නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

ඛුද්දකනිකායෙ

The Collection of Minor Texts

චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථා

Commentary on the Cūḷaniddesa

පාරායනවග්ගනිද්දෙසො

The Exposition of the Chapter on the Way to the Far Shore

1. අජිතමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

1. Explanation of the Exposition of the Sutta on Ajita's Questions

පාරායනවග්ගස්ස [Pg.1] පඨමෙ අජිතසුත්තනිද්දෙසෙ –

In the first [discourse] of the Pārāyana Chapter, in the exposition of the Ajita Sutta –

1.

1.

‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො, (ඉච්චායස්මා අජිතො,)

“By what, indeed, is the world enveloped?” (thus the Venerable Ajita)

කෙනස්සු නප්පකාසති;

කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසි, කිංසු තස්ස මහබ්භය’’න්ති. –

“By what does it not shine? What do you say is its smearing, and what is its great fear?”

අජිතමාණවස්ස පුච්ඡිතෙ පඨමපඤ්හෙ ච උපරූපරිපඤ්හෙ ච නිද්දෙසෙසු ච වුත්තඤ්ච උත්තානඤ්ච වජ්ජෙත්වා විසෙසමෙව වක්ඛාම. තත්ථ නිවුතොති පටිච්ඡාදිතො. කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසීති කිං අස්ස ලොකස්ස අභිලෙපනං වදෙසි?

Regarding the first question and the subsequent questions asked by the young man Ajita, and in the expositions, having set aside what was stated and what is plain, we shall explain only the special meaning. Therein, ‘enveloped’ means covered over. The phrase ‘What do you say is its smearing?’ means: ‘What do you say is the smearing of this world?’

ආවුතොති ආවරිතො. නිවුතොති පටිච්ඡාදිතො. ඔවුතොති හෙට්ඨා පටිච්ඡාදිතො. පිහිතොති උපරිභාගෙන ඡාදිතො. පටිච්ඡන්නොති අවිවටො. පටිකුජ්ජිතොති අධොමුඛං ඡාදිතො.

‘Āvuta’ means obstructed. ‘Nivuta’ means covered over. ‘Ovuta’ means covered from below. ‘Pihita’ means covered on the upper part. ‘Paṭicchanna’ means not open. ‘Paṭikujjita’ means covered face downwards.

නප්පකාසතීති නප්පකාසො හොති. නප්පභාසතීති ඤාණප්පභාසං න කරොති. න තපතීති ඤාණතපං න කරොති. න විරොචතීති ඤාණවිරොචනං න කරොති. න ඤායතීති න ජානීයති. න පඤ්ඤායතීති නප්පඤ්ඤායතෙ.

‘It does not shine’ means it is not luminous. ‘It does not radiate’ means it does not produce the radiance of wisdom. ‘It does not glow’ means it does not produce the glow of wisdom. ‘It does not shine brilliantly’ means it does not produce the brilliance of wisdom. ‘It is not known’ means it is not cognized. ‘It is not discerned’ means it is not perceived.

කෙන [Pg.2] ලිත්තොති කෙන ලිම්පිතො. සංලිත්තො උපලිත්තොති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. ආචික්ඛසි නිද්දෙසවසෙන. දෙසෙසි පටිනිද්දෙසවසෙන. පඤ්ඤපෙසි තෙන තෙන පකාරෙන. අත්ථං බොධෙන්තො පට්ඨපෙසි. තස්සත්ථස්ස කාරණං දස්සෙන්තො විවරසි. බ්‍යඤ්ජනභාවං දස්සෙන්තො විභජසි. නිකුජ්ජිතභාවං ගම්භීරභාවඤ්ච හරිත්වා සොතූනං ඤාණස්ස පතිට්ඨං ජනයන්තො උත්තානීකරොසි. සබ්බෙහිපි ඉමෙහි ආකාරෙහි සොතූනං අඤ්ඤාණන්ධකාරං විධමෙන්තො පකාසෙසීති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘Smeared’ means ‘daubed.’ ‘Thoroughly smeared’ and ‘smeared upon’ are words expanded by prefixes. You explain by way of exposition. You teach by way of detailed explanation. You make known in various ways. You establish by awakening to the meaning. You reveal by showing the cause of that meaning. You analyze by showing the nature of the phrasing. Having removed its concealed and profound nature, you make it plain, generating a foundation of knowledge for the listeners. By all these methods, dispelling the darkness of ignorance for the listeners, you illuminate. Thus the meaning should be understood.

2. වෙවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසතීති මච්ඡරියහෙතු ච පමාදහෙතු ච නප්පකාසති. මච්ඡරියං හිස්ස දානාදීහි ගුණෙහි පකාසිතුං න දෙති, පමාදො සීලාදීහි. ජප්පාභිලෙපනන්ති තණ්හා අස්ස ලොකස්ස මක්කටලෙපො විය මක්කටස්ස අභිලෙපනං. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිකං දුක්ඛං.

2. ‘It does not shine because of avarice and negligence’ means it does not shine because of the cause of stinginess and the cause of negligence. For stinginess does not allow one’s virtues, such as generosity, to be revealed, and negligence does not allow virtues such as morality. ‘Craving is the smearing’ means craving is the smearing for this world, like a monkey-trap for a monkey. ‘Suffering’ means suffering such as birth and so on.

යෙසං ධම්මානන්ති යෙසං රූපාදිධම්මානං. ආදිතො සමුදාගමනං පඤ්ඤායතීති පඨමතො උප්පාදො පඤ්ඤායති. අත්ථඞ්ගමතො නිරොධො පඤ්ඤායතීති භඞ්ගතො නිරුජ්ඣනං පඤ්ඤායති. කම්මසන්නිස්සිතො විපාකොති කුසලාකුසලවිපාකො කම්මං අමුඤ්චිත්වා පවත්තනතො කම්මසන්නිස්සිතො විපාකොති වුච්චති. විපාකසන්නිස්සිතං කම්මන්ති කුසලාකුසලං කම්මං විපාකස්ස ඔකාසං කත්වා ඨිතත්තා විපාකසන්නිස්සිතං කම්මන්ති වුච්චති. නාමසන්නිස්සිතං රූපන්ති පඤ්චවොකාරෙ රූපං නාමං අමුඤ්චිත්වා පවත්තනතො නාමසන්නිස්සිතං රූපන්ති වුච්චති. රූපසන්නිස්සිතං නාමන්ති පඤ්චවොකාරෙ නාමං රූපං අමුඤ්චිත්වා පවත්තනතො රූපසන්නිස්සිතං නාමන්ති වුච්චති.

‘Of which phenomena’ means of which phenomena such as form and so on. ‘The arising from the beginning is discerned’ means the initial arising is discerned. ‘The cessation from passing away is discerned’ means the ceasing from dissolution is discerned. ‘The result is dependent on kamma’ means the result of wholesome and unwholesome kamma is called ‘dependent on kamma’ because it proceeds without leaving kamma. ‘Kamma is dependent on the result’ means wholesome and unwholesome kamma is called ‘dependent on the result’ because it stands having made an opportunity for the result. ‘Form is dependent on name’ means in the five-constituent existence, form is called ‘dependent on name’ because it proceeds without leaving name. ‘Name is dependent on form’ means in the five-constituent existence, name is called ‘dependent on form’ because it proceeds without leaving form.

3. සවන්ති සබ්බධි සොතාති සබ්බෙසු රූපාදිආයතනෙසු තණ්හාදිකා සොතා සන්දන්ති. කිං නිවාරණන්ති තෙසං කිං ආවරණං කා රක්ඛා. සංවරං බ්‍රූහීති තං තෙසං නිවාරණසඞ්ඛාතං සංවරං බ්‍රූහි. එතෙන සාවසෙසප්පහානං පුච්ඡති. කෙන සොතා පිධීයරෙති කෙන ධම්මෙන එතෙ සොතා පිධීයන්ති පච්ඡිජ්ජන්ති. එතෙන අනවසෙසප්පහානං පුච්ඡති.

3. ‘Streams flow everywhere’ means that streams of craving and so on flow in all the sense-bases, such as form. ‘What is their prevention?’ means what is their obstruction, what is their protection? ‘Declare the restraint’ means declare that restraint which is designated as their prevention. By this, he asks about abandonment with a remainder. ‘By what are the streams blocked?’ means by what principle are these streams blocked and cut off? By this, he asks about abandonment without a remainder.

සවන්තීති උප්පජ්ජන්ති. ආසවන්තීති අධොගාමිනො හුත්වා සවන්ති. සන්දන්තීති නිරන්තරගාමිනො හුත්වා සන්දමානා පවත්තන්ති. පවත්තන්තීති පුනප්පුනං වත්තන්ති.

‘They flow’ means they arise. ‘They flow out’ means they flow, having become downward-going. ‘They flow forth’ means they proceed, flowing continuously. ‘They proceed’ means they occur again and again.

4. සති [Pg.3] තෙසං නිවාරණන්ති විපස්සනායුත්තා කුසලාකුසලධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා සති තෙසං සොතානං නිවාරණං. සොතානං සංවරං බ්‍රූමීති තමෙවාහං සතිං සොතානං සංවරං බ්‍රූමීති අධිප්පායො. පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙති රූපාදීසු පන අනිච්චතාදිපටිවෙධසාධිකාය මග්ගපඤ්ඤාය එතෙ සොතා සබ්බසො පිධීයන්ති.

4. ‘Mindfulness is their prevention’: mindfulness, yoked to insight and investigating the courses of wholesome and unwholesome phenomena, is the prevention of those streams. ‘I declare the restraint of the streams’: the intention is, ‘I declare that very mindfulness as the restraint of the streams.’ ‘By wisdom they are blocked’: by the wisdom of the path that accomplishes the penetration of impermanence and so on in form and other phenomena, these streams are completely blocked.

පච්ඡිජ්ජන්තීති උච්ඡිජ්ජන්ති. සමුදයඤ්චාති පච්චයඤ්ච. අත්ථඞ්ගමඤ්චාති උප්පන්නානං අභාවගමනඤ්ච, අනුප්පන්නානං අනුප්පාදං වා. අස්සාදඤ්චාති ආනිසංසඤ්ච. ආදීනවඤ්චාති දොසඤ්ච. නිස්සරණඤ්චාති නික්ඛමනඤ්ච.

‘They are cut off’ means they are annihilated. ‘And arising’ means and condition. ‘And passing away’ means the going to non-existence of what has arisen, or the non-arising of what has not yet arisen. ‘And gratification’ means and benefit. ‘And danger’ means and drawback. ‘And escape’ means and departure.

5. පඤ්ඤා චෙවාති පඤ්හාගාථාය යා චායං තයා වුත්තා පඤ්ඤා, යා ච සති, යඤ්ච තදවසෙසං නාමරූපං, එතං සබ්බම්පි කත්ථ නිරුජ්ඣති. එතං මෙ පඤ්හං පුට්ඨො පබ්‍රූහීති එවං සඞ්ඛෙපත්ථො වෙදිතබ්බො.

5. Regarding the phrase ‘And wisdom...’: The concise meaning should be understood thus: ‘The wisdom spoken of by you in the question-verse, and the mindfulness, and the remaining name-and-form—where does all this cease? Being asked this question by me, please explain.’

කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතීති එතං නාමරූපං කත්ථ න භවති. වූපසම්මතීති නිබ්බාති. අත්ථං ගච්ඡතීති අභාවං ගච්ඡති. පටිප්පස්සම්භතීති සන්නිසීදති.

‘Where does this cease?’ means where does this name-and-form not exist? ‘It is pacified’ means it is extinguished. ‘It comes to an end’ means it goes to non-existence. ‘It is tranquilized’ means it settles down.

6. විස්සජ්ජනගාථාය පනස්ස යස්මා පඤ්ඤාසතියො නාමෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තස්මා තා විසුං න වුත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යං මං ත්වං, අජිත, එතං පඤ්හං අපුච්ඡි – ‘‘කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති, තදෙතං යත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච අසෙසං උපරුජ්ඣති, තං තෙ වදාමි. තස්ස තස්ස හි විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සහෙව අපුබ්බං අචරිමං එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති, එත්ථෙව විඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරුජ්ඣති එතං, විඤ්ඤාණනිරොධා තස්ස තස්ස නිරොධො හොති, තං නාතිවත්තතීති වුත්තං හොති.

6. However, in the answer-verse, since wisdom and mindfulness are included under ‘name’ alone, they are not mentioned separately. This is the concise meaning here: That question you asked me, Ajita, ‘Where does this cease?’—I declare to you: this ceases where name and form cease without remainder. For with the very cessation of consciousness, this ceases right there, neither preceded nor followed by anything else. Right there, with the cessation of consciousness, it ceases. From the cessation of consciousness, its cessation occurs; it does not go beyond that—so it is said.

සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනාති සොතාපත්තිමග්ගසම්පයුත්තපඤ්ඤාය කුසලාකුසලචෙතනාසම්පයුත්තචිත්තස්ස අභබ්බුප්පත්තිකවසෙන නිරුජ්ඣනෙන. තත්ථ දුවිධො නිරොධො අනුපාදින්නකනිරොධො උපාදින්නකනිරොධොති. සොතාපත්තිමග්ගෙන හි චත්තාරි දිට්ඨිසම්පයුත්තානි විචිකිච්ඡාසහගතන්ති පඤ්ච චිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති, තානි රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. තං අනුපාදින්නකරූපක්ඛන්ධො, තානි චිත්තානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා තයො අරූපක්ඛන්ධා. තත්ථ සචෙ සොතාපන්නස්ස සොතාපත්තිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, තානි පඤ්ච [Pg.4] චිත්තානි ඡසු ආරම්මණෙසු පරියුට්ඨානං පාපුණෙය්‍යුං. සොතාපත්තිමග්ගො පන නෙසං පරියුට්ඨානුප්පත්තිං වාරයමානො සෙතුසමුග්ඝාතං අභබ්බුප්පත්තිකභාවං කුරුමානො අනුපාදින්නකං නිරොධෙති නාම. සකදාගාමිමග්ගෙන චත්තාරි දිට්ඨිවිප්පයුත්තානි ද්වෙ දොමනස්සසහගතානීති ඔළාරිකකාමරාගබ්‍යාපාදවසෙන ඡ චිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතකාමරාගබ්‍යාපාදවසෙන තානි එව ඡ චිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති. අරහත්තමග්ගෙන චත්තාරි දිට්ඨිවිප්පයුත්තානි උද්ධච්චසහගතඤ්චාති පඤ්ච අකුසලචිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති. තත්ථ සචෙ තෙසං අරියානං තෙ මග්ගා අභාවිතා අස්සු, තානි චිත්තානි ඡසු ආරම්මණෙසු පරියුට්ඨානං පාපුණෙය්‍යුං. තෙ පන තෙසං මග්ගා පරියුට්ඨානුප්පත්තිං වාරයමානා සෙතුසමුග්ඝාතං අභබ්බුප්පත්තිකභාවං කුරුමානා අනුපාදින්නකං නිරොධෙන්ති නාම. එවං අනුපාදින්නකනිරොධො වෙදිතබ්බො.

By the knowledge of the path of stream-entry, through the cessation of volitional consciousness—that is, by the wisdom associated with the path of stream-entry, the mind connected with wholesome and unwholesome volitions ceases due to its inability to arise. Herein, cessation is twofold: cessation of what is not clung to and cessation of what is clung to. For, by the path of stream-entry, four types of consciousness connected with wrong view and one connected with doubt—these five types of consciousness—cease. These consciousnesses give rise to material form. That form is the aggregate of form not clung to. Those consciousnesses are the aggregate of consciousness, and the associated feelings, perceptions, and volitions are the three immaterial aggregates. Here, if the path of stream-entry had not been developed by a stream-enterer, those five types of consciousness would undergo preoccupation with the six objects. But the path of stream-entry, preventing the arising of their preoccupation, destroys the dam and renders them incapable of arising—this is called cessation of what is not clung to. By the path of the once-returner, four types of consciousness disconnected from wrong view and two connected with displeasure—thus, six types of consciousness—cease by way of gross sensual desire and ill will. By the path of the non-returner, those same six types of consciousness cease by way of subtle sensual desire and ill will. By the path of Arahantship, four types of consciousness disconnected from wrong view and one connected with restlessness—thus, five unwholesome types of consciousness—cease. Here, if those noble ones had not developed those paths, those types of consciousness would undergo preoccupation with the six objects. But those paths, preventing the arising of their preoccupation, destroy the dam and render them incapable of arising—this is called cessation of what is not clung to. Thus, cessation of what is not clung to should be understood.

සචෙ පන සොතාපන්නස්ස සොතාපත්තිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, ඨපෙත්වා සත්ත භවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ උපාදින්නකක්ඛන්ධප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. තීණි සංයොජනානි දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයොති ඉමෙ පන පඤ්ච කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො සොතාපන්නස්ස සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති. එවං සොතාපත්තිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

But if the path of stream-entry had not been developed by a stream-enterer, the continuation of the aggregates subject to clinging would proceed in the beginningless round of saṃsāra beyond seven existences. Why? Because the causes for its continuation exist. This path, as it arises, eradicates these five defilements: the three fetters, the underlying tendency of wrong view, and the underlying tendency of doubt. Now, for a stream-enterer, how could the continuation of the aggregates subject to clinging proceed in the beginningless round of saṃsāra beyond seven existences? Thus, the path of stream-entry, by causing the continuation of the aggregates subject to clinging to not proceed, is said to bring about the cessation of what is clung to.

සචෙ සකදාගාමිස්ස සකදාගාමිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, ඨපෙත්වා ද්වෙ භවෙ පඤ්චසු භවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. ඔළාරිකානි කාමරාගපටිඝසංයොජනානි ඔළාරිකො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයොති ඉමෙ පන චත්තාරො කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො සකදාගාමිස්ස ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්වා පඤ්චසු භවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති. එවං සකදාගාමිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

If the path of the once-returner had not been developed by a once-returner, then setting aside two existences, the continuation of the aggregates subject to clinging would proceed for five existences. Why? Because the causes for its continuation exist. This path, as it arises, eradicates these four defilements: the gross fetters of sensual desire and aversion, and the gross underlying tendencies of sensual desire and aversion. Now, for a once-returner, setting aside two existences, how could the continuation of the aggregates subject to clinging proceed for five existences? Thus, the path of the once-returner, by causing the continuation of the aggregates subject to clinging to not proceed, is said to bring about the cessation of what is clung to.

සචෙ අනාගාමිස්ස අනාගාමිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, ඨපෙත්වා එකං භවං දුතියභවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස [Pg.5] පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. අණුසහගතානි කාමරාගපටිඝසඤ්ඤොජනානි අණුසහගතො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයොති ඉමෙ පන චත්තාරො කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො අනාගාමිස්ස එකං භවං ඨපෙත්වා දුතියභවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති. එවං අනාගාමිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

If the path of the non-returner had not been developed by a non-returner, then setting aside one existence, the continuation of the aggregates subject to clinging would proceed into a second existence. Why? Because the causes for its continuation exist. This path, as it arises, eradicates these four defilements: the subtle fetters of sensual desire and aversion, and the subtle underlying tendencies of sensual desire and aversion. Now, for a non-returner, setting aside one existence, how could the continuation of the aggregates subject to clinging proceed into a second existence? Thus, the path of the non-returner, by causing the continuation of the aggregates subject to clinging to not proceed, is said to bring about the cessation of what is clung to.

සචෙ අරහතො අරහත්තමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, රූපාරූපභවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. රූපරාගො අරූපරාගො මානො උද්ධච්චං අවිජ්ජා මානානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයොති ඉමෙ පන අට්ඨ කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො ඛීණාසවස්ස පුනබ්භවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති? එවං අරහත්තමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

If the path of Arahantship had not been developed, the continuation of the aggregates subject to clinging would proceed in the form and formless realms. Why? Because the causes for its continuation exist. This path, as it arises, eradicates these eight defilements: desire for form, desire for the formless, conceit, restlessness, ignorance, the underlying tendency of conceit, the underlying tendency of craving for existence, and the underlying tendency of ignorance. Now, for one whose cankers are destroyed, how could the continuation of the aggregates subject to clinging proceed in a future existence? Thus, the path of Arahantship, by causing the continuation of the aggregates subject to clinging to not proceed, is said to bring about the cessation of what is clung to.

සොතාපත්තිමග්ගො චෙත්ථ අපායභවං නිරොධෙති. සකදාගාමිමග්ගො සුගතිකාමභවෙකදෙසං. අනාගාමිමග්ගො කාමභවං. අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවං, සබ්බභවෙපි නිරොධෙති එවාති වදන්ති. එවං උපාදින්නකනිරොධො වෙදිතබ්බො.

Herein, the path of stream-entry brings about the cessation of existence in the states of woe. The path of the once-returner brings about the cessation of a portion of existence in the good destinations of the sense realm. The path of the non-returner brings about the cessation of existence in the sense realm. The path of Arahantship brings about the cessation of existence in the form and formless realms; thus, they say, it brings about the cessation of all existence. In this way, the cessation of what is clung to should be understood.

තත්ථ ‘‘අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනා’’ති එතෙන අනුපාදින්නකනිරොධං දස්සෙති. ‘‘යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තී’’ති ඉමිනා පන උපාදින්නකනිරොධං දස්සෙති.

Herein, 'through the cessation of volitional consciousness' indicates the cessation of what is not clung to. And 'Should name and form arise, they cease right there' indicates the cessation of what is clung to.

තත්ථ සත්ත භවෙ ඨපෙත්වාති කාමභවතො කාමභවං සංසරන්තස්ස සත්ත භවෙ වජ්ජෙත්වා. අනමතග්ගෙ සංසාරෙති –

Herein, 'setting aside seven existences' means, for one wandering from sense existence to sense existence, having excluded seven existences. In the beginningless round of saṃsāra—

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, ‘සංසාරො’ති පවුච්චතී’’ති. (විසුද්ධි. 2.619;

ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

අ. නි. අට්ඨ. 2.4.199;

පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.117;

ඉතිවු. අට්ඨ. 14, 58;

උදා. අට්ඨ. 39) –

The sequence of the aggregates, and of the elements and sense bases, occurring uninterruptedly, is called 'saṃsāra'.

එවං වණ්ණිතෙ සංසාරවට්ටෙ. යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්චාති නමනලක්ඛණං චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං නාමඤ්ච රුප්පනලක්ඛණං භූතොපාදායසඞ්ඛාතං රූපඤ්ච එතෙ ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තීති එතස්මිං සොතාපත්තිමග්ගෙ එතෙ [Pg.6] නාමරූපධම්මා අභබ්බුප්පත්තිකවසෙන නිරොධං ගච්ඡන්ති. සකදාගාමිමග්ගඤාණෙනාති එත්ථ පටිසන්ධිවසෙන සකිංයෙව ඉමං ලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. තෙන මග්ගෙන සම්පයුත්තඤාණෙන. ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්වාති කාමධාතුයායෙව පටිසන්ධිවසෙන ද්වෙ භවෙ වජ්ජෙත්වා. පඤ්චසු භවෙසූති තදවසිට්ඨෙසු පඤ්චසු භවෙසු. එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තීති එත්ථ සකදාගාමිමග්ගෙ එතෙ ධම්මා වුත්තනයෙන නිරුජ්ඣන්ති. එකං භවං ඨපෙත්වාති උක්කට්ඨවසෙන රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වා එකං භවං වජ්ජෙත්වා. රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වාති දුතියකභවෙ රූපධාතුයා චෙව අරූපධාතුයා ච. නාමඤ්ච රූපඤ්චාති එත්ථ රූපභවෙ නාමරූපං, අරූපභවෙ නාමමෙව. එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තීති එත්ථ අනාගාමිමග්ගෙ එතෙ නාමරූපධම්මා වුත්තනයෙන නිරුජ්ඣන්ති.

In the cycle of saṃsāra thus described: Regarding 'Should name and form arise': name, characterized by inclining and comprising the four aggregates, and form, characterized by being afflicted and comprising the primary elements and derived form—these phenomena might arise. Regarding 'they cease right there': in this path of stream-entry, these phenomena of name-and-form reach cessation by way of being incapable of arising. Regarding 'By the knowledge of the path of the once-returner': here, one who comes to this world only once by way of rebirth is called a once-returner; their path is the path of the once-returner. It is by the knowledge associated with that path. Regarding 'setting aside two existences': this means excluding two existences by way of rebirth in the sense sphere itself. 'In five existences' means in the five remaining existences. Regarding 'Here, these cease': here, in the path of the once-returner, these phenomena cease in the manner described. Regarding 'setting aside one existence': this means excluding one existence, at most, whether in the form sphere or the formless sphere. 'In the form sphere or the formless sphere' refers to the second existence, which may be in the form sphere or the formless sphere. Regarding 'Name and form': here, in a form existence, there is name-and-form; in a formless existence, there is only name. Regarding 'Here, these cease': here, in the path of the non-returner, these phenomena of name-and-form cease in the manner described.

අරහතොති කිලෙසෙහි ආරකත්තා ‘‘අරහා’’ති ලද්ධනාමස්ස ඛීණාසවස්ස. අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති දුවිධා හි නිබ්බානධාතු සඋපාදිසෙසා ච අනුපාදිසෙසා ච. තත්ථ උපාදීයති ‘‘අහං මමා’’ති භුසං ගණ්හීයතීති උපාදි, ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතං අධිවචනං. උපාදියෙව සෙසො අවසිට්ඨො උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙන වත්තතීති සඋපාදිසෙසා. නත්ථෙත්ථ උපාදිසෙසොති අනුපාදිසෙසා. තාය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා. පරිනිබ්බායන්තස්සාති නිරින්ධනස්ස විය ජාතවෙදස්ස නිබ්බායන්තස්ස අප්පවත්තං පවිසන්තස්ස. චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනාති එත්ථ අස්සාසපස්සාසානං නිරොධවසෙන. තයො චරිමා භවචරිමො ඣානචරිමො චුතිචරිමොති. භවෙසු හි කාමභවෙ අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති, රූපාරූපභවෙසු නප්පවත්තන්ති. තස්මා සො භවචරිමො. ඣානෙසු පුරිමඣානත්තයෙව පවත්තන්ති, චතුත්ථෙ නප්පවත්තන්ති. තස්මා සො ඣානචරිමො. යෙ පන චුතිචිත්තස්ස පුරතො සොළසමෙන චිත්තෙන සහුප්පන්නා, තෙ චුතිචිත්තෙන සහ නිරුජ්ඣන්ති. සො චුතිචරිමො නාම. අයං ඉධ චරිමොති අධිප්පෙතො. යෙ හි කෙචි බුද්ධා වා පච්චෙකබුද්ධා වා අරියසාවකා වා අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය සබ්බෙ භවඞ්ගචිත්තෙනෙව අබ්‍යාකතෙන දුක්ඛසච්චෙන කාලං කරොන්ති. තස්මා චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනාති චුතිචිත්තස්ස නිරොධෙනාති අත්ථො.

Of an Arahant: of one whose taints are destroyed, who has received the name 'arahant' because of being far from the defilements. Regarding 'with the remainderless Nibbāna-element': the Nibbāna-element is twofold, that with remainder and that without remainder. Herein, what is clung to intensely as 'I' and 'mine' is called clinging (upādi); this is a term for the five aggregates. The clinging itself is the remainder, what is left over; this is the clinging-remainder. That which exists together with this clinging-remainder is called 'with remainder.' Where there is no clinging-remainder, it is called 'without remainder.' It is by that remainderless Nibbāna-element. Of one finally passing away: like a fire without fuel being extinguished, entering into non-occurrence. Regarding 'with the cessation of the final consciousness': here, this is in terms of the cessation of in-breathing and out-breathing. There are three kinds of final states: the final existence, the final absorption, and the final dying. For in existences, in-breathing and out-breathing occur in the desire realm; they do not occur in the form and formless realms. Therefore, that is the final existence. In the absorptions, they occur only in the first three absorptions; they do not occur in the fourth. Therefore, that is the final absorption. But those [breaths] that arise together with the sixteenth consciousness prior to the dying-consciousness cease together with the dying-consciousness. That is called the final dying. This is what is intended here by 'final.' For all Buddhas, Paccekabuddhas, and noble disciples—down to the last ant and termite—pass away with the life-continuum consciousness, which is indeterminate and associated with the truth of suffering. Therefore, 'with the cessation of the final consciousness' means with the cessation of the dying-consciousness.

පඤ්ඤා [Pg.7] ච සති ච නාමඤ්චාති එතෙහි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං ගහණං පච්චෙතබ්බං. රූපඤ්චාති එතෙන චතුන්නං මහාභූතානං චතුවීසතිඋපාදාරූපානඤ්ච ගහණං පච්චෙතබ්බං. ඉදානි තස්ස නිරුජ්ඣනූපායං දස්සෙන්තො ‘‘විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන, එත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති ආහ. තත්ථ විඤ්ඤාණන්ති චරිමවිඤ්ඤාණම්පි අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණම්පි. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස පහීනනිරොධෙන එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති නිරුජ්ඣති දීපසිඛා විය අපණ්ණත්තිකභාවං යාති, චරිමවිඤ්ඤාණස්ස අනුප්පාදපච්චයත්තා අනුප්පාදනිරොධෙන අනුප්පාදවසෙනෙව උපරුජ්ඣතීති (දී. නි. අට්ඨ. 1.499).

By 'wisdom, mindfulness, and name,' the inclusion of the four immaterial aggregates is to be understood. By 'form,' the inclusion of the four great elements and the twenty-four derived forms is to be understood. Now, to show the means of its cessation, it is said: 'With the cessation of consciousness, here this ceases.' Here, 'consciousness' refers both to the final consciousness and to the kamma-forming consciousness. With the cessation through abandonment of the kamma-forming consciousness, here this ceases, is extinguished, and goes to a state of non-manifestation, just as a lamp flame. As for the final consciousness, because its non-arising is the condition, it ceases through non-arising, by way of non-arising.

7. එත්තාවතා ච ‘‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති ඉමිනා පකාසිතං දුක්ඛසච්චං, ‘‘යානි සොතානී’’ති ඉමිනා සමුදයසච්චං, ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති ඉමිනා මග්ගසච්චං, ‘‘අසෙසං උපරුජ්ඣතී’’ති ඉමිනා නිරොධසච්චන්ති එවං චත්තාරි සච්චානි සුත්වාපි අරියභූමිං අනධිගතො පුන සෙක්ඛාසෙක්ඛපටිපදං පුච්ඡන්තො ‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ සඞ්ඛාතධම්මාති අනිච්චාදිවසෙන පරිවීමංසිතධම්මා, අරහන්තානමෙතං අධිවචනං. සෙක්ඛාති සීලාදීනි සික්ඛමානා අවසෙසා අරියපුග්ගලා. පුථූති බහූ සත්තජනා. තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං පුට්ඨො පබ්‍රූහීති තෙසං මෙ සෙක්ඛාසෙක්ඛානං නිපකො පණ්ඩිතො ත්වං පුට්ඨො පටිපත්තිං බ්‍රූහීති.

7. Thus far, the truth of suffering has been shown by the phrase 'a great fear is this suffering,' the truth of origin by 'whatever streams,' the truth of the path by 'by wisdom they are blocked,' and the truth of cessation by 'ceases without remainder.' Having heard these four truths, yet not having attained the noble stage, he asks again about the practice of trainees and those beyond training, saying, 'And those whose phenomena are comprehended.' Here, 'those whose phenomena are comprehended' refers to those who have examined phenomena in terms of impermanence and so on—this is a designation for arahants. 'Trainees' refers to the remaining noble individuals who are training in virtue and so on. 'Many' means many beings, people. 'Of these, you who are skilled, being asked by me, explain their conduct' means, 'You, being wise, when asked by me, explain the practice of these trainees and those beyond training.'

තෙසං ඛන්ධා සඞ්ඛාතාති තෙසං පඤ්චක්ඛන්ධා අප්පටිසන්ධිකං කත්වා දෙසිතා, සඞ්ඛෙපං කත්වා ඨපිතා වා. ධාතුආදීසුපි එසෙව නයො. ඉරියන්ති පයොගං. චරියන්ති කිරියං. වුත්තින්ති පවත්තිං. ආචරන්ති චරණං. ගොචරන්ති පච්චයං. විහාරන්ති ඉරියාපථපවත්තනං. පටිපදන්ති විපස්සනං.

'Their aggregates are comprehended' means their five aggregates are taught as not leading to renewed existence, or are established in brief. The same method applies to elements and so on. 'Conduct' (iriyaṃ) means application. 'Deportment' (cariyaṃ) means action. 'Way of life' (vuttiṃ) means continuation. 'Behavior' (ācaraṃ) means conduct. 'Resort' (gocaraṃ) means condition. 'Abiding' (vihāraṃ) means the progression of postures. 'Practice' (paṭipadaṃ) means insight.

8. අථස්ස භගවා යස්මා සෙක්ඛෙන කාමච්ඡන්දනීවරණං ආදිං කත්වා සබ්බකිලෙසා පහාතබ්බා එව, තස්මා ‘‘කාමෙසූති උපඩ්ඪගාථාය සෙක්ඛපටිපදං දස්සෙති. තස්සත්ථො – වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන නාභිගිජ්ඣෙය්‍ය, කායදුච්චරිතාදයො ච මනසො ආවිලභාවකරෙ ධම්මෙ පජහන්තො මනසානාවිලො සියාති. යස්මා පන අසෙක්ඛො අනිච්චාදිවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරාදීනං පරිතුලිතත්තා කුසලො සබ්බධම්මෙසු කායානුපස්සනාසතිආදීහි ච සතො සක්කායදිට්ඨිආදීනං භින්නත්තා භික්ඛුභාවං පත්තො හුත්වා සබ්බඉරියාපථෙසු පරිබ්බජති, තස්මා ‘‘කුසලො’’ති උපඩ්ඪගාථාය අසෙක්ඛපටිපදං දස්සෙති.

8. Then the Blessed One, because for a trainee all defilements, beginning with the hindrance of sensual desire, must be abandoned, shows the trainee's practice with the half-verse beginning 'in sensual pleasures.' Its meaning is this: one should not be greedy for sense objects with the defilement of sensual desire, and abandoning bodily misconduct and other states that make the mind turbid, one should be mentally unturbid. But because the one beyond training is skilled in all phenomena, having thoroughly weighed all conditioned things and so on as impermanent and so on; and is mindful through mindfulness of the body and so on; and having broken through personality view and so on, has attained the state of a bhikkhu and conducts himself in all postures; therefore, with the half-verse beginning 'skilled,' he shows the practice of one beyond training.

නාභිගිජ්ඣෙය්‍යාති [Pg.8] ගෙධං නාපජ්ජෙය්‍ය. න පලිගිජ්ඣෙය්‍යාති ලොභං නාපජ්ජෙය්‍ය. න පලිබුන්ධෙය්‍යාති ලොභවසෙන න අල්ලීයෙය්‍ය.

'One should not be greedy' means one should not fall into voracity. 'One should not be attached' means one should not fall into greed. 'One should not be bound' means one should not cling due to greed.

ආවිලකරෙ කිලෙසෙ ජහෙය්‍යාති චිත්තාලුළකරෙ උපතාපසඞ්ඛාතෙ කිලෙසෙ ජහෙය්‍ය.

'One should abandon the defilements that make the mind turbid' means one should abandon the defilements known as vexation that agitate the mind.

සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති නිබ්බානං අන්තොකරිත්වා වුත්තං. යං කිඤ්චි සමුදයධම්මන්ති යං කිඤ්චි සප්පච්චයසභාවං.

'All phenomena are not-self'—this is said including Nibbāna. 'Whatever has an arising nature' means whatever has a conditioned nature.

සහ ගාථාපරියොසානාති ගාථාවසානෙනෙව සද්ධිං. යෙතෙ බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං එකච්ඡන්දාති යෙ එතෙ අජිතමාණවෙන කල්‍යාණඡන්දෙන එකජ්ඣාසයා. එකප්පයොගාති කායවචීමනොපයොගෙහි එකප්පයොගා. එකාධිප්පායාති එකො අධිප්පායො රුචි එතෙසන්ති එකාධිප්පායා, එකරුචිකාති අත්ථො. එකවාසනවාසිතාති අතීතබුද්ධසාසනෙ තෙන සද්ධිං භාවිතභාවනා. අනෙකපාණසහස්සානන්ති අනෙකෙසං දෙවමනුස්සසඞ්ඛාතානං පාණසහස්සානං. විරජං වීතමලන්ති රාගාදිරජවිරහිතං රාගාදිමලවිරහිතඤ්ච.

'With the conclusion of the verse' means together with the very end of the verse. 'Those who with the brahmin were of one accord' means those who shared the same wholesome intention and resolve as the young man Ajita. 'Of one application' means united in bodily, verbal, and mental application. 'Of one purpose' means they have a single purpose and inclination, thus of one liking. 'Perfumed with the same perfume' means they had cultivated meditation together with him in a past Buddha’s dispensation. 'Of many thousands of beings' means of many thousands of beings designated as devas and humans. 'Dustless and stainless' means devoid of the dust of lust and so forth, and free from the stain of lust and so forth.

ධම්මචක්ඛුන්ති ඉධ සොතාපත්තිමග්ගො අධිප්පෙතො. අඤ්ඤත්ථ හෙට්ඨාමග්ගත්තයං. තස්ස උප්පත්තිකාරණදස්සනත්ථං ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති ආහ. තඤ්හි නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන එවං සබ්බසඞ්ඛතං පටිවිජ්ඣන්තං උප්පජ්ජති. තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චීති තස්ස ච අජිතබ්‍රාහ්මණස්ස අන්තෙවාසිකසහස්සානඤ්ච තණ්හාදීහි අග්ගහෙත්වා කාමාසවාදීහි මග්ගක්ඛණෙ චිත්තං විමුච්චමානං ඵලක්ඛණෙ විමුච්චි. සහ අරහත්තප්පත්තාති අරහත්තප්පත්තියා ච සහෙව ආයස්මතො අජිතස්ස ච අන්තෙවාසිකසහස්සස්ස ච අජිනජටාවාකචීරතිදණ්ඩකමණ්ඩලුආදයො අන්තරධායිංසු. සබ්බෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා ද්වඞ්ගුලකෙසා එහිභික්ඛූ හුත්වා භගවන්තං නමස්සමානා පඤ්ජලිකා නිසීදිංසු. පාළියං පන අජිතත්ථෙරොව පඤ්ඤායති. තත්ථ අන්වත්ථපටිපත්තියාති සයං පච්චාසීසිතලද්ධපටිපත්තියා, නිබ්බානලද්ධභාවෙනාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. එවං භගවා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති.

The 'eye of the Dhamma' here signifies the path of stream-entry; elsewhere it refers to the three lower paths. To show the cause of its arising, he said, 'Whatever is subject to arising, all that is subject to cessation.' For, taking cessation as its object, it arises by penetrating all conditioned things in this way by means of its function. 'The mind of that brahmin was liberated from the taints through non-clinging' means that the minds of the brahmin Ajita and his thousand disciples, not grasping with craving and so forth, being liberated from the taints of sensual desire and so forth at the moment of the path, were fully liberated at the moment of fruition. 'Together with the attainment of arahantship' means that along with the attainment of arahantship, the antelope skin, matted hair, bark garments, staff, and water pot of the Venerable Ajita and his thousand disciples disappeared. All of them, wearing robes and carrying bowls created by supernormal power, with hair two fingers’ breadth long, became 'ehi-bhikkhus,' and having paid homage to the Blessed One with joined palms, they sat down. In the Pāḷi text, however, only Elder Ajita is mentioned. There, 'by the practice according to the meaning' means by the practice obtained through one’s own aspiration, that is, by the state of having attained Nibbāna. The rest is clear everywhere. Thus, the Blessed One concluded the discourse with the pinnacle of arahantship.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the commentary on the Cūḷaniddesa,

අජිතමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the discourse on the questions of the young man Ajita is concluded.

2. තිස්සමෙත්තෙය්‍යමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

2. The explanation of the discourse on the questions of the young man Tissametteyya.

9. දුතියෙ [Pg.9] තිස්සමෙත්තෙය්‍යසුත්තනිද්දෙසෙ – කොධ සන්තුසිතොති නිට්ඨිතෙ පන අජිතසුත්තෙ ‘‘කථං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති (සු. නි. 1124; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡා 143) එවං මොඝරාජා පුච්ඡිතුං ආරභි. ‘‘න තාවස්ස ඉන්ද්‍රියානි පරිපාකං ගතානී’’ති ඤත්වා භගවා ‘‘තිට්ඨ ත්වං, මොඝරාජ, අඤ්ඤො පුච්ඡතූ’’ති පටික්ඛිපි. තතො තිස්සමෙත්තෙය්‍යො අත්තනො සංසයං පුච්ඡන්තො ‘‘කොධාති ගාථමාහ. තත්ථ කොධ සන්තුසිතොති කො ඉධ සත්තො තුට්ඨො. ඉඤ්ජිතාති තණ්හාදිට්ඨිවිප්ඵන්දිතානි. උභන්තමභිඤ්ඤායාති උභො අන්තෙ අභිජානිත්වා. මන්තා න ලිප්පතීති පඤ්ඤාය න ලිප්පති.

9. In the commentary on the second Tissametteyya Sutta: When the Ajita Sutta had concluded, Mogharāja began to ask, "How should one look upon the world so that the King of Death does not see one?" (Snp 1124; Cūḷaniddesa, Mogharājamāṇavapucchā 143). Knowing that "his faculties had not yet matured," the Blessed One declined, saying, "Wait, Mogharāja, let another ask." Then Tissametteyya, asking about his own doubt, spoke the verse beginning with 'kodha'. Here, 'kodha santusito' is glossed as 'who here is the contented being?' ('ko idha satto tuṭṭho'). 'Iñjita' refers to the agitations caused by craving and views. 'Ubhantamabhiññāya' means having fully understood both extremes. 'Mantā na lippati' means one is not stained by wisdom.

පරිපුණ්ණසඞ්කප්පොති නෙක්ඛම්මාදිවිතක්කෙහි පරිපුණ්ණසඞ්කප්පත්තා පරිපුණ්ණමනොරථො.

'Paripuṇṇasaṅkappo' means one whose wishes are fulfilled, because his resolve is fulfilled by thoughts such as renunciation.

තණ්හිඤ්ජිතන්ති තණ්හාය චලිතං. දිට්ඨිඤ්ජිතාදීසුපි එසෙව නයො. කාමිඤ්ජිතන්ති කිලෙසකාමෙහි ඉඤ්ජිතං ඵන්දිතං. ‘‘කම්මිඤ්ජිත’’න්තිපි පාඨො, තං න සුන්දරං.

'Taṇhiñjita' means moved by craving. The same principle applies to 'diṭṭhiñjita' and the others. 'Kāmiñjita' means moved or agitated by sensual defilements. There is also a variant reading, 'kammiñjita,' but that is not as good.

මහන්තො පුරිසොති මහාපුරිසො. උත්තමො පුරිසොති අග්ගපුරිසො. පධානො පුරිසොති සෙට්ඨපුරිසො. අලාමකො පුරිසොති විසිට්ඨපුරිසො. ජෙට්ඨකො පුරිසොති පාමොක්ඛපුරිසො. න හෙට්ඨිමකො පුරිසොති උත්තමපුරිසො. පුරිසානං කොටිප්පත්තො පුරිසොති පධානපුරිසො. සබ්බෙසං ඉච්ඡිතො පුරිසොති පවරපුරිසො.

'Mahanto puriso' means a great person. 'Uttamo puriso' means the highest person. 'Padhāno puriso' means the best person. 'Alāmako puriso' means a distinguished person. 'Jeṭṭhako puriso' means the leading person. 'Na heṭṭhimako puriso' means the highest person. 'Purisānaṃ koṭippatto puriso' means the principal person. 'Sabbesaṃ icchito puriso' means an excellent person.

සිබ්බිනිමච්චගාති තණ්හං අතිඅගා, අතික්කමිත්වා ඨිතො. උපච්චගාති භුසං අතිඅගා.

'Sibbinimaccagā' means he has gone beyond craving; having transcended it, he is established. 'Upaccagā' means he has completely gone beyond it.

10. තස්සෙතමත්ථං භගවා බ්‍යාකරොන්තො ‘‘කාමෙසූ’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ කාමෙසු බ්‍රහ්මචරියවාති කාමනිමිත්තං බ්‍රහ්මචරියවා, කාමෙසු ආදීනවං දිස්වා මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙන සමන්නාගතොති වුත්තං හොති. එත්තාවතා සන්තුසිතතං දස්සෙති. ‘‘වීතතණ්හො’’තිආදීහි අනිඤ්ජිතතං. තත්ථ සඞ්ඛාය නිබ්බුතොති අනිච්චාදිවසෙන ධම්මෙ වීමංසිත්වා රාගාදිනිබ්බානෙන නිබ්බුතො.

10. The Blessed One, explaining this meaning, spoke the two verses beginning with 'kāmesu.' Here, 'kāmesu brahmacariyavā' means one who lives the holy life with regard to sensual pleasures; that is to say, having seen the danger in sensual pleasures, one is endowed with the holy life of the path. This much indicates contentment. 'Vītataṇho' and so on indicate imperturbability. Here, 'saṅkhāya nibbuto' means one who, having investigated phenomena in terms of impermanence and so on, is extinguished by the extinguishing of passion and so on.

අසද්ධම්මසමාපත්තියාති [Pg.10] නීචධම්මසමායොගතො. ආරතීති ආරකා රමනං. විරතීති තාය විනා රමනං. පටිවිරතීති පටිනිවත්තිත්වා තාය විනා රමනං. වෙරමණීති වෙරවිනාසනං. අකිරියාති කිරියාපච්ඡින්දනං. අකරණන්ති කරණපරිච්ඡින්දනං. අනජ්ඣාපත්තීති අනාපජ්ජනතා. වෙලාඅනතික්කමොති සීමාඅනතික්කමො. සෙසං තත්ථ තත්ථ වුත්තනයත්තා පාකටමෙව.

'Asaddhammasamāpattiyā' means from association with base qualities. 'Ārati' means delighting from afar. 'Virati' means delighting without that. 'Paṭivirati' means turning back and delighting without that. 'Veramaṇī' means the destruction of enmity. 'Akiriyā' means the cutting off of action. 'Akaraṇa' means the cutting off of doing. 'Anajjhāpatti' means non-offending. 'Velāanatikkamo' means non-transgression of the boundary. The rest is evident, as the method has been stated in the respective places.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ අයම්පි බ්‍රාහ්මණො අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි සද්ධිං අන්තෙවාසිකසහස්සෙන, අඤ්ඤෙසඤ්ච අනෙකසහස්සානං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි. සෙසං පුබ්බසදිසමෙව.

Thus the Blessed One taught this discourse also with Arahantship as its culmination. At the end of the teaching, this brahmin too was established in Arahantship along with his thousand students, and the Dhamma eye arose in many thousands of others. The rest was just as before.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the commentary on the Cūḷaniddesa,

තිස්සමෙත්තෙය්‍යමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Exposition of the Tissametteyya-māṇava Sutta is concluded.

3. පුණ්ණකමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

3. Commentary on the Exposition of the Puṇṇaka-māṇava Sutta

12. තතියෙ පුණ්ණකසුත්තනිද්දෙසෙ – අනෙජන්ති ඉදම්පි පුරිමනයෙනෙව මොඝරාජානං පටික්ඛිපිත්වා වුත්තං. තත්ථ මූලදස්සාවින්ති අකුසලමූලාදිදස්සාවිං. ඉසයොති ඉසිනාමකා ජටිලා. යඤ්ඤන්ති දෙය්‍යධම්මං. අකප්පයිංසූති පරියෙසිංසු.

12. In the exposition of the third Puṇṇaka Sutta—'aneja' (unshaken): this too was spoken after rejecting Mogharāja, in the manner stated previously. Here, 'mūladassāvi' means one who sees the roots, such as the unwholesome roots. 'Isayo' refers to matted-hair ascetics bearing the name Isi. 'Yañña' means an offering. 'Akappayiṃsu' means they sought.

හෙතුදස්සාවීතිආදීනි සබ්බානි කාරණවෙවචනානෙව. කාරණඤ්හි යස්මා අත්තනො ඵලත්ථාය හිනොති පවත්තති, තස්මා හෙතූති වුච්චති. යස්මා තං ඵලං නිදෙති ‘හන්ද, ගණ්හථ න’න්ති අප්පෙති විය, තස්මා නිදානන්ති වුච්චති. සම්භවදස්සාවීතිආදීනි පඤ්ච පදානි හෙට්ඨා දස්සිතනයානි එව. යස්මා තං පටිච්ච එති පවත්තති, තඤ්ච ඵලං තතො සමුදෙති උප්පජ්ජති, තස්මා පච්චයොති ච සමුදයොති ච වුච්චති.

The terms 'hetudassāvī' and so on are all simply synonyms for 'cause.' For a cause is called 'hetu' because it impels or proceeds for the sake of its own effect. It is called 'nidāna' because it indicates that effect, as if offering, 'Come, take it now!' The five terms beginning with 'sambhavadassāvī' follow the method shown below. It is called 'paccaya' and 'samudaya' because the effect comes about and proceeds in dependence on it, and that effect originates and arises from it.

යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි සුගතියොති චතුඅපායවිනිමුත්තකා උත්තරමාතාදයො අප්පෙසක්ඛා කපණමනුස්සා ච දුල්ලභඝාසච්ඡාදනා දුක්ඛපීළිතා වෙදිතබ්බා. යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියොති යමරාජනාගසුපණ්ණපෙතමහිද්ධිකාදයො පච්චෙතබ්බා. අත්තභාවාභිනිබ්බත්තියාති තීසු ඨානෙසු [Pg.11] පටිසන්ධිවසෙන අත්තභාවපටිලාභත්ථාය. ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානාති. පස්සතීති සමන්තචක්ඛුනා පස්සති.

Or whatever other happy destinations there may be: this should be understood as those freed from the four states of deprivation, including those of superior birth and the like, as well as humans of little power, the wretched, those for whom food and clothing are difficult to obtain, and those oppressed by suffering. Or whatever other unhappy destinations there may be: this should be understood as beings such as Yama, Nāgas, Supaṇṇas, Petas of great power, and the like. For the arising of individual existence: this means for the purpose of obtaining individual existence by way of rebirth-linking in the three realms. He knows: he knows with the knowledge of omniscience. He sees: he sees with the all-seeing eye.

අකුසලාති අකොසල්ලසම්භූතා. අකුසලං භජන්තීති අකුසලභාගියා. අකුසලපක්ඛෙ භවාති අකුසලපක්ඛිකා. සබ්බෙ තෙ අවිජ්ජා මූලං කාරණං එතෙසන්ති අවිජ්ජාමූලකා. අවිජ්ජාය සමොසරන්ති සම්මා ඔසරන්ති ගච්ඡන්තීති අවිජ්ජාසමොසරණා. අවිජ්ජාසමුග්ඝාතාති අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාය හතාය. සබ්බෙ තෙ සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්තීති වුත්තප්පකාරා අකුසලධම්මා, තෙ සබ්බෙ හතභාවං පාපුණන්ති.

'Akusalā' means born of unskillfulness. 'Akusalaṃ bhajanti' means they partake of the unwholesome, thus they are 'akusalabhāgiyā' (partakers of the unwholesome). 'Akusalapakkhe bhavā' means they are on the side of the unwholesome, thus they are 'akusalapakkhikā' (of the unwholesome faction). For all of them, ignorance is the root and cause, thus they are 'avijjāmūlakā' (rooted in ignorance). They converge on ignorance, they rightly resort to it and go to it, thus they are 'avijjāsamosaraṇā' (converging on ignorance). 'Avijjāsamugghātā' means with the uprooting of ignorance, that is, when ignorance is destroyed by the path of Arahantship. 'Sabbe te samugghātaṃ gacchanti' means all those unwholesome states of the kind described go to uprooting; they all reach the state of being destroyed.

අප්පමාදමූලකාති සතිඅවිප්පවාසො අප්පමාදො මූලං කාරණං එතෙසන්ති අප්පමාදමූලකා. අප්පමාදෙසු සම්මා ඔසරන්ති ගච්ඡන්තීති අප්පමාදසමොසරණා. අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතීති සයං කාමාවචරොපි සමානො චතුභූමකධම්මානං පතිට්ඨාභාවෙන අග්ගො නාම ජාතො.

'Appamādamūlakā' means those for whom heedfulness, which is the non-abandonment of mindfulness, is the root and cause. 'Appamādesu sammā osaranti gacchanti' means they rightly resort to and go to heedfulness, thus they are 'appamādasamosaraṇā' (converging on heedfulness). 'Appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati' means heedfulness is declared the foremost of those qualities; although it is itself of the sense-sphere, by being the foundation for qualities of the four planes, it has come to be called the foremost.

අලමත්තොති සමත්ථචිත්තො. මයා පුච්ඡිතන්ති මයා පුට්ඨං. වහස්සෙතං භාරන්ති එතං ආභතභාරං වහස්සු. යෙ කෙචි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා. ‘‘ඉසිපබ්බජ්ජා පබ්බජිතා’’තිපි පාඨො.

'Alamatto' means one whose mind is competent. 'Mayā pucchitaṃ' means 'asked by me.' 'Vahassetaṃ bhāraṃ' means 'carry this burden that has been brought.' 'Ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā' means 'whoever have gone forth into the ascetic life.' There is also the reading 'Isipabbajjā pabbajitā'.

ආජීවකසාවකානං ආජීවකා දෙවතාති යෙ ආජීවකවචනං සුණන්ති සුස්සුසන්ති, තෙ ආජීවකසාවකා, තෙසං ආජීවකසාවකානං. ආජීවකා ච තෙසං දෙය්‍යධම්මං පටිග්ගණ්හන්ති, තෙ එව ආජීවකා දෙවතා. එවං සබ්බත්ථ. යෙ යෙසං දක්ඛිණෙය්‍යාති යෙ ආජීවකාදයො දිසාපරියොසානා යෙසං ඛත්තියාදීනං දෙය්‍යධම්මානුච්ඡවිකා. තෙ තෙසං දෙවතාති තෙ ආජීවකාදයො තෙසං ඛත්තියාදීනං දෙවතා.

'Ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatā' means that for the disciples of the Ājīvakas, the Ājīvakas are their deities. Those who listen and wish to hear the word of the Ājīvakas are the disciples of the Ājīvakas; the phrase 'tesaṃ ājīvakasāvakānaṃ' refers to these disciples. And the Ājīvakas accept offerings from them, so they are indeed their deities. This applies in all cases. 'Ye yesaṃ dakkhiṇeyyā' means those such as the Ājīvakas who, as far as the limits of the directions, are suitable recipients of offerings from khattiyas and others. 'Te tesaṃ devatā' means those Ājīvakas and others are the deities of those khattiyas and the like.

යෙපි යඤ්ඤං එසන්තීති දෙය්‍යධම්මං ඉච්ඡන්ති. ගවෙසන්තීති ඔලොකෙන්ති. පරියෙසන්තීති උප්පාදෙන්ති. යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූති යඤ්ඤා එව වා එතෙ පුථුකා. යඤ්ඤයාජකා වා එතෙ පුථූති දෙය්‍යධම්මස්ස යාජනකා එව වා එතෙ පුථුකා. දක්ඛිණෙය්‍යා වා එතෙ පුථූති දෙය්‍යධම්මානුච්ඡවිකා එව වා එතෙ පුථුකා. තෙ විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කථං යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරෙන දස්සෙති.

'Yepi yaññaṃ esanti' means they desire an offering. 'Gavesanti' means they observe. 'Pariyesanti' means they bring about. 'Yaññā vā ete puthū' means these sacrifices are indeed diverse. 'Yaññayājakā vā ete puthū' means these instigators of offerings are indeed diverse. 'Dakkhiṇeyyā vā ete puthū' means these who are suitable for offerings are indeed diverse. To show them in detail, he shows them in detail by the method beginning with 'how are the sacrifices diverse?'.

13. ආසීසමානාති [Pg.12] රූපාදීනි පත්ථයමානා. ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවඤ්ච පත්ථයමානා, මනුස්සාදිභාවං ඉච්ඡන්තාති වුත්තං හොති. ජරං සිතාති ජරං නිස්සිතා. ජරාමුඛෙන චෙත්ථ සබ්බං වට්ටදුක්ඛං වුත්තං. තෙන වට්ටදුක්ඛනිස්සිතා තතො අපරිමුච්චමානායෙව කප්පයිංසූති දීපෙති.

13. 'Āsīsamānā' means desiring forms and the like. 'Itthattanti' means desiring this or that state of being; that is to say, desiring states such as human existence. 'Jaraṃ sitā' means relying on old age. Here, through old age, all the suffering of the cycle of rebirth is expressed. By this, it shows that, relying on the suffering of the cycle and not being freed from it, they performed sacrifices.

රූපපටිලාභං ආසීසමානාති වණ්ණායතනසම්පත්තිලාභං පත්ථයමානා. සද්දාදීසුපි එසෙව නයො. ඛත්තියමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභන්ති සාරප්පත්තෙ ඛත්තියානං මහාසාලකුලෙ අත්තභාවලාභං පටිසන්ධිං පත්ථයමානා. බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලාදීසුපි එසෙව නයො. බ්‍රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසූති එත්ථ පුබ්බභවං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථාති ඛත්තියකුලාදීසු.

'Desiring the acquisition of form' means desiring the attainment of the perfection of the beauty-sphere. For sounds and so on, the same method applies. 'The acquisition of an individual existence in a great noble family of Khattiyas' means aspiring to the acquisition of an individual existence, that is, rebirth, in a great noble family of Khattiyas, one of substance. For great noble families of Brahmins and so on, the same method applies. 'Among the Brahmakāyika deities' is said here in reference to a previous existence. 'Here' means in the families of Khattiyas and so on.

ජරානිස්සිතාති ජරං අස්සිතා. බ්‍යාධිනිස්සිතාතිආදීසුපි එසෙව නයො. එතෙහි සබ්බං වට්ටදුක්ඛං පරියාදියිත්වා දස්සිතං හොති.

'Dependent on old age' means based on old age. For 'dependent on sickness' and so on, the same method applies. By means of these, all the suffering of the round of existence is shown as fully encompassed.

14. කච්චිසු තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා, අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති එත්ථ යඤ්ඤො එව යඤ්ඤපථො. ඉදං වුත්තං හොති – කච්චි තෙ යඤ්ඤෙ අප්පමත්තා හුත්වා යඤ්ඤං කප්පයන්තා වට්ටදුක්ඛමුත්තරිංසූති.

14. 'Venerable Sir, were they diligent on the path of sacrifice, and have they crossed over birth and old age?' Here, 'path of sacrifice' means sacrifice itself. This is what is said: 'Being diligent in sacrifice and maintaining the sacrifice, have they crossed beyond the suffering of the round of existence?'

යෙපි යඤ්ඤං දෙන්ති යජන්තීති දෙය්‍යධම්මදානවසෙන යජන්ති. පරිච්චජන්තීති විස්සජ්ජෙන්ති.

'Those who give a sacrifice, who sacrifice' means they sacrifice by way of giving gifts. 'They give up' means they relinquish.

15. ආසීසන්තීති රූපපටිලාභාදයො පත්ථෙන්ති. ථොමයන්තීති ‘‘සුචිං දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන යඤ්ඤාදීනි පසංසන්ති. අභිජප්පන්තීති රූපාදිපටිලාභාය වාචං ගීරන්ති. ජුහන්තීති දෙන්ති. කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභන්ති රූපාදිලාභං පටිච්ච පුනප්පුනං කාමෙ එව අභිජප්පන්ති, ‘‘අහො වත අම්හාකම්පි සිය්‍යු’’න්ති වදන්ති, තණ්හඤ්ච තත්ථ වඩ්ඪෙන්තීති වුත්තං හොති. යාජයොගාති යාගාධිමුත්තා. භවරාගරත්තාති එවමිමෙහි ආසීසනාදීහි භවරාගෙනෙව රත්තා, භවරාගරත්තා වා හුත්වා එතානි ආසීසනාදීනි කරොන්තා නාතරිංසු ජාතිආදිවට්ටදුක්ඛං න උත්තරිංසු.

15. 'They aspire' means they desire the acquisition of form and so on. 'They praise' means they praise sacrifices and so on in the manner of 'what is given is pure,' etc. 'They murmur' means they utter speech for the sake of acquiring form and so on. 'They sacrifice' means they give. 'They murmur for sensual pleasures and thereby obtain' means: dependent on the acquisition of form and so on, they repeatedly murmur for sensual pleasures, saying, 'Oh, that we too might have them!' Thus it is said that they increase craving therein. 'Devoted to sacrifice' means intent on sacrifice. 'Impassioned by the craving for existence' means: impassioned by the craving for existence through these aspirations and so on; or, having become impassioned by the craving for existence, while performing these aspirations and so on, they did not cross over, did not transcend the suffering of the round of existence, such as birth.

යඤ්ඤං වා ථොමෙන්තීති දානං වා වණ්ණෙන්ති. ඵලං වාති රූපාදිපටිලාභං. දක්ඛිණෙය්‍යෙ වාති ජාතිසම්පන්නාදීසු. සුචිං දින්නන්ති සුචිං කත්වා දින්නං. මනාපන්ති මනවඩ්ඪනකං. පණීතන්ති ඔජවන්තං. කාලෙනාති තත්ථ තත්ථ සම්පත්තකාලෙ[Pg.13]. කප්පියන්ති අකප්පියං වජ්ජෙත්වා දින්නං. අනවජ්ජන්ති නිද්දොසං. අභිණ්හන්ති පුනප්පුනං. දදං චිත්තං පසාදිතන්ති දදතො මුඤ්චනචිත්තං පසාදිතන්ති. ථොමෙන්ති කිත්තෙන්තීති ගුණං පාකටං කරොන්ති. වණ්ණෙන්තීති වණ්ණං භණන්ති. පසංසන්තීති පසාදං පාපෙන්ති.

'Or they praise the sacrifice' means or they praise giving. 'Or the fruit' means the acquisition of form and so on. 'Or those worthy of offerings' means those endowed with good birth and so on. 'Given purely' means given after making it pure. 'Pleasing' means increasing the mind. 'Excellent' means savory. 'At the right time' means at the appropriate time in each case. 'Allowable' means given after avoiding what is unsuitable. 'Blameless' means faultless. 'Constantly' means again and again. 'Having gladdened the mind while giving' means having gladdened the giver's mind of relinquishing. 'They praise, they extol' means they make the quality manifest. 'They describe' means they speak of its qualities. 'They commend' means they cause confidence.

ඉතො නිදානන්ති ඉතො මනුස්සලොකතො දින්නකාරණා. අජ්ඣායකාති මන්තෙ පරිවත්තෙන්තා. මන්තධරාති මන්තෙ ධාරෙන්තා. තිණ්ණං වෙදානන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදානං. ඔට්ඨපහටකරණවසෙන පාරං ගතාති පාරගූ. සහ නිඝණ්ඩුනා ච කෙටුභෙන ච සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං. නිඝණ්ඩූති නිඝණ්ඩුරුක්ඛාදීනං වෙවචනප්පකාසකං සත්ථං. කෙටුභන්ති කිරියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරාවහං සත්ථං. සහ අක්ඛරප්පභෙදෙන සාක්ඛරප්පභෙදානං. අක්ඛරප්පභෙදොති සික්ඛා ච නිරුත්ති ච. ඉතිහාසපඤ්චමානන්ති ආථබ්බණවෙදං චතුත්ථං කත්වා ‘‘ඉතිහ ආස, ඉතිහ ආසා’’ති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තපුරාණකථාසඞ්ඛාතො ඉතිහාසො පඤ්චමො එතෙසන්ති ඉතිහාසපඤ්චමා, තෙසං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං.

'From this as a cause' means from this human world as the cause of giving. 'Reciters' means those who recite the mantras. 'Upholders of mantras' means those who retain the mantras. 'Of the three Vedas' means of the Rigveda, Yajurveda, and Sāmaveda. 'One who has gone to the far shore' means one who has mastered by means of articulation with the striking of the lips. 'Of those with the Nighaṇḍu and Keṭubha' means along with the Nighaṇḍu and the Keṭubha. 'Nighaṇḍu' is a treatise explaining synonyms for trees and other things. 'Keṭubha' is the arrangement and modification of rites, a text beneficial to poets. 'Of those with the distinctions of letters' means along with the distinctions of letters. 'Distinctions of letters' means both phonetics and etymology. 'Of those with the Itihāsa as the fifth' means: having made the Atharvaveda the fourth, the Itihāsa—which is reckoned as ancient tales connected with such sayings as 'thus it was, thus it was'—is the fifth for them, thus they are 'those with the Itihāsa as the fifth'; of those Vedas with the Itihāsa as the fifth.

පදං තදවසෙසඤ්ච බ්‍යාකරණං අධියන්ති, වෙදෙන්ති වාති පදකා වෙය්‍යාකරණා. ලොකායතං වුච්චති විතණ්ඩවාදසත්ථං. මහාපුරිසලක්ඛණන්ති මහාපුරිසානං බුද්ධාදීනං ලක්ඛණදීපකං ද්වාදසසහස්සගන්ථප්පමාණං සත්ථං. යත්ථ සොළසසහස්සගාථාපදපරිමාණා බුද්ධමන්තා නාම අහෙසුං. යෙසං වසෙන ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙන සමන්නාගතා බුද්ධා නාම හොන්ති, ඉමිනා පච්චෙකබුද්ධා, අග්ගසාවකා, අසීතිමහාසාවකා (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.1288), බුද්ධමාතා, බුද්ධපිතා, අග්ගුපට්ඨාකො, අග්ගුපට්ඨායිකා, රාජා චක්කවත්තී’’ති අයං විසෙසො ඤායති. අනවයාති ඉමෙසු ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනූනා පරිපූරකාරිනො, අවයා න හොන්තීති වුත්තං හොති. අවයා නාම යෙ තානි අත්ථතො ච ගන්ථතො ච සන්ධාරෙතුං න සක්කොන්ති. වීතරාගාති පහීනරාගා. එතෙන අරහත්තඵලට්ඨා වුත්තා. රාගවිනයාය වා පටිපන්නාති එතෙන අරහත්තමග්ගට්ඨා. වීතදොසාති අනාගාමිඵලට්ඨා. දොසවිනයාය වා පටිපන්නාති එතෙන අනාගාමිමග්ගට්ඨා. වීතමොහාති අරහත්තඵලට්ඨා. මොහවිනයාය වා පටිපන්නාති අරහත්තමග්ගට්ඨා. සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිසම්පන්නාති [Pg.14] එතෙහි චතූහි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙහි සීලාදීහි සම්පන්නා. විමුත්තිඤාණදස්සනසම්පන්නාති එතෙන පච්චවෙක්ඛණඤාණසම්පන්නා වුත්තාති ඤාතබ්බං, තඤ්ච ඛො ලොකියමෙව. අභිජප්පන්තීති පත්ථෙන්ති. ජප්පන්තීති පච්චාසීසන්ති. පජප්පන්තීති අතීව පච්චාසීසන්ති. යාජයොගෙසු යුත්තාති අනුයොගෙ දෙය්‍යධම්මෙ දිය්‍යමානෙ අභියොගවසෙන යුත්තා.

'Philologists' and 'grammarians' are so called because they study or know the word, the remainder of the text, and its explanation. 'Lokāyata' is called the science of sophistry. 'The characteristics of a great person' is a treatise of twelve thousand verses illuminating the characteristics of great beings such as Buddhas. Wherein there were so-called 'Buddha-mantras' amounting to sixteen thousand gāthā-verses. By means of which this distinction is known: 'Those endowed with this characteristic are called Buddhas, with this Paccekabuddhas, chief disciples, the eighty great disciples (Theragāthā Commentary 2.1288), the Buddha’s mother, the Buddha’s father, the chief male attendant, the chief female attendant, and a wheel-turning monarch.' 'Not defective' means not deficient in these Lokāyata and Mahāpurisalakkhaṇa texts, those who make them complete; it is said that they are not defective. 'Defective' are those who are not able to retain them in terms of meaning and text. 'Devoid of lust' means having abandoned lust. By this, those standing in the fruit of arahantship are meant. 'Or practicing for the removal of lust'—by this, those standing in the path of arahantship are meant. 'Devoid of hatred' means those standing in the fruit of non-returning. 'Or practicing for the removal of hatred'—by this, those standing in the path of non-returning are meant. 'Devoid of delusion' means those standing in the fruit of arahantship. 'Or practicing for the removal of delusion'—by this, those standing in the path of arahantship are meant. 'Endowed with virtue, concentration, wisdom, and liberation' means endowed with these four—virtue, etc.—which are a mixture of mundane and supramundane. 'Endowed with the knowledge and vision of liberation'—by this, it should be known that those endowed with the knowledge of reviewing are meant, and that, indeed, is only mundane. 'They murmur' means they desire. 'They mutter' means they hope for. 'They mumble' means they hope for exceedingly. 'Engaged in the practice of sacrifice' means engaged with exertion in the practice when things to be given are being given.

16. අථ කො චරහීති අථ ඉදානි කො අඤ්ඤො අතාරි.

16. 'Then who, pray?' means: 'Then who else now has crossed over?'

17. සඞ්ඛායාති ඤාණෙන වීමංසිත්වා. පරොපරානීති පරානි ච ඔපරානි ච, පරත්තභාවසකත්තභාවාදීනි පරානි ච ඔපරානි චාති වුත්තං හොති. විධූමොති කායදුච්චරිතාදිධූමවිරහිතො. අනීඝොති රාගාදිඊඝවිරහිතො. අතාරි සොති සො එවරූපො අරහා ජාතිජරං අතාරි.

17. 'Having comprehended' means having investigated with wisdom. 'Higher and lower' means both higher and lower; it is said to mean higher and lower states such as the state of being another and the state of being oneself. 'Smokeless' means devoid of the smoke of bodily misconduct and so on. 'Untroubled' means devoid of the anguish of lust and so on. 'He has crossed over' means such an arahant has crossed over birth and aging.

සකරූපාති අත්තනො රූපා. පරරූපාති පරෙසං රූපා. කායදුච්චරිතං විධූමිතන්ති තිවිධකායදුච්චරිතං විධූමං කතං. විධමිතන්ති නාසිතං.

'One's own form' means one's own forms. 'Others' form' means others' forms. 'Bodily misconduct is smoked out' means the threefold bodily misconduct is made smokeless. 'Dispelled' means destroyed.

මානො හි තෙ, බ්‍රාහ්මණ, ඛාරිභාරොති යථා ඛාරිභාරො ඛන්ධෙන වය්හමානො උපරිට්ඨිතොපි අක්කන්තක්කන්තට්ඨානං පථවියා සද්ධිං ඵස්සෙති විය, එවං ජාතිගොත්තකුලාදීනි මානවත්ථූනි නිස්සාය උස්සාපිතො මානො, තත්ථ තත්ථ ඉස්සං උප්පාදෙන්තො චතූසු අපායෙසු සංසීදාපෙති. තෙනාහ – ‘‘මානො හි තෙ, බ්‍රාහ්මණ, ඛාරිභාරො’’ති. කොධො ධූමොති තව ඤාණග්ගිස්ස උපක්කිලෙසට්ඨෙන කොධො ධූමො. තෙන හි තෙ උපක්කිලිට්ඨො ඤාණග්ගි න විරොචති. භස්මනි මොසවජ්ජන්ති නිරොජට්ඨෙන මුසාවාදො ඡාරිකා නාම. යථා හි ඡාරිකාය පටිච්ඡන්නො අග්ගි න ජොතති, එවං තෙ මුසාවාදෙන පටිච්ඡන්නං ඤාණන්ති දස්සෙති. ජිව්හා සුජාති යථා තුය්හං සුවණ්ණරජතලොහකට්ඨමත්තිකාසු අඤ්ඤතරමයා යාගයජනත්ථාය සුජා හොති, එවං මය්හං ධම්මයාගයජනත්ථාය පහුතජිව්හා සුජාති වදති. යථා තුය්හං නදීතීරෙ යජනට්ඨානං, එවං ධම්මයාගයජනට්ඨානට්ඨෙන හදයං ජොතිට්ඨානං. අත්තාති චිත්තං.

'Pride, brahmin, is your khāri-load': Just as a khāri-load, being carried on the shoulder, though held up high, seems to touch the ground at every step, so too pride, lifted up based on the grounds for pride such as birth, clan, and family, by producing envy here and there, causes one to sink down into the four states of woe. Therefore he said: 'Pride, brahmin, is your khāri-load.' 'Anger is smoke' means: anger is smoke because it is a defilement of your fire of wisdom. For by it your defiled fire of wisdom does not shine. 'False speech is ashes' means: false speech is called ashes because it is without substance. Just as a fire covered by ashes does not blaze, so it shows that your wisdom is covered by false speech. 'The tongue is the sacrificial ladle' means: just as your ladle, made of one of these—gold, silver, bronze, wood, or clay—is for the purpose of performing a sacrifice, so he says, 'My capable tongue is the sacrificial ladle for the purpose of performing the Dhamma-sacrifice.' Just as your place of sacrifice is on the riverbank, so the heart is the place of the fire because it is the place for performing the Dhamma-sacrifice. 'The self' means the mind.

ජාතීති ජායනකවසෙන ජාති. ඉදමෙත්ථ සභාවපච්චත්තං. සඤ්ජායනවසෙන සඤ්ජාති, උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. ඔක්කමනවසෙන ඔක්කන්ති. ජායනට්ඨෙන [Pg.15] වා ජාති. සා අපරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. සඤ්ජායනට්ඨෙන සඤ්ජාති. සා පරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. ඔක්කමනට්ඨෙන ඔක්කන්ති. සා අණ්ඩජජලාබුජවසෙන යුත්තා. තෙ හි අණ්ඩකොසඤ්ච වත්ථිකොසඤ්ච ඔක්කමන්ති පවිසන්ති ඔක්කමන්තා පවිසන්තා විය පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. අභිනිබ්බත්තනට්ඨෙන අභිනිබ්බත්ති. සා සංසෙදජඔපපාතිකවසෙන යුත්තා. තෙ හි පාකටා එව හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. අයං තාව සම්මුතිකථා.

Birth is `jāti` in the sense of being born (`jāyana`). Here, this is its own intrinsic nature. In the sense of completely arising (`sañjāyana`), it is `sañjāti`, with the prefix increasing the word. In the sense of descending (`okkamana`), it is `okkanti`. Or, birth (`jāti`) is so called in the sense of being born (`jāyana`). This is associated with incomplete sense bases. In the sense of completely arising (`sañjāyana`), it is `sañjāti`. This is associated with complete sense bases. In the sense of descending (`okkamana`), it is `okkanti`. This is associated with egg-born and womb-born beings. For they descend into and enter the eggshell and the womb, grasping rebirth as if descending and entering. In the sense of arising (`abhinibbattana`), it is `abhinibbatti`. This is associated with moisture-born and spontaneously-born beings. For they arise having already become manifest. This, for now, is the conventional explanation.

ඉදානි පරමත්ථකථා හොති. ඛන්ධා එව හි පරමත්ථතො පාතුභවන්ති, න සත්තා. තත්ථ ච ඛන්ධානන්ති එකවොකාරභවෙ එකස්ස, චතුවොකාරභවෙ චතුන්නං, පඤ්චවොකාරභවෙ පඤ්චන්නම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං. පාතුභාවොති උප්පත්ති. ආයතනානන්ති එත්ථ තත්‍ර තත්‍ර උපපජ්ජමානායතනානං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පටිලාභොති සන්තතියා පාතුභාවොයෙව. පාතුභවන්තානෙව හි තානි පටිලද්ධානි නාම හොන්ති. සා පනෙසා තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්තිලක්ඛණා ජාති, නිය්‍යාතනරසා, අතීතභවතො ඉධ උම්මුජ්ජනපච්චුපට්ඨානා, ඵලවසෙන දුක්ඛවිචිත්තතාපච්චුපට්ඨානා වා.

Now, the ultimate explanation follows. Indeed, in the ultimate sense, only the aggregates manifest, not a being. Therein, 'aggregates' should be understood as referring to one in a one-constituent existence, four in a four-constituent existence, and five in a five-constituent existence. 'Manifestation' means origination. Regarding 'sense-bases,' here, the inclusion of the sense-bases arising in various places should be understood. 'Acquisition' is simply the manifestation of the continuity. For it is those that are manifesting that are called 'acquired'. This birth, however, has the characteristic of initial arising in each respective existence, its function is to hand over, its manifestation is emergence here from a past existence, or its manifestation is the diversity of suffering as its result.

ජරාති සභාවපච්චත්තං. ජීරණතාති ආකාරභාවනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා, පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා. අයඤ්හි ජරාති ඉමිනා පදෙන සභාවතො දීපිතා. තෙනස්සා ඉදං සභාවපච්චත්තං. ජීරණතාති ඉමිනා ආකාරතො, තෙනස්සායං ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්ති ඉමිනා කාලාතික්කමෙ දන්තනඛානං ඛණ්ඩිතභාවකරණකිච්චතො. පාලිච්චන්ති ඉමිනා කෙසලොමානං පලිතභාවකරණකිච්චතො. වලිත්තචතාති ඉමිනා මංසං මිලාපෙත්වා තචෙ වලිභාවකරණකිච්චතො. තෙනස්සා ඉමෙ ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා. තෙහි ඉමෙසං විකාරානං දස්සනවසෙන පාකටීභූතා පාකටජරා දස්සිතා. යථෙව හි උදකස්ස වා වාතස්ස වා අග්ගිනො වා තිණරුක්ඛාදීනං සංභග්ගපලිභග්ගතාය වා ඣාමතාය වා ගතමග්ගො පාකටො හොති, න ච සො ගතමග්ගො තානෙව උදකාදීනි, එවමෙව ජරාය දන්තාදීනං ඛණ්ඩිච්චාදිවසෙන ගතමග්ගො පාකටො, චක්ඛුං උම්මීලෙත්වාපි ගය්හති, න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරා. න හි ජරා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොති.

Aging is its own intrinsic nature. 'Decay' is a description of its mode of being. 'Brokenness' and the like are three indications of function over time, while the latter two are indications of its natural state. Here, 'aging' is revealed by this word as to its intrinsic nature. Thus, this is its own intrinsic nature. 'Decay' is revealed by this word as to its mode, hence this is a description of its mode. 'Brokenness' refers to the function over time of causing teeth and nails to become broken. 'Grayness' refers to the function of causing hair of the head and body to turn gray. 'Wrinkled skin' refers to the function of causing flesh to wither and skin to become wrinkled. Thus, these three—'brokenness' and the like—are indications of its function over time. Through seeing these transformations, manifest aging is shown. Just as the path taken by water, wind, or fire becomes evident through the breaking and crumbling or the scorching of grass and trees, yet that path taken is not the water and so forth themselves, so too is the path taken by aging evident in teeth and the like through their brokenness and so forth. It is perceived even with eyes open, yet brokenness and the like are not aging itself. For aging is not cognizable by eye-consciousness.

ආයුනො [Pg.16] සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකොති ඉමෙහි පන පදෙහි කාලාතික්කමෙයෙව අභිබ්‍යත්තාය ආයුක්ඛයචක්ඛාදිඉන්ද්‍රියපරිපාකසඞ්ඛාතාය පකතියා දීපිතා, තෙනස්සිමෙ පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, තස්මා ජරා ‘‘ආයුනො සංහානී’’ති ඵලූපචාරෙන වුත්තා. යස්මා ච දහරකාලෙ සුප්පසන්නානි සුඛුමම්පි අත්තනො විසයං සුඛෙනෙව ගණ්හනසමත්ථානි චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි ජරං පත්තස්ස පරිපක්කානි ආලුළිතානි අවිසදානි, ඔළාරිකම්පි අත්තනො විසයං ගහෙතුං අසමත්ථානි හොන්ති. තස්මා ‘‘ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො’’ති ඵලූපචාරෙනෙව වුත්තා.

'The decline of vitality' and 'the maturing of the faculties'—by these phrases, however, its nature is described, which is manifested over time and designated as the decay of the life-span and the maturing of faculties such as the eye. Thus, these last two should be understood as descriptions of its natural state. Here, because the life-span of one who has reached old age declines, aging is called 'the decline of vitality' by way of a metaphor based on its result. And because in youth the faculties—the eye and so forth—are very clear and able to easily grasp even subtle objects within their own range, but when one has reached old age, they become overripe, muddled, unclear, and unable to grasp even coarse objects within their own range, it is called 'the maturing of the faculties', also by way of a metaphor based on its result.

