིངས་དང་འཕགས་པ་ཡི། །རིན་ཆེན་སྣ་ཚོགས་བཀྲ་བའི་ལྷའི། ། ยุคนฺธโร อีสธโร, กรวีโก สุทสฺสโน; เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ คิริ พฺรหา. གཉའ་ཤིང་འཛིན་དང་གཤོལ་མདའ་འཛིན། །སེང་ལྡེང་ཅན་དང་ལྟ་ན་སྡུག །མུ་ཁྱུད་འཛིན་དང་རྣམ་འདུད་དང་། །རྟ་རྣ་ཞེས་བྱའི་རི་ཆེན་ནོ། ། เอเต สตฺต มหาเสลา, สิเนรุสฺส สมนฺตโต; มหาราชานมาวาสา, เทวยกฺขนิเสวิตา. རི་ཆེན་བདུན་པོ་འདི་དག་ནི། །ལྷུན་པོའི་མཐའ་སྐོར་ཀུན་ཏུ་གནས། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའི་གནས་ཡིན་ཏེ། །ལྷ་དང་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན། ། โยชนานํ สตานุจฺโจ, หิมวา ปญฺจ ปพฺพโต; โยชนานํ สหสฺสานิ, ตีณิ อายตวิตฺถโต. དཔག་ཚད་ལྔ་བརྒྱའི་མཐོ་ཚད་ཅན། །གངས་རི་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ནི། །སྲིད་དང་ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ནི། །སྟོང་ཕྲག་གསུམ་དུ་གནས་པ་ཡིན། ། จตุราสีติสหสฺเสหิ, กูเฏหิ ปฏิมณฺฑิโต; ติปญฺจโยชนกฺขนฺธ-ปริกฺเขปา นควฺหยา. རྩེ་མོ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་བཞིས། །ལེགས་པར་བརྒྱན་པར་བྱས་པ་ཡིན། །དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔའི་མཐའ་སྐོར་ཅན། །སྡོང་པོ་ཡོད་པའི་ཤིང་དེ་ནི། ། ปญฺญาสโยชนกฺขนฺธ-สาขายามา สมนฺตโต; สตโยชนวิตฺถิณฺณา, ตาวเทว จ อุคฺคตา; ชมฺพู ยสฺสานุภาเวน, ชมฺพุทีโป ปกาสิโต. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๗; ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔); ཡལ་གའི་རིང་ཚད་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ། །དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ་ཡོད་པ་དང་། །ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡོད་ལ། །མཐོ་ཚད་ཀྱང་ནི་དེ་བཞིན་ནོ། །འཛམ་བུའི་ཤིང་གི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས། །འཛམ་བུའི་གླིང་ཞེས་རབ་ཏུ་གྲགས། ། ยญฺเจตํ [Pg.39] ชมฺพุยา ปมาณํ, เอตเทว อสุรานํ จิตฺตปาฏลิยา, ครุฬานํ สิมฺพลิรุกฺขสฺส, อปรโคยาเน กทมฺพสฺส, อุตฺตรกุรูสุ กปฺปรุกฺขสฺส, ปุพฺพวิเทเห สิรีสสฺส, ตาวตึเสสุ ปาริจฺฉตฺตกสฺสาติ. เตนาหุ โปราณา – འཛམ་བུའི་ཤིང་གི་ཚད་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ནི། ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་སྐྱེར་པ་དང་། མཁའ་ལྡིང་རྣམས་ཀྱི་ཤལ་མ་ལིའི་ཤིང་དང་། ནུབ་བ་ལང་སྤྱོད་ཀྱི་ཀ་དམ་པའི་ཤིང་དང་། བྱང་སྒྲ་མི་སྙན་གྱི་དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་དང་། ཤར་ལུས་འཕགས་གླིང་གི་ཤིར་ཥའི་ཤིང་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་ཤིང་རྣམས་ཀྱི་ཚད་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ปาฏลี สิมฺพลี ชมฺพู, เทวานํ ปาริจฺฉตฺตโก; กทมฺโพ กปฺปรุกฺโข จ, สิรีเสน ภวติ สตฺตมํ. “སྐྱེར་པ་ཤལ་མ་འཛམ་བུའི་ཤིང་། །ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཡོངས་འདུ་དང་། །ཀ་དམ་དཔག་བསམ་ཤིང་ཉིད་དང་། །ཤིར་ཥ་དང་ནི་བདུན་པ་ཡིན། །” ‘‘ทฺเว อสีติ สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว; อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, จกฺกวาฬสิลุจฺจโย; ปริกฺขิปิตฺวา ตํ สพฺพํ, โลกธาตุมยํ ฐิโต’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๗; ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔); “སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཉིས་ནི། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ནང་དུ་བྱིངས། །དེ་ཙམ་ཉིད་ནི་སྟེང་དུ་འཕགས། །འཁོར་ཡུག་རི་བོ་གནས་པ་སྟེ། །འཇིག་རྟེན་ཁམས་དེ་ཐམས་ཅད་ལ། །ཀུན་ནས་བསྐོར་ཏེ་གནས་པ་ཡིན། །” ตตฺถ จนฺทมณฺฑลํ เอกูนปญฺญาสโยชนํ, สูริยมณฺฑลํ ปญฺญาสโยชนํ, ตาวตึสภวนํ ทสสหสฺสโยชนํ, ตถา อสุรภวนํ อวีจิมหานิรโย ชมฺพุทีโป จ. อปรโคยานํ สตฺตสหสฺสโยชนํ. ตถา ปุพฺพวิเทโห. อุตฺตรกุรุ อฏฺฐสหสฺสโยชโน. เอกเมโก เจตฺถ มหาทีโป ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาโร. ตํ สพฺพมฺปิ เอกํ จกฺกวาฬํ เอกา โลกธาตุ. ตทนฺตเรสุ โลกนฺตริกนิรยา. เอวํ อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ อนนฺตา โลกธาตุโย ภควา อนนฺเตน พุทฺธญาเณน อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เอวมสฺส โอกาสโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. เอวมฺปิ สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา โลกวิทู. དེ་ལ་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་དཔག་ཚད་ཞེ་དགུ་དང་། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ་ཡིན། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་གནས་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ཡིན་ལ། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་གནས་དང་། མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་དང་། འཛམ་བུའི་གླིང་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །ནུབ་བ་ལང་སྤྱོད་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བདུན་ནོ། །ཤར་ལུས་འཕགས་གླིང་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །བྱང་སྒྲ་མི་སྙན་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་དོ། །འདི་ན་གླིང་ཆེན་རེ་རེ་ལའང་གླིང་ཕྲན་ལྔ་བརྒྱ་ལྔ་བརྒྱས་བསྐོར་ནས་ཡོད། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་འཁོར་ཡུག་གཅིག་དང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཡིན། དེ་དག་གི་བར་ན་འཇིག་རྟེན་བར་གྱི་དམྱལ་བ་རྣམས་ཡོད། དེ་ལྟར་མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་ཡུག་དང་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཐའ་ཡས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་ཤིང་ཁོང་དུ་ཆུད་དོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཏོ། །འདི་ལྟར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་ “འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པ་” ཞེས་བྱའོ། ། อตฺตโน ปน คุเณหิ วิสิฏฺฐตรสฺส กสฺสจิ อภาวโต นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร. ตถา เหส สีลคุเณนปิ สพฺพํ โลกํ อภิภวติ สมาธิ…เป… ปญฺญา… วิมุตฺติ… วิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนปิ. สีลคุเณนปิ อสโม อสมสโม อปฺปฏิโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนปิ. ยถาห – ‘‘น โข ปนาหํ ปสฺสามิ สเทวเก โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑) วิตฺถาโร. རང་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཁོང་ལས་ལྷག་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། ཁོང་ལས་གོང་ན་མེད་པས་ “བླ་ན་མེད་པ་” ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ལོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། །བྱས་ནས། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀྱང་ངོ་། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀྱང་མཉམ་པ་མེད་པ། མཉམ་པ་མེད་པ་དང་མཉམ་པ། ཟླ་མེད་པ། དཔེ་མེད་པ། སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་པ་ཡིན་ལ། །བྱས་ནས། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། “ང་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་... ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་ནང་ན། རང་ཉིད་ལས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གཞན་གང་ཡང་མི་མཐོང་ངོ་།” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རྒྱས་པར་སྦྱར་རོ། ། เอวํ อคฺคปสาทสุตฺตาทีนิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) ‘‘น เม อาจริโย อตฺถี’’ติอาทิกา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) คาถาโย จ วิตฺถาเรตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་མཆོག་ཏུ་དད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད།” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། ปุริสทมฺเม [Pg.40] สาเรตีติ ปุริสทมฺมสารถิ, ทเมติ วิเนตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปุริสทมฺมาติ อทนฺตา ทเมตุํ ยุตฺตา ติรจฺฉานปุริสาปิ มนุสฺสปุริสาปิ อมนุสฺสปุริสาปิ. ตถา หิ ภควตา ติรจฺฉานปุริสาปิ อปลาโล นาคราชา จูโฬทโร มโหทโร อคฺคิสิโข ธูมสิโข อรวาโฬ นาคราชา ธนปาลโก หตฺถีติ เอวมาทโย ทมิตา นิพฺพิสา กตา, สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาปิตา. มนุสฺสปุริสาปิ สจฺจกนิคณฺฐปุตฺตอมฺพฏฺฐมาณวโปกฺขรสาติโสณทนฺตกูฏทนฺตาทโย. อมนุสฺสปุริสาปิ อาฬวกสูจิโลมขรโลมยกฺขสกฺกเทวราชาทโย ทมิตา วินีตา วิจิตฺเรหิ วินยนูปาเยหิ. ‘‘อหํ โข เกสิ ปุริสทมฺเม สณฺเหนปิ วิเนมิ, ผรุเสนปิ วิเนมิ, สณฺหผรุเสนปิ วิเนมี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๑๑) อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อปิ จ ภควา วิสุทฺธสีลาทีนํ ปฐมชฺฌานาทีนิ โสตาปนฺนาทีนญฺจ อุตฺตริมคฺคปฏิปทํ อาจิกฺขนฺโต ทนฺเตปิ ทเมติเยว. གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་འདུལ་བར་མཛད་པས་ན་ “སྐྱེས་བུ་འདུལ་བའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་” ཞེས་བྱ་སྟེ། འདུལ་ཞིང་གདམས་པར་མཛད་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ “གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་” ཞེས་པ་ནི་མ་དུལ་བ་འདུལ་བར་འོས་པ་སྟེ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེས་བུ་དང་། མིའི་སྐྱེས་བུ་དང་། མི་མ་ཡིན་གྱི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་སོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དུད་འགྲོའི་སྐྱེས་བུ་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཨ་པ་ལ་ལ་དང་། ཅུ་ལོ་དཱ་ར་དང་། མ་ཧོ་དཱ་ར་དང་། ཨགྒི་སི་ཁ་དང་། དྷཱུ་མ་སི་ཁ་དང་། ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཨ་ར་ཝཱ་ལ་དང་། གླང་པོ་ཆེ་དྷ་ན་པཱ་ལ་ཀ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཏུལ་ནས་དུག་མེད་པར་མཛད་ཅིང་། སྐྱབས་འགྲོ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བཀོད་པར་མཛད་དོ། །མིའི་སྐྱེས་བུ་གཅེར་བུའི་བུ་ས་ཙ་ཀ་དང་། བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཨམ་བྷ་ཊྛ་དང་། པོཀྑ་ར་སཱ་ཏི་དང་། སོ་ཎ་དནྟ་དང་། ཀཱུ་ཊ་དནྟ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་། མི་མ་ཡིན་གྱི་སྐྱེས་བུ་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་དང་། སཱུ་ཅི་ལོ་མ་དང་། ཁ་ར་ལོ་མ་དང་། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་འདུལ་བའི་ཐབས་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བཏུལ་ཞིང་གདམས་པར་མཛད་དོ། །“ཀེ་སི་ང་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་འཇམ་པོས་ཀྱང་འདུལ། རྩུབ་མོས་ཀྱང་འདུལ། འཇམ་རྩུབ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་འདུལ་ལོ།” ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འདི་ཡང་འདིར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་རྣམས་ལ་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་གོང་མའི་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་སྟོན་པར་མཛད་པས། དུལ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཡང་བཏུལ་བར་མཛད་པ་ཉིད་དོ། ། อถ วา อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ เอกเมวิทํ อตฺถปทํ. ภควา หิ ตถา ปุริสทมฺเม สาเรติ, ยถา เอกปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนา อฏฺฐ ทิสา อสชฺชมานา ธาวนฺติ. ตสฺมา ‘‘อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถี’’ติ วุจฺจติ. ‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิ ทมฺโม สาริโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตี’’ติ อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๓๑๒) วิตฺถาเรตพฺพํ. ཡང་ན། “བླ་ན་མེད་པའི་སྐྱེས་བུ་འདུལ་བའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་” ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་ཚིག་གཅིག་ཉིད་ཡིན། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་དེ་ལྟར་འདུལ་བར་མཛད་དེ། སྐྱིལ་ཀྲུང་གཅིག་གིས་བཞུགས་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་བརྒྱད་དུ་ཆགས་པ་མེད་པར་རྒྱུག་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “བླ་ན་མེད་པའི་སྐྱེས་བུ་འདུལ་བའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་” ཞེས་བྱའོ། །“དགེ་སློང་དག གླང་པོ་ཆེ་འདུལ་མཁན་གྱིས་གླང་པོ་ཆེ་གདུལ་བྱ་བཏུལ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནར་རྒྱུག་གོ།” ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འདི་ཡང་འདིར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། วีริยวาติ อริยมคฺเคน สพฺพปาปเกหิ วิรโต. ปหูติ ปภู. วิสวีติ ปรสนฺตาเน วีริยุปฺปาทโก. อลมตฺโตติ สมตฺถจิตฺโต. “བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ལོག་པའོ། །“ཕ་ཧཱུ་” ཞེས་པ་ནི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཝི་ས་ཝཱི་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ། །“ཨ་ལ་མ་ཏྟོ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའོ། ། วิรโตติ อริยมคฺเคน วิรตตฺตา อายตึ อปฺปฏิสนฺธิโก. สพฺพปาปเกหิ นิรยทุกฺขํ อติจฺจาติ อายตึ อปฺปฏิสนฺธิตาย นิรยทุกฺขํ อติจฺจ ฐิโต. วีริยวาโสติ วีริยนิเกโต. โส วีริยวาติ โส ขีณาสโว ‘‘วีริยวา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ปธานวา วีโร ตาทีติ อิมานิ ปนสฺส ถุติวจนานิ. โส หิ ปธานวา มคฺคชฺฌานปธาเนน, วีโร กิเลสาริวิทฺธํสนสมตฺถตาย, ตาทิ นิพฺพิการตาย ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ ตถารูโป ‘‘วีริยวา’’ติ ปวุจฺจติ. “ལོག་པ་” ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ལོག་པའི་ཕྱིར་མ་འོངས་པ་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པའོ། །“སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་ལས་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་འདས་པ་” ཞེས་པ་ནི། མ་འོངས་པར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་འདས་ཏེ་གནས་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གནས་” ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྟེན་ནོ། །“ཁོང་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ཉིད་ལ་ “བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་སོ། །“བརྩོན་པ་དང་ལྡན་པ། དཔའ་བོ། དེ་བཞིན་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི་ཁོང་གི་བསྟོད་ཚིག་རྣམས་ཡིན། འདི་ལྟར་ཁོང་ནི་ལམ་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་བརྩོན་པས་ན་ “བརྩོན་པ་དང་ལྡན་པ་” དང་། ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་འཇོམས་ནུས་པས་ན་ “དཔའ་བོ་” དང་། འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ “དེ་བཞིན་ཉིད་” ཅེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། ། เต กามกามิโนติ เอเต รูปาทิวตฺถุกาเม อิจฺฉนฺตา. ราคราคิโนติ ราเคน รญฺชิตา. สญฺญาสญฺญิโนติ ราคสญฺญาย สญฺญิโน. น [Pg.41] กาเม กาเมตีติ รูปาทิวตฺถุกาเม น ปตฺเถติ. อกาโมติ กาเมหิ วิรหิโต. นิกฺกาโมติ นิกฺกนฺตกาโม. “འདོད་པ་ལ་འདོད་པ་ཅན་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་འདོད་པ་རྣམས་སོ། །“ཆགས་པས་ཆགས་པ་ཅན་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ཀྱིས་བསྒོས་པ་རྣམས་སོ། །“འདུ་ཤེས་ཀྱིས་འདུ་ཤེས་ཅན་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །“འདོད་པ་རྣམས་ལ་མི་འདོད་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་མི་རེ་བའོ། །“འདོད་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“འདོད་པ་ལས་འདས་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། ། สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ ติยทฺธคตํ สพฺพเนยฺยปถํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู, ตสฺส ภาโว สพฺพญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา เอว ญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาตํ เนตฺตญฺจ วาสนาย สห กิเลเส ปราเชตฺวา ชิตตฺตา ชินภาโว จ อปุพฺพํ อจริมํ อปุเร อปจฺฉา เอกสฺมึ ขเณ เอกสฺมึ กาเล อุปฺปนฺโน ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ ปนฺโนติ อุปฺปนฺโน. “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། དུས་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཤེས་བྱའི་ལམ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་ “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་” ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས་ན་ “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་” སོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་སྤྱན་གྱིས་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཕམ་པར་མཛད་དེ་རྒྱལ་བའི་ཕྱིར་ “རྒྱལ་བ་” ཉིད་ཀྱང་ཡིན། སྔ་ཕྱི་མེད་པར་དུས་གཅིག་དང་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་སྐྱེས་ཤིང་། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལས་གོང་དུ་འཕགས་པས་ན་ “སྐྱེས་པ་” ཞེས་བྱའོ། ། ๖๖. เตชี เตชสาติ เตเชน สมนฺนาคโต เตชสา อภิภุยฺย. ยมหํ วิชญฺญํ ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ ยํ อหํ ชาติชราย ปหานภูตํ ธมฺมํ อิเธว ชาเนยฺยํ. ༦༦. “གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པས་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པས་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །“ངས་འདི་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་རྣམ་པར་སྤོང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་སྤོང་བའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ངས་འདི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ชคตีติ ปถวี. สพฺพํ อากาสคตนฺติ สกลํ อากาเส ปวตฺตํ ปตฺถฏํ. ตมคตนฺติ ตมเมว ตมคตํ อนฺธการํ ยถา คูถคตํ มุตฺตคตนฺติ. อภิวิหจฺจาติ นาเสตฺวา. อนฺธการํ วิธมิตฺวาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารกํ อนฺธการํ ปลาเปตฺวา. อาโลกํ ทสฺสยิตฺวาติ สูริยาโลกํ ทสฺสยิตฺวา. อากาเสติ อชฏากาเส. อนฺตลิกฺเขติ อนฺตรธาตุสมตฺถตุจฺโฉกาเส. คคนปเถติ เทวตานํ คมนมคฺเค คจฺฉติ. สพฺพํ อภิสงฺขารสมุทยนฺติ สกลํ กมฺมํ สมุทยํ อุปฺปาทํ, ตณฺหนฺติ อตฺโถ. กิเลสตมํ อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวาติ กิเลสตมสงฺขาตํ อญฺญาณํ อวิชฺชนฺธการํ นีหริตฺวา นาเสตฺวา. ญาณาโลกํ ปญฺญาโลกํ ทสฺสยิตฺวา. วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวาติ รูปาทิวตฺถุกาเม ญาตตีรณปริญฺญาย ชานิตฺวา. กิเลสกาเม ปหายาติ อุปตาปนสงฺขาเต กิเลสกาเม ปหานปริญฺญาย ปชหิตฺวา. “ཛ་ག་ཏཱི་” ཞེས་པ་ནི་ས་གཞིའོ། །“ནམ་མཁར་སོང་བ་ཐམས་ཅད་” ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁར་གནས་ཤིང་ཁྱབ་པ་མཐའ་དག་གོ། །“མུན་པར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་མུན་པ་ཉིད་དེ། དཔེར་ན་བཤང་བར་གྱུར་པ་དང་གཅིན་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །“བཅོམ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་བྱས་ནས་སོ། །“མུན་པ་བསལ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་ཤེས་པ་སྐྱེ་བ་ལ་བགེགས་བྱེད་པའི་མུན་པ་བསྐྲད་ནས་སོ། །“སྣང་བ་བསྟན་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཉི་མའི་སྣང་བ་བསྟན་ནས་སོ། །“ནམ་མཁའ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་དབྱིངས་སུའོ། །“བར་སྣང་ལ་” ཞེས་པ་ནི་བར་གྱི་ཁམས་ཀྱི་སྟོང་པའི་གནས་སུའོ། །“མཁའ་ལམ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་གཤེགས་ལམ་དུ་འགྲོ་བའོ། །“མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ཀུན་འབྱུང་ཐམས་ཅད་” ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་ཀུན་འབྱུང་སྐྱེ་བ་མཐའ་དག་སྟེ། སྲེད་པའི་དོན་ཏོ། །“ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པ་དང་མ་རིག་པའི་མུན་ནག་བསལ་ནས་” ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པར་བགྲང་བའི་མི་ཤེས་པ་མ་རིག་པའི་མུན་ནག་བསལ་ཞིང་མེད་པར་བྱས་ནས་སོ། །“ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྣང་བ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བ་བསྟན་ནས་” སོ། །“འདོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ། །“ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་སྤངས་ནས་སོ། ། ๖๗. อถสฺส ภควา ตํ ธมฺมํ อาจิกฺขนฺโต อุปรูปริคาถาโย อภาสิ. ตตฺถ เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ ‘‘เขม’’นฺติ ทิสฺวา. อุคฺคหิตนฺติ ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน คหิตํ. นิรตฺตํ วาติ นิรสฺสิตพฺพํ วา, มุญฺจิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. มา เต วิชฺชิตฺถาติ มา เต อโหสิ. กิญฺจนนฺติ ราคาทิกิญฺจนํ, ตมฺปิ เต มา วิชฺชิตฺถ. ༦༧. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་ཅིང་གོང་ནས་གོང་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“ངེས་འབྱུང་བདེ་འབྲས་སུ་མཐོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི། མྱང་འདས་དང་མྱང་འདས་སུ་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་“བདེ་འབྲས་”སུ་མཐོང་ནས་སོ། “བཟུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་དབང་གིས་སམ། ལྟ་བའི་དབང་གིས་བཟུང་བའོ། “དོར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། དོར་བར་བྱ་བ་འམ། གཏང་བར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཁྱོད་ལ་མ་བྱུང་ཞིག་”ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ལ་མ་བྱུང་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། “ཅི་ཞིག་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། དེ་ཡང་ཁྱོད་ལ་མ་བྱུང་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། มุญฺจิตพฺพนฺติ มุญฺจิตฺวา น ปุน คเหตพฺพํ. วิชหิตพฺพนฺติ จชิตพฺพํ. วิโนเทตพฺพนฺติ ขิปิตพฺพํ. พฺยนฺตีกาตพฺพนฺติ วิคตนฺตํ กาตพฺพํ. อนภาวํ คเมตพฺพนฺติ อนุ อนุ อภาวํ คเมตพฺพํ. “གཏང་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། བཏང་ནས་སླར་ཡང་མི་བཟུང་བའོ། “སྤང་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། གཏང་བར་བྱ་བའོ། “བསལ་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྲོད་པར་བྱ་བའོ། “མཐར་སྐྱེལ་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མཐའ་མེད་པར་བྱ་བའོ། “མེད་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། རིམ་གྱིས་མེད་པའི་དངོས་པོར་གཏང་བར་བྱ་བའོ། ๖๘-๙. ปุพฺเพติ [Pg.42] อตีเต สงฺขาเร อารพฺภ อุปฺปนฺนกิเลสา. พฺราหฺมณาติ ภควา ชตุกณฺณึ อาลปติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. ༦༨-༩. “སྔོན་”ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། “བྲམ་ཟེ་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཛ་ཏུ་ཀཎྞི་ལ་བོས་པའོ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བར་ཟད་དོ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་རྩེ་མོར་བསྟན་པར་མཛད་ཅིང་། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་སྔོན་མ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པ་ཉེ་བར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ชตุกณฺณิมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཛ་ཏུ་ཀཎྞི་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๒. ภทฺราวุธมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡༢. བྷ་དྲཱ་བུ་དྷ་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๗๐. ทฺวาทสเม ภทฺราวุธสุตฺเต – โอกญฺชหนฺติ อาลยํ ชหํ. ตณฺหจฺฉิทนฺติ ตณฺหากายจฺฉิทํ. อเนชนฺติ โลกธมฺเมสุ นิกฺกมฺปํ. นนฺทิญฺชหนฺติ อนาคตรูปาทิปตฺถนาชหํ. เอกา เอว หิ สา ตณฺหา, ถุติวเสน อิธ นานปฺปการโต วุตฺตา. กปฺปญฺชหนฺติ ทุวิธํ กปฺปชหํ. อภิยาเจติ อติวิย ยาจามิ. สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโตติ นาคสฺส ตว ภควโต วจนํ สุตฺวา อิโต ปาสาณกเจติยโต พหุชนา ปกฺกมิสฺสนฺตีติ อธิปฺปาโย. ༧༠. བཅུ་གཉིས་པ་བྷ་དྲཱ་བུ་དྷའི་མདོ་ལས། “གནས་སྤོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། གནས་སྤོང་བའོ། “སྲེད་པ་གཅོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་ལུས་གཅོད་པའོ། “གཡོ་བ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་བའོ། “དགའ་བ་སྤོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། མ་འོངས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་རེ་བ་སྤོང་བའོ། སྲེད་པ་དེ་ནི་གཅིག་ཉིད་ཡིན་ཡང་། འདིར་བསྟོད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་བསྟན་ཏོ། “རྟོག་པ་སྤོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་རྟོག་པ་སྤོང་བའོ། “གསོལ་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པར་གསོལ་བ་འདེབས་པའོ། “ཀླུའི་སྒྲ་ཐོས་ནས་འདི་ནས་འགྲོ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི། ཀླུ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁྱོད་ཀྱི་གསུང་ཐོས་ནས། འདི་རྡོ་བའི་མཆོད་རྟེན་འདི་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། เย อุปยุปาทานาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุปคนฺตฺวา คหิตา. เจตโส อธิฏฺฐานาติ จิตฺเต ปติฏฺฐิตา. อภินิเวสานุสยาติ ปติฏฺฐหิตฺวา อาคนฺตฺวา สยิตา. “ཉེ་བར་ལེན་པ་གང་དག་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་ཉེ་བར་སོང་སྟེ་བཟུང་བའོ། “སེམས་ཀྱི་གནས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ལ་གནས་པའོ། “མངོན་པར་ཞེན་པའི་བག་ལ་ཉལ་”ཞེས་པ་ནི། གནས་ཤིང་འོངས་ནས་ཉལ་བའོ། ๗๑. ชนปเทหิ สงฺคตาติ องฺคาทีหิ ชนปเทหิ อิธ สมาคตา. วิยากโรหีติ ธมฺมํ เทเสหิ. ༧༡. “ཡུལ་འཁོར་རྣམས་ནས་འདུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཨངྒ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་འཁོར་རྣམས་ནས་འདིར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་པའོ། “ལུང་སྟོན་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་སྟོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། สงฺคตาติ เอเต ขตฺติยาทโย เอกีภูตา. สมาคตาติ วุตฺตปฺปกาเรหิ ชนปเทหิ อาคตา. สโมหิตาติ ราสีภูตา. สนฺนิปติตาติ อธิโยคา. “འདུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། “ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཡུལ་འཁོར་རྣམས་ནས་འོངས་པའོ། “འཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོར་གྱུར་པའོ། “འདུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྦྱོར་བ་ལྷག་པའོ། ๗๒. อถสฺส อาสยานุโลเมน ธมฺมํ เทเสนฺโต ภควา อุปรูปริคาถาโย อภาสิ. ตตฺถ อาทานตณฺหนฺติ รูปาทีนํ อาทายิกํ คหณตณฺหํ, ตณฺหุปาทานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺตีติ เอเตสุ อุทฺธาทิเภเทสุ ยํ ยํ คณฺหนฺติ. เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุนฺติ [Pg.43] เตเนว อุปาทานปจฺจยนิพฺพตฺตกมฺมาภิสงฺขารนิพฺพตฺตวเสน ปฏิสนฺธิกฺขนฺธมาโร ตํ สตฺตํ อนุคจฺฉติ. ༧༢. དེ་ནས་ཁོང་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་ཅིང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“ལེན་པའི་སྲེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལེན་པར་བྱེད་པའི་འཛིན་པའི་སྲེད་པ་སྟེ། སྲེད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “འཇིག་རྟེན་འདིར་གང་དང་གང་ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གོང་མ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་དག་ལས་གང་དང་གང་འཛིན་པའོ། “དེས་ན་བདུད་ཀྱིས་སྐྱེ་བོ་རྗེས་སུ་འབྲང་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་བྱུང་བའི་ལས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དབང་གིས། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཕུང་པོའི་བདུད་དེས་སེམས་ཅན་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། ๗๓. ตสฺมา ปชานนฺติ ตสฺมา เอตมาทีนวํ อนิจฺจาทิวเสน วา สงฺขาเร ปชานนฺโต. อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตนฺติ อาทาตพฺพฏฺเฐน อาทาเนสุ รูปาทีสุ สตฺเต สพฺพโลเก อิมํ ปชํ มจฺจุเธยฺเย ลคฺคํ เปกฺขมาโน, อาทานสตฺเต วา อาทานาภินิวิฏฺเฐ ปุคฺคเล อาทานสงฺคเหตุญฺจ อิมํ ปชํ มจฺจุเธยฺเย ลคฺคํ ตโต วีติกฺกมิตุํ อสมตฺถํ อิติ เปกฺขมาโน กิญฺจนํ สพฺพโลเก น อุปาทิเยถาติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. ༧༣. དེ་བས་ན་ཤེས་པར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། དེ་བས་ན་ཉེས་དམིགས་འདི་ཉིད་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཤེས་པར་བྱེད་པོ། “ལེན་པ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལྟར་མཐོང་ནས། སྐྱེ་བོ་འདི་དག་འཆི་བདག་གི་ཡུལ་དུ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བླང་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ལེན་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ན་སྐྱེ་བོ་འདི་དག་འཆི་བདག་གི་ཡུལ་དུ་ཆགས་པར་མཐོང་ནས་སོ། ཡང་ན། ལེན་པ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། ལེན་པ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་དང་། ལེན་པའི་ཆགས་པའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེ་བོ་འདི་དག་འཆི་བདག་གི་ཡུལ་དུ་ཆགས་ཤིང་། དེ་ལས་འདའ་བར་མི་ནུས་པར་འདི་ལྟར་མཐོང་ནས། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ན་ཅི་ཡང་ཉེ་བར་མི་བཟུང་ངོ་ཞེས་པའོ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བར་ཟད་དོ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་རྩེ་མོར་བསྟན་པར་མཛད་ཅིང་། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་སྔོན་མ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པ་ཉེ་བར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ภทฺราวุธสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྷ་དྲཱ་བུ་དྷའི་མདོའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๓. อุทยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡༣. ཨུ་ད་ཡ་བྲམ་ཟེའི་བུའི་མདོའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๗๔. เตรสเม อุทยสุตฺเต – อญฺญาวิโมกฺขนฺติ ปญฺญานุภาวนิชฺฌานํ ตํ วิโมกฺขํ ปุจฺฉติ. ༧༤. བཅུ་གསུམ་པ་ཨུ་ད་ཡའི་མདོ་ལས། “ཀུན་ཤེས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུས་ངེས་པར་སེམས་པ་སྟེ། རྣམ་པར་ཐར་པ་དེ་ཉིད་འདྲིའོ། ปฐเมนปิ ฌาเนน ฌายีติ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน ปญฺจงฺคิเกน ปฐมชฺฌาเนน ฌายตีติ ฌายี. ทุติเยนาติ ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน. ตติเยนาติ สุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน. จตุตฺเถนาติ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺเตน. สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายีติ จตุกฺกนยปญฺจกนเยสุ ปฐมชฺฌาเนน สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายตีติ ฌายี. อวิตกฺกวิจารมตฺเตนาติ ปญฺจกนเย ทุติเยน ฌาเนน. อวิตกฺกอวิจาเรนาติ ทุติยตติยาทิอวเสสฌาเนน. สปฺปีติเกนาติ ปีติสมฺปยุตฺเตน ทุกติกฌาเนน. นิปฺปีติเกนาติ ปีติวิรหิเตน ตทวเสสฌาเนน. สาตสหคเตนาติ สุขสหคเตน ติกจตุกฺกฌาเนน. อุเปกฺขาสหคเตนาติ จตุกฺกปญฺจเกน. สุญฺญเตนปีติ สุญฺญตวิโมกฺขสมฺปยุตฺเตน. อนิมิตฺเตนปีติ อนิจฺจนิมิตฺตํ ธุวนิมิตฺตํ อนิมิตฺตญฺจ อุคฺฆาเฏตฺวา ปฏิลทฺเธน [Pg.44] อนิมิตฺเตนปิ ฌาเนน ฌายตีติ ฌายี. อปฺปณิหิเตนปีติ มคฺคาคมนวเสน ปณิธึ โสเธตฺวา ปริยาทิยิตฺวา ผลสมาปตฺติวเสน อปฺปณิหิเตนปิ. โลกิเยนปีติ โลกิเยน ปฐมทุติยตติยจตุตฺเถน. “བསམ་གཏན་དང་པོས་ཀྱང་བསམ་གཏན་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྟོག་པ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོས་བསམ་གཏན་པར་བྱེད་པས་བསམ་གཏན་པའོ། “གཉིས་པས་”ཞེས་པ་ནི། དགའ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ། “གསུམ་པས་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ། “བཞི་པས་”ཞེས་པ་ནི། བཏང་སྙོམས་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ། “རྟོག་པ་དང་བཅས་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་ཀྱང་བསམ་གཏན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཐེག་པ་བཞི་དང་ལྔའི་ཚུལ་ལས་བསམ་གཏན་དང་པོ་སྟེ། རྟོག་པ་དང་བཅས་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་ཀྱང་བསམ་གཏན་པར་བྱེད་པས་བསམ་གཏན་པའོ། “རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་ཙམ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྔའི་ཚུལ་ལས་བསམ་གཏན་གཉིས་པའོ། “རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མའི་བསམ་གཏན་གྱིས་སོ། “དགའ་བ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དགའ་བ་དང་ལྡན་པའི་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་སོ། “དགའ་བ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དགའ་བ་དང་བྲལ་བའི་དེ་ལས་ལྷག་མའི་བསམ་གཏན་གྱིས་སོ། “བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་སོ། “བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཞི་པ་དང་ལྔ་པས་སོ། “སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་ལྡན་པའོ། “མཚན་མ་མེད་པས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པའི་མཚན་མ་དང་། རྟག་པའི་མཚན་མ་དང་། མཚན་མ་མེད་པ་རྣམས་བསལ་ནས་ཐོབ་པའི་མཚན་མ་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་ཀྱང་བསམ་གཏན་པར་བྱེད་པས་བསམ་གཏན་པའོ། “སྨོན་པ་མེད་པས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་འོངས་པའི་དབང་གིས་སྨོན་པ་སྦྱངས་ཤིང་ཟད་པར་བྱས་ནས། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་དབང་གིས་སྨོན་པ་མེད་པས་ཀྱང་ངོ་། “འཇིག་རྟེན་པས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་དང་པོ་དང་། གཉིས་པ་དང་། གསུམ་པ་དང་། བཞི་པས་སོ། โลกุตฺตเรนปีติ เตเนว โลกุตฺตรสมฺปยุตฺเตน. ฌานรโตติ ฌาเนสุ อภิรโต. เอกตฺตมนุยุตฺโตติ เอกตฺตํ เอกีภาวํ อนุยุตฺโต ปยุตฺโต. สทตฺถครุโกติ สกตฺถครุโก, ก-การสฺสายํ ท-กาโร กโต. สทตฺโถติ จ อรหตฺตํ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ อตฺตูปนิพทฺธฏฺเฐน อตฺตานํ อวิชหนฏฺเฐน อตฺตโน ปรมตฺถฏฺเฐน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา สกตฺโถติ วุจฺจติ. ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนวเสน สกตฺถครุโก, ‘‘นิพฺพานครุโก’’ติ เอเก. อรโชติ นิกฺกิเลโส. วิรโชติ วิคตกิเลโส. นิรโชติ อปนีตกิเลโส, ‘‘วิตรโช’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. รชาปคโตติ กิเลเสหิ ทูรีภูโต. รชวิปฺปหีโนติ กิเลสปฺปหีโน. รชวิปฺปยุตฺโตติ กิเลเสหิ มุตฺโต. “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དང་ལྡན་པའོ། “བསམ་གཏན་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ། “གཅིག་པུ་ཉིད་ལ་བརྩོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཅིག་པུ་ཉིད་དམ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་ཞིང་སྦྱོར་བའོ། “རང་གི་དོན་ལ་གུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་ལ་གུས་པ་སྟེ། ཀ་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ད་ཡིག་འདི་བྱས་པའོ། རང་གི་དོན་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་དུ་རིག་པར་བྱའོ། དེ་ནི་བདག་ལ་ཉེ་བར་འབྲེལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། བདག་མི་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་དང་། བདག་གི་དོན་དམ་པའི་དོན་གྱིས་དང་། བདག་གི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“རང་གི་དོན་”ཞེས་བྱའོ། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་རང་གི་དོན་ལ་གུས་པ་སྟེ། ཁ་ཅིག་ནི་“མྱང་འདས་ལ་གུས་པ་”ཞེས་ཀྱང་ཟེར་རོ། “རྡུལ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའོ། “རྡུལ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བའོ། “རྡུལ་བསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་བསལ་བ་སྟེ། “རྡུལ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དོན་ནི་གཅིག་ཉིད་དོ། “རྡུལ་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་རིང་དུ་གྱུར་པའོ། “རྡུལ་རྣམ་པར་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའོ། “རྡུལ་དང་རྣམ་པར་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་ཐར་པའོ། ปาสาณเก เจติเยติ ปาสาณปิฏฺเฐ ปารายนสุตฺตนฺตเทสิตฏฺฐาเน. สพฺโพสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตาติ สพฺเพสํ กิเลสอุสฺสุกฺกานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา, นาสิตตฺตา อาสีโน. “རྡོ་བའི་མཆོད་རྟེན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། རྡོ་བའི་སྟེང་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་མདོ་བསྟན་པའི་གནས་སོ། “བརྩོན་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་བརྩོན་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཏེ། མེད་པར་བྱས་ནས་བཞུགས་པའོ། กิจฺจากิจฺจนฺติ ‘‘อิทํ กตฺตพฺพํ, อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ เอวํ มนสา จินฺเตตพฺพํ. กรณียากรณียนฺติ กายทฺวาเรน อวสฺสํ อิทํ กรณียํ, อิทํ น กรณียนฺติ เอวํ กรณียากรณียํ. ปหีนนฺติ วิสฺสฏฺฐํ. วสิปฺปตฺโตติ ปคุณภาวปฺปตฺโต. “བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་བྱ་བའོ། འདི་ནི་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ།”ཞེས་དེ་ལྟར་ཡིད་ཀྱིས་བསམ་པར་བྱ་བའོ། “བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འདི་ནི་བྱ་བའོ། འདི་ནི་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། ཞེས་དེ་ལྟར་བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའོ། “སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཏང་བའོ། “དབང་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་པའི་རང་བཞིན་ཐོབ་པའོ། ๗๕. อถ ภควา ยสฺมา อุทโย จตุตฺถชฺฌานลาภี, ตสฺมาสฺส ปฏิลทฺธฌานวเสน นานปฺปการโต อญฺญาวิโมกฺขํ ทสฺเสนฺโต อุปรูปริคาถมาห. ตตฺถ ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ ยทิทํ ปฐมํ ฌานํ นิพฺพตฺเตนฺตสฺส กามจฺฉนฺทปหานํ, ตมฺปิ อญฺญาวิโมกฺขนฺติ ปพฺรูมิ. เอวํ สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิ. ༧༥. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཨུ་ད་ཡ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཁོང་གིས་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་ཀུན་ཤེས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་སྟོན་པར་མཛད་ཅིང་། གོང་ནས་གོང་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ལ་འདོད་པའི་འདུན་པ་སྤོང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་“ཀུན་ཤེས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་”ཞེས་ངས་སྨྲའོ། དེ་ལྟར་ཚིག་ཐམས་ཅད་སྦྱར་བར་བྱའོ། ยา จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโว. คิลาโน หิ อกลฺลโกติ วุจฺจติ. วินเยปิ วุตฺตํ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺลโก’’ติ (ปารา. ๑๕๑). อกมฺมญฺญตาติ [Pg.45] จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโตว อกมฺมญฺญตากาโร. โอลียนาติ โอลียนากาโร. อิริยาปถิกจิตฺตญฺหิ อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตํ รุกฺเข วคฺคุลิ วิย ขีเล ลคฺคิตผาณิตวารโก วิย จ โอลียติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย ‘‘โอลียนา’’ติ วุตฺตํ. ทุติยปทํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํ. ลีนาติ อวิปฺผาริกตาย ปฏิกุฏิตํ. อิตเร ทฺเว อาการภาวนิทฺเทสา. ถินนฺติ สปฺปิปิณฺโฑ วิย อวิปฺผาริกตาย ฆนภาเวน ฐิตํ. ถิยนาติ อาการนิทฺเทโส. ถิยิตภาโว ถิยิตตฺตํ, อวิปฺผารวเสเนว ถทฺธตาติ อตฺโถ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๑๖๒). “སེམས་ཀྱི་མི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་ན་བའི་རང་བཞིན་ནོ། ན་བ་ལ་ནི་མི་བདེ་བ་ཞེས་བྱའོ། འདུལ་བ་ལས་ཀྱང་། “བཙུན་པ་བདག་ནི་མི་བདེ་བ་མ་ལགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “ལས་སུ་མི་རུང་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་ན་བར་བགྲང་བའི་ལས་སུ་མི་རུང་བའི་རྣམ་པའོ། “ཞུམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཞུམ་པའི་རྣམ་པའོ། སྤྱོད་ལམ་གྱི་སེམས་ནི་སྤྱོད་ལམ་འཛིན་མི་ནུས་པར། ཤིང་ལ་ཕ་ཝང་བཞིན་ནམ། ཕུར་པ་ལ་བཏགས་པའི་བུ་རམ་གྱི་སྣོད་བཞིན་དུ་ཞུམ་པར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་རྣམ་པ་དེ་ལ་དམིགས་ནས་“ཞུམ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཚིག་གཉིས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་འཕེལ་བའོ། “བྱིང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱ་མ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། གཞན་གཉིས་ནི་རྣམ་པ་དང་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ། “རྨུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མར་གྱི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་རྒྱ་མ་བསྐྱེད་པར་མཁྲེགས་པོར་གནས་པའོ། “རྨུགས་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་བསྟན་པའོ། རྨུགས་པར་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་ནམ་རྨུགས་པ་ཉིད་དེ། རྒྱ་མ་བསྐྱེད་པའི་དབང་གིས་རེངས་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ๗๖. อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานอุเปกฺขาสตีหิ สํสุทฺธํ. ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ อิมินา ตสฺมึ จตุตฺถชฺฌานวิโมกฺเข ฐตฺวา ฌานงฺคานิ วิปสฺสิตฺวา อธิคตํ อรหตฺตวิโมกฺขํ วทติ. อรหตฺตวิโมกฺขสฺส หิ มคฺคสมฺปยุตฺตสมฺมาสงฺกปฺปาทิเภโท ธมฺมตกฺโก ปุเรชโว โหติ. เตนาห ‘‘ธมฺมตกฺกปุเรชว’’นฺติ. อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ เอตเมว จ อญฺญาวิโมกฺขํ อวิชฺชาปเภทนสงฺขาตํ นิพฺพานํ นิสฺสาย ชาตตฺตา การโณปจาเรน ‘‘อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติ พฺรูมีติ. ༧༦. “བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པས་ཡོངས་སུ་དག་པ་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པས་ཡོངས་སུ་དག་པའོ། “ཆོས་ཀྱི་རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་འདིས་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་དེ་ལ་གནས་ནས། བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་གསུངས་སོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་ནི། ལམ་དང་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་ཀྱི་རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “མ་རིག་པ་འཇིག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཤེས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་འདི་ཉིད་མ་རིག་པ་འཇིག་པར་བགྲང་བའི་མྱང་འདས་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་“མ་རིག་པ་འཇིག་པ་”ཞེས་ངས་སྨྲའོ། ยา จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขาติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สมํ ปสฺสติ อปกฺขปติตา หุตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ. อุเปกฺขนาติ อาการนิทฺเทโส. อชฺฌุเปกฺขนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. จิตฺตสมตาติ จิตฺตสฺเสกคฺคภาโว. จิตฺตปฺปสฺสทฺธตาติ จิตฺตสฺส อูนาติริตฺตวชฺชิตภาโว. มชฺฌตฺตตาติ จิตฺตสฺส มชฺเฌ ฐิตภาโว. “བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། རིགས་པ་ལས་ལྟ་བས་ན་བཏང་སྙོམས་ཏེ། ཕྱོགས་སུ་མ་ལྷུང་བར་མཉམ་པར་ལྟ་བའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “བཏང་སྙོམས་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་བསྟན་པའོ། “ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་ཚིག་འཕེལ་བའོ། “སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། “སེམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་དམན་པ་དང་ལྷག་པ་དང་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། “དབུས་སུ་གནས་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་དབུས་སུ་གནས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། ๗๗. เอวํ อวิชฺชาปเภทวจเนน วุตฺตํ นิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘ตํ กิสฺส วิปฺปหาเนน วุจฺจตี’’ติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กึสุ สํโยชโน’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กึสุ สํโยชโนติ กึสํโยชโน. วิจารณนฺติ วิจารณการณํ. กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนนาติ กึนามกสฺส อสฺส ธมฺมสฺส วิปฺปหาเนน. ༧༧. དེ་ལྟར་མ་རིག་པ་འཇིག་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་མྱང་འདས་ཐོས་ནས། “དེ་ནི་གང་ཞིག་སྤངས་པས་བརྗོད་པར་བྱ་”ཞེས་འདྲི་བར། “ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གང་ཞིག་”ཅེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གང་ཞིག་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གང་ཡིན་པའོ། “དཔྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དཔྱོད་པའི་རྒྱུའོ། “གང་ཞིག་སྤངས་པས་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་མིང་ཅི་ཞིག་བྱ་བ་འདི་ཉིད་སྤངས་པས་སོ། ๗๘. อถสฺส ภควา ตมตฺถํ พฺยากโรนฺโต ‘‘นนฺทิสํโยชโน’’ติ คาถมาห. ตตฺถ วิตกฺกสฺสาติ กามวิตกฺกาทิโก วิตกฺโก อสฺส. ༧༨. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དོན་དེ་ཉིད་ལུང་སྟོན་པར་མཛད་ཅིང་། “དགའ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“རྟོག་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟོག་པ་ཁོང་ལ་ཡོད་པའོ། ๗๙. อิทานิ [Pg.46] ตสฺส นิพฺพานสฺส มคฺคํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ. ༧༩. ད་ནི་མྱང་འདས་དེའི་ལམ་འདྲི་བར། “དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཇི་ལྟར་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། ๘๐. ༨༠. อถสฺส มคฺคํ กเถนฺโต ภควา ‘‘อชฺฌตฺตญฺจา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เอวํ สตสฺสาติ เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. དེ་ནས་ཁོང་གི་ལམ་གསུང་བར་མཛད་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “ནང་གི་ཡང་...” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “དེ་ལྟར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ས་ཆ་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโสว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་མཐར་ཐུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ཡང་སྔོན་དང་འདྲ་བར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། อุทยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཁྱེའུ་ཨུ་ད་ཡའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๔. โปสาลมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡༤. ཁྱེའུ་པོ་སཱ་ལའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๘๑. จุทฺทสเม โปสาลสุตฺเต – โย อตีตํ อาทิสตีติ โย ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ ‘‘เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทิเภทํ อตีตํ อาทิสติ. ༨༡. བཅུ་བཞི་པ་པོ་སཱ་ལའི་མདོ་ལས། །“གང་ཞིག་འདས་པ་སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་གིས་བདག་དང་གཞན་གྱི་“སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་འདས་པ་སྟོན་པའོ། ། เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ปฏิสนฺธิมูลกํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ. เอส นโย ทฺเวปิ ชาติโยติอาทีสุ. อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป, ตทา สพฺเพสํ พฺรหฺมโลเก สนฺนิปตนโต. วฑฺฒมาโน กปฺโป วิวฏฺฏกปฺโป, ตทา พฺรหฺมโลกโต สตฺตานํ วิวฏฺฏนโต. ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายี คหิโต โหติ ตํมูลกตฺตา, วิวฏฺเฏน จ วิวฏฺฏฏฺฐายี. เอวญฺหิ สติ ยานิ ตานิ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ วุตฺตานิ (อ. นิ. ๔.๑๕๖), ตานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ. สํวฏฺฏกปฺเป วิวฏฺฏกปฺเปติ จ กปฺปสฺส อทฺธํ คเหตฺวา วุตฺตํ. สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเปติ สกลํ กปฺปํ คเหตฺวา วุตฺตํ. กถํ อนุสฺสรตีติ เจ? อมุตฺราสินฺติอาทินา นเยน. ตตฺถ อมุตฺราสินฺติ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป อหํ อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยา วา คติยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย วา อาสึ. เอวํนาโมติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา. เอวํโคตฺโตติ กจฺจาโน วา กสฺสโป วา[Pg.47]. อิทมสฺส อตีตภเว อตฺตโน นามโคตฺตานุสฺสรณวเสน วุตฺตํ. สเจ ปน ตสฺมึ กาเล อตฺตโน วณฺณสมฺปตฺตึ วา ลูขปณีตชีวิตภาวํ วา สุขทุกฺขพหุลตํ วา อปฺปายุกทีฆายุกภาวํ วา อนุสฺสริตุกาโม, ตมฺปิ อนุสฺสรติเยว. เตนาห – ‘‘เอวํวณฺโณ เอวมายุปริยนฺโต’’ติ. ตตฺถ เอวํวณฺโณติ โอทาโต วา สาโม วา. เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา ปวตฺตผลโภชโน วา. เอวํ สุขทุกฺขปฏิสํเวทีติ อเนกปฺปกาเรน กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสาทิปฺปเภทานํ วา สุขทุกฺขานํ ปฏิสํเวที. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ วสฺสสตปรมายุปริยนฺโต วา จตุราสีติ กปฺปสหสฺสปรมายุปริยนฺโต วา. “སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་གཞི་བྱས་ཤིང་འཆི་འཕོ་བས་མཐར་ཐུག་པ། སྲིད་པ་གཅིག་གིས་བསྡུས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་གཅིག་ཀྱང་ངོ་། །“སྐྱེ་བ་གཉིས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་ཡང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་བསྐལ་པ་ནི་འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་སྟེ། དེའི་ཚེ་ཐམས་ཅད་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འཕེལ་བར་འགྱུར་བའི་བསྐལ་པ་ནི་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་སྟེ། དེའི་ཚེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཕྱིར་ཆགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་འཇིག་པས་ནི་འཇིག་པར་གནས་པ་བཟུང་བ་ཡིན་ཏེ་དེ་ལ་གཞི་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆགས་པས་ནི་ཆགས་པར་གནས་པ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཡིན་ན་ནི། “དགེ་སློང་དག བསྐལ་པའི་གྲངས་མེད་པ་འདི་བཞི་པོ་དག་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། འཇིག་པ་དང་། འཇིག་པར་གནས་པ་དང་། ཆགས་པ་དང་། ཆགས་པར་གནས་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ཡོངས་སུ་བཟུང་བར་འགྱུར་རོ། །“འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དང་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་བསྐལ་པའི་ཕྱེད་བཟུང་ནས་གསུངས་པའོ། །“འཇིག་ཆགས་ཀྱི་བསྐལ་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་བསྐལ་པ་ཧྲིལ་པོ་བཟུང་ནས་གསུངས་པའོ། །ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་དྲན་ཞེ་ན། “ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་བྱུང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དེ་ལ་“ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་བྱུང་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དེ་ལ་བདག་སྲིད་པ་དེ་འམ་སྐྱེ་གནས་དེ་འམ་འགྲོ་བ་དེ་འམ་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་དེ་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དེ་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་རིགས་དེ་རུ་བྱུང་ངོ་། །“མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ་”ནི་ཏིསྶའམ་ཕུསྶའོ། །“རིགས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་”ནི་ཀཙྩཱནའམ་ཀསྶཔའོ། །འདི་ནི་འདས་པའི་སྐྱེ་བར་རང་གི་མིང་དང་རིགས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ། །གལ་ཏེ་དེའི་ཚེ་རང་གི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འམ། ལྷོད་པའམ་གྱ་ནོམ་པའི་འཚོ་བའི་དངོས་པོ་འམ། བདེ་སྡུག་མང་བ་འམ། ཚེ་ཐུང་བ་དང་ཚེ་རིང་བའི་དངོས་པོ་རྗེས་སུ་དྲན་པར་འདོད་ན། དེ་ཡང་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཁ་དོག་འདི་ལྟ་བུ། ཚེའི་མཐའ་འདི་ལྟ་བུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཁ་དོག་འདི་ལྟ་བུ་”ནི་དཀར་པོའམ་ནག་པོའོ། །“ཟས་འདི་ལྟ་བུ་”ནི་འབྲས་དང་ཤའི་ཟས་སམ་ཤིང་ཏོག་གི་ཟས་སོ། །“བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལྟ་བུ་མྱོང་བ་”ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པ་དང་ཟང་ཟིང་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་བདེ་སྡུག་མྱོང་བའོ། །“ཚེའི་མཐའ་འདི་ལྟ་བུ་”ནི་ལོ་བརྒྱ་པ་མཐར་ཐུག་པའམ། བསྐལ་པ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་པ་མཐར་ཐུག་པའོ། ། โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทินฺติ โส อหํ ตโต ภวโต โยนิโต คติโต วิญฺญาณฏฺฐิติโต สตฺตาวาสโต สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุน อมุกสฺมึ นาม ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา อุทปาทึ. ตตฺราปาสินฺติ อถ ตตฺราปิ ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา ปุน อโหสึ. เอวํนาโมติอาทิวุตฺตนยเมว. “དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས་”ཞེས་པ་ནི། བདག་དེ་ཉིད་སྲིད་པ་དེ་འམ་སྐྱེ་གནས་དེ་འམ་འགྲོ་བ་དེ་འམ་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་དེ་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དེ་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་རིགས་དེ་ལས་ཤི་འཕོས་ནས། སླར་ཡང་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲིད་པ་འམ་སྐྱེ་གནས་འམ་འགྲོ་བ་འམ་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་རིགས་སུ་སྐྱེས་སོ། །“དེར་ཡང་བྱུང་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ནས་དེར་ཡང་སྲིད་པ་འམ་སྐྱེ་གནས་འམ་འགྲོ་བ་འམ་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་འམ་སེམས་ཅན་གྱི་རིགས་སུ་སླར་ཡང་བྱུང་ངོ་། །“མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ་”ལ་སོགས་པ་ནི་གསུངས་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། อปิ จ – ยสฺมา อมุตฺราสินฺติ อิทํ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส ยาวทิจฺฉกํ อนุสฺสรณํ. โส ตโต จุโตติ ปฏินิวตฺตนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขณํ. ตสฺมา อิธูปปนฺโนติ อิมิสฺสา อิธูปปตฺติยา อนนฺตรเมวสฺส อุปปตฺติฏฺฐานํ สนฺธาย อมุตฺร อุทปาทินฺติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปาสินฺติ เอวมาทิ ปนสฺส ตตฺรา อิมิสฺสา อุปปตฺติยา อนฺตเร อุปปตฺติฏฺฐาเน นามโคตฺตาทีนํ อนุสฺสรณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ สฺวาหํ ตโต อนนฺตรูปปตฺติฏฺฐานโต จุโต อิธ อสุกสฺมึ นาม ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺโต. གཞན་ཡང་། གང་གི་ཕྱིར་“ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་བྱུང་”ཞེས་པ་འདི་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་ཡར་འཛེགས་ཏེ་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཡིན་ལ། “དེ་ནས་ཤི་འཕོས་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་སྟེ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདིར་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་སྐྱེ་བ་འདིའི་དེ་མ་ཐག་ཉིད་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་གནས་ལ་དགོངས་ནས། “ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས་”ཞེས་པ་འདི་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །“དེར་ཡང་བྱུང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེར་འདིར་སྐྱེ་བ་འདིའི་བར་གྱི་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་མིང་དང་རིགས་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །“དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་འདིར་སྐྱེས་”ཞེས་པ་ནི། བདག་དེ་ཉིད་དེ་མ་ཐག་པའི་སྐྱེ་གནས་དེ་ལས་ཤི་འཕོས་ནས་འདིར་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་མམ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་སོ། ། อิติติ เอวํ. สาการํ สอุทฺเทสนฺติ นามโคตฺตวเสน สอุทฺเทสํ, วณฺณาทิวเสน สาการํ. นามโคตฺเตน หิ สตฺโต ‘‘ติสฺโส กสฺสโป’’ติ อุทฺทิสิยติ, วณฺณาทีหิ ‘‘โอทาโต สาโม’’ติ นานตฺตโต ปญฺญายติ. ตสฺมา นามโคตฺตํ อุทฺเทโส, อิตเร อาการาติ. ปุพฺเพนิวาสนฺติ [Pg.48] ปุพฺเพ อตีตชาตีสุ นิวุฏฺฐกฺขนฺธา ปุพฺเพนิวาโส. นิวุฏฺฐาติ อชฺฌาวุฏฺฐา อนุภูตา อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา, นิวุฏฺฐธมฺมา วา. นิวุฏฺฐาติ โคจรนิวาเสน นิวุฏฺฐา, อตฺตโน วิญฺญาเณน วิญฺญาตา ปริจฺฉินฺนา, ปรวิญฺญาเณน วิญฺญาตาปิ วา ฉินฺนวฏุมกานุสฺสรณาทีสุ. เต พุทฺธานํเยว ลพฺภนฺติ. ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อาทิสติ กเถติ. ปเรสํ อตีตนฺติ อญฺเญสํ ปรปุคฺคลานํ ปุพฺเพนิวาสํ เอกมฺปิ ชาตินฺติอาทินา นเยน อาทิสติ. “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་རོ། །“རྣམ་པ་དང་བཅས་པ་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མིང་དང་རིགས་ཀྱི་དབང་གིས་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པ་དང་། ཁ་དོག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དང་བཅས་པའོ། །མིང་དང་རིགས་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཅན་ལ་“ཏིསྶ་ཀསྶཔའོ་”ཞེས་ཉེ་བར་མཚོན་པར་བྱེད་ལ། ཁ་དོག་ལ་སོགས་པས་ནི་“དཀར་པོའམ་ནག་པོའོ་”ཞེས་ཐ་དད་དུ་ཤེས་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་མིང་དང་རིགས་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པ་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ནི་རྣམ་པའོ། །“སྔོན་གྱི་གནས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་སོ། །“གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་གནས་པ། མྱོང་བ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ་འམ། ཡང་ན་གནས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །“གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་གནས་ཀྱིས་གནས་པ། རང་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རྣམ་པར་ཤེས་ཤིང་ཡོངས་སུ་བཅད་པ། ཡང་ན་ལམ་ཆད་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཞན་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཀྱང་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །དེ་དག་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་མངའ་བའོ། །སྔོན་གྱི་གནས་དེ་སྟོན་ཏོ། །བཤད་དོ། །“གཞན་གྱི་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་གང་ཟག་གཞན་དག་གི་སྔོན་གྱི་གནས་“སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྟོན་པའོ། ། มหาปทานิยสุตฺตนฺตนฺติ มหาปุริสานํ อปทานนิยุตฺตํ มหาปทานสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๑ อาทโย). มหาสุทสฺสนิยสุตฺตนฺตนฺติ มหาสุทสฺสนสฺส สมฺปตฺติยุตฺตํ มหาสุทสฺสนสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย). มหาโควินฺทิยสุตฺตนฺตนฺติ มหาโควินฺทพฺราหฺมณสฺส อปทานนิยุตฺตํ มหาโควินฺทสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๒๙๓ อาทโย). มาฆเทวิยสุตฺตนฺตนฺติ มฆเทวรญฺโญ อปทานนิยุตฺตํ มฆเทวสุตฺตํ (ม. นิ. ๒.๓๐๘ อาทโย). สตานุสาริญฺญาณํ โหตีติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติสมฺปยุตฺตญาณํ โหติ. “སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རབས་ཀྱི་མདོ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་རབས་ཆེན་པོའི་མདོའོ། །“ལྟ་ན་སྡུག་ཆེན་པོའི་མདོ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་ལྟ་ན་སྡུག་ཆེན་པོའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ལྟ་ན་སྡུག་ཆེན་པོའི་མདོའོ། །“མཆོད་རྟེན་ཆེན་པོའི་མདོ་”ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེ་མཆོད་རྟེན་ཆེན་པོའི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་དང་ལྡན་པའི་མཆོད་རྟེན་ཆེན་པོའི་མདོའོ། །“མགྷ་དེ་བའི་མདོ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་མགྷ་དེ་བའི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་དང་ལྡན་པའི་མགྷ་དེ་བའི་མདོའོ། །“དྲན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཡོད་པའོ། ། ยาวตกํ อากงฺขตีติ ยตฺตกํ ญาตุํ อิจฺฉติ, ตตฺตกํ ชานิสฺสามีติ ญาณํ เปเสติ. อถสฺส ทุพฺพลปตฺตปุเฏ ปกฺขนฺทนาราโธ วิย อปฺปฏิหตํ อนิวาริตํ ญาณํ คจฺฉติ. เตน ยาวตกํ อากงฺขติ, ตาวตกํ อนุสฺสรติ. โพธิชนฺติ โพธิยา มูเล ชาตํ. ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ จตุมคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. อยมนฺติมา ชาตีติ เตน ญาเณน ชาติมูลสฺส ปหีนตฺตา ปุน ‘‘อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑) อปรมฺปิ ญาณํ อุปฺปชฺชติ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนฺติ เอตฺถ อุปริ ‘‘สตฺตาน’’นฺติ ปทํ อิเธว อาหริตฺวา สตฺตานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนฺติ โยเชตพฺพํ. ปรานิ จ อปรานิ จ ‘‘ปราปรานี’’ติ วตฺตพฺเพ สนฺธิวเสน โร-การํ กตฺวา ‘‘ปโรปรานี’’ติ วุจฺจติ. ปโรปรานํ ภาโว ปโรปริยํ, ปโรปริยเมว ปโรปริยตฺตํ, เวเนยฺยสตฺตานํ สทฺธาทีนํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปโรปริยตฺตํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตสฺส ญาณํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ, อินฺทฺริยานํ อุตฺตมานุตฺตมภาวญาณนฺติ อตฺโถ. ‘‘อินฺทฺริยวโรวริยตฺตญาณ’’นฺติปิ ปาโฐ, วรานิ จ อวรานิ จ วโรวริยานิ, วโรวริยานํ ภาโว วโรวริยตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ. อวริยานีติ จ อุตฺตมานีติ อตฺโถ. อถ วา – ปรานิ จ โอปรานิ [Pg.49] จ ปโรปรานิ, เตสํ ภาโว ปโรปริยตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ. โอปรานีติ จ โอรานีติ วุตฺตํ โหติ, ลามกานีติ อตฺโถ ‘‘ปโรปรายสฺส สเมจฺจ ธมฺมา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕; สุ. นิ. ๔๗๙) วิย. ‘‘อินฺทฺริยปโรปริยตฺเต ญาณ’’นฺติ ภุมฺมวจเนนปิ ปาโฐ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๖๘). “ཇི་ཙམ་འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ཙམ་ཤེས་པར་འདོད་པ་དེ་ཙམ་ཤེས་པར་བྱའོ་སྙམ་དུ་ཡེ་ཤེས་གཏོང་བའོ། །དེ་ནས་ཁོའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལོ་མའི་སྣོད་སྐྱོ་པོ་ལ་མདའ་འཕངས་པ་བཞིན་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྲོའོ། །དེས་ན་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་དེ་ཙམ་རྗེས་སུ་དྲན་ནོ། །“བྱང་ཆུབ་ལས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་སྐྱེས་པའོ། །“ཡེ་ཤེས་སྐྱེའོ་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བའོ། །“འདི་ནི་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བའོ། །”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་དེས་སྐྱེ་བའི་རྩ་བ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་“འདི་ནི་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བའོ། །ད་ནི་ཡང་སྲིད་པ་མེད་དོ་”ཞེས་ཡེ་ཤེས་གཞན་ཡང་སྐྱེ་བའོ། །“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་གོང་གི་“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིར་བླངས་ནས། “སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ལ་“པརཱཔརཱནི”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ར་ཡིག་རོ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་“པརོཔརཱནི”ཞེས་བརྗོད། མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ནི་“པརོཔརིཡ”སྟེ། དེ་ཉིད་“པརོཔརིཡཏྟ”འོ། །གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྔའི་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ནི་“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ཉིད་”དེ། དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཏེ། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་དང་དམན་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“དབང་པོ་བཟང་པོ་དང་བཟང་པོ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། བཟང་པོ་དང་བཟང་པོ་མ་ཡིན་པ་ནི་“བཟང་པོ་དང་བཟང་པོ་མ་ཡིན་པ་”སྟེ། དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་“བཟང་པོ་དང་བཟང་པོ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་”དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“བཟང་པོ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། མཆོག་དང་དམན་པ་ནི་“པརོཔརཱནི”སྟེ། དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་“པརོཔརིཡཏྟ”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“དམན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དམའ་བ་སྟེ། ངན་པའི་དོན་ཏོ། །“མཆོག་དང་དམན་པའི་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །“དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་གནས་གཞིའི་སྒྲས་ཀྱང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དོ། ། ตถาคตสฺสาติ ยถา วิปสฺสิอาทโย ปุพฺพกา อิสโย อาคตา, ตถา อาคตสฺส. ยถา จ เต คตา, ตถา คตสฺส. ตถาคตพลนฺติ อญฺเญหิ อสาธารณํ ตถาคตสฺเสว พลํ. ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ พลํ ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตํ, ตถา อาคตพลนฺติปิ อตฺโถ. ตตฺถ ทุวิธํ ตถาคตสฺส พลํ กายพลญฺจ ญาณพลญฺจ. เตสุ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ – “དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་རྣམ་གཟིགས་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་གྱི་དྲང་སྲོང་རྣམས་བྱོན་པ་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པའོ། །ཇི་ལྟར་དེ་དག་གཤེགས་པ་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པའོ། །“དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཁོ་ནའི་སྟོབས་སོ། །ཡང་ན། ཇི་ལྟར་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྟོབས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་བྱུང་བ་དེ་བཞིན་དུ་བྱུང་བའི་སྟོབས་ཞེས་པའང་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་སོ། །དེ་དག་ལས་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘กาฬาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ; คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๒๒; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๐.๒๑; วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐; อุทา. อฏฺฐ. ๗๕; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๔); “ཀཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་དང་གངྒེ་ཡ། པཎྜ་ར་དང་ཏམྦ་དང་། པིངྒ་ལ་དང་གནྡྷ་དང་། མངྒ་ལ་དང་ཧེ་མ་དང་། ཨུ་པོ་ས་ཐ་དང་ཆད་དནྟ་སྟེ་འདི་བཅུ་པོའོ། །”ཞེས་སོ། ། ยเทตํ ปกติหตฺถิคฺคณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสสฺส, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ, อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ. ญาณพลํ ปน มหาสีหนาเท (ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย) อาคตํ ทสพลญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓-๓๔) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ เอวํ อญฺญานิปิ อเนกานิ ญาณสหสฺสานิ, เอตํ ญาณพลํ นาม. อิธาปิ ญาณพลเมว อธิปฺเปตํ, ญาณญฺหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อุปถมฺภกฏฺเฐน จ พลนฺติ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๔) วุตฺตํ. ཕལ་པའི་གླང་པོ་ཆེའི་གྲངས་ཀྱིས་གླང་པོ་ཆེ་བྱེ་བ་ཕྲག་སྟོང་གི་སྟོབས་དང་། སྐྱེས་བུའི་གྲངས་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་བྱེ་བ་ཕྲག་ཁྲི་ཡི་སྟོབས་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ཐོག་མར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་སོ། །ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ནི་སེང་གེའི་སྒྲ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྐྱེ་གནས་བཞི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འགྲོ་བ་ལྔ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྡན་པའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་གསུམ་དང་ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ་སོགས་པ་གཞན་ཡང་ཡེ་ཤེས་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ཡོད་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ཡང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ཁོ་ན་དགོངས་པ་ཡིན་ཏེ། ཡེ་ཤེས་ནི་མི་བསྐྱོད་པའི་དོན་དང་རྒྱབ་རྟེན་གྱི་དོན་གྱིས་སྟོབས་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། สตฺตานํ อาสยานุสเย ญาณนฺติ เอตฺถ รูปาทีสุ ขนฺเธสุ ฉนฺทราเคน สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – “སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་འདོད་པས་ཆགས་ཤིང་ལྷག་པར་ཆགས་པའི་ཕྱིར་“སེམས་ཅན་”ཞེས་བྱའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘รูเป โข, ราธ, โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา ‘สตฺโต’ติ วุจฺจติ[Pg.50]. เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา ‘สตฺโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๖๑; มหานิ. ๗). “རཱ་དྷ། གཟུགས་ལ་འདོད་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཆགས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། དགའ་བ་གང་ཡིན་པ་དང་། སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་ཆགས་ཤིང་དེ་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་‘སེམས་ཅན་’ཞེས་བྱའོ། །ཚོར་བ་ལ་... འདུ་ཤེས་ལ་... འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་... རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་འདོད་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཆགས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། དགའ་བ་གང་ཡིན་པ་དང་། སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་ཆགས་ཤིང་དེ་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་‘སེམས་ཅན་’ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་སོ། ། อกฺขรจินฺตกา ปน อตฺถํ อวิจาเรตฺวา ‘‘นามมตฺตเมต’’นฺติ อิจฺฉนฺติ. เยปิ อตฺถํ วิจาเรนฺติ, เต สตฺวโยเคน สตฺตาติ อิจฺฉนฺติ. เตสํ สตฺตานํ อาสยนฺติ นิสฺสยนฺติ เอตฺถาติ อาสโย, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิยา วา กามาทีหิ เนกฺขมฺมาทีหิ วา ปริภาวิตสฺส จิตฺตสนฺตานสฺเสตํ อธิวจนํ. สตฺตสนฺตาเน อนุเสนฺติ อนุปวตฺตนฺตีติ อนุสยา, ถามคตานํ กามราคาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. อาสโย จ อนุสโย จ อาสยานุสโย. ชาติคฺคหเณน จ ทฺวนฺทสมาสวเสน จ เอกวจนํ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา จริตาธิมุตฺติโย อาสยานุสยสงฺคหิตา, ตสฺมา อุทฺเทเส จริตาธิมุตฺตีสุ ญาณานิ อาสยานุสยญาเณเนว สงฺคเหตฺวา ‘‘อาสยานุสเย ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ཡི་གེ་དཔྱོད་པ་དག་ནི་དོན་ལ་མ་དཔྱད་པར། 'འདི་ནི་མིང་ཙམ་མོ་'ཞེས་འདོད་དོ། །གང་དག་དོན་ལ་དཔྱོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་སེམས་ཅན་གྱི་སྦྱོར་བས་སེམས་ཅན་ཞེས་འདོད་དོ། །སེམས་ཅན་དེ་དག་གི་གནས་སམ་བརྟེན་པར་བྱེད་པ་འདིར་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པ་སྟེ། ལོག་ལྟའམ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའམ། འདོད་པ་ལ་སོགས་པའམ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་རྗེས་སུ་ཉལ་ཞིང་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་ན་བག་ལ་ཉལ་བ་དག་སྟེ། མཐུ་བརྟས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་བའོ། །རིགས་བཟུང་བ་དང་ཟླས་དབྱེའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་དབང་གིས་གཅིག་ཚིག་ཏུ་རིག་པར་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྤྱོད་པ་དང་མོས་པ་རྣམས་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་བས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ལས་སྤྱོད་པ་དང་མོས་པ་རྣམས་ལ་ཤེས་པ་རྣམས་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་བའི་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་ནས། 'བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་བ་ལ་ཤེས་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། ། ยมกปาฏิหีเร ญาณนฺติ เอตฺถ อคฺคิกฺขนฺธอุทกธาราทีนํ อปุพฺพํ อจริมํ สกึเยว ปวตฺติโต ยมกํ, อสฺสทฺธิยาทีนํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ หรณโต ปาฏิหีรํ, ยมกญฺจ ตํ ปาฏิหีรญฺจาติ ยมกปาฏิหีรํ. ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་འདིར། མེའི་ཕུང་པོ་དང་ཆུའི་རྒྱུན་ལ་སོགས་པ་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་ཅིག་ཅར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཟུང་ཞེས་བྱའོ། །མ་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སེལ་བས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ཏེ། ཟུང་ཡང་ཡིན་ལ་ཆོ་འཕྲུལ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཟུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ། ། มหากรุณาสมาปตฺติยา ญาณนฺติ เอตฺถ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, กินาติ วา ปรทุกฺขํ หึสติ วินาเสตีติ กรุณา, กิรียติ วา ทุกฺขิเตสุ ผรณวเสน ปสารียตีติ กรุณา, ผรณกมฺมวเสน กมฺมคุณวเสน จ มหตี กรุณา มหากรุณา, สมาปชฺชนฺติ เอตํ มหาการุณิกาติ สมาปตฺติ, มหากรุณา จ สา สมาปตฺติ จาติ มหากรุณาสมาปตฺติ, ตสฺสํ มหากรุณาสมาปตฺติยํ. ตํ สมฺปยุตฺตํ วา ญาณํ. སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་འདིར། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་པ་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་གཡོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྙིང་རྗེའོ། །ཡང་ན་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་ཤིང་འཇིག་པས་ན་སྙིང་རྗེའོ། །ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་བ་རྣམས་ལ་ཁྱབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྐྱང་བར་བྱ་བས་ན་སྙིང་རྗེའོ། །ཁྱབ་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་དང་ལས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའོ། །ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་འདི་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་ན་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ། །སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཡང་ཡིན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཡང་ཡིན་པས་ན་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལའོ། །དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་པའོ། ། สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อนาวรณญาณนฺติ เอตฺถ ปญฺจเนยฺยปถปฺปเภทํ สพฺพํ อญฺญาสีติ สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุสฺส ภาโว สพฺพญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา เอว ญาณํ สพฺพญฺญุตาญาณนฺติ วตฺตพฺเพ สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ วุตฺตํ. สงฺขตาสงฺขตาทิเภทา สพฺพธมฺมา หิ สงฺขาโร วิกาโร ลกฺขณํ นิพฺพานํ ปญฺญตฺตีติ ปญฺเจว เนยฺยปถา โหนฺติ. อาวชฺชนปฏิพทฺธตฺตา เอว หิ นตฺถิ ตสฺส อาวรณนฺติ ตเทว อนาวรณญาณนฺติ วุจฺจติ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๖๘). ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཤེས་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་འདིར། ཤེས་བྱའི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ནི་ཤེས་པ་སྟེ། 'ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཤེས་པ་'ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། 'ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཤེས་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི། འདུ་བྱེད་དང་། འགྱུར་བ་དང་། མཚན་ཉིད་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། བཏགས་པ་སྟེ་ཤེས་བྱའི་ལམ་ལྔ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པས་ན། དེ་ཉིད་ལ་'སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཤེས་པ་'ཞེས་བྱའོ། ། สพฺพตฺถ [Pg.51] อสงฺคมปฺปฏิหตมนาวรณญาณนฺติ เอตฺถ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อสงฺคํ สงฺควิรหิตํ อปฺปฏิหตํ ปฏิปกฺขวิรหิตํ หุตฺวา ปวตฺตํ อาวรณวิรหิตํ ญาณํ. ཐམས་ཅད་དུ་ཆགས་པ་མེད་ཅིང་ཐོགས་པ་མེད་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་འདིར། འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་སྟེ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ། ཐོགས་པ་མེད་པ་སྟེ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ནས་འཇུག་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་བྲལ་བའི་ཤེས་པའོ། ། อนาคตมฺปิ อาทิสตีติ – མ་འོངས་པ་ཡང་ལུང་སྟོན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི། ‘‘อิมสฺมึ ภทฺทเก กปฺเป, ตโย อาสึสุ นายกา; อหเมตรหิ สมฺพุทฺโธ, เมตฺเตยฺโย จาปิ เหสฺสตี’’ติ. จ – 'བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ཉིད་ལ། །འདྲེན་པ་གསུམ་ནི་བྱུང་བར་གྱུར། །ད་ལྟ་ང་ནི་རྫོགས་སངས་རྒྱས། །བྱམས་པའང་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན། །'ཞེས་པ་དང་། ‘‘อสีติวสฺสสหสฺสายุเกสุ, ภิกฺขเว, มนุสฺเสสุ เมตฺเตยฺโย นาม ภควา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติ จ (ที. นิ. ๓.