සා පනෙසා එවං නිද්දිට්ඨා සබ්බාපි ජරා පාකටා පටිච්ඡන්නාති දුවිධා හොති. තත්ථ දන්තාදීසු ඛණ්ඩාදිභාවදස්සනතො රූපධම්මෙසු ජරා පාකටජරා නාම. අරූපධම්මෙසු පන ජරා තාදිසස්ස විකාරස්ස අදස්සනතො පටිච්ඡන්නජරා නාම. තත්ථ ය්වායං ඛණ්ඩාදිභාවො දිස්සති, සො තාදිසානං දන්තාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වණ්ණොයෙව. තඤ්ච චක්ඛුනා දිස්වා මනොද්වාරෙන චින්තෙත්වා ‘‘ඉමෙ දන්තා ජරාය පහටා’’ති ජරං ජානාති. උදකට්ඨානෙ බද්ධානි ගොසිඞ්ගාදීනි ඔලොකෙත්වා හෙට්ඨා උදකස්ස අත්ථිභාවජානනං විය.

This aging, thus described, is of two kinds: manifest and concealed. Among them, aging in material phenomena is called 'manifest aging' because the condition of brokenness and the like is seen in teeth and so forth. In immaterial phenomena, however, aging is called 'concealed aging' because such a transformation is not seen. Here, this condition of brokenness and the like that is seen is merely the appearance of those teeth and so forth, being easily cognized. And seeing this with the eye and reflecting on it through the mind-door, one knows, 'These teeth are afflicted by aging,' just as one knows of the existence of water below by observing cow-horns and the like that are set up at a watering place.

පුන අවීචි සවීචීති එවම්පි අයං ජරා දුවිධා හොති. තත්ථ මණිකනකරජතපවාළචන්දසූරියාදීනං මන්දදසකාදීසු පාණීනං විය ච පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු අපාණීනං විය ච අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා අවීචිජරා නාම, නිරන්තරජරාති අත්ථො. තතො අඤ්ඤෙසු පන යථාවුත්තෙසු අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා සවීචිජරා නාම.

Again, this aging is of two kinds: continuous and intermittent. Here, aging in things like gems, gold, silver, coral, the moon, and the sun, and in the subtle material octads of living beings, and in non-sentient things like flowers, fruits, and leaves, is called 'continuous aging' because the particular characteristics of their color and so forth are difficult to discern at intervals—the meaning is 'aging without interruption'. In other things, as mentioned, aging is called 'intermittent aging' because the particular characteristics of their color and so forth are easy to discern at intervals.

තත්ථ සවීචිජරා උපාදින්නකඅනුපාදින්නකවසෙන එවං දීපෙතබ්බා – දහරකුමාරකානඤ්හි පඨමමෙව ඛීරදන්තා නාම උට්ඨහන්ති, න තෙ ථිරා. තෙසු පන පතිතෙසු පුන දන්තා උට්ඨහන්ති, තෙ පඨමමෙව සෙතා හොන්ති, ජරාවාතෙන පන පහටකාලෙ කාළකා හොන්ති. කෙසා පන පඨමමෙව තම්බාපි හොන්ති කාළකාපි සෙතකාපි. ඡවි පන සලොහිතකා හොති. වඩ්ඪන්තානං වඩ්ඪන්තානං ඔදාතානං ඔදාතභාවො, කාළකානං කාළකභාවො පඤ්ඤායති. ජරාවාතෙන පහටකාලෙ ච වලිං ගණ්හාති. සබ්බම්පි සස්සං වපිතකාලෙ සෙතං හොති, පච්ඡා නීලං. ජරාවාතෙන පන පහටකාලෙ පණ්ඩරං [Pg.17] හොති. අම්බඞ්කුරෙනාපි දීපෙතුං වට්ටති එව. සා පනෙසා ඛන්ධපරිපාකලක්ඛණා ජරා, මරණූපනයනරසා, යොබ්බනවිනාසපච්චුපට්ඨානා. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ අයම්පි බ්‍රාහ්මණො අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි සද්ධිං අන්තෙවාසිකසහස්සෙන. අඤ්ඤෙසඤ්ච අනෙකසහස්සානං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි. සෙසං වුත්තසදිසමෙව.

Here, intermittent aging should be explained in terms of appropriated and unappropriated phenomena thus: In young boys, what are called milk teeth first arise, and they are not firm. When these fall out, new teeth arise. They are at first white, but later, when struck by the wind of aging, they become dark. Hair, at first, can be reddish, dark, or white. The skin has a ruddy complexion. As they continue to grow, the whiteness of what is white and the darkness of what is dark becomes apparent. And when struck by the wind of aging, the skin takes on wrinkles. All grain is white when sown, then it becomes green. When struck by the wind of aging, it becomes pale. This can also be illustrated with a mango sprout. This aging has the characteristic of the ripening of the aggregates, its function is to lead to death, and its manifestation is the destruction of youth. The rest is evident in all cases. Thus, the Blessed One taught this discourse as well, culminating in arahantship. At the end of the teaching, this brahmin, along with his thousand disciples, was established in arahantship. And in many other thousands, the eye of the Dhamma arose. The rest is as has been said.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa,

පුණ්ණකමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Exposition of the Puṇṇakamāṇava Sutta is concluded.

4. මෙත්තගූමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

4. Commentary on the Mettagūmāṇava Sutta

18. චතුත්ථෙ මෙත්තගූසුත්තෙ – මඤ්ඤාමි තං වෙදගූ භාවිතත්තන්ති ‘‘අයං වෙදගූ’’ති ච ‘‘භාවිතත්තො’’ති ච එවං තං මඤ්ඤාමි.

18. In the fourth sutta, the Mettagū Sutta: 'I consider you a knower of wisdom, one with a developed self' means, 'I consider you thus: "this one is a knower of wisdom" and "one with a developed self".'

අපරිත්තොති න අප්පො. මහන්තොති න ඛුද්දකො. ගම්භීරොති න උත්තානො. අප්පමෙය්‍යොති මිනිතුං න සක්කුණෙය්‍යො. දුප්පරියොගාළ්හොති අවගාහිතුං ඔතරිතුං දුක්ඛො. බහුරතනො සාගරූපමොති බහූනං ධම්මරතනානං ආකරත්තා අනෙකවිධරතනසම්පන්නො මහාසමුද්දො විය බහුරතනො සාගරසදිසො.

'Not limited' means not small. 'Great' means not insignificant. 'Deep' means not shallow. 'Immeasurable' means it cannot be measured. 'Difficult to fathom' means it is difficult to immerse in or penetrate. 'Rich in jewels, like the ocean' means it is rich in jewels and similar to the ocean, because it is a source of many Dhamma-jewels, just as the great ocean is endowed with diverse jewels.

න මඞ්කු හොතීති න විකුණිතමුඛො හොති. අප්පතිට්ඨිතචිත්තොති දොසවසෙන න ඝනීභූතචිත්තො. අලීනමනසොති න සඞ්කුචිතචිත්තො. අබ්‍යාපන්නචෙතසොති න පූතිචිත්තො.

'He is not dejected' means his face is not contorted. 'With mind not established' means with a mind not hardened by aversion. 'With mind not sluggish' means with a mind not contracted. 'With mind without ill-will' means with a mind that is not corrupt.

දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තොති චක්ඛුවිසයෙ රූපාරම්මණෙ දිට්ඨමත්තොයෙව තං ආරම්මණං භවිස්සති, කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථි. යං චක්ඛුනා දිට්ඨං වණ්ණායතනමෙව. සුතාදීසුපි එසෙව නයො. අපි ච දිට්ඨෙති දස්සනයොගෙන වණ්ණායතනං, සවනයොගෙන සද්දායතනං, මුතයොගෙන ඝානජිව්හාකායායතනානි දස්සෙති. ඝානස්ස ගන්ධායතනං, ජිව්හාය රසායතනං, කායස්ස පථවී තෙජො වායූති ඵොට්ඨබ්බායතනං, විඤ්ඤාතයොගෙන ධම්මායතනං දස්සෙති. දිට්ඨෙ අනූපයොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨෙ රාගූපයවිරහිතො. අනපායොති කොධවිරහිතො අප්පටිඝො[Pg.18]. අනිස්සිතොති තණ්හාය අනල්ලීනො. අප්පටිබද්ධොති මානෙන න බද්ධො. විප්පමුත්තොති සබ්බාරම්මණතො මුත්තො. විසඤ්ඤුත්තොති කිලෙසෙහි වියුත්තො හුත්වා ඨිතො.

'In the seen, there will be only the seen' means that in the sphere of the eye, with form as its object, there will be only the seen in regard to that object; there is no doer or instigator. What is seen by the eye is merely the base of form. The same principle applies to the heard, and so on. Furthermore, 'in the seen' indicates the base of form by way of seeing; the base of sound by way of hearing; and the bases of olfaction, gustation, and tactile sensation by way of sensing. For the nose, there is the base of odor; for the tongue, the base of taste; for the body, the base of tangible phenomena—earth, fire, and wind; and for the mind, the base of mental phenomena is indicated by way of cognizing. 'In the seen, without grasping' means, in what is seen by eye-consciousness, one is devoid of the grasping of lust. 'Without moving away' means devoid of anger, without resistance. 'Unreliant' means not clinging through craving. 'Unbound' means not bound by conceit. 'Liberated' means liberated from all objects. 'Disjoined' means standing apart, separated from the defilements.

සංවිජ්ජති භගවතො චක්ඛූති බුද්ධස්ස භගවතො පකතිමංසචක්ඛු උපලබ්භති. පස්සතීති දක්ඛති ඔලොකෙති. චක්ඛුනා රූපන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපාරම්මණං. ඡන්දරාගොති තණ්හාඡන්දො.

'The Blessed One has an eye' means the natural fleshly eye of the Blessed One, the Buddha, is found. 'He sees' means he beholds, he observes. 'A form with the eye' means a form as an object for eye-consciousness. 'Desire and lust' means desire that is craving.

දන්තං නයන්ති සමිතින්ති උය්‍යානකීළාමණ්ඩලාදීසු හි මහාජනමජ්ඣං ගච්ඡන්තා දන්තමෙව ගොණං වා දන්තං අස්සාජානීයං වා යානෙ යොජෙත්වා නයන්ති. රාජාති තථාරූපානෙව ඨානානි ගච්ඡන්තො රාජාපි දන්තමෙව අභිරුහති. මනුස්සෙසූති මනුස්සෙසුපි චතූහි අරියමග්ගෙහි දන්තො නිබ්බිසෙවනොව සෙට්ඨො. යොතිවාක්‍යන්ති එවරූපං අතික්කම්මවචනං පුනප්පුනං වුච්චමානම්පි තිතික්ඛති නප්පතිප්ඵරති න විහඤ්ඤති, එවරූපො දන්තො සෙට්ඨොති අත්ථො.

'They lead the tamed' means that when going into the midst of a great crowd in parks, playgrounds, and arenas, they yoke and lead only a tamed ox or a tamed thoroughbred horse to a vehicle. 'A king' means even a king, going to such places, mounts only a tamed one. 'Among men' means even among men, one tamed by the four noble paths, detached from craving, is the best. 'Endures speech' means even when such reproachful speech is repeatedly spoken, he endures it without retaliating or being upset. Such a tamed one is the best—this is the meaning.

අස්සතරාති වළවාය ගද්‍රභෙන ජාතා. ආජානීයාති යං අස්සදම්මසාරථි කාරණං කාරෙති, තස්ස ඛිප්පං ජානනසමත්ථා. සින්ධවාති සින්ධවරට්ඨෙ ජාතා අස්සා. මහානාගාති කුඤ්ජරසඞ්ඛාතා මහාහත්ථිනො. අත්තදන්තොති එතෙ අස්සතරා වා සින්ධවා වා කුඤ්ජරා වා දන්තාව, න අදන්තා. යො පන චතුමග්ගසඞ්ඛාතෙන අත්තනො දන්තතාය අත්තදන්තො නිබ්බිසෙවනො, අයං තතොපි වරං, සබ්බෙහිපි එතෙහි උත්තරිතරොති අත්ථො.

'Mules' means born of a mare and a donkey. 'Thoroughbreds' means capable of quickly understanding what a horse-trainer or charioteer makes them do. 'Sindh horses' means horses born in the Sindh country. 'Great elephants' means great elephants, known as bull elephants. 'Self-tamed' means these mules, Sindh horses, or elephants are indeed tamed, not untamed. But one who is self-tamed by his own taming, which is the four noble paths, and is detached from craving—this one is even better than those, surpassing all of them—this is the meaning.

න හි එතෙහි යානෙහීති යානි එතානි හත්ථියානාදීනි උත්තමයානානි, එතෙහි යානෙහි කොචි පුග්ගලො සුපිනන්තෙනපි අගතපුබ්බත්තා ‘‘අගත’’න්ති සඞ්ඛාතං නිබ්බානදිසං තථා න ගච්ඡෙය්‍ය. යථා පුබ්බභාගෙ ඉන්ද්‍රියදමෙන දන්තෙන, අපරභාගෙ අරියමග්ගභාවනාය සුදන්තෙන දන්තො නිබ්බිසෙවනො සප්පඤ්ඤො පුග්ගලො තං අගතපුබ්බං දිසං ගච්ඡති, දන්තභූමිං පාපුණාති, තස්මා අත්තදමනමෙව වරතරන්ති අත්ථො (ධ. ප. අට්ඨ. 2.322; මහානි. අට්ඨ. 90).

'Not by these vehicles' means that by these vehicles, such as elephant vehicles, which are supreme vehicles, no person could go to the destination called 'the ungone'—so called because it has never been gone to before—which is Nibbāna, not even in a dream. Whereas a wise person, tamed in the earlier stage by the restraint of the faculties, and well-tamed in the later stage by the cultivation of the noble path—one who is self-controlled and free from craving—reaches that previously ungone-to destination and attains the state of the tamed. Therefore, self-taming is far better—this is the meaning. (Dh. A. 2.322; Mahāni. A. 90).

විධාසු න විකම්පන්තීති නවවිධමානකොට්ඨාසෙසු න චලන්ති න වෙධෙන්ති. විප්පමුත්තා පුනබ්භවාති කම්මකිලෙසතො සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා සුට්ඨු මුත්තා. දන්තභූමිං අනුප්පත්තාති අරහත්තඵලං පාපුණිත්වා ඨිතා. තෙ ලොකෙ විජිතාවිනොති [Pg.19] තෙ වුත්තප්පකාරා ඛීණාසවා සත්තලොකෙ විජිතවිජයා නාම (සං. නි. අට්ඨ. 2.3.76; මහානි. අට්ඨ. 90).

'Unshaken in all situations' means they do not waver or tremble in the ninefold abodes of conceit. 'Fully liberated from rebirth' means thoroughly freed through complete liberation from kamma and defilements. 'Having reached the tamed ground' means having attained and abiding in the fruit of arahantship. 'They are conquerors in the world' means those aforementioned, with destroyed taints, are called victorious conquerors in the world of beings. (Saṃ. Ni. A. 2.3.76; Mahāni. A. 90).

යස්සින්ද්‍රියානි භාවිතානීති යස්ස ඛීණාසවස්ස සද්ධාදිපඤ්චින්ද්‍රියානි අරහත්තඵලං පාපෙත්වා වඩ්ඪිතානි. අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා චාති චක්ඛාදිඅජ්ඣත්තායතනානි ච රූපාදිබහිද්ධායතනානි ච නිබ්බිසෙවනානි කතානි. සබ්බලොකෙති සකලතෙධාතුකෙ ලොකෙ ච. නිබ්බිජ්ඣ ඉමං පරඤ්ච ලොකන්ති ඉමඤ්ච අත්තභාවං පරලොකෙ ච අත්තභාවං අතික්කමිත්වා ඨිතො ඛීණාසවො. කාලං කඞ්ඛති භාවිතො ස දන්තොති සො ඛීණාසවො චක්ඛාදිතො දන්තො වඩ්ඪිතචිත්තො මරණකාලං පත්ථෙති (සු. නි. අට්ඨ. 2.522; මහානි. අට්ඨ. 90).

'Whose faculties are developed' means the five faculties beginning with faith of that arahant, having led to the fruit of arahantship, are fully developed. 'Internally and externally' means the internal sense bases such as the eye and the external sense bases such as forms are made free from craving. 'In all the world' means in the entire threefold world. 'Having pierced through this world and the next' means that arahant has transcended both this existence and a future existence. 'The tamed one, developed, longs for the time' means that arahant, restrained in faculties like the eye, with a developed mind, awaits the time of death. (Su. Ni. A. 2.522; Mahāni. A. 90).

යෙසං ධම්මානං ආදිතො සමුදාගමනං පඤ්ඤායතීති යෙසං ඛන්ධාදිධම්මානං උප්පත්ති පඤ්ඤායති. අත්ථඞ්ගමතො නිරොධොති අත්ථඞ්ගමනවසෙන තෙසංයෙව අභාවො පඤ්ඤායති. කම්මසන්නිස්සිතො විපාකොති කුසලාකුසලකම්මනිස්සිතො විපාකො කම්මං අමුඤ්චිත්වා පවත්තනතො විපාකොපි කම්මසන්නිස්සිතොව නාම. නාමසන්නිස්සිතං රූපන්ති සබ්බරූපං නාමං ගහෙත්වා පවත්තනතො නාමසන්නිස්සිතං නාම ජාතං. ජාතියා අනුගතන්ති සබ්බං කම්මාදිකං ජාතියා අනුපවිට්ඨං. ජරාය අනුසටන්ති ජරාය පත්ථටං. බ්‍යාධිනා අභිභූතන්ති බ්‍යාධිදුක්ඛෙන අභිමද්දිතං. මරණෙන අබ්භාහතන්ති මච්චුනා අභිහටං පහටං. අතාණන්ති පුත්තාදීහිපි තායනස්ස අභාවතො අතායනං අනාරක්ඛං අලබ්භණෙය්‍යං ඛෙමං වා. අලෙණන්ති අල්ලීයිතුං නිස්සයිතුං අනරහං, අල්ලීනානම්පි න ලෙණකිච්චකරණං. අසරණන්ති නිස්සිතානං න භයහාරකං, න භයවිනාසකං. අසරණීභූතන්ති පුරෙ උප්පත්තියා අත්තනො අභාවෙනෙව අසරණං, උප්පත්තිසමකාලමෙව අසරණභූතන්ති අත්ථො.

'Those for whom the arising of phenomena is seen from the beginning' means for whom the arising of aggregates and other phenomena is seen. 'With their passing away, cessation is seen' means through the manner of their disappearance, the absence of those very phenomena is seen. 'Dependent on kamma is the result' means the result rooted in wholesome or unwholesome kamma is called 'dependent on kamma' because it arises without abandoning kamma. 'Dependent on name is form' means all form, taking name as its basis, arises; thus it is called 'dependent on name.' 'Subject to birth' means all that is conditioned by kamma and so forth is entered into by birth. 'Afflicted by aging' means pervaded by aging. 'Overcome by sickness' means crushed by the suffering of sickness. 'Struck down by death' means assailed and struck by death. 'Without shelter' means having no protection even from sons and others; it is unsheltered, unguarded, and unable to obtain safety, or what is secure. 'Without refuge' means unfit to rely upon or take as a support; it does not perform the function of refuge even for those who cling to it. 'Without protector' means for those who depend on it, it does not remove fear or destroy danger. 'Become without refuge' means that due to its own non-existence prior to arising, it is without refuge; it becomes without refuge at the very moment of its arising—this is the meaning.

19. අපුච්ඡසීති එත්ථ අ-ඉති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො, පුච්ඡසිත්වෙව අත්ථො. පවක්ඛාමි යථා පජානන්ති යථා පජානන්තො ආචික්ඛති, එවං ආචික්ඛිස්සාමි. උපධිනිදානා පභවන්ති දුක්ඛාති තණ්හාදිඋපධිනිදානා ජාතිආදිදුක්ඛවිසෙසා පභවන්ති.

19. 'You ask'—here, the particle 'a-' is merely an expletive used to fill out the meter; the meaning is simply 'you ask.' 'I will explain as I understand' means as one who understands explains, so will I explain. 'Sorrows arise from clinging as their source' means the various specific sorrows such as birth, etc., arise from clinging as their source, that is, from craving and so on.

තණ්හූපධීති [Pg.20] තණ්හා එව තණ්හූපධි. සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි එව දිට්ඨූපධි. රාගාදිකිලෙසා එව කිලෙසූපධි. පුඤ්ඤාදිකම්මානි එව කම්මූපධි. තිවිධදුච්චරිතානියෙව දුච්චරිතූපධි. කබළීකාරාදයො ආහාරා එව ආහාරූපධි. දොසපටිඝො එව පටිඝූපධි. කම්මසමුට්ඨානා කම්මෙනෙව ගහිතා පථවාදයො චතස්සො ධාතුයොව චතස්සො උපාදින්නධාතුයො උපධී. චක්ඛාදිඡඅජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි එව ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි උපධී. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිඡවිඤ්ඤාණකායාව ඡ විඤ්ඤාණකායා උපධී. සබ්බම්පි දුක්ඛං දුක්ඛමනට්ඨෙනාති සබ්බතෙභූමකං දුක්ඛං දුස්සහනට්ඨෙන උපධි.

'Craving as clinging' means craving itself is clinging. 'Views as clinging' means views such as eternalism and annihilationism are themselves clinging. 'Defilements as clinging' means defilements such as lust are themselves clinging. 'Kamma as clinging' means meritorious and other actions are themselves clinging. 'Misconduct as clinging' means the threefold misconduct is itself clinging. 'Nutriment as clinging' means nutriments such as edible food are themselves clinging. 'Aversion as clinging' means hatred and aversion are themselves clinging. 'The four clung-to elements as clinging' means the four elements—earth and so forth—which have arisen from kamma and are grasped by kamma. 'The six internal sense bases as clinging' means the six internal sense bases—the eye and so forth. 'The six bodies of consciousness as clinging' means the six bodies of consciousness—eye-consciousness and so forth. 'All suffering is clinging' means all suffering in the three realms is clinging in the sense of being unbearable.

20. එවං උපධිනිදානතො පභවන්තෙසු දුක්ඛෙසු – යො වෙ අවිද්වාති ගාථා. තත්ථ පජානන්ති සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිවසෙන ජානන්තො. දුක්ඛස්ස ජාතිප්පභවානුපස්සීති වට්ටදුක්ඛස්ස ජාතිකාරණං ‘‘උපධී’’ති අනුපස්සන්තො. ඉමිස්සා ගාථාය නිද්දෙසෙ වත්තබ්බං නත්ථි.

20. Thus, concerning the sufferings that arise from clinging as their source—the verse begins, 'Whoever, being ignorant...' Herein, 'knowing the formations' means knowing formations as impermanent, and so forth. 'Seeing the origin of suffering's birth' means contemplating 'clinging' as the cause of birth for the suffering of the round. There is nothing further to be said in the explanation of this verse.

21. සොකපරිද්දවඤ්චාති සොකඤ්ච පරිදෙවඤ්ච. තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති යථා යථා සත්තා ජානන්ති, තථා තථා ඤාපනවසෙන විදිතො එස තයා ධම්මොති.

21. 'And sorrow and lamentation' means sorrow and lamentation. 'For so this Dhamma is known to you' means that this Dhamma is known by you in the manner of making it known according to how beings understand.

තත්ථ තරන්තීති පඨමමග්ගෙන දිට්ඨොඝං තරන්ති. උත්තරන්තීති දුතියමග්ගෙන කාමොඝං තනුකරණවසෙන උග්ගන්ත්වා තරන්ති. පතරන්තීති තමෙව නිරවසෙසප්පහානවසෙන තතියමග්ගෙන විසෙසෙන තරන්ති. සමතික්කමන්තීති භවොඝඅවිජ්ජොඝප්පහානවසෙන චතුත්ථමග්ගෙන සම්මා අතික්කමන්ති. වීතිවත්තන්තීති ඵලං පාපුණිත්වා තිට්ඨන්ති.

Here, 'they cross' means they cross the flood of views with the first path. 'They cross over' means they rise up and cross the flood of sensual desire by weakening it with the second path. 'They cross beyond' means they cross it in a special way by abandoning it without remainder with the third path. 'They transcend' means they rightly transcend the floods of becoming and ignorance by abandoning them with the fourth path. 'They have passed beyond' means they attain the fruition and abide.

22. කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මන්ති නිබ්බානධම්මං නිබ්බානගාමිනිපටිපදාධම්මඤ්ච තෙ දෙසයිස්සාමි. දිට්ඨෙ ධම්මෙති දිට්ඨෙව දුක්ඛාදිධම්මෙ, ඉමස්මිංයෙව වා අත්තභාවෙ. අනීතිහන්ති අත්තපච්චක්ඛං. යං විදිත්වාති යං ධම්මං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදිනා (ධ. ප. 277; ථෙරගා. 676; කථා. 753) නයෙන සම්මසන්තො විදිත්වා.

22. 'I will proclaim to you the Dhamma' means: I will teach you the Dhamma of Nibbāna and the Dhamma of the path leading to Nibbāna. 'In the visible Dhamma' means: in the dhammas beginning with suffering, which are seen, or in this very existence. 'Not from hearsay' means: directly experienced by oneself. 'Having known which' means: having known that Dhamma by comprehending it according to the method, 'All conditioned things are impermanent,' and so on.

තත්ථ ආදිකල්‍යාණන්ති හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං තව කිත්තයිස්සාමි, තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා කිත්තයන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව කිත්තයිස්සාමි. ආදිම්හි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා කිත්තයිස්සාමි. මජ්ඣෙපි. පරියොසානෙපි භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා කිත්තයිස්සාමීති [Pg.21] වුත්තං හොති. යස්මිඤ්හි භගවා එකගාථම්පි දෙසෙසි, සා සමන්තභද්දකත්තා ධම්මස්ස පඨමපාදෙන ආදිකල්‍යාණා, දුතියතතියපාදෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණා, පච්ඡිමපාදෙන පරියොසානකල්‍යාණා. එකානුසන්ධිකං සුත්තං නිදානෙන ආදිකල්‍යාණං, නිගමනෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං. නානානුසන්ධිකං සුත්තං පඨමානුසන්ධිනා ආදිකල්‍යාණං, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණං.

Here, 'beautiful in the beginning' means: even having set aside the unsurpassed bliss of seclusion, I will proclaim the Dhamma to you; and whether proclaiming little or much, I will proclaim it only in a way that is beautiful in the beginning, and so forth. It is said: 'I will proclaim it having made it good and blameless in the beginning. And in the middle. And in the end, I will proclaim it having made it good and blameless.' For when the Blessed One teaches even a single verse, that verse, being good all around, is beautiful in the beginning with its first line, beautiful in the middle with its second and third lines, and beautiful in the end with its last line. A discourse with a single connection is beautiful in the beginning with its introduction, beautiful in the end with its conclusion, and beautiful in the middle with the rest. A discourse with multiple connections is beautiful in the beginning with its first connection, beautiful in the end with its last, and beautiful in the middle with the rest.

අපි ච සනිදානඋප්පත්තිත්තා ආදිකල්‍යාණං, වෙනෙය්‍යානං අනුරූපතො අත්ථස්ස අවිපරීතතාය ච හෙතුදාහරණයුත්තතො ච මජ්ඣෙකල්‍යාණං, සොතූනං සද්ධාපටිලාභජනනෙන නිගමනෙන ච පරියොසානකල්‍යාණං.

Moreover, it is beautiful in the beginning because it arises with a cause; beautiful in the middle because it is suitable for those to be trained, because of the non-distortion of the meaning, and because it is endowed with reason and example; and beautiful in the end because of its conclusion, which generates the gaining of faith in the listeners.

සකලො හි සාසනධම්මො අත්තනො අත්ථභූතෙන සීලෙන ආදිකල්‍යාණො, සමථවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, නිබ්බානෙන පරියොසානකල්‍යාණො. සීලසමාධීහි වා ආදිකල්‍යාණො, විපස්සනාමග්ගෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො. බුද්ධසුබොධිතාය වා ආදිකල්‍යාණො, ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා පරියොසානකල්‍යාණො. තං සුත්වා තථත්තාය පටිපන්නෙන අධිගන්තබ්බාය අභිසම්බොධියා වා ආදිකල්‍යාණො, පච්චෙකබොධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සාවකබොධියා පරියොසානකල්‍යාණො.

For the entire teaching of the Dhamma is beautiful in the beginning with virtue, which is for one's own welfare; beautiful in the middle with serenity, insight, the path, and fruition; and beautiful in the end with Nibbāna. Or, it is beautiful in the beginning with virtue and concentration; beautiful in the middle with insight and the path; and beautiful in the end with fruition and Nibbāna. Or, it is beautiful in the beginning with the Buddha's perfect awakening; beautiful in the middle with the Dhamma's excellent nature; and beautiful in the end with the Sangha's good practice. Or, for one who, having heard it, practices for the sake of that state, it is beautiful in the beginning with the supreme enlightenment to be realized; beautiful in the middle with the enlightenment of a private buddha; and beautiful in the end with the enlightenment of a disciple.

සුය්‍යමානො චෙස නීවරණවික්ඛම්භනතො භවනෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති ආදිකල්‍යාණො, පටිපජ්ජියමානො සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතො පටිපත්තියාපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති මජ්ඣෙකල්‍යාණො, තථාපටිපන්නො (පාරා. අට්ඨ. 1.1) ච පටිපත්තිඵලෙ නිට්ඨිතෙ තාදිභාවාවහනතො පටිපත්තිඵලෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති පරියොසානකල්‍යාණොති.

And when this is being heard, it brings only what is beautiful through the suppression of the hindrances by means of cultivation, thus it is beautiful in the beginning. When it is being practiced, it brings only what is beautiful through the practice that leads to the bliss of serenity and insight, thus it is beautiful in the middle. And for one who has practiced accordingly, when the fruit of the practice is perfected, it brings only what is beautiful through the fruit of the practice that leads to the state of 'suchness', thus it is beautiful in the end.

යං පනෙස භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පකාසෙති, නානානයෙහි දීපෙති. තං යථානුරූපං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං. බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිඅත්ථපදසමායොගතො සාත්ථං. අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථගම්භීරතාපටිවෙධගම්භීරතාහි සාත්ථං[Pg.22]. ධම්මගම්භීරතාදෙසනාගම්භීරතාහි සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාවිසයතො සාත්ථං. ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාවිසයතො සබ්‍යඤ්ජනං. පණ්ඩිතවෙදනීයතො සරික්ඛකජනප්පසාදකන්ති සාත්ථං. සද්ධෙය්‍යතො ලොකියජනප්පසාදකන්ති සබ්‍යඤ්ජනං. ගම්භීරාධිප්පායතො සාත්ථං. උත්තානපදතො සබ්‍යඤ්ජනං. උපනෙතබ්බස්ස අභාවතො සකලපරිපුණ්ණභාවෙන කෙවලපරිපුණ්ණං. අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො නිද්දොසභාවෙන පරිසුද්ධං.

When the Blessed One teaches this Dhamma, he proclaims the holy life of the teaching and the holy life of the path, and he illuminates it through various methods. That Dhamma is, accordingly, meaningful through the accomplishment of meaning and well-phrased through the accomplishment of phrasing. It is meaningful through clarification, exposition, explanation, analysis, making plain, designation, and the connection of meaningful words. It is well-phrased through the accomplishment of letters, words, phrasing, form, language, and exposition. It is meaningful through the profundity of meaning and the profundity of penetration. It is well-phrased through the profundity of the Dhamma and the profundity of the teaching. It is meaningful in being the domain of the analytical knowledges of meaning and perspicuity. It is well-phrased in being the domain of the analytical knowledges of the Dhamma and language. It is meaningful because it is to be understood by the wise and inspires gladness in people of similar character. It is well-phrased because it is worthy of faith and inspires gladness in worldly people. It is meaningful due to its profound intention. It is well-phrased due to its plain wording. Because there is nothing to be added, it is wholly complete by being complete in all its parts. Because there is nothing to be removed, it is perfectly pure by being flawless.

අපි ච – පටිපත්තියා අධිගමබ්‍යත්තිතො සාත්ථං. පරියත්තියා ආගමබ්‍යත්තිතො සබ්‍යඤ්ජනං. සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධයුත්තතො කෙවලපරිපුණ්ණං. නිරුපක්කිලෙසතො නිත්ථරණත්ථාය පවත්තිතො ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතො ච පරිසුද්ධං. සික්ඛත්තයපරිග්ගහිතත්තා බ්‍රහ්මභූතෙහි සෙට්ඨෙහි චරිතබ්බතො, තෙසඤ්ච චරියභාවතො බ්‍රහ්මචරියං (පාරා. අට්ඨ. 1.1).

Moreover, it is meaningful because of the clarity of attainment through practice. It is well-phrased because of the clarity of the textual tradition through learning. It is wholly complete because it is endowed with the five aggregates of the Dhamma beginning with virtue. It is pure because it is without defilements, because it proceeds for the sake of deliverance, and because it is independent of worldly allurements. Because it is encompassed by the threefold training, and because it is to be practiced by the best, those who have become sublime, and because it is their way of life, it is the holy life.

එවං පරියත්තිධම්මං දස්සෙත්වා ඉදානි ලොකුත්තරධම්මං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ’’ති ආහ. සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙ දස්සෙත්වා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරං දස්සෙතුං ‘‘නිබ්බානඤ්චා’’ති ආහ. නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපදන්ති පුබ්බභාගසීලසමාධිවිපස්සනාධම්මඤ්ච කිත්තයිස්සාමි.

Having thus shown the Dhamma of learning, now to show the supramundane Dhamma, he said, 'the four establishments of mindfulness.' Having shown the thirty-seven things pertaining to enlightenment, to show the supramundane that results from them, he said, 'and Nibbāna.' And by 'the path leading to Nibbāna,' it is meant: I will also proclaim the Dhamma of the preliminary part, which is virtue, concentration, and insight.

දුක්ඛෙ දිට්ඨෙති දුක්ඛසච්චෙ සරසලක්ඛණෙන දිට්ඨෙ දුක්ඛසච්චං පකාසෙස්සාමි. සමුදයාදීසුපි එසෙව නයො.

'Seen in suffering' means: when the truth of suffering is seen with its essential characteristic, I will proclaim the truth of suffering. This same method applies to the origin and the rest.

23. තඤ්චාහං අභිනන්දාමීති තං වුත්තප්පකාරධම්මජොතකං තව වචනං අහං පත්ථයාමි. ධම්මමුත්තමන්ති තඤ්ච ධම්මමුත්තමං අභිනන්දාමි.

23. 'And I rejoice in that' means: I desire your words, which illuminate the Dhamma in the manner described. 'The supreme Dhamma' means: and I rejoice in that supreme Dhamma.

තත්ථ මහතො තමොකායස්ස පදාලනන්ති මහතො අවිජ්ජාරාසිස්ස ඡෙදනං. අනිච්චලක්ඛණවසෙන එසී. දුක්ඛලක්ඛණවසෙන ගවෙසී. අනත්තලක්ඛණවසෙන සමන්තතො පරියෙසී. මහතො විපල්ලාසස්ස පභෙදනන්ති මහන්තස්ස අසුභෙ සුභන්තිආදිද්වාදසවිධස්ස විපල්ලාසස්ස භෙදනං. මහතො තණ්හාසල්ලස්ස අබ්බහනන්ති මහන්තස්ස අන්තොතුදනට්ඨෙන තණ්හාකණ්ටකස්ස ලුඤ්චනං. දිට්ඨිසඞ්ඝාටස්ස විනිවෙඨනන්ති දිට්ඨියෙව අබ්බොච්ඡින්නප්පවත්තිතො සඞ්ඝටිතට්ඨෙන සඞ්ඝාටො, තස්ස දිට්ඨිසඞ්ඝාටස්ස නිවත්තනං. මානධජස්ස පාතනන්ති උස්සිතට්ඨෙන උන්නතිලක්ඛණස්ස මානද්ධජස්ස පාතනං. අභිසඞ්ඛාරස්ස වූපසමන්ති පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරස්ස උපසමනං. ඔඝස්ස නිත්ථරණන්ති වට්ටෙ ඔසීදාපනස්ස කාමොඝාදිඔඝස්ස [Pg.23] නිත්ථරණං නික්ඛමනං. භාරස්ස නික්ඛෙපනන්ති රූපාදිපඤ්චක්ඛන්ධභාරස්ස ඛිපනං ඡඩ්ඩනං. සංසාරවට්ටස්ස උපච්ඡෙදන්ති ඛන්ධාදිපටිපාටිසංසාරවට්ටස්ස හෙතුනස්සනෙන උච්ඡිජ්ජනං. සන්තාපස්ස නිබ්බාපනන්ති කිලෙසසන්තාපස්ස නිබ්බුතිං. පරිළාහස්ස පටිපස්සද්ධන්ති කිලෙසපරිළාහස්ස වූපසමං පටිපස්සම්භනං. ධම්මධජස්ස උස්සාපනන්ති නවවිධලොකුත්තරධම්මස්ස උස්සාපෙත්වා ඨපනං. පරමත්ථං අමතං නිබ්බානන්ති උත්තමට්ඨෙන පරමත්ථං. නත්ථි එතස්ස මරණසඞ්ඛාතං මතන්ති අමතං. කිලෙසවිසපටිපක්ඛත්තා අගදන්තිපි අමතං. සංසාරදුක්ඛපටිපක්ඛභූතත්තා නිබ්බුතන්ති නිබ්බානං. නත්ථෙත්ථ තණ්හාසඞ්ඛාතං වානන්තිපි නිබ්බානං.

Herein, 'piercing the great mass of darkness' means cutting through the great heap of ignorance. He seeks by way of the characteristic of impermanence. He searches by way of the characteristic of suffering. He thoroughly investigates by way of the characteristic of non-self. 'Shattering the great perversion' means breaking the great twelvefold perversion, such as perceiving the unattractive as attractive. 'Uprooting the great dart of craving' means plucking out the great thorn of craving that stings from within. 'Dispelling the tangle of views' means turning away from the tangle of views, which is a continuous flow of views that are intertwined. 'Striking down the banner of conceit' means striking down the banner of conceit, which is characterized by its elevated and lofty nature. 'Quelling the formations' means pacifying the formations of merit and the like. 'Crossing the flood' means escaping and emerging from the flood of sensual desire and so on, which causes one to sink in the cycle of existence. 'Laying down the burden' means casting off and discarding the burden of the five aggregates, such as form. 'Severing the round of rebirth' means cutting off the succession of aggregates in the cycle of existence by destroying its cause. 'Extinguishing the fever' means the stilling of the fever of defilements. 'Cooling the burning' means calming and pacifying the burning of defilements. 'Raising the banner of the Dhamma' means elevating and establishing the ninefold supramundane Dhamma. 'The ultimate, the deathless, Nibbāna'—it is the ultimate in the highest sense. There is no so-called death for it, thus it is the deathless. Because it is the antidote to the poison of the defilements, it is also the deathless. Because it is opposed to the suffering of the cycle of existence, it is called peace. There is no craving, so-called 'weaving,' herein, thus it is Nibbāna.

මහෙසක්ඛෙහි සත්තෙහීති මහානුභාවෙහි සක්කාදීහි සත්තෙහි. පරියෙසිතොති පරියිට්ඨො. කහං දෙවදෙවොති දෙවානං අතිදෙවො කුහිං. කහං නරාසභොති උත්තමපුරිසො.

'By beings of great power' means by powerful beings such as Sakka and others. 'Sought after' means thoroughly sought. 'Where, O god of gods?' means where is the supreme god among gods? 'Where, O bull among men?' means where is the foremost of men.

24. උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති එත්ථ උද්ධන්ති අනාගතද්ධා වුච්චති. අධොති අතීතද්ධා. තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති පච්චුප්පන්නද්ධා. එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච, පනුජ්ජ විඤ්ඤාණන්ති එතෙසු උද්ධාදීසු තණ්හඤ්ච දිට්ඨිනිවෙසනඤ්ච අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණඤ්ච පනුදෙහි. පනුදිත්වා ච භවෙ න තිට්ඨෙති එවං සන්තෙ දුවිධෙපි භවෙ න තිට්ඨෙය්‍ය. එවං තාව පනුජ්ජසද්දස්ස පනුදෙහීති ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ සම්බන්ධො. පනුදිත්වාති එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ භවෙ න තිට්ඨෙති අයමෙව සම්බන්ධො. එතානි නන්දීනිවෙසනවිඤ්ඤාණානි පනුදිත්වා දුවිධෙපි භවෙ න තිට්ඨෙය්‍යාති.

24. Above, below, and across, or in the middle — here, 'above' refers to the future time. 'Below' refers to the past time. 'Across, or in the middle' refers to the present time. 'In these, abandon delight and attachment, dispel consciousness' — in these states of above and so forth, abandon craving, the stronghold of views, and volitional consciousness. 'Having dispelled them, one does not remain in existence' — if this is so, one would not remain in either of the two types of existence. Thus far, the connection of the term 'panujja' (dispel) in this interpretation of meaning is to 'panudehi' (abandon). As for 'panuditvā' (having dispelled), in this interpretation of meaning, the connection is simply 'one does not remain in existence.' Having dispelled these—delight, attachment, and consciousness—one would not remain in either of the two types of existence.

සහොකාසවසෙන දෙවලොකො උද්ධං. අපායලොකො අධො. මනුස්සලොකො මජ්ඣෙ. තත්ථ කුසලා ධම්මාති අපායං මුඤ්චිත්වා උපරි පටිසන්ධිදානතො කුසලා ධම්මා උද්ධන්ති වුච්චන්ති. අකුසලා ධම්මා අපායෙසු පටිසන්ධිදානතො අධොති. තදුභයවිමුත්තත්තා අබ්‍යාකතා ධම්මා තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති වුච්චන්ති. සබ්බොපරිවසෙන අරූපධාතු උද්ධං. සබ්බඅධොවසෙන කාමධාතු අධො. තදුභයන්තරවසෙන රූපධාතු මජ්ඣෙ. කායචිත්තාබාධඛනනවසෙන සුඛා වෙදනා උද්ධං. දුක්ඛමනවසෙන දුක්ඛා වෙදනා අධො. අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා මජ්ඣෙ. අත්තභාවවසෙන පරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තො ‘‘උද්ධන්ති උද්ධං පාදතලා’’තිආදිමාහ. තත්ථ උද්ධං පාදතලාති පාදතලතො උපරි. අධො කෙසමත්ථකාති කෙසමත්ථකතො අධො. මජ්ඣෙති ද්වින්නං අන්තරං.

By way of location, the divine realm is above. The realms of misery are below. The human realm is in the middle. Therein, wholesome states are called 'above' because they release one from the realms of misery and give rebirth in higher states. Unwholesome states are called 'below' because they give rebirth in the realms of misery. Being freed from both of these, indeterminate states are called 'across, or in the middle.' In terms of being highest of all, the formless realm is above. In terms of being lowest of all, the sense-sphere realm is below. In terms of being between both, the form realm is in the middle. Pleasant feeling is called 'above' because it undermines affliction of body and mind. Painful feeling is called 'below' because it is suffering. Neither-pleasant-nor-painful feeling is in the middle. Showing the limitations in terms of individual existence, it is said: 'Above means above the soles of the feet,' and so on. Herein, 'above the soles of the feet' means upward from the soles. 'Below the tips of the hair' means downward from the tips of the hair. 'In between' means the space between the two.

පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසහගතං [Pg.24] විඤ්ඤාණන්ති තෙරසවිධපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසම්පයුත්තං කම්මවිඤ්ඤාණං. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණන්ති ද්වාදසවිධඅපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසම්පයුත්තං කම්මවිඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණන්ති චතුබ්බිධං ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරසහගතං කම්මවිඤ්ඤාණං. නුජ්ජාති ඛිප. පනුජ්ජාති අතීව ඛිප. නුදාති ලුඤ්ච. පනුදාති අතීව ලුඤ්ච. පජහාති ඡඩ්ඩෙහි. විනොදෙහීති දූරං කරොහි.

Consciousness accompanied by meritorious volitional formations refers to the kamma-consciousness associated with the thirteen types of meritorious volitional formations. Consciousness accompanied by demeritorious volitional formations refers to the kamma-consciousness associated with the twelve types of demeritorious volitional formations. Consciousness accompanied by imperturbable volitional formations refers to the kamma-consciousness associated with the four types of imperturbable volitional formations. 'Nujjāti' means 'cast off.' 'Panujjāti' means 'cast off utterly.' 'Nudāti' means 'pluck out.' 'Panudāti' means 'pluck out utterly.' 'Pajahāti' means 'abandon.' 'Vinodehi' means 'make far away.'

කම්මභවඤ්චාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරචෙතනාව. පටිසන්ධිකඤ්ච පුනබ්භවන්ති පටිසන්ධියා රූපාදිපුනබ්භවඤ්ච. පජහන්තො පඨමමග්ගෙන, විනොදෙන්තො දුතියමග්ගෙන, බ්‍යන්තී කරොන්තො තතියමග්ගෙන, අනභාවං ගමෙන්තො චතුත්ථමග්ගෙන. කම්මභවෙ න තිට්ඨෙය්‍යාති පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරෙ න තිට්ඨෙය්‍ය.

'Kamma-existence' means simply the volition of meritorious volitional formations. And 'rebirth-linking renewed existence' means the renewed existence of form and so on at rebirth-linking. Abandoning it with the first path, removing it with the second path, making it cease with the third path, and bringing it to non-existence with the fourth path. 'One should not persist in kamma-existence' means one should not persist in meritorious volitional formations and so on.

25. එතානි විනොදෙත්වා භවෙ අතිට්ඨන්තො එසො – එවං විහාරීති ගාථා. තත්ථ ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ, ඉමස්මිංයෙව වා අත්තභාවෙ. ඉමිස්සා ගාථාය නිද්දෙසො උත්තානත්ථොව.

25. Having dispelled these, not remaining in existence—this is the verse 'thus he dwells.' Here, 'herein' means in this very Dispensation, or in this very individual existence. The explanation of this verse is straightforward in meaning.

26. සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකන්ති එත්ථ අනූපධීකන්ති නිබ්බානං, තං සන්ධාය භගවන්තං ආලපන්තො ආහ – ‘‘සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීක’’න්ති.

26. 'Well-proclaimed is Gotama's, free from acquisitions' — here, 'free from acquisitions' refers to Nibbāna. Addressing the Blessed One with this in mind, he said: 'Well-proclaimed is Gotama's, free from acquisitions.'

නිද්දෙසෙ කිලෙසා චාති උපතාපනට්ඨෙන රාගාදයො කිලෙසා ච රාසට්ඨෙන විපාකභූතා පඤ්චක්ඛන්ධා ච කුසලාදිඅභිසඞ්ඛාරා චෙතනා ච ‘‘උපධී’’ති වුච්චන්ති කථීයන්ති. උපධිප්පහානං තදඞ්ගප්පහානෙන, උපධිවූපසමං වික්ඛම්භනප්පහානෙන, උපධිපටිනිස්සග්ගං සමුච්ඡෙදප්පහානෙන උපධිපටිපස්සද්ධං ඵලෙනාති.

In the explanation, defilements such as lust and others are called 'acquisitions' in the sense of afflicting; and the five aggregates, being the result of kamma, are called 'acquisitions' in the sense of a mass; and meritorious and other volitional formations and volition are called 'acquisitions.' The abandoning of acquisitions is by temporary abandonment; the calming of acquisitions is by suppression abandonment; the relinquishment of acquisitions is by eradication abandonment; and the pacification of acquisitions is by fruition.

27. න කෙවලං දුක්ඛමෙව පහාසි – තෙ චාපීති ගාථා. තත්ථ අට්ඨිතන්ති සක්කච්චං, සදා වා. තං තං නමස්සාමීති තස්මා තං නමස්සාමි. සමෙච්චාති උපගන්ත්වා. නාගාති භගවන්තං ආලපන්තො ආහ.

27. Not only did he abandon suffering—this is the verse 'and those too.' Herein, 'steadfastly' means diligently, or always. 'I pay homage to that one' means therefore I pay homage to him. 'Having approached' means having drawn near. 'O Nāga' — thus addressing the Blessed One, he spoke.

නිද්දෙසෙ සමෙච්චාති ජානිත්වා, එකතො හුත්වා වා. අභිසමෙච්චාති පටිවිජ්ඣිත්වා. සමාගන්ත්වාති සම්මුඛා හුත්වා. අභිසමාගන්ත්වාති සමීපං ගන්ත්වා. සම්මුඛාති සම්මුඛෙ. ආගුං න කරොතීති පාපං න කරොති.

In the explanation, 'samecca' means having known, or having become one. 'Abhisamecca' means having penetrated. 'Samāgantvā' means having become face to face. 'Abhisamāgantvā' means having gone close. 'Sammukhā' means in the presence. 'Āguṃ na karoti' means 'does no evil'.

28. ඉදානි නං භගවා ‘‘අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛ’’න්ති එවං තෙන බ්‍රාහ්මණෙන විදිතොපි අත්තානං අනුපනෙත්වාව පහීනදුක්ඛෙන පුග්ගලෙන ඔවදන්තො [Pg.25] ‘‘යං බ්‍රාහ්මණ’’න්ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යං තං අභිජානන්තො ‘‘අයං බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණො, වෙදෙහි ගතත්තා වෙදගූ, කිඤ්චනාභාවා අකිඤ්චනො, කාමෙසු ච භවෙසු ච අසත්තත්තා කාමභවෙ අසත්තො’’ති ජඤ්ඤා ජානෙය්‍යාසි. අද්ධා හි සො ඔඝමිමං අතාරි, තිණ්ණො ච පාරං අඛිලො අකඞ්ඛො.

28. Now, although it was understood by that brahmin that 'Surely, the Blessed One has abandoned suffering,' the Blessed One, without referring to himself, gave instruction about a person who has abandoned suffering, speaking the verse: 'That brahmin...' Its meaning is: You should know him, whom you recognize, as follows: 'This one is a brahmin because he has expelled evil; a knower of the Vedas because he has gone to the truths; one with nothing because he is free from possessions; unattached in sensual existence because he is unattached to sensual pleasures and to existence.' Surely, he has crossed this flood, crossed over to the far shore, without defect and without doubt.

නිද්දෙසෙ රාගකිඤ්චනන්ති රාගපලිබොධං. දොසකිඤ්චනන්තිආදිපි එසෙව නයො. කාමොඝං තිණ්ණො අනාගාමිමග්ගෙන. භවොඝං තිණ්ණො අරහත්තමග්ගෙන. දිට්ඨොඝං තිණ්ණො සොතාපත්තිමග්ගෙන. අවිජ්ජොඝං තිණ්ණො අරහත්තමග්ගෙන. සංසාරපථං තිණ්ණො කුසලාකුසලකම්මප්පභෙදෙනාති. උත්තිණ්ණො පඨමමග්ගෙන. නිත්තිණ්ණො දුතියමග්ගෙන. අතික්කන්තො තතියමග්ගෙන. සමතික්කන්තො චතුත්ථමග්ගෙන.වීතිවත්තො ඵලෙන.

In the exposition, 'the defilement of lust' (rāgakiñcana) means the obstruction of lust (rāgapalibodha). 'The defilement of hatred' and so on follow the same pattern. 'Having crossed the flood of sensual desire' (kāmogha) is by the path of non-returning. 'Having crossed the flood of existence' (bhavogha) is by the path of arahantship. 'Having crossed the flood of views' (diṭṭhogha) is by the path of stream-entry. 'Having crossed the flood of ignorance' (avijjogha) is by the path of arahantship. 'Having crossed the path of saṃsāra' is by means of the distinction between wholesome and unwholesome kamma. 'Crossed over' (uttiṇṇo) is by the first path. 'Gone beyond' (nittiṇṇo) is by the second path. 'Transcended' (atikkanto) is by the third path. 'Completely transcended' (samatikkanto) is by the fourth path. 'Passed beyond' (vītivatto) is by the fruit.

29. කිඤ්ච භිය්‍යො – විද්වා ච යොති ගාථා. තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ, අත්තභාවෙ වා. විසජ්ජාති වොසජ්ජිත්වා.

29. And what further? The verse is: 'And the wise one shines forth.' Here, 'here' (idha) means in this Dispensation, or in this individual existence. 'Visajjāti' means 'having relinquished' (vosajjitvā).

නිද්දෙසෙ සජ්ජන්ති මුඤ්චනං. විසජ්ජන්ති වොසජ්ජනං. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ ච වුත්තසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

In the exposition, 'sajjanti' means 'releasing' (muñcana). 'Visajjanti' means 'relinquishing' (vosajjana). The rest is evident everywhere. Thus the Blessed One taught this discourse too with arahantship as its pinnacle. And at the conclusion of the teaching, there was an attainment of the Dhamma just as described.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

මෙත්තගූමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Niddesa on the Mettagūmāṇava Sutta is concluded.

5. ධොතකමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

5. The Explanation of the Niddesa on the Dhotakamāṇava Sutta

30. පඤ්චමෙ ධොතකසුත්තෙ – වාචාභිකඞ්ඛාමීති වාචං අභිකඞ්ඛාමි. සික්ඛෙ නිබ්බානමත්තනොති අත්තනො රාගාදීනං නිබ්බානත්ථාය අධිසීලාදීනි සික්ඛෙය්‍ය. නිද්දෙසෙ අපුබ්බං නත්ථි.

30. In the fifth, the Dhotaka Sutta: 'I long for speech' (vācābhikaṅkhāmi) means 'I long for speech' (vācaṃ abhikaṅkhāmi). 'One should train for one's own Nibbāna' (sikkhe nibbānamattano) means one should train in higher virtue and so on for the sake of the stilling of one's own lust and so forth. In the exposition, there is nothing unprecedented.

31.

31.

ඉතොති මම මුඛතො.

'Ito' means 'from my mouth'.

නිද්දෙසෙ ආතප්පන්ති කිලෙසතාපනං. උස්සාහන්ති අසඞ්කොචං. උස්සොළ්හීන්ති බලවවීරියං. ථාමන්ති අසිථිලං. ධිතින්ති ධාරණං. වීරියං කරොහීති පරක්කමං කරොහි. ඡන්දං ජනෙහීති රුචිං උප්පාදෙහි.

In the exposition, 'ātappa' means the burning up of defilements (kilesatāpana). 'Ussāha' means non-contraction (asaṅkoca). 'Ussoḷhī' means strong energy (balavavīriya). 'Thāma' means unyielding (asithila). 'Dhiti' means endurance (dhāraṇa). 'Make an effort' (vīriyaṃ karohi) means 'make an exertion' (parakkamaṃ karohi). 'Generate desire' (chandaṃ janehi) means 'produce inclination' (ruciṃ uppādehi).

32. එවං [Pg.26] වුත්තෙ අත්තමනො ධොතකො භගවන්තං අභිත්ථවමානො කථංකථාපමොක්ඛං යාචන්තො ‘‘පස්සාමහ’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ පස්සාමහං දෙවමනුස්සලොකෙති පස්සාමි අහං දෙවමනුස්සලොකෙ. තං තං නමස්සාමීති තං එවරූපං තං නමස්සාමි. පමුඤ්චාති පමොචෙහි.

32. When this was said, the delighted Dhotaka, praising the Blessed One and seeking release from doubt, spoke the verse beginning: 'I see' (passāmahaṃ). Here, 'I see the world of devas and humans' (passāmahaṃ devamanussaloke) means 'I see the world of devas and humans' (passāmi ahaṃ devamanussaloke). 'I pay homage to that one' (taṃ taṃ namassāmi) means 'I pay homage to that one of such a kind' (taṃ evarūpaṃ taṃ namassāmi). 'Pamuñca' means 'release' (pamocehi).

නිද්දෙසෙ පච්චෙකබුද්ධාති තං තං ආරම්මණං පාටියෙක්කං චතුසච්චං සයමෙව බුද්ධා පටිවෙධප්පත්තාති පච්චෙකබුද්ධා. සීහසීහොති අඡම්භිතට්ඨෙන සීහානං අතිසීහො. නාගනාගොති නික්කිලෙසට්ඨෙන, මහන්තට්ඨෙන වා නාගානං අතිනාගො. ගණිගණීති ගණවන්තානං අතීව ගණවා. මුනිමුනීති ඤාණවන්තානං අතීව ඤාණවා. රාජරාජාති උත්තමරාජා. මුඤ්ච මන්ති මොචෙහි මං. පමුඤ්ච මන්ති නානාවිධෙන මුඤ්චෙහි මං. මොචෙහි මන්ති සිථිලං කරොහි මං. පමොචෙහි මන්ති අතීව සිථිලං කරොහි මං. උද්ධර මන්ති මං සංසාරපඞ්කා උද්ධරිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපෙහි. සමුද්ධර මන්ති සම්මා උද්ධරිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපෙහි මං. වුට්ඨාපෙහීති විචිකිච්ඡාසල්ලතො අපනෙත්වා විසුං කරණවසෙන උට්ඨාපෙහි.

In the exposition, 'paccekabuddhā' means those who, individually (pāṭiyekkaṃ), have themselves (sayaṃ eva) awakened (buddhā) to the penetration (paṭivedhappattā) of the four truths regarding their respective objects (taṃ taṃ ārammaṇaṃ catusaccaṃ); hence they are called 'paccekabuddhā'. 'Sīhasīho' means the foremost lion among lions by way of being fearless (achambhitaṭṭhena). 'Nāganāgo' means the foremost nāga among nāgas by way of being undefiled (nikkilesaṭṭhena) or by way of being great (mahantaṭṭhena). 'Gaṇigaṇī' means one who is exceedingly possessed of a retinue (atīva gaṇavā) among those who have retinues (gaṇavantānaṃ). 'Munimunī' means one who is exceedingly possessed of wisdom (atīva ñāṇavā) among the wise (ñāṇavantānaṃ). 'Rājarājā' means the supreme king (uttamarājā). 'Muñca maṃ' means 'release me' (mocehi maṃ). 'Pamuñca maṃ' means 'release me in various ways' (nānāvidhena muñcehi maṃ). 'Mocehi maṃ' means 'loosen me' (sithilaṃ karohi maṃ). 'Pamocehi maṃ' means 'loosen me greatly' (atīva sithilaṃ karohi maṃ). 'Uddhara maṃ' means 'lift me from the mire of saṃsāra and establish me on dry land' (maṃ saṃsārapaṅkā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi). 'Samuddhara maṃ' means 'properly lift me and establish me on dry land' (sammā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi maṃ). 'Vuṭṭhāpehi' means 'raise me up by removing the dart of doubt and separating me' (vicikicchāsallato apanetvā visuṃ karaṇavasena uṭṭhāpehi).

33. අථස්ස භගවා අත්තාධීනමෙව කථංකථාපමොක්ඛං ඔඝතරණමුඛෙන දස්සෙන්තො ‘‘නාහ’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ නාහං සහිස්සාමීති අහං න සහිස්සාමි න සක්කොමි. න වායමිස්සාමීති වුත්තං හොති. පමොචනායාති පමොචෙතුං. කථංකථින්ති සකඞ්ඛං. තරෙසීති තරෙය්‍යාසි.

33. Then the Blessed One, showing that the release from doubt is dependent on oneself through the gateway of crossing the flood, spoke the verse beginning 'I am not' (nāhaṃ). Here, 'I am not able' (nāhaṃ sahissāmi) means 'I am not able, I cannot' (ahaṃ na sahissāmi na sakkomi). 'I will not strive' (na vāyamissāmi) is what is meant. 'For release' (pamocanāya) means 'to release' (pamocetuṃ). 'Doubt' (kathaṃkathi) means 'with uncertainty' (sakaṅkhaṃ). 'You shall cross' (taresīti) means 'you would cross' (tareyyāsi).

නිද්දෙසෙ න ඊහාමීති පයොගං න කරොමි. න සමීහාමීති අතීව පයොගං න කරොමි. අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙති රතනත්තයෙ සද්ධාවිරහිතෙ පුග්ගලෙ. අච්ඡන්දිකෙති මග්ගඵලත්ථං රුචිවිරහිතෙ. කුසීතෙති සමාධිවිරහිතෙ. හීනවීරියෙති නිබ්බීරියෙ. අප්පටිපජ්ජමානෙති පටිපත්තියා න පටිපජ්ජමානෙ.

In the exposition, 'I do not strive' (na īhāmi) means 'I do not make an effort' (payogaṃ na karomi). 'I do not strive excessively' (na samīhāmi) means 'I do not make an excessive effort' (atīva payogaṃ na karomi). 'In a person without faith' (assaddhe puggale) means 'in a person lacking faith in the Triple Gem' (ratanattaye saddhāvirahite puggale). 'Without desire' (acchandike) means 'lacking inclination for the path and its fruits' (maggaphalatthaṃ rucivirahite). 'Lazy' (kusīte) means 'lacking concentration' (samādhivirahite). 'Of weak energy' (hīnavīriye) means 'without energy' (nibbīriye). 'Not undertaking' (appaṭipajjamāne) means 'not undertaking the practice' (paṭipattiyā na paṭipajjamāne).

34. එවං වුත්තෙ අත්තමනතරො ධොතකො භගවන්තං අභිත්ථවමානො අනුසාසනිං යාචන්තො ‘‘අනුසාස බ්‍රහ්මෙ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ බ්‍රහ්මෙති සෙට්ඨවචනමෙතං. තෙන භගවන්තං ආමන්තයමානො ආහ ‘‘අනුසාස බ්‍රහ්මෙ’’ති. විවෙකධම්මන්ති සබ්බසඞ්ඛාරවිවෙකං නිබ්බානධම්මං. අබ්‍යාපජ්ජමානොති නානප්පකාරකං අනාපජ්ජමානො. ඉධෙව සන්තොති ඉධෙව සමානො. අසිතොති අනිස්සිතො.

34. When this was said, the exceedingly delighted Dhotaka, praising the Blessed One and requesting instruction, spoke the verse: 'Instruct me, O Brahma' (anusāsa brahme). Here, 'Brahma' (brahme) is a term of excellence. Addressing the Blessed One with that term, he said, 'Instruct me, O Brahma.' 'The principle of seclusion' (vivekadhamma) refers to the Nibbāna principle, which is detachment from all conditioned things (sabbasaṅkhāravivekaṃ nibbānadhammaṃ). 'Without malice' (abyāpajjamāno) means 'not undergoing various kinds of affliction' (nānappakārakaṃ anāpajjamāno). 'Here itself, at peace' (idheva santo) means 'being at peace right here' (idheva samāno). 'Unattached' (asito) means 'unreliant' (anissito).

35-7. ඉතො [Pg.27] පරා ද්වෙ ගාථා මෙත්තගූසුත්තෙ වුත්තනයා එව. කෙවලඤ්හි තත්ථ ධම්මං, ඉධ සන්තින්ති අයං විසෙසො. තතියගාථායපි පුබ්බඩ්ඪං තත්ථ වුත්තනයමෙව. අපරඩ්ඪෙ සඞ්ගොති සජ්ජනට්ඨානං, ලග්ගනන්ති වුත්තං හොති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

35-7. Beyond this, the two verses are just as stated in the Mettagūsutta. The only difference is that there it is 'Dhamma', whereas here it is 'peace'. In the third verse too, the first half is just as stated there. In the latter half, 'saṅgo' means 'the place of clinging' (sajjanaṭṭhānaṃ); it is said to be 'attachment' (lagganaṃ). The rest is evident everywhere.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච වුත්තසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this discourse too with arahantship as its pinnacle, and at the conclusion of the teaching, there was an attainment of the Dhamma just as described.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

ධොතකමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Niddesa on the Dhotakamāṇava Sutta is concluded.

6. උපසීවමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

6. The Explanation of the Niddesa on the Upasīvamāṇava Sutta

38. ඡට්ඨෙ උපසීවසුත්තෙ – මහන්තමොඝන්ති මහන්තං ඔඝං. අනිස්සිතොති පුග්ගලං වා ධම්මං වා අනල්ලීනො. නො විසහාමීති න සක්කොමි. ආරම්මණන්ති නිස්සයං. යං නිස්සිතොති යං ධම්මං වා පුග්ගලං වා නිස්සිතො.

38. In the sixth Upasīva Sutta – ‘mahantamogha’ means the great flood. ‘Anissito’ means not clinging to a person or a doctrine. ‘No visahāmi’ means I am not able. ‘Ārammaṇa’ means a support. ‘Yaṃ nissito’ means whatever doctrine or person one relies on.

නිද්දෙසෙ කාමොඝන්ති අනාගාමිමග්ගෙන කාමොඝං. අරහත්තමග්ගෙන භවොඝං. සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨොඝං. අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජොඝං තරෙය්‍යං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනවසෙන වුත්තං. ආලම්බණන්ති අවත්ථරිත්වා ඨානං. නිස්සයන්ති අල්ලීයනං. උපනිස්සයන්ති අපස්සයනං.

In the exposition, by the path of the non-returner, one crosses the flood of sensual desire. By the path of arahantship, one crosses the flood of existence. By the path of stream-entry, one crosses the flood of views. By the path of arahantship, one should cross the flood of ignorance. ‘Gone forth from the Sakyan clan’ is stated to highlight the exalted lineage of the Blessed One. ‘Ālambaṇa’ means a foothold. ‘Nissaya’ means clinging. ‘Upanissaya’ means taking refuge.

39. ඉදානි යස්මා බ්‍රාහ්මණො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභී තඤ්ච සන්තම්පි නිස්සයං න ජානාති. තෙනස්ස භගවා තඤ්ච නිස්සයං උත්තරිඤ්ච නිය්‍යානපථං දස්සෙන්තො ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤ’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ පෙක්ඛමානොති තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සතො සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨහිත්වා ච අනිච්චාදිවසෙන පස්සමානො. නත්ථීති නිස්සායාති තං ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පවත්තං සමාපත්තිං ආරම්මණං කත්වා. තරස්සු ඔඝන්ති තතො පභුති පවත්තාය විපස්සනාය යථානුරූපං චතුබ්බිධම්පි ඔඝං තරස්සු. කථාහීති කථංකථාහි. තණ්හක්ඛයං නත්තමහාභිපස්සාති රත්තින්දිවං නිබ්බානං විභූතං කත්වා පස්ස. එතෙනස්ස දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං කථෙසි.

39. Now, since the brahmin had attained the base of nothingness but did not understand even that as a support, the Blessed One, showing him both that support and the further path to liberation, spoke the verse beginning with ‘nothingness’. There, ‘pekkhamāno’ means mindfully observing that attainment of the base of nothingness, having entered and emerged from it, and seeing it as impermanent, etc. ‘Natthīti nissāya’ means taking as object the attainment that occurs with ‘there is nothing whatsoever’. ‘Tarassu oghaṃ’ means from then onward, cross the fourfold flood in accordance with the insight that arises. ‘Kathāhi’ means with uncertainties. ‘Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa’ means realizing Nibbāna day and night. Through this, he described the pleasant abiding in this very life.

නිද්දෙසෙ [Pg.28] තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං අභාවෙතීති ආකාසාලම්බණං කත්වා පවත්තමහග්ගතවිඤ්ඤාණං අභාවෙති අභාවං ගමෙති. විභාවෙතීති විවිධා අභාවං ගමෙති. අන්තරධාපෙතීති අදස්සනං ගමෙති. නත්ථි කිඤ්චීති පස්සතීති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පිස්ස නත්ථීති පස්සති.

In the exposition, ‘taññeva viññāṇaṃ abhāveti’ means he makes non-existent, brings to non-existence, the exalted consciousness that occurs with space as its object. ‘Vibhāveti’ means he brings to various kinds of non-existence. ‘Antaradhāpeti’ means he brings to disappearance. ‘Natthi kiñcīti passati’ means he sees that not even a fragment of it remains.

40. ඉදානි ‘‘කාමෙ පහායා’’ති සුත්වා වික්ඛම්භනවසෙන අත්තනා පහීනෙ කාමෙ සම්පස්සමානො ‘‘සබ්බෙසූ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ හිත්වා මඤ්ඤන්ති අඤ්ඤං තතො හෙට්ඨා ඡබ්බිධම්පි සමාපත්තිං හිත්වා. සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙති සත්තසු සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙසු උත්තමෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ. තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායීති සො පුග්ගලො තත්ථ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනබ්‍රහ්මලොකෙ අවිගච්ඡමානො තිට්ඨෙය්‍ය නූති පුච්ඡති.

40. Now, having heard ‘having abandoned sensual pleasures,’ and seeing for himself the sensual pleasures abandoned through suppression, he spoke the verse beginning with ‘sabbesu’. Therein, ‘hitvā maññanti aññaṃ’ means having abandoned another, that is, the six lower attainments. ‘Saññāvimokkhe parame’ means in the highest among the seven liberations through perception, the base of nothingness. ‘Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti’ is a question: would that person, not departing, remain there in the Brahma-world of the base of nothingness?

නිද්දෙසෙ අවිච්චමානොති අවියුජ්ජමානො. අවිගච්ඡමානොති වියොගං අනාපජ්ජමානො. අනන්තරධායමානොති අන්තරධානං අනාපජ්ජමානො. අපරිහායමානොති අනන්තරා පරිහානං අනාපජ්ජමානො.

In the exposition, ‘aviccamāno’ means not being separated. ‘Avigacchamāno’ means not undergoing separation. ‘Anantaradhāyamāno’ means not undergoing disappearance. ‘Aparihāyamāno’ means not undergoing subsequent decline.

41-2. අථස්ස භගවා සට්ඨිකප්පසහස්සමත්තකංයෙව ඨානං අනුජානන්තො චතුත්ථං ගාථමාහ. එවං තස්ස තත්ථ ඨානං සුත්වා ඉදානිස්ස සස්සතුච්ඡෙදභාවං පුච්ඡන්තො ‘‘තිට්ඨෙ චෙ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ පූගම්පි වස්සානන්ති අනෙකසඞ්ඛ්‍යම්පි වස්සානං, ගණනරාසින්ති අත්ථො. ‘‘පූගම්පි වස්සානී’’තිපි පාඨො. තත්ථ විභත්තිබ්‍යත්තයෙන සාමිවචනස්ස පච්චත්තවචනං කාතබ්බං, පූගන්ති වා එතස්ස බහූනීති අත්ථො වත්තබ්බො. ‘‘පූගානී’’ති වාපි පඨන්ති, පුරිමපාඨොයෙව සබ්බසුන්දරො. තත්ථෙව සො සීති සියා විමුත්තොති සො පුග්ගලො තත්ථෙවාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නානාදුක්ඛෙහි විමුත්තො සීතිභාවප්පත්තො භවෙය්‍ය, නිබ්බානප්පත්තො සස්සතො හුත්වා තිට්ඨෙය්‍යාති අධිප්පායො. චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්සාති ‘‘උදාහු තථාවිධස්ස විඤ්ඤාණං අනුපාදාය පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති උච්ඡෙදං පුච්ඡති, ‘‘පටිසන්ධිග්ගහණත්ථං වාපි භවෙය්‍යා’’ති පටිසන්ධිම්පි තස්ස පුච්ඡති.

Then the Blessed One, allowing him a state for about sixty thousand aeons, spoke the fourth verse. Having thus heard of his state there, now asking about the state of eternalism or annihilationism, he spoke the verse beginning ‘tiṭṭhe ce’. Therein, ‘pūgampi vassānaṃ’ means even a multitude of years; the meaning is a heap of calculation. The reading ‘pūgampi vassānī’ is also found. There, by way of a change in case ending, the accusative should be taken for the genitive; or for ‘pūgaṃ’, the meaning ‘many’ should be stated. Or some read ‘pūgāni’, but the first reading is the most excellent of all. Therein, ‘tattheva so sīti siyā vimutto’ means: that person, freed from various sufferings right there in the base of nothingness, would become cool; the intention is that, having attained Nibbāna and become eternal, he would remain. ‘Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti’ asks about annihilation thus: ‘Or would the consciousness of such a one be fully extinguished without clinging?’; and he also asks about his rebirth-linking thus: ‘Or might it be for the purpose of grasping rebirth-linking?’

තස්ස විඤ්ඤාණං චවෙය්‍යාති තස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ උප්පන්නස්ස විඤ්ඤාණං චුතිං පාපුණෙය්‍ය. උච්ඡිජ්ජෙය්‍යාති උච්ඡෙදං භවෙය්‍ය. විනස්සෙය්‍යාති විනාසං පාපුණෙය්‍ය. න භවෙය්‍යාති අභාවං ගමෙය්‍ය. උපපන්නස්සාති පටිසන්ධිවසෙන උපපන්නස්ස.

‘Tassa viññāṇaṃ caveyya’ means the consciousness of one arisen in the base of nothingness would reach decease. ‘Ucchijjeyya’ means it would be annihilation. ‘Vinasseyya’ means it would reach destruction. ‘Na bhaveyya’ means it would go to non-existence. ‘Upapannassa’ means for one who has arisen by way of rebirth-linking.

43. අථස්ස [Pg.29] භගවා උච්ඡෙදසස්සතං අනුපගම්ම තත්ථුපපන්නස්ස අරියසාවකස්ස අනුපාදාය පරිනිබ්බානං දස්සෙන්තො ‘‘අච්චී යථා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ අත්ථං පලෙතීති අත්ථං ගච්ඡති. න උපෙති සඞ්ඛන්ති ‘‘අසුකං නාම දිසං ගතො’’ති වොහාරං න ගච්ඡති. එවං මුනී නාමකායා විමුත්තොති එවං තත්ථ උප්පන්නො සෙක්ඛමුනි පකතියා පුබ්බෙව රූපකායා විමුත්තො, තත්ථ චතුත්ථමග්ගං නිබ්බත්තෙත්වා ධම්මකායස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා පුන නාමකායාපි විමුත්තො උභතොභාගවිමුත්තො ඛීණාසවො හුත්වා අනුපාදානිබ්බානසඞ්ඛාතං අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං ‘‘ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා’’ති එවමාදිකං.

43. Then the Blessed One, without adopting eternalism or annihilationism, showing the final Nibbāna without clinging for the noble disciple who has arisen there, spoke the verse beginning with ‘accī yathā’. Therein, ‘atthaṃ paleti’ means he goes to cessation. ‘Na upeti saṅkhaṃ’ means he does not enter into reckoning, that is, into conventional speech such as ‘He has gone to such-and-such a direction’. Thus, ‘evaṃ munī nāmakāyā vimutto’ means: in this way, the sage-in-training who has arisen there, being by nature already freed from the form-body, having produced the fourth path there and because the Dhamma-body is fully understood, is then also freed from the name-body. Having become one whose taints are destroyed, freed in both ways, he goes to the cessation called Nibbāna without residue of clinging and does not enter into reckoning as ‘a khattiya or a brahmin,’ and so on.

නිද්දෙසෙ ඛිත්තාති චලිතා. උක්ඛිත්තාති අතිචලිතා. නුන්නාති පප්ඵොටියා. පණුන්නාති දූරීකතා. ඛම්භිතාති පටික්කමාපිතා. වික්ඛම්භිතාති න සන්තිකෙ කතා.

In the exposition, ‘khittā’ means shaken. ‘Ukkhittā’ means excessively shaken. ‘Nunnā’ means struck. ‘Paṇunnā’ means driven far away. ‘Khambhitā’ means made to turn back. ‘Vikkhambhitā’ means not brought near.

44. ඉදානි ‘‘අත්ථං පලෙතී’’ති සුත්වා තස්ස යොනිසො අත්ථමසල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘අත්ථඞ්ගතො සො’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – සො අත්ථඞ්ගතො උදාහු නත්ථි, උදාහු වෙ සස්සතියා සස්සතභාවෙන අරොගො අවිපරිණාමධම්මො සොති එවං තං මෙ මුනී සාධු බ්‍යාකරොහි. කිංකාරණා? තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති.

44. Now, having heard ‘he goes to cessation,’ and not wisely considering its meaning, he spoke the verse beginning ‘atthaṅgato so’. Its meaning is: Has he ceased to be, or does he not exist, or is he indeed eternal, free from illness, and of an unchanging nature? Thus, O Sage, explain this well to me. For what reason? Because this Dhamma is known to you.

නිද්දෙසෙ නිරුද්ධොති නිරොධං පත්තො. උච්ඡින්නොති උච්ඡින්නසන්තානො. විනට්ඨොති විනාසං පත්තො.

In the exposition, ‘niruddho’ means having attained cessation. ‘Ucchinno’ means one whose continuum is cut off. ‘Vinaṭṭho’ means having attained destruction.

45. අථස්ස භගවා තථා අවත්තබ්බතං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථඞ්ගතස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ අත්ථඞ්ගතස්සාති අනුපාදාපරිනිබ්බුතස්ස. න පමාණමත්ථීති රූපාදිපමාණං නත්ථි. යෙන නං වජ්ජුන්ති යෙන රාගාදිනා නං වදෙය්‍යුං. සබ්බෙසු ධම්මෙසූති සබ්බෙසු ඛන්ධාදිධම්මෙසු.

45. Then the Blessed One, showing that such a one is indefinable, spoke the verse beginning ‘atthaṅgatassa’. Therein, ‘atthaṅgatassa’ means for one who is fully extinguished without grasping. ‘Na pamāṇamatthi’ means there is no measure with respect to form, etc. ‘Yena naṃ vajjuṃ’ means that by which they might describe him, such as by lust, etc. ‘Sabbesu dhammesu’ means among all phenomena, such as the aggregates, etc.

නිද්දෙසෙ අධිවචනානි චාති සිරිවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකොතිආදයො හි වචනමත්තංයෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තා අධිවචනා නාම. අධිවචනානං පථා අධිවචනපථා නාම. ‘‘අභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 3.79) එවං නිද්ධාරිත්වා සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානා අභිලාපා නිරුත්ති නාම. නිරුත්තීනං පථා නිරුත්තිපථා නාම. ‘‘තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො’’ති [Pg.30] (ධ. ස. 7) එවං තෙන තෙන පකාරෙන පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති නාම. පඤ්ඤත්තීනං පථා පඤ්ඤත්තිපථා (ධ. ස. අට්ඨ. 101-108) නාම. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

In the exposition, ‘adhivacanāni ca’: designations (adhivacana) are names such as ‘Sirivaḍḍhaka’ (Prosperity-increaser) and ‘Dhanavaḍḍhaka’ (Wealth-increaser), which are designations that proceed based on mere words. The paths of designations are called adhivacanapathā. ‘They construct, monks, therefore they are called constructions’ (SN 3.79)—expressions spoken in this way, having been determined and given a cause, are called linguistic expressions (nirutti). The paths of linguistic expressions are called niruttipathā. ‘Initial application, sustained application, conception’ (Dhs 7)—because it is made known in various ways like this, it is called a concept (paññatti). The paths of concepts are called paññattipathā (Dhs-A 101-108). The rest is clear everywhere.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච වුත්තසදිසොව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this discourse with arahantship as its culmination, and at the end of the teaching, there was a penetration of the Dhamma just as described.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

උපසීවමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Upasīvamāṇava Sutta Exposition is concluded.

7. නන්දමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

7. The Explanation of the Nandamāṇava Sutta Exposition

46. සත්තමෙ නන්දසුත්තෙ – පඨමගාථායත්ථො – ලොකෙ ඛත්තියාදයොජනා ආජීවකනිගණ්ඨාදිකෙ සන්ධාය ‘‘සන්ති ලොකෙ මුනයො’’ති වදන්ති. තයිදං කථංසූති කිං නු ඛො තෙ සමාපත්තිඤාණාදිනා ඤාණෙන උපපන්නත්තා ඤාණූපපන්නං මුනි නො වදන්ති, එවංවිධං නු වදන්ති, උදාහු වෙ නානප්පකාරකෙන ලූඛජීවිතසඞ්ඛාතෙන ජීවිතෙනූපපන්නන්ති.

46. In the seventh Nanda Sutta – the meaning of the first verse: In the world, people such as khattiyas, referring to Ājīvakas, Nigaṇṭhas, and others, say, 'There are sages in the world.' How is this so? Is it that they do not call one endowed with knowledge—that is, with knowledge of attainments and so on—a sage, but rather one endowed with a life characterized by various kinds of harsh living?

නිද්දෙසෙ අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන වාති පඨමජ්ඣානාදිඅට්ඨසමාපත්තිසම්පයුත්තඤාණෙන වා. පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන වාති පුබ්බෙනිවාසාදිජානනඤාණෙන වා.

In the Exposition: ‘or by the knowledge of the eight attainments’ means or by the knowledge associated with the eight attainments beginning with the first jhāna. ‘Or by the knowledge of the five higher knowledges’ means or by the knowledge of knowing previous lives, and so on.

47. අථස්ස භගවා තදුභයම්පි පටික්ඛිපිත්වා මුනිං දස්සෙන්තො ‘‘න දිට්ඨියා’’ති ගාථමාහ.

47. Then the Blessed One, rejecting both of these, and pointing out the sage, spoke the verse beginning: 'Not by view.'

48. ඉදානි ‘‘දිට්ඨාදීහි සුද්ධී’’ති වදන්තානං වාදෙ කඞ්ඛාපහානත්ථං ‘‘යෙ කෙචිමෙ’’ති පුච්ඡති. තත්ථ අනෙකරූපෙනාති කොතූහලමඞ්ගලාදිනාපි. තත්ථ යතා චරන්තාති තත්ථ සක්කායදිට්ඨියා ගුත්තා විහරන්තා.

48. Now, to dispel doubt regarding the assertion of those who say, 'Purification is by views, etc.,' he asks the question beginning ‘ye kecime’. Here, ‘in various forms’ means also by way of auspicious rites and festivals, and so on. Here, ‘those who fare restrained there’ means those who dwell guarded by the personality view.

49. අථස්ස තථා සුද්ධිඅභාවං දීපෙන්තො භගවා චතුත්ථං ගාථමාහ.

49. Then, revealing the absence of purity in that way, the Blessed One spoke the fourth verse.

50. එවං ‘‘නාතරිංසූ’’ති සුත්වා ඉදානි යො අතරි, තං සොතුකාමො ‘‘යෙ කෙචිමෙ’’ති පුච්ඡති. අථස්ස භගවා ඔඝතිණ්ණමුඛෙන ජාතිජරාතිණ්ණෙ දස්සෙන්තො ඡට්ඨං ගාථමාහ.

50. Thus, having heard 'they did not cross,' now desiring to hear about who did cross, he asks the question beginning, 'ye kecime'. Then the Blessed One, showing those who have crossed over birth and old age by way of one who has crossed the flood, spoke the sixth verse.

51. තත්ථ [Pg.31] නිවුතාති ඔවුටා පරියොනද්ධා. යෙ සීධාති යෙ සු ඉධ, එත්ථ ච සු-ඉති නිපාතමත්තං. තණ්හං පරිඤ්ඤායාති තීහි පරිඤ්ඤාහි තණ්හං පරිජානිත්වා. සෙසං සබ්බත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා පාකටමෙව.

51. Therein, 'nivutā' means covered, enveloped. 'Ye sīdhā' means 'ye su idha'; here 'su' is merely a particle. 'Taṇhaṃ pariññāya' means having fully understood craving through the three kinds of full understanding. The rest is clear everywhere, due to the method previously stated.

52. එවං භගවා අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ පන නන්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දමානො එතාභිනන්දාමීති ගාථමාහ. ඉධාපි ච පුබ්බෙ වුත්තසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

52. Thus the Blessed One concluded the teaching with arahantship as its culmination. At the end of the discourse, Nanda, rejoicing in the Blessed One's words, spoke the verse beginning: 'etābhinandāmi'. Here too, just as previously stated, a similar penetration of the Dhamma occurred.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

නන්දමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Exposition of the Nandamāṇava Sutta is concluded.

8. හෙමකමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

8. Explanation of the Exposition of the Hemakamāṇava Sutta.

53. අට්ඨමෙ හෙමකසුත්තෙ – යෙ මෙ පුබ්බෙ වියාකංසූති යෙ බාවරිආදයො පුබ්බෙ මය්හං සකං ලද්ධිං වියාකංසු. හුරං ගොතමසාසනාති ගොතමසාසනතො පුබ්බතරං. සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනන්ති සබ්බං තං කාමවිතක්කාදිවඩ්ඪනං.

53. In the eighth Hemaka Sutta: 'Those who explained to me before' means those like Bāvari and others who previously explained their own doctrine to me. 'Earlier than the dispensation of Gotama' means earlier than the dispensation of Gotama. 'All that was the increase of reasoning' means all that was the increase of thoughts such as those of sensual desire.

යෙ චඤ්ඤෙ තස්ස ආචරියාති යෙ ච අඤ්ඤෙ තස්ස බාවරියස්ස ආචාරෙ සික්ඛාපකා ආචරියා. තෙ සකං දිට්ඨින්ති තෙ ආචරියා අත්තනො දිට්ඨිං. සකං ඛන්තින්ති අත්තනො ඛමනං. සකං රුචින්ති අත්තනො රොචනං. විතක්කවඩ්ඪනන්ති කාමවිතක්කාදිවිතක්කානං උප්පාදනං පුනප්පුනං පවත්තනං. සඞ්කප්පවඩ්ඪනන්ති කාමසඞ්කප්පාදීනං වඩ්ඪනං. ඉමානි ද්වෙ පදානි සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තානි. ඉදානි කාමවිතක්කාදිකෙ සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘කාමවිතක්කවඩ්ඪන’’න්තිආදිනා නයෙන නවවිතක්කෙ දස්සෙසි.

'And those other teachers of his' means those other teachers who trained Bāvari in his conduct. 'They held their own views' means those teachers held their own views. 'Their own tolerance' means their own endurance. 'Their own likings' means their own preferences. 'They increased their thoughts' means the arising and repeated occurrence of thoughts such as sensual thoughts. 'They increased their intentions' means the growth of intentions such as sensual intentions. These two phrases are spoken in a comprehensive manner. Now, to show the characteristics of sensual thoughts and the like, he presents nine kinds of thoughts in the way beginning with 'increasing sensual thoughts.'

54. තණ්හානිග්ඝාතනන්ති තණ්හාවිනාසනං.

54. 'The destruction of craving' means the destruction of craving.

55-6. අථස්ස භගවා තං ධම්මං ආචික්ඛන්තො ‘‘ඉධා’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ එතදඤ්ඤාය යෙ සතාති එතං නිබ්බානං පදමච්චුතං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදිනා (ධ. ප. 277; ථෙරගා. 676; කථා. 753) නයෙන විපස්සන්තා අනුපුබ්බෙන ජානිත්වා යෙ කායානුපස්සනාසතිආදීහි [Pg.32] සතා. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති විදිතධම්මත්තා දිට්ඨධම්මා ච රාගාදිනිබ්බානෙන ච අභිනිබ්බුතා. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

55-6. Then the Blessed One, explaining that Dhamma, spoke the two verses beginning 'Here.' In this context, 'Those who are mindful, understanding this' refers to those who, understanding this deathless state of Nibbāna by contemplating through insight in the manner of 'All conditioned things are impermanent' (Dhp. 277; Thag. 676; Kathāv. 753), gradually come to know it, and who are mindful through mindfulness of the body and so on. 'Extinguished in this very life' means that having known the Dhamma, they have seen the Dhamma, and are fully extinguished through the cessation of lust and so on. The rest is clear in every respect.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පුබ්බසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this sutta with arahantship as its culmination, and at the conclusion of the teaching, just as before, there was the realization of the Dhamma.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

හෙමකමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Exposition of the Hemakamāṇava Sutta is concluded.

9. තොදෙය්‍යමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

9. Explanation of the Exposition of the Todeyya-māṇava Sutta

57. නවමෙ තොදෙය්‍යසුත්තෙ – විමොක්ඛො තස්ස කීදිසොති තස්ස කීදිසො විමොක්ඛො ඉච්ඡිතබ්බොති පුච්ඡති.

57. In the ninth Todeyya Sutta, he asks, “What kind of liberation is his?” meaning, “What kind of liberation should be desired for him?”

58. ඉදානිස්ස අඤ්ඤවිමොක්ඛාභාවං දස්සෙන්තො භගවා දුතියං ගාථමාහ. තත්ථ විමොක්ඛො තස්ස නාපරොති තස්ස අඤ්ඤො විමොක්ඛො නත්ථි.

58. Then the Blessed One, showing the absence of another liberation for him, spoke the second verse: “For him there is no other liberation”—meaning, for him, no other liberation exists.

59. එවං ‘‘තණ්හක්ඛයො එව විමොක්ඛො’’ති වුත්තෙපි තමත්ථං අසල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘නිරාසසො සො උද ආසසානො’’ති පුන පුච්ඡති. තත්ථ උද පඤ්ඤකප්පීති උදාහු සමාපත්තිඤාණාදිනා ඤාණෙන තණ්හාකප්පං වා දිට්ඨිකප්පං වා කප්පයති.

59. Even when it is said, “The destruction of craving is indeed liberation,” not considering the meaning, he asks again, “Is he without hope or hoping?” Here, “does he speculate with wisdom” means, or does he, through knowledge consisting of attainments and so on, construct a speculation of craving or a speculation of view?

60. අථස්ස භගවා තං ආචික්ඛන්තො චතුත්ථං ගාථමාහ. තත්ථ කාමභවෙති කාමෙ ච භවෙ ච.

60. Then the Blessed One, explaining that, spoke the fourth verse. Here, “kāmabhave” means both in sensual pleasures and in existence.

රූපෙ නාසීසතීති චතුසමුට්ඨානිකෙ රූපාරම්මණෙ ඡන්දරාගවසෙන න පත්ථෙති. සද්ධාදීසුපි එසෙව නයො. පලිබොධට්ඨෙන රාගො එව කිඤ්චනං රාගකිඤ්චනං මදනට්ඨෙන වා. දොසකිඤ්චනාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

“One does not crave form”—thus, regarding form arising from four causes as an object, one does not long for it with desire and lust. The same applies to sound and so on. In the sense of being an impediment, lust itself is a clinging; or, in the sense of intoxication, it is the clinging of lust. The same applies to the clinging of hatred and so on. The rest is evident everywhere.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පුබ්බසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this sutta with arahantship as its culmination, and at the conclusion of the teaching, just as before, there was the realization of the Dhamma.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

තොදෙය්‍යමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Exposition of the Todeyya-māṇava Sutta is concluded.

10. කප්පමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

10. Explanation of the Exposition of the Kappa-māṇava Sutta

61. දසමෙ [Pg.33] කප්පසුත්තනිද්දෙසෙ – මජ්ඣෙ සරස්මින්ති පුරිමපච්ඡිමකොටිපඤ්ඤාණාභාවතො මජ්ඣභූතෙ සංසාරෙති වුත්තං හොති. තිට්ඨතන්ති තිට්ඨමානානං. යථායිදං නාපරං සියාති යථා ඉදං දුක්ඛං පුන න භවෙය්‍ය.

61. In the exposition of the tenth Kappa Sutta: 'in the middle of the stream' means that due to the absence of knowledge of the beginning and ending points, it is said to be in the middle, that is, in saṃsāra. 'For those who stand' means for those who are standing. 'So that this may not be again' means so that this suffering may not be again.

ආගමනන්ති පුබ්බන්තතො ඉධාගමනං. ගමනන්ති ඉතො පරලොකගමනං. ගමනාගමනන්ති තදුභයවසෙන වුත්තං. කාලන්ති මරණකාලං. ගතීති නිබ්බත්ති. භවාභවොති භවතො භවො. චුති චාති භවතො චවනඤ්ච. උපපත්ති චාති චුතස්ස උපපත්ති ච. නිබ්බත්ති චාති පාතුභාවො ච. භෙදො චාති ඛන්ධභෙදො ච. ජාති චාති ජනනඤ්ච. ජරා චාති හානි ච. මරණඤ්චාති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස චාගො ච. පුරිමාපි කොටි න පඤ්ඤායතීති පුබ්බාපි කොටි නත්ථි න සංවිජ්ජති. තථා පච්ඡිමාපි කොටි.

“Coming” means arriving here from the past end. “Going” means departing from here to the next world. “Coming and going” is said in terms of both. “Time” means the time of death. “Destination” means arising. “Existence after existence” means existence from existence. “And passing away” means vanishing from an existence. “And reappearance” means the reappearance of one who has passed away. “And arising” means appearance. “And breaking” means the breaking up of the aggregates. “And birth” means generation. “And aging” means decay. “And death” means the abandoning of the life faculty. “The former limit is not known” means the prior limit does not exist, is not found. Likewise, the latter limit.

එත්තකා ජාතියොති එතපරමා ජාතියො. වට්ටං වත්තීති සංසාරපවත්ති. තතො පරං න වත්තතීති තතො උද්ධං නප්පවත්තති. හෙවං නත්ථීති එවං නත්ථි න සංවිජ්ජති. හි-ඉති නිපාතො. අනමතග්ගොයන්ති අයං සංසාරො අවිදිතග්ගො.

“So many births” means this is the limit of births. “The cycle turns” means the continuation of saṃsāra. “Beyond that, it does not turn” means beyond that, it does not proceed. “Thus it is not” means thus it is not; it is not found. “Indeed”—this is a particle. “Without known beginning” means this round of existence has no known beginning.

අවිජ්ජානීවරණානන්ති අවිජ්ජාය ආවරිතානං. තණ්හාසංයොජනානන්ති කාමරාගසඞ්ඛාතතණ්හාබන්ධනබද්ධානං. සන්ධාවතන්ති කාමධාතුයා පුනප්පුනං ධාවන්තානං. සංසරතන්ති රූපාරූපධාතුයා සංසරන්තානං. දුක්ඛං පච්චනුභූතන්ති කායිකචෙතසිකදුක්ඛං අනුභූතං වින්දිතං. තිබ්බන්ති බහලං. බ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪි විනාසො. කටසී වඩ්ඪිතාති සුසානවඩ්ඪිතං. අලමෙවාති යුත්තමෙව. සබ්බසඞ්ඛාරෙසූති තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු. නිබ්බින්දිතුන්ති උක්කණ්ඨිතුං. විරජ්ජිතුන්ති විරාගං උප්පාදෙතුං. විමුච්චිතුන්ති මොචෙතුං. වට්ටං වත්තිස්සතීති සංසාරපවත්තං තෙභූමකවට්ටං අනාගතෙ පවත්තිස්සති. තතො පරං න වත්තිස්සතීති තතො උද්ධං අනාගතෙ සංසාරපවත්තං නප්පවත්තිස්සති. ජාතිභයෙති ජාතිං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයෙ. ජරාභයාදීසුපි එසෙව නයො.

“Of those hindered by ignorance” means of those obscured by ignorance. “Of those bound by the fetter of craving” means of those bound by the fetter of craving known as sensual desire. “Of those who run on” means of those who repeatedly run through the sensual realm. “Of those who wander on” means of those who wander through the form and formless realms. “Suffering was experienced” means bodily and mental suffering was experienced and encountered. “Intense” means thick. “Ruin” means decline and destruction. “The charnel ground is increased” means increased like a charnel ground. “Enough” means it is fitting. “In all conditioned things” means in conditioned things of the three realms. “To be disenchanted” means to feel revulsion. “To be dispassionate” means to generate dispassion. “To be freed” means to be liberated. “The cycle will turn” means the round of existence in the three realms will turn in the future. “Beyond that, it will not turn” means beyond that, the round of existence will not turn in the future. “In the fear of birth” means in the fear arising dependent on birth. The same principle applies to the fear of aging, etc.

62-3. අථස්ස භගවා තමත්ථං බ්‍යාකරොන්තො උපරූපරිගාථායො අභාසි. දුතියගාථා වුත්තත්ථායෙව. තතියගාථාය අකිඤ්චනන්ති කිඤ්චනපටිපක්ඛං. අනාදානන්ති ආදානපටිපක්ඛං, කිඤ්චනාදානවූපසමන්ති වුත්තං හොති. අනාපරන්ති අපරපටිභාගදීපවිරහිතං, සෙට්ඨන්ති වුත්තං හොති.

62–63. Then the Blessed One, explaining that meaning, spoke these verses one after another. The second verse has the same meaning as stated before. In the third verse, “having nothing” means the opposite of attachment. “Not grasping” means the opposite of grasping; it is said to be the stilling of attachment and grasping. “Peerless” means without a comparable counterpart; it is said to be the best.

64. චතුත්ථගාථාය [Pg.34] න තෙ මාරස්ස පද්ධගූති තෙ මාරස්ස පද්ධචරා පරිචාරිකා සිස්සා න හොන්ති.

64. In the fourth verse, “they are not followers of Māra” means they are not attendants, servants, or disciples of Māra.

මහාජනං පාසෙ නියොජෙත්වා මාරෙතීති මාරො. අකුසලකම්මෙ නියුත්තත්තා කණ්හො. ඡසු දෙවලොකෙසු අධිපතිත්තා අධිපති. අකුසලානං ධම්මානං අන්තං ගතත්තා අන්තගූ. පාපජනං න මුඤ්චතීති නමුචි. සතිවිප්පවාසප්පමත්තපුග්ගලානං ඤාතකොති පමත්තබන්ධු. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

“Having bound the multitude in a snare, he kills them”—thus, he is called Māra. “Because he is engaged in unwholesome deeds,” he is called Kaṇha. “As the overlord in the six deva realms,” he is called Adhipati. “Having gone to the end of unwholesome states,” he is called Antagū. “He does not release the wicked”—thus, he is called Namuci. “For heedless individuals who lack mindfulness, he is a relative”—thus, he is called Pamattabandhu. The rest is evident in all respects.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පුබ්බසදිසොව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this sutta with arahantship as its culmination, and at the conclusion of the teaching, just as before, there was the realization of the Dhamma.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

කප්පමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Exposition of the Kappa-māṇava Sutta is concluded.

11. ජතුකණ්ණිමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

11. Commentary on the Exposition of the Sutta to the Young Brahmin Jatukaṇṇī.

65. එකාදසමෙ ජතුකණ්ණිසුත්තෙ – සුත්වානහං වීර අකාමකාමින්ති අහං ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා (පාරා. 1; දී. නි. 1.157, 255, 301; අ. නි. 6.10; සං. නි. 5.997) නයෙන වීර කාමානං අකාමනතො අකාමකාමිං බුද්ධං සුත්වා. අකාමමාගමන්ති නික්කාමං භගවන්තං පුච්ඡිතුං ආගතොම්හි. සහජනෙත්තාති සහජාතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණචක්ඛු. යථාතච්ඡන්ති යථාතථං. බ්‍රූහි මෙති පුන යාචන්තො භණති. යාචන්තො හි සහස්සක්ඛත්තුම්පි භණෙය්‍ය, කො පන වාදො ද්වික්ඛත්තුං.

65. In the eleventh Jatukaṇṇī Sutta: ‘Having heard, O hero, of the one desireless among those with desire’—I, in the manner of ‘Indeed, that Blessed One,’ etc. (Pārā. 1; Dī. Ni. 1.157, 255, 301; A. Ni. 6.10; Saṃ. Ni. 5.997), O hero, having heard of the Buddha as the one desireless because of his desirelessness towards desires. ‘I have come to the desireless one’ means I have come to question the Blessed One who is free from craving. ‘With innate vision’ means with the eye of omniscient knowledge born together with him. ‘As it truly is’ means just as it is. ‘Tell me’—again requesting, he speaks. For one who requests may speak even a thousand times, what then to say of twice?

ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති ඉමෙසං පදානං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොව. විජ්ජාහි පන චරණෙන ච සම්පන්නත්තා විජ්ජාචරණසම්පන්නො. තත්ථ විජ්ජාති තිස්සොපි විජ්ජා අට්ඨපි විජ්ජා. තිස්සො විජ්ජා භයභෙරවසුත්තෙ (ම. නි. 1.34 ආදයො) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා, අට්ඨ අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.254 ආදයො). තත්ථ හි විපස්සනාඤාණෙන මනොමයිද්ධියා ච සහ ඡ අභිඤ්ඤා පරිග්ගහෙත්වා අට්ඨ විජ්ජා වුත්තා. චරණන්ති සීලසංවරො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා ජාගරියානුයොගො සත්ත සද්ධම්මා චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානීති ඉමෙ පන්නරස ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමෙයෙව හි පන්නරස ධම්මා යස්මා එතෙහි [Pg.35] චරති අරියසාවකො ගච්ඡති අමතං දිසං, තස්මා ‘‘චරණ’’න්ති වුත්තා. යථාහ – ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො සීලවා හොතී’’ති (ම. නි. 2.24) සබ්බං මජ්ඣිමපණ්ණාසකෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. භගවා ඉමාහි විජ්ජාහි ඉමිනා ච චරණෙන සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති විජ්ජාචරණසම්පන්නොති. තත්ථ විජ්ජාසම්පදා භගවතො සබ්බඤ්ඤුතං පූරෙත්වා ඨිතා, චරණසම්පදා මහාකාරුණිකතං. සො සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බසත්තානං අත්ථානත්ථං ඤත්වා මහාකාරුණිකතාය අනත්ථං පරිවජ්ජෙත්වා අත්ථෙ නියොජෙති, යථා තං විජ්ජාචරණසම්පන්නො. තෙනස්ස සාවකා සුප්පටිපන්නා හොන්ති, නො දුප්පටිපන්නා, විජ්ජාචරණවිපන්නානඤ්හි සාවකා අත්තන්තපාදයො විය (පාරා. අට්ඨ. 1.1).

‘Indeed, that Blessed One is the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One’—the meaning of these terms has been explained above. Because he is endowed with knowledge and conduct, he is called ‘one endowed with knowledge and conduct.’ Here, ‘knowledge’ (vijjā) refers to the threefold knowledge and the eightfold knowledge. The threefold knowledge should be understood as explained in the Bhayabherava Sutta (MN 1.34 ff.), and the eightfold knowledge as in the Ambaṭṭha Sutta (DN 1.254 ff.). There, insight knowledge, along with mind-made power and the six higher knowledges, having been included, are described as the eightfold knowledge. ‘Conduct’ (caraṇa) refers to these fifteen qualities: restraint in virtue, guarding the sense doors, moderation in eating, devotion to wakefulness, the seven good qualities, and the four jhānas of the form realm. Indeed, these fifteen qualities are called ‘conduct’ because by them the noble disciple conducts himself and goes toward the deathless direction. As it is said: ‘Here, Mahānāma, the noble disciple is virtuous…’ (MN 2.24)—the full explanation should be understood as given in the Majjhimapaṇṇāsaka. The Blessed One is endowed with this knowledge and this conduct; therefore, he is called ‘endowed with knowledge and conduct.’ Here, the accomplishment of knowledge stands fulfilling the Blessed One’s omniscience, while the accomplishment of conduct fulfills his great compassion. Through omniscience, knowing what is beneficial and unbeneficial for all beings, and through great compassion, avoiding what is unbeneficial, he engages them in what is beneficial—as is fitting for one endowed with knowledge and conduct. Thus, his disciples are of good practice, not of bad practice. For the disciples of those lacking knowledge and conduct are like self-tormentors and so on (Pārā. Aṭṭha. 1.1).

සොභනගමනත්තා සුන්දරං ඨානං ගතත්තා සම්මා ගතත්තා සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති. තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො. තෙන හෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො. සුන්දරඤ්චෙස ඨානං ගතො අමතං නිබ්බානන්ති සුන්දරං ඨානං ගතත්තාපි සුගතො. සම්මා ච ගතො තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ පුන අපච්චාගච්ඡන්තො. වුත්තඤ්හෙතං –

Because of his beautiful going, because he has gone to a beautiful place, because he has gone rightly, and because he has spoken rightly, he is the Well-Gone One (Sugata). For going itself is called ‘gone.’ And that going of the Blessed One is beautiful, utterly pure, and blameless. What is that? The Noble Path. By that going, he has gone to the secure destination without obstruction—thus, because of his beautiful going, he is the Well-Gone One. Moreover, he has gone to a beautiful place—the deathless Nibbāna—thus, because he has gone to a beautiful place, he is also the Well-Gone One. And he has gone rightly by that very path, having abandoned the defilements, not returning again. For it has been said:

‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො’’ති (මහානි. 38; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 27).

‘The defilements that are abandoned by the path of stream-entry—he does not return to those defilements, does not go back to them, does not come back to them—thus he is the Well-Gone One… and so on… the defilements that are abandoned by the path of arahantship—he does not return to those defilements, does not go back to them, does not come back to them—thus he is the Well-Gone One.’ (Mahāni. 38; Cūḷani. Mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).

සම්මා වා ගතො දීපඞ්කරපාදමූලතො පභුති යාව බොධිමණ්ඩා තාව සමතිංසපාරමීපූරිකාය සම්මා පටිපත්තියා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව කරොන්තො සස්සතං උච්ඡෙදං කාමසුඛං අත්තකිලමථන්ති ඉමෙ ච අන්තෙ අනුපගච්ඡන්තො ගතොති සම්මා ගතත්තාපි සුගතො. සම්මා චෙස ගදති යුත්තට්ඨානෙසු යුත්තමෙව වාචං භාසතීති සම්මා ගදත්තාපි සුගතො.

Or, he is the Well-Gone One because he went rightly: from the feet of Dīpaṅkara up to the Bodhi-maṇḍa, by the right practice of fulfilling the thirty perfections, bringing only welfare and happiness to all the world, and not approaching these extremes of eternalism, annihilationism, sensual pleasure, and self-mortification. And he speaks rightly, uttering only suitable speech in suitable situations; thus, because he speaks rightly, he is also the Well-Gone One.

තත්‍රිදං සාධකසුත්තං –

Here is the corroborating Sutta:

‘‘යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං [Pg.36] අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණාය. යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං. සා ච පරෙසං පියා මනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණායා’’ති (ම. නි. 2.86).

‘The Tathagata knows speech that is untrue, false, and unbeneficial, and which is disagreeable and unpleasant to others: such speech the Tathagata does not utter. The Tathagata knows speech that is true and factual but unbeneficial, and which is disagreeable and unpleasant to others: such speech the Tathagata also does not utter. But when the Tathagata knows speech that is true, factual, and beneficial, yet disagreeable and unpleasant to others, the Tathagata knows the right time for the explanation of such speech. The Tathagata knows speech that is untrue, false, and unbeneficial, yet agreeable and pleasant to others: such speech the Tathagata does not utter. The Tathagata knows speech that is true and factual but unbeneficial, yet agreeable and pleasant to others: such speech the Tathagata also does not utter. But when the Tathagata knows speech that is true, factual, and beneficial, and agreeable and pleasant to others, the Tathagata knows the right time for the explanation of such speech.’ (MN 2.86).

එවං සම්මා ගදත්තාපි සුගතොති වෙදිතබ්බො.

Thus, because he speaks rightly, he should be known as the Well-Gone One (Sugata).

සබ්බථා විදිතලොකත්තා පන ලොකවිදූ. සො හි භගවා සභාවතො සමුදයතො නිරොධතො නිරොධූපායතොති සබ්බථා ලොකං අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. යථාහ –

Moreover, because he has known the world in every way, he is the Knower of the World (Lokavidū). For the Blessed One thoroughly knew, understood, and penetrated the world in every way: in terms of its nature, its arising, its cessation, and the means to its cessation. As it is said:

‘‘යත්ථ ඛො, ආවුසො, න ජායති න ජීයති න මීයති න චවති න උපපජ්ජති, නාහං තං ගමනෙන ලොකස්ස අන්තං ඤාතෙය්‍යං දට්ඨෙය්‍යං පත්තෙය්‍යන්ති වදාමි. න චාහං, ආවුසො, අප්පත්වාව ලොකස්ස අන්තං දුක්ඛස්ස අන්තකිරියං වදාමි. අපි චාහං, ආවුසො, ඉමස්මිංයෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්ච ලොකනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45).

‘Friend, where one is not born, does not age, does not die, does not pass away, and is not reborn—I do not say that the end of the world can be known, seen, or reached by traveling. Nor do I say, friend, that without reaching the end of the world, there is an ending of suffering. But, friend, it is in this very fathom-long body, with its perception and mind, that I declare the world, the origin of the world, the cessation of the world, and the path leading to the cessation of the world.’ (SN 1.107; AN 4.45).

‘‘ගමනෙන න පත්තබ්බො, ලොකස්සන්තො කුදාචනං;

න ච අප්පත්වා ලොකන්තං, දුක්ඛා අත්ථි පමොචනං.

‘By traveling, the end of the world is never to be reached; and without reaching the world’s end, there is no release from suffering.

‘‘තස්මා හවෙ ලොකවිදූ සුමෙධො, ලොකන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො;

ලොකස්ස අන්තං සමිතාවි ඤත්වා, නාසීසතී ලොකමිමං පරඤ්චා’’ති. (සං. නි. 1.107;

අ. නි. 4.45);

‘Therefore, indeed, the wise one, the knower of the world, who has gone to the world’s end and lived the holy life; the peaceful one, having known the end of the world, does not long for this world or the next.’ (SN 1.107; AN 4.45);

අපි [Pg.37] ච – තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති (පටි. ම. 1.112) ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘සස්සතො ලොකොති වා අසස්සතො ලොකොති වා’’ති (දී. නි. 1.421; ම. නි. 1.269; සං. නි. 4.416; විභ. 937) ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

Moreover, there are three worlds: the world of formations (saṅkhāraloka), the world of beings (sattaloka), and the world of space (okāsaloka). Among these, where it is said, ‘One world: all beings are sustained by food’ (Paṭisambhidāmagga 1.112), this should be understood as the world of formations. Where it is said, ‘The world is eternal’ or ‘The world is not eternal’ (DN 1.421; MN 1.269; SN 4.416; Vibh. 937), this refers to the world of beings.

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙ වත්තතී වසො’’ති. (ම. නි. 1.503) –

‘As far as the moon and sun revolve, illuminating the directions, shining brightly, so far extends the thousandfold world; herein your power prevails.’ (ma. ni. 1.503).

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො. තම්පි භගවා සබ්බථා අවෙදි. තථා හිස්ස ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. ද්වෙ ලොකා නාමඤ්ච රූපඤ්ච. තයො ලොකා තිස්සො වෙදනා. චත්තාරො ලොකා චත්තාරො ආහාරා. පඤ්ච ලොකා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඡ ලොකා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි. සත්ත ලොකා සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. අට්ඨ ලොකා අට්ඨ ලොකධම්මා. නව ලොකා නව සත්තාවාසා. දස ලොකා දසායතනානි. ද්වාදස ලොකා ද්වාදසායතනානි. අට්ඨාරසලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’’ති (පටි. ම. 1.112) අයං සඞ්ඛාරලොකොපි සබ්බථා විදිතො.

The world of space, in the sense of a place of arrival. The Blessed One fully understood that as well. For thus it is said: "One world: all beings are sustained by nutriment. Two worlds: name and form. Three worlds: the three feelings. Four worlds: the four kinds of nutriment. Five worlds: the five aggregates subject to clinging. Six worlds: the six internal sense bases. Seven worlds: the seven stations of consciousness. Eight worlds: the eight worldly conditions. Nine worlds: the nine abodes of beings. Ten worlds: the ten sense bases. Twelve worlds: the twelve sense bases. Eighteen worlds: the eighteen elements." This world of formations was also fully understood.

යස්මා පනෙස සබ්බෙසම්පි සත්තානං ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාති, චරිතං ජානාති, අධිමුත්තිං ජානාති, අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ, ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ, සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ, භබ්බෙ අභබ්බෙ සත්තෙ ජානාති. තස්මාස්ස සත්තලොකොපි සබ්බථා විදිතො. යථා ච සත්තලොකො, එවං ඔකාසලොකොපි. තථා හෙස එකං චක්කවාළං ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනානං ද්වාදස සතසහස්සානි චතුතිංස සතානි ච පඤ්ඤාසඤ්ච යොජනානි. පරික්ඛෙපතො –

Moreover, he knows the inclinations of all beings, their latent tendencies, their conduct, their dispositions; he knows beings with little dust and with much dust, with keen faculties and with dull faculties, of good character and of bad character, easy to instruct and difficult to instruct, capable and incapable. Therefore, the world of beings is fully known to him in every way. And just as the world of beings, so too is the world of space. For this one world-system extends in length and breadth to one million, two hundred and three thousand, four hundred and fifty yojanas. In circumference—

සබ්බං සතසහස්සානි, ඡත්තිංස පරිමණ්ඩලං;

දස චෙව සහස්සානි, අඩ්ඪුඩ්ඪානි සතානි ච.

Thirty-six hundred thousand in total circumference; and ten thousand, and one hundred and fifty.

තත්ථ [Pg.38] –

Therein—

දුවෙ සතසහස්සානි, චත්තාරි නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, සඞ්ඛාතායං වසුන්ධරා.

Two hundred thousand, and four myriads; so much in thickness, this earth is reckoned.

තස්සායෙව සන්ධාරකං –

Its support—

චත්තාරි සතසහස්සානි, අට්ඨෙව නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, ජලං වාතෙ පතිට්ඨිතං.

Four hundred thousand, and eight myriads too; so much water, in thickness, is established on the wind.

තස්සාපි සන්ධාරකො –

And its support—

නව සතසහස්සානි, මාලුතො නභමුග්ගතො;

සට්ඨි චෙව සහස්සානි, එසා ලොකස්ස සණ්ඨිති.

Nine hundred thousand, and sixty thousand more, the wind risen into the sky; this is the world's configuration.

එවං සණ්ඨිතෙ චෙත්ථ යොජනානං –

Thus established, herein, in yojanas—

චතුරාසීති සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, සිනෙරු පබ්බතුත්තමො.

Eighty-four thousand submerged in the great ocean, and rising up just as much, is Sineru, the supreme mountain.

තතො උපඩ්ඪුපඩ්ඪෙන, පමාණෙන යථාක්කමං;

අජ්ඣොගාළ්හුග්ගතා දිබ්බා, නානාරතනචිත්තිතා.

Thence, successively by half the previous measure, submerged and emerged, are the divine mountains, variegated with various jewels:

යුගන්ධරො ඊසධරො, කරවීකො සුදස්සනො;

නෙමින්ධරො විනතකො, අස්සකණ්ණො ගිරි බ්‍රහා.

Yugandhara, Īsadhara, Karavīka, Sudassana, Nemindhara, Vinataka, Assakaṇṇa—the great mountains.

එතෙ සත්ත මහාසෙලා, සිනෙරුස්ස සමන්තතො;

මහාරාජානමාවාසා, දෙවයක්ඛනිසෙවිතා.

These seven great mountains are all around Sineru, abodes of the Great Kings, frequented by devas and yakkhas.

යොජනානං සතානුච්චො, හිමවා පඤ්ච පබ්බතො;

යොජනානං සහස්සානි, තීණි ආයතවිත්ථතො.

The Himavā mountain is one hundred yojanas high; three thousand yojanas it stretches in length and breadth.

චතුරාසීතිසහස්සෙහි, කූටෙහි පටිමණ්ඩිතො;

තිපඤ්චයොජනක්ඛන්ධ-පරික්ඛෙපා නගව්හයා.

Adorned with eighty-four thousand peaks; fifteen yojanas in trunk-circumference, it is called a naga tree.

පඤ්ඤාසයොජනක්ඛන්ධ-සාඛායාමා සමන්තතො;

සතයොජනවිත්ථිණ්ණා, තාවදෙව ච උග්ගතා;

ජම්බූ යස්සානුභාවෙන, ජම්බුදීපො පකාසිතො. (විසුද්ධි. 1.137;

ධ. ස. අට්ඨ. 584);

Fifty yojanas in trunk and branch extent all around; one hundred yojanas wide, and just as high; the Jambu tree, by whose power, Jambudīpa is made known.

යඤ්චෙතං [Pg.39] ජම්බුයා පමාණං, එතදෙව අසුරානං චිත්තපාටලියා, ගරුළානං සිම්බලිරුක්ඛස්ස, අපරගොයානෙ කදම්බස්ස, උත්තරකුරූසු කප්පරුක්ඛස්ස, පුබ්බවිදෙහෙ සිරීසස්ස, තාවතිංසෙසු පාරිච්ඡත්තකස්සාති. තෙනාහු පොරාණා –

And whatever is the measure of the Jambu tree, that same is the measure of the Cittapāṭali tree of the Asuras, of the Simbali tree of the Garuḷas, of the Kadamba tree in Aparagoyāna, of the Kappa tree in Uttarakuru, of the Sirīsa tree in Pubbavideha, and of the Pāricchattaka tree in Tāvatiṃsa. Therefore the ancients have said:

‘‘පාටලී සිම්බලී ජම්බූ, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකො;

කදම්බො කප්පරුක්ඛො ච, සිරීසෙන භවති සත්තමං.

"The Pāṭalī, the Simbalī, the Jambū, the Pāricchattaka of the devas; the Kadamba and the Kappa tree, with the Sirīsa being the seventh."

‘‘ද්වෙ අසීති සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, චක්කවාළසිලුච්චයො;

පරික්ඛිපිත්වා තං සබ්බං, ලොකධාතුමයං ඨිතො’’ති. (විසුද්ධි. 1.137;

ධ. ස. අට්ඨ. 584);

"Eighty-two thousand immersed in the great ocean, and rising up just as high, is the Cakkavāḷa mountain range; enclosing all that, it stands, forming the world-system."

තත්ථ චන්දමණ්ඩලං එකූනපඤ්ඤාසයොජනං, සූරියමණ්ඩලං පඤ්ඤාසයොජනං, තාවතිංසභවනං දසසහස්සයොජනං, තථා අසුරභවනං අවීචිමහානිරයො ජම්බුදීපො ච. අපරගොයානං සත්තසහස්සයොජනං. තථා පුබ්බවිදෙහො. උත්තරකුරු අට්ඨසහස්සයොජනො. එකමෙකො චෙත්ථ මහාදීපො පඤ්චසතපඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරො. තං සබ්බම්පි එකං චක්කවාළං එකා ලොකධාතු. තදන්තරෙසු ලොකන්තරිකනිරයා. එවං අනන්තානි චක්කවාළානි අනන්තා ලොකධාතුයො භගවා අනන්තෙන බුද්ධඤාණෙන අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. එවමස්ස ඔකාසලොකොපි සබ්බථා විදිතො. එවම්පි සබ්බථා විදිතලොකත්තා ලොකවිදූ.

Therein, the moon's disk is forty-nine yojanas, the sun's disk is fifty yojanas, the Tāvatiṃsa heaven is ten thousand yojanas, and so are the Asura realm, the Avīci great hell, and Jambudīpa. Aparagoyāna is seven thousand yojanas. So is Pubbavideha. Uttarakuru is eight thousand yojanas. Each of these great continents is surrounded by five hundred minor islands. All of this together forms one world-system, one world-element. In the spaces between them are the Lokantarika hells. Thus, the Blessed One with his infinite Buddha-knowledge knew, understood, and penetrated the endless world-systems and endless world-elements. In this way, the world of space was fully known to him. Thus, because he knew the world in every way, he is the Knower of the World.

අත්තනො පන ගුණෙහි විසිට්ඨතරස්ස කස්සචි අභාවතො නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො. තථා හෙස සීලගුණෙනපි සබ්බං ලොකං අභිභවති සමාධි…පෙ… පඤ්ඤා… විමුත්ති… විමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනපි. සීලගුණෙනපි අසමො අසමසමො අප්පටිමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනපි. යථාහ – ‘‘න ඛො පනාහං පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අත්තනා සීලසම්පන්නතර’’න්ති (සං. නි. 1.173; අ. නි. 4.21) විත්ථාරො.

Since there is no one superior to him in virtues, he is called 'unexcelled' (anuttaro). For he surpasses the entire world with his virtue of morality, and also with concentration… with wisdom… with liberation… and with the virtue of the knowledge and vision of liberation. In terms of the virtue of morality, he is incomparable, matchless, unequaled, without peer, and without rival… and so too with the virtue of the knowledge and vision of liberation. As it is said: "I do not see anyone in the world with its devas… among this generation with its ascetics and brahmins, its devas and humans, who is more accomplished in virtue than myself" (SN 1.173; AN 4.21). This should be elaborated.

එවං අග්ගපසාදසුත්තාදීනි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථී’’තිආදිකා (ම. නි. 1.285; මහාව. 11; කථා. 405; මි. ප. 4.5.11) ගාථායො ච විත්ථාරෙතබ්බා.

Similarly, the Aggappasāda Sutta (AN 4.34; It 90) and other texts, as well as verses such as "I have no teacher" (MN 1.285; Mv 11; Kv 405; Mil 4.5.11), should be elaborated.

පුරිසදම්මෙ [Pg.40] සාරෙතීති පුරිසදම්මසාරථි, දමෙති විනෙතීති වුත්තං හොති. තත්ථ පුරිසදම්මාති අදන්තා දමෙතුං යුත්තා තිරච්ඡානපුරිසාපි මනුස්සපුරිසාපි අමනුස්සපුරිසාපි. තථා හි භගවතා තිරච්ඡානපුරිසාපි අපලාලො නාගරාජා චූළොදරො මහොදරො අග්ගිසිඛො ධූමසිඛො අරවාළො නාගරාජා ධනපාලකො හත්ථීති එවමාදයො දමිතා නිබ්බිසා කතා, සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපිතා. මනුස්සපුරිසාපි සච්චකනිගණ්ඨපුත්තඅම්බට්ඨමාණවපොක්ඛරසාතිසොණදන්තකූටදන්තාදයො. අමනුස්සපුරිසාපි ආළවකසූචිලොමඛරලොමයක්ඛසක්කදෙවරාජාදයො දමිතා විනීතා විචිත්‍රෙහි විනයනූපායෙහි. ‘‘අහං ඛො කෙසි පුරිසදම්මෙ සණ්හෙනපි විනෙමි, ඵරුසෙනපි විනෙමි, සණ්හඵරුසෙනපි විනෙමී’’ති (අ. නි. 4.111) ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං. අපි ච භගවා විසුද්ධසීලාදීනං පඨමජ්ඣානාදීනි සොතාපන්නාදීනඤ්ච උත්තරිමග්ගපටිපදං ආචික්ඛන්තො දන්තෙපි දමෙතියෙව.

He is a guide for persons to be tamed (purisadammasārathi), which means that he tames and disciplines. Here, 'persons to be tamed' (purisadammā) refers to untamed beings fit to be tamed—animal beings, human beings, and non-human beings. Indeed, the Blessed One tamed animal beings such as the nāga kings Apalāla, Cūḷodara, Mahodara, Aggisikha, Dhūmasikha, and Aravāḷa, and the elephant Dhanapālaka, rendering them harmless and establishing them in the refuges and precepts. He also tamed human beings like Saccaka the Nigaṇṭha's son, Ambaṭṭha the brahmin youth, Pokkharasāti, Soṇadaṇḍa, and Kūṭadaṇṭa. Non-human beings such as the yakkhas Āḷavaka, Sūciloma, and Kharaloma, as well as Sakka, king of the devas, were tamed and disciplined through various skillful means of training. The sutta states: "Kesi, I train persons to be tamed sometimes gently, sometimes harshly, and sometimes both gently and harshly" (AN 4.111). This sutta should be elaborated here. Moreover, the Blessed One, while teaching pure virtue and so on, the first jhāna and so on, and the practice of the higher path to stream-enterers and so on, also tames even those who are already tamed.

අථ වා අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථීති එකමෙවිදං අත්ථපදං. භගවා හි තථා පුරිසදම්මෙ සාරෙති, යථා එකපල්ලඞ්කෙනෙව නිසින්නා අට්ඨ දිසා අසජ්ජමානා ධාවන්ති. තස්මා ‘‘අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථී’’ති වුච්චති. ‘‘හත්ථිදමකෙන, භික්ඛවෙ, හත්ථි දම්මො සාරිතො එකංයෙව දිසං ධාවතී’’ති ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං (ම. නි. 3.312) විත්ථාරෙතබ්බං.

Alternatively, 'unexcelled guide of persons to be tamed' (anuttaro purisadammasārathi) is a single term. The Blessed One trains those to be tamed in such a way that, while seated in a single posture, they run unimpeded in the eight directions. Therefore, he is called 'the unexcelled guide of persons to be tamed.' The sutta states: "Monks, an elephant to be tamed, guided by its elephant-tamer, runs in only one direction" (MN 125). This should be expanded upon here.

වීරියවාති අරියමග්ගෙන සබ්බපාපකෙහි විරතො. පහූති පභූ. විසවීති පරසන්තානෙ වීරියුප්පාදකො. අලමත්තොති සමත්ථචිත්තො.

"Energetic" (vīriyavā) means one who has abstained from all evil by the noble path. "Able" (pahū) means master. "Diligent" (visavī) means one who arouses energy in others. "Sufficient" (alamatto) means having a capable mind.

විරතොති අරියමග්ගෙන විරතත්තා ආයතිං අප්පටිසන්ධිකො. සබ්බපාපකෙහි නිරයදුක්ඛං අතිච්චාති ආයතිං අප්පටිසන්ධිතාය නිරයදුක්ඛං අතිච්ච ඨිතො. වීරියවාසොති වීරියනිකෙතො. සො වීරියවාති සො ඛීණාසවො ‘‘වීරියවා’’ති වත්තබ්බතං අරහති. පධානවා වීරො තාදීති ඉමානි පනස්ස ථුතිවචනානි. සො හි පධානවා මග්ගජ්ඣානපධානෙන, වීරො කිලෙසාරිවිද්ධංසනසමත්ථතාය, තාදි නිබ්බිකාරතාය පවුච්චතෙ තථත්තාති තථාරූපො ‘‘වීරියවා’’ති පවුච්චති.

He is abstinent because, having abstained by the noble path, he will not be reborn in the future. He transcends the suffering of hell from all evils means that because he will not be reborn in the future, he stands having transcended the suffering of hell. 'Abode of energy' means the home of energy. That energetic one: he whose cankers are destroyed deserves to be called 'energetic.' 'Striving, heroic, such'—these are words of praise for him. For he is striving through the striving of the path and jhāna, heroic due to his ability to destroy the enemies that are the defilements, and called 'such' due to his unchanging nature; because of his suchness, one of such a nature is called 'energetic'.

තෙ කාමකාමිනොති එතෙ රූපාදිවත්ථුකාමෙ ඉච්ඡන්තා. රාගරාගිනොති රාගෙන රඤ්ජිතා. සඤ්ඤාසඤ්ඤිනොති රාගසඤ්ඤාය සඤ්ඤිනො. න [Pg.41] කාමෙ කාමෙතීති රූපාදිවත්ථුකාමෙ න පත්ථෙති. අකාමොති කාමෙහි විරහිතො. නික්කාමොති නික්කන්තකාමො.

“Those who desire sensual pleasures” (kāmakāmino) means those who desire sense-objects such as forms and so forth. “Infatuated with lust” (rāgarāgino) means those who are stained by lust. “Perceiving with perception” (saññāsaññino) means those who perceive with the perception of lust. “He does not desire sensual pleasures” (na kāme kāmeti) means he does not crave sense-objects such as forms and so forth. “Without sensual desire” (akāmo) means one who is separated from sensual desires. “Free from sensual desire” (nikkāmo) means one who has abandoned sensual desire.

සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්ති තියද්ධගතං සබ්බනෙය්‍යපථං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ, තස්ස භාවො සබ්බඤ්ඤුතා, සබ්බඤ්ඤුතා එව ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං නෙත්තඤ්ච වාසනාය සහ කිලෙසෙ පරාජෙත්වා ජිතත්තා ජිනභාවො ච අපුබ්බං අචරිමං අපුරෙ අපච්ඡා එකස්මිං ඛණෙ එකස්මිං කාලෙ උප්පන්නො පුබ්බන්තතො උද්ධං පන්නොති උප්පන්නො.

The knowledge of omniscience (sabbaññutaññāṇa): one who knows all paths of the guidable pertaining to the three times is omniscient (sabbaññū); his state is omniscience (sabbaññutā); omniscience itself is knowledge, the knowledge of omniscience. And this guidance, designated as the knowledge of omniscience, and the state of the Conqueror—because of having conquered, having defeated the defilements together with their latent tendencies—arises without a prior or subsequent, without a before or after, in a single moment, at a single time, having sprung up from the beginning, thus it is arisen.

66. තෙජී තෙජසාති තෙජෙන සමන්නාගතො තෙජසා අභිභුය්‍ය. යමහං විජඤ්ඤං ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානන්ති යං අහං ජාතිජරාය පහානභූතං ධම්මං ඉධෙව ජානෙය්‍යං.

66. “Powerful (tejī) with power (tejasā)” means endowed with power and having overcome by power. “That I might know here for the abandoning of birth and aging” (yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānaṃ) means: that Dhamma which is the abandoning of birth and aging, that I might know right here.

ජගතීති පථවී. සබ්බං ආකාසගතන්ති සකලං ආකාසෙ පවත්තං පත්ථටං. තමගතන්ති තමමෙව තමගතං අන්ධකාරං යථා ගූථගතං මුත්තගතන්ති. අභිවිහච්චාති නාසෙත්වා. අන්ධකාරං විධමිත්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරකං අන්ධකාරං පලාපෙත්වා. ආලොකං දස්සයිත්වාති සූරියාලොකං දස්සයිත්වා. ආකාසෙති අජටාකාසෙ. අන්තලික්ඛෙති අන්තරධාතුසමත්ථතුච්ඡොකාසෙ. ගගනපථෙති දෙවතානං ගමනමග්ගෙ ගච්ඡති. සබ්බං අභිසඞ්ඛාරසමුදයන්ති සකලං කම්මං සමුදයං උප්පාදං, තණ්හන්ති අත්ථො. කිලෙසතමං අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වාති කිලෙසතමසඞ්ඛාතං අඤ්ඤාණං අවිජ්ජන්ධකාරං නීහරිත්වා නාසෙත්වා. ඤාණාලොකං පඤ්ඤාලොකං දස්සයිත්වා. වත්ථුකාමෙ පරිජානිත්වාති රූපාදිවත්ථුකාමෙ ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාය ජානිත්වා. කිලෙසකාමෙ පහායාති උපතාපනසඞ්ඛාතෙ කිලෙසකාමෙ පහානපරිඤ්ඤාය පජහිත්වා.

“The world” (jagatī) means the earth. “All that moves in the sky” (sabbaṃ ākāsagataṃ) means everything occurring and spread out in the sky. “Gone to darkness” (tamagataṃ) means just that, gone to darkness, like 'gone to excrement' or 'gone to urine.' “Having dispelled” (abhivihacca) means having destroyed. “Having scattered the darkness” (andhakāraṃ vidhamitvā) means having driven away the darkness that obstructs the arising of eye-consciousness. “Having shown the light” (ālokaṃ dassayitvā) means having revealed the sunlight. “In the sky” (ākāse) means in the unobstructed sky. “In mid-air” (antalikkhe) means in the intermediate element, the empty hollow space. “On the path of the sky” (gaganapathe) means traveling on the path where deities move. “All formations' arising” (sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayaṃ) means all kamma, arising, origin; the meaning is craving. “Having dispelled the darkness of defilements, the darkness of ignorance” (kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvā) means having removed and destroyed the ignorance known as the darkness of defilements, the darkness of ignorance. Having shown the light of knowledge, the light of wisdom. “Having fully understood the objects of sensual desire” (vatthukāme parijānitvā) means having known the objects of sensual pleasure such as forms and so forth through the full understanding of knowing and investigation. “Having abandoned the defilement-desires” (kilesakāme pahāya) means having given up the defilement-desires known as torment through the full understanding of abandoning.

67. අථස්ස භගවා තං ධම්මං ආචික්ඛන්තො උපරූපරිගාථායො අභාසි. තත්ථ නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතොති නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපදං ‘‘ඛෙම’’න්ති දිස්වා. උග්ගහිතන්ති තණ්හාවසෙන දිට්ඨිවසෙන ගහිතං. නිරත්තං වාති නිරස්සිතබ්බං වා, මුඤ්චිතබ්බන්ති වුත්තං හොති. මා තෙ විජ්ජිත්ථාති මා තෙ අහොසි. කිඤ්චනන්ති රාගාදිකිඤ්චනං, තම්පි තෙ මා විජ්ජිත්ථ.

67. Then the Blessed One, explaining that Dhamma to him, spoke successive verses. Therein, “seeing renunciation as secure” (nekkhammaṃ daṭṭhu khemato) means having seen Nibbāna and the path leading to Nibbāna as “secure.” “Grasped” (uggahitaṃ) means grasped by way of craving and by way of views. “Or rejected” (nirattaṃ vā) means it should be rejected, or it is said, it should be relinquished. “May it not be for you” (mā te vijjittha) means may it not be yours. “Anything” (kiñcanaṃ) refers to any impediment such as lust and so forth; may even that not be for you.

මුඤ්චිතබ්බන්ති මුඤ්චිත්වා න පුන ගහෙතබ්බං. විජහිතබ්බන්ති චජිතබ්බං. විනොදෙතබ්බන්ති ඛිපිතබ්බං. බ්‍යන්තීකාතබ්බන්ති විගතන්තං කාතබ්බං. අනභාවං ගමෙතබ්බන්ති අනු අනු අභාවං ගමෙතබ්බං.

“It should be released” (muñcitabbaṃ) means having released it, it should not be taken up again. “It should be abandoned” (vijahitabbaṃ) means it should be relinquished. “It should be eradicated” (vinodetabbaṃ) means it should be cast away. “It should be made to cease” (byantīkātabbaṃ) means it should be brought to an end. “It should be made to disappear” (anabhāvaṃ gametabbaṃ) means it should be made to vanish gradually.

68-9. පුබ්බෙති [Pg.42] අතීතෙ සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ උප්පන්නකිලෙසා. බ්‍රාහ්මණාති භගවා ජතුකණ්ණිං ආලපති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

68-9. “Formerly” (pubbe) refers to defilements that arose in relation to past formations. “Brahmin” (brāhmaṇa) — the Blessed One addresses Jatukaṇṇin. The rest is clear everywhere.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පුබ්බසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this sutta with arahantship as its pinnacle, and at the conclusion of the teaching, just as before, there was the realization of the Dhamma.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the commentary on the Cūḷaniddesa.

ජතුකණ්ණිමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Niddesa on the Jatukaṇṇimāṇava Sutta is concluded.

12. භද්‍රාවුධමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

12. The Exposition of the Niddesa on the Bhadrāvudha Sutta.

70. ද්වාදසමෙ භද්‍රාවුධසුත්තෙ – ඔකඤ්ජහන්ති ආලයං ජහං. තණ්හච්ඡිදන්ති තණ්හාකායච්ඡිදං. අනෙජන්ති ලොකධම්මෙසු නික්කම්පං. නන්දිඤ්ජහන්ති අනාගතරූපාදිපත්ථනාජහං. එකා එව හි සා තණ්හා, ථුතිවසෙන ඉධ නානප්පකාරතො වුත්තා. කප්පඤ්ජහන්ති දුවිධං කප්පජහං. අභියාචෙති අතිවිය යාචාමි. සුත්වාන නාගස්ස අපනමිස්සන්ති ඉතොති නාගස්ස තව භගවතො වචනං සුත්වා ඉතො පාසාණකචෙතියතො බහුජනා පක්කමිස්සන්තීති අධිප්පායො.

70. In the twelfth Bhadrāvudha Sutta – 'They abandon the lair' means abandoning attachment. 'They cut off craving' means the cutter of the mass of craving. 'They are unperturbed' means unshaken by worldly phenomena. 'They abandon delight' means abandoning desire for future forms, etc. Indeed, that craving is one, though here it is spoken of in various ways by way of praise. 'They abandon conceits' means abandoning the twofold conceit. 'I beseech' means 'I request exceedingly.' 'Having heard the Nāga’s words, they will depart from here'—this means that having heard the words of you, the Blessed One, the Nāga, many people will leave from this Pāsāṇaka Cetiya.

යෙ උපයුපාදානාති තණ්හාදිට්ඨීහි උපගන්ත්වා ගහිතා. චෙතසො අධිට්ඨානාති චිත්තෙ පතිට්ඨිතා. අභිනිවෙසානුසයාති පතිට්ඨහිත්වා ආගන්ත්වා සයිතා.

“Graspings and clingings” means seized after approaching through craving and views. “The mind's determinations” means established in the mind. “Adherences and underlying tendencies” means having become established, they come and lie dormant.

71. ජනපදෙහි සඞ්ගතාති අඞ්ගාදීහි ජනපදෙහි ඉධ සමාගතා. වියාකරොහීති ධම්මං දෙසෙහි.

71. “Assembled from the provinces” means gathered here from provinces such as Aṅga and others. “Explain” means teach the Dhamma.

සඞ්ගතාති එතෙ ඛත්තියාදයො එකීභූතා. සමාගතාති වුත්තප්පකාරෙහි ජනපදෙහි ආගතා. සමොහිතාති රාසීභූතා. සන්නිපතිතාති අධියොගා.

“Assembled” means these khattiyas and others are united. “Come together” means they have come from the provinces mentioned above. “Massed together” means they are gathered in a mass. “Convened” means for a purpose.

72. අථස්ස ආසයානුලොමෙන ධම්මං දෙසෙන්තො භගවා උපරූපරිගාථායො අභාසි. තත්ථ ආදානතණ්හන්ති රූපාදීනං ආදායිකං ගහණතණ්හං, තණ්හුපාදානන්ති වුත්තං හොති. යං යඤ්හි ලොකස්මිමුපාදියන්තීති එතෙසු උද්ධාදිභෙදෙසු යං යං ගණ්හන්ති. තෙනෙව මාරො අන්වෙති ජන්තුන්ති [Pg.43] තෙනෙව උපාදානපච්චයනිබ්බත්තකම්මාභිසඞ්ඛාරනිබ්බත්තවසෙන පටිසන්ධික්ඛන්ධමාරො තං සත්තං අනුගච්ඡති.

72. Then the Blessed One, teaching the Dhamma in accordance with his inclination, spoke successive verses. Herein, “grasping-craving” means the craving that takes, the craving that seizes forms and so on; it is said to be “craving and clinging.” “Whatever they cling to in this world” means whatever they grasp among these divisions, such as the higher ones and so on. “By that Māra follows the being” means by that very thing, Māra as the aggregates of relinking—produced by way of kamma-formations which are produced conditioned by clinging—pursues that being.

73. තස්මා පජානන්ති තස්මා එතමාදීනවං අනිච්චාදිවසෙන වා සඞ්ඛාරෙ පජානන්තො. ආදානසත්තෙ ඉති පෙක්ඛමානො, පජං ඉමං මච්චුධෙය්‍යෙ විසත්තන්ති ආදාතබ්බට්ඨෙන ආදානෙසු රූපාදීසු සත්තෙ සබ්බලොකෙ ඉමං පජං මච්චුධෙය්‍යෙ ලග්ගං පෙක්ඛමානො, ආදානසත්තෙ වා ආදානාභිනිවිට්ඨෙ පුග්ගලෙ ආදානසඞ්ගහෙතුඤ්ච ඉමං පජං මච්චුධෙය්‍යෙ ලග්ගං තතො වීතික්කමිතුං අසමත්ථං ඉති පෙක්ඛමානො කිඤ්චනං සබ්බලොකෙ න උපාදියෙථාති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

73. “Therefore, one understands.” Thus, understanding this danger, or understanding formations as impermanent and so on, while observing this generation attached to the realm of death, attached to things to be grasped—that is, to forms and so on, which are objects of grasping—in the whole world; or, while observing beings attached to grasping, individuals adhering to grasping, and observing that because of being seized by grasping this generation is attached to the realm of death and unable to overcome it, one should not cling to anything in the entire world.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පුබ්බසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this sutta with arahantship as its pinnacle, and at the conclusion of the teaching, just as before, there was the realization of the Dhamma.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa.

භද්‍රාවුධසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Niddesa on the Bhadrāvudha Sutta is concluded.

13. උදයමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

13. The Exposition of the Niddesa on the Udayamāṇava Sutta.

74. තෙරසමෙ උදයසුත්තෙ – අඤ්ඤාවිමොක්ඛන්ති පඤ්ඤානුභාවනිජ්ඣානං තං විමොක්ඛං පුච්ඡති.

74. In the thirteenth Udaya Sutta – 'liberation through final knowledge': he asks about that liberation, which is the contemplation and development of the power of wisdom.

පඨමෙනපි ඣානෙන ඣායීති විතක්කවිචාරපීතිසුඛචිත්තෙකග්ගතාසම්පයුත්තෙන පඤ්චඞ්ගිකෙන පඨමජ්ඣානෙන ඣායතීති ඣායී. දුතියෙනාති පීතිසුඛචිත්තෙකග්ගතාසම්පයුත්තෙන. තතියෙනාති සුඛචිත්තෙකග්ගතාසම්පයුත්තෙන. චතුත්ථෙනාති උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසම්පයුත්තෙන. සවිතක්කසවිචාරෙනපි ඣානෙන ඣායීති චතුක්කනයපඤ්චකනයෙසු පඨමජ්ඣානෙන සවිතක්කසවිචාරෙනපි ඣානෙන ඣායතීති ඣායී. අවිතක්කවිචාරමත්තෙනාති පඤ්චකනයෙ දුතියෙන ඣානෙන. අවිතක්කඅවිචාරෙනාති දුතියතතියාදිඅවසෙසඣානෙන. සප්පීතිකෙනාති පීතිසම්පයුත්තෙන දුකතිකඣානෙන. නිප්පීතිකෙනාති පීතිවිරහිතෙන තදවසෙසඣානෙන. සාතසහගතෙනාති සුඛසහගතෙන තිකචතුක්කඣානෙන. උපෙක්ඛාසහගතෙනාති චතුක්කපඤ්චකෙන. සුඤ්ඤතෙනපීති සුඤ්ඤතවිමොක්ඛසම්පයුත්තෙන. අනිමිත්තෙනපීති අනිච්චනිමිත්තං ධුවනිමිත්තං අනිමිත්තඤ්ච උග්ඝාටෙත්වා පටිලද්ධෙන [Pg.44] අනිමිත්තෙනපි ඣානෙන ඣායතීති ඣායී. අප්පණිහිතෙනපීති මග්ගාගමනවසෙන පණිධිං සොධෙත්වා පරියාදියිත්වා ඵලසමාපත්තිවසෙන අප්පණිහිතෙනපි. ලොකියෙනපීති ලොකියෙන පඨමදුතියතතියචතුත්ථෙන.

“One who meditates with the first jhāna” means one meditates with the first jhāna, which is fivefold, associated with initial thought, sustained thought, joy, happiness, and one-pointedness of mind—thus, one is a meditator. “With the second” means associated with joy, happiness, and one-pointedness of mind. “With the third” means associated with happiness and one-pointedness of mind. “With the fourth” means associated with equanimity and one-pointedness of mind. “One who meditates even with a jhāna that includes initial and sustained thought” means one meditates with the first jhāna, which includes initial and sustained thought, according to the fourfold and fivefold methods—thus, one is a meditator. “With only sustained thought without initial thought” means with the second jhāna in the fivefold method. “With absence of both initial and sustained thought” means with the remaining jhānas, such as the second, third, and so on. “With joy” means with the jhānas associated with joy, the second and third. “Without joy” means with the remaining jhānas devoid of joy. “Accompanied by pleasure” means with the jhānas associated with happiness, the third and fourth. “Accompanied by equanimity” means with the fourth and fifth jhānas. “Even with emptiness” means associated with the liberation of emptiness. “Even with the signless” means having removed the sign of impermanence and the sign of permanence, and having attained the signless, one meditates with the signless jhāna—thus, one is a meditator. “Even with the undirected” means having purified and exhausted aspiration through the path, one meditates with the undirected jhāna through the attainment of fruition. “Even with the mundane” means with the mundane first, second, third, and fourth jhānas.

ලොකුත්තරෙනපීති තෙනෙව ලොකුත්තරසම්පයුත්තෙන. ඣානරතොති ඣානෙසු අභිරතො. එකත්තමනුයුත්තොති එකත්තං එකීභාවං අනුයුත්තො පයුත්තො. සදත්ථගරුකොති සකත්ථගරුකො, ක-කාරස්සායං ද-කාරො කතො. සදත්ථොති ච අරහත්තං වෙදිතබ්බං. තඤ්හි අත්තූපනිබද්ධට්ඨෙන අත්තානං අවිජහනට්ඨෙන අත්තනො පරමත්ථට්ඨෙන ච අත්තනො අත්ථත්තා සකත්ථොති වුච්චති. ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනවසෙන සකත්ථගරුකො, ‘‘නිබ්බානගරුකො’’ති එකෙ. අරජොති නික්කිලෙසො. විරජොති විගතකිලෙසො. නිරජොති අපනීතකිලෙසො, ‘‘විතරජො’’තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. රජාපගතොති කිලෙසෙහි දූරීභූතො. රජවිප්පහීනොති කිලෙසප්පහීනො. රජවිප්පයුත්තොති කිලෙසෙහි මුත්තො.

“Even with the supramundane” means associated with the supramundane itself. “Delighting in jhāna” means delighting in jhānas. “Devoted to unity” means devoted, engaged in unity, in becoming one. “Respectful of the true goal” means respectful of one's own goal; here, the letter 'ka' is replaced by 'da.' And “the true goal” should be understood as arahantship. For it is called one's own goal because, in the sense of being bound up with oneself, in the sense of not abandoning oneself, and in the sense of being one's own ultimate good, it is one's own goal. One is respectful of one's own goal by attaining the fruition attainment. Some say, “respectful of Nibbāna.” “Free from defilement” means without defilements. “Without defilement” means devoid of defilements. “Cleansed of defilement” means having removed defilements; “vitarajo” is also a reading, but the meaning is the same. “Gone beyond defilement” means far removed from defilements. “Having abandoned defilement” means one who has abandoned defilements. “Detached from defilement” means liberated from defilements.

පාසාණකෙ චෙතියෙති පාසාණපිට්ඨෙ පාරායනසුත්තන්තදෙසිතට්ඨානෙ. සබ්බොස්සුක්කපටිප්පස්සද්ධත්තාති සබ්බෙසං කිලෙසඋස්සුක්කානං පටිප්පස්සද්ධත්තා, නාසිතත්තා ආසීනො.

“At the Pāsāṇaka Cetiya” means on the stone slab, the place where the Pārāyana Suttanta was taught. “Because all distress had subsided” means because the distress of all defilements had subsided, had been destroyed, he was seated.

කිච්චාකිච්චන්ති ‘‘ඉදං කත්තබ්බං, ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති එවං මනසා චින්තෙතබ්බං. කරණීයාකරණීයන්ති කායද්වාරෙන අවස්සං ඉදං කරණීයං, ඉදං න කරණීයන්ති එවං කරණීයාකරණීයං. පහීනන්ති විස්සට්ඨං. වසිප්පත්තොති පගුණභාවප්පත්තො.

“What is to be done and what is not to be done” means what should be reflected upon in the mind as ‘this is to be done, this is not to be done.’ “What should be done and what should not be done” means what should be done and what should not be done through the door of the body, as in ‘assuredly this should be done, this should not be done.’ “Abandoned” means relinquished. “Mastery attained” means having attained a state of proficiency.

75. අථ භගවා යස්මා උදයො චතුත්ථජ්ඣානලාභී, තස්මාස්ස පටිලද්ධඣානවසෙන නානප්පකාරතො අඤ්ඤාවිමොක්ඛං දස්සෙන්තො උපරූපරිගාථමාහ. තත්ථ පහානං කාමච්ඡන්දානන්ති යදිදං පඨමං ඣානං නිබ්බත්තෙන්තස්ස කාමච්ඡන්දපහානං, තම්පි අඤ්ඤාවිමොක්ඛන්ති පබ්‍රූමි. එවං සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි.

75. Then the Blessed One, since Udaya was an attainer of the fourth jhāna, showing him various kinds of liberation through gnosis based on the jhāna he had attained, spoke the verses one after another. Here, “the abandoning of sensual desire” means the abandoning of sensual desire when one produces the first jhāna, and that too I declare to be a liberation through gnosis. In this way, all the terms should be connected.

යා චිත්තස්ස අකල්‍යතාති චිත්තස්ස ගිලානභාවො. ගිලානො හි අකල්ලකොති වුච්චති. විනයෙපි වුත්තං – ‘‘නාහං, භන්තෙ, අකල්ලකො’’ති (පාරා. 151). අකම්මඤ්ඤතාති [Pg.45] චිත්තගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතොව අකම්මඤ්ඤතාකාරො. ඔලීයනාති ඔලීයනාකාරො. ඉරියාපථිකචිත්තඤ්හි ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තං රුක්ඛෙ වග්ගුලි විය ඛීලෙ ලග්ගිතඵාණිතවාරකො විය ච ඔලීයති, තස්ස තං ආකාරං සන්ධාය ‘‘ඔලීයනා’’ති වුත්තං. දුතියපදං උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතං. ලීනාති අවිප්ඵාරිකතාය පටිකුටිතං. ඉතරෙ ද්වෙ ආකාරභාවනිද්දෙසා. ථිනන්ති සප්පිපිණ්ඩො විය අවිප්ඵාරිකතාය ඝනභාවෙන ඨිතං. ථියනාති ආකාරනිද්දෙසො. ථියිතභාවො ථියිතත්තං, අවිප්ඵාරවසෙනෙව ථද්ධතාති අත්ථො (ධ. ස. අට්ඨ. 1162).

“The unhealthiness of mind” means the mind's sickness. For a sick person is called “unhealthy.” It is also said in the Vinaya: “I am not unhealthy, venerable sir.” “Unworkability” is simply the state of unworkability, which is described as the mind's illness. “Sinking down” is the act of sinking down. For a mind that cannot sustain its posture, like a bat on a tree or like a lump of molasses stuck to a post, sinks down—this aspect is called “sinking down.” The second word is intensified by a prefix. “Languor” means shrunken due to lack of expansion. The other two are descriptions of the state. “Sloth” means remaining in a dense state due to lack of expansion, like a lump of ghee. “Slothfulness” describes the state. The state of being sluggish is sluggishness; it means rigidity precisely because of lack of expansion.

76. උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධන්ති චතුත්ථජ්ඣානඋපෙක්ඛාසතීහි සංසුද්ධං. ධම්මතක්කපුරෙජවන්ති ඉමිනා තස්මිං චතුත්ථජ්ඣානවිමොක්ඛෙ ඨත්වා ඣානඞ්ගානි විපස්සිත්වා අධිගතං අරහත්තවිමොක්ඛං වදති. අරහත්තවිමොක්ඛස්ස හි මග්ගසම්පයුත්තසම්මාසඞ්කප්පාදිභෙදො ධම්මතක්කො පුරෙජවො හොති. තෙනාහ ‘‘ධම්මතක්කපුරෙජව’’න්ති. අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති එතමෙව ච අඤ්ඤාවිමොක්ඛං අවිජ්ජාපභෙදනසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නිස්සාය ජාතත්තා කාරණොපචාරෙන ‘‘අවිජ්ජාය පභෙදන’’න්ති බ්‍රූමීති.

76. “Purified by equanimity and mindfulness” means purified by the equanimity and mindfulness of the fourth jhāna. “Preceded by Dhamma-thought” refers to the liberation of arahantship attained by contemplating the jhāna factors while established in that fourth jhāna liberation. For the Dhamma-thought associated with the path, such as right thought, precedes the liberation of arahantship. Therefore, it is said, “preceded by Dhamma-thought.” “The breaking of ignorance” means this very liberation through gnosis, called the breaking of ignorance, arises by depending on Nibbāna, and thus by way of figurative expression based on cause, I say it is called “the breaking of ignorance.”

යා චතුත්ථෙ ඣානෙ උපෙක්ඛාති එත්ථ උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සමං පස්සති අපක්ඛපතිතා හුත්වා පස්සතීති අත්ථො. උපෙක්ඛනාති ආකාරනිද්දෙසො. අජ්ඣුපෙක්ඛනාති උපසග්ගවසෙන පදං වඩ්ඪිතං. චිත්තසමතාති චිත්තස්සෙකග්ගභාවො. චිත්තප්පස්සද්ධතාති චිත්තස්ස ඌනාතිරිත්තවජ්ජිතභාවො. මජ්ඣත්තතාති චිත්තස්ස මජ්ඣෙ ඨිතභාවො.

“The equanimity in the fourth jhāna”—here, upekkhā means “it looks on closely” (upapattito ikkhati), meaning one sees impartially, seeing without bias. “Equanimity” (upekkhanā) is a description of the characteristic. “Thorough equanimity” (ajjhupekkhanā) is the term intensified by a prefix. “Mental balance” (cittasamatā) is the one-pointedness of mind. “Tranquillity of mind” (cittappassaddhatā) is the mind being free from deficiency or excess. “Neutrality” (majjhattatā) is the mind remaining in the middle.

77. එවං අවිජ්ජාපභෙදවචනෙන වුත්තං නිබ්බානං සුත්වා ‘‘තං කිස්ස විප්පහානෙන වුච්චතී’’ති පුච්ඡන්තො ‘‘කිංසු සංයොජනො’’ති ගාථමාහ. තත්ථ කිංසු සංයොජනොති කිංසංයොජනො. විචාරණන්ති විචාරණකාරණං. කිස්සස්ස විප්පහානෙනාති කිංනාමකස්ස අස්ස ධම්මස්ස විප්පහානෙන.

77. Having heard Nibbāna described by the term “breaking of ignorance,” he asked, “By abandoning what is it said?” and spoke the verse, “What is the fetter?” Here, “What is the fetter?” (kiṃsu saṃyojano) means “What is the fetter?” (kiṃsaṃyojano). “Investigation” (vicāraṇa) means the cause of investigation. “By abandoning what?” (kissassa vippahānena) means by abandoning this thing of what name.

78. අථස්ස භගවා තමත්ථං බ්‍යාකරොන්තො ‘‘නන්දිසංයොජනො’’ති ගාථමාහ. තත්ථ විතක්කස්සාති කාමවිතක්කාදිකො විතක්කො අස්ස.

78. Then, explaining that meaning to him, the Blessed One spoke this verse: “Delight is the fetter.” Here, “thought” refers to his thought, such as sensual thought.

79. ඉදානි [Pg.46] තස්ස නිබ්බානස්ස මග්ගං පුච්ඡන්තො ‘‘කථං සතස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ විඤ්ඤාණන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං.

79. Now, asking about the path to that Nibbāna, he speaks the verse, “How for the mindful one?” Here, “consciousness” (viññāṇa) means consciousness resulting from formations.

80.

80.

අථස්ස මග්ගං කථෙන්තො භගවා ‘‘අජ්ඣත්තඤ්චා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ එවං සතස්සාති එවං සතස්ස සම්පජානස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

Then, explaining the path to him, the Blessed One spoke the verse beginning with “internally.” Here, “for one thus mindful” (evaṃ satassa) means for one thus mindful and clearly comprehending. The rest is clear everywhere.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පුබ්බසදිසොව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this discourse with arahantship as its pinnacle, and at the end of the teaching, just as before, there was the penetration of the Dhamma.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the commentary on the Cūḷaniddesa,

උදයමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Exposition of the Discourse to Udaya the Young Man is finished.

14. පොසාලමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

14. Commentary on the Exposition of the Discourse to Posāla the Young Man

81. චුද්දසමෙ පොසාලසුත්තෙ – යො අතීතං ආදිසතීති යො භගවා අත්තනො ච පරෙසඤ්ච ‘‘එකම්පි ජාති’’න්තිආදිභෙදං අතීතං ආදිසති.

81. In the fourteenth Posāla Sutta: “One who declares the past” refers to the Blessed One who declares the past, both his own and others’, in terms of distinctions such as “one birth” and so on.

එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලකං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසු. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො, තදා සබ්බෙසං බ්‍රහ්මලොකෙ සන්නිපතනතො. වඩ්ඪමානො කප්පො විවට්ටකප්පො, තදා බ්‍රහ්මලොකතො සත්තානං විවට්ටනතො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තංමූලකත්තා, විවට්ටෙන ච විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො සංවට්ටට්ඨායී විවට්ටො විවට්ටට්ඨායී’’ති වුත්තානි (අ. නි. 4.156), තානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති. සංවට්ටකප්පෙ විවට්ටකප්පෙති ච කප්පස්ස අද්ධං ගහෙත්වා වුත්තං. සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙති සකලං කප්පං ගහෙත්වා වුත්තං. කථං අනුස්සරතීති චෙ? අමුත්‍රාසින්තිආදිනා නයෙන. තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අහං අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගතියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති කච්චානො වා කස්සපො වා[Pg.47]. ඉදමස්ස අතීතභවෙ අත්තනො නාමගොත්තානුස්සරණවසෙන වුත්තං. සචෙ පන තස්මිං කාලෙ අත්තනො වණ්ණසම්පත්තිං වා ලූඛපණීතජීවිතභාවං වා සුඛදුක්ඛබහුලතං වා අප්පායුකදීඝායුකභාවං වා අනුස්සරිතුකාමො, තම්පි අනුස්සරතියෙව. තෙනාහ – ‘‘එවංවණ්ණො එවමායුපරියන්තො’’ති. තත්ථ එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවං සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදීති අනෙකප්පකාරෙන කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං වා සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරමායුපරියන්තො වා චතුරාසීති කප්පසහස්සපරමායුපරියන්තො වා.

“One birth” refers to a single continuum of aggregates that is rooted in rebirth-linking and ends with death, encompassing one existence. The same method applies to “two births” and so on. However, in phrases like “many aeons of contraction,” the diminishing aeon is the aeon of contraction, because at that time all beings gather in the Brahma-world. The increasing aeon is the aeon of expansion, because at that time beings emerge from the Brahma-world. Here, by “contraction” is implied “abiding in contraction” because it is rooted in that, and by “expansion” is implied “abiding in expansion.” Thus, when it is said, “Monks, there are these four incalculable periods of an aeon. What are the four? Contraction, abiding in contraction, expansion, and abiding in expansion” (Aṅguttara Nikāya 4.156), these are all encompassed. And “aeon of contraction” and “aeon of expansion” are said taking half of an aeon. “Aeon of contraction and expansion” is said taking the whole aeon. How does one recollect? By the method beginning with “There I was.” Here, “There I was” means: “In that aeon of contraction, I was in such and such an existence, womb, realm, station of consciousness, abode of beings, or class of beings.” “Of such a name” means, for example, Tissa or Phussa. “Of such a clan” means, for example, Kaccāna or Kassapa. This is said with reference to recollecting one’s own name and clan in a past existence. But if one wishes to recollect one’s own beauty, coarse or refined livelihood, abundance of pleasure or pain, or whether one was short-lived or long-lived at that time, one recollects that as well. Therefore it is said: “of such appearance… such a lifespan.” Here, “of such appearance” means fair or dark. “Such food” means food consisting of rice and meat, or eating available fruits. “Experiencing such pleasure and pain” means experiencing pleasure and pain, bodily and mental, of various kinds, such as those with or without material things. “Such a lifespan” means, for example, a lifespan limited to a hundred years or a lifespan limited to eighty-four thousand aeons.

සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සො අහං තතො භවතො යොනිතො ගතිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුන අමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති අථ තත්‍රාපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදිවුත්තනයමෙව.

“Having passed away from there, I arose over there” means: “I, having passed away from that existence, womb, realm, station of consciousness, abode of beings, or class of beings, arose again in such and such an existence, womb, realm, station of consciousness, abode of beings, or class of beings.” “There I was” means: “And there too, in that existence, womb, realm, station of consciousness, abode of beings, or class of beings, I existed again.” The explanation beginning with “of such a name” is the same as stated previously.

අපි ච – යස්මා අමුත්‍රාසින්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවදිච්ඡකං අනුස්සරණං. සො තතො චුතොති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං. තස්මා ඉධූපපන්නොති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරමෙවස්ස උපපත්තිට්ඨානං සන්ධාය අමුත්‍ර උදපාදින්ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපාසින්ති එවමාදි පනස්ස තත්‍රා ඉමිස්සා උපපත්තියා අන්තරෙ උපපත්තිට්ඨානෙ නාමගොත්තාදීනං අනුස්සරණදස්සනත්ථං වුත්තං. සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති ස්වාහං තතො අනන්තරූපපත්තිට්ඨානතො චුතො ඉධ අසුකස්මිං නාම ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා නිබ්බත්තො.

Moreover—because “there I was” is the recollection as far back as desired by one ascending progressively. “Having passed away from there” is the review of one returning. Therefore, it should be understood that “I arose over there” is said with reference to the place of rebirth immediately preceding this present one. And “There I was,” and so on, is said to show the recollection of name, clan, etc., in that intermediate place of rebirth before this present one. “Having passed away from there, I was reborn here” means: I, having passed away from that immediately preceding place of rebirth, was born here in such-and-such a khattiya or brahmin family.

ඉතිති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තො ‘‘තිස්සො කස්සපො’’ති උද්දිසියති, වණ්ණාදීහි ‘‘ඔදාතො සාමො’’ති නානත්තතො පඤ්ඤායති. තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරාති. පුබ්බෙනිවාසන්ති [Pg.48] පුබ්බෙ අතීතජාතීසු නිවුට්ඨක්ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසො. නිවුට්ඨාති අජ්ඣාවුට්ඨා අනුභූතා අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා, නිවුට්ඨධම්මා වා. නිවුට්ඨාති ගොචරනිවාසෙන නිවුට්ඨා, අත්තනො විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතා පරිච්ඡින්නා, පරවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතාපි වා ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසු. තෙ බුද්ධානංයෙව ලබ්භන්ති. තං පුබ්බෙනිවාසං ආදිසති කථෙති. පරෙසං අතීතන්ති අඤ්ඤෙසං පරපුග්ගලානං පුබ්බෙනිවාසං එකම්පි ජාතින්තිආදිනා නයෙන ආදිසති.

“Thus” means in this way. “With aspects and with designation” means with designation by way of name and clan, and with aspects by way of appearance and so on. For by name and clan, a being is designated as “Tissa” or “Kassapa,” while by appearance and other features, one is discerned as distinct, such as “fair” or “dark.” Therefore, name and clan are the designation, while the others are the aspects. “Past dwelling” refers to the aggregates that have dwelt in past existences. “Dwelt” means dwelt in, experienced, having arisen in one’s own continuum and then ceased; or phenomena that have dwelt. “Dwelt” can also mean having dwelt by way of the range of experience, known and delimited by one’s own consciousness, or even known by another’s consciousness, as in the recollection of broken threads and so on. These are attainable only by Buddhas. One indicates and relates that past dwelling. “The past of others” means one indicates the past dwellings of other individuals by the method beginning with “one birth,” and so on.

මහාපදානියසුත්තන්තන්ති මහාපුරිසානං අපදානනියුත්තං මහාපදානසුත්තං (දී. නි. 2.1 ආදයො). මහාසුදස්සනියසුත්තන්තන්ති මහාසුදස්සනස්ස සම්පත්තියුත්තං මහාසුදස්සනසුත්තං (දී. නි. 2.241 ආදයො). මහාගොවින්දියසුත්තන්තන්ති මහාගොවින්දබ්‍රාහ්මණස්ස අපදානනියුත්තං මහාගොවින්දසුත්තං (දී. නි. 2.293 ආදයො). මාඝදෙවියසුත්තන්තන්ති මඝදෙවරඤ්ඤො අපදානනියුත්තං මඝදෙවසුත්තං (ම. නි. 2.308 ආදයො). සතානුසාරිඤ්ඤාණං හොතීති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිසම්පයුත්තඤාණං හොති.

“The Great Discourse on the Lineage” (Mahāpadāniyasuttanta) means the Mahāpadāna Sutta, which is concerned with the life-stories of great persons (Dīgha Nikāya 2.1 ff.). “The Great Discourse on King Mahāsudassana” (Mahāsudassaniyasuttanta) means the Mahāsudassana Sutta, which is connected with the prosperity of Mahāsudassana (Dīgha Nikāya 2.241 ff.). “The Great Discourse on the Brahmin Mahāgovinda” (Mahāgovindiyasuttanta) means the Mahāgovinda Sutta, which is concerned with the life-story of the brahmin Mahāgovinda (Dīgha Nikāya 2.293 ff.). “The Discourse on King Māghadeva” (Māghadeviyasuttanta) means the Maghadeva Sutta, which is concerned with the life-story of King Maghadeva (Majjhima Nikāya 2.308 ff.). “There is the knowledge that traces the lineage of beings” means there is knowledge associated with the recollection of past dwellings.

යාවතකං ආකඞ්ඛතීති යත්තකං ඤාතුං ඉච්ඡති, තත්තකං ජානිස්සාමීති ඤාණං පෙසෙති. අථස්ස දුබ්බලපත්තපුටෙ පක්ඛන්දනාරාධො විය අප්පටිහතං අනිවාරිතං ඤාණං ගච්ඡති. තෙන යාවතකං ආකඞ්ඛති, තාවතකං අනුස්සරති. බොධිජන්ති බොධියා මූලෙ ජාතං. ඤාණං උප්පජ්ජතීති චතුමග්ගඤාණං උප්පජ්ජති. අයමන්තිමා ජාතීති තෙන ඤාණෙන ජාතිමූලස්ස පහීනත්තා පුන ‘‘අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’’ති (දී. නි. 2.31) අපරම්පි ඤාණං උප්පජ්ජති. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණන්ති එත්ථ උපරි ‘‘සත්තාන’’න්ති පදං ඉධෙව ආහරිත්වා සත්තානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණන්ති යොජෙතබ්බං. පරානි ච අපරානි ච ‘‘පරාපරානී’’ති වත්තබ්බෙ සන්ධිවසෙන රො-කාරං කත්වා ‘‘පරොපරානී’’ති වුච්චති. පරොපරානං භාවො පරොපරියං, පරොපරියමෙව පරොපරියත්තං, වෙනෙය්‍යසත්තානං සද්ධාදීනං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තස්ස ඤාණං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං, ඉන්ද්‍රියානං උත්තමානුත්තමභාවඤාණන්ති අත්ථො. ‘‘ඉන්ද්‍රියවරොවරියත්තඤාණ’’න්තිපි පාඨො, වරානි ච අවරානි ච වරොවරියානි, වරොවරියානං භාවො වරොවරියත්තන්ති යොජෙතබ්බං. අවරියානීති ච උත්තමානීති අත්ථො. අථ වා – පරානි ච ඔපරානි [Pg.49] ච පරොපරානි, තෙසං භාවො පරොපරියත්තන්ති යොජෙතබ්බං. ඔපරානීති ච ඔරානීති වුත්තං හොති, ලාමකානීති අත්ථො ‘‘පරොපරායස්ස සමෙච්ච ධම්මා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.5; සු. නි. 479) විය. ‘‘ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තෙ ඤාණ’’න්ති භුම්මවචනෙනපි පාඨො (පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.68).

“As much as one desires” means as much as one wishes to know, one sends forth knowledge to that extent, thinking, “I will know.” Then, like an arrow shot from a flimsy leaf-quiver, that knowledge proceeds unimpeded and unhindered. Thus, as much as one desires, that much one recollects. “Born of enlightenment” means born at the foot of the Bodhi tree. “Knowledge arises” means the knowledge of the four paths arises. “This is the last birth”: because the root of birth has been abandoned by that knowledge, further knowledge arises: “This is the last birth; now there is no more rebirth” (Dīgha Nikāya 2.31). “Knowledge of the higher and lower state of the faculties”: here, the word “of beings” from above should be brought here and construed as “the knowledge of the higher and lower state of the faculties of beings.” When `parāni` (higher) and `aparāni` (lower) should be stated as `parāparāni`, it is instead called `paroparāni` due to a euphonic assimilation (sandhi) that forms the letter 'o'. The state of higher and lower is `paropariyaṃ`; `paropariyaṃ` itself is `paropariyattaṃ`. The higher and lower state of the five faculties—faith and so forth—of trainable beings is `indriyaparopariyattaṃ`. The knowledge of the higher and lower state of the faculties is `indriyaparopariyattañāṇaṃ`, meaning the knowledge of the superiority or inferiority of the faculties. There is also a reading as `indriyavarovariyattañāṇaṃ`, “the knowledge of the excellent and inferior state of the faculties.” The excellent and the inferior are `varovariyāni`, and their state is `varovariyattanti`, which should be construed accordingly. And `Avariyāni` means 'highest'. Alternatively, `parāni` and `oparāni` are `paroparāni`, and their state is `paropariyattanti`, which should be construed. Here, `oparāni` means ‘inferior,’ as in the phrase “having understood the higher and lower phenomena” (Aṅguttara Nikāya 4.5; Sutta Nipāta 479). There is also a reading with the locative case: `indriyaparopariyatte ñāṇaṃ`, ‘knowledge in the higher and lower state of the faculties’ (Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā 1.1.68).

තථාගතස්සාති යථා විපස්සිආදයො පුබ්බකා ඉසයො ආගතා, තථා ආගතස්ස. යථා ච තෙ ගතා, තථා ගතස්ස. තථාගතබලන්ති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං තථාගතස්සෙව බලං. යථා වා පුබ්බබුද්ධානං බලං පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතං, තථා ආගතබලන්තිපි අත්ථො. තත්ථ දුවිධං තථාගතස්ස බලං කායබලඤ්ච ඤාණබලඤ්ච. තෙසු කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

'Tathāgata' means one who has come like the previous seers, Vipassī and others. Just as they came, so he has come; and just as they went, so he has gone. The power of the Tathāgata (Tathāgatabalaṃ) refers to the power unique to the Tathāgata, not shared by others. Alternatively, it means power that has come about through the accumulation of merit, like the power of the Buddhas of the past. Here, the Tathāgata’s power is twofold: physical power and power of knowledge. Among these, physical power should be understood in accordance with the lineage of elephants. For this was said by the ancients:

‘‘කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.148;

සං. නි. අට්ඨ. 2.2.22;

අ. නි. අට්ඨ. 3.10.21;

විභ. අට්ඨ. 760;

උදා. අට්ඨ. 75;

පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.44);

“Kāḷāvaka and Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tambapiṅgala, Gandhamaṅgala and Hema, Uposatha, Chaddanta—these are the ten.” (Majjhima Nikāya Aṭṭhakathā 1.148; Saṃyutta Nikāya Aṭṭhakathā 2.2.22; Aṅguttara Nikāya Aṭṭhakathā 3.10.21; Vibhaṅga Aṭṭhakathā 760; Udāna Aṭṭhakathā 75; Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā 2.2.44)

යදෙතං පකතිහත්ථිග්ගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සස්ස, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති, ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං. ඤාණබලං පන මහාසීහනාදෙ (ම. නි. 1.146 ආදයො) ආගතං දසබලඤාණං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33-34) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි සත්තසත්තති ඤාණානීති එවං අඤ්ඤානිපි අනෙකානි ඤාණසහස්සානි, එතං ඤාණබලං නාම. ඉධාපි ඤාණබලමෙව අධිප්පෙතං, ඤාණඤ්හි අකම්පියට්ඨෙන උපථම්භකට්ඨෙන ච බලන්ති (පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.44) වුත්තං.

In the customary reckoning, the strength of a thousand crore elephants, or the strength of ten thousand crore men, is the physical strength of the Tathāgata. As for the strength of knowledge (ñāṇabalaṃ), it includes the ten powers of knowledge (dasabalañāṇaṃ) as mentioned in the Mahāsīhanāda Sutta (MN 1.146ff.), the four kinds of fearlessness (catuvesārajjañāṇaṃ), the unshakable knowledge in the eight assemblies, the knowledge that discerns the four types of birth, the knowledge that distinguishes the five destinations, the seventy-three knowledges and the seventy-seven knowledges as found in the Saṃyutta Nikāya (SN 2.33-34)—thus, there are also many thousands of other knowledges. This is called the strength of knowledge. Here, too, the strength of knowledge is intended, for it is said (Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā 2.2.44) that knowledge is called strength because it is unshakable and supportive.

සත්තානං ආසයානුසයෙ ඤාණන්ති එත්ථ රූපාදීසු ඛන්ධෙසු ඡන්දරාගෙන සත්තා විසත්තාති සත්තා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Knowledge of beings’ inclinations and latent tendencies (āsayānusaye ñāṇaṃ): Here, 'beings' (sattā) are so called because through desire and lust they are attached (sattā) and deeply attached (visattā) to the aggregates such as form. For this was said by the Blessed One:

‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො තත්‍ර විසත්තො, තස්මා ‘සත්තො’ති වුච්චති[Pg.50]. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො තත්‍ර විසත්තො, තස්මා ‘සත්තො’ති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 3.161; මහානි. 7).

“Rādha, whatever desire, passion, delight, or craving there is for form—being attached to that, being deeply attached to that—that is why one is called ‘a being.’ Whatever desire, passion, delight, or craving there is for feeling… for perception… for formations… for consciousness—being attached to that, being deeply attached to that—that is why one is called ‘a being.’” (SN 3.161; Mahāniddesa 7)

අක්ඛරචින්තකා පන අත්ථං අවිචාරෙත්වා ‘‘නාමමත්තමෙත’’න්ති ඉච්ඡන්ති. යෙපි අත්ථං විචාරෙන්ති, තෙ සත්වයොගෙන සත්තාති ඉච්ඡන්ති. තෙසං සත්තානං ආසයන්ති නිස්සයන්ති එත්ථාති ආසයො, මිච්ඡාදිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨියා වා කාමාදීහි නෙක්ඛම්මාදීහි වා පරිභාවිතස්ස චිත්තසන්තානස්සෙතං අධිවචනං. සත්තසන්තානෙ අනුසෙන්ති අනුපවත්තන්තීති අනුසයා, ථාමගතානං කාමරාගාදීනං එතං අධිවචනං. ආසයො ච අනුසයො ච ආසයානුසයො. ජාතිග්ගහණෙන ච ද්වන්දසමාසවසෙන ච එකවචනං වෙදිතබ්බං. යස්මා චරිතාධිමුත්තියො ආසයානුසයසඞ්ගහිතා, තස්මා උද්දෙසෙ චරිතාධිමුත්තීසු ඤාණානි ආසයානුසයඤාණෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘ආසයානුසයෙ ඤාණ’’න්ති වුත්තං.

But grammarians, without considering the meaning, hold that ‘it is merely a name.’ Those who do consider the meaning hold that beings are so called due to their connection with existence. For them, ‘disposition’ (āsayo) is that wherein beings settle and on which they depend. It is a designation for the mental continuum imbued with either wrong view or right view, or with sensual pleasures or renunciation, and so forth. ‘Latent tendencies’ (anusayā) are so called because they lie latent and follow along in the continuum of beings; this is a designation for deeply rooted defilements like sensual desire. ‘Disposition’ and ‘latent tendencies’ together are ‘disposition and latent tendencies’ (āsayānusayo). The singular form should be understood as a generic term and as a dvanda compound. Since dispositions and inclinations are encompassed by disposition and latent tendency, in the summary, the knowledges pertaining to dispositions and inclinations are included under the knowledge of disposition and latent tendency. Thus, it is said, ‘knowledge of disposition and latent tendency’ (āsayānusaye ñāṇaṃ).

යමකපාටිහීරෙ ඤාණන්ති එත්ථ අග්ගික්ඛන්ධඋදකධාරාදීනං අපුබ්බං අචරිමං සකිංයෙව පවත්තිතො යමකං, අස්සද්ධියාදීනං පටිපක්ඛධම්මානං හරණතො පාටිහීරං, යමකඤ්ච තං පාටිහීරඤ්චාති යමකපාටිහීරං.

Knowledge of the Twin Miracle (yamakapāṭihīre ñāṇaṃ): Here, the ‘twin’ (yamaka) is the simultaneous and singular occurrence of a mass of fire and a stream of water, and so forth. The ‘miracle’ (pāṭihīra) is the removal of opposing states such as lack of faith. Thus, the ‘Twin Miracle’ (yamakapāṭihīra) is both the twin and the miracle.

මහාකරුණාසමාපත්තියා ඤාණන්ති එත්ථ පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා, කිනාති වා පරදුක්ඛං හිංසති විනාසෙතීති කරුණා, කිරීයති වා දුක්ඛිතෙසු ඵරණවසෙන පසාරීයතීති කරුණා, ඵරණකම්මවසෙන කම්මගුණවසෙන ච මහතී කරුණා මහාකරුණා, සමාපජ්ජන්ති එතං මහාකාරුණිකාති සමාපත්ති, මහාකරුණා ච සා සමාපත්ති චාති මහාකරුණාසමාපත්ති, තස්සං මහාකරුණාසමාපත්තියං. තං සම්පයුත්තං වා ඤාණං.

Knowledge of the Attainment of Great Compassion (mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ): Here, when others suffer, it causes the hearts of the virtuous to tremble—thus it is compassion (karuṇā). Or, it harms or destroys the suffering of others—thus it is compassion. Or, it is extended or diffused among the afflicted by way of pervasion—thus it is compassion. Compassion that is great through the act of pervasion and through the quality of its action is great compassion (mahākaruṇā). Because the greatly compassionate attain it, it is an attainment (samāpatti). That which is both great compassion and an attainment is the 'attainment of great compassion' (mahākaruṇāsamāpatti). It is the knowledge in, or associated with, that attainment of great compassion.

සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අනාවරණඤාණන්ති එත්ථ පඤ්චනෙය්‍යපථප්පභෙදං සබ්බං අඤ්ඤාසීති සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුස්ස භාවො සබ්බඤ්ඤුතා, සබ්බඤ්ඤුතා එව ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතාඤාණන්ති වත්තබ්බෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්ති වුත්තං. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතාදිභෙදා සබ්බධම්මා හි සඞ්ඛාරො විකාරො ලක්ඛණං නිබ්බානං පඤ්ඤත්තීති පඤ්චෙව නෙය්‍යපථා හොන්ති. ආවජ්ජනපටිබද්ධත්තා එව හි නත්ථි තස්ස ආවරණන්ති තදෙව අනාවරණඤාණන්ති වුච්චති (පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.68).

Omniscient Knowledge (sabbaññutaññāṇaṃ) and Unobstructed Knowledge (anāvaraṇañāṇaṃ): Here, 'omniscient' (sabbaññū) is one who has known all, distinguished into the five paths of the knowable. The state of being omniscient is omniscience (sabbaññutā). While it should be said that the knowledge that is omniscience is sabbaññutāñāṇaṃ, it is said as sabbaññutaññāṇaṃ. All phenomena, distinguished as conditioned, unconditioned, and so forth, are indeed the five knowable paths (neyyapatha), namely: formations, change, characteristics, Nibbāna, and concepts. Because it is bound only to advertence, there is no obstruction for it, and so it is called unobstructed knowledge (anāvaraṇañāṇaṃ) (Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā 1.1.68).

සබ්බත්ථ [Pg.51] අසඞ්ගමප්පටිහතමනාවරණඤාණන්ති එත්ථ අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු අසඞ්ගං සඞ්ගවිරහිතං අප්පටිහතං පටිපක්ඛවිරහිතං හුත්වා පවත්තං ආවරණවිරහිතං ඤාණං.

Knowledge that is unattached, unimpeded, and unobstructed everywhere (sabbattha asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇaṃ): Here, it is knowledge that proceeds without attachment, devoid of clinging, unhindered, devoid of opposition, and free from obstructions regarding the past, future, and present.

අනාගතම්පි ආදිසතීති –

It also declares the future:

‘‘ඉමස්මිං භද්දකෙ කප්පෙ, තයො ආසිංසු නායකා;

අහමෙතරහි සම්බුද්ධො, මෙත්තෙය්‍යො චාපි හෙස්සතී’’ති. ච –

“In this auspicious aeon, there have been three leaders; I am now the Fully Awakened One, and Metteyya will also be.” And:

‘‘අසීතිවස්සසහස්සායුකෙසු, භික්ඛවෙ, මනුස්සෙසු මෙත්තෙය්‍යො නාම භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’ති ච (දී. නි. 3.107) –

“Monks, when humans have a life span of eighty thousand years, the Blessed One named Metteyya, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, endowed with knowledge and conduct, will arise in the world (Dī. Ni. 3.107).” And:

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛො නාම රාජා යො සො යූපො රඤ්ඤා මහාපනාදෙන කාරාපිතො, තං යූපං උස්සාපෙත්වා අජ්ඣාවසිත්වා තං දත්වා විස්සජ්ජිත්වා සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං දානං දත්වා මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සතී’’ති ච (දී. නි. 3.108) –

“Then, monks, a king named Saṅkha, after raising that sacrificial post which had been erected by King Mahāpanāda, dwelling there, giving it away, and distributing gifts to ascetics, brahmins, the poor, the needy, wanderers, and beggars, will then, in the presence of the Blessed One Metteyya, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, having shaved off his hair and beard and put on the ochre robes, go forth from the household life into homelessness (Dī. Ni. 3.108).” And:

‘‘අනාගතෙ අට්ඨිස්සරො නාම පච්චෙකසම්බුද්ධො භවිස්සතී’’ති (මි. ප. 4.1.3) ච, ‘‘සුමනිස්සරො නාම පච්චෙකසම්බුද්ධො භවිස්සතී’’ති ච –

“In the future, there will be a Paccekabuddha named Aṭṭhissara (Mi. Pa. 4.1.3),” and, “there will be a Paccekabuddha named Sumanissara.”

ආදිනා නයෙන දෙවදත්තාදීනං අනාගතං ආචික්ඛති. පච්චුප්පන්නම්පි ආදිසතීති ඉදං පාකටමෙව.

In this manner, it declares the future regarding Devadatta and others. That it also declares the present is quite evident.

82. විභූතරූපසඤ්ඤිස්සාති සමතික්කන්තරූපසඤ්ඤිස්ස. සබ්බකායප්පහායිනොති තදඞ්ගවික්ඛම්භනවසෙන සබ්බරූපකායපහායිනො, පහීනරූපභවපටිසන්ධිකස්සාති අධිප්පායො. නත්ථි කිඤ්චීති පස්සතොති විඤ්ඤාණාභාවදස්සනෙන ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පස්සතො, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභිනොති වුත්තං හොති. ඤාණං සක්කානුපුච්ඡාමීති සක්කාති භගවන්තං ආලපන්තො ආහ. තස්ස පුග්ගලස්ස ඤාණං පුච්ඡාමි, කීදිසං ඉච්ඡිතබ්බන්ති. කථං නෙය්‍යාති කථඤ්ච සො නෙතබ්බො, කථමස්ස උත්තරිඤාණං උප්පාදෙතබ්බන්ති.

82. “One whose perception of form is overcome” means one who has gone beyond the perception of form. “Abandoning all form-bodies” refers to one who has abandoned all form-bodies by way of suppression by substitution and suppression by suspension; the intention is one for whom rebirth-linking in the form-existence has been abandoned. “He sees 'there is nothing'” means one who sees 'there is nothing' by seeing the absence of consciousness; this means one who has attained the base of nothingness. “I ask Sakka about knowledge” means he speaks addressing the Blessed One as 'Sakka.' “I ask about the knowledge of that person—what kind is desired?” “How is he to be led?” means how should he be led, and how should higher knowledge be aroused in him?

කතමා [Pg.52] රූපසඤ්ඤාති එත්ථ රූපසඤ්ඤාති සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරඣානඤ්චෙව තදාරම්මණඤ්ච. රූපාවචරඣානම්පි හි රූපන්ති වුච්චති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (ධ. ස. 248; පටි. ම. 1.209). තස්ස ආරම්මණම්පි ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’තිආදීසු (ධ. ස. 223). තස්මා ඉධ රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤාති එවං සඤ්ඤාසීසෙන රූපාවචරඣානස්සෙතං අධිවචනං. රූපං සඤ්ඤා අස්සාති රූපසඤ්ඤා, රූපමස්ස නාමන්ති වුත්තං හොති. එවං පථවීකසිණාදිභෙදස්ස තදාරම්මණස්ස චෙතං අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බං. ඉධ පන කුසලවිපාකකිරියවසෙන පඤ්චදසඣානසඞ්ඛාතා රූපසඤ්ඤා එව අධිප්පෙතා. රූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස වාති රූපාවචරකුසලජ්ඣානසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස. උපපන්නස්ස වාති විපාකජ්ඣානවසෙන තස්මිං භවෙ උපපන්නස්ස. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ කිරියාඣානං සමාපජ්ජිත්වා සුඛං උප්පාදෙත්වා විහරන්තස්ස. අරූපසමාපත්තියොති ආකාසානඤ්චායතනාදීනි. පටිලද්ධස්සාති උප්පාදෙත්වා ඨිතස්ස. රූපසඤ්ඤා විභූතා හොන්තීති රූපසඤ්ඤා අපගතා හොන්ති. විගතාති විනාසිතා. ‘‘අභාවිතා’’තිපි පාඨො, සුන්දරො.

What is the perception of form? Here, the perception of form refers to both the form-sphere jhāna and its object, as stated under the heading of perception. For the form-sphere jhāna is also called 'form,' as in the phrases 'one who has form sees forms' (Dhs. 248; Paṭis. 1.209). Its object is also, as in the phrases 'one sees external forms, beautiful or ugly' (Dhs. 223). Therefore, here, perception in form is perception of form; thus, stated under the heading of perception, this is a designation for the form-sphere jhāna. It is called the perception of form because form is its perception; that is to say, form is its name. This should be understood as a designation for both the earth kasiṇa and other such things and their objects. Here, however, the intended meaning is specifically the fifteen perceptions of form classified as wholesome, resultant, and functional jhāna. 'For one who has attained the form-sphere attainment' means for one who has attained the wholesome form-sphere jhāna attainment. 'Or for one who has been reborn' means for one who has been reborn in that existence by way of resultant jhāna. 'Or for one who dwells happily in this very life' means for one who, having attained functional jhāna in this very existence, dwells having produced bliss. 'In the formless attainments' refers to the base of infinite space, etc. 'For one who has obtained' means for one who has produced it and is established in it. 'The perceptions of form are overcome' means the perceptions of form have departed. 'Vigatā' means destroyed. The variant reading 'abhāvitā' (undeveloped) is also sound.

තදඞ්ගසමතික්කමාති තදඞ්ගප්පහානවසෙන අතික්කමෙන. වික්ඛම්භනප්පහානෙන පහීනොති අරූපජ්ඣානපටිලාභෙන වික්ඛම්භනෙන පහීනො. තස්ස රූපකායොති තස්ස අරූපසමාපත්තිපටිලාභිනො අරූපපුග්ගලස්ස රූපාවචරකායො.

By overcoming by substitution means by overcoming through the method of abandonment by substitution. Abandoned by suppression means abandoned by the suppression that occurs through the attainment of the formless jhāna. His form-body means the form-sphere body of that formless person who has attained the formless attainment.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනන්ති එත්ථ නාස්ස කිඤ්චනන්ති අකිඤ්චනං, අන්තමසො සඞ්ගමත්තම්පි අස්ස අවසිට්ඨං නත්ථීති වුත්තං හොති. අකිඤ්චනස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණාපගමස්සෙතං අධිවචනං, තං ආකිඤ්චඤ්ඤං අධිට්ඨානට්ඨෙන ඉමිස්සා සඤ්ඤාය ආයතනන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණාපගමාරම්මණස්ස ඣානස්සෙතං අධිවචනං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං සතො සමාපජ්ජිත්වාති තං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සතොකාරී හුත්වා සමාපජ්ජිත්වා. තතො වුට්ඨහිත්වාති සතොකාරී හුත්වා තාය සමාපත්තියා වුට්ඨාය. තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණන්ති තං ආකාසෙ පවත්තිතං මහග්ගතවිඤ්ඤාණං. අභාවෙතීති විනාසෙති. විභාවෙතීති විවිධා නාසෙති. අන්තරධාපෙතීති අදස්සනං ගමෙති.

The base of nothingness: here, 'there is nothing for him'—this is called `akiñcana`, 'nothingness,' meaning that not even the slightest attachment remains for him. The state of having nothing is `ākiñcaññaṃ`, 'nothingness'; this is a designation for the departure of the consciousness of the base of infinite space. That nothingness, as the foundation for this perception, is its base; hence it is called the 'base of nothingness' (`ākiñcaññāyatanaṃ`). It is a designation for the jhāna whose object is the departure of the consciousness that occurred in relation to space. 'Having mindfully attained the attainment of the base of infinite consciousness' means having mindfully attained that base of infinite consciousness. 'Then emerging from it' means having mindfully emerged from that attainment. 'That very consciousness' means that exalted consciousness that occurred in relation to space. 'He makes it not be' means he eliminates it. 'He makes it depart' means he destroys it in various ways. 'He makes it disappear' means he causes it to become unseen.

කථං [Pg.53] සො නෙතබ්බොති සො පුග්ගලො කෙනප්පකාරෙන ජානිතබ්බො. විනෙතබ්බොති නානාවිධෙන ජානිතබ්බො. අනුනෙතබ්බොති පුනප්පුනං චිත්තෙන කථං ගමයිතබ්බො.

How is he to be led? means in what manner is that person to be known. To be trained means to be known in various ways. To be persuaded means how is he to be repeatedly made to understand with the mind?

83.

83.

අථස්ස භගවා තාදිසෙ පුග්ගලෙ අත්තනො අප්පටිහතඤාණතං පකාසෙත්වා තං ඤාණං බ්‍යාකාතුං ගාථමාහ. තත්ථ විඤ්ඤාණට්ඨිතියො සබ්බා, අභිජානං තථාගතොති අභිසඞ්ඛාරවසෙන චතස්සො පටිසන්ධිවසෙන සත්තාති එවං සබ්බා විඤ්ඤාණට්ඨිතියො අභිජානන්තො තථාගතො. තිට්ඨන්තමෙනං ජානාතීති කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙන තිට්ඨමෙතං පුග්ගලං ජානාති – ‘‘ආයතිං අයං එවංගතිකො භවිස්සතී’’ති. ධිමුත්තන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාදීසු අධිමුත්තං. තප්පරායණන්ති තම්මයං.

Then the Blessed One, having shown his unobstructed knowledge regarding such a person, spoke this verse to explain that knowledge. Herein, the Tathāgata, directly knowing all the stations of consciousness means the Tathāgata who directly knows all the stations of consciousness, namely, four by way of volitional formations and seven by way of rebirth-linking. He knows him as abiding means he knows that person as abiding by way of kamma-formations, thinking: 'In the future, this one will have such a destiny.' Intent means intent on the base of nothingness and so on. Having that as his destination means being absorbed in that.

විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ඨානානි සවිඤ්ඤාණකා ඛන්ධා එව. තත්ථ සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො යථා මනුස්සාති අත්ථො. අපරිමාණෙසුපි හි චක්කවාළෙසු අපරිමාණානං මනුස්සානං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන ද්වෙපි එකසදිසා නත්ථි. යෙපි හි කත්ථචි යමකභාතරො වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා සදිසා හොන්ති. තෙපි ආලොකිතවිලොකිතාදීහි විසදිසාව හොන්ති. තස්මා ‘‘නානත්තකායා’’ති වුත්තා. පටිසන්ධිසඤ්ඤා පන නෙසං තිහෙතුකාපි දුහෙතුකාපි අහෙතුකාපි හොති. තස්මා ‘‘නානත්තසඤ්ඤිනො’’ති වුත්තා. එකච්චෙ ච දෙවාති ඡ කාමාවචරදෙවා. තෙසු හි කෙසඤ්චි කායො නීලො හොති, කෙසඤ්චි පීතකාදිවණ්ණො. සඤ්ඤා පන නෙසං තිහෙතුකාපි දුහෙතුකාපි හොති, අහෙතුකා න හොති. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති චතුඅපායවිනිමුත්තා පුනබ්බසුමාතා යක්ඛිනී පියඞ්කරමාතා ඵුස්සමිත්තා ධම්මගුත්තාති එවමාදයො අඤ්ඤෙ ච වෙමානිකා පෙතා. එතෙසඤ්හි ඔදාතකාළමඞ්ගුරච්ඡවිසාමවණ්ණාදිවසෙන චෙව කිසථූලරස්සදීඝවසෙන ච කායො නානා හොති, මනුස්සානං විය තිහෙතුකදුහෙතුකාහෙතුකවසෙන සඤ්ඤාපි. තෙ පන දෙවා විය න මහෙසක්ඛා, කපණමනුස්සා විය අප්පෙසක්ඛා දුල්ලභඝාසච්ඡාදනා දුක්ඛපීළිතා විහරන්ති. එකච්චෙ කාළපක්ඛෙ දුක්ඛිතා ජුණ්හපක්ඛෙ සුඛිතා හොන්ති, තස්මා සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතිකාති වුත්තා. යෙ පනෙත්ථ තිහෙතුකා, තෙසං ධම්මාභිසමයොපි හොති පියඞ්කරමාතාදීනං විය.

The stations of consciousness are the locations for rebirth-linking consciousness, namely, the aggregates accompanied by consciousness. Here, 'for example' (`seyyathāpi`) is a particle indicating an illustration, meaning 'just as among humans.' Indeed, even in the countless world-systems, among the countless humans, there are not even two who are identical in color, shape, and so on. Even those who may resemble each other in color or form—such as twin brothers—still differ in their looking and gazing, and other aspects. Therefore, they are said to be 'diverse in body.' As for their rebirth-linking perception, some are accompanied by three root-conditions, some by two, and some are without root-conditions. Thus, they are said to be 'diverse in perception.' And some devas refers to the six sense-sphere devas. Among them, some have blue bodies, others have bodies of yellow and other colors. Their perception, however, is accompanied by either three or two root-conditions; it is never without root-conditions. And some who have fallen refers to those freed from the four woeful states, such as Punabbasumātā, the yakkhinī Piyaṅkaramātā, Phussamittā, Dhammaguttā, and other spirits dwelling in mansions. Their bodies vary in color—white, black, the color of the maṅgura fish, dark, and so on—and in size, being thin, fat, short, or tall. Their perception, like that of humans, can be accompanied by three, two, or no root-conditions. However, unlike the devas, they are not powerful; like destitute humans, they have little power, find food and clothing with difficulty, and live afflicted by suffering. Some are afflicted in the dark fortnight and happy in the bright fortnight. Hence, because they have fallen from a store of happiness, they are called 'those who have fallen' (`vinipātika`). As for those among them who are accompanied by three root-conditions, they can also attain comprehension of the Dhamma, like Piyaṅkaramātā and others.

බ්‍රහ්මකායිකාති [Pg.54] බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානො. පඨමාභිනිබ්බත්තාති තෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානෙන නිබ්බත්තා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පන පරිත්තෙන, බ්‍රහ්මපුරොහිතා මජ්ඣිමෙන, කායොව නෙසං විප්ඵාරිකතරො හොති. මහාබ්‍රහ්මානො පණීතෙන, කායො පන නෙසං අතිවිප්ඵාරිකතරො හොති. ඉති තෙ කායස්ස නානත්තා, පඨමජ්ඣානවසෙන සඤ්ඤාය එකත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොති වුත්තා. යථා ච තෙ, එවං චතූසු අපායෙසු සත්තා. නිරයෙසු හි කෙසඤ්චි ගාවුතං, කෙසඤ්චි අඩ්ඪයොජනං, කෙසඤ්චි තිගාවුතං අත්තභාවො හොති, දෙවදත්තස්ස පන යොජනසතිකො ජාතො. තිරච්ඡානෙසුපි කෙචි ඛුද්දකා හොන්ති, කෙචි මහන්තා. පෙත්තිවිසයෙසුපි කෙචි සට්ඨිහත්ථා, කෙචි අසීතිහත්ථා හොන්ති, කෙචි සුවණ්ණා, කෙචි දුබ්බණ්ණා. තථා කාලකඤ්චිකා අසුරා. අපි චෙත්ථ දීඝපිට්ඨිකපෙතා නාම සට්ඨියොජනිකාපි හොන්ති. සඤ්ඤා පන සබ්බෙසම්පි අකුසලවිපාකාහෙතුකාව හොති. ඉති ආපායිකාපි නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති.

The Brahmā-bodied beings are the attendants of Brahmā, the ministers of Brahmā, and the Great Brahmās. Those who first arise there are all born through the first jhāna. The attendants of Brahmā are born through the lesser degree of it, the ministers of Brahmā through the medium degree, and their bodies are more expansive. The Great Brahmās are born through the sublime degree, and their bodies are exceedingly expansive. Thus, due to the diversity of their bodies and the uniformity of their perception by virtue of the first jhāna, they are called 'beings of diverse bodies but uniform perception.' And just as it is for them, so too for beings in the four woeful states. In the hells, some beings have bodies a gāvuta in size, some half a yojana, some three gāvutas, while Devadatta was born with a body a hundred yojanas in size. Among animals, some are small, some large. In the realm of spirits, some are sixty cubits tall, some eighty cubits tall; some are of beautiful complexion, some of ugly complexion. Similarly for the Kālakañjika asuras. Indeed, there are even long-backed spirits said to be sixty yojanas in size. Yet the perception of all these beings is solely unwholesome-resultant and without root-conditions. Thus, even beings in the woeful states are reckoned as 'those of diverse bodies but uniform perception.'

ආභස්සරාති දණ්ඩඋක්කාය අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති විසරතීති ආභස්සරා. තෙසු පඤ්චකනයෙ දුතියතතියජ්ඣානද්වයං පරිත්තං භාවෙත්වා උපපන්නා පරිත්තාභා නාම හොන්ති. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා උපපන්නා අප්පමාණාභා නාම හොන්ති. පණීතං භාවෙත්වා උපපන්නා ආභස්සරා නාම හොන්ති. ඉධ පන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සබ්බෙ ගහිතා. සබ්බෙසඤ්හි තෙසං කායො එකවිප්ඵාරොව හොති, සඤ්ඤා පන අවිතක්කවිචාරමත්තා ච අවිතක්කඅවිචාරා චාති නානා.

The Radiant Ones (`Ābhassarā`): because radiance issues forth and spreads from their bodies, as if breaking off and falling like flames from a torch, they are called Radiant Ones. Among them, those who are reborn having developed the pair of second and third jhānas of the fivefold system to a limited extent are called Beings of Limited Radiance (`Parittābhā`). Those who are reborn having developed them to a middling extent are called Beings of Immeasurable Radiance (`Appamāṇābhā`). Those who are reborn having developed them to a sublime extent are called Radiant Ones (`Ābhassarā`). Here, however, all are included by way of the highest classification. For the bodies of all of them are of a single expanse, but their perceptions differ: one is merely without initial thought but with sustained thought, while the other is without initial thought and without sustained thought.

සුභකිණ්හාති සුභෙන වොකිණ්ණා, සුභෙන සරීරප්පභාවණ්ණෙන එකග්ඝනාති අත්ථො. එතෙසඤ්හි න ආභස්සරානං විය ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡතීති. චතුක්කනයෙ තතියස්ස පඤ්චකනයෙ චතුක්කස්ස පරිත්තමජ්ඣිමපණීතස්ස ඣානස්ස වසෙන පරිත්තසුභඅප්පමාණසුභසුභකිණ්හා නාම හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. ඉති සබ්බෙපි තෙ එකත්තකායා චෙව චතුත්ථජ්ඣානසඤ්ඤාය එකත්තසඤ්ඤිනො චාති වෙදිතබ්බා. වෙහප්ඵලාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති. අසඤ්ඤසත්තා විඤ්ඤාණාභාවා එත්ථ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති, සත්තාවාසෙසු ගච්ඡන්ති.

The Subhakiṇhā (Beings of Refulgent Lustre) deities: They are 'suffused with lustre,' meaning they are unified by a beautiful bodily radiance and hue. For them, radiance does not issue forth intermittently, as it does for the Ābhassara deities. In the fourfold system, they are reborn from the third jhāna, and in the fivefold system, from the fourth jhāna, by way of its limited, middling, or sublime development, and are known as Parittasubha (Beings of Limited Lustre), Appamāṇasubha (Beings of Immeasurable Lustre), and Subhakiṇhā (Beings of Refulgent Lustre). Thus, all of them should be understood as having a single body and being unified in perception by means of the perception of the fourth jhāna. The Vehapphala (Great Fruit) deities also belong to the fourth station of consciousness. The Asaññasattā (non-percipient beings), due to the absence of consciousness, are not included here, but they are included among the abodes of beings.

සුද්ධාවාසා [Pg.55] විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා, න සබ්බකාලිකා, කප්පසතසහස්සම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යම්පි බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ න උප්පජ්ජන්ති. සොළසකප්පසහස්සබ්භන්තරෙ බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසුයෙව උප්පජ්ජන්ති. ධම්මචක්කපවත්තිස්ස (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) භගවතො ඛන්ධාවාරසදිසා හොන්ති. තස්මා නෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිං, න ච සත්තාවාසං භජන්ති. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘න ඛො පන සො, සාරිපුත්ත, ආවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුට්ඨපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහීති ඉමිනා සුත්තෙන (ම. නි. 1.160) සුද්ධාවාසාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං චතුත්ථසත්තාවාසඤ්ච භජන්තී’’ති වදති, තං අප්පටිබාහිතත්තා සුත්තස්ස අනුඤ්ඤාතං (අ. නි. අට්ඨ. 3.7.44-45; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.21).

The Suddhāvāsa (Pure Abodes) deities exist established in the 'expansion' phase of the cosmos, not at all times. For a hundred thousand eons or even incalculable periods, they do not arise in worlds devoid of Buddhas. They arise only within the sixteen thousand eons when Buddhas appear. They are like the retinue of the Blessed One at the time of the turning of the Wheel of Dhamma. Therefore, they belong neither to a station of consciousness nor to an abode of beings. However, the Venerable Mahāsīva says, 'But, Sāriputta, that abode is not easily found, which I have not previously dwelt in during this long journey, except for the Suddhāvāsa deities,' as stated in this sutta. Thus, even the Suddhāvāsa deities belong to the fourth station of consciousness and the fourth abode of beings. Since this is not contradicted by the sutta, it is accepted.

සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාති එත්ථ සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන, සබ්බාසං වා අනවසෙසානන්ති අත්ථො. රූපසඤ්ඤානන්ති සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානානඤ්චෙව තදාරම්මණානඤ්ච. රූපාවචරජ්ඣානම්පි හි රූපන්ති වුච්චති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (ධ. ස. 248; පටි. ම. 1.209), තස්ස ආරම්මණම්පි ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’තිආදීසු (ධ. ස. 223). තස්මා ඉධ ‘‘රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා’’ති එවං සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානස්සෙතං අධිවචනං. රූපං සඤ්ඤා අස්සාති රූපසඤ්ඤා, රූපමස්ස නාමන්ති වුත්තං හොති. එවං පථවීකසිණාදිභෙදස්ස තදාරම්මණස්ස චෙතං අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බං.

'By completely transcending perceptions of form' — here, 'completely' means in every way, or without remainder. 'Perceptions of form' refers to the form-sphere jhānas and their objects, as spoken of under the heading of perception. For the form-sphere jhāna is also called 'form' in passages such as 'one with form sees forms,' and its object is also called 'form' in passages like 'externally, one sees forms, beautiful or ugly.' Therefore, here, 'perception in respect to form is form-perception'—this is a designation for the form-sphere jhāna, spoken of under the heading of perception. It is 'form-perception' because form is its perception; this means that 'form' is its name. Similarly, this designation should be understood to apply to its object, which is differentiated as the earth kasiṇa, etc.

සමතික්කමාති විරාගා නිරොධා ච. කිං වුත්තං හොති? එතාසං කුසලවිපාකකිරියවසෙන පඤ්චදසන්නං ඣානසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං එතෙසඤ්ච පථවීකසිණාදිවසෙන අට්ඨන්නං ආරම්මණසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං සබ්බාකාරෙන අනවසෙසානං වා විරාගා ච නිරොධා ච විරාගහෙතු චෙව නිරොධහෙතු ච ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. න හි සක්කා සබ්බසො අනතික්කන්තරූපසඤ්ඤෙන එතං උපසම්පජ්ජ විහරිතුන්ති. තත්ථ යස්මා ආරම්මණෙ අවිරත්තස්ස සඤ්ඤාසමතික්කමො න හොති, සමතික්කන්තාසු ච සඤ්ඤාසු ආරම්මණං සමතික්කන්තමෙව හොති. තස්මා ආරම්මණසමතික්කමං අවත්වා –

'Transcending' means through dispassion and cessation. What is meant? It means that through complete and remainderless dispassion for and cessation of these fifteen perceptions of form reckoned as jhānas (i.e., wholesome, resultant, and functional), and these eight perceptions of form reckoned as objects such as the earth kasiṇa, etc.—and as the cause of dispassion and the cause of cessation—one enters and dwells in the base of infinite space. For it is not possible to enter and dwell in this without having completely transcended perceptions of form. Herein, because one who is not dispassionate towards the object does not transcend perception, and when perceptions are transcended, the object is indeed transcended. Therefore, without mentioning the transcendence of the object, it is said:

‘‘තත්ථ කතමා රූපසඤ්ඤා? රූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, [Pg.56] ඉමා වුච්චන්ති රූපසඤ්ඤායො. ඉමා රූපසඤ්ඤායො අතික්කන්තො හොති වීතික්කන්තො සමතික්කන්තො, තෙන වුච්චති සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’ති –

'Here, what is perception of form? The perception, the perceiving, the state of having perceived in one who has attained a form-sphere attainment, or in one reborn there, or in one abiding happily in this very life—these are called perceptions of form. He has gone beyond, passed beyond, completely transcended these perceptions of form; therefore, it is called 'the complete transcendence of perceptions of form.''

එවං විභඞ්ගෙ (විභ. 602) සඤ්ඤානංයෙව සමතික්කමො වුත්තො. යස්මා පන ආරම්මණසමතික්කමෙන පත්තබ්බා එතා සමාපත්තියො, න එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ පඨමජ්ඣානාදීනි විය, තස්මා අයං ආරම්මණසමතික්කමවසෙනාපි අත්ථවණ්ණනා කතාති වෙදිතබ්බා.

Thus, in the Vibhaṅga, only the transcendence of perceptions is stated. However, since these attainments are to be reached by transcending the object—not on one and the same object as with the first jhāna and so forth—this explanation should be understood as having also been made by way of the transcendence of the object.

පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමාති චක්ඛාදීනං වත්ථූනං රූපාදීනං ආරම්මණානඤ්ච පටිඝාතෙන උප්පන්නා සඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා, රූපසඤ්ඤාදීනං එතං අධිවචනං. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමා පටිඝසඤ්ඤා? රූපසඤ්ඤා සද්දසඤ්ඤා ගන්ධසඤ්ඤා රසසඤ්ඤා ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ඉමා වුච්චන්ති පටිඝසඤ්ඤායො’’ති (විභ. 603). තාසං කුසලවිපාකානං පඤ්චන්නං අකුසලවිපාකානං පඤ්චන්නන්ති සබ්බසො දසන්නං පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා පහානා අසමුප්පාදා, අප්පවත්තිං කත්වාති වුත්තං හොති.

The cessation of perceptions of resistance: The perception that arises due to the impact between the bases such as the eye and the objects such as forms—this is a perception of resistance; this is a designation for perceptions of form, etc. As it is said: 'Here, what are perceptions of resistance? Perceptions of form, perceptions of sound, perceptions of smell, perceptions of taste, perceptions of tactile objects—these are called perceptions of resistance.' The cessation, abandoning, and non-arising of all ten perceptions of resistance—five wholesome-resultant and five unwholesome-resultant—having brought them to a state of non-occurrence, is what is meant.

කාමඤ්චෙතා පඨමජ්ඣානාදීනි සමාපන්නස්සාපි න සන්ති, න හි තස්මිං සමයෙ පඤ්චද්වාරවසෙන චිත්තං පවත්තති, එවං සන්තෙපි අඤ්ඤත්ථ පහීනානං සුඛදුක්ඛානං චතුත්ථජ්ඣානෙ විය සක්කායදිට්ඨාදීනං තතියමග්ගෙ විය ච ඉමස්මිංයෙව ඣානෙ උස්සාහජනනත්ථං ඉමස්ස ඣානස්ස පසංසාවසෙන එතාසං එත්ථ වචනං වෙදිතබ්බං. අථ වා – කිඤ්චාපි තා රූපාවචරං සමාපන්නස්ස න සන්ති, අථ ඛො න පහීනත්තා න සන්ති, න හි රූපවිරාගාය රූපාවචරභාවනා සංවත්තති, රූපායත්තා ච එතාසං පවත්ති, අයං පන භාවනා රූපවිරාගාය සංවත්තති. තස්මා තා එත්ථ ‘‘පහීනා’’ති වත්තුං වට්ටති. න කෙවලඤ්ච වත්තුං, එකංසෙනෙව එවං ධාරෙතුම්පි වට්ටති. තාසඤ්හි ඉතො පුබ්බෙ අප්පහීනත්තායෙව ‘‘පඨමජ්ඣානං සමාපන්නස්ස සද්දො කණ්ටකො’’ති (අ. නි. 10.72) වුත්තො භගවතා. ඉධ ච පහීනත්තායෙව අරූපසමාපත්තීනං ආනෙඤ්ජතා සන්තවිමොක්ඛතා ච වුත්තා – ‘‘ආළාරො ච කාලාමො අරූපං සමාපන්නො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසී’’ති (දී. නි. 2.192).

Although these perceptions do not exist for one who has attained the first jhāna and so on, since the mind does not operate through the five sense doors at that time, still, their mention here should be understood as being in praise of this jhāna for the sake of encouraging effort, just as the abandoning of pleasure and pain is spoken of in the fourth jhāna, or of identity view and so on in the third path, though they have been abandoned elsewhere. Or alternatively, although they are not present for one who has attained the form-sphere, they are not absent on account of having been abandoned. For the development of the form-sphere does not lead to dispassion towards form, and the occurrence of these perceptions is dependent on form. This meditation, however, does lead to dispassion towards form. Therefore, it is fitting to say that they are 'abandoned' here. Not only is it fitting to say so, but one should also definitively hold this view. For it is precisely because they were not previously abandoned that the Blessed One said, 'Sound is a thorn for one who has attained the first jhāna.' And it is precisely because they are abandoned here that the formless attainments are described as imperturbable and as a peaceful liberation—'Āḷāra Kālāma, having attained a formless state, did not see five hundred carts passing close by, nor did he hear the sound.'

නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරාති නානත්තෙ ගොචරෙ පවත්තානං සඤ්ඤානං, නානත්තානං වා සඤ්ඤානං. යස්මා හි එතා –

'Non-attention to perceptions of diversity' means non-attention to perceptions that occur in a diverse sphere, or to perceptions that are themselves diverse. For indeed, these—

‘‘තත්ථ [Pg.57] කතමා නානත්තසඤ්ඤා? අසමාපන්නස්ස මනොධාතුසමඞ්ගිස්ස වා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසමඞ්ගිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, ඉමා වුච්චන්ති නානත්තසඤ්ඤායො’’ති (විභ. 604) –

'Here, what are perceptions of diversity? The perception, perceiving, and state of having perceived of one who is not in an attainment, but who is endowed with the mind-element or with the mind-consciousness-element—these are called perceptions of diversity.'

එවං විභඞ්ගෙ විභජිත්වා වුත්තාව ඉධ අධිප්පෙතා අසමාපන්නස්ස මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ගහිතා සඤ්ඤා රූපසද්දාදිභෙදෙ නානත්තෙ නානාසභාවෙ ගොචරෙ පවත්තන්ති. යස්මා චෙතා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා ද්වාදස අකුසලසඤ්ඤා එකාදස කාමාවචරකුසලවිපාකසඤ්ඤා ද්වෙ අකුසලවිපාකසඤ්ඤා එකාදස කාමාවචරකිරියසඤ්ඤාති එවං චතුචත්තාලීසම්පි සඤ්ඤා නානත්තා නානාසභාවා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා, තස්මා ‘‘නානත්තසඤ්ඤා’’ති වුත්තා. තාසං සබ්බසො නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනාවජ්ජනා අසමන්නාහාරා අපච්චවෙක්ඛණා. යස්මා තා නාවජ්ජති න මනසිකරොති න පච්චවෙක්ඛති, තස්මාති වුත්තං හොති.

Having thus analyzed and classified them in the Vibhaṅga, the perceptions here intended, encompassed by the mind-element and mind-consciousness-element of one who has not attained absorption, occur in the sphere of diverse forms, sounds, etc., in various distinct natures. Since these forty-four perceptions—eight wholesome sense-sphere perceptions, twelve unwholesome perceptions, eleven wholesome sense-sphere resultant perceptions, two unwholesome resultant perceptions, and eleven functional sense-sphere perceptions—are diverse, of various natures, and dissimilar to one another, they are therefore called 'perceptions of diversity.' By non-attention, non-adverting, non-bringing-to-mind, and non-reviewing of all these perceptions of diversity—because one does not advert to them, does not attend to them, and does not review them—therefore it is said.

යස්මා චෙත්ථ පුරිමා රූපසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා ච ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙපි න විජ්ජන්ති, පගෙව තස්මිං භවෙ ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණකාලෙ, තස්මා තාසං ‘‘සමතික්කමා අත්ථඞ්ගමා’’ති ද්වෙධාපි අභාවොයෙව වුත්තො. නානත්තසඤ්ඤාසු පන යස්මා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා නව කිරියසඤ්ඤා දස අකුසලසඤ්ඤාති, ඉමා සත්තවීසති සඤ්ඤා ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙ විජ්ජන්ති, තස්මා තාසං ‘‘අමනසිකාරා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපි හි ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරන්තො තාසං අමනසිකාරායෙව උපසම්පජ්ජ විහරති, තා පන මනසිකරොන්තො අසමාපන්නො හොතීති. සඞ්ඛෙපතො චෙත්ථ ‘‘රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’ති ඉමිනා සබ්බරූපාවචරධම්මානං පහානං වුත්තං. ‘‘පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’ති ඉමිනා සබ්බෙසං කාමාවචරචිත්තචෙතසිකානඤ්ච පහානං අමනසිකාරො ච වුත්තොති වෙදිතබ්බො (පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.213).

Because in this case, the former perceptions of form and perceptions of resistance do not exist even in the existence produced by this jhāna, let alone at the time of entering and dwelling in this jhāna in that existence, therefore, regarding them, their absence is spoken of in two ways as 'surpassing' and 'ceasing.' However, regarding perceptions of diversity—since there are eight wholesome sense-sphere perceptions, nine functional perceptions, and ten unwholesome perceptions, and these twenty-seven perceptions do exist in the existence produced by this jhāna—it should be understood that concerning them, it is said, 'by non-attention.' For even there, one who enters and dwells in this jhāna does so by non-attention to them; but if one attends to them, one has not attained the jhāna. In brief, here, by 'the surpassing of the perceptions of form' is meant the abandonment of all form-sphere phenomena. By 'the ceasing of perceptions of resistance and the non-attention to perceptions of diversity' should be understood the abandonment of all sense-sphere consciousness and mental factors, and non-attention (Paṭis. Ma. Aṭṭha. 2.1.213).

ඉති භගවා පන්නරසන්නං රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමෙන දසන්නං පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමෙන චතුචත්තාලීසාය නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරෙනාති තීහි පදෙහි ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා වණ්ණං කථෙසි. කිං කාරණාති චෙ? සොතූනං උස්සාහජනනත්ථඤ්චෙව පලොභනත්ථඤ්ච. සචෙ හි කෙචි [Pg.58] අපණ්ඩිතා වදෙය්‍යුං – ‘‘සත්ථා ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙථාති වදති, කො නු ඛො එතාය නිබ්බත්තිතාය අත්ථො, කො ආනිසංසො’’ති. ‘‘තෙ එවං වත්තුං මා ලභන්තූ’’ති ඉමෙහි ආකාරෙහි සමාපත්තියා වණ්ණං කථෙසි. තඤ්හි නෙසං සුත්වා එවං භවිස්සති – ‘‘එවං සන්තා කිර අයං සමාපත්ති එවං පණීතා, නිබ්බත්තෙස්සාම න’’න්ති, අථස්සා නිබ්බත්තනත්ථාය උස්සාහං කරිස්සන්තීති.

Thus, the Blessed One described the attainment of the base of infinite space with three terms: by transcending the fifteen perceptions of form, by the passing away of the ten perceptions of resistance, and by not attending to the forty-four perceptions of diversity. For what reason? To generate enthusiasm and to entice the listeners. For if some unwise ones were to say, 'The Teacher speaks of producing the attainment of the base of infinite space—what is the purpose of producing it? What is the benefit?'—so that they should not have occasion to speak thus, he described the attainment in these ways. For having heard it, they will think, 'Indeed, this attainment is so excellent. Shall we not produce it?' and thus exert effort for its production.

පලොභනත්ථඤ්චාපි තෙසං එතිස්සා වණ්ණං කථෙසි විසකණ්ටකවාණිජොවිය, විසකණ්ටකවාණිජො නාම ගුළවාණිජො වුච්චති. සො කිර ගුළඵාණිතඛණ්ඩසක්කරාදීනි සකටෙන ආදාය පච්චන්තගාමං ගන්ත්වා ‘‘විසකණ්ටකං ගණ්හථ, විසකණ්ටකං ගණ්හථා’’ති උග්ඝොසෙසි. තං සුත්වා ගාමිකා ‘‘විසං නාම කක්ඛළං, යො නං ඛාදති, සො මරති, කණ්ටකොපි විජ්ඣිත්වා මාරෙති, උභොපෙතෙ කක්ඛළා, කො එත්ථ ආනිසංසො’’ති ගෙහද්වාරානි ථකෙසුං, දාරකෙ ච පලාපෙසුං. තං දිස්වා වාණිජො ‘‘අවොහාරකුසලා ඉමෙ ගාමිකා, හන්ද නෙ උපායෙන ගණ්හාපෙමී’’ති ‘‘අතිමධුරං ගණ්හථ, අතිසාදුං ගණ්හථ, ගුළං ඵාණිතං සක්කරං සමග්ඝං ලබ්භති, කූටමාසකකූටකහාපණාදීහිපි ලබ්භතී’’ති උග්ඝොසෙසි. තං සුත්වා ගාමිකා හට්ඨපහට්ඨා නික්ඛන්තා බහුම්පි මූලං දත්වා ගහෙසුං.

Moreover, he described its qualities to entice them, just like the 'poison-thorn merchant.' The 'poison-thorn merchant,' they say, is called a jaggery seller. It is said that he took lumps of jaggery, molasses, sugar, and so forth in his cart and went to a border village, shouting, 'Take the poison-thorn! Take the poison-thorn!' Hearing this, the villagers thought, 'Poison is harsh—whoever eats it dies. A thorn, too, pierces and kills. Both are harsh—what is the benefit here?' So they barred their doors and sent their children away. Seeing this, the merchant thought, 'These villagers are unskilled in commerce. Let me entice them with a trick.' Then he shouted, 'Take the extremely sweet! Take the most delicious! Jaggery, molasses, sugar—all are available at a fair price! It can be had even for counterfeit māsakas and counterfeit kahāpaṇas!' Hearing this, the villagers, overjoyed, came out and bought much, even at a high price.

තත්ථ වාණිජස්ස ‘‘විසකණ්ටකං ගණ්හථා’’ති උග්ඝොසනං විය භගවතො ‘‘ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙථා’’ති වචනං. ‘‘උභොපෙතෙ කක්ඛළා, කො එත්ථ ආනිසංසො’’ති ගාමිකානං චින්තනං විය ‘‘භගවා ‘ආකාසානඤ්චායතනං නිබ්බත්තෙථා’ති ආහ, කො නු ඛො එත්ථ ආනිසංසො, නාස්ස ගුණං ජානාමා’’ති සොතූනං චින්තනං. අථස්ස වාණිජස්ස ‘‘අතිමධුරං ගණ්හථා’’තිආදිවචනං විය භගවතො රූපසඤ්ඤාසමතික්කමනාදිකං ආනිසංසප්පකාසනං. ඉදඤ්හි සුත්වා තෙ බහුම්පි මූලං දත්වා ගාමිකා විය ගුළං ‘‘ඉමිනා ආනිසංසෙන පලොභිතචිත්තා මහන්තම්පි උස්සාහං කත්වා ඉමං සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙස්සන්තී’’ති උස්සාහජනනත්ථං පලොභනත්ථඤ්ච කථෙසි.

Here, the merchant's cry, 'Take the poison-thorn!' is like the Blessed One’s statement, 'Produce the attainment of the base of infinite space.' The villagers' thought, 'Both are harsh—what benefit is there here?' is like the listeners’ thought, 'The Blessed One says, “Produce the base of infinite space”—what benefit is there here? We do not know its virtue.' Then, the merchant’s statement, 'Take the extremely sweet!' and so forth is like the Blessed One’s declaration of the benefits, such as the transcending of perceptions of form. He spoke thus to generate enthusiasm and to entice, so that having heard this, they—their minds enticed by this benefit—would make a great effort and produce this attainment, just as the villagers gave even a high price and bought the jaggery.

ආකාසානඤ්චායතනූපගාති [Pg.59] එත්ථ නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසං අනන්තං ආකාසානන්තං, ආකාසානන්තං එව ආකාසානඤ්චං, තං ආකාසානඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති ආකාසානඤ්චායතනං. කසිණුග්ඝාටිමාකාසස්සෙතං අධිවචනං. තත්ථ ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා පටිසන්ධිවසෙන ආකාසානඤ්චායතනභවං උපගතා ආකාසානඤ්චායතනූපගා. ඉතො පරෙසු විසෙසමත්තමෙව වණ්ණයිස්සාම (ධ. ස. අට්ඨ. 265, 1436-7).

Regarding 'those who have gone to the base of infinite space' (ākāsānañcāyatanūpagā): Here, 'it has no end' (na assa anto), therefore 'endless' (anantaṃ). Space (ākāsaṃ) is endless (anantaṃ), hence 'infinite space' (ākāsānantaṃ). This infinite space itself is 'ākāsānañcaṃ'. That 'ākāsānañcaṃ' is a base (āyatanaṃ) in the sense of a foundation (adhiṭṭhānaṭṭhena) for the jhāna and its associated phenomena, just as a divine abode is for the gods—thus, 'base of infinite space' (ākāsānañcāyatanaṃ). This is a designation for space with the kasiṇa removed. Having generated the jhāna there and, by way of rebirth-linking, gone to the existence of the base of infinite space, they are called 'those who have gone to the base of infinite space.' From here on, we will describe only the distinctions (Dhs.A. 265, 1436-7).

ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථ තාව පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ආකාසානඤ්චං ආයතනමස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙනාති ඣානම්පි ආකාසානඤ්චායතනං, වුත්තනයෙනෙව ආරම්මණම්පි. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

Regarding “Having transcended the base of infinite space”: here, first, as explained previously, because infinite space is a base in the sense of being its foundation, the jhāna itself is also the 'base of infinite space,' and in the same way as stated, so too is the object. Thus, since one should enter upon and dwell in this base of infinite consciousness only after having transcended both of these—the jhāna and its object—by causing them not to occur and by non-attention, therefore, taking both together, it is said: “having transcended the base of infinite space.” This should be understood.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගාති එත්ථ පන ‘‘අනන්ත’’න්ති මනසිකාතබ්බවසෙන නාස්ස අන්තොති අනන්තං, අනන්තමෙව ආනඤ්චං, විඤ්ඤාණං ආනඤ්චං ‘‘විඤ්ඤාණානඤ්ච’’න්ති අවත්වා ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච’’න්ති වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ රුළ්හීසද්දො. තදෙව විඤ්ඤාණඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. තත්ථ ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනභවං උපගතා විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා.

Regarding 'those who have gone to the base of infinite consciousness': here, 'infinite' (ananta) means 'it has no end,' in the sense of how it is to be attended to. 'Infinite' itself becomes `ānañcaṃ`. Consciousness is `ānañcaṃ`. Instead of saying `viññāṇānañca`, it is said `viññāṇañca`. This is a conventional term here. That very infinite consciousness, being a base in the sense of a foundation, is the 'base of infinite consciousness.' Having generated the jhāna there and gone to the existence of the base of infinite consciousness, they are called 'those who have gone to the base of infinite consciousness.'

විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විඤ්ඤාණඤ්චං ආයතනමස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙනාති ඣානම්පි විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, වුත්තනයෙනෙව ච ආරම්මණම්පි. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

Regarding “Having transcended the base of infinite consciousness”: here too, as explained previously, because infinite consciousness is a base in the sense of being its foundation, the jhāna itself is also the 'base of infinite consciousness,' and in the same way as stated, so too is the object. Thus, since one should enter upon and dwell in this base of nothingness only after having transcended both of these—the jhāna and its object—by causing them not to occur and by non-attention, therefore, taking both together, it is said: “having transcended the base of infinite consciousness.” This should be understood.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගාති එත්ථ පන නාස්ස කිඤ්චනන්ති අකිඤ්චනං, අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අස්ස අවසිට්ඨං නත්ථීති වුත්තං හොති. අකිඤ්චනස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණාපගමස්සෙතං අධිවචනං. තං ආකිඤ්චඤ්ඤං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. තත්ථ ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභවං උපගතා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා. අයං සත්තමවිඤ්ඤාණට්ඨිතීති [Pg.60] ඉමං සත්තමං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ඨානං ජානාති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං යථෙව සඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්සාපි සුඛුමත්තා නෙව විඤ්ඤාණං නාවිඤ්ඤාණං, තස්මා විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු න වුත්තං.

“Those who have attained the base of nothingness”—here, “nothingness” (akiñcanaṃ) means that there is nothing for him; it is said that not even the slightest trace of dissolution remains for him. The state of being without anything is ākiñcaññaṃ; this is a designation for the departure of the consciousness of the base of infinite space. That nothingness, in the sense of being a foundation, is the base of nothingness. Having generated the jhāna there and attained the state of the base of nothingness, they are called “those who have attained the base of nothingness.” This is the seventh station of consciousness; thus, one knows this as the seventh place for rebirth-consciousness. The base of neither-perception-nor-non-perception, because consciousness there is subtle just like perception, is neither consciousness nor non-consciousness; therefore, it is not mentioned among the stations of consciousness.

අභූතන්ති අභූතත්ථං ‘‘රූපං අත්තා’’තිආදිවචනං. තං විපල්ලාසභාවතො අතච්ඡං. දිට්ඨිනිස්සයතො අනත්ථසඤ්හිතං. අථ වා අභූතන්ති අසන්තං අවිජ්ජමානං. අචොරස්සෙව ‘‘ඉදං තෙ චොරිකාය ආභතං, න ඉදං තුය්හං ඝරෙ ධන’’න්තිආදිවචනං. අතච්ඡන්ති අතථාකාරං අඤ්ඤථා සන්තං. අනත්ථසඤ්හිතන්ති න ඉධලොකත්ථං වා පරලොකත්ථං වා නිස්සිතං. න තං තථාගතො බ්‍යාකරොතීති තං අනිය්‍යානිකකථං තථාගතො න කථෙති. භූතං තච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතන්ති රාජකථාදිතිරච්ඡානකථං. භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතන්ති අරියසච්චසන්නිස්සිතං. තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොතීති තස්මිං තතියබ්‍යාකරණෙ තස්ස පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණත්ථාය තථාගතො කාලඤ්ඤූ හොති. මහාජනස්ස ආදානකාලං ගහණකාලං ජානිත්වා සහෙතුකං සකාරණං කත්වා යුත්තපත්තකාලෙයෙව බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

“Untrue” (abhūta) means an untrue matter, such as statements like ‘form is self.’ That is false due to its nature of perversion. Being based on wrong view, it is not connected with welfare. Alternatively, “untrue” means non-existent, unreal—like saying to an innocent person, ‘This was brought by your thievery; this wealth does not belong in your house,’ and so on. “False” (ataccha) means being otherwise, not being so. “Not connected with welfare” (anatthasañhita) means not based on welfare for this world or the next. “The Tathāgata does not declare that” means the Tathāgata does not speak such talk that does not lead to liberation. “True, factual, not connected with welfare” refers to trivial talk such as talk about kings. “True, factual, connected with welfare” refers to what is based on the noble truths. There, the Tathāgata is one who knows the time—that is, in that third kind of declaration, the Tathāgata is one who knows the time for declaring that question. Knowing the time for the great multitude to receive and grasp, he declares it at the appropriate time, making it with cause and reason—this is the meaning.

යුත්තපත්තකාලෙ වදතීති කාලවාදී. භූතං සභාවං වදතීති භූතවාදී. පරමත්ථං නිබ්බානං වදතීති අත්ථවාදී. මග්ගඵලධම්මං වදතීති ධම්මවාදී. සංවරාදිවිනයං වදතීති විනයවාදී. තත්ථ දිට්ඨන්ති අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙසු ආපාථං ආගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා ච තෙන තං ඉට්ඨානිට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානකපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං? යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 617-618) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්විපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථමෙව හොති විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි. ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු තෙසං විවිධං දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්ති ආහ. තත්ථ දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදිධම්මාරම්මණං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති [Pg.61] පත්තං වා අපත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං.

He speaks at the appropriate time, thus he is a speaker at the right time. He speaks what is true and real, thus he is a speaker of truth. He speaks the ultimate goal, Nibbāna, thus he is a speaker of the goal. He speaks the Dhamma of path and fruition, thus he is a speaker of Dhamma. He speaks the discipline of restraint and so on, thus he is a speaker of discipline. Here, “seen” means that there is a visible object, a form-object, which comes within the range of the eye-doors of countless beings in countless world-systems; he knows and sees it in all its aspects. And knowing and seeing it thus, whether in terms of agreeable or disagreeable, or in terms of the terms obtainable from what is seen, heard, sensed, or cognized—such as, “What is that form, the form base? That form which is derived from the four great elements, having color and appearance, being visible and having impact—blue, yellow,” etc. (as explained in Dhammasaṅgaṇī 617-618)—it, though analyzed in many ways, by thirteen instances or fifty-two methods, is just so; there is no falsehood in it. This method applies to the ear-door and so on as well. To show the variety of sounds and other objects that come within range, he says, “seen, heard,” and so on. Here, “seen” means the form base. “Heard” means the sound base. “Sensed” means the odor base, taste base, and tangible base, because they are to be grasped by contact. “Cognized” means mental objects, such as pleasant and painful feelings. “Attained” means obtained, whether sought or unsought. “Sought” means sought, whether attained or unattained. “Examined with the mind” means traversed by the mind, by consciousness.

තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධන්ති ඉමිනා එතං දස්සෙති – යඤ්හි අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස නීලං පීතකන්තිආදි රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දොතිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලගන්ධො තචගන්ධොතිආදි ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලරසො ඛන්ධරසොතිආදි රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, කක්ඛළං මුදුකන්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛදුක්ඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ධම්මාරම්මණං විජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං.

By “fully awakened by the Tathāgata,” this is shown: that when a visible object such as blue, yellow, and so on, comes to the range of the eye-door of this world with its devas in countless world-systems, and that ‘this being, at this moment, having seen this particular visible object, has become joyful, sorrowful, or neutral’—all that is thus fully awakened to by the Tathāgata. Similarly, when a sound object such as the sound of a drum, the sound of a tabor, and so on, comes to the range of the ear-door of this world with its devas in countless world-systems; when an odor object such as root-smell, bark-smell, and so on, comes to the range of the nose-door; when a taste object such as root-taste, trunk-taste, and so on, comes to the range of the tongue-door; when a tangible object—distinguished as earth-element, fire-element, and wind-element—such as hard or soft comes to the range of the body-door, and that ‘this being, at this moment, having touched this particular tangible object, has become joyful, sorrowful, or neutral’—all that is thus fully awakened to by the Tathāgata. Likewise, when a mental object—distinguished as pleasure, pain, and so on—comes to the range of the mind-door of this world with its devas in countless world-systems, and that ‘this being, at this moment, having cognized this particular mental object, has become joyful, sorrowful, or neutral’—all that is thus fully awakened to by the Tathāgata.

යඤ්හි, චුන්ද, ඉමෙසං සත්තානං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං, තත්ථ තථාගතෙන අදිට්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ්ඤාතං වා නත්ථි, ඉමස්ස පන මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා අපත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා අපත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, සබ්බම්පි තථාගතස්ස අසම්පත්තං නාම නත්ථි ඤාණෙන අසච්ඡිකතං. තස්මා තථාගතොති වුච්චතීති යං තථා ලොකෙන ගතං, තස්ස තථෙව ගතත්තා තථාගතොති වුච්චතීති. පාළියං පන ‘‘අභිසම්බුද්ධ’’න්ති වුත්තං, තං ගතසද්දෙන එකත්ථං. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු තථාගතොති නිගමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො (දී. නි. අට්ඨ. 3.188; අ. නි. අට්ඨ. 2.4.23).

For, Cunda, whatever is seen, heard, sensed, or cognized by these beings, there is nothing unseen, unheard, unsensed, or uncognized by the Tathāgata. But for this great multitude, there is what is not attained by seeking, and what is not attained without seeking; there is what is attained by seeking, and what is attained without seeking. But for the Tathāgata, there is nothing unattained, nothing unverified by knowledge. Therefore, he is called the Tathāgata: because he has gone in the very same way to that which has been gone to by the world, he is called the Tathāgata. In the Pāli, however, 'fully enlightened' (abhisambuddha) is stated, which is synonymous with 'gone' (gata). In this way, the meaning of the concluding phrase, 'Therefore, he is called the Tathāgata,' should be understood in all instances.

‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං [Pg.62] එතස්මිං අන්තරෙ භාසති ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථෙව හොති, නො අඤ්ඤථා, තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති –

‘Whatever night, Cunda, the Tathāgata fully awakens to unsurpassed perfect self-awakening, and whatever night he is utterly extinguished in the Nibbāna-element with no residue remaining, and whatever he speaks, converses, or expounds in between, all that is just so, not otherwise. Therefore, he is called the Tathāgata.’

එත්ථ යං රත්තිං භගවා බොධිමණ්ඩෙ අප්පරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා අනුත්තරසම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණෙ කාලෙ පඨමබොධියාපි මජ්ඣිමබොධියාපි පච්ඡිමබොධියාපි යං භගවතා භාසිතං සුත්තං ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං, තං සබ්බං අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුපවජ්ජං අනූනමනධිකං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං රාගමදනිම්මදනං දොසමොහමදනිම්මදනං නත්ථි, තත්ථ වාළග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, සබ්බං තං එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය, එකනාළියා මිතං විය, එකතුලාය තුලිතං විය ච තථමෙව හොති විතථං නත්ථි. තෙනාහ – ‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො…පෙ… සබ්බං තං තථමෙව හොති, නො අඤ්ඤථා තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති. ගදඅත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො.

Here, that night when the Blessed One, seated on the unconquered throne at the Bodhi-maṇḍa, having crushed the heads of the three Māras, fully awakened to unsurpassed perfect self-awakening; and that night when he was utterly extinguished in the Nibbāna-element with no residue remaining between the twin sāl trees—in this interval, a period of forty-five years—whatever the Blessed One spoke, whether discourses, verses… or analytical teachings, all of it is flawless in meaning and expression, neither deficient nor excessive, perfect in every way, an eradication of the intoxication of lust, an eradication of the intoxication of hatred and delusion. There is not even a hair’s breadth of error therein. All of it is stamped as if with a single seal, measured as if by a single measure, weighed as if on a single scale—just so it is, not false. Therefore it is said: 'Whatever, Cunda, the Tathāgata… all that is just so, not otherwise. Therefore he is called the Tathāgata.' Here, the word 'gata' has the meaning of 'spoken'.

අපි ච – ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා ගතොති එවමෙතස්මිං අත්ථෙ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

Moreover, 'āgada' means 'that which is spoken,' that is, speech. Thus, 'one whose speech is true and not contrary'—by changing the 'd' to a 't' to make 'gata,' the formation of the word should be understood in this sense.

‘‘යථාවාදී, චුන්ද…පෙ… වුච්චතී’’ති එත්ථ භගවතො වාචාය කායො අනුලොමෙති කායස්සපි වාචා, තස්මා භගවා යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී ච හොති, එවංභූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තොති අත්ථො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතා පවත්තාති තථාගතොති එවමෙත්ථ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

'As he speaks, Cunda… so he is called'—here, the Blessed One’s body accords with his speech, and his speech accords with his body. Thus, the Blessed One is one who acts as he speaks, and speaks as he acts. For one such as this, just as his speech, so also his body has gone and proceeds; and just as his body, so also his speech has gone and proceeds. Hence, he is called the Tathāgata. In this way, the formation of the word should be understood.

අභිභූ අනභිභූතොති උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිපරියන්තං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි. අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො රාජරාජා දෙවදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසත්ථෙ නිපාතො. දක්ඛතීති දසො. වසං වත්තෙතීති වසවත්තී.

'The conqueror, the unconquered'—above, to the peak of existence; below, to the limit of Avīci; in the immeasurable world-systems, he overcomes all beings through virtue, concentration, wisdom, and liberation. There is no equal or measure for him. Incomparable, immeasurable, unsurpassed, king of kings, god of gods, surpassing Sakka, surpassing Brahmā. 'Aññadatthu' is a particle in the sense of certainty. 'He sees'—thus he is the 'seer.' 'He wields power'—thus he is the 'power-wielder.'

තත්‍රායං [Pg.63] පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා – අගදො විය අගදො, කො පනෙස? දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙන හෙස මහානුභාවො භිසක්කො දිබ්බාගදෙන සප්පෙ විය සබ්බපරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො දෙසනාවිලාසමයො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච අගදො අස්සාති ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා තථාගතොති වෙදිතබ්බො (දී. නි. අට්ඨ. 1.7).

Here, this formation of the word should be understood: 'like a medicine' (agado). But what is this? It is the grace of his teaching and the abundance of his merit. By this, this physician of great power, just as one with a divine antidote overcomes snakes, overcomes all rival doctrines and the world with its gods. Thus, in overcoming all the world, his medicine—which consists of the grace of his teaching and the abundance of his merit—is true and not contrary. By changing the 'da' to 'ta,' he is to be understood as the Tathāgata.

ඉධත්ථඤ්ඤෙව ජානාති කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙනාති අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඉධත්ථඤ්ඤෙව ජානාති. කායස්ස භෙදා පරං මරණාති උපාදින්නඛන්ධභෙදා මරණතො පරං. අපායන්තිආදීසු වුඩ්ඪිසඞ්ඛාතසුඛසාතතො අයා අපෙතත්තා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති. දුක්කරකාරිනො එත්ථ විනිපතන්තීති විනිපාතො. නිරතිඅට්ඨෙන නිරස්සාදට්ඨෙන නිරයො. තං අපායං…පෙ… නිරයං. උපපජ්ජිස්සතීති පටිසන්ධිවසෙන උප්පජ්ජිස්සති. තිරච්ඡානයොනින්ති තිරියං අඤ්චන්තීති තිරච්ඡානා, තෙසං යොනි තිරච්ඡානයොනි, තං තිරච්ඡානයොනිං. පෙත්තිවිසයන්ති පච්චභාවං පත්තානං විසයොති පෙත්තිවිසයො, තං පෙත්තිවිසයං. මනසො උස්සන්නතාය මනුස්සා, තෙසු මනුස්සෙසු. ඉතො පරං කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙනාති එත්ථ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො.

'Here he knows only in this life due to volitional formations' means he knows only in this life due to unmeritorious volitional formations. 'After the breakup of the body, after death' means after the breakup of the appropriated aggregates, after death. Among 'woeful states' and so on: 'apāya' (woeful state) is so called because it is devoid of the 'going' (aya) to happiness and pleasure, known as growth. 'Duggati' (realm of misery) is a destination and refuge of suffering. 'Vinipāto' (downfall) is where those who do evil fall. 'Nirayo' (hell) is so called by the meaning of 'devoid of delight' and 'devoid of satisfaction'. That woeful state… hell. 'He will be reborn' means he will arise through rebirth-linking. 'The animal realm' (tiracchānayoni) refers to the womb of those who 'go horizontally' (tiriyaṃ añcanti), hence 'animals' (tiracchānā). 'The realm of departed spirits' (pettivisaya) is the domain of those who have reached the state of being departed. 'Humans' (manussā) are so called due to the eminence of their mind. Among those humans. After this, for the phrase 'due to volitional formations,' the meaning should be understood as 'due to meritorious volitional formations.'

ආසවානං ඛයාති ආසවානං විනාසෙන. අනාසවං චෙතොවිමුත්තින්ති ආසවවිරහිතං අරහත්තඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තඵලපඤ්ඤං. අරහත්තඵලසමාධි රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, අරහත්තඵලපඤ්ඤා අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. තණ්හාචරිතෙන වා අප්පනාඣානබලෙන කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා අධිගතං අරහත්තඵලං රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, දිට්ඨිචරිතෙන උපචාරජ්ඣානමත්තං නිබ්බත්තෙත්වා විපස්සිත්වා අධිගතං අරහත්තඵලං අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති. අනාගාමිඵලං වා කාමරාගං සන්ධාය රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, අරහත්තඵලං සබ්බප්පකාරතො අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති.

'By the destruction of the taints' means by the annihilation of the taints. 'Taint-free liberation of mind' means the taint-free concentration of the fruit of arahantship. 'Liberation by wisdom' means the wisdom of the fruit of arahantship. The concentration of the fruit of arahantship, through dispassion for lust, is to be known as liberation of mind; the wisdom of the fruit of arahantship, through dispassion for ignorance, is to be known as liberation by wisdom. For one of a craving temperament, the fruit of arahantship attained by suppressing the defilements through the power of absorption is liberation of mind through dispassion for lust; for one of a speculative temperament, the fruit of arahantship attained by generating mere access concentration and practicing insight, is liberation by wisdom through dispassion for ignorance. Or, the fruit of non-returning, with regard to sensual lust, is liberation of mind through dispassion for lust; the fruit of arahantship, in every way, is liberation by wisdom through dispassion for ignorance.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ධිමුත්තන්ති විමොක්ඛෙනාති කෙනට්ඨෙන විමොක්ඛො වෙදිතබ්බොති? අධිමුච්චනට්ඨෙන. කො අයං අධිමුච්චනට්ඨො නාම? පච්චනීකධම්මෙහි ච සුට්ඨු විමුච්චනට්ඨො, ආරම්මණෙ ච අභිරතිවසෙන සුට්ඨු විමුච්චනට්ඨො, පිතු [Pg.64] අඞ්කෙ විස්සට්ඨඅඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස දාරකස්ස සයනං විය අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ පවත්තීති වුත්තං හොති. එවරූපෙන විමොක්ඛෙන ධිමුත්තන්ති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං මුඤ්චිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිරාසඞ්කවසෙන ධිමුත්තං අල්ලීනං. තත්‍රාධිමුත්තන්ති තස්මිං සමාධිම්හි අල්ලීනං. තදධිමුත්තන්ති තස්මිං ඣානෙ අධිමුත්තං. තදාධිපතෙය්‍යන්ති තං ඣානං ජෙට්ඨකං. රූපාධිමුත්තොතිආදීනි පඤ්ච කාමගුණගරුකවසෙන වුත්තානි. කුලාධිමුත්තොතිආදීනි තීණි ඛත්තියාදිකුලගරුකවසෙන වුත්තානි. ලාභාධිමුත්තොතිආදීනි අට්ඨ ලොකධම්මවසෙන වුත්තානි. ධීවරාධිමුත්තොතිආදීනි චත්තාරි පච්චයවසෙන වුත්තානි. සුත්තන්තාධිමුත්තොතිආදීනි පිටකත්තයවසෙන වුත්තානි. ආරඤ්ඤකඞ්ගාධිමුත්තොතිආදීනි ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන වුත්තානි. පඨමජ්ඣානාධිමුත්තොතිආදීනි පටිලාභවසෙන වුත්තානි.

'Resolved upon the dimension of nothingness' means by way of liberation. By what meaning should liberation be understood? By the meaning of being fully resolved. What is this meaning of being fully resolved? It is the meaning of being thoroughly freed from opposing states, and the meaning of being thoroughly released into the object with delight; it is said to be like a child lying on its father's lap with its limbs and minor limbs relaxed, proceeding towards the object unconstrained and free from anxiety. 'Resolved upon by such liberation.' Having relinquished the dimension of infinite consciousness, one is resolved upon and absorbed in the dimension of nothingness, free from anxiety. 'Therein, being resolved' means being absorbed in that concentration. 'Being resolved upon that' means being intent on that jhāna. 'That being foremost' means that jhāna is supreme. 'Resolved upon forms' and so on are said with emphasis on the five strands of sensual pleasure. 'Resolved upon clans' and so on are said with emphasis on the clans of nobles and the like. 'Resolved upon gains' and so on are said with emphasis on the eight worldly conditions. 'Resolved upon the fisherman' and so on are said with emphasis on the four requisites. 'Resolved upon the discourses' and so on are said with emphasis on the three baskets of the teachings. 'Resolved upon the forest-dwelling practice' and so on are said with emphasis on undertaking the ascetic practices. 'Resolved upon the first jhāna' and so on are said with emphasis on attainment.

කම්මපරායණන්ති අභිසඞ්ඛාරවසෙන. විපාකපරායණන්ති පවත්තිවසෙන. කම්මගරුකන්ති චෙතනාගරුකං. පටිසන්ධිගරුකන්ති උපපත්තිගරුකං.

'Bound to kamma' means by way of volitional formations. 'Bound to result' means by way of continuity. 'Having weighty kamma' means having weighty volition. 'Having weighty rebirth-linking' means having weighty re-arising.

84. ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවං ඤත්වාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිතො වුට්ඨහිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජනකකම්මාභිසඞ්ඛාරං ඤත්වා ‘‘කින්ති පලිබොධො අය’’න්ති. නන්දිසංයොජනං ඉතීති යා චතුත්ථඅරූපරාගසඞ්ඛාතා නන්දී තඤ්ච සංයොජනං ඤත්වා. තතො තත්ථ විපස්සතීති අථ තත්ථ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිතො වුට්ඨහිත්වා තං සමාපත්තිං අනිච්චාදිවසෙන විපස්සති. එතං ඤාණං තථං තස්සාති එතං තස්ස පුග්ගලස්ස එවං විපස්සතො අනුක්කමෙන උප්පන්නං අරහත්තඤාණං අවිපරීතං. වුසීමතොති වුසිතවන්තස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

84. 'Having known the origination of nothingness': Having emerged from the attainment of the dimension of nothingness, having known the kamma-formations that generate the dimension of nothingness, one thinks, 'How is this an obstruction?' 'The fetter of delight': And having known that delight, which is designated as the fourth formless lust, is a fetter. 'Then one practices insight there': Then, having emerged from the attainment of the dimension of nothingness, one practices insight upon that attainment in terms of impermanence and so forth. 'This knowledge is true for him': This knowledge of arahantship, which has arisen sequentially for that person as he thus practices insight, is unperverted. 'For one who has lived the life': For one who has fulfilled the life. The rest is quite evident everywhere.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පුබ්බසදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this discourse with arahantship as its pinnacle, and at the conclusion of the teaching, just as before, there was the realization of the Dhamma.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa,

පොසාලමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Niddesa of the Sutta on the Young Man Posāla is completed.

15. මොඝරාජමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

15. The Commentary on the Niddesa of the Sutta on the Young Man Mogharāja

85. පන්නරසමෙ [Pg.65] මොඝරාජසුත්තෙ – ද්වාහන්ති ද්වෙ වාරෙ අහං. සො හි පුබ්බෙ අජිතසුත්තස්ස (සු. නි. 1038 ආදයො) ච තිස්සමෙත්තෙය්‍යසුත්තස්ස (සු. නි. 1046 ආදයො) ච අවසානෙ ද්වික්ඛත්තුං භගවන්තං පුච්ඡි, භගවා පනස්ස ඉන්ද්‍රියපරිපාකං ආගමයමානො න බ්‍යාකාසි. තෙනාහ – ‘‘ද්වාහං සක්කං අපුච්ඡිස්ස’’න්ති. යාවතතියඤ්ච දෙවීසි, බ්‍යාකරොතීති මෙ සුතන්ති යාවතතියඤ්ච සහධම්මිකං පුට්ඨො විසුද්ධිදෙවභූතො ඉසි භගවා සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍යාකරොතීති එවං මෙ සුතං. ගොධාවරීතීරෙයෙව කිර සො එවමස්සොසි. තෙනාහ – ‘‘බ්‍යාකරොතීති මෙ සුත’’න්ති. ඉමිස්සා ගාථාය නිද්දෙසෙ යං වත්තබ්බං සියා, තං හෙට්ඨා වුත්තනයං එව.

85. In the fifteenth Mogharāja Sutta – 'Twice I asked.' Indeed, he had previously asked the Blessed One twice at the conclusion of the Ajita Sutta (Snp 1038 ff.) and the Tissametteyya Sutta (Snp 1046 ff.), but the Blessed One, awaiting the maturation of his faculties, did not answer. Therefore, it is said: 'Twice I asked the Sakyan.' And up to the third time, 'the divine seer will answer,' so I have heard. And up to the third time, when questioned by a companion in the Dhamma, the perfectly self-enlightened Blessed One, the seer who has become a purified divine being, will answer—so I have heard. Indeed, it is said that he heard this very thing on the banks of the Godhāvarī. Therefore, it is said: 'So I have heard.' Whatever should be said in the explanation of this verse has already been stated above in the same manner.

86. අයං ලොකොති මනුස්සලොකො. පරො ලොකොති තං ඨපෙත්වා අවසෙසො. සදෙවකොති බ්‍රහ්මලොකං ඨපෙත්වා අවසෙසො උපපත්තිදෙවසම්මුතිදෙවයුත්තො. ‘‘බ්‍රහ්මලොකො සදෙවකො’’ති එතං වා ‘‘සදෙවකො ලොකො’’තිආදිනයනිදස්සනමත්තං. තෙන සබ්බොපි තථාවුත්තප්පකාරලොකො වෙදිතබ්බො.

86. 'This world' refers to the human world. 'The other world' refers to the remainder, excluding that. 'With its devas' refers to the remainder, excluding the Brahmā world, which includes devas by rebirth and devas by convention. The phrase 'the Brahmā world with its devas' or 'the world with its devas' and so on, is merely illustrative of the method. Thus, the entire world should be understood in the manner described.

87. එවං අභික්කන්තදස්සාවින්ති එවං අග්ගදස්සාවිං, සදෙවකස්ස ලොකස්ස අජ්ඣාසයාධිමුත්තිගතිපරායණාදීනි පස්සිතුං සමත්ථන්ති දස්සෙති.

87. 'Thus, the seer of the excellent' means thus the chief seer; this shows he is capable of seeing the inclinations, dispositions, destinations, final goals, and so on of the world with its devas.

88. සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූති අවසියපවත්තසල්ලක්ඛණවසෙන වා තුච්ඡසඞ්ඛාරසමනුපස්සනාවසෙන වාති ද්වීහාකාරෙහි සුඤ්ඤතො ලොකං පස්ස. අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්චාති සක්කායදිට්ඨිං උද්ධරිත්වා.

88. 'Look upon the world as empty' — contemplate the world as empty in two ways: either by way of observing the characteristic of what occurs without being under one's control, or by way of contemplating conditioned formations as void. 'Uproot the view of self' — eradicate the self-identity view.

ලුජ්ජතීති භිජ්ජති. චක්ඛතීති චක්ඛු. තදෙතං සසම්භාරචක්ඛුනො සෙතමණ්ඩලපරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ දිට්ඨමණ්ඩලෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති. රූපයන්තීති රූපා, වණ්ණවිකාරමාපජ්ජන්තා හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙන්තීති අත්ථො. චක්ඛුතො පවත්තං විඤ්ඤාණං, චක්ඛුස්ස වා චක්ඛුසන්නිස්සිතං වා විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුතො පවත්තො සම්ඵස්සො චක්ඛුසම්ඵස්සො. චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තඵස්සපච්චයා. වෙදයිතන්ති [Pg.66] වින්දනං, වෙදනාති අත්ථො. තදෙව සුඛයතීති සුඛං, යස්ස උප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. සුට්ඨු වා ඛාදති, ඛනති ච කායචිත්තාබාධන්ති සුඛං. දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්ස උප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. න දුක්ඛං න සුඛන්ති අදුක්ඛමසුඛං. ම-කාරො සන්ධිපදවසෙන වුත්තො. සො පන චක්ඛුසම්ඵස්සෙ අත්තනා සම්පයුත්තාය වෙදනාය සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකආහාරසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන අට්ඨධා පච්චයො හොති, සම්පටිච්ඡනසම්පයුත්තාය අනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතවසෙන පඤ්චධා, සන්තීරණාදිසම්පයුත්තානං උපනිස්සයවසෙනෙව පච්චයො හොති.

It crumbles (`lujjati`), meaning it breaks (`bhijjati`). It sees (`cakkhati`), thus it is the eye (`cakkhu`). That eye, with its components, situated in the middle of the black circle surrounded by the white circle, in the pupil which is the place for the arising of the form of a body for those standing in front, stands accomplishing its function as the appropriate physical basis and door for eye-consciousness and so on. They manifest a form (`rūpayanti`), thus they are forms (`rūpā`); the meaning is that, undergoing a change in appearance, they reveal that they have reached the heart-base. Consciousness arising from the eye, or consciousness dependent on the eye, is called 'eye-consciousness'. Contact arising from the eye is called 'eye-contact'. 'Conditioned by eye-contact' means conditioned by contact associated with eye-consciousness. 'To feel' (`vedayati`) means feeling (`vindanaṃ`); this is the meaning of `vedanā`. That which causes happiness is called 'sukha' (pleasure). When it arises, it makes one happy; this is the meaning. Or, it thoroughly consumes and digs up bodily and mental afflictions, thus it is `sukha`. That which causes suffering is called 'dukkha' (pain). When it arises, it makes one suffer; this is the meaning. Neither painful nor pleasant is called 'adukkhamasukha' (neither-painful-nor-pleasant feeling). The letter 'm' is stated for the sake of euphonic combination. Moreover, eye-contact is a condition in eight ways for the feeling associated with it: by way of co-nascence, mutuality, support, result, nutriment, association, presence, and non-disappearance. For the feeling associated with receiving-consciousness, it is a condition in five ways: by way of contiguity, immediate contiguity, decisive support, absence, and disappearance. For the feelings associated with investigating-consciousness and others, it is a condition only by way of decisive support.

සුණාතීති සොතං, තං සසම්භාරසොතබිලස්ස අන්තො තනුතම්බලොමාචිතෙ අඞ්ගුලිවෙධකසණ්ඨානෙ පදෙසෙ සොතවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති. සද්දීයන්තීති සද්දා, උදාහරීයන්තීති අත්ථො. ඝායතීති ඝානං, තං සසම්භාරඝානබිලස්ස අන්තො අජපදසණ්ඨානෙ පදෙසෙ ඝානවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති. ගන්ධියන්තීති ගන්ධා, අත්තනො වත්ථුං සූචියන්තීති අත්ථො. ජීවිතං අව්හායතීති ජිව්හා, සායනට්ඨෙන වා ජිව්හා. සා සසම්භාරජිව්හාය අතිඅග්ගමූලපස්සානි වජ්ජෙත්වා උපරිමතලමජ්ඣෙ භින්නඋප්පලදලග්ගසණ්ඨානෙ පදෙසෙ ජිව්හාවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානා තිට්ඨති. රසන්ති තෙ සත්තාති රසා, අස්සාදෙන්තීති අත්ථො.

'It hears, thus it is the ear'; that, within the ear cavity with its components, in a place shaped like a finger-ring covered with fine copper-colored hairs, stands serving as the appropriate basis and door for ear-consciousness and so on. 'Sounds are what are sounded'; the meaning is that they are uttered. 'It smells, thus it is the nose'; that, within the nasal cavity with its components, in a place shaped like a goat's hoof, stands serving as the appropriate basis and door for nose-consciousness and so on. 'Scents are what give off a scent'; the meaning is that they indicate their physical basis. 'It calls forth life, thus it is the tongue'; or it is the 'tongue' in the sense of savoring. That, on the tongue with its components, excluding the very tip, root, and sides, in the middle of the upper surface, in a place shaped like the tip of a lotus petal, stands serving as the appropriate basis and door for tongue-consciousness and so on. 'Beings savor them, thus they are flavors'; the meaning is, they are savored.

කුච්ඡිතානං ආසවධම්මානං ආයොති කායො. ආයොති උප්පත්තිදෙසො. සො යාවතා ඉමස්මිං කායෙ උපාදින්නපවත්ති නාම අත්ථි, තත්ථ යෙභුය්‍යෙන කායප්පසාදො කායවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානො තිට්ඨති. ඵුසියන්තීති ඵොට්ඨබ්බා. මනතීති මනො, විජානාතීති අත්ථො. අත්තනො ලක්ඛණං ධාරෙන්තීති ධම්මා. මනොති සහාවජ්ජනභවඞ්ගං. ධම්මාති නිබ්බානං මුඤ්චිත්වා අවසෙසා ධම්මාරම්මණධම්මා. මනොවිඤ්ඤාණන්ති ජවනමනොවිඤ්ඤාණං. මනොසම්ඵස්සොති තංසම්පයුත්තො ඵස්සො, සො සම්පයුත්තාය වෙදනාය විපාකපච්චයවජ්ජෙහි සෙසෙහි සත්තහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. අනන්තරාය තෙහෙව සෙසානං උපනිස්සයෙනෙව පච්චයො හොති.

The body (`kāya`) is the collection (`āya`) of contemptible and tainted things. 'Collection' means the place of origin. Insofar as there is in this body what is called continuity produced by clinging, there for the most part bodily sensitivity stands, serving as the appropriate basis and door for body-consciousness and so on. 'They are touched, thus they are tangibles.' 'It thinks, thus it is mind'—the meaning is 'it cognizes.' 'They bear their own characteristic, thus they are phenomena (`dhammā`).' 'Mind' refers to the life-continuum together with adverting. 'Phenomena' refers to the remaining phenomena that are mental objects, excluding Nibbāna. 'Mind-consciousness' is the impulsion mind-consciousness. 'Mind-contact' is the contact associated with it. That contact is a condition for its associated feeling by means of seven conditions, excluding the result condition. For the immediately subsequent consciousnesses and the rest, it is a condition only by way of decisive support.

අවසියපවත්තසල්ලක්ඛණවසෙන වාති අවසො හුත්වා පවත්තසඞ්ඛාරෙ පස්සනවසෙන ඔලොකනවසෙනාති අත්ථො. රූපෙ වසො න ලබ්භතීති රූපස්මිං [Pg.67] වසවත්තිභාවො ඉස්සරභාවො න ලබ්භති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො.

'By way of observing the characteristic of its uncontrolled occurrence' means by way of seeing, by way of observing, conditioned formations as occurring without being under one's control—this is the meaning. 'Control is not obtained over form' means that the state of having mastery, of sovereignty, over form is not obtained.

නායං, භික්ඛවෙ, කායො තුම්හාකන්ති අත්තනි සති අත්තනියං නාම හොති, අත්තායෙව ච නත්ථි. තස්මා ‘‘නායං, භික්ඛවෙ, කායො තුම්හාක’’න්ති ආහ. නාපි අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤො නාම පරෙසං අත්තා. තස්මිං සති අඤ්ඤෙසං නාම සියා, සොපි නත්ථි. තස්මා ‘‘නාපි අඤ්ඤෙස’’න්ති ආහ. පුරාණමිදං, භික්ඛවෙ, කම්මන්ති නයිදං පුරාණකම්මමෙව, පුරාණකම්මනිබ්බත්තො පනෙස කායො. තස්මා පච්චයවොහාරෙන එවං වුත්තො. අභිසඞ්ඛතන්තිආදි කම්මවොහාරස්සෙව වසෙන පුරිමලිඞ්ගසභාවතාය වුත්තං. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අභිසඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි කතොති දට්ඨබ්බො. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති චෙතනාවත්ථුකො, චෙතනාමූලකොති දට්ඨබ්බො. වෙදනියන්ති වෙදනාය වත්ථූති දට්ඨබ්බො.

'Monks, this body is not yours,' for if there were a self, there would be something belonging to a self, but there is no self at all. Therefore, he said, “Monks, this body is not yours.” 'Nor does it belong to others,' for 'another' is the self of others. If that existed, there would be something 'belonging to others,' but that too does not exist. Therefore, he said, “Nor does it belong to others.” “Monks, this is old kamma” – this is not merely old kamma, but this body is produced by old kamma. Therefore, it is spoken of thus in terms of conventional usage regarding conditions. “Fabricated,” etc., is said by way of the designation of kamma and in conformity with the gender of the preceding word. Herein, this is the meaning: “Fabricated” should be seen as 'made by conditions'; “willed” should be seen as 'having volition as its basis,' 'having volition as its root'; “to be felt” should be seen as 'the basis for feeling.'

රූපෙ සාරො න ලබ්භතීති රූපස්මිං නිච්චාදිසාරො න ලබ්භති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. රූපං අස්සාරං නිස්සාරන්ති රූපං අස්සාරං සාරවිරහිතඤ්ච. සාරාපගතන්ති සාරතො අපගතං. නිච්චසාරසාරෙන වාති භඞ්ගං අතික්කමිත්වා පවත්තමානෙන නිච්චසාරෙන වා. කස්සචි නිච්චසාරස්ස අභාවතො නිච්චසාරෙන සාරො නත්ථි. සුඛසාරසාරෙන වාති ඨිතිසුඛං අතික්කමිත්වා පවත්තමානස්ස කස්සචි සුඛසාරස්ස අභාවතො සුඛසාරසාරෙන වා. අත්තසාරසාරෙන වාති අත්තත්තනියසාරසාරෙන වා. නිච්චෙන වාති භඞ්ගං අතික්කමිත්වා පවත්තමානස්ස කස්සචි නිච්චස්ස අභාවතො නිච්චෙන වා. ධුවෙන වාති විජ්ජමානකාලෙපි පච්චයායත්තවුත්තිතාය ථිරස්ස කස්සචි අභාවතො ධුවෙන වා. සස්සතෙන වාති අබ්බොච්ඡින්නස්ස සබ්බකාලෙ විජ්ජමානස්ස කස්සචි අභාවතො සස්සතෙන වා. අවිපරිණාමධම්මෙන වාති ජරාභඞ්ගවසෙන අවිපරිණාමපකතිකස්ස කස්සචි අභාවතො අවිපරිණාමධම්මෙන වා.

No essence is found in form: this means no essence of permanence or the like is found in form. The same applies to feeling and the rest. Form is without essence, devoid of essence: this means form is without essence and devoid of substance. Gone from essence: this means gone from essence. Or by the essence of permanence: this means by a permanent essence that proceeds transcending destruction; yet since there is no such essence of permanence, there is no essence by permanence. Or by the essence of pleasure: this means by an essence of pleasure that proceeds transcending the pleasure of duration; yet since there is no such essence of pleasure, there is no essence by pleasure. Or by the essence of self: this means by the essence of self or what belongs to self. Or by permanence: this means by something permanent that proceeds transcending destruction; yet since there is nothing permanent, there is nothing by permanence. Or by stability: this means even while it exists, due to its occurrence being dependent on conditions, there is nothing stable; thus, there is nothing by stability. Or by eternity: this means by something unbroken, existing at all times; yet since there is nothing eternal, there is nothing by eternity. Or by the nature of non-transformation: this means by a nature not subject to transformation through aging and breaking up; yet since there is nothing of such a nature, there is nothing by the nature of non-transformation.

චක්ඛු සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති ‘‘කාරකො වෙදකො සයංවසී’’ති එවං පරිකප්පිකෙන අත්තනා වා අත්තාභාවතොයෙව අත්තනො සන්තකෙන පරික්ඛාරෙන ච සුඤ්ඤං. සබ්බං චක්ඛාදිලොකියධම්මජාතං යස්මා අත්තා ච එත්ථ නත්ථි, අත්තනියඤ්ච එත්ථ නත්ථි, තස්මා ‘‘සුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චතීති අත්ථො[Pg.68]. ලොකුත්තරාපි ධම්මා අත්තත්තනියෙහි සුඤ්ඤායෙව, සුඤ්ඤාතීතධම්මා නත්ථීති වුත්තං හොති. තස්මිං ධම්මෙ අත්තත්තනියසාරස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. ලොකෙ ච ‘‘සුඤ්ඤං ඝරං සුඤ්ඤො ඝටො’’ති වුත්තො ඝරස්ස ඝටස්ස ච නත්ථිභාවො න හොති, තස්මිං ඝටෙ ච අඤ්ඤස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. භගවතා ච ඉති යම්පි කොචි තත්ථ න හොති, තෙන තං සුඤ්ඤං. යං පන තත්ථ අවසිට්ඨං හොති, තං සන්තං ඉදමත්ථීති පජානාතීති අයමෙවත්ථො වුත්තො. තථා ඤායගන්ථෙ සද්දගන්ථෙ ච අයමෙවත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං. අනිස්සරියතොති අත්තනො ඉස්සරියෙ අවසවත්තනතො. අකාමකාරියතොති අත්තනො අකාමං අරුචිකරණවසෙන. අපාපුණියතොති ඨාතුං පතිට්ඨාභාවතො. අවසවත්තනතොති අත්තනො වසෙ අවත්තනතො. පරතොති අනිච්චතො පච්චයායත්තවුත්තිතො. විවිත්තතොති නිස්සරතො.

The eye is empty of self or what belongs to self: this means it is empty of a self conceived through imagination as 'a doer, an experiencer, one who is self-controlled,' and empty of one's own belongings and possessions, precisely because there is no self. All worldly phenomena, beginning with the eye, are devoid of self and what belongs to self; therefore, they are called 'empty.' Even the supramundane states are empty of self and what belongs to self; it is said that there are no phenomena that transcend emptiness. In them, the absence of any essence of self or what belongs to self is declared. In the world, when it is said, 'The house is empty, the pot is empty,' this does not mean the house or the pot does not exist. Rather, it means that something else is absent in them. The Blessed One has also said: 'Whatever is not found there, by that it is empty. But what remains there, that one understands as, “This exists.”' This is the meaning. Likewise, in the texts on logic and grammar, this is the meaning. Thus, in this discourse, only the characteristic of non-self is discussed. Without mastery (anissariyato): because it does not operate under one’s own authority. Not acting according to one’s will (akāmakāriyato): because it acts in a way that is undesirable. Unattainable (apāpuṇiyato): because there is no stable foundation. Not subject to control (avasavattanato): because it does not operate under one’s control. Dependent (parato): because it is impermanent and its existence is dependent on conditions. Separate (vivittato): because of its release.

සුද්ධන්ති කෙවලං ඉස්සරකාලපකතීහි විනා කෙවලං පච්චයායත්තපවත්තිවසෙන පවත්තමානං සුද්ධං නාම. අත්තනියවිරහිතො සුද්ධධම්මපුඤ්ජොති ච. සුද්ධං ධම්මසමුප්පාදං, සුද්ධං සඞ්ඛාරසන්තතින්ති සුද්ධං පස්සන්තස්ස ජානන්තස්ස සඞ්ඛාරානං සන්තතිං අබ්බොච්ඡින්නසඞ්ඛාරසන්තතිං. තථෙව සුද්ධං පස්සන්තස්ස සඞ්ඛාරාදීනි, එකට්ඨානි ආදරෙන ද්වත්තික්ඛත්තුං වුත්තානි. එවං පස්සන්තස්ස මරණමුඛෙ භයං න හොති. ගාමණීති ආලපනං. තිණකට්ඨසමං ලොකන්ති ඉමං උපාදින්නක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං ලොකං. යදා තිණකට්ඨසමං පඤ්ඤාය පස්සති. යථා අරඤ්ඤෙ තිණකට්ඨාදීසු ගණ්හන්තෙසු අත්තානං වා අත්තනියං වා ගණ්හාතීති න හොති, තෙසු වා තිණකට්ඨාදීසු සයමෙව නස්සන්තෙසුපි විනස්සන්තෙසුපි අත්තා නස්සති, අත්තනියො නස්සතීති න හොති. එවං ඉමස්මිං කායෙපි නස්සන්තෙ වා විනස්සන්තෙ වා අත්තා වා අත්තනියං වා භිජ්ජතීති අපස්සන්තො පඤ්ඤාය තිණකට්ඨසමං පස්සතීති වුච්චති. නාඤ්ඤං පත්ථයතෙ කිඤ්චි, අඤ්ඤත්‍රප්පටිසන්ධියාති පටිසන්ධිවිරහිතං නිබ්බානං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං භවං වා අත්තභාවං වා න පත්ථෙති.

Pure (suddhaṃ) is called that which arises solely dependent on conditions, without a creator, time, or primal nature. It is also a heap of pure phenomena, devoid of what belongs to self. 'Pure is the origination of phenomena, pure is the continuity of formations': thus, one who sees and knows the pure continuity of formations—the unbroken stream of formations—sees the purity in formations and so forth. These have been stated once, twice, or thrice with emphasis in one place. For one who sees thus, there is no fear at the approach of death. 'Village chief' (gāmaṇī) is a term of address. 'The world is like grass and sticks' (tiṇakaṭṭhasamaṃ lokaṃ): this refers to the world consisting of the clung-to aggregates. When one sees with wisdom that this world is like grass and sticks, just as in the forest, when gathering grass and sticks, one does not grasp at a self or what belongs to a self. Even when these grass and sticks decay or perish on their own, one does not think, 'The self perishes, or what belongs to the self perishes.' Similarly, when this body decays or perishes, one who does not perceive that a self or what belongs to a self is destroyed is said to see with wisdom that it is like grass and sticks. 'They do not long for anything else, except for that without rebirth': this means that, setting aside Nibbāna which is devoid of rebirth-linking, they do not long for any other existence or individual state of being.

රූපං සමන්නෙසතීති රූපස්ස සාරං පරියෙසති. අහන්ති වාති දිට්ඨිවසෙන. මමන්ති වාති තණ්හාවසෙන. අස්මීති වාති මානවසෙන. තම්පි තස්ස න හොතීති තං තිවිධම්පි තස්ස පුග්ගලස්ස න හොති.

He investigates form (rūpaṃ samannesati): this means he seeks the essence of form. 'I' (ahaṃ) is by way of view. 'Mine' (mamaṃ) is by way of craving. 'I am' (asmi) is by way of conceit. That too is not for him (tampi tassa na hoti): this means none of these three occurs for that person.

ඉධාති [Pg.69] දෙසාපදෙසෙ නිපාතො, ස්වායං කත්ථචි ලොකං උපාදාය වුච්චති. යථාහ – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති (සං. නි. 3.78; අ. නි. 4.33). කත්ථචි සාසනං. යථාහ – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; දී. නි. 2.214). කත්ථචි ඔකාසං. යථාහ –

“Here” (idha) is a particle, an indeclinable indicating place or location, and it is used in reference to the world in some cases. As it is said: “Here the Tathāgata arises in the world” (Saṃ. Ni. 3.78; A. Ni. 4.33). In some contexts, it refers to the Dispensation. As it is said: “Here, monks, is the ascetic, here is the second ascetic” (Ma. Ni. 1.139; Dī. Ni. 2.214). In some contexts, it refers to a place. As it is said:

‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො;

පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිසා’’ති. (දී. නි. 2.369);

“While I, who had become a deva, was standing right here, I gained a renewed life-span. Know this, good sirs.”

කත්ථචි පදපූරණමත්තමෙව. යථාහ – ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’’ති (ම. නි. 1.30). ඉධ පන ලොකං උපාදාය වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති එත්ථ පන ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො ‘‘අස්සුතවා’’ඉති. යස්ස හි ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයරහිතත්තා දිට්ඨිපටිසෙධකො නෙව ආගමො, පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බස්ස අනධිගතත්තා නෙව අධිගමො අත්ථි, සො ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො ‘‘අස්සුතවා’’ ඉති. ස්වායං –

In some places, it is merely a filler. As it is said: 'Here, monks, I have eaten and am satisfied.' Here, however, it should be understood as spoken with reference to the world. But in 'the uninstructed worldling' (assutavā puthujjano), 'uninstructed' (assutavā) should be understood from the absence of learning and attainment. For one who, due to being without uptake, interrogation, and ascertainment regarding the aggregates, elements, sense bases, dependent origination, foundations of mindfulness, and so on, has neither the learning that refutes wrong views, nor the attainment of what is to be realized through practice—that one is to be known as 'uninstructed' due to the absence of learning and attainment. This one is—

පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.7;

ම. නි. අට්ඨ. 1.2;

අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51;

පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130);

From causes such as generating many (defilements), he is a 'puthujjano'; because he is included among the common folk, this person is separate (from the noble ones).

සො හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහිපි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ – පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිඩය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුඤ්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුටා නිවුටා ඔවුටා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා (මහානි. 51, 94), පුථූනං වා ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනා, පුථුව අයං විසුංයෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතො, විසංසට්ඨො [Pg.70] සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොතිපි පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහි පදෙහි යෙ තෙ –

So, an ordinary person is called 'puthujjana' because of causes such as generating various kinds of defilements. As it is said: "They generate diverse defilements, thus they are ordinary people; they have diverse, unabandoned personality views, thus they are ordinary people; they look to the faces of diverse teachers, thus they are ordinary people; they have not risen above all destinations, thus they are ordinary people; they construct diverse formations, thus they are ordinary people; they are swept away by diverse floods, thus they are ordinary people; they are scorched by diverse torments, thus they are ordinary people; they are burned by diverse distresses, thus they are ordinary people; they are enamored, greedy, obsessed, infatuated, attached, clinging, and bound to the five cords of sensual pleasure, thus they are ordinary people; they are enveloped, obstructed, covered, concealed, hidden, and overwhelmed by the five hindrances, thus they are ordinary people." (Mahāni. 51, 94) Or, they are also called ordinary people because they are included among the multitude who are beyond reckoning, who are averse to the noble Dhamma, and who engage in ignoble conduct. Or, this one is reckoned separately, distinct from and unmixed with the noble persons endowed with qualities such as virtue and learning; thus, he is an ordinary person. Thus, by these two phrases, 'the uninstructed ordinary person,' are meant those who—

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.7;

ම. නි. අට්ඨ. 1.2;

සං. නි. අට්ඨ. 2.2.61;

අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51;

පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130;

ධ. ස. අට්ඨ. 1007) –

“Two ordinary people are spoken of by the Buddha, the Kinsman of the Sun: one is a blind ordinary person, the other is a good ordinary person.”

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

Two ordinary persons are spoken of, and among them, the blind ordinary person is to be understood as spoken of.

අරියානං අදස්සාවීතිආදීසු අරියාති ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන අරණීයතො බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච වුච්චන්ති, බුද්ධා එව වා ඉධ අරියා. යථාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… තථාගතො අරියොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 5.1098).

In the phrase “ariyānaṃ adassāvī” (one who does not see the noble ones), the term “ariyā” refers to those who are far from defilements (ārakattā kilesehi), who do not behave wrongly (anaye na iriyanato), who behave rightly (aye iriyanato), and who are revered by the world with its gods—namely, the Buddhas, the Paccekabuddhas, and the disciples of the Buddha. Alternatively, here “ariyā” may specifically mean the Buddhas. As it is said: “In the world with its gods, monks… the Tathāgata is called ‘noble.’” (Saṃyutta Nikāya 5.1098).

සප්පුරිසාති එත්ථ පන පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච ‘‘සප්පුරිසා’’ති වෙදිතබ්බා. තෙ හි ලොකුත්තරගුණයොගෙන සොභනා පුරිසාති සප්පුරිසා. සබ්බෙව වා එතෙ ද්විධාපි වුත්තා. බුද්ධාපි හි අරියා ච සප්පුරිසා ච පච්චෙකබුද්ධාපි බුද්ධසාවකාපි. යථාහ –

Here, however, the term “sappurisā” (good persons) should be understood to refer to Paccekabuddhas and the disciples of the Tathāgata. For they are good persons (sappurisā) because they are splendid individuals endowed with supramundane qualities. Or, all these are spoken of in both ways. For Buddhas are both noble ones and good persons, and so are Paccekabuddhas and the disciples of the Buddha. As it is said:

‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො, කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොති;

දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං, තථාවිධං සප්පුරිසං වදන්තී’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.2;

පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130;

ධ. ස. අට්ඨ. 1007);

“He who is grateful, who knows what is done for him, is wise, a good friend, and steadfast in loyalty; who diligently does his duty for one in distress—such a one they call a good person.”

‘‘කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’’ති එත්තාවතා හි බුද්ධසාවකො වුත්තො. කතඤ්ඤුතාදීහි පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධාති, යො ඉමෙසං අරියානං අදස්සනසීලො, න ච දස්සනෙ සාධුකාරී, සො අරියානං අදස්සාවීති වෙදිතබ්බො. සො චක්ඛුනා අදස්සාවී, ඤාණෙන අදස්සාවීති දුවිධො, තෙසු ඤාණෙන අදස්සාවී ඉධ අධිප්පෙතො. මංසචක්ඛුනා හි දිබ්බචක්ඛුනා වා අරියා දිට්ඨාපි අදිට්ඨාව හොන්ති තෙසං චක්ඛුනා වණ්ණමත්තගහණතො, න අරියභාවගොචරතො. සොණසිඞ්ගාලාදයොපි චක්ඛුනා අරියෙ පස්සන්ති, න ච තෙ අරියානං දස්සාවිනො.

“A good friend and steadfast in devotion”—by so much is a disciple of the Buddha spoken of. By gratitude and the like, Paccekabuddhas and Buddhas are meant. He who is habitually unseeing of these noble ones, and does not approve of their seeing, is to be understood as “unseeing of the noble ones.” He is “unseeing” in two ways: with the eye, and with wisdom. Here, “unseeing with wisdom” is intended. For even when noble ones are seen with the physical eye or the divine eye, they are as good as unseen, since the eye merely grasps their appearance, not their state of nobility. Even animals like dogs and jackals see noble ones with the eye, yet they are not seers of the noble ones.

තත්‍රිදං [Pg.71] වත්ථු – චිත්තලපබ්බතවාසිනො කිර ඛීණාසවත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො එකදිවසං ථෙරෙන සද්ධිං පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තො ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘අරියා නාම, භන්තෙ, කීදිසා’’ති? ථෙරො ආහ – ‘‘ඉධෙකච්චො මහල්ලකො අරියානං පත්තචීවරං ගහෙත්වා වත්තපටිපත්තිං කත්වා සහ චරන්තොපි නෙව අරියෙ ජානාති, එවං දුජ්ජානා, ආවුසො, අරියා’’ති. එවං වුත්තෙපි සො නෙව අඤ්ඤාසි. තස්මා චක්ඛුනා දස්සනං න දස්සනං, ඤාණෙන දස්සනමෙව දස්සනං. යථාහ – ‘‘අලං තෙ, වක්කලි, කිං තෙ ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87). තස්මා චක්ඛුනා පස්සන්තොපි ඤාණෙන අරියෙහි දිට්ඨං අනිච්චාදිලක්ඛණං අපස්සන්තො, අරියානං අධිගතඤ්ච ධම්මං අනධිගච්ඡන්තො, අරියකරධම්මානං අරියභාවස්ස ච අදිට්ඨත්තා ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො.

Here is the account: It is said that an elderly monk, an attendant of the Elder who was an Arahant and lived at Cittalapabbata, went for alms one day with the elder. After receiving the elder’s bowl and robe, he followed behind and asked, “Venerable sir, what are the noble ones like?” The elder replied, “Here, someone may be old, carrying the bowl and robe of the noble ones, performing his duties, and walking alongside them, yet even then he does not recognize the noble ones. So hard to recognize, friend, are the noble ones.” Even after this was said, he still did not understand. Therefore, seeing with the eye is not true seeing; seeing with wisdom is true seeing. As it is said: “Enough, Vakkali! What use is seeing this putrid body? One who sees the Dhamma, Vakkali, sees me.” (Saṃyutta Nikāya 3.87) Thus, even if one sees with the eye but fails to perceive with wisdom the characteristics of impermanence and so on as seen by the noble ones, and does not attain the Dhamma realized by the noble ones, then due to not seeing the qualities that make one noble and the noble state itself, such a person should be understood as “unseeing of the noble ones.”

අරියධම්මස්ස අකොවිදොති සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ අරියධම්මෙ අකුසලො. අරියධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථ පන –

Unskilled in the noble Dhamma—this means unskilled in the noble Dhamma, in its divisions such as the foundations of mindfulness and so on. Untrained in the noble Dhamma—here, however—

දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා;

අභාවතො තස්ස අයං, ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.2;

සු. නි. අට්ඨ. 1.උරගසුත්තවණ්ණනා;

පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130;

ධ. ස. අට්ඨ. 1007);

Discipline (vinaya) is said to be of two kinds, each of which is fivefold; because of its absence, this one is called “undisciplined.”

අයඤ්හි සංවරවිනයො පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙපි විනයෙ එකමෙකොපි විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගප්පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධො.

For this discipline is twofold: the discipline of restraint and the discipline of abandoning. And here, within these two kinds of discipline, each discipline is divided into five. The discipline of restraint is fivefold: restraint by morality, restraint by mindfulness, restraint by wisdom, restraint by patience, and restraint by energy. The discipline of abandoning is also fivefold: abandoning by counteraction, abandoning by suppression, abandoning by cutting off, abandoning by tranquilization, and abandoning by escape.

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) අයං සීලසංවරො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) අයං සතිසංවරො.

Herein, “endowed with this restraint of the Pāṭimokkha, fully endowed” (Vibh. 511) is the restraint by morality. “He guards the eye faculty, he comes to be restrained in regard to the eye faculty” (MN 1.295; SN 4.239; AN 3.16) is the restraint by mindfulness.

‘‘යානි [Pg.72] සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා,)සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධිය්‍යරෙ’’ති. (සු. නි. 1041;

චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 4;

නෙත්ති. 11, 45;

ධ. ස. අට්ඨ. 1007) –

“The streams in the world,” said the Blessed One to Ajita, “are checked by mindfulness. I declare wisdom to be the restraint for the streams; by wisdom they are shut.”

අයං ඤාණසංවරො. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං වීරියසංවරො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො ‘‘සංවරො’’, විනයනතො ‘‘විනයො’’ති වුච්චති. එවං තාව සංවරවිනයො පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

This is restraint by wisdom. “He is patient with cold and heat” (MN 1.24; AN 4.114; 6.58) — this is restraint by patience. “He does not tolerate an arisen sensual thought” (MN 1.26; AN 4.114; 6.58) — this is restraint by energy. And all this restraint is called ‘restraint’ because it restrains what should be restrained, such as bodily misconduct, and ‘discipline’ because it subdues what should be subdued. Thus, it should be understood that the discipline of restraint is divided into five.

තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසු පටිපක්ඛභාවතො දීපාලොකෙනෙව තමස්ස, තෙන තෙන විපස්සනාඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං. සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනාය අභිරතිසඤ්ඤාය, මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුඤ්චිතුකාමතාය, උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස පහානං. එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම.

Similarly, just as a lamp dispels darkness by its very opposition to it, so too does each insight knowledge eliminate its corresponding affliction through being its opposite. This is as follows: through the discernment of mind and matter, the identity view is abandoned; through the comprehension of conditions, the views of causelessness and wrong causation; through the subsequent overcoming of doubt, the state of uncertainty; through the contemplation of formations in groups, the clinging to “I” and “mine”; through the discernment of the path and not-path, the perception of the non-path as the path; through the observation of arising, the annihilation view; through the observation of passing away, the eternalist view; through the perception of danger, the perception of safety in what is fearful; through the perception of drawbacks, the perception of enjoyment; through the contemplation of disenchantment, the perception of delight; through the knowledge of desire for deliverance, the lack of desire for deliverance; through the knowledge of equanimity, non-equanimity; through conformity knowledge, opposition to the natural order of phenomena and to Nibbāna; through change-of-lineage knowledge, the grasping of the sign of formations. This is called “abandonment by the opposing factor.”

යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙනෙව උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277; විභ. 628) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛියස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තඅප්පවත්තිභාවෙන පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, එතං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා [Pg.73] පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. තං තං පහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො (ම. නි. අට්ඨ. 1.2; සු. නි. අට්ඨ. 1.උරගසුත්තවණ්ණනා; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130).

What is called abandonment by suppression is the abandoning of various hindrances and other defilements by preventing their arising through concentration, which is divided into access and absorption, just as algae on the surface of water is removed by striking it with a pot. What is called abandonment by eradication is the abandoning by way of complete non-arising of the group of defilements belonging to the side of arising, as stated in the way of "for the abandoning of wrong views" (Dhs. 277; Vibh. 628), due to the development of the four noble paths in the continuum of each path-attainer. What is called abandonment by tranquillization is the subsiding of defilements at the moment of fruition. What is called abandonment by escape is Nibbāna, which has abandoned all conditioned things through being escaped from all conditioned things. All these abandonments are called "abandonment-discipline" because "abandonment" has the meaning of giving up and "discipline" has the meaning of removal. Alternatively, it is called "abandonment-discipline" because it arises from one who possesses that abandonment or from the occurrence of that discipline. Thus, abandonment-discipline should be understood as fivefold (MA. 1.2; SN-a. 1, Uragasuttavaṇṇanā; Patis-a. 2.1.130).

එවමයං සඞ්ඛෙපතො දුවිධො භෙදතො ච දසවිධො විනයො භින්නසංවරත්තා, පහාතබ්බස්ස ච අප්පහීනත්තා යස්මා එතස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස නත්ථි, තස්මා අභාවතො තස්ස අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චතීති. එසෙව නයො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො, සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථපි. නින්නානාකරණඤ්හි එතමත්ථතො. යථාහ – ‘‘යෙව තෙ අරියා, තෙව තෙ සප්පුරිසා. යෙව තෙ සප්පුරිසා, තෙව තෙ අරියා. යො එව සො අරියානං ධම්මො, සො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො. යො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො, සො එව සො අරියානං ධම්මො. යෙව තෙ අරියවිනයා, තෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා. යෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා, තෙව තෙ අරියවිනයා. අරියෙති වා, සප්පුරිසෙති වා, අරියධම්මෙති වා, සප්පුරිසධම්මෙති වා, අරියවිනයෙති වා, සප්පුරිසවිනයෙති වා එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවාති (ධ. ස. අට්ඨ. 1007; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130).

Thus, this discipline, twofold in brief and tenfold by division, is absent in the uninstructed ordinary person because their restraint is broken and what should be abandoned is not abandoned. Therefore, due to its absence, they are called 'undisciplined.' The same applies to one who does not see good persons, is unskilled in the Dhamma of good persons, and is undisciplined in the Dhamma of good persons. For these are not different in meaning. As it is said: "Those who are noble are the same as those who are good persons. Those who are good persons are the same as those who are noble. That which is the Dhamma of the noble ones is the same as that which is the Dhamma of good persons. That which is the Dhamma of good persons is the same as that which is the Dhamma of the noble ones. That which is the discipline of the noble ones is the same as that which is the discipline of good persons. That which is the discipline of good persons is the same as that which is the discipline of the noble ones. Whether 'noble,' or 'good person,' or 'Dhamma of the noble ones,' or 'Dhamma of good persons,' or 'discipline of the noble ones,' or 'discipline of good persons'—all these are one, of one meaning, the same, of the same portion, of the same nature, that very thing" (Dhs. A. 1007; Patis. M. A. 2.1.130).

රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, ‘‘යං රූපං, සො අහං, යො අහං, තං රූප’’න්ති රූපඤ්ච අත්තානඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති. සෙය්‍යථාපි තෙලප්පදීපස්ස ඣායතො ‘‘යා අච්චි, සො වණ්ණො. යො වණ්ණො, සා අච්චී’’ති අච්චිඤ්ච වණ්ණඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති, එවමෙව ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො…පෙ… සමනුපස්සතීති (පටි. ම. 1.130-131) එවං රූපං ‘‘අත්තා’’ති දිට්ඨිපස්සනාය පස්සති. රූපවන්තං වා අත්තානන්ති අරූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා ඡායාවන්තං රුක්ඛං විය තං රූපවන්තං ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පුප්ඵස්මිං ගන්ධං විය අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා කරණ්ඩකෙ මණිං විය තං අත්තානං රූපස්මිං සමනුපස්සති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො.

One regards form as self: Herein, someone regards form as self, thinking, "That which is form, that I am; that which is I, that is form," and perceives form and self as not two. Just as when an oil lamp is burning, one perceives the flame and the color as not two, thinking, "That which is the flame, that is the color; that which is the color, that is the flame," in the same way, someone regards form as self... and so on... and thus sees form as "self" by way of a wrong view. Or, one regards self as possessing form: Taking the formless as "self," one perceives that self as possessing form, like a tree with its shadow. Or, one regards form as in self: Taking the formless as "self," one perceives form as in self, like fragrance in a flower. Or, one regards self as in form: Taking the formless as "self," one perceives that self as in form, like a gem in a box. The same method applies to feeling and the rest.

තත්ථ [Pg.74] ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති සුද්ධරූපංයෙව ‘‘අත්තා’’ති කථිතං. ‘‘රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං අත්තතො… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.131) ඉමෙසු සත්තසු ඨානෙසු අරූපං ‘‘අත්තා’’ති කථිතං, ‘‘වෙදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා වෙදනා, වෙදනාය වා අත්තාන’’න්ති එවං චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො. තත්ථ රූපං අත්තතො සමනුපස්සති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතීති පඤ්චසු ඨානෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා. අවසෙසෙසු සස්සතදිට්ඨි. එවමෙත්ථ පන්නරස භවදිට්ඨියො පඤ්ච විභවදිට්ඨියො හොන්ති. තා සබ්බාපි මග්ගාවරණා, න සග්ගාවරණා, පඨමමග්ගවජ්ඣාති වෙදිතබ්බා.

Herein, in "one regards form as self," it is pure form alone that is spoken of as "self." In the seven instances, "Or one regards self as possessing form, or form as within self, or self as within form; one regards feeling as self… perception… volitional formations… consciousness as self" (Paṭi. Ma. 1.131), it is the formless that is spoken of as "self." In the twelve instances derived from the four aggregates, each with three alternatives, such as, "Or one regards self as possessing feeling, or feeling as within self, or self as within feeling," a self that is a mixture of form and the formless is spoken of. Herein, in the five instances—one regards form as self; one regards feeling… perception… volitional formations… consciousness as self—the annihilation view is spoken of. In the remaining instances, the eternalism view is spoken of. Thus, herein there are fifteen views of existence and five views of non-existence. All of these are obstacles to the path, not obstacles to heaven, and it should be understood that they are to be destroyed by the first path.

ආරඤ්ඤිකොති අරඤ්ඤෙ නිවාසං. පවනෙති මහන්තෙ ගම්භීරවනෙ. චරමානොති තහිං තහිං විචරමානො. විස්සත්ථො ගච්ඡතීති නිබ්භයො නිරාසඞ්කො චරති. අනාපාථගතො ලුද්දස්සාති මිගලුද්දස්ස පරම්මුඛගතො. අන්තමකාසි මාරන්ති කිලෙසමාරං වා දෙවපුත්තමාරං වා අන්තං අකාසි. අපදං වධිත්වාති කිලෙසපදං හන්ත්වා නාසෙත්වා. මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතොති මාරස්ස අදස්සනවිසයං පත්තො. අනාපාථගතොති මාරස්ස පරම්මුඛං පත්තො. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

Āraññiko means dwelling in the forest. Pavane means in a great, deep forest. Caramāno means wandering here and there. Vissattho gacchati means one moves about fearlessly, without apprehension. Anāpāthagato luddassa means gone beyond the sight of a hunter of beasts. Antam akāsi Māraṃ means one has made an end of Māra, that is, one has made an end of the Māra of defilements or the Māra who is a son of a deity. Apadaṃ vadhitvā means having slain the trackless, that is, having struck down and destroyed the track of defilements. Māracakkhuṃ adassanaṃ gato means gone beyond Māra's sight, that is, one has reached a sphere beyond Māra's sight. Anāpāthagato means gone beyond his sight, that is, one has reached a state beyond Māra's presence. The rest is clear everywhere.

එවං භගවා ඉදම්පි සුත්තං අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච වුත්තසදිසොයෙව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

Thus the Blessed One taught this sutta with the pinnacle of Arahantship, and at the end of the teaching, there was a comprehension of the Dhamma just as was stated.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the commentary on the Cūḷaniddesa,

මොඝරාජමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Niddesa on the Mogharājamāṇava Sutta is concluded.

16. පිඞ්ගියමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

16. The Exposition of the Niddesa on the Piṅgiyamāṇava Sutta

89. සොළසමෙ පිඞ්ගියසුත්තනිද්දෙසෙ – ජිණ්ණොහමස්මි අබලො වීතවණ්ණොති සො කිර බ්‍රාහ්මණො ජරාභිභූතො වීසවස්සසතිකො ජාතියා, දුබ්බලො ච ‘‘ඉධ පාදං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ඤත්‍රෙව කරොති, විනට්ඨපුරිමඡවිවණ්ණො ච. තෙනාහ – ‘‘ජිණ්ණොහමස්මි අබලො වීතවණ්ණො’’ති. මාහං [Pg.75] නස්සං මොමුහො අන්තරාවාති මාහං තුය්හං ධම්මං අසච්ඡිකත්වා අන්තරා එව අවිද්වා හුත්වා අනස්සිං. ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානන්ති ඉධෙව තව පාදමූලෙ පාසාණකෙ චෙතියෙ වා ජාතිජරාය විප්පහානං නිබ්බානං ධම්මරසං අහං විජඤ්ඤං, තං මෙ ආචික්ඛ.

89. In the sixteenth Niddesa, on the Piṅgiya Sutta: "I am old, weak, and my complexion has faded." It is said that this brahmin was overcome by old age, being one hundred and twenty years old by birth, and so feeble that when he thought, "I will place my foot here," he placed it elsewhere, and his former skin-color had vanished. Therefore, he said: "I am old, weak, and my complexion has faded." "May I not perish, utterly deluded, in between" means: May I not perish in between, being ignorant, without having realized your Dhamma. "The abandoning of birth and aging here" means: Right here, at your feet or at the Pāsāṇaka Cetiya, may I know the abandoning of birth and aging, Nibbāna, the taste of the Dhamma. Explain that to me.

අබලොති බලවිරහිතො. දුබ්බලොති දුබ්බලබලො. අප්පබලොති පරිත්තබලො. අප්පථාමොති පරිත්තවීරියො. වීතවණ්ණොති පරිවත්තිතඡවිවණ්ණො. විගතවණ්ණොති අපගතඡවිවණ්ණො. විගච්ඡිතවණ්ණොති දූරීභූතඡවිවණ්ණො. යා සා පුරිමා සුභා වණ්ණනිභාති යා සා සුභා සුන්දරා පුරිමකාලෙ සති, සා වණ්ණනිභා එතරහි අන්තරහිතා විගතා. ආදීනවො පාතුභූතොති උපද්දවො පාතුරහොසි. ‘‘යා සා පුරිමා සුභා වණ්ණනිභා’’ති පාඨං ඨපෙත්වා ‘‘යා සුභා අස්සා’’ති එකෙ වණ්ණයන්ති.

Abalo means devoid of strength. Dubbalo means of weak strength. Appabalo means of little strength. Appathāmo means of little vigor. Vītavaṇṇo means of altered skin-color. Vigatavaṇṇo means of departed skin-color. Vigacchitavaṇṇo means of distant skin-color. Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā means: that beautiful, lovely radiance of complexion that existed in the past has now disappeared and vanished. Ādīnavo pātubhūto means a calamity has appeared. Setting aside the reading "yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā," some explain it as "that which was his beauty."

අසුද්ධාති පටලාදීහි අසුද්ධා. අවිසුද්ධාති තිමිරාදීහි අවිසුද්ධා. අපරිසුද්ධාති සමන්තතො ඵොටපටලාදීහි පරියොනද්ධත්තා අපරිසුද්ධා. අවොදාතාති නප්පසන්නා පසන්නසදිසා. නො තථා චක්ඛුනා රූපෙ පස්සාමීති යථා පොරාණචක්ඛුනා රූපාරම්මණං පස්සාමි ඔලොකෙමි, තථා තෙන පකාරෙන ඉදානි න පස්සාමි. සොතං අසුද්ධන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. මාහං නස්සන්ති අහං මා විනස්සං.

Asuddhā means impure due to films and so forth. Avisuddhā means not cleansed due to darkness and so forth. Aparisuddhā means not thoroughly purified, being completely enveloped by layers of film and so forth. Avodātā means not clear, not like that which is clear. No tathā cakkhunā rūpe passāmi means: as I used to see and observe visual forms with my former eye, so now I do not see in that manner. The same method applies to 'the ear is impure' and so forth. Māhaṃ nassaṃ means: may I not perish.

90. ඉදානි යස්මා පිඞ්ගියො කායෙ සාපෙක්ඛතාය ‘‘ජිණ්ණොහමස්මී’’තිආදිමාහ. තෙනස්ස භගවා කායෙ සිනෙහප්පහානත්ථං ‘‘දිස්වාන රූපෙසු විහඤ්ඤමානෙ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ රූපෙසූති රූපහෙතු රූපපච්චයා. විහඤ්ඤමානෙති කම්මකාරණාදීහි උපහඤ්ඤමානෙ. රුප්පන්ති රූපෙසූති චක්ඛුරොගාදීහි ච රූපහෙතුයෙව ජනා රුප්පන්ති බාධියන්ති.

90. Now, because Piṅgiya spoke with attachment to the body, saying, "I am old," and so forth, therefore, to help him abandon affection for the body, the Blessed One spoke the verse: "Seeing those distressed by forms." Here, rūpesu means because of form, conditioned by form. Vihaññamāne means afflicted by actions, causes, and so forth. Ruppanti rūpesu means people are tormented and afflicted by eye diseases and so forth, all caused by form.

හඤ්ඤන්තීති ඝටීයන්ති. විහඤ්ඤන්තීති විහෙසියන්ති. උපවිහඤ්ඤන්තීති හත්ථපාදච්ඡෙදාදිං ලභන්ති. උපඝාතියන්තීති මරණං ලභන්ති. කුප්පන්තීති පරිවත්තන්ති. පීළයන්තීති විඝාතං ආපජ්ජන්ති. ඝට්ටයන්තීති ඝට්ටනං පාපුණන්ති. බ්‍යාධිතාති භීතා. දොමනස්සිතාති චිත්තවිඝාතං පත්තා. වෙමානෙති නස්සමානෙ.

Haññanti means they are struck. Vihaññanti means they are oppressed. Upavihaññanti means they experience the cutting off of hands and feet and so forth. Upaghātiyanti means they attain death. Kuppanti means they are agitated. Pīḷayanti means they undergo affliction. Ghaṭṭayanti means they experience striking. Byādhitā means they are terrified. Domanassitā means they have attained mental affliction. Vemāne means they are perishing.

91. එවං [Pg.76] භගවතා යාව අරහත්තං, තාව කථිතං පටිපත්තිං සුත්වා පිඞ්ගියො ජරාදුබ්බලතාය විසෙසං අනධිගන්ත්වා ච පුන ‘‘දිසා චතස්සො’’ති ඉමාය ගාථාය භගවන්තං ථොමෙන්තො දෙසනං යාචති.

91. Thus, having heard the practice taught by the Blessed One up to arahantship, Piṅgiya, being unable to attain distinction due to the weakness of old age, then, praising the Blessed One with this verse, "The four directions," requested the teaching.

92. අථස්ස භගවා පුනපි යාව අරහත්තං, තාව පටිපදං දස්සෙන්තො ‘‘තණ්හාධිපන්නෙ’’ති ගාථමාහ.

92. Then the Blessed One, again showing the path up to arahantship, spoke the verse beginning 'Overcome by craving'.

තණ්හාධිපන්නෙති තණ්හාය විමුච්චිත්වා ඨිතෙ. තණ්හානුගෙති තණ්හාය සහ ගච්ඡන්තෙ. තණ්හානුගතෙති තණ්හාය අනුබන්ධන්තෙ. තණ්හානුසටෙති තණ්හාය සහ ධාවන්තෙ. තණ්හාය පන්නෙති තණ්හාය නිමුග්ගෙ. පටිපන්නෙති තණ්හාය අවත්ථටෙ. අභිභූතෙති මද්දිතෙ. පරියාදින්නචිත්තෙති පරියාදියිත්වා ගහිතකුසලචිත්තෙ.

Taṇhādhipanne means overcome by craving. Taṇhānuge means going along with craving. Taṇhānugate means chasing after craving. Taṇhānusaṭe means running together with craving. Taṇhāya panne means sunk into craving. Paṭipanne means covered by craving. Abhibhūte means crushed. Pariyādinnacitte means with a mind whose wholesome qualities have been seized and grasped.

සන්තාපජාතෙති සඤ්ජාතචිත්තසන්තාපෙ. ඊතිජාතෙති රොගුප්පන්නෙ. උපද්දවජාතෙති ආදීනවජාතෙ. උපසග්ගජාතෙති උප්පන්නදුක්ඛජාතෙ.

Santāpajāte means born of mental torment. Ītijāte means arisen from disease. Upaddavajāte means born of misfortune. Upasaggajāte means arisen from suffering.

විරජං වීතමලන්ති එත්ථ විරජන්ති විගතරාගාදිරජං. වීතමලන්ති වීතරාගාදිමලං. රාගාදයො හි අජ්ඣොත්ථරණට්ඨෙන රජො නාම, දූසට්ඨෙන මලං නාම. ධම්මචක්ඛුන්ති කත්ථචි පඨමමග්ගඤාණං, කත්ථචි ආදීනි තීණි මග්ගඤාණානි, කත්ථචි චතුත්ථමග්ගඤාණම්පි. ඉධ පන ජටිලසහස්සස්ස චතුත්ථමග්ගඤාණං. පිඞ්ගියස්ස තතියමග්ගඤාණමෙව. යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති විපස්සනාවසෙන එවං පවත්තස්ස ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

Virajaṃ vītamalaṃ: Here, virajaṃ means devoid of the dust of passion and so forth. Vītamalaṃ means devoid of the stains of passion and so forth. For passion and so forth are called 'dust' because of obscuring, and 'stain' because of corrupting. The eye of Dhamma: in some contexts, it is the knowledge of the first path; in others, the first three path knowledges; and in yet others, even the knowledge of the fourth path. Here, however, it is the knowledge of the fourth path for the thousand matted-hair ascetics. For Piṅgiya, it is only the knowledge of the third path. 'Whatever is subject to arising, all that is subject to cessation'—this means that the eye of Dhamma arose for one who thus proceeded by way of insight. The rest is quite clear everywhere.

එවං ඉදම්පි සුත්තං භගවා අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ච පිඞ්ගියො අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාසි. සො කිර අන්තරන්තරා චින්තෙසි – ‘‘එවං විචිත්‍රපටිභානං නාම දෙසනං න ලභති මය්හං මාතුලො බාවරී සවනායා’’ති. තෙන සිනෙහවික්ඛෙපෙන අරහත්තං පාපුණිතුං නාසක්ඛි. අන්තෙවාසිකා පනස්ස සහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු. සබ්බෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා එහිභික්ඛුනො අහෙසුන්ති.

Thus, this discourse too the Blessed One taught with arahantship as its culmination, and at the end of the teaching, Piṅgiya was established in the fruit of non-returning. He then thought intermittently: 'Indeed, my uncle Bāvarī will not get to hear such a wonderful and varied exposition.' Due to the distraction of his affection, he was unable to attain arahantship. However, his thousand matted-hair ascetics attained arahantship. All of them became possessors of bowls and robes created by psychic power, having become 'Come, bhikkhu.'

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

From the Saddhammappajjotikā, the Commentary to the Cūḷaniddesa,

පිඞ්ගියමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Piṅgiyamāṇava Sutta Niddesa is concluded.

17. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙසවණ්ණනා

17. Commentary on the Exposition of the Verses of Praise for the Pārāyana

93. ඉතො [Pg.77] පරං සඞ්ගීතිකාරා දෙසනං ථොමෙන්තා ‘‘ඉදමවොච භගවා’’තිආදිමාහංසු. තත්ථ ඉදමවොචාති ඉදං පාරායනං අවොච. පරිචාරකසොළසානන්ති බාවරිස්ස පරිචාරකෙන පිඞ්ගියෙන සහ සොළසානං, බුද්ධස්ස වා භගවතො පරිචාරකානං සොළසානන්ති පරිචාරකසොළසානං. තෙ එව ච බ්‍රාහ්මණා තත්ථ සොළසසු දිසාසු පුරතො ච පච්ඡතො ච වාමපස්සතො ච දක්ඛිණපස්සතො ච ඡ ඡ යොජනා නිසින්නා උජුකෙන ද්වාදසයොජනිකා අහොසි. අජ්ඣිට්ඨොති යාචිතො.

93. Furthermore, the reciters of the Council, praising the discourse, said, "Thus spoke the Blessed One," and so on. Here, "Thus spoke" means he spoke this Pārāyana. "The sixteen attendants" refers to the sixteen, including Piṅgiya, Bāvari’s attendant, or the sixteen attendants of the Buddha, the Blessed One. And indeed, those brahmins were seated there, at six yojanas in each of the four directions—front, back, left, and right—forming a straight line of twelve yojanas. 'Ajjhiṭṭha' means requested.

94-97. අත්ථමඤ්ඤායාති පාළිඅත්ථමඤ්ඤාය. ධම්මමඤ්ඤායාති පාළිමඤ්ඤාය. පාරායනන්ති එවං ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස අධිවචනං ආරොපෙත්වා තෙසං බ්‍රාහ්මණානං නාමානි කිත්තයන්තො ‘‘අජිතො…පෙ… බුද්ධසෙට්ඨමුපාගමු’’න්ති ආහංසු. තත්ථ සම්පන්නචරණන්ති නිබ්බානපදට්ඨානභූතෙන පාතිමොක්ඛසීලාදිනා සම්පන්නං. ඉසින්ති මහෙසිං.

94-97. 'Understanding the meaning' means understanding the meaning of the Pali. 'Understanding the Dhamma' means understanding the Pali text. 'Pārāyana' is the designation given to this exposition of the Dhamma, and proclaiming the names of those brahmins, they said: 'Ajita... up to... approached the foremost Buddha.' Here, 'endowed with good conduct' means endowed with the Patimokkha morality and so forth, which forms the basis for Nibbana. 'Isi' means great sage.

නිද්දෙසෙ උපාගමිංසූති සමීපං ගමිංසු. උපසඞ්කමිංසූති අවිදූරට්ඨානං ගමිංසු. පයිරුපාසිංසූති සමීපෙ නිසීදිංසු. පරිපුච්ඡිංසූති පරිපුච්ඡං ආහරිංසු. පරිගණ්හිංසූති තුලයිංසු. ‘‘චොදයිංසූ’’ති කෙචි.

In the Niddesa, 'upāgamiṃsu' means they went near. 'Upasaṅkamiṃsu' means they went to a place not far away. 'Payirupāsiṃsu' means they sat nearby. 'Paripucchiṃsu' means they brought forth questions. 'Parigaṇhiṃsu' means they weighed. Some say, 'Codayiṃsu' (they incited).

සීලාචාරනිබ්බත්තීති උත්තමසීලාචාරනිබ්බත්ති, මග්ගෙන නිප්ඵන්නසීලන්ති අත්ථො.

'Sīlācāranibbatti' means the arising of supreme moral conduct, that is, morality produced by the path.

ගම්භීරෙති උත්තානභාවපටික්ඛෙපවචනං. දුද්දසෙති ගම්භීරත්තා දුද්දසෙ, දුක්ඛෙන දට්ඨබ්බෙ, න සක්කා සුඛෙන දට්ඨුං. දුද්දසත්තාව දුරනුබොධෙ, දුක්ඛෙන අවබුජ්ඣිතබ්බෙ, න සක්කා සුඛෙන අවබුජ්ඣිතුං. සන්තෙති නිබ්බුතෙ. පණීතෙති අතප්පකෙ. ඉදං ද්වයං ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්තං. අතක්කාවචරෙති තක්කෙන න අවචරිතබ්බෙ න ඔගාහිතබ්බෙ ඤාණෙනෙව අවචරිතබ්බෙ. නිපුණෙති සණ්හෙ. පණ්ඩිතවෙදනීයෙති සම්මා පටිපන්නෙහි පණ්ඩිතෙහි වෙදිතබ්බෙ.

'Deep' is a term that rejects shallowness. 'Hard to see' means hard to see because it is deep, difficult to see, not easily seen. Because it is hard to see, it is 'hard to comprehend,' difficult to understand, not easily understood. 'Peaceful' refers to the quenched. 'Sublime' means that which does not cause torment. These two are spoken with reference solely to the supramundane. 'Beyond the sphere of reasoning' means it cannot be reached or fathomed by reasoning, but only by wisdom. 'Subtle' means refined. 'To be understood by the wise' means it is to be known by the wise who are rightly practiced.

98. තොසෙසීති තුට්ඨිං ආපාදෙසි. විතොසෙසීති විවිධා තෙසං සොමනස්සං උප්පාදෙසි. පසාදෙසීති තෙසං චිත්තප්පසාදං අකාසි[Pg.78]. ආරාධෙසීති ආරාධයි සිද්ධිං පාපෙසි. අත්තමනෙ අකාසීති සොමනස්සවසෙන සකමනෙ අකාසි.

98. 'Delighted them' means he brought them satisfaction. 'Greatly delighted them' means he aroused various kinds of joy in them. 'Pleased them' means he brought about serenity of mind in them. 'Gained their favor' means he attained success and brought them to fulfillment. 'Made them happy' means he made them joyful in mind.

99. තතො පරං බ්‍රහ්මචරියමචරිංසූති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං අචරිංසු.

99. 'Then they lived the holy life beyond that' means they lived the holy life of the path.

101. තස්මා පාරායනන්ති තස්ස පාරභූතස්ස නිබ්බානස්ස ආයතනන්ති වුත්තං හොති.

101. Therefore, 'Pārāyana' is said to be the means to Nibbana, which is the far shore.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa,

පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Exposition of the Verses of Praise for the Pārāyana is completed.

18. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙසවණ්ණනා

18. The Commentary on the Exposition of the Verses Recited in Conformity with the Pārāyana

102. පාරායනමනුගායිස්සන්ති අස්ස අයං සම්බන්ධො – භගවතා හි පාරායනෙ දෙසිතෙ සොළසසහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු, අවසෙසානඤ්ච චුද්දසකොටිසඞ්ඛානං දෙවමනුස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

102. 'They will sing along with the Pārāyana' – this is its connection. For when the Blessed One taught the Pārāyana, sixteen thousand matted-hair ascetics attained arahantship, and for the remaining fourteen crores of devas and humans, there was an understanding of the Dhamma. For this was said by the ancients:

‘‘තතො පාසාණකෙ රම්මෙ, පාරායනසමාගමෙ;

අමතං පාපයී බුද්ධො, චුද්දස පාණකොටියො’’ති. (සු. නි. අට්ඨ. 2.1138);

"Then on lovely Pāsāṇaka, at the Pārāyana assembly, the Buddha gave the Deathless to fourteen crores of beings."

නිට්ඨිතාය පන ධම්මදෙසනාය තතො තතො ආගතා මනුස්සා භගවතො ආනුභාවෙන අත්තනො අත්තනො ගාමනිගමාදීස්වෙව පාතුරහෙසුං. භගවාපි සාවත්ථිමෙව අගමාසි පරිචාරකසොළසාදීහි අනෙකෙහි භික්ඛුසහස්සෙහි පරිවුතො. තත්ථ පිඞ්ගියො භගවන්තං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘ගච්ඡාමහං, භන්තෙ, බාවරිස්ස බුද්ධුප්පාදං ආරොචෙතුං, පටිස්සුතඤ්හි තස්සෙව මයා’’ති. අථ භගවතා අනුඤ්ඤාතො ඤාණගමනෙනෙව ගොධාවරීතීරං ගන්ත්වා පාදගමනෙන අස්සමාභිමුඛො අගමාසි. තමෙනං බාවරී බ්‍රාහ්මණො මග්ගං ඔලොකෙන්තො නිසින්නො දූරතොව තං ඛාරිජටාදිවිරහිතං භික්ඛුවෙසෙනාගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො’’ති නිට්ඨමගමාසි. සම්පත්තඤ්චාපි නං පුච්ඡි – ‘‘කිං, පිඞ්ගිය, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො’’ති? ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, උප්පන්නො, පාසාණකෙ චෙතියෙ නිසින්නො අම්හාකං ධම්මං දෙසෙසි, තමහං තුය්හං දෙසෙස්සාමී’’ති. තතො බාවරී මහතා [Pg.79] සක්කාරෙන සපරිසො තං පූජෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. තත්ථ නිසීදිත්වා පිඞ්ගියො ‘‘පාරායනමනුගායිස්ස’’න්තිආදිමාහ.

At the conclusion of the Dhamma teaching, the people who had come from various places, by the power of the Blessed One, found themselves back in their own villages and towns. The Blessed One, too, returned to Sāvatthī, surrounded by many thousands of monks, including the sixteen attendants and so forth. There, Piṅgiya paid homage to the Blessed One and said: 'Venerable sir, I will go and announce to Bāvarī the arising of the Buddha, for I promised him this.' Then, with the Blessed One’s permission, he traveled by the power of knowledge to the bank of the Godhāvarī River and proceeded on foot toward the hermitage. Bāvarī the brahmin, watching the road while seated, saw him approaching from afar, free of his carrying-pole, matted hair, and other ascetic paraphernalia, and in the guise of a monk, and concluded, 'The Buddha has arisen in the world.' When he arrived, Bāvarī asked him, 'Piṅgiya, has the Buddha arisen in the world?' 'Yes, brahmin, he has arisen. He sat at the Pāsāṇaka Shrine and taught us the Dhamma. I will now teach it to you.' Then Bāvarī, with great honor and together with his following, paid homage to him and prepared a seat. Seated there, Piṅgiya said, 'I will recite the Pārāyana,' and so on.

තත්ථ අනුගායිස්සන්ති භගවතො ගීතං අනුගායිස්සං. යථාද්දක්ඛීති යථා සාමං සච්චාභිසම්බොධෙන අසාධාරණඤාණෙන ච අද්දක්ඛි. නික්කාමොති පහීනකාමො. ‘‘නික්කමො’’තිපි පාඨො, වීරියවාති අත්ථො. නික්ඛන්තො වා අකුසලපක්ඛා. නිබ්බනොති කිලෙසවනවිරහිතො, තණ්හාවිරහිතො එව වා. කිස්ස හෙතු මුසා භණෙති යෙහි කිලෙසෙහි මුසා භණෙය්‍ය, එතෙ තස්ස පහීනාති දස්සෙති. එතෙන බ්‍රාහ්මණස්ස සවනෙ උස්සාහං ජනෙති (සු. නි. අට්ඨ. 2.1138).

Here, 'I will recite' means I will recite the song of the Blessed One. 'As he has seen' means as he has seen with his own direct knowledge of the truth and his unparalleled wisdom. 'Nikkāmo' means one who has abandoned desire. 'Nikkamo' is also a reading, meaning energetic, or departed from the unwholesome side. 'Nibbanoti' means free from the thicket of defilements, or simply free from craving. 'Why speak falsely?' shows that the defilements by which one might speak falsely have been abandoned by him. This inspires the brahmin to listen with enthusiasm.

අමලොති කිලෙසමලවිරහිතො. විමලොති විගතකිලෙසමලො. නිම්මලොති කිලෙසමලසුද්ධො. මලාපගතොති කිලෙසමලා දූරීභූතො හුත්වා චරති. මලවිප්පහීනොති කිලෙසමලප්පහීනො. මලවිමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො. සබ්බමලවීතිවත්තොති වාසනාදිසබ්බකිලෙසමලං අතික්කන්තො. තෙ වනාති එතෙ වුත්තප්පකාරා කිලෙසා.

'Stainless' means devoid of the stain of defilements. 'Unblemished' means free from the stain of defilements. 'Pure' means purified of the stain of defilements. 'Gone beyond stain' means he lives having gone far from the stain of defilements. 'Abandoned stain' means he has abandoned the stain of defilements. 'Released from stain' means he is released from defilements. 'Transcended all stains' means he has overcome all stains of defilements including latent tendencies. 'Those cravings' refers to these aforementioned defilements.

103. වණ්ණූපසංහිතන්ති ගුණූපසංහිතං.

103. 'Connected with praise' means connected with qualities.

104. සච්චව්හයොති බුද්ධො හි සච්චෙනෙව අව්හානෙන නාමෙන යුත්තො. බ්‍රහ්මෙති තං බ්‍රාහ්මණං ආලපති.

104. 'Saccavhaya' means the Buddha is truly endowed with the name 'Truth'. 'Brahme' addresses that brahmin.

තත්ථ ලොකොති ලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො. එකො ලොකො භවලොකොති තෙභූමකවිපාකො. සො හි භවතීති භවො, භවො එව ලොකො භවලොකො. භවලොකො ච සම්භවලොකො චාති එත්ථ එකෙකො ද්වෙ ද්වෙ හොති. භවලොකො හි සම්පත්තිභවවිපත්තිභවවසෙන දුවිධො. සම්භවලොකොපි සම්පත්තිසම්භවවිපත්තිසම්භවවසෙන දුවිධො. තත්ථ සම්පත්තිභවලොකොති සුගතිලොකො. සො හි ඉට්ඨඵලත්තා සුන්දරො ලොකොති සම්පත්ති, භවතීති භවො, සම්පත්ති එව භවො සම්පත්තිභවො, සො එව ලොකො සම්පත්තිභවලොකො. සම්පත්තිසම්භවලොකොති සුගතූපගං කම්මං. තඤ්හි සම්භවති [Pg.80] එතස්මා ඵලන්ති සම්භවො, සම්පත්තියා සම්භවො සම්පත්තිසම්භවො, සම්පත්තිසම්භවො එව ලොකො සම්පත්තිසම්භවලොකොති.

Here, the world (loko) is so called because of its characteristic of disintegration (lujjanaṭṭhena). The one world is the world of existence (bhavaloko), which is the resultant of the three planes of existence. For it exists (bhavati), thus it is 'existence' (bhavo); existence itself is the world, thus the 'world of existence' (bhavaloko). The world of existence (bhavaloko) and the world of becoming (sambhavaloko)—here, each one is twofold. The world of existence is twofold: as the world of fortunate existence (sampattibhava) and the world of unfortunate existence (vipattibhava). Similarly, the world of becoming is twofold: as the world of fortunate becoming (sampattisambhava) and the world of unfortunate becoming (vipattisambhava). Here, the world of fortunate existence (sampattibhavaloko) is the world of happy destinations (sugatiloko). Because it has desirable results, it is beautiful, hence 'fortune' (sampatti); it exists (bhavati), thus 'existence' (bhavo); fortune itself is existence, thus 'fortunate existence' (sampattibhava); that itself is the world, thus 'the world of fortunate existence' (sampattibhavaloko). The world of fortunate becoming (sampattisambhavaloko) is the karma leading to a happy destination (sugatūpagaṃ kammaṃ). For from it the fruit arises, thus it is 'becoming' (sambhavo); the becoming of fortune is 'fortunate becoming' (sampattisambhava); and 'fortunate becoming' itself is the world, thus 'the world of fortunate becoming' (sampattisambhavaloko).

විපත්තිභවලොකොති අපායලොකො. සො හි අනිට්ඨඵලත්තා විරූපො ලොකොති විපත්ති, භවතීති භවො, විපත්ති එව භවො විපත්තිභවො, විපත්තිභවො එව ලොකො විපත්තිභවලොකො. විපත්තිසම්භවලොකොති අපායූපගං කම්මං. තඤ්හි සම්භවති එතස්මා ඵලන්ති සම්භවො, විපත්තියා සම්භවො විපත්තිසම්භවො, විපත්තිසම්භවො එව ලොකො විපත්තිසම්භවලොකොති. තිස්සො වෙදනාති සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ලොකියා එව. ආහාරාති පච්චයා. පච්චයා හි අත්තනො ඵලං ආහරන්තීති ආහාරා. කබළීකාරාහාරො ඵස්සාහාරො මනොසඤ්චෙතනාහාරො විඤ්ඤාණාහාරොති චත්තාරො. වත්ථුවසෙන කබළීකත්තබ්බත්තා කබළීකාරො, අජ්ඣොහරිතබ්බත්තා ආහාරො, ඔදනකුම්මාසාදිවත්ථුකාය ඔජායෙතං නාමං. සා හි ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරතීති ආහාරො. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකො ඡබ්බිධො ඵස්සො තිස්සො වෙදනා ආහරතීති ආහාරො. මනසො සඤ්චෙතනා න සත්තස්සාති මනොසඤ්චෙතනා යථා චිත්තෙකග්ගතා, මනසා වා සම්පයුත්තා සඤ්චෙතනා මනොසඤ්චෙතනා යථා ආජඤ්ඤරථො, තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා. සා හි තයො භවෙ ආහරතීති ආහාරො. විඤ්ඤාණන්ති එකූනවීසතිභෙදං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි පටිසන්ධිනාමරූපං ආහරතීති ආහාරො.

The world of unfortunate existence (vipattibhavaloko) is the plane of misery (apāyaloko). For, because it has an undesirable result, it is an ugly world, hence 'misfortune' (vipatti); it exists (bhavati), thus 'existence' (bhavo); misfortune itself is existence, thus 'unfortunate existence' (vipattibhava); and 'unfortunate existence' itself is the world, thus 'the world of unfortunate existence' (vipattibhavaloko). The world of unfortunate becoming (vipattisambhavaloko) is karma leading to the planes of misery. For from it the fruit arises, thus it is 'becoming' (sambhavo); the becoming of misfortune is 'unfortunate becoming' (vipattisambhava); and 'unfortunate becoming' itself is the world, thus 'the world of unfortunate becoming' (vipattisambhavaloko). The three feelings are pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling—all of which are mundane. Sustenance (āhāra) means conditions (paccaya). For conditions are called sustenance because they bring forth (āharanti) their own results. There are four kinds: edible food (kabaḷīkārāhāra), contact as sustenance (phassāhāra), mental volition as sustenance (manosañcetanāhāra), and consciousness as sustenance (viññāṇāhāra). Because it is to be made into morsels with respect to its substance, it is 'morsel-making' (kabaḷīkāra), and because it is to be consumed, it is 'sustenance' (āhāra); this is a name for the nutritive essence in substances such as boiled rice and gruel. For it brings forth (āharati) the eight material forms derived from nutritive essence (ojaṭṭhamakarūpa). Contact (phassa), which is sixfold, such as eye-contact, is sustenance because it brings forth the three feelings. Mental volition (manosañcetanā) is not the volition of a being (satta), but rather volition associated with the mind (manasā sampayuttā sañcetanā), like a well-trained chariot (ājaññaratha), or the unification of mind (cittekaggatā). It consists of wholesome and unwholesome volitions pertaining to the three planes of existence (tebhūmaka). For it brings forth (āharati) the three types of existence (bhava), thus it is sustenance. Consciousness (viññāṇa) refers to the nineteen types of rebirth-linking consciousness (paṭisandhiviññāṇa). For it brings forth (āharati) rebirth-linking mind-and-matter (paṭisandhināmarūpa), thus it is sustenance.

උපාදානක්ඛන්ධාති උපාදානගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා, මජ්ඣෙ පදලොපො දට්ඨබ්බො. උපාදානසම්භූතා වා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා යථා තිණග්ගි, ථුසග්ගි. උපාදානවිධෙය්‍යා වා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා යථා රාජපුරිසො. උපාදානප්පභවා වා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා යථා පුප්ඵරුක්ඛො, ඵලරුක්ඛො. උපාදානානි පන කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානන්ති චත්තාරි. අත්ථතො පන භුසං ආදානන්ති උපාදානං. රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධොති පඤ්ච. ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානීති චක්ඛායතනං, සොතායතනං, ඝානායතනං, ජිව්හායතනං, කායායතනං, මනායතනං. සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තනයා එව. තථා අට්ඨ [Pg.81] ලොකධම්මා. අපි ච – ලාභො, අලාභො, යසො, අයසො, නින්දා, පසංසා, සුඛං, දුක්ඛන්ති ඉමෙ අට්ඨ ලොකප්පවත්තියා සති අනුපරිවත්තනධම්මකත්තා ලොකස්ස ධම්මාති ලොකධම්මා. එතෙහි මුත්තො සත්තො නාම නත්ථි, බුද්ධානම්පි හොන්තියෙව. යථාහ –

The aggregates of clinging (upādānakkhandha) are the aggregates (khandha) that are the domain of clinging (upādānagocara); the elision of a middle term should be understood here. Or, the aggregates are called aggregates of clinging because they arise from clinging (upādānasambhūta), like a fire from grass or straw. Or, the aggregates are called aggregates of clinging because they are subject to clinging (upādānavidheyya), like a royal servant. Or, the aggregates are called aggregates of clinging because they originate from clinging (upādānappabhava), like a flowering tree or a fruit-bearing tree. Now, clinging (upādāna) is of four kinds: clinging to sensual pleasures (kāmupādāna), clinging to views (diṭṭhupādāna), clinging to rites and rituals (sīlabbatupādāna), and clinging to the doctrine of self (attavādupādāna). In essence, clinging (upādāna) is intense grasping (bhusaṃ ādāna). The five aggregates of clinging are: the form aggregate of clinging (rūpupādānakkhandha), the feeling aggregate of clinging (vedanupādānakkhandha), the perception aggregate of clinging (saññupādānakkhandha), the mental formations aggregate of clinging (saṅkhārupādānakkhandha), and the consciousness aggregate of clinging (viññāṇupādānakkhandha). The six internal sense bases (ajjhattikāyatana) are: the eye base (cakkhāyatana), the ear base (sotāyatana), the nose base (ghānāyatana), the tongue base (jivhāyatana), the body base (kāyāyatana), and the mind base (manāyatana). The seven stations of consciousness (viññāṇaṭṭhiti) are as previously stated. Similarly, the eight worldly conditions (lokadhamma). And further—gain (lābha), loss (alābha), fame (yasa), disgrace (ayasa), censure (nindā), praise (pasaṃsā), pleasure (sukha), and pain (dukkha)—these eight are called worldly conditions (lokadhamma) because they are conditions that constantly revolve (anuparivattana) in the world (loka) when the world is in operation. There is no being (satta) free from these; even the Buddhas are subject to them. As it is said—

‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, ලොකධම්මා ලොකං අනුපරිවත්තන්ති, ලොකො ච අට්ඨ ලොකධම්මෙ අනුපරිවත්තති. කතමෙ අට්ඨ? ලාභො ච අලාභො ච…පෙ… සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, අට්ඨ ලොකධම්මා ලොකං අනුපරිවත්තන්ති, ලොකො ච ඉමෙ අට්ඨ ලොකධම්මෙ අනුපරිවත්තතී’’ති (අ. නි. 8.6).

"Bhikkhus, these eight worldly conditions revolve around the world, and the world revolves around these eight worldly conditions. Which eight? Gain and loss… and so forth… pleasure and pain. These, Bhikkhus, are the eight worldly conditions that revolve around the world, and the world revolves around these eight worldly conditions." (A.N. 8.6)

තත්ථ අනුපරිවත්තන්තීති අනුබන්ධන්ති නප්පජහන්ති, ලොකතො න නිවත්තන්තීති අත්ථො. ලාභොති පබ්බජිතස්ස චීවරාදි, ගහට්ඨස්ස ධනධඤ්ඤාදිලාභො. සොයෙව අලබ්භමානො ලාභො අලාභො න ලාභො අලාභොති වුච්චති, නො ච අත්තාභාවප්පත්තිතො පරිඤ්ඤෙය්‍යො සියා. යසොති පරිවාරො. සොයෙව අලබ්භමානො යසො අයසො. නින්දාති අවණ්ණභණනං. පසංසාති වණ්ණභණනං. සුඛන්ති කාමාවචරකායිකචෙතසිකං. දුක්ඛන්ති පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමීනං කායිකචෙතසිකං, අනාගාමිඅරහන්තානං කායිකමෙව. සත්තාවාසාති සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො. තානි පන තථා පකාසිතා ඛන්ධා එව. සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු අසඤ්ඤසත්තෙන ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන ච සද්ධිං නව සත්තාවාසා. දසායතනානීති චක්ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, සද්දායතනං, ඝානායතනං, ගන්ධායතනං, ජිව්හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනන්ති එවං දස. ද්වාදසායතනානීති මනායතනධම්මායතනෙහි සද්ධිං එවං ද්වාදස. අට්ඨාරස ධාතුයොති චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොධාතු, ධම්මධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතූති එකෙකස්මිං තීණි තීණි කත්වා අට්ඨාරස ධාතුයො.

Here, 'anuparivattanti' (they revolve around) means they follow (anubandhanti) and do not abandon (nappajahanti); the meaning is that they do not turn away from the world. 'Lābha' (gain) refers to gains for a monastic such as robes, etc., and for a householder, the gain of wealth, grain, and the like. That very gain, when not obtained, is called 'alābha' (loss), not-gain; yet it should not be fully understood from its having come to non-existence. 'Yasa' (fame) means retinue. That very fame, when not obtained, is 'ayasa' (disgrace). 'Nindā' (censure) is speaking ill. 'Pasaṃsā' (praise) is speaking well. 'Sukha' (pleasure) refers to bodily and mental pleasure in the sense-sphere. 'Dukkha' (pain) refers to bodily and mental pain for ordinary people, stream-enterers, and once-returners; for non-returners and arahants, it is only bodily. 'Sattāvāsa' (abodes of beings) means the abodes or dwelling places of beings. These, however, are simply the aggregates as so explained. With the seven stations of consciousness, along with the non-percipient beings and the sphere of neither-perception-nor-non-perception, there are nine abodes of beings. 'Dasāyatanāni' (ten bases) are the eye base, form base, ear base, sound base, nose base, odor base, tongue base, taste base, body base, and tangible-object base—thus ten. 'Dvādasāyatanāni' (twelve bases) are these along with the mind base and the mental-object base—thus twelve. 'Aṭṭhārasa dhātuyo' (eighteen elements) are the eye element, form element, eye-consciousness element… and so forth… mind element, mental-object element, and mind-consciousness element—thus, making three for each, there are eighteen elements.

සදිසනාමොති තෙසං සදිසනාමො එකගුණවණ්ණනාමො. සදිසව්හයොති එකගුණවණ්ණනාමෙන අව්හායනො. සච්චසදිසව්හයොති අවිතථඑකගුණවණ්ණනාමෙන අවිපරීතෙන අව්හායනො.

'Sadisanāma' (similar name) means their similar name, a name describing an equal quality. 'Sadisavhaya' (similar appellation) means being addressed by a name describing an equal quality. 'Saccasadisavhaya' (truly similar appellation) means being addressed by a name describing a true and equal quality, one that is not false or distorted.

ආසිතොති [Pg.82] උපසඞ්කමිතො. උපාසිතොති උපගන්ත්වා සෙවිතො. පයිරුපාසිතොති භත්තිවසෙන අතීව සෙවිතො.

'Āsita' (frequented) means approached. 'Upāsita' (attended to) means having approached and served. 'Payirupāsita' (devotedly served) means served exceedingly out of devotion.

105. කුබ්බනකන්ති පරිත්තවනං. බහුප්ඵලං කානනමාවසෙය්‍යාති අනෙකඵලාදිවිකතිභරිතකානනං ආගම්ම වසෙය්‍ය. අප්පදස්සෙති බාවරිප්පභුතිකෙ පරිත්තපඤ්ඤෙ. මහොදධින්ති අනොතත්තාදිං මහන්තං උදකරාසිං.

105. 'Kubbanaka' means a small forest. 'Bahupphalaṃ kānanamāvaseyya' (one should dwell in a forest abundant with many fruits) means one should dwell having come to a forest filled with various kinds of many fruits and so forth. 'Appadassa' refers to those of limited wisdom, such as Bāvari and others. 'Mahodadhi' (great ocean) means a great mass of water, such as Lake Anotatta and the like.

අප්පදස්සාති මන්දදස්සිනො. පරිත්තදස්සාති අතිමන්දදස්සිනො. ථොකදස්සාති පරිත්තතොපි අතිපරිත්තදස්සිනො. ඔමකදස්සාති හෙට්ඨිමදස්සිනො. ලාමකදස්සාති අප්පධානදස්සිනො. ඡතුක්කදස්සාති න උත්තමදස්සිනො. අප්පමාණදස්සන්ති පමාණං අතික්කමිත්වා අප්පමාණං නිබ්බානදස්සං. අග්ගදස්සන්ති ‘‘අග්ගතො වෙ පසන්නාන’’න්තිආදිනා (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) නයෙන අග්ගධම්මදස්සං. සෙට්ඨදස්සන්ති සම්බුද්ධො ද්විපදසෙට්ඨොති සෙට්ඨදස්සං. විසෙට්ඨදස්සන්තිආදීනි චත්තාරි උපසග්ගෙන වඩ්ඪිතානි. අසමන්ති න සමං අසමං සබ්බඤ්ඤුං. අසමසමන්ති අසමෙහි අතීතබුද්ධෙහි සමං අසමසමං. අප්පටිසමන්ති අත්තනො සදිසවිරහිතං. අප්පටිභාගන්ති අත්තනො පටිබිම්බවිරහිතං. අප්පටිපුග්ගලන්ති පටිමල්ලපුග්ගලවිරහිතං. දෙවාතිදෙවන්ති විසුද්ධිදෙවානම්පි අතිදෙවං. අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙන උසභං. අඡම්භිතට්ඨෙන පුරිසසීහං. නිද්දොසට්ඨෙන පුරිසනාගං. උත්තමට්ඨෙන පුරිසාජඤ්ඤං. අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියෙ අචලට්ඨානෙ තිට්ඨනට්ඨෙන පුරිසනිසභං. ධම්මදෙසනාධුරවහනට්ඨෙන පුරිසධොරය්හං.

'Appadassā' (of little vision) means one with dull vision. 'Parittadassā' (of limited vision) means one with very dull vision. 'Thokadassā' (of slight vision) means one with even more limited vision than the limited. 'Omakadassā' (of low vision) means one with inferior vision. 'Lāmakadassā' (of inferior vision) means one with base vision. 'Chatukkadassā' (of poor vision) means one without the highest vision. 'Appamāṇadassa' (of immeasurable vision) means one who sees the immeasurable Nibbāna, transcending measure. 'Aggadassa' (of supreme vision) means one who sees the supreme Dhamma, in the manner of the passage beginning 'For those confident in the supreme...' (AN 4.34; Itiv. 90). 'Seṭṭhadassa' (of excellent vision) means one who sees the excellent one, as in 'the Sambuddha is the best of two-footed beings'. 'Viseṭṭhadassa' and the following four are intensified by a prefix. 'Asama' (unequalled) means not equal, the unequalled All-Knowing One. 'Asamasama' (equal to the unequalled) means equal to the unequalled past Buddhas. 'Appaṭisama' (without a peer) means without one similar to oneself. 'Appaṭibhāga' (without a counterpart) means without a likeness of oneself. 'Appaṭipuggala' (without a rival individual) means without a rival individual. 'Devātideva' (deva beyond devas) means the deva beyond even the pure devas. 'Usabha' (bull) is used in the sense of being regarded as supremely auspicious. 'Purisasīha' (lion among men) is used in the sense of being unperturbed. 'Purisanāga' (great man) is used in the sense of being faultless. 'Purisājañña' (thoroughbred among men) is used in the sense of excellence. 'Purisanisabha' (bull among men) is used in the sense of standing in an unshakeable, immovable position, having crushed the eight worldly conditions, unperturbed by any adversary or enemy in the world with its devas. 'Purisadhorayha' (beast of burden among men) is used in the sense of bearing the yoke of teaching the Dhamma.

මානසකං වා සරන්ති මනසා චින්තෙත්වා කතං පල්ලං වා නාමමෙව වා. අනොතත්තං වා දහන්ති චන්දිමසූරියා දක්ඛිණෙන වා උත්තරෙන වා ගච්ඡන්තා පබ්බතන්තරෙන තං ඔභාසෙන්ති, උජුං ගච්ඡන්තා න ඔභාසෙන්ති, තෙනෙවස්ස ‘‘අනොතත්ත’’න්ති සඞ්ඛා උදපාදි. එවරූපං අනොතත්තං වා දහං. අක්ඛොභං අමිතොදකන්ති චාලෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං අපරිමිතං උදකජලරාසිං. එවමෙවාති ඔපම්මසංසන්දනං, බුද්ධං භගවන්තං අක්ඛොභං ආසභං ඨානට්ඨානෙන චාලෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං. අමිතතෙජන්ති අපරිමිතඤාණතෙජං. පභින්නඤාණන්ති දසබලඤාණාදිවසෙන පභෙදගතඤාණං. විවටචක්ඛුන්ති සමන්තචක්ඛුං.

'Mānasakaṃ vā saranti' means they recall 'Mānasaka', which is a pool made by mental conception, or just a name. 'Anotattaṃ vā dahanti' means that the sun and moon, when going south or north, illuminate it through the mountain interval, but do not illuminate it when going straight; hence, the designation 'Anotatta' (Unheated) arose for it. Or, they illuminate such an Anotatta lake. 'Akkhobhaṃ amitodaka' means an unshakeable, immeasurable mass of water. 'Evameva' (just so) introduces a comparison: the Buddha, the Blessed One, is 'akkhobha' (unshakeable), a bull, impossible to shake by what is possible and impossible. 'Amitateja' means of immeasurable wisdom-radiance. 'Pabhinnañāṇa' means knowledge that is distinguished by way of the ten powers and so forth. 'Vivaṭacakkhu' means the all-seeing eye.

පඤ්ඤාපභෙදකුසලන්ති [Pg.83] ‘‘යා පඤ්ඤා පජානනා විචයො පවිචයො’’තිආදිනා (ධ. ස. 16; විභ. 525) නයෙන පඤ්ඤාය පභෙදජානනෙ ඡෙකං. අධිගතපටිසම්භිදන්ති පටිලද්ධචතුපටිසම්භිදං. චතුවෙසාරජ්ජප්පත්තන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150; අ. නි. 4.8) නයෙන වුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු විසාරදභාවප්පත්තං. සද්ධාධිමුත්තන්ති පරිසුද්ධෙ ඵලසමාපත්තිචිත්තෙ අධිමුත්තං, තත්ථ පවිට්ඨං. සෙතපච්චත්තන්ති වාසනාය විප්පහීනත්තා පරිසුද්ධං ආවෙණිකඅත්තභාවං. අද්වයභාණින්ති පරිච්ඡින්නවචනත්තා ද්විවචනවිරහිතං. තාදින්ති තාදිසං, ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අකම්පනං වා. තථා පටිඤ්ඤා අස්සාති තථාපටිඤ්ඤො, තං. අපරිත්තන්ති න ඛුද්දකං. මහන්තන්ති තෙධාතුං අතික්කමිත්වා මහන්තප්පත්තං.

'Paññāpabhedakusala' means skilled in knowing the distinctions of wisdom, in the manner of 'that wisdom which is understanding, investigation, thorough investigation...' (Dhs. 16; Vibh. 525). 'Adhigatapaṭisambhida' means having obtained the four analytical knowledges. 'Catuvesārajjappatta' means having attained the state of confidence in the four grounds, in the manner stated, 'For you, claiming to be a Perfectly Self-Enlightened One, these things are not fully understood...' (MN 1.150; AN 4.8). 'Saddhādhimutta' means resolved upon, having entered into, the purified mind of fruition attainment. 'Setapaccatta' refers to the purified, unique individuality, due to the abandonment of latent tendencies. 'Advayabhāṇi' means one who speaks without duality, because of precise expression. 'Tādi' means 'such a one', or one who is unshaken by the desirable and undesirable. 'Tathāpaṭiñña' means one whose declaration is thus; it refers to him. 'Aparitta' means not small. 'Mahanta' means having attained greatness by transcending the three realms.

ගම්භීරන්ති අඤ්ඤෙසං දුප්පවෙසං. අප්පමෙය්‍යන්ති අතුලට්ඨෙන අප්පමෙය්‍යං. දුප්පරියොගාහන්ති පරියොගාහිතුං දුක්ඛප්පවෙසං. පහූතරතනන්ති සද්ධාදිරතනෙහි පහූතරතනං. සාගරසමන්ති රතනාකරතො සමුද්දසදිසං. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය සමන්නාගතන්ති ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො’’ති (අ. නි. 6.1) වුත්තනයෙන ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය පරිපුණ්ණං. අතුලන්ති තුලවිරහිතං, තුලයිතුං අසක්කුණෙය්‍යං. විපුලන්ති අතිමහන්තං. අප්පමෙය්‍යන්ති පමෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං. තං තාදිසන්ති තං භගවන්තං තාදිගුණසම්පන්නං. පවදතං මග්ගවාදිනන්ති පවදන්තානං කථෙන්තානං උත්තමං කථයන්තං වදන්තං අධිගච්ඡින්ති සම්බන්ධො. මෙරුමිව නගානන්ති පබ්බතානං අන්තරෙ සිනෙරුං විය. ගරුළමිව දිජානන්ති පක්ඛිජාතානං අන්තරෙ සුපණ්ණං විය. සීහමිව මිගානන්ති චතුප්පදානමන්තරෙ සීහං විය. උදධිමිව අණ්ණවානන්ති විත්ථිණ්ණඅණ්ණවානං අන්තරෙ සමුද්දං විය අධිගච්ඡිං. ජිනපවරන්ති බුද්ධුත්තමං.

'Gambhīra' means difficult for others to enter. 'Appameyya' means immeasurable in the sense of being incomparable. 'Duppariyogāha' means difficult to enter for the purpose of fathoming. 'Pahūtaratana' means rich in treasures such as faith and so on. 'Sāgarasama' means like the ocean, because it is a mine of jewels. 'Chaḷaṅgupekkhāya samannāgata' means complete with sixfold equanimity, in the manner described: 'Having seen a form with the eye, one is neither pleased nor displeased...' (AN 6.1). 'Atula' means without compare, impossible to weigh. 'Vipula' means exceedingly great. 'Appameyya' means impossible to measure. 'Taṃ tādisa' means that Blessed One endowed with such qualities. 'Pavadataṃ maggavādinaṃ' connects as follows: among those who speak, who declare, I attained the supreme speaker, the declarer. 'Merumiva nagānaṃ' means like Sineru among mountains. 'Garuḷamiva dijānaṃ' means like the Supaṇṇa among the species of birds. 'Sīhamiva migānaṃ' means like the lion among four-footed beings. 'Udadhimiva aṇṇavānaṃ' means like the sea among vast expanses of water—I attained him. 'Jinapavara' means the foremost Victor.

106. යෙමෙ පුබ්බෙති යෙ ඉමෙ පුබ්බෙ.

106. 'Yeme pubbe' means 'ye ime pubbe'.

107. තමොනුදාසීනොති තමොනුදො ආසීනො. භූරිපඤ්ඤාණොති ඤාණද්ධජො. භූරිමෙධසොති විපුලපඤ්ඤො.

107. 'Tamonudāsīna' means the dispeller of darkness, seated. 'Bhūripaññāṇa' means one whose banner is wisdom. 'Bhūrimedhasa' means one of extensive wisdom.

නිද්දෙසෙ පභඞ්කරොති තෙජංකරො. ආලොකකරොති අනන්ධකාරකරො. ඔභාසකරොති ඔභාසං ජොතිං කරොතීති ඔභාසකරො. දීපසදිසං ආලොකං කරොතීති දීපඞ්කරො. පදීපසදිසං ආලොකං කරොතීති [Pg.84] පදීපකරො. උජ්ජොතකරොති පතාපකරො. පජ්ජොතකරොති දිසාවිදිසා පතාපකරො.

In the explanation, 'pabhaṅkara' means one who makes splendor. 'Ālokakara' means one who makes light, one who does not make darkness. 'Obhāsakara' means one who makes radiance, who makes brightness and light. 'Dīpaṅkara' means one who makes light like a lamp. 'Padīpakara' means one who makes light like a torch. 'Ujjotakara' means one who makes splendor. 'Pajjotakara' means one who makes splendor in all directions.

භූරිපඤ්ඤාණොති පුථුලඤාණො. ඤාණපඤ්ඤාණොති ඤාණෙන පාකටො. පඤ්ඤාධජොති උස්සිතට්ඨෙන පඤ්ඤාව ධජො අස්සාති පඤ්ඤාධජො, ධජො රථස්ස පඤ්ඤාණන්තිආදීසු (ජා. 2.22.1841; චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107) විය. විභූතවිහාරීති පාකටවිහාරො.

'Bhūripaññāṇa' means one with extensive wisdom. 'Ñāṇapaññāṇa' means made manifest by knowledge. 'Paññādhaja' means one whose banner is wisdom, because wisdom is like an elevated banner; just as a banner is a mark of a chariot, etc. (Jā. 2.22.1841; Cūḷani. Pārāyanānugītigāthāniddesa 107). 'Vibhūtavihārī' means one whose abiding is manifest.

108. සන්දිට්ඨිකමකාලිකන්ති සාමං පස්සිතබ්බං ඵලං, න ච කාලන්තරෙ පත්තබ්බඵලං. අනීතිකන්ති කිලෙසාදිඊතිවිරහිතං.

108. 'Sandiṭṭhikamakālika' means a result to be seen by oneself, not a result to be attained after a time. 'Anītika' means free from evils such as defilements.

සන්දිට්ඨිකන්ති ලොකුත්තරධම්මො යෙන අධිගතො හොති, තෙන පරසද්ධාය ගන්තබ්බතං හිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන සයං දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨිකො, තං සන්දිට්ඨිකං. අත්තනො ඵලංදානං සන්ධාය නාස්ස කාලොති අකාලො, අකාලොයෙව අකාලිකො. යො එත්ථ අරියමග්ගධම්මො, සො අත්තනො සමනන්තරමෙව ඵලං දෙතීති අත්ථො, තං අකාලිකං. එහි පස්ස ඉමං ධම්මන්ති එවං පවත්තං එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො, තං එහිපස්සිකං. ආදිත්තං චෙලං වා සීසං වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි අත්තනො චිත්තෙ උපනයං අරහතීති ඔපනෙය්‍යිකො, තං ඔපනෙය්‍යිකං. සබ්බෙහිපි උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහි ‘‘භාවිතො මෙ මග්ගො, අධිගතං ඵලං, සච්ඡිකතො නිරොධො’’ති අත්තනි අත්තනි වෙදිතබ්බන්ති පච්චත්තං වෙදිතබ්බං විඤ්ඤූහි.

'Sandiṭṭhika' means the supramundane Dhamma, which, having been attained, is to be seen by oneself with the knowledge of reflection, abandoning the need to rely on others' faith; thus it is 'visible here and now'. Regarding its own fruit, there is no delay—thus, it is 'timeless'. 'Timeless' means that here, the noble path-Dhamma gives its fruit immediately. That is 'akālika'. 'Ehipassika' means it is worthy of the invitation to 'come and see' this Dhamma, which proceeds in this manner; thus it is 'inviting one to come and see'. That is 'ehipassika'. 'Opaneyyika' means it is worthy of being brought to one's own mind, even if one disregards a burning cloth or head; thus it is 'leading inwards'. That is 'opaneyyika'. 'Paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi' means it is to be personally experienced by the wise, so that all, from those who understand instantly onward, should know for themselves, each for himself: 'The path is developed in me, the fruit attained, cessation realized'.

109. අථ නං බාවරී ආහ ‘‘කිං නු තම්හා’’ති ද්වෙ ගාථා.

109. Then Bāvarī asked him, “What then from that?”—two verses.

මුහුත්තම්පීති ථොකම්පි. ඛණම්පීති න බහුකම්පි. ලයම්පීති මනම්පි. වයම්පීති කොට්ඨාසම්පි. අද්ධම්පීති දිවසම්පි.

'Muhuttampi' means even a little. 'Khaṇampi' means not much. 'Layampi' means even a fraction. 'Vayampi' means even a portion. 'Addhampi' means even a day.

111-113. තතො පිඞ්ගියො භගවතො සන්තිකා අවිප්පවාසමෙව දීපෙන්තො ‘‘නාහං තම්හා’’තිආදිමාහ. නාහං යො මෙ…පෙ… පස්සාමි නං මනසා චක්ඛුනාවාති තං බුද්ධං මංසචක්ඛුනා විය මනසා පස්සාමි. නමස්සමානො විවසෙමි රත්තින්ති නමස්සමානොව රත්තිං අතිනාමෙමි.

111-113. Then Piṅgiya, revealing that he was never far from the Blessed One, declared, “I am not from that,” and so forth. 'Nāhaṃ yo me...pe... passāmi naṃ manasā cakkhunāva' means I see that Buddha with my mind as if with a physical eye. 'Namassamāno vivasemi rattiṃ' means paying homage, I pass the night.

114. තෙන [Pg.85] තෙනෙව නතොති යෙන යෙන දිසාභාගෙන බුද්ධො, තෙන තෙනෙවාහම්පි නතො, තන්නින්නො තප්පොණොති දස්සෙති.

114. 'Tena teneva nato' means wherever the Buddha is, I too am inclined, devoted, and bent towards that direction; thus it is shown.

115. දුබ්බලථාමකස්සාති අප්පථාමකස්ස. අථ වා දුබ්බලස්ස දුත්ථාමකස්ස ච, බලවීරියහීනස්සාපීති වුත්තං හොති. තෙනෙව කායො න පලෙතීති තෙනෙව දුබ්බලත්ථාමකත්තෙන කායො න ගච්ඡති, යෙන බුද්ධො, න තෙන ගච්ඡති. ‘‘න පරෙතී’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. තත්ථාති බුද්ධස්ස සන්තිකෙ. සඞ්කප්පයන්තායාති සඞ්කප්පගමනෙන. තෙන යුත්තොති යෙන බුද්ධො, තෙන යුත්තො පයුත්තො අනුයුත්තොති දස්සෙති.

115. 'Dubbalathāmakassa' means one of little strength. Or, it means one who is weak and of faulty strength, lacking vigor—thus, it is said. 'Teneva kāyo na paleti' means due to that very weakness, the body does not go; it does not go where the Buddha is. 'Na paretī' is also a reading, with the same meaning. 'Tattha' means in the Buddha’s presence. 'Saṅkappayantāya' means by the going of intention. 'Tena yutto' means yoked, devoted, and inclined toward where the Buddha is—thus it is shown.

යෙන බුද්ධොති යෙන දිසාභාගෙන බුද්ධො උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන දිසාභාගෙන න පලෙති. අථ වා භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. යත්ථ බුද්ධො තත්ථ න පලෙති න ගච්ඡති. න වජතීති පුරතො න යාති. න ගච්ඡතීති නිවත්තති. නාතික්කමතීති න උපසඞ්කමති.

'Yena buddho' means in the direction where the Buddha should be approached, one does not go away from that direction. Or, the instrumental case is used in the sense of the locative. Where the Buddha is, there one does not go away, does not go. 'Na vajati' means one does not go forward. 'Na gacchati' means one turns back. 'Nātikkamati' means one does not approach.

116. පඞ්කෙ සයානොති කාමකද්දමෙ සයමානො. දීපා දීපං උපල්ලවින්ති සත්ථාරාදිතො සත්ථාරාදිං අධිගච්ඡිං. අථද්දසාසිං සම්බුද්ධන්ති සොහං එවං දුදිට්ඨිං ගහෙත්වා අන්වාහිණ්ඩන්තො අථ පාසාණකචෙතියෙ බුද්ධමද්දක්ඛිං.

116. 'Paṅke sayāno' means lying in the mud of sensual pleasures. 'Dīpā dīpaṃ upallaviṃ' means I went from island to island, that is, I went from teacher to teacher. 'Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ' means thus, holding such wrong views and wandering about, I then beheld the Buddha at the Pāsāṇaka Shrine.

තත්ථ සෙමානොති නිසජ්ජමානො. සයමානොති සෙය්‍යං කප්පයමානො. ආවසමානොති වසමානො. පරිවසමානොති නිච්චං වසමානො.

Therein, 'semāno' means sitting down. 'Sayamāno' means preparing a bed. 'Āvasamāno' means living. 'Parivasamāno' means living constantly.

පල්ලවින්ති උග්ගමිං. උපල්ලවින්ති උත්තරිං, සම්පල්ලවින්ති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. අද්දසන්ති නිද්දෙසස්ස උද්දෙසපදං. අද්දසන්ති පස්සිං. අද්දක්ඛින්ති ඔලොකෙසිං. අපස්සින්ති එසිං. පටිවිජ්ඣින්ති විනිවිජ්ඣිං.

'Pallaviṃ' means I ascended. 'Upallaviṃ' means I crossed over; 'sampallaviṃ' is a word expanded with a prefix. 'Addasaṃ' is the preliminary term of the explanation. 'Addasaṃ' means I saw. 'Addakkhiṃ' means I looked. 'Apassiṃ' means I sought. 'Paṭivijjhiṃ' means I thoroughly penetrated.

117. ඉමිස්සා ගාථාය අවසානෙ පිඞ්ගියස්ස ච බාවරිස්ස ච ඉන්ද්‍රියපරිපාකං විදිත්වා භගවා සාවත්ථියං ඨිතොයෙව සුවණ්ණොභාසං මුඤ්චි. පිඞ්ගියො බාවරිස්ස බුද්ධගුණෙ වණ්ණයන්තො නිසින්නො එව තං ඔභාසං දිස්වා ‘‘කිං ඉද’’න්ති ඔලොකෙන්තො භගවන්තං අත්තනො පුරතො ඨිතං විය දිස්වා බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස ‘‘බුද්ධො ආගතො’’ති ආරොචෙසි. බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා [Pg.86] අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා අට්ඨාසි. භගවාපි ඔභාසං ඵරිත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස අත්තානං දස්සෙන්තො උභින්නම්පි සප්පායං විදිත්වා පිඞ්ගියමෙව ආලපමානො ‘‘යථා අහූ, වක්කලී’’ති ඉමං ගාථමභාසි.

117. At the end of this verse, recognizing the maturity of Piṅgiya's and Bāvari's faculties, the Blessed One, while standing in Sāvatthī, emitted a golden radiance. Piṅgiya, seated while extolling the virtues of the Buddha to Bāvari, saw that radiance and, wondering, “What is this?” looked around and, perceiving the Blessed One as if standing before him, announced to the Brahmin Bāvari, “The Buddha has come!” The Brahmin rose from his seat and, raising his joined hands in reverence, stood. The Blessed One, after spreading the radiance and revealing himself to the Brahmin, knowing what was suitable for both, addressed Piṅgiya, “As it was, Vakkali,” and spoke this verse.

තස්සත්ථො – යථා වක්කලිත්ථෙරො සද්ධාධිමුත්තො අහොසි, සද්ධාධුරෙනෙව අරහත්තං පාපුණි, යථා ච සොළසන්නං එකො භද්‍රාවුධො නාම, යථා ච ආළවිගොතමො ච. එවමෙව ත්වම්පි පමුඤ්චස්සු සද්ධං, තතො සද්ධාය අධිමුච්චන්තො ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදිනා (ධ. ප. 277; ථෙරගා. 676; පටි. ම. 1.31; කථා. 753) නයෙන විපස්සනං ආරභිත්වා මච්චුධෙය්‍යස්ස පාරං නිබ්බානං ගමිස්සසීති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ පිඞ්ගියො අරහත්තෙ, බාවරී අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි, බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස සිස්සා පන පඤ්චසතා සොතාපන්නා අහෙසුං.

The meaning is this: Just as the Elder Vakkali was one liberated by faith and attained arahantship through the yoke of faith alone, and as one among the sixteen named Bhadrāvudha, and as Āḷavī Gotama—even so, you too should release your faith. Then, being resolved through faith, and beginning insight with the method “All conditioned things are impermanent,” and so forth (Dhp. 277; Thag. 676; Paṭis. 1.31; Kvu. 753), you will go to Nibbāna, the further shore from the realm of death. Thus, he concluded the teaching with the pinnacle of arahantship. At the end of the teaching, Piṅgiya attained arahantship, Bāvari was established in the fruit of non-returning, and the five hundred disciples of the Brahmin Bāvari became stream-enterers.

තත්ථ මුඤ්චස්සූති මොචස්සු. පමුඤ්චස්සූති මොචෙහි. අධිමුඤ්චස්සූති තත්ථ අධිමොක්ඛං කරස්සු. ඔකප්පෙහීති බහුමානං උප්පාදෙහීති. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛාති දුක්ඛමට්ඨෙන. සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති අවසවත්තනට්ඨෙන.

Herein, 'muñcassu' means 'release.' 'Pamuñcassu' means 'set free.' 'Adhimuñcassu' means 'make a resolution about that.' 'Okappehi' means 'generate respect.' 'Sabbe saṅkhārā aniccāti' means 'all conditioned things are impermanent' in the sense of ceasing to be after having been. 'Sabbe saṅkhārā dukkhāti' means 'all conditioned things are suffering' in the sense of being suffering. 'Sabbe dhammā anattāti' means 'all phenomena are not-self' in the sense of not being subject to control.

118. ඉදානි පිඞ්ගියො අත්තනො පසාදං නිවෙදෙන්තො ‘‘එස භිය්‍යොතිආදිමාහ. තත්ථ පටිභානවාති පටිභානප්පටිසම්භිදාය උපෙතො.

118. Now Piṅgiya, declaring his own faith, said, “This is even more,” and so on. Therein, 'endowed with ready wit' means endowed with the analytical knowledge of ready wit.

භිය්‍යො භිය්‍යොති උපරූපරි.

'Bhiyyo bhiyyo' means more and more, higher and higher.

119. අධිදෙවෙ අභිඤ්ඤායාති අධිදෙවකරෙ ධම්මෙ ඤත්වා. පරොපරන්ති හීනපණීතං, අත්තනො ච පරස්ස ච අධිදෙවත්තකරං සබ්බධම්මජාතං අවෙදීති වුත්තං හොති. කඞ්ඛීනං පටිජානතන්ති කඞ්ඛීනංයෙව සතං ‘‘නික්කඞ්ඛම්හා’’ති පටිජානන්තානං.

119. 'Adhideve abhiññāya' means knowing the qualities that make for higher divinity. 'Paroparaṃ' refers to the inferior and superior, meaning he understood all phenomena that make for higher divinity, both in oneself and others. 'Kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ' describes those who are doubtful while claiming, “We are free from doubt.”

නිද්දෙසෙ පාරායනිකපඤ්හානන්ති පාරායනිකබ්‍රාහ්මණානං පුච්ඡානං. අවසානං කරොතීති අන්තකරො. කොටිං කරොතීති පරියන්තකරො. සීමං මරියාදං කරොතීති පරිච්ඡෙදකරො. නිගමං කරොතීති පරිවටුමකරො. සභියපඤ්හානන්ති න කෙවලං පාරායනිකබ්‍රාහ්මණානං පඤ්හානං එව, අථ ඛො සභියපරිබ්බාජකාදීනම්පි පඤ්හානං අන්තං කරොතීති දස්සෙතුං ‘‘සභියපඤ්හාන’’න්තිආදිමාහ.

In the explanation, 'the Pārāyanika questions' means the questions of the Pārāyanika brahmins. He brings them to an end—thus, he is the end-maker. He makes them reach a limit—thus, he is the limit-maker. He sets a limit and boundary—thus, he is the delimiter. He concludes them—thus, he is the completer. To show that he brings to an end not only the questions of the Pārāyanika brahmins, but also the questions of wanderers like Sabhiya and others, it is said, “Sabhiya's questions,” and so on.

120. අසංහීරන්ති [Pg.87] රාගාදීහි අසංහාරියං. අසඞ්කුප්පන්ති අසඞ්කුප්පං අවිපරිණාමධම්මං. ද්වීහිපි පදෙහි නිබ්බානං භණති. අද්ධා ගමිස්සාමීති එකංසෙනෙව තං අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං ගමිස්සාමි. න මෙත්ථ කඞ්ඛාති නත්ථි මෙ එත්ථ නිබ්බානෙ කඞ්ඛා. එවං මං ධාරෙහි අධිමුත්තචිත්තන්ති පිඞ්ගියො ‘‘එවමෙව ත්වම්පි පමුඤ්චස්සු සද්ධ’’න්ති ඉමිනා භගවතො ඔවාදෙන අත්තනි සද්ධං උප්පාදෙත්වා සද්ධාධුරෙනෙව ච විමුඤ්චිත්වා තං සද්ධාධිමුත්තිං පකාසෙන්තො භගවන්තං ආහ – ‘‘එවං මං ධාරෙහි අධිමුත්තචිත්ත’’න්ති. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො ‘‘යථා මං ත්වං අවච, එවමෙව මං අධිමුත්තචිත්තං ධාරෙහී’’ති.

120. "Unshaken" means unshakeable by lust and other defilements. "Unagitated" means unshakeable, not subject to change. With these two terms, he speaks of Nibbāna. "Surely I will go" means I will certainly attain that Nibbāna element without residue. "There is no doubt in me here" means I have no doubt about this Nibbāna. "Thus remember me as one with a resolute mind"—Piṅgiya, having generated faith in himself through the Blessed One's advice, "In the same way, you too arouse faith," and having been liberated through faith as the foremost quality, declares his faith-determined resolve to the Blessed One, saying, "Thus remember me as one with a resolute mind." Here, the meaning is this: "Just as you have spoken to me, so remember me as one with a faith-determined mind."

න සංහරියතීති ගහෙත්වා සංහරිතුං න සක්කා. නියොගවචනන්ති යුත්තවචනං. අවත්ථාපනවචනන්ති සන්නිට්ඨානවචනං. ඉමස්මිං පාරායනවග්ගෙ යං අන්තරන්තරා න වුත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව.

It cannot be retracted: having been taken up, it is not possible to retract. A statement of injunction means a fitting statement. A statement of establishment means a definitive statement. In this Pārāyana Vagga, whatever is not stated in the intervening passages, that should be understood according to the method explained previously. The rest is quite clear throughout.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

In the Saddhammappajjotikā, the commentary on the Cūḷaniddesa,

පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Exposition of the Pārāyanānugītigāthā is concluded.

පාරායනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Pārāyana Vagga is concluded.

ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො

The Exposition of the Rhinoceros Horn Sutta

ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

The Commentary on the Exposition of the Rhinoceros Horn Sutta

1. පඨමවග්ගවණ්ණනා

1. The Commentary on the First Chapter

121. ඉතො [Pg.88] පරං ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. තත්ථ ‘‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩ’’න්ති ඉතො පරං අතිරෙකපදමත්තමෙව වණ්ණයිස්සාම. තත්ථ සබ්බෙසූති අනවසෙසෙසු. භූතෙසූති සත්තෙසු. එත්ථ භූතෙසූති කිඤ්චාපි භූතසද්දො ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’’න්ති එවමාදීසු (පාචි. 69) විජ්ජමානෙ, ‘‘භූතමිදං, සාරිපුත්ත, සමනුපස්සසී’’ති එවමාදීසු ඛන්ධපඤ්චකෙ, ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛු, මහාභූතා හෙතූ’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.86) චතුබ්බිධෙ පථවීධාත්වාදිරූපෙ, ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති එවමාදීසු (ජා. 1.2.190) ඛීණාසවෙ, ‘‘සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.220) සබ්බසත්තෙ, ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’ති එවමාදීසු (පාචි. 90) රුක්ඛාදිකෙ, ‘‘භූතං භූතතො පජානාතී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.3) චාතුමහාරාජිකානං හෙට්ඨා සත්තනිකායං උපාදාය වත්තති. ඉධ පන අවිසෙසතො පථවීපබ්බතාදීසු ජාතා සත්තා භූතාති වෙදිතබ්බා. තෙසු භූතෙසු. නිධායාති නික්ඛිපිත්වා.

121. Hereafter, the occasion has arrived for the commentary on the Exposition of the Rhinoceros Horn Sutta. Therein, from the phrase 'having laid aside the rod towards all beings' onwards, we shall explain only the additional words. Here, 'sabbesu' means 'without exception'. 'Bhūtesu' means 'among beings'. In this context, although the word 'bhūta' is found in such phrases as 'bhūtasmiṃ pācittiya' (Pācittiya 69) referring to what has come into being; 'bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassasī' referring to the five aggregates; 'cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū' (Majjhima Nikāya 3.86) referring to the fourfold material form such as the earth element; 'yo ca kālaghaso bhūto' (Jātaka 1.2.190) referring to one whose cankers are destroyed; 'sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya' (Dīgha Nikāya 2.220) referring to all beings; 'bhūtagāmapātabyatāyā' (Pācittiya 90) referring to trees and the like; and 'bhūtaṃ bhūtato pajānātī' (Majjhima Nikāya 1.3) referring to the class of beings below the Four Great Kings, here it should be understood as referring generally to beings born on the earth, mountains, and so forth. 'Tesu bhūtesu' means among those beings. 'Nidhāya' means 'having laid aside'.

දණ්ඩන්ති කායවචීමනොදණ්ඩං, කායදුච්චරිතාදීනමෙතං අධිවචනං. කායදුච්චරිතඤ්හි දණ්ඩයතීති දණ්ඩො, බාධෙති අනයබ්‍යසනං පාපෙතීති වුත්තං හොති. එවං වචීදුච්චරිතඤ්ච මනොදුච්චරිතඤ්ච. පහරණදණ්ඩො එව වා දණ්ඩො, තං නිධායාතිපි වුත්තං හොති. අවිහෙඨයන්ති අවිහෙඨයන්තො. අඤ්ඤතරම්පීති යං කිඤ්චි එකම්පි. තෙසම්පීති තෙසං සබ්බභූතානං. න පුත්තමිච්ඡෙය්‍යාති අත්‍රජො ඛෙත්තජො දින්නකො අන්තෙවාසිකොති ඉමෙසු චතූසු පුත්තෙසු යං කිඤ්චි පුත්තං න ඉච්ඡෙය්‍ය. කුතො සහායන්ති සහායං පන ඉච්ඡෙය්‍යාති කුතො එව එතං.

'Daṇḍa' refers to the bodily, verbal, and mental 'rod'; this is a designation for bodily misconduct and so forth. For bodily misconduct is called a 'daṇḍa' because it punishes, that is to say, it harms and leads to misfortune and ruin. The same applies to verbal and mental misconduct. Or, 'daṇḍa' is indeed a striking rod; 'having laid that aside' is also said to be the meaning. 'Aviheṭhayaṃ' means 'not harming'. 'Aññatarampi' means 'any single one whatsoever'. 'Tesampi' means 'of all those beings'. 'Na puttamiccheyya' means 'one should not wish for any son whatsoever' among these four kinds of sons: one born of oneself, one born in the field, one given, or a pupil. 'Kuto sahāyaṃ' means 'from where a companion?'—how then could one wish for a companion?

එකොති පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො, අදුතියට්ඨෙන එකො, තණ්හාපහානට්ඨෙන එකො, එකන්තවිගතකිලෙසොති එකො, එකො පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො. සමණසහස්සස්සපි හි මජ්ඣෙ වත්තමානො ගිහිසඤ්ඤොජනස්ස ඡින්නත්තා එකො, එවං පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො[Pg.89]. එකො තිට්ඨති, එකො ගච්ඡති, එකො නිසීදති, එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ඉරියති වත්තතීති එකො. එවං අදුතියට්ඨෙන එකො.

'Eko' (alone) means: alone by the designation of renunciation; alone in the sense of being without a second; alone in the sense of having abandoned craving; alone as one whose defilements are completely gone; alone as one who has fully awakened to individual enlightenment. For even while dwelling in the midst of a thousand ascetics, one is alone because the fetter of the householder has been severed; thus, one is alone by the designation of renunciation. One stands alone, one walks alone, one sits alone, one lies down alone, one moves and acts alone; thus, one is alone in the sense of being without a second.

‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති.

"A person with craving as a companion wanders for a long time; he does not transcend transmigration, this state and that."

‘‘එවමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං;

වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති. (ඉතිවු. 15, 105;

මහානි. 191;

චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107) –

"Having known this danger, that craving is the origin of suffering, a mindful bhikkhu, free from craving and grasping, should wander forth." (Itivuttaka 15, 105; Mahāniddesa 191; Cūḷaniddesa, Pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

එවං තණ්හාපහානට්ඨෙන එකො. සබ්බකිලෙසාස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති එවං එකන්තවිගතකිලෙසොති එකො. අනාචරියකො හුත්වා සයම්භූ සාමඤ්ඤෙව පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එවං එකො පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො.

Thus, he is alone in the sense of having abandoned craving. All his defilements are abandoned, uprooted, made like a palm stump, brought to non-existence, and are of a nature not to arise again in the future—thus, as one whose defilements are completely gone, he is alone. Having no teacher, being self-become, he awakens by himself to individual enlightenment—thus, as one who has awakened to individual enlightenment, he is alone.

චරෙති යා ඉමා අට්ඨ චරියායො. සෙය්‍යථිදං – යා පණිධිසම්පන්නානං චතූසු ඉරියාපථෙසු ඉරියාපථචරියා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අජ්ඣත්තිකායතනෙසු ආයතනචරියා, අප්පමාදවිහාරීනං චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සතිචරියා, අධිචිත්තමනුයුත්තානං චතූසු ඣානෙසු සමාධිචරියා, බුද්ධිසම්පන්නානං චතූසු අරියසච්චෙසු ඤාණචරියා, සම්මා පටිපන්නානං චතූසු අරියමග්ගෙසු මග්ගචරියා, අධිගතඵලානං චතූසු සාමඤ්ඤඵලෙසු පටිපත්තිචරියා, තිණ්ණං බුද්ධානං සබ්බසත්තෙසු ලොකත්ථචරියා, තත්ථ පදෙසතො පච්චෙකබුද්ධසාවකානන්ති. යථාහ – ‘‘චරියාති අට්ඨ චරියායො යා ඉරියාපථචරියා’’ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121; පටි. ම. 1.197; 3.28) විත්ථාරො. තාහි චරියාහි සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති අත්ථො. අථ වා යා ඉමා ‘‘අධිමුච්චන්තො සද්ධාය චරති, පග්ගණ්හන්තො වීරියෙන චරති, උපට්ඨහන්තො සතියා චරති, අවික්ඛිත්තො සමාධිනා චරති, පජානන්තො පඤ්ඤාය චරති, විජානන්තො විඤ්ඤාණෙන චරති, එවං පටිපන්නස්ස කුසලා ධම්මා ආයාපෙන්තීති ආයතනචරියාය චරති, එවං පටිපන්නො විසෙසමධිගච්ඡතීති විසෙසචරියාය චරතී’’ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121; පටි. ම. 1.197; 3.29) එවං අපරාපි අට්ඨ චරියා වුත්තා. තාහි සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති අත්ථො. ඛග්ගවිසාණකප්පොති ඛග්ගවිසාණො නාම ඛග්ගමිගසිඞ්ගං.

'Care' refers to these eight modes of conduct. Namely: the conduct of postures, which is the conduct in the four bodily postures for those accomplished in aspiration; the conduct of sense-bases, which is the conduct in the internal sense-bases for those guarding the sense doors; the conduct of mindfulness, which is the conduct in the four foundations of mindfulness for those dwelling diligently; the conduct of concentration, which is the conduct in the four jhānas for those devoted to the higher mind; the conduct of knowledge, which is the conduct in the four Noble Truths for those endowed with wisdom; the conduct of the path, which is the conduct in the four Noble Paths for those rightly practicing; the conduct of attainment, which is the conduct in the four fruits of asceticism for those who have attained them; the conduct of benefiting the world, which is the conduct towards all beings for the three types of Buddhas—here, in part, for Paccekabuddhas and disciples. As it is said: "Conduct means the eight modes of conduct, which include the conduct of postures" (Cūḷaniddesa, Khaggavisāṇasuttaniddesa 121; Paṭisambhidāmagga 1.197; 3.28)—this is the detailed explanation. The meaning is that one should be endowed with these conducts. Alternatively, these other eight modes of conduct are also mentioned: "Being resolved, one walks with faith; exerting oneself, one walks with energy; being attentive, one walks with mindfulness; being undistracted, one walks with concentration; understanding, one walks with wisdom; discerning, one walks with consciousness. For one who practices thus, wholesome qualities increase—this is to walk with the conduct of the sense-bases. One who practices thus attains distinction—this is to walk with the conduct of distinction" (Cūḷaniddesa, Khaggavisāṇasuttaniddesa 121; Paṭisambhidāmagga 1.197; 3.29). The meaning is that one should be endowed with these conducts. 'Khaggavisāṇakappa' means 'like a rhinoceros horn'; 'khaggavisāṇa' means the horn of a rhinoceros.

කප්ප [Pg.90] -සද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිච්ඡෙදවිකප්පලෙසසමන්තභාවසදිසාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං භොතො ගොතමස්ස. යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) අභිසද්දහනත්ථො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 250) වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 1098; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡා 117, කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 61) පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු (ජා. 2.22.1368) ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු (චූළව. 446) විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.80) ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවො. ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත කිර, භො, සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.260) සදිසො, පටිභාගොති අත්ථො. ඉධ පනස්ස සදිසො පටිභාගොති අත්ථො වෙදිතබ්බො, ඛග්ගවිසාණසදිසොති වුත්තං හොති. අයං තාවෙත්ථ පදතො අත්ථවණ්ණනා.

The term 'kappa,' however, has many meanings, such as acceptance, usage, time, designation, cutting, alteration, allowance, entirety, similarity, and so forth. Thus, for example, in phrases such as 'This is to be accepted by the venerable Gotama, as is fitting for an Arahant, a Perfectly Self-Enlightened One' (M.I 387), it conveys the sense of acceptance. In statements such as 'I allow, bhikkhus, the consumption of fruit under five ascetic observances' (Cv. 250), it refers to usage. In expressions such as 'Where I dwell constantly' (M.I 387), it signifies time. In phrases such as 'Thus the venerable Kappa' (Sn. 1098; Cūḷani. Kappamāṇavapucchā 117, Kappamāṇavapucchāniddesa 61), it denotes designation. In instances such as 'Adorned with hair and beard having been cut' (Jā. 2.22.1368), it implies cutting. In statements such as 'A two-finger length is allowable' (Cv. 446), it indicates alteration. In phrases such as 'There is an allowance to lie down' (A.VIII 80), it suggests allowance. In expressions such as 'Illuminating the entire Bamboo Grove' (S.I 94), it conveys entirety. In statements such as 'Indeed, friends, we did not realize we were conversing with one similar to the Teacher' (M.I 260), it denotes similarity—meaning a counterpart. Here, however, it should be understood as meaning similarity, a counterpart—that is, 'like a rhinoceros horn.' This, then, is the explanation of the meaning of the word according to the wording here.

අධිප්පායානුසන්ධිතො පන එවං වෙදිතබ්බො – ය්වායං වුත්තප්පකාරො දණ්ඩො භූතෙසු පවත්තියමානො අහිතො හොති, තං තෙසු අප්පවත්තියමානෙසු තප්පටිපක්ඛභූතාය මෙත්තාය හිතූපසංහාරෙන ච සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං, නිහිතදණ්ඩත්තා එව ච යථා අනිහිතදණ්ඩා සත්තා භූතානි දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා විහෙඨෙන්ති, තථා අවිහෙඨයං, අඤ්ඤතරම්පි තෙසං ඉමං මෙත්තාකම්මට්ඨානමාගම්ම යදෙව තත්ථ වෙදනාගතං සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණගතං තඤ්ච තදනුසාරෙනෙව තදඤ්ඤඤ්ච සඞ්ඛාරගතං විපස්සිත්වා ඉමං පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හී’’ති අයං තාව අධිප්පායො.

The intended meaning, however, should be understood thus: That kind of rod, when applied to beings, is harmful. Therefore, by not applying it to them, and by laying down the rod toward all beings with loving-kindness—which is its opposite—and with the application of benefit. And because the rod is laid down, just as beings who have not laid down the rod harm living creatures with a rod, a weapon, a hand, or a clod of earth, so one does not harm even one of them. Furthermore, having resorted to this meditation subject of loving-kindness, and having gained insight into whatever is included in feeling, perception, mental formations, and consciousness, and, in accordance with that, whatever else is included among formations, one attains this individual enlightenment. This, for now, is the intended meaning.

අයං පන අනුසන්ධි – එවං වුත්තෙ තෙ අමච්චා ආහංසු – ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, කුහිං ගච්ඡථා’’ති? තතො තෙන ‘‘පුබ්බපච්චෙකසම්බුද්ධා කත්ථ වසන්තී’’ති ආවජ්ජෙත්වා ඤත්වා ‘‘ගන්ධමාදනපබ්බතෙ’’ති වුත්තෙ පුනාහංසු – ‘‘අම්හෙ දානි, භන්තෙ, පජහථ, න ඉච්ඡථා’’ති. අථ පච්චෙකබුද්ධො ආහ – ‘‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍යා’’ති සබ්බං. තත්‍රායං අධිප්පායො – අහං ඉදානි අත්‍රජාදීසු යං [Pg.91] කිඤ්චි පුත්තම්පි න ඉච්ඡෙය්‍යං, කුතො පන තුම්හාදිසං සහායං. තස්මා තුම්හෙසුපි යො මයා සද්ධිං ගන්තුකාමො මාදිසො වා හොතුං ඉච්ඡති, සො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො. අථ වා තෙහි ‘‘අම්හෙ දානි, භන්තෙ, පජහථ, න ඉච්ඡථා’’ති වුත්තෙ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ‘‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය, කුතො සහාය’’න්ති වත්වා අත්තනො යථාවුත්තෙනට්ඨෙන එකචරියාය ගුණං දිස්වා පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො ඉමං උදානං උදානෙසි (සු. නි. අට්ඨ. 1.35).

Now, this is the connection—when this was said, those ministers asked: "Now, venerable sir, where are you going?" Then, reflecting and knowing, "Where do the former Paccekabuddhas dwell?" he replied, "On Gandhamādana mountain." They then said, "Now, venerable sir, will you abandon us? Do you not wish for us?" Then the Paccekabuddha said, "One would not wish for a son," and so on. Here is the meaning: "Now, I would not wish for any son, even one born from myself; how much less a companion like you! Therefore, among you, whoever wishes to go with me, or wishes to become like me, let him wander alone like a rhinoceros horn." Or else, when they said, "Now, venerable sir, will you abandon us? Do you not wish for us?" that Paccekabuddha, having said, "One would not wish for a son, how much less a companion," and seeing the virtue of solitary living in the way described, joyful and filled with rapture and gladness, uttered this inspired utterance (Sn.A. 1.35).

තත්ථ තසාති විපාසකිරියා. ථාවරාති ඛීණාසවා. භයභෙරවාති ඛුද්දානුඛුද්දකා චිත්තුත්‍රාසා. නිධායාති ඡඩ්ඩෙත්වා. නිදහිත්වාති ඨපෙත්වා. ඔරොපයිත්වාති අධොකරිත්වා. සමොරොපයිත්වාති අධොගතං විස්සජ්ජෙත්වා. නික්ඛිපිත්වාති තතො අපනෙත්වා. පටිප්පස්සම්භිත්වාති සන්නිසීදාපෙත්වා.

Here, "tasā" means trembling. "Thāvarā" means those whose cankers are destroyed. "Bhayabheravā" refers to minor and insignificant mental terrors. "Nidhāya" means having abandoned. "Nidahitvā" means having placed down. "Oropayitvā" means having taken down. "Samoropayitvā" means having released what has been taken down. "Nikkhipitvā" means having removed from that place. "Paṭippassambhitvā" means having tranquilized.

ආලපනන්ති ආදිතො ලපනං. සල්ලපනන්ති සම්මා ලපනං. උල්ලපනන්ති උද්ධං කත්වා ලපනං. සමුල්ලපනන්ති පුනප්පුනං උද්ධං කත්වා ලපනං.

"Ālapana" means speaking initially. "Sallapana" means speaking rightly. "Ullapana" means speaking having raised up. "Samullapana" means speaking having raised up again and again.

ඉරියාපථචරියාති ඉරියාපථානං චරියා, පවත්තනන්ති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ආයතනචරියා පන ආයතනෙසු සතිසම්පජඤ්ඤානං චරියා. පත්තීති ඵලානි. තානි හි පාපුණීයන්තීති ‘‘පත්තී’’ති වුත්තානි. සත්තලොකස්ස දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකා අත්ථා ලොකත්ථාති අයං විසෙසො.

"Iriyāpathacariyā" means the conduct of postures, that is, their occurrence. The same method applies to the rest. "Āyatanacariyā," however, means the practice of mindfulness and clear comprehension in the sense-bases. "Pattī" refers to the fruits. They are called "pattī" because they are to be attained. The specific meaning here is that 'welfare for the world' refers to the benefits for the world of beings pertaining to the present life and to future lives.

ඉදානි තාසං චරියානං භූමිං දස්සෙන්තො ‘‘චතූසු ඉරියාපථෙසූ’’තිආදිමාහ. සතිපට්ඨානෙසූති ආරම්මණසතිපට්ඨානෙසුපි වුච්චමානෙසු සතිතො අනඤ්ඤානි, වොහාරවසෙන පන අඤ්ඤානි විය කත්වා වුත්තං. අරියසච්චෙසූති පුබ්බභාගෙ ලොකියසච්චඤාණෙන විසුං විසුං සච්චපරිග්ගහවසෙන වුත්තං. අරියමග්ගෙසු සාමඤ්ඤඵලෙසූති ච වොහාරවසෙනෙව වුත්තං. පදෙසතොති ලොකත්ථචරියාය එකදෙසෙ. නිප්පදෙසතො හි ලොකත්ථචරියං බුද්ධා එව කරොන්ති. පුන තා එව චරියායො කාරකපුග්ගලවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පණිධිසම්පන්නාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පණිධිසම්පන්නා නාම ඉරියාපථානං සන්තත්තා ඉරියාපථාව ඨිතියා සම්පන්නා අකම්පිතඉරියාපථා භික්ඛුභාවානුරූපෙන සන්තෙන ඉරියාපථෙන සම්පන්නා.

Now, to show the basis of those practices, it is said: "In the four postures," and so on. Regarding the foundations of mindfulness, although when the objective foundations of mindfulness are spoken of, they are not other than mindfulness, yet, by way of convention, they are spoken of as if they were other. Regarding the noble truths, it is spoken of in terms of individually grasping each truth with mundane knowledge of the truths in the preliminary stage. And regarding the noble paths and the fruits of recluseship, it is spoken of only by way of convention. "Partially" refers to a portion of the practice for the welfare of the world, since only Buddhas perform the complete practice for the welfare of the world. Again, showing those very practices in terms of the agent-person, it is said: "For those endowed with resolve," and so on. Here, "endowed with resolve" means those who, due to the calmness of their postures, are endowed with stability of posture, are of unwavering posture, and are endowed with the peaceful posture befitting the state of a monk.

ඉන්ද්‍රියෙසු [Pg.92] ගුත්තද්වාරානන්ති චක්ඛාදීසු ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු අත්තනො අත්තනො විසයෙ පවත්තං එකෙකද්වාරවසෙන ගුත්තං ද්වාරං එතෙසන්ති ගුත්තද්වාරා, තෙසං ගුත්තද්වාරානං. ද්වාරන්ති චෙත්ථ උප්පත්තිද්වාරවසෙන චක්ඛාදයො එව. අප්පමාදවිහාරීනන්ති සීලාදීසු අප්පමාදවිහාරවතං. අධිචිත්තමනුයුත්තානන්ති විපස්සනාය පාදකභාවෙන අධිචිත්තසඞ්ඛාතං සමාධිං අනුයුත්තානං. බුද්ධිසම්පන්නානන්ති නාමරූපවවත්ථානං ආදිං කත්වා යාව ගොත්‍රභු, තාව පවත්තෙන ඤාණෙන සම්පන්නානං. සම්මා පටිපන්නානන්ති චතුමග්ගක්ඛණෙ. අධිගතඵලානන්ති චතුඵලක්ඛණෙ. තථාගතානන්ති තථා ආගතානං. අරහන්තානන්ති දූරකිලෙසානං. සම්මාසම්බුද්ධානන්ති සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මබුද්ධානං. ඉමෙසං පදානං අත්ථො හෙට්ඨා පකාසිතො එව.

"Of those with guarded doors in the sense faculties" means that, in the six sense faculties, such as the eye, their door is guarded with respect to its own domain; thus, they are called "those with guarded doors." And here, "door" refers to the eye and other sense bases precisely as the door of arising. "Of those dwelling diligently" refers to those who have the practice of dwelling diligently in virtue and other qualities. "Of those devoted to the higher mind" means those who are devoted to concentration, designated as the higher mind, which serves as the foundation for insight. "Of those endowed with wisdom" refers to those accomplished in the knowledge that proceeds from the determination of name-and-form up to the change-of-lineage. "Of those rightly practicing" refers to the moment of the four paths. "Of those who have attained the fruits" refers to the moment of the four fruits. "Of the Tathāgatas" means of those who have thus come. "Of the Arahants" means of those whose defilements are far away. "Of the Perfectly Self-Enlightened Ones" means of those who have rightly and by themselves awakened to all phenomena. The meaning of these terms has already been explained below.

පදෙසතො පච්චෙකබුද්ධානන්ති පච්චෙකසම්බුද්ධානං එකදෙසතො. සාවකානන්ති සාවකානම්පි එකදෙසතො. අධිමුච්චන්තොති අධිමොක්ඛං කරොන්තො. සද්ධාය චරතීති සද්ධාවසෙන පවත්තති. පග්ගණ්හන්තොති චතුසම්මප්පධානවීරියෙන පදහන්තො. උපට්ඨපෙන්තොති සතියා ආරම්මණං උපට්ඨපෙන්තො. අවික්ඛෙපං කරොන්තොති සමාධිවසෙන වික්ඛෙපං අකරොන්තො. පජානන්තොති චතුසච්චජානනපඤ්ඤාය පකාරෙන ජානන්තො. විජානන්තොති ඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තජවනපුබ්බඞ්ගමෙන ආවජ්ජනවිඤ්ඤාණෙන ආරම්මණං විජානන්තො. විඤ්ඤාණචරියායාති ආවජ්ජනවිඤ්ඤාණචරියාවසෙන. එවං පටිපන්නස්සාති සහාවජ්ජනාය ඉන්ද්‍රියචරියාය පටිපන්නස්ස. කුසලා ධම්මා ආයාපෙන්තීති සමථවිපස්සනාවසෙන පවත්තා කුසලා ධම්මා භුසං යාපෙන්ති, පවත්තන්තීති අත්ථො. ආයතනචරියායාති කුසලානං ධම්මානං භුසං යතනචරියාය, පවත්තනචරියායාති වුත්තං හොති. විසෙසමධිගච්ඡතීති වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවසෙන විසෙසං අධිගච්ඡති.

Padesato (partially) refers to Paccekabuddhas, meaning in part of the Paccekabuddhas. And to disciples, meaning in part of the disciples as well. Resolving means making a resolution. Proceeding by faith means proceeding by way of faith. Striving means applying effort through the four right exertions. Establishing means establishing the object with mindfulness. Not scattering means not causing distraction through concentration. Understanding means knowing distinctly through the wisdom of understanding the four Noble Truths. Discerning means discerning the object with adverting-consciousness preceded by the impulsion associated with the sense faculties. Through the conduct of consciousness means through the conduct of adverting-consciousness. For one practicing thus means for one practicing with the conduct of the sense faculties together with adverting. Wholesome states prolong means wholesome states functioning through serenity and insight greatly prolong, that is, they continue. Through the conduct of the bases means through the conduct of greatly striving to maintain wholesome states, that is, through the conduct of their continuation. Attains distinction means attains distinction through suppression, substitution of opposites, eradication, and tranquilization.

දස්සනචරියා ච සම්මාදිට්ඨියාතිආදීසු සම්මා පස්සති, සම්මා වා තාය පස්සන්ති, පසට්ඨා සුන්දරා වා දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨි, තස්සා සම්මාදිට්ඨියා නිබ්බානපච්චක්ඛකරණෙන දස්සනචරියා. සම්මා සඞ්කප්පෙති, සම්මා වා තෙන සඞ්කප්පෙන්ති, පසට්ඨො සුන්දරො වා සඞ්කප්පොති සම්මාසඞ්කප්පො. තස්ස ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අභිනිරොපනචරියා. සම්මා වදති, සම්මා වා තාය වදන්ති, පසට්ඨා සුන්දරා වා වාචාති සම්මාවාචා, මිච්ඡාවාචාවිරතියා එතං නාමං. තස්සා චතුබ්බිධවචීසංවරපරිග්ගහචරියා. සම්මා කරොති, සම්මා වා තෙන [Pg.93] කරොන්ති, පසට්ඨං සුන්දරං වා කම්මන්ති සම්මාකම්මං, සම්මාකම්මමෙව සම්මාකම්මන්තො, මිච්ඡාකම්මන්තවිරතියා එතං නාමං. තස්ස තිවිධකායසංවරසමුට්ඨානචරියා. සම්මා ආජීවති, සම්මා වා තෙන ආජීවන්ති, පසට්ඨො සුන්දරො වා ආජීවොති සම්මාආජීවො, මිච්ඡාආජීවවිරතියා එතං නාමං. තස්ස වොදානචරියා පරිසුද්ධචරියා. සම්මා වායමති, සම්මා වා තෙන වායමන්ති, පසට්ඨො සුන්දරො වා වායාමොති සම්මාවායාමො, තස්ස පග්ගහචරියා. සම්මා සරති, සම්මා වා තාය සරන්ති, පසට්ඨා සුන්දරා වා සතීති සම්මාසති, තස්සා උපට්ඨානචරියා. සම්මා සමාධියති, සම්මා වා තෙන සමාධියන්ති, පසට්ඨො සුන්දරො වා සමාධීති සම්මාසමාධි, තස්ස අවික්ඛෙපචරියා.

Right view is called 'right view' because it sees correctly, or because one sees correctly through it, or because it is praised or beautiful vision. The practice of seeing, through making Nibbāna directly perceptible, is the function of right view. Right intention is called 'right intention' because it intends correctly, or because one intends correctly through it, or because it is praised or beautiful intention. The practice of directing the mind onto its object is its function. Right speech is called 'right speech' because it speaks correctly, or because one speaks correctly through it, or because it is praised or beautiful speech. This name refers to abstinence from wrong speech. The practice of embracing fourfold verbal restraint is its function. Right action is called 'right action' because it acts correctly, or because one acts correctly through it, or because it is praised or beautiful action. Right action is simply right conduct, and this name refers to abstinence from wrong action. The practice of arising from threefold bodily restraint is its function. Right livelihood is called 'right livelihood' because it lives correctly, or because one lives correctly through it, or because it is praised or beautiful livelihood. This name refers to abstinence from wrong livelihood. Its function is the practice of purification. Right effort is called 'right effort' because it strives correctly, or because one strives correctly through it, or because it is praised or beautiful striving. Its function is the practice of exertion. Right mindfulness is called 'right mindfulness' because it remembers correctly, or because one remembers correctly through it, or because it is praised or beautiful mindfulness. Its function is the practice of establishing. Right concentration is called 'right concentration' because it concentrates correctly, or because one concentrates correctly through it, or because it is praised or beautiful concentration. Its function is the practice of non-distraction.

තක්කප්පොති තෙන කප්පො, එවරූපොති අත්ථො. තස්සදිසොති තෙන සදිසො, ‘‘තස්සදිකො’’ති වා පාඨො. තප්පටිභාගොති තෙන පටිභාගො තප්පටිභාගො, එදිසොති අත්ථො. සාදුරසං අතික්කන්තං ලොණං අතිලොණං. ලොණකප්පොති ලොණසදිසොති වුච්චති. අතිතිත්තකන්ති අතික්කන්තතිත්තකං, පුචිමන්දාදිකප්පො තිත්තකසදිසොති වුච්චති. අතිමධුරන්ති ඛීරපායාසාදිකං. හිමකප්පොති හිමොදකසදිසො. සත්ථුකප්පොති සත්ථුනා බුද්ධෙන සදිසො. එවමෙවාති ඔපම්මසම්පටිපාදනං.

‘Takkappo’ means ‘tena kappo,’ that is, ‘of such a kind.’ ‘Tassadiso’ means ‘tena sadiso,’ or the reading may be ‘tassadiko.’ ‘Tappaṭibhāgo’ means ‘tena paṭibhāgo,’ that is, ‘of this kind.’ ‘Atiloṇaṃ’ is salt that has surpassed the proper taste. ‘Loṇakappo’ is said to be ‘like salt.’ ‘Atitittakaṃ’ is what has surpassed the proper bitterness; ‘pucimandādikappo’ is said to be ‘like neem and similar things,’ that is, ‘like bitter.’ ‘Atimadhuraṃ’ is like milk-rice and so forth. ‘Himakappo’ is like cold water. ‘Satthukappo’ is like the Teacher, the Buddha. ‘Evameva’ is the establishing of the simile.

තත්‍රායං එතස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස සඞ්ඛෙපෙන විපස්සනාආචික්ඛනවිධිං දස්සෙත්වා ගමිස්සාම. තත්ථ නාමරූපපරිග්ගහං කාතුකාමො පච්චෙකබොධිසත්තො රූපාරූපඅට්ඨසමාපත්තීසු යං කිඤ්චි ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය විතක්කාදීනි ඣානඞ්ගානි ච තංසම්පයුත්තෙ ච ඵස්සාදයො ධම්මෙ ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘සබ්බම්පෙතං ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො නමනට්ඨෙන නාම’’න්ති වවත්ථපෙති. තතො තස්ස පච්චයං පරියෙසන්තො ‘‘හදයවත්ථුං නිස්සාය පවත්තතී’’ති පස්සති. පුන වත්ථුස්ස පච්චයභූතානි ච උපාදාරූපානි ච පස්සිත්වා ‘‘ඉදං සබ්බං රුප්පනතො රූප’’න්ති පරිග්ගණ්හාති. පුන තදුභයං ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූප’’න්ති එවං සඞ්ඛෙපතො නාමරූපං වවත්ථපෙති. සමථයානිකවසෙනෙතං වුත්තං. විපස්සනායානිකො පන චතුධාතුවවත්ථානමුඛෙන භූතුපාදායරූපානි පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘සබ්බම්පෙතං රුප්පනතො රූප’’න්ති පස්සති. තතො එවං පරිච්ඡින්නරූපස්ස චක්ඛාදීනි නිස්සාය පවත්තමානා අරූපධම්මා ආපාථමාගච්ඡන්ති. තතො සබ්බෙපි තෙ අරූපධම්මෙ නමනලක්ඛණෙන එකතො කත්වා ‘‘ඉදං නාම’’න්ති පස්සති, සො [Pg.94] ‘‘ඉදං නාමං, ඉදං රූප’’න්ති ද්වෙධා වවත්ථපෙති. එවං වවත්ථපෙත්වා ‘‘නාමරූපතො උද්ධං අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා නත්ථී’’ති පස්සති.

Here, we shall briefly explain the method of insight for this Paccekabuddha and then proceed. Wishing to comprehend name-and-form, the Paccekabodhisatta, having entered any jhāna among the eight attainments of form and formless states, upon emerging, discerns the jhāna factors such as initial thought and the associated phenomena such as contact, analyzing them by way of their characteristics, functions, manifestations, and proximate causes. He then determines, “All this bends towards its object; thus, it is called ‘name’ by reason of bending.” Next, seeking its condition, he sees, “it occurs dependent on the heart-base.” Further, he observes the supporting material qualities and the derived form and sees, “all this is called ‘form’ because it is afflicted.” Again, he distinguishes both thus: “What has the characteristic of bending is name, and what has the characteristic of being afflicted is form.” In this way, he briefly defines name-and-form. This is stated according to the path of serenity. One following the path of insight, however, after analyzing the primary and derived material qualities through the four-element determination, sees, “all this is form because it is afflicted.” Then, based on this defined form, the immaterial phenomena dependent on the eye and so forth become evident. Thereafter, he unifies all those immaterial phenomena by the characteristic of bending and sees, ‘This is name.’ Thus, he distinguishes them twofold: ‘This is name, this is form.’ Having distinguished thus, he sees, “Beyond name-and-form, there is no being, no person, no god, no Brahmā.”

යථා හි අඞ්ගසම්භාරා, හොති සද්දො රථො ඉති;

එවං ඛන්ධෙසු සන්තෙසු, හොති ‘‘සත්තො’’ති සම්මුති. (සං. නි. 1.171;

මි. ප. 2.1.1;

කථා. 233);

Just as, with an assemblage of parts, the word ‘chariot’ is used, so, when the aggregates are present, there is the convention ‘a being.’ (SN 1.171; Mil. 2.1.1; Kv 233)

එවමෙව පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සන්තෙසු ‘‘සත්තො පුග්ගලො’’ති වොහාරමත්තං හොතීති එවමාදිනා නයෙන නාමරූපානං යාථාවදස්සනසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිභූතෙන ඤාණෙන නාමරූපං පරිග්ගහෙත්වා පුන තස්ස පච්චයම්පි පරිග්ගණ්හන්තො වුත්තනයෙන නාමරූපං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘කො නු ඛො ඉමස්ස හෙතූ’’ති පරියෙසන්තො අහෙතුවාදවිසමහෙතුවාදෙසු දොසං දිස්වා රොගං දිස්වා තස්ස නිදානං සමුට්ඨානම්පි පරියෙසන්තො වෙජ්ජො විය තස්ස හෙතුඤ්ච පච්චයඤ්ච පරියෙසන්තො අවිජ්ජා තණ්හා උපාදානං කම්මන්ති ඉමෙ චත්තාරො ධම්මෙ නාමරූපස්ස උප්පාදපච්චයත්තා ‘‘හෙතූ’’ති. ආහාරං උපත්ථම්භනපච්චයත්තා ‘‘පච්චයො’’ති ච පස්සති. ඉමස්ස හි කායස්ස අවිජ්ජාදයො තයො ධම්මා මාතා විය දාරකස්ස උපනිස්සයා හොන්ති, කම්මං පිතා විය පුත්තස්ස ජනකං, ආහාරො ධාති විය දාරකස්ස සන්ධාරකොති. එවං රූපකායස්ස පච්චයපරිග්ගහං කත්වා පුන ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 4.60; කථා. 465) නයෙන නාමකායස්සපි පච්චයං පරිග්ගණ්හාති, එවං පරිග්ගණ්හන්තො ‘‘අතීතානාගතාපි ධම්මා එවමෙව වත්තන්තී’’ති සන්නිට්ඨානං කරොති.

In the same way, when the five aggregates of clinging exist, there is merely the conventional expression ‘a being, a person’; by this method, through the knowledge characterized by seeing things as they really are—which constitutes purification of view—one comprehends name-and-form. Then, comprehending its condition as well, having comprehended name-and-form in the manner described, searching, ‘What indeed is the cause of this?’ and seeing the fault and the disease in the doctrines of no-cause and wrong-cause, and seeking its origin, like a physician, one searches for its cause and condition, finding that ignorance, craving, clinging, and kamma are the four things that, as conditions for the arising of name-and-form, are called ‘cause.’ One sees that nutriment (āhāra) serves as a supporting condition, hence called ‘condition.’ For this body, the three things—ignorance and so forth—are like a mother, providing the basis for a child; kamma is like a father, generating offspring; nutriment (āhāra) is like a nurse, sustaining the child. Having thus discerned the conditions for the material body, one further investigates the conditions for the mental body in the manner of ‘dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises,’ and so forth (SN 4.60; Kv 465). Investigating thus, one concludes, ‘Past and future phenomena proceed in the same way.’

තස්ස යා සා පුබ්බන්තං ආරබ්භ ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානං, න නු ඛො අහොසිං, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො, කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්ති පඤ්චවිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා.

Regarding the past, the five kinds of doubt that are spoken of are: ‘Did I exist in the past? Did I not exist? What was I? How was I? Having been what, what did I become in the past?’

යාපි අපරන්තං ආරබ්භ ‘‘භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානං, න නු ඛො භවිස්සාමි, කිං නු ඛො භවිස්සාමි, කථං නු ඛො භවිස්සාමි, කිං හුත්වා කිං භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධාන’’න්ති (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) පඤ්චවිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා.

And regarding the future, the five kinds of doubt that are spoken of are: ‘Shall I exist in the future? Shall I not exist? What shall I be? How shall I be? Having been what, what shall I become in the future?’ (MN 1.18; SN 2.20)

යාපි [Pg.95] එතරහි වා පන පච්චුප්පන්නං අද්ධානං ආරබ්භ කථංකථී හොති ‘‘අහං නු ඛොස්මි, නො නු ඛොස්මි, කිං නු ඛොස්මි, කථං නු ඛොස්මි, අයං නු ඛො සත්තො කුතො ආගතො, සො කුහිං ගාමී භවිස්සතී’’ති (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) ඡබ්බිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා, සා සබ්බාපි පහිය්‍යති. එවං පච්චයපරිග්ගහණෙන තීසු අද්ධාසු කඞ්ඛං විතරිත්වා ඨිතං ඤාණං ‘‘කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධී’’තිපි ‘‘ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්තිපි ‘‘යථාභූතඤාණ’’න්තිපි ‘‘සම්මාදස්සන’’න්තිපි වුච්චති.

And even now, regarding the present time, one who is doubtful, thinking: ‘Am I? Am I not? What am I? How am I? This being—from where has it come? Where will it go?’—these six kinds of doubt are spoken of (MN 1.18; SN 2.20). All of that is abandoned. Thus, by comprehending conditions, the knowledge that has overcome doubt regarding the three times stands. It is also called ‘purification by overcoming doubt,’ ‘knowledge of the stability of the Dhamma,’ ‘knowledge of things as they really are,’ and ‘right view.’

එත්ථ පන තිස්සො හි ලොකියපරිඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤාති. තත්ථ ‘‘රුප්පනලක්ඛණං රූපං, වෙදයිතලක්ඛණා වෙදනා’’ති එවං තෙසං තෙසං ධම්මානං පච්චත්තලක්ඛණසල්ලක්ඛණවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා නාම. ‘‘රූපං අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා’’තිආදිනා පන නයෙන තෙසංයෙව ධම්මානං සාමඤ්ඤලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පවත්තා ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාපඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා නාම. තෙසු එව පන ධම්මෙසු නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනවසෙන පවත්තා ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාව පඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා නාම.

Here, however, there are three kinds of mundane full understanding: the full understanding of knowledge (ñātapariññā), the full understanding of scrutiny (tīraṇapariññā), and the full understanding of abandoning (pahānapariññā). Herein, the wisdom that arises by way of discerning the individual characteristics of each of those phenomena—such as ‘form has the characteristic of being afflicted, feeling has the characteristic of being felt’—is called the full understanding of knowledge. The wisdom of insight that arises by applying the general characteristics to those same phenomena—such as ‘form is impermanent, feeling is impermanent’—is called the full understanding of scrutiny. The same wisdom of insight that arises by abandoning perceptions of permanence and so forth in those same phenomena is called the full understanding of abandoning.

තත්ථ සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය යාව පච්චයපරිග්ගහා ඤාතපරිඤ්ඤාය භූමි. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ ධම්මානං පච්චත්තලක්ඛණපටිවෙධස්සෙව ආධිපච්චං හොති. කලාපසම්මසනතො පට්ඨාය යාව උදයබ්බයානුපස්සනා තීරණපරිඤ්ඤාය භූමි. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ සාමඤ්ඤලක්ඛණපටිවෙධස්සෙව ආධිපච්චං හොති. භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය උපරි පහානපරිඤ්ඤාය භූමි. තතො ච පට්ඨාය හි අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති, දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං, අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බින්දන්තො නන්දිං, විරජ්ජන්තො රාගං, නිරොධෙන්තො සමුදයං, පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහතීති එවං නිච්චසඤ්ඤාදිපහානසාධිකානං සත්තන්නං අනුපස්සනානං ආධිපච්චං. ඉති ඉමාසු තීසු පරිඤ්ඤාසු සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදස්ස චෙව පච්චයපරිග්ගහස්ස ච සාධිතත්තා ඉමිනා යොගිනා ඤාතපරිඤ්ඤාව අධිගතා.

Here, from the discernment of formations up to the comprehension of conditions is the domain of the full understanding of knowledge. For within this range, the penetration of the individual characteristics of phenomena is predominant. From the analysis of groups up to the observation of arising and passing away is the domain of the full understanding of scrutiny. For within this range, the penetration of the general characteristics is predominant. From the observation of dissolution onwards is the domain of the full understanding of abandonment. From that point onward, one who contemplates impermanence abandons the perception of permanence; one who contemplates suffering abandons the perception of pleasure; one who contemplates non-self abandons the perception of self; one who becomes disenchanted abandons delight; one who becomes dispassionate abandons passion; one who causes cessation abandons origination; one who relinquishes abandons attachment. Thus, the seven contemplations that accomplish the abandoning of perceptions of permanence and so forth are predominant. Therefore, in these three kinds of full understanding, because the discernment of formations and the comprehension of conditions have been accomplished, this yogi has attained only the full understanding of knowledge.

පුන ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං හුත්වා අභාවතො අනිච්චං, උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා දුක්ඛං, අවසවත්තිත්තා අනත්තා. යා කාචි වෙදනා… සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා [Pg.96]… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං හුත්වා අභාවතො අනිච්චං, උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා දුක්ඛං, අවසවත්තිත්තා අනත්තා’’ති එවමාදිනා (සං. නි. 3.48; පටි. ම. 1.48) නයෙන කලාපසම්මසනං කරොති. ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා’’ති.

Again, one contemplates thus: ‘Whatever form there is, whether past, future, or present, internal or external, gross or subtle, inferior or superior, far or near—all form is impermanent by reason of its having come into being and then ceased to be, suffering by reason of its being oppressed by rise and fall, and non-self by reason of its being not under control. Whatever feeling there is… whatever perception there is… whatever formations there are… whatever consciousness there is, whether past, future, or present, internal or external, gross or subtle, inferior or superior, far or near—all consciousness is impermanent by reason of its having come into being and then ceased to be, suffering by reason of its being oppressed by rise and fall, and non-self by reason of its being not under control.’ (SN 3.48; Ps 1.48). It is with reference to this that it was said, ‘by applying the three characteristics.’

එවං සඞ්ඛාරෙ අනිච්චදුක්ඛානත්තවසෙන කලාපසම්මසනං කත්වා පුන සඞ්ඛාරානං උදයබ්බයමෙව පස්සති. කථං? ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාකම්මආහාරසමුදයා රූපසමුදයො’’ති (පටි. ම. 1.50). එවං රූපක්ඛන්ධස්ස පච්චයායත්තතාදස්සනෙන රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති, නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. එවං පඤ්චහාකාරෙහි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. ‘‘අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො, තණ්හාකම්මආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’ති (පටි. ම. 1.50) පච්චයනිරොධදස්සනෙන රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති, විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සතීති එවං පඤ්චහාකාරෙහි රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති.

Having thus examined the formations as impermanent, suffering, and non-self by way of comprehension in groups, one next sees only the arising and passing away of the formations. How? “With the arising of ignorance, there is the arising of form; with the arising of craving, kamma, and nutriment, there is the arising of form” (Paṭis I 50). In this way, one sees the arising of the form aggregate by seeing its dependence on conditions, and one also sees the arising of the form aggregate by seeing its characteristic of origination. Thus, one sees the arising of the form aggregate in five ways. “With the cessation of ignorance, there is the cessation of form; with the cessation of craving, kamma, and nutriment, there is the cessation of form” (Paṭis I 50). One sees the passing away of the form aggregate by seeing the cessation of conditions, and one also sees the passing away of the form aggregate by seeing its characteristic of decay. Thus, one sees the passing away of the form aggregate in five ways.

තථා ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො, තණ්හාකම්මඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයො’’ති (පටි. ම. 1.50) පච්චයායත්තතාදස්සනෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති, නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. ‘‘අවිජ්ජානිරොධා වෙදනානිරොධො, තණ්හාකම්මඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො’’ති (පටි. ම. 1.50) පච්චයනිරොධදස්සනෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති, විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. එවං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපි.

Similarly, “With the arising of ignorance, there is the arising of feeling; with the arising of craving, kamma, and contact, there is the arising of feeling” (Paṭis I 50). One sees the arising of the feeling aggregate by seeing its dependence on conditions, and one also sees the arising of the feeling aggregate by seeing its characteristic of origination. “With the cessation of ignorance, there is the cessation of feeling; with the cessation of craving, kamma, and contact, there is the cessation of feeling” (Paṭis I 50). One sees the passing away of the feeling aggregate by seeing the cessation of conditions, and one also sees the passing away of the feeling aggregate by seeing its characteristic of decay. The same applies to the perception aggregate and the others.

අයං පන විසෙසො – විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස ඵස්සට්ඨානෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා, නාමරූපනිරොධා’’ති යොජෙතබ්බං. එවං එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පච්චයසමුදයවසෙන ච නිබ්බත්තිලක්ඛණවසෙන ච පච්චයනිරොධවසෙන ච විපරිණාමලක්ඛණවසෙන ච උදයබ්බයදස්සනෙන ච දස දස කත්වා පඤ්ඤාස ලක්ඛණානි වුත්තානි. තෙසං වසෙන ‘‘එවම්පි රූපස්ස උදයො, එවම්පි රූපස්ස වයො’’ති පච්චයතො චෙව ඛණතො ච විත්ථාරෙන මනසිකාරං කරොති.

However, there is this distinction: for the consciousness aggregate, in place of contact, it should be connected as 'from the arising of name-and-form' and 'from the cessation of name-and-form.' Thus, for each aggregate, by way of the arising of conditions, the characteristic of origination, the cessation of conditions, the characteristic of decay, and the seeing of arising and passing away, ten characteristics each are stated, making fifty characteristics in total. By means of these, one reflects in detail: 'In this way is the arising of form; in this way is the passing away of form,' both from the perspective of conditions and moments.

තස්සෙවං කරොතො ‘‘ඉති කිර ඉමෙ ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති ඤාණං විසදං හොති. ‘‘එවං කිර ඉමෙ ධම්මා අනුප්පන්නා [Pg.97] උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා නිරුජ්ඣන්තී’’ති නිච්චනවා හුත්වා සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්ති. න කෙවලඤ්ච නිච්චනවා, සූරියුග්ගමනෙ උස්සාවබින්දු විය උදකබුබ්බුළො විය උදකෙ දණ්ඩරාජි විය ආරග්ගෙ සාසපො විය විජ්ජුප්පාදො විය ච පරිත්තට්ඨායිනො, මායාමරීචිසුපිනාලාතචක්කගන්ධබ්බනගරඵෙණකදලිආදයො විය අසාරා නිස්සාරා විය හුත්වා උපට්ඨහන්ති. එත්තාවතා ච පන අනෙන ‘‘වයධම්මමෙව උප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච වයං උපෙතී’’ති ඉමිනා ආකාරෙන සම්මසනපඤ්ඤාය ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතං උදයබ්බයානුපස්සනං නාම පඨමං තරුණවිපස්සනාඤාණං අධිගතං හොති. යස්සාධිගමා ‘‘ආරද්ධවිපස්සකො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති.

As one does so, the knowledge becomes clear: “Indeed, these phenomena come into being, not having been, and having come into being, they vanish.” “Thus, indeed, these phenomena, unarisen, arise, and having arisen, they cease.” The formations present themselves as ever-new. They are short-lived, like dewdrops at sunrise, like bubbles on water, like a line drawn with a stick in water, like a mustard seed on the tip of an awl, and like a flash of lightning. They present themselves as unsubstantial and without essence, like a magic trick, a mirage, a dream, a firebrand wheel, a city of gandhabbas, foam, and a banana trunk. And to this extent, by penetrating the characteristics with the wisdom of comprehension in this way—“what arises is subject to decay, and what has arisen goes to decay”—the first immature insight knowledge, called “contemplation of arising and passing away,” is attained. By the attainment of this, one is reckoned as “one who has undertaken insight.”

අථස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස කුලපුත්තස්ස ඔභාසො ඤාණං පීති පස්සද්ධි සුඛං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපට්ඨානං උපෙක්ඛා නිකන්තීති දස විපස්සනුපක්කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති. එත්ථ ඔභාසො නාම විපස්සනක්ඛණෙ ඤාණස්ස බලවත්තා ලොහිතං සන්නිසීදති, තෙන ච චිත්තොභාසො නිබ්බත්තති. තං දිස්වා අකුසලො යොගී ‘‘මග්ගො මෙ පත්තො’’ති තමෙව ඔභාසං අස්සාදෙති. ඤාණම්පි විපස්සනාඤාණමෙව. තං සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස සුද්ධං පසන්නං හුත්වා පවත්තති. තං දිස්වා පුබ්බෙ විය ‘‘මග්ගො’’ති අස්සාදෙති. පීතිපි විපස්සනාපීති එව. තස්ස හි තස්මිං ඛණෙ පඤ්චවිධා පීති උප්පජ්ජති. පස්සද්ධීති විපස්සනාපස්සද්ධි. තස්මිං සමයෙ නෙව කායචිත්තානං දරථො, න ගාරවං, න කක්ඛළතා, න අකම්මඤ්ඤතා, න ගෙලඤ්ඤතා, න වඞ්කතා හොති. සුඛම්පි විපස්සනාසුඛමෙව. තස්ස කිර තස්මිං සමයෙ සකලසරීරං අභිසන්දයමානං අතිපණීතං සුඛං උප්පජ්ජති.

Then, for a clansman who has undertaken insight meditation, ten corruptions of insight arise: illumination, knowledge, rapture, tranquility, bliss, resolution, exertion, establishment of mindfulness, equanimity, and delight. Herein, illumination refers to the settling of the blood due to the strength of knowledge at the moment of insight, whereby a mental radiance is produced. Seeing this, an unskilled yogi delights in that very illumination, thinking, "I have attained the path." Knowledge, too, is simply the knowledge of insight. As one contemplates the formations, it proceeds, pure and serene. Seeing this, one delights in it as before, thinking, "This is the path." Rapture, too, is simply the rapture of insight. At that moment, five kinds of rapture arise for him. Tranquility is the tranquility of insight. At that time, there is no distress, heaviness, rigidity, unwieldiness, sickness, or crookedness in body or mind. Bliss, too, is simply the bliss of insight. It is said that at that moment, an exceedingly refined bliss arises, suffusing the entire body.

අධිමොක්ඛො නාම විපස්සනක්ඛණෙ පවත්තා සද්ධා. තස්මිඤ්හි ඛණෙ චිත්තචෙතසිකානං අතිවිය පසාදභූතා බලවතී සද්ධා උප්පජ්ජති. පග්ගහො නාම විපස්සනාසම්පයුත්තං වීරියං. තස්මිඤ්හි ඛණෙ අසිථිලං අනච්චාරද්ධං සුපග්ගහිතං වීරියං උප්පජ්ජති. උපට්ඨානන්ති විපස්සනාසම්පයුත්තා සති. තස්මිඤ්හි ඛණෙ සුපට්ඨිතා සති උප්පජ්ජති. උපෙක්ඛා දුවිධා විපස්සනාවජ්ජනවසෙන. තස්මිඤ්හි ඛණෙ සබ්බසඞ්ඛාරගහණෙ මජ්ඣත්තභූතං විපස්සනුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතං ඤාණං බලවන්තං හුත්වා උප්පජ්ජති මනොද්වාරාවජ්ජනුපෙක්ඛා ච. සා ච තං තං [Pg.98] ඨානං ආවජ්ජන්තස්ස සූරා තිඛිණා හුත්වා වහති. නිකන්තීති විපස්සනානිකන්ති. ඔභාසාදීසු හි ආලයං කුරුමානා සුඛුමා සන්තාකාරා නිකන්ති උප්පජ්ජති. එත්ථ ඔභාසාදයො කිලෙසවත්ථුතාය ‘‘උපක්කිලෙසා’’ති වුත්තා න අකුසලත්තා. නිකන්ති පන උපක්කිලෙසො චෙව කිලෙසවත්ථු ච.

Resolution is the faith that occurs at the moment of insight. At that moment, a strong faith arises, being exceedingly serene for the mind and mental factors. Exertion is the energy associated with insight. At that moment, energy that is neither slack nor over-exerted, but well-sustained, arises. Establishment of mindfulness is the mindfulness associated with insight. At that moment, well-established mindfulness arises. Equanimity is twofold, by way of insight and adverting. At that moment, the knowledge known as insight-equanimity, which is neutral in grasping all formations, arises with strength, as does the equanimity of mind-door adverting. And that equanimity flows swiftly and sharply for one who adverts to this or that object. Delight is the delight in insight. For one who forms an attachment to illumination and so on, a subtle and peaceful delight arises. Herein, illumination and the others are called "corruptions" because they are a basis for defilements, not because they are unwholesome. Delight, however, is both a corruption and a basis for defilements.

පණ්ඩිතො පන භික්ඛු ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු වික්ඛෙපං අගච්ඡන්තො ‘‘ඔභාසාදයො ධම්මා න මග්ගො, උපක්කිලෙසවිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච වවත්ථපෙති. තස්සෙවං ‘‘අයං මග්ගො, අයං න මග්ගො’’ති ඤත්වා ඨිතං ඤාණං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධීති වුච්චති. ඉතො පට්ඨාය අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං වසෙන සිඛාපත්තවිපස්සනාඤාණං නවමඤ්ච සච්චානුලොමිකං ඤාණන්ති අයං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම හොති. උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං භයතුපට්ඨානඤාණං ආදීනවානුපස්සනාඤාණං නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති ඉමානි අට්ඨ ඤාණානි නාම. නවමං සච්චානුලොමිකං ඤාණන්ති අනුලොමස්සෙතං නාමං.

A wise monk, however, when phenomena such as illumination arise, does not become distracted. He determines, "Phenomena like illumination are not the path, but the insight knowledge that is free from corruptions and proceeding on the course is the path." Thus, he distinguishes between the path and what is not the path. This knowledge, which remains steady in knowing, "This is the path, this is not the path," is called the purification by knowledge and vision of what is and is not the path. From this point onward, the path consisting of the eight insight knowledges, the ninth which is the insight that has reached its culmination, and the knowledge in conformity with the truths, is called the purification by knowledge and vision of the course of practice. The eight knowledges are named: the knowledge of contemplation of arising and passing away, the knowledge of contemplation of dissolution, the knowledge of the appearance of terror, the knowledge of contemplation of danger, the knowledge of contemplation of disenchantment, the knowledge of the desire for deliverance, the knowledge of reflective contemplation, and the knowledge of equanimity about formations. The ninth is the knowledge in conformity with the truths—this is the name for conformity.

තස්මා තං සම්පාදෙතුකාමෙන උපක්කිලෙසවිමුත්තං උදයබ්බයඤාණං ආදිංකත්වා එතෙසු ඤාණෙසු යොගො කරණීයො. උදයබ්බයං පස්සන්තස්ස හි අනිච්චලක්ඛණං යථාභූතං උපට්ඨාති, උදයබ්බයපටිපීළනං පස්සතො දුක්ඛලක්ඛණඤ්ච, ‘‘දුක්ඛමෙව හි සම්භොති, දුක්ඛං තිට්ඨති වෙති චා’’ති (සං. නි. 1.171; කථා. 233) පස්සතො අනත්තලක්ඛණඤ්ච.

Therefore, one who wishes to accomplish that should apply oneself to these knowledges, beginning with the knowledge of arising and passing away, which is free from corruptions. For one who sees arising and passing away, the characteristic of impermanence appears as it really is. For one who sees the oppression of arising and passing away, the characteristic of suffering also appears. For one who sees that "Only suffering arises, suffering persists and passes away" (SN 1.134; Kv 233), the characteristic of non-self also appears.

එත්ථ ච අනිච්චං අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තා අනත්තලක්ඛණන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ අනිච්චන්ති ඛන්ධපඤ්චකං. කස්මා? උප්පාදවයඤ්ඤථත්තභාවා, හුත්වා අභාවතො වා. අඤ්ඤථත්තං නාම ජරා. උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං අනිච්චලක්ඛණං, හුත්වා අභාවසඞ්ඛාතො වා ආකාරවිකාරො. ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛ’’න්ති වචනතො තදෙව ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛං. කස්මා? අභිණ්හං පටිපීළනතො. අභිණ්හං පටිපීළනාකාරො දුක්ඛලක්ඛණං. ‘‘යං දුක්ඛං, තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15-16) වචනතො තදෙව ඛන්ධපඤ්චකං අනත්තා. කස්මා? අවසවත්තනතො. අවසවත්තනාකාරො අනත්තලක්ඛණං. ඉමානි තීණිපි ලක්ඛණානි උදයබ්බයං පස්සන්තස්සෙව ආරම්මණානි හොන්ති.

Herein, this distinction should be understood: between the impermanent and the characteristic of impermanence; between suffering and the characteristic of suffering; and between non-self and the characteristic of non-self. Therein, "impermanent" refers to the five aggregates. Why? Because of their nature of arising, passing away, and altering, or because of their non-existence after having existed. Alteration is another name for aging. Arising, passing away, and alteration are the characteristic of impermanence, or the change of state known as "having been and then ceasing to be." In accordance with the saying, "Whatever is impermanent, that is suffering," that same fivefold aggregate is suffering. Why? Because of its constant oppression. The state of constant oppression is the characteristic of suffering. In accordance with the saying, "What is suffering, that is non-self" (SN 22.15), that same fivefold aggregate is non-self. Why? Because it is not subject to will. The state of not being subject to will is the characteristic of non-self. All these three characteristics become objects for one who sees arising and passing away.

පුනපි [Pg.99] සො රූපාරූපධම්මෙ ‘‘එවං අනිච්චා’’තිආදිනා විපස්සති, තස්ස සඞ්ඛාරා ලහුං ලහුං ආපාථං ආගච්ඡන්ති, තතො උප්පාදං වා ඨිතිං වා පවත්තං වා නිමිත්තං වා ආරම්මණං අකත්වා තෙසං ඛයවයනිරොධෙ එව සති සන්තිට්ඨති, ඉදං භඞ්ගඤාණං නාම. ඉමස්ස උප්පාදතො පට්ඨාය අයං යොගී ‘‘යථා ඉමෙ සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති නිරුජ්ඣන්ති, එවං අතීතෙපි සඞ්ඛාරගතං භිජ්ජි, අනාගතෙපි භිජ්ජිස්සතී’’ති නිරොධමෙව පස්සන්තො තිට්ඨති. තස්ස භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස සබ්බභවයොනි ගතිට්ඨිති සත්තාවාසෙසු පභෙදකා සඞ්ඛාරා ජලිතඅඞ්ගාරකාසුආදයො විය මහාභයං හුත්වා උපට්ඨහන්ති. එතං භයතුපට්ඨානඤාණං නාම.

Again, he contemplates material and immaterial phenomena as "thus impermanent," and so forth. For him, the formations come into range very quickly. Then, without making their arising, duration, process, or sign an object of attention, his mindfulness is established only in their decay, passing away, and cessation. This is called the knowledge of dissolution. From the arising of this knowledge onward, this yogi abides seeing only cessation: "Just as these formations break up and cease, so too did the conditioned realm break up in the past, and so will it break up in the future." As he cultivates and develops this knowledge of contemplating dissolution, all formations, differentiated by the various planes of existence, origins, destinations, stations, and abodes of beings, appear to him as a great terror, like a pit of glowing embers and so forth. This is called the knowledge of the appearance of terror.

තස්ස තං භයතුපට්ඨානඤාණං ආසෙවන්තස්ස සබ්බෙ භවාදයො ආදිත්තඅඞ්ගාරං විය සමුස්සිතඛග්ගො විය පච්චත්ථිකො අප්පටිසරණා සාදීනවා හුත්වා උපට්ඨහන්ති. ඉදං ආදීනවානුපස්සනාඤාණං නාම. තස්ස එවං සඞ්ඛාරෙ ආදීනවතො පස්සන්තස්ස භවාදීසුපි සඞ්ඛාරානං ආදීනවත්තා සඞ්ඛාරෙසු උක්කණ්ඨනා අනභිරති උප්පජ්ජති, ඉදං නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං නාම.

As he cultivates that knowledge of the appearance of terror, all planes of existence and so forth appear to him as being without refuge and full of danger, like a blazing charcoal pit, like a raised sword, or like an enemy. This is called the knowledge of contemplating danger. As he thus sees the danger in formations, due to the dangerous nature of formations even in the various planes of existence, there arise in him weariness and non-delight towards formations. This is called the knowledge of contemplating disenchantment.

සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දන්තස්ස උක්කණ්ඨන්තස්ස තස්මා සඞ්ඛාරගතා මුඤ්චිතුකාමතා නිස්සරිතුකාමතා හොති. ඉදං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං නාම. පුන තස්මා සඞ්ඛාරගතා මුඤ්චිතුං පන තෙ එව සඞ්ඛාරෙ පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා තීරණං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං නාම.

For one who is disenchanted with and weary of all formations, there arises the desire to be freed from the conditioned realm, the desire to escape. This is called the knowledge of the desire for deliverance. Then, in order to be freed from that conditioned realm, the discerning of those same formations by applying the three characteristics to them through the knowledge of reflective contemplation is called the knowledge of reflective contemplation.

සො එවං තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො තෙසු අනත්තලක්ඛණස්ස සුදිට්ඨත්තා ‘‘අත්තා’’ති වා ‘‘අත්තනිය’’න්ති වා අගණ්හන්තො සඞ්ඛාරෙසු භයඤ්ච නන්දිඤ්ච පහාය සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනො හොති මජ්ඣත්තො, ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා න ගණ්හාති, තීසු භවෙසු උපෙක්ඛකො, ඉදං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං නාම.

Thus applying the three characteristics and comprehending the formations, because the characteristic of non-self is well seen in them, he does not grasp them as "self" or "belonging to a self." Having abandoned both fear and delight in formations, he becomes indifferent and neutral towards them. He does not grasp them as "I" or "mine." He is equanimous towards the three planes of existence. This is called the knowledge of equanimity regarding formations.

තං පනෙස චෙ සන්තිපදං නිබ්බානං සන්තතො පස්සති, සබ්බසඞ්ඛාරපවත්තං විස්සජ්ජෙත්වා නිබ්බානනින්නං පක්ඛන්දං හොති. නො චෙ නිබ්බානං සන්තතො පස්සති, පුනප්පුනං ‘‘අනිච්ච’’න්ති වා ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වා ‘‘අනත්තා’’ති වා තිවිධානුපස්සනාවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණමෙව හුත්වා පවත්තති. එවං තිට්ඨමානඤ්ච එතං තිවිධවිමොක්ඛමුඛභාවං ආපජ්ජිත්වා තිට්ඨති. තිස්සො හි අනුපස්සනා ‘‘තීණි විමොක්ඛමුඛානී’’ති වුච්චන්ති. එවං අනිච්චතො මනසිකරොන්තො අධිමොක්ඛබහුලො අනිමිත්තං විමොක්ඛං පටිලභති, දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො පස්සද්ධිබහුලො [Pg.100] අප්පණිහිතං විමොක්ඛං පටිලභති, අනත්තතො මනසිකරොන්තො වෙදබහුලො සුඤ්ඤතං විමොක්ඛං පටිලභති.

If, however, he perceives that peaceful state, Nibbāna, as peace, abandoning the process of all formations, his mind leaps toward Nibbāna, inclining to it. But if he does not perceive Nibbāna as peace, he repeatedly continues, making formations his object by way of the threefold contemplation—as 'impermanent,' 'suffering,' or 'non-self.' While abiding thus, this knowledge also attains the state of being a gateway to the threefold liberation. For the three contemplations are called 'the three gateways to liberation.' Thus, one who attends to impermanence, being abundant in resolution, attains the signless liberation. One who attends to suffering, being abundant in tranquility, attains the desireless liberation. One who attends to non-self, being abundant in penetration, attains the emptiness liberation.

එත්ථ ච අනිමිත්තො විමොක්ඛොති අනිමිත්තාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අරියමග්ගො. සො හි අනිමිත්තාය ධාතුයා උප්පන්නත්තා අනිමිත්තො, කිලෙසෙහි ච විමුත්තත්තා විමොක්ඛො. එතෙනෙව නයෙන අප්පණිහිතාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අප්පණිහිතො, සුඤ්ඤතාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො සුඤ්ඤතොති වෙදිතබ්බො.

Here, 'signless liberation' means the noble path that proceeds having made Nibbāna its object in the signless mode. For it is signless because it has arisen from the signless element, and it is liberation because it is freed from the defilements. By this same method, that which proceeds having made Nibbāna its object in the desireless mode is 'desireless,' and that which proceeds having made Nibbāna its object in the emptiness mode is to be understood as 'emptiness.'

එවං අධිගතසඞ්ඛාරුපෙක්ඛස්ස කුලපුත්තස්ස විපස්සනා සිඛාප්පත්තා හොති. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති එතදෙව. අස්ස තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං ආසෙවන්තස්ස තික්ඛතරා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා උප්පජ්ජති. තස්ස ‘‘ඉදානි මග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති සඞ්ඛාරෙ ‘‘අනිච්චා’’ති වා ‘‘දුක්ඛා’’ති වා ‘‘අනත්තා’’ති වා සම්මසිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති, භවඞ්ගානන්තරං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය කථිතනයෙනෙව අනිච්චාදිආකාරෙන මනසිකරිත්වා උප්පජ්ජති මනොද්වාරාවජ්ජනං, තථෙව මනසිකරොතො පඨමං ජවනචිත්තං උප්පජ්ජති. යං පරිකම්මන්ති වුච්චති, තදනන්තරං තදෙව දුතියජවනචිත්තං උප්පජ්ජති. යං උපචාරන්ති වුච්චති, තදනන්තරම්පි තදෙව උප්පජ්ජති තතියං ජවනචිත්තං. යං අනුලොමන්ති වුච්චති, ඉදං තෙසං පාටිඑක්කං නාම.

Thus, for a clansman who has attained equanimity towards formations, insight reaches its culmination. This is precisely what is called 'insight leading to emergence.' For him, while cultivating that knowledge of equanimity towards formations, a sharper equanimity towards formations arises. With the thought, 'Now the path will arise,' having contemplated formations as 'impermanent,' 'suffering,' or 'non-self,' he descends into the life-continuum. Immediately after the life-continuum, having attended to them in the mode of impermanence and so on, in the way described for equanimity towards formations, the mind-door adverting arises. While he is attending in that same way, the first impulsion-consciousness arises, which is called 'preparation.' Immediately after that, the very same second impulsion-consciousness arises, which is called 'access.' Immediately after that as well, the very same third impulsion-consciousness arises, which is called 'adaptation.' These are their individual names.

අවිසෙසෙන පන තිවිධම්පෙතං ‘‘ආසෙවන’’න්තිපි ‘‘පරිකම්ම’’න්තිපි ‘‘උපචාර’’න්තිපි ‘‘අනුලොම’’න්තිපි වුච්චති. ඉදං පන අනුලොමඤාණං සඞ්ඛාරාරම්මණාය වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය පරියොසානං හොති, නිප්පරියායෙන පන ගොත්‍රභුඤාණමෙව විපස්සනාය පරියොසානන්ති වුච්චති. තතො පරං නිබ්බානං ආරම්මණං කුරුමානං පුථුජ්ජනගොත්තං අතික්කමමානං අරියගොත්තං ඔක්කමමානං නිබ්බානාරම්මණෙ පඨමසමන්නාහාරභූතං අපුනරාවට්ටකං ගොත්‍රභුඤාණං උප්පජ්ජති. ඉදං පන ඤාණං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිඤ්ච ඤාණදස්සනවිසුද්ධිඤ්ච න භජති. අන්තරා අබ්බොහාරිකමෙව හොති. විපස්සනාසොතෙ පතිතත්තා ‘‘පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධී’’ති වා ‘‘විපස්සනා’’ති වා සඞ්ඛං ගච්ඡති. නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා ගොත්‍රභුඤාණෙ නිරුද්ධෙ තෙන දින්නසඤ්ඤාය නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා දිට්ඨිසංයොජනං [Pg.101] සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනන්ති තීණි සංයොජනානි විද්ධංසෙන්තො සොතාපත්තිමග්ගො උප්පජ්ජති, තදනන්තරං තස්සෙව විපාකභූතානි ද්වෙ තීණි වා ඵලචිත්තානි උප්පජ්ජන්ති අනන්තරවිපාකත්තා ලොකුත්තරකුසලානං, ඵලපරියොසානෙ පනස්ස උප්පන්නභවඞ්ගං විච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණත්ථාය මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති. සො හි ‘‘ඉමිනා වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති මග්ගං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘මෙ අයං ආනිසංසො ලද්ධො’’ති ඵලං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම කිලෙසා අවසිට්ඨා’’ති උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති. අවසානෙ ච ‘‘අයං ධම්මො මයා පටිවිද්ධො’’ති අමතං නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛති. ඉති සොතාපන්නස්ස අරියසාවකස්ස පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණානි හොන්ති. තථා සකදාගාමිඅනාගාමිඵලාවසානෙ. අරහත්තඵලාවසානෙ අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නාම නත්ථි. එවං සබ්බානිපි එකූනවීසතිපච්චවෙක්ඛණානි හොන්ති.

Moreover, without distinction, this threefold knowledge is also called 'cultivation,' 'preparation,' 'access,' and 'adaptation.' This adaptation knowledge is the culmination of the insight that has formations as its object and leads to emergence. However, in the primary sense, it is change-of-lineage knowledge that is called the culmination of insight. After that, change-of-lineage knowledge arises, which takes Nibbāna as its object, transcends the lineage of the worldling, enters the lineage of the noble ones, is the first application of mind to Nibbāna as object, and does not revert. This knowledge, however, is not included in the purification by knowledge and vision of the way, nor in the purification by knowledge and vision. It is intermediate and unclassifiable. Because it has fallen into the stream of insight, it is reckoned as 'purification by knowledge and vision of the way' or as 'insight.' When change-of-lineage knowledge, having made Nibbāna its object, has ceased, then, by the sign given by it, the path of stream-entry arises, destroying the three fetters: the fetter of personality view, the fetter of clinging to precepts and practices, and the fetter of doubt. Immediately after that, two or three fruition-consciousnesses arise as its result, because of the immediate-result-nature of supramundane wholesome states. At the conclusion of the fruition, having cut off the life-continuum that had arisen, a mind-door adverting consciousness arises for the purpose of reviewing. He reviews the path thus: 'By this path, indeed, have I come.' Then he reviews the fruit: 'This benefit has been obtained by me.' Then he reviews the abandoned defilements: 'These defilements have been abandoned.' Then he reviews the remaining defilements: 'These defilements remain,' which are the defilements to be abandoned by the three higher paths. And at the end, he reviews the deathless Nibbāna: 'This Dhamma has been penetrated by me.' Thus, for a stream-enterer, a noble disciple, there are five reviewings. Likewise at the conclusion of the fruition of a once-returner and a non-returner. At the conclusion of the fruition of an Arahant, there is no reviewing of remaining defilements. Thus, there are nineteen reviewings in all.

එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා සො යොගාවචරො තස්මිංයෙව ආසනෙ නිසින්නො වුත්තනයෙන විපස්සිත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවං කරොන්තො දුතියමග්ගං පාපුණාති, තදනන්තරං වුත්තනයෙනෙව ඵලඤ්ච. තතො වුත්තනයෙන විපස්සිත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානං අනවසෙසප්පහානං කරොන්තො තතියමග්ගං පාපුණාති, වුත්තනයෙන ඵලඤ්ච. තතො තස්මිංයෙවාසනෙ වුත්තනයෙන විපස්සිත්වා රූපරාගාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජානං අනවසෙසප්පහානං කරොන්තො චතුත්ථමග්ගං පාපුණාති, වුත්තනයෙන ඵලඤ්ච. එත්තාවතා චෙස හොති අරහා මහාඛීණාසවො පච්චෙකබුද්ධො. ඉති ඉමෙසු චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

Having reviewed thus, that meditator, seated on that very seat, developing insight in the manner described and attenuating sensual desire and ill will, attains the second path, and thereafter its fruition in the manner described. Then, developing insight in the manner described and bringing about the remainderless abandoning of sensual desire and ill will, he attains the third path, and its fruition in the manner described. Thereafter, seated on that very seat, developing insight in the manner described and bringing about the remainderless abandoning of lust for form, lust for the formless, conceit, restlessness, and ignorance, he attains the fourth path, and its fruition in the manner described. With this, he becomes an Arahant, a great one whose cankers are destroyed, a Paccekabuddha. Thus, the knowledge in these four paths is called the purification by knowledge and vision.

එත්තාවතා ‘‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං අවිහෙඨයං අඤ්ඤතරම්පි තෙස’’න්ති එතෙන පාතිමොක්ඛසංවරාදිසීලස්ස වුත්තත්තා සීලවිසුද්ධි. ‘‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය කුතො සහාය’’න්ති එතෙන පටිඝානුනයවිවජ්ජනවසෙන මෙත්තාදීනං වුත්තත්තා චිත්තවිසුද්ධි. ‘‘එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති ඉමිනා පන නාමරූපපරිග්ගහාදීනං වුත්තත්තා දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධීති සත්ත විසුද්ධියො වුත්තා හොන්ති. අයමෙත්ථ මුඛමත්තනිදස්සනං, විත්ථාරං පන ඉච්ඡන්තෙන [Pg.102] විසුද්ධිමග්ගං (විසුද්ධි. 2.662, 678, 692, 737, 806 ආදයො) ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බං. එත්තාවතා චෙසො පච්චෙකබුද්ධො –

By this much, through the words, 'Having laid down the rod towards all beings, not harming any among them,' because the virtue of Pātimokkha restraint and so on is stated, the purification of virtue is stated. Through the words, 'One should not desire a son, still less a companion,' because loving-kindness and so on, by way of avoiding aversion and affection, is stated, the purification of mind is stated. And through the words, 'Let one wander alone like a rhinoceros,' because the comprehension of name-and-form and so on is stated, the purification of view, the purification by overcoming doubt, the purification by knowledge and vision of what is and is not the path, the purification by knowledge and vision of the way, and the purification of knowledge and vision—thus the seven purifications are stated. This here is a mere introductory indication; one who desires the full details should look into the Visuddhimagga and grasp them there. With this, this Paccekabuddha—

‘‘චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති, සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන;

පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. (සු. නි. 42;

චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128) –

He is unobstructed in the four directions and unresisting, content with whatever he receives; enduring dangers, fearless, let him wander alone like a rhinoceros.

පසංසියාදිභාවං ආපජ්ජිත්වා ගන්ධමාදනපබ්බතං උපසොභයමානො විහාසින්ති එවං සබ්බත්ථ.

Having attained a state of being praiseworthy and so on, adorning the Gandhamādana mountain, they dwelt. Thus it is everywhere.

පඨමගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Explanation of the First Verse.

122. දුතියෙ සංසග්ගජාතස්සාති ජාතසංසග්ගස්ස. තත්ථ දස්සනසවනකායසමුල්ලපනසම්භොගවසෙන පඤ්චවිධො සංසග්ගො. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤං දිස්වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නරාගො දස්සනසංසග්ගො නාම. තත්ථ සීහළදීපෙ කාළදීඝවාපීගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තං කල්‍යාණවිහාරවාසිං දහරභික්ඛුං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තා කෙනචි උපායෙන තං අලභිත්වා කාලකතා කුටුම්බියධීතා තස්සා නිවාසනචොළක්ඛණ්ඩං දිස්වා ‘‘එවරූපාය වත්ථධාරිනියා නාම සද්ධිං සංවාසං නාලත්ථ’’න්ති හදයං ඵාලෙත්වා කාලකතො සො එව ච දහරො නිදස්සනං.

122. In the second verse, 'of one born from association' (saṃsaggajātassa) means 'of one whose association has arisen.' Here, association is fivefold: through seeing, hearing, bodily contact, conversation, and intimate enjoyment. Among these, the lust that arises through the eye-consciousness process upon seeing one another is called association through seeing. The example here is as follows: in Sri Lanka, in the village of Kāḷadīghavāpī, a young monk residing at Kalyāṇa Monastery, while wandering for alms, was seen by a householder's daughter who, becoming attached to him and failing to obtain him by any means, died. Seeing a piece of her lower garment, that very young monk, lamenting, 'I was not able to live with one who wore such a garment,' died of a broken heart. That very young monk is the example.

පරෙහි පන කථියමානං රූපාදිසම්පත්තිං අත්තනා වා හසිතලපිතගීතසද්දං සුත්වා සොතවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නො රාගො සවනසංසග්ගො නාම. තත්‍රාපි ගිරිගාමවාසීකම්මාරධීතාය පඤ්චහි කුමාරීහි සද්ධිං පදුමස්සරං ගන්ත්වා න්හායිත්වා මාලං සීසෙ ආරොපෙත්වා උච්චාසද්දෙන ගායන්තියා ආකාසෙන ගච්ඡන්තො සද්දං සුත්වා කාමරාගෙන ඣානා පරිහායිත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තො පඤ්චග්ගළලෙණවාසී තිස්සදහරො නිදස්සනං.

Moreover, the lust that arises through the ear-consciousness process upon hearing from others about the excellence of someone's form and so on, or upon hearing the sound of their laughter, speech, or song, is called association through hearing. In this context, the young Tissa, a resident of the Five-Bar Cave, is the example. He was traveling through the sky when he heard the loud singing of a blacksmith's daughter from a mountain village. She had gone to a lotus pond with five other girls, bathed, placed a garland on her head, and was singing. Hearing her voice, he was overcome by sensual lust, fell from his jhāna, and met with ruin.

අඤ්ඤමඤ්ඤං අඞ්ගපරාමසනෙන උප්පන්නරාගො කායසංසග්ගො නාම. ධම්මගායනදහරභික්ඛු චෙත්ථ නිදස්සනං. මහාවිහාරෙ කිර දහරභික්ඛු ධම්මං භාසති, තත්ථ මහාජනෙ ආගතෙ රාජාපි අගමාසි සද්ධිං අන්තෙපුරෙන. තතො රාජධීතාය තස්ස රූපඤ්ච සද්දඤ්ච ආගම්ම බලවරාගො උප්පන්නො තස්ස ච දහරස්සාපි. තං දිස්වා රාජා සල්ලක්ඛෙත්වා සාණිපාකාරෙන පරික්ඛිපාපෙසි, [Pg.103] තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පරාමසිත්වා ආලිඞ්ගිසු. පුන සාණිපාකාරං අපනෙත්වා පස්සන්තා ද්වෙපි කාලකතෙයෙව අද්දසංසූති.

The lust that arises from the mutual touching of limbs is called association through bodily contact. A young monk reciting the Dhamma is an example in this case. It is said that in the Mahāvihāra, a young monk was reciting the Dhamma. When a large crowd had gathered there, the king also came with his harem. Then, on account of his appearance and voice, a strong lust arose in the king's daughter, and also in that young monk. Seeing this, the king took note and had them enclosed with a curtain-wall. They touched and embraced each other. Later, when the curtain-wall was removed, they saw that both were already dead.

අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලපනසමුල්ලපනෙ උප්පන්නරාගො පන සමුල්ලපනසංසග්ගො නාම. භික්ඛුභික්ඛුනීහි සද්ධිං පරිභොගකරණෙ උප්පන්නරාගො සම්භොගසංසග්ගො නාම. ද්වීසුපි ච එතෙසු මරිචවට්ටිවිහාරෙ භික්ඛු ච භික්ඛුනී ච නිදස්සනං. මරිචවට්ටිමහාවිහාරමහෙ කිර දුට්ඨගාමණි අභයමහාරාජා මහාදානං පටියාදෙත්වා උභතොසඞ්ඝං පරිවිසති. තත්ථ උණ්හයාගුයා දින්නාය සඞ්ඝනවකසාමණෙරී අනාධාරකස්ස සත්තවස්සිකසඞ්ඝනවකසාමණෙරස්ස දන්තවලයං දත්වා සමුල්ලාපං අකාසි, තෙ උභොපි උපසම්පජ්ජිත්වා සට්ඨිවස්සා හුත්වා පරතීරං ගතා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමුල්ලාපෙන පුබ්බසඤ්ඤං පටිලභිත්වා තාවදෙව ජාතසිනෙහා සික්ඛාපදානි වීතික්කමිත්වා පාරාජිකා අහෙසුන්ති.

The lust that arises from mutual conversation and exchange of greetings is called association through conversation. The lust that arises when a bhikkhu and a bhikkhunī engage in shared enjoyment is called association through intimate enjoyment. In both these cases, the bhikkhu and the bhikkhunī at the Maricavaṭṭi monastery are the example. It is said that during a festival at the Maricavaṭṭi Mahāvihāra, King Duṭṭhagāmaṇi Abhaya prepared a grand offering and served both Sanghas. There, when hot gruel was given, a junior novice nun gave a tooth-stick to a seven-year-old junior novice monk who was without support, and they conversed. Later, both attained higher ordination, and after sixty years, they went to the other shore. Through their mutual conversation, they recalled their past connection, and immediately affection arose in them. Having transgressed the training rules, they became guilty of a pārājika offense.

එවං පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ යෙන කෙනචි සංසග්ගෙන ජාතසංසග්ගස්ස භවන්ති ස්නෙහා, පුරිමරාගපච්චයා බලවරාගො උප්පජ්ජති. තතො ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොතීති තමෙව ස්නෙහං අනුගච්ඡන්තං සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකසොකපරිදෙවාදිනානප්පකාරකං දුක්ඛමිදං පහොති නිබ්බත්තති භවති ජායති. අපරෙ පන ‘‘ආරම්මණෙ චිත්තවොසග්ගො සංසග්ගො’’ති භණන්ති. තතො ස්නෙහො ස්නෙහදුක්ඛන්ති.

Thus, in the fivefold association, by whatever kind of association, affections arise for one whose association has arisen. Due to the condition of former lust, a strong lust arises. From that, this suffering arises, dependent on affection; indeed, for one who follows that very affection, various kinds of suffering—such as sorrow, lamentation, and so forth, visible in this life and in the next—arise, are produced, come into being, and are born. Others, however, say, 'The mind's engagement with an object is association.' From that comes affection, and from affection, suffering.

එවමත්ථප්පභෙදං ඉමං අඩ්ඪගාථං වත්වා සො පච්චෙකබුද්ධො ආහ – ‘‘ස්වාහං යමිදං ස්නෙහන්වයං සොකාදිදුක්ඛං පහොති, තස්ස දුක්ඛස්ස මූලං ඛනන්තො පච්චෙකසම්බොධිං අධිගතො’’ති. එවං වුත්තෙ තෙ අමච්චා ආහංසු – ‘‘අම්හෙහි දානි, භන්තෙ, කිං කත්තබ්බ’’න්ති? තතො සො ආහ – ‘‘තුම්හෙ වා අඤ්ඤෙ වා යො ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චිතුකාමො, සො සබ්බොපි ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. එත්ථ ච යං තං ‘‘ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොතී’’ති වුත්තං, තදෙව සන්ධාය ‘‘ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා යථාවුත්තෙන සංසග්ගෙන සංසග්ගජාතස්ස භවන්ති ස්නෙහා, ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොති, එවං යථාභූතං ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො අහං අධිගතොති එවම්පි අභිසම්බන්ධිත්වා චතුත්ථපාදො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව උදානවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තතො පරං සබ්බං පුරිමගාථාය වුත්තසදිසමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.36).

Having thus explained the meaning of this half-verse in detail, that Paccekabuddha said: 'Indeed, I, having uprooted the root of this suffering—sorrow and the like—that arises dependent on affection, have attained solitary enlightenment.' When this was said, those ministers asked, 'Venerable sir, what should we do now?' Then he said, 'Whoever among you or others wishes to be freed from this suffering, seeing the danger born of affection, should wander alone like a rhinoceros horn.' And here, what was said—'this suffering arises dependent on affection'—should be understood as referring to the same point when it is said, 'seeing the danger born of affection.' Alternatively, connecting it thus: 'Through the described association, affections arise for one whose association has arisen, and this suffering arises dependent on affection; seeing the danger born of affection as it truly is, I have attained'—even so, the fourth line should be understood as an inspired utterance, as explained previously. After this, everything is similar to what was stated in the earlier verse (SNA 1.36).

නිද්දෙසෙ [Pg.104] අනුප්පාදෙතීති රූපස්මිං අනුබ්‍යඤ්ජනං දිස්වා අල්ලීයති. අනුබන්ධතීති රූපස්මිං ස්නෙහවසෙන බන්ධති. භවන්තීති හොන්ති. ජායන්තීති උප්පජ්ජන්ති. නිබ්බත්තන්තීති වත්තන්ති. පාතුභවන්තීති පාකටා හොන්ති. සම්භවන්ති සඤ්ජායන්ති අභිනිබ්බත්තන්තීති තීණි උපසග්ගෙන වඩ්ඪිතානි. ඉතො පරං අට්ඨකවග්ගෙ (මහානි. 1 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

In the Niddesa, 'produces' (anuppādeti) means: seeing a secondary characteristic in a form, one clings. 'It pursues' (anubandhati) means one binds to form through affection. 'They exist' (bhavanti) means they are. 'They are born' (jāyanti) means they arise. 'They are produced' (nibbattanti) means they proceed. 'They become manifest' (pātubhavanti) means they become apparent. 'They originate' (sambhavanti), 'are generated' (sañjāyanti), and 'come into being' (abhinibbattanti): these three are intensified with prefixes. From here onward, it should be understood in the manner explained in the Aṭṭhakavagga (Mahāniddesa 1, and so forth).

දුතියගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Second Verse.

123. තතියෙ මෙත්තායනවසෙන මිත්තා. සුහදභාවෙන සුහජ්ජා. කෙචි හි එකන්තහිතකාමතාය මිත්තාව හොන්ති, න සුහජ්ජා. කෙචි ගමනාගමනට්ඨානනිසජ්ජාසමුල්ලාපාදීසු හදයසුඛජනනෙන සුහජ්ජාව හොන්ති, න මිත්තා. කෙචි තදුභයවසෙන සුහජ්ජා චෙව මිත්තා ච. තෙ දුවිධා හොන්ති අගාරියා ච අනගාරියා ච. තත්ථ අගාරියා තිවිධා හොන්ති උපකාරා සමානසුඛදුක්ඛා අනුකම්පකාති. අනගාරියා විසෙසෙන අත්ථක්ඛායිනො. එවං තෙ චතූහි චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා හොන්ති.

123. In the third verse, 'friends' (mittā) are so called because of loving-kindness (mettāyanavasena). 'Companions' (suhajjā) are so called because of a feeling of good-heartedness (suhadabhāvena). For some are friends only because they wish for one’s unmixed benefit, but are not companions. Some are companions only because they bring joy in coming and going, standing, sitting, conversing, and so forth, by generating pleasure in the heart, but are not friends. Some are both companions and friends, by virtue of both. They are of two kinds: householders and homeless ones. Among them, householders are of three kinds: helpers, those who share the same happiness and sorrow, and the compassionate. Homeless ones are especially those who explain what is beneficial. Thus, they are each endowed with four qualities.

යථාහ –

As it was said:

‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි උපකාරො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො. පමත්තං රක්ඛති, පමත්තස්ස සාපතෙය්‍යං රක්ඛති, භීතස්ස සරණං හොති, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු තද්දිගුණං භොගං අනුප්පදෙති (දී. නි. 3.261).

"Householder's son, a helpful friend should be known as a good-hearted friend in four instances. He protects one who is heedless, he protects the property of one who is heedless, he is a refuge for one who is afraid, and when tasks and duties arise, he provides double the wealth needed" (DN 31).

තථා –

Similarly:

‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි සමානසුඛදුක්ඛො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො. ගුය්හමස්ස ආචික්ඛති, ගුය්හමස්ස පරිගූහති, ආපදාසු න විජහති, ජීවිතම්පිස්ස අත්ථාය පරිච්චත්තං හොති (දී. නි. 3.262).

"Householder's son, a friend who shares the same happiness and sorrow should be known as a good-hearted friend in four instances. He reveals his secret to him, he conceals his friend's secret, he does not abandon him in misfortunes, and his life is even given up for his friend's sake" (DN 31).

තථා –

Similarly:

‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි අනුකම්පකො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො. අභවෙනස්ස න නන්දති, භවෙනස්ස නන්දති, අවණ්ණං භණමානං නිවාරෙති, වණ්ණං භණමානං පසංසති (දී. නි. 3.264).

"Householder's son, a compassionate friend should be known as a good-hearted friend in four instances. He does not rejoice in his friend's decline, he rejoices in his prosperity, he restrains one who speaks ill of his friend, and he praises one who speaks well of his friend" (DN 31).

තථා [Pg.105] –

Similarly:

‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි අත්ථක්ඛායී මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො. පාපා නිවාරෙති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙති, අස්සුතං සාවෙති, සග්ගස්ස මග්ගං ආචික්ඛතී’’ති (දී. නි. 3.263).

"Householder's son, a friend who explains what is beneficial should be known as a good-hearted friend in four instances. He restrains one from evil, he establishes one in the good, he makes one hear what has not been heard, and he points out the path to heaven" (DN 31).

තෙසු ඉධ අගාරියා අධිප්පෙතා, අත්ථතො පන සබ්බෙපි යුජ්ජන්ති. තෙ මිත්තෙ සුහජ්ජෙ. අනුකම්පමානොති අනුදයමානො, තෙසං සුඛං උපසංහරිතුකාමො දුක්ඛං අපහරිතුකාමො.

Among these, householders are intended here, but in terms of meaning, all are suitable. They are friends and companions. 'Anukampamāno' means being compassionate (anudayamāno), wishing to bring them happiness and to remove their suffering.

හාපෙති අත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථවසෙන තිවිධං, තථා අත්තත්ථපරත්ථඋභයත්ථවසෙනාපි තිවිධං අත්ථං ලද්ධවිනාසනෙන අලද්ධානුප්පාදනෙනාති ද්විධාපි හාපෙති විනාසෙති. පටිබද්ධචිත්තොති ‘‘අහං ඉමං විනා න ජීවාමි, එසො මෙ ගති, එසො මෙ පරායණ’’න්ති එවං අත්තානං නීචෙ ඨානෙ ඨපෙන්තොපි පටිබද්ධචිත්තො හොති. ‘‘ඉමෙ මං විනා න ජීවන්ති, අහං තෙසං ගති, අහං තෙසං පරායණ’’න්ති එවං අත්තානං උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්තොපි පටිබද්ධචිත්තො හොති. ඉධ පන එවං පටිබද්ධචිත්තො අධිප්පෙතො.

'He abandons benefit' (hāpeti atthaṃ) is threefold: in terms of benefit in the present life, benefit in a future life, and the ultimate benefit; similarly, it is also threefold in terms of benefit for oneself, benefit for others, and benefit for both. He abandons and destroys benefit in two ways: by losing what was obtained and by not producing what was not yet obtained. 'One whose mind is attached' (paṭibaddhacitto) is one who thinks, “Without this, I cannot live; this is my refuge, this is my final resort.” Thus, even when placing himself in a low position, his mind is attached. Or he thinks, “These cannot live without me; I am their refuge, I am their final resort.” Thus, even when placing himself in a high position, his mind is attached. Here, however, one with such an attached mind is intended.

එතං භයන්ති එතං අත්ථහාපනභයං, අත්තනො සමාපත්තිහානිං සන්ධාය භණති. සන්ථවෙති තිවිධො සන්ථවො තණ්හාදිට්ඨිමිත්තසන්ථවවසෙන. තත්ථ අට්ඨසතප්පභෙදාපි තණ්හා තණ්හාසන්ථවො, ද්වාසට්ඨිප්පභෙදාපි දිට්ඨි දිට්ඨිසන්ථවො, පටිබද්ධචිත්තතාය මිත්තානුකම්පනා මිත්තසන්ථවො. සො ඉධ අධිප්පෙතො. තෙන හිස්ස සමාපත්ති පරිහීනා. තෙනාහ – ‘‘එතං භයං සන්ථවෙ පෙක්ඛමානො’’ති. සෙසං පුබ්බසදිසමෙවාති වෙදිතබ්බං. නිද්දෙසෙ වත්තබ්බං නත්ථි (සු. නි. අට්ඨ. 1.37; අප. අට්ඨ. 1.1.93-94).

'This is a fear' (etaṃ bhayaṃ) means this fear of losing benefit, spoken with reference to the loss of one's own meditative attainments. 'Association' (santhavo) is threefold: association through craving, view, and friendship. Herein, craving with its one hundred and eight varieties is craving-association; view with its sixty-two varieties is view-association; and compassion for friends due to an attached mind is friendship-association. The latter is intended here. Through that, his meditative attainment is lost. Hence it is said: “Seeing this fear in association.” The rest should be understood as similar to the previous. There is nothing further to be said in the exposition (SnA 1.37; ApA 1.1.93-94).

තතියගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Third Verse.

124. චතුත්ථෙ වංසොති වෙළු. විසාලොති විත්ථිණ්ණො. ව-කාරො අවධාරණත්ථො, එවකාරො වා අයං. සන්ධිවසෙනෙත්ථ එ-කාරො නට්ඨො. තස්ස පරපදෙන සම්බන්ධො, තං පච්ඡා යොජෙස්සාම. යථාති පටිභාගෙ. විසත්තොති ලග්ගො ජටිතො සංසිබ්බිතො. පුත්තෙසු දාරෙසු චාති පුත්තධීතුභරියාසු. යා අපෙක්ඛාති යා තණ්හා යො ස්නෙහො[Pg.106]. වංසක්කළීරොව අසජ්ජමානොති වංසකළීරො විය අලග්ගමානො. කිං වුත්තං හොති? යථා වංසො විසාලො විසත්තො එව හොති, පුත්තෙසු ච දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා, සාපි එවං තානි වත්ථූනි සංසිබ්බිත්වා ඨිතත්තා විසත්තා එව. ස්වාහං තාය අපෙක්ඛාය අපෙක්ඛවා විසාලො වංසො විය විසත්තොති එවං අපෙක්ඛාය ආදීනවං දිස්වා තං අපෙක්ඛං මග්ගඤාණෙන ඡින්දන්තො අයං වංසකළීරොව රූපාදීසු වා දිට්ඨාදීසු වා ලාභාදීසු වා කාමභවාදීසු වා තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අසජ්ජමානො පච්චෙකසම්බොධිං අධිගතොති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමායපි නිද්දෙසෙ අතිරෙකං නත්ථි (සු. නි. අට්ඨ. 1.38).

124. In the fourth verse, 'vaṃso' means bamboo (veḷu). 'Visālo' means spread out (vitthiṇṇo). The particle 'va' is for emphasis, or it is the particle 'eva'. Here, the 'e' is elided due to sandhi. Its connection is with the following word, which we shall explain later. 'Yathā' means 'like' or 'in comparison'. 'Visatto' means clinging (laggo), entangled (jaṭito), interwoven (saṃsibbito). 'Puttesu dāresu ca' means among sons, daughters, and wives. 'Yā apekkhā' means that craving (taṇhā), that affection (sneho). 'Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno' means 'like a bamboo shoot, not clinging' (alaggamāno). What is meant? Just as a bamboo is large and entangled, so too is the attachment to sons and wives; because it remains interwoven with those objects, it is indeed entangled. Thus, seeing the danger in that attachment—‘I, being attached by that attachment, am entangled like a large bamboo’—and cutting off that attachment with the knowledge of the path, this one, like a bamboo shoot not clinging to forms and so forth, or to views and so forth, or to gains and so forth, or to sensual existence, other states of existence, and so forth, by way of craving, conceit, and wrong view, has attained individual enlightenment. The rest should be understood in the previous manner. There is nothing further in this exposition either (SnA 1.38).

චතුත්ථගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Fourth Verse.

125. පඤ්චමෙ මිගොති සබ්බෙසං ආරඤ්ඤිකචතුප්පදානං එව එතං අධිවචනං. ඉධ පන පසදමිගො අධිප්පෙතො. අරඤ්ඤම්හීති ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං අරඤ්ඤං, ඉධ පන උය්‍යානං අධිප්පෙතං, තස්මා ‘‘උය්‍යානම්හී’’ති වුත්තං හොති. යථාති පටිභාගෙ. අබද්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීසු යෙන කෙනචි අබද්ධො. එතෙන විස්සට්ඨචරියං දීපෙති. යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරායාති යෙන දිසාභාගෙන ගන්තුං ඉච්ඡති, තෙන ගොචරත්ථං ගච්ඡති. තස්මා තත්ථ යත්තකං ඉච්ඡති ගන්තුං, තත්තකං ගච්ඡති. යං ඉච්ඡති ඛාදිතුං, තං ඛාදතීති දීපෙති. විඤ්ඤූ නරොති පණ්ඩිතපුරිසො. සෙරිතන්ති සච්ඡන්දවුත්තිතං අපරායත්තභාවං. පෙක්ඛමානොති පඤ්ඤාචක්ඛුනා ඔලොකයමානො. අථ වා ධම්මසෙරිතං පුග්ගලසෙරිතඤ්ච. ලොකුත්තරධම්මා හි කිලෙසවසං අගමනතො සෙරිනො තෙහි සමන්නාගතා පුග්ගලා ච, තෙසං භාවනිද්දෙසො සෙරිතං පෙක්ඛමානොති. කිං වුත්තං හොති? මිගො අරඤ්ඤම්හි යථා අබද්ධො, යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරාය. කදා නු ඛො අහම්පි තණ්හාබන්ධනං ඡින්දිත්වා එවං ගච්ඡෙය්‍යන්ති ඉති මෙ තුම්හෙහි ඉතො චිතො ච පරිවාරෙත්වා ඨිතෙහි බද්ධස්ස යෙනිච්ඡකං ගන්තුං අලභන්තස්ස තස්මිං යෙනිච්ඡකගමනාභාවෙ ආදීනවං යෙනිච්ඡකගමනෙ ආනිසංසං දිස්වා අනුක්කමෙන සමථවිපස්සනාපාරිපූරිං අගමිං. තතො පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හි. තස්මා අඤ්ඤොපි විඤ්ඤූ නරො සෙරිතං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති (සු. නි. අට්ඨ. 1.39 ආදයො).

125. In the fifth verse, 'migo' is a designation for all four-footed wild animals. Here, however, a spotted deer (pasadamigo) is intended. 'Araññamhi' (in the wilderness) means the remainder after excluding a village and its vicinity; here, however, a park is intended, thus it means 'in the park.' 'Yathā' (as) means 'in comparison.' 'Abaddho' (unbound) means not bound by a rope or anything else. This shows its free-ranging conduct. 'Yenicchakaṃ gacchati gocarāya' (goes for grazing wherever it wishes) means it goes for grazing in whichever direction it wishes to go. This shows that it goes as far as it wishes and eats what it wishes. 'Viññū naro' (a discerning person) means a wise person. 'Seritaṃ' (freedom) means acting according to one's own will, independence. 'Pekkhamāno' (observing) means looking with the eye of wisdom. Alternatively, it refers to the freedom of the Dhamma and the freedom of individuals. For the supramundane states are free because they do not fall under the power of the defilements, and so are the individuals endowed with them; the explanation of their nature is 'observing freedom.' What is meant? 'Just as a wild animal in the wilderness, unbound, goes for grazing wherever it wishes, when shall I too, having cut the bond of craving, go about like that?' Thus, for me, who was bound, surrounded by you all here and there, and unable to go wherever I wished, seeing the danger in that lack of free movement and the advantage in free movement, I gradually reached the fulfillment of serenity and insight. Thence I attained individual enlightenment. Therefore, another discerning person, observing freedom, should wander alone like the horn of a rhinoceros (SnA 1.39 ff.).

පඤ්චමගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Fifth Verse.

126. ඡට්ඨෙ [Pg.107] අයං පිණ්ඩත්ථො – සහායමජ්ඣෙ ඨිතස්ස දිවාසෙය්‍යසඞ්ඛාතෙ වාසෙ ච මහාඋපට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ඨානෙ ච උය්‍යානගමනසඞ්ඛාතෙ ගමනෙ ච ජනපදචාරිකසඞ්ඛාතාය චාරිකාය ච ‘‘ඉදං මෙ සුණ, ඉදං මෙ දෙහී’’තිආදිනා නයෙන තථා තථා ආමන්තනා හොති, තස්මා අහං තත්ථ තත්ථ නිබ්බිජ්ජිත්වා යායං අරියජනසෙවිතා අනෙකානිසංසා එකන්තසුඛා, එවං සන්තෙපි ලොභාභිභූතෙහි සබ්බකාපුරිසෙහි අනභිජ්ඣිතා අපත්ථිතා පබ්බජ්ජා, තං අනභිජ්ඣිතං පරෙසං අවසවත්තනෙන භබ්බපුග්ගලවසෙනෙව ච සෙරිතං පෙක්ඛමානො විපස්සනං ආරභිත්වා අනුක්කමෙන පච්චෙකසම්බොධිං අධිගතොති. සෙසං වුත්තනයමෙව (සු. නි. අට්ඨ. 1.39-42).

126. In the sixth verse, this is the summary meaning: For one who stays amidst companions, whether in a dwelling known as a day-abode, or in a place known as a great attendance hall, or during a going known as a visit to a park, or on a wandering known as a tour of the country, there are various requests in the manner of, 'Listen to this for me,' 'Give me this,' and so on. Therefore, becoming disenchanted with all that, observing that freedom—which is uncoveted, independent of others, and only for the capable—of this going-forth, which is frequented by noble persons, has many benefits, is exclusively blissful, and yet is not coveted or desired by any base persons overcome by greed, I initiated insight meditation and gradually attained individual enlightenment. The rest is as has been explained (SnA 1.39-42).

ඡට්ඨගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Sixth Verse.

127. සත්තමෙ ඛිඩ්ඩාති කීළනා. සා දුවිධා හොති කායිකා ච වාචසිකා ච. තත්ථ කායිකා නාම හත්ථීහිපි කීළන්ති, අස්සෙහිපි රථෙහිපි ධනූහිපි ථරූහිපීති එවමාදි. වාචසිකා නාම ගීතං සිලොකභණනං මුඛභෙරිකන්ති එවමාදි. රතීති පඤ්චකාමගුණරති. විපුලන්ති යාව අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච ඨානෙන සකලත්තභාවබ්‍යාපකං. සෙසං පාකටමෙව. අනුසන්ධියොජනාපි චෙත්ථ සංසග්ගගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා (සු. නි. අට්ඨ. 1.41).

127. In the seventh verse, 'khiḍḍā' means amusement or sport. It is of two kinds: bodily and verbal. Herein, bodily amusement means playing with elephants, horses, chariots, bows, swords, and so forth. Verbal amusement includes singing, reciting verses, mouth-drumming, and so on. 'Rati' means delight in the five cords of sensual pleasure. 'Vipula' means pervading the entire body, reaching as far as the bone marrow. The rest is clear. The contextual connection here should also be understood in the same way as explained in the Saṃsaggagāthā (Verse on Association) (SnA 1.41).

සත්තමගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Seventh Verse.

128. අට්ඨමෙ චාතුද්දිසොති චතූසු දිසාසු යථාසුඛවිහාරී, ‘‘එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.556; 3.308; අ. නි. 4.125; විභ. 643; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128) වා නයෙන බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාඵරිතා චතස්සො දිසා අස්ස සන්තීතිපි චාතුද්දිසො. තාසු දිසාසු කත්ථචි සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා භයෙන න පටිහඤ්ඤතීති අප්පටිඝො. සන්තුස්සමානොති ද්වාදසවිධස්ස සන්තොසස්ස වසෙන සන්තුස්සකො. ඉතරීතරෙනාති උච්චාවචෙන පච්චයෙන. පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භීති එත්ථ පරිස්සයන්ති කායචිත්තානි, පරිහාපෙන්ති වා තෙසං සම්පත්තිං, තානි වා පටිච්ච සයන්තීති පරිස්සයා, බාහිරානං සීහබ්‍යග්ඝාදීනං අබ්භන්තරානඤ්ච කාමච්ඡන්දාදීනං කායචිත්තුපද්දවානං එතං අධිවචනං. තෙ පරිස්සයෙ අධිවාසනඛන්තියා ච වීරියාදීහි ච ධම්මෙහි සහතීති පරිස්සයානං සහිතා. ථද්ධභාවකරභයාභාවෙන [Pg.108] අඡම්භී. කිං වුත්තං හොති? යථා තෙ චත්තාරො සමණා, එවං ඉතරීතරෙන පච්චයෙන සන්තුස්සමානො එත්ථ පටිපත්තිපදට්ඨානෙ සන්තොසෙ ඨිතො චතූසු දිසාසු මෙත්තාදිභාවනාය චාතුද්දිසො, සත්තසඞ්ඛාරෙසු පටිහනනකරභයාභාවෙන අප්පටිඝො ච හොති. සො චාතුද්දිසත්තා වුත්තප්පකාරානං පරිස්සයානං සහිතා, අප්පටිඝත්තා අඡම්භී ච හොතීති එතං පටිපත්තිගුණං දිස්වා යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා පච්චෙකසම්බොධිං අධිගතොම්හීති.

128. In the eighth verse, 'cātuddiso' means dwelling at ease in the four directions, or it means that he has the four directions pervaded by the cultivation of the divine abodes, in the manner of 'he dwells pervading one direction' and so on (DN 1.556; MN 3.308; AN 4.125; Vibh 643; Cūḷaniddesa, Khaggavisāṇasutta Niddesa 128). In those directions, he is not repelled by fear of beings or formations anywhere—thus he is 'appaṭigho' (unobstructed). 'Santussamāno' means being content by means of the twelve kinds of contentment. 'Itarītarena' means with various requisites, high and low. 'Parissayānaṃ sahitā achambhī': Here, 'parissayā' means those things that afflict body and mind, or diminish their well-being, or that one lies down relying on them. This is a designation for both external dangers like lions and tigers, and internal ones like sensual desire, which are afflictions of body and mind. He endures these dangers with the patience of endurance and overcomes them through qualities like energy—thus he is 'parissayānaṃ sahitā' (one who bears dangers). He is fearless ('achambhī') due to the absence of fear that causes stiffness. What is meant? Just as those four recluses, so too, being content with various requisites, established in contentment as the basis of practice in this way, spreading loving-kindness and other meditations in the four directions, he is 'cātuddiso'; and he is 'appaṭigho' due to the absence of fear that causes repulsion towards beings or formations. Because he is 'cātuddiso', he bears the aforementioned dangers; because he is 'appaṭigho', he is fearless. Seeing this quality of practice, I practiced wisely and attained individual enlightenment.

අථ වා තෙ සමණා විය සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන වුත්තනයෙනෙව චාතුද්දිසො හොතීති ඤත්වා එවං චාතුද්දිසභාවං පත්ථයන්තො යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා අධිගතොම්හි. තස්මා අඤ්ඤොපි ඊදිසං ඨානං පත්ථයමානො චාතුද්දිසතාය පරිස්සයානං සහිතා අප්පටිඝතාය ච අඡම්භී හුත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති (සු. නි. අට්ඨ. 1.42).

Alternatively, knowing that, like those recluses, being content with various requisites, he becomes 'cātuddiso' in the manner explained, and aspiring to such a state of being 'cātuddiso', I practiced wisely and attained it. Therefore, anyone else aspiring to such a state, being 'cātuddiso' (all-directional) and thus bearing dangers, and being fearless through being unobstructed, should wander alone like a rhinoceros horn (SnA 1.42).

නිද්දෙසෙ මෙත්තාති අත්ථතො තාව මිජ්ජතීති මෙත්තා, සිනෙහතීති අත්ථො. මිත්තෙ වා භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. මෙත්තාසහගතෙනාති මෙත්තාය සමන්නාගතෙන. චෙතසාති චිත්තෙන. එකං දිසන්ති එකිස්සා දිසාය පඨමපරිග්ගහිතං සත්තං උපාදාය එකං දිසං පරියාපන්නසත්තඵරණවසෙන වුත්තං. ඵරිත්වාති ඵුසිත්වා ආරම්මණං කත්වා. විහරතීති බ්‍රහ්මවිහාරාධිට්ඨිතං ඉරියාපථවිහාරං පවත්තෙති. තථා දුතියන්ති යථා පුරත්ථිමාදීසු දිසාසු යං කිඤ්චි එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථෙව තදනන්තරං දුතියං තතියං චතුත්ථඤ්චාති අත්ථො.

In the exposition, 'mettā' means, in essence, 'that which causes affection'—thus, 'mettā' means 'to be affectionate'. Or it is 'mettā' because it is found in a friend, or because it is the behavior of a friend. 'Mettāsahagatena' means accompanied by loving-kindness. 'Cetasā' means with the mind. 'Ekaṃ disaṃ' is said in terms of pervading beings encompassed by one direction, taking as the initial object a being first apprehended in one direction. 'Pharitvā' means touching, making them the object of meditation. 'Viharati' means one maintains the mode of conduct established in the divine abiding. 'Tathā dutiyaṃ' means that just as one dwells pervading any one direction, such as the eastern direction, in the same way, immediately afterward, the second, third, and fourth are to be understood.

ඉති උද්ධන්ති එතෙනෙව ච නයෙන උපරිමං දිසන්ති වුත්තං හොති. අධො තිරියන්ති අධොදිසම්පි තිරියං දිසම්පි එවමෙව. තත්ථ ච අධොති හෙට්ඨා. තිරියන්ති අනුදිසා. එවං සබ්බදිසාසු අස්සමණ්ඩලෙ අස්සමිව මෙත්තාසහගතං චිත්තං සාරෙතිපි පච්චාසාරෙතිපීති. එත්තාවතා එකමෙකං දිසං පරිග්ගහෙත්වා ඔධිසො මෙත්තාඵරණං දස්සිතං. සබ්බධීතිආදි පන අනොධිසො දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සබ්බධීති සබ්බත්ථ. සබ්බත්තතායාති සබ්බෙසු හීනමජ්ඣිමඋක්කට්ඨමිත්තසපත්තමජ්ඣත්තානිප්පභෙදෙසු අත්තතාය, ‘‘අයං පරසත්තො’’ති විභාගං අකත්වා අත්තසමතායාති වුත්තං හොති.

Thus, 'uddhaṃ' (upwards) means the upper direction is spoken of in this same manner. 'Adho tiriyaṃ' (downwards and across) means the lower direction and the transverse direction are likewise. Therein, 'adho' means underneath. 'Tiriyaṃ' means the intermediate directions. In this way, the mind imbued with loving-kindness is directed and redirected in all directions, like a horse in a horse-circle. To this extent, the pervasion of loving-kindness has been shown by grasping each direction individually, that is, the limited pervasion. However, 'sabbadhi' and so on is stated to show the unlimited pervasion. Therein, 'sabbadhi' means everywhere. 'Sabbattatāya' means with self-equality in all beings—inferior, middling, superior, friend, enemy, and neutral—without making distinctions like 'this is another being.' Thus it is said.

අථ [Pg.109] වා සබ්බත්තතායාති සබ්බෙන චිත්තභාවෙන, ඊසකම්පි බහි අවික්ඛිපමානොති වුත්තං හොති. සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං, සබ්බසත්තයුත්තන්ති අත්ථො. ලොකන්ති සත්තලොකං. විපුලෙනාති එවමාදිපරියායදස්සනතො පනෙත්ථ පුන ‘‘මෙත්තාසහගතෙනා’’ති වුත්තං. යස්මා වා එත්ථ ඔධිසො ඵරණෙ විය පුන තථා-සද්දො ඉති-සද්දො වා න වුත්තො, තස්මා පුන ‘‘මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා’’ති වුත්තං. නිගමනවසෙන වා එතං වුත්තං. විපුලෙනාති එත්ථ ච ඵරණවසෙන විපුලතා දට්ඨබ්බා. භූමිවසෙන පන තං මහග්ගතං. පගුණවසෙන අප්පමාණසත්තාරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං. බ්‍යාපාදපච්චත්ථිකප්පහානෙන අවෙරං. දොමනස්සප්පහානෙන අබ්‍යාපජ්ජං. නිද්දුක්ඛන්ති වුත්තං හොති (විසුද්ධි. 1.254). කරුණා හෙට්ඨා වුත්තත්ථායෙව. මොදන්ති තාය තංසමඞ්ගිනො, සයං වා මොදති, මොදනමත්තමෙව වා සාති මුදිතා. ‘‘අවෙරා හොන්තූ’’තිආදිබ්‍යාපාදප්පහානෙන මජ්ඣත්තභාවූපගමනෙන ච උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා.

Or, 'sabbattatāya' means with the entire state of mind, without even the slightest distraction outward. 'Sabbāvantaṃ' refers to all beings, meaning connected with all beings. 'Lokaṃ' means the world of beings. 'Vipulena' is seen through such modes of explanation; but here again, 'mettāsahagatena' is stated. Because in this context, terms like 'tathā' or 'iti' are not used for specific pervasion, therefore, 'mettāsahagatena cetasā' is repeated. Or, this is stated for the sake of conclusion. 'Vipulena' here should be understood as vastness in terms of pervasion. In terms of plane, however, it is sublime. Through familiarity, it becomes immeasurable, and through having immeasurable beings as its object, it is boundless. Through the abandonment of hostility, its adversary, it is free from enmity. Through the abandonment of distress, it is free from ill will. It is said to be without suffering (Visuddhi. 1.254). Compassion (karuṇā) has the same meaning as explained below. It is sympathetic joy (muditā) because those associated with it rejoice (modanti), or one rejoices oneself, or it is merely the act of rejoicing. It is equanimity (upekkhā) because one is equanimous (upekkhati) through the abandonment of ill-will and by adopting a neutral state.

ලක්ඛණාදිතො පනෙත්ථ හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහසම්භවො විපත්ති. දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා කරුණා, පරදුක්ඛාසහනරසා, අවිහිංසාපච්චුපට්ඨානා, දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා. විහිංසූපසමො තස්සා සම්පත්ති, සොකසම්භවො විපත්ති. පමොදලක්ඛණා මුදිතා, අනිස්සායනරසා, අරතිවිඝාතපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං සම්පත්තිදස්සනපදට්ඨානා. අරතිවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, පහානසම්භවො විපත්ති. සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සත්තෙසු සමභාවදස්සනරසා, පටිඝානුනයවූපසමපච්චුපට්ඨානා, ‘‘කම්මස්සකා සත්තා, තෙ කස්ස රුචියා සුඛිතා වා භවිස්සන්ති, දුක්ඛතො වා මුච්චිස්සන්ති, පත්තසම්පත්තිතො වා න පරිහායිස්සන්තී’’ති එවං පවත්තකම්මස්සකතාදස්සනපදට්ඨානා. පටිඝානුනයවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, ගෙහස්සිතාය අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය සම්භවො විපත්ති.

Here, the characteristic of loving-kindness (mettā) is the manifestation of a helpful attitude. Its function is to bring about benefit. It manifests as the removal of hostility. Its proximate cause is seeing beings as likeable. The subduing of ill-will is its accomplishment, while the arising of affection is its failure. The characteristic of compassion (karuṇā) is the manifestation of removing suffering. Its function is intolerance of others' suffering. It manifests as non-violence. Its proximate cause is seeing the helplessness of those overwhelmed by suffering. The subduing of violence is its accomplishment, while the arising of sorrow is its failure. The characteristic of sympathetic joy (muditā) is rejoicing. Its function is being free from jealousy. It manifests as the elimination of discontent. Its proximate cause is seeing the success of beings. The subduing of discontent is its accomplishment, while the arising of mirth is its failure. The characteristic of equanimity (upekkhā) is the manifestation of a balanced attitude toward beings. Its function is seeing the equality of beings. It manifests as the quieting of aversion and attachment. Its proximate cause is understanding that beings are owners of their kamma, thinking: "Beings are owners of their kamma; how could they be happy or be freed from suffering, or not decline from their attained success according to whose liking?" The subduing of aversion and attachment is its accomplishment, while the arising of ignorance-based indifference associated with the household life is its failure.

තත්ථ සන්තුට්ඨො හොතීති පච්චයසන්තොසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති. ඉතරීතරෙන චීවරෙනාති න ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන [Pg.110] කෙනචි චීවරෙන, අථ ඛො යථාලද්ධානං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨො හොතීති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා – යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන. යථාලද්ධාදීසු යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨො හොතී’’ති වුත්තං.

Therein, 'he is content' means he is content by way of contentment with the requisites. 'With any kind of robe' means not with coarse, fine, rough, exquisite, sturdy, or worn-out robes, but content with whatever robe is obtained, whatever it may be—this is the meaning. For regarding robes, there are three kinds of contentment: contentment with what is obtained, contentment according to one's ability, and contentment with what is suitable. The same applies to almsfood and other requisites. Thus, referring to these three kinds of contentment, it is said: 'He is content with any kind of robe. He is content with whatever robe is obtained, whatever it may be.'

එත්ථ ච චීවරං ජානිතබ්බං, චීවරඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පංසුකූලං ජානිතබ්බං, චීවරසන්තොසො ජානිතබ්බො, චීවරපටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි ජානිතබ්බානි. තත්ථ චීවරං ජානිතබ්බන්ති ඛොමාදීනි ඡ චීවරානි දුකූලාදීනි ඡ අනුලොමචීවරානිපි ජානිතබ්බානි. ඉමානි ද්වාදස කප්පියචීවරානි. කුසචීරං වාකචීරං ඵලකචීරං කෙසකම්බලං වාළකම්බලං පොත්ථකො චම්මං උලූකපක්ඛං රුක්ඛදුස්සං ලතාදුස්සං එරකදුස්සං කදලිදුස්සං වෙළුදුස්සන්ති එවමාදීනි පන අකප්පියචීවරානි.

Herein, the robe should be understood, the field of robes should be understood, the rags-robe should be understood, contentment with robes should be understood, and the ascetic practices connected with robes should be understood. In this context, 'the robe should be understood' means: the six kinds of robes such as linen, and the six kinds of suitable robes such as fine cloth—these twelve are allowable robes. However, the following are unallowable robes: grass-fiber robes, bark-fiber robes, wood-strip robes, human-hair blankets, horsehair blankets, book-cloth, hide, owl-wing cloth, tree-bark cloth, creeper cloth, eraka-grass cloth, banana-leaf cloth, bamboo-fiber cloth, and so on.

චීවරඛෙත්තන්ති ‘‘සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වා’’ති එවං උප්පජ්ජනතො ඡ ඛෙත්තානි, අට්ඨන්නඤ්ච මාතිකානං වසෙන අට්ඨ ඛෙත්තානි ජානිතබ්බානි.

'The field of robes' means: from the Sangha, from a group, from relatives, from friends, by one's own wealth, or as a rags-robe—thus, from these origins, there are six fields. And by way of the eight matrices, eight fields should be understood.

පංසුකූලන්ති සොසානිකං පාපණිකං රථියං සඞ්කාරකූටං සොත්ථියං සිනානං තිත්ථං ගතපච්චාගතං අග්ගිඩඩ්ඪං ගොඛායිතං උපචිකාඛායිතං උන්දූරඛායිතං අන්තච්ඡින්නං දසච්ඡින්නං ධජාහටං ථූපං සමණචීවරං සාමුද්දියං ආභිසෙකියං පන්ථිකං වාතාහටං ඉද්ධිමයං දෙවදත්තියන්ති තෙවීසති පංසුකූලානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථ ච සොත්ථියන්ති ගබ්භමලහරණං. ගතපච්චාගතන්ති මතකසරීරං පාරුපිත්වා සුසානං නෙත්වා ආනීතචීවරං. ධජාහටන්ති ධජං උස්සාපෙත්වා තතො ආනීතං. ථූපන්ති වම්මිකෙ පූජිතචීවරං. සාමුද්දියන්ති සමුද්දවීචීහි ථලං පාපිතං. පන්ථිකන්ති පන්ථං ගච්ඡන්තෙහි චොරභයෙන පාසාණෙහි කොට්ටෙත්වා පාරුතචීවරං. ඉද්ධිමයන්ති එහිභික්ඛුචීවරං. සෙසං පාකටමෙව.

Rags-robes include: cemetery rags, rags from a shop, street rags, garbage heap rags, rags used after childbirth, bathing rags, rags from a ford, rags from a corpse carried away and returned, rags burned by fire, rags gnawed by cows, rags gnawed by termites, rags gnawed by rats, rags with edges cut from within, rags with edges cut off, rags taken from a flag, rags offered at an anthill, rags used as a recluse's robe, rags from the ocean, rags from an anointing ceremony, rags from the road, rags blown by the wind, rags created by psychic power, and rags given by a deity. These twenty-three types of rags-robes should be understood. Here, 'rags used after childbirth' refers to rags used to wipe away birth fluids. 'Rags from a corpse carried away and returned' refers to a robe wrapped around a corpse, taken to the charnel ground, and the robe then brought back. 'Rags taken from a flag' means rags taken after a flag has been raised. 'Rags offered at an anthill' refers to a robe offered at an anthill. 'Rags from the ocean' means a robe washed ashore by ocean waves. 'Rags from the road' refers to a robe worn by travelers, beaten with stones and discarded out of fear of thieves. 'Rags created by psychic power' refers to the 'come, bhikkhu' robe. The rest are self-evident.

චීවරසන්තොසොති වීසති චීවරසන්තොසා – චීවරෙ විතක්කසන්තොසො ගමනසන්තොසො පරියෙසනසන්තොසො පටිලාභසන්තොසො මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො යථාලාභසන්තොසො [Pg.111] යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසො උදකසන්තොසො ධොවනසන්තොසො කරණසන්තොසො පරිමාණසන්තොසො සුත්තසන්තොසො සිබ්බනසන්තොසො රජනසන්තොසො කප්පසන්තොසො පරිභොගසන්තොසො සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො විස්සජ්ජනසන්තොසොති. තත්ථ සාදකභික්ඛුනො තෙමාසං නිබද්ධවාසං වසිත්වා එකමාසමත්තං විතක්කිතුං වට්ටති. සො හි පවාරෙත්වා චීවරමාසෙ චීවරං කරොති. පංසුකූලිකො අද්ධමාසෙනෙව කරොති. ඉදං මාසද්ධමාසමත්තං විතක්කනං විතක්කසන්තොසො. චීවරත්ථාය ගච්ඡන්තස්ස පන ‘‘කත්ථ ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගමනං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තස්ස පන යෙන වා තෙන වා සද්ධිං අපරියෙසිත්වා ලජ්ජිං පෙසලභික්ඛුං ගහෙත්වා පරියෙසනං පරියෙසනසන්තොසො නාම. එවං පරියෙසන්තස්ස ආහරියමානං චීවරං දූරතොව දිස්වා ‘‘එතං මනාපං භවිස්සති, එතං අමනාප’’න්ති එවං අවිතක්කෙත්වා ථූලසුඛුමාදීසු යථාලද්ධෙනෙව සන්තුස්සනං පටිලාභසන්තොසො නාම. එවං ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපි ‘‘එත්තකං දුපට්ටස්ස භවිස්සති, එත්තකං එකපට්ටස්සා’’ති අත්තනො පහොනකමත්තෙනෙව සන්තුස්සනං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. චීවරං පරියෙසන්තස්ස පන ‘‘අසුකස්ස ඝරද්වාරෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම.

There are twenty kinds of contentment with robes: contentment in thinking about robes, contentment in going for robes, contentment in seeking robes, contentment in obtaining robes, contentment in receiving the right amount, contentment in avoiding craving, contentment with what is obtained, contentment according to one’s ability, contentment according to suitability, contentment with water, contentment with washing, contentment with making, contentment with measure, contentment with thread, contentment with sewing, contentment with dyeing, contentment with what is permissible, contentment with using, contentment in avoiding hoarding, and contentment in giving away. Here, a diligent monk, having stayed in a fixed residence for three months, is allowed to think about robes for one month. After the Pavāraṇā, he makes robes in the robe month. A rags-robe wearer makes them in half a month. This thinking for a month or half a month is called contentment in thinking. When going for robes, without thinking, "Where will I get them?" but going with a meditation subject as the foremost—this is called contentment in going. When seeking robes, not searching here and there indiscriminately but taking a modest and conscientious monk along—this is called contentment in seeking. While seeking in this way, seeing robes being brought from afar, not thinking, "This will be pleasing, this will not be pleasing," but being content with whatever is obtained, whether coarse or fine—this is called contentment in obtaining. Even when receiving them, thinking, "This much will be enough for a double robe, this much for a single robe," and being content with just what is sufficient for oneself—this is called contentment in receiving the right amount. When seeking robes, not thinking, "At such-and-such a house door, I will get something pleasing," but going along the doors in order—this is called contentment in avoiding craving.

ලූඛපණීතෙසු යෙන කෙනචි යාපෙතුං සක්කොන්තස්ස යථාලද්ධෙනෙව යාපනං යථාලාභසන්තොසො නාම. අත්තනො ථාමං ජානිත්වා යෙන යාපෙතුං සක්කොති, තෙන යාපනං යථාබලසන්තොසො නාම. මනාපං අඤ්ඤස්ස දත්වා අත්තනා යෙන කෙනචි යාපනං යථාසාරුප්පසන්තොසො නාම. ‘‘කත්ථ උදකං මනාපං, කත්ථ අමනාප’’න්ති අවිචාරෙත්වා යෙන කෙනචි ධොවනුපගෙන උදකෙන ධොවනං උදකසන්තොසො නාම. තථා පණ්ඩුමත්තිකගෙරුකපූතිපණ්ණරසකිලිට්ඨානි පන උදකානි වජ්ජෙතුං වට්ටති. ධොවන්තස්ස පන මුග්ගරාදීහි අපහරිත්වා හත්ථෙහි මද්දිත්වා ධොවනං ධොවනසන්තොසො නාම. තථා අසුජ්ඣන්තං පණ්ණානි පක්ඛිපිත්වා තාපිතඋදකෙනාපි ධොවිතුං වට්ටති. එවං ධොවිත්වා කරොන්තස්ස ‘‘ඉදං ථූලං, ඉදං සුඛුම’’න්ති අකොපෙත්වා පහොනකනීහාරෙනෙව කරණං කරණසන්තොසො නාම. තිමණ්ඩලපටිච්ඡාදනමත්තස්සෙව කරණං පරිමාණසන්තොසො [Pg.112] නාම. චීවරකරණත්ථාය පන ‘‘මනාපං සුත්තං පරියෙසිස්සාමී’’ති අවිචාරෙත්වා රථිකාදීසු වා දෙවට්ඨානෙ වා ආහරිත්වා පාදමූලෙ වා ඨපිතං යං කිඤ්චිදෙව සුත්තං ගහෙත්වා කරණං සුත්තසන්තොසො නාම.

For one who is able to sustain themself with anything, coarse or fine, to sustain themself with whatever is obtained is called contentment with what is obtained. Knowing one's own strength, to sustain themself with that with which one is able to sustain themself is called contentment according to one's ability. Having given what is pleasing to another, to sustain themself with whatever is at hand is called contentment according to suitability. Washing with any water suitable for washing, without considering "Where is the water pleasant? Where is it unpleasant?" is called contentment with water. However, one should avoid using water that is pale, muddy, red ochre colored, foul-smelling, mixed with decayed leaves, or dirty. When washing, contentment with washing means not beating the robe with a mallet or the like, but washing it by rubbing with the hands. If it does not become clean, it is also permissible to wash by putting leaves into heated water. Having washed in this way, without being annoyed, thinking "This is coarse, this is fine," but proceeding with the task according to one's capacity, is called contentment in making. Making only enough to cover the three circles of the body is called contentment with measure. When making robes, without considering "I will search for pleasing thread," but simply taking whatever thread is found on the streets, at shrines, or placed at one's feet—this is called contentment with thread.

කුසිබන්ධනකාලෙ පන අඞ්ගුලිමත්තෙ සත්තවාරෙ න විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස හි යො භික්ඛු සහායො න හොති, තස්ස වත්තභෙදොපි නත්ථි. තිවඞ්ගුලමත්තෙ පන සත්තවාරෙ විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස මග්ගපටිපන්නෙනාපි සහායෙන භවිතබ්බං. යො න හොති, තස්ස වත්තභෙදො. අයං සිබ්බනසන්තොසො නාම. රජන්තෙන පන කාළකච්ඡකාදීනි පරියෙසන්තෙන න රජිතබ්බං, සොමවක්කලාදීසු යං ලභති, තෙන රජිතබ්බං. අලභන්තෙන පන මනුස්සෙහි අරඤ්ඤෙ වාකං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩිතරජනං වා භික්ඛූහි පචිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං වා ගහෙත්වා රජිතබ්බං. අයං රජනසන්තොසො නාම. නීලකද්දමකාළසාමෙසු යං කිඤ්චි ගහෙත්වා හත්ථිපිට්ඨෙ නිසින්නස්ස පඤ්ඤායමානකප්පකරණං කප්පසන්තොසො නාම.

When sewing a seam, one should not pierce seven times within a finger's breadth. For a monk who does this, there is no breach of duty even if he has no helper. However, one should pierce seven times within three finger's breadths. For a monk who does this, even one who is practicing the path must be a helper. If he is not, there is a breach of duty. This is called contentment with sewing. When dyeing, one should not search for and dye with black dyes such as kāḷakacchaka; one should dye with what is obtained from somavakka bark and the like. If nothing is obtained, one should take dye from bark discarded by people in the forest, or dye-scum discarded after being boiled by monks, and dye with that. This is called contentment with dyeing. Taking anything from blue clay, black mud, or dark earth, and making the permissible mark with it so that it is as conspicuous as if one were sitting on an elephant's back, is called contentment with what is permissible.

හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනමත්තවසෙන පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. දුස්සං පන ලභිත්වා සුත්තං වා සූචිං වා කාරකං වා අලභන්තෙන ඨපෙතුං වට්ටති, ලභන්තෙන න වට්ටති. කතම්පි චෙ අන්තෙවාසිකාදීනං දාතුකාමො හොති, තෙ ච අසන්නිහිතා, යාව ආගමනා ඨපෙතුං වට්ටති, ආගතමත්තෙසු තෙසු දාතබ්බං. දාතුං අසක්කොන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ සති පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටති. අනධිට්ඨිතමෙව හි සන්නිධි හොති. අධිට්ඨිතං න හොතීති මහාසීවත්ථෙරො ආහ. අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. විස්සජ්ජෙන්තෙන පන මුඛං ඔලොකෙත්වා න දාතබ්බං, සාරණීයධම්මෙ ඨත්වාව විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

Using a robe only for the purpose of covering one's private parts is called contentment with use. If one obtains cloth but does not obtain thread, a needle, or a robe-maker, it is permissible to set it aside. However, if one does obtain them, it is not permissible. Even if one wishes to give a made robe to a pupil or others, but they are not present, it is permissible to set it aside until they arrive. Once they have arrived, it should be given. If one is unable to give it, it should be designated. If another robe is available, it is also permissible to designate it as a spread. For that which is not designated is hoarding. That which is designated is not—so said the Elder Mahāsīva. This is called contentment with avoiding hoarding. When giving something away, one should not give it looking at the face. Instead, one should give while established in the qualities that inspire recollection. This is called contentment with giving away.

චීවරපටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි නාම පංසුකූලිකඞ්ගඤ්චෙව තෙචීවරිකඞ්ගඤ්ච. ඉති චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො පච්චෙකසම්බුද්ධො ඉමානි ද්වෙ ධුතඞ්ගානි ගොපෙති, ඉමානි ගොපෙන්තො චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති.

The ascetic practices connected with robes are the rag-robe-wearer's practice and the three-robe-wearer's practice. Thus, fulfilling the great noble lineage of contentment with robes, a Paccekabuddha maintains these two ascetic practices. Maintaining these, he is content in accordance with the great noble lineage of contentment with robes.

වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති. එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති[Pg.113]. එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො සන්තුට්ඨො ච හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති. තථාරූපො සො පච්චෙකසම්බුද්ධො තං දස්සෙතුං ‘‘ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති වුත්තං.

One person is content, but does not speak in praise of contentment. One is not content, but speaks in praise of contentment. One is neither content, nor speaks in praise of contentment. One is both content and speaks in praise of contentment. Such is the Paccekabuddha; to show this, it is said: 'and a speaker in praise of contentment with any kind of robe.'

අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගප්පභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අප්පතිරූපන්ති අයුත්තං. අලද්ධා චාති අලභිත්වා. යථා එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතස්සති, පච්චෙකසම්බුද්ධො එවං අලද්ධා ච චීවරං න පරිතස්සති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අධිගතොති විගතලොභගිද්ධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡනං අනාපන්නො. අනජ්ඣාපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථටො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) වුත්තං නිස්සරණමෙව පජානන්තො.

Improper seeking refers to the various kinds of improper seeking, which are classified as employing messengers, going on errands, and various forms of insistence. Unsuitable means inappropriate. Not having obtained means not having acquired. For example, a certain monk thinks, "How shall I obtain a robe?" and, associating with meritorious monks, becomes agitated and anxious while engaging in deception. But a Paccekabuddha, even when not having obtained a robe, does not become anxious. Having obtained means having acquired it righteously and equitably. Attained means free from greed and avidity. Not infatuated means not having fallen into the swoon of excessive craving. Not obsessed means not overcome or enveloped by craving. Seeing the danger means seeing the danger in the offense of improper seeking and in greedy consumption. With the wisdom of escape means knowing only the escape, as stated: "Only to ward off the cold" (MN 2; AN 6.58).

ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියාති යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨියා. නෙවත්තානුක්කංසෙතීති යථා පනිධෙකච්චො ‘‘අහං පංසුකූලිකො, මයා උපසම්පදමාළෙයෙව පංසුකූලිකඞ්ගං ගහිතං, කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තුක්කංසනං කරොති. එවං සො අත්තුක්කංසනං න කරොති. න පරං වම්භෙතීති ‘‘ඉමෙ පනඤ්ඤෙ භික්ඛූ න පංසුකූලිකාති වා පංසුකූලිකමත්තම්පි එතෙසං නත්ථී’’ති වා එවං පරං න වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක්ඛොති යො තස්මිං චීවරසන්තොසෙ වණ්ණවාදී. තාසු වා දක්ඛො ඡෙකො බ්‍යත්තො. අනලසොති සාතච්චකිරියාය ආලසියවිරහිතො. සම්පජානො පතිස්සතොති සම්පජානපඤ්ඤාය චෙව සතියා ච යුත්තො. අරියවංසෙ ඨිතොති අරියවංසෙ පතිට්ඨිතො.

Contentment with any kind of robe means contentment with whatever robe. He does not exalt himself: just as someone here might engage in self-exaltation, saying, "I am a rag-robe-wearer; I took up the rag-robe-wearer's practice right at my ordination. Who is there like me?" In this way, he does not engage in self-exaltation. Nor does he disparage others: he does not disparage others, saying, "These other monks are not rag-robe-wearers," or "They do not have even a bit of the rag-robe-wearer's practice." One who is skilled therein means one who is a speaker in praise of that contentment with robes, or one who is skilled, clever, and expert in those qualities. Not lazy means devoid of laziness in continuous practice. Clearly comprehending and mindful means endowed with the wisdom of clear comprehension and with mindfulness. Established in the noble lineage means founded in the noble lineage.

ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාති යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන. එත්ථපි පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පිණ්ඩපාතසන්තොසො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං ජානිතබ්බං. තත්ථ පිණ්ඩපාතොති ඔදනො කුම්මාසො සත්තු මච්ඡො මංසං ඛීරං දධි සප්පි නවනීතං තෙලං මධු ඵාණිතං යාගු ඛාදනීයං සායනීයං ලෙහනීයන්ති සොළස පිණ්ඩපාතා.

With any kind of almsfood means with whatever almsfood. Herein, almsfood should be known, the field of almsfood should be known, contentment with almsfood should be known, and the ascetic practice connected with almsfood should be known. Therein, almsfood means: cooked rice, gruel, flour, fish, meat, milk, curd, ghee, fresh butter, oil, honey, molasses, rice-porridge, hard food, soft food, and food to be licked—these are the sixteen kinds of almsfood.

පිණ්ඩපාතඛෙත්තන්ති [Pg.114] සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්තං නිමන්තනං සලාකභත්තං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකං ආගන්තුකභත්තං ගමිකභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තං ධුරභත්තං කුටිභත්තං වාරභත්තං විහාරභත්තන්ති පන්නරස පිණ්ඩපාතඛෙත්තානි.

The fields of almsfood are fifteen: food for the Sangha, food by designation, food by invitation, food by ticket, fortnightly food, food for the observance day, food for the first day of the fortnight, food for visitors, food for travelers, food for the sick, food for a sick-attendant, food from a regular distribution, food brought to one's lodging, food by turn, and food of the monastery.

පිණ්ඩපාතසන්තොසොති පිණ්ඩපාතෙ විතක්කසන්තොසො ගමනසන්තොසො පරියෙසනසන්තොසො පටිලාභසන්තොසො පටිග්ගහණසන්තොසො මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසො උපකාරසන්තොසො පරිමාණසන්තොසො පරිභොගසන්තොසො සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො විස්සජ්ජනසන්තොසොති පන්නරස සන්තොසා. තත්ථ සාදකො භික්ඛු මුඛං ධොවිත්වා විතක්කෙති. පිණ්ඩපාතිකෙන පන ගණෙන සද්ධිං චරතා සායං ථෙරුපට්ඨානකාලෙ ‘‘ස්වෙ කත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’’ති ‘‘අසුකගාමෙ, භන්තෙ’’ති එත්තකං චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය න විතක්කෙතබ්බං. එකචාරිකෙන විතක්කමාළකෙ ඨත්වා විතක්කෙතබ්බං. තතො පට්ඨාය විතක්කෙන්තො පන අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො. අයං විතක්කසන්තොසො නාම. පිණ්ඩාය පවිසන්තෙන පන ‘‘කුහිං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තබ්බං. අයං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තෙන යං වා තං වා අග්ගහෙත්වා ලජ්ජිං පෙසලමෙව ගහෙත්වා පරියෙසිතබ්බං. අයං පරියෙසනසන්තොසො නාම. දූරතොව ආහරියමානං දිස්වා ‘‘එතං මනාපං, එතං අමනාප’’න්ති චිත්තං න උප්පාදෙතබ්බං. අයං පටිලාභසන්තොසො නාම. ‘‘ඉදං මනාපං ගණ්හිස්සාමි, ඉදං අමනාපං න ගණ්හිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා යං කිඤ්චි යාපනමත්තං ගහෙතබ්බමෙව. අයං පටිග්ගහණසන්තොසො නාම.

Contentment with almsfood comprises fifteen kinds of contentment: contentment in thought, contentment in going, contentment in seeking, contentment in obtaining, contentment in receiving, contentment in receiving a measured amount, contentment in avoiding greed, contentment with what is obtained, contentment according to one's strength, contentment according to suitability, contentment in usefulness, contentment in measure, contentment in consumption, contentment in avoiding storage, and contentment in giving away. Therein, a practitioner, having washed his face, reflects. But one traveling with a group of alms-gatherers, at the time of attending on the elders in the evening, should reflect only this much: "Where shall we go for alms tomorrow?" "In such-and-such a village, venerable sir." From then on, he should not reflect further. One practicing alone should reflect while standing in a place for reflection. But one who reflects from that point onwards falls away from the noble lineage and is an outsider. This is called contentment in thought. When entering for alms, one should not think, "Where will I obtain it?" but should go with the meditation subject foremost. This is called contentment in going. When seeking, one should not accept from just anyone, but should seek only from the modest and amiable. This is called contentment in seeking. Upon seeing food being brought from afar, one should not give rise to the thought, "This is desirable, this is undesirable." This is called contentment in obtaining. Without thinking, "I will take this desirable thing; I will not take this undesirable thing," one should take only what is sufficient for sustenance. This is called contentment in receiving.

එත්ථ පන දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකො අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකොපි බහුදාතුකාමො, පමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මොපි න බහු, දායකොපි අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකො පන බහුදාතුකාමො, පමාණෙන ගහෙතබ්බං. පටිග්ගහණස්මිඤ්හි මත්තං අජානන්තො මනුස්සානං පසාදං මක්ඛෙති, සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, සාසනං න කරොති. විජාතමාතුයාපිස්ස චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. ඉති මත්තං ජානිත්වාව පටිග්ගහෙතබ්බන්ති අයං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. අඩ්ඪකුලානියෙව අගන්ත්වා ද්වාරපටිපාටියා [Pg.115] ගන්තබ්බං. අයං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම. යථාලාභසන්තොසාදයො චීවරෙ වුත්තනයා එව.

Herein, if the items to be given are abundant, but the donor wishes to give little, one should take little. If the items to be given are abundant and the donor also wishes to give much, one should take only a measured amount. If the items to be given are not abundant and the donor also wishes to give little, one should take little. If the items to be given are not abundant, but the donor wishes to give much, one should take a measured amount. For one who does not know the measure in receiving corrupts people’s faith, wastes the gift of faith, and does not foster the teaching. He is unable to win even the heart of the mother who bore him. Thus, one should receive only after knowing the measure—this is called contentment in receiving a measured amount. One should not go only to wealthy families, but should proceed in order from door to door. This is called contentment in avoiding greed. Contentment with whatever is obtained, and the others, are in the same way as stated regarding robes.

පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘සමණධම්මං අනුපාලෙස්සාමී’’ති එවං උපකාරං ඤත්වා පරිභුඤ්ජනං උපකාරසන්තොසො නාම. පත්තං පූරෙත්වා ආනීතං න පටිග්ගහෙතබ්බං. අනුපසම්පන්නෙ සති තෙන ගාහාපෙතබ්බං, අසති ආහරාපෙත්වා පටිග්ගහණපරිමාණමත්තං ගහෙතබ්බං. අයං පරිමාණසන්තොසො නාම. ජිඝච්ඡාය පටිවිනොදනං ‘‘න ඉදමෙත්ථ නිස්සරණ’’න්ති එවං පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. නිදහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බං. අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. මුඛං අනොලොකෙත්වා සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙන විස්සජ්ජෙතබ්බං. අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

Consuming almsfood after knowing its benefit thus, "I will maintain the ascetic's practice," is called contentment in usefulness. A bowl brought filled to the brim should not be accepted. If there is an unordained person present, one should have him take it; if not, one should have it brought and take only a measured amount for receiving. This is called contentment in measure. Dispelling hunger, consuming with the thought, 'This is not the escape herein'—this is called contentment in consumption. One should not consume what has been stored. This is called contentment in avoiding storage. Without looking at the donor's face, established in qualities that inspire friendliness, one should give away alms. This is called contentment in giving away.

පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සපදානචාරිකඞ්ගං එකාසනිකඞ්ගං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගන්ති. ඉති පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො පච්චෙකසම්බුද්ධො ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති, ඉමානි ගොපෙන්තො පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති. වණ්ණවාදීතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

Now, five ascetic practices are connected with almsfood: the alms-food-eater's practice, the house-to-house-goer's practice, the one-sessioner's practice, the bowl-eater's practice, and the later-food-refuser's practice. Thus, fulfilling the great noble lineage of contentment with almsfood, a Paccekabuddha maintains these five ascetic practices; by maintaining these, he is content by way of the great noble lineage of contentment with almsfood. Terms such as 'one who speaks in praise' should be understood in the same way as previously explained.

සෙනාසනානීති ඉධ සෙනාසනං ජානිතබ්බං, සෙනාසනඛෙත්තං ජානිතබ්බං, සෙනාසනසන්තොසො ජානිතබ්බො, සෙනාසනපටිසංයුත්තධුතඞ්ගං ජානිතබ්බං. තත්ථ සෙනාසනන්ති මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහනං විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා ලෙණං අට්ටො මාළො වෙළුගුම්බො රුක්ඛමූලං යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති ඉමානි පන්නරස සෙනාසනානි.

Dwelling places: here, a dwelling place should be understood, the field of dwelling places should be understood, contentment with dwelling places should be understood, and the ascetic practices associated with dwelling places should be understood. Herein, a dwelling place refers to a couch, a chair, a mattress, a pillow, a monastery, a lean-to, a mansion, a storied building, a cave, a rock shelter, a watchtower, a pavilion, a bamboo grove, the foot of a tree, or wherever monks retire—these are the fifteen dwelling places.

සෙනාසනඛෙත්තන්ති සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වාති ඡ ඛෙත්තානි.

The field of dwelling places: that is, from the Sangha, from a group, from relatives, from friends, from one’s own means, or from a dust-heap—these are the six fields.

සෙනාසනසන්තොසොති සෙනාසනෙ විතක්කසන්තොසාදයො පන්නරස සන්තොසා. තෙ පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙනාසනපටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ආරඤ්ඤිකඞ්ගං රුක්ඛමූලිකඞ්ගං අබ්භොකාසිකඞ්ගං සොසානිකඞ්ගං යථාසන්ථතිකඞ්ගන්ති. ඉති සෙනාසනසන්තොසං මහාඅරියවංසං පූරයමානො පච්චෙකසම්බුද්ධො ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති, ඉමානි ගොපෙන්තො සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති.

Contentment with dwelling places: that is, the fifteen kinds of contentment regarding dwelling places, such as contentment in thought. These should be understood in the same way as described for almsfood. Moreover, there are five ascetic practices connected with dwelling places: the forest-dweller's practice, the tree-root-dweller's practice, the open-air-dweller's practice, the charnel-ground-dweller's practice, and the any-lodging-user's practice. Thus, fulfilling the great noble lineage of contentment with dwelling places, a Paccekabuddha maintains these five ascetic practices. By maintaining these, he is content by way of the great noble lineage of contentment with dwelling places.

ඉති [Pg.116] ආයස්මා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො පථවිං පත්ථරමානො විය සාගරකුච්ඡිං පූරයමානො විය ආකාසං විත්ථාරයමානො විය ච පඨමං චීවරසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය සූරියං උල්ලඞ්ඝෙන්තො විය ච දුතියපිණ්ඩපාතසන්තොසං කථෙත්වා සිනෙරුං උක්ඛිපෙන්තො විය තතියං සෙනාසනසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා ඉදානි ගිලානපච්චයසන්තොසං අරියවංසං කථෙතුං ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙනා’’තිආදිමාහ. තං පිණ්ඩපාතගතිකමෙව. තත්ථ යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පසන්තොසෙනෙව සන්තුස්සිතබ්බං. භාවනාරාමඅරියවංසො පන ඉධ අනාගතො, නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජති (දී. නි. අට්ඨ. 3.309; අ. නි. අට්ඨ. 2.4.28). වුත්තම්පි චෙතං –

Thus the Venerable General of the Dhamma, the Elder Sāriputta, like one spreading out the earth, filling the ocean’s depths, or expanding the sky, first spoke on the noble lineage of contentment with robes. Like raising the moon or lifting up the sun, he then spoke on the noble lineage of contentment with almsfood. Like lifting up Mount Sineru, he next spoke on the noble lineage of contentment with lodgings. Now, to explain the noble lineage of contentment with medicinal requisites for the sick, he begins: “One is content with whatever medicinal requisites for the sick are available.” This too is of the same nature as the practice regarding almsfood. There, one should be content with what is obtained, according to one’s strength, and according to what is suitable. However, the noble lineage of delighting in meditation is not mentioned here; the sitter's practice belongs to the noble lineage of delighting in meditation (Dī. Ni. Aṭṭha. 3.309; A. Ni. Aṭṭha. 2.4.28). And this has been said:

‘‘පඤ්ච සෙනාසනෙ වුත්තා, පඤ්ච ආහාරනිස්සිතා;

එකො වීරියසංයුත්තො, ද්වෙ ච චීවරනිස්සිතා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 3.309;

අ. නි. අට්ඨ. 2.4.28);

“Five are stated concerning dwellings, five concerning reliance on food; one is connected with energy, and two concerning reliance on robes.” (Dī. Ni. Aṭṭha. 3.309; A. Ni. Aṭṭha. 2.4.28);

පොරාණෙ අග්ගඤ්ඤෙ අරියවංසෙ ඨිතොති එත්ථ පොරාණෙති න අධුනුප්පත්තිකෙ. අග්ගඤ්ඤෙති අග්ගෙහි ජානිතබ්බෙ. අරියවංසෙති අරියානං වංසෙ. යථා හි ඛත්තියවංසො බ්‍රාහ්මණවංසො වෙස්සවංසො සුද්දවංසො සමණවංසො කුලවංසො රාජවංසො, එවමයම්පි අට්ඨමො අරියවංසො, අරියතන්ති අරියපවෙණි නාම හොති. සො ඛො පනායං වංසො ඉමෙසං වංසානං මූලගන්ධාදීනං කාලානුසාරිගන්ධාදයො විය අග්ගමක්ඛායති. කෙ පන තෙ අරියා, යෙසං එසො වංසොති? අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච තථාගතසාවකා ච, එතෙසං අරියානං වංසොති අරියවංසො. ඉතො පුබ්බෙ හි සතසහස්සකප්පාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙ තණ්හඞ්කරො මෙධඞ්කරො සරණඞ්කරො දීපඞ්කරොති චත්තාරො බුද්ධා උප්පන්නා, තෙ අරියා, තෙසං අරියානං වංසොති අරියවංසො. තෙසං බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා කොණ්ඩඤ්ඤො නාම බුද්ධො උප්පන්නො…පෙ… ඉමස්මිං කප්පෙ කකුසන්ධො කොණාගමනො කස්සපො අම්හාකං භගවා ගොතමොති චත්තාරො බුද්ධා උප්පන්නා, තෙසං අරියානං වංසොති අරියවංසො. අපි ච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං අරියානං වංසොති අරියවංසො, තස්මිං අරියවංසෙ (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.28). ඨිතොති පතිට්ඨිතො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Regarding the phrase 'established in the ancient, foremost, noble lineage,' here 'ancient' (porāṇa) means not recently arisen. 'Foremost' (aggañña) means that which should be known by the foremost ones. 'Noble lineage' (ariyavaṃsa) means the lineage of the noble ones. Just as there are the lineages of warriors, brahmins, merchants, laborers, ascetics, families, and kings, so too is this the eighth, the noble lineage, which is called the noble tradition or noble succession. This lineage is declared supreme among these other lineages, just as the fragrance of kālānusārī is supreme among fragrances such as that of roots. But who are these noble ones whose lineage this is? The noble ones are called the Buddhas, the Paccekabuddhas, and the disciples of the Tathāgata; this is the lineage of these noble ones. For before this, at the culmination of four incalculable eons and one hundred thousand eons, four Buddhas arose: Taṇhaṅkara, Medhaṅkara, Saraṇaṅkara, and Dīpaṅkara. They were noble, and this is their noble lineage. After the final passing of those Buddhas, an incalculable eon having passed, the Buddha named Koṇḍañña arose… and so on… in this eon, four Buddhas have arisen: Kakusandha, Koṇāgamana, Kassapa, and our Blessed One, Gotama. They are noble, and this is their noble lineage. Moreover, the lineage of all past, future, and present Buddhas, Paccekabuddhas, and disciples of the Buddhas is the noble lineage. In that noble lineage (A. Ni. Aṭṭha. 2.4.28), 'established' (ṭhita) means firmly established (patiṭṭhita). The rest should be understood in the same way as has been explained.

අට්ඨමගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Eighth Verse.

129. නවමෙ [Pg.117] අයං යොජනා – දුස්සඞ්ගහා පබ්බජිතාපි එකෙ, යෙ අසන්තොසාභිභූතා, තථාවිධා එව ච අථො ගහට්ඨා ඝරමාවසන්තා. එතමහං දුස්සඞ්ගහභාවං ජිගුච්ඡන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

129. In the ninth verse, this is the connection: Some who have gone forth are difficult to associate with, being overcome by discontent, and so too are some householders living at home. Disgusted by this state of being difficult to associate with, I undertook insight meditation and attained solitary enlightenment. The rest should be understood as before.

නිද්දෙසෙ අනස්සවාති වචනං අස්සවනකා. අවචනකරාති දුබ්බචා. පටිලොමවුත්තිනොති පච්චනීකං කථනසීලා, පටිමල්ලා හුත්වා පවත්තන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤෙනෙව මුඛං කරොන්තීති ඔවාදදායකෙ දිස්වා මුඛං පරිවත්තෙත්වා අඤ්ඤං දිසාභාගං ඔලොකෙන්ති. අබ්‍යාවටො හුත්වාති අවාවටො හුත්වා. අනපෙක්ඛො හුත්වාති අනල්ලීනො හුත්වා.

In the exposition, 'anassavā' means not obedient. 'Avacanakarā' means difficult to speak to. 'Paṭilomavuttino' means having a habit of contrary speech, behaving as opponents—that is the meaning. 'Aññeneva mukhaṃ karonti' means, upon seeing one who gives advice, they turn their face away and look in another direction. 'Abyāvaṭo hutvā' means being unengaged. 'Anapekkho hutvā' means being unattached.

නවමගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Ninth Verse.

130. දසමෙ ඔරොපයිත්වාති අපනෙත්වා. ගිහිබ්‍යඤ්ජනානීති කෙසමස්සුඔදාතවත්ථාලඞ්කාරමාලාගන්ධවිලෙපනඉත්ථිපුත්තදාසිදාසාදීනි. එතානි ගිහිභාවං බ්‍යඤ්ජයන්ති, තස්මා ‘‘ගිහිබ්‍යඤ්ජනානී’’ති වුච්චන්ති. සඤ්ඡින්නපත්තොති පතිතපත්තො. ඡෙත්වානාති මග්ගඤාණෙන ඡින්දිත්වා. වීරොති මග්ගවීරියසමන්නාගතො. ගිහිබන්ධනානීති කාමබන්ධනානි. කාමා හි ගිහීනං බන්ධනානි. අයං තාව පදත්ථො.

130. In the tenth verse, 'oropayitvā' means removing. 'Gihibyañjanāni' refers to hair, beard, white clothes, ornaments, garlands, perfumes, unguents, women, children, female and male servants, and so on. These signify the state of a householder, hence they are called 'gihibyañjanāni.' 'Sañchinnapatta' means a fallen leaf. 'Chetvāna' means cutting off with the knowledge of the path. 'Vīro' means endowed with the energy of the path. 'Gihibandhanāni' means the bonds of sensual pleasures. For sensual pleasures are the bonds of householders. This, for now, is the meaning of the words.

අයං පන අධිප්පායො – ‘‘අහො වතාහම්පි ඔරොපයිත්වා ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි සඤ්ඡින්නපත්තො යථා කොවිළාරො භවෙය්‍ය’’න්ති එවඤ්හි චින්තයමානො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති (සු. නි. අට්ඨ. 1.44). සෙසං පුරිමනයෙනෙව ජානිතබ්බං.

This, however, is the intention: “Oh, that I too, having cast off the signs of a householder, might be like a koviḷāra tree with its leaves cut off!” Thinking thus, I undertook insight and attained individual enlightenment (see Snp-A 1.44). The rest should be understood as before.

නිද්දෙසෙ සාරාසනඤ්චාති සාරං ආසනං. ඡින්නානීති ගළිතානි. සඤ්ඡින්නානීති නිපණ්ණානි. පතිතානීති වණ්ටතො මුත්තානි. පරිපතිතානීති භූමියං පතිතානි.

In the exposition, 'sārāsanañca' means heartwood and a seat. 'Chinnāni' means decayed. 'Sañchinnāni' means laid down. 'Patitāni' means released from the stalk. 'Paripatitāni' means fallen to the ground.

දසමගාථානිද්දෙසවණ්ණනා.

The Commentary on the Exposition of the Tenth Verse.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the First Section is concluded.

2. දුතියවග්ගවණ්ණනා

2. The Commentary on the Second Section

131-2. දුතියවග්ගස්ස [Pg.118] පඨමද්වයෙ නිපකන්ති පකතිනිපුණං පණ්ඩිතං කසිණපරිකම්මාදීසු කුසලං. සාධුවිහාරින්ති අප්පනාවිහාරෙන වා උපචාරෙන වා සමන්නාගතං. ධීරන්ති ධිතිසම්පන්නං. තත්ථ නිපකත්තෙන ධිතිසම්පදා වුත්තා. ඉධ පන ධිතිසම්පන්නමෙවාති අත්ථො. ධිති නාම අසිථිලපරක්කමතා, ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු චා’’ති (ම. නි. 2.184; අ. නි. 2.5; මහානි. 196) එවං පවත්තවීරියස්සෙතං අධිවචනං. අපි ච ධික්කතපාපොතිපි ධීරො. රාජාව රට්ඨං විජිතං පහායාති යථා පටිරාජා ‘‘විජිතං රට්ඨං අනත්ථාවහ’’න්ති ඤත්වා රජ්ජං පහාය එකො චරති එවං බාලසහායං පහාය එකො චරෙ. අථ වා රාජාව රට්ඨන්ති යථා සුතසොමො රාජා විජිතං රට්ඨං පහාය එකො චරි, යථා ච මහාජනකො එවං එකොව චරෙති අයම්පි එතස්සත්ථො. සෙසං වුත්තානුසාරෙන සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතං (සු. නි. අට්ඨ. 1.45-46). නිද්දෙසෙ වත්තබ්බං නත්ථි.

In the first two verses of the second section, 'nipaka' means one who is naturally skilled, proficient, and wise in the preparatory work of kasiṇas and so forth. 'Sādhuvihārī' refers to one endowed with either absorption-dwelling or access-dwelling. 'Dhīra' means endowed with steadfastness. There, the quality of steadfastness is stated by way of skillfulness. Here, however, the meaning is simply being endowed with steadfastness. Steadfastness is unwavering effort; it is a designation for energy that proceeds thus: 'Let my skin, sinews, and bones wither away' (MN 2.184; AN 2.5; Mahāni. 196). Moreover, one who has rejected evil is also called 'dhīra.' 'Just as a king abandons a conquered kingdom' means that just as a rival king, knowing that 'a conquered kingdom brings no benefit,' abandons the kingdom and wanders alone, so too should one abandon foolish companions and wander alone. Alternatively, 'just as a king abandons a kingdom' means that just as King Sutasoma abandoned his conquered kingdom and wandered alone, or as King Mahājanaka did, so should one wander alone—this is also the meaning. The rest can be understood in accordance with what has been previously stated, so it is not elaborated upon (Snp-A 1.45-46). There is nothing further to say in the Niddesa.

පඨමද්වයං.

The first pair.

133. තතියගාථා පදත්ථතො උත්තානා එව. කෙවලඤ්ච පන සහායසම්පදන්ති එත්ථ අසෙක්ඛෙහි සීලාදික්ඛන්ධෙහි සම්පන්නා සහායා එව ‘‘සහායසම්පදා’’ති වෙදිතබ්බා. අයං පනෙත්ථ යොජනා – යා අයං වුත්තා සහායසම්පදා, තං සහායසම්පදං අද්ධා පසංසාම, එකංසෙනෙව ථොමෙමාති වුත්තං හොති. කථං? සෙට්ඨා සමාසෙවිතබ්බා සහායාති. කස්මා? අත්තනො සීලාදීහි සෙට්ඨෙ සෙවමානස්ස සීලාදයො ධම්මා අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණන්ති. සමෙ සෙවමානස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤසමධාරණෙන කුක්කුච්චවිනොදනෙන ච ලද්ධා න පරිහායන්ති. එතෙ පන සහායකෙ සෙට්ඨෙ ච සමෙ ච අලද්ධා කුහනාදිමිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නං භොජනං භුඤ්ජන්තො තත්ථ ච පටිඝානුනයං අනුප්පාදෙන්තො අනවජ්ජභොජී හුත්වා අත්ථකාමො කුලපුත්තො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො. අහම්පි හි එවං චරන්තො ඉමං සම්පත්තිං අධිගතොම්හීති (සු. නි. අට්ඨ. 1.47). නිද්දෙසො වුත්තනයො එව.

133. The third verse is clear in its word-meaning. Here, 'excellence of companionship' (sahāyasampadā) is to be understood as companions who are Arahants, endowed with the aggregates of virtue and so forth. The explanation here is as follows: this excellence of companionship that has been described—we certainly praise it, we unequivocally commend it. How so? The best companions should be associated with. Why? For one who associates with those superior in virtue and other qualities, unarisen virtuous qualities arise, and those already arisen grow, increase, and reach fullness. For one who associates with equals, through mutual support and the dispelling of anxiety, what has been gained does not decline. But if one does not find such companions—whether superior or equal—then, avoiding deceitful and wrong livelihoods, eating food obtained righteously and impartially, and not giving rise to resentment or attachment, a clansman who desires the goal should wander alone like a rhinoceros horn, blameless in his eating. For I too, practicing thus, have attained this accomplishment (Snp-A 1.47). The Niddesa follows the method already described.

තතියං.

The third.

134. චතුත්ථෙ [Pg.119] දිස්වාති ඔලොකෙත්වා. සුවණ්ණස්සාති කඤ්චනස්ස. ‘‘වලයානී’’ති පාඨසෙසො. සාවසෙසපාඨො හි අයං අත්ථො. පභස්සරානීති පභාසනසීලානි, ජුතිමන්තානීති වුත්තං හොති. සෙසං උත්තානපදත්ථමෙව. අයං පන යොජනා – දිස්වා භුජස්මිං සුවණ්ණස්ස වලයානි ‘‘ගණවාසෙ සති සඞ්ඝට්ටනා, එකවාසෙ සති අඝට්ටනා’’ති එවං චින්තෙන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.48). නූපුරානීති වලයානි. ‘‘නියුරා’’ති කෙචි වදන්ති. ඝට්ටෙන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං හනන්ති.

134. In the fourth [verse], 'having seen' (disvā) means having looked. 'Of gold' (suvaṇṇassa) means of kañcana. 'Bracelets' (valayāni) is a textual supplement; this is the meaning of the supplemented reading. 'Radiant' (pabhassarāni) means having the nature of shining; it is said to be 'luminous'. The rest of the word-meanings are straightforward. This is the connection: Having seen the golden bracelets on his arm and thinking, 'When there is dwelling in a group, there is clashing; when there is dwelling alone, there is no clashing,' he began insight and attained individual enlightenment. The rest is as explained previously (Snp-A 1.48). 'Anklets' (nūpurāni) means bracelets. Some say 'niyurā'. 'Clashing' (ghaṭṭenti) means striking each other.

චතුත්ථං.

The fourth.

135. පඤ්චමගාථා පදත්ථතො උත්තානා එව. අයං පන එත්ථ අධිප්පායො – ය්වායං එතෙන දුතීයෙන කුමාරෙන සීතුණ්හාදීනි නිවෙදෙන්තෙන සහවාසෙන තං සඤ්ඤාපෙන්තස්ස මම වාචාභිලාපො, තස්මිං සිනෙහවසෙන අභිසජ්ජනා වා ජාතා. සචෙ අහං ඉමං න පරිච්චජාමි, තතො ආයතිම්පි තථෙව හෙස්සති. යථා ඉදානි, එවං දුතීයෙන සහ මමස්ස, වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා. උභයම්පි චෙතං අන්තරායකරං විසෙසාධිගමස්සාති එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො තං ඡඩ්ඩෙත්වා යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති (සු. නි. අට්ඨ. 1.49). සෙසං වුත්තනයමෙව.

135. The word-meanings of the fifth verse are straightforward. Here, however, this is the intended meaning: From living together with that second prince, who would inform me about the cold, heat, and so on, and whom I was instructing, there arose in me either verbal expression or an attachment born of affection for him. If I do not abandon this, then in the future it will be the same. Just as now, so too with a second person, there will be my verbal expression or attachment. Both of these are obstacles to the attainment of distinction. Seeing this danger in the future, I abandoned him, practiced wisely, and attained individual enlightenment (Snp-A 1.49). The rest is as explained previously.

පඤ්චමං.

The fifth.

136. ඡට්ඨෙ කාමාති ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච. තත්ථ වත්ථුකාමා මනාපියා රූපාදයො ධම්මා, කිලෙසකාමා ඡන්දාදයො සබ්බෙපි රාගප්පභෙදා. ඉධ පන වත්ථුකාමා අධිප්පෙතා. රූපාදිඅනෙකප්පකාරෙන චිත්‍රා. ලොකස්සාදවසෙන මධුරා. බාලපුථුජ්ජනානං මනං රමෙන්තීති මනොරමා. විරූපරූපෙනාති විරූපෙන රූපෙන, අනෙකවිධෙන සභාවෙනාති වුත්තං හොති. තෙ හි රූපාදිවසෙන චිත්‍රා, රූපාදීසුපි නීලාදිවසෙන විවිධරූපා. එවං තෙන විරූපරූපෙන තථා තථා අස්සාදං දස්සෙත්වා මථෙන්ති චිත්තං, පබ්බජ්ජාය අභිරමිතුං න දෙන්තීති. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. නිගමනම්පි ද්වීහි තීහි වා පදෙහි යොජෙත්වා පුරිමගාථාසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං (සු. නි. අට්ඨ. 1.50).

136. In the sixth [verse], 'sensual pleasures' (kāmā) refers to two kinds of sensual pleasures: sensual pleasures as objects (vatthukāmā) and sensual pleasures as defilements (kilesakāmā). Herein, sensual pleasures as objects are pleasing phenomena such as forms and so forth; sensual pleasures as defilements are all varieties of lust, such as craving and so forth. Here, however, sensual pleasures as objects are intended. They are variegated in many ways by means of forms and so forth. They are sweet by way of the world's allure. They delight the minds of foolish ordinary people, hence they are called 'mind-delighting' (manoramā). 'With diverse forms' (virūparūpena) means with a diverse form, that is to say, with various intrinsic natures. For they are variegated by way of forms and so forth, and even among forms, they are of various forms by way of blue and so forth. Thus, with such diverse forms, repeatedly showing allurements, they churn the mind and do not allow one to delight in the monastic life. The rest here is evident. The conclusion should also be connected with two or three words and understood in the manner explained in the previous verses (Snp-A 1.50).

කාමගුණාති [Pg.120] කාමයිතබ්බට්ඨෙන කාමා. බන්ධනට්ඨෙන ගුණා. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අහතානං වත්ථානං දිගුණං සඞ්ඝාටි’’න්ති (මහාව. 348) එත්ථ පටලට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘අච්චෙන්ති කාලා තරයන්ති රත්තියො, වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති (සං. නි. 1.4) එත්ථ රාසට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379) එත්ථ ආනිසංසට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘අන්තං අන්තගුණං (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ඛු. පා. 3.ද්වත්තිංසාකාර), කයිරා මාලාගුණෙ බහූ’’ති එත්ථ බන්ධනට්ඨො ගුණට්ඨො. ඉධාපි එසෙව අධිප්පෙතො, තෙන වුත්තං – ‘‘බන්ධනට්ඨෙන ගුණා’’ති. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බා. එතෙනුපායෙන සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉට්ඨාති පරියිට්ඨා වා හොන්තු, මා වා, ඉට්ඨාරම්මණභූතාති අත්ථො. කන්තාති කාමනීයා. මනාපාති මනවඩ්ඪනකා. පියරූපාති පියජාතිකා. කාමූපසංහිතාති ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානෙන කාමෙන උපසංහිතා. රජනීයාති රජ්ජනියා, රාගුප්පත්තිකාරණභූතාති අත්ථො.

'Sensual strands' (kāmaguṇā) are 'sensual pleasures' (kāmā) in the sense of being desired, and 'strands' (guṇā) in the sense of binding. In 'Monks, I allow a double-layered outer robe for unworn cloths' (Vin-Mv 8.15.2), 'guṇa' is in the sense of a layer. In 'The times pass, the nights cross over, the stages of age are gradually left behind' (SN 1.4), 'guṇa' is in the sense of a collection. In 'A hundredfold gift should be expected' (MN 142), 'guṇa' is in the sense of benefit. In 'The intestine, the intestinal cord' (DN 22; MN 10; Kp 3) and 'one should make many garland strands,' 'guṇa' is in the sense of binding. Here too, this very meaning is intended, hence it is said: 'strands' (guṇā) in the sense of binding. 'Cognizable by the eye' (cakkhuviññeyyā) means to be seen by eye-consciousness. By this method, the meaning should be understood also in the case of 'cognizable by the ear' and so forth. 'Pleasing' (iṭṭhā) means whether they are sought after or not, the meaning is that they are desirable objects. 'Desirable' (kantā) means lovely. 'Agreeable' (manāpā) means mind-enhancing. 'Lovely' (piyarūpā) means of a dear nature. 'Connected with sensual pleasure' (kāmūpasaṃhitā) means connected with the sensual pleasure that arises by taking them as an object. 'Provoking passion' (rajanīyā) means capable of arousing passion, that is to say, being the cause for the arising of lust.

යදි මුද්දායාතිආදීසු මුද්දාති අඞ්ගුලිපබ්බෙසු සඤ්ඤං ඨපෙත්වා හත්ථමුද්දා. ගණනාති අච්ඡිද්දගණනා. සඞ්ඛානන්ති පිණ්ඩගණනා. යාය ඛෙත්තං ඔලොකෙත්වා ‘‘ඉධ එත්තකා වීහී භවිස්සන්ති’’, රුක්ඛං ඔලොකෙත්වා ‘‘ඉධ එත්තකානි ඵලානි භවිස්සන්ති’’, ආකාසං ඔලොකෙත්වා ‘‘ඉමෙ ආකාසෙ සකුණා එත්තකා නාම භවිස්සන්තී’’ති ජානන්ති. කසීති කසිකම්මං. වණිජ්ජාති ජඞ්ඝවණිජ්ජථලවණිජ්ජාදිවණිප්පථො. ගොරක්ඛන්ති අත්තනො වා පරෙසං වා ගාවො රක්ඛිත්වා පඤ්චගොරසවික්කයෙන ජීවනකම්මං. ඉස්සත්ථො වුච්චති ආවුධං ගහෙත්වා උපට්ඨානකම්මං. රාජපොරිසන්ති විනා ආවුධෙන රාජකම්මං කත්වා රාජුපට්ඨානං. සිප්පඤ්ඤතරන්ති ගහිතාවසෙසහත්ථිඅස්සසිප්පාදි.

In 'if by gesture' (yadi muddāya) and so forth, 'gesture' (muddā) means a hand-sign, fixing the perception on the finger joints. 'Counting' (gaṇanā) means counting without error. 'Calculation' (saṅkhāna) means aggregate counting. By this, observing a field, they know, 'Here, there will be this much rice.' Observing a tree, they know, 'Here, there will be this many fruits.' Observing the sky, they know, 'In this sky, there will be this many birds.' 'Farming' (kasī) means agricultural work. 'Trade' (vaṇijjā) refers to the path of commerce, such as trade by foot, trade by land, and so forth. 'Cattle-tending' (gorakkha) means the livelihood of protecting one's own or others' cattle and selling the five products of the cow. 'Archery' (issattha) refers to the duty of attending while bearing arms. 'Royal service' (rājaporisa) means performing royal duties without arms, that is to say, royal attendance. 'Any other craft' (sippaññatara) refers to the remaining crafts such as those related to elephants and horses, and so forth.

සීතස්ස පුරක්ඛතොති ලක්ඛං විය සරස්ස සීතස්ස පුරතො ඨිතො, සීතෙන බාධියමානොති අත්ථො. උණ්හෙපි එසෙව නයො. ඩංසාදීසු ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා. මකසාති සබ්බමක්ඛිකා. සරීසපාති යෙ කෙචි සරිත්වා ගච්ඡන්ති. රිස්සමානොති පීළියමානො රුප්පමානො ඝට්ටියමානො. මීයමානොති මරමානො. අයං, භික්ඛවෙති භික්ඛවෙ, අයං මුද්දාදීහි ජීවිකකප්පනං ආගම්ම සීතාදිපච්චයො ආබාධො. කාමානං ආදීනවොති කාමෙසු [Pg.121] උපද්දවො, උපසග්ගොති අත්ථො. සන්දිට්ඨිකොති පච්චක්ඛො සාමං පස්සිතබ්බො. දුක්ඛක්ඛන්ධොති දුක්ඛරාසි. කාමහෙතූතිආදීසු පච්චයට්ඨෙන කාමා අස්ස හෙතූති කාමහෙතු. මූලට්ඨෙන කාමා නිදානමස්සාති කාමනිදානො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන පන ‘‘කාමනිදාන’’න්ති වුත්තො. කාරණට්ඨෙන කාමා අධිකරණං අස්සාති කාමාධිකරණො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙනෙව පන ‘‘කාමාධිකරණ’’න්ති වුත්තො. කාමානමෙව හෙතූති ඉදං නියමවචනං කාමපච්චයා උප්පජ්ජතියෙවාති අත්ථො.

'He is oppressed by cold' (sītassa purakkhato) means he stands before the cold like a target for an arrow; the meaning is that he is afflicted by cold. The same method applies to heat. Among 'gadflies' (ḍaṃsādīsu), 'gadfly' (ḍaṃsā) means the tawny fly. 'Mosquitoes' (makasā) means all kinds of flies. 'Creeping creatures' (sarīsapā) refers to any creatures that move by crawling. 'Afflicted' (rissamāno) means being oppressed, distressed, or harassed. 'Dying' (mīyamāno) means perishing. 'Monks, this' (ayaṃ, bhikkhave) – this affliction, such as cold, arises due to making a living by means of hand gestures and so forth. 'The danger of sensual pleasures' (kāmānaṃ ādīnavo) means trouble or affliction in sensual pleasures. 'Visible' (sandiṭṭhiko) means directly observable, to be seen by oneself. 'A mass of suffering' (dukkhakkhandho) means a heap of suffering. In 'because of sensual pleasures' (kāmahetū) and so forth, 'sensual pleasures' (kāmā) are the cause in the sense of condition, hence 'because of sensual pleasures' (kāmahetu). In the sense of root, sensual pleasures are its source, hence 'originating from sensual pleasures' (kāmanidāno). But due to a grammatical inversion, it is said 'originating from sensual pleasures'. In the sense of reason, sensual pleasures are its basis, hence 'grounded in sensual pleasures' (kāmādhikaraṇo). But due to a grammatical inversion, it is said 'grounded in sensual pleasures'. 'Sensual pleasures alone are the cause' – this is a definitive statement, meaning it arises solely dependent on sensual pleasures.

උට්ඨහතොති ආජීවසමුට්ඨාපකවීරියෙන උට්ඨහන්තස්ස. ඝටතොති තං වීරියං පුබ්බෙනාපරං ඝටෙන්තස්ස. වායමතොති වායාමං පරක්කමං පයොගං කරොන්තස්ස. නාභිනිප්ඵජ්ජන්තීති න නිප්ඵජ්ජන්ති, හත්ථං නාභිරුහන්ති. සොචතීති චිත්තෙ උප්පන්නබලවසොකෙන සොචති. කිලමතීති කායෙ උප්පන්නදුක්ඛෙන කිලමති. පරිදෙවතීති වාචාය පරිදෙවති. උරත්තාළින්ති උරං තාළෙත්වා. කන්දතීති රොදති. සම්මොහං ආපජ්ජතීති විසඤ්ඤී විය සම්මූළ්හො හොති. මොඝන්ති තුච්ඡං. අඵලොති නිප්ඵලො.

'He exerts himself' (uṭṭhahato) means for one who exerts himself with the energy that generates livelihood. 'He strives' (ghaṭato) means for one who connects that energy from before to after. 'He makes an effort' (vāyamato) means for one who engages in effort, exertion, and application. 'They do not succeed' (nābhinipphajjanti) means they do not succeed, they do not come to hand. 'He grieves' (socati) means he grieves with strong sorrow arisen in his mind. 'He becomes exhausted' (kilamati) means he becomes weary with suffering arisen in his body. 'He laments' (paridevati) means he laments with speech. 'He beats his breast' (urattāḷiṃ) means having beaten his chest. 'He cries' (kandati) means he weeps. 'He becomes deluded' (sammohaṃ āpajjati) means he becomes confused, as if unconscious. 'Futile' (moghaṃ) means empty. 'Fruitless' (aphalo) means without result.

ආරක්ඛාධිකරණන්ති ආරක්ඛකාරණා. කින්ති මෙති කෙන නු ඛො මෙ උපායෙන. යම්පි මෙති යම්පි මය්හං කසිකම්මාදීනි කත්වා උප්පාදිතං ධනං අහොසි. තම්පි නො නත්ථීති තම්පි අම්හාකං ඉදානි නත්ථි.

'On account of protection' (ārakkhādhikaraṇaṃ) means on account of protection. 'How shall it be for me?' (kinti me) means by what means indeed for me. 'Even what was mine' (yampi me) means whatever wealth was produced for me by doing farming and and so forth. 'Even that is not ours' (tampi no natthi) means even that is now not ours.

පුන චපරං, භික්ඛවෙ, කාමහෙතූතිආදිනාපි කාරණං දස්සෙත්වාව ආදීනවං දීපෙති. තත්ථ කාමහෙතූති කාමපච්චයා රාජානොපි රාජූහි විවදන්තීති අත්ථො. කාමනිදානන්ති භාවනපුංසකං, කාමෙ නිදානං කත්වා විවදන්තීති අත්ථො. කාමාධිකරණන්තිපි භාවනපුංසකමෙව, කාමෙ අධිකරණං කත්වා විවදන්තීති අත්ථො. කාමානමෙව හෙතූති ගාමනිගමසෙනාපතිපුරොහිතට්ඨානන්තරාදීනං කාමානංයෙව හෙතු විවදන්තීති අත්ථො. උපක්කමන්තීති පහරන්ති.

Furthermore, monks, he illuminates the danger by showing the reason, beginning with 'because of sensual pleasures' and so forth. Herein, 'because of sensual pleasures' (kāmahetū) means kings quarrel with kings due to sensual pleasures. 'Originating from sensual pleasures' (kāmanidānaṃ) is a neuter abstract noun, meaning they quarrel having made sensual pleasures the source. 'On account of sensual pleasures' (kāmādhikaraṇaṃ) is also a neuter abstract noun, meaning they quarrel having made sensual pleasures the basis. 'Because of sensual pleasures alone' (kāmānameva hetū) – this means they quarrel solely due to sensual pleasures, namely for the sensual pleasures of villages, towns, army commanders, chief priests, positions of authority, and so forth. 'They attack' (upakkammanti) means they strike.

අසිචම්මන්ති අසිඤ්චෙව ඛෙටකඵලකාදීනි ච.

Asicamma means swords and shields, etc.

ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වාති ධනුං ගහෙත්වා සරකලාපං සන්නය්හිත්වා. උභතොබ්‍යූළ්හන්ති උභතොරාසිභූතං. පක්ඛන්දන්තීති පවිසන්ති. උසූසූති කණ්ඩෙසු. විජ්ජොතලන්තෙසූති පරිවත්තමානෙසු. තෙ තත්ථාති තෙ තස්මිං සඞ්ගාමෙ.

Dhanukalāpaṃ sannayhitvā means having taken up the bow and fastened the quiver of arrows. Ubhatobyūḷha means arrayed on both sides, i.e., placed in heaps on both sides. Pakkhandanti means they enter. Usūsu means in the arrows. Vijjotalantesu means while whirling around. Te tattha means they in that battle.

අද්දාවලෙපනා [Pg.122] උපකාරියොති චෙත්ථ මනුස්සා පාකාරපාදං අස්සඛුරසණ්ඨානෙන ඉට්ඨකාහි චිනිත්වා උපරි සුධාය ලිම්පන්ති. එවං කතපාකාරපාදා ‘‘උපකාරියො’’ති වුච්චන්ති. තා තින්තෙන කලලෙන සිත්තා අද්දාවලෙපනා නාම හොන්ති. පක්ඛන්දන්තීති තාසං හෙට්ඨා තිඛිණඅයසූලරුක්ඛසූලාදීහි විජ්ඣියමානා පාකාරස්ස පිච්ඡිල්ලභාවෙන ආරොහිතුං අසක්කොන්තාපි උපධාවන්තියෙව. ඡකණකායාති කුථිතගොමයෙන. අභිවග්ගෙනාති සතදන්තෙන. තං අට්ඨදන්තාකාරෙන කත්වා ‘‘නගරද්වාරං භින්දිත්වා පවිසිස්සාමා’’ති ආගතෙ උපරිද්වාරෙ ඨිතා තස්ස බන්ධනයොත්තානි ඡින්දිත්වා තෙන අභිවග්ගෙන ඔමද්දන්ති.

Addāvalepanā upakāriyo: Here, people build the base of the wall with bricks shaped like a horse's hoof and plaster it with lime on top. Wall bases made in this way are called “upakāriyo” (helpful). Those plastered with wet mortar are called “addāvalepanā”. Pakkhandanti: Though unable to climb because of the wall's slippery surface, even while being pierced below by sharp iron stakes and wooden spikes, they still rush forward. Chakaṇakāya: with rotten cow dung. Abhivaggena: with a hundred-toothed device. Fashioning it into an eight-tusk shape, they think, “We will break down the city gate and enter.” Standing at the upper gate, they cut the ropes binding that device and crush the attackers with it.

සන්ධිම්පි ඡින්දන්තීති ඝරසන්ධිම්පි. නිල්ලොපන්ති ගාමෙ පහරිත්වා මහාවිලොපං කරොන්ති. එකාගාරිකන්ති පණ්ණාසමත්තාපි සට්ඨිමත්තාපි පරිවාරෙත්වා ජීවග්ගාහං ගහෙත්වා ධනං ආහරාපෙන්ති. පරිපන්ථෙපි තිට්ඨන්තීති පන්ථදූහනකම්මං කරොන්ති. අඩ්ඪදණ්ඩකෙහීති මුග්ගරෙහි (ම. නි. අට්ඨ. 1.169). සෙසං වුත්තත්ථමෙව.

Sandhimpi chindanti means they cut through house-walls. Nillopanti means they attack villages and cause great plunder. Ekāgārikaṃ means they surround a single house, sometimes fifty or sixty strong, taking the inhabitants alive and causing wealth to be brought away. Paripanthepi tiṭṭhanti means they commit highway robbery. Aḍḍhadaṇḍakehi means with mallets (Majjhima Nikāya Aṭṭhakathā 1.169). The rest is as explained.

ඡට්ඨං.

The Sixth.

137. සත්තමෙ එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගියානං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචනං. තස්මා කාමගුණාපි එතෙ අනෙකබ්‍යසනාවහට්ඨෙන දළ්හසන්නිපාතට්ඨෙන ච ඊති. ගණ්ඩොපි අසුචිං පග්ඝරති, උද්ධුමාතපරිපක්කපරිභින්නො හොති. තස්මා එතෙ කිලෙසා අසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපරිපක්කපරිභින්නභාවතො ච ගණ්ඩො. උපද්දවතීති උපද්දවො, අනත්ථං ජනෙන්තො අභිභවති අජ්ඣොත්ථරතීති අත්ථො, රාගගණ්ඩාදීනමෙතං අධිවචනං. තස්මා කාමගුණාපෙතෙ අවිදිතනිබ්බානත්ථාවහහෙතුතාය සබ්බුපද්දවවත්ථුතාය ච උපද්දවො. යස්මා පනෙතෙ කිලෙසාතුරභාවං ජනෙන්තා සීලසඞ්ඛාතමාරොග්‍යං ලොලුප්පං වා උප්පාදෙන්තා පාකතිකමෙව ආරොග්‍යං විලුම්පන්ති, තස්මා ඉමිනා ආරොග්‍යවිලුම්පනට්ඨෙන රොගො. අබ්භන්තරමනුපවිට්ඨට්ඨෙන පන අන්තොතුදනට්ඨෙන දුන්නීහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලං. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභයාවහනතො භයං. මෙතන්ති එතං සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. නිගමනම්පි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං (සු. නි. අට්ඨ. 1.51).

137.In the seventh (chapter), īti means calamity; this is a designation for the causes of misfortune that are conducive to unwholesome karma for those who come. Therefore, the objects of sensual pleasure are also called īti because they bring many calamities and are a strong accumulation. A boil oozes pus and becomes swollen, ripe, and bursts. Therefore, these defilements are called a “boil” because they ooze impurity and, by way of their arising, aging, and breaking up, are swollen, ripe, and burst. Upaddava means disaster, meaning it causes harm, overwhelms, and engulfs; this is a designation for the boil of lust and so forth. Therefore, these objects of sensual pleasure are called upaddava because they are a cause that brings about the non-realization of Nibbāna's goal and are the basis of all disasters. Since these defilements, by generating a state of being afflicted by defilements, produce greed that destroys the health of virtue, and plainly destroy natural well-being, they are called “disease” by way of this destruction of health. By way of having entered inside, by way of piercing inside, and by way of being difficult to extract, they are called a “thorn.” By bringing fear in this present life and the next, they are called “fear.” Metaṃ (this) and the rest here are clear. The conclusion should also be understood in the same way as explained (Sutta Nipāta Aṭṭhakathā 1.51).

කාමරාගරත්තායන්ති [Pg.123] කාමරාගෙන රත්තො අයං. ඡන්දරාගවිනිබද්ධොති ඡන්දරාගෙන ස්නෙහෙන බද්ධො. දිට්ඨධම්මිකාපි ගබ්භාති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ වත්තමානසළායතනගබ්භා. සම්පරායිකාපි ගබ්භාති පරලොකෙපි සළායතනගබ්භා. න පරිමුච්චතීති පරිමුච්චිතුං න සක්කොති. ඔතිණ්ණො සාතරූපෙනාති මධුරසභාවෙන රාගෙන ඔතිණ්ණො ඔගාහිතො. පලිපථන්ති කාමකලලමග්ගං. දුග්ගන්ති දුග්ගමං.

Kāmarāgarattāya means this one is stained by sensual lust. Chandarāgavinibaddho means bound by desire-lust and affection. Diṭṭhadhammikāpi gabbhā means the wombs of the six sense bases existing in this very existence. Samparāyikāpi gabbhā means the wombs of the six sense bases in the next world as well. Na parimuccati means he is unable to be freed. Otiṇṇo sātarūpena means submerged, immersed by lust of sweet nature. Palipatha means the path of the mire of sensual pleasures. Dugga means difficult to traverse.

සත්තමං.

The Seventh.

138. අට්ඨමෙ සීතං දුබ්බිධං අබ්භන්තරධාතුක්ඛොභපච්චයඤ්ච බාහිරධාතුක්ඛොභපච්චයඤ්ච. තථා උණ්හං. තත්ථ ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා. සරීසපෙති යෙ කෙචි දීඝජාතිකා සරිත්වා ගච්ඡන්ති. සෙසං පාකටමෙව. නිගමනම්පි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

138.In the eighth (chapter), cold is twofold: caused by internal element disturbance and caused by external element disturbance. Similarly, heat. There, ḍaṃsā means tawny flies. Sarīsapa means any long-bodied creatures that move by creeping. The rest is clear. The conclusion should also be understood in the same way as explained.

අට්ඨමං.

The Eighth.

139. නවමගාථා පදත්ථතො පාකටා එව. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායයොජනා – සා ච ඛො යුත්තිවසෙන, න අනුස්සවවසෙන. යථා අයං හත්ථී මනුස්සකන්තෙසු සීලෙසු දන්තත්තා අදන්තභූමිං නාගච්ඡතීති වා, සරීරමහන්තතාය වා නාගො. එවං කුදාස්සු නාමාහම්පි අරියකන්තෙසු සීලෙසු දන්තත්තා අදන්තභූමිං නාගමනෙන, ආගුං අකරණෙන, පුන ඉත්ථත්තං අනාගමනෙන ච ගුණසරීරමහන්තතාය වා නාගො භවෙය්‍යං. යථා චෙස යූථානි විවජ්ජයිත්වා එකචරියසුඛෙන යථාභිරන්තං විහරෙ අරඤ්ඤෙ, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං ගණං විවජ්ජයිත්වා එකත්තාභිරතිසුඛෙන ඣානසුඛෙන යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ අත්තනො යථා යථා සුඛං, තථා තථා යත්තකං වා ඉච්ඡාමි, තත්තකං අරඤ්ඤෙ නිවාසං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො එකො චරෙය්‍යන්ති අත්ථො. යථා චෙස සුසණ්ඨිතක්ඛන්ධමහන්තතාය සඤ්ජාතක්ඛන්ධො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං අසෙක්ඛසීලක්ඛන්ධමහන්තතාය සඤ්ජාතක්ඛන්ධො භවෙය්‍යං. යථා චෙස පදුමසදිසගත්තතාය වා, පදුමකුලෙ උප්පන්නතාය වා පදුමී, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං පදුමසදිසබොජ්ඣඞ්ගමහන්තතාය වා, අරියජාතිපදුමෙ උප්පන්නතාය වා පදුමී භවෙය්‍යං. යථා චෙස ථාමබලජවාදීහි උළාරො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං පරිසුද්ධකායසමාචාරතාදීහි සීලසමාධිනිබ්බෙධිකපඤ්ඤාදීහි [Pg.124] වා උළාරො භවෙය්‍යන්ති එවං චින්තෙන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති.

139. The ninth verse is clear in terms of its word-meaning. This is the explanation of its intended meaning here—it is by way of reasoning, not by way of tradition. Just as this elephant, due to being tamed in virtues pleasing to humans, does not return to the untamed state, or is called a “nāga” due to the greatness of its body—so too, when, oh when, shall I, by being tamed in virtues pleasing to the noble ones, by not returning to the untamed state, by committing no transgression, and by not returning to this state of existence, also become a “nāga” due to the greatness of virtuous qualities? And just as this one, having abandoned its herd, dwells happily in the forest, enjoying the bliss of solitude, like a rhinoceros—so too, when, oh when, shall I, having abandoned the crowd, dwell happily in solitude, enjoying the bliss of jhāna in the forest as I please, for as long as I wish, wandering alone like a rhinoceros? This is the meaning. And just as this one is called “well-developed of shoulder” due to the greatness of its well-formed shoulders—so too, when, oh when, shall I also become “well-developed of shoulder” due to the greatness of the aggregate of virtue of a non-learner? And just as this one is called “lotus-like” due to its lotus-like body or being born in a lotus family—so too, when, oh when, shall I also become “lotus-like” due to the greatness of the enlightenment factors resembling a lotus or being born in the noble lotus lineage? And just as this one is magnificent by strength, power, speed, and so forth—so too, when, oh when, shall I also become magnificent by purified bodily conduct and so forth, or by virtue, concentration, penetrating wisdom, and so forth? Reflecting thus, I undertook insight and attained solitary enlightenment.

නවමං.

The Ninth.

140. දසමෙ අට්ඨානතන්ති අට්ඨානං තං, අකාරණං තන්ති වුත්තං හොති. අනුනාසිකස්ස ලොපො කතො ‘‘අරියසච්චාන දස්සන’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 5.11; සු. නි. 270) විය. සඞ්ගණිකාරතස්සාති ගණාභිරතස්ස. යන්ති කාරණවචනමෙතං ‘‘යං හිරීයති හිරීයිතබ්බෙනා’’තිආදීසු (ධ. ස. 30) විය. ඵස්සයෙති අධිගච්ඡෙ. සාමයිකං විමුත්තින්ති ලොකියසමාපත්තිං. සා හි අප්පිතප්පිතසමයෙ එව පච්චනීකෙහි විමුච්චනතො ‘‘සාමයිකා විමුත්තී’’ති වුච්චති. තං සාමයිකං විමුත්තිං. ‘‘අට්ඨානං තං, න තං කාරණං විජ්ජති සඞ්ගණිකාරතස්ස, යෙන කාරණෙන ඵස්සයෙ ඉති එතං ආදිච්චබන්ධුස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස වචො නිසම්ම සඞ්ගණිකාරතිං පහාය යොනිසො පටිපජ්ජන්තො අධිගතොම්හී’’ති ආහ. සෙසං වුත්තනයමෙව (සු. නි. අට්ඨ. 1.54; අප. අට්ඨ. 1.1.110).

140. In the tenth, aṭṭhānaṃ taṃ means “that is no ground,” that is to say, it is without cause. The elision of the nasal sound is made, as in “ariyasaccāna dassana” and similar cases. Saṅgaṇikāratassa means for one who delights in company. Yaṃ is a causal term, as in “yaṃ hirīyati hirīyitabbenā” and similar instances. Phassaye means he might attain. Sāmayikaṃ vimutti refers to a worldly attainment. For it is called “temporary liberation” because one is freed from hindrances only at the time of application. That is temporary liberation. He said that having heard this saying of the Paccekabuddha, the Kinsman of the Sun—“It is no ground, no cause is found for one delighting in company, by which cause he might attain”—he abandoned delight in company, practiced wisely, and attained. The rest is in the same manner as previously explained.

නිද්දෙසෙ නෙක්ඛම්මසුඛන්ති පබ්බජ්ජාසුඛං. පවිවෙකසුඛන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ සුඛං. උපසමසුඛන්ති කිලෙසුපසමං ඵලසමාපත්තිසුඛං. සම්බොධිසුඛන්ති මග්ගසුඛං. නිකාමලාභීති අත්තනො රුචිවසෙන යථාකාමලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී. අසාමයිකන්ති ලොකුත්තරං. අකුප්පන්ති කුප්පවිරහිතං අචලිතං ලොකුත්තරමග්ගං.

In the exposition, nekkhammasukha means the happiness of renunciation. Pavivekasukha means the happiness of seclusion, that is, happiness in bodily seclusion, mental seclusion, and seclusion from the substrata of existence. Upasamasukha means the happiness of the pacification of defilements, that is, the happiness of fruition attainment. Sambodhisukha means the happiness of the path. Nikāmalābhī means one who obtains according to one's liking, obtaining as one wishes. Akicchalābhī means one who obtains without difficulty. Akasiralābhī means one who obtains abundantly. Asāmayika means the supramundane. Akuppa means unshakeable, that is, devoid of shaking, unmoved, the supramundane path.

දසමං.

The Tenth.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Second Section is concluded.

3. තතියවග්ගවණ්ණනා

3. The Explanation of the Third Section

141. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ දිට්ඨීවිසූකානීති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි. තානි හි මග්ගසම්මාදිට්ඨියා විසූකට්ඨෙන විජ්ඣනට්ඨෙන විලොමට්ඨෙන ච විසූකානි. එවං දිට්ඨියා විසූකානීති දිට්ඨිවිසූකානි, දිට්ඨියො එව වා විසූකානි දිට්ඨිවිසූකානි. උපාතිවත්තොති [Pg.125] දස්සනමග්ගෙන අතික්කන්තො. පත්තො නියාමන්ති අවිනිපාතධම්මතාය සම්බොධිපරායනතාය ච නියතභාවං අධිගතො, සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං වා පඨමමග්ගන්ති. එත්තාවතා පඨමමග්ගකිච්චනිප්ඵත්ති ච තස්ස පටිලාභො ච වුත්තො. ඉදානි පටිලද්ධමග්ගොති ඉමිනා සෙසමග්ගපටිලාභං දස්සෙති. උප්පන්නඤාණොම්හීති උප්පන්නපච්චෙකබොධිඤාණො අම්හි. එතෙන ඵලං දස්සෙති. අනඤ්ඤනෙය්‍යොති අඤ්ඤෙහි ‘‘ඉදං සච්චං ඉදං සච්ච’’න්ති නනෙතබ්බො. එතෙන සයම්භුතං දීපෙති. පත්තෙ වා පච්චෙකබොධිඤාණෙ අඤ්ඤනෙය්‍යතාය අභාවා සයංවසිතං. සමථවිපස්සනාය වා දිට්ඨිවිසූකානි උපාතිවත්තො, ආදිමග්ගෙන පත්තො නියාමං, සෙසෙහි පටිලද්ධමග්ගො, ඵලඤාණෙන උප්පන්නඤාණො, තං සබ්බං අත්තනාව අධිගතොති අනඤ්ඤනෙය්‍යො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං (සු. නි. අට්ඨ. 1.54; අප. අට්ඨ. 1.1.111).

141. In the first of the third section, diṭṭhivisūkāni refers to the sixty-two speculative views. They are called visūkāni because they are like darts in the sense of piercing, and in the sense of being contrary to the right view of the path. Thus, diṭṭhivisūkāni means the “darts of views,” or the views themselves are the darts. Upātivatto means one who has transcended them through the path of vision. Patto niyāmaṃ means one who has attained certainty—being of a nature not to fall into states of woe and destined for awakening—or has attained the first path, known as the certainty of rightness. By this much, the accomplishment of the first path's function and its attainment are stated. Now, by paṭiladdhamaggo, he shows the attainment of the remaining paths. Uppannañāṇomhīti means “I am one for whom the knowledge of a paccekabuddha has arisen.” By this, he shows the fruit. Anaññaneyyo means not to be led by others to believe, “this is the truth, this is the truth.” By this, he indicates that he is self-awakened. Or, having attained the knowledge of a paccekabuddha, there is no being led by others, thus he is self-reliant. Or, by serenity and insight he has overcome the darts of views; by the initial path he has attained certainty; by the remaining paths he has acquired the path; with the knowledge of fruition he is one for whom knowledge has arisen—all this he has attained by himself, hence he is anaññaneyyo, not to be led by others. The rest should be understood in the same way as previously explained.

න පරනෙය්‍යොති න අඤ්ඤෙහි නෙතබ්බො. න පරප්පත්තියොති පච්චක්ඛධම්මත්තා න අඤ්ඤෙහි සද්දහාපෙතබ්බො. න පරප්පච්චයොති න අස්ස පරො පච්චයො, න පරස්ස සද්ධාය වත්තතීති න පරප්පච්චයො. න පරපටිබද්ධගූති න අඤ්ඤෙසං පටිබද්ධඤාණගමනො.

Na paraneyyo means not to be led by others. Na parappattiyo means not to be made to have faith by others, because the Dhamma is to be directly experienced. Na parappaccayo means another is not his condition; he does not proceed by faith in another. Na parapaṭibaddhagū means one whose knowledge does not proceed bound to others.

පඨමං.

The First.

142. දුතියෙ නිල්ලොලුපොති අලොලුපො. යො හි රසතණ්හාභිභූතො හොති, සො භුසං ලුප්පති පුනප්පුනඤ්ච ලුප්පති, තෙන ‘‘ලොලුපො’’ති වුච්චති. තස්මා එස තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘නිල්ලොලුපො’’ති. නික්කුහොති එත්ථ කිඤ්චාපි යස්ස තිවිධකුහනවත්ථු නත්ථි, සො ‘‘නික්කුහො’’ති වුච්චති, ඉමිස්සා පන ගාථාය මනුඤ්ඤභොජනාදීසු විම්හයමනාපජ්ජනතො නික්කුහොති අයමධිප්පායො. නිප්පිපාසොති එත්ථ පාතුමිච්ඡා පිපාසා, තස්සා අභාවෙන නිප්පිපාසො, සාදුරසලොභෙන භොත්තුකම්‍යතාවිරහිතොති අත්ථො. නිම්මක්ඛොති එත්ථ පරගුණවිනාසනලක්ඛණො මක්ඛො, තස්ස අභාවෙන නිම්මක්ඛො. අත්තනො ගහට්ඨකාලෙ සූදස්ස ගුණමක්ඛනාභාවං සන්ධාය ආහ. නිද්ධන්තකසාවමොහොති එත්ථ රාගාදයො තයො කායදුච්චරිතාදීනි ච තීණීති ඡ ධම්මා යථාසම්භවං [Pg.126] අප්පසන්නට්ඨෙන සකභාවං විජහාපෙත්වා පරභාවං ගණ්හාපනට්ඨෙන කසටට්ඨෙන ච ‘‘කසාවා’’ති වෙදිතබ්බා. යථාහ –

142. In the second, nillolupo means not greedy. For one who is overcome by craving for tastes is greatly and repeatedly afflicted; therefore, he is called “greedy.” Hence, rejecting that, he said, “not greedy.” Here, nikkuho, “without deceit,” means although one who has no basis for the three kinds of deceit is called “without deceit,” in this verse the intended meaning is that he is without deceit because he does not fall into astonishment or pleasure regarding delightful food and the like. Here, nippipāso, “free from thirst,” means the desire to drink is thirst; its absence is being free from thirst. The meaning is that he is devoid of the desire to eat due to longing for delicious tastes. Here, nimmakkho, “without disparagement,” means disparagement has the characteristic of destroying others' virtues; its absence is being without disparagement. He says this with reference to his not having disparaged the cook's virtues during his time as a householder. Niddhantakasāvamoha, “one who has shaken off stains and delusion”: here, six things should be understood as “stains” (kasāvā) in the sense of being impure, in the sense of making one abandon one's own nature and adopt another's, and in the sense of being dregs, as may be the case: the three things beginning with lust, and the three beginning with bodily misconduct. As it is said:

‘‘තත්ථ කතමෙ තයො කසාවා? රාගකසාවො දොසකසාවො මොහකසාවො, ඉමෙ තයො කසාවා. තත්ථ කතමෙ අපරෙපි තයො කසාවා? කායකසාවො වචීකසාවො මනොකසාවො’’ති (විභ. 924).

“Therein, what are the three stains? The stain of lust, the stain of hatred, the stain of delusion—these are the three stains. Therein, what are the other three stains? The stain of the body, the stain of speech, the stain of the mind.”

තෙසු මොහං ඨපෙත්වා පඤ්චන්නං කසාවානං තෙසඤ්ච සබ්බෙසං මූලභූතස්ස මොහස්ස නිද්ධන්තත්තා නිද්ධන්තකසාවමොහො, තිණ්ණං එව වා කායවචීමනොකසාවානං මොහස්ස ච නිද්ධන්තත්තා නිද්ධන්තකසාවමොහො. ඉතරෙසු නිල්ලොලුපතාදීහි රාගකසාවස්ස, නිම්මක්ඛතාය දොසකසාවස්ස නිද්ධන්තභාවො සිද්ධො එව. නිරාසසොති නිත්තණ්හො. සබ්බලොකෙති සකලලොකෙ, තීසු භවෙසු ද්වාදසසු වා ආයතනෙසු භවවිභවතණ්හාවිරහිතො හුත්වාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අථ වා තයොපි පාදෙ වත්වා එකො චරෙති එකො චරිතුං සක්කුණෙය්‍යාති එවම්පි එත්ථ සම්බන්ධො කාතබ්බො (සු. නි. අට්ඨ. 1.96).

Among these, having set aside delusion, because the five stains and delusion, which is the root of all of them, have been expelled, he is one who has expelled the stains and delusion. Alternatively, because the three stains of body, speech, and mind, and delusion, have been expelled, he is one who has expelled the stains and delusion. In the others, the eradication of the stain of greed is established through non-greediness and so forth, and the eradication of the stain of hatred is established through non-denigration. 'Free from craving' means without thirst. 'In all the world' means in the entire world, in the three existences or the twelve sense-fields, being devoid of craving for existence and non-existence—this is the meaning. The rest should be understood in the same way as previously explained. Alternatively, having stated the three lines, 'one wanders alone'—one is capable of wandering alone—in this way, the connection here should also be made.

දුතියං.

The second.

143. තතියෙ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ය්වායං දසවත්ථුකාය පාපදිට්ඨියා සමන්නාගතත්තා පාපො. පරෙසම්පි අනත්ථං දස්සෙතීති අනත්ථදස්සී. කායදුච්චරිතාදිම්හි ච විසමෙ නිවිට්ඨො. තං අත්ථකාමො කුලපුත