๑๐๗) – 'དགེ་སློང་དག །མི་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་ཐུབ་པའི་ཚེ། འཇིག་རྟེན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱམས་པ་ཞེས་བྱ་བ། དགྲ་བཅོམ་པ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །'ཞེས་པ་དང་། ‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สงฺโข นาม ราชา โย โส ยูโป รญฺญา มหาปนาเทน การาปิโต, ตํ ยูปํ อุสฺสาเปตฺวา อชฺฌาวสิตฺวา ตํ ทตฺวา วิสฺสชฺชิตฺวา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ ทานํ ทตฺวา เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิสฺสตี’’ติ จ (ที. นิ. ๓.๑๐๘) – 'དགེ་སློང་དག །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་དུང་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཞིག་རྒྱལ་པོ་གཙུག་ཕུད་ཆེན་པོས་བཙུགས་པའི་མཆོད་སྡོང་དེ་བསླངས་ཏེ་གནས་ཤིང་། དེ་ཉིད་བཏང་ཞིང་བཏང་ནས་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དང་། ཉམ་ཐག་པ་དང་། ལམ་པ་དང་། ཚོང་པ་དང་། སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བྱམས་པའི་སྤྱན་སྔར། སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ནས་ཆོས་གོས་བགོས་ཏེ། ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །'ཞེས་པ་དང་། ‘‘อนาคเต อฏฺฐิสฺสโร นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ (มิ. ป. ๔.๑.๓) จ, ‘‘สุมนิสฺสโร นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จ – 'མ་འོངས་པ་ན་ཨཊྛིསྶརཞེས་བྱ་བའི་རང་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །'ཞེས་པ་དང་། 'སུམནིསྶརཞེས་བྱ་བའི་རང་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །'ཞེས་པ་དང་། อาทินา นเยน เทวทตฺตาทีนํ อนาคตํ อาจิกฺขติ. ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อาทิสตีติ อิทํ ปากฏเมว. ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་འོངས་པ་ལུང་སྟོན་ཏོ། །ད་ལྟར་བྱུང་བ་ཡང་ལུང་སྟོན་ཏོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ། ། ๘๒. วิภูตรูปสญฺญิสฺสาติ สมติกฺกนฺตรูปสญฺญิสฺส. สพฺพกายปฺปหายิโนติ ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสน สพฺพรูปกายปหายิโน, ปหีนรูปภวปฏิสนฺธิกสฺสาติ อธิปฺปาโย. นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโตติ วิญฺญาณาภาวทสฺสเนน ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปสฺสโต, อากิญฺจญฺญายตนลาภิโนติ วุตฺตํ โหติ. ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามีติ สกฺกาติ ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห. ตสฺส ปุคฺคลสฺส ญาณํ ปุจฺฉามิ, กีทิสํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ. กถํ เนยฺยาติ กถญฺจ โส เนตพฺโพ, กถมสฺส อุตฺตริญาณํ อุปฺปาเทตพฺพนฺติ. ༨༢. གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམ་པར་ཞིག་པ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའོ། །ལུས་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་སྟེ། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྤངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ཅི་ཡང་མེད་དོ་སྙམ་དུ་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མེད་པར་མཐོང་བས་ 'ཅི་ཡང་མེད་དོ་'སྙམ་དུ་ལྟ་བ་སྟེ། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཐོབ་པ་ལ་གསུངས་སོ། །ཤཱཀྱ་ཤེས་པ་འདྲིའོ་ཞེས་པ་ནི། 'ཤཱཀྱ་'ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བོས་ནས་གསུངས་སོ། །གང་ཟག་དེའི་ཤེས་པ་འདྲི་ན། ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་འདོད་པར་བྱ་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་དྲང་བར་བྱ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་གང་ཟག་དེ་དྲང་བར་བྱ་ཞིང་། ཇི་ལྟར་དེའི་གོང་མའི་ཤེས་པ་བསྐྱེད་པར་བྱ་ཞེ་ནའོ། ། กตมา [Pg.52] รูปสญฺญาติ เอตฺถ รูปสญฺญาติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรฌานญฺเจว ตทารมฺมณญฺจ. รูปาวจรฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙). ตสฺส อารมฺมณมฺปิ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๒๓). ตสฺมา อิธ รูเป สญฺญา รูปสญฺญาติ เอวํ สญฺญาสีเสน รูปาวจรฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญา, รูปมสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปน กุสลวิปากกิริยวเสน ปญฺจทสฌานสงฺขาตา รูปสญฺญา เอว อธิปฺเปตา. รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วาติ รูปาวจรกุสลชฺฌานสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส. อุปปนฺนสฺส วาติ วิปากชฺฌานวเสน ตสฺมึ ภเว อุปปนฺนสฺส. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว กิริยาฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สุขํ อุปฺปาเทตฺวา วิหรนฺตสฺส. อรูปสมาปตฺติโยติ อากาสานญฺจายตนาทีนิ. ปฏิลทฺธสฺสาติ อุปฺปาเทตฺวา ฐิตสฺส. รูปสญฺญา วิภูตา โหนฺตีติ รูปสญฺญา อปคตา โหนฺติ. วิคตาติ วินาสิตา. ‘‘อภาวิตา’’ติปิ ปาโฐ, สุนฺทโร. གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་གང་ཞེ་ནཞེས་པ་འདིར། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་གཙོ་བོས་བསྟན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་དང་དེའི་དམིགས་པ་ཉིད་དོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལ་ཡང་ 'གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གཟུགས་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་དམིགས་པ་ལ་ཡང་ 'ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་བཟང་པོ་དང་ངན་པ་རྣམས་ལ་ལྟའོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་གཟུགས་ལ་འདུ་ཤེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། དེ་ལྟར་འདུ་ཤེས་ཀྱི་གཙོ་བོས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །གཟུགས་ནི་དེའི་འདུ་ཤེས་ཡིན་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། གཟུགས་ནི་དེའི་མིང་ངོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་ས་ཟད་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་དེ་ལ་ཡང་འདི་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདིར་ནི་དགེ་བ་དང་། རྣམ་སྨིན། བྱེད་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་བཅོ་ལྔར་བགྲང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའམཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའོ། །སྐྱེས་པའམཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་དེར་སྐྱེས་པའོ། །མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པའམཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་བདེ་བ་བསྐྱེད་དེ་གནས་པའོ། །གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པོའོ། །ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྐྱེད་དེ་གནས་པའོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམ་པར་ཞིག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའོ། །བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་པའོ། །'མ་བསྒོམས་པ་'ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། ལེགས་སོ། ། ตทงฺคสมติกฺกมาติ ตทงฺคปฺปหานวเสน อติกฺกเมน. วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโนติ อรูปชฺฌานปฏิลาเภน วิกฺขมฺภเนน ปหีโน. ตสฺส รูปกาโยติ ตสฺส อรูปสมาปตฺติปฏิลาภิโน อรูปปุคฺคลสฺส รูปาวจรกาโย. དེའི་ཡན་ལག་ལས་འདས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་སྤངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདས་པའོ། །རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤངས་པས་སྤངས་པ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་སྤངས་པའོ། །དེའི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཐོབ་པའི་གཟུགས་མེད་ཀྱི་གང་ཟག་དེའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ལུས་སོ། ། อากิญฺจญฺญายตนนฺติ เอตฺถ นาสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อนฺตมโส สงฺคมตฺตมฺปิ อสฺส อวสิฏฺฐํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณาปคมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ อากิญฺจญฺญํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อิมิสฺสา สญฺญาย อายตนนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ, อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาปคมารมฺมณสฺส ฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวาติ ตํ วิญฺญาณญฺจายตนํ สโตการี หุตฺวา สมาปชฺชิตฺวา. ตโต วุฏฺฐหิตฺวาติ สโตการี หุตฺวา ตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐาย. ตญฺเญว วิญฺญาณนฺติ ตํ อากาเส ปวตฺติตํ มหคฺคตวิญฺญาณํ. อภาเวตีติ วินาเสติ. วิภาเวตีติ วิวิธา นาเสติ. อนฺตรธาเปตีติ อทสฺสนํ คเมติ. ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཞེས་པ་འདིར། དེ་ལ་ཅི་ཡང་མེད་པས་ན་ཅི་ཡང་མེད་པ་སྟེ། ཐ་ན་ཆགས་པ་ཙམ་ཡང་དེ་ལ་ལྷག་མ་མེད་པར་བརྗོད་པ་ཡིན། ཅི་ཡང་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པ་ཉིད་དེ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཅི་ཡང་མེད་པ་དེ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་འདུ་ཤེས་འདིའི་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ན་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དེ། ནམ་མཁའ་ལ་ཞུགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བྲལ་བའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དྲན་བཞིན་དུ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་སོ། །དེ་ལས་ལངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་ལས་ལངས་ནས་སོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་ལ་ཞུགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེའོ། །མི་བསྒོམ་པར་བྱེད་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ། །རྣམ་པར་འཇིག་པར་བྱེད་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ། །མི་སྣང་བར་བྱེད་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐོང་བར་བྱེད་པའོ། ། กถํ [Pg.53] โส เนตพฺโพติ โส ปุคฺคโล เกนปฺปกาเรน ชานิตพฺโพ. วิเนตพฺโพติ นานาวิเธน ชานิตพฺโพ. อนุเนตพฺโพติ ปุนปฺปุนํ จิตฺเตน กถํ คมยิตพฺโพ. ཇི་ལྟར་དེ་དྲང་བར་བྱ་ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེ་རྣམ་པ་གང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གདུལ་བར་བྱ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྗེས་སུ་དྲང་བར་བྱ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སེམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འཇུག་པར་བྱའོ། ། ๘๓. ༨༣. อถสฺส ภควา ตาทิเส ปุคฺคเล อตฺตโน อปฺปฏิหตญาณตํ ปกาเสตฺวา ตํ ญาณํ พฺยากาตุํ คาถมาห. ตตฺถ วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, อภิชานํ ตถาคโตติ อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส ปฏิสนฺธิวเสน สตฺตาติ เอวํ สพฺพา วิญฺญาณฏฺฐิติโย อภิชานนฺโต ตถาคโต. ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาตีติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน ติฏฺฐเมตํ ปุคฺคลํ ชานาติ – ‘‘อายตึ อยํ เอวํคติโก ภวิสฺสตี’’ติ. ธิมุตฺตนฺติ อากิญฺจญฺญายตนาทีสุ อธิมุตฺตํ. ตปฺปรายณนฺติ ตมฺมยํ. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་ཟག་དེ་ལྟ་བུ་ལ་རང་གི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཤེས་པ་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དེ། ཤེས་པ་དེ་ལུང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་'རྣམ་ཤེས་གནས་པ་ཐམས་ཅད་ལ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མངོན་པར་མཁྱེན། །'ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བཞི་དང་། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་བདུན་ཏེ། དེ་ལྟར་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །'གནས་པ་འདི་ནི་མཁྱེན་ཏོ་'ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གནས་པའི་གང་ཟག་འདི་ཉིད་མཁྱེན་ཏེ། 'མ་འོངས་པ་ན་འདི་ནི་འགྲོ་བ་འདི་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། །'ཞེས་སོ། །'མོས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་མོས་པའོ། །'དེ་ལ་གཞོལ་བ་'ཞེས་པ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། ། วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ฐานานิ สวิญฺญาณกา ขนฺธา เอว. ตตฺถ เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต ยถา มนุสฺสาติ อตฺโถ. อปริมาเณสุปิ หิ จกฺกวาเฬสุ อปริมาณานํ มนุสฺสานํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน ทฺเวปิ เอกสทิสา นตฺถิ. เยปิ หิ กตฺถจิ ยมกภาตโร วณฺเณน วา สณฺฐาเนน วา สทิสา โหนฺติ. เตปิ อาโลกิตวิโลกิตาทีหิ วิสทิสาว โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘นานตฺตกายา’’ติ วุตฺตา. ปฏิสนฺธิสญฺญา ปน เนสํ ติเหตุกาปิ ทุเหตุกาปิ อเหตุกาปิ โหติ. ตสฺมา ‘‘นานตฺตสญฺญิโน’’ติ วุตฺตา. เอกจฺเจ จ เทวาติ ฉ กามาวจรเทวา. เตสุ หิ เกสญฺจิ กาโย นีโล โหติ, เกสญฺจิ ปีตกาทิวณฺโณ. สญฺญา ปน เนสํ ติเหตุกาปิ ทุเหตุกาปิ โหติ, อเหตุกา น โหติ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ จตุอปายวินิมุตฺตา ปุนพฺพสุมาตา ยกฺขินี ปิยงฺกรมาตา ผุสฺสมิตฺตา ธมฺมคุตฺตาติ เอวมาทโย อญฺเญ จ เวมานิกา เปตา. เอเตสญฺหิ โอทาตกาฬมงฺคุรจฺฉวิสามวณฺณาทิวเสน เจว กิสถูลรสฺสทีฆวเสน จ กาโย นานา โหติ, มนุสฺสานํ วิย ติเหตุกทุเหตุกาเหตุกวเสน สญฺญาปิ. เต ปน เทวา วิย น มเหสกฺขา, กปณมนุสฺสา วิย อปฺเปสกฺขา ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนา ทุกฺขปีฬิตา วิหรนฺติ. เอกจฺเจ กาฬปกฺเข ทุกฺขิตา ชุณฺหปกฺเข สุขิตา โหนฺติ, ตสฺมา สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาติกาติ วุตฺตา. เย ปเนตฺถ ติเหตุกา, เตสํ ธมฺมาภิสมโยปิ โหติ ปิยงฺกรมาตาทีนํ วิย. རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་རྣམས་ཏེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་'འདི་ལྟ་སྟེ་'ཞེས་པ་ནི་དཔེའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དཔེར་ན་མི་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །འཁོར་ཡུག་ཚད་མེད་པ་རྣམས་སུ་ཡང་ཚད་མེད་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གཉིས་ཀྱང་གཅིག་མཚུངས་སུ་མེད་དོ། །གང་དག་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་མཚེ་མའི་སྤུན་ཁ་དོག་གམ། ཡང་ན་དབྱིབས་མཚུངས་པ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་དག་ཀྱང་ལྟ་བ་དང་བལྟ་བ་ལ་སོགས་པས་མི་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་'ལུས་ཐ་དད་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་དེ་དག་ལ་རྒྱུ་གསུམ་པ་ཡང་ཡོད། རྒྱུ་གཉིས་པ་ཡང་ཡོད། རྒྱུ་མེད་པ་ཡང་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་'འདུ་ཤེས་ཐ་དད་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ལྷ་ཁ་ཅིག་'ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་གོ། །དེ་དག་ལས་ཁ་ཅིག་གི་ལུས་ནི་སྔོན་པོ་ཡིན། ཁ་ཅིག་ནི་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གོ། །འདུ་ཤེས་ནི་དེ་དག་ལ་རྒྱུ་གསུམ་པ་དང་རྒྱུ་གཉིས་པ་ཡོད་ཀྱང་། རྒྱུ་མེད་པ་ནི་མེད་དོ། །'ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཁ་ཅིག་'ཞེས་པ་ནི་ངན་སོང་བཞི་ལས་ཐར་པའི་པུནབྦསུམཱཏཱ་དང་། པིཡངྐརམཱཏཱ་དང་། ཕུསྶམིཏྟཱ་དང་། དྷམྨགུཏྟཱ་ལ་སོགས་པ་དང་། གཞན་ཡང་གཞལ་མེད་ཁང་གི་ཡི་དྭགས་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གི་ལུས་ནི་དཀར་པོ་དང་། ནག་པོ། སེར་སྐྱ། སྔོ་ནག་ལ་སོགས་པའི་ཤ་མདོག་གི་དབང་གིས་དང་། རིད་པ་དང་། སྦོམ་པ། ཐུང་བ། རིང་བའི་དབང་གིས་ཐ་དད་པ་ཡིན་ལ། མི་རྣམས་བཞིན་དུ་རྒྱུ་གསུམ་པ་དང་། རྒྱུ་གཉིས་པ། རྒྱུ་མེད་པའི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་ཀྱང་ངོ་། །དེ་དག་ནི་ལྷ་རྣམས་བཞིན་དུ་མཐུ་ཆེན་པོ་མ་ཡིན་ལ། མི་དབུལ་པོ་བཞིན་དུ་མཐུ་ชུང་ཞིང་། བཟའ་བཏུང་དང་གོས་རྙེད་པར་དཀའ་བས་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཟིར་ཏེ་གནས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ནག་ཕྱོགས་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཞིང་། དཀར་ཕྱོགས་ལ་བདེ་བར་འགྱུར་བས། བདེ་བའི་ཕུང་པོ་ལས་ལོག་པར་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་'ལོག་པར་ལྷུང་བ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་དག་འདིར་རྒྱུ་གསུམ་པ་ཡིན་པ་དེ་དག་ལ་ནི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཡང་ཡོད་དེ། པིཡངྐརམཱཏཱ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། พฺรหฺมกายิกาติ [Pg.54] พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิตมหาพฺรหฺมาโน. ปฐมาภินิพฺพตฺตาติ เต สพฺเพปิ ปฐมชฺฌาเนน นิพฺพตฺตา. พฺรหฺมปาริสชฺชา ปน ปริตฺเตน, พฺรหฺมปุโรหิตา มชฺฌิเมน, กาโยว เนสํ วิปฺผาริกตโร โหติ. มหาพฺรหฺมาโน ปณีเตน, กาโย ปน เนสํ อติวิปฺผาริกตโร โหติ. อิติ เต กายสฺส นานตฺตา, ปฐมชฺฌานวเสน สญฺญาย เอกตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนติ วุตฺตา. ยถา จ เต, เอวํ จตูสุ อปาเยสุ สตฺตา. นิรเยสุ หิ เกสญฺจิ คาวุตํ, เกสญฺจิ อฑฺฒโยชนํ, เกสญฺจิ ติคาวุตํ อตฺตภาโว โหติ, เทวทตฺตสฺส ปน โยชนสติโก ชาโต. ติรจฺฉาเนสุปิ เกจิ ขุทฺทกา โหนฺติ, เกจิ มหนฺตา. เปตฺติวิสเยสุปิ เกจิ สฏฺฐิหตฺถา, เกจิ อสีติหตฺถา โหนฺติ, เกจิ สุวณฺณา, เกจิ ทุพฺพณฺณา. ตถา กาลกญฺจิกา อสุรา. อปิ เจตฺถ ทีฆปิฏฺฐิกเปตา นาม สฏฺฐิโยชนิกาปิ โหนฺติ. สญฺญา ปน สพฺเพสมฺปิ อกุสลวิปากาเหตุกาว โหติ. อิติ อาปายิกาปิ นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. ཚངས་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཚངས་འཁོར་དང་། ཚངས་པའི་མདུན་ན་འདོན་དང་། ཚངས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་སོ། །དང་པོར་མངོན་པར་གྲུབ་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྒོ་ནས་སྐྱེས་པ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཚངས་འཁོར་རྣམས་ནི་ཆུང་ངུས་དང་། ཚངས་པའི་མདུན་ན་འདོན་རྣམས་ནི་འབྲིང་གི་སྒོ་ནས་སྐྱེས་ཤིང་། ཁོང་ཚོའི་ལུས་ནི་ཆེས་ཆེར་རྒྱས་པ་ཡིན། ཚངས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་གྱ་ནོམ་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེས་ཤིང་། ཁོང་ཚོའི་ལུས་ནི་ལྷག་པར་ཆེས་ཆེར་རྒྱས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་ཁོང་ཚོ་ནི་ལུས་ཐ་དད་པ་དང་། བསམ་གཏན་དང་པོའི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་གཅིག་པ་སྟེ། ལུས་ཐ་དད་ཅིང་འདུ་ཤེས་གཅིག་པ་ཞེས་གསུངས། ཇི་ལྟར་དེ་དག་བཞིན་དུ། ངན་སོང་བཞིའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །དམྱལ་བ་རྣམས་སུ་ཁ་ཅིག་གི་ལུས་ནི་རྒྱང་གྲགས་གཅིག་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་དཔག་ཚད་ཕྱེད་ཀ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་རྒྱང་གྲགས་གསུམ་གྱི་ལུས་ཡོད་ལ། ལྷས་བྱིན་གྱི་ལུས་ནི་དཔག་ཚད་བརྒྱ་པ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས་སོ། །དུད་འགྲོ་རྣམས་ལའང་ཁ་ཅིག་ཆུང་ཆུང་དང་ཁ་ཅིག་ཆེན་པོ་ཡོད། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་ནའང་ཁ་ཅིག་ཁྲུ་དྲུག་ཅུ་པ་དང་། ཁ་ཅིག་ཁྲུ་བརྒྱད་ཅུ་པ་ཡོད། ཁ་ཅིག་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་། ཁ་ཅིག་ཁ་དོག་ངན་པ་ཡོད། ཀཱ་ལ་ཀཉྩི་ཀའི་ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །འདིར་རྒྱབ་རིང་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡི་དྭགས་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ་པ་དག་ཀྱང་ཡོད། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ནི་མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་རྒྱུ་མེད་པ་ཁོ་ན་ཡིན། དེ་ལྟར་ངན་སོང་བ་རྣམས་ཀྱང་ལུས་ཐ་དད་ཅིང་འདུ་ཤེས་གཅིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ། ། อาภสฺสราติ ทณฺฑอุกฺกาย อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรติ วิสรตีติ อาภสฺสรา. เตสุ ปญฺจกนเย ทุติยตติยชฺฌานทฺวยํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา ปริตฺตาภา นาม โหนฺติ. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อปฺปมาณาภา นาม โหนฺติ. ปณีตํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อาภสฺสรา นาม โหนฺติ. อิธ ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน สพฺเพ คหิตา. สพฺเพสญฺหิ เตสํ กาโย เอกวิปฺผาโรว โหติ, สญฺญา ปน อวิตกฺกวิจารมตฺตา จ อวิตกฺกอวิจารา จาติ นานา. འོད་གསལ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དབྱུག་པའི་སྒྲོན་མེའི་མེ་ལྕེ་བཞིན། ཁོང་ཚོའི་ལུས་ལས་འོད་ཟེར་ཆད་ཅིང་ཆད་དེ་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ་འཕྲོ་ཞིང་རྒྱས་པས་ན་འོད་གསལ་ལོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ལྔའི་ཚུལ་གྱི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་གཉིས་ཆུང་ངུར་བསྒོམས་ནས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་འོད་ཆུང་ཞེས་བྱའོ། །འབྲིང་དུ་བསྒོམས་ནས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་ཚད་མེད་འོད་ཅེས་བྱའོ། །གྱ་ནོམ་པར་བསྒོམས་ནས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་འོད་གསལ་ཞེས་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་མཆོག་གི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཐམས་ཅད་བསྡུས་སོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ལུས་ནི་ཁྱབ་པ་གཅིག་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། འདུ་ཤེས་ནི་རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་ཙམ་དང་། རྟོག་པ་ཡང་མེད་དཔྱོད་པ་ཡང་མེད་པ་ཞེས་ཐ་དད་དོ། ། สุภกิณฺหาติ สุเภน โวกิณฺณา, สุเภน สรีรปฺปภาวณฺเณน เอกคฺฆนาติ อตฺโถ. เอเตสญฺหิ น อาภสฺสรานํ วิย ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปภา คจฺฉตีติ. จตุกฺกนเย ตติยสฺส ปญฺจกนเย จตุกฺกสฺส ปริตฺตมชฺฌิมปณีตสฺส ฌานสฺส วเสน ปริตฺตสุภอปฺปมาณสุภสุภกิณฺหา นาม หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อิติ สพฺเพปิ เต เอกตฺตกายา เจว จตุตฺถชฺฌานสญฺญาย เอกตฺตสญฺญิโน จาติ เวทิตพฺพา. เวหปฺผลาปิ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ. อสญฺญสตฺตา วิญฺญาณาภาวา เอตฺถ สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ, สตฺตาวาเสสุ คจฺฉนฺติ. དགེ་རྒྱས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བས་འདྲེས་པའམ། ལུས་ཀྱི་འོད་དང་ཁ་དོག་དགེ་བས་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་དག་གི་འོད་ནི་འོད་གསལ་བ་རྣམས་བཞིན་དུ་ཆད་ཅིང་ཆད་དེ་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །བཞིའི་ཚུལ་གྱི་གསུམ་པ་དང་། ལྔའི་ཚུལ་གྱི་བཞི་པའི་བསམ་གཏན་ཆུང་ངུ་དང་། འབྲིང་དང་། གྱ་ནོམ་པའི་དབང་གིས། དགེ་ཆུང་དང་། ཚད་མེད་དགེ་དང་། དགེ་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ལུས་གཅིག་པ་ཁོ་ན་དང་། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་འདུ་ཤེས་གཅིག་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱང་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་བཞི་པ་ཁོ་ན་ལ་གཏོགས་སོ། །འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་རྣམ་ཤེས་མེད་པའི་ཕྱིར་འདིར་མི་བསྡུ་ལ། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་རྣམས་སུ་ནི་བསྡུའོ། ། สุทฺธาวาสา [Pg.55] วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา, น สพฺพกาลิกา, กปฺปสตสหสฺสมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยมฺปิ พุทฺธสุญฺเญ โลเก น อุปฺปชฺชนฺติ. โสฬสกปฺปสหสฺสพฺภนฺตเร พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุเยว อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมจกฺกปวตฺติสฺส (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ภควโต ขนฺธาวารสทิสา โหนฺติ. ตสฺมา เนว วิญฺญาณฏฺฐิตึ, น จ สตฺตาวาสํ ภชนฺติ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘น โข ปน โส, สาริปุตฺต, อาวาโส สุลภรูโป, โย มยา อนาวุฏฺฐปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อญฺญตฺร สุทฺธาวาเสหิ เทเวหีติ อิมินา สุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๑๖๐) สุทฺธาวาสาปิ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ จตุตฺถสตฺตาวาสญฺจ ภชนฺตี’’ติ วทติ, ตํ อปฺปฏิพาหิตตฺตา สุตฺตสฺส อนุญฺญาตํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๗.๔๔-๔๕; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑). གནས་གཙང་མའི་ལྷ་རྣམས་ནི་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱོགས་ལ་གནས་པ་ཡིན་ལ། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །སངས་རྒྱས་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བསྐལ་པ་བརྒྱ་སྟོང་ངམ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པར་ཡང་མི་སྐྱེའོ། །བསྐལ་པ་བཅུ་དྲུག་སྟོང་གི་ནང་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་བ་ན་ཁོ་ནར་སྐྱེའོ། །ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དམག་སྒར་ལྟ་བུ་ཡིན། དེ་ལྟར་ན་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སམ། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་གང་ལའང་མི་གཏོགས་སོ། །གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མཧཱ་སཱི་ཝ་ནི་འདི་སྐད་དུ། “ཤཱ་རིའི་བུ་དུས་ཡུན་རིང་པོ་འདིར་གནས་གཙང་མའི་ལྷ་རྣམས་མ་གཏོགས་པར། ངས་སྔོན་ཆད་མ་གནས་པའི་གནས་དེ་ནི་རྙེད་པར་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འདིས། གནས་གཙང་མ་རྣམས་ཀྱང་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་བཞི་པ་དང་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་བཞི་པ་ལ་གཏོགས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་མདོ་དང་མི་འགལ་བའི་ཕྱིར་ཁས་བླངས་སོ། ། สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติ เอตฺถ สพฺพโสติ สพฺพากาเรน, สพฺพาสํ วา อนวเสสานนฺติ อตฺโถ. รูปสญฺญานนฺติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานานญฺเจว ตทารมฺมณานญฺจ. รูปาวจรชฺฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙), ตสฺส อารมฺมณมฺปิ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๒๓). ตสฺมา อิธ ‘‘รูเป สญฺญา รูปสญฺญา’’ติ เอวํ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญา, รูปมสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སམ། ཡང་ན་མ་ལུས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་དང་དེ་དག་གི་དམིགས་པ་རྣམས་ལའོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལའང་ “གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གཟུགས་ཞེས་བརྗོད་ལ། དེའི་དམིགས་པ་ལའང་ “ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ངན་པ་རྣམས་ལ་ལྟའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གཟུགས་ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་བས་ན་འདིར་ “གཟུགས་ལ་འདུ་ཤེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་” ཏེ། འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །གཟུགས་ནི་དེའི་འདུ་ཤེས་ཡིན་པས་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། གཟུགས་ནི་དེའི་མིང་ཡིན་ནོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་ས་ཟད་པར་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་དེ་ལའང་ཚིག་བླ་དྭགས་འདི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། สมติกฺกมาติ วิราคา นิโรธา จ. กึ วุตฺตํ โหติ? เอตาสํ กุสลวิปากกิริยวเสน ปญฺจทสนฺนํ ฌานสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ เอเตสญฺจ ปถวีกสิณาทิวเสน อฏฺฐนฺนํ อารมฺมณสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ สพฺพากาเรน อนวเสสานํ วา วิราคา จ นิโรธา จ วิราคเหตุ เจว นิโรธเหตุ จ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. น หิ สกฺกา สพฺพโส อนติกฺกนฺตรูปสญฺเญน เอตํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุนฺติ. ตตฺถ ยสฺมา อารมฺมเณ อวิรตฺตสฺส สญฺญาสมติกฺกโม น โหติ, สมติกฺกนฺตาสุ จ สญฺญาสุ อารมฺมณํ สมติกฺกนฺตเมว โหติ. ตสฺมา อารมฺมณสมติกฺกมํ อวตฺวา – ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་འགོག་པ་ལས་སོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་བ་དང་རྣམ་སྨིན་དང་བྱ་བའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དུ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་བཅོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་དང་། ས་ཟད་པར་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པར་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ལ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འམ་མ་ལུས་པར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་འགོག་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་རྒྱུ་དང་འགོག་པའི་རྒྱུ་ལས། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་འདས་པར་འདི་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བར་འདུ་ཤེས་ལས་འདས་པ་མི་འབྱུང་ལ། འདུ་ཤེས་ལས་འདས་པ་ན་དམིགས་པ་ལས་ཀྱང་འདས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ལས་འདས་པ་མ་གསུངས་པར། ‘‘ตตฺถ กตมา รูปสญฺญา? รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ, [Pg.56] อิมา วุจฺจนฺติ รูปสญฺญาโย. อิมา รูปสญฺญาโย อติกฺกนฺโต โหติ วีติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต, เตน วุจฺจติ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติ – “དེ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའམ། དེར་སྐྱེས་པའམ། ཚེ་འདིར་བདེ་བར་གནས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཀུན་ཤེས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། འདི་དག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་འདི་དག་ལས་འདས་ཤིང་། ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ། ཡང་དག་པར་འདས་པས། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས། เอวํ วิภงฺเค (วิภ. ๖๐๒) สญฺญานํเยว สมติกฺกโม วุตฺโต. ยสฺมา ปน อารมฺมณสมติกฺกเมน ปตฺตพฺพา เอตา สมาปตฺติโย, น เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ ปฐมชฺฌานาทีนิ วิย, ตสฺมา อยํ อารมฺมณสมติกฺกมวเสนาปิ อตฺถวณฺณนา กตาติ เวทิตพฺพา. དེ་ལྟར་རྣམ་འབྱེད་ལས་འདུ་ཤེས་ཉིད་ལས་འདས་པ་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་གང་གི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་སྙོམས་འཇུག་འདི་དག་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་དམིགས་པ་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་དོན་བཤད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนํ อารมฺมณานญฺจ ปฏิฆาเตน อุปฺปนฺนา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา, รูปสญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมา ปฏิฆสญฺญา? รูปสญฺญา สทฺทสญฺญา คนฺธสญฺญา รสสญฺญา โผฏฺฐพฺพสญฺญา, อิมา วุจฺจนฺติ ปฏิฆสญฺญาโย’’ติ (วิภ. ๖๐๓). ตาสํ กุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนํ อกุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนนฺติ สพฺพโส ทสนฺนํ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา ปหานา อสมุปฺปาทา, อปฺปวตฺตึ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ནུབ་པས་ཞེས་པ་ནི། མིག་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ཕྲད་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དེ་ལ་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། སྒྲའི་འདུ་ཤེས་དང་། དྲིའི་འདུ་ཤེས་དང་། རོའི་འདུ་ཤེས་དང་། རེག་བྱའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། འདི་དག་ནི་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ལྔ་དང་མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ལྔ་སྟེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་པོ་དེ་དག་ནུབ་པ་ལས་ནི། སྤངས་པ་དང་། མི་སྐྱེ་བ་དང་། མི་འཇུག་པར་བྱས་ནས་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། กามญฺเจตา ปฐมชฺฌานาทีนิ สมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ, น หิ ตสฺมึ สมเย ปญฺจทฺวารวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ อญฺญตฺถ ปหีนานํ สุขทุกฺขานํ จตุตฺถชฺฌาเน วิย สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ตติยมคฺเค วิย จ อิมสฺมึเยว ฌาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ อิมสฺส ฌานสฺส ปสํสาวเสน เอตาสํ เอตฺถ วจนํ เวทิตพฺพํ. อถ วา – กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรํ สมาปนฺนสฺส น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ, น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา สํวตฺตติ, รูปายตฺตา จ เอตาสํ ปวตฺติ, อยํ ปน ภาวนา รูปวิราคาย สํวตฺตติ. ตสฺมา ตา เอตฺถ ‘‘ปหีนา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. น เกวลญฺจ วตฺตุํ, เอกํเสเนว เอวํ ธาเรตุมฺปิ วฏฺฏติ. ตาสญฺหิ อิโต ปุพฺเพ อปฺปหีนตฺตาเยว ‘‘ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโก’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๗๒) วุตฺโต ภควตา. อิธ จ ปหีนตฺตาเยว อรูปสมาปตฺตีนํ อาเนญฺชตา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา – ‘‘อาฬาโร จ กาลาโม อรูปํ สมาปนฺโน ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว อทฺทส, น ปน สทฺทํ อสฺโสสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๙๒). འདི་དག་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལའང་མེད་པ་ནི་བདེན་ཏེ། དེའི་ཚེ་སྒོ་ལྔའི་དབང་གིས་སེམས་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་ནའང་། གཞན་དུ་སྤངས་པའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྤངས་པ་བཞིན་དང་། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལམ་གསུམ་པ་ལ་སྤངས་པ་བཞིན། བསམ་གཏན་འདི་ཉིད་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་འདི་ལ་བསྔགས་པའི་སྒོ་ནས་འདིར་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ་དེ་དག་མེད་ཀྱང་། སྤངས་པའི་ཕྱིར་མེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་སྒོམ་པ་མི་འགྱུར་ལ། དེ་དག་གི་འཇུག་པ་ནི་གཟུགས་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་སྒོམ་པ་འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་དེ་དག་ “སྤངས་སོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ། །བརྗོད་པར་རིགས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། ངེས་པར་དེ་ལྟར་འཛིན་པའང་རིགས་སོ། །དེ་དག་ནི་འདིའི་སྔོན་དུ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར། “བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ་སྒྲ་ནི་ཚེར་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཀྱི་མི་གཡོ་བ་ཉིད་དང་ཞི་བའི་རྣམ་ཐར་ཉིད་གསུངས་ཏེ། “ཨཱ་ལཱ་ར་ཀཱ་ལཱ་མ་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ན། ཤིང་རྟ་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་ཉེ་བར་འདས་ཀྱང་མ་མཐོང་ལ། སྒྲའང་མ་ཐོས་སོ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ། นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการาติ นานตฺเต โคจเร ปวตฺตานํ สญฺญานํ, นานตฺตานํ วา สญฺญานํ. ยสฺมา หิ เอตา – སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པས་ཞེས་པ་ནི། སྣ་ཚོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སམ། ཡང་ན་སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདི་དག་ནི། ‘‘ตตฺถ [Pg.57] กตมา นานตฺตสญฺญา? อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุสมงฺคิสฺส วา มโนวิญฺญาณธาตุสมงฺคิสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ, อิมา วุจฺจนฺติ นานตฺตสญฺญาโย’’ติ (วิภ. ๖๐๔) – “དེ་ལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་གང་ཞེ་ན། སྙོམས་པར་མ་ཞུགས་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་ལྡན་པའམ། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་ལྡན་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཀུན་ཤེས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། འདི་དག་ནི་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས། เอวํ วิภงฺเค วิภชิตฺวา วุตฺตาว อิธ อธิปฺเปตา อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุสงฺคหิตา สญฺญา รูปสทฺทาทิเภเท นานตฺเต นานาสภาเว โคจเร ปวตฺตนฺติ. ยสฺมา เจตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา ทฺวาทส อกุสลสญฺญา เอกาทส กามาวจรกุสลวิปากสญฺญา ทฺเว อกุสลวิปากสญฺญา เอกาทส กามาวจรกิริยสญฺญาติ เอวํ จตุจตฺตาลีสมฺปิ สญฺญา นานตฺตา นานาสภาวา อญฺญมญฺญํ อสทิสา, ตสฺมา ‘‘นานตฺตสญฺญา’’ติ วุตฺตา. ตาสํ สพฺพโส นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนาวชฺชนา อสมนฺนาหารา อปจฺจเวกฺขณา. ยสฺมา ตา นาวชฺชติ น มนสิกโรติ น ปจฺจเวกฺขติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ. དེ་ལྟར་རྣམ་འབྱེད་ལས་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་གསུངས་པ་ཉིད་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། སྙོམས་པར་མ་ཞུགས་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ནི་གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རང་བཞིན་ཐ་དད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་འཇུག་གོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བརྒྱད་དང་། མི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཉིས་དང་། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཅིག་དང་། མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འདུ་ཤེས་གཉིས་དང་། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་བྱ་བའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཅིག་སྟེ། དེ་ལྟར་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་པོ་འདི་དག་ཀྱང་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་ཕན་ཚུན་མི་འདྲ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དེ་དག་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་ནི་ཡིད་ལ་མི་འཛིན་པ་དང་། མི་སེམས་པ་དང་། སོ་སོར་མི་རྟོག་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ཡིད་ལ་མི་འཛིན་ཅིང་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་ལ་སོ་སོར་མི་རྟོག་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། ยสฺมา เจตฺถ ปุริมา รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา จ อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเวปิ น วิชฺชนฺติ, ปเคว ตสฺมึ ภเว อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณกาเล, ตสฺมา ตาสํ ‘‘สมติกฺกมา อตฺถงฺคมา’’ติ ทฺเวธาปิ อภาโวเยว วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยสฺมา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา นว กิริยสญฺญา ทส อกุสลสญฺญาติ, อิมา สตฺตวีสติ สญฺญา อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเว วิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตาสํ ‘‘อมนสิการา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปิ หิ อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต ตาสํ อมนสิการาเยว อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตา ปน มนสิกโรนฺโต อสมาปนฺโน โหตีติ. สงฺเขปโต เจตฺถ ‘‘รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติ อิมินา สพฺพรูปาวจรธมฺมานํ ปหานํ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติ อิมินา สพฺเพสํ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานญฺจ ปหานํ อมนสิกาโร จ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๒๑๓). འདིར་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་སྔ་མ་རྣམས་བསམ་གཏན་འདིས་བསྐྱེད་པའི་སྐྱེ་གནས་སུའང་མེད་ན། སྐྱེ་གནས་དེར་བསམ་གཏན་འདི་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ་གནས་པའི་དུས་སུ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ 'ཡང་དག་པར་འདས་པ་དང་ནུབ་པ་' ཞེས་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་མེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལས་ནི། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བརྒྱད། བྱེད་པའི་འདུ་ཤེས་དགུ། མི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་སྟེ། འདུ་ཤེས་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་པོ་འདི་དག་བསམ་གཏན་འདིས་བསྐྱེད་པའི་སྐྱེ་གནས་སུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་ 'ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་' ཞེས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེར་ཡང་བསམ་གཏན་འདི་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ་གནས་པ་ནི་དེ་དག་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ་གནས་ལ། དེ་དག་ཡིད་ལ་བྱེད་ན་ནི་སྙོམས་པར་མ་ཞུགས་པ་ཡིན་ནོ། །མདོར་བསྡུས་ན་འདིར། 'གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་པ་' ཞེས་པས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་གསུངས་ལ། 'ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ནུབ་པ་དང་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་' ཞེས་པས་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་དང་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། อิติ ภควา ปนฺนรสนฺนํ รูปสญฺญานํ สมติกฺกเมน ทสนฺนํ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคเมน จตุจตฺตาลีสาย นานตฺตสญฺญานํ อมนสิกาเรนาติ ตีหิ ปเทหิ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยา วณฺณํ กเถสิ. กึ การณาติ เจ? โสตูนํ อุสฺสาหชนนตฺถญฺเจว ปโลภนตฺถญฺจ. สเจ หิ เกจิ [Pg.58] อปณฺฑิตา วเทยฺยุํ – ‘‘สตฺถา อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตถาติ วทติ, โก นุ โข เอตาย นิพฺพตฺติตาย อตฺโถ, โก อานิสํโส’’ติ. ‘‘เต เอวํ วตฺตุํ มา ลภนฺตู’’ติ อิเมหิ อากาเรหิ สมาปตฺติยา วณฺณํ กเถสิ. ตญฺหิ เนสํ สุตฺวา เอวํ ภวิสฺสติ – ‘‘เอวํ สนฺตา กิร อยํ สมาปตฺติ เอวํ ปณีตา, นิพฺพตฺเตสฺสาม น’’นฺติ, อถสฺสา นิพฺพตฺตนตฺถาย อุสฺสาหํ กริสฺสนฺตีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་བཅོ་ལྔ་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་པ་དང་། ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་ནུབ་པ་དང་། འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པ་ཞེ་བཞི་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གསུམ་གྱིས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་གི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པ་དང་ཡིད་དྲང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་མི་མཁས་པ་ཁ་ཅིག་གིས། 'སྟོན་པས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་བསྐྱེད་ཅིག་ཅེས་གསུངས་ན། འདི་བསྐྱེད་པས་དོན་ཅི་ཞིག་ཡོད། ཕན་ཡོན་ཅི་ཞིག་ཡོད་' ཅེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་ན། 'དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་གོ་སྐབས་མི་རྙེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་' རྣམ་པ་འདི་དག་གིས་སྙོམས་འཇུག་གི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་དོ། །དེ་དག་གིས་དེ་ཐོས་ནས་འདི་ལྟར། 'སྙོམས་འཇུག་འདི་ནི་འདི་ལྟར་ཞི་ཞིང་འདི་ལྟར་གྱ་ནོམ་པ་ཞིག་ཡིན་པས། བདག་ཅག་གིས་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་' སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེ་ནས་དེ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་སྤྲོ་བ་རྩོམ་པར་འགྱུར་རོ། ། ปโลภนตฺถญฺจาปิ เตสํ เอติสฺสา วณฺณํ กเถสิ วิสกณฺฏกวาณิโชวิย, วิสกณฺฏกวาณิโช นาม คุฬวาณิโช วุจฺจติ. โส กิร คุฬผาณิตขณฺฑสกฺกราทีนิ สกเฏน อาทาย ปจฺจนฺตคามํ คนฺตฺวา ‘‘วิสกณฺฏกํ คณฺหถ, วิสกณฺฏกํ คณฺหถา’’ติ อุคฺโฆเสสิ. ตํ สุตฺวา คามิกา ‘‘วิสํ นาม กกฺขฬํ, โย นํ ขาทติ, โส มรติ, กณฺฏโกปิ วิชฺฌิตฺวา มาเรติ, อุโภเปเต กกฺขฬา, โก เอตฺถ อานิสํโส’’ติ เคหทฺวารานิ ถเกสุํ, ทารเก จ ปลาเปสุํ. ตํ ทิสฺวา วาณิโช ‘‘อโวหารกุสลา อิเม คามิกา, หนฺท เน อุปาเยน คณฺหาเปมี’’ติ ‘‘อติมธุรํ คณฺหถ, อติสาทุํ คณฺหถ, คุฬํ ผาณิตํ สกฺกรํ สมคฺฆํ ลพฺภติ, กูฏมาสกกูฏกหาปณาทีหิปิ ลพฺภตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ. ตํ สุตฺวา คามิกา หฏฺฐปหฏฺฐา นิกฺขนฺตา พหุมฺปิ มูลํ ทตฺวา คเหสุํ. དེ་དག་གི་ཡིད་དྲང་བའི་ཕྱིར་ཡང་དེའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ནི་དུག་ཚེར་ཚོང་པ་བཞིན་ནོ། །དུག་ཚེར་ཚོང་པ་ཞེས་པ་ནི་བུ་རམ་ཚོང་པ་ལ་བྱའོ། །དེས་བུ་རམ་དང་། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ། བྱེ་མ་ཀ་ར་ལ་སོགས་པ་ཤིང་རྟར་བཞག་སྟེ་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་ཏུ་སོང་ནས། 'དུག་ཚེར་ཉོས། དུག་ཚེར་ཉོས་' ཞེས་བསྒྲགས་སོ། །གྲོང་མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ཐོས་ནས། 'དུག་ཅེས་པ་ནི་མི་བཟད་པ་ཞིག་སྟེ། སུ་ཞིག་གིས་ཟོས་ན་འཆི་བར་འགྱུར་ལ། ཚེར་མས་ཀྱང་ཟུག་ན་གསོད་པར་བྱེད། འདི་གཉིས་ཀ་མི་བཟད་པ་ཡིན་པས། འདི་ལ་ཕན་ཡོན་ཅི་ཞིག་ཡོད་' ཅེས་སྨྲས་ཏེ་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་རྣམས་བརྒྱབ་ཅིང་བྱིས་པ་རྣམས་བྲོས་སུ་བཅུག་གོ། །ཚོང་པས་དེ་མཐོང་ནས། 'གྲོང་མི་འདི་དག་ནི་ཚོང་ལ་མི་མཁས་པ་ཤ་སྟག་རེད། ད་ནི་ཐབས་ཀྱིས་ཉོ་རུ་འཇུག་གོ་' སྙམ་ནས། 'ཤིན་ཏུ་མངར་མོ་ཉོས། ཤིན་ཏུ་ཞིམ་པོ་ཉོས། བུ་རམ་དང་། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ། བྱེ་མ་ཀ་ར་རྣམས་གོང་སླ་བོར་ཐོབ་ལ། མ་ཤ་ཀ་རྫུན་མ་དང་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་རྫུན་མ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱང་ཐོབ་བོ་' ཞེས་བསྒྲགས་སོ། །གྲོང་མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ཐོས་ནས་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་ཏེ་ཕྱིར་ཐོན་ནས། རིན་ཆེན་པོ་བྱིན་ཏེ་ཉོས་སོ། ། ตตฺถ วาณิชสฺส ‘‘วิสกณฺฏกํ คณฺหถา’’ติ อุคฺโฆสนํ วิย ภควโต ‘‘อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตถา’’ติ วจนํ. ‘‘อุโภเปเต กกฺขฬา, โก เอตฺถ อานิสํโส’’ติ คามิกานํ จินฺตนํ วิย ‘‘ภควา ‘อากาสานญฺจายตนํ นิพฺพตฺเตถา’ติ อาห, โก นุ โข เอตฺถ อานิสํโส, นาสฺส คุณํ ชานามา’’ติ โสตูนํ จินฺตนํ. อถสฺส วาณิชสฺส ‘‘อติมธุรํ คณฺหถา’’ติอาทิวจนํ วิย ภควโต รูปสญฺญาสมติกฺกมนาทิกํ อานิสํสปฺปกาสนํ. อิทญฺหิ สุตฺวา เต พหุมฺปิ มูลํ ทตฺวา คามิกา วิย คุฬํ ‘‘อิมินา อานิสํเสน ปโลภิตจิตฺตา มหนฺตมฺปิ อุสฺสาหํ กตฺวา อิมํ สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตสฺสนฺตี’’ติ อุสฺสาหชนนตฺถํ ปโลภนตฺถญฺจ กเถสิ. དེ་ལ་ཚོང་པས་ 'དུག་ཚེར་ཉོས་' ཞེས་བསྒྲགས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་བསྐྱེད་ཅིག་' ཅེས་གསུངས་པ་དང་འདྲའོ། །'འདི་གཉིས་ཀ་མི་བཟད་པ་ཡིན་པས། འདི་ལ་ཕན་ཡོན་ཅི་ཞིག་ཡོད་' ཅེས་གྲོང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསམས་པ་ནི། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་བསྐྱེད་ཅིག་ཅེས་གསུངས་ན། འདི་ལ་ཕན་ཡོན་ཅི་ཞིག་ཡོད། བདག་ཅག་གིས་འདིའི་ཡོན་ཏན་མི་ཤེས་སོ་' ཞེས་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བསམས་པ་དང་འདྲའོ། །དེ་ནས་ཚོང་པས་ 'ཤིན་ཏུ་མངར་མོ་ཉོས་' ཞེས་སོགས་སྨྲས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་པ་སོགས་ཀྱི་ཕན་ཡོན་བསྟན་པ་དང་འདྲའོ། །འདི་ཐོས་ནས་དེ་དག་གིས་རིན་ཆེན་པོ་བྱིན་ཏེ་བུ་རམ་ཉོ་བའི་གྲོང་མི་བཞིན། 'ཕན་ཡོན་འདིས་ཡིད་དྲངས་ཏེ་སྤྲོ་བ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་ནས་སྙོམས་འཇུག་འདི་བསྐྱེད་པར་འགྱུར་རོ་' སྙམ་ནས། སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པ་དང་ཡིད་དྲང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ། อากาสานญฺจายตนูปคาติ [Pg.59] เอตฺถ นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อากาสํ อนนฺตํ อากาสานนฺตํ, อากาสานนฺตํ เอว อากาสานญฺจํ, ตํ อากาสานญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ อากาสานญฺจายตนํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปฏิสนฺธิวเสน อากาสานญฺจายตนภวํ อุปคตา อากาสานญฺจายตนูปคา. อิโต ปเรสุ วิเสสมตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๖๕, ๑๔๓๖-๗). 'ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་' ཞེས་པ་ལ། འདི་ལ་མཐའ་མེད་པས་ན་མཐའ་ཡས་པའོ། །ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སོ། །ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པ་ཉིད་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སོ། །ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པ་དེ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ན་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་དེ། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལྷའི་གནས་བཞིན་པས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །འདི་ནི་ཟད་པར་བསལ་བའི་ནམ་མཁའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དེར་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་དེ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྲིད་པར་ཉེ་བར་སོང་བས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཁྱད་པར་ཙམ་ཉིད་བཤད་པར་བྱའོ། ། อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถ ตาว ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อากาสานญฺจํ อายตนมสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ, วุตฺตนเยเนว อารมฺมณมฺปิ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 'ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ་' ཞེས་པ་ལ། རེ་ཞིག་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་དོ་ཞེས་པས་བསམ་གཏན་ཡང་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་ལ། སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དམིགས་པའང་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་དང་དམིགས་པ་སྟེ་གཉིས་ཀ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་འདས་ནས་གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་འདི་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ་གནས་པར་བྱ་དགོས་པས། དེའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ 'ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ་' ཞེས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། วิญฺญาณญฺจายตนูปคาติ เอตฺถ ปน ‘‘อนนฺต’’นฺติ มนสิกาตพฺพวเสน นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อนนฺตเมว อานญฺจํ, วิญฺญาณํ อานญฺจํ ‘‘วิญฺญาณานญฺจ’’นฺติ อวตฺวา ‘‘วิญฺญาณญฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ รุฬฺหีสทฺโท. ตเทว วิญฺญาณญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. ตตฺถ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนภวํ อุปคตา วิญฺญาณญฺจายตนูปคา. 'རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་' ཞེས་པ་ལ། 'མཐའ་ཡས་པ་' ཞེས་ཡིད་ལ་བྱ་བའི་དབང་གིས་འདི་ལ་མཐའ་མེད་པས་ན་མཐའ་ཡས་པའོ། །མཐའ་ཡས་པ་ཉིད་ནི་མཐའ་ཡས་སོ། །རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པ་ལ་ 'རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པ་' ཞེས་མ་གསུངས་པར་ 'རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་འདིར་གྲགས་པའི་སྒྲའོ། །རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པ་དེ་ཉིད་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །དེར་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་དེ་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྲིད་པར་ཉེ་བར་སོང་བས་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། ། วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิญฺญาณญฺจํ อายตนมสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ฌานมฺปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ, วุตฺตนเยเนว จ อารมฺมณมฺปิ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 'རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ་' ཞེས་པ་ལའང་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་དོ་ཞེས་པས་བསམ་གཏན་ཡང་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་ལ། སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དམིགས་པའང་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་དང་དམིགས་པ་སྟེ་གཉིས་ཀ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་འདས་ནས་གང་གི་ཕྱིར་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ་གནས་པར་བྱ་དགོས་པས། དེའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ 'རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ་' ཞེས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། อากิญฺจญฺญายตนูปคาติ เอตฺถ ปน นาสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ อสฺส อวสิฏฺฐํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณาปคมสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ อากิญฺจญฺญํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ. ตตฺถ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อากิญฺจญฺญายตนภวํ อุปคตา อากิญฺจญฺญายตนูปคา. อยํ สตฺตมวิญฺญาณฏฺฐิตีติ [Pg.60] อิมํ สตฺตมํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ฐานํ ชานาติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ยเถว สญฺญาย, เอวํ วิญฺญาณสฺสาปิ สุขุมตฺตา เนว วิญฺญาณํ นาวิญฺญาณํ, ตสฺมา วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ น วุตฺตํ. 'ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་' ཞེས་པ་ལ། འདི་ལ་ཅི་ཡང་མེད་པས་ན་ཅི་ཡང་མེད་པའོ། །ཐ་ན་འཇིག་པ་ཙམ་ཡང་འདི་ལ་ལྷག་མ་མེད་པར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ཅི་ཡང་མེད་པ་ཉིད་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའོ། །འདི་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྣམ་ཤེས་བྲལ་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཅི་ཡང་མེད་པ་དེ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །དེར་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་དེ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྲིད་པར་ཉེ་བར་སོང་བས་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །'འདི་ནི་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་བདུན་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་གནས་བདུན་པ་འདི་ཤེས་སོ། །འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ནི་འདུ་ཤེས་བཞིན་དུ་རྣམ་ཤེས་ཀྱང་ཕྲ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་ཤེས་ཡོད་པའང་མ་ཡིན་མེད་པའང་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་གནས་རྣམས་སུ་མ་གསུངས་སོ། ། อภูตนฺติ อภูตตฺถํ ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติอาทิวจนํ. ตํ วิปลฺลาสภาวโต อตจฺฉํ. ทิฏฺฐินิสฺสยโต อนตฺถสญฺหิตํ. อถ วา อภูตนฺติ อสนฺตํ อวิชฺชมานํ. อโจรสฺเสว ‘‘อิทํ เต โจริกาย อาภตํ, น อิทํ ตุยฺหํ ฆเร ธน’’นฺติอาทิวจนํ. อตจฺฉนฺติ อตถาการํ อญฺญถา สนฺตํ. อนตฺถสญฺหิตนฺติ น อิธโลกตฺถํ วา ปรโลกตฺถํ วา นิสฺสิตํ. น ตํ ตถาคโต พฺยากโรตีติ ตํ อนิยฺยานิกกถํ ตถาคโต น กเถติ. ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตนฺติ ราชกถาทิติรจฺฉานกถํ. ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตนฺติ อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตํ. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหตีติ ตสฺมึ ตติยพฺยากรเณ ตสฺส ปญฺหสฺส พฺยากรณตฺถาย ตถาคโต กาลญฺญู โหติ. มหาชนสฺส อาทานกาลํ คหณกาลํ ชานิตฺวา สเหตุกํ สการณํ กตฺวา ยุตฺตปตฺตกาเลเยว พฺยากโรตีติ อตฺโถ. 'མ་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བའི་དོན་ཏེ། 'གཟུགས་ནི་བདག་གོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གོ། །དེ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་མི་བདེན་པའོ། །ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་དོན་དང་མི་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན། 'མ་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་ནི་མེད་པ་དང་མི་དམིགས་པའོ། །རྐུན་མ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ལ། 'འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་བརྐུས་ཏེ་ཁྱེར་བ་ཡིན། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཁྱིམ་གྱི་ནོར་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཞིན་ནོ། །'མི་བདེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ་གཞན་དུ་ཡོད་པའོ། །'དོན་དང་མི་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདིའི་དོན་ནམ། ཚེ་ཕྱི་མའི་དོན་ལ་མ་བརྟེན་པའོ། །'དེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མི་ལུང་སྟོན་ཏོ་' ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་མི་བྱེད་པའི་གཏམ་དེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མི་གསུང་ངོ་། །'བྱུང་བ་བདེན་པ་དོན་དང་མི་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་གཏམ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་ཅན་གྱི་གཏམ་མོ། །'བྱུང་བ་བདེན་པ་དོན་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ལ་བརྟེན་པའོ། །'དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དུས་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ནི་ལུང་བསྟན་པ་གསུམ་པ་དེ་ལ་དྲི་བ་དེའི་ལུང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དུས་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་ལེན་པའི་དུས་དང་འཛིན་པའི་དུས་ཤེས་ནས། རྒྱུ་དང་བཅས་རྐྱེན་དང་བཅས་པར་མཛད་དེ་རིགས་ཤིང་འཚམ་པའི་དུས་ཉིད་དུ་ལུང་སྟོན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ยุตฺตปตฺตกาเล วทตีติ กาลวาที. ภูตํ สภาวํ วทตีติ ภูตวาที. ปรมตฺถํ นิพฺพานํ วทตีติ อตฺถวาที. มคฺคผลธมฺมํ วทตีติ ธมฺมวาที. สํวราทิวินยํ วทตีติ วินยวาที. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ จกฺขุทฺวาเรสุ อาปาถํ อาคจฺฉนฺตํ รูปารมฺมณํ นาม อตฺถิ, ตํ สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ. เอวํ ชานตา ปสฺสตา จ เตน ตํ อิฏฺฐานิฏฺฐาทิวเสน วา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ลพฺภมานกปทวเสน วา ‘‘กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตก’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๖๑๗-๖๑๘) นเยน อเนเกหิ นาเมหิ เตรสหิ วาเรหิ ทฺวิปญฺญาสาย นเยหิ วิภชฺชมานํ ตถเมว โหติ วิตถํ นตฺถิ. เอส นโย โสตทฺวาราทีสุปิ. อาปาถมาคจฺฉนฺเตสุ สทฺทาทีสุ เตสํ วิวิธํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ [Pg.61] ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. 'རིགས་ཤིང་འཚམ་པའི་དུས་སུ་སྨྲ་བས་ན་དུས་སུ་སྨྲ་བའོ། །བྱུང་བ་ཉིད་རང་བཞིན་དུ་སྨྲ་བས་ན་བདེན་པར་སྨྲ་བའོ། །དོན་དམ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྨྲ་བས་ན་དོན་སྨྲ་བའོ། །ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་སྨྲ་བས་ན་ཆོས་སྨྲ་བའོ། །སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་འདུལ་བ་སྨྲ་བས་ན་འདུལ་བ་སྨྲ་བའོ། །' དེ་ལ་ 'མཐོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་嫌ས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དེ། དེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་སོ། །དེ་ལྟར་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པ་དེས་དེ་ཉིད་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་ཅིང་རིག་པ་རྣམས་ལས་རྙེད་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་སམ། 'གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཟུགས་དེ་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་གང་ཞིག་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་རྒྱུ་བྱས་ནས་ཁ་དོག་གི་འོད་དང་བཅས་པ་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཚན་མང་པོ་དང་། ཐེངས་བཅུ་གསུམ། ཚུལ་ལྔ་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དེ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་རྣ་བའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་དེ་དག་གི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་བསྟན་པའི་ཕིར། 'མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'མཐོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །'ཐོས་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །'བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྲད་ནས་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དྲིའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རོའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རེག་བྱའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །'རིག་པ་' ཞེས་པ་ནི་བདེ་སྡུག་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའོ། །'ཐོབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་བཙལ་ཏེ་ཐོབ་པའམ་མ་བཙལ་བར་ཐོབ་པའོ། །'བཙལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའམ་མ་ཐོབ་པར་བཙལ་བའོ། །'ཡིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་སྤྱད་པ་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་རྒྱུ་བའོ། ། ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธนฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยญฺหิ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. “དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་” ཞེས་པ་འདིས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། “སེམས་ཅན་འདི་ནི་སྐད་ཅིག་མ་འདི་ལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་འདི་ལྟ་བུ་མཐོང་ནས་ཡིད་བདེ་བ་འམ། ཡིད་མི་བདེ་བ་འམ། བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་རྔ་སྒྲ་དང་རྫ་རྔའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲའི་དམིགས་པ་རྣ་བའི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པ་དང་། རྩ་བའི་དྲི་དང་པགས་པའི་དྲི་ལ་སོགས་པའི་དྲིའི་དམིགས་པ་སྣའི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པ་དང་། རྩ་བའི་རོ་དང་སྡོང་པོའི་རོ་ལ་སོགས་པའི་རོའི་དམིགས་པ་ལྕེའི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པ་དང་། སྲ་བ་དང་འཇམ་པ་ལ་སོགས་པ་ས་ཁམས་དང་། མེ་ཁམས་དང་། རླུང་ཁམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་རེག་བྱའི་དམིགས་པ་ལུས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། “སེམས་ཅན་འདི་ནི་སྐད་ཅིག་མ་འདི་ལ་རེག་བྱའི་དམིགས་པ་འདི་ལྟ་བུ་ལ་རེག་ནས་ཡིད་བདེ་བ་འམ། ཡིད་མི་བདེ་བ་འམ། བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཡིད་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། “སེམས་ཅན་འདི་ནི་སྐད་ཅིག་མ་འདི་ལ་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་འདི་ལྟ་བུ་རྣམ་པར་ཤེས་ནས་ཡིད་བདེ་བ་འམ། ཡིད་མི་བདེ་བ་འམ། བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།། ยญฺหิ, จุนฺท, อิเมสํ สตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ, ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ, อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ ตถาคตสฺส อสมฺปตฺตํ นาม นตฺถิ ญาเณน อสจฺฉิกตํ. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยํ ตถา โลเกน คตํ, ตสฺส ตเถว คตตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ตถาคโตติ นิคมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๘๘; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๓). ཙུནྡ། སེམས་ཅན་འདི་དག་གི་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེར། དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མ་མཐོང་བ་འམ། མ་ཐོས་པ་འམ། བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེད་པ་འམ། རྣམ་པར་མ་ཤེས་པ་ནི་གང་ཡང་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་འདི་དག་ལ་ནི་བཙལ་ནས་མ་ཐོབ་པའང་ཡོད། མ་བཙལ་བར་མ་ཐོབ་པའང་ཡོད། བཙལ་ནས་ཐོབ་པའང་ཡོད། མ་བཙལ་བར་ཐོབ་པའང་ཡོད་དོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པའི་མ་ཐོབ་པ་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་” ཞེས་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱིས་དེ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་” ཞེས་བྱའོ།། ལུང་ལས་ནི་ “མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་” ཞེས་གསུངས་ལ། དེ་ནི་ “གཤེགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་གོ། ཚུལ་འདིས་ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུ་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་” ཞེས་པའི་མཇུག་བསྡུའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། ‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ [Pg.62] เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ, สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ, โน อญฺญถา, ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ – “ཙུནྡ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཚན་མོ་གང་ལ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། མཚན་མོ་གང་ལ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་དང་། བར་སྐབས་དེར་གང་གསུངས་པ་དང་། སྨྲས་པ་དང་། བསྟན་པ་ཐམས་ཅད་ནི། དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ ཞེས་བྱའོ།།” เอตฺถ ยํ รตฺตึ ภควา โพธิมณฺเฑ อปฺปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา อนุตฺตรสมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, ยญฺจ รตฺตึ ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, เอตฺถนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาเณ กาเล ปฐมโพธิยาปิ มชฺฌิมโพธิยาปิ ปจฺฉิมโพธิยาปิ ยํ ภควตา ภาสิตํ สุตฺตํ เคยฺยํ…เป… เวทลฺลํ, ตํ สพฺพํ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ อนุปวชฺชํ อนูนมนธิกํ สพฺพาการปริปุณฺณํ ราคมทนิมฺมทนํ โทสโมหมทนิมฺมทนํ นตฺถิ, ตตฺถ วาฬคฺคมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ, สพฺพํ ตํ เอกมุทฺทิกาย ลญฺฉิตํ วิย, เอกนาฬิยา มิตํ วิย, เอกตุลาย ตุลิตํ วิย จ ตถเมว โหติ วิตถํ นตฺถิ. เตนาห – ‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต…เป… สพฺพํ ตํ ตถเมว โหติ, โน อญฺญถา ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. คทอตฺโถ หิ เอตฺถ คตสทฺโท. འདི་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཞན་གྱིས་མི་ཐུབ་པའི་གདན་ལ་བཞུགས་ནས། བདུད་གསུམ་གྱི་མགོ་བོ་བཅོམ་སྟེ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་མཚན་མོ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཤིང་ས་ལ་ཟུང་གི་བར་དུ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཚན་མོ་གང་ཡིན་པ་དང་། བར་སྐབས་ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་ཡུན་ལ། བྱང་ཆུབ་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། ཐ་མའི་དུས་སུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་མདོ་སྡེ་དང་། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་...ལ་སོགས་པ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེའི་བར་གང་ཡིན་པ་དེ། དེ་ཐམས་ཅད་དོན་དང་ཚིག་གི་ཆ་ནས་སྐྱོན་མེད་པ། མ་ཚང་བ་མེད་པ། ལྷག་པ་མེད་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་འཇོམས་པ། ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གི་རྒྱགས་པ་འཇོམས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་སྐྲའི་རྩེ་མོ་ཙམ་གྱི་འཁྲུལ་པའང་མེད་དོ།། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ཕྱག་རྒྱ་གཅིག་གིས་བཏབ་པ་བཞིན་དང་། འབོ་གཅིག་གིས་བཅལ་བ་བཞིན་དང་། སྲང་གཅིག་གིས་གཞལ་བ་བཞིན་དུ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་ལོག་པ་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཙུནྡ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཚན་མོ་གང་ལ་... དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ “གཤེགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “སྨྲས་པ་” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། อปิ จ – อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโถ อวิปรีโต อาคโท อสฺสาติ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา คโตติ เอวเมตสฺมึ อตฺเถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. གཞན་ཡང་། སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ནི་ “ཨཱ་གདཿ” སྟེ། ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཚིག་ཡོད་པས་ན། “ད་” ཡིག་ “ཏ་” ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ “གཏཿ” ཞེས་བྱ་སྟེ། དོན་འདི་ལྟར་ཚིག་གི་གྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ‘‘ยถาวาที, จุนฺท…เป… วุจฺจตี’’ติ เอตฺถ ภควโต วาจาย กาโย อนุโลเมติ กายสฺสปิ วาจา, ตสฺมา ภควา ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที จ โหติ, เอวํภูตสฺส จสฺส ยถา วาจา, กาโยปิ ตถา คโต ปวตฺโตติ อตฺโถ. ยถา จ กาโย, วาจาปิ ตถา คตา ปวตฺตาติ ตถาคโตติ เอวเมตฺถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. “ཙུནྡ། ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་བཞིན་དུ་... ཞེས་བྱའོ” ཞེས་པ་འདི་ལ། འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་དང་ལུས་མཐུན་ཞིང་། ལུས་དང་ཡང་གསུང་མཐུན་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་བཞིན་བྱེད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་བྱས་པ་བཞིན་སྨྲ་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེ་ལ་ཇི་ལྟར་གསུང་བ་བཞིན་དུ་ལུས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་འཇུག་པ་ཉིད་དོ།། ཇི་ལྟར་ལུས་བཞིན་དུ་གསུང་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་འཇུག་པས་ན། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་” ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ཚིག་གི་གྲུབ་པ་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། อภิภู อนภิภูโตติ อุปริ ภวคฺคํ เหฏฺฐา อวีจิปริยนฺตํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ น ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ. อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร ราชราชา เทวเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา. อญฺญทตฺถูติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ทกฺขตีติ ทโส. วสํ วตฺเตตีติ วสวตฺตี. “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་གཞན་གྱིས་མ་གནོན་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཡར་སྲིད་པའི་རྩེ་མོ་ནས་མར་མནར་མེད་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་གྱི་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཀྱང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ཀྱང་དེ་ལ་གཞལ་བ་འམ། ཚད་གང་ཡང་མེད་དོ།། གཞལ་དུ་མེད་པ། ཚད་མེད་པ། བླ་ན་མེད་པ། རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ། ལྷའི་ལྷ། བརྒྱ་བྱིན་རྣམས་ཀྱི་བརྒྱ་བྱིན་ལྷག་པ། ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚངས་པ་ལྷག་པའོ།། “ཨཉྙཱདཏྠུ” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། ལྟ་བར་བྱེད་པས་ན་ “གཟིགས་པ་” ཞེས་བྱའོ།། དབང་དུ་སྒྱུར་བས་ན་ “དབང་སྒྱུར་བ་” ཞེས་བྱའོ།། ตตฺรายํ [Pg.63] ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา – อคโท วิย อคโท, โก ปเนส? เทสนาวิลาโส เจว ปุญฺญุสฺสโย จ. เตน เหส มหานุภาโว ภิสกฺโก ทิพฺพาคเทน สปฺเป วิย สพฺพปรปฺปวาทิโน สเทวกญฺจ โลกํ อภิภวติ. อิติ สพฺพโลกาภิภวเน ตโถ อวิปรีโต เทสนาวิลาสมโย เจว ปุญฺญุสฺสโย จ อคโท อสฺสาติ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ตถาคโตติ เวทิตพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗). དེ་ལ་ཚིག་གི་གྲུབ་པ་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། སྨན་བཞིན་དུ་སྨན་ཏེ། དེ་གང་ཞེ་ན། ཆོས་སྟོན་པའི་རྣམ་འགྱུར་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སྨན་པ་འདིས་ལྷའི་སྨན་གྱིས་སྦྲུལ་རྣམས་བཞིན་དུ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཐམས་ཅད་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནོ།། དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་རྣམ་འགྱུར་གྱི་རང་བཞིན་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་སྟེ་སྨན་ཡོད་པས་ན། “ད་” ཡིག་ “ཏ་” ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสนาติ อปุญฺญาภิสงฺขารวเสน อิธตฺถญฺเญว ชานาติ. กายสฺส เภทา ปรํ มรณาติ อุปาทินฺนขนฺธเภทา มรณโต ปรํ. อปายนฺติอาทีสุ วุฑฺฒิสงฺขาตสุขสาตโต อยา อเปตตฺตา อปาโย. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ. ทุกฺกรการิโน เอตฺถ วินิปตนฺตีติ วินิปาโต. นิรติอฏฺเฐน นิรสฺสาทฏฺเฐน นิรโย. ตํ อปายํ…เป… นิรยํ. อุปปชฺชิสฺสตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปฺปชฺชิสฺสติ. ติรจฺฉานโยนินฺติ ติริยํ อญฺจนฺตีติ ติรจฺฉานา, เตสํ โยนิ ติรจฺฉานโยนิ, ตํ ติรจฺฉานโยนึ. เปตฺติวิสยนฺติ ปจฺจภาวํ ปตฺตานํ วิสโยติ เปตฺติวิสโย, ตํ เปตฺติวิสยํ. มนโส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, เตสุ มนุสฺเสสุ. อิโต ปรํ กมฺมาภิสงฺขารวเสนาติ เอตฺถ ปุญฺญาภิสงฺขารวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. “ལས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་འདིའི་དོན་ཉིད་ཤེས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་འདིའི་དོན་ཉིད་ཤེས་པའོ།། “ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུའོ།། “ངན་སོང་” ལ་སོགས་པ་ལ། ཡར་སྐྱེད་དུ་བགྲང་བའི་བདེ་བ་དང་ཚིམ་པ་ལས་བྲལ་བས་ན་ “ངན་སོང་” ངོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བ་དང་སྐྱབས་གནས་ཡིན་པས་ན་ “ལོག་པར་ལྟུང་བ་” འོ།། བྱ་དཀའ་བ་བྱེད་པ་རྣམས་འདིར་ལྷུང་བས་ན་ “ལྷུང་བ་” འོ།། དགའ་བ་མེད་པའི་དོན་དང་རོ་མྱོང་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ “དམྱལ་བ་” འོ།། ངན་སོང་དེ་དང་... དམྱལ་བ་དེའོ།། “སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའོ།། “དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་” ཞེས་པ་ནི། ཐད་ཀར་འགྲོ་བས་ན་དུད་འགྲོ་སྟེ། དེ་དག་གི་སྐྱེ་གནས་ནི་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སོ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དེའོ།། “ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་” ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་མའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན་པས་ན་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་ཏེ། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དེའོ།། ཡིད་གྱེན་དུ་འཕྱུར་བས་ན་མི་སྟེ། མི་དེ་དག་གི་ནང་དུའོ།། “འདི་ལས་གཞན་དུ་ལས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཞེས་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ།། อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ วินาเสน. อนาสวํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อาสววิรหิตํ อรหตฺตผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตผลปญฺญํ. อรหตฺตผลสมาธิ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, อรหตฺตผลปญฺญา อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ตณฺหาจริเตน วา อปฺปนาฌานพเลน กิเลเส วิกฺขมฺเภตฺวา อธิคตํ อรหตฺตผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, ทิฏฺฐิจริเตน อุปจารชฺฌานมตฺตํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสิตฺวา อธิคตํ อรหตฺตผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อนาคามิผลํ วา กามราคํ สนฺธาย ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, อรหตฺตผลํ สพฺพปฺปการโต อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. “ཟག་པ་ཟད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཞིག་པས་སོ།། “ཟག་པ་མེད་པའི་སེམས་རྣམཔར་གྲོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་དང་བྲལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། “ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་བོ།། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ནི་མ་རིག་པ་དང་བྲལ་བའི་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན་སྲེད་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་གྱིས་ངེས་པར་འཛིན་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མནན་ནས་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་ལ། ལྟ་བའི་སྤྱོད་པ་ཅན་གྱིས་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་ཙམ་བསྐྱེད་དེ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ནས་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ནི་མ་རིག་པ་དང་བྲལ་བའི་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། ཡང་ན་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་ལྟོས་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་རིག་པ་དང་བྲལ་བའི་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། อากิญฺจญฺญายตนํ ธิมุตฺตนฺติ วิโมกฺเขนาติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺโข เวทิตพฺโพติ? อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก อยํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุ [Pg.64] องฺเก วิสฺสฏฺฐองฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวรูเปน วิโมกฺเขน ธิมุตฺตนฺติ. วิญฺญาณญฺจายตนํ มุญฺจิตฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิราสงฺกวเสน ธิมุตฺตํ อลฺลีนํ. ตตฺราธิมุตฺตนฺติ ตสฺมึ สมาธิมฺหิ อลฺลีนํ. ตทธิมุตฺตนฺติ ตสฺมึ ฌาเน อธิมุตฺตํ. ตทาธิปเตยฺยนฺติ ตํ ฌานํ เชฏฺฐกํ. รูปาธิมุตฺโตติอาทีนิ ปญฺจ กามคุณครุกวเสน วุตฺตานิ. กุลาธิมุตฺโตติอาทีนิ ตีณิ ขตฺติยาทิกุลครุกวเสน วุตฺตานิ. ลาภาธิมุตฺโตติอาทีนิ อฏฺฐ โลกธมฺมวเสน วุตฺตานิ. ธีวราธิมุตฺโตติอาทีนิ จตฺตาริ ปจฺจยวเสน วุตฺตานิ. สุตฺตนฺตาธิมุตฺโตติอาทีนิ ปิฏกตฺตยวเสน วุตฺตานิ. อารญฺญกงฺคาธิมุตฺโตติอาทีนิ ธุตงฺคสมาทานวเสน วุตฺตานิ. ปฐมชฺฌานาธิมุตฺโตติอาทีนิ ปฏิลาภวเสน วุตฺตานิ. “ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་མོས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པས་སོ་” ཞེས་པ་ལ། དོན་གང་གིས་ན་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། མོས་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། མོས་པའི་དོན་ཞེས་བྱ་བ་འདི་གང་ཞེ་ན། མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དོན་དང་། དམིགས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དོན་ཏེ། ཕའི་པང་དུ་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ལྷོད་པོར་བྱས་པའི་བྱིས་པ་ཉལ་བ་བཞིན། འཛིན་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོགས་པ་མེད་པར་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་ལ་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་ཐར་པས་མོས་པའོ།། རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་བཏང་ནས། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་དོགས་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མོས་ཤིང་ཞེན་པའོ།། “དེ་ལ་མོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ལ་ཞེན་པའོ།། “དེ་ལ་མོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དེ་ལ་མོས་པའོ།། “དེ་བདག་པོར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དེ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའོ།། “གཟུགས་ལ་མོས་པ་” ལ་སོགས་པ་ལྔ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “རིགས་ལ་མོས་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “རྙེད་པ་ལ་མོས་པ་” ལ་སོགས་པ་བརྒྱད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “ཆོས་གོས་ལ་མོས་པ་” ལ་སོགས་པ་བཞི་ནི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “མདོ་སྡེ་ལ་མོས་པ་” ལ་སོགས་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “དགོན་པ་པའི་ཡན་ལག་ལ་མོས་པ་” ལ་སོགས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་མོས་པ་” ལ་སོགས་པ་ནི་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། กมฺมปรายณนฺติ อภิสงฺขารวเสน. วิปากปรายณนฺติ ปวตฺติวเสน. กมฺมครุกนฺติ เจตนาครุกํ. ปฏิสนฺธิครุกนฺติ อุปปตฺติครุกํ. “ལས་ལ་གཞོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ།། “རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་གཞོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སོ།། “ལས་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའོ།། “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའོ།། ๘๔. อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวาติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา อากิญฺจญฺญายตนชนกกมฺมาภิสงฺขารํ ญตฺวา ‘‘กินฺติ ปลิโพโธ อย’’นฺติ. นนฺทิสํโยชนํ อิตีติ ยา จตุตฺถอรูปราคสงฺขาตา นนฺที ตญฺจ สํโยชนํ ญตฺวา. ตโต ตตฺถ วิปสฺสตีติ อถ ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา ตํ สมาปตฺตึ อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสติ. เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺสาติ เอตํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส เอวํ วิปสฺสโต อนุกฺกเมน อุปฺปนฺนํ อรหตฺตญาณํ อวิปรีตํ. วุสีมโตติ วุสิตวนฺตสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. ༨༤. “ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འབྱུང་བ་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ལངས་ཏེ། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཤེས་ནས། “འདི་ནི་བར་ཆད་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་” སྙམ་པའོ།། “དགའ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པ་བཞི་པའི་འདོད་ཆགས་སུ་བགྲང་བའི་དགའ་བ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དེ་ཉིད་ཤེས་ནས་སོ།། “དེ་ནས་དེ་ལ་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་མོ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ནས་དེ་ལ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ལངས་ཏེ། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པའོ།། “ཡེ་ཤེས་འདི་ནི་དེ་ལ་དེ་བཞིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེ་ལ་དེ་ལྟར་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ན་རིམ་གྱིས་སྐྱེས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་དེའོ།། “ཚངས་པར་སྤྱད་པ་སྤྱོད་ཟིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྩེ་མོ་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན་ཏོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ཡང་སྔ་མ་བཞིན་དུ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། โปสาลมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྲམ་ཟེའི་བུ་ཕོ་ས་ལའི་མདོའི་བསྟན་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๕. โมฆราชมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡༥. མོགྷ་རཱ་ཛ་མཱ་ཎ་ཝ་མདོ་ཡི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ། ๘๕. ปนฺนรสเม [Pg.65] โมฆราชสุตฺเต – ทฺวาหนฺติ ทฺเว วาเร อหํ. โส หิ ปุพฺเพ อชิตสุตฺตสฺส (สุ. นิ. ๑๐๓๘ อาทโย) จ ติสฺสเมตฺเตยฺยสุตฺตสฺส (สุ. นิ. ๑๐๔๖ อาทโย) จ อวสาเน ทฺวิกฺขตฺตุํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ, ภควา ปนสฺส อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน น พฺยากาสิ. เตนาห – ‘‘ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺส’’นฺติ. ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตนฺติ ยาวตติยญฺจ สหธมฺมิกํ ปุฏฺโฐ วิสุทฺธิเทวภูโต อิสิ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ พฺยากโรตีติ เอวํ เม สุตํ. โคธาวรีตีเรเยว กิร โส เอวมสฺโสสิ. เตนาห – ‘‘พฺยากโรตีติ เม สุต’’นฺติ. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทเส ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยํ เอว. ༨༥. བཅོ་ལྔ་པ་མོགྷ་རཱ་ཛའི་མདོ་ལས། །“dvāhaṃ” (ཐེངས་གཉིས་བདག་གིས) ཞེས་པ་ནི་ཐེངས་གཉིས་བདག་གིས་ཞེས་པའོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་གིས་སྔོན་དུ་ཨ་ཛི་ཏའི་མདོ་ (སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ ༡༠༣༨ སོགས) དང་ཏིསྶ་མེཏྟེཡྶའི་མདོ་ (སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ ༡༠༤༦ སོགས) གཉིས་ཀྱི་མཇུག་ཏུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཐེངས་གཉིས་དྲིས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་གི་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་སྒུག་བཞིན་དུ་ལུང་མ་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ལྷ་དབང་བདག་གིས་ཐེངས་གཉིས་དྲིས” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་ལྷའི་དྲང་སྲོང་གིས། ལུང་བསྟན་པར་འགྱུར་ཞེས་བདག་གིས་ཐོས” ཞེས་པ་ནི། ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་ཆོས་དང་མཐུན་པར་དྲིས་པ་ན། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷར་གྱུར་པའི་དྲང་སྲོང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལུང་སྟོན་པར་མཛད་དོ་ཞེས་བདག་གིས་འདི་སྐད་ཐོས་སོ། །ཁོང་གིས་གོ་དྷཱ་ཝ་རཱི་གཙང་པོའི་འགྲམ་དུ་དེ་ལྟར་ཐོས་པར་གྲགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ལུང་བསྟན་པར་འགྱུར་ཞེས་བདག་གིས་ཐོས” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ལ་གང་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ๘๖. อยํ โลโกติ มนุสฺสโลโก. ปโร โลโกติ ตํ ฐเปตฺวา อวเสโส. สเทวโกติ พฺรหฺมโลกํ ฐเปตฺวา อวเสโส อุปปตฺติเทวสมฺมุติเทวยุตฺโต. ‘‘พฺรหฺมโลโก สเทวโก’’ติ เอตํ วา ‘‘สเทวโก โลโก’’ติอาทินยนิทสฺสนมตฺตํ. เตน สพฺโพปิ ตถาวุตฺตปฺปการโลโก เวทิตพฺโพ. ༨༦. “འཇིག་རྟེན་འདི” ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །“འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ” ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་རྣམས་སོ། །“ལྷ་དང་བཅས་པ” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ། སྐྱེ་བའི་ལྷ་དང་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་བཅས་པའོ། །“ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལྷ་དང་བཅས་པ” འམ། ཡང་ན་ “ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་མོ། །དེས་ན་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། ๘๗. เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวินฺติ เอวํ อคฺคทสฺสาวึ, สเทวกสฺส โลกสฺส อชฺฌาสยาธิมุตฺติคติปรายณาทีนิ ปสฺสิตุํ สมตฺถนฺติ ทสฺเสติ. ༨༧. “དེ་ལྟར་མཆོག་ཏུ་གཟིགས་པ” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་མཆོག་ཏུ་གཟིགས་པ་སྟེ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བསམ་པ་དང་། མོས་པ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། སྐྱབས་ལ་སོགས་པ་གཟིགས་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ๘๘. สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน วา ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน วาติ ทฺวีหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ ปสฺส. อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ สกฺกายทิฏฺฐึ อุทฺธริตฺวา. ༨༨. “འཇིག་རྟེན་སྟོང་པར་ལྟོས” ཞེས་པ་ནི། རང་དབང་མེད་པར་འཇུག་པར་མཚོན་པའི་སྒོ་ནས་སམ། ཡང་ན་འདུ་བྱེད་གསོག་དང་སྟོང་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས་ཏེ། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་ལ་སྟོང་པར་ལྟོས། །“བདག་ཏུ་ལྟ་བ་བཅོམ་སྟེ” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་སྟེའོ། ลุชฺชตีติ ภิชฺชติ. จกฺขตีติ จกฺขุ. ตเทตํ สสมฺภารจกฺขุโน เสตมณฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต ทิฏฺฐมณฺฑเล จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ. รูปยนฺตีติ รูปา, วณฺณวิการมาปชฺชนฺตา หทยงฺคตภาวํ ปกาเสนฺตีติ อตฺโถ. จกฺขุโต ปวตฺตํ วิญฺญาณํ, จกฺขุสฺส วา จกฺขุสนฺนิสฺสิตํ วา วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุโต ปวตฺโต สมฺผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺโส. จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยาติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตผสฺสปจฺจยา. เวทยิตนฺติ [Pg.66] วินฺทนํ, เวทนาติ อตฺโถ. ตเทว สุขยตีติ สุขํ, ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขนติ จ กายจิตฺตาพาธนฺติ สุขํ. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. น ทุกฺขํ น สุขนฺติ อทุกฺขมสุขํ. ม-กาโร สนฺธิปทวเสน วุตฺโต. โส ปน จกฺขุสมฺผสฺเส อตฺตนา สมฺปยุตฺตาย เวทนาย สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากอาหารสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน อฏฺฐธา ปจฺจโย โหติ, สมฺปฏิจฺฉนสมฺปยุตฺตาย อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตวเสน ปญฺจธา, สนฺตีรณาทิสมฺปยุตฺตานํ อุปนิสฺสยวเสเนว ปจฺจโย โหติ. “འཇིག་པས་ན” ཞེས་པ་ནི་ཞིག་པའོ། །“མཐོང་བས་ན” མིག་གོ། དེ་ནི་རྫས་དང་བཅས་པའི་མིག་གི་འཁོར་ལོ་དཀར་པོས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ་ནག་པོའི་དབུས། མདུན་དུ་གནས་པའི་ལུས་ཀྱི་དབྱིབས་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་མཐོང་བའི་འཁོར་ལོ་ལ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པར་བྱེད་བཞིན་གནས་སོ། །“གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན” གཟུགས་རྣམས་ཏེ། ཁ་དོག་གི་འགྱུར་བ་ལ་ཞུགས་ནས་སྙིང་ལ་གནས་པའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། མིག་ལས་བྱུང་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའམ། མིག་གི་འམ། མིག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །མིག་ལས་བྱུང་བའི་རེག་པ་ནི་མིག་གི་རེག་པའོ། །“མིག་གི་རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས” ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སོ། །“མྱོང་བ” ཞེས་པ་ནི་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་སྟེ། ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་ཉིད་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་སྟེ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་ཅན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གནོད་པ་ལེགས་པར་ཟ་ཞིང་འཇོམས་པས་ན་བདེ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་སྡུག་བསྔལ་ཅན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་བདེ་སྡུག་མེད་པའོ། །མ་ཡིག་ (ma) ནི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་ཚིག་གི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །མིག་གི་རེག་པ་དེ་ནི་རང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚོར་བ་ལ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཕན་ཚུན་དང་། རྟེན་དང་། རྣམ་སྨིན་དང་། ཟས་དང་། མཚུངས་ལྡན་དང་། ཡོད་པ་དང་། མི་བྲལ་བའི་དབང་གིས་རྐྱེན་རྣམ་པ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ། །ལྷག་པར་བཟུང་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལ། མཚམས་མེད་པ་དང་། དེ་མ་ཐག་པ་དང་། ཉེ་བར་བརྟེན་པ་དང་། མེད་པ་དང་། བྲལ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་ལྔ་དང་། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རོ། สุณาตีติ โสตํ, ตํ สสมฺภารโสตพิลสฺส อนฺโต ตนุตมฺพโลมาจิเต องฺคุลิเวธกสณฺฐาเน ปเทเส โสตวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ. สทฺทียนฺตีติ สทฺทา, อุทาหรียนฺตีติ อตฺโถ. ฆายตีติ ฆานํ, ตํ สสมฺภารฆานพิลสฺส อนฺโต อชปทสณฺฐาเน ปเทเส ฆานวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ. คนฺธิยนฺตีติ คนฺธา, อตฺตโน วตฺถุํ สูจิยนฺตีติ อตฺโถ. ชีวิตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา, สายนฏฺเฐน วา ชิวฺหา. สา สสมฺภารชิวฺหาย อติอคฺคมูลปสฺสานิ วชฺเชตฺวา อุปริมตลมชฺเฌ ภินฺนอุปฺปลทลคฺคสณฺฐาเน ปเทเส ชิวฺหาวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานา ติฏฺฐติ. รสนฺติ เต สตฺตาติ รสา, อสฺสาเทนฺตีติ อตฺโถ. “ཐོས་པས་ན” རྣ་བ་སྟེ། དེ་ནི་རྫས་དང་བཅས་པའི་རྣ་བའི་བུ་གའི་ནང་། སྤུ་ཕྲ་མོ་དམར་སེར་གྱིས་ཁྱབ་པ། སོར་གདུབ་ཀྱི་དབྱིབས་ལྟ་བུའི་གནས་སུ། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པར་བྱེད་བཞིན་གནས་སོ། །“སྒྲོག་པས་ན” སྒྲ་རྣམས་ཏེ། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“སྣོམ་པས་ན” སྣ་སྟེ། དེ་ནི་རྫས་དང་བཅས་པའི་སྣའི་བུ་གའི་ནང་། ར་ཡི་རྨིག་རྗེས་ཀྱི་དབྱིབས་ལྟ་བུའི་གནས་སུ། སྣའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པར་བྱེད་བཞིན་གནས་སོ། །“དྲི་བྲོ་བས་ན” དྲི་རྣམས་ཏེ། རང་གི་རྟེན་མཚོན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“སྲོག་འབོད་པས་ན” ལྕེ་སྟེ། ཡང་ན་མྱོང་བའི་དོན་གྱིས་ལྕེའོ། །དེ་ནི་རྫས་དང་བཅས་པའི་ལྕེའི་རྩེ་མོ་དང་རྩ་བའི་ལོགས་རྣམས་སྤངས་ཏེ། སྟེང་གི་ངོས་ཀྱི་དབུས་སུ་པདྨ་ཁ་བྱེ་བའི་འདབ་མའི་རྩེ་མོའི་དབྱིབས་ལྟ་བུའི་གནས་སུ། ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པར་བྱེད་བཞིན་གནས་སོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རོ་མྱོང་བས་ན” རོ་རྣམས་ཏེ། མྱོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། กุจฺฉิตานํ อาสวธมฺมานํ อาโยติ กาโย. อาโยติ อุปฺปตฺติเทโส. โส ยาวตา อิมสฺมึ กาเย อุปาทินฺนปวตฺติ นาม อตฺถิ, ตตฺถ เยภุยฺเยน กายปฺปสาโท กายวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมาโน ติฏฺฐติ. ผุสิยนฺตีติ โผฏฺฐพฺพา. มนตีติ มโน, วิชานาตีติ อตฺโถ. อตฺตโน ลกฺขณํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา. มโนติ สหาวชฺชนภวงฺคํ. ธมฺมาติ นิพฺพานํ มุญฺจิตฺวา อวเสสา ธมฺมารมฺมณธมฺมา. มโนวิญฺญาณนฺติ ชวนมโนวิญฺญาณํ. มโนสมฺผสฺโสติ ตํสมฺปยุตฺโต ผสฺโส, โส สมฺปยุตฺตาย เวทนาย วิปากปจฺจยวชฺเชหิ เสเสหิ สตฺตหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. อนนฺตราย เตเหว เสสานํ อุปนิสฺสเยเนว ปจฺจโย โหติ. “ཟག་པའི་ཆོས་སྨད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་ནི” ལུས་སོ། །“སྐྱེ་གནས” (āyo) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་སོ། །ལུས་འདི་ལ་ཟིན་པའི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་དུ། ཕལ་ཆེར་ལུས་ཀྱི་དྭངས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པར་བྱེད་བཞིན་གནས་སོ། །“རེག་པར་བྱ་བས་ན” རེག་བྱ་རྣམས་སོ། །“ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ན” ཡིད་དེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“རང་གི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པས་ན” ཆོས་རྣམས་སོ། །“ཡིད” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གོ། །“ཆོས” ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །“ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ” ཞེས་པ་ནི་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །“ཡིད་ཀྱི་རེག་པ” ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རེག་པ་སྟེ། དེ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚོར་བ་ལ། རྣམ་སྨིན་གྱི་རྐྱེན་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མའི་རྐྱེན་བདུན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །དེ་མ་ཐག་པ་ལ་ནི་དེ་དག་ཉིད་དང་། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน วาติ อวโส หุตฺวา ปวตฺตสงฺขาเร ปสฺสนวเสน โอโลกนวเสนาติ อตฺโถ. รูเป วโส น ลพฺภตีติ รูปสฺมึ [Pg.67] วสวตฺติภาโว อิสฺสรภาโว น ลพฺภติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. “རང་དབང་མེད་པར་འཇུག་པར་མཚོན་པའི་སྒོ་ནས་སམ” ཞེས་པ་ནི། རང་དབང་མེད་པར་གྱུར་ནས་འཇུག་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས་ཏེ། མིག་གིས་བལྟ་བའི་སྒོ་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“གཟུགས་ལ་རང་དབང་མི་རྙེད” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་དབང་སྒྱུར་བའི་རང་བཞིན་ནམ་དབང་ཕྱུག་གི་རང་བཞིན་མི་རྙེད་པའོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། นายํ, ภิกฺขเว, กาโย ตุมฺหากนฺติ อตฺตนิ สติ อตฺตนิยํ นาม โหติ, อตฺตาเยว จ นตฺถิ. ตสฺมา ‘‘นายํ, ภิกฺขเว, กาโย ตุมฺหาก’’นฺติ อาห. นาปิ อญฺเญสนฺติ อญฺโญ นาม ปเรสํ อตฺตา. ตสฺมึ สติ อญฺเญสํ นาม สิยา, โสปิ นตฺถิ. ตสฺมา ‘‘นาปิ อญฺเญส’’นฺติ อาห. ปุราณมิทํ, ภิกฺขเว, กมฺมนฺติ นยิทํ ปุราณกมฺมเมว, ปุราณกมฺมนิพฺพตฺโต ปเนส กาโย. ตสฺมา ปจฺจยโวหาเรน เอวํ วุตฺโต. อภิสงฺขตนฺติอาทิ กมฺมโวหารสฺเสว วเสน ปุริมลิงฺคสภาวตาย วุตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อภิสงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตนาวตฺถุโก, เจตนามูลโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เวทนิยนฺติ เวทนาย วตฺถูติ ทฏฺฐพฺโพ. “དགེ་སློང་དག ལུས་འདི་ནི་ཁྱེད་ཅག་གི་མ་ཡིན” ཞེས་པ་ནི། བདག་ཡོད་ན་བདག་གི་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་པར་འགྱུར་ནའང་། བདག་ཉིད་ཀྱང་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སློང་དག ལུས་འདི་ནི་ཁྱེད་ཅག་གི་མ་ཡིན” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཞན་དག་གི་ཡང་མ་ཡིན” ཞེས་པ་ནི། གཞན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་གྱི་བདག་གོ། དེ་ཡོད་ན་གཞན་གྱི་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་པར་འགྱུར་ནའང་། དེ་ཡང་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གཞན་དག་གི་ཡང་མ་ཡིན” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དགེ་སློང་དག འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ལས་སོ” ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ལས་ཉིད་མ་ཡིན་གྱི། ལུས་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ལས་ལས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་རྐྱེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །“མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ” ལ་སོགས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སྔོན་གྱི་རྟགས་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ” ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“མངོན་པར་སེམས་པ་ལས་བྱུང་བ” ཞེས་པ་ནི་སེམས་པ་ལ་བརྟེན་པ། སེམས་པ་རྩ་བར་གྱུར་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“མྱོང་བར་བྱ་བ” ཞེས་པ་ནི་ཚོར་བའི་གནས་ཤིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། รูเป สาโร น ลพฺภตีติ รูปสฺมึ นิจฺจาทิสาโร น ลพฺภติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. รูปํ อสฺสารํ นิสฺสารนฺติ รูปํ อสฺสารํ สารวิรหิตญฺจ. สาราปคตนฺติ สารโต อปคตํ. นิจฺจสารสาเรน วาติ ภงฺคํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมาเนน นิจฺจสาเรน วา. กสฺสจิ นิจฺจสารสฺส อภาวโต นิจฺจสาเรน สาโร นตฺถิ. สุขสารสาเรน วาติ ฐิติสุขํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมานสฺส กสฺสจิ สุขสารสฺส อภาวโต สุขสารสาเรน วา. อตฺตสารสาเรน วาติ อตฺตตฺตนิยสารสาเรน วา. นิจฺเจน วาติ ภงฺคํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมานสฺส กสฺสจิ นิจฺจสฺส อภาวโต นิจฺเจน วา. ธุเวน วาติ วิชฺชมานกาเลปิ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย ถิรสฺส กสฺสจิ อภาวโต ธุเวน วา. สสฺสเตน วาติ อพฺโพจฺฉินฺนสฺส สพฺพกาเล วิชฺชมานสฺส กสฺสจิ อภาวโต สสฺสเตน วา. อวิปริณามธมฺเมน วาติ ชราภงฺควเสน อวิปริณามปกติกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อวิปริณามธมฺเมน วา. “གཟུགས་ལ་སྙིང་པོ་མི་རྙེད” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྙིང་པོ་མི་རྙེད་པའོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“གཟུགས་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པ། སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བ” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པ་དང་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བའོ། །“སྙིང་པོ་ལས་འདས་པ” ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་ལས་བྲལ་བའོ། །“རྟག་པའི་སྙིང་པོའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ” ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པ་ལས་འདས་ཏེ་འཇུག་པའི་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སྙིང་པོ་མེད་དོ། །“བདེ་བའི་སྙིང་པོའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ” ཞེས་པ་ནི། གནས་པའི་བདེ་བ་ལས་འདས་ཏེ་འཇུག་པའི་བདེ་བའི་སྙིང་པོ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། བདེ་བའི་སྙིང་པོའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ། །“བདག་གི་སྙིང་པོའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ” ཞེས་པ་ནི་བདག་དང་བདག་གི་བའི་སྙིང་པོའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ། །“རྟག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སམ” ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པ་ལས་འདས་ཏེ་འཇུག་པའི་རྟག་པ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། རྟག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སམ། །“བརྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སམ” ཞེས་པ་ནི། ཡོད་པའི་དུས་སུའང་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པས་ན། བརྟན་པོ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། བརྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སམ། །“ཐེར་ཟུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སམ” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་མ་ཆད་པར་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་པ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། ཐེར་ཟུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སམ། །“མི་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སམ” ཞེས་པ་ནི། རྒ་བ་དང་འཇིག་པའི་དབང་གིས་མི་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། མི་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སོ། จกฺขุ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วาติ ‘‘การโก เวทโก สยํวสี’’ติ เอวํ ปริกปฺปิเกน อตฺตนา วา อตฺตาภาวโตเยว อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน จ สุญฺญํ. สพฺพํ จกฺขาทิโลกิยธมฺมชาตํ ยสฺมา อตฺตา จ เอตฺถ นตฺถิ, อตฺตนิยญฺจ เอตฺถ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘สุญฺญ’’นฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ[Pg.68]. โลกุตฺตราปิ ธมฺมา อตฺตตฺตนิเยหิ สุญฺญาเยว, สุญฺญาตีตธมฺมา นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ ธมฺเม อตฺตตฺตนิยสารสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. โลเก จ ‘‘สุญฺญํ ฆรํ สุญฺโญ ฆโฏ’’ติ วุตฺโต ฆรสฺส ฆฏสฺส จ นตฺถิภาโว น โหติ, ตสฺมึ ฆเฏ จ อญฺญสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. ภควตา จ อิติ ยมฺปิ โกจิ ตตฺถ น โหติ, เตน ตํ สุญฺญํ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ โหติ, ตํ สนฺตํ อิทมตฺถีติ ปชานาตีติ อยเมวตฺโถ วุตฺโต. ตถา ญายคนฺเถ สทฺทคนฺเถ จ อยเมวตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ. อนิสฺสริยโตติ อตฺตโน อิสฺสริเย อวสวตฺตนโต. อกามการิยโตติ อตฺตโน อกามํ อรุจิกรณวเสน. อปาปุณิยโตติ ฐาตุํ ปติฏฺฐาภาวโต. อวสวตฺตนโตติ อตฺตโน วเส อวตฺตนโต. ปรโตติ อนิจฺจโต ปจฺจยายตฺตวุตฺติโต. วิวิตฺตโตติ นิสฺสรโต. “མིག་ནི་བདག་གམ་བདག་གི་བས་སྟོང་པའོ” ཞེས་པ་ནི། “བྱེད་པ་པོ། མྱོང་བ་པོ། རང་དབང་ཅན” ཞེས་དེ་ལྟར་ཀུན་བཏགས་པའི་བདག་གམ། བདག་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རང་གི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ཡོ་བྱད་ཀྱིས་སྟོང་པའོ། །མིག་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ལ། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ན་བདག་ཀྱང་མེད། བདག་གི་བའང་མེད་པའི་ཕྱིར། “སྟོང་པ” ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བདག་དང་བདག་གི་བས་སྟོང་པ་ཉིད་དེ། སྟོང་པ་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་དེ་ལ་བདག་དང་བདག་གི་བའི་སྙིང་པོ་མེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ “ཁང་སྟོང” དང་ “བུམ་པ་སྟོང་པ” ཞེས་བརྗོད་པ་ན། ཁང་པ་དང་བུམ་པ་མེད་པ་མ་ཡིན་གྱི། བུམ་པ་དེ་ལ་གཞན་མེད་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ “འདི་ལྟར་གང་ཞིག་དེ་ན་མེད་པ་དེས་ནི་དེ་སྟོང་པའོ། །གང་ཞིག་དེ་ན་ལྷག་མར་གནས་པ་དེ་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་དུ་འདི་ཡོད་དོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ” ཞེས་དོན་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཚད་མའི་གཞུང་དང་སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་ལའང་དོན་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་མདོ་འདི་ལས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཉིད་གསུངས་སོ། །“དབང་མེད་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དབང་ཕྱུག་ལ་རང་དབང་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“འདོད་པ་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མི་འདོད་པ་དང་མི་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །“མི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་གནས་པ་དང་རྟེན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“རང་དབང་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དབང་དུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“གཞན་གྱི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་དང་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དབེན་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། สุทฺธนฺติ เกวลํ อิสฺสรกาลปกตีหิ วินา เกวลํ ปจฺจยายตฺตปวตฺติวเสน ปวตฺตมานํ สุทฺธํ นาม. อตฺตนิยวิรหิโต สุทฺธธมฺมปุญฺโชติ จ. สุทฺธํ ธมฺมสมุปฺปาทํ, สุทฺธํ สงฺขารสนฺตตินฺติ สุทฺธํ ปสฺสนฺตสฺส ชานนฺตสฺส สงฺขารานํ สนฺตตึ อพฺโพจฺฉินฺนสงฺขารสนฺตตึ. ตเถว สุทฺธํ ปสฺสนฺตสฺส สงฺขาราทีนิ, เอกฏฺฐานิ อาทเรน ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ วุตฺตานิ. เอวํ ปสฺสนฺตสฺส มรณมุเข ภยํ น โหติ. คามณีติ อาลปนํ. ติณกฏฺฐสมํ โลกนฺติ อิมํ อุปาทินฺนกฺขนฺธสงฺขาตํ โลกํ. ยทา ติณกฏฺฐสมํ ปญฺญาย ปสฺสติ. ยถา อรญฺเญ ติณกฏฺฐาทีสุ คณฺหนฺเตสุ อตฺตานํ วา อตฺตนิยํ วา คณฺหาตีติ น โหติ, เตสุ วา ติณกฏฺฐาทีสุ สยเมว นสฺสนฺเตสุปิ วินสฺสนฺเตสุปิ อตฺตา นสฺสติ, อตฺตนิโย นสฺสตีติ น โหติ. เอวํ อิมสฺมึ กาเยปิ นสฺสนฺเต วา วินสฺสนฺเต วา อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา ภิชฺชตีติ อปสฺสนฺโต ปญฺญาย ติณกฏฺฐสมํ ปสฺสตีติ วุจฺจติ. นาญฺญํ ปตฺถยเต กิญฺจิ, อญฺญตฺรปฺปฏิสนฺธิยาติ ปฏิสนฺธิวิรหิตํ นิพฺพานํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ภวํ วา อตฺตภาวํ วา น ปตฺเถติ. དག་པ་ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་དང་དུས་དང་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་མེད་པར། རྐྱེན་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པ་ཙམ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་ནི་དག་པ་ཞེས་བྱའོ། །བདག་གི་བ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་དག་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དག་པ་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུན་དག་པ་ཞེས་པ་ནི། དག་པར་མཐོང་ཞིང་ཤེས་པ་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུན་རྒྱུན་མ་ཆད་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་དག་པར་མཐོང་བ་ནི་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པ་སྟེ། དོན་གཅིག་པ་རྣམས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ལན་གཉིས་གསུམ་དུ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་མཐོང་བ་ལ་འཆི་བའི་སྒོ་ལ་འཇིགས་པ་མི་འབྱུང་ངོ། །གྲོང་དཔོན་ཞེས་པ་ནི་བོས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་རྩྭ་དང་ཤིང་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོས་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའོ། །ནམ་ཞིག་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྩྭ་དང་ཤིང་དང་མཚུངས་པར་མཐོང་བའི་ཚེ། དཔེར་ན་དགོན་པའི་རྩྭ་དང་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལེན་པ་ན། བདག་གམ་བདག་གི་བ་ལེན་ནོ་སྙམ་པ་མེད་པ་དང་། རྩྭ་དང་ཤིང་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ཉིད་རང་བཞིན་གྱིས་འཇིག་ཅིང་ཞིག་པར་གྱུར་ཀྱང་། བདག་འཇིག་གོ །བདག་གི་བ་འཇིག་གོ་སྙམ་པ་མེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ལུས་འདི་ཡང་འཇིག་ཅིང་ཞིག་པར་གྱུར་ཀྱང་། བདག་གམ་བདག་གི་བ་འཇིག་གོ་ཞེས་མི་མཐོང་བར། ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྩྭ་དང་ཤིང་དང་མཚུངས་པར་མཐོང་བ་ལ་བརྗོད་དོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལས་གཞན་པའི་ཅི་ཡང་མི་རེ་ཞེས་པ་ནི། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མ་གཏོགས་པ། གཞན་པའི་སྲིད་པའམ་ལུས་ལ་མི་རེ་བའོ། ། รูปํ สมนฺเนสตีติ รูปสฺส สารํ ปริเยสติ. อหนฺติ วาติ ทิฏฺฐิวเสน. มมนฺติ วาติ ตณฺหาวเสน. อสฺมีติ วาติ มานวเสน. ตมฺปิ ตสฺส น โหตีติ ตํ ติวิธมฺปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส น โหติ. གཟུགས་ལ་ཀུན་ཏུ་འཚོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་འཚོལ་བའོ། །ང་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སོ། །ང་ཡི་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །ང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་གིས་སོ། །དེ་ཡང་དེ་ལ་མེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཡང་གང་ཟག་དེ་ལ་མེད་པའོ། ། อิธาติ [Pg.69] เทสาปเทเส นิปาโต, สฺวายํ กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๘; อ. นิ. ๔.๓๓). กตฺถจิ สาสนํ. ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔). กตฺถจิ โอกาสํ. ยถาห – འདི་ན་ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་སྟོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དེ་ནི་སྐབས་འགར་འཇིག་རྟེན་ལ་བརྟེན་ནས་བཤད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། 'འདི་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་ངོ་། །' ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །སྐབས་འགར་བསྟན་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དག །དགེ་སྦྱོང་ནི་འདི་ཉིད་ན་ཡོད། དགེ་སྦྱོང་གཉིས་པ་ནི་འདི་ན་ཡོད།' ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །སྐབས་འགར་གནས་ལ་འཇུག་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต; ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๖๙); ‘འདི་ཉིད་དུ་གནས་ཤིང་། ལྷར་གྱུར་པའི་བདག་ལ། ཚེ་ཡང་བསྐྱར་དུ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག་གྲོགས་པོ།’ ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมว. ยถาห – ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐). อิธ ปน โลกํ อุปาทาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อสฺสุตวา ปุถุชฺชโนติ เอตฺถ ปน อาคมาธิคมาภาวา เญยฺโย ‘‘อสฺสุตวา’’อิติ. ยสฺส หิ ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการสติปฏฺฐานาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยรหิตตฺตา ทิฏฺฐิปฏิเสธโก เนว อาคโม, ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพสฺส อนธิคตตฺตา เนว อธิคโม อตฺถิ, โส อาคมาธิคมาภาวา เญยฺโย ‘‘อสฺสุตวา’’ อิติ. สฺวายํ – སྐབས་འགར་ཚིག་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དག །འདི་ན་བདག་ནི་ཟས་ཟོས་ཤིང་ཚིམ་པར་གྱུར་ཏོ། །' ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་འཇིག་རྟེན་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །'ཐོས་པ་མེད་པའི་སྐྱེ་བོ་གོ་ཐོས་' ཞེས་པ་ལ། འདིར་ལུང་དང་རྟོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ 'ཐོས་པ་མེད་པ་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གང་ཞིག་ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཛིན་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། རྣམ་པར་ངེས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར། ལྟ་བ་འགོག་པའི་ལུང་ཡང་མེད་ལ། ལག་ལེན་གྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་རྟོགས་པ་ཡང་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྟོགས་པ་ཡང་མེད་པ་དེ་ནི། ལུང་དང་རྟོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ 'ཐོས་པ་མེད་པ་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ནི། ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน; ปุถุชฺชนนฺโตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๕๑; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐); སྐྱེ་བོ་མང་པོ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། །སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བོ་འདི་ནི་སོ་སོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། โส หิ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทีหิปิ การเณหิ ปุถุชฺชโน. ยถาห – ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ อวิหตสกฺกายทิฏฺฐิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สพฺพคตีหิ อวุฏฺฐิตาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาภิสงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาโอเฆหิ วุยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาสนฺตาเปหิ สนฺตปฺเปนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาปริฬาเหหิ ปริฑยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รตฺตา คิทฺธา คธิตา มุญฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุฏา นิวุฏา โอวุฏา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ ปุถุชฺชนา (มหานิ. ๕๑, ๙๔), ปุถูนํ วา คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชนา, ปุถุว อยํ วิสุํเยว สงฺขฺยํ คโต, วิสํสฏฺโฐ [Pg.70] สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชโนติปิ ปุถุชฺชโน. เอวเมเตหิ ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ เย เต – དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་མང་པོ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཀྱང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ཉོན་མོངས་པ་མང་པོ་སྐྱེད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མ་བཅོམ་པ་མང་པོ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །སྟོན་པ་མང་པོའི་གདོང་ལ་བལྟ་བས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ལས་མ་ཐར་བ་མང་པོ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་སྣ་ཚོགས་མང་པོ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཆུ་བོ་སྣ་ཚོགས་མང་པོས་ཁྱེར་བས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །གདུང་བ་སྣ་ཚོགས་མང་པོས་གདུང་བས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡོངས་སུ་གདུང་བ་སྣ་ཚོགས་མང་པོས་ཚིག་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་ཤིང་། བརྐམ་པ་དང་། ཞེན་པ་དང་། ལྷོད་པ་དང་། ལྷག་པར་ཞེན་པ་དང་། ཐོགས་པ་དང་། འཆེལ་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་བཅིངས་པ་མང་པོ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །སྒྲིབ་པ་ལྔས་བསྒྲིབས་ཤིང་། བཀབ་པ་དང་། བཅད་པ་དང་། བཏུམས་པ་དང་། གཡོགས་པ་དང་། ཁ་བཀབ་པ་མང་པོ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡང་ན་གྲངས་ལས་འདས་ཤིང་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པ། དམན་པའི་ཆོས་ལ་སྤྱོད་པའི་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དང་མ་འདྲེས་པར། སོ་སོ་ཁོ་ནར་ལོགས་སུ་གྲངས་སུ་སོང་བའི་ཕྱིར་ཡང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །དེ་ལྟར་ 'ཐོས་པ་མེད་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདིས་གང་དག་ནི། ‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา; อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๖๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๕๑; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗) – ‘ཉི་མའི་གཉེན་གྱུར་སངས་རྒྱས་ཀྱིས། །སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གཉིས་སུ་གསུངས། །གཅིག་ནི་ལོང་བའི་སྐྱེ་བོ་སྟེ། །གཅིག་ནི་དགེ་བའི་སྐྱེ་བོའོ། །’ ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ทฺเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, เตสุ อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གཉིས་གསུངས་པ་ལས། འདིར་ནི་ལོང་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། อริยานํ อทสฺสาวีติอาทีสุ อริยาติ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียโต พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ วุจฺจนฺติ, พุทฺธา เอว วา อิธ อริยา. ยถาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อริโยติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘). 'འཕགས་པ་རྣམས་མ་མཐོང་བ་' ལ་སོགས་པ་ལ། 'འཕགས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། ལོག་པའི་ལམ་དུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པའི་ལམ་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་མཆོད་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་ན། སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན་འདིར་སངས་རྒྱས་ཁོ་ན་འཕགས་པ་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དག །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར། །... དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་འཕགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །' ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། สปฺปุริสาติ เอตฺถ ปน ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ ‘‘สปฺปุริสา’’ติ เวทิตพฺพา. เต หิ โลกุตฺตรคุณโยเคน โสภนา ปุริสาติ สปฺปุริสา. สพฺเพว วา เอเต ทฺวิธาปิ วุตฺตา. พุทฺธาปิ หิ อริยา จ สปฺปุริสา จ ปจฺเจกพุทฺธาปิ พุทฺธสาวกาปิ. ยถาห – 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་' ཞེས་པ་ལ། འདིར་རང་སངས་རྒྱས་དང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་' ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་མཛེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །ཡང་ན་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀར་གསུངས་ཏེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱང་འཕགས་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཡིན་ལ། རང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘โย เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร, กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ; ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ, ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺตี’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗); ‘གང་ཞིག་བྱས་པ་གཟོ་ཞིང་བྱས་པ་གོ་བ་དང་། །བརྟན་ཞིང་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དད་པ་བརྟན་པ་དང་། །སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་གུས་པས་བྱ་བ་བྱེད་པ་ནི། །དེ་འདྲ་བ་ལ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞེས་སུ་བརྗོད། །’ ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหตี’’ติ เอตฺตาวตา หิ พุทฺธสาวโก วุตฺโต. กตญฺญุตาทีหิ ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธาติ, โย อิเมสํ อริยานํ อทสฺสนสีโล, น จ ทสฺสเน สาธุการี, โส อริยานํ อทสฺสาวีติ เวทิตพฺโพ. โส จกฺขุนา อทสฺสาวี, ญาเณน อทสฺสาวีติ ทุวิโธ, เตสุ ญาเณน อทสฺสาวี อิธ อธิปฺเปโต. มํสจกฺขุนา หิ ทิพฺพจกฺขุนา วา อริยา ทิฏฺฐาปิ อทิฏฺฐาว โหนฺติ เตสํ จกฺขุนา วณฺณมตฺตคหณโต, น อริยภาวโคจรโต. โสณสิงฺคาลาทโยปิ จกฺขุนา อริเย ปสฺสนฺติ, น จ เต อริยานํ ทสฺสาวิโน. 'དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་དད་པ་བརྟན་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་གསུངས་སོ། །བྱས་པ་གཟོ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་རང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་རྣམས་གསུངས་སོ། །གང་ཞིག་འཕགས་པ་འདི་དག་ལ་མི་བལྟ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་། མཇལ་བ་ལ་ཡང་ལེགས་སོ་མི་བྱེད་པ་དེ་ནི། 'འཕགས་པ་རྣམས་མ་མཐོང་བ་' ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་མིག་གིས་མ་མཐོང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་མ་མཐོང་བ་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་པ་ལས། འདིར་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མ་མཐོང་བ་ལ་དགོངས་སོ། །ཤ་མིག་གམ་ལྷའི་མིག་གིས་འཕགས་པ་རྣམས་མཐོང་ཡང་མ་མཐོང་བ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གི་མིག་གིས་ནི་ཁ་དོག་ཙམ་འཛིན་གྱི། འཕགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁྱི་དང་ཅེ་སྤྱང་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་མིག་གིས་འཕགས་པ་རྣམས་མཐོང་མོད་ཀྱི། དེ་དག་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། ། ตตฺริทํ [Pg.71] วตฺถุ – จิตฺตลปพฺพตวาสิโน กิร ขีณาสวตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก วุฑฺฒปพฺพชิโต เอกทิวสํ เถเรน สทฺธึ ปิณฺฑาย จริตฺวา เถรสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ปิฏฺฐิโต อาคจฺฉนฺโต เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อริยา นาม, ภนฺเต, กีทิสา’’ติ? เถโร อาห – ‘‘อิเธกจฺโจ มหลฺลโก อริยานํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วตฺตปฏิปตฺตึ กตฺวา สห จรนฺโตปิ เนว อริเย ชานาติ, เอวํ ทุชฺชานา, อาวุโส, อริยา’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โส เนว อญฺญาสิ. ตสฺมา จกฺขุนา ทสฺสนํ น ทสฺสนํ, ญาเณน ทสฺสนเมว ทสฺสนํ. ยถาห – ‘‘อลํ เต, วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗). ตสฺมา จกฺขุนา ปสฺสนฺโตปิ ญาเณน อริเยหิ ทิฏฺฐํ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อปสฺสนฺโต, อริยานํ อธิคตญฺจ ธมฺมํ อนธิคจฺฉนฺโต, อริยกรธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ. དེ་ལ་འདི་ནི་གཏམ་རྒྱུད་དེ། ཙིཏྟ་ལ་རིར་བཞུགས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གནས་བརྟན་ཞིག་གི་ཉེ་གནས་རྒན་པོར་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ཞིག་གིས། ཉིན་གཅིག་གནས་བརྟན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་ནས། གནས་བརྟན་གྱི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་སྟེ་རྒྱབ་ནས་འོངས་པ་ན། གནས་བརྟན་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་དྲིས་སོ། །'བཙུན་པ་ལགས། འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་འདྲ་བ་ཞིག་ལགས།' གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པ། 'འདི་ན་རྒན་པོ་ཁ་ཅིག་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་སྟེ། ཆོས་སྤྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་ཅིང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུ་ཡང་འཕགས་པ་རྣམས་མི་ཤེས་ཏེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ། འཕགས་པ་རྣམས་ནི་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་དཀའོ། །' ཞེས་གསུངས་ཀྱང་ཁོས་མ་ཤེས་སོ། །དེ་བས་ན་མིག་གིས་མཐོང་བ་ནི་མཐོང་བ་མ་ཡིན་གྱི། ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་བ་ཉིད་མཐོང་བ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། 'ཝཀྐ་ལི། ཁྱོད་ལ་ལུས་རུལ་པ་འདི་མཐོང་བས་ཅི་ཞིག་བྱ། ཝཀྐ་ལི། གང་ཞིག་གིས་ཆོས་མཐོང་བ་དེས་ང་མཐོང་ངོ་། །' ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་བས་ན་མིག་གིས་མཐོང་ཡང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཐོང་བའི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་མི་མཐོང་བ་དང་། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ཆོས་མ་རྟོགས་པ་དང་། འཕགས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་འཕགས་པའི་རང་བཞིན་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། 'འཕགས་པ་རྣམས་མ་མཐོང་བ་' ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། ། อริยธมฺมสฺส อโกวิโทติ สติปฏฺฐานาทิเภเท อริยธมฺเม อกุสโล. อริยธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถ ปน – 'འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ་' ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པའོ། །'འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མ་བསླབས་པ་' ཞེས་པ་ལ། འདིར་ནི། ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา; อภาวโต ตสฺส อยํ, ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.อุรคสุตฺตวณฺณนา; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗); ‘འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་རྣམ་པ་གཉིས། །རེ་རེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་ལྔ། །དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་ན་འདིར། །མ་བསླབས་པ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད། །’ ཅེས་པ་ལྟར་རོ། ། อยญฺหิ สํวรวินโย ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธปิ วินเย เอกเมโกปิ วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร สติสํวโร ญาณสํวโร ขนฺติสํวโร วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ. འདུལ་བ་ནི་སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་དང་སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །འདིར་འདུལ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་ལས་རེ་རེ་ཡང་རྣམ་པ་ལྔར་འགྱུར་རོ། །སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཞེས་རྣམ་པ་ལྔའོ། །སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ཡང་ཡན་ལག་དེས་སྤོང་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པས་སྤོང་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་བཅད་པས་སྤོང་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤོང་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བས་སྤོང་བ་ཞེས་རྣམ་པ་ལྔའོ། ། ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ สีลสํวโร. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) อยํ สติสํวโร. དེ་ལ་ 'སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་འདི་དང་ལྡན་ཞིང་ཉེ་བར་ལྡན་པའོ། །' ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ། །'མིག་གི་དབང་པོ་སྲུང་ཞིང་། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་ལ་འཇུག་གོ །' ཞེས་པ་ནི་དྲན་པའི་སྡོམ་པའོ། ། ‘‘ยานิ [Pg.72] โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา,)สติ เตสํ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔; เนตฺติ. ๑๑, ๔๕; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗) – ‘འཇིག་རྟེན་དག་ན་རྒྱུན་གང་དག །(ཨ་ཛི་ཏ་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས། །)དྲན་པས་དེ་དག་འགོག་པར་བྱེད། །རྒྱུན་རྣམས་སྡོམ་པར་ངས་བཤད་དེ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་འགགས། །’ ཞེས་པ་ནི། อยํ ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ วีริยสํวโร. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต ‘‘สํวโร’’, วินยนโต ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ. ཤེས་རབ་ཀྱི་སྡོམ་པའོ། །'གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་བཟོད་པ་ཡིན་ནོ། །' ཞེས་པ་ནི་བཟོད་པའི་སྡོམ་པའོ། །'སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་མི་གནས་སོ། །' ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ། །སྡོམ་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རང་རང་གི་བསྡམ་པར་བྱ་བ་དང་གདུལ་བར་བྱ་བའི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་ 'སྡོམ་པ་' ཞེས་བྱ་ལ། འདུལ་བའི་ཕྱིར་ 'འདུལ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་ནི་རྣམ་པ་ལྔར་འགྱུར་བར་རིག་པར་བྱའོ། ། ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ปฏิปกฺขภาวโต ทีปาโลเกเนว ตมสฺส, เตน เตน วิปสฺสนาญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย อภิรติสญฺญาย, มุญฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุญฺจิตุกามตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ. เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. དེ་བཞིན་དུ་མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལ། གཉེན་པོའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་བཞིན་དུ། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དེ་དང་དེས་ཕན་མ་ཐོགས་པ་དེ་དང་དེ་སྤོང་བ་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་གཞག་པས་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་དང་། རྐྱེན་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་རྒྱུ་མེད་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་རྒྱུར་ལྟ་བ་རྣམས་དང་། དེའི་རྗེས་སུ་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བས་ཡིད་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་དང་། ཕུང་པོ་བསྡུས་ཏེ་ཉམས་སུ་མྱོང་བས་ 'ང་དང་བདག་གི་འོ་' སྙམ་དུ་འཛིན་པ་དང་། ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པར་གཞག་པས་ལམ་མ་ཡིན་པ་ལ་ལམ་དུ་འདུ་ཤེས་པ་དང་། སྐྱེ་བ་མཐོང་བས་ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་། འཇིག་པ་མཐོང་བས་རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་། འཇིགས་པ་མཐོང་བས་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། ཉེས་དམིགས་མཐོང་བས་རོ་མྱོང་བའི་འདུ་ཤེས་པ་དང་། སྐྱོ་བར་རྗེས་སུ་མཐོང་བས་མངོན་པར་དགའ་བའི་འདུ་ཤེས་པ་དང་། ཐར་བར་འདོད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཐར་བར་མི་འདོད་པ་ཉིད་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཏང་སྙོམས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། རྗེས་སུ་མཐུན་པས་ཆོས་ཀྱི་གནས་ཉིད་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་། རིགས་འགྱུར་བས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མར་འཛིན་པ་སྤོང་བའོ། །འདི་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། ། ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรเนว อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิยสฺส กิเลสคณสฺส อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, เอตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา [Pg.73] ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. ตํ ตํ ปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.อุรคสุตฺตวณฺณนา; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐). གང་ཡང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབྱེ་བས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་འཇུག་པའི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། བུམ་པས་བརྡེགས་པས་ཆུའི་སྟེང་གི་ཉ་ལྕིབས་བཞིན་དུ། སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་སྤོང་བ་ནི། རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར། ལམ་དེ་དང་དེ་དང་ལྡན་པའི་རང་རང་གི་རྒྱུད་ལ། 'ལྟ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་སྤང་བའི་ཕྱིར་རོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་རྣམས་གཏན་དུ་མི་འབྱུང་བའི་དངོས་པོས་སྤོང་བ་ནི། ཀུན་ནས་གཅོད་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་ཡང་འབྲས་བུའི་དུས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཉིད་ནི། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །སྤོང་བ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་སྤོང་བ་དང་། འདུལ་བའི་དོན་གྱིས་འདུལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྤོང་བའི་འདུལ་བ་' ཞེས་བྱ་ོ། །ཡང་ན་སྤོང་བ་དེ་དང་དེ་དང་ལྡན་པ་ལ་འདུལ་བ་དེ་དང་དེ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཡང་ 'སྤོང་བའི་འདུལ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ཡང་རྣམ་པ་ལྔར་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เอวมยํ สงฺเขปโต ทุวิโธ เภทโต จ ทสวิโธ วินโย ภินฺนสํวรตฺตา, ปหาตพฺพสฺส จ อปฺปหีนตฺตา ยสฺมา เอตสฺส อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส นตฺถิ, ตสฺมา อภาวโต ตสฺส อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจตีติ. เอเสว นโย สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท, สปฺปุริสธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถปิ. นินฺนานากรณญฺหิ เอตมตฺถโต. ยถาห – ‘‘เยว เต อริยา, เตว เต สปฺปุริสา. เยว เต สปฺปุริสา, เตว เต อริยา. โย เอว โส อริยานํ ธมฺโม, โส เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม. โย เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม, โส เอว โส อริยานํ ธมฺโม. เยว เต อริยวินยา, เตว เต สปฺปุริสวินยา. เยว เต สปฺปุริสวินยา, เตว เต อริยวินยา. อริเยติ วา, สปฺปุริเสติ วา, อริยธมฺเมติ วา, สปฺปุริสธมฺเมติ วา, อริยวินเยติ วา, สปฺปุริสวินเยติ วา เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวาติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐). དེ་ལྟར་ན་མདོར་བསྡུས་ན་རྣམ་པ་གཉིས་དང་། དབྱེ་ན་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་འདི་ནི། སྡོམ་པ་ཉམས་པ་ཉིད་དང་། སྤང་བར་བྱ་བ་མ་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། གང་གི་ཕྱིར་ཐོས་པ་མེད་པའི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་འདི་ལ་མེད་པས། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ནི་ 'མ་བཏུལ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་མ་མཐོང་བ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་མ་བཏུལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འདི་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། 'གང་དག་འཕགས་པ་རྣམས་ཡིན་པ་དེ་དག་ཉིད་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཡིན། གང་དག་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཡིན་པ་དེ་དག་ཉིད་འཕགས་པ་རྣམས་ཡིན། གང་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཡིན། གང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཡིན། གང་འཕགས་པའི་འདུལ་བ་རྣམས་ཡིན་པ་དེ་དག་ཉིད་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་འདུལ་བ་རྣམས་ཡིན། གང་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་འདུལ་བ་རྣམས་ཡིན་པ་དེ་དག་ཉིད་འཕགས་པའི་འདུལ་བ་རྣམས་ཡིན། འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བའམ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཞེས་བྱ་བའམ། འཕགས་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བའམ། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བའམ། འཕགས་པའི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་བའམ། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ནི་དོན་གཅིག་པ་དང་། མཚུངས་པ་དང་། སྐལ་བ་མཉམ་པ་དང་། དེ་ལས་སྐྱེས་པ་དང་། དེ་ཉིད་དོ་' ཞེས་སོ། ། รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, ‘‘ยํ รูปํ, โส อหํ, โย อหํ, ตํ รูป’’นฺติ รูปญฺจ อตฺตานญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ. โย วณฺโณ, สา อจฺจี’’ติ อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ, เอวเมว อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต…เป… สมนุปสฺสตีติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) เอวํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ วิย ตํ รูปวนฺตํ ‘‘อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ วิย อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา กรณฺฑเก มณึ วิย ตํ อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་གིས་གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟ་སྟེ། 'གང་གཟུགས་པ་དེ་ནི་ང་ཡིན། གང་ང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གཟུགས་སོ་' ཞེས་གཟུགས་དང་བདག་གཉིས་སུ་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། ཏིལ་མར་གྱི་སྒྲོན་མེ་འབར་བ་ལ། 'གང་མེ་ལྕེ་དེ་ནི་ཁ་དོག་ཡིན། གང་ཁ་དོག་དེ་ནི་མེ་ལྕེ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་མེ་ལྕེ་དང་ཁ་དོག་གཉིས་སུ་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་གིས་གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་... བྱས་ནས་རྗེས་སུ་ལྟའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་ལྟར་གཟུགས་ལ་ 'བདག་གོ་' ཞེས་ལྟ་བས་མཐོང་བར་ལྟའོ། །ཡང་ན་བདག་གཟུགས་དང་ལྡན་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཟུགས་མེད་པ་ལ་ 'བདག་གོ་' ཞེས་བཟུང་ནས། ཤིང་གྲིབ་མ་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ། བདག་དེ་གཟུགས་དང་ལྡན་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ། །ཡང་ན་བདག་ལ་གཟུགས་ཡོད་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཟུགས་མེད་པ་ཉིད་ལ་ 'བདག་གོ་' ཞེས་བཟུང་ནས། མེ་ཏོག་ལ་དྲི་བཞིན་དུ། བདག་ལ་གཟུགས་ཡོད་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ། །ཡང་ན་གཟུགས་ལ་བདག་ཡོད་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཟུགས་མེད་པ་ཉིད་ལ་ 'བདག་གོ་' ཞེས་བཟུང་ནས། ཟ་མ་ཏོག་གི་ནང་དུ་ནོར་བུ་བཞིན་དུ། བདག་དེ་གཟུགས་ལ་ཡོད་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། ตตฺถ [Pg.74] ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ สุทฺธรูปํเยว ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ. ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๑) อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ, ‘‘เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนา, เวทนาย วา อตฺตาน’’นฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา. อวเสเสสุ สสฺสตทิฏฺฐิ. เอวเมตฺถ ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ตา สพฺพาปิ มคฺคาวรณา, น สคฺคาวรณา, ปฐมมคฺควชฺฌาติ เวทิตพฺพา. དེ་ལ་ 'གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཟུགས་རྐྱང་པ་ཉིད་ལ་ 'བདག་གོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཡང་ན་བདག་གཟུགས་དང་ལྡན་པའམ། བདག་ལ་གཟུགས་ཡོད་པའམ། གཟུགས་ལ་བདག་ཡོད་པའམ། ཚོར་བ་ལ་བདག་ཏུ་... འདུ་ཤེས་ལ་... འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་... རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ་' ཞེས་བྱ་བ་གནས་བདུན་པོ་འདི་དག་ཏུ་གཟུགས་མེད་པ་ལ་ 'བདག་གོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཡང་ན་བདག་ཚོར་བ་དང་ལྡན་པའམ། བདག་ལ་ཚོར་བ་ཡོད་པའམ། ཚོར་བ་ལ་བདག་ཡོད་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར་ཕུང་པོ་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་གསུམ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་གནས་བཅུ་གཉིས་སུ་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་འདྲེས་པའི་བདག་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ཚོར་བ་... འདུ་ཤེས་... འདུ་བྱེད་... རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ་ཞེས་བྱ་བ་གནས་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཏུ་ཆད་པར་ལྟ་བ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་སུ་རྟག་པར་ལྟ་བའོ། །དེ་ལྟར་ན་འདི་ལ་སྲིད་པའི་ལྟ་བ་བཅོ་ལྔ་དང་། འཇིག་པའི་ལྟ་བ་ལྔ་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ལམ་གྱི་སྒྲིབ་པ་ཡིན་གྱི། མཐོ་རིས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ལ། ལམ་དང་པོས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อารญฺญิโกติ อรญฺเญ นิวาสํ. ปวเนติ มหนฺเต คมฺภีรวเน. จรมาโนติ ตหึ ตหึ วิจรมาโน. วิสฺสตฺโถ คจฺฉตีติ นิพฺภโย นิราสงฺโก จรติ. อนาปาถคโต ลุทฺทสฺสาติ มิคลุทฺทสฺส ปรมฺมุขคโต. อนฺตมกาสิ มารนฺติ กิเลสมารํ วา เทวปุตฺตมารํ วา อนฺตํ อกาสิ. อปทํ วธิตฺวาติ กิเลสปทํ หนฺตฺวา นาเสตฺวา. มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโตติ มารสฺส อทสฺสนวิสยํ ปตฺโต. อนาปาถคโตติ มารสฺส ปรมฺมุขํ ปตฺโต. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. དགོན་པ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོན་པར་གནས་པའོ། །ནགས་ཚལ་ན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་གཏིང་ཟབ་པོ་ལའོ། །རྒྱུ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་དང་དེར་རྒྱུ་བའོ། །བག་ཕེབས་པར་འགྲོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་དོགས་པ་མེད་པར་རྒྱུ་བའོ། །རྔོན་པའི་མིག་ལམ་དུ་མ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རི་དྭགས་རྔོན་པའི་རྒྱབ་ཏུ་སོང་བའོ། །བདུད་ཀྱི་མཐར་བྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དམ། ལྷའི་བུ་ཉིད་ཀྱི་བདུད་ཀྱི་མཐར་བྱས་པའོ། །གནས་མེད་པར་བཅོམ་ནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གནས་བཅོམ་ཞིང་བཤིགས་ནས་སོ། །བདུད་ཀྱི་མིག་གིས་མི་མཐོང་བར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདུད་ཀྱི་མི་མཐོང་བའི་ཡུལ་དུ་སོང་བའོ། །མིག་ལམ་དུ་མ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདུད་ཀྱི་རྒྱབ་ཏུ་སོང་བའོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโสเยว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་རྩེ་མོས་གསུངས་ཤིང་། གསུང་བཤད་ཀྱི་མཐར་ཡང་གསུངས་པ་དང་འདྲ་བར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་གླེང་གཞི་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། โมฆราชมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མོ་གྷ་རཱ་ཛ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུའི་མདོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๖. ปิงฺคิยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ༡༦. པིངྒི་ཡ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུའི་མདོའི་བཤད་པ། ๘๙. โสฬสเม ปิงฺคิยสุตฺตนิทฺเทเส – ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณติ โส กิร พฺราหฺมโณ ชราภิภูโต วีสวสฺสสติโก ชาติยา, ทุพฺพโล จ ‘‘อิธ ปาทํ กริสฺสามี’’ติ อญฺญตฺเรว กโรติ, วินฏฺฐปุริมฉวิวณฺโณ จ. เตนาห – ‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ’’ติ. มาหํ [Pg.75] นสฺสํ โมมุโห อนฺตราวาติ มาหํ ตุยฺหํ ธมฺมํ อสจฺฉิกตฺวา อนฺตรา เอว อวิทฺวา หุตฺวา อนสฺสึ. ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ตว ปาทมูเล ปาสาณเก เจติเย วา ชาติชราย วิปฺปหานํ นิพฺพานํ ธมฺมรสํ อหํ วิชญฺญํ, ตํ เม อาจิกฺข. ༨༩. བཅུ་དྲུག་པ་པིངྒི་ཡའི་མདོའི་བཤད་པ་ལ། 'བདག་ནི་རྒས་ཤིང་སྟོབས་མེད་མདོག་ཉམས་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། བྲམ་ཟེ་དེ་ནི་རྒས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སྐྱེ་བས་ལོ་བརྒྱ་དང་ཉི་ཤུ་ལོན་པ་དང་། ཉམ་ཆུང་བས་ 'འདིར་རྐང་པ་འཇོག་གོ་' ཞེས་བྱས་ནས་གཞན་དུ་འཇོག་པ་དང་། སྔོན་གྱི་ཤ་མདོག་ཉམས་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བདག་ནི་རྒས་ཤིང་སྟོབས་མེད་མདོག་ཉམས་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'བདག་བར་མ་དོར་རྨོངས་ཤིང་མ་ཤི་ཞིག་' ཅེས་བྱ་བ་ནི། བདག་ཁྱོད་ཀྱི་ཆོས་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པར་བར་མ་དོར་མ་རིག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མ་ཤི་ཞིག་ཅེས་པའོ། །'འདིར་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་རྣམ་པར་སྤོང་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདི་ཉིད་དུ་ཁྱོད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་ངམ། རྡོའི་མཆོད་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་རྣམ་པར་སྤོང་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རོ་བདག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེ་བདག་ལ་བཤད་དུ་གསོལ། อพโลติ พลวิรหิโต. ทุพฺพโลติ ทุพฺพลพโล. อปฺปพโลติ ปริตฺตพโล. อปฺปถาโมติ ปริตฺตวีริโย. วีตวณฺโณติ ปริวตฺติตฉวิวณฺโณ. วิคตวณฺโณติ อปคตฉวิวณฺโณ. วิคจฺฉิตวณฺโณติ ทูรีภูตฉวิวณฺโณ. ยา สา ปุริมา สุภา วณฺณนิภาติ ยา สา สุภา สุนฺทรา ปุริมกาเล สติ, สา วณฺณนิภา เอตรหิ อนฺตรหิตา วิคตา. อาทีนโว ปาตุภูโตติ อุปทฺทโว ปาตุรโหสิ. ‘‘ยา สา ปุริมา สุภา วณฺณนิภา’’ติ ปาฐํ ฐเปตฺวา ‘‘ยา สุภา อสฺสา’’ติ เอเก วณฺณยนฺติ. སྟོབས་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྟོབས་དང་བྲལ་བའོ། །ཉམ་ཆུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོབས་ཞན་པའོ། །སྟོབས་ཆུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོབས་ཉུང་བའོ། །མཐུ་ཆུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཉུང་བའོ། །མདོག་ཉམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤ་མདོག་འགྱུར་བའོ། །མདོག་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤ་མདོག་ཡལ་བའོ། །མདོག་སོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤ་མདོག་རིང་དུ་སོང་བའོ། །'སྔོན་གྱི་མཛེས་པའི་མདོག་གང་ཡིན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྔོན་གྱི་དུས་སུ་མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་མདོག་གང་ཡིན་པ་དེ། ད་ལྟ་མི་སྣང་ཞིང་ཡལ་བའོ། །ཉེས་དམིགས་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བ་ནིགནོད་པ་མངོན་དུ་བྱུང་བའོ། །'སྔོན་གྱི་མཛེས་པའི་མདོག་གང་ཡིན་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་བཞག་ནས། 'གང་དེའི་མཛེས་པ་ཡིན་པ་' ཞེས་ཁ་ཅིག་གིས་འགྲེལ་ལོ། ། อสุทฺธาติ ปฏลาทีหิ อสุทฺธา. อวิสุทฺธาติ ติมิราทีหิ อวิสุทฺธา. อปริสุทฺธาติ สมนฺตโต โผฏปฏลาทีหิ ปริโยนทฺธตฺตา อปริสุทฺธา. อโวทาตาติ นปฺปสนฺนา ปสนฺนสทิสา. โน ตถา จกฺขุนา รูเป ปสฺสามีติ ยถา โปราณจกฺขุนา รูปารมฺมณํ ปสฺสามิ โอโลเกมิ, ตถา เตน ปกาเรน อิทานิ น ปสฺสามิ. โสตํ อสุทฺธนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. มาหํ นสฺสนฺติ อหํ มา วินสฺสํ. མི་གསལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལིང་ཏོག་ལ་སོགས་པས་མི་གསལ་བའོ། །མི་དྭངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རབ་རིབ་ལ་སོགས་པས་མི་དྭངས་བའོ། །ཡོངས་སུ་མི་དག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཐའ་སྐོར་ཀུན་ཏུ་ཆུ་བུར་དང་ལིང་ཏོག་ལ་སོགས་པས་བཏུམས་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་མི་དག་པའོ། །མི་གསལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་དྭངས་པ་སྟེ་དྭངས་པ་དང་འདྲ་བའོ། །'མིག་གིས་གཟུགས་རྣམས་དེ་ལྟར་མི་མཐོང་ངོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྔོན་གྱི་མིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་མཐོང་ཞིང་བལྟས་པ་བཞིན་དུ། ད་ལྟ་རྣམ་པ་དེས་མི་མཐོང་བའོ། །'རྣ་བ་མི་གསལ་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'བདག་མ་ཤི་ཞིག་' ཅེས་བྱ་བ་ནི་བདག་མ་ཉམས་ཤིག་པའོ། ། ๙๐. อิทานิ ยสฺมา ปิงฺคิโย กาเย สาเปกฺขตาย ‘‘ชิณฺโณหมสฺมี’’ติอาทิมาห. เตนสฺส ภควา กาเย สิเนหปฺปหานตฺถํ ‘‘ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน’’ติ คาถมาห. ตตฺถ รูเปสูติ รูปเหตุ รูปปจฺจยา. วิหญฺญมาเนติ กมฺมการณาทีหิ อุปหญฺญมาเน. รุปฺปนฺติ รูเปสูติ จกฺขุโรคาทีหิ จ รูปเหตุเยว ชนา รุปฺปนฺติ พาธิยนฺติ. ༩༠. ད་ནི་གང་གི་ཕྱིར་པིངྒི་ཡས་ལུས་ལ་ལྟོས་པ་དང་བཅས་པས་ 'བདག་ནི་རྒས་ཤིང་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོའི་ལུས་ལ་ཆགས་པ་སྤང་བའི་ཕྱིར། 'གཟུགས་རྣམས་ལ་གནོད་པ་མཐོང་ནས་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'གཟུགས་རྣམས་ལ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་སོ། །'གནོད་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ཀྱི་ཆད་པ་ལ་སོགས་པས་གནོད་པར་གྱུར་པའོ། །'གཟུགས་རྣམས་ལ་གནོད་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། མིག་གི་ནད་ལ་སོགས་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་གནོད་ཅིང་གཙེས་པའོ། ། หญฺญนฺตีติ ฆฏียนฺติ. วิหญฺญนฺตีติ วิเหสิยนฺติ. อุปวิหญฺญนฺตีติ หตฺถปาทจฺเฉทาทึ ลภนฺติ. อุปฆาติยนฺตีติ มรณํ ลภนฺติ. กุปฺปนฺตีติ ปริวตฺตนฺติ. ปีฬยนฺตีติ วิฆาตํ อาปชฺชนฺติ. ฆฏฺฏยนฺตีติ ฆฏฺฏนํ ปาปุณนฺติ. พฺยาธิตาติ ภีตา. โทมนสฺสิตาติ จิตฺตวิฆาตํ ปตฺตา. เวมาเนติ นสฺสมาเน. བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཏོར་བའོ། །རྣམ་པར་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཙེས་པའོ། །ཉེ་བར་རྣམ་པར་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའོ། །ཉེ་བར་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཆི་བ་ཐོབ་པའོ། །འཁྲུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འགྱུར་བའོ། །གཙེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནོད་པ་འབྱུང་བའོ། །བརྡེགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྡེག་པ་ཐོབ་པའོ། །ནད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིགས་པའོ། །ཡིད་མི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ལ་གནོད་པ་ཐོབ་པའོ། །འཇིག་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉམས་པ་ལའོ། ། ๙๑. เอวํ [Pg.76] ภควตา ยาว อรหตฺตํ, ตาว กถิตํ ปฏิปตฺตึ สุตฺวา ปิงฺคิโย ชราทุพฺพลตาย วิเสสํ อนธิคนฺตฺวา จ ปุน ‘‘ทิสา จตสฺโส’’ติ อิมาย คาถาย ภควนฺตํ โถเมนฺโต เทสนํ ยาจติ. ༩༡. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་བར་དུ་གསུངས་པའི་སྒྲུབ་པ་ཐོས་ནས། པིངྒི་ཡས་རྒས་ཤིང་ཉམ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་མ་ཐོབ་པར། ཡང་ 'ཕྱོགས་བཞི་དག་ནི་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་ཅིང་ཆོས་གསུང་བར་གསོལ་ཏོ། ། ๙๒. อถสฺส ภควา ปุนปิ ยาว อรหตฺตํ, ตาว ปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตณฺหาธิปนฺเน’’ติ คาถมาห. ༩༢. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡང་བསྐྱར་དགྲ་བཅོམ་པའི་བར་དུ་སྒྲུབ་པ་སྟོན་པར། 'སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། ตณฺหาธิปนฺเนติ ตณฺหาย วิมุจฺจิตฺวา ฐิเต. ตณฺหานุเคติ ตณฺหาย สห คจฺฉนฺเต. ตณฺหานุคเตติ ตณฺหาย อนุพนฺธนฺเต. ตณฺหานุสเฏติ ตณฺหาย สห ธาวนฺเต. ตณฺหาย ปนฺเนติ ตณฺหาย นิมุคฺเค. ปฏิปนฺเนติ ตณฺหาย อวตฺถเฏ. อภิภูเตติ มทฺทิเต. ปริยาทินฺนจิตฺเตติ ปริยาทิยิตฺวา คหิตกุสลจิตฺเต. "Taṇhādhipanne" ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་རྨོངས་ཏེ་གནས་པའོ།། "Taṇhānuge" ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བའོ།། "Taṇhānugate" ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། "Taṇhānusaṭe" ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུག་པའོ།། "Taṇhāya panne" ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་ནང་དུ་བྱིང་བའོ།། "Paṭipanne" ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་ཁྱབ་པའོ།། "Abhibhūte" ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་པའོ།། "Pariyādinnacitte" ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་ཅིང་འཕྲོག་པའོ།། สนฺตาปชาเตติ สญฺชาตจิตฺตสนฺตาเป. อีติชาเตติ โรคุปฺปนฺเน. อุปทฺทวชาเตติ อาทีนวชาเต. อุปสคฺคชาเตติ อุปฺปนฺนทุกฺขชาเต. "Santāpajāte" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་སྐྱེས་པའོ།། "Ītijāte" ཞེས་པ་ནི་ནད་སྐྱེས་པའོ།། "Upaddavajāte" ཞེས་པ་ནི་ཉེས་དམིགས་སྐྱེས་པའོ།། "Upasaggajāte" ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེས་པའོ།། วิรชํ วีตมลนฺติ เอตฺถ วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วีตมลนฺติ วีตราคาทิมลํ. ราคาทโย หิ อชฺโฌตฺถรณฏฺเฐน รโช นาม, ทูสฏฺเฐน มลํ นาม. ธมฺมจกฺขุนฺติ กตฺถจิ ปฐมมคฺคญาณํ, กตฺถจิ อาทีนิ ตีณิ มคฺคญาณานิ, กตฺถจิ จตุตฺถมคฺคญาณมฺปิ. อิธ ปน ชฏิลสหสฺสสฺส จตุตฺถมคฺคญาณํ. ปิงฺคิยสฺส ตติยมคฺคญาณเมว. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ วิปสฺสนาวเสน เอวํ ปวตฺตสฺส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. "Virajaṃ vītamalaṃ" ཞེས་པ་ལ། འདིར་ "virajaṃ" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་དང་བྲལ་བའོ།། "Vītamalaṃ" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའོ།། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཀུན་ནས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་ "རྡུལ་" ཞེས་བྱ་ལ། སྦགས་པའི་དོན་གྱིས་ "དྲི་མ་" ཞེས་བྱའོ།། "Dhammacakkhu" ཞེས་པ་ནི་སྐབས་ལ་ལར་ལམ་དང་པོའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྐབས་ལ་ལར་ལམ་དང་པོ་གསུམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྐབས་ལ་ལར་ལམ་བཞི་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་འཇུག་གོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་རལ་པ་ཅན་སྟོང་གི་ལམ་བཞི་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། པིང་གི་ཡའི་ལམ་གསུམ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དོ།། "ཀུན་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་གྱི་ཆོས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་འགོག་པའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ནོ" ཞེས་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་འཇུག་པ་ལ་ "ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་སྐྱེས་སོ་" ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བར་ཟད་དོ།། เอวํ อิทมฺปิ สุตฺตํ ภควา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปิงฺคิโย อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ. โส กิร อนฺตรนฺตรา จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ วิจิตฺรปฏิภานํ นาม เทสนํ น ลภติ มยฺหํ มาตุโล พาวรี สวนายา’’ติ. เตน สิเนหวิกฺเขเปน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ. อนฺเตวาสิกา ปนสฺส สหสฺสชฏิลา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. สพฺเพว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา เอหิภิกฺขุโน อเหสุนฺติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་རྩེ་མོར་བསྟན་ཏོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་པིང་གི་ཡ་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། ཁོང་གིས་བར་བར་དུ་འདི་ལྟར་བསམས་པར་གྲགས་ཏེ། "ངའི་ཞང་པོ་བཱ་བ་རཱི་ཡིས་འདི་ལྟ་བུའི་སྤོབས་པ་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ཉན་པའི་སྐལ་བ་མ་ཐོབ་བོ" ཞེས་སོ།། ཆགས་པའི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་དེས་ཁོང་གིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་མ་ནུས་སོ།། འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་སློབ་མ་རལ་པ་ཅན་སྟོང་པོ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། དེ་དག་ཐམས་ཅད་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་འཛིན་པའི་ "དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག་" གི་ཚུལ་དུ་གྱུར་ཏོ།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་ཆོས་སྣང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཉེ་བར་བསྟན་པ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ปิงฺคิยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྲམ་ཟེའི་བུ་པིང་གི་ཡའི་མདོའི་བསྟན་བཤད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๗. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทสวณฺณนา ༡༧. ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་བསྟོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བསྟན་བཤད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๙๓. อิโต [Pg.77] ปรํ สงฺคีติการา เทสนํ โถเมนฺตา ‘‘อิทมโวจ ภควา’’ติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ อิทมโวจาติ อิทํ ปารายนํ อโวจ. ปริจารกโสฬสานนฺติ พาวริสฺส ปริจารเกน ปิงฺคิเยน สห โสฬสานํ, พุทฺธสฺส วา ภควโต ปริจารกานํ โสฬสานนฺติ ปริจารกโสฬสานํ. เต เอว จ พฺราหฺมณา ตตฺถ โสฬสสุ ทิสาสุ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วามปสฺสโต จ ทกฺขิณปสฺสโต จ ฉ ฉ โยชนา นิสินฺนา อุชุเกน ทฺวาทสโยชนิกา อโหสิ. อชฺฌิฏฺโฐติ ยาจิโต. ༩༣. འདི་ལས་གཞན་དུ་བཀའ་བསྡུ་མཛད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་བསྟོད་དེ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "idamavoca" ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་འདི་བཀའ་སྩལ་པའོ།། "Paricārakasoḷasānaṃ" ཞེས་པ་ནི་བཱ་བ་རཱི་ཡི་འཁོར་པིང་གི་ཡ་དང་ལྷན་ཅིག་བཅུ་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱི་འམ། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཁོར་བཅུ་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་གྱིས་ "འཁོར་བཅུ་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་བྱའོ།། བྲམ་ཟེ་དེ་དག་ཉིད་དེར་ཕྱོགས་བཅུ་དྲུག་ཏུ་མདུན་དང་། རྒྱབ་དང་། གཡོན་དང་། གཡས་སུ་དཔག་ཚད་དྲུག་རེའི་མཚམས་སུ་བསྡད་པས་དྲང་པོར་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཚད་དུ་གྱུར་ཏོ།། "Ajjhiṭṭha" ཞེས་པ་ནི་གསོལ་བ་བཏབ་པའོ།། ๙๔-๙๗. อตฺถมญฺญายาติ ปาฬิอตฺถมญฺญาย. ธมฺมมญฺญายาติ ปาฬิมญฺญาย. ปารายนนฺติ เอวํ อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส อธิวจนํ อาโรเปตฺวา เตสํ พฺราหฺมณานํ นามานิ กิตฺตยนฺโต ‘‘อชิโต…เป… พุทฺธเสฏฺฐมุปาคมุ’’นฺติ อาหํสุ. ตตฺถ สมฺปนฺนจรณนฺติ นิพฺพานปทฏฺฐานภูเตน ปาติโมกฺขสีลาทินา สมฺปนฺนํ. อิสินฺติ มเหสึ. ༩༤-༩༧. "Atthamaññāya" ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གི་དོན་ཤེས་པའོ།། "Dhammamaññāya" ཞེས་པ་ནི་གཞུང་ཉིད་ཤེས་པའོ།། "Pārāyana" ཞེས་འདི་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་འདིའི་མིང་དུ་བཏགས་ནས། བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གི་མིང་ནས་བརྗོད་དེ། "ཨ་ཛི་ཏ་...ལྷག་མ་...སངས་རྒྱས་གཙོ་བོའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "sampannacaraṇa" ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ཀྱི་གཞི་རུ་གྱུར་པའི་སོ་ཐར་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "Isi" ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ།། นิทฺเทเส อุปาคมึสูติ สมีปํ คมึสุ. อุปสงฺกมึสูติ อวิทูรฏฺฐานํ คมึสุ. ปยิรุปาสึสูติ สมีเป นิสีทึสุ. ปริปุจฺฉึสูติ ปริปุจฺฉํ อาหรึสุ. ปริคณฺหึสูติ ตุลยึสุ. ‘‘โจทยึสู’’ติ เกจิ. བསྟན་བཤད་ལས། "upāgamiṃsu" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུ་སོང་བའོ།། "upasaṅkamiṃsu" ཞེས་པ་ནི་མི་རིང་བའི་སར་སོང་བའོ།། "payirupāsiṃsu" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུ་བསྡད་པའོ།། "paripucchiṃsu" ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་དྲིས་པའོ།། "parigaṇhiṃsu" ཞེས་པ་ནི་གཞལ་བའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ "codayiṃsu" ཞེས་ཀྱང་ཟེར་རོ།། สีลาจารนิพฺพตฺตีติ อุตฺตมสีลาจารนิพฺพตฺติ, มคฺเคน นิปฺผนฺนสีลนฺติ อตฺโถ. "Sīlācāranibbatti" ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་མཆོག་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། คมฺภีเรติ อุตฺตานภาวปฏิกฺเขปวจนํ. ทุทฺทเสติ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทเส, ทุกฺเขน ทฏฺฐพฺเพ, น สกฺกา สุเขน ทฏฺฐุํ. ทุทฺทสตฺตาว ทุรนุโพเธ, ทุกฺเขน อวพุชฺฌิตพฺเพ, น สกฺกา สุเขน อวพุชฺฌิตุํ. สนฺเตติ นิพฺพุเต. ปณีเตติ อตปฺปเก. อิทํ ทฺวยํ โลกุตฺตรเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อตกฺกาวจเรติ ตกฺเกน น อวจริตพฺเพ น โอคาหิตพฺเพ ญาเณเนว อวจริตพฺเพ. นิปุเณติ สณฺเห. ปณฺฑิตเวทนีเยติ สมฺมา ปฏิปนฺเนหิ ปณฺฑิเตหิ เวทิตพฺเพ. "Gambhīra" ཞེས་པ་ནི་གོ་སླ་བའི་རང་བཞིན་བཀག་པའི་ཚིག་གོ། "Duddasa" ཞེས་པ་ནི་ཟབ་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བར་དཀའ་བ་སྟེ། དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། བདེ་བླག་ཏུ་བལྟ་བར་མི་ནུས་པའོ།། མཐོང་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་སྟེ། དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པར་མི་ནུས་པའོ།། "Santa" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། "Paṇīta" ཞེས་པ་ནི་གདུང་བ་མེད་པའོ།། འདི་གཉིས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། "Atakkāvacara" ཞེས་པ་ནི་རྟོག་གེས་གཞལ་བར་མི་ནུས་ཤིང་གཏིང་དཔག་པར་མི་ནུས་པ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་ཁོ་ནས་གཞལ་བར་བྱ་བའོ།། "Nipuṇa" ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོའོ།། "Paṇḍitavedanīya" ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རིག་པར་བྱ་བའོ།། ๙๘. โตเสสีติ ตุฏฺฐึ อาปาเทสิ. วิโตเสสีติ วิวิธา เตสํ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทสิ. ปสาเทสีติ เตสํ จิตฺตปฺปสาทํ อกาสิ[Pg.78]. อาราเธสีติ อาราธยิ สิทฺธึ ปาเปสิ. อตฺตมเน อกาสีติ โสมนสฺสวเสน สกมเน อกาสิ. ༩༨. "Tosesi" ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་བསྐྱེད་པའོ།། "Vitosesi" ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཡིད་བདེ་བ་བསྐྱེད་པའོ།། "Pasādesi" ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་སེམས་དང་བར་བྱས་པའོ།། "Ārādhesi" ཞེས་པ་ནི་མཉེས་པར་བྱས་ཤིང་གྲུབ་པར་བྱས་པའོ།། "Attamana akāsi" ཞེས་པ་ནི་ཡིད་བདེ་བའི་སྒོ་ནས་རང་གི་ཡིད་དགའ་བར་བྱས་པའོ།། ๙๙. ตโต ปรํ พฺรหฺมจริยมจรึสูติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ อจรึสุ. ༩༩. "དེ་ནས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་སྤྱད་པའོ།། ๑๐๑. ตสฺมา ปารายนนฺติ ตสฺส ปารภูตสฺส นิพฺพานสฺส อายตนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ༡༠༡. དེ་བས་ན་ "Pārāyana" ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་ཆོས་སྣང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཉེ་བར་བསྟན་པ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་བསྟོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བསྟན་བཤད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๘. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทสวณฺณนา ༡༨. ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་རྗེས་སུ་བསྒྲགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བསྟན་བཤད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑๐๒. ปารายนมนุคายิสฺสนฺติ อสฺส อยํ สมฺพนฺโธ – ภควตา หิ ปารายเน เทสิเต โสฬสสหสฺสชฏิลา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, อวเสสานญฺจ จุทฺทสโกฏิสงฺขานํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ – ༡༠༢. "Pārāyanamanugāyissaṃ" ཞེས་པ་འདིའི་འབྲེལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་ན། རལ་པ་ཅན་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་པོ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། ལྷག་མ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅུ་བཞིར་གྱུར་པའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ།། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ตโต ปาสาณเก รมฺเม, ปารายนสมาคเม; อมตํ ปาปยี พุทฺโธ, จุทฺทส ปาณโกฏิโย’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๑๓๘); "དེ་ནས་ཉམས་དགའ་བྲག་གི་གནས་སུ། ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་འདུ་བ་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ནི་སྐྱེ་དགུ་བྱེ་བ་བཅུ་བཞི་ལ། འཆི་མེད་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་མཛད།" ཅེས་སོ།། นิฏฺฐิตาย ปน ธมฺมเทสนาย ตโต ตโต อาคตา มนุสฺสา ภควโต อานุภาเวน อตฺตโน อตฺตโน คามนิคมาทีสฺเวว ปาตุรเหสุํ. ภควาปิ สาวตฺถิเมว อคมาสิ ปริจารกโสฬสาทีหิ อเนเกหิ ภิกฺขุสหสฺเสหิ ปริวุโต. ตตฺถ ปิงฺคิโย ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘คจฺฉามหํ, ภนฺเต, พาวริสฺส พุทฺธุปฺปาทํ อาโรเจตุํ, ปฏิสฺสุตญฺหิ ตสฺเสว มยา’’ติ. อถ ภควตา อนุญฺญาโต ญาณคมเนเนว โคธาวรีตีรํ คนฺตฺวา ปาทคมเนน อสฺสมาภิมุโข อคมาสิ. ตเมนํ พาวรี พฺราหฺมโณ มคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน ทูรโตว ตํ ขาริชฏาทิวิรหิตํ ภิกฺขุเวเสนาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ นิฏฺฐมคมาสิ. สมฺปตฺตญฺจาปิ นํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, ปิงฺคิย, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ? ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, อุปฺปนฺโน, ปาสาณเก เจติเย นิสินฺโน อมฺหากํ ธมฺมํ เทเสสิ, ตมหํ ตุยฺหํ เทเสสฺสามี’’ติ. ตโต พาวรี มหตา [Pg.79] สกฺกาเรน สปริโส ตํ ปูเชตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปสิ. ตตฺถ นิสีทิตฺวา ปิงฺคิโย ‘‘ปารายนมนุคายิสฺส’’นฺติอาทิมาห. ཆོས་བསྟན་པ་རྫོགས་པ་ན། ཕྱོགས་སོ་སོ་ནས་ལྷགས་པའི་མི་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཐུ་བྱིན་གྱིས་རང་རང་གི་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་ལ་སོགས་པར་རང་བཞིན་གྱིས་སླེབས་པར་གྱུར་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་འཁོར་བཅུ་དྲུག་ལ་སོགས་པའི་དགེ་སློང་སྟོང་ཕྲག་མང་པོས་བསྐོར་ཏེ་མཉན་ཡོད་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ།། དེར་པིང་གི་ཡས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་གསོལ་པ། "བཙུན་པ་བདག་འགྲོ་བར་བགྱིའོ།། བཱ་བ་རཱི་ལ་སངས་རྒྱས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་པ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། བདག་གིས་ཁོང་ལ་དེ་ལྟར་ཁས་བླངས་པའི་ཕྱིར་རོ" ཞེས་སོ།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བ་སྩལ་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ལམ་གྱིས་གོ་དྷཱ་ཝ་རཱིའི་འགྲམ་དུ་གཤེགས་ནས། རྐང་ཐང་གིས་ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཕྱོགས་སུ་བྱོན་ཏོ།། བྲམ་ཟེ་བཱ་བ་རཱི་ནི་ལམ་ལ་བལྟས་ཏེ་འདུག་པ་ལ། རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཁོང་ཁུར་པོ་དང་རལ་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་དགེ་སློང་གི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་བྱོན་པ་མཐོང་ནས། "སངས་རྒྱས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་ཏོ" ཞེས་ངེས་པ་རྙེད་དོ།། ལྷགས་པ་ན་ཁོང་ལ་འདི་སྐད་དྲིས་ཏེ། "པིང་གི་ཡ། སངས་རྒྱས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་ཏམ" ཞེས་སོ།། "བྲམ་ཟེ་ལགས་སོ།། བྱོན་ཏོ།། བྲག་གི་མཆོད་རྟེན་ལ་བཞུགས་ནས་བདག་ཅག་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ།། དེ་བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་བསྟན་པར་བྱའོ" ཞེས་སོ།། དེ་ནས་བཱ་བ་རཱི་ཡིས་འཁོར་དང་བཅས་པས་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོས་ཁོང་ལ་མཆོད་དེ་སྟན་བཤམས་སོ།། དེར་བཞུགས་ནས་པིང་གི་ཡས་ "Pārāyanamanugāyissaṃ" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ อนุคายิสฺสนฺติ ภควโต คีตํ อนุคายิสฺสํ. ยถาทฺทกฺขีติ ยถา สามํ สจฺจาภิสมฺโพเธน อสาธารณญาเณน จ อทฺทกฺขิ. นิกฺกาโมติ ปหีนกาโม. ‘‘นิกฺกโม’’ติปิ ปาโฐ, วีริยวาติ อตฺโถ. นิกฺขนฺโต วา อกุสลปกฺขา. นิพฺพโนติ กิเลสวนวิรหิโต, ตณฺหาวิรหิโต เอว วา. กิสฺส เหตุ มุสา ภเณติ เยหิ กิเลเสหิ มุสา ภเณยฺย, เอเต ตสฺส ปหีนาติ ทสฺเสติ. เอเตน พฺราหฺมณสฺส สวเน อุสฺสาหํ ชเนติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๑๓๘). དེ་ལ་ "anugāyissaṃ" ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་རྗེས་སུ་བསྒྲགས་པར་བྱའོ།། "Yathāddakkhi" ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་མཐོང་བ་བཞིན་ནོ།། "Nikkāma" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་མེད་པའོ།། "Nikkama" ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ལས་ཕྱིར་བྱུང་བའོ།། "Nibbana" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ནགས་ཚལ་དང་བྲལ་བའམ། ཡང་ན་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བའོ།། "ཅིའི་ཕྱིར་རྫུན་དུ་སྨྲ་བར་འགྱུར" ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་གི་སྒོ་ནས་རྫུན་དུ་སྨྲ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཁོང་གིས་སྤངས་སོ་ཞེས་སྟོན་པའོ།། འདིས་ནི་བྲམ་ཟེ་ལ་ཉན་པའི་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།། อมโลติ กิเลสมลวิรหิโต. วิมโลติ วิคตกิเลสมโล. นิมฺมโลติ กิเลสมลสุทฺโธ. มลาปคโตติ กิเลสมลา ทูรีภูโต หุตฺวา จรติ. มลวิปฺปหีโนติ กิเลสมลปฺปหีโน. มลวิมุตฺโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺโต. สพฺพมลวีติวตฺโตติ วาสนาทิสพฺพกิเลสมลํ อติกฺกนฺโต. เต วนาติ เอเต วุตฺตปฺปการา กิเลสา. "Amala" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའོ།། "Vimala" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའོ།། "Nimmala" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་དག་པའོ།། "Malāpagata" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་དང་རིང་དུ་གྱུར་ཏེ་སྤྱོད་པའོ།། "Malavippahīna" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་སྤངས་པའོ།། "Malavimutta" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བའོ།། "Sabbamalavītivatta" ཞེས་པ་ནི་བག་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་པའོ།། "ནགས་ཚལ་དེ་དག་" ཅེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གོ། ๑๐๓. วณฺณูปสํหิตนฺติ คุณูปสํหิตํ. ༡༠༣. "Vaṇṇūpasaṃhita" ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ།། ๑๐๔. สจฺจวฺหโยติ พุทฺโธ หิ สจฺเจเนว อวฺหาเนน นาเมน ยุตฺโต. พฺรหฺเมติ ตํ พฺราหฺมณํ อาลปติ. ༡༠༤. "Saccavhaya" ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ནི་བདེན་པ་ཉིད་ཀྱི་མིང་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ།། "Brahme" ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་བོས་པའོ།། ตตฺถ โลโกติ ลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. เอโก โลโก ภวโลโกติ เตภูมกวิปาโก. โส หิ ภวตีติ ภโว, ภโว เอว โลโก ภวโลโก. ภวโลโก จ สมฺภวโลโก จาติ เอตฺถ เอเกโก ทฺเว ทฺเว โหติ. ภวโลโก หิ สมฺปตฺติภววิปตฺติภววเสน ทุวิโธ. สมฺภวโลโกปิ สมฺปตฺติสมฺภววิปตฺติสมฺภววเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สมฺปตฺติภวโลโกติ สุคติโลโก. โส หิ อิฏฺฐผลตฺตา สุนฺทโร โลโกติ สมฺปตฺติ, ภวตีติ ภโว, สมฺปตฺติ เอว ภโว สมฺปตฺติภโว, โส เอว โลโก สมฺปตฺติภวโลโก. สมฺปตฺติสมฺภวโลโกติ สุคตูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ [Pg.80] เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, สมฺปตฺติยา สมฺภโว สมฺปตฺติสมฺภโว, สมฺปตฺติสมฺภโว เอว โลโก สมฺปตฺติสมฺภวโลโกติ. དེ་ལ་ "Loka" (འཇིག་རྟེན་) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པའི་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ནོ།། འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། ཁམས་གསུམ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའོ།། དེ་ནི་འབྱུང་བས་ན་སྲིད་པ་སྟེ། སྲིད་པ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་ཀུན་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་འདིར་རེ་རེ་ལ་གཉིས་གཉིས་ཡོད་དོ།། སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་དང་རྒུད་པའི་སྲིད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། ཀུན་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་ཡང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་རྒུད་པར་ཀུན་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནི་བདེ་འགྲོའི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། དེ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པས་མཛེས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། འབྱུང་བས་ན་སྲིད་པའོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་སྲིད་པ་ཡིན་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པའོ།། དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་ཀུན་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་ནི་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བའི་ལས་སོ།། འདི་ལས་འབྲས་བུ་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བས་ན་ཀུན་འབྱུང་བའོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཀུན་འབྱུང་བ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་ཀུན་འབྱུང་བའོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་ཀུན་འབྱུང་བ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་ཀུན་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། วิปตฺติภวโลโกติ อปายโลโก. โส หิ อนิฏฺฐผลตฺตา วิรูโป โลโกติ วิปตฺติ, ภวตีติ ภโว, วิปตฺติ เอว ภโว วิปตฺติภโว, วิปตฺติภโว เอว โลโก วิปตฺติภวโลโก. วิปตฺติสมฺภวโลโกติ อปายูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, วิปตฺติยา สมฺภโว วิปตฺติสมฺภโว, วิปตฺติสมฺภโว เอว โลโก วิปตฺติสมฺภวโลโกติ. ติสฺโส เวทนาติ สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา โลกิยา เอว. อาหาราติ ปจฺจยา. ปจฺจยา หิ อตฺตโน ผลํ อาหรนฺตีติ อาหารา. กพฬีการาหาโร ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนาหาโร วิญฺญาณาหาโรติ จตฺตาโร. วตฺถุวเสน กพฬีกตฺตพฺพตฺตา กพฬีกาโร, อชฺโฌหริตพฺพตฺตา อาหาโร, โอทนกุมฺมาสาทิวตฺถุกาย โอชาเยตํ นามํ. สา หิ โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรตีติ อาหาโร. จกฺขุสมฺผสฺสาทิโก ฉพฺพิโธ ผสฺโส ติสฺโส เวทนา อาหรตีติ อาหาโร. มนโส สญฺเจตนา น สตฺตสฺสาติ มโนสญฺเจตนา ยถา จิตฺเตกคฺคตา, มนสา วา สมฺปยุตฺตา สญฺเจตนา มโนสญฺเจตนา ยถา อาชญฺญรโถ, เตภูมกกุสลากุสลเจตนา. สา หิ ตโย ภเว อาหรตีติ อาหาโร. วิญฺญาณนฺติ เอกูนวีสติเภทํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. ตญฺหิ ปฏิสนฺธินามรูปํ อาหรตีติ อาหาโร. རྒུད་པའི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནི་ངན་སོང་གི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། དེ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པས་མི་སྡུག་པའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ་རྒུད་པའོ།། འབྱུང་བས་ན་སྲིད་པའོ།། རྒུད་པ་ཉིད་སྲིད་པ་ཡིན་པས་རྒུད་པའི་སྲིད་པའོ།། རྒུད་པའི་སྲིད་པ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས་རྒུད་པའི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། རྒུད་པར་ཀུན་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་ནི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བའི་ལས་སོ།། འདི་ལས་འབྲས་བུ་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བས་ན་ཀུན་འབྱུང་བའོ།། རྒུད་པའི་ཀུན་འབྱུང་བ་ནི་རྒུད་པར་ཀུན་འབྱུང་བའོ།། རྒུད་པར་ཀུན་འབྱུང་བ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས་རྒུད་པར་ཀུན་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། ཚོར་བ་གསུམ་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་སྟེ་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ནའོ།། ཟས་རྣམས་ནི་རྐྱེན་རྣམས་སོ།། རྐྱེན་རྣམས་ནི་རང་གི་འབྲས་བུ་ལེན་པས་ན་ཟས་ཞེས་བྱའོ།། ཁམ་གྱི་ཟས་དང་། རེག་པའི་ཟས་དང་། ཡིད་ལ་སེམས་པའི་ཟས་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཟས་ཏེ་བཞིའོ།། དངོས་པོའི་དབང་གིས་ཁམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁམ་གྱིའོ།། མིད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟས་ཏེ། འབྲས་ཟན་དང་སྐྱོ་མ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའི་ལུས་ཀྱི་བཅུད་འདི་ལ་བྱའོ།། དེ་ནི་བཅུད་བརྒྱད་པའི་གཟུགས་རྣམས་ལེན་པས་ན་ཟས་སོ།། མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དྲུག་གི་རེག་པས་ཚོར་བ་གསུམ་ལེན་པས་ན་ཟས་སོ།། ཡིད་ཀྱི་སེམས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་པས་ཡིད་ལ་སེམས་པ་སྟེ། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་ཡིད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་པ་ནི་ཡིད་ལ་སེམས་པ་སྟེ། རྟ་མཆོག་གི་ཤིང་རྟ་བཞིན་ནོ།། དེ་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་སེམས་པའོ།། དེ་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་ལེན་པས་ན་ཟས་སོ།། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་དགུར་དབྱེ་བའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། དེ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་མིང་དང་གཟུགས་ལེན་པས་ན་ཟས་སོ།། อุปาทานกฺขนฺธาติ อุปาทานโคจรา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา, มชฺเฌ ปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อุปาทานสมฺภูตา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา ยถา ติณคฺคิ, ถุสคฺคิ. อุปาทานวิเธยฺยา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา ยถา ราชปุริโส. อุปาทานปฺปภวา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา ยถา ปุปฺผรุกฺโข, ผลรุกฺโข. อุปาทานานิ ปน กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานนฺติ จตฺตาริ. อตฺถโต ปน ภุสํ อาทานนฺติ อุปาทานํ. รูปุปาทานกฺขนฺโธ, เวทนุปาทานกฺขนฺโธ, สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ, สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ, วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธติ ปญฺจ. ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานีติ จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, มนายตนํ. สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตนยา เอว. ตถา อฏฺฐ [Pg.81] โลกธมฺมา. อปิ จ – ลาโภ, อลาโภ, ยโส, อยโส, นินฺทา, ปสํสา, สุขํ, ทุกฺขนฺติ อิเม อฏฺฐ โลกปฺปวตฺติยา สติ อนุปริวตฺตนธมฺมกตฺตา โลกสฺส ธมฺมาติ โลกธมฺมา. เอเตหิ มุตฺโต สตฺโต นาม นตฺถิ, พุทฺธานมฺปิ โหนฺติเยว. ยถาห – ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དབུས་ཀྱི་ཚིག་དོར་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། རྩྭའི་མེ་དང་ཕུབ་མའི་མེ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན། ཉེ་བར་ལེན་པའི་དབང་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། རྒྱལ་པོའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། མེ་ཏོག་གི་ཤིང་དང་འབྲས་བུའི་ཤིང་བཞིན་ནོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ནི་བཞི་སྟེ། འདོད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། ལྟ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། བདག་ཏུ་སྨྲ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ལྷག་པར་ལེན་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་དང་། ཚོར་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་དང་། འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་སྟེ་ལྔའོ། །ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་ནི། མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྣ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། སྣའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། ལྕེའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །རྣམ་ཤེས་གནས་པ་བདུན་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་དོ། །གཞན་ཡང་། རྙེད་པ་དང་། མ་རྙེད་པ་དང་། གྲགས་པ་དང་། མ་གྲགས་པ་དང་། སྨད་པ་དང་། བསྟོད་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་སྟེ། འདི་བརྒྱད་ནི་འཇིག་རྟེན་འཇུག་པ་ཡོད་པ་ན། རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་དག་ལས་ཐར་བའི་སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ལའང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, โลกธมฺมา โลกํ อนุปริวตฺตนฺติ, โลโก จ อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตติ. กตเม อฏฺฐ? ลาโภ จ อลาโภ จ…เป… สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, อฏฺฐ โลกธมฺมา โลกํ อนุปริวตฺตนฺติ, โลโก จ อิเม อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๖). “དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་། འཇིག་རྟེན་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་ངོ་། །བརྒྱད་གང་ཞེ་ན། རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་དང་། ⋯པེ⋯ བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་། འཇིག་རྟེན་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་ངོ་། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ นปฺปชหนฺติ, โลกโต น นิวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. ลาโภติ ปพฺพชิตสฺส จีวราทิ, คหฏฺฐสฺส ธนธญฺญาทิลาโภ. โสเยว อลพฺภมาโน ลาโภ อลาโภ น ลาโภ อลาโภติ วุจฺจติ, โน จ อตฺตาภาวปฺปตฺติโต ปริญฺเญยฺโย สิยา. ยโสติ ปริวาโร. โสเยว อลพฺภมาโน ยโส อยโส. นินฺทาติ อวณฺณภณนํ. ปสํสาติ วณฺณภณนํ. สุขนฺติ กามาวจรกายิกเจตสิกํ. ทุกฺขนฺติ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามีนํ กายิกเจตสิกํ, อนาคามิอรหนฺตานํ กายิกเมว. สตฺตาวาสาติ สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ. ตานิ ปน ตถา ปกาสิตา ขนฺธา เอว. สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ อสญฺญสตฺเตน จ เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน จ สทฺธึ นว สตฺตาวาสา. ทสายตนานีติ จกฺขายตนํ, รูปายตนํ, โสตายตนํ, สทฺทายตนํ, ฆานายตนํ, คนฺธายตนํ, ชิวฺหายตนํ, รสายตนํ, กายายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ เอวํ ทส. ทฺวาทสายตนานีติ มนายตนธมฺมายตเนหิ สทฺธึ เอวํ ทฺวาทส. อฏฺฐารส ธาตุโยติ จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนธาตุ, ธมฺมธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตูติ เอเกกสฺมึ ตีณิ ตีณิ กตฺวา อฏฺฐารส ธาตุโย. དེ་ལ་“རྗེས་སུ་འབྲང་”ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་འབྲེལ་ཞིང་མི་སྤོང་བ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ལས་མི་ལྡོག་པའི་དོན་ཏོ། །“རྙེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཁྱིམ་པ་ལ་ནོར་དང་འབྲུ་ལ་སོགས་པ་རྙེད་པའོ། །དེ་ཉིད་མ་རྙེད་པའི་རྙེད་པ་ནི་“མ་རྙེད་པ་”སྟེ། རྙེད་པ་མེད་པ་ནི་མ་རྙེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་ལུས་ཐོབ་པ་ལས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །“གྲགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཁོར་རོ། །དེ་ཉིད་མ་རྙེད་པའི་གྲགས་པ་ནི་“མ་གྲགས་པ་”འོ། །“སྨད་པ་”ཞེས་པ་ནི། མི་སྙན་པ་བརྗོད་པའོ། །“བསྟོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྙན་པ་བརྗོད་པའོ། །“བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའོ། །“སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ཕྱིར་མི་འོང་བ་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ནའོ། །“སེམས་ཅན་གྱི་གནས་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཏེ། གནས་པའི་ས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་དག་ནི་དེ་ལྟར་བསྟན་པའི་ཕུང་པོ་ཉིད་དོ། །རྣམ་ཤེས་གནས་པ་བདུན་པོ་དག་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དགུའོ། །“སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་”ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྣ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། སྣའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། དྲིའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། ལྕེའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རོའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རེག་བྱའི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་འདི་ལྟར་བཅུའོ། །“སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདི་ལྟར་བཅུ་གཉིས་སོ། །“ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་”ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་ཁམས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་⋯པེ⋯ ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་། ཆོས་ཀྱི་ཁམས་དང་། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཏེ། རེ་རེ་ལ་གསུམ་གསུམ་བྱས་པས་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་དོ། ། สทิสนาโมติ เตสํ สทิสนาโม เอกคุณวณฺณนาโม. สทิสวฺหโยติ เอกคุณวณฺณนาเมน อวฺหายโน. สจฺจสทิสวฺหโยติ อวิตถเอกคุณวณฺณนาเมน อวิปรีเตน อวฺหายโน. “མཚུངས་པའི་མཚན་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་དང་མཚུངས་པའི་མཚན་ཅན་ཏེ། ཡོན་ཏན་གཅིག་ཏུ་བསྟོད་པའི་མཚན་ཅན་ནོ། །“མཚུངས་པའི་མིང་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་གཅིག་ཏུ་བསྟོད་པའི་མིང་གིས་འབོད་པའོ། །“བདེན་ཞིང་མཚུངས་པའི་མིང་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། མ་ནོར་བའི་ཡོན་ཏན་གཅིག་ཏུ་བསྟོད་པའི་མིང་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་གྱུར་པས་འབོད་པའོ། ། อาสิโตติ [Pg.82] อุปสงฺกมิโต. อุปาสิโตติ อุปคนฺตฺวา เสวิโต. ปยิรุปาสิโตติ ภตฺติวเสน อตีว เสวิโต. “བསྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་སོང་བའོ། །“ཉེ་བར་བསྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ཕྱིན་ནས་བསྟེན་པའོ། །“ཀུན་ཏུ་བསྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དད་གུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་བསྟེན་པའོ། ། ๑๐๕. กุพฺพนกนฺติ ปริตฺตวนํ. พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺยาติ อเนกผลาทิวิกติภริตกานนํ อาคมฺม วเสยฺย. อปฺปทสฺเสติ พาวริปฺปภุติเก ปริตฺตปญฺเญ. มโหทธินฺติ อโนตตฺตาทึ มหนฺตํ อุทกราสึ. ༡༠༥. “ནགས་ཚལ་ཆུང་ངུ་”ཞེས་པ་ནི། ནགས་ཚལ་ཆུང་ངུའོ། །“འབྲས་བུ་མང་པོ་ཅན་གྱི་ནགས་ལ་གནས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་དུ་མས་གང་བའི་ནགས་ཚལ་དུ་འོངས་ནས་གནས་པར་བྱའོ། །“མཐོང་བ་ཆུང་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། བཱ་བ་རི་ལ་སོགས་པ་ཤེས་རབ་ཆུང་བ་རྣམས་ལའོ། །“རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། མ་དྲོས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོའོ། ། อปฺปทสฺสาติ มนฺททสฺสิโน. ปริตฺตทสฺสาติ อติมนฺททสฺสิโน. โถกทสฺสาติ ปริตฺตโตปิ อติปริตฺตทสฺสิโน. โอมกทสฺสาติ เหฏฺฐิมทสฺสิโน. ลามกทสฺสาติ อปฺปธานทสฺสิโน. ฉตุกฺกทสฺสาติ น อุตฺตมทสฺสิโน. อปฺปมาณทสฺสนฺติ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา อปฺปมาณํ นิพฺพานทสฺสํ. อคฺคทสฺสนฺติ ‘‘อคฺคโต เว ปสนฺนาน’’นฺติอาทินา (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) นเยน อคฺคธมฺมทสฺสํ. เสฏฺฐทสฺสนฺติ สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทเสฏฺโฐติ เสฏฺฐทสฺสํ. วิเสฏฺฐทสฺสนฺติอาทีนิ จตฺตาริ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตานิ. อสมนฺติ น สมํ อสมํ สพฺพญฺญุํ. อสมสมนฺติ อสเมหิ อตีตพุทฺเธหิ สมํ อสมสมํ. อปฺปฏิสมนฺติ อตฺตโน สทิสวิรหิตํ. อปฺปฏิภาคนฺติ อตฺตโน ปฏิพิมฺพวิรหิตํ. อปฺปฏิปุคฺคลนฺติ ปฏิมลฺลปุคฺคลวิรหิตํ. เทวาติเทวนฺติ วิสุทฺธิเทวานมฺปิ อติเทวํ. อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน อุสภํ. อฉมฺภิตฏฺเฐน ปุริสสีหํ. นิทฺโทสฏฺเฐน ปุริสนาคํ. อุตฺตมฏฺเฐน ปุริสาชญฺญํ. อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิเย อจลฏฺฐาเน ติฏฺฐนฏฺเฐน ปุริสนิสภํ. ธมฺมเทสนาธุรวหนฏฺเฐน ปุริสโธรยฺหํ. “མཐོང་བ་ཆུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། བློ་རྟུལ་པོར་མཐོང་བའོ། །“ཉུང་ངུར་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་བློ་རྟུལ་པོར་མཐོང་བའོ། །“ཉུང་ཟད་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉུང་ངུ་ལས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་ཉུང་ངུར་མཐོང་བའོ། །“དམན་པར་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། འོག་མར་མཐོང་བའོ། །“ངན་པར་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་བའོ། །“བཞི་ཆར་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། མཆོག་ཏུ་མི་མཐོང་བའོ། །“ཚད་མེད་པར་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཚད་ལས་འདས་ཏེ་ཚད་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བའོ། །“མཆོག་ཏུ་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། “མཆོག་ལ་དད་པ་རྣམས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཆོག་གི་ཆོས་མཐོང་བའོ། །“གཙོ་བོར་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྐང་གཉིས་གཙོ་བོ་ཡིན་པས་གཙོ་བོར་མཐོང་བའོ། །“ཁྱད་པར་དུ་མཐོང་བ་”ལ་སོགས་པ་བཞི་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲས་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ། །“མི་མཉམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། མཉམ་པ་མེད་པས་མི་མཉམ་པ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ། །“མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། མི་མཉམ་པ་སྟེ་འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་མཉམ་པས་མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའོ། །“ཟླ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་དང་མཚུངས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“དཔེ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་གཟུགས་བརྙན་དང་བྲལ་བའོ། །“གང་ཟག་ཟླ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཁ་གཏད་ཀྱི་གང་ཟག་དང་བྲལ་བའོ། །“ལྷའི་ཡང་ལྷ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ལྷའོ། །མངོན་པར་བཀྲ་ཤིས་པར་འདོད་པའི་དོན་གྱིས་ཁྱུ་མཆོག་གོ །མི་འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་སེང་གེའོ། །ཉེས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་གླང་པོའོ། །དམ་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཅང་ཤེས་སོ། །འཁོར་བརྒྱད་དང་ས་གཞི་གནོན་ཅིང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཕྱིར་རྒོལ་བ་དང་དགྲ་བོ་གང་གིས་ཀྱང་མི་བསྐྱོད་པའི་མི་གཡོ་བའི་གནས་སུ་གནས་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཁྱུ་མཆོག་གོ །ཆོས་སྟོན་པའི་ཁུར་འཁུར་བའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཁུར་འཁུར་བའོ། ། มานสกํ วา สรนฺติ มนสา จินฺเตตฺวา กตํ ปลฺลํ วา นามเมว วา. อโนตตฺตํ วา ทหนฺติ จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตํ โอภาเสนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น โอภาเสนฺติ, เตเนวสฺส ‘‘อโนตตฺต’’นฺติ สงฺขา อุทปาทิ. เอวรูปํ อโนตตฺตํ วา ทหํ. อกฺโขภํ อมิโตทกนฺติ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อปริมิตํ อุทกชลราสึ. เอวเมวาติ โอปมฺมสํสนฺทนํ, พุทฺธํ ภควนฺตํ อกฺโขภํ อาสภํ ฐานฏฺฐาเนน จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. อมิตเตชนฺติ อปริมิตญาณเตชํ. ปภินฺนญาณนฺติ ทสพลญาณาทิวเสน ปเภทคตญาณํ. วิวฏจกฺขุนฺติ สมนฺตจกฺขุํ. “ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་མཚོ་”ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱིས་བསམས་ནས་བྱས་པའི་མཚེའུ་འམ། ཡང་ན་མིང་ཙམ་མོ། །“མ་དྲོས་པའི་མཚོ་”ཞེས་པ་ནི། ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་གཉིས་ལྷོ་ཕྱོགས་སམ་བྱང་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བའི་ཚེ། རིའི་བར་གསེང་ནས་དེ་ལ་གསལ་བར་བྱེད་ལ། དྲང་པོར་འགྲོ་བའི་ཚེ་ན་གསལ་བར་མི་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་“མ་དྲོས་པ་”ཞེས་པའི་མིང་དུ་ชགས་སོ། །འདི་ལྟ་བུའི་མ་དྲོས་པའི་མཚོའོ། །“མི་བསྐྱོད་པ་ཚད་མེད་པའི་ཆུ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། བསྐྱོད་པར་མི་ནུས་ཤིང་ཚད་མེད་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོའོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། དཔེ་སྦྱར་བ་སྟེ། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མི་བསྐྱོད་པ་ཁྱུ་མཆོག་ལྟ་བུ་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པས་བསྐྱོད་པར་མི་ནུས་པའོ། །“གཟི་བརྗིད་ཚད་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཚད་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དོ། །“རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སྤྱན་བྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྤྱན་ནོ། ། ปญฺญาปเภทกุสลนฺติ [Pg.83] ‘‘ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๖; วิภ. ๕๒๕) นเยน ปญฺญาย ปเภทชานเน เฉกํ. อธิคตปฏิสมฺภิทนฺติ ปฏิลทฺธจตุปฏิสมฺภิทํ. จตุเวสารชฺชปฺปตฺตนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐; อ. นิ. ๔.๘) นเยน วุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ วิสารทภาวปฺปตฺตํ. สทฺธาธิมุตฺตนฺติ ปริสุทฺเธ ผลสมาปตฺติจิตฺเต อธิมุตฺตํ, ตตฺถ ปวิฏฺฐํ. เสตปจฺจตฺตนฺติ วาสนาย วิปฺปหีนตฺตา ปริสุทฺธํ อาเวณิกอตฺตภาวํ. อทฺวยภาณินฺติ ปริจฺฉินฺนวจนตฺตา ทฺวิวจนวิรหิตํ. ตาทินฺติ ตาทิสํ, อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อกมฺปนํ วา. ตถา ปฏิญฺญา อสฺสาติ ตถาปฏิญฺโญ, ตํ. อปริตฺตนฺติ น ขุทฺทกํ. มหนฺตนฺติ เตธาตุํ อติกฺกมิตฺวา มหนฺตปฺปตฺตํ. “ཤེས་རབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི། “ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཤེས་པ་ལ་མཁས་པའོ། །“སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་ཐོབ་པའོ། །“མི་འཇིགས་པ་བཞི་བརྙེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། “ཁྱོད་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་ཞལ་གྱིས་བཞེས་པ་ལ་ཆོས་འདི་དག་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་མ་རྒྱས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་གནས་བཞི་ལ་མི་འཇིགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའོ། །“དད་པས་མོས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་དག་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་སེམས་ལ་མོས་ཤིང་དེ་ལ་ཞུགས་པའོ། །“དཀར་པོའི་བདག་ཉིད་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། བག་ཆགས་སྤངས་པས་རྣམ་པར་དག་པའི་མ་འདྲེས་པའི་བདག་ཉིད་དོ། །“གཉིས་སུ་མེད་པར་གསུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཚིག་གཏན་ལ་ཕབ་པས་ཚིག་གཉིས་དང་བྲལ་བའོ། །“དེ་བཞིན་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དག་ལ་མི་གཡོ་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དམ་བཅས་པ་ཡོད་པས་དེ་བཞིན་དུ་དམ་བཅས་པ་སྟེ། དེ་ལའོ། །“ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པའོ། །“ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ཁམས་གསུམ་ལས་འདས་ཏེ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའོ། ། คมฺภีรนฺติ อญฺเญสํ ทุปฺปเวสํ. อปฺปเมยฺยนฺติ อตุลฏฺเฐน อปฺปเมยฺยํ. ทุปฺปริโยคาหนฺติ ปริโยคาหิตุํ ทุกฺขปฺปเวสํ. ปหูตรตนนฺติ สทฺธาทิรตเนหิ ปหูตรตนํ. สาครสมนฺติ รตนากรโต สมุทฺทสทิสํ. ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคตนฺติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน’’ติ (อ. นิ. ๖.๑) วุตฺตนเยน ฉฬงฺคุเปกฺขาย ปริปุณฺณํ. อตุลนฺติ ตุลวิรหิตํ, ตุลยิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. วิปุลนฺติ อติมหนฺตํ. อปฺปเมยฺยนฺติ ปเมตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. ตํ ตาทิสนฺติ ตํ ภควนฺตํ ตาทิคุณสมฺปนฺนํ. ปวทตํ มคฺควาทินนฺติ ปวทนฺตานํ กเถนฺตานํ อุตฺตมํ กถยนฺตํ วทนฺตํ อธิคจฺฉินฺติ สมฺพนฺโธ. เมรุมิว นคานนฺติ ปพฺพตานํ อนฺตเร สิเนรุํ วิย. ครุฬมิว ทิชานนฺติ ปกฺขิชาตานํ อนฺตเร สุปณฺณํ วิย. สีหมิว มิคานนฺติ จตุปฺปทานมนฺตเร สีหํ วิย. อุทธิมิว อณฺณวานนฺติ วิตฺถิณฺณอณฺณวานํ อนฺตเร สมุทฺทํ วิย อธิคจฺฉึ. ชินปวรนฺติ พุทฺธุตฺตมํ. “ཟབ་མོ་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་འཇུག་པར་དཀའ་བའོ། །“གཞལ་དུ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་གཞལ་དུ་མེད་པའོ། །“གཏིང་དཔག་པར་དཀའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། གཏིང་དཔག་པར་དཀའ་ཞིང་འཇུག་པར་དཀའ་བའོ། །“རིན་པོ་ཆེ་མང་པོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་དུ་མས་ཕྱུག་པའོ། །“རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི། རིན་པོ་ཆེའི་འབྱུང་གནས་ཡིན་པས་རྒྱ་མཚོ་དང་མཚུངས་པའོ། །“ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཡིད་དགའ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་ལ་ཡིད་མི་དགའ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །“མཚུངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པ་སྟེ། གཞལ་བར་མི་ནུས་པའོ། །“ཡངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའོ། །“གཞལ་དུ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཚད་གཟུང་བར་མི་ནུས་པའོ། །“དེ་ལྟ་བུ་དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡོན་ཏན་དེ་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པ་དེ་ལའོ། །“སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལམ་གསུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྨྲ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གསུང་ཞིང་སྨྲ་བ་ལ་བརྟེན་ཏོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །“རི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལྷུན་པོ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། རི་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་བཞིན་ནོ། །“འདབ་ཆགས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཁའ་ལྡིང་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། བྱ་རིགས་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་ཁྱུང་ཆེན་བཞིན་ནོ། །“རི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སེང་གེ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། རྐང་བཞི་པ་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་སེང་གེ་བཞིན་ནོ། །“ཆུ་ཀླུང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་རྒྱ་མཚོ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། ཡངས་པའི་ཆུ་ཀླུང་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་བརྟེན་ཏོ། །“རྒྱལ་བའི་དབང་པོ་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་མཆོག་གོ ། ๑๐๖. เยเม ปุพฺเพติ เย อิเม ปุพฺเพ. ༡༠༦. “སྔོན་གྱི་འདི་དག་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་འདི་དག་གང་ཡིན་པའོ། ། ๑๐๗. ตโมนุทาสีโนติ ตโมนุโท อาสีโน. ภูริปญฺญาโณติ ญาณทฺธโช. ภูริเมธโสติ วิปุลปญฺโญ. ༡༠༧. “མུན་པ་སེལ་ཞིང་བཞུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མུན་པ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་བཞུགས་པའོ། །“ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ཅན་ནོ། །“བློ་གྲོས་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་ནོ། ། นิทฺเทเส ปภงฺกโรติ เตชํกโร. อาโลกกโรติ อนนฺธการกโร. โอภาสกโรติ โอภาสํ โชตึ กโรตีติ โอภาสกโร. ทีปสทิสํ อาโลกํ กโรตีติ ทีปงฺกโร. ปทีปสทิสํ อาโลกํ กโรตีติ [Pg.84] ปทีปกโร. อุชฺโชตกโรติ ปตาปกโร. ปชฺโชตกโรติ ทิสาวิทิสา ปตาปกโร. བསྟན་པ་ལས། “འོད་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཟི་བརྗིད་བྱེད་པའོ། །“སྣང་བ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། མུན་པ་མེད་པར་བྱེད་པའོ། །“གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྣང་བར་བྱེད་པས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུའི་སྣང་བ་བྱེད་པས་“སྒྲོན་མ་མཛད་པ་”འོ། །མར་མེ་ལྟ་བུའི་སྣང་བ་བྱེད་པས་“མར་མེ་མཛད་པ་”འོ། །“ཉེ་བར་གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཟི་བརྗིད་བྱེད་པའོ། །“རབ་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་རྣམས་སུ་གཟི་བརྗིད་བྱེད་པའོ། ། ภูริปญฺญาโณติ ปุถุลญาโณ. ญาณปญฺญาโณติ ญาเณน ปากโฏ. ปญฺญาธโชติ อุสฺสิตฏฺเฐน ปญฺญาว ธโช อสฺสาติ ปญฺญาธโช, ธโช รถสฺส ปญฺญาณนฺติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๘๔๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) วิย. วิภูตวิหารีติ ปากฏวิหาโร. “ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཡངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཅན་ནོ། །“ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཚོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གསལ་བའོ། །“ཤེས་རབ་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་”ཞེས་པ་ནི། བསྒྲེངས་པའི་དོན་གྱིས་ཤེས་རབ་ཉིད་རྒྱལ་མཚན་དུ་གྱུར་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ཏེ། དཔེར་ན། “རྒྱལ་མཚན་ནི་ཤིང་རྟའི་མཚན་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །“གསལ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་གནས་པའོ། ། ๑๐๘. สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สามํ ปสฺสิตพฺพํ ผลํ, น จ กาลนฺตเร ปตฺตพฺพผลํ. อนีติกนฺติ กิเลสาทิอีติวิรหิตํ. ༡༠༨. “མངོན་སུམ་པ་དང་དུས་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་ཀྱིས་བལྟ་བར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་སྟེ། དུས་གཞན་དུ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་མ་ཡིན་པའོ། །“གནོད་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། ། สนฺทิฏฺฐิกนฺติ โลกุตฺตรธมฺโม เยน อธิคโต โหติ, เตน ปรสทฺธาย คนฺตพฺพตํ หิตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน สยํ ทฏฺฐพฺโพติ สนฺทิฏฺฐิโก, ตํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อตฺตโน ผลํทานํ สนฺธาย นาสฺส กาโลติ อกาโล, อกาโลเยว อกาลิโก. โย เอตฺถ อริยมคฺคธมฺโม, โส อตฺตโน สมนนฺตรเมว ผลํ เทตีติ อตฺโถ, ตํ อกาลิกํ. เอหิ ปสฺส อิมํ ธมฺมนฺติ เอวํ ปวตฺตํ เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก, ตํ เอหิปสฺสิกํ. อาทิตฺตํ เจลํ วา สีสํ วา อชฺฌุเปกฺขิตฺวาปิ อตฺตโน จิตฺเต อุปนยํ อรหตีติ โอปเนยฺยิโก, ตํ โอปเนยฺยิกํ. สพฺเพหิปิ อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหิ ‘‘ภาวิโต เม มคฺโค, อธิคตํ ผลํ, สจฺฉิกโต นิโรโธ’’ติ อตฺตนิ อตฺตนิ เวทิตพฺพนฺติ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหิ. མངོན་སུམ་པ་ (sandiṭṭhika) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་གང་ཞིག་སུ་ཞིག་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་པ་ན། དེས་གཞན་གྱི་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲོ་དགོས་པ་སྤངས་ཏེ། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་མངོན་སུམ་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་མངོན་སུམ་པ་ཉིད་དོ། །རང་གི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ལ་ལྟོས་ནས་དུས་མེད་པ་ནི་དུས་མེད་པ་སྟེ། དུས་མེད་པ་ཉིད་ནི་དུས་མེད་པ་ (akālika) ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེས་རང་གི་མཇུག་ཐོག་ཉིད་དུ་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་དུས་མེད་པ་ཉིད་དོ། །'ཚུར་ཤོག་ལ་ཆོས་འདི་ལ་ལྟོས་ཤིག་'ཅེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་ཚུར་ཤོག་ལྟོས་ཤིག་གི་ཆོ་ག་དང་འོས་པས་ན་ཚུར་ཤོག་ལྟོས་ཤིག་ (ehipassika) ཅེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་ཚུར་ཤོག་ལྟོས་ཤིག་གོ། །གོས་སམ་མགོ་ལ་མེ་འབར་བ་ལ་ཡང་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་ནས། རང་གི་སེམས་ལ་ཉེ་བར་གཏོད་པར་འོས་པས་ན་ཉེ་བར་གཏོད་པར་འོས་པ་ (opaneyyika) ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་ཉེ་བར་གཏོད་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ། །མགོ་སྨོས་པས་གོ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀྱང་ 'བདག་གིས་ལམ་བསྒོམས་སོ། །འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་བྱས་སོ། །འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་སོ།' ཞེས་རང་རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་སོ་རང་གིས་རིག་པར་བྱ་བ་ (paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi) ཞེས་བྱའོ། ། ๑๐๙. อถ นํ พาวรี อาห ‘‘กึ นุ ตมฺหา’’ติ ทฺเว คาถา. ༡༠༩. དེ་ནས་བཱ་བ་རཱིས་ཁོང་ལ་ 'ཅི་ཕྱིར་དེ་ལས་' ཞེས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་སྨྲས་སོ། ། มุหุตฺตมฺปีติ โถกมฺปิ. ขณมฺปีติ น พหุกมฺปิ. ลยมฺปีติ มนมฺปิ. วยมฺปีติ โกฏฺฐาสมฺปิ. อทฺธมฺปีติ ทิวสมฺปิ. 'ཡུད་ཙམ་ཡང་' ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་ཀྱང་ངོ། །'སྐད་ཅིག་ཀྱང་' ཞེས་པ་ནི་མང་པོ་མ་ཡིན་པའོ། །'ལཱ་ཡ་ཡང་' ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཙམ་མོ། །'བཱ་ཡ་ཡང་' ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཀྱང་ངོ། །'དུས་ཡུན་ཡང་' ཞེས་པ་ནི་ཉིན་གཅིག་ཀྱང་ངོ། ། ๑๑๑-๑๑๓. ตโต ปิงฺคิโย ภควโต สนฺติกา อวิปฺปวาสเมว ทีเปนฺโต ‘‘นาหํ ตมฺหา’’ติอาทิมาห. นาหํ โย เม…เป… ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาวาติ ตํ พุทฺธํ มํสจกฺขุนา วิย มนสา ปสฺสามิ. นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตินฺติ นมสฺสมาโนว รตฺตึ อตินาเมมิ. ༡༡༡-༡༡༣. དེ་ནས་པིངྒི་ཡས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་ནས་མི་འབྲལ་བ་ཉིད་སྟོན་པར། 'བདག་ནི་དེ་ལས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'བདག་ནི་གང་ཞིག་བདག་གི་... པེ་... ཡིད་ཀྱིས་མིག་གིས་བཞིན་དུ་དེ་ལ་ལྟའོ་' ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཤའི་མིག་གིས་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱིས་ལྟའོ་ཞེས་པའོ། །'ཕྱག་འཚལ་བཞིན་དུ་མཚན་མོ་འདའ་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བཞིན་དུ་མཚན་མོ་འདས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའོ། ། ๑๑๔. เตน [Pg.85] เตเนว นโตติ เยน เยน ทิสาภาเคน พุทฺโธ, เตน เตเนวาหมฺปิ นโต, ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณติ ทสฺเสติ. ༡༡༤. 'ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་གཞོལ་བ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་གང་དང་གང་ན་སངས་རྒྱས་བཞུགས་པའི་ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་བདག་ཀྱང་གཞོལ་ཞིང་། དེ་ལ་གཞོལ་བ་དང་དེ་ལ་འབབ་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ། ๑๑๕. ทุพฺพลถามกสฺสาติ อปฺปถามกสฺส. อถ วา ทุพฺพลสฺส ทุตฺถามกสฺส จ, พลวีริยหีนสฺสาปีติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว กาโย น ปเลตีติ เตเนว ทุพฺพลตฺถามกตฺเตน กาโย น คจฺฉติ, เยน พุทฺโธ, น เตน คจฺฉติ. ‘‘น ปเรตี’’ติปิ ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. ตตฺถาติ พุทฺธสฺส สนฺติเก. สงฺกปฺปยนฺตายาติ สงฺกปฺปคมเนน. เตน ยุตฺโตติ เยน พุทฺโธ, เตน ยุตฺโต ปยุตฺโต อนุยุตฺโตติ ทสฺเสติ. ༡༡༥. 'མཐུ་སྟོབས་ཉམས་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་ཆུང་བའོ། །ཡང་ན་ཉམས་ཆུང་ཞིང་གནས་སྐབས་ངན་པ་སཏེ། སྟོབས་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་བྲལ་བ་ལའང་བརྗོད་དོ། །'དེས་ན་ལུས་ནི་མི་འགྲོའོ་' ཞེས་པ་ནི། མཐུ་སྟོབས་ཉམས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལུས་ནི་མི་འགྲོ་སྟེ། སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས་པའི་ཕྱོགས་དེར་མི་འགྲོ་བའོ། །'ན་པ་རེ་ཏི་' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དོན་ནི་གཅིག་གོ། །'དེ་རུ་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དྲུང་དུའོ། །'ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་འགྲོ་བས་སོ། །'དེ་དང་འབྲེལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས་པ་དེ་དང་འབྲེལ་ཞིང་། རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་དང་རྗེས་སུ་ཞུགས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ། เยน พุทฺโธติ เยน ทิสาภาเคน พุทฺโธ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตน ทิสาภาเคน น ปเลติ. อถ วา ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ยตฺถ พุทฺโธ ตตฺถ น ปเลติ น คจฺฉติ. น วชตีติ ปุรโต น ยาติ. น คจฺฉตีติ นิวตฺตติ. นาติกฺกมตีติ น อุปสงฺกมติ. 'སངས་རྒྱས་གང་ན་བ་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དྲུང་དུ་བཅར་བར་བྱ་བའི་ཕྱོགས་གང་ཡིན་པ་དེར། ཕྱོགས་དེར་ལུས་ཀྱིས་མི་འགྲོ་བའོ། །ཡང་ན་བྱེད་སྒྲ་ནི་གནས་གཞིའི་དོན་དུ་སྦྱར་ཏེ། སངས་རྒྱས་གང་ན་བཞུགས་པ་དེར་མི་འགྲོ་ཞིང་མི་བསྐྱོད་པའོ། །'མི་འགྲོ་' ཞེས་པ་ནི་མདུན་དུ་མི་བསྐྱོད་པའོ། །'མི་འགྲོ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །'མི་འདའ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མི་བཅར་བའོ། ། ๑๑๖. ปงฺเก สยาโนติ กามกทฺทเม สยมาโน. ทีปา ทีปํ อุปลฺลวินฺติ สตฺถาราทิโต สตฺถาราทึ อธิคจฺฉึ. อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธนฺติ โสหํ เอวํ ทุทิฏฺฐึ คเหตฺวา อนฺวาหิณฺฑนฺโต อถ ปาสาณกเจติเย พุทฺธมทฺทกฺขึ. ༡༡༦. 'འདམ་ལ་ཉལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདམ་རྫབ་ལ་ཉལ་བའོ། །'གླིང་ནས་གླིང་དུ་བརྒལ་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ནས་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པའི་བར་དུ་བཙལ་བའོ། །'དེ་ནས་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་མཐོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་དེ་ལྟར་ལྟ་བ་ངན་པ་བཟུང་ནས་ཡུལ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་ན། དེ་ནས་རྡོ་ཡི་མཆོད་རྟེན་དུ་སངས་རྒྱས་མཐོང་ངོ་ཞེས་པའོ། ། ตตฺถ เสมาโนติ นิสชฺชมาโน. สยมาโนติ เสยฺยํ กปฺปยมาโน. อาวสมาโนติ วสมาโน. ปริวสมาโนติ นิจฺจํ วสมาโน. དེ་ལས་ 'ཉལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་འདུག་པའོ། །'ཉལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་གཟིམ་མལ་བཅས་པའོ། །'གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི་གནས་པའོ། །'ཡོངས་སུ་གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་གནས་པའོ། ། ปลฺลวินฺติ อุคฺคมึ. อุปลฺลวินฺติ อุตฺตรึ, สมฺปลฺลวินฺติ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. อทฺทสนฺติ นิทฺเทสสฺส อุทฺเทสปทํ. อทฺทสนฺติ ปสฺสึ. อทฺทกฺขินฺติ โอโลเกสึ. อปสฺสินฺติ เอสึ. ปฏิวิชฺฌินฺติ วินิวิชฺฌึ. 'པལླ་ཝིཾ' ཞེས་པ་ནི་བྱུང་བའོ། །'ཨུ་པལླ་ཝིཾ' ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་རོ། །'སམྤལླ་ཝིཾ' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་བསྐྱེད་པའོ། །'མཐོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པའི་མདོ་ཚིག་གོ། །'མཐོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི་བལྟས་པའོ། །'མཐོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི་གཟིགས་པའོ། །'མཐོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི་བཙལ་བའོ། །'རྟོགས་སོ་' ཞེས་པ་ནི་ཕུག་པའོ། ། ๑๑๗. อิมิสฺสา คาถาย อวสาเน ปิงฺคิยสฺส จ พาวริสฺส จ อินฺทฺริยปริปากํ วิทิตฺวา ภควา สาวตฺถิยํ ฐิโตเยว สุวณฺโณภาสํ มุญฺจิ. ปิงฺคิโย พาวริสฺส พุทฺธคุเณ วณฺณยนฺโต นิสินฺโน เอว ตํ โอภาสํ ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ โอโลเกนฺโต ภควนฺตํ อตฺตโน ปุรโต ฐิตํ วิย ทิสฺวา พาวริพฺราหฺมณสฺส ‘‘พุทฺโธ อาคโต’’ติ อาโรเจสิ. พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา [Pg.86] อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควาปิ โอภาสํ ผริตฺวา พฺราหฺมณสฺส อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต อุภินฺนมฺปิ สปฺปายํ วิทิตฺวา ปิงฺคิยเมว อาลปมาโน ‘‘ยถา อหู, วกฺกลี’’ติ อิมํ คาถมภาสิ. ༡༡༧. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་མཐར། པིངྒི་ཡ་དང་བཱ་བ་རཱི་གཉིས་ཀྱི་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མཁྱེན་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་བཞིན་དུ་གསེར་གྱི་འོད་ཟེར་བཀྱེའོ། །པིངྒི་ཡས་བཱ་བ་རཱི་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་ཅིང་འདུག་པ་ན། འོད་དེ་མཐོང་ནས་ 'འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་' ཞེས་བལྟས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་རང་གི་མདུན་ན་བཞུགས་པ་བཞིན་དུ་མཐོང་ནས། བྲམ་ཟེ་བཱ་བ་རཱི་ལ། 'སངས་རྒྱས་བྱོན་ཏོ།' ཞེས་བསྒྲགས་སོ། །བྲམ་ཟེ་སྟན་ལས་ལངས་ཏེ་ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་ལངས་ཏེ་བསྡད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་འོད་ཟེར་བཀྱེ་ནས་བྲམ་ཟེ་ལ་རང་ཉིད་བསྟན་ཏེ། གཉིས་ཀའི་མཐུན་རྐྱེན་མཁྱེན་ནས། པིངྒི་ཡ་ཉིད་ལ་གསུང་མཆིད་གནང་བཞིན་དུ། 'ཇི་ལྟར་ཝཀྐ་ལི་བྱུང་བ་བཞིན་དུ་' ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – ยถา วกฺกลิตฺเถโร สทฺธาธิมุตฺโต อโหสิ, สทฺธาธุเรเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ, ยถา จ โสฬสนฺนํ เอโก ภทฺราวุโธ นาม, ยถา จ อาฬวิโคตโม จ. เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ, ตโต สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโต ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; ปฏิ. ม. ๑.๓๑; กถา. ๗๕๓) นเยน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ นิพฺพานํ คมิสฺสสีติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปิงฺคิโย อรหตฺเต, พาวรี อนาคามิผเล ปติฏฺฐหิ, พาวริพฺราหฺมณสฺส สิสฺสา ปน ปญฺจสตา โสตาปนฺนา อเหสุํ. དེའི་དོན་ནི། ཇི་ལྟར་གནས་བརྟན་ཝཀྐ་ལི་དད་པས་མོས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ། དད་པའི་ཁུར་གྱིས་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་དང་། ཇི་ལྟར་བཅུ་དྲུག་གི་ནང་ནས་གཅིག་སྟེ་བྷ་དྲཱ་ཝུ་དྷ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། ཇི་ལྟར་ཨཱ་ལཱ་ཝི་གཽ་ཏ་མ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཀྱང་དད་པ་ཐོངས་ཤིག དེ་ནས་དད་པས་མོས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། 'འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། འཆི་བདག་གི་ཡུལ་གྱི་ཕ་རོལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་པིངྒི་ཡ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་གནས་ཤིང་། བཱ་བ་རཱི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་བཱ་བ་རཱིའི་སློབ་མ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། ། ตตฺถ มุญฺจสฺสูติ โมจสฺสุ. ปมุญฺจสฺสูติ โมเจหิ. อธิมุญฺจสฺสูติ ตตฺถ อธิโมกฺขํ กรสฺสุ. โอกปฺเปหีติ พหุมานํ อุปฺปาเทหีติ. สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน. สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ ทุกฺขมฏฺเฐน. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ อวสวตฺตนฏฺเฐน. དེ་ལ་ 'ཐོངས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི་གློད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །'རབ་ཏུ་ཐོངས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི་གློད་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །'མོས་པར་གྱིས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་མོས་པ་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །'ཡིད་ཆེས་པར་གྱིས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི་གུས་པ་སྐྱེད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །'འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་' ཞེས་པ་ནི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །'འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་སྡུག་བསྔལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ། །'ཆོས་ཐམས་ཅད་བདག་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་དབང་དུ་མི་རུང་བའི་དོན་གྱིས་སོ། ། ๑๑๘. อิทานิ ปิงฺคิโย อตฺตโน ปสาทํ นิเวเทนฺโต ‘‘เอส ภิยฺโยติอาทิมาห. ตตฺถ ปฏิภานวาติ ปฏิภานปฺปฏิสมฺภิทาย อุเปโต. ༡༡༨. ད་ནི་པིངྒི་ཡས་རང་གི་དད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པར། 'འདི་ནི་ལྷག་པར་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'སྤོབས་པ་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་སྤོབས་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་ལྡན་པའོ། ། ภิยฺโย ภิยฺโยติ อุปรูปริ. 'ལྷག་པར་ལྷག་པར་' ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུའོ། ། ๑๑๙. อธิเทเว อภิญฺญายาติ อธิเทวกเร ธมฺเม ญตฺวา. ปโรปรนฺติ หีนปณีตํ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ อธิเทวตฺตกรํ สพฺพธมฺมชาตํ อเวทีติ วุตฺตํ โหติ. กงฺขีนํ ปฏิชานตนฺติ กงฺขีนํเยว สตํ ‘‘นิกฺกงฺขมฺหา’’ติ ปฏิชานนฺตานํ. ༡༡༩. 'ལྷ་ལས་ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ལྷ་ལས་ལྷག་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཤེས་ནས་སོ། །'མཆོག་དང་དམན་པ་' ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པ་སྟེ། རང་དང་གཞན་གྱི་ལྷ་ལས་ལྷག་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་རྟོགས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །'ཐེ་ཚོམ་ཟ་བཞིན་དུ་ཁས་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བཞིན་དུ་ཡོད་བཞིན་དུ། 'བདག་ཅག་ནི་ཐེ་ཚོམ་མེད་དོ་' ཞེས་ཁས་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། ། นิทฺเทเส ปารายนิกปญฺหานนฺติ ปารายนิกพฺราหฺมณานํ ปุจฺฉานํ. อวสานํ กโรตีติ อนฺตกโร. โกฏึ กโรตีติ ปริยนฺตกโร. สีมํ มริยาทํ กโรตีติ ปริจฺเฉทกโร. นิคมํ กโรตีติ ปริวฏุมกโร. สภิยปญฺหานนฺติ น เกวลํ ปารายนิกพฺราหฺมณานํ ปญฺหานํ เอว, อถ โข สภิยปริพฺพาชกาทีนมฺปิ ปญฺหานํ อนฺตํ กโรตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สภิยปญฺหาน’’นฺติอาทิมาห. བསྟན་པ་ལས། 'ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། །'མཐར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མཐའ་མར་བྱེད་པའོ། །'རྩེ་མོར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པའོ། །'མཚམས་ཀྱི་ས་མཚམས་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པའོ། །'མཇུག་སྡུད་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མཐའ་སྐོར་བར་བྱེད་པའོ། །'ས་བྷི་ཡའི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་དྲི་བ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ས་བྷི་ཡ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་མཐར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ས་བྷི་ཡའི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ๑๒๐. อสํหีรนฺติ [Pg.87] ราคาทีหิ อสํหาริยํ. อสงฺกุปฺปนฺติ อสงฺกุปฺปํ อวิปริณามธมฺมํ. ทฺวีหิปิ ปเทหิ นิพฺพานํ ภณติ. อทฺธา คมิสฺสามีติ เอกํเสเนว ตํ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ คมิสฺสามิ. น เมตฺถ กงฺขาติ นตฺถิ เม เอตฺถ นิพฺพาเน กงฺขา. เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ ปิงฺคิโย ‘‘เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธ’’นฺติ อิมินา ภควโต โอวาเทน อตฺตนิ สทฺธํ อุปฺปาเทตฺวา สทฺธาธุเรเนว จ วิมุญฺจิตฺวา ตํ สทฺธาธิมุตฺตึ ปกาเสนฺโต ภควนฺตํ อาห – ‘‘เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺต’’นฺติ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย ‘‘ยถา มํ ตฺวํ อวจ, เอวเมว มํ อธิมุตฺตจิตฺตํ ธาเรหี’’ติ. ༡༢༠. 'མི་འཕྲོག་པ་' ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་འཕྲོག་པར་མི་ནུས་པའོ། །'མི་འཁྲུགས་པ་' ཞེས་པ་ནི་མི་འཁྲུགས་ཤིང་མི་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་འདིས་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །'ངེས་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་ངེས་པ་ཉིད་དུ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་དེར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། །'འདི་ལ་བདག་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་བདག་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདི་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་དོ་ཞེས་པའོ། །'འདི་ལྟར་བདག་མོས་པའི་སེམས་ཅན་དུ་ཟུངས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི། པིངྒི་ཡས་ 'དེ་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཀྱང་དད་པ་ཐོངས་ཤིག་' ཅེས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གདམས་ངག་འདིས་རང་གི་རྒྱུད་ལ་དད་པ་སྐྱེད་དེ། དད་པའི་ཁུར་གྱིས་ཉིད་རྣམ་པར་གྲོལ་ནས། དད་པས་མོས་པ་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། 'འདི་ལྟར་བདག་མོས་པའི་སེམས་ཅན་དུ་ཟུངས་ཤིག་' ཅེས་གསུངས་སོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི། 'ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ལ་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ་བདག་མོས་པའི་སེམས་ཅན་དུ་ཟུངས་ཤིག་' ཅེས་པའོ། ། น สํหริยตีติ คเหตฺวา สํหริตุํ น สกฺกา. นิโยควจนนฺติ ยุตฺตวจนํ. อวตฺถาปนวจนนฺติ สนฺนิฏฺฐานวจนํ. อิมสฺมึ ปารายนวคฺเค ยํ อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คเหตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. 'མི་འཕྲོག་པ་' ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ནས་འཕྲོག་པར་མི་ནུས་པའོ། །'ངེས་པར་བཟུང་བའི་ཚིག་' ཞེས་པ་ནི་རིགས་པའི་ཚིག་གོ། །'གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚིག་' ཞེས་པ་ནི་ཐག་བཅད་པའི་ཚིག་གོ། །ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་ལེའུ་འདི་ལས་སྐབས་སྐབས་སུ་མ་བཤད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བཟུང་བར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཞེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་རྗེས་སུ་བསྒྲགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ปารายนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་ལེའུའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส བསེ་རུའི་མདོའི་བསྟན་པ། ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา བསེ་རུའི་མདོའི་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑. ปฐมวคฺควณฺณนา ༡. བམ་པོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑๒๑. อิโต [Pg.88] ปรํ ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติ อิโต ปรํ อติเรกปทมตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม. ตตฺถ สพฺเพสูติ อนวเสเสสุ. ภูเตสูติ สตฺเตสุ. เอตฺถ ภูเตสูติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน, ‘‘ภูตมิทํ, สาริปุตฺต, สมนุปสฺสสี’’ติ เอวมาทีสุ ขนฺธปญฺจเก, ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป, ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว, ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต, ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก, ‘‘ภูตํ ภูตโต ปชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต ปถวีปพฺพตาทีสุ ชาตา สตฺตา ภูตาติ เวทิตพฺพา. เตสุ ภูเตสุ. นิธายาติ นิกฺขิปิตฺวา. ༡༢༡. འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་བསེ་རུའི་མདོའི་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་སྐབས་ལ་བབས་སོ། །དེ་ལ་ 'སེམས་ཅན་ཀུན་ལ་ཆད་པ་སྤངས་ནས་' ཞེས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལྷག་པའི་ཚིག་ཙམ་ཞིག་རྣམ་པར་བཤད་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'ཀུན་ལ་' ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། །'སེམས་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལའོ། །འདིར་ 'བྷཱུ་ཏ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། 'བྷཱུ་ཏ་ལ་ལྟུང་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཡོད་པ་ཉིད་དང་། 'ཤཱ་རིའི་བུ་འདི་ནི་བྱུང་བར་གྱུར་པ་ལ་ཡང་དག་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་། 'དགེ་སློང་དག་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ས་ལ་སོགས་པའི་འབྱུང་བ་བཞིའི་གཟུགས་དང་། 'གང་ཞིག་དུས་ཀྱིས་ཟོས་པའི་སེམས་ཅན་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཟག་པ་ཟད་པ་དང་། 'འཇིག་རྟེན་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལུས་འདོར་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དང་། 'ས་བོན་དང་སྐྱེ་དངོས་འཇིག་པ་ལས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཤིང་ལ་སོགས་པ་དང་། 'བྱུང་བ་ལ་བྱུང་བར་ཤེས་སོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་འོག་གི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་ས་དང་རི་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ 'བྷཱུ་ཏ་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །སེམས་ཅན་དེ་དག་ལའོ། །'སྤངས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་བཞག་ནས་སོ། ། ทณฺฑนฺติ กายวจีมโนทณฺฑํ, กายทุจฺจริตาทีนเมตํ อธิวจนํ. กายทุจฺจริตญฺหิ ทณฺฑยตีติ ทณฺโฑ, พาเธติ อนยพฺยสนํ ปาเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วจีทุจฺจริตญฺจ มโนทุจฺจริตญฺจ. ปหรณทณฺโฑ เอว วา ทณฺโฑ, ตํ นิธายาติปิ วุตฺตํ โหติ. อวิเหฐยนฺติ อวิเหฐยนฺโต. อญฺญตรมฺปีติ ยํ กิญฺจิ เอกมฺปิ. เตสมฺปีติ เตสํ สพฺพภูตานํ. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยาติ อตฺรโช เขตฺตโช ทินฺนโก อนฺเตวาสิโกติ อิเมสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ยํ กิญฺจิ ปุตฺตํ น อิจฺเฉยฺย. กุโต สหายนฺติ สหายํ ปน อิจฺเฉยฺยาติ กุโต เอว เอตํ. 'ཆད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཆད་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱིས་ཆད་པ་གཅོད་པས་ན་ཆད་པ་སྟེ། གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་ཕུང་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན་བརྡེག་པའི་དབྱུག་པ་ཉིད་ཆད་པ་སྟེ། དེ་སྤངས་ནས་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །'མི་འཚེ་བར་' ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའོ། །'གང་ཡང་རུང་བ་གཅིག་ལའང་' ཞེས་པ་ནི་གང་ཡང་རུང་བ་གཅིག་ལའང་ངོ། །'དེ་དག་གི་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ། །'བུ་མི་འདོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། རང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ། ཆུང་མ་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ། བྱིན་པའི་བུ། ཉེ་གནས་ཀྱི་བུ་སྟེ་བུ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་བུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་མི་འདོད་དོ། །'གྲོགས་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་པ་ནི། གྲོགས་འདོད་པར་འགྱུར་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེ་ནི་ག་ལ་སྲིད་དོ། ། เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก, เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก, เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. สมณสหสฺสสฺสปิ หิ มชฺเฌ วตฺตมาโน คิหิสญฺโญชนสฺส ฉินฺนตฺตา เอโก, เอวํ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก[Pg.89]. เอโก ติฏฺฐติ, เอโก คจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก อิริยติ วตฺตตีติ เอโก. เอวํ อทุติยฏฺเฐน เอโก. 'གཅིག་པུ་' ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་གྲངས་སུ་གཏོགས་པས་གཅིག་པུའོ། །གྲོགས་མེད་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུའོ། །སྲེད་པ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུའོ། །ཉོན་མོངས་པ་གཏན་ནས་བྲལ་བས་གཅིག་པུའོ། །རང་ཉིད་གཅིག་པུས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་གཅིག་པུའོ། །དགེ་སྦྱོང་སྟོང་གི་དབུས་ན་གནས་ཀྱང་། ཁྱིམ་པའི་ཀུན་སྦྱོར་བཅད་པའི་ཕྱིར་གཅིག་པུ་སྟེ། འདི་ལྟར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་གྲངས་སུ་གཏོགས་པས་གཅིག་པུའོ། །གཅིག་པུ་ལངས་ཏེ་གནས་པ། གཅིག་པུ་འགྲོ་བ། གཅིག་པུ་འདུག་པ། གཅིག་པུ་ཉལ་བ། གཅིག་པུ་སྤྱོད་ལམ་སྤྱོད་པས་གཅིག་པུ་སྟེ། འདི་ལྟར་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུའོ། ། ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ; อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ. སྲེད་པ་གྲོགས་སུ་བྱས་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི། དུས་ཡུན་རིང་པོར་འཁོར་བར་འཁྱམས་གྱུར་ཏེ། འདི་ཉིད་དང་ནི་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་ཡི། འཁོར་བ་ལས་ནི་རྣམ་པར་འདའ་མི་འགྱུར། ‘‘เอวมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ; วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) – “འདི་ལྟར་ཉེས་དམིགས་ཤེས་གྱུར་ནས། སྲེད་པ་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བར། སྲེད་བྲལ་ལེན་པ་མེད་པ་དང་། དྲན་ལྡན་དགེ་སློང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ།” ཞེས་སོ། เอวํ ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก. สพฺพกิเลสาสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ เอวํ เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก. อนาจริยโก หุตฺวา สยมฺภู สามญฺเญว ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอวํ เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. དེ་ལྟར་སྲེད་པ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུའོ། ཁོང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཤིང་། རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ། ཏཱ་ལའི་མགོ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ཤིང་། མེད་པར་བྱས་ཏེ། ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་གྱུར་པས། དེ་ལྟར་གཏན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བས་གཅིག་པུའོ། སློབ་དཔོན་མེད་པར་རང་བྱུང་དུ་གྱུར་ཏེ། རང་ཉིད་ཁོ་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། དེ་ལྟར་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་གཅིག་པུའོ། จเรติ ยา อิมา อฏฺฐ จริยาโย. เสยฺยถิทํ – ยา ปณิธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อิริยาปเถสุ อิริยาปถจริยา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อายตนจริยา, อปฺปมาทวิหารีนํ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติจริยา, อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิจริยา, พุทฺธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ญาณจริยา, สมฺมา ปฏิปนฺนานํ จตูสุ อริยมคฺเคสุ มคฺคจริยา, อธิคตผลานํ จตูสุ สามญฺญผเลสุ ปฏิปตฺติจริยา, ติณฺณํ พุทฺธานํ สพฺพสตฺเตสุ โลกตฺถจริยา, ตตฺถ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธสาวกานนฺติ. ยถาห – ‘‘จริยาติ อฏฺฐ จริยาโย ยา อิริยาปถจริยา’’ติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑; ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) วิตฺถาโร. ตาหิ จริยาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา ยา อิมา ‘‘อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐหนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺขิตฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาเณน จรติ, เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ อายตนจริยาย จรติ, เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิเสสจริยาย จรตี’’ติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑; ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๙) เอวํ อปราปิ อฏฺฐ จริยา วุตฺตา. ตาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ ขคฺควิสาโณ นาม ขคฺคมิคสิงฺคํ. “སྤྱོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་ན། སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ལམ་བཞི་ལ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། བག་ཡོད་པར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ལ་དྲན་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། བློ་གྲོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་ལ་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་ལ་སྒྲུབ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་གསུམ་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་སྟེ། དེ་ལ་ཕྱོགས་རེ་བ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་འོ། ཇི་སྐད་དུ། “སྤྱོད་པ་ནི་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་དེ། སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་།” ཞེས་རྒྱས་པར་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། སྤྱོད་པ་དེ་དག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ཡང་ན། “མོས་པ་བྱེད་བཞིན་དད་པས་སྤྱོད། རབ་ཏུ་འཛིན་བཞིན་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སྤྱོད། ཉེ་བར་གནས་བཞིན་དྲན་པས་སྤྱོད། རྣམ་པར་མ་གཡེངས་བཞིན་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སྤྱོད། རབ་ཏུ་ཤེས་བཞིན་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྤྱོད། རྣམ་པར་ཤེས་བཞིན་རྣམ་པར་ཤེས་པས་སྤྱོད། དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པས་སྤྱོད། དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ཁྱད་པར་གྱི་སྤྱོད་པས་སྤྱོད་དོ།” ཞེས་གཞན་ཡང་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་གསུངས་སོ། དེ་དག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ “བསེ་རུ་ལྟ་བུ་” ཞེས་པ་ནི། བསེ་རུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསེ་རུའི་རྭའོ། กปฺป [Pg.90] -สทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติจฺเฉทวิกปฺปเลสสมนฺตภาวสทิสาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ โภโต โคตมสฺส. ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๑) ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต กิร, โภ, สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) สทิโส, ปฏิภาโคติ อตฺโถ. อิธ ปนสฺส สทิโส ปฏิภาโคติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ขคฺควิสาณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทโต อตฺถวณฺณนา. “ཀཔྤ་” ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ནི་མོས་པ་དང་། ཐ་སྙད། དུས། བཏགས་པ། གཅོད་པ། རྣམ་པར་རྟོག་པ། རྒྱུ་མཚན་ཕྲ་མོ། མཐའ་དག་པའི་དངོས་པོ། འདྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་གོ འདི་ལྟར་ན། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མ་ལ་འདི་ནི་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཞིག་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལྟ་བུ་ལའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་མོས་པའི་དོན་ཏོ། “དགེ་སློང་དག དགེ་སྦྱོང་གི་རུང་བ་ལྔས་ཤིང་ཏོག་བཟའ་བར་རྗེས་སུ་གནང་ངོ་།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐ་སྙད་དོ། “གང་གིས་རྟག་ཏུ་གནས་པར་བྱའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་དུས་སོ། “འདི་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀཔྤ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བཏགས་པའོ། “སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ཏེ་བརྒྱན་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གཅོད་པའོ། “སོར་གཉིས་ཀྱི་རུང་བ་ནི་རུང་ངོ་།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པར་རྟོག་པའམ་རུང་བའོ། “ཉལ་བར་བྱ་བའི་སྐབས་ཡོད།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྒྱུ་མཚན་ཕྲ་མོའོ། “འོད་མའི་ཚལ་མ་ལུས་པ་གསལ་བར་བྱས་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་མཐའ་དག་པའི་དངོས་པོའོ། “ཀྱེ་མ། སྟོན་པ་དང་འདྲ་བའི་ཉན་ཐོས་དང་ལྷན་ཅིག་གླེང་མོ་བྱེད་པ་མ་ཤེས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་འདྲ་བའམ་ཆ་འདྲ་བའི་དོན་ཏོ། འདིར་ནི་དེའི་དོན་འདྲ་བའམ་ཆ་འདྲ་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱ་སཏེ། བསེ་རུའི་རྭ་དང་འདྲ་བ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ནི་འདིར་ཚིག་གི་དོན་བཤད་པའོ། อธิปฺปายานุสนฺธิโต ปน เอวํ เวทิตพฺโพ – ยฺวายํ วุตฺตปฺปกาโร ทณฺโฑ ภูเตสุ ปวตฺติยมาโน อหิโต โหติ, ตํ เตสุ อปฺปวตฺติยมาเนสุ ตปฺปฏิปกฺขภูตาย เมตฺตาย หิตูปสํหาเรน จ สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, นิหิตทณฺฑตฺตา เอว จ ยถา อนิหิตทณฺฑา สตฺตา ภูตานิ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา วิเหเฐนฺติ, ตถา อวิเหฐยํ, อญฺญตรมฺปิ เตสํ อิมํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานมาคมฺม ยเทว ตตฺถ เวทนาคตํ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณคตํ ตญฺจ ตทนุสาเรเนว ตทญฺญญฺจ สงฺขารคตํ วิปสฺสิตฺวา อิมํ ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหี’’ติ อยํ ตาว อธิปฺปาโย. དགོངས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་འདི་ལྟར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། གང་ཞིག་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཆད་པ་འདི་ཉིད་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་ན་གནོད་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་བས། དེ་དག་ལ་མི་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་བྱམས་པ་དང་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཆད་པ་བཞག་སྟེ། ཆད་པ་བཞག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཆད་པ་མ་བཞག་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་གཞན་དག་ལ་དབྱུག་པའམ། མཚོན་ཆའམ། ལག་པའམ། གོང་བུས་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་གནོད་པ་མི་བྱེད་པར། དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་བྱམས་པའི་ལས་ཀྱི་ས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས། དེ་ལ་ཚོར་བར་གྱུར་པ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པར་གྱུར་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དང་། དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་དེ་ལས་གཞན་པའི་འདུ་བྱེད་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ། བདག་གིས་རང་བྱང་ཆུབ་འདི་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པ་འདི་ནི་རེ་ཞིག་དགོངས་པའོ། อยํ ปน อนุสนฺธิ – เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กุหึ คจฺฉถา’’ติ? ตโต เตน ‘‘ปุพฺพปจฺเจกสมฺพุทฺธา กตฺถ วสนฺตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา ‘‘คนฺธมาทนปพฺพเต’’ติ วุตฺเต ปุนาหํสุ – ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ. อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยา’’ติ สพฺพํ. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – อหํ อิทานิ อตฺรชาทีสุ ยํ [Pg.91] กิญฺจิ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺยํ, กุโต ปน ตุมฺหาทิสํ สหายํ. ตสฺมา ตุมฺเหสุปิ โย มยา สทฺธึ คนฺตุกาโม มาทิโส วา โหตุํ อิจฺฉติ, โส เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อถ วา เตหิ ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ วุตฺเต โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย, กุโต สหาย’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน ยถาวุตฺเตนฏฺเฐน เอกจริยาย คุณํ ทิสฺวา ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๕). འདི་ནི་མཚམས་སྦྱོར་ཏེ། དེ་སྐད་སྨྲས་པ་ན། བློན་པོ་དེ་དག་གིས་གསོལ་པ། “བཙུན་པ། ད་ནི་གང་དུ་གཤེགས་པར་བགྱི།” ཞེས་སོ། དེ་ནས་ཁོང་གིས་ “སྔོན་གྱི་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་གང་དུ་བཞུགས།” ཞེས་བསམས་ཏེ་མཁྱེན་ནས། “སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་གྱི་རི་ལའོ།” ཞེས་གསུངས་པ་ན། ཡང་གསོལ་པ། “བཙུན་པ། ད་ནི་བདག་ཅག་སྤོང་ངམ། མི་བཞེད་དམ།” ཞེས་སོ། དེ་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ “བུ་ལ་འདོད་པར་མི་བྱའོ།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་གསུངས་སོ། དེ་ལ་འདི་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། བདག་གིས་ད་ལྟ་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་གང་ཡང་མི་འདོད་ན། ཁྱེད་ལྟ་བུའི་གྲོགས་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཀྱང་གང་ཞིག་བདག་དང་ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བར་འདོད་པའམ། བདག་ལྟ་བུར་འགྱུར་བར་འདོད་པ་དེ་ནི། བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅིག ཡང་ན། དེ་དག་གིས་ “བཙུན་པ། ད་ནི་བདག་ཅག་སྤོང་ངམ། མི་བཞེད་དམ།” ཞེས་གསོལ་པ་ན། རང་སངས་རྒྱས་དེས་ “བུ་ལ་འདོད་པར་མི་བྱ་ན། གྲོགས་ལྟ་ཅི་སྨོས།” ཞེས་གསུངས་ནས། རང་གི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པའི་ཡོན་ཏན་གཟིགས་ཏེ། རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཚིམ་པ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེས་ནས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་འདི་ཆེད་དུ་བརྗོད་དོ། ตตฺถ ตสาติ วิปาสกิริยา. ถาวราติ ขีณาสวา. ภยเภรวาติ ขุทฺทานุขุทฺทกา จิตฺตุตฺราสา. นิธายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. นิทหิตฺวาติ ฐเปตฺวา. โอโรปยิตฺวาติ อโธกริตฺวา. สโมโรปยิตฺวาติ อโธคตํ วิสฺสชฺเชตฺวา. นิกฺขิปิตฺวาติ ตโต อปเนตฺวา. ปฏิปฺปสฺสมฺภิตฺวาติ สนฺนิสีทาเปตฺวา. དེ་ལ་ “སྐྲག་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་བཅས་པའོ། “བརྟན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། “འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་འཇིགས་པ་ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོའོ། “བཞག་སྟེ་” ཞེས་པ་ནི་བོར་ནས་སོ། “བཅུག་སྟེ་” ཞེས་པ་ནི་བཞག་ནས་སོ། “ཕབ་སྟེ་” ཞེས་པ་ནི་ཐུར་དུ་བྱས་ནས་སོ། “ཀུན་ཏུ་ཕབ་སྟེ་” ཞེས་པ་ནི་ཐུར་དུ་སོང་བ་བཏང་ནས་སོ། “བོར་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་བསལ་ནས་སོ། “ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་ཞི་བར་བྱས་ནས་སོ། อาลปนนฺติ อาทิโต ลปนํ. สลฺลปนนฺติ สมฺมา ลปนํ. อุลฺลปนนฺติ อุทฺธํ กตฺวา ลปนํ. สมุลฺลปนนฺติ ปุนปฺปุนํ อุทฺธํ กตฺวา ลปนํ. “སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མ་ནས་སྨྲ་བའོ། “ཀུན་ཏུ་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྨྲ་བའོ། “གྱེན་དུ་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མཐོ་བར་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བའོ། “ཀུན་ཏུ་གྱེན་དུ་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་མཐོ་བར་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བའོ། อิริยาปถจริยาติ อิริยาปถานํ จริยา, ปวตฺตนนฺติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อายตนจริยา ปน อายตเนสุ สติสมฺปชญฺญานํ จริยา. ปตฺตีติ ผลานิ. ตานิ หิ ปาปุณียนฺตีติ ‘‘ปตฺตี’’ติ วุตฺตานิ. สตฺตโลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกา อตฺถา โลกตฺถาติ อยํ วิเสโส. “སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་སྟེ། འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྤྱོད་པའོ། “ཐོབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ “ཐོབ་པ་” ཞེས་བྱའོ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་ནི་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་” ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་རོ། อิทานิ ตาสํ จริยานํ ภูมึ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสู’’ติอาทิมาห. สติปฏฺฐาเนสูติ อารมฺมณสติปฏฺฐาเนสุปิ วุจฺจมาเนสุ สติโต อนญฺญานิ, โวหารวเสน ปน อญฺญานิ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อริยสจฺเจสูติ ปุพฺพภาเค โลกิยสจฺจญาเณน วิสุํ วิสุํ สจฺจปริคฺคหวเสน วุตฺตํ. อริยมคฺเคสุ สามญฺญผเลสูติ จ โวหารวเสเนว วุตฺตํ. ปเทสโตติ โลกตฺถจริยาย เอกเทเส. นิปฺปเทสโต หิ โลกตฺถจริยํ พุทฺธา เอว กโรนฺติ. ปุน ตา เอว จริยาโย การกปุคฺคลวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปณิธิสมฺปนฺนาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปณิธิสมฺปนฺนา นาม อิริยาปถานํ สนฺตตฺตา อิริยาปถาว ฐิติยา สมฺปนฺนา อกมฺปิตอิริยาปถา ภิกฺขุภาวานุรูเปน สนฺเตน อิริยาปเถน สมฺปนฺนา. ད་ནི་སྤྱོད་པ་དེ་དག་གི་ས་གཞི་སྟོན་པར། “སྤྱོད་ལམ་བཞི་ལ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་སུ་བཤད་ཀྱང་། དྲན་པ་ལས་གཞན་མ་ཡིན་པ་ལ། ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་གཞན་ལྟ་བུར་བྱས་ཏེ་གསུངས་སོ། “འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་བདེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ་སོ་སོ་སོར་བདེན་པ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། “འཕགས་པའི་ལམ་དང་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་ལ་” ཞེས་པའང་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། “ཕྱོགས་རེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ལའོ། མ་ལུས་པའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ནས་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་སྤྱོད་པ་དེ་དག་ཉིད་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་སྟོན་པར། “སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ “སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་ལམ་རབ་ཏུ་ཞི་བའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མི་གཡོ་བའི་སྤྱོད་ལམ་དང་ལྡན་པ། དགེ་སློང་གི་དངོས་པོ་དང་མཐུན་པའི་ཞི་བའི་སྤྱོད་ལམ་དང་ལྡན་པའོ། อินฺทฺริเยสุ [Pg.92] คุตฺตทฺวารานนฺติ จกฺขาทีสุ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อตฺตโน อตฺตโน วิสเย ปวตฺตํ เอเกกทฺวารวเสน คุตฺตํ ทฺวารํ เอเตสนฺติ คุตฺตทฺวารา, เตสํ คุตฺตทฺวารานํ. ทฺวารนฺติ เจตฺถ อุปฺปตฺติทฺวารวเสน จกฺขาทโย เอว. อปฺปมาทวิหารีนนฺติ สีลาทีสุ อปฺปมาทวิหารวตํ. อธิจิตฺตมนุยุตฺตานนฺติ วิปสฺสนาย ปาทกภาเวน อธิจิตฺตสงฺขาตํ สมาธึ อนุยุตฺตานํ. พุทฺธิสมฺปนฺนานนฺติ นามรูปววตฺถานํ อาทึ กตฺวา ยาว โคตฺรภุ, ตาว ปวตฺเตน ญาเณน สมฺปนฺนานํ. สมฺมา ปฏิปนฺนานนฺติ จตุมคฺคกฺขเณ. อธิคตผลานนฺติ จตุผลกฺขเณ. ตถาคตานนฺติ ตถา อาคตานํ. อรหนฺตานนฺติ ทูรกิเลสานํ. สมฺมาสมฺพุทฺธานนฺติ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมพุทฺธานํ. อิเมสํ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา ปกาสิโต เอว. “དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི། མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་པོ་རྣམས་ལ་རང་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་སྒོ་རེ་རེའི་དབང་གིས་སྒོ་བསྡམས་པ་གང་དག་ལ་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་སྒོ་བསྡམས་པ་རྣམས་ཏེ། སྒོ་བསྡམས་པ་དེ་དག་གིའོ། འདིར་ “སྒོ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་སྒོའི་དབང་གིས་མིག་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ། “བག་ཡོད་པར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལ་བག་ཡོད་པར་གནས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་རྣམས་ཀྱིའོ། “ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ལྷག་པའི་སེམས་སུ་བགྲང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། “བློ་གྲོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་རིགས་ཀྱི་ས་ལ་འཇུག་པའི་བར་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། “ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞིའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ། “འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་བཞིའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། “དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་རིང་དུ་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། “ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་དག་པ་དང་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། ཚིག་འདི་དག་གི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་གསལ་བར་བྱས་ཟིན་ཏོ། ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธานนฺติ ปจฺเจกสมฺพุทฺธานํ เอกเทสโต. สาวกานนฺติ สาวกานมฺปิ เอกเทสโต. อธิมุจฺจนฺโตติ อธิโมกฺขํ กโรนฺโต. สทฺธาย จรตีติ สทฺธาวเสน ปวตฺตติ. ปคฺคณฺหนฺโตติ จตุสมฺมปฺปธานวีริเยน ปทหนฺโต. อุปฏฺฐเปนฺโตติ สติยา อารมฺมณํ อุปฏฺฐเปนฺโต. อวิกฺเขปํ กโรนฺโตติ สมาธิวเสน วิกฺเขปํ อกโรนฺโต. ปชานนฺโตติ จตุสจฺจชานนปญฺญาย ปกาเรน ชานนฺโต. วิชานนฺโตติ อินฺทฺริยสมฺปยุตฺตชวนปุพฺพงฺคเมน อาวชฺชนวิญฺญาเณน อารมฺมณํ วิชานนฺโต. วิญฺญาณจริยายาติ อาวชฺชนวิญฺญาณจริยาวเสน. เอวํ ปฏิปนฺนสฺสาติ สหาวชฺชนาย อินฺทฺริยจริยาย ปฏิปนฺนสฺส. กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ สมถวิปสฺสนาวเสน ปวตฺตา กุสลา ธมฺมา ภุสํ ยาเปนฺติ, ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อายตนจริยายาติ กุสลานํ ธมฺมานํ ภุสํ ยตนจริยาย, ปวตฺตนจริยายาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน วิเสสํ อธิคจฺฉติ. “མོས་པ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་མོས་པ་བྱེད་པའོ། “དད་པས་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའོ། “རབ་ཏུ་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བརྩོན་པའོ། “ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དྲན་པས་དམིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་པའོ། “རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གཡེང་བ་མི་བྱེད་པའོ། “རབ་ཏུ་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞི་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་པའོ། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་མགྱོགས་ཤེས་ཀྱིས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་དམིགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། “རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྤྱོད་པས་” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་སོ། “དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་དབང་པོའི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་པ་ལའོ། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཤིན་ཏུ་འཕེལ་བར་བྱེད་དེ། འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པས་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་བརྩོན་པའི་སྤྱོད་པ་སྟེ། འཇུག་པའི་སྤྱོད་པས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། “ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པ་དང་། རེས་འགའ་བ་དང་། རྣམ་པར་བཅད་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་བྱེད་པའོ། ทสฺสนจริยา จ สมฺมาทิฏฺฐิยาติอาทีสุ สมฺมา ปสฺสติ, สมฺมา วา ตาย ปสฺสนฺติ, ปสฏฺฐา สุนฺทรา วา ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ, ตสฺสา สมฺมาทิฏฺฐิยา นิพฺพานปจฺจกฺขกรเณน ทสฺสนจริยา. สมฺมา สงฺกปฺเปติ, สมฺมา วา เตน สงฺกปฺเปนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา สงฺกปฺโปติ สมฺมาสงฺกปฺโป. ตสฺส อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภินิโรปนจริยา. สมฺมา วทติ, สมฺมา วา ตาย วทนฺติ, ปสฏฺฐา สุนฺทรา วา วาจาติ สมฺมาวาจา, มิจฺฉาวาจาวิรติยา เอตํ นามํ. ตสฺสา จตุพฺพิธวจีสํวรปริคฺคหจริยา. สมฺมา กโรติ, สมฺมา วา เตน [Pg.93] กโรนฺติ, ปสฏฺฐํ สุนฺทรํ วา กมฺมนฺติ สมฺมากมฺมํ, สมฺมากมฺมเมว สมฺมากมฺมนฺโต, มิจฺฉากมฺมนฺตวิรติยา เอตํ นามํ. ตสฺส ติวิธกายสํวรสมุฏฺฐานจริยา. สมฺมา อาชีวติ, สมฺมา วา เตน อาชีวนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา อาชีโวติ สมฺมาอาชีโว, มิจฺฉาอาชีววิรติยา เอตํ นามํ. ตสฺส โวทานจริยา ปริสุทฺธจริยา. สมฺมา วายมติ, สมฺมา วา เตน วายมนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา วายาโมติ สมฺมาวายาโม, ตสฺส ปคฺคหจริยา. สมฺมา สรติ, สมฺมา วา ตาย สรนฺติ, ปสฏฺฐา สุนฺทรา วา สตีติ สมฺมาสติ, ตสฺสา อุปฏฺฐานจริยา. สมฺมา สมาธิยติ, สมฺมา วา เตน สมาธิยนฺติ, ปสฏฺโฐ สุนฺทโร วา สมาธีติ สมฺมาสมาธิ, ตสฺส อวิกฺเขปจริยา. 'mthong ba'i spyod pa ni yang dag pa'i lta ba'o' la sogs pa la, yang dag par mthong ba'am, de nyid kyis yang dag par mthong bas na yang dag pa'i lta ba ste, bsngags pa dang bzang ba'i lta ba ni yang dag pa'i lta ba'o. yang dag pa'i lta ba de'i myang 'das mngon sum du byed pas mthong ba'i spyod pa'o. yang dag par rtog pa'am, de nyid kyis yang dag par rtog pas na yang dag pa'i rtog pa ste, bsngags pa dang bzang ba'i rtog pa ni yang dag pa'i rtog pa'o. de'i spyod pa ni dmigs pa la sems gtod pa'i spyod pa'o. yang dag par smra ba'am, de nyid kyis yang dag par smra bas na yang dag pa'i ngag ste, bsngags pa dang bzang ba'i ngag ni yang dag pa'i ngag go. log par smra ba las log pa la 'di skad ces bya'o. de'i spyod pa ni ngag gi sdom pa rnam pa bzhi yongs su 'dzin pa'i spyod pa'o. yang dag par byed pa'am, de nyid kyis yang dag par byed pas na yang dag pa'i las kyi mtha' ste, bsngags pa dang bzang ba'i las ni yang dag pa'i las so. yang dag pa'i las nyid ni yang dag pa'i las kyi mtha' ste, log pa'i las kyi mtha' las log pa la 'di skad ces bya'o. de'i spyod pa ni lus kyi sdom pa rnam pa gsum kun nas slong ba'i spyod pa'o. yang dag par 'tsho ba'am, de nyid kyis yang dag par 'tsho bas na yang dag pa'i 'tsho ba ste, bsngags pa dang bzang ba'i 'tsho ba ni yang dag pa'i 'tsho ba'o. log pa'i 'tsho ba las log pa la 'di skad ces bya'o. de'i spyod pa ni rnam par sbyong ba'i spyod pa dang yongs su dag pa'i spyod pa'o. yang dag par rtsol ba'am, de nyid kyis yang dag par rtsol bas na yang dag pa'i rtsol ba ste, bsngags pa dang bzang ba'i rtsol ba ni yang dag pa'i rtsol ba'o. de'i spyod pa ni rab tu 'dzin pa'i spyod pa'o. yang dag par dran pa'am, de nyid kyis yang dag par dran pas na yang dag pa'i dran pa ste, bsngags pa dang bzang ba'i dran pa ni yang dag pa'i dran pa'o. de'i spyod pa ni nye bar gnas pa'i spyod pa'o. yang dag par mnyam par 'jog pa'am, de nyid kyis yang dag par mnyam par 'jog pas na yang dag pa'i ting nge 'dzin te, bsngags pa dang bzang ba'i ting nge 'dzin ni yang dag pa'i ting nge 'dzin to. de'i spyod pa ni rnam par mi g-yeng ba'i spyod pa'o. ตกฺกปฺโปติ เตน กปฺโป, เอวรูโปติ อตฺโถ. ตสฺสทิโสติ เตน สทิโส, ‘‘ตสฺสทิโก’’ติ วา ปาโฐ. ตปฺปฏิภาโคติ เตน ปฏิภาโค ตปฺปฏิภาโค, เอทิโสติ อตฺโถ. สาทุรสํ อติกฺกนฺตํ โลณํ อติโลณํ. โลณกปฺโปติ โลณสทิโสติ วุจฺจติ. อติติตฺตกนฺติ อติกฺกนฺตติตฺตกํ, ปุจิมนฺทาทิกปฺโป ติตฺตกสทิโสติ วุจฺจติ. อติมธุรนฺติ ขีรปายาสาทิกํ. หิมกปฺโปติ หิโมทกสทิโส. สตฺถุกปฺโปติ สตฺถุนา พุทฺเธน สทิโส. เอวเมวาติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. de dang 'dra ba ste de dang mtshungs pa'i phyir ro, 'di lta bu'i rnam pa zhes pa'i don to. de dang 'dra ba ste de dang mtshungs pa'o, yang na 'tassadiko' zhes kyang klog go. de dang mthun pa ste de dang mthun pa ni de dang mthun pa'o, 'di lta bu'i don to. mngar ba'i ro las 'das pa'i lan tshwa ni lan tshwa drag pa'o. lan tshwa dang 'dra ba la lan tshwa lta bu zhes brjod do. kha drag pa ni kha ba las 'das pa ste, nimba la sogs pa lta bu la kha ba dang 'dra ba zhes brjod do. mngar drag pa ni 'o thug la sogs pa'o. gangs dang 'dra ba ni gangs kyi chu dang 'dra ba'o. ston pa dang 'dra ba ni ston pa sangs rgyas dang 'dra ba'o. de bzhin du zhes pa ni dpe sbyar ba'o. ตตฺรายํ เอตสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส สงฺเขเปน วิปสฺสนาอาจิกฺขนวิธึ ทสฺเสตฺวา คมิสฺสาม. ตตฺถ นามรูปปริคฺคหํ กาตุกาโม ปจฺเจกโพธิสตฺโต รูปารูปอฏฺฐสมาปตฺตีสุ ยํ กิญฺจิ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย วิตกฺกาทีนิ ฌานงฺคานิ จ ตํสมฺปยุตฺเต จ ผสฺสาทโย ธมฺเม ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘สพฺพมฺเปตํ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต นมนฏฺเฐน นาม’’นฺติ ววตฺถเปติ. ตโต ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต ‘‘หทยวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตตี’’ติ ปสฺสติ. ปุน วตฺถุสฺส ปจฺจยภูตานิ จ อุปาทารูปานิ จ ปสฺสิตฺวา ‘‘อิทํ สพฺพํ รุปฺปนโต รูป’’นฺติ ปริคฺคณฺหาติ. ปุน ตทุภยํ ‘‘นมนลกฺขณํ นามํ, รุปฺปนลกฺขณํ รูป’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต นามรูปํ ววตฺถเปติ. สมถยานิกวเสเนตํ วุตฺตํ. วิปสฺสนายานิโก ปน จตุธาตุววตฺถานมุเขน ภูตุปาทายรูปานิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘สพฺพมฺเปตํ รุปฺปนโต รูป’’นฺติ ปสฺสติ. ตโต เอวํ ปริจฺฉินฺนรูปสฺส จกฺขาทีนิ นิสฺสาย ปวตฺตมานา อรูปธมฺมา อาปาถมาคจฺฉนฺติ. ตโต สพฺเพปิ เต อรูปธมฺเม นมนลกฺขเณน เอกโต กตฺวา ‘‘อิทํ นาม’’นฺติ ปสฺสติ, โส [Pg.94] ‘‘อิทํ นามํ, อิทํ รูป’’นฺติ ทฺเวธา ววตฺถเปติ. เอวํ ววตฺถเปตฺวา ‘‘นามรูปโต อุทฺธํ อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา เทโว วา พฺรหฺมา วา นตฺถี’’ติ ปสฺสติ. de la 'dir rang sangs rgyas 'di'i lhag mthong ston pa'i cho ga bsdus pa bstan nas 'gro bar bya'o. de la ming dang gzugs yongs su 'dzin par 'dod pa'i rang sangs rgyas byang chub sems dpa' des, gzugs dang gzugs med pa'i snyoms 'jug brgyad las gang yang rung ba'i bsam gtan la snyoms par zhugs nas langs te, rtog pa la sogs pa'i bsam gtan gyi yan lag dang, de dang mtshungs par ldan pa'i reg pa la sogs pa'i chos rnams mtshan nyid dang, byed las dang, nye bar gnas pa dang, nye ba'i rgyu'i sgo nas rnam par phye ste, 'dmigs pa la mngon du phyogs te gzhol bas na, gzhol ba'i don gyis thams cad 'di ni ming yin no' zhes rnam par 'jog go. de nas de'i rgyu btsal bas, 'snying gi gzhi la brten nas 'byung ngo' zhes mthong ngo. yang gzhi de'i rgyur gyur pa dang rgyur byas pa'i gzugs rnams mthong nas, 'gzugs su rung ba'i phyir 'di thams cad ni gzugs so' zhes yongs su 'dzin to. yang de gnyis ka 'gzhol ba'i mtshan nyid ni ming dang, gzugs su rung ba'i mtshan nyid ni gzugs so' zhes de ltar bsdus te ming dang gzugs rnam par 'jog go. zhi gnas kyi theg pa can gyi dbang du byas nas 'di gsungs so. lhag mthong gi theg pa can gyis ni khams bzhi rnam par 'jog pa'i sgo nas 'byung ba dang rgyur byas pa'i gzugs rnams rnam par phye ste, 'gzugs su rung ba'i phyir 'di thams cad ni gzugs so' zhes mthong ngo. de nas de ltar rnam par phye ba'i gzugs kyi mig la sogs pa la brten nas 'byung ba'i gzugs med pa'i chos rnams yul du 'gyur ro. de nas gzugs med pa'i chos de dag thams cad gzhol ba'i mtshan nyid kyis gcig tu bsdus nas, ''di ni ming ngo' zhes mthong ste, des ''di ni ming dang, 'di ni gzugs so' zhes rnam pa gnyis su rnam par 'jog go. de ltar rnam par bzhag nas, 'ming dang gzugs las gzhan pa'i sems can nam, gang zag gam, lha'am, tshangs pa gang yang med do' zhes mthong ngo. ยถา หิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ; เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ ‘‘สตฺโต’’ติ สมฺมุติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; มิ. ป. ๒.๑.๑; กถา. ๒๓๓); ji ltar yan lag tshogs pa la// shing rta zhes pa'i sgra 'byung ba// de bzhin phung po yod pa la// sems can zhes par kun rdzob tu'o// เอวเมว ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ สนฺเตสุ ‘‘สตฺโต ปุคฺคโล’’ติ โวหารมตฺตํ โหตีติ เอวมาทินา นเยน นามรูปานํ ยาถาวทสฺสนสงฺขาเตน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิภูเตน ญาเณน นามรูปํ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ตสฺส ปจฺจยมฺปิ ปริคฺคณฺหนฺโต วุตฺตนเยน นามรูปํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘โก นุ โข อิมสฺส เหตู’’ติ ปริเยสนฺโต อเหตุวาทวิสมเหตุวาเทสุ โทสํ ทิสฺวา โรคํ ทิสฺวา ตสฺส นิทานํ สมุฏฺฐานมฺปิ ปริเยสนฺโต เวชฺโช วิย ตสฺส เหตุญฺจ ปจฺจยญฺจ ปริเยสนฺโต อวิชฺชา ตณฺหา อุปาทานํ กมฺมนฺติ อิเม จตฺตาโร ธมฺเม นามรูปสฺส อุปฺปาทปจฺจยตฺตา ‘‘เหตู’’ติ. อาหารํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยตฺตา ‘‘ปจฺจโย’’ติ จ ปสฺสติ. อิมสฺส หิ กายสฺส อวิชฺชาทโย ตโย ธมฺมา มาตา วิย ทารกสฺส อุปนิสฺสยา โหนฺติ, กมฺมํ ปิตา วิย ปุตฺตสฺส ชนกํ, อาหาโร ธาติ วิย ทารกสฺส สนฺธารโกติ. เอวํ รูปกายสฺส ปจฺจยปริคฺคหํ กตฺวา ปุน ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕) นเยน นามกายสฺสปิ ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหาติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ‘‘อตีตานาคตาปิ ธมฺมา เอวเมว วตฺตนฺตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กโรติ. de bzhin du nye bar len pa'i phung po lnga yod pa na, 'sems can dang gang zag' ces pa tha snyad tsam du zad do zhes pa la sogs pa'i tshul gyis ming dang gzugs ji lta ba bzhin du mthong ba zhes bya ba lta ba rnam par dag par gyur pa'i ye shes kyis ming dang gzugs yongs su bzung nas, yang de'i rgyu yang yongs su 'dzin cing, bshad pa'i tshul gyis ming dang gzugs yongs su bzung nas, 'di'i rgyu ni ci zhig yin nam zhes btsal te, rgyu med par smra ba dang rgyu mi mthun par smra ba rnams la skyon du mthong zhing, nad la skyon du mthong nas de'i rgyu dang kun nas slong ba tshol ba'i sman pa bzhin du, de'i rgyu dang rkyen btsal bas, ma rig pa, sred pa, nye bar len pa, las te chos bzhi po 'di dag ni ming dang gzugs skye ba'i rkyen yin pas 'rgyu' yin par mthong ngo. zas ni rton pa'i rkyen yin pas 'rkyen' yin par mthong ngo. lus 'di'i ma rig pa la sogs pa'i chos gsum ni ma bzhin du bu'i rten byed pa yin la, las ni pha bzhin du bu bskyed par byed pa yin zhing, zas ni ma ma bzhin du bu 'dzin par byed pa'o. de ltar gzugs kyi lus kyi rkyen yongs su bzung nas, yang 'mig dang gzugs la brten nas mig gi rnam par shes pa skye'o' zhes pa la sogs pa'i tshul gyis ming gi lus kyi rkyen yang yongs su 'dzin to, de ltar yongs su 'dzin bzhin du, ''das pa dang ma 'ongs pa'i chos rnams kyang de bzhin du 'byung ngo' zhes nges par 'dzin to. ตสฺส ยา สา ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธานํ, น นุ โข อโหสึ, กึ นุ โข, กถํ นุ โข, กึ หุตฺวา กึ อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติ ปญฺจวิธา วิจิกิจฺฉา วุตฺตา. de la sngon gyi mtha' la brten nas, 'bdag 'das pa'i dus su byung ngam, 'on te ma byung, ci zhig tu gyur, ji ltar gyur, ci zhig tu gyur nas 'das pa'i dus su bdag ci zhig tu gyur' zhes rnam pa lnga'i the tshom gsungs pa dang, ยาปิ อปรนฺตํ อารพฺภ ‘‘ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธานํ, น นุ โข ภวิสฺสามิ, กึ นุ โข ภวิสฺสามิ, กถํ นุ โข ภวิสฺสามิ, กึ หุตฺวา กึ ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) ปญฺจวิธา วิจิกิจฺฉา วุตฺตา. phyi ma'i mtha' la brten nas kyang, 'ma 'ongs pa'i dus su bdag 'byung ngam, 'on te mi 'byung, ci zhig tu 'gyur, ji ltar 'gyur, ci zhig tu gyur nas ma 'ongs pa'i dus su bdag ci zhig tu 'gyur' zhes rnam pa lnga'i the tshom gsungs pa dang, ยาปิ [Pg.95] เอตรหิ วา ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กถํกถี โหติ ‘‘อหํ นุ โขสฺมิ, โน นุ โขสฺมิ, กึ นุ โขสฺมิ, กถํ นุ โขสฺมิ, อยํ นุ โข สตฺโต กุโต อาคโต, โส กุหึ คามี ภวิสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) ฉพฺพิธา วิจิกิจฺฉา วุตฺตา, สา สพฺพาปิ ปหิยฺยติ. เอวํ ปจฺจยปริคฺคหเณน ตีสุ อทฺธาสุ กงฺขํ วิตริตฺวา ฐิตํ ญาณํ ‘‘กงฺขาวิตรณวิสุทฺธี’’ติปิ ‘‘ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติปิ ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติปิ ‘‘สมฺมาทสฺสน’’นฺติปิ วุจฺจติ. da ltar gyi dus la brten nas kyang, 'bdag yod dam, 'on te med, ci zhig yin, ji ltar yin, sems can 'di gnas gang nas 'ongs, de gar 'gro bar 'gyur' zhes rnam pa drug gi the tshom gsungs pa de dag thams cad kyang spong ngo. de ltar rkyen yongs su bzung bas dus gsum gyi the tshom las brgal te gnas pa'i ye shes de la 'the tshom las brgal ba'i rnam par dag pa'i ye shes' zhes kyang bya, 'chos gnas pa'i ye shes' zhes kyang bya, 'ji lta ba bzhin gyi ye shes' zhes kyang bya, 'yang dag par mthong ba'i ye shes' zhes kyang brjod do. เอตฺถ ปน ติสฺโส หิ โลกิยปริญฺญา ญาตปริญฺญา ตีรณปริญฺญา ปหานปริญฺญาติ. ตตฺถ ‘‘รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ, เวทยิตลกฺขณา เวทนา’’ติ เอวํ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ปจฺจตฺตลกฺขณสลฺลกฺขณวเสน ปวตฺตา ปญฺญา ญาตปริญฺญา นาม. ‘‘รูปํ อนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา’’ติอาทินา ปน นเยน เตสํเยว ธมฺมานํ สามญฺญลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ปวตฺตา ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาปญฺญา ตีรณปริญฺญา นาม. เตสุ เอว ปน ธมฺเมสุ นิจฺจสญฺญาทิปชหนวเสน ปวตฺตา ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาว ปญฺญา ปหานปริญฺญา นาม. ’di la ’jig rten pa’i yongs su shes pa gsum yod de, yongs su shes pa shes pa dang, yongs su shes pa rtog pa dang, yongs su shes pa spong ba’o. de la 'gzugs su rung ba’i mtshan nyid ni gzugs dang, myong ba’i mtshan nyid ni tshor ba’o' zhes chos de dang de dag gi rang gi mtshan nyid nges par 'dzin pa'i sgo nas 'jug pa'i shes rab ni yongs su shes pa shes pa zhes bya'o. 'gzugs ni mi rtag pa'o, tshor ba ni mi rtag pa'o' zhes pa la sogs pa'i tshul gyis chos de dag nyid la spyi'i mtshan nyid bzhag nas 'jug pa'i mtshan nyid la dmigs pa'i lhag mthong gi shes rab ni yongs su shes pa rtog pa zhes bya'o. chos de dag nyid la rtag par 'du shes pa la sogs pa spong ba'i sgo nas 'jug pa'i mtshan nyid la dmigs pa'i lhag mthong gi shes rab nyid ni yongs su shes pa spong ba zhes bya'o. ตตฺถ สงฺขารปริจฺเฉทโต ปฏฺฐาย ยาว ปจฺจยปริคฺคหา ญาตปริญฺญาย ภูมิ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร ธมฺมานํ ปจฺจตฺตลกฺขณปฏิเวธสฺเสว อาธิปจฺจํ โหติ. กลาปสมฺมสนโต ปฏฺฐาย ยาว อุทยพฺพยานุปสฺสนา ตีรณปริญฺญาย ภูมิ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร สามญฺญลกฺขณปฏิเวธสฺเสว อาธิปจฺจํ โหติ. ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย อุปริ ปหานปริญฺญาย ภูมิ. ตโต จ ปฏฺฐาย หิ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหติ, ทุกฺขโต อนุปสฺสนฺโต สุขสญฺญํ, อนตฺตโต อนุปสฺสนฺโต อตฺตสญฺญํ, นิพฺพินฺทนฺโต นนฺทึ, วิรชฺชนฺโต ราคํ, นิโรเธนฺโต สมุทยํ, ปฏินิสฺสชฺชนฺโต อาทานํ ปชหตีติ เอวํ นิจฺจสญฺญาทิปหานสาธิกานํ สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ อาธิปจฺจํ. อิติ อิมาสุ ตีสุ ปริญฺญาสุ สงฺขารปริจฺเฉทสฺส เจว ปจฺจยปริคฺคหสฺส จ สาธิตตฺตา อิมินา โยคินา ญาตปริญฺญาว อธิคตา. de la 'du byed rnam par 'byed pa nas bzung ste rkyen yongs su 'dzin pa'i bar ni yongs su shes pa shes pa'i sa yin no. 'di'i bar du chos rnams kyi rang gi mtshan nyid rtogs pa nyid gtso bo yin no. phung por bsdus te rtog pa nas bzung ste skye 'jig rjes su mthong ba'i bar ni yongs su shes pa rtog pa'i sa yin no. 'di'i bar du spyi'i mtshan nyid rtogs pa nyid gtso bo yin no. 'jig pa rjes su mthong ba nas bzung ste gong ma rnams ni yongs su shes pa spong ba'i sa yin no. de nas bzung ste mi rtag par rjes su mthong bas rtag par 'du shes pa spong la, sdug bsngal bar rjes su mthong bas bde bar 'du shes pa spong zhing, bdag med par rjes su mthong bas bdag tu 'du shes pa spong la, yid 'byung bas dga' ba spong zhing, 'dod chags dang bral bas 'dod chags spong la, 'gog pas kun 'byung spong zhing, nges par gtong bas len pa spong bar byed de, de ltar rtag par 'du shes pa la sogs pa spong bar byed pa'i rjes su mthong ba bdun gyi dbang du 'gyur ro. de ltar yongs su shes pa gsum po 'di dag las 'du byed rnam par 'byed pa dang rkyen yongs su 'dzin pa grub pas, rnal 'byor pa 'dis yongs su shes pa shes pa nyid thob par 'gyur ro. ปุน ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา…เป… ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจํ, อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขํ, อวสวตฺติตฺตา อนตฺตา. ยา กาจิ เวทนา… สญฺญา… เย เกจิ สงฺขารา [Pg.96]… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ วิญฺญาณํ หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจํ, อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขํ, อวสวตฺติตฺตา อนตฺตา’’ติ เอวมาทินา (สํ. นิ. ๓.๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๔๘) นเยน กลาปสมฺมสนํ กโรติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา’’ติ. yang 'gzugs gang ci yang rung ba 'das pa dang, ma 'ongs pa dang, da ltar byung ba, nang gi am, phyi'i... thag ring ba am, nye ba na gnas pa, gzugs de thams cad ni byung nas med par 'gyur bas mi rtag pa, skye 'jig gis gzir bas sdug bsngal ba, rang dbang med pas bdag med pa'o. tshor ba gang ci... 'du shes... 'du byed gang ci... rnam par shes pa gang ci yang rung ba 'das pa dang, ma 'ongs pa dang, da ltar byung ba, nang gi am, phyi'i, rags pa am, phra ba, ngan pa am, gya nom pa, thag ring ba am, nye ba na gnas pa, rnam par shes pa de thams cad ni byung nas med par 'gyur bas mi rtag pa, skye 'jig gis gzir bas sdug bsngal ba, rang dbang med pas bdag med pa'o' zhes pa la sogs pa'i tshul gyis phung por bsdus te rtog par byed do. 'di la dgongs nas 'mtshan nyid gsum bzhag nas' zhes gsungs so. เอวํ สงฺขาเร อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน กลาปสมฺมสนํ กตฺวา ปุน สงฺขารานํ อุทยพฺพยเมว ปสฺสติ. กถํ? ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย, ตณฺหากมฺมอาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐). เอวํ รูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจยายตฺตตาทสฺสเนน รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. เอวํ ปญฺจหากาเรหิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. ‘‘อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ, ตณฺหากมฺมอาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) ปจฺจยนิโรธทสฺสเนน รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสตีติ เอวํ ปญฺจหากาเรหิ รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. དེ་ལྟར་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚོགས་སུ་བསྡུས་ཏེ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱས་ནས། སླར་ཡང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་འཇིག་ཉིད་ལ་ལྟའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “མ་རིག་པ་ཀུན་འབྱུང་བས་གཟུགས་ཀུན་འབྱུང་ལ། སྲེད་པ་དང་། ལས། ཟས་ཀུན་འབྱུང་བས་གཟུགས་ཀུན་འབྱུང་ངོ་།” ཞེས་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་མཐོང་བས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྐྱེ་བ་ལ་ལྟ་ཞིང་། གྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་ལྟ་བས་ཀྱང་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྐྱེ་བ་ལ་ལྟའོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྐྱེ་བ་ལ་ལྟའོ། །“མ་རིག་པ་འགག་པས་གཟུགས་འགག་ལ། སྲེད་པ་དང་། ལས། ཟས་འགག་པས་གཟུགས་འགག་གོ་” ཞེས་པ་ལྟར། རྐྱེན་འགག་པ་མཐོང་བས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་འཇིག་པ་ལ་ལྟ་ཞིང་། འགྱུར་བའི་མཚན་ཉིད་ལ་ལྟ་བས་ཀྱང་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་འཇིག་པ་ལ་ལྟ་སྟེ། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་འཇིག་པ་ལ་ལྟའོ། ། ตถา ‘‘อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโย, ตณฺหากมฺมผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) ปจฺจยายตฺตตาทสฺสเนน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. ‘‘อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธ, ตณฺหากมฺมผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) ปจฺจยนิโรธทสฺสเนน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. เอวํ สญฺญากฺขนฺธาทีสุปิ. དེ་བཞིན་དུ། “མ་རིག་པ་ཀུན་འབྱུང་བས་ཚོར་བ་ཀུན་འབྱུང་ལ། སྲེད་པ་དང་། ལས། རེག་པ་ཀུན་འབྱུང་བས་ཚོར་བ་ཀུན་འབྱུང་ངོ་།” ཞེས་པ་ལྟར། རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་མཐོང་བས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའི་སྐྱེ་བ་ལ་ལྟ་ཞིང་། གྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་ལྟ་བས་ཀྱང་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའི་སྐྱེ་བ་ལ་ལྟའོ། །“མ་རིག་པ་འགག་པས་ཚོར་བ་འགག་ལ། སྲེད་པ་དང་། ལས། རེག་པ་འགག་པས་ཚོར་བ་འགག་གོ་” ཞེས་པ་ལྟར། རྐྱེན་འགག་པ་མཐོང་བས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའི་འཇིག་པ་ལ་ལྟ་ཞིང་། འགྱུར་བའི་མཚན་ཉིད་ལ་ལྟ་བས་ཀྱང་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའི་འཇིག་པ་ལ་ལྟའོ། །འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། ། อยํ ปน วิเสโส – วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ผสฺสฏฺฐาเน ‘‘นามรูปสมุทยา, นามรูปนิโรธา’’ติ โยเชตพฺพํ. เอวํ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปจฺจยสมุทยวเสน จ นิพฺพตฺติลกฺขณวเสน จ ปจฺจยนิโรธวเสน จ วิปริณามลกฺขณวเสน จ อุทยพฺพยทสฺสเนน จ ทส ทส กตฺวา ปญฺญาส ลกฺขณานิ วุตฺตานิ. เตสํ วเสน ‘‘เอวมฺปิ รูปสฺส อุทโย, เอวมฺปิ รูปสฺส วโย’’ติ ปจฺจยโต เจว ขณโต จ วิตฺถาเรน มนสิการํ กโรติ. འོན་ཀྱང་འདིར་ཁྱད་པར་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ལ་རེག་པའི་གནས་སུ། “མིང་དང་གཟུགས་ཀུན་འབྱུང་བས་” དང་། “མིང་དང་གཟུགས་འགག་པས་” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་རེ་རེ་ལ་རྐྱེན་ཀུན་འབྱུང་བའི་ཚུལ་དང་། གྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། རྐྱེན་འགག་པའི་ཚུལ་དང་། འགྱུར་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། སྐྱེ་འཇིག་མཐོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཅུ་བཅུ་བྱས་ཏེ། མཚན་ཉིད་ལྔ་བཅུ་གསུངས་སོ། །དེ་དག་གི་དབང་གིས། “འདི་ལྟར་ཡང་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ཡིན་ལ། འདི་ལྟར་ཡང་གཟུགས་ཀྱི་འཇིག་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་རྐྱེན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་སྐད་ཅིག་མའི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། ། ตสฺเสวํ กโรโต ‘‘อิติ กิร อิเม ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ ญาณํ วิสทํ โหติ. ‘‘เอวํ กิร อิเม ธมฺมา อนุปฺปนฺนา [Pg.97] อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ นิจฺจนวา หุตฺวา สงฺขารา อุปฏฺฐหนฺติ. น เกวลญฺจ นิจฺจนวา, สูริยุคฺคมเน อุสฺสาวพินฺทุ วิย อุทกพุพฺพุโฬ วิย อุทเก ทณฺฑราชิ วิย อารคฺเค สาสโป วิย วิชฺชุปฺปาโท วิย จ ปริตฺตฏฺฐายิโน, มายามรีจิสุปินาลาตจกฺกคนฺธพฺพนครเผณกทลิอาทโย วิย อสารา นิสฺสารา วิย หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เอตฺตาวตา จ ปน อเนน ‘‘วยธมฺมเมว อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนญฺจ วยํ อุเปตี’’ติ อิมินา อากาเรน สมฺมสนปญฺญาย ลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตํ อุทยพฺพยานุปสฺสนํ นาม ปฐมํ ตรุณวิปสฺสนาญาณํ อธิคตํ โหติ. ยสฺสาธิคมา ‘‘อารทฺธวิปสฺสโก’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ. དེ་ལྟར་བྱེད་པ་པོ་དེ་ལ། “ཀྱེ་མ་ཆོས་འདི་དག་ནི་སྔར་མ་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་ཞིང་། བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཤེས་པ་གསལ་པོར་འགྱུར་རོ། །“ཀྱེ་མ་འདི་ལྟར་ཆོས་འདི་དག་ནི་མ་སྐྱེས་པ་ལས་སྐྱེ་ཞིང་། སྐྱེས་ནས་འགག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་འདུ་བྱེད་རྣམས་རྟག་ཏུ་གསར་པ་ཉིད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་གནས་སོ། །རྟག་ཏུ་གསར་པ་ཉིད་དུ་མ་ཟད། ཉི་མ་ཤར་བའི་ཟིལ་པ་ལྟ་བུ་དང་། ཆུའི་ཆུ་བུར་ལྟ་བུ་དང་། ཆུ་ལ་དབྱུག་པས་བྲིས་པའི་རི་མོ་ལྟ་བུ་དང་། ཁབ་ཀྱི་རྩེ་མོར་ཡུངས་ཀར་བཞག་པ་ལྟ་བུ་དང་། གློག་འཁྱུག་པ་ལྟ་བུར་གནས་སྐབས་ཐུང་ངུ་ཙམ་དུ་གནས་པ་དང་། སྒྱུ་མ་དང་། སྨིག་རྒྱུ། རྨི་ལམ། མགལ་མེའི་འཁོར་ལོ། དྲི་ཟའི་གྲོང་ཁྱེར། ཆུ་དབུར། ཆུ་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལྟར་སྙིང་པོ་མེད་པ་དང་། བཅུད་མེད་པ་ལྟ་བུར་མངོན་སུམ་དུ་གནས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ནི་ཁོང་གིས། “འཇིག་པའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ཁོ་ན་སྐྱེ་ཞིང་། སྐྱེས་ནས་ཀྱང་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པའི་རྣམ་པ་འདིས། ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཚན་ཉིད་རྣམས་རྟོགས་ཏེ་གནས་པའི་སྐྱེ་འཇིག་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་པ་གཞོན་ནུ་དང་པོ་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །གང་ཐོབ་པ་ལས་ “ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་” ཞེས་པའི་མིང་དུ་འགྱུར་རོ། ། อถสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส กุลปุตฺตสฺส โอภาโส ญาณํ ปีติ ปสฺสทฺธิ สุขํ อธิโมกฺโข ปคฺคโห อุปฏฺฐานํ อุเปกฺขา นิกนฺตีติ ทส วิปสฺสนุปกฺกิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ. เอตฺถ โอภาโส นาม วิปสฺสนกฺขเณ ญาณสฺส พลวตฺตา โลหิตํ สนฺนิสีทติ, เตน จ จิตฺโตภาโส นิพฺพตฺตติ. ตํ ทิสฺวา อกุสโล โยคี ‘‘มคฺโค เม ปตฺโต’’ติ ตเมว โอภาสํ อสฺสาเทติ. ญาณมฺปิ วิปสฺสนาญาณเมว. ตํ สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส สุทฺธํ ปสนฺนํ หุตฺวา ปวตฺตติ. ตํ ทิสฺวา ปุพฺเพ วิย ‘‘มคฺโค’’ติ อสฺสาเทติ. ปีติปิ วิปสฺสนาปีติ เอว. ตสฺส หิ ตสฺมึ ขเณ ปญฺจวิธา ปีติ อุปฺปชฺชติ. ปสฺสทฺธีติ วิปสฺสนาปสฺสทฺธิ. ตสฺมึ สมเย เนว กายจิตฺตานํ ทรโถ, น คารวํ, น กกฺขฬตา, น อกมฺมญฺญตา, น เคลญฺญตา, น วงฺกตา โหติ. สุขมฺปิ วิปสฺสนาสุขเมว. ตสฺส กิร ตสฺมึ สมเย สกลสรีรํ อภิสนฺทยมานํ อติปณีตํ สุขํ อุปฺปชฺชติ. དེ་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་དེ་ལ། སྣང་བ་དང་། ཤེས་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། མོས་པ་དང་། རྩོལ་བ་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་དང་། ཆགས་པ་སྟེ། ལྷག་མཐོང་གི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འདིར་སྣང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་སྐབས་སུ་ཤེས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ཁྲག་དྭངས་པར་འགྱུར་ལ། དེས་སེམས་ཀྱི་སྣང་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་མཐོང་ནས་མཁས་པ་མ་ཡིན་པའི་རྣལ་འབྱོར་པས། “བདག་གིས་ལམ་ཐོབ་བོ་” ཞེས་སྣང་བ་དེ་ཉིད་ལ་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། །ཤེས་པའང་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ལ། དག་ཅིང་གསལ་བར་འཇུག་གོ། །དེ་མཐོང་ནས་སྔར་བཞིན་དུ། “ལམ་མོ་” ཞེས་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། །དགའ་བའང་ལྷག་མཐོང་གི་དགའ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་སྐབས་དེར་དགའ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའོ། །སྐབས་དེར་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་མེད་པ་དང་། ལྕི་བ་མེད་པ་དང་། རྩུབ་པ་མེད་པ་དང་། ལས་སུ་མི་རུང་བ་མེད་པ་དང་། ན་ཚ་མེད་པ་དང་། གྱ་གྱུ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །བདེ་བའང་ལྷག་མཐོང་གི་བདེ་བ་ཉིད་དོ། །སྐབས་དེར་ཁོང་གི་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་ཤིན་ཏུ་གྱ་ནོམ་པའི་བདེ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། ། อธิโมกฺโข นาม วิปสฺสนกฺขเณ ปวตฺตา สทฺธา. ตสฺมิญฺหิ ขเณ จิตฺตเจตสิกานํ อติวิย ปสาทภูตา พลวตี สทฺธา อุปฺปชฺชติ. ปคฺคโห นาม วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. ตสฺมิญฺหิ ขเณ อสิถิลํ อนจฺจารทฺธํ สุปคฺคหิตํ วีริยํ อุปฺปชฺชติ. อุปฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา สติ. ตสฺมิญฺหิ ขเณ สุปฏฺฐิตา สติ อุปฺปชฺชติ. อุเปกฺขา ทุวิธา วิปสฺสนาวชฺชนวเสน. ตสฺมิญฺหิ ขเณ สพฺพสงฺขารคหเณ มชฺฌตฺตภูตํ วิปสฺสนุเปกฺขาสงฺขาตํ ญาณํ พลวนฺตํ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ มโนทฺวาราวชฺชนุเปกฺขา จ. สา จ ตํ ตํ [Pg.98] ฐานํ อาวชฺชนฺตสฺส สูรา ติขิณา หุตฺวา วหติ. นิกนฺตีติ วิปสฺสนานิกนฺติ. โอภาสาทีสุ หิ อาลยํ กุรุมานา สุขุมา สนฺตาการา นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ. เอตฺถ โอภาสาทโย กิเลสวตฺถุตาย ‘‘อุปกฺกิเลสา’’ติ วุตฺตา น อกุสลตฺตา. นิกนฺติ ปน อุปกฺกิเลโส เจว กิเลสวตฺถุ จ. མོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་སྐབས་སུ་འཇུག་པའི་དད་པའོ། །སྐབས་དེར་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཤིན་ཏུ་དང་བར་བྱེད་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །རྩོལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷག་མཐོང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །སྐབས་དེར་ལྷོད་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། ཧ་ཅང་བརྩམས་པ་མ་ཡིན་པར་ལེགས་པར་བཟུང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །ཉེ་བར་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷག་མཐོང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པའོ། །སྐབས་དེར་ལེགས་པར་གནས་པའི་དྲན་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །བཏང་སྙོམས་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །སྐབས་དེར་འདུ་བྱེད་མཐའ་དག་འཛིན་པ་ལ་དབུས་སུ་གནས་པ། ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་སུ་བགྲང་བའི་ཤེས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱང་སྐྱེའོ། །དེ་ནི་གནས་དེ་དང་དེ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་པོ་ལ་རྣོ་ཞིང་མྱུར་བར་འཇུག་གོ། །ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་ཆགས་པའོ། །སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་གནས་བཅས་ཏེ། ཕྲ་ཞིང་ཞི་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཆགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འདིར་སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་” ཞེས་གསུངས་ཀྱི། མི་དགེ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ཆགས་པ་ནི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའང་ཡིན་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་གཞིའང་ཡིན་ནོ། ། ปณฺฑิโต ปน ภิกฺขุ โอภาสาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ วิกฺเขปํ อคจฺฉนฺโต ‘‘โอภาสาทโย ธมฺมา น มคฺโค, อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ ปน วีถิปฏิปนฺนํ วิปสฺสนาญาณํ มคฺโค’’ติ มคฺคญฺจ อมคฺคญฺจ ววตฺถเปติ. ตสฺเสวํ ‘‘อยํ มคฺโค, อยํ น มคฺโค’’ติ ญตฺวา ฐิตํ ญาณํ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ วุจฺจติ. อิโต ปฏฺฐาย อฏฺฐนฺนํ วิปสฺสนาญาณานํ วเสน สิขาปตฺตวิปสฺสนาญาณํ นวมญฺจ สจฺจานุโลมิกํ ญาณนฺติ อยํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม โหติ. อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาณํ ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ อาทีนวานุปสฺสนาญาณํ นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณนฺติ อิมานิ อฏฺฐ ญาณานิ นาม. นวมํ สจฺจานุโลมิกํ ญาณนฺติ อนุโลมสฺเสตํ นามํ. མགོ་སྨོས་པའི་དགེ་སློང་ནི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པའི་ཚེ་རྣམ་པར་གཡེང་བར་མི་འགྱུར་བར། “སྣང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་ནི་ལམ་མ་ཡིན་ལ། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་ཞིང་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་པ་ནི་ལམ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ “འདི་ནི་ལམ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་ལམ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཤེས་ནས་གནས་པའི་ཤེས་པ་ལ། ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་པ་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་རྩེ་མོར་སོན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་པ་དང་། དགུ་པ་བདེན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཤེས་པ་སྟེ། འདི་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱ་བའོ། །སྐྱེ་འཇིག་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་དང་། འཇིག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་དང་། འཇིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཤེས་པ་དང་། ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་དང་། སྐྱོ་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་དང་། ཐར་བར་འདོད་པའི་ཤེས་པ་དང་། སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཤེས་པ་སྟེ། འདི་དག་ནི་ཤེས་པ་བརྒྱད་ཅེས་བྱའོ། །དགུ་པ་བདེན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཤེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་དེའི་མིང་ངོ་། ། ตสฺมา ตํ สมฺปาเทตุกาเมน อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ อุทยพฺพยญาณํ อาทึกตฺวา เอเตสุ ญาเณสุ โยโค กรณีโย. อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺส หิ อนิจฺจลกฺขณํ ยถาภูตํ อุปฏฺฐาติ, อุทยพฺพยปฏิปีฬนํ ปสฺสโต ทุกฺขลกฺขณญฺจ, ‘‘ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; กถา. ๒๓๓) ปสฺสโต อนตฺตลกฺขณญฺจ. དེ་ལྟ་བས་ན། དེ་སྒྲུབ་པར་འདོད་པས་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་འཇིག་གི་ཤེས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཤེས་པ་འདི་དག་ལ་སྦྱོར་བར་བྱའོ། །སྐྱེ་འཇིག་ལ་ལྟ་བ་པོ་ལ། མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་གནས་ལ། སྐྱེ་འཇིག་གིས་གནོད་པར་མཐོང་བ་ལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་དང་། “སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སྡུག་བསྔལ་གནས་ཤིང་འགག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་མཐོང་བ་ལ། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱང་མངོན་སུམ་དུ་གནས་སོ། ། เอตฺถ จ อนิจฺจํ อนิจฺจลกฺขณํ ทุกฺขํ ทุกฺขลกฺขณํ อนตฺตา อนตฺตลกฺขณนฺติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ขนฺธปญฺจกํ. กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา, หุตฺวา อภาวโต วา. อญฺญถตฺตํ นาม ชรา. อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ อนิจฺจลกฺขณํ, หุตฺวา อภาวสงฺขาโต วา อาการวิกาโร. ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ วจนโต ตเทว ขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขํ. กสฺมา? อภิณฺหํ ปฏิปีฬนโต. อภิณฺหํ ปฏิปีฬนากาโร ทุกฺขลกฺขณํ. ‘‘ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕-๑๖) วจนโต ตเทว ขนฺธปญฺจกํ อนตฺตา. กสฺมา? อวสวตฺตนโต. อวสวตฺตนากาโร อนตฺตลกฺขณํ. อิมานิ ตีณิปิ ลกฺขณานิ อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺเสว อารมฺมณานิ โหนฺติ. འདིར་ཡང་མི་རྟག་པ་དང་། མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་དང་། བདག་མེད་པ་དང་། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་མི་རྟག་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྐྱེ་བ་དང་། འཇིག་པ་དང་། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རམ། བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒ་བའོ། །སྐྱེ་བ་དང་། འཇིག་པ་དང་། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་དམ། བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བར་བགྲང་བའི་རྣམ་པའི་འགྱུར་བའོ། །“གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དེ་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རྒྱུན་དུ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྒྱུན་དུ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་དོ། །“གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པའོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དེ་ཉིད་བདག་མེད་པའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དབང་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དབང་དུ་མི་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་ནི་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། །མཚན་ཉིད་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་སྐྱེ་འཇིག་ལ་ལྟ་བ་པོ་ཉིད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཡིན་ནོ། ། ปุนปิ [Pg.99] โส รูปารูปธมฺเม ‘‘เอวํ อนิจฺจา’’ติอาทินา วิปสฺสติ, ตสฺส สงฺขารา ลหุํ ลหุํ อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, ตโต อุปฺปาทํ วา ฐิตึ วา ปวตฺตํ วา นิมิตฺตํ วา อารมฺมณํ อกตฺวา เตสํ ขยวยนิโรเธ เอว สติ สนฺติฏฺฐติ, อิทํ ภงฺคญาณํ นาม. อิมสฺส อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย อยํ โยคี ‘‘ยถา อิเม สงฺขารา ภิชฺชนฺติ นิรุชฺฌนฺติ, เอวํ อตีเตปิ สงฺขารคตํ ภิชฺชิ, อนาคเตปิ ภิชฺชิสฺสตี’’ติ นิโรธเมว ปสฺสนฺโต ติฏฺฐติ. ตสฺส ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส สพฺพภวโยนิ คติฏฺฐิติ สตฺตาวาเสสุ ปเภทกา สงฺขารา ชลิตองฺคารกาสุอาทโย วิย มหาภยํ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เอตํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ นาม. སླར་ཡང་ཁོང་གིས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ། “འདི་ལྟར་མི་རྟག་གོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་ཞིང་། ཁོང་ལ་འདུ་བྱེད་རྣམས་མྱུར་དུ་མྱུར་དུ་མངོན་སུམ་དུ་འགྱུར་ལ། དེ་ནས་སྐྱེ་བའམ། གནས་པའམ། འཇུག་པའམ། མཚན་མའམ། དམིགས་པ་མ་བྱས་པར། དེ་དག་གི་ཟད་པ་དང་། འཇིག་པ་དང་། འགོག་པ་ཉིད་ལ་སེམས་གནས་པར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་འཇིག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདིའི་སྐྱེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། རྣལ་འབྱོར་པ་འདིས། “ཇི་ལྟར་འདུ་བྱེད་འདི་དག་འཇིག་ཅིང་འགག་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདས་པའི་དུས་སུའང་འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཞིག་ལ། མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་འགོག་པ་ཉིད་ལ་ལྟ་ཞིང་གནས་སོ། །འཇིག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་དེ་བསྟེན་ཅིང་མང་དུ་བྱེད་པ་ལ། སྲིད་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། གནས་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་མཐའ་དག་གི་དབྱེ་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས། འབར་བའི་གོང་བུའི་དོང་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འཇིགས་པ་ཆེན་པོར་མངོན་སུམ་དུ་གནས་སོ། །འདི་ནི་འཇིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། ตสฺส ตํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ อาเสวนฺตสฺส สพฺเพ ภวาทโย อาทิตฺตองฺคารํ วิย สมุสฺสิตขคฺโค วิย ปจฺจตฺถิโก อปฺปฏิสรณา สาทีนวา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. อิทํ อาทีนวานุปสฺสนาญาณํ นาม. ตสฺส เอวํ สงฺขาเร อาทีนวโต ปสฺสนฺตสฺส ภวาทีสุปิ สงฺขารานํ อาทีนวตฺตา สงฺขาเรสุ อุกฺกณฺฐนา อนภิรติ อุปฺปชฺชติ, อิทํ นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณํ นาม. འཇིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཤེས་པ་དེ་བསྟེན་པ་ལ། སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་མཐའ་དག་ནི་འབར་བའི་སོལ་བ་ལྟ་བུ་དང་། ཕྱར་བའི་རལ་གྲི་ལྟ་བུ་དང་། དགྲ་བོ་ལྟ་བུ་དང་། སྐྱབས་མེད་པ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་བཅས་པར་མངོན་སུམ་དུ་གནས་སོ། །འདི་ནི་ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བ་ལ། སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཉེས་དམིགས་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཡིད་སྐྱོ་བ་དང་མི་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་སྐྱོ་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺตสฺส อุกฺกณฺฐนฺตสฺส ตสฺมา สงฺขารคตา มุญฺจิตุกามตา นิสฺสริตุกามตา โหติ. อิทํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ นาม. ปุน ตสฺมา สงฺขารคตา มุญฺจิตุํ ปน เต เอว สงฺขาเร ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาเณน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ตีรณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ นาม. འདུ་བྱེད་མཐའ་དག་ལ་སྐྱོ་ཞིང་ཡིད་ལོག་པ་ལ། འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པ་དེ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་དང་། ཕྱིར་འབྱུང་བར་འདོད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་ཐར་བར་འདོད་པའི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །སླར་ཡང་འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པ་དེ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་དེ་དག་ཉིད་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པས་མཚན་ཉིད་གསུམ་བཀལ་ནས་ངེས་པར་འཛིན་པ་ནི། སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། โส เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต เตสุ อนตฺตลกฺขณสฺส สุทิฏฺฐตฺตา ‘‘อตฺตา’’ติ วา ‘‘อตฺตนิย’’นฺติ วา อคณฺหนฺโต สงฺขาเรสุ ภยญฺจ นนฺทิญฺจ ปหาย สงฺขาเรสุ อุทาสีโน โหติ มชฺฌตฺโต, ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา น คณฺหาติ, ตีสุ ภเวสุ อุเปกฺขโก, อิทํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ นาม. ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསུམ་བཀལ་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ན། དེ་དག་ལ་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ལེགས་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “བདག་” གམ། “བདག་གི་བ་” ཞེས་ mi འཛིན་ཅིང་། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་དང་དགའ་བ་སྤངས་ཏེ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་དང་དབུས་སུ་གནས་པར་འགྱུར་ལ། “བདག་” གམ། “བདག་གི་” ཞེས་མི་འཛིན་ཅིང་། སྲིད་པ་གསུམ་ལ་བཏང་སྙོམས་པ་སྟེ། འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། ตํ ปเนส เจ สนฺติปทํ นิพฺพานํ สนฺตโต ปสฺสติ, สพฺพสงฺขารปวตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา นิพฺพานนินฺนํ ปกฺขนฺทํ โหติ. โน เจ นิพฺพานํ สนฺตโต ปสฺสติ, ปุนปฺปุนํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วา ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ วา ติวิธานุปสฺสนาวเสน สงฺขารารมฺมณเมว หุตฺวา ปวตฺตติ. เอวํ ติฏฺฐมานญฺจ เอตํ ติวิธวิโมกฺขมุขภาวํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ติสฺโส หิ อนุปสฺสนา ‘‘ตีณิ วิโมกฺขมุขานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เอวํ อนิจฺจโต มนสิกโรนฺโต อธิโมกฺขพหุโล อนิมิตฺตํ วิโมกฺขํ ปฏิลภติ, ทุกฺขโต มนสิกโรนฺโต ปสฺสทฺธิพหุโล [Pg.100] อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขํ ปฏิลภติ, อนตฺตโต มนสิกโรนฺโต เวทพหุโล สุญฺญตํ วิโมกฺขํ ปฏิลภติ. གལ་ཏེ་གང་ཟག་དེས་ཞི་བའི་གོ་འཕང་མྱང་འདས་ནི་ཞི་བ་ཉིད་དུ་མཐོང་ན། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇུག་པ་ཐམས་ཅད་བཏང་ནས་མྱང་འདས་ལ་གཞོལ་ཞིང་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་མྱང་འདས་ཞི་བ་ཉིད་དུ་མི་མཐོང་ན། ཡང་དང་ཡང་དུ་ 'མི་རྟག་པ་' འམ། 'སྡུག་བསྔལ་བ་' འམ། 'བདག་མེད་པ་' ཞེས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གནས་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ། །རྗེས་སུ་ལྟ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ 'རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོ་གསུམ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་མི་རྟག་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན་མོས་པ་ཤས་ཆེ་བས་མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་ཐར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །སྡུག་བསྔལ་བར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཤས་ཆེ་བས་སྨོན་པ་མེད་པའི་རྣམ་ཐར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །བདག་མེད་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན་ཤེས་རབ་ཤས་ཆེ་བས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་ཐར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། ། เอตฺถ จ อนิมิตฺโต วิโมกฺโขติ อนิมิตฺตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อริยมคฺโค. โส หิ อนิมิตฺตาย ธาตุยา อุปฺปนฺนตฺตา อนิมิตฺโต, กิเลเสหิ จ วิมุตฺตตฺตา วิโมกฺโข. เอเตเนว นเยน อปฺปณิหิตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อปฺปณิหิโต, สุญฺญตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต สุญฺญโตติ เวทิตพฺโพ. འདི་ལ་ 'མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་ཐར་' ཞེས་པ་ནི། མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་པས་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་བྱས་ཏེ་འཇུག་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །དེ་ནི་མཚན་མ་མེད་པའི་དབྱིངས་ལས་སྐྱེས་པས་ན་ 'མཚན་མ་མེད་པ་' ཞེས་བྱ་ལ། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་ 'རྣམ་ཐར་' ཞེས་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྨོན་པ་མེད་པའི་རྣམ་པས་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་བྱས་ཏེ་འཇུག་པ་ནི་ 'སྨོན་པ་མེད་པ་' དང་། སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པས་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་བྱས་ཏེ་འཇུག་པ་ནི་ 'སྟོང་པ་ཉིད་' ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เอวํ อธิคตสงฺขารุเปกฺขสฺส กุลปุตฺตสฺส วิปสฺสนา สิขาปฺปตฺตา โหติ. วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาติ เอตเทว. อสฺส ตํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อาเสวนฺตสฺส ติกฺขตรา สงฺขารุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ‘‘อิทานิ มคฺโค อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ สงฺขาเร ‘‘อนิจฺจา’’ติ วา ‘‘ทุกฺขา’’ติ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ วา สมฺมสิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ภวงฺคานนฺตรํ สงฺขารุเปกฺขาย กถิตนเยเนว อนิจฺจาทิอากาเรน มนสิกริตฺวา อุปฺปชฺชติ มโนทฺวาราวชฺชนํ, ตเถว มนสิกโรโต ปฐมํ ชวนจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยํ ปริกมฺมนฺติ วุจฺจติ, ตทนนฺตรํ ตเทว ทุติยชวนจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยํ อุปจารนฺติ วุจฺจติ, ตทนนฺตรมฺปิ ตเทว อุปฺปชฺชติ ตติยํ ชวนจิตฺตํ. ยํ อนุโลมนฺติ วุจฺจติ, อิทํ เตสํ ปาฏิเอกฺกํ นาม. དེ་ལྟར་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་དེའི་ལྷག་མཐོང་ནི་རྩེ་མོར་སོན་པ་ཡིན་ནོ། ། 'ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་' ཞེས་པའང་འདི་ཉིད་དོ། །དེས་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་དེ་ལ་བསྟེན་པ་ན། ཆེས་རྣོ་བའི་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེས་ 'ད་ནི་ལམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ 'མི་རྟག་པ་' འམ། 'སྡུག་བསྔལ་བ་' འམ། 'བདག་མེད་པ་' ཞེས་ཉེ་བར་རྟོག་པར་བྱས་ནས་སྲིད་ཡན་ལག་ལ་འཇུག་གོ། །སྲིད་ཡན་ལག་གི་མཇུག་ཐོགས་སུ་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་པོ་ལ་ཐོག་མར་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་དང་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་ལ་ 'སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་' ཞེས་བྱའོ། །དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་དེ་ཉིད་ཀྱི་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་གཉིས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་ལ་ 'ཉེ་བར་འཁོར་བ་' ཞེས་བྱའོ། །དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུའང་དེ་ཉིད་ཀྱི་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་གསུམ་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་ལ་ 'རྗེས་སུ་མཐུན་པ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་སོ་སོའི་མིང་ཡིན་ནོ། ། อวิเสเสน ปน ติวิธมฺเปตํ ‘‘อาเสวน’’นฺติปิ ‘‘ปริกมฺม’’นฺติปิ ‘‘อุปจาร’’นฺติปิ ‘‘อนุโลม’’นฺติปิ วุจฺจติ. อิทํ ปน อนุโลมญาณํ สงฺขารารมฺมณาย วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย ปริโยสานํ โหติ, นิปฺปริยาเยน ปน โคตฺรภุญาณเมว วิปสฺสนาย ปริโยสานนฺติ วุจฺจติ. ตโต ปรํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กุรุมานํ ปุถุชฺชนโคตฺตํ อติกฺกมมานํ อริยโคตฺตํ โอกฺกมมานํ นิพฺพานารมฺมเณ ปฐมสมนฺนาหารภูตํ อปุนราวฏฺฏกํ โคตฺรภุญาณํ อุปฺปชฺชติ. อิทํ ปน ญาณํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิญฺจ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิญฺจ น ภชติ. อนฺตรา อพฺโพหาริกเมว โหติ. วิปสฺสนาโสเต ปติตตฺตา ‘‘ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธี’’ติ วา ‘‘วิปสฺสนา’’ติ วา สงฺขํ คจฺฉติ. นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา โคตฺรภุญาเณ นิรุทฺเธ เตน ทินฺนสญฺญาย นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ทิฏฺฐิสํโยชนํ [Pg.101] สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนนฺติ ตีณิ สํโยชนานิ วิทฺธํเสนฺโต โสตาปตฺติมคฺโค อุปฺปชฺชติ, ตทนนฺตรํ ตสฺเสว วิปากภูตานิ ทฺเว ตีณิ วา ผลจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ อนนฺตรวิปากตฺตา โลกุตฺตรกุสลานํ, ผลปริโยสาเน ปนสฺส อุปฺปนฺนภวงฺคํ วิจฺฉินฺทิตฺวา ปจฺจเวกฺขณตฺถาย มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. โส หิ ‘‘อิมินา วตาหํ มคฺเคน อาคโต’’ติ มคฺคํ ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘เม อยํ อานิสํโส ลทฺโธ’’ติ ผลํ ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อิเม นาม กิเลสา ปหีนา’’ติ ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อิเม นาม กิเลสา อวสิฏฺฐา’’ติ อุปริมคฺคตฺตยวชฺฌกิเลเส ปจฺจเวกฺขติ. อวสาเน จ ‘‘อยํ ธมฺโม มยา ปฏิวิทฺโธ’’ติ อมตํ นิพฺพานํ ปจฺจเวกฺขติ. อิติ โสตาปนฺนสฺส อริยสาวกสฺส ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิ โหนฺติ. ตถา สกทาคามิอนาคามิผลาวสาเน. อรหตฺตผลาวสาเน อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณํ นาม นตฺถิ. เอวํ สพฺพานิปิ เอกูนวีสติปจฺจเวกฺขณานิ โหนฺติ. བྱེ་བྲག་མེད་པར་ནི་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་ 'གོམས་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་ཀྱང་བྱ། 'སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་' ཞེས་ཀྱང་བྱ། 'ཉེ་བར་འཁོར་བ་' ཞེས་ཀྱང་བྱ། 'རྗེས་སུ་མཐུན་པ་' ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཡེ་ཤེས་འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པའི་ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་ལ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ནི་རིགས་འགྱུར་བའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལྷག་མཐོང་གི་མཐར་ཐུག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་འོག་ཏུ་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་བྱེད་ཅིང་། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རིགས་ལས་འདས་ཏེ། འཕགས་པའི་རིགས་ལ་འཇུག་པ། མྱང་འདས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཐོག་མའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པར་གྱུར་པ། ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་རིགས་འགྱུར་བའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །ཡེ་ཤེས་འདི་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་གཉིས་ཀར་མི་གཏོགས་སོ། །བར་གྱི་ཐ་སྙད་བྱར་མེད་པ་ཉིད་དོ། །ལྷག་མཐོང་གི་རྒྱུན་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། 'ལམ་གྱི་ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་' འམ། 'ལྷག་མཐོང་' ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ། །མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་བྱས་ཏེ་རིགས་འགྱུར་བའི་ཡེ་ཤེས་འགགས་པ་ན། དེས་བྱིན་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་བྱས་ཏེ། ལྟ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་དང་། ཐེ་ཚོམ་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་ཏེ་ཀུན་སྦྱོར་གསུམ་པོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པར་གྱུར་པའི་འབྲས་བུའི་སེམས་གཉིས་སམ་གསུམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ནི་མཚམས་མེད་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འབྲས་བུའི་མཐར་ཐུག་པ་ན། དེའི་སྐྱེས་པའི་སྲིད་ཡན་ལག་བཅད་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཕྱིར་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེས་ནི་ 'བདག་ནི་ལམ་འདི་ལས་འོངས་སོ་' ཞེས་ལམ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་ 'བདག་གིས་ཕན་ཡོན་འདི་ཐོབ་བོ་' ཞེས་འབྲས་བུ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་ 'ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ནི་སྤངས་སོ་' ཞེས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་ 'ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ནི་ལྷག་མར་ལུས་སོ་' ཞེས་གོང་མའི་ལམ་གསུམ་གྱིས་གཞོམ་བྱའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །མཐར་ནི་ 'ཆོས་འདི་ནི་བདག་གིས་རྟོགས་སོ་' ཞེས་འཆི་བ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལྔ་ཡོད་དོ། །ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུའི་མཐར་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་མཐར་ནི་ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་བསྡོམས་པས་སོ་སོར་རྟོག་པ་བཅུ་དགུ་ཡོད་དོ། ། เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โส โยคาวจโร ตสฺมึเยว อาสเน นิสินฺโน วุตฺตนเยน วิปสฺสิตฺวา กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวํ กโรนฺโต ทุติยมคฺคํ ปาปุณาติ, ตทนนฺตรํ วุตฺตนเยเนว ผลญฺจ. ตโต วุตฺตนเยน วิปสฺสิตฺวา กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานํ กโรนฺโต ตติยมคฺคํ ปาปุณาติ, วุตฺตนเยน ผลญฺจ. ตโต ตสฺมึเยวาสเน วุตฺตนเยน วิปสฺสิตฺวา รูปราคารูปราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชานํ อนวเสสปฺปหานํ กโรนฺโต จตุตฺถมคฺคํ ปาปุณาติ, วุตฺตนเยน ผลญฺจ. เอตฺตาวตา เจส โหติ อรหา มหาขีณาสโว ปจฺเจกพุทฺโธ. อิติ อิเมสุ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม. དེ་ལྟར་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་དེ་སྟན་དེ་ཉིད་ལ་འདུག་བཞིན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་རྣམས་བསྲབས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ལམ་གཉིས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་འབྲས་བུའང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ནས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་རྣམས་མ་ལུས་པར་སྤོང་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་ལམ་གསུམ་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འབྲས་བུའང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ནས་སྟན་དེ་ཉིད་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒོད་པ་དང་། མ་རིག་པ་རྣམས་མ་ལུས་པར་སྤོང་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་ལམ་བཞི་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འབྲས་བུའང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ན་གང་ཟག་དེ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཟག་པ་ཟད་པ་ཆེན་པོ་རང་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ལམ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་ཡེ་ཤེས་ནི་ 'ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་' ཞེས་བྱའོ། ། เอตฺตาวตา ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตส’’นฺติ เอเตน ปาติโมกฺขสํวราทิสีลสฺส วุตฺตตฺตา สีลวิสุทฺธิ. ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหาย’’นฺติ เอเตน ปฏิฆานุนยวิวชฺชนวเสน เมตฺตาทีนํ วุตฺตตฺตา จิตฺตวิสุทฺธิ. ‘‘เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ อิมินา ปน นามรูปปริคฺคหาทีนํ วุตฺตตฺตา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ สตฺต วิสุทฺธิโย วุตฺตา โหนฺติ. อยเมตฺถ มุขมตฺตนิทสฺสนํ, วิตฺถารํ ปน อิจฺฉนฺเตน [Pg.102] วิสุทฺธิมคฺคํ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๖๒, ๖๗๘, ๖๙๒, ๗๓๗, ๘๐๖ อาทโย) โอโลเกตฺวา คเหตพฺพํ. เอตฺตาวตา เจโส ปจฺเจกพุทฺโธ – འདི་ཙམ་གྱིས་ 'འབྱུང་པོ་ཀུན་ལ་ཆད་པ་བཞག་ནས་ནི། །དེ་དག་གཅིག་ལའང་གནོད་པ་མི་བྱེད་པར། །' ཞེས་པས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བཤད་པའི་ཕྱིར་ 'ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་' ཡིན་ནོ། ། 'བུ་མི་འདོད་ན་གྲོགས་ལྟ་ཅི་ཞིག་དགོས། །' ཞེས་པས་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་སྤངས་པའི་དབང་གིས་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པའི་ཕྱིར་ 'སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་' ཡིན་ནོ། ། 'བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །' ཞེས་པས་ནི་མིང་དང་གཟུགས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པའི་ཕྱིར། 'ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་' དང་། 'ཐེ་ཚོམ་བརྒལ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་' དང་། 'ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་' དང་། 'ལམ་གྱི་ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་' དང་། 'ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་' སྟེ་རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་པོ་འདི་དག་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་འདིར་སྒོ་ཙམ་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལ་བལྟས་ཏེ་བླང་བར་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་རང་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་— ‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน; ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) – 'ཕྱོགས་བཞིར་མི་ཐོགས་གནོད་པ་མེད་པ་དང་། །གང་བྱུང་ཅི་ཡིས་ཆོག་ཤེས་བྱེད་པ་དང་། །ཉེན་ཁ་བཟོད་ཅིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་རུ། །བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །' ཞེས་— ปสํสิยาทิภาวํ อาปชฺชิตฺวา คนฺธมาทนปพฺพตํ อุปโสภยมาโน วิหาสินฺติ เอวํ สพฺพตฺถ. བསྔགས་པར་འོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏེ། སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་གྱི་རི་མཛེས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་སྦྱར་རོ། ། ปฐมคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་བཤད་པའི་འགྲེལ་པའོ། ། ๑๒๒. ทุติเย สํสคฺคชาตสฺสาติ ชาตสํสคฺคสฺส. ตตฺถ ทสฺสนสวนกายสมุลฺลปนสมฺโภควเสน ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. ตตฺถ อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ตตฺถ สีหฬทีเป กาฬทีฆวาปีคาเม ปิณฺฑาย จรนฺตํ กลฺยาณวิหารวาสึ ทหรภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา เกนจิ อุปาเยน ตํ อลภิตฺวา กาลกตา กุฏุมฺพิยธีตา ตสฺสา นิวาสนโจฬกฺขณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปาย วตฺถธารินิยา นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ หทยํ ผาเลตฺวา กาลกโต โส เอว จ ทหโร นิทสฺสนํ. ༡༢༢. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལ། 'འདྲེས་པར་གྱུར་པ་' ཞེས་པ་ནི་འདྲེས་པ་སྐྱེས་པའོ། །དེ་ལ་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། ལུས་དང་། གླེང་མོ་བྱེད་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་འདྲེས་པ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཕན་ཚུན་མཐོང་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ 'མཐོང་བའི་འདྲེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དཔེར་ན། སིངྒ་ལའི་གླིང་གི་ཀཱ་ལཱ་དཱི་གྷ་ཝཱ་པཱི་ཞེས་པའི་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་དགེ་འདུན་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ཞིག་མཐོང་ནས། སེམས་ཆགས་ཏེ་ཐབས་གང་གིས་ཀྱང་དེ་མ་ཐོབ་པར་ཤི་བའི་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་དང་། མོ་རང་གི་ཤམ་ཐབས་ཀྱི་རས་དུམ་མཐོང་ནས་ 'འདི་འདྲ་བའི་གོས་གྱོན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་མ་ཐོབ་བོ་' ཞེས་སྙིང་གས་ཏེ་ཤི་བའི་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་དེ་ཉིད་དཔེ་མཚོན་ནོ། ། ปเรหิ ปน กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุตฺวา โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. ตตฺราปิ คิริคามวาสีกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสฺสรํ คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา มาลํ สีเส อาโรเปตฺวา อุจฺจาสทฺเทน คายนฺติยา อากาเสน คจฺฉนฺโต สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน ฌานา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปตฺโต ปญฺจคฺคฬเลณวาสี ติสฺสทหโร นิทสฺสนํ. གཞན་གྱིས་བརྗོད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་བགད་པ་དང་། སྨྲས་པ་དང་། གླུ་དབྱངས་ཀྱི་སྒྲ་ཐོས་ནས། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ 'ཐོས་པའི་འདྲེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལའང་རི་གྲོང་ན་གནས་པའི་མགར་བའི་བུ་མོ་ཞིག་བུ་མོ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་པདྨའི་མཚོ་ལ་སོང་སྟེ་ཁྲུས་བྱས་ནས། མགོ་ལ་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་བཅིངས་ཏེ་སྒྲ་ཆེན་པོས་གླུ་ལེན་པ་ན། མཁའ་ལ་འགྲོ་བཞིན་དུ་སྒྲ་དེ་ཐོས་ནས་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་བསམ་གཏན་ལས་ཉམས་ཏེ་ཕུང་ལ་སྦྱར་བའི་སྒོ་ལྔའི་ཕུག་ན་གནས་པའི་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ཏིསྶ་དེ་ཉིད་དཔེ་མཚོན་ནོ། ། อญฺญมญฺญํ องฺคปรามสเนน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ธมฺมคายนทหรภิกฺขุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. มหาวิหาเร กิร ทหรภิกฺขุ ธมฺมํ ภาสติ, ตตฺถ มหาชเน อาคเต ราชาปิ อคมาสิ สทฺธึ อนฺเตปุเรน. ตโต ราชธีตาย ตสฺส รูปญฺจ สทฺทญฺจ อาคมฺม พลวราโค อุปฺปนฺโน ตสฺส จ ทหรสฺสาปิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สลฺลกฺเขตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปสิ, [Pg.103] เต อญฺญมญฺญํ ปรามสิตฺวา อาลิงฺคิสุ. ปุน สาณิปาการํ อปเนตฺวา ปสฺสนฺตา ทฺเวปิ กาลกเตเยว อทฺทสํสูติ. ཕན་ཚུན་ཡན་ལག་ལ་རེག་པས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ 'ལུས་ཀྱི་འདྲེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་སྒྲོག་པའི་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ནི་འདིར་དཔེ་མཚོན་ནོ། །གྲགས་པ་ལྟར་ན། གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་རུ་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ཞིག་གིས་ཆོས་གསུང་བ་ན། དེར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་འདུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱལ་པོའང་བཙུན་མོའི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་བྱོན་ནོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ལ་དེའི་གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་ཆགས་དྲག་པོ་སྐྱེས་ཤིང་། དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་དེ་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་མཐོང་ནས་རྟོགས་ཏེ་ཡོལ་བས་བསྐོར་དུ་བཅུག་པ་ན། དེ་གཉིས་ཕན་ཚུན་རེག་ཅིང་འཁྱུད་དོ། །སླར་ཡོལ་བ་བསལ་ནས་བལྟས་པ་ན། གཉིས་ཀ་ཤི་བར་གྱུར་པ་ཉིད་མཐོང་ངོ་། ། อญฺญมญฺญํ อาลปนสมุลฺลปเน อุปฺปนฺนราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ปริโภคกรเณ อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. ทฺวีสุปิ จ เอเตสุ มริจวฏฺฏิวิหาเร ภิกฺขุ จ ภิกฺขุนี จ นิทสฺสนํ. มริจวฏฺฏิมหาวิหารมเห กิร ทุฏฺฐคามณิ อภยมหาราชา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา อุภโตสงฺฆํ ปริวิสติ. ตตฺถ อุณฺหยาคุยา ทินฺนาย สงฺฆนวกสามเณรี อนาธารกสฺส สตฺตวสฺสิกสงฺฆนวกสามเณรสฺส ทนฺตวลยํ ทตฺวา สมุลฺลาปํ อกาสิ, เต อุโภปิ อุปสมฺปชฺชิตฺวา สฏฺฐิวสฺสา หุตฺวา ปรตีรํ คตา อญฺญมญฺญํ สมุลฺลาเปน ปุพฺพสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ตาวเทว ชาตสิเนหา สิกฺขาปทานิ วีติกฺกมิตฺวา ปาราชิกา อเหสุนฺติ. ཕན་ཚུན་གླེང་མོ་བྱེད་པ་དང་སྨྲ་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ 'གླེང་མོའི་འདྲེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །དགེ་སློང་དང་དགེ་སློང་མ་ལྷན་ཅིག་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ 'ལོངས་སྤྱོད་པའི་འདྲེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །འདི་གཉིས་ཀ་ལའང་མཱ་རི་ཙ་ཝཏྟི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་དགེ་སློང་དང་དགེ་སློང་མ་དག་དཔེ་མཚོན་ནོ། །གྲགས་པ་ལྟར་ན། མཱ་རི་ཙ་ཝཏྟི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་དུས་སྟོན་གྱི་ཚེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དུཊྛ་གཱ་མ་ཎི་ཨ་བྷ་ཡ་ཡིས་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བཤམས་ཏེ་ཚོགས་གཉིས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དོ། །དེར་ཚ་བའི་ཐུག་པ་བྱིན་པ་ན། དགེ་འདུན་གྱི་གསར་བུ་དགེ་ཚུལ་མ་ཞིག་གིས་སྣོད་འདེགས་མེད་པའི་ལོ་བདུན་ལོན་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་གསར་བུ་དགེ་ཚུལ་ཞིག་ལ་སོ་ཡི་གདུ་བུ་བྱིན་ཏེ་གླེང་མོ་བྱས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་བསྙེན་པར་རྫོགས་ཏེ་ལོ་དྲུག་ཅུ་ལོན་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་སོང་བ་ན། ཕན་ཚུན་གླེང་མོ་བྱས་པས་སྔོན་གྱི་འདུ་ཤེས་རྙེད་དེ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཆགས་པ་སྐྱེས་ནས་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་འདས་ཏེ་ཕམ་པ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། ། เอวํ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค เยน เกนจิ สํสคฺเคน ชาตสํสคฺคสฺส ภวนฺติ สฺเนหา, ปุริมราคปจฺจยา พลวราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตีติ ตเมว สฺเนหํ อนุคจฺฉนฺตํ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกโสกปริเทวาทินานปฺปการกํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ นิพฺพตฺตติ ภวติ ชายติ. อปเร ปน ‘‘อารมฺมเณ จิตฺตโวสคฺโค สํสคฺโค’’ติ ภณนฺติ. ตโต สฺเนโห สฺเนหทุกฺขนฺติ. དེ་ལྟར་འདྲེས་པ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་དག་ལས། འདྲེས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་འདྲེས་པར་གྱུར་པ་ལ་ཆགས་པ་རྣམས་སྐྱེ་ཞིང་། སྔོན་གྱི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་འདོད་ཆགས་སྟོབས་ཅན་སྐྱེའོ། །དེ་ལས་“ཆགས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་མངོན་སུམ་དང་ཕྱི་མའི་མྱ་ངན་དང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྱུང་ཞིང་། སྐྱེ་བ་དང་། འབྱུང་བ་དང་། གྲུབ་པའོ། །གཞན་དག་ནི་“དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཏོད་པ་ནི་འདྲེས་པའོ། །དེ་ལས་ཆགས་པ་དང་ཆགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་སྨྲའོ། ། เอวมตฺถปฺปเภทํ อิมํ อฑฺฒคาถํ วตฺวา โส ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘สฺวาหํ ยมิทํ สฺเนหนฺวยํ โสกาทิทุกฺขํ ปโหติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส มูลํ ขนนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโต’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อมฺเหหิ ทานิ, ภนฺเต, กึ กตฺตพฺพ’’นฺติ? ตโต โส อาห – ‘‘ตุมฺเห วา อญฺเญ วา โย อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส สพฺโพปิ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เอตฺถ จ ยํ ตํ ‘‘สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตี’’ติ วุตฺตํ, ตเทว สนฺธาย ‘‘อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา ยถาวุตฺเตน สํสคฺเคน สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหา, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, เอวํ ยถาภูตํ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน อหํ อธิคโตติ เอวมฺปิ อภิสมฺพนฺธิตฺวา จตุตฺถปาโท ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อุทานวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ตโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาย วุตฺตสทิสเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๖). དེ་ལྟར་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་འདི་ཉིད་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་པོ་འདི་གསུངས་ནས། རང་སངས་རྒྱས་དེས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། 'བདག་ཉིད་གང་ཞིག་ཆགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བ་བརྐོས་པས། རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ་' ཞེས་སོ།། དེ་སྐད་ཅེས་བརྗོད་པ་ན། བློན་པོ་དེ་དག་གིས་གསོལ་པ། 'བཙུན་པ། ད་ནི་བདག་ཅག་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ་དགོས།' དེ་ནས་ཁོང་གིས་གསུངས་པ། 'ཁྱེད་རྣམས་སམ། ཡང་ན་གཞན་གང་ཞིག་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀྱང་ཆགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཉེས་དམིགས་ལ་བལྟས་ནས། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།།' འདིར་ཡང་ 'ཆགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། 'ཆགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཉེས་དམིགས་ལ་བལྟ་ཞིང་' ཞེས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འདྲེས་པ་ལས་འདྲེས་པར་སྐྱེས་པ་ལ་ཆགས་པ་རྣམས་འབྱུང་ཞིང་། ཆགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས། དེ་ལྟར་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཉེས་དམིགས་ལ་བལྟས་ནས་བདག་གིས་མངོན་དུ་བྱས་སོ་ཞེས་འདི་ལྟར་ཡང་སྦྱར་ནས། རྐང་པ་བཞི་པ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། དེའི་འོག་ཏུ་ཐམས་ཅད་སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་བཤད་པ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ།། นิทฺเทเส [Pg.104] อนุปฺปาเทตีติ รูปสฺมึ อนุพฺยญฺชนํ ทิสฺวา อลฺลียติ. อนุพนฺธตีติ รูปสฺมึ สฺเนหวเสน พนฺธติ. ภวนฺตีติ โหนฺติ. ชายนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. นิพฺพตฺตนฺตีติ วตฺตนฺติ. ปาตุภวนฺตีติ ปากฏา โหนฺติ. สมฺภวนฺติ สญฺชายนฺติ อภินิพฺพตฺตนฺตีติ ตีณิ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตานิ. อิโต ปรํ อฏฺฐกวคฺเค (มหานิ. ๑ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས། 'མི་སྐྱེད་དོ་' (anuppādeti) ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་མཚན་མ་རྗེས་སུ་མཐོང་ནས་ཆགས་པའོ།། 'རྗེས་སུ་འབྲེལ་ལོ་' (anubandhati) ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་འཆིང་བའོ།། 'འབྱུང་ངོ་' (bhavanti) ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའོ།། 'སྐྱེའོ་' (jāyanti) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའོ།། 'མངོན་པར་འགྲུབ་བོ་' (nibbattanti) ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ།། 'མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་' (pātubhavanti) ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་འགྱུར་བའོ།། 'ཀུན་ཏུ་འབྱུང་ངོ་' (sambhavanti) 'ཡང་དག་པར་སྐྱེའོ་' (sañjāyanti) 'མངོན་པར་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་' (abhinibbattanti) ཞེས་པའི་གསུམ་པོ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ།། འདི་ལས་གཞན་ནི་བརྒྱད་པའི་ཚོགས་ (Aṭṭhakavagga) ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ།། ทุติยคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ๑๒๓. ตติเย เมตฺตายนวเสน มิตฺตา. สุหทภาเวน สุหชฺชา. เกจิ หิ เอกนฺตหิตกามตาย มิตฺตาว โหนฺติ, น สุหชฺชา. เกจิ คมนาคมนฏฺฐานนิสชฺชาสมุลฺลาปาทีสุ หทยสุขชนเนน สุหชฺชาว โหนฺติ, น มิตฺตา. เกจิ ตทุภยวเสน สุหชฺชา เจว มิตฺตา จ. เต ทุวิธา โหนฺติ อคาริยา จ อนคาริยา จ. ตตฺถ อคาริยา ติวิธา โหนฺติ อุปการา สมานสุขทุกฺขา อนุกมฺปกาติ. อนคาริยา วิเสเสน อตฺถกฺขายิโน. เอวํ เต จตูหิ จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ༡༢༣. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལས། བྱམས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ 'མཛའ་བཤེས་' (mittā) ཞེས་བྱའོ།། སྙིང་ཉེ་བའི་དངོས་པོས་ 'སྙིང་སྡུག་' (suhajjā) ཞེས་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་གཅིག་ཏུ་ཕན་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་མཛའ་བཤེས་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། སྙིང་སྡུག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཁ་ཅིག་ནི་འགྲོ་འོང་དང་། གནས་པ། འདུག་པ། གླེང་མོ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྙིང་ལ་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་སྙིང་སྡུག་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། མཛའ་བཤེས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཁ་ཅིག་ནི་དེ་གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་སྙིང་སྡུག་ཀྱང་ཡིན་ལ་མཛའ་བཤེས་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་ནི་ཁྱིམ་པ་དང་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ནི་ཕན་འདོགས་པ་དང་། བདེ་སྡུག་མཉམ་པ་དང་། རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཅན་ཏེ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་དོན་སྟོན་པ་པོའོ།། དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་ནི་ཡན་ལག་བཞི་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། ยถาห – ཇི་སྐད་དུ། ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อุปกาโร มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. ปมตฺตํ รกฺขติ, ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยํ รกฺขติ, ภีตสฺส สรณํ โหติ, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ ตทฺทิคุณํ โภคํ อนุปฺปเทติ (ที. นิ. ๓.๒๖๑). 'ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོས་ཕན་འདོགས་པའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་སྡུག་པ་རིག་པར་བྱའོ།། བག་མེད་པ་སྲུང་བར་བྱེད། བག་མེད་པའི་ནོར་རྫས་སྲུང་བར་བྱེད། སྐྲག་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་འགྱུར། བྱ་བ་དང་བྱེད་པ་བྱུང་བ་ན་ལོངས་སྤྱོད་ཉིས་འགྱུར་དུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ།།' ตถา – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สมานสุขทุกฺโข มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ (ที. นิ. ๓.๒๖๒). 'ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོས་བདེ་སྡུག་མཉམ་པའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་སྡུག་པ་རིག་པར་བྱའོ།། རང་གི་གསང་བ་བརྗོད་པར་བྱེད། གཞན་གྱི་གསང་བ་སྦེད་པར་བྱེད། ཕོངས་པ་རྣམས་སུ་མི་གཏོང་། དེའི་དོན་དུ་སྲོག་ཀྱང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ།།' ตถา – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อนุกมฺปโก มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. อภเวนสฺส น นนฺทติ, ภเวนสฺส นนฺทติ, อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ, วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ (ที. นิ. ๓.๒๖๔). 'ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོས་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་སྡུག་པ་རིག་པར་བྱའོ།། རྒུད་པ་ལ་མི་དགའ། འཕེལ་བ་ལ་དགའ། མི་སྙན་པ་བརྗོད་པ་བཟློག་པར་བྱེད། སྙན་པ་བརྗོད་པ་ལ་བསྔགས་པར་བྱེད་དོ།།' ตถา [Pg.105] – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อตฺถกฺขายี มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ. ปาปา นิวาเรติ, กลฺยาเณ นิเวเสติ, อสฺสุตํ สาเวติ, สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๓). 'ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོས་དོན་སྟོན་པའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་སྡུག་པ་རིག་པར་བྱའོ།། སྡིག་པ་ལས་བཟློག་པར་བྱེད། དགེ་བ་ལ་འགོད་པར་བྱེད། མ་ཐོས་པ་ཐོས་པར་བྱེད། མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་སྟོན་པར་བྱེད་དོ།།' ཞེས་སོ།། เตสุ อิธ อคาริยา อธิปฺเปตา, อตฺถโต ปน สพฺเพปิ ยุชฺชนฺติ. เต มิตฺเต สุหชฺเช. อนุกมฺปมาโนติ อนุทยมาโน, เตสํ สุขํ อุปสํหริตุกาโม ทุกฺขํ อปหริตุกาโม. དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཐད་པ་ཉིད་དོ།། མཛའ་བཤེས་སྙིང་སྡུག་དེ་དག་ལའོ།། 'རྗེས་སུ་བརྩེ་བས་' (anukampamāno) ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་སྐྱེ་བས་ཏེ། དེ་དག་ལ་བདེ་བ་བསྒྲུབ་པར་འདོད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་བསལ་བར་འདོད་པའོ།། หาเปติ อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน ติวิธํ, ตถา อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถวเสนาปิ ติวิธํ อตฺถํ ลทฺธวินาสเนน อลทฺธานุปฺปาทเนนาติ ทฺวิธาปิ หาเปติ วินาเสติ. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ‘‘อหํ อิมํ วินา น ชีวามิ, เอโส เม คติ, เอโส เม ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ นีเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. ‘‘อิเม มํ วินา น ชีวนฺติ, อหํ เตสํ คติ, อหํ เตสํ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. อิธ ปน เอวํ ปฏิพทฺธจิตฺโต อธิปฺเปโต. 'དོན་ཉམས་པར་བྱེད་དོ་' (hāpeti atthaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཚེ་འདི་དང་། ཕྱི་མ་དང་། དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་རང་དོན་དང་། གཞན་དོན་དང་། གཉིས་ཀའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཐོབ་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་དང་། མ་ཐོབ་པ་མི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་གཉིས་ཀར་ཡང་ཉམས་པར་བྱེད་ཅིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ།། 'སེམས་ཆགས་པ་' (paṭibaddhacitto) ཞེས་པ་ནི། 'བདག་འདི་མེད་པར་མི་གསོན་ལ། འདི་ནི་བདག་གི་སྐྱབས་དང་། འདི་ནི་བདག་གི་གནས་སོ།།' ཞེས་འདི་ལྟར་རང་ཉིད་དམའ་བའི་གནས་སུ་འཇོག་པའང་སེམས་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ།། 'འདི་དག་བདག་མེད་པར་མི་གསོན་ལ། བདག་ནི་དེ་དག་གི་སྐྱབས་དང་། བདག་ནི་དེ་དག་གི་གནས་སོ།།' ཞེས་འདི་ལྟར་རང་ཉིད་མཐོ་བའི་གནས་སུ་འཇོག་པའང་སེམས་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་འདི་ལྟར་སེམས་ཆགས་པ་ལ་དགོངས་སོ།། เอตํ ภยนฺติ เอตํ อตฺถหาปนภยํ, อตฺตโน สมาปตฺติหานึ สนฺธาย ภณติ. สนฺถเวติ ติวิโธ สนฺถโว ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตสนฺถววเสน. ตตฺถ อฏฺฐสตปฺปเภทาปิ ตณฺหา ตณฺหาสนฺถโว, ทฺวาสฏฺฐิปฺปเภทาปิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสนฺถโว, ปฏิพทฺธจิตฺตตาย มิตฺตานุกมฺปนา มิตฺตสนฺถโว. โส อิธ อธิปฺเปโต. เตน หิสฺส สมาปตฺติ ปริหีนา. เตนาห – ‘‘เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน’’ติ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมวาติ เวทิตพฺพํ. นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๗; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๙๓-๙๔). 'འཇིགས་པ་འདི་ནི་' (etaṃ bhayaṃ) ཞེས་པ་ནི། དོན་ཉམས་པའི་འཇིགས་པ་འདི་ཉིད་དེ། རང་གི་སྙོམས་འཇུག་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། 'འདྲིས་པ་' (santhava) ལ། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འདྲིས་པའི་དབང་གིས་འདྲིས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། དེ་ལ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་ནི་སྲེད་པའི་འདྲིས་པའོ།། དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ལྟ་བ་ནི་ལྟ་བའི་འདྲིས་པའོ།། སེམས་ཆགས་པའི་དབང་གིས་མཛའ་བཤེས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ནི་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འདྲིས་པའོ།། དེ་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ།། དེས་ན་ཁོང་གི་སྙོམས་འཇུག་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'འདྲིས་པ་ལ་འཇིགས་པ་འདི་ལ་བལྟས་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་སྔོན་མ་དང་མཚུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། ངེས་པར་བསྟན་པ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ།། ตติยคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ๑๒๔. จตุตฺเถ วํโสติ เวฬุ. วิสาโลติ วิตฺถิณฺโณ. ว-กาโร อวธารณตฺโถ, เอวกาโร วา อยํ. สนฺธิวเสเนตฺถ เอ-กาโร นฏฺโฐ. ตสฺส ปรปเทน สมฺพนฺโธ, ตํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม. ยถาติ ปฏิภาเค. วิสตฺโตติ ลคฺโค ชฏิโต สํสิพฺพิโต. ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จาติ ปุตฺตธีตุภริยาสุ. ยา อเปกฺขาติ ยา ตณฺหา โย สฺเนโห[Pg.106]. วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํสกฬีโร วิย อลคฺคมาโน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา วํโส วิสาโล วิสตฺโต เอว โหติ, ปุตฺเตสุ จ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, สาปิ เอวํ ตานิ วตฺถูนิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตตฺตา วิสตฺตา เอว. สฺวาหํ ตาย อเปกฺขาย อเปกฺขวา วิสาโล วํโส วิย วิสตฺโตติ เอวํ อเปกฺขาย อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ อเปกฺขํ มคฺคญาเณน ฉินฺทนฺโต อยํ วํสกฬีโรว รูปาทีสุ วา ทิฏฺฐาทีสุ วา ลาภาทีสุ วา กามภวาทีสุ วา ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสชฺชมาโน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมายปิ นิทฺเทเส อติเรกํ นตฺถิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๘). ༡༢༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་ལས། 'སྨྱུག་མ་' (vaṃso) ཞེས་པ་ནི་སྨྱུག་མའོ།། 'ཡངས་པ་' (visālo) ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བའོ།། 'ཝ་' (va) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏེ། འདི་ནི་ 'ཨེ་ཝ་' (eva) ཞེས་པའི་སྒྲའོ།། མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་འདིར་ 'ཨེ་' (e) ཡིག་ཉམས་སོ།། དེའི་ཚིག་ཕྱི་མ་དང་སྦྱོར་བ་ནི་ཕྱིས་སུ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། 'ཇི་ལྟར་' (yathā) ཞེས་པ་ནི་དཔེའོ།། 'ཆགས་པ་' (visatto) ཞེས་པ་ནི་འཁྲིལ་བ་དང་། འཛིངས་པ་དང་། འབྲེལ་བའོ།། 'བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་' (puttesu dāresu ca) ཞེས་པ་ནི་བུ་དང་བུ་མོ་དང་ཆུང་མ་རྣམས་ལའོ།། 'ལྟོས་པ་གང་ཡིན་པ་' (yā apekkhā) ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་དང་ཆགས་པ་གང་ཡིན་པའོ།། 'སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུ་ལྟར་མི་ཆགས་པར་' (vaṃsakkaḷīrova asajjamāno) ཞེས་པ་ནི་སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུ་བཞིན་དུ་མི་འཁྲིལ་བའོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་སྨྱུག་མ་ཡངས་པོ་ནི་འཁྲིལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་ལྟོས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་དེ་ལྟར་གཞི་དེ་དག་ལ་འཛིངས་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར་འཁྲིལ་བ་ཉིད་དོ།། བདག་ཉིད་ལྟོས་པ་དེ་དང་ལྡན་པས་ཡངས་པའི་སྨྱུག་མ་བཞིན་དུ་འཁྲིལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདི་ལྟར་ལྟོས་པའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས། ལྟོས་པ་དེ་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཅོད་ཅིང་། སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུ་འདི་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལའམ། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའམ། རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའམ། འདོད་པ་དང་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བའི་དབང་གིས་མི་ཆགས་པར་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ་ཞེས་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་སྔོན་གྱི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ།། འདིའི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལའང་ལྷག་པོ་མེད་དོ།། จตุตฺถคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ๑๒๕. ปญฺจเม มิโคติ สพฺเพสํ อารญฺญิกจตุปฺปทานํ เอว เอตํ อธิวจนํ. อิธ ปน ปสทมิโค อธิปฺเปโต. อรญฺญมฺหีติ คามญฺจ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ อรญฺญํ, อิธ ปน อุยฺยานํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา ‘‘อุยฺยานมฺหี’’ติ วุตฺตํ โหติ. ยถาติ ปฏิภาเค. อพทฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีสุ เยน เกนจิ อพทฺโธ. เอเตน วิสฺสฏฺฐจริยํ ทีเปติ. เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายาติ เยน ทิสาภาเคน คนฺตุํ อิจฺฉติ, เตน โคจรตฺถํ คจฺฉติ. ตสฺมา ตตฺถ ยตฺตกํ อิจฺฉติ คนฺตุํ, ตตฺตกํ คจฺฉติ. ยํ อิจฺฉติ ขาทิตุํ, ตํ ขาทตีติ ทีเปติ. วิญฺญู นโรติ ปณฺฑิตปุริโส. เสริตนฺติ สจฺฉนฺทวุตฺติตํ อปรายตฺตภาวํ. เปกฺขมาโนติ ปญฺญาจกฺขุนา โอโลกยมาโน. อถ วา ธมฺมเสริตํ ปุคฺคลเสริตญฺจ. โลกุตฺตรธมฺมา หิ กิเลสวสํ อคมนโต เสริโน เตหิ สมนฺนาคตา ปุคฺคลา จ, เตสํ ภาวนิทฺเทโส เสริตํ เปกฺขมาโนติ. กึ วุตฺตํ โหติ? มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย. กทา นุ โข อหมฺปิ ตณฺหาพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา เอวํ คจฺเฉยฺยนฺติ อิติ เม ตุมฺเหหิ อิโต จิโต จ ปริวาเรตฺวา ฐิเตหิ พทฺธสฺส เยนิจฺฉกํ คนฺตุํ อลภนฺตสฺส ตสฺมึ เยนิจฺฉกคมนาภาเว อาทีนวํ เยนิจฺฉกคมเน อานิสํสํ ทิสฺวา อนุกฺกเมน สมถวิปสฺสนาปาริปูรึ อคมึ. ตโต ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๙ อาทโย). ༡༢༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པ་ལས། 'རི་དྭགས་' (migo) ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཀྱི་རྐང་བཞི་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཤྭ་བ་ལ་དགོངས་སོ།། 'ནགས་སུ་' (araññamhi) ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དང་གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་བཞག་ནས་ལྷག་མ་ནི་ནགས་ཚལ་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་ལ་དགོངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་' ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། 'ཇི་ལྟར་' (yathā) ཞེས་པ་ནི་དཔེའོ།། 'མ་བཅིངས་པ་' (abaddho) ཞེས་པ་ནི་ཐག་པས་བཅིངས་པ་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མ་བཅིངས་པའོ།། འདིས་ནི་རང་དབང་གི་སྤྱོད་པ་སྟོན་ཏོ།། 'གང་དུ་འདོད་པར་རྒྱུ་ཞིང་སྤྱོད་དོ་' (yenicchakaṃ gacchati gocarāya) ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གང་དུ་འགྲོ་བར་འདོད་པ་དེར་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་དེར་ཇི་ཙམ་འགྲོ་བར་འདོད་པ་དེ་ཙམ་འགྲོ་ཞིང་། གང་ཟ་བར་འདོད་པ་དེ་ཟའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། 'མཁས་པའི་མི་' (viññū naro) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་མཁས་པའོ།། 'རང་དབང་ཉིད་' (seritaṃ) ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པའི་དངོས་པོའོ།། 'བལྟ་ཞིང་' (pekkhamāno) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་ལྟ་བའོ།། ཡང་ན། ཆོས་ཀྱི་རང་དབང་དང་གང་ཟག་གི་རང་དབང་ཉིད་དོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་དུ་མི་འགྲོ་བས་རང་དབང་ཅན་ཡིན་ལ། དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་ཡིན་པས། དེ་དག་གི་དངོས་པོ་བསྟན་པ་ནི་ 'རང་དབང་ལ་བལྟ་ཞིང་' ཞེས་པའོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། རི་དྭགས་ནགས་སུ་ཇི་ལྟར་མ་བཅིངས་པར། གང་དུ་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་ལྟར། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་སྲེད་པའི་འཆིང་བ་བཅད་ནས་དེ་ལྟར་འགྲོ་བར་འགྱུར་སྙམ་དུ། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱོགས་འདི་དང་འདིར་བསྐོར་ནས་གནས་པས་བཅིངས་ཤིང་གང་དུ་འདོད་པར་འགྲོ་མ་ཐོབ་པ་ལ། གང་དུ་འདོད་པར་འགྲོ་བ་མེད་པ་དེའི་ཉེས་དམིགས་དང་། གང་དུ་འདོད་པར་འགྲོ་བའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་ནས། རིམ་གྱིས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ།། དེ་ནས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གཞན་ཡང་མཁས་པའི་མིས་རང་དབང་ལ་བལྟས་ནས། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། ཞེས་སོ།། ปญฺจมคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ๑๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.107] อยํ ปิณฺฑตฺโถ – สหายมชฺเฌ ฐิตสฺส ทิวาเสยฺยสงฺขาเต วาเส จ มหาอุปฏฺฐานสงฺขาเต ฐาเน จ อุยฺยานคมนสงฺขาเต คมเน จ ชนปทจาริกสงฺขาตาย จาริกาย จ ‘‘อิทํ เม สุณ, อิทํ เม เทหี’’ติอาทินา นเยน ตถา ตถา อามนฺตนา โหติ, ตสฺมา อหํ ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพิชฺชิตฺวา ยายํ อริยชนเสวิตา อเนกานิสํสา เอกนฺตสุขา, เอวํ สนฺเตปิ โลภาภิภูเตหิ สพฺพกาปุริเสหิ อนภิชฺฌิตา อปตฺถิตา ปพฺพชฺชา, ตํ อนภิชฺฌิตํ ปเรสํ อวสวตฺตเนน ภพฺพปุคฺคลวเสเนว จ เสริตํ เปกฺขมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อนุกฺกเมน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตติ. เสสํ วุตฺตนยเมว (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๙-๔๒). ༡༢༦. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པ་ལས། བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གྲོགས་པོའི་དབུས་སུ་གནས་པ་ལ་ཉིན་མོའི་ཉལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་གནས་དང་། རིམ་གྲོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གནས་དང་། སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འགྲོ་བ་དང་། ཡུལ་འཁོར་དུ་རྒྱུ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུ་བ་རྣམས་སུ། 'འདི་བདག་གི་ཉོན་ཅིག འདི་བདག་ལ་བྱིན་ཅིག' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་འབོད་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་དེ་དང་དེ་དག་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བོས་བསྟེན་ཅིང་ཕན་ཡོན་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་གཅིག་ཏུ་བདེ་བ་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་ཡང་། བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་བོ་ངན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མི་འདོད་ཅིང་མི་རེ་བའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ། གཞན་གྱི་དབང་དུ་མི་འགྲོ་བའི་སྒོ་ནས་གཞན་གྱིས་མི་འདོད་པ་དང་། སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་རང་དབང་ཉིད་ལ་བལྟས་ནས། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་རིམ་གྱིས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ་ཞེས་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། ฉฏฺฐคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ๑๒๗. สตฺตเม ขิฑฺฑาติ กีฬนา. สา ทุวิธา โหติ กายิกา จ วาจสิกา จ. ตตฺถ กายิกา นาม หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ รเถหิปิ ธนูหิปิ ถรูหิปีติ เอวมาทิ. วาจสิกา นาม คีตํ สิโลกภณนํ มุขเภริกนฺติ เอวมาทิ. รตีติ ปญฺจกามคุณรติ. วิปุลนฺติ ยาว อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐาเนน สกลตฺตภาวพฺยาปกํ. เสสํ ปากฏเมว. อนุสนฺธิโยชนาปิ เจตฺถ สํสคฺคคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๑). ༡༢༧. སྐབས་བདུན་པ་ལས། “རྩེད་མོ་” ཞེས་པ་ནི་རྩེ་བའོ།། དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་དང་ངག་གི་རྩེད་མོ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་ཞེས་པ་ནི། གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྟ་དང་། ཤིང་རྟ་དང་། གཞུ་དང་། རལ་གྲིའི་ཡུ་བ་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བའོ།། ངག་གི་རྩེད་མོ་ཞེས་པ་ནི། གླུ་ལེན་པ་དང་། ཚིགས་བཅད་སྒྲོག་པ་དང་། ཁས་རྔ་སྒྲ་འབྱིན་པ་ལ་སོགས་པའོ།། “དགའ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་དགའ་བའོ།། “ཡངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྐང་གི་བར་དུ་ཁྱབ་ཅིང་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་གནས་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འདིར་མཚམས་སྦྱོར་བཀོད་པ་ཡང་འདུ་འཛིའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། สตฺตมคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པའི་བསྟན་པ་བཤད་པའོ།། ๑๒๘. อฏฺฐเม จาตุทฺทิโสติ จตูสุ ทิสาสุ ยถาสุขวิหารี, ‘‘เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; วิภ. ๖๔๓; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วา นเยน พฺรหฺมวิหารภาวนาผริตา จตสฺโส ทิสา อสฺส สนฺตีติปิ จาตุทฺทิโส. ตาสุ ทิสาสุ กตฺถจิ สตฺเต วา สงฺขาเร วา ภเยน น ปฏิหญฺญตีติ อปฺปฏิโฆ. สนฺตุสฺสมาโนติ ทฺวาทสวิธสฺส สนฺโตสสฺส วเสน สนฺตุสฺสโก. อิตรีตเรนาติ อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน. ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ เอตฺถ ปริสฺสยนฺติ กายจิตฺตานิ, ปริหาเปนฺติ วา เตสํ สมฺปตฺตึ, ตานิ วา ปฏิจฺจ สยนฺตีติ ปริสฺสยา, พาหิรานํ สีหพฺยคฺฆาทีนํ อพฺภนฺตรานญฺจ กามจฺฉนฺทาทีนํ กายจิตฺตุปทฺทวานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ปริสฺสเย อธิวาสนขนฺติยา จ วีริยาทีหิ จ ธมฺเมหิ สหตีติ ปริสฺสยานํ สหิตา. ถทฺธภาวกรภยาภาเวน [Pg.108] อฉมฺภี. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา เต จตฺตาโร สมณา, เอวํ อิตรีตเรน ปจฺจเยน สนฺตุสฺสมาโน เอตฺถ ปฏิปตฺติปทฏฺฐาเน สนฺโตเส ฐิโต จตูสุ ทิสาสุ เมตฺตาทิภาวนาย จาตุทฺทิโส, สตฺตสงฺขาเรสุ ปฏิหนนกรภยาภาเวน อปฺปฏิโฆ จ โหติ. โส จาตุทฺทิสตฺตา วุตฺตปฺปการานํ ปริสฺสยานํ สหิตา, อปฺปฏิฆตฺตา อฉมฺภี จ โหตีติ เอตํ ปฏิปตฺติคุณํ ทิสฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตมฺหีติ. ༡༢༨. སྐབས་བརྒྱད་པ་ལས། “ཕྱོགས་བཞི་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞིར་བདེ་བར་གནས་པ་སྟེ། “ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚངས་པའི་གནས་པ་སྒོམ་པས་ཁྱབ་པའི་ཕྱོགས་བཞི་པོ་དེ་དག་ཁོང་ལ་ཡོད་པས་ཀྱང་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཕྱོགས་དེ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་ནམ། འདུ་བྱེད་གང་ལའང་འཇིགས་པས་མི་ཐོགས་པས་ན་ “ཐོགས་པ་མེད་པ་” ཞེས་བྱའོ།། “ཆོག་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། “གང་ཡང་རུང་བས་” ཞེས་པ་ནི་བཟང་ངན་གང་རུང་གི་རྐྱེན་གྱིས་སོ།། “ཉེན་ཁ་བཟོད་ཅིང་མི་སྐྲག་པ་” ཞེས་པ་ལ། འདིར་ལུས་དང་སེམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པས་ན་ “ཉེན་ཁ་” ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ཕྱིའི་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པ་དང་། ནང་གི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ལུས་སེམས་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། ཉེན་ཁ་དེ་དག་ལ་བཟོད་པའི་བཟོད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་ “ཉེན་ཁ་བཟོད་པ་” ཞེས་བྱའོ།། རེངས་པར་བྱེད་པའི་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་ “མི་སྐྲག་པ་” ཞེས་བྱའོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་དེ་དག་བཞིན་དུ། འདིར་སྒྲུབ་པའི་གཞི་གནས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་གནས་ཏེ། གང་ཡང་རུང་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཆོག་ཤེས་ཤིང་། ཕྱོགས་བཞིར་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་སྒོམ་པས་ཕྱོགས་བཞི་པ་དང་། སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཐོགས་པར་བྱེད་པའི་འཇིགས་པ་མེད་པས་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། ཁོང་ནི་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཉེན་ཁ་རྣམས་བཟོད་པ་དང་། ཐོགས་པ་མེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་སྐྲག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་མཐོང་ནས། ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་ཏེ་རང་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། อถ วา เต สมณา วิย สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน วุตฺตนเยเนว จาตุทฺทิโส โหตีติ ญตฺวา เอวํ จาตุทฺทิสภาวํ ปตฺถยนฺโต โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อีทิสํ ฐานํ ปตฺถยมาโน จาตุทฺทิสตาย ปริสฺสยานํ สหิตา อปฺปฏิฆตาย จ อฉมฺภี หุตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๒). ཡང་ན། དགེ་སྦྱོང་དེ་དག་བཞིན་དུ་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་ཤིང་། བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱོགས་བཞི་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་ནས། དེ་ལྟར་ཕྱོགས་བཞི་པའི་དངོས་པོ་ལ་དོན་དུ་གཉེར་བཞིན་དུ་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་ཏེ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གཞན་དག་ཀྱང་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་ལ་དོན་དུ་གཉེར་ན། ཕྱོགས་བཞི་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེན་ཁ་རྣམས་བཟོད་པ་དང་། ཐོགས་པ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་སྐྲག་པར་གྱུར་ཏེ། བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། นิทฺเทเส เมตฺตาติ อตฺถโต ตาว มิชฺชตีติ เมตฺตา, สิเนหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต วา ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. เมตฺตาสหคเตนาติ เมตฺตาย สมนฺนาคเตน. เจตสาติ จิตฺเตน. เอกํ ทิสนฺติ เอกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย เอกํ ทิสํ ปริยาปนฺนสตฺตผรณวเสน วุตฺตํ. ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวา. วิหรตีติ พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ อิริยาปถวิหารํ ปวตฺเตติ. ตถา ทุติยนฺติ ยถา ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุ ยํ กิญฺจิ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตเถว ตทนนฺตรํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถญฺจาติ อตฺโถ. བསྟན་པ་ལས། “བྱམས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་ཆ་ནས་མཛའ་བར་བྱེད་པས་ན་བྱམས་པ་སྟེ། སྣུམ་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། མཛའ་བཤེས་ལ་གནས་པའམ། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་འདི་ཉིད་བྱམས་པའོ།། “བྱམས་པ་དང་ལྡན་པས་” ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “སེམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱིས་སོ།། “ཕྱོགས་གཅིག་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཐོག་མར་བཟུང་བའི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་ནས། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་རེག་པར་བྱས་ཏེ་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ།། “གནས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་གནས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པ་ལ་འཇུག་པའོ།། “དེ་བཞིན་དུ་གཉིས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ལས་ཕྱོགས་གཅིག་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དེའི་འོག་ཏུ་གཉིས་པ་དང་། གསུམ་པ་དང་། བཞི་པ་ལའང་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། อิติ อุทฺธนฺติ เอเตเนว จ นเยน อุปริมํ ทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อโธ ติริยนฺติ อโธทิสมฺปิ ติริยํ ทิสมฺปิ เอวเมว. ตตฺถ จ อโธติ เหฏฺฐา. ติริยนฺติ อนุทิสา. เอวํ สพฺพทิสาสุ อสฺสมณฺฑเล อสฺสมิว เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปีติ. เอตฺตาวตา เอกเมกํ ทิสํ ปริคฺคเหตฺวา โอธิโส เมตฺตาผรณํ ทสฺสิตํ. สพฺพธีติอาทิ ปน อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ. สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพสุ หีนมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐมิตฺตสปตฺตมชฺฌตฺตานิปฺปเภเทสุ อตฺตตาย, ‘‘อยํ ปรสตฺโต’’ติ วิภาคํ อกตฺวา อตฺตสมตายาติ วุตฺตํ โหติ. “དེ་ལྟར་སྟེང་” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྟེང་གི་ཕྱོགས་ལ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། “འོག་དང་ཐད་ཀར་” ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ཕྱོགས་དང་ཐད་ཀའི་ཕྱོགས་ལའང་དེ་བཞིན་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་ “འོག་” ཅེས་པ་ནི་འོག་གོ། “ཐད་ཀར་” ཅེས་པ་ནི་ཕྱོགས་མཚམས་སོ།། དེ་ལྟར་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་རྟའི་ར་བར་རྟ་བཞིན་དུ་བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་གཏོང་བར་བྱེད་ཅིང་ཕྱིར་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་ཕྱོགས་རེ་རེ་བཟུང་ནས་མཚམས་དང་བཅས་པའི་བྱམས་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་བསྟན་ཏོ།། “ཐམས་ཅད་དུ་” ལ་སོགས་པ་ནི་མཚམས་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུའོ།། “བདག་ཉིད་ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་། བར་མ། མཆོག་དང་། མཛའ་བཤེས་། དགྲ་བོ། བར་མ་རྣམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མེད་པར་ཐམས་ཅད་ལ་བདག་ཉིད་དུ་བྱས་ཏེ། “འདི་ནི་གཞན་གྱི་སེམས་ཅན་ནོ་” ཞེས་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་བདག་དང་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། อถ [Pg.109] วา สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพน จิตฺตภาเวน, อีสกมฺปิ พหิ อวิกฺขิปมาโนติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ, สพฺพสตฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. วิปุเลนาติ เอวมาทิปริยายทสฺสนโต ปเนตฺถ ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตนา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา เอตฺถ โอธิโส ผรเณ วิย ปุน ตถา-สทฺโท อิติ-สทฺโท วา น วุตฺโต, ตสฺมา ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา’’ติ วุตฺตํ. นิคมนวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. วิปุเลนาติ เอตฺถ จ ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา. ภูมิวเสน ปน ตํ มหคฺคตํ. ปคุณวเสน อปฺปมาณสตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ. โทมนสฺสปฺปหาเนน อพฺยาปชฺชํ. นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๔). กรุณา เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเยว. โมทนฺติ ตาย ตํสมงฺคิโน, สยํ วา โมทติ, โมทนมตฺตเมว วา สาติ มุทิตา. ‘‘อเวรา โหนฺตู’’ติอาทิพฺยาปาทปฺปหาเนน มชฺฌตฺตภาวูปคมเนน จ อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา. ཡང་ན། “བདག་ཉིད་ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཏེ། ཅུང་ཟད་ཀྱང་ཕྱི་རོལ་དུ་མི་གཡེང་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། “ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའམ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དང་འབྲེལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “འཇིག་རྟེན་ལ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལའོ།། “ཡངས་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་འདིར་ཡང་བསྐྱར་ “བྱམས་པ་དང་ལྡན་པས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། འདིར་མཚམས་དང་བཅས་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་ཡང་བསྐྱར་ “དེ་བཞིན་” ཞེས་པའི་སྒྲའམ། “དེ་ལྟར་” ཞེས་པའི་སྒྲ་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་བསྐྱར་ “བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་མཇུག་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་འདི་གསུངས་སོ།། “ཡངས་པ་” ཞེས་པ་འདིར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ས་ཡི་དབང་གིས་ནི་དེ་ཉིད་ “ཆེན་པོར་གྱུར་པ་” ཡིན་ནོ།། གོམས་པའི་དབང་གིས་དང་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ནི་ “ཚད་མེད་པ་” ཡིན་ནོ།། གནོད་སེམས་ཀྱི་དགྲ་བོ་སྤངས་པས་ན་ “འཁོན་པ་མེད་པ་” ཡིན་ནོ།། ཡིད་མི་བདེ་བ་སྤངས་པས་ན་ “གནོད་པ་མེད་པ་” ཡིན་ནོ།། སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སྙིང་རྗེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། དེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་དེས་དགའ་བར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་དགའ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དགའ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་ “དགའ་བ་” ཞེས་བྱའོ།། “འཁོན་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་སེམས་སྤངས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་སོང་བས་ཉེ་བར་ ลกฺขณาทิโต ปเนตฺถ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติ. ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา กรุณา, ปรทุกฺขาสหนรสา, อวิหึสาปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. วิหึสูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, โสกสมฺภโว วิปตฺติ. ปโมทลกฺขณา มุทิตา, อนิสฺสายนรสา, อรติวิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ สมฺปตฺติทสฺสนปทฏฺฐานา. อรติวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, ปหานสมฺภโว วิปตฺติ. สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขา, สตฺเตสุ สมภาวทสฺสนรสา, ปฏิฆานุนยวูปสมปจฺจุปฏฺฐานา, ‘‘กมฺมสฺสกา สตฺตา, เต กสฺส รุจิยา สุขิตา วา ภวิสฺสนฺติ, ทุกฺขโต วา มุจฺจิสฺสนฺติ, ปตฺตสมฺปตฺติโต วา น ปริหายิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ปวตฺตกมฺมสฺสกตาทสฺสนปทฏฺฐานา. ปฏิฆานุนยวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, เคหสฺสิตาย อญฺญาณุเปกฺขาย สมฺภโว วิปตฺติ. འདིར་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། ཕན་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བྱམས་པའོ།། ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་རོ་ཅན་ནོ།། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་འདུལ་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོར་མཐོང་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ།། གནོད་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་འདིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། ཆགས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་ཉམས་པའོ།། སྡུག་བསྔལ་བསལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་སྙིང་རྗེའོ།། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པའི་རོ་ཅན་ནོ།། རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་རྣམས་མགོན་མེད་པའི་དངོས་པོར་མཐོང་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ།། རྣམ་པར་འཚེ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་དེའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། མྱ་ངན་སྐྱེ་བ་ནི་ཉམས་པའོ།། རབ་ཏུ་དགའ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་དགའ་བའོ།། ཕྲག་དོག་མེད་པའི་རོ་ཅན་ནོ།། མི་དགའ་བ་འཇོམས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ།། མི་དགའ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་དེའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། རྒོད་པ་སྐྱེ་བ་ནི་ཉམས་པའོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བར་མའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བཏང་སྙོམས་སོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་ལྟ་བའི་རོ་ཅན་ནོ།། ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ།། “སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཅན་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་སུ་ཞིག་གི་འདོད་པས་བདེ་བར་འགྱུར་རམ། སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་རམ། ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་རམ་” ཞེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ལྟ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ།། ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་དེའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་སྐྱེ་བ་ནི་ཉམས་པའོ།། ตตฺถ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรน จีวเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน [Pg.110] เกนจิ จีวเรน, อถ โข ยถาลทฺธานํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา – ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน. ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ. དེ་ལ་ “ཆོག་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། “ཆོས་གོས་གང་ཡང་རུང་བས་” ཞེས་པ་ནི་སྦོམ་པ་དང་། ཕྲ་བ། རྩུབ་པ། བཟང་བ། སྲ་བ། རྙིང་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གོས་གང་ཡང་རུང་བས་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་བཞིན་དུ་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཆོས་གོས་ལ་ནི་ཆོག་ཤེས་གསུམ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུ་ཡོད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འཚམ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པའོ།། བསོད་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ཆོག་ཤེས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་དགོངས་ནས། “ཆོས་གོས་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ།། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གོས་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། เอตฺถ จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิปิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ วากจีรํ ผลกจีรํ เกสกมฺพลํ วาฬกมฺพลํ โปตฺถโก จมฺมํ อุลูกปกฺขํ รุกฺขทุสฺสํ ลตาทุสฺสํ เอรกทุสฺสํ กทลิทุสฺสํ เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ. འདིར་ནི་ཆོས་གོས་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། ཆོས་གོས་ཀྱི་ཞིང་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། ཆོས་གོས་དང་འབྲེལ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ཆོས་གོས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཟར་མའི་རས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གོས་དྲུག་དང་། དུ་ཀཱུ་ལའི་རས་ལ་སོགས་པའི་མཐུན་པའི་ཆོས་གོས་དྲུག་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་དག་ནི་རུང་བའི་ཆོས་གོས་བཅུ་གཉིས་སོ།། ཀུ་ཤའི་གོས་དང་། ཤིང་ཤུན་གྱི་གོས་དང་། ཤིང་ལེབ་ཀྱི་གོས་དང་། སྐྲའི་ལ་བ་དང་། རི་དྭགས་ཀྱི་སྤུའི་ལ་བ་དང་། རྩྭ་རས་ཀྱི་གོས་དང་། པགས་པ་དང་། འུག་པའི་སྒྲོ་དང་། ཤིང་གི་རས་དང་། འཁྲི་ཤིང་གི་རས་དང་། ཨེ་ར་ཀ་རྩྭའི་གོས་དང་། ཆུ་ཤིང་གི་གོས་དང་། སྨྱུག་མའི་གོས་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་རུང་བའི་ཆོས་གོས་རྣམས་སོ།། จีวรเขตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ. “ཆོས་གོས་ཀྱི་ཞིང་” ཞེས་པ་ནི། “དགེ་འདུན་ལས་སམ། ཚོགས་པ་ལས་སམ། གཉེན་ལས་སམ། མཛའ་བཤེས་ལས་སམ། རང་གི་ནོར་གྱིས་སམ། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ལས་སོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་འབྱུང་བའི་ཞིང་དྲུག་དང་། མ་མོ་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་ཞིང་བརྒྱད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ ปาปณิกํ รถิยํ สงฺการกูฏํ โสตฺถิยํ สินานํ ติตฺถํ คตปจฺจาคตํ อคฺคิฑฑฺฒํ โคขายิตํ อุปจิกาขายิตํ อุนฺทูรขายิตํ อนฺตจฺฉินฺนํ ทสจฺฉินฺนํ ธชาหฏํ ถูปํ สมณจีวรํ สามุทฺทิยํ อาภิเสกิยํ ปนฺถิกํ วาตาหฏํ อิทฺธิมยํ เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมว. “ཕྱག་དར་ཁྲོད་” ཞེས་པ་ནི། དུར་ཁྲོད་ཀྱི་གོས་དང་། ཚོང་ཁང་གི་གོས་དང་། ལམ་གྱི་གོས་དང་། ཕྱག་དར་ཕུང་པོའི་གོས་དང་། མངལ་གྱི་དྲི་མ་ཕྱིས་པའི་གོས་དང་། ཁྲུས་ཀྱི་གོས་དང་། བགྲོད་གནས་ཀྱི་གོས་དང་། དུར་ཁྲོད་དུ་བསྐྱལ་ནས་ཕྱིར་འོངས་པའི་གོས་དང་། མེས་ཚིག་པའི་གོས་དང་། བས་ཟོས་པའི་གོས་དང་། གྲོག་མས་ཟོས་པའི་གོས་དང་། རྩི་གུས་ཟོས་པའི་གོས་དང་། མཐའ་ཆད་པའི་གོས་དང་། སྣེའུ་ཆད་པའི་གོས་དང་། རྒྱལ་མཚན་ལས་བླངས་པའི་གོས་དང་། མཆོད་རྟེན་ལ་མཆོད་པའི་གོས་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་གོས་དང་། རྒྱ་མཚོ་ལས་བྱུང་བའི་གོས་དང་། དབང་བསྐུར་བའི་གོས་དང་། ལམ་པའི་གོས་དང་། རླུང་གིས་ཁྱེར་བའི་གོས་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གྲུབ་པའི་གོས་དང་། ལྷས་བྱིན་པའི་གོས་ཏེ། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཉི་ཤུ་རྩ་གསུམ་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདིར་ “མངལ་གྱི་དྲི་མ་ཕྱིས་པའི་གོས་” ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་དྲི་མ་སེལ་བར་བྱེད་པའོ།། “དུར་ཁྲོད་དུ་བསྐྱལ་ནས་ཕྱིར་འོངས་པའི་གོས་” ཞེས་པ་ནི་རོ་ལ་གཡོགས་ཏེ་དུར་ཁྲོད་དུ་བསྐྱལ་ནས་ཕྱིར་ཁྱེར་འོངས་པའི་ཆོས་གོས་སོ།། “རྒྱལ་མཚན་ལས་བླངས་པའི་གོས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་མཚན་བསྒྲེངས་པ་ལས་བླངས་པའོ།། “མཆོད་རྟེན་གྱི་གོས་” ཞེས་པ་ནི་གྲོག་མཁར་ལ་མཆོད་པའི་ཆོས་གོས་སོ།། “རྒྱ་མཚོ་ལས་བྱུང་བའི་གོས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་རླབས་ཀྱིས་སྐམ་སར་བསྐྱལ་བའོ།། “ལམ་པའི་གོས་” ཞེས་པ་ནི་ལམ་དུ་འགྲོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཇག་པའི་འཇིགས་པས་རྡོ་ལ་བརྡུངས་ནས་གྱོན་པའི་ཆོས་གོས་སོ།། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གྲུབ་པའི་གོས་” ཞེས་པ་ནི་ “དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག་” གི་ཆོས་གོས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา – จีวเร วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส [Pg.111] ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุทกสนฺโตโส โธวนสนฺโตโส กรณสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส สุตฺตสนฺโตโส สิพฺพนสนฺโตโส รชนสนฺโตโส กปฺปสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ. ตตฺถ สาทกภิกฺขุโน เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺกิตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ. ปํสุกูลิโก อทฺธมาเสเนว กโรติ. อิทํ มาสทฺธมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส. จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. เอวํ ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโตว ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. “ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཉི་ཤུ་སྟེ། ཆོས་གོས་ལ་རྟོག་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། འགྲོ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཚོལ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཐོབ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཚོད་རིག་པར་ལེན་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། བརྐམ་ཆགས་སྤོང་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཇི་ལྟར་མཐུ་ཡོད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཇི་ལྟར་འཚམ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཆུ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། འཁྲུ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། བཟོ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཚད་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། སྐུད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། འཚེམ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ཚོས་རྒྱག་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། རུང་བར་བྱེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། གསོག་འཇོག་སྤོང་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ། གཏོང་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་བཅས་སོ།། དེ་ལ་གོས་ལྡན་གྱི་དགེ་སློང་གིས་ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་གནས་མལ་ངེས་ཅན་དུ་བསྡད་ནས། ཟླ་བ་གཅིག་ཙམ་གྱི་རིང་ལ་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་རུང་ངོ་།། དེ་ཉིད་དགག་དབྱེ་བྱས་ནས་ཆོས་གོས་ཀྱི་ཟླ་བར་ཆོས་གོས་བཟོ་བར་བྱེད་དོ།། ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ནི་ཟླ་བ་ཕྱེད་ཀྱིས་བཟོ་བར་བྱེད་དོ།། ཟླ་བ་གཅིག་གམ་ཟླ་བ་ཕྱེད་ཀྱི་རིང་ལ་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་འདི་ནི་“རྟོག་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཆོས་གོས་ཀྱི་ཆེད་དུ་འགྲོ་བའི་ཚེ་ན། "གང་དུ་རྙེད་པར་འགྱུར་རམ།" ཞེས་མི་བསམ་པར་དམིགས་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་འགྲོ་བ་ནི་“འགྲོ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཚོལ་བའི་ཚེ་ན། གང་བྱུང་མང་བྱུང་དང་ལྷན་དུ་མི་ཚོལ་བར། ངོ་ཚ་ཤེས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ཁྲིད་དེ་ཚོལ་བ་ནི་“ཚོལ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་འཚོལ་བའི་ཚེ་ན། བསྐྱལ་ཡོང་བའི་ཆོས་གོས་དེ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་མཐོང་སྟེ། "འདི་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་རེད། འདི་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞིག་རེད།" ཅེས་དེ་ལྟར་རྟོག་དཔྱོད་མི་བྱེད་པར། རགས་པ་དང་ཕྲ་བ་སོགས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ཉིད་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ནི་“ཐོབ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཐོབ་པ་ལེན་པའི་ཚེ་ནའང་། "འདི་ཙམ་གྱིས་ལྡབ་གཉིས་སུ་འགྱུར། འདི་ཙམ་གྱིས་ལྡབ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར།" ཞེས་རང་ལ་འདང་ངེས་ཙམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ནི་“ཚོད་རིག་པར་ལེན་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཆོས་གོས་འཚོལ་བའི་ཚེ་ན། "ཆེ་གེ་མོའི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་ཁར་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་མི་བསམ་པར་སྒོ་རིམ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་ནི་“བརྐམ་ཆགས་སྤོང་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม. อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม. มนาปํ อญฺญสฺส ทตฺวา อตฺตนา เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม. ‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนุปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ตถา ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ. โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุม’’นฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม. ติมณฺฑลปฏิจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส [Pg.112] นาม. จีวรกรณตฺถาย ปน ‘‘มนาปํ สุตฺตํ ปริเยสิสฺสามี’’ติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํ กิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม. རྩུབ་པ་དང་བཟང་པོ་གང་རུང་གིས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ཐུབ་པས། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་འཚོ་བ་ནི་“ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། རང་གི་མཐུ་སྟོབས་ཤེས་ནས། གང་གིས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ཐུབ་པ་དེས་འཚོ་བ་ནི་“ཇི་ལྟར་མཐུ་ཡོད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཡིད་དུ་འོང་བ་གཞན་ལ་བྱིན་ནས། རང་ཉིད་གང་བྱུང་གིས་འཚོ་བ་ནི་“ཇི་ལྟར་འཚམ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། "གང་དུ་ཆུ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡོད། གང་དུ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཡོད།" ཅེས་མ་དཔྱད་པར། འཁྲུ་བར་རུང་བའི་ཆུ་གང་རུང་གིས་འཁྲུ་བ་ནི་“ཆུ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟ་ནའང་། ས་སེར་དང་། བཙག་དང་། ལོ་མ་རུལ་བའི་ཁུ་བ་དང་། དྲི་མ་ཅན་གྱི་ཆུ་རྣམས་ནི་སྤང་བར་བྱའོ།། འཁྲུ་བའི་ཚེ་ན། ཐོ་བ་སོགས་ཀྱིས་མི་བརྡུང་བར། ལག་པས་བཙིར་ཏེ་འཁྲུ་བ་ནི་“འཁྲུ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་དག་པར་མ་གྱུར་ན། ལོ་མ་བཏབ་སྟེ་བསྐོལ་བའི་ཆུས་ཀྱང་འཁྲུ་རུང་ངོ་།། དེ་ལྟར་བཀྲུས་ནས་བཟོ་བའི་ཚེ་ན། "འདི་ནི་རགས་པའོ།། འདི་ནི་ཕྲ་བའོ།།" ཞེས་ཡིད་མ་རངས་པ་མི་བྱེད་པར། འདང་ངེས་ཀྱི་ཐབས་ཁོ་ནས་བཟོ་བ་ནི་“བཟོ་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། འཁོར་ལོ་གསུམ་འགེབས་པ་ཙམ་ཁོ་ན་བཟོ་བ་ནི་“ཚད་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཆོས་གོས་བཟོ་བའི་ཆེད་དུ། "ཡིད་དུ་འོང་བའི་སྐུད་པ་ཞིག་བཙལ་ལོ།།" ཞེས་མ་དཔྱད་པར། ལམ་སྲང་སོགས་སམ། ལྷ་ཁང་ངམ། ཡང་ན་རྐང་པའི་འོག་ཏུ་བཞག་པ་ལྟ་བུའི་སྐུད་པ་གང་རུང་ཞིག་བླངས་ནས་བཟོ་བ་ནི་“སྐུད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། กุสิพนฺธนกาเล ปน องฺคุลิมตฺเต สตฺตวาเร น วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺตวาเร วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม. รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น รชิตพฺพํ, โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ. อยํ รชนสนฺโตโส นาม. นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํ กิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปฺปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม. ལྷན་པ་འཚེམ་པའི་ཚེ་ན། སོར་མོ་གཅིག་གི་ཚད་ལ་ལན་བདུན་འབིགས་པར་མི་བྱའོ།། དེ་ལྟར་བྱེད་པ་ལ་དགེ་སློང་གྲོགས་པོ་མེད་ནའང་། དེའི་ཆོ་ག་ཉམས་པ་མེད་དོ།། སོར་མོ་གསུམ་གྱི་ཚད་ལ་ལན་བདུན་འབིགས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་བྱེད་པ་ལ་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་གྲོགས་པོ་ཞིག་ཀྱང་དགོས་སོ།། གལ་ཏེ་མེད་ན། དེའི་ཆོ་ག་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། འདི་ནི་“འཚེམ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཚོས་རྒྱག་པའི་ཚེ་ན། ནག་པོ་དང་སེར་པོ་སོགས་བཙལ་ནས་ཚོས་རྒྱག་པར་མི་བྱ་ཞིང་། སོ་མ་ལྕིབས་སོགས་ལས་གང་རྙེད་པ་དེས་ཚོས་རྒྱག་པར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་མ་རྙེད་ན། མི་རྣམས་ཀྱིས་ནགས་ཁྲོད་དུ་ཤིང་པགས་བླངས་ནས་བོར་བའི་ཚོས་སམ། ཡང་ན་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོལ་ནས་བོར་བའི་ཚོས་སྙིགས་བླངས་ཏེ་ཚོས་རྒྱག་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་“ཚོས་རྒྱག་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། སྔོན་པོའམ་འདམ་པའམ་ནག་པོ་གང་རུང་ཞིག་བླངས་ནས། གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་པས་ཀྱང་མཐོང་ཐུབ་པའི་རུང་བྱེད་བྱེད་པ་ནི་“རུང་བར་བྱེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ เจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา, ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ, อาคตมตฺเตสุ เตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ โหติ. อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. วิสฺสชฺเชนฺเตน ปน มุขํ โอโลเกตฺวา น ทาตพฺพํ, สารณียธมฺเม ฐตฺวาว วิสฺสชฺเชตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม. ངོ་ཚ་བའི་གནས་འགེབས་པ་ཙམ་གྱི་སྒོ་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་“ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། རས་རྙེད་ཀྱང་སྐུད་པའམ་ཁབ་བམ་བཟོ་བྱེད་མ་རྙེད་པ་ལ་ནི་བཞག་རུང་ངོ་།། རྙེད་པ་ལ་ནི་བཞག་མི་རུང་ངོ་།། བཟོས་ཟིན་པ་ཞིག་ཉེ་གནས་སོགས་ལ་སྦྱིན་པར་འདོད་ཀྱང་། དེ་དག་ཉེ་སྐོར་དུ་མེད་ན། མ་འོངས་ཀྱི་བར་དུ་བཞག་རུང་ལ། དེ་དག་སླེབས་མ་ཐག་ཏུ་སྦྱིན་པར་བྱའོ།། སྦྱིན་མི་ཐུབ་པ་ལ་ནི་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པར་བྱའོ།། ཆོས་གོས་གཞན་ཡོད་ནའང་གདིང་བ་ཡང་བྱིན་གྱིས་བརླབ་རུང་ངོ་།། བྱིན་གྱིས་མ་བརླབས་པ་ཉིད་ནི་གསོག་འཇོག་ཏུ་འགྱུར་ལ། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པ་ནི་དེ་ལྟར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་སཱི་བས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་“གསོག་འཇོག་སྤོང་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། གཏོང་བའི་ཚེ་ནའང་། ངོ་སོ་ལ་བལྟས་ནས་སྦྱིན་པར་མི་བྱ་བར། རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཆོས་ལ་གནས་ནས་གཏོང་བར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་“གཏོང་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. ཆོས་གོས་དང་འབྲེལ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི། ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ཉིཀྱི་ཡན་ལག་དང་ཆོས་གོས་གསུམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡན་ལག་གཉིས་སོ།། དེ་ལྟར་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ནི། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གཉིས་པོ་འདི་དག་སྲུང་བར་བྱེད་ལ། འདི་དག་སྲུང་བས་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ།། วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ[Pg.113]. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ จ โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. ตถารูโป โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ. “བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་ཡིན་ཡང་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པ་མི་བརྗོད། གང་ཟག་གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་མ་ཡིན་ཡང་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད། གང་ཟག་གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པའང་མ་ཡིན་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པའང་མི་བརྗོད། གང་ཟག་གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པའང་ཡིན་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པའང་བརྗོད་དོ།། དེ་ལྟ་བུའི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཆོས་གོས་གང་བྱུང་གིས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอวํ อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อธิคโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉนํ อนาปนฺโน. อนชฺฌาปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโฏ อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ คธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓; อ. นิ. ๖.๕๘) วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต. “ལོག་པས་འཚོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཕོ་ཉ་བྱེད་པ་དང་། ཕྲིན་སྐྱེལ་བ། འགྲོ་འོང་ལ་བརྩོན་པ་སོགས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བའོ།། “མི་རིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་འོས་པའོ།། “མ་རྙེད་པའང་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པའོ།། དཔེར་ན། ལ་ལ་ཞིག་གིས། "བདག་གིས་ཆོས་གོས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པར་འགྱུར་རམ།" ཞེས་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་དང་ལྷན་དུ་གཅིག་ཏུ་འདུས་ནས། གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་བཞིན་དུ་སྐྲག་ཅིང་ཡིད་གདུང་བར་བྱེད་པ་ལྟར། རང་སངས་རྒྱས་ནི་དེ་ལྟར་ཆོས་གོས་མ་རྙེད་ཀྱང་ཡིད་གདུང་བར་མི་བྱེད་དོ།། “རྙེད་ནའང་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་མཉམ་པར་རྙེད་པའོ།། “ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་བརྐམ་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ།། “མ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་སྲེད་པས་རྨོངས་པར་མ་གྱུར་པའོ།། “མ་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་མ་ནོན་ཅིང་མ་བསྒྲིབས་པའོ།། “ཉེས་དམིགས་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལོག་པའི་འཚོ་བའི་ལྟུང་བ་དང་། ཞེན་ཆགས་ཀྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བའོ།། “ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། "གྲང་བ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ཙམ་དུའོ།།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་ཤེས་པའོ།། อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ยถา ปนิเธกจฺโจ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ กโรติ. เอวํ โส อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. น ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกาติ วา ปํสุกูลิกมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส วณฺณวาที. ตาสุ วา ทกฺโข เฉโก พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปติสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต. “ཆོས་གོས་གང་བྱུང་གིས་ཆོག་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་གང་རུང་གིས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། “བདག་ཉིད་ལ་བསྟོད་པར་མི་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། དཔེར་ན། འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་གིས། "བདག་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ཡིན། བདག་གིས་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་ར་བ་ཉིད་དུ་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའི་ཡན་ལག་བླངས་སོ།། བདག་དང་མཚུངས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད།" ཅེས་བདག་ཉིད་ལ་བསྟོད་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་བདག་ཉིད་ལ་བསྟོད་པར་མི་བྱེད་དོ།། “གཞན་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། "དགེ་སློང་གཞན་འདི་དག་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་དག་ལ་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ཙམ་ཡང་མེད་དོ།།" ཞེས་དེ་ལྟར་གཞན་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད་དོ།། “གང་ཞིག་དེ་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དེ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའོ།། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་མཁས་ཤིང་བྱང་ལ་གསལ་བའོ།། “ལེ་ལོ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་བརྩོན་པས་ལེ་ལོ་དང་བྲལ་བའོ།། “ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་ཞིང་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བཞིན་གྱི་ཤེས་རབ་དང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “འཕགས་པའི་རིགས་ལ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པའོ།། อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ ยาคุ ขาทนียํ สายนียํ เลหนียนฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา. “བསོད་སྙོམས་གང་བྱུང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་གང་རུང་གིས་སོ།། འདིར་ཡང་བསོད་སྙོམས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཞིང་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། བསོད་སྙོམས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱ་ལ། བསོད་སྙོམས་དང་འབྲེལ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་བསོད་སྙོམས་ནི། འབྲས་ཟན། སྐྱོ་མ། ཕྱེ། ཉ། ཤ། འོ་མ། ཞོ། མར། མར་གསར། ཏིལ་མར། སྦྲང་རྩི། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ། ཐུག་པ། བཟའ་བ། བཅའ་བ། ལྡག་པར་བྱ་བ་སྟེ་བསོད་སྙོམས་བཅུ་དྲུག་གོ། ปิณฺฑปาตเขตฺตนฺติ [Pg.114] สงฺฆภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนํ สลากภตฺตํ ปกฺขิกํ อุโปสถิกํ ปาฏิปทิกํ อาคนฺตุกภตฺตํ คมิกภตฺตํ คิลานภตฺตํ คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ ธุรภตฺตํ กุฏิภตฺตํ วารภตฺตํ วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตเขตฺตานิ. “བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཞིང་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་འདུན་གྱི་ཟས། ཆེད་དུ་བསྔོས་པའི་ཟས། མགྲོན་དུ་བོས་པའི་ཟས། རྒྱན་ཟས། ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་ཟས། གསོ་སྦྱོང་གི་ཟས། ཚེས་གཅིག་གི་ཟས། གློ་བུར་དུ་ལྷགས་པའི་ཟས། འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཟས། ནད་པའི་ཟས། ནད་གཡོག་གི་ཟས། ཁུར་གྱི་ཟས། གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཟས། རེས་མོས་ཀྱི་ཟས། གནས་མལ་གྱི་ཟས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཞིང་བཅོ་ལྔའོ།། ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส ปฏิคฺคหณสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุปการสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา. ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรุปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามา’’ติ ‘‘อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย วิตกฺเกนฺโต ปน อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม. ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ปน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคฺคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ, เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. ‘‘อิทํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิทํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํ กิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว. อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. བསོད་སྙོམས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་ལ་རྣམ་རྟོག་གི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། འགྲོ་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཚོལ་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཐོབ་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ལེན་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཚོད་རིག་པར་ལེན་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། བརྐམ་ཆགས་སྤོང་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། མཐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། མཐུན་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཕན་འདོགས་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཚོད་འཛིན་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། གསོག་འཇོག་སྤོང་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། གཏོང་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ་ཆོག་ཤེས་པ་བཅོ་ལྔའོ།། དེ་ལ་དགེ་སློང་སྒྲུབ་པ་པོ་ཞིག་གིས་གདོང་བཀྲུས་ནས་རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱེད་དོ།། བསོད་སྙོམས་པ་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུ་བའི་ཚེ། ཕྱི་དྲོ་གནས་བརྟན་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པའི་དུས་སུ། “སང་ཉིན་གང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བར་བྱའམ།” ཞེས་དང་། “བཙུན་པ། གྲོང་ཚོ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལའོ།།” ཞེས་དེ་ཙམ་ཞིག་བསམས་ནས་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པར་བྱའོ།། གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ་པོས་ནི་རྣམ་རྟོག་གི་ར་བར་གནས་ཏེ་བསམ་པར་བྱའོ།། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྣམ་པར་རྟོག་ན་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་ལས་ཉམས་ཤིང་ཕྱི་རོལ་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་རྣམ་རྟོག་གི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་འཇུག་པའི་ཚེ། “གང་དུ་རྙེད་པར་འགྱུར་རམ།” ཞེས་མི་བསམ་པར་ལས་ཀྱི་གཞི་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་འགྲོ་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཚོལ་བའི་ཚེ་ནི་གང་བྱུང་མི་ལེན་པར། ངོ་ཚ་ཤེས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་བཟུང་སྟེ་བཙལ་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་ཚོལ་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཁྱེར་ཡོང་བ་མཐོང་ནས། “འདི་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའོ།། འདི་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའོ།།” ཞེས་སེམས་བསྐྱེད་པར་མི་བྱའོ།། འདི་ནི་ཐོབ་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། “འདི་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བས་བླང་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བས་མི་བླང་བར་བྱའོ།།” ཞེས་མི་བསམ་པར། འཚོ་བ་ཙམ་གྱི་ཕྱིར་གང་རུང་ཞིག་བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་ལེན་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโกปิ พหุทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโมปิ น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ. วิชาตมาตุยาปิสฺส จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. อฑฺฒกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา [Pg.115] คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว. འདི་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མང་ལ། སྦྱིན་བདག་ནི་ཉུང་ངུ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། ཉུང་ངུ་བླང་བར་བྱའོ།། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མང་ཞིང་། སྦྱིན་བདག་ཀྱང་མང་པོ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། ཚོད་དང་མཐུན་པར་བླང་བར་བྱའོ།། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱང་མི་མང་ལ། སྦྱིན་བདག་ཀྱང་ཉུང་ངུ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། ཉུང་ངུ་བླང་བར་བྱའོ།། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མི་མང་ཡང་། སྦྱིན་བདག་ནི་མང་པོ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། ཚོད་དང་མཐུན་པར་བླང་བར་བྱའོ།། ལེན་པ་ལ་ཚོད་མི་ཤེས་ན་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་དད་པ་ཉམས་པར་བྱེད། དད་པས་བྱིན་པ་ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་། བསྟན་པ་ལ་མི་ཕན། བུ་བཙས་མ་ཐག་པའི་མ་ཡི་སེམས་ཀྱང་འཛིན་མི་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་ཚོད་ཤེས་ནས་བླང་བར་བྱ་བ་ནི་ཚོད་རིག་པར་ལེན་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཕྱུག་པོའི་ཁྱིམ་ཁོ་ནར་མི་འགྲོ་བར། སྒོ་རིམ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་བརྐམ་ཆགས་སྤོང་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ཀྱི་སྐབས་སུ་བཤད་པ་བཞིན་ནོ།། ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามี’’ติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม. ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ. อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ อาหราเปตฺวา ปฏิคฺคหณปริมาณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ ‘‘น อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพํ. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม. བསོད་སྙོམས་ལ་ལོངས་སྤྱད་དེ། “དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་རྗེས་སུ་སྐྱོང་བར་བྱའོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་ཕན་ཐོགས་པ་ཤེས་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ལྷུང་བཟེད་གང་བར་ཁྱེར་ཡོང་བ་ནི་བླང་བར་མི་བྱའོ།། བསྙེན་པར་མ་རྫོགས་པ་ཡོད་ན་དེ་ལ་ལེན་དུ་གཞུག་པར་བྱའོ།། མེད་ན་ཁྱེར་འོངས་ནས་ལེན་པའི་ཚོད་ཙམ་བླང་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་ཚོད་འཛིན་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། བཀྲེས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་འདིར་ཐར་པ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། གསོག་འཇོག་བྱས་ནས་ལོངས་སྤྱད་པར་མི་བྱའོ།། འདི་ནི་གསོག་འཇོག་སྤོང་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། གདོང་ལ་མི་བལྟ་བར། རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་གནས་ཏེ་གཏོང་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་གཏོང་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. วณฺณวาทีติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. བསོད་སྙོམས་དང་འབྲེལ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ནི། བསོད་སྙོམས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བའི་ཡན་ལག་དང་། སྟན་གཅིག་པའི་ཡན་ལག་དང་། ལྷུང་བཟེད་གཅིག་པའི་ཡན་ལག་དང་། ཟས་ཕྱིས་མི་ལེན་པའི་ཡན་ལག་གོ། དེ་ལྟར་བསོད་སྙོམས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ནི། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་སྲུང་བར་བྱེད་ལ། འདི་དག་སྲུང་བས་བསོད་སྙོམས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོའི་དབང་གིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། “བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་” ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། เสนาสนานีติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฏิสํยุตฺตธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหนํ วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา เลณํ อฏฺโฏ มาโฬ เวฬุคุมฺโพ รุกฺขมูลํ ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ. གནས་མལ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་གནས་མལ་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། གནས་མལ་གྱི་ཞིང་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། གནས་མལ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། གནས་མལ་དང་འབྲེལ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་གནས་མལ་ནི། ཁྲི་དང་། ཁྲིའུ་དང་། འབོལ་གདན་དང་། སྔས་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་དང་། ཁང་པ་ཕྱེད་སྐྱབས་དང་། ཁང་བཟང་དང་། བསིལ་ཁང་དང་། ཕུག་པ་དང་། སྐྱབས་གནས་དང་། མཁར་དང་། ཁྱམས་དང་། སྨྱུག་ཚལ་དང་། ཤིང་དྲུང་དང་། གང་དུ་དགེ་སློང་རྣམས་གནས་པར་བྱེད་པའི་གནས་ཏེ། འདི་དག་ནི་གནས་མལ་བཅོ་ལྔའོ།། เสนาสนเขตฺตนฺติ สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วาติ ฉ เขตฺตานิ. གནས་མལ་གྱི་ཞིང་ཞེས་པ་ནི། དགེ་འདུན་ལས་སམ། ཚོགས་ལས་སམ། གཉེན་ལས་སམ། གྲོགས་པོ་ལས་སམ། རང་གི་ནོར་གྱིས་སམ། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ལས་བྱུང་བ་སྟེ་ཞིང་དྲུག་གོ། เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคนฺติ. อิติ เสนาสนสนฺโตสํ มหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. གནས་མལ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། གནས་མལ་ལ་རྣམ་རྟོག་གི་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཆོག་ཤེས་པ་བཅོ་ལྔའོ།། དེ་དག་ནི་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་སྐབས་སུ་བཤད་པ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། གནས་མལ་དང་འབྲེལ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ནི། དགོན་པ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ཤིང་དྲུང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། བླ་གབ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། དུར་ཁྲོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། གཞི་ཇི་བཏིང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ། དེ་ལྟར་གནས་མལ་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ནི། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་སྲུང་བར་བྱེད་ལ། འདི་དག་སྲུང་བས་གནས་མལ་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོའི་དབང་གིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། อิติ [Pg.116] อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิเปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ คิลานปจฺจยสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตุํ ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรนา’’ติอาทิมาห. ตํ ปิณฺฑปาตคติกเมว. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. ภาวนารามอริยวํโส ปน อิธ อนาคโต, เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๙; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๘). วุตฺตมฺปิ เจตํ – དེ་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ནི། ས་གཞི་བརྡལ་བ་ལྟ་བུ་དང་། རྒྱ་མཚོའི་ཁོངས་གང་བར་བྱེད་པ་ལྟ་བུ་དང་། ནམ་མཁའ་རྒྱ་ཆེར་སྐྱེད་པ་ལྟ་བུར་ཐོག་མར་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་བཤད་ནས། ཟླ་བ་འཆར་བར་བྱེད་པ་ལྟ་བུ་དང་། ཉི་མ་འཆར་བར་བྱེད་པ་ལྟ་བུར་གཉིས་པ་བསོད་སྙོམས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་བཤད་དེ། རི་རབ་འདེགས་པ་ལྟ་བུར་གསུམ་པ་གནས་མལ་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་བཤད་ནས། དེང་འདིར་ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་བཤད་པའི་ཕྱིར། “ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་གང་རུང་གིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ནི་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཚུལ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་དང་། མཐུ་ཇི་ལྟ་བ་དང་། མཐུན་པ་ཇི་ལྟ་བའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཁོ་ནས་ཆོག་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བའི་འཕགས་པའི་རིགས་ནི་འདིར་མ་འོངས་ལ། ཙོག་པུ་བའི་ཡན་ལག་ནི་སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བའི་འཕགས་པའི་རིགས་ལ་བརྟེན་ཏོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา; เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๙; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๘); “ལྔ་ནི་གནས་མལ་ལ་གསུངས་ལ། ལྔ་ནི་ཟས་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན། གཅིག་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་ལ། གཉིས་ནི་ཆོས་གོས་ལ་བརྟེན་པའོ།།” ཞེས་སོ།། โปราเณ อคฺคญฺเญ อริยวํเส ฐิโตติ เอตฺถ โปราเณติ น อธุนุปฺปตฺติเก. อคฺคญฺเญติ อคฺเคหิ ชานิตพฺเพ. อริยวํเสติ อริยานํ วํเส. ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวมยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส, อริยตนฺติ อริยปเวณิ นาม โหติ. โส โข ปนายํ วํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาลานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ. เก ปน เต อริยา, เยสํ เอโส วํโสติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ โกณาคมโน กสฺสโป อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส. อปิ จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส, ตสฺมึ อริยวํเส (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๘). ฐิโตติ ปติฏฺฐิโต. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. “སྔོན་གྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་འཕགས་པའི་རིགས་ལ་གནས་པ་” ཞེས་པ་ལ། འདིར་ “སྔོན་གྱི་” ཞེས་པ་ནི་དེང་སང་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པའོ།། “མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའོ།། “འཕགས་པའི་རིགས་” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རིགས་སོ།། དཔེར་ན། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། བྲམ་ཟེའི་རྒྱུད་དང་། རྗེའུ་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། དམངས་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་རྒྱུད་དང་། ཁྱིམ་རྒྱུད་དང་། རྒྱལ་པོའི་རྒྱུད་ཅེས་བྱ་བ་ལྟར། འདི་ཡང་བརྒྱད་པ་འཕགས་པའི་རིགས་ཏེ། འཕགས་པ་ཉིད་དེ་འཕགས་པའི་རྒྱུན་ཞེས་བྱའོ།། རྒྱུད་འདི་ནི་རྒྱུད་འདི་དག་གི་ནང་ནས། རྩ་བའི་དྲི་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་ཨ་ཀ་རུའི་དྲི་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ།། འཕགས་པ་དེ་དག་གང་ཞིག་ཡིན་ལ། འདི་སུ་ཡི་རྒྱུད་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། འཕགས་པ་དེ་དག་གི་རྒྱུད་ཡིན་པས་འཕགས་པའི་རིགས་སོ།། འདི་ལས་སྔོན་བསྐལ་པ་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་སྔོན་རོལ་ཏུ། སྲེད་མེད་མཛད་དང་། བློ་གྲོས་མཛད་དང་། སྐྱབས་མཛད་དང་། མར་མེ་མཛད་དེ་སངས་རྒྱས་བཞི་བྱུང་ལ། དེ་དག་ནི་འཕགས་པ་ཡིན་ཞིང་། འཕགས་པ་དེ་དག་གི་རྒྱུད་ཡིན་པས་འཕགས་པའི་རིགས་སོ།། སངས་རྒྱས་དེ་དག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ། གྲངས་མེད་པ་ཞིག་འདས་ནས་ཀཽཎྜི་ཎྱ་ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བྱུང་། །པེ། བསྐལ་པ་འདི་ལ་འཁོར་བ་འཇིག་དང་། གསེར་ཐུབ་དང་། འོད་སྲུང་དང་། བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཽ་ཏ་མ་སྟེ་སངས་རྒྱས་བཞི་བྱུང་ལ། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ཡིན་པས་འཕགས་པའི་རིགས་སོ།། གཞན་ཡང་འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཡིན་པས་འཕགས་པའི་རིགས་ཏེ། འཕགས་པའི་རིགས་དེ་ལའོ།། “གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་གནས་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། อฏฺฐมคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๒๙. นวเม [Pg.117] อยํ โยชนา – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, เย อสนฺโตสาภิภูตา, ตถาวิธา เอว จ อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา. เอตมหํ ทุสฺสงฺคหภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. ༡༢༩. དགུ་པ་ལ་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཁ་ཅིག་ཀྱང་ཆོག་མི་ཤེས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་རྣམས་ནི་གསོ་དཀའ་བ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། བདག་གིས་གསོ་དཀའ་བའི་དངོས་པོ་འདི་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་བྱས་ནས། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་རང་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། ཞེས་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་སྔ་མ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། นิทฺเทเส อนสฺสวาติ วจนํ อสฺสวนกา. อวจนกราติ ทุพฺพจา. ปฏิโลมวุตฺติโนติ ปจฺจนีกํ กถนสีลา, ปฏิมลฺลา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อญฺเญเนว มุขํ กโรนฺตีติ โอวาททายเก ทิสฺวา มุขํ ปริวตฺเตตฺวา อญฺญํ ทิสาภาคํ โอโลเกนฺติ. อพฺยาวโฏ หุตฺวาติ อวาวโฏ หุตฺวา. อนเปกฺโข หุตฺวาติ อนลฺลีโน หุตฺวา. བཤད་པ་ལ། “མི་ཉན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་མི་ཉན་པ་རྣམས་སོ།། “བཀའ་མི་ཉན་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསྒོ་དཀའ་བ་རྣམས་སོ།། “མི་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་འགལ་ཟླར་སྨྲ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། ཕྱིར་རྒོལ་དུ་གྱུར་ནས་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “གཞན་དུ་གདོང་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གདམས་ངག་སྟེར་བ་པོ་མཐོང་ནས་གདོང་བསྒྱུར་ཏེ་ཕྱོགས་གཞན་ལ་ལྟ་བའོ།། “བྱ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཏེའོ།། “རེ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཏེའོ།། นวมคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๓๐. ทสเม โอโรปยิตฺวาติ อปเนตฺวา. คิหิพฺยญฺชนานีติ เกสมสฺสุโอทาตวตฺถาลงฺการมาลาคนฺธวิเลปนอิตฺถิปุตฺตทาสิทาสาทีนิ. เอตานิ คิหิภาวํ พฺยญฺชยนฺติ, ตสฺมา ‘‘คิหิพฺยญฺชนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สญฺฉินฺนปตฺโตติ ปติตปตฺโต. เฉตฺวานาติ มคฺคญาเณน ฉินฺทิตฺวา. วีโรติ มคฺควีริยสมนฺนาคโต. คิหิพนฺธนานีติ กามพนฺธนานิ. กามา หิ คิหีนํ พนฺธนานิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ. ༡༣༠. བཅུ་པ་ལ། “བསལ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་བྲལ་བར་བྱས་ནས་སོ།། “ཁྱིམ་པའི་རྟགས་” ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་དང་། གོས་དཀར་པོ་དང་། རྒྱན་དང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། དྲི་དང་། བྱུག་པ་དང་། ཆུང་མ་དང་། བུ་དང་། བྲན་ཕོ་དང་བྲན་མོ་ལ་སོགས་པའོ།། འདི་དག་གིས་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་མཚོན་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ “ཁྱིམ་པའི་རྟགས་” ཞེས་བྱའོ།། “ལོ་མ་ཟགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལོ་མ་ལྷུང་བའོ།། “བཅད་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཅད་ནས་སོ།། “དཔའ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ།། “ཁྱིམ་པའི་འཆིང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འཆིང་བ་རྣམས་སོ།། འདོད་པ་རྣམས་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་འཆིང་བ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་ཐོག་མར་ཚིག་གི་དོན་ཏོ།། อยํ ปน อธิปฺปาโย – ‘‘อโห วตาหมฺปิ โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร ภเวยฺย’’นฺติ เอวญฺหิ จินฺตยมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๔). เสสํ ปุริมนเยเนว ชานิตพฺพํ. འདི་ནི་བསམ་པ་སྟེ། “ཀྱེ་མ་བདག་ཀྱང་ཁྱིམ་པའི་རྟགས་རྣམས་བསལ་ནས། ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་ལོ་མ་ཟགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་དེ་ལྟར་བསམས་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་རང་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། ཞེས་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་སྔ་མ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། นิทฺเทเส สาราสนญฺจาติ สารํ อาสนํ. ฉินฺนานีติ คฬิตานิ. สญฺฉินฺนานีติ นิปณฺณานิ. ปติตานีติ วณฺฏโต มุตฺตานิ. ปริปติตานีติ ภูมิยํ ปติตานิ. བཤད་པ་ལ། “སྙིང་པོའི་སྟན་” ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་དང་ལྡན་པའི་སྟན་ནོ།། “བཅད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཟགས་པའོ།། “ཀུན་ཏུ་བཅད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷུང་བའོ།། “ལྷུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡུ་བ་ལས་གྲོལ་བའོ།། “ཀུན་ཏུ་ལྷུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ས་ལ་ལྷུང་བའོ།། ทสมคาถานิทฺเทสวณฺณนา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ལེའུ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒. ทุติยวคฺควณฺณนา ༢. ལེའུ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ๑๓๑-๒. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.118] ปฐมทฺวเย นิปกนฺติ ปกตินิปุณํ ปณฺฑิตํ กสิณปริกมฺมาทีสุ กุสลํ. สาธุวิหารินฺติ อปฺปนาวิหาเรน วา อุปจาเรน วา สมนฺนาคตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. ตตฺถ นิปกตฺเตน ธิติสมฺปทา วุตฺตา. อิธ ปน ธิติสมฺปนฺนเมวาติ อตฺโถ. ธิติ นาม อสิถิลปรกฺกมตา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. อปิ จ ธิกฺกตปาโปติปิ ธีโร. ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ยถา ปฏิราชา ‘‘วิชิตํ รฏฺฐํ อนตฺถาวห’’นฺติ ญตฺวา รชฺชํ ปหาย เอโก จรติ เอวํ พาลสหายํ ปหาย เอโก จเร. อถ วา ราชาว รฏฺฐนฺติ ยถา สุตโสโม ราชา วิชิตํ รฏฺฐํ ปหาย เอโก จริ, ยถา จ มหาชนโก เอวํ เอโกว จเรติ อยมฺปิ เอตสฺสตฺโถ. เสสํ วุตฺตานุสาเรน สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๕-๔๖). นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ. ༡༣༡-༢. སྐབས་གཉིས་པའི་ཐོག་མའི་ཟུང་གཉིས་ལས། "nipaka" (མཁས་པ།) ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་མཁས་པ། མཛངས་པ། ཟད་པར་གྱི་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་སོགས་ལ་མཁས་པའོ།། "sādhuvihārī" (ལེགས་པར་གནས་པ།) ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་གནས་པའམ། ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་གནས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "dhīra" (བརྟན་པ།) ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལས་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བརྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོན་ཏོ།། བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྷོད་པ་མེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། "ལུས་ཀྱི་པགས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་རྣམས་ལུས་པར་གྱུར་ཀྱང་རུང་།" ཞེས་པ་ལྟར་འཇུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། གཞན་ཡང་སྡིག་པ་ལ་སྨད་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་བརྟན་པའོ།། "རྒྱལ་པོས་རང་གི་རྒྱལ་ཁམས་སྤངས་པ་བཞིན།" ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་རྒྱལ་པོ་གཞན་གྱིས་ "རང་གི་རྒྱལ་ཁམས་ནི་དོན་མེད་པ་འདྲེན་པ་ཞིག་གོ" ཞེས་ཤེས་ནས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བྱིས་པའི་གྲོགས་པོ་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བར་བྱའོ།། ཡང་ན། "རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་ཁམས་བཞིན།" ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་རྒྱལ་པོ་ཟླ་བཟང་གིས་རང་གི་རྒྱལ་ཁམས་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ་དང་། ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བར་བྱ་བ་ནི་འདིའི་དོན་ཡང་ཡིན་ནོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ནུས་པས་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ།། ཚིག་དོན་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ།། ปฐมทฺวยํ. ཐོག་མའི་ཟུང་ངོ་།། ๑๓๓. ตติยคาถา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. เกวลญฺจ ปน สหายสมฺปทนฺติ เอตฺถ อเสกฺเขหิ สีลาทิกฺขนฺเธหิ สมฺปนฺนา สหายา เอว ‘‘สหายสมฺปทา’’ติ เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ยา อยํ วุตฺตา สหายสมฺปทา, ตํ สหายสมฺปทํ อทฺธา ปสํสาม, เอกํเสเนว โถเมมาติ วุตฺตํ โหติ. กถํ? เสฏฺฐา สมาเสวิตพฺพา สหายาติ. กสฺมา? อตฺตโน สีลาทีหิ เสฏฺเฐ เสวมานสฺส สีลาทโย ธมฺมา อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. สเม เสวมานสฺส อญฺญมญฺญสมธารเณน กุกฺกุจฺจวิโนทเนน จ ลทฺธา น ปริหายนฺติ. เอเต ปน สหายเก เสฏฺเฐ จ สเม จ อลทฺธา กุหนาทิมิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต ตตฺถ จ ปฏิฆานุนยํ อนุปฺปาเทนฺโต อนวชฺชโภชี หุตฺวา อตฺถกาโม กุลปุตฺโต เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อหมฺปิ หิ เอวํ จรนฺโต อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคโตมฺหีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๗). นิทฺเทโส วุตฺตนโย เอว. ༡༣༣. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འོན་ཀྱང་ "གྲོགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ།" ཞེས་པ་འདིར། མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་སོགས་དང་ལྡན་པའི་གྲོགས་ཉིད་ "གྲོགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།།" ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། གསུངས་ཟིན་པའི་གྲོགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེར། ངེས་པར་དུ་བསྔགས་ཤིང་གཅིག་ཏུ་བསྟོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། མཆོག་དང་མཚུངས་པའི་གྲོགས་ལ་བསྟེན་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོགས་ལས་ལྷག་པའི་མཆོག་ལ་བསྟེན་ན། མ་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེས་པ་རྣམས་འཕེལ་བ་དང་། ཡངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། རང་དང་མཚུངས་པ་ལ་བསྟེན་ན། ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་འདེགས་པ་དང་འགྱོད་པ་སེལ་བས་ཐོབ་པ་རྣམས་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་མཆོག་དང་མཚུངས་པའི་གྲོགས་པོ་འདི་དག་མ་རྙེད་ན། ཚུལ་འཆོས་སོགས་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་ཏེ། ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་མཉམ་པར་བྱུང་བའི་ཟས་ལ་སྤྱོད་ཅིང་། དེ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ชགས་པ་མ་སྐྱེད་པར། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཟས་ལ་སྤྱོད་པ་པོར་གྱུར་ཏེ། དོན་གཉེར་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་ནི་བསེ་རུ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། "ང་ཡང་འདི་ལྟར་སྤྱད་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་ཐོབ་པའོ།།" ཞེས་སོ།། ཚིག་དོན་རྣམ་པར་བཤད་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། ตติยํ. གསུམ་པའོ།། ๑๓๔. จตุตฺเถ [Pg.119] ทิสฺวาติ โอโลเกตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ กญฺจนสฺส. ‘‘วลยานี’’ติ ปาฐเสโส. สาวเสสปาโฐ หิ อยํ อตฺโถ. ปภสฺสรานีติ ปภาสนสีลานิ, ชุติมนฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ อุตฺตานปทตฺถเมว. อยํ ปน โยชนา – ทิสฺวา ภุชสฺมึ สุวณฺณสฺส วลยานิ ‘‘คณวาเส สติ สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส สติ อฆฏฺฏนา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๘). นูปุรานีติ วลยานิ. ‘‘นิยุรา’’ติ เกจิ วทนฺติ. ฆฏฺเฏนฺตีติ อญฺญมญฺญํ หนนฺติ. ༡༣༤. བཞི་པ་ལས། "མཐོང་ནས།" ཞེས་པ་ནི་བལྟས་ནས་སོ།། "གསེར་གྱི།" ཞེས་པ་ནི་གསེར་བཟང་པོའོ།། "གདུ་བུ་རྣམས།" ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ལྷག་མ་སྟེ། ཚིག་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཀློག་ཚུལ་འདི་ནི་དོན་ཏོ།། "འོད་གསལ་བ་རྣམས།" ཞེས་པ་ནི་འོད་འཕྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན། གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ལྷག་མ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། ལག་པ་ལ་གསེར་གྱི་གདུ་བུ་རྣམས་མཐོང་ནས། "ཚོགས་པར་གནས་ན་གདོང་གཏུག་འབྱུང་ལ། གཅིག་པུར་གནས་ན་གདོང་གཏུག་མི་འབྱུང་ངོ་།།" ཞེས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ།། ཞེས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། "རྐང་གདུབ།" ཞེས་པ་ནི་གདུ་བུ་རྣམས་ཏེ། ཁ་ཅིག་གིས་ "ནི་ཡུ་རཱ།" ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། "གདོང་གཏུག་པ།" ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་བརྡེག་པའོ།། จตุตฺถํ. བཞི་པའོ།། ๑๓๕. ปญฺจมคาถา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. อยํ ปน เอตฺถ อธิปฺปาโย – ยฺวายํ เอเตน ทุตีเยน กุมาเรน สีตุณฺหาทีนิ นิเวเทนฺเตน สหวาเสน ตํ สญฺญาเปนฺตสฺส มม วาจาภิลาโป, ตสฺมึ สิเนหวเสน อภิสชฺชนา วา ชาตา. สเจ อหํ อิมํ น ปริจฺจชามิ, ตโต อายติมฺปิ ตเถว เหสฺสติ. ยถา อิทานิ, เอวํ ทุตีเยน สห มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา. อุภยมฺปิ เจตํ อนฺตรายกรํ วิเสสาธิคมสฺสาติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ตํ ฉฑฺเฑตฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๙). เสสํ วุตฺตนยเมว. ༡༣༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འདིར་དགོངས་པ་ནི། གཞོན་ནུ་གཉིས་པ་འདིས་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་སོགས་སྙན་སེང་ཞུ་ཞིང་ལྷན་ཅིག་གནས་པས་དེ་ལ་གོ་བར་བྱེད་པའི་བདག་གི་ངག་གི་སྨྲ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་དང་། དེ་ལ་བརྩེ་དུང་གི་དབང་གིས་ཆགས་པ་སྐྱེས་པ་གང་ཡིན་པའོ།། གལ་ཏེ་བདག་གིས་འདི་མ་སྤངས་ན། དེ་ནས་མ་འོངས་པ་ནའང་དེ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། ཇི་ལྟར་ད་ལྟ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གཉིས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་བདག་གི་ངག་གི་སྨྲ་བའམ་ཆགས་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།། འདི་གཉིས་ཀ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མ་འོངས་པའི་འཇིགས་པ་འདི་ལ་བལྟས་ནས། དེ་སྤངས་ཏེ་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ།། ཞེས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། ปญฺจมํ. ལྔ་པའོ།། ๑๓๖. ฉฏฺเฐ กามาติ ทฺเว กามา วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. ตตฺถ วตฺถุกามา มนาปิยา รูปาทโย ธมฺมา, กิเลสกามา ฉนฺทาทโย สพฺเพปิ ราคปฺปเภทา. อิธ ปน วตฺถุกามา อธิปฺเปตา. รูปาทิอเนกปฺปกาเรน จิตฺรา. โลกสฺสาทวเสน มธุรา. พาลปุถุชฺชนานํ มนํ รเมนฺตีติ มโนรมา. วิรูปรูเปนาติ วิรูเปน รูเปน, อเนกวิเธน สภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. เต หิ รูปาทิวเสน จิตฺรา, รูปาทีสุปิ นีลาทิวเสน วิวิธรูปา. เอวํ เตน วิรูปรูเปน ตถา ตถา อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา มเถนฺติ จิตฺตํ, ปพฺพชฺชาย อภิรมิตุํ น เทนฺตีติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ ทฺวีหิ ตีหิ วา ปเทหิ โยเชตฺวา ปุริมคาถาสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๐). ༡༣༦. དྲུག་པ་ལས། "འདོད་པ་རྣམས།" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་གཉིས་ཏེ། དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ།། དེ་ལས་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་སོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་ལ། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ནི་འདུན་པ་སོགས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དོ།། འདིར་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་དགོངས་སོ།། གཟུགས་སོགས་རྣམ་པ་དུ་མས་ "སྣ་ཚོགས་པའོ།།" འཇིག་རྟེན་གྱི་རོ་མྱོང་བའི་དབང་གིས་ "མངར་བའོ།།" བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དགའ་བར་བྱེད་པས་ "ཡིད་དུ་འོང་བའོ།།" "གཟུགས་མི་འདྲ་བས།" ཞེས་པ་ནི་མི་འདྲ་བའི་གཟུགས་ཏེ། རང་བཞིན་རྣམ་པ་དུ་མས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་དག་ནི་གཟུགས་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་སྣ་ཚོགས་པ་ཡིན་ལ། གཟུགས་སོགས་ལའང་སྔོན་པོ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་གཟུགས་མི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོགས་པའོ།། དེ་ལྟར་གཟུགས་མི་འདྲ་བ་དེས་དེ་དང་དེ་ལྟར་རོ་མྱོང་བ་བསྟན་ནས་སེམས་དཀྲུག་པར་བྱེད་ཅིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་མི་སྟེར་རོ་ཞེས་སོ།། འདིར་ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། མཇུག་བསྡུ་བའང་ཚིག་གཉིས་སམ་གསུམ་སྦྱར་ཏེ། སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ།། กามคุณาติ [Pg.120] กามยิตพฺพฏฺเฐน กามา. พนฺธนฏฺเฐน คุณา. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ (มหาว. ๓๔๘) เอตฺถ ปฏลฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔) เอตฺถ ราสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสาการ), กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ เอตฺถ พนฺธนฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. อิธาปิ เอเสว อธิปฺเปโต, เตน วุตฺตํ – ‘‘พนฺธนฏฺเฐน คุณา’’ติ. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. เอเตนุปาเยน โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ, มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กามนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสํหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสํหิตา. รชนียาติ รชฺชนิยา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ. "འདོད་པའི་ཡོན་ཏན།" ཞེས་པ་ནི། འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ "འདོད་པ།" དང་། འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ "ཡོན་ཏན།" ནོ།། "དགེ་སློང་དག བདག་གིས་གོས་གསར་པ་རྣམས་ལྡབ་གཉིས་ཀྱི་ཆོས་གོས་སྣམ་སྦྱར་གནང་ངོ་།།" ཞེས་པ་འདིར་ནི་ལྡབ་ཀྱི་དོན་ནི་ "ཡོན་ཏན་" གྱི་དོན་ནོ།། "དུས་རྣམས་འདས་ཤིང་མཚན་མོ་རྣམས་འགྲོ་བར་བྱེད། ཚེ་ཡི་རིམ་པ་རྣམས་ནི་རིམ་གྱིས་འདོར་བར་བྱེད།" ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཕུང་པོའམ་ཚོགས་ཀྱི་དོན་ནི་ "ཡོན་ཏན་" གྱི་དོན་ནོ།། "སྦྱིན་པ་བརྒྱ་འགྱུར་གྱི་ཕན་ཡོན་རེ་བ་བྱ་འོས་སོ།།" ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཕན་ཡོན་གྱི་དོན་ནི་ "ཡོན་ཏན་" གྱི་དོན་ནོ།། "རྒྱུ་མ་དང་རྒྱུ་ལྷག" དང་ "མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་མང་པོ་བྱའོ།།" ཞེས་པ་འདིར་ནི་འཆིང་བའམ་རྒྱུད་ཀྱི་དོན་ནི་ "ཡོན་ཏན་" གྱི་དོན་ནོ།། འདིར་ཡང་འདི་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ཡོན་ཏན་ནོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། "མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ།" ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་བལྟ་བར་བྱ་བའོ།། ཐབས་འདིས་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་སོགས་ལའང་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། "འདོད་པ།" ཞེས་པ་ནི་བཙལ་བ་ཡིན་ནའང་རུང་མ་ཡིན་ནའང་རུང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "སྡུག་པ།" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བྱ་བའོ།། "ཡིད་དུ་འོང་བ།" ཞེས་པ་ནི་ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ།། "དགའ་བའི་རང་བཞིན་ཅན།" ཞེས་པ་ནི་དགའ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཅན་ནོ།། "འདོད་པ་དང་ལྡན་པ།" ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སྐྱེ་བའི་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའོ།། "ཆགས་པར་བྱེད་པ།" ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ยทิ มุทฺทายาติอาทีสุ มุทฺทาติ องฺคุลิปพฺเพสุ สญฺญํ ฐเปตฺวา หตฺถมุทฺทา. คณนาติ อจฺฉิทฺทคณนา. สงฺขานนฺติ ปิณฺฑคณนา. ยาย เขตฺตํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิธ เอตฺตกา วีหี ภวิสฺสนฺติ’’, รุกฺขํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิธ เอตฺตกานิ ผลานิ ภวิสฺสนฺติ’’, อากาสํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิเม อากาเส สกุณา เอตฺตกา นาม ภวิสฺสนฺตี’’ติ ชานนฺติ. กสีติ กสิกมฺมํ. วณิชฺชาติ ชงฺฆวณิชฺชถลวณิชฺชาทิวณิปฺปโถ. โครกฺขนฺติ อตฺตโน วา ปเรสํ วา คาโว รกฺขิตฺวา ปญฺจโครสวิกฺกเยน ชีวนกมฺมํ. อิสฺสตฺโถ วุจฺจติ อาวุธํ คเหตฺวา อุปฏฺฐานกมฺมํ. ราชโปริสนฺติ วินา อาวุเธน ราชกมฺมํ กตฺวา ราชุปฏฺฐานํ. สิปฺปญฺญตรนฺติ คหิตาวเสสหตฺถิอสฺสสิปฺปาทิ. "གལ་ཏེ་ཕྱག་རྒྱས་སོགས།" ཞེས་པ་ལས། "ཕྱག་རྒྱ།" ཞེས་པ་ནི་སོར་མོའི་ཚིགས་རྣམས་ལ་མཚན་མ་བཞག་སྟེ་བྱེད་པའི་ལག་པའི་ཕྱག་རྒྱའོ།། "རྩིས་རིག" ཞེས་པ་ནི་མ་ཆད་པའི་རྩིས་སོ།། "གྲངས་རིག" ཞེས་པ་ནི་སྤྱི་སྡོམ་གྱི་གྲངས་རྩིས་ཏེ། གང་གིས་ཞིང་ལ་བལྟས་ནས་ "འདིར་འབྲས་འདི་ཙམ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་དང་། ཤིང་ལ་བལྟས་ནས་ "འདིར་འབྲས་བུ་འདི་ཙམ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་དང་། ནམ་མཁའ་ལ་བལྟས་ནས་ "ནམ་མཁའ་འདིར་བྱ་འདི་ཙམ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་ཤེས་པར་བྱེད་པའོ།། "ཞིང་ལས།" ཞེས་པ་ནི་རྨོ་ཞིང་གི་ལས་སོ།། "ཚོང་ལས།" ཞེས་པ་ནི་རྐང་ཐང་གི་ཚོང་དང་སྐམ་སའི་ཚོང་སོགས་ཚོང་ལམ་མོ།། "བ་ལང་སྐྱོང་བ།" ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་དམ་གཞན་གྱི་བ་ལང་རྣམས་བསྐྱངས་ཏེ། བ་ལང་གི་ཐོན་རྫས་ལྔ་བཙོངས་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བའི་ལས་སོ།། "མདའ་རྩལ།" ཞེས་པ་ནི་མཚོན་ཆ་བཟུང་ནས་ཞབས་ཏོག་སྒྲུབ་པའི་ལས་ལ་བརྗོད་དོ།། "རྒྱལ་པོའི་ཞབས་ཏོག" ཞེས་པ་ནི་མཚོན་ཆ་མེད་པར་རྒྱལ་པོའི་ལས་བྱས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ལ་ཞབས་ཏོག་སྒྲུབ་པའོ།། "བཟོ་གནས་གང་ཡང་རུང་བ།" ཞེས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ལས་ལྷག་པའི་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟའི་བཟོ་རྩལ་སོགས་སོ།། สีตสฺส ปุรกฺขโตติ ลกฺขํ วิย สรสฺส สีตสฺส ปุรโต ฐิโต, สีเตน พาธิยมาโนติ อตฺโถ. อุณฺเหปิ เอเสว นโย. ฑํสาทีสุ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. มกสาติ สพฺพมกฺขิกา. สรีสปาติ เย เกจิ สริตฺวา คจฺฉนฺติ. ริสฺสมาโนติ ปีฬิยมาโน รุปฺปมาโน ฆฏฺฏิยมาโน. มียมาโนติ มรมาโน. อยํ, ภิกฺขเวติ ภิกฺขเว, อยํ มุทฺทาทีหิ ชีวิกกปฺปนํ อาคมฺม สีตาทิปจฺจโย อาพาโธ. กามานํ อาทีนโวติ กาเมสุ [Pg.121] อุปทฺทโว, อุปสคฺโคติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิโกติ ปจฺจกฺโข สามํ ปสฺสิตพฺโพ. ทุกฺขกฺขนฺโธติ ทุกฺขราสิ. กามเหตูติอาทีสุ ปจฺจยฏฺเฐน กามา อสฺส เหตูติ กามเหตุ. มูลฏฺเฐน กามา นิทานมสฺสาติ กามนิทาโน. ลิงฺควิปลฺลาเสน ปน ‘‘กามนิทาน’’นฺติ วุตฺโต. การณฏฺเฐน กามา อธิกรณํ อสฺสาติ กามาธิกรโณ. ลิงฺควิปลฺลาเสเนว ปน ‘‘กามาธิกรณ’’นฺติ วุตฺโต. กามานเมว เหตูติ อิทํ นิยมวจนํ กามปจฺจยา อุปฺปชฺชติเยวาติ อตฺโถ. "གྲང་བས་གཟིར་བ།" ཞེས་པ་ནི་མདའ་ཡི་འབེན་བཞིན་དུ་གྲང་བའི་མདུན་དུ་གནས་པ། གྲང་བས་གནོད་པར་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཚ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། "ཤ་སྦྲང་སོགས།" ལས། "ཤ་སྦྲང་།" ཞེས་པ་ནི་སྦྲང་མ་སེར་སྐྱའོ།། "སྦྲང་བུ།" ཞེས་པ་ནི་སྦྲང་བུ་ཐམས་ཅད་དོ།། "ལྟོ་འགྲོ།" ཞེས་པ་ནི་ལྟོ་བས་ཉིལ་གྱིས་འགྲོ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ།། "གནོད་པ་བྱེད་པ།" ཞེས་པ་ནི་གཙེས་པ། གནོད་པར་བྱས་པ། གདོང་གཏུག་པའོ།། "འཆི་བ།" ཞེས་པ་ནི་འཆི་བཞིན་པའོ།། "དགེ་སློང་དག འདི་ནི།" ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དག འདི་ནི་ཕྱག་རྒྱ་སོགས་ཀྱིས་འཚོ་བ་འཚོལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས། གྲང་བ་སོགས་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའི་ནད་དོ།། "འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས།" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་གནོད་པ་དང་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "མངོན་སུམ་པ།" ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་རང་གིས་བལྟ་བར་བྱ་བའོ།། "སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕུང་པོ།" ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕུང་པོའོ།། "འདོད་པའི་རྒྱུ་ལས།" ཞེས་པ་སོགས་ལས། རྐྱེན་གྱི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་ནི་འདིའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་ "འདོད་པའི་རྒྱུའོ།།" རྩ་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་ནི་འདིའི་གཞི་མ་ཡིན་པས་ "འདོད་པའི་གཞི་མའོ།།" འོན་ཀྱང་རྟགས་ནོར་བའི་དབང་གིས་ "kāmanidānaṃ" ཞེས་གསུངས་སོ།། རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་ནི་འདིའི་གཞི་གནས་ཡིན་པས་ "འདོད་པའི་གཞི་གནས་སོ།།" འོན་ཀྱང་རྟགས་ནོར་བའི་དབང་གིས་ "kāmādhikaraṇaṃ" ཞེས་གསུངས་སོ།། "འདོད་པ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ལས།" ཞེས་པ་ནི་ངེས་པའི་ཚིག་སྟེ། འདོད་པའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེ་བ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། อุฏฺฐหโตติ อาชีวสมุฏฺฐาปกวีริเยน อุฏฺฐหนฺตสฺส. ฆฏโตติ ตํ วีริยํ ปุพฺเพนาปรํ ฆเฏนฺตสฺส. วายมโตติ วายามํ ปรกฺกมํ ปโยคํ กโรนฺตสฺส. นาภินิปฺผชฺชนฺตีติ น นิปฺผชฺชนฺติ, หตฺถํ นาภิรุหนฺติ. โสจตีติ จิตฺเต อุปฺปนฺนพลวโสเกน โสจติ. กิลมตีติ กาเย อุปฺปนฺนทุกฺเขน กิลมติ. ปริเทวตีติ วาจาย ปริเทวติ. อุรตฺตาฬินฺติ อุรํ ตาเฬตฺวา. กนฺทตีติ โรทติ. สมฺโมหํ อาปชฺชตีติ วิสญฺญี วิย สมฺมูฬฺโห โหติ. โมฆนฺติ ตุจฺฉํ. อผโลติ นิปฺผโล. "བརྩོན་པ་བྱེད་པ་ལ།" ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བ་སྒྲུབ་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བརྩོན་པ་བྱེད་པ་ལའོ།། "འབད་པ་བྱེད་པ་ལ།" ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དེ་སྔ་ཕྱི་མཐུད་དེ་འབད་པ་བྱེད་པ་ལའོ།། "རྩོལ་བ་བྱེད་པ་ལ།" ཞེས་པ་ནི་རྩོལ་བ་དང་བརྩོན་པ་དང་སྦྱོར་བ་བྱེད་པ་ལའོ།། "མི་འགྲུབ་པ།" ཞེས་པ་ནི་མི་འགྲུབ་པ། ལག་ཏུ་མི་འོང་བའོ།། "མྱ་ངན་བྱེད་པ།" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་སྐྱེས་པའི་མྱ་ངན་དྲག་པོས་མྱ་ངན་བྱེད་པའོ།། "ངལ་བར་འགྱུར་བ།" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ངལ་བར་འགྱུར་བའོ།། "སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ།" ཞེས་པ་ནི་ངག་གིས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པའོ།། "བྲང་བརྡུང་བ།" ཞེས་པ་ནི་བྲང་ལ་བརྡེག་པའོ།། "ངུ་བ།" ཞེས་པ་ནི་ངུ་བའོ།། "རྨོངས་པར་འགྱུར་བ།" ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པ་བཞིན་དུ་རྨོངས་པར་འགྱུར་བའོ།། "གསོག་གམ་སྟོང་པ།" ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པའོ།། "འབྲས་བུ་མེད་པ།" ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་མེད་པའོ།། อารกฺขาธิกรณนฺติ อารกฺขการณา. กินฺติ เมติ เกน นุ โข เม อุปาเยน. ยมฺปิ เมติ ยมฺปิ มยฺหํ กสิกมฺมาทีนิ กตฺวา อุปฺปาทิตํ ธนํ อโหสิ. ตมฺปิ โน นตฺถีติ ตมฺปิ อมฺหากํ อิทานิ นตฺถิ. "བསྲུང་བའི་གཞི་ལས།" ཞེས་པ་ནི་བསྲུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལས་སོ།། "བདག་གི་ཅི་ཞིག" ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ཐབས་གང་གིས་སམ། "བདག་གི་གང་ཡང་།" ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཞིང་ལས་སོགས་བྱས་ནས་བསྐྲུན་པའི་ནོར་གང་ཡིན་པ་དེའོ།། "དེ་ཡང་བདག་ལ་མེད།" ཞེས་པ་ནི་དེ་ཡང་ད་ལྟ་བདག་ཅག་ལ་མེད་དོ་ཞེས་པའོ།། ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตูติอาทินาปิ การณํ ทสฺเสตฺวาว อาทีนวํ ทีเปติ. ตตฺถ กามเหตูติ กามปจฺจยา ราชาโนปิ ราชูหิ วิวทนฺตีติ อตฺโถ. กามนิทานนฺติ ภาวนปุํสกํ, กาเม นิทานํ กตฺวา วิวทนฺตีติ อตฺโถ. กามาธิกรณนฺติปิ ภาวนปุํสกเมว, กาเม อธิกรณํ กตฺวา วิวทนฺตีติ อตฺโถ. กามานเมว เหตูติ คามนิคมเสนาปติปุโรหิตฏฺฐานนฺตราทีนํ กามานํเยว เหตุ วิวทนฺตีติ อตฺโถ. อุปกฺกมนฺตีติ ปหรนฺติ. "དགེ་སློང་དག གཞན་ཡང་འདོད་པའི་རྒྱུ་ལས།" ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱང་རྒྱུ་བསྟན་ནས་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལས་ "འདོད་པའི་རྒྱུ་ལས།" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱང་རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་རྩོད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "འདོད་པའི་གཞི་ལས།" ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་མ་ནིང་གི་སྒྲ་སྟེ། འདོད་པ་ནི་གཞི་མར་བྱས་ནས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "འདོད་པའི་གཞི་གནས་ལས།" ཞེས་པའང་བྱ་བའི་མ་ནིང་གི་སྒྲ་ཉིད་དེ། འདོད་པ་ནི་གཞི་གནས་སུ་བྱས་ནས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "འདོད་པ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ལས།" ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ། དམག་དཔོན། མདུན་ན་འདོན་གྱི་གོ་གནས་སོགས་ཀྱི་འདོད་པ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ལས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "གནོད་པ་བྱེད་པ།" ཞེས་པ་ནི་བརྡེག་པའོ།། อสิจมฺมนฺติ อสิญฺเจว เขฏกผลกาทีนิ จ. "རལ་གྲི་དང་ཕུབ།" ཞེས་པ་ནི་རལ་གྲི་དང་ཕུབ་སོགས་སོ།། ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวาติ ธนุํ คเหตฺวา สรกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวา. อุภโตพฺยูฬฺหนฺติ อุภโตราสิภูตํ. ปกฺขนฺทนฺตีติ ปวิสนฺติ. อุสูสูติ กณฺเฑสุ. วิชฺโชตลนฺเตสูติ ปริวตฺตมาเนสุ. เต ตตฺถาติ เต ตสฺมึ สงฺคาเม. "གཞུ་དང་མདའ་སྣོད་བཅིངས་ནས།" ཞེས་པ་ནི་གཞུ་བཟུང་ནས་མདའ་སྣོད་བཅིངས་པའོ།། "གཉིས་ཀ་ནས་གཡུལ་བཤམས་པ།" ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀ་ནས་ཚོགས་པར་གྱུར་པའོ།། "མཆོང་བ།" ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ།། "མདའ་རྣམས་ལ།" ཞེས་པ་ནི་མདའ་རྣམས་ལའོ།། "འོད་འཕྲོ་བ་ལ།" ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བཞིན་པ་ལའོ།། "དེ་དག་དེར།" ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གཡུལ་འགྱེད་དེ་ཉིད་དུའོ།། อทฺทาวเลปนา [Pg.122] อุปการิโยติ เจตฺถ มนุสฺสา ปาการปาทํ อสฺสขุรสณฺฐาเนน อิฏฺฐกาหิ จินิตฺวา อุปริ สุธาย ลิมฺปนฺติ. เอวํ กตปาการปาทา ‘‘อุปการิโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ตา ตินฺเตน กลเลน สิตฺตา อทฺทาวเลปนา นาม โหนฺติ. ปกฺขนฺทนฺตีติ ตาสํ เหฏฺฐา ติขิณอยสูลรุกฺขสูลาทีหิ วิชฺฌิยมานา ปาการสฺส ปิจฺฉิลฺลภาเวน อาโรหิตุํ อสกฺโกนฺตาปิ อุปธาวนฺติเยว. ฉกณกายาติ กุถิตโคมเยน. อภิวคฺเคนาติ สตทนฺเตน. ตํ อฏฺฐทนฺตากาเรน กตฺวา ‘‘นครทฺวารํ ภินฺทิตฺวา ปวิสิสฺสามา’’ติ อาคเต อุปริทฺวาเร ฐิตา ตสฺส พนฺธนโยตฺตานิ ฉินฺทิตฺวา เตน อภิวคฺเคน โอมทฺทนฺติ. འདིར་ ‘རློན་པས་བྱུགས་པའི་སྐྱོར་རྭ་’ (addāvalepanā upakāriyo) ཞེས་པ་ནི། མི་རྣམས་ཀྱིས་རྟ་རྨིག་གི་དབྱིབས་སུ་ས་ཕག་གིས་རྩིག་རྨང་བརྩིགས་ཏེ། སྟེང་དུ་དཀར་རྩི་བྱུགས་པ་ལའོ།། དེ་ལྟར་བྱས་པའི་རྩིག་རྨང་ལ་ ‘སྐྱོར་རྭ་’ (upakāriyo) ཞེས་བརྗོད། དེ་དག་ལ་འདམ་རྫབ་རློན་པས་བྱུགས་པ་ལ་ ‘རློན་པས་བྱུགས་པ་’ ཞེས་བྱའོ།། ‘མཆོང་བར་བྱེད་དོ་’ (pakkhandanti) ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གི་འོག་ཏུ་རྣོ་བའི་ལྕགས་གཟེར་དང་ཤིང་གཟེར་ལ་སོགས་པས་ཕིགས་ཤིང་། རྩིག་པའི་ཤིན་ཏུ་འཇལ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་འཛེག་མི་ནུས་ཀྱང་། ད་དུང་མདུན་དུ་རྒྱུག་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ‘ལྕི་བས་’ (chakaṇakāya) ཞེས་པ་ནི། བ་ལང་གི་ལྕི་བ་རུལ་བས་སོ།། ‘ཨ་བྷི་བག་གྷ་’ (abhivaggena) ཞེས་པ་ནི། སོ་བརྒྱ་པ་ཞིག་གིས། དེ་ཉིསོ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་པར་བྱས་ཏེ། ‘གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཤིགས་ཏེ་འཇུག་པར་བྱའོ་’ ཞེས་འོངས་པ་ན། སྒོ་སྟེང་དུ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེའི་འཆིང་ཐག་བཅད་དེ། ཨ་བྷི་བག་གྷ་དེས་མནན་ཏེ་འཇོམས་པར་བྱེད་དོ།། สนฺธิมฺปิ ฉินฺทนฺตีติ ฆรสนฺธิมฺปิ. นิลฺโลปนฺติ คาเม ปหริตฺวา มหาวิโลปํ กโรนฺติ. เอกาคาริกนฺติ ปณฺณาสมตฺตาปิ สฏฺฐิมตฺตาปิ ปริวาเรตฺวา ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา ธนํ อาหราเปนฺติ. ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐนฺตีติ ปนฺถทูหนกมฺมํ กโรนฺติ. อฑฺฒทณฺฑเกหีติ มุคฺคเรหิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๖๙). เสสํ วุตฺตตฺถเมว. ‘མཚམས་འབིགས་པར་བྱེད་དོ་’ (sandhimpi chindanti) ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་གྱི་རྩིག་མཚམས་འབིགས་པ་ལའོ།། ‘འཕྲོག་པར་བྱེད་དོ་’ (nillopanti) ཞེས་པ་ནི། གྲོང་གསེབ་ལ་བརྡུང་བརྡེག་བྱས་ཏེ་འཕྲོག་བཅོམ་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་ལའོ།། ‘ཁྱིམ་གཅིག་པ་’ (ekāgārika) ཞེས་པ་ནི། ལྔ་བཅུ་ཙམ་མམ་དྲུག་ཅུ་ཙམ་གྱིས་བསྐོར་ཏེ། གསོན་པོར་བཟུང་ནས་ནོར་རྣམས་འཕྲོག་པར་བྱེད་པ་ལའོ།། ‘ལམ་འགོག་པར་བྱེད་དོ་’ (paripanthepi tiṭṭhanti) ཞེས་པ་ནི། ལམ་བར་དུ་འཕྲོག་བཅོམ་གྱི་ལས་བྱེད་པ་ལའོ།། ‘དབྱུག་པ་ཕྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་’ (aḍḍhadaṇḍakehi) ཞེས་པ་ནི། ཐོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། ฉฏฺฐํ. དྲུག་པའོ།། ๑๓๗. สตฺตเม เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคิยานํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาปิ เอเต อเนกพฺยสนาวหฏฺเฐน ทฬฺหสนฺนิปาตฏฺเฐน จ อีติ. คณฺโฑปิ อสุจึ ปคฺฆรติ, อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺโน โหติ. ตสฺมา เอเต กิเลสา อสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺนภาวโต จ คณฺโฑ. อุปทฺทวตีติ อุปทฺทโว, อนตฺถํ ชเนนฺโต อภิภวติ อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ, ราคคณฺฑาทีนเมตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาเปเต อวิทิตนิพฺพานตฺถาวหเหตุตาย สพฺพุปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทโว. ยสฺมา ปเนเต กิเลสาตุรภาวํ ชเนนฺตา สีลสงฺขาตมาโรคฺยํ โลลุปฺปํ วา อุปฺปาเทนฺตา ปากติกเมว อาโรคฺยํ วิลุมฺปนฺติ, ตสฺมา อิมินา อาโรคฺยวิลุมฺปนฏฺเฐน โรโค. อพฺภนฺตรมนุปวิฏฺฐฏฺเฐน ปน อนฺโตตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลํ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยาวหนโต ภยํ. เมตนฺติ เอตํ เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๑). ༡༣༧. བདུན་པ་ལས། ‘ཡམས་ནད་’ (īti) ཞེས་པ་ནི། གློ་བུར་དུ་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བའི་ཆར་གཏོགས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། དེ་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་ཀྱང་ཕུང་ཀྲོལ་དུ་མ་འདྲེན་པའི་དོན་དང་། བརྟན་པོར་འདུ་བའི་དོན་གྱིས་ ‘ཡམས་ནད་’ ཅེས་བྱའོ།། ‘འབྲས་’ (gaṇḍo) ཀྱང་མི་གཙང་བ་འཛག་ཅིང་། སྐྲངས་པ་དང་། སྨིན་པ་དང་། རྡོལ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ཀྱང་མི་གཙང་བ་འཛག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། འཇིག་པས་སྐྲངས་པ་དང་། སྨིན་པ་དང་། རྡོལ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ ‘འབྲས་’ ཞེས་བྱའོ།། ‘གནོད་པ་བྱེད་པས་ན་གནོད་འཚེ་’ (upaddavo) ཞེས་བྱ་སྟེ། དོན་མེད་པ་བསྐྱེད་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་འབྲས་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། དེ་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་ཀྱང་མྱང་འདས་ཀྱི་དོན་མ་རྟོགས་པར་འདྲེན་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དང་། གནོད་འཚེ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞི་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ ‘གནོད་འཚེ་’ ཞེས་བྱའོ།། ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་གིས་ནད་པའི་རང་བཞིན་བསྐྱེད་དེ། ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་བརྗོད་པའི་ནད་མེད་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་བརྐམ་ཆགས་བསྐྱེད་ནས་རང་བཞིན་གྱི་ནད་མེད་པ་ཉིད་འཕྲོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ནད་མེད་པ་འཕྲོག་པའི་དོན་འདིས་ ‘ནད་’ (rogo) ཅེས་བྱའོ།། ནང་དུ་ཞུགས་པའི་དོན་དང་། ནང་དུ་ཟུག་པའི་དོན་དང་། ཕྱིར་དབྱུང་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ ‘ཟུག་རྔུ་’ (sallaṃ) ཞེས་བྱའོ།། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་འཇིགས་པ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ ‘འཇིགས་པ་’ (bhayaṃ) ཞེས་བྱའོ།། ‘མེ་ཏཾ་’ (metanti) ཞེས་པ་ནི་ ‘འདི་’ (etaṃ) ཞེས་པའོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། མཇུག་བསྡུ་བའང་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། กามราครตฺตายนฺติ [Pg.123] กามราเคน รตฺโต อยํ. ฉนฺทราควินิพทฺโธติ ฉนฺทราเคน สฺเนเหน พทฺโธ. ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ คพฺภาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว วตฺตมานสฬายตนคพฺภา. สมฺปรายิกาปิ คพฺภาติ ปรโลเกปิ สฬายตนคพฺภา. น ปริมุจฺจตีติ ปริมุจฺจิตุํ น สกฺโกติ. โอติณฺโณ สาตรูเปนาติ มธุรสภาเวน ราเคน โอติณฺโณ โอคาหิโต. ปลิปถนฺติ กามกลลมคฺคํ. ทุคฺคนฺติ ทุคฺคมํ. ‘འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པ་’ (kāmarāgarattāyaṃ) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པ་འདིའོ།། ‘འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་’ (chandarāgavinibaddho) ཞེས་པ་ནི། འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཞེན་པས་བཅིངས་པ་ལའོ།། ‘ཚེ་འདིའི་མངལ་’ (diṭṭhadhammikāpi gabbhā) ཞེས་པ་ནི། ལུས་འདི་ལ་གནས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་མངལ་ལོ།། ‘ཕྱི་མའི་མངལ་’ (samparāyikāpi gabbhā) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་མངལ་ལོ།། ‘ཡོངས་སུ་མི་ཐར་རོ་’ (na parimuccati) ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་ཐར་བར་མི་ནུས་པ་ལའོ།། ‘མངར་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་བྱིང་བ་’ (otiṇṇo sātarūpena) ཞེས་པ་ནི། ཞིམ་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འདོད་ཆགས་ལ་བྱིང་ཞིང་ནུབ་པ་ལའོ།། ‘འདམ་རྫབ་ཀྱི་ལམ་’ (palipathaṃ) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ལམ་མོ།། ‘བགྲོད་དཀའ་བ་’ (duggaṃ) ཞེས་པ་ནི། བགྲོད་པར་དཀའ་བ་ལའོ།། สตฺตมํ. བདུན་པའོ།། ๑๓๘. อฏฺฐเม สีตํ ทุพฺพิธํ อพฺภนฺตรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ พาหิรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ. ตถา อุณฺหํ. ตตฺถ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสเปติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สริตฺวา คจฺฉนฺติ. เสสํ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ༡༣༨. བརྒྱད་པ་ལས། གྲང་བ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ནང་གི་ཁམས་འཁྲུགས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཕྱིའི་ཁམས་འཁྲུགས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའོ།། ཚ་བའང་དེ་བཞིན་ནོ།། དེ་ལ་ ‘སྦྲང་བུ་’ (ḍaṃsā) ཞེས་པ་ནི། སྦྲང་བུ་སེར་སྐྱའོ།། ‘ལྟོ་འགྲོ་’ (sarīsapa) ཞེས་པ་ནི། ལུས་རིང་བའི་རིགས་གང་ཅི་ལྟོས་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། མཇུག་བསྡུ་བའང་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། อฏฺฐมํ. བརྒྱད་པའོ།། ๑๓๙. นวมคาถา ปทตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปายโยชนา – สา จ โข ยุตฺติวเสน, น อนุสฺสววเสน. ยถา อยํ หตฺถี มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคจฺฉตีติ วา, สรีรมหนฺตตาย วา นาโค. เอวํ กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคมเนน, อาคุํ อกรเณน, ปุน อิตฺถตฺตํ อนาคมเนน จ คุณสรีรมหนฺตตาย วา นาโค ภเวยฺยํ. ยถา เจส ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา เอกจริยสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ คณํ วิวชฺชยิตฺวา เอกตฺตาภิรติสุเขน ฌานสุเขน ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ อตฺตโน ยถา ยถา สุขํ, ตถา ตถา ยตฺตกํ วา อิจฺฉามิ, ตตฺตกํ อรญฺเญ นิวาสํ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป เอโก จเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถา เจส สุสณฺฐิตกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ อเสกฺขสีลกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ ภเวยฺยํ. ยถา เจส ปทุมสทิสคตฺตตาย วา, ปทุมกุเล อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปทุมสทิสโพชฺฌงฺคมหนฺตตาย วา, อริยชาติปทุเม อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี ภเวยฺยํ. ยถา เจส ถามพลชวาทีหิ อุฬาโร, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ สีลสมาธินิพฺเพธิกปญฺญาทีหิ [Pg.124] วา อุฬาโร ภเวยฺยนฺติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. ༡༣༩. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འདིར་ནི་བསམ་པའི་སྦྱོར་བ་འདི་ཉིད་དེ། དེ་ཡང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡིན་གྱི། ཐོས་རྒྱུད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་གླང་པོ་ཆེ་འདི་མི་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དུལ་བས་མ་དུལ་བའི་ས་ལ་མི་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རམ། ལུས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ ‘ཀླུ་’ (nāgo) ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དུལ་བས་མ་དུལ་བའི་ས་ལ་མི་འགྲོ་བ་དང་། སྡིག་པ་མི་བྱེད་པ་དང་། ཡང་བསྐྱར་འདི་ལྟ་བུའི་སྲིད་པར་མི་འོང་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡོན་ཏན་གྱི་ལུས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ ‘ཀླུ་’ ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ། ཇི་ལྟར་འདིས་ཁྱུ་རྣམས་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པའི་བདེ་བས་ནགས་ཚལ་དུ་ཇི་ལྟར་དགའ་བ་བཞིན་གནས་ཤིང་། ‘བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ་’ བ་ལྟར། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་ཚོགས་པ་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་དགའ་བའི་བདེ་བ་དང་བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བས་ནགས་ཚལ་དུ་ཇི་ལྟར་དགའ་བ་བཞིན། རང་ཉིད་ཇི་ལྟར་བདེ་བ་དང་། ཇི་ཙམ་འདོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་ནགས་ཚལ་དུ་གནས་ཏེ། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་དོན་ཏོ།། ཇི་ལྟར་འདི་ནི་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྲག་པའི་ཆེ་བས་ ‘ཕྲག་པ་སྐྱེས་པ་’ (sañjātakkhandho) ཡིན་པ་ལྟར། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེ་བས་ ‘ཕུང་པོ་སྐྱེས་པ་’ ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ། ཇི་ལྟར་འདི་ནི་པདྨ་ལྟ་བུའི་ལུས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རམ། པདྨའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ ‘པདྨ་ཅན་’ (padumī) ཡིན་པ་ལྟར། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་པདྨ་ལྟ་བུའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རམ། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་པདྨ་ལྟ་བུ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ ‘པདྨ་ཅན་’ ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ། ཇི་ལྟར་འདི་ནི་མཐུ་དང་སྟོབས་དང་མགྱོགས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱ་ཆེ་བ་ལྟར། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པས་རྒྱ་ཆེ་བར་འགྱུར་རམ་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། นวมํ. དགུ་པའོ།། ๑๔๐. ทสเม อฏฺฐานตนฺติ อฏฺฐานํ ตํ, อการณํ ตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนุนาสิกสฺส โลโป กโต ‘‘อริยสจฺจาน ทสฺสน’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐) วิย. สงฺคณิการตสฺสาติ คณาภิรตสฺส. ยนฺติ การณวจนเมตํ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๐) วิย. ผสฺสเยติ อธิคจฺเฉ. สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ โลกิยสมาปตฺตึ. สา หิ อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว ปจฺจนีเกหิ วิมุจฺจนโต ‘‘สามยิกา วิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตํ สามยิกํ วิมุตฺตึ. ‘‘อฏฺฐานํ ตํ, น ตํ การณํ วิชฺชติ สงฺคณิการตสฺส, เยน การเณน ผสฺสเย อิติ เอตํ อาทิจฺจพนฺธุสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส วโจ นิสมฺม สงฺคณิการตึ ปหาย โยนิโส ปฏิปชฺชนฺโต อธิคโตมฺหี’’ติ อาห. เสสํ วุตฺตนยเมว (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๑๐). ༡༤༠. བཅུ་པ་ལས། ‘གནས་མ་ཡིན་པ་’ (aṭṭhānataṃ) ཞེས་པ་ནི། དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ། རྒྱུ་མེད་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཉིད་དོ།། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྡུས་པ་ནི། ‘འཕགས་པའི་བདེན་པ་མཐོང་བ་’ (ariyasaccāna dassanaṃ) ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ‘འདུ་འཛིར་དགའ་བ་’ (saṅgaṇikāratassa) ཞེས་པ་ནི། ཚོགས་པ་ལ་དགའ་བ་ལའོ།། ‘གང་’ (yaṃ) ཞེས་པ་ནིརྒྱུའི་ཚིག་སྟེ། ‘གང་ལ་ངོ་ཚ་བར་བྱ་བ་ལ་ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པ་’ ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ‘རེག་པར་བྱེད་དོ་’ (phassaye) ཞེས་པ་ནི། ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ལའོ།། ‘དུས་ཀྱི་རྣམ་གྲོལ་’ (sāmayikaṃ vimuttiṃ) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལའོ།། དེ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་དུས་ཉིད་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། ‘དུས་ཀྱི་རྣམ་གྲོལ་’ ཞེས་བྱའོ།། དུས་ཀྱི་རྣམ་གྲོལ་དེ་ཉིད་དོ།། ‘འདུ་འཛིར་དགའ་བ་ལ་ནི་རེག་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་དེ་མི་སྲིད་དོ།། ཉི་མའི་གཉེན་གྱི་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་དེ་ཐོས་ནས། འདུ་འཛིར་དགའ་བ་སྤངས་ཏེ་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པས་བདག་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།།’ ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། นิทฺเทเส เนกฺขมฺมสุขนฺติ ปพฺพชฺชาสุขํ. ปวิเวกสุขนฺติ กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุขํ. อุปสมสุขนฺติ กิเลสุปสมํ ผลสมาปตฺติสุขํ. สมฺโพธิสุขนฺติ มคฺคสุขํ. นิกามลาภีติ อตฺตโน รุจิวเสน ยถากามลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. อสามยิกนฺติ โลกุตฺตรํ. อกุปฺปนฺติ กุปฺปวิรหิตํ อจลิตํ โลกุตฺตรมคฺคํ. ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས། ‘ངེས་འབྱུང་གི་བདེ་བ་’ (nekkhammasukhaṃ) ཞེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བདེ་བའོ།། ‘དབེན་པའི་བདེ་བ་’ (pavivekasukhaṃ) ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་སེམས་དང་ཕུང་པོ་དབེན་པའི་བདེ་བའོ།། ‘ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་’ (upasamasukhaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བའོ།། ‘བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བདེ་བ་’ (sambodhisukhaṃ) ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱི་བདེ་བའོ།། ‘འདོད་དགུར་ཐོབ་པ་’ (nikāmalābhī) ཞེས་པ་ནི། རང་གི་འདོད་པ་བཞིན་ཐོབ་པ་ལའོ།། ‘ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པ་’ (akicchalābhī) ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་མེད་པར་ཐོབ་པ་ལའོ།། ‘དཀའ་བ་མེད་པར་ཐོབ་པ་’ (akasiralābhī) ཞེས་པ་ནི། རྒྱ་ཆེན་པོར་ཐོབ་པ་ལའོ།། ‘དུས་མིན་པ་’ (asāmayikaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ལའོ།། ‘མི་འཁྲུགས་པ་’ (akuppaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཁྲུག་པ་དང་བྲལ་ཞིང་མི་གཡོ་བའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་མོ།། ทสมํ. བཅུ་པའོ།། ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྐབས་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๓. ตติยวคฺควณฺณนา ༣. སྐབས་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑๔๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม ทิฏฺฐีวิสูกานีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. ตานิ หิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา วิสูกฏฺเฐน วิชฺฌนฏฺเฐน วิโลมฏฺเฐน จ วิสูกานิ. เอวํ ทิฏฺฐิยา วิสูกานีติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ, ทิฏฺฐิโย เอว วา วิสูกานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. อุปาติวตฺโตติ [Pg.125] ทสฺสนมคฺเคน อติกฺกนฺโต. ปตฺโต นิยามนฺติ อวินิปาตธมฺมตาย สมฺโพธิปรายนตาย จ นิยตภาวํ อธิคโต, สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ วา ปฐมมคฺคนฺติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติ จ ตสฺส ปฏิลาโภ จ วุตฺโต. อิทานิ ปฏิลทฺธมคฺโคติ อิมินา เสสมคฺคปฏิลาภํ ทสฺเสติ. อุปฺปนฺนญาโณมฺหีติ อุปฺปนฺนปจฺเจกโพธิญาโณ อมฺหิ. เอเตน ผลํ ทสฺเสติ. อนญฺญเนยฺโยติ อญฺเญหิ ‘‘อิทํ สจฺจํ อิทํ สจฺจ’’นฺติ นเนตพฺโพ. เอเตน สยมฺภุตํ ทีเปติ. ปตฺเต วา ปจฺเจกโพธิญาเณ อญฺญเนยฺยตาย อภาวา สยํวสิตํ. สมถวิปสฺสนาย วา ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, อาทิมคฺเคน ปตฺโต นิยามํ, เสเสหิ ปฏิลทฺธมคฺโค, ผลญาเณน อุปฺปนฺนญาโณ, ตํ สพฺพํ อตฺตนาว อธิคโตติ อนญฺญเนยฺโย. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๑๑). ༡༤༡. སྐབས་གསུམ་པའི་དང་པོ་ལས། ‘ལྟ་བའི་ཟློས་གར་’ (diṭṭhīvisūkānī) ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ།། དེ་དག་ནི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྟོས་ཏེ། འགལ་བའི་དོན་དང་། ཕིགས་པའི་དོན་དང་། མི་མཐུན་པའི་དོན་གྱིས་ཟློས་གར་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ལྟ་བའི་ཟློས་གར་ལ་ ‘ལྟ་བའི་ཟློས་གར་’ ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན་ལྟ་བ་ཉིད་ཟློས་གར་ཡིན་པས་ ‘ལྟ་བའི་ཟློས་གར་’ ཞེས་བྱའོ།། ‘ཤིན་ཏུ་འདས་པ་’ (upātivatto) ཞེས་པ་ནི། མཐོང་ལམ་གྱིས་བརྒལ་བ་ལའོ།། ‘ངེས་པར་གྱུར་པ་ལ་ཐོབ་པ་’ (patto niyāmaṃ) ཞེས་པ་ནི། ངན་སོང་དུ་མི་ལྷུང་བའི་ཆོས་ཉིད་དང་བྱང་ཆུབ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་ངེས་པའི་རང་བཞིན་ཐོབ་པ་ལའམ། ཡང་ན་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་དང་པོ་ཐོབ་པ་ལའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་ལམ་དང་པོའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་དང་དེ་ཐོབ་པ་བཤད་དོ།། ད་ནི་ ‘ལམ་ཐོབ་པ་’ (paṭiladdhamaggo) ཞེས་པས་ལྷག་མའི་ལམ་རྣམས་ཐོབ་པ་སྟོན་ཏོ།། ‘ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ་’ (uppannañāṇomhi) ཞེས་པ་ནི། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའོ།། འདིས་ནི་འབྲས་བུ་སྟོན་ཏོ།། ‘གཞན་གྱིས་དྲང་དུ་མེད་པ་’ (anaññaneyyo) ཞེས་པ་ནི། གཞན་དག་གིས་ ‘འདི་ནི་བདེན་པའོ། འདི་ནི་བདེན་པའོ།’ ཞེས་དྲང་དུ་མེད་པ་ལའོ།། འདིས་ནི་རང་བྱུང་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ན་གཞན་གྱིས་དྲང་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་རང་དབང་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གིས་ལྟ་བའི་ཟློས་གར་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཤིང་། ལམ་དང་པོས་ངེས་པ་ལ་ཐོབ་པ་དང་། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་ཐོབ་པ་དང་། འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེ་ཐམས་ཅད་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ ‘གཞན་གྱིས་དྲང་དུ་མེད་པ་’ ཞེས་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། น ปรเนยฺโยติ น อญฺเญหิ เนตพฺโพ. น ปรปฺปตฺติโยติ ปจฺจกฺขธมฺมตฺตา น อญฺเญหิ สทฺทหาเปตพฺโพ. น ปรปฺปจฺจโยติ น อสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรสฺส สทฺธาย วตฺตตีติ น ปรปฺปจฺจโย. น ปรปฏิพทฺธคูติ น อญฺเญสํ ปฏิพทฺธญาณคมโน. ‘གཞན་གྱིས་དྲང་དུ་མེད་པ་’ (na paraneyyo) ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་དྲང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ལའོ།། ‘གཞན་གྱི་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་བ་’ (na parappattiyo) ཞེས་པ་ནི། ཆོས་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། གཞན་གྱིས་ཡིད་ཆེས་སུ་བཅུག་པ་ལ་རག་མ་ལས་པ་ལའོ།། ‘གཞན་ལ་རྐྱེན་མ་བཅོལ་བ་’ (na parappaccayo) ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ལ་གཞན་གྱི་རྐྱེན་མེད་པ་སྟེ། གཞན་གྱི་དད་པའི་རྗེས་སུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ ‘གཞན་ལ་རྐྱེན་མ་བཅོལ་བ་’ ཞེས་བྱའོ།། ‘གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པར་འགྲོ་བ་’ (na parapaṭibaddhagū) ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་ཤེས་རབ་ལ་རག་ལས་ཏེ་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་པ་ལའོ།། ปฐมํ. དང་པོའོ།། ๑๔๒. ทุติเย นิลฺโลลุโปติ อโลลุโป. โย หิ รสตณฺหาภิภูโต โหติ, โส ภุสํ ลุปฺปติ ปุนปฺปุนญฺจ ลุปฺปติ, เตน ‘‘โลลุโป’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมา เอส ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘นิลฺโลลุโป’’ติ. นิกฺกุโหติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ยสฺส ติวิธกุหนวตฺถุ นตฺถิ, โส ‘‘นิกฺกุโห’’ติ วุจฺจติ, อิมิสฺสา ปน คาถาย มนุญฺญโภชนาทีสุ วิมฺหยมนาปชฺชนโต นิกฺกุโหติ อยมธิปฺปาโย. นิปฺปิปาโสติ เอตฺถ ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, ตสฺสา อภาเวน นิปฺปิปาโส, สาทุรสโลเภน โภตฺตุกมฺยตาวิรหิโตติ อตฺโถ. นิมฺมกฺโขติ เอตฺถ ปรคุณวินาสนลกฺขโณ มกฺโข, ตสฺส อภาเวน นิมฺมกฺโข. อตฺตโน คหฏฺฐกาเล สูทสฺส คุณมกฺขนาภาวํ สนฺธาย อาห. นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ เอตฺถ ราคาทโย ตโย กายทุจฺจริตาทีนิ จ ตีณีติ ฉ ธมฺมา ยถาสมฺภวํ [Pg.126] อปฺปสนฺนฏฺเฐน สกภาวํ วิชหาเปตฺวา ปรภาวํ คณฺหาปนฏฺเฐน กสฏฏฺเฐน จ ‘‘กสาวา’’ติ เวทิตพฺพา. ยถาห – ༡༤༢. གཉིས་པ་ལས། ‘བརྐམ་ཆགས་མེད་པ་’ (nillolupo) ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་མེད་པ་ལའོ།། གང་ཞིག་རོའི་སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དེ་ནི། ཤིན་ཏུ་ཉམས་ཤིང་ཡང་ཡང་ཉམས་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ ‘བརྐམ་ཆགས་ཅན་’ (lolupo) ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཕྱིར་དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ ‘བརྐམ་ཆགས་མེད་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘གཡོ་སྒྱུ་མེད་པ་’ (nikkuho) ཞེས་པ་འདིར་ནི། གང་ལ་གཡོ་སྒྱུའི་གཞི་གསུམ་པོ་མེད་པ་དེ་ལ་ ‘གཡོ་སྒྱུ་མེད་པ་’ ཞེས་བརྗོད་མོད་ཀྱང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིར་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཟས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཧ་ལས་ཤིང་ཆགས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ ‘གཡོ་སྒྱུ་མེད་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཉིད་བསམ་པའོ།། ‘སྐོམ་པ་མེད་པ་’ (nippipāso) ཞེས་པ་འདིར་ནི། བཏུང་བར་འདོད་པ་ནི་སྐོམ་པ་སྟེ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ ‘སྐོམ་པ་མེད་པ་’ ཞེས་བྱ་ལ། རོ་ཞིམ་པོའི་བརྐམ་ཆགས་ཀྱིས་བཟའ་བར་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའི་དོན་ཏོ།། ‘འཁོན་འཛིན་མེད་པ་’ (nimmakkho) ཞེས་པ་འདིར་ནི། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་མེད་པར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་འཁོན་འཛིན་ (makkho) ཡིན་ལ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ ‘འཁོན་འཛིན་མེད་པ་’ ཞེས་བྱའོ།། རང་ཉིད་ཁྱིམ་པའི་དུས་སུ་མ་བྱན་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་སྐུར་བ་མ་བཏབ་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ‘སྙིགས་མ་དང་གཏི་མུག་བསལ་བ་’ (niddhantakasāvamoho) ཞེས་པ་འདིར་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གསུམ་དང་། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་གསུམ་སྟེ། ཆོས་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་མ་དག་པའི་དོན་དང་། རང་གི་རང་བཞིན་དོར་ནས་གཞན་གྱི་རང་བཞིན་འཛིན་དུ་འཇུག་པའི་དོན་དང་། སྙིགས་མའི་དོན་གྱིས་ ‘སྙིགས་མ་’ (kasāvā) ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘ตตฺถ กตเม ตโย กสาวา? ราคกสาโว โทสกสาโว โมหกสาโว, อิเม ตโย กสาวา. ตตฺถ กตเม อปเรปิ ตโย กสาวา? กายกสาโว วจีกสาโว มโนกสาโว’’ติ (วิภ. ๙๒๔). ‘དེ་ལ་སྙིགས་མ་གསུམ་པོ་གང་ཞེ་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྙིགས་མ་དང་། ཞེ་སྡང་གི་སྙིགས་མ་དང་། གཏི་མུག་གི་སྙིགས་མ་སྟེ། འདི་དག་ནི་སྙིགས་མ་གསུམ་མོ།། དེ་ལ་གཞན་ཡང་སྙིགས་མ་གསུམ་པོ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་སྙིགས་མ་དང་། ངག་གི་སྙིགས་མ་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྙིགས་མའོ།།’ ཞེས་གསུངས་སོ།། เตสุ โมหํ ฐเปตฺวา ปญฺจนฺนํ กสาวานํ เตสญฺจ สพฺเพสํ มูลภูตสฺส โมหสฺส นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห, ติณฺณํ เอว วา กายวจีมโนกสาวานํ โมหสฺส จ นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห. อิตเรสุ นิลฺโลลุปตาทีหิ ราคกสาวสฺส, นิมฺมกฺขตาย โทสกสาวสฺส นิทฺธนฺตภาโว สิทฺโธ เอว. นิราสโสติ นิตฺตณฺโห. สพฺพโลเกติ สกลโลเก, ตีสุ ภเวสุ ทฺวาทสสุ วา อายตเนสุ ภววิภวตณฺหาวิรหิโต หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อถ วา ตโยปิ ปาเท วตฺวา เอโก จเรติ เอโก จริตุํ สกฺกุเณยฺยาติ เอวมฺปิ เอตฺถ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๙๖). དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཏི་མུག་མ་གཏོགས་པ། སྙིགས་མ་ལྔ་དང་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་གཏི་མུག་བཅོམ་པས་ན། སྙིགས་མ་དང་གཏི་མུག་བཅོམ་པའོ།། ཡང་ན་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་སྙིགས་མ་དང་གཏི་མུག་བཅོམ་པས་ན། སྙིགས་མ་དང་གཏི་མུག་བཅོམ་པའོ།། གཞན་དག་ལ་ནི་བརྐམ་ཆགས་མེད་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྙིགས་མ་དང་། འཁོན་འཛིན་མེད་པས་ཞེ་སྡང་གྱི་སྙིགས་མ་བཅོམ་པའི་དངོས་པོ་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ།། རེ་བ་མེད་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ།། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གམ། སྲིད་པ་གསུམ་མམ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་དག་ལ་སྲིད་པ་དང་འཇིག་པའི་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན་རྐང་པ་གསུམ་པོ་བརྗོད་ནས། གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅེས་པ་ནི་གཅིག་པུར་སྤྱོད་ནུས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདིར་འབྲེལ་བར་བྱའོ།། ทุติยํ. གཉིས་པའོ།། ๑๔๓. ตติเย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยฺวายํ ทสวตฺถุกาย ปาปทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตตฺตา ปาโป. ปเรสมฺปิ อนตฺถํ ทสฺเสตีติ อนตฺถทสฺสี. กายทุจฺจริตาทิมฺหิ จ วิสเม นิวิฏฺโฐ. ตํ อตฺถกาโม กุลปุตฺโต ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ. สยํ น เสเวติ อตฺตโน วเสน ตํ น เสเวยฺย. ยทิ ปน ปรวโส โหติ, กึ สกฺกา กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปสุตนฺติ ปสฏํ, ทิฏฺฐิวเสน ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฺติ อตฺโถ. ปมตฺตนฺติ กามคุเณสุ โวสฺสฏฺฐจิตฺตํ, กุสลภาวนารหิตํ วา. ตํ เอวรูปํ น เสเว น ภเช น ปยิรุปาเส, อญฺญทตฺถุ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. ༡༤༣. གསུམ་པ་ལ་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་འདི་གཞི་བཅུའི་ལྟ་བ་ངན་པ་དང་ལྡན་པས་ན་སྡིག་པ་ཅན་ནོ།། གཞན་དག་ལའང་དོན་མེད་པ་སྟོན་པས་ན་དོན་མེད་སྟོན་པའོ།། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པ་ལ་ཞུགས་པའོ།། དོན་དུ་གཉེར་བའི་རིགས་ཀྱི་བུས་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་དོན་མེད་སྟོན་པ་མི་མཐུན་པ་ལ་ཞུགས་པ་དེ་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ།། བདག་ཉིད་ཀྱིས་མི་བསྟེན་པ་ནི་རང་གི་དབང་གིས་དེ་མི་བསྟེན་པའོ།། གལ་ཏེ་གཞན་དབང་དུ་གྱུར་ན་ཅི་ཞིག་བྱ་བར་ནུས་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། ཞུགས་པ་ནི་རྒྱས་པའམ། ལྟ་བའི་དབང་གིས་དེ་དང་དེ་ལ་ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། བག་མེད་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དག་ལ་སེམས་གཏད་པའམ། དགེ་བའི་སྒོམ་པ་དང་བྲལ་བའོ།། དེ་ལྟ་བུ་ལ་མི་བསྟེན་མི་བསྟེན་མི་བསྙེན་པར། གཅིག་པུར་བསེ་རུ་ལྟ་བུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། นิทฺเทเส สยํ น เสเวยฺยาติ สามํ น อุปสงฺกเมยฺย. สามํ น เสเวยฺยาติ จิตฺเตนปิ น อุปสงฺกเมยฺย. น เสเวยฺยาติ น ภเชยฺย. น [Pg.127] นิเสเวยฺยาติ สมีปมฺปิ น คจฺเฉยฺย. น สํเสเวยฺยาติ ทูเร ภเวยฺย. น ปริสํเสเวยฺยาติ ปฏิกฺกเมยฺย. བསྟན་པ་ལ་བདག་ཉིད་ཀྱིས་མི་བསྟེན་པ་ནི་རང་ཉིད་ཉེ་བར་མི་བཅར་བའོ།། རང་ཉིད་མི་བསྟེན་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཉེ་བར་མི་བཅར་བའོ།། མི་བསྟེན་པ་ནི་མི་བསྟེན་པའོ།། ཉེ་བར་མི་བསྟེན་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུའང་མི་འགྲོ་བའོ།། ཀུན་ཏུ་མི་བསྟེན་པ་ནི་རྒྱང་རིང་དུ་གནས་པའོ།། ཡོངས་སུ་མི་བསྟེན་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། ตติยํ. གསུམ་པའོ།། ๑๔๔. จตุตฺเถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – พหุสฺสุตนฺติ ทุวิโธ พหุสฺสุโต ตีสุ ปิฏเกสุ อตฺถโต นิขิโล ปริยตฺติพหุสฺสุโต จ มคฺคผลวิชฺชาภิญฺญานํ ปฏิวิทฺธตฺตา ปฏิเวธพหุสฺสุโต จ. อาคตาคโม ธมฺมธโร. อุฬาเรหิ ปน กายวจีมโนกมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุฬาโร. ยุตฺตปฏิภาโน จ มุตฺตปฏิภาโน จ ยุตฺตมุตฺตปฏิภาโน จ ปฏิภานวา. ปริยตฺติปริปุจฺฉาธิคมวเสน วา ติธา ปฏิภานวา เวทิตพฺโพ. ยสฺส หิ ปริยตฺติ ปฏิภาติ, โส ปริยตฺติปฏิภานวา. ยสฺส อตฺถญฺจ ญายญฺจ ลกฺขณญฺจ ฐานาฏฺฐานญฺจ ปริปุจฺฉนฺตสฺส ปริปุจฺฉา ปฏิภาติ, โส ปริปุจฺฉาปฏิภานวา. เยน มคฺคาทโย ปฏิวิทฺธา โหนฺติ, โส อธิคมปฏิภานวา. ตํ เอวรูปํ พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ. ตโต ตสฺสานุภาเวน อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถเภทโต วา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถเภทโต วา อเนกปฺปการานิ อญฺญาย อตฺถานิ, ตโต ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐; มหานิ. ๑๗๔) กงฺขาฏฺฐาเนสุ วิเนยฺย กงฺขํ วิจิกิจฺฉํ วิเนตฺวา วินาเสตฺวา เอวํ กตสพฺพกิจฺโจ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๘). ༡༤༤. བཞི་པ་ལ་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། མང་དུ་ཐོས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་དོན་མ་ལུས་པ་ལྡན་པའི་ལུང་གི་མང་ཐོས་དང་། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་རིག་པ་དང་མངོན་ཤེས་རྟོགས་པས་རྟོགས་པའི་མང་ཐོས་སོ།། ལུང་དང་ལྡན་པ་ནི་ཆོས་འཛིན་པའོ།། ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ན་རྒྱ་ཆེ་བའོ།། རིགས་པའི་སྤོབས་པ་དང་། གྲོལ་བའི་སྤོབས་པ་དང་། རིགས་ཤིང་གྲོལ་བའི་སྤོབས་པ་དང་ལྡན་པས་ན་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ།། ཡང་ན་ལུང་དང་། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་དང་། རྟོགས་པའི་དབང་གིས་སྤོབས་པ་ཅན་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། གང་ལ་ལུང་སྣང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་ལུང་གི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ།། གང་དོན་དང་། རིགས་པ་དང་། མཚན་ཉིད་དང་། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ལ་འདྲི་བའི་སྤོབས་པ་སྣང་བ་དེ་ནི་འདྲི་བའི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ།། གང་གིས་ལམ་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་པར་གྱུར་པ་དེ་ནི་རྟོགས་པའི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ།། དེ་ལྟ་བུའི་མང་དུ་ཐོས་པ་ཆོས་འཛིན་པ། གྲོགས་པོ་རྒྱ་ཆེ་བ་སྤོབས་པ་དང་ལྡན་པ་དེ་བསྟེན་པར་བྱའོ།། དེ་ནས་དེའི་མཐུ་ལས་རང་གི་དོན་དང་། གཞན་གྱི་དོན་དང་། གཉིས་ཀའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བའམ། ཚེ་འདིའི་དོན་དང་། ཚེ་ཕྱི་མའི་དོན་དང་། དོན་དམ་པའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ལས་དོན་རྣམ་པ་མང་པོ་རྟོགས་ནས། དེ་ནས་ "ང་ནི་འདས་པའི་དུས་སུ་བྱུང་ངམ་" ལ་སོགས་པའི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་གནས་རྣམས་ལ་ཐེ་ཚོམ་བསལ་ཞིང་སེལ་བར་བྱས་ནས། དེ་ལྟར་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱས་ཟིན་པ་གཅིག་པུར་བསེ་རུ་ལྟ་བུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། จตุตฺถํ. བཞི་པའོ།། ๑๔๕. ปญฺจเม ขิฑฺฑา จ รติ จ ปุพฺเพ วุตฺตาว. กามสุขนฺติ วตฺถุกามสุขํ. วตฺถุกามาปิ หิ สุขสฺส วิสยาทิภาเวน สุขนฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘อตฺถิ รูปํ สุขํ สุขานุปติต’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๖๐). เอวเมตํ ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ อิมสฺมึ โอกาสโลเก อนลงฺกริตฺวา อลนฺติ อกตฺวา ‘‘เอตํ ตปฺปก’’นฺติ วา ‘‘สารภูต’’นฺติ วา เอวํ อคฺคเหตฺวา. อนเปกฺขมาโนติ เตน อนลงฺกรเณน อนเปกฺขนสีโล อปิหาลุโก นิตฺตณฺโห. วิภูสฏฺฐานาวิรโต สจฺจวาที เอโก จเรติ. ตตฺถ วิภูสา ทุวิธา อคาริกวิภูสา จ อนคาริกวิภูสา จ. ตตฺถ อคาริกวิภูสา สากฏเวฐนมาลาคนฺธาทิ, [Pg.128] อนคาริกวิภูสา จ ปตฺตมณฺฑนาทิ. วิภูสา เอว วิภูสฏฺฐานํ, ตสฺมา วิภูสฏฺฐานา ติวิธายปิ วิรติยา วิรโต. อวิตถวจนโต สจฺจวาทีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๙). ༡༤༥. ལྔ་པ་ལ་རྩེད་མོ་དང་དགའ་བ་ནི་སྔར་བཤད་པ་ཉིད་དོ།། འདོད་པའི་བདེ་བ་ནི་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པའི་བདེ་བའོ།། ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་དག་ཀྱང་བདེ་བའི་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་བདེ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ། "གཟུགས་བདེ་བ་དང་བདེ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། དེ་ལྟར་རྩེད་མོ་དང་དགའ་བ་དང་འདོད་པའི་བདེ་བ་འདི་དག་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་འདིར་རྒྱན་དུ་མི་བྱེད་པར། ཆོག་པར་མི་བྱེད་པར། "འདིས་ཚིམ་པར་བྱེད་དོ་" འམ། "འདི་ནི་སྙིང་པོའོ་" ཞེས་དེ་ལྟར་མི་འཛིན་པར། ལྟོས་པ་མེད་པ་ནི་རྒྱན་དུ་མི་བྱེད་པ་དེས་ལྟོས་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན། ཆགས་པ་མེད་པ། སྲེད་པ་མེད་པའོ།། རྒྱན་གྱི་གནས་ལས་ལོག་པ་བདེན་པར་སྨྲ་བ་གཅིག་པུར་སྤྱད་དོ།། དེ་ལ་རྒྱན་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཁྱིམ་པའི་རྒྱན་དང་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བའི་རྒྱན་ནོ།། དེ་ལ་ཁྱིམ་པའི་རྒྱན་ནི་ཤིང་རྟ་དང་། ཐོད་དང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། སྤོས་ལ་སོགས་པ་དང་། ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བའི་རྒྱན་ནི་ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་རྒྱན་ལ་སོགས་པའོ།། རྒྱན་ཉིད་རྒྱན་གྱི་གནས་ཡིན་པས། རྒྱན་གྱི་གནས་དེ་ལས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་སྤོང་བས་སྤངས་པའོ།། མ་ནོར་བར་སྨྲ་བས་ན་བདེན་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ปญฺจมํ. ལྔ་པའོ།། ๑๔๖. ฉฏฺเฐ ธนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยสงฺขสิลาปวาฬรชตชาตรูปาทีนิ รตนานิ. ธญฺญานีติ สาลิวีหิยวโคธุมกงฺกุวรกกุทฺรูสกปฺปเภทานิ สตฺต เสสาปรณฺณานิ จ. พนฺธวานีติ ญาติพนฺธุ, โคตฺตพนฺธุ, มิตฺตพนฺธุ, สิปฺปพนฺธุวเสน จตุพฺพิธพนฺธเว. ยโถธิกานีติ สกสกโอธิวเสน ฐิตานิเยว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๐). ༡༤༦. དྲུག་པ་ལ་ནོར་རྣམས་ནི་མུ་ཏིག་དང་། ནོར་བུ་དང་། བཻཌཱུརྱ་དང་། དུང་དང་། མཆིང་བུ་དང་། བྱུ་རུ་དང་། དངུལ་དང་། གསེར་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་སོ།། འབྲུ་རྣམས་ནི་འབྲས་སཱ་ལི་དང་། སོ་བ་དང་། ནས་དང་། གྲོ་དང་། ཁྲེ་དང་། ཙི་ཙེ་དང་། ཁྲེ་རྒོད་དེ་བདུན་དང་། ལྷག་མ་སྲན་མའི་བྱེ་བྲག་རྣམས་སོ།། གཉེན་འདུན་རྣམས་ནི་ཕ་ཚན་གྱི་གཉེན་དང་། རིགས་ཀྱི་གཉེན་དང་། གྲོགས་ཀྱི་གཉེན་དང་། བཟོ་ཡི་གཉེན་གྱི་དབང་གིས་གཉེན་འདུན་རྣམ་པ་བཞིའོ།། ས་མཚམས་བཞིན་དུ་ཞེས་པ་ནི་རང་རང་གི་ས་མཚམས་ཀྱི་དབང་གིས་གནས་པ་ཉིད་དོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། ฉฏฺฐํ. དྲུག་པའོ།། ๑๔๗. สตฺตเม สงฺโค เอโสติ อตฺตโน อุปโภคํ นิทฺทิสติ. โส หิ สชฺชนฺติ ตตฺถ ปาณิโน กทฺทเม ปวิฏฺโฐ หตฺถี วิยาติ สงฺโค. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ เอตฺถ ปญฺจกามคุณูปโภคกาเล วิปรีตสญฺญาย อุปฺปาเทตพฺพโต กามาวจรธมฺมปริยาปนฺนโต วา ลามกฏฺเฐน โสขฺยํ ปริตฺตํ, วิชฺชุปฺปภาย โอภาสิตนจฺจทสฺสนสุขํ วิย อิตฺตรํ, ตาวกาลิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ เอตฺถ จ ยฺวายํ ‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ วุตฺโต, โส ยมิทํ ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว, อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ ยทิ มุทฺทาย ยทิ คณนายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๒) เอวมาทินา นเยเนตฺถ ทุกฺขํ วุตฺตํ, ตํ อุปนิธาย อปฺโปทกพินฺทุมตฺโต โหติ, อถ โข ทุกฺขเมว ภิยฺโย พหุ, จตูสุ สมุทฺเทสุ อุทกสทิโส โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย’’ติ. คโฬ เอโสติ อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา อากฑฺฒนวเสน พฬิโส วิย เอโส, ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. อิติ ญตฺวา มติมาติ เอวํ ญตฺวา พุทฺธิมา ปณฺฑิโต ปุริโส สพฺพมฺเปตํ ปหาย เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๑). ༡༤༧. བདུན་པ་ལ་ཆགས་པ་འདི་ནི་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ལོངས་སྤྱོད་ལ་གོ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལ་སྲོག་ཆགས་རྣམས་འདམ་རྫབ་ཏུ་བྱིང་བའི་གླང་པོ་ཆེ་བཞིན་དུ་ཆགས་པས་ན་ཆགས་པའོ།། འདི་ལ་བདེ་བ་ཆུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། འདིར་འདོད་པའི་ཡོན་坦ལྔ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཚེ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དམན་པའི་དོན་གྱིས་བདེ་བ་ནི་ཆུང་ངོ་།། གློག་གི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བའི་གར་ལ་བལྟ་བའི་བདེ་བ་བཞིན་དུ་གནས་སྐབས་པ་དང་རེ་ཞིག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལ་རོ་མྱོང་བ་ཉུང་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་མང་ངོ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་གང་ "དགེ་སློང་དག འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་ལ་བརྟེན་ནས་བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་གང་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་རོ་མྱོང་བའོ་" ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དང་། གང་ "དགེ་སློང་དག འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་ཅི་ཞེ་ན། འདི་ན་དགེ་སློང་དག རིགས་ཀྱི་བུས་བཟོའི་གནས་གང་གིས་འཚོ་བ་འཛིན་ཏེ། ཕྱག་རྒྱས་སམ། རྩིས་ཀྱིས་སམ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་སྡུག་བསྔལ་གསུངས་པ་དེ་ལ་ལྟོས་ནས། རོ་མྱོང་བ་ནི་ཆུ་ཐིགས་པ་ཉུང་ངུ་ཙམ་དུ་ཟད་ལ། སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ནི་ཆེས་མང་སྟེ་རྒྱ་མཚོ་བཞི་ཡི་ཆུ་དང་འདྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རོ་མྱོང་བ་ཉུང་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་མང་ངོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ལྕགས་ཀྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། རོ་མྱོང་བ་བསྟན་ནས་འདྲེན་པའི་དབང་གིས་ཉ་འཛིན་གྱི་ལྕགས་ཀྱུ་བཞིན་དུ་འདི་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་གོ། དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་བློ་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་མཁས་པས་འདི་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ། གཅིག་པུར་བསེ་རུ་ལྟ་བུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། สตฺตมํ. བདུན་པའོ།། ๑๔๘. อฏฺฐมคาถาย [Pg.129] ทุติยปาเท ชาลนฺติ สุตฺตมยํ วุจฺจติ. อมฺพูติ อุทกํ, ตตฺถ จรตีติ อมฺพุจารี, มจฺฉสฺเสตํ อธิวจนํ. สลิเล อมฺพุจารี สลิลมฺพุจารี. ตสฺมึ นทีสลิเล ชาลํ เภตฺวา คตอมฺพุจารีวาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยปาเท ทฑฺฒนฺติ ทฑฺฒฏฺฐานํ วุจฺจติ. ยถา อคฺคิ ทฑฺฒฏฺฐานํ ปุน น นิวตฺตติ, น ตตฺถ ภิยฺโย อาคจฺฉติ, เอวํ มคฺคญาณคฺคินา ทฑฺฒํ กามคุณฏฺฐานํ อนิวตฺตมาโน, ตตฺถ ภิยฺโย อนาคจฺฉนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. ༡༤༨. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པའི་རྐང་པ་གཉིས་པ་ལ། དྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྐུད་པས་བྱས་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། ཨམ་བུ་ནི་ཆུ་སྟེ། དེ་ལ་རྒྱུ་བས་ན་ཆུ་ལ་རྒྱུ་བ་སྟེ། ཉ་ཡི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། ཆུ་ལ་ཆུ་ལ་རྒྱུ་བ་ནི་ཆུ་ལ་རྒྱུ་བའོ།། གཙང་པོའི་ཆུ་དེ་ལ་དྲ་བ་བཅས་ནས་སོང་བའི་ཆུ་ལ་རྒྱུ་བ་བཞིན་ནོ་ཞེས་...བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། རྐང་པ་གསུམ་པ་ལ། ཚིག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་པའི་གནས་ལ་བརྗོད་དོ།། ཇི་ལྟར་མེ་ནི་ཚིག་པའི་གནས་སུ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་ཅིང་། དེར་ཕྱིར་མི་འོང་བ་དེ་བཞིན་དུ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་ཚིག་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་གནས་སུ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར། དེར་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། สํโยชนานีติ ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ ปุคฺคลํ วฏฺฏสฺมึ สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ. อิมานิ ปน สํโยชนานิ กิเลสปฏิปาฏิยาปิ อาหริตุํ วฏฺฏติ มคฺคปฏิปาฏิยาปิ. กามราคปฏิฆสํโยชนานิ อนาคามิมคฺเคน ปหียนฺติ, มานสํโยชนํ อรหตฺตมคฺเคน, ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสา โสตาปตฺติมคฺเคน, ภวราคสํโยชนํ อรหตฺตมคฺเคน, อิสฺสามจฺฉริยานิ โสตาปตฺติมคฺเคน, อวิชฺชา อรหตฺตมคฺเคน. มคฺคปฏิปาฏิยา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสอิสฺสามจฺฉริยา โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, กามราคปฏิฆา อนาคามิมคฺเคน, มานภวราคอวิชฺชา อรหตฺตมคฺเคนาติ. ภินฺทิตฺวาติ เภทํ ปาเปตฺวา. ปภินฺทิตฺวาติ ฉินฺทํ กตฺวา. ทาลยิตฺวาติ ผาเลตฺวา. ปทาลยิตฺวาติ หีเรตฺวา. สมฺปทาลยิตฺวาติ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ནི་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ། གང་ཟག་དེ་འཁོར་བ་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་ཞིང་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ།། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་འདི་དག་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་ཀྱང་བསྡུ་བར་རུང་ལ། ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་ཀྱང་རུང་ངོ་།། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ལ། ང་རྒྱལ་གྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་། ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་། ཕྲག་དོག་དང་སེར་སྣ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་། མ་རིག་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ངོ་།། ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་ནི་ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་དང་། ཕྲག་དོག་དང་སེར་སྣ་རྣམས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ལ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་རྣམས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་། ང་རྒྱལ་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། མ་རིག་པ་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ངོ་ཞེས་བྱའོ།། བཅག་ནས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་བྱས་ནས་སོ།། རབ་ཏུ་བཅག་ནས་ཞེས་པ་ནི་དུམ་བུར་བྱས་ནས་སོ།། གཤགས་ནས་ཞེས་པ་ནི་དབྲལ་ནས་སོ།། རབ་ཏུ་གཤགས་ནས་ཞེས་པ་ནི་དུམ་བུར་གཏུབས་ནས་སོ།། ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་གཤགས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྱུར་བས་ཚིག་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ།། อฏฺฐมํ. བརྒྱད་པའོ།། ๑๔๙. นวเม โอกฺขิตฺตจกฺขูติ เหฏฺฐาขิตฺตจกฺขุ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา ปริวชฺชนปหาตพฺพทสฺสนตฺถํ ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโนติ วุตฺตํ โหติ. น ตุ หนุกฏฺฐินา หทยฏฺฐึ สงฺฆฏฺเฏนฺโต. เอวญฺหิ โอกฺขิตฺตจกฺขุตา น สมณสารูปฺปา โหติ. น จ ปาทโลโลติ เอกสฺส ทุติโย ทฺวินฺนํ ตติโยติ เอวํ คณมชฺฌํ, ปวิสิตุกามตาย กณฺฑูยมานปาโท วิย อภวนฺโต, ทีฆจาริกอนวฏฺฐิตจาริกวิรโต วา. คุตฺตินฺทฺริโยติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อิธ มนินฺทฺริยสฺส วิสุํ วุตฺตตฺตา วุตฺตาวเสสวเสน โคปิตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ มานสํเยว มานสานํ, ตํ รกฺขิตมสฺสาติ รกฺขิตมานสาโน. ยถา กิเลเสติ น [Pg.130] วิลุปฺปติ, เอวํ รกฺขิตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อนวสฺสุโตติ อิมาย ปฏิปตฺติยา เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กิเลสอนฺวาสฺสววิรหิโต. อปริฑยฺหมาโนติ เอวํ อนฺวาสฺสววิรหิตา เอว กิเลสคฺคีหิ อปริฑยฺหมาโน, พหิทฺธา วา อนวสฺสุโต, อชฺฌตฺตํ อปริฑยฺหมาโน. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๓). ༡༤༩. དགུ་པ་ལ་མིག་ཐུར་དུ་བལྟ་བ་ནི་མིག་འོག་ཏུ་ཕབ་པ་སཏེ། མཇིང་པའི་རུས་པ་བདུན་པོ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཞག་ནས། སྤང་བར་བྱ་བ་དང་གཞོམ་པར་བྱ་བ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་གཉའ་ཤིང་གང་ཙམ་དུ་ལྟ་བའོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། མ་ལེའི་རུས་པས་སྙིང་གའི་རུས་པ་ལ་བརྡེག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་མིག་ཐུར་དུ་བལྟ་བ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆ་བྱད་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྐང་པ་མི་གཡོ་བ་ནི། གཅིག་གི་གཉིས་པའམ། གཉིས་ཀྱི་གསུམ་པ་ཞེས་པ་ལྟར་ཚོགས་ཀྱི་ནང་དུ་འཇུག་པར་འདོད་པས་རྐང་པ་གཡའ་བ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའམ། རྒྱང་རིང་དུ་རྒྱུ་བ་དང་མི་བརྟན་པར་རྒྱུ་བ་ལས་ལོག་པའོ།། དབང་པོ་བསྡམས་པ་ནི། དབང་པོ་དྲུག་གི་ནང་ནས་འདིར་ཡིད་ཀྱི་དབང་པོ་སྒོས་སུ་བཤད་པས་ན། བཤད་ཟིན་པའི་ལྷག་མའི་དབང་པོ་རྣམས་བསྲུངས་པའོ།། ཡིད་བསྲུངས་པ་ནི་ཡིད་ཉིད་ཡིད་དེ། དེ་བསྲུངས་པས་ན་ཡིད་བསྲུངས་པའོ།། ཉོན་མོངས་པ་དག་གིས་མི་འཕྲོག་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་སེམས་བསྲུངས་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། ཟག་པ་མེད་པ་ནི་སྒྲུབ་པ་འདིས་དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་རྗེས་སུ་ཟག་པ་དང་བྲལ་བའོ།། ཡོངས་སུ་མི་གདུང་བ་ནི། དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་ཟག་པ་དང་བྲལ་བས་ཉོན་མོངས་པའི་མེས་མི་གདུང་བའམ། ཕྱི་རོལ་དུ་ཟག་པ་མེད་ཅིང་ནང་དུ་མི་གདུང་བའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน ‘‘จกฺขู’’ติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ – མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུའི་དབང་གིས་ "མིག་" ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་པ། གཟུགས་ལྟ་བར་ནུས་པའི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་ནས་སོ།། སྔོན་གྱི་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་གསུངས་པ། ‘‘จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ อจิตฺตกตฺตา, จิตฺตํ น ปสฺสติ อจกฺขุกตฺตา, ทฺวารารมฺมณสงฺฆฏฺฏเน ปน ปสาทวตฺถุเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา ‘ธนุนา วิชฺฌตี’ติอาทีสุ วิย สสมฺภารกถา นาม โหติ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๕๒). “མིག་ནི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མི་མཐོང་ལ། སེམས་ནི་མིག་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་མཐོང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་སྒོ་དང་དམིགས་པ་འདུས་པ་ན། དྭངས་པའི་རྟེན་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱིས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་‘གཞུ་ཡིས་འཕེན་ནོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚོགས་པའི་གཏམ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཉིད་འདིའི་དོན་ཏོ། །”ཞེས་པའོ། ། นิมิตฺตคฺคาหีติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ วา สุภนิมิตฺตาทิกํ วา กิเลสวตฺถุภูตํ นิมิตฺตํ ฉนฺทราควเสน คณฺหาติ, ทิฏฺฐมตฺตวเสน น สณฺฐาติ. อนุพฺยญฺชนคฺคาหีติ กิเลสานํ อนุพฺยญฺชนโต ปากฏภาวกรณโต ‘‘อนุพฺยญฺชน’’นฺติ ลทฺธโวหารํ หตฺถปาทหสิตลปิตวิโลกิตาทิเภทํ อาการํ คณฺหาติ. “མཚན་མར་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་ཀྱི་མཚན་མ་འམ། ཡང་ན་མཛེས་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་མཚན་མ་ལ། འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ལས་མཐོང་བ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་མི་གནས་པའོ། །“ཆ་བྱད་དུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“ཆ་བྱད་”ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་པ། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། བཞད་གད། སྨྲ་བ། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་རྣམ་པ་འཛིན་པའོ། ། ยตฺวาธิกรณเมนนฺติอาทิมฺหิ ยํการณา ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ. เอตํ ปุคฺคลํ สติกวาเฏน จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ อปิหิตจกฺขุทฺวารํ หุตฺวา วิหรนฺตํ เอเต อภิชฺฌาทโย ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ. ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถาย น ปฏิปชฺชติ. เอวํภูโตเยว จ ‘‘น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ. น จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติปิ วุจฺจติ. “གང་གི་གཞི་ལས་འདི་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྒྱུ་གང་གིས་མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའོ། །གང་ཟག་འདི་ཉིད་དྲན་པའི་སྒོ་གླེགས་ཀྱིས་མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་ཤིང་། མིག་གི་སྒོ་མ་བརྒྱབ་པར་གནས་པ་ན། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་རྗེས་སུ་འཛག་པར་འགྱུར་རོ། །“དེ་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་མི་སྒྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་དབང་པོ་དེ་དྲན་པའི་སྒོ་གླེགས་ཀྱིས་གཏོད་པའི་ཕྱིར་མི་སྒྲུབ་པའོ། །འདི་ལྟར་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་“མིག་གི་དབང་པོ་མི་སྲུང་ལ། མིག་གི་དབང་པོ་སྡོམ་པར་མི་བྱེད་དོ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། ། ตตฺถ กิญฺจาปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ, อปิ จ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ ตโต วิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ [Pg.131] โวฏฺฐปนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ. ตตฺราปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ, ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. เอวํ โหนฺโต ปน โส จกฺขุนฺทฺริเย อสํวโรติ วุจฺจติ. กสฺมา? ยสฺมา ตสฺมึ สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา กึ? ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉนฺติ, ตํ หเรยฺยุํ. เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปีติ. “དེ་ལ་མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་འམ། སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ། །མིག་གི་དྭངས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དྲན་པ་འམ། དྲན་པ་ཉམས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་མིག་གི་ལམ་དུ་འོངས་པ་ན། དེའི་ཚེ་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ཐེངས་གཉིས་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ་དང་། བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་འགག་ལ། དེ་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མཐོང་བའི་བྱ་བ་དང་། དེ་ནས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་འཛིན་པའི་བྱ་བ་དང་། དེ་ནས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་རྟོག་པའི་བྱ་བ་དང་། དེ་ནས་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ངེས་པར་འཛིན་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་འགག་ལ། དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་འཇུག་གོ །དེར་ཡང་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་དུས་སམ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་སྡོམ་པ་འམ། སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་གལ་ཏེ་ཚུལ་འཆལ་བ་འམ། དྲན་པ་ཉམས་པ་འམ། མི་ཤེས་པ་འམ། མི་བཟོད་པ་འམ། ལེ་ལོ་སྐྱེ་ན། སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ཡོད་པ་ན། སྒོ་ཡང་མ་བསྲུངས་པ་ཡིན་ལ། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྲུངས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དཔེར་ན་ཅི་འདྲ་ཞེ་ན། དཔེར་ན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་མ་བསྡམས་པ་ན། ནང་གི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དང་། སྒོ་ཁང་དང་། བང་མཛོད་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་བསྡམས་ཀྱང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་གི་ནོར་རྫས་ཐམས་ཅད་མ་བསྲུངས་ཤིང་མ་བསྐྱངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །རྐུན་པོ་རྣམས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ནས་ཞུགས་ཏེ་ཅི་འདོད་པ་དེ་འཁྱེར་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་ནས། སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཡོད་པ་ན། སྒོ་ཡང་མ་བསྲུངས་པ་ཡིན་ལ། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྲུངས་པ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་པའོ། ། จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหตีติอาทีสุ น นิมิตฺตคฺคาหี โหตีติ ฉนฺทราควเสน วุตฺตปฺปการํ นิมิตฺตํ น คณฺหาติ. เอวํ เสสปทานิปิ วุตฺตปฏิกฺเขเปน เวทิตพฺพานิ. ยถา จ เหฏฺฐา ‘‘ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปี’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ ตสฺมึ สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา กึ? ยถา นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา โหนฺติ. ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ. เอวเมว ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโรติ วุตฺโต (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๕๒; วิสุทฺธิ. ๑.๑๕). “མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་མཚན་མར་མི་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “མཚན་མར་མི་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ལྟར་གྱི་མཚན་མ་མི་འཛིན་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་བཤད་པའི་དགག་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་གོང་དུ་“མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་ནས། སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཡོད་པ་ན། སྒོ་ཡང་མ་བསྲུངས་པ་ཡིན་ལ། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྲུངས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བཤད་པ་ལྟར། འདིར་ཡང་དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པ་ན། སྒོ་ཡང་བསྲུངས་པ་ཡིན་ལ། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་བསྲུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དཔེར་ན་ཅི་འདྲ་ཞེ་ན། དཔེར་ན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྣམས་བསྡམས་པ་ན། ནང་གི་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་མ་བསྡམས་ཀྱང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་གི་ནོར་རྫས་ཐམས་ཅད་ལེགས་པར་བསྲུངས་ཤིང་ལེགས་པར་བསྐྱངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྣམས་བརྒྱབ་པ་ན། རྐུན་པོ་རྣམས་འཇུག་པ་མེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པ་ན། སྒོ་ཡང་བསྲུངས་པ་ཡིན་ལ། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་བསྲུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེ་བ་ཡིན་ཡང་། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ། ། อวสฺสุตปริยายญฺจาติ กิเลเสหิ ตินฺตการณญฺจ. อนวสฺสุตปริยายญฺจาติ กิเลเสหิ อตินฺตการณญฺจ. “ཟགས་པའི་རྣམ་གྲངས་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརླན་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ། །“མ་ཟགས་པའི་རྣམ་གྲངས་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བརླན་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ། ། ปิยรูเป รูเปติ อิฏฺฐชาติเก รูปารมฺมเณ. อปฺปิยรูเป รูเปติ อนิฏฺฐสภาเว รูปารมฺมเณ. พฺยาปชฺชตีติ โทสวเสน ปูติภาวมาปชฺชติ. โอตารนฺติ ฉิทฺทํ อนฺตรํ. อารมฺมณนฺติ ปจฺจยํ. “ཡིད་དུ་འོང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལའོ། །“ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། མི་འདོད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལའོ། །“གནོད་སེམས་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས་རུལ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའོ། །“གླགས་”ཞེས་པ་ནི། བུ་ག་འམ་བར་མཚམས་སོ། །“དམིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་ནོ། ། อธิภํสูติ [Pg.132] มทฺทํสุ. น อธิโภสีติ น มทฺทิ. พหลมตฺติกาติ ปุนปฺปุนํ ทานวเสน อุทฺธมายิกา พหลมตฺติกา. อทฺทาวเลปนาติ อสุกฺขมตฺติกทานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานํ. “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བརྫིས་པའོ། །“ཟིལ་གྱིས་མི་གནོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། མ་བརྫིས་པའོ། །“འདམ་རྫབ་མཐུག་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱུགས་པའི་དབང་གིས་སྟེང་དུ་འཕར་བའི་འདམ་རྫབ་མཐུག་པོའོ། །“རློན་པས་བྱུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མ་སྐམ་པའི་འདམ་རྫབ་བྱུགས་པ་ལས་སོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་བའོ། ། นวมํ. དགུ་པའོ། ། ๑๕๐. ทสเม กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวาติ อิมสฺส ปาทสฺส เคหา อภินิกฺขมิตฺวา กาสายวตฺโถ หุตฺวาติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ. ༡༥༠. བཅུ་པ་ལ། “ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་གྱོན་ཏེ་མངོན་པར་བྱུང་ནས་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་དོན་ནི། ཁྱིམ་ནས་མངོན་པར་བྱུང་སྟེ་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་གྱོན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་ནུས་པས་སྤྲོས་པར་མ་བྱས་སོ། ། ทสมํ. བཅུ་པའོ། ། ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྐབས་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. จตุตฺถวคฺควณฺณนา ༤. སྐབས་བཞི་པའི་བཤད་པ། ๑๕๑. จตุตฺถวคฺคสฺส ปฐเม รเสสูติ อมฺพิลมธุรติตฺตกกฏุกโลณิกขาริกกสาวาทิเภเทสุ สายนีเยสุ. เคธํ อกรนฺติ คิทฺธึ อกโรนฺโต, ตณฺหํ อนุปฺปาเทนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อโลโลติ ‘‘อิทํ สายิสฺสามิ, อิทํ สายิสฺสามี’’ติ เอวํ รสวิเสเสสุ อนากุโล. อนญฺญโปสีติ โปเสตพฺพกสทฺธิวิหาริกาทิวิรหิโต, กายสนฺธารณมตฺเตน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. ยถา วา ปุพฺเพ อุยฺยาเน รเสสุ เคธกรณโลโล หุตฺวา อญฺญโปสี อาสึ, เอวํ อหุตฺวา ยาย ตณฺหาย โลโล หุตฺวา รเสสุ เคธํ กโรติ, ตํ ตณฺหํ หิตฺวา อายตึ ตณฺหามูลกสฺส อญฺญสฺส อตฺตภาวสฺส อนิพฺพตฺตเนน อนญฺญโปสีติ ทสฺเสติ. อถ วา อตฺถภญฺชนกฏฺเฐน กิเลสา ‘‘อญฺเญ’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ อโปสเนน อนญฺญโปสีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สปทานจารีติ อโวกฺกมฺมจารี อนุปุพฺพจารี, ฆรปฏิปาฏึ อฉฑฺเฑตฺวา อฑฺฒกุลญฺจ ทลิทฺทกุลญฺจ นิรนฺตรํ ปิณฺฑาย ปวิสมาโนติ อตฺโถ. กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กิเลสวเสน อลคฺคจิตฺโต, จนฺทูปโม นิจฺจนวโก หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๕; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๑). ༡༥༡. སྐབས་བཞི་པའི་དང་པོ་ལ། “རོ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱུར་བ་དང་། མངར་བ། ཁ་བ། ཚ་བ། ལན་ཚྭ། ཐལ་བ། བསྐ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་མྱང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ལའོ། །“ཆགས་པ་མི་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། བརྐམ་ཆགས་མི་བྱེད་པ། སྲེད་པ་མི་སྐྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“མི་གཡོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་མྱང་བར་བྱའོ། །འདི་མྱང་བར་བྱའོ། །”ཞེས་འདི་ལྟར་རོའི་བྱེ་བྲག་རྣམས་ལ་མི་འཁྲུག་པའོ། །“གཞན་མི་གསོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། གསོ་བར་བྱ་བའི་གནས་གཅིག་པ་དང་སློབ་མ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་། ལུས་འཚོ་བ་ཙམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། སྔོན་ཚལ་གྱི་ནང་དུ་རོ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་བྱེད་ཅིང་གཡོ་བས་གཞན་གསོ་བར་གྱུར་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པར། སྲེད་པ་གང་གིས་གཡོ་ཞིང་རོ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་བྱེད་པ་དེའི་སྲེད་པ་སྤངས་ནས། མ་འོངས་པ་ན་སྲེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་གཞན་གྱི་ལུས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་“གཞན་མི་གསོ་བ་”ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན། དོན་འཇོམས་པའི་དོན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་“གཞན་”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དག་མི་གསོ་བའི་ཕྱིར་“གཞན་མི་གསོ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་འདིའི་དོན་ཏོ། །“མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མི་འགལ་བར་རྒྱུ་བ། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་སྟེ། ཁྱིམ་གྱི་གྲལ་མ་བོར་བར་ཕྱུག་པོའི་ཁྱིམ་དང་དབུལ་པོའི་ཁྱིམ་ལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཁྱིམ་རེ་རེ་ལ་སེམས་མ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་གང་དུ་ཡང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སེམས་མ་ཆགས་པ། ཟླ་བ་ལྟར་རྟག་ཏུ་གསར་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། ปฐมํ. དང་པོའོ། ། ๑๕๒. ทุติเย [Pg.133] อาวรณานีติ นีวรณาเนว, ตานิ อตฺถโต อุรคสุตฺเต (สุ. นิ. ๑ อาทโย) วุตฺตานิ. ตานิ ปน ยสฺมา อพฺภาทโย วิย จนฺทํ สูริยํ วา เจโต อาวรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาวรณานิ เจตโส’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา ปหาย. อุปกฺกิเลเสติ อุปคมฺม จิตฺตํ วิพาเธนฺเต อกุสเล ธมฺเม, วตฺโถปมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๐ อาทโย) วุตฺเต อภิชฺฌาทโย วา. พฺยปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา วินาเสตฺวา, วิปสฺสนามคฺเคน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สพฺเพติ อนวเสเส. เอวํ สมถวิปสฺสนาสมฺปนฺโน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส ปหีนตฺตา อนิสฺสิโต. เสสมคฺเคหิ เฉตฺวา เตธาตุกคตํ สิเนหโทสํ, ตณฺหาราคนฺติ วุตฺตํ โหติ. สิเนโห เอว หิ คุณปฏิปกฺขโต สิเนหโทโสติ วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมว (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๖). ༡༥༢. གཉིས་པ་ལ། “སྒྲིབ་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་ཉིད་དེ། དེ་དག་དོན་གྱི་དབང་གིས་ལྟོའི་འགྲོས་ཀྱི་མདོ་ལས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནི་སྤྲིན་ལ་སོགས་པས་ཟླ་བ་འམ་ཉི་མ་སྒྲིབ་པ་བཞིན་དུ་སེམས་སྒྲིབ་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ཉེ་བར་འཇོག་པ་འམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འཛིན་པས་སྤངས་ནས་སོ། །“ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་འོངས་ཏེ་སེམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སམ། ཡང་ན་གོས་ཀྱི་དཔེའི་མདོ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའོ། །“བསལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། བསྐྲད་དེ་བཅོམ་ནས། ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་གྱིས་སྤངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི། མ་ལུས་པའོ། །འདི་ལྟར་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི། ལམ་དང་པོས་ལྟ་བའི་རྟེན་སྤངས་པའི་ཕྱིར་“མི་གནས་པའོ། །”ལམ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཁམས་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཆགས་པའི་སྐྱོན་བཅད་ནས། སྲེད་པ་དང་འདོད་ཆགས་ཞེས་བྱ་བར་བཤད་དོ། །ཆགས་པ་ཉིད་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ཆགས་པའི་སྐྱོན་”ཞེས་བཤད་དོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། ทุติยํ. གཉིས་པའོ། ། ๑๕๓. ตติเย วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, ฉฑฺเฑตฺวา ชหิตฺวาติ อตฺโถ. สุขํ ทุขญฺจาติ กายิกํ สาตาสาตํ. โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ เจตสิกํ สาตาสาตํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. สมถนฺติ จตุตฺถชฺฌานสมถเมว. วิสุทฺธนฺติ ปญฺจนีวรณวิตกฺกวิจารปีติสุขสงฺขาเตหิ นวหิ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา อติสุทฺธํ, นิทฺธนฺตสุวณฺณมิว วิคตูปกฺกิเลสนฺติ อตฺโถ. ༡༥༣. གསུམ་པ་ལ། “རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་ཏེ། དོར་ནས་སྤངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བའོ། །“ཡིད་བདེ་བ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བའོ། །“བཏང་སྙོམས་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བཏང་སྙོམས་སོ། །“ཞི་གནས་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཞི་གནས་ཉིད་དོ། །“རྣམ་པར་དག་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་ལྔ་དང་། རྟོག་པ། དཔྱོད་པ། དགའ་བ། བདེ་བ་སྟེ་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་དགུ་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་དག་པ། བཙོ་མ་གསེར་བཞིན་དུ་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། อยํ ปน โยชนา – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุกฺขญฺจ ปุพฺเพว, ปฐมชฺฌานูปจารภูมิยํเยว ทุกฺขํ, ตติยชฺฌานูปจารภูมิยญฺจ สุขนฺติ อธิปฺปาโย. ปุน อาทิโต วุตฺตํ จ-การํ ปรโต เนตฺวา ‘‘โสมนสฺสํ โทมนสฺสญฺจ วิปิฏฺฐิกตฺวาน ปุพฺเพวา’’ติ อธิกาโร. เตน โสมนสฺสํ จตุตฺถชฺฌานูปจาเร, โทมนสฺสญฺจ ทุติยชฺฌานูปจาเรเยวาติ ทีเปติ. เอตานิ หิ เอเตสํ ปริยายโต ปหานฏฺฐานานิ. นิปฺปริยายโต ปน ทุกฺขสฺส ปฐมชฺฌานํ, โทมนสฺสสฺส ทุติยชฺฌานํ, สุขสฺส ตติยชฺฌานํ, โสมนสฺสสฺส จตุตฺถชฺฌานํ ปหานฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐). ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คเหตพฺพํ. ปรโต ปุพฺเพวาติ ตีสุ ปฐมชฺฌานทีสุ ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ [Pg.134] วิปิฏฺฐิกตฺวา เอตฺเถว จ จตุตฺถชฺฌาเน โสมนสฺสํ วิปิฏฺฐิกตฺวา อิมาย ปฏิปทาย ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ เอโก จเร อิติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๗; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๓). “འདིའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་སྔོན་ཉིད་ནས་རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ས་ཉིད་ལ་སྡུག་བསྔལ་དང་། བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ས་ལ་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཡང་ཐོག་མར་གསུངས་པའི་‘དང་’ཞེས་པའི་སྒྲ་ཕྱིར་བསྣུར་ཏེ། ‘ཡིད་བདེ་བ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་སྔོན་ཉིད་ནས་རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ནས་’ཞེས་པའི་སྐབས་སོ། །དེས་ནི་ཡིད་བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཉེ་བར་འཁོར་བ་ལ། ཡིད་མི་བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཉེ་བར་འཁོར་བ་ཉིད་ལ་སྤོང་བར་སྟོན་ཏོ། །འདི་དག་ནི་དེ་དག་གི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བའི་གནས་སོ། །རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ནི། སྡུག་བསྔལ་སྤོང་བའི་གནས་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོའོ། །ཡིད་མི་བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པའོ། །བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་པའོ། །ཡིད་བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་པ་ན། འདིར་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་མ་ལུས་པར་འགག་གོ །’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ཐམས་ཅད་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་བྱའོ། །ཕྱིས་‘སྔོན་ཉིད་ནས་’ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ལ་སྡུག་བསྔལ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་། བདེ་བ་རྣམས་རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ཤིང་། འདི་ཉིད་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་ཡིད་བདེ་བ་རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ནས། ལམ་འདིས་ཐོབ་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་ཞི་གནས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་གཅིག་པུར་སྤྱོད་དོ། །ཞེས་པའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། ตติยํ. གསུམ་པའོ། ། ๑๕๔. จตุตฺเถ อารทฺธํ วีริยํ อสฺสาติ อารทฺธวิริโย. เอเตน อตฺตโน วีริยารมฺภํ อาทิวีริยํ ทสฺเสติ. ปรมตฺโถ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตตฺถ ปตฺติยา ปรมตฺถปตฺติยา. เอเตน วีริยารมฺเภน ปตฺตพฺพผลํ ทสฺเสติ. อลีนจิตฺโตติ เอเตน วีริยุปตฺถมฺภานํ จิตฺตเจตสิกานํ อลีนตํ ทสฺเสติ. อกุสีตวุตฺตีติ เอเตน ฐานาสนจงฺกมาทีสุ กายสฺส อนวสีทนํ. ทฬฺหนิกฺกโมติ เอเตน ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘๔; สํ. นิ. ๒.๒๒; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตํ ปทหนวีริยํ ทสฺเสติ. ยํ ตํ อนุปุพฺพสิกฺขาทีสุ ปทหนฺโต ‘‘กาเยน เจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา เอเตน มคฺคสมฺปยุตฺตวีริยํ ทสฺเสติ. ตญฺหิ ทฬฺหญฺจ ภาวนาปาริปูริคตตฺตา, นิกฺกโม จ สพฺพโส ปฏิปกฺขา นิกฺขนฺตตฺตา, ตสฺมา ตํสมงฺคีปุคฺคโลปิ ทฬฺโห นิกฺกโม อสฺสาติ ‘‘ทฬฺหนิกฺกโม’’ติ วุจฺจติ. ถามพลูปปนฺโนติ มคฺคกฺขเณ กายถาเมน ญาณพเลน จ อุปปนฺโน. อถ วา ถามภูเตน พเลน อุปปนฺโนติ ถามพลูปปนฺโน, ถิรญาณพลูปปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ตสฺส วีริยสฺส วิปสฺสนาญาณสมฺปโยคํ ทีเปนฺโต โยนิโส ปทหนภาวํ สาเธติ. ปุพฺพภาคมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐวีริยวเสน วา ตโยปิ ปาทา โยเชตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๘). ༡༥༤. བཞི་པ་ལ། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའོ། །འདིས་ནི་རང་གི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་སྟེ་ཐོག་མའི་བརྩོན་འགྲུས་སྟོན་ཏོ། །དོན་དམ་པ་ནི་མྱང་འདས་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དོན་དམ་ཐོབ་པའོ། །བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་འདིས་ནི་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་སྟོན་ཏོ། །སེམས་མི་ཞུམ་པ་ཞེས་པ་ནི་འདིས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བཏེགས་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱི་མི་ཞུམ་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །ལེ་ལོ་མེད་པའི་གནས་སྐབས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་འདིས་འགྲེང་བ་དང་། འདུག་པ། འཆག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལུས་མི་ཞུམ་པའོ། །བརྟན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་འདིས། “པགས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་རྣམས་ནི་རུང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འཇུག་པའི་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་སྟོན་ཏོ། །གང་ཞིག་གོ་རིམ་བཞིན་གྱི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྤོང་ཞིང་། “ལུས་ཀྱིས་ཀྱང་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་རྟོགས་ཤིང་མཐོང་ངོ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། འདིས་ནི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སྟོན་ཏོ། །དེ་ནི་བསྒོམས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བརྟན་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཡིན་པས། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་བརྟན་ཞིང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བརྟན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཅན་”ཞེས་བྱའོ། །མཐུ་དང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ལུས་ཀྱི་མཐུ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན། མཐུ་རུ་གྱུར་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་མཐུ་དང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། བརྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། འདིས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དེའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཚུལ་བཞིན་དུ་སྤོང་བའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཆ་དང་། བར་དང་། མཆོག་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་གིས་རྐང་པ་གསུམ་པོ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། จตุตฺถํ. བཞི་པའོ། ། ๑๕๕. ปญฺจเม ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ ปฏินิวตฺติตฺวา สลฺลีนํ, เอกตฺตเสวิตา เอกีภาโว กายวิเวโกติ อตฺโถ. ฌานนฺติ ปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ จิตฺตวิเวโก วุจฺจติ. ตตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นีวรณาทิปจฺจนีกฌาปนโต กสิณาทิอารมฺมณูปนิชฺฌานโต จ ‘‘ฌาน’’นฺติ วุจฺจติ. วิปสฺสนามคฺคผลานิ [Pg.135] สตฺตสญฺญาทิปจฺจนีกฌาปนโต ลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ ‘‘ฌาน’’นฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานเมว อธิปฺเปตํ. เอวเมตํ ปฏิสลฺลานญฺจ ฌานญฺจ อริญฺจมาโนติ อชหมาโน อนิสฺสชฺชมาโน. ธมฺเมสูติ วิปสฺสนุปเคสุ ปญฺจกฺขนฺธาทิธมฺเมสุ. นิจฺจนฺติ สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ. อนุธมฺมจารีติ เต ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมาเนน อนุคตํ วิปสฺสนาธมฺมํ จรมาโน. อถ วา ธมฺเมสูติ เอตฺถ ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา, เตสํ ธมฺมานํ อนุโลโม ธมฺโมติ อนุธมฺโม, วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วิภตฺติพฺยตฺตเยน ‘‘ธมฺเมสู’’ติ วุตฺตํ สิยา. อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ตาย อนุธมฺมจาริตาสงฺขาตาย วิปสฺสนาย อนิจฺจาการาทิโทสํ ตีสุ ภเวสุ สมนุปสฺสนฺโต เอวํ อิมาย กายวิเวกจิตฺตวิเวกํ อริญฺจมาโน สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาสงฺขาตาย ปฏิปทาย อธิคโตติ วตฺตพฺโพ เอโก จเรติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๙; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๕). ༡༥༥. ལྔ་པ་ལ། དབེན་པར་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་དེ་དང་དེ་དག་ལས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་དབེན་པར་གནས་པ་སྟེ། གཅིག་པུར་བསྟེན་པ་དང་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །བསམ་གཏན་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྲེག་པར་བྱེད་པ་དང་། དམིགས་པ་དང་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་པོ་ནི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྲེག་པར་བྱེད་པ་དང་། ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕྱིར་“བསམ་གཏན་”ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྲེག་པར་བྱེད་པ་དང་། མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕYིར་“བསམ་གཏན་”ཞེས་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པ་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་དབེན་པར་གནས་པ་དང་བསམ་གཏན་འདི་ལ་མི་གཏོང་བ་ཞེས་པ་ནི་མི་སྤོང་ཞིང་མི་གཏོང་བའོ། །ཆོས་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །རྟག་ཏུ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བར་མ་ཆད་པའོ། །ཆོས་དང་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་ལ་སྤྱོད་པའོ། །ཡང་ན། ཆོས་རྣམས་ལ་ཞེས་པའི་ཆོས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ཡིན་ལ། ཆོས་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ཏེ། འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་ལ་“ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་རྟག་ཏུ་སྤྱོད་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་བདེ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་ནས་“ཆོས་རྣམས་ལ་”ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་སྲིད། སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་དེས་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་དག་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་པ་རྗེས་སུ་མཐོང་བའོ། །དེ་ལྟར་འདིས་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་མི་གཏོང་ཞིང་། རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པས་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ་ཞེས་འདི་ལྟར་སྦྱར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ปญฺจมํ. ལྔ་པའོ། ། ๑๕๖. ฉฏฺเฐ ตณฺหกฺขยนฺติ นิพฺพานํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีนวาย ตณฺหาย เอว อปฺปวตฺตึ. อปฺปมตฺโตติ สาตจฺจการี. อเนฬมูโคติ อลาลามุโข. อถ วา อเนโฬ จ อมูโค จ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. หิตสุขสมฺปาปกํ สุตมสฺส อตฺถีติ สุตวา, อาคมสมฺปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. สตีมาติ จิรกตาทีนํ อนุสฺสริตา. สงฺขาตธมฺโมติ ธมฺมูปปริกฺขาย ปริญฺญาตธมฺโม. นิยโตติ อริยมคฺเคน นิยามํ ปตฺโต. ปธานวาติ สมฺมปฺปธานวีริยสมฺปนฺโน. อุปฺปฏิปาฏิยา เอส ปาโฐ โยเชตพฺโพ. เอวเมเตหิ อปฺปมาทาทีหิ สมนฺนาคโต นิยามสมฺปาปเกน ปธาเนน ปธานวา, เตน ปธาเนน ปตฺตนิยามตฺตา นิยโต, ตโต อรหตฺตปฺปตฺติยา สงฺขาตธมฺโม. อรหา หิ ปุน สงฺขาตพฺพาภาวโต ‘‘สงฺขาตธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสกฺขา ปุถู อิธา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๓๑; สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๖๓, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๗; เนตฺติ. ๑๔; เปฏโก. ๔๕). เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๐). ༡༥༦. དྲུག་པ་ལ། སྲེད་པ་ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བའི་སྲེད་པ་ཉིད་མི་འཇུག་པའོ། །བག་ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་བྱེད་པའོ། །ལྐུགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཆུ་མི་འཛག་པའོ། །ཡང་ན། ལྐུགས་པ་མ་ཡིན་པ་དང་གླེན་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། མཁས་པ་དང་གསལ་པོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཐོས་པ་ཡོད་པས་ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ལུང་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །ཆོས་རྟོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པས་ཆོས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །ངེས་པ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྐྱོན་མེད་པ་ཉིད་ལ་ཞུགས་པའོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །གོ་རིམ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཀློག་ཚུལ་འདི་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བག་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་དང་ལྡན་ཞིང་། སྐྱོན་མེད་པ་ཉིད་ལ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པས་བརྩོན་འགྲུས་ཅན་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དེས་སྐྱོན་མེད་པ་ཉིད་ཐོབ་པས་ངེས་པ་དང་། དེ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པས་ཆོས་རྟོགས་པའོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་སླར་བརྟག་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་“ཆོས་རྟོགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། “གང་དག་ཆོས་རྟོགས་པ་དང་། གང་དག་འདིར་སློབ་པ་མང་པོ་དག་གོ”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། ฉฏฺฐํ. དྲུག་པའོ། ། ๑๕๗. สตฺตเม [Pg.136] สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, ปณฺฑุสีโห, กาฬสีโห, เกสรสีโหติ. เตสํ เกสรสีโห อคฺคมกฺขายติ, เอโส อิธ อธิปฺเปโต. วาโต ปุรตฺถิมาทิวเสน อเนกวิโธ. ปทุมํ รตฺตเสตาทิวเสน. เตสุ โย โกจิ วาโต ยํ กิญฺจิ ปทุมํ วฏฺฏติเยว. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตาโส อตฺตสิเนเหน โหติ, อตฺตสิเนโห จ ตณฺหาเลโป, โสปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน วา ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตน วา โลเภน โหติ, โสปิ จ ตณฺหาเยว. สชฺชนํ ปน ตตฺถ อุปปริกฺขาวิรหิตสฺส โมเหน โหติ, โมโห จ อวิชฺชา. ตตฺถ สมเถน ตณฺหาย ปหานํ โหติ, วิปสฺสนาย อวิชฺชาย. ตสฺมา สมเถน อตฺตสิเนหํ ปหาย สีโห วิย สทฺเทสุ อนิจฺจทุกฺขาทีสุอสนฺตสนฺโต, วิปสฺสนาย โมหํ ปหาย วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธายตนาทีสุ อสชฺชมาโน, สมเถเนว โลภํ, โลภสมฺปยุตฺตํ เอว ทิฏฺฐิญฺจ ปหาย, ปทุมํว โตเยน สพฺพภวโภคโลเภน อลิปฺปมาโน. ༡༥༧. བདུན་པ་ལ། སེང་གེ་ཞེས་པ་ནི་སེང་གེ་བཞི་སྟེ། རྩྭ་ཟན་གྱི་སེང་གེ་དང་། སྐྱ་བོའི་སེང་གེ་དང་། ནག་པའི་སེང་གེ་དང་། རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེའོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དེ། འདིར་དེ་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན། རླུང་ནི་ཤར་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དུ་མའོ། །པདྨ་ནི་དམར་པོ་དང་དཀར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སོ། །དེ་དག་ལས་རླུང་གང་ཡང་རུང་བས་པདྨ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ཕོག་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་སྐྲག་པ་ནི་བདག་ལ་ཆགས་པས་འབྱུང་ལ། བདག་ལ་ཆགས་པ་ནི་སྲེད་པའི་གོས་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་ཡང་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའམ་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པའི་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་འབྱུང་ལ། དེ་ཡང་སྲེད་པ་ཉིད་དོ། །ཆགས་པ་ནི་དེ་ལ་བརྟག་དཔྱད་དང་བྲལ་བའི་གཏི་མུག་གིས་འབྱུང་ལ། གཏི་མུག་ནི་མ་རིག་པའོ། །དེ་ལ་ཞི་གནས་ཀྱིས་སྲེད་པ་སྤོང་བར་བྱེད་ལ། ལྷག་མཐོང་གིས་མ་རིག་པའོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཞི་གནས་ཀྱིས་བདག་ལ་ཆགས་པ་སྤངས་ཏེ། སེང་གེ་བཞིན་དུ་སྒྲ་རྣམས་ལ་མི་རྟག་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་སོགས་པར་རྟོགས་ནས་མི་སྐྲག་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་གིས་གཏི་མུག་སྤངས་ཏེ། རླུང་དྲ་བ་ལ་མི་ཆགས་པ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་ཆགས་པ་དང་། ཞི་གནས་ཉིད་ཀྱིས་བརྣབ་སེམས་དང་། བརྣབ་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལྟ་བ་ཡང་སྤངས་ཏེ། པདྨ་ཆུས་མི་གོས་པ་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་མི་གོས་པའོ། ། เอตฺถ จ สมถสฺส สีลํ ปทฏฺฐานํ, สมโถ สมาธิ, วิปสฺสนา ปญฺญาติ เอวํ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ สิทฺเธสุ ตโยปิ ขนฺธา สิทฺธา โหนฺติ. ตตฺถ สีลกฺขนฺเธน สุรโต โหติ, โส สีโหว สทฺเธสุ อาฆาตวตฺถูสุ อกุชฺฌิตุกามตาย น สนฺตสติ, ปญฺญากฺขนฺเธน ปฏิวิทฺธสภาโว วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธาทิธมฺมเภเท น สชฺชติ, สมาธิกฺขนฺเธน วีตราโค ปทุมํว โตเยน ราเคน น ลิปฺปติ. เอวํ สมถวิปสฺสนาหิ สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺเธหิ จ ยถาสมฺภวํ อวิชฺชาตณฺหานํ, ติณฺณญฺจ อกุสลมูลานํ ปหานวเสน อสนฺตสนฺโต อสชฺชมาโน อลิปฺปมาโน จ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๑; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๒๗). འདིར་ཡང་ཞི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་ལ། ཞི་གནས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྷག་མཐོང་ནི་ཤེས་རབ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཆོས་གཉིས་པོ་དེ་དག་གྲུབ་པ་ན་ཕུང་པོ་གསུམ་པོ་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན། དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོས་ནི་དེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་སེང་གེ་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པའི་སྒྲ་རྣམས་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བར་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར་མི་སྐྲག་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོས་ནི་རང་བཞིན་རྟོགས་པས་རླུང་དྲ་བ་ལ་མི་ཆགས་པ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལ་མི་ཆགས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོས་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་པདྨ་ཆུས་མི་གོས་པ་བཞིན་དུ་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་མི་གོས་པའོ། །དེ་ལྟར་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གིས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་པོ་སྤངས་པའི་དབང་གིས་མི་སྐྲག་པ་དང་། མི་ཆགས་པ་དང་། མི་གོས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། สตฺตมํ. བདུན་པའོ། ། ๑๕๘. อฏฺฐเม สหนา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห. เกสรสีโหว อิธ อธิปฺเปโต. ทาฐา พลมสฺส อตฺถีติ ทาฐพลี. ปสยฺห อภิภุยฺยาติ อุภยํ จารีสทฺเทน สห โยเชตพฺพํ ปสยฺหจารี อภิภุยฺยจารีติ. ตตฺถ ปสยฺห นิคฺคยฺห ปวาเหตฺวา จรเณน ปสยฺหจารี. อภิภวิตฺวา [Pg.137] สนฺตาเสตฺวา วสีกตฺวา จรเณน อภิภุยฺหจารี. สฺวายํ กายพเลน ปสยฺหจารี, เตชสา อภิภุยฺยจารี. ตตฺถ สเจ โกจิ วเทยฺย ‘‘กึ ปสยฺห อภิภุยฺยจารี’’ติ. ตโต มิคานนฺติ สามิวจนํ อุปโยคตฺเถ กตฺวา ‘‘มิเค ปสยฺห อภิภุยฺยจารี’’ติ ปฏิวตฺตพฺพํ. ปนฺตานีติ ทูรานิ. เสนาสนานีติ วสนฏฺฐานานิ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๒). ༡༥༨. བརྒྱད་པ་ལ། བཟོད་པ་དང་། འཇོམས་པ་དང་། མགྱོགས་པར་རྒྱུག་པའི་ཕྱིར་སེང་གེའོ། །འདིར་རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན། མཆེ་བའི་སྟོབས་ཡོད་པས་མཆེ་བའི་སྟོབས་ཅན་ནོ། །བཙན་གྱིས་གནོན་པ་དང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཞེས་པ་གཉིས་པོ་ནི་སྤྱོད་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། བཙན་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པ་དང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པའོ། །དེ་ལ་བཙན་གྱིས་གནོན་པ་ནི་ཚར་བཅད་དེ་བསྐྲད་ནས་རྒྱུ་བས་བཙན་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པའོ། །ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་མནན་ཏེ་སྐྲག་པར་བྱས་ནས་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་རྒྱུ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པའོ། །དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་བཙན་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པ་དང་། གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པའོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་གང་ཞིག་གིས་“ཅི་ཞིག་བཙན་གྱིས་གནོན་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིའམ་བརྗོད་ན། དེའི་ཚེ་“རི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པའི་འབྲེལ་སྒྲ་འདི་ལས་སུ་བྱ་བའི་དོན་དུ་བྱས་ནས། “རི་དྭགས་རྣམས་བཙན་གྱིས་གནོན་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་སྤྱོད་པའོ”ཞེས་ལན་གདབ་པར་བྱའོ། །དབེན་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་བའོ། །གནས་མལ་ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་ས་ཆའོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔོན་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་ནུས་པས་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ། ། อฏฺฐมํ. བརྒྱད་པའོ། ། ๑๕๙. นวเม ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา ภวนฺตู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขูปนยนกามตา เมตฺตา. ‘‘อโห วต อิมมฺหา ทุกฺขา วิมุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน อหิตทุกฺขาปนยนกามตา กรุณา. ‘‘โมทนฺติ วต โภนฺโต สตฺตา, โมทนฺติ สาธุ สุฏฺฐู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขาวิปฺปโยคกามตา มุทิตา. ‘‘ปญฺญายิสฺสนฺติ สเกน กมฺเมนา’’ติ สุขทุกฺเขสุ อชฺฌุเปกฺขนตา อุเปกฺขา. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา เมตฺตํ วตฺวา อุเปกฺขา วุตฺตา, มุทิตา จ ปจฺฉา. วิมุตฺตินฺติ จตสฺโสปิ หิ วิมุตฺตี. เอตา อตฺตโน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติโย. เตน วุตฺตํ – ‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล’’ติ. ༡༥༩. དགུ་པ་ལ། “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པར་འདོད་པ་ནི་བྱམས་པའོ། །“ཀྱེ་མ་སེམས་ཅན་འདི་དག་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་ཐར་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་ཕན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བསལ་བར་འདོད་པ་ནི་སྙིང་རྗེའོ། །“སེམས་ཅན་རྣམས་དགའ་བར་གྱུར་ཅིག ལེགས་པར་དགའ་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་དང་མི་འབྲལ་བར་འདོད་པ་ནི་དགའ་བའོ། །“རང་གི་ལས་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བདེ་སྡུག་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་བདེ་བའི་ཕྱིར་གོ་རིམ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བྱམས་པ་གསུངས་ནས་བཏང་སྙོམས་གསུངས་ཤིང་། དགའ་བ་ནི་རྗེས་སུ་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་ཐར་པ་ཞེས་པ་ནི་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་དག་ནི་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་ཐར་པ་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“བྱམས་པ་དང་བཏང་སྙོམས་དང་སྙིང་རྗེའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་། དུས་སུ་དགའ་བ་ཡང་བསྟེན་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อาเสวมาโนติ ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน ภาวยมาโน, อุเปกฺขํ จตุตฺถชฺฌานวเสน ภาวยมาโน. กาเลติ เมตฺตํ อาเสวิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย กรุณํ, ตโต วุฏฺฐาย มุทิตํ, ตโต อิตรโต วา นิปฺปีติกชฺฌานโต วุฏฺฐาย อุเปกฺขํ อาเสวมาโนว ‘‘กาเล อาเสวมาโน’’ติ วุจฺจติ, อาเสวิตุํ ผาสุกาเล วา. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ ทสสุ ทิสาสุ สพฺเพน สตฺตโลเกน อวิรุชฺฌมาโน. เมตฺตาทีนญฺหิ ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกฺกูลา โหนฺติ, สตฺเตสุปิ วิโรธภูโต ปฏิโฆ วูปสมฺมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน’’ติ. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๓). དེ་ལ་བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་གསུམ་པོ་དག་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་དབང་གིས་བསྒོམ་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་དབང་གིས་བསྒོམ་པའོ། །དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པ་བསྟེན་ནས་དེ་ལས་ལངས་ཏེ་སྙིང་རྗེ་དང་། དེ་ལས་ལངས་ཏེ་དགའ་བ་དང་། དེ་ལས་ལངས་ཏེ་ཡང་ན་དགའ་བ་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གཞན་ལས་ལངས་ཏེ་བཏང་སྙོམས་བསྟེན་པ་ཉིད་ལ་“དུས་སུ་བསྟེན་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། ཡང་ན་བསྟེན་པར་བདེ་བའི་དུས་སུའོ། །འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དང་མི་འགལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཅུའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དང་མི་འགལ་བའོ། །བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་ལ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཡང་འགལ་བར་གྱུར་པའི་ཁོང་ཁྲོ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དང་མི་འགལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། ། นวมํ. དགུ་པའོ། ། ๑๖๐. ทสเม สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ, ตานิ จ เตน เตน มคฺเคน สนฺทาลยิตฺวาน. อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ ชีวิตสงฺขโย วุจฺจติ [Pg.138] จุติจิตฺตสฺส ปริเภโท, ตสฺมิญฺจ ชีวิตสงฺขเย ชีวิตนิกนฺติยา ปหีนตฺตา อสนฺตสนฺติ. เอตฺตาวตา สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ อตฺตโน ทสฺเสตฺวา คาถาปริโยสาเน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๔). ༡༦༠. བཅུ་པ་ལ། ཀུན་སྦྱོར་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་སྦྱོར་བཅུ་པོ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཀྱང་ལམ་དེ་དང་དེས་བཅད་ནས་སོ། །ཚེ་ཟད་པ་ལ་མི་སྐྲག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འཆི་བའི་སེམས་འཇིག་པ་ལ་བརྗོད་དེ། ཚེ་ཟད་པ་དེ་ལ་ཚེ་ལ་ཆགས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་མི་སྐྲག་པའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་རང་གི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱིངས་བསྟན་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཐར་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱིངས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ། ། ทสมํ. བཅུ་པའོ། ། ๑๖๑. เอกาทสเม ภชนฺตีติ สรีเรน อลฺลียิตฺวา ปยิรุปาสนฺติ. เสวนฺตีติ อญฺชลิกมฺมาทีหิ กึการปฏิสฺสาวิตาย จ ปริจรนฺติ. การณํ อตฺโถ เอเตสนฺติ การณตฺถา, ภชนาย เสวนาย จ นาญฺญํ การณมตฺถิ, อตฺโถ เอว เตสํ การณํ, อตฺถเหตุ เสวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ เอวํ อตฺตปฏิลาภการเณน นิกฺการณา, เกวลํ – ༡༦༡. བཅུ་གཅིག་པ་ལས། 'བསྟེན་ཏོ' ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་ཉེ་བར་གཏུགས་ཏེ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའོ། །'བསེ་བའོ' ཞེས་པ་ནི་ཐལ་མོ་སྦྱར་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། 'ཅི་བགྱི་' ཞེས་བཀའ་ཉན་པས་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའོ། །རྒྱུ་ནི་དོན་ཏེ་དེ་དག་གི་རྒྱུ་ནི་དོན་ཡིན་པས་ 'དོན་གྱི་རྒྱུ་ཅན' ཞེས་བྱའོ། །བསྟེན་པ་དང་བསེ་བ་ལ་རྒྱུ་གཞན་མེད་དེ། དོན་ཉིད་དེ་དག་གི་རྒྱུ་ཡིན་པས། དོན་གྱི་ཕྱིར་བསྟེན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། 'དེ་རིང་རྒྱུ་མེད་པའི་མཛའ་བཤེས་རྙེད་པར་དཀའ་འོ' ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ལས་ཅི་ཞིག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ' ཞེས་འདི་ལྟར་རང་ཉིད་ལ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་མེད་པར། འབའ་ཞིག་ཏུ་– ‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต, สุเข ทุกฺเข จ โย สขา; อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต, โย จ มิตฺตานุกมฺปโก’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๕; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๑; ที. นิ. ๓.๒๖๕) – “ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། །བདེ་སྡུག་གཉིས་ཀར་མཛའ་བའི་གྲོགས། །དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། །གང་ཞིག་གྲོགས་ལ་རྗེས་བརྩེ་ཅན། །” ཞེས་པ་ལྟར། เอวํ วุตฺเตน อริเยน มิตฺตภาเวน สมนฺนาคตา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา. อตฺตนิ ฐิตา เอเตสํ ปญฺญา, อตฺตานํเยว โอโลเกนฺติ, น อญฺญนฺติ อตฺตฏฺฐปญฺญา. ‘‘ทิฏฺฐตฺถปญฺญา’’ติ อยมฺปิ กิร โปราณปาโฐ. สมฺปติ ทิฏฺเฐเยว อตฺเถ เอเตสํ ปญฺญา, อายตึ น เปกฺขนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อสุจีติ อสุจินา อนริเยน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตาติ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ยํ อนฺตรนฺตรา อติวิตฺถารภเยน น วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ปาฐานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๕; อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๑). เอกาทสมํ. འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་འཕགས་པའི་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་ལྡན་པའི་མཛའ་བཤེས་ནི་དེ་རིང་རྙེད་པར་དཀའ་འོ། །རང་ལ་གནས་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། རང་ཉིད་ཁོ་ན་ལ་ལྟ་ཞིང་གཞན་ལ་མི་ལྟ་བས་ན་ 'རང་གི་དོན་གྱི་ཤེས་རབ་ཅན' ཞེས་བྱའོ། །'མཐོང་བའི་དོན་གྱི་ཤེས་རབ་ཅན' ཞེས་པའང་སྔོན་གྱི་ཀློག་ཚུལ་ཡིན་པར་གྲགས་སོ། །ད་ལྟ་མཐོང་བཞིན་པའི་དོན་ཁོ་ན་ལ་དེ་དག་གི་ཤེས་རབ་འཇུག་གི །ཕྱི་མ་ལ་མི་ལྟ་བའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། 'མི་གཙང་བ' ཞེས་པ་ནི་མི་གཙང་ཞིང་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་དང་ལྡན་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྐབས་སྐབས་སུ་ཧ་ཅང་སྤྲོས་པར་དོགས་ནས་མ་བཤད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་གཞུང་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །བཅུ་གཅིག་པའོ། ། จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྡེ་ཚན་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ། བསྟན་པ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བསེ་རུའི་མདོའི་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། นิคมนกถา མཇུག་གི་གཏམ། โย [Pg.139] โส สุคตปุตฺตานํ, อธิปติภูเตน หิตรตินา; เถเรน ถิรคุณวตา, สุวิภตฺโต มหานิทฺเทโส. བདེ་བར་གཤེགས་པའི་སྲས་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོར་གྱུར་པ། ཕན་པ་ལ་དགའ་བ། བརྟན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་གནས་བརྟན་གྱིས་ལེགས་པར་ཕྱེ་བའི་བསྟན་པ་ཆེན་པོ་གང་ཡིན་པ་དེ། ตสฺสตฺถวณฺณนา ยา, ปุพฺพฏฺฐกถานยํ ตถา; ยุตฺตึ นิสฺสาย มยารทฺธา, นิฏฺฐานมุปคตา เอสา. དེའི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདི་ནི། སྔོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚུལ་དང་རིགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བདག་གིས་བརྩམས་ཏེ་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཏོ། ། ยํ ปุรํ ปุรุตฺตมํ, อนุราธปุรวฺหยํ; โย ตสฺส ทกฺขิเณ ภาเค, มหาวิหาโร ปติฏฺฐิโต. གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མཆོག་ཨ་ནུ་ར་དྷ་པུ་ར་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་གང་ཡིན་པ་དེའི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་གང་ཞིག་ཆགས་པ་དང་། โย ตสฺส ติลโก ภูโต, มหาถูโป สิลุจฺจโย; ยํ ตสฺส ปจฺฉิเม ภาเค, เลโข กถิกสญฺญิโต. དེའི་རྒྱན་དུ་གྱུར་པའི་མཆོད་རྟེན་ཆེན་པོ་རྡོ་ཡི་རི་བོ་ལྟ་བུ་གང་ཡིན་པ་དེའི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ། ཀ་ཐི་ཀ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡི་གེ་པ་ཞིག་ཡོད་དེ། กิตฺติเสโนติ นาเมน, สชีโว ราชสมฺมโต; สุจิจาริตฺตสมฺปนฺโน, เลโข กุสลกมฺมิโก. མིང་ནི་ཀིརྟི་སེ་ན་ཞེས་བྱ་བ། རྒྱལ་པོས་བཀུར་བའི་འཚོ་བ་ཅན། སྤྱོད་པ་གཙང་མ་དང་ལྡན་པ། དགེ་བའི་ལས་ལ་བརྩོན་པའི་ཡི་གེ་པ་དེས། สีตจฺฉายตรุเปตํ, สลิลาสยสมฺปทํ; จารุปาการสญฺจิตํ, ปริเวณมการยิ. བསིལ་བའི་གྲིབ་བསིལ་གྱི་ཤིང་དང་ལྡན་པ། ཆུ་མཚོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། མཛེས་པའི་ར་བས་བསྐོར་བའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཞིག་བསྐྲུན་ཏོ། ། อุปเสโน มหาเถโร, มหาปริเวณวาสิโย; ตสฺสาทาสิ ปริเวณํ, เลโข กุสลกมฺมิโก. ཀུན་དགའ་ར་བ་ཆེན་པོ་ན་གནས་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཨུ་པ་སེ་ན་ལ། དགེ་བའི་ལས་ལ་བརྩོན་པའི་ཡི་གེ་པ་དེས་ཀུན་དགའ་ར་བ་དེ་ཕུལ་ཏོ། ། วสนฺเตเนตฺถ เถเรน, ถิรสีเลน ตาทินา; อุปเสนวฺหเยน สา, กตา สทฺธมฺมโชติกา. དེར་བཞུགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བརྟན་ཞིང་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་གནས་བརྟན་ཨུ་པ་སེ་ན་ཞེས་བྱ་བ་དེས། དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་འདི་མཛད་དོ། ། รญฺโญ สิรินิวาสสฺส, สิริสงฺฆสฺส โพธิโน; ฉพฺพีสติมฺหิ วสฺสมฺหิ, นิฏฺฐิตา นิทฺเทสวณฺณนา. དཔལ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པ། དཔལ་ལྡན་དགེ་འདུན་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་ལོ་ཉེར་དྲུག་པར། བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདི་རྫོགས་སོ། ། สมยํ อนุโลเมนฺตี, เถรานํ เถรวํสทีปานํ; นิฏฺฐํ คตา ยถายํ, อฏฺฐกถา โลกหิตชนนี. གནས་བརྟན་གྱི་བརྒྱུད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་ལུགས་དང་མཐུན་ཞིང་། འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་འགྲེལ་བཤད་འདི་ཇི་ལྟར་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་པ་དེ་བཞིན་དུ། สทฺธมฺมํ อนุโลเมนฺตา, อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ สาเธนฺตา; นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตุ ตถา, มโนรถา สพฺพสตฺตานํ. དམ་པའི་ཆོས་དང་མཐུན་པར། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་བཞིན་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རེ་བའང་དེ་བཞིན་དུ་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཅིག ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย, [Pg.140] อฏฺฐกถาเยตฺถ คณิตกุสเลหิ; คณิตา ตุ ภาณวารา, เญยฺยาติเรกจตฺตาริสา. དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་འགྲེལ་བཤད་འདི་ལ། རྩིས་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྩིས་པའི་བཀླག་ཐེངས་ནི་བཞི་བཅུ་ལྷག་ཙམ་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อานุฏฺฐุเภน อสฺสา, ฉนฺโท พทฺเธน คณิยมานา ตุ; อติเรกทสสหสฺส-สงฺขา คาถาติ วิญฺเญยฺยา. འདིའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ནི་ཨ་ནུ་སྟུབ་ཀྱིས་བཅིངས་ཏེ་བརྩིས་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་གྲངས་ནི་ཁྲི་ལྷག་ཙམ་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། สาสนจิรฏฺฐิตตฺถํ, โลกหิตตฺถญฺจ สาทเรน มยา; ปุญฺญํ อิมํ รจยตา, ยํ ปตฺตมนปฺปกํ วิปุลํ. བསྟན་པ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པའི་ཕྱིར་དུ་བདག་གིས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་འདི་རྩོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་རྒྱ་ཆེན་པོ་གང་ཐོབ་པ་དེས། ปุญฺเญน เตน โลโก, สทฺธมฺมรสายนํ ทสพลสฺส; อุปภุญฺชิตฺวา วิมลํ, ปปฺโปตุ สุขํ สุเขเนวาติ. བསོད་ནམས་དེས་འཇིག་རྟེན་གྱིས་སྟོབས་བཅུ་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་བཅུད་ལེན་དྲི་མ་མེད་པ་ལ་ཉེ་བར་སྤྱད་དེ། བདེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་བདེ་བ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག ། สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกา นาม དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ། จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา. བསྟན་པ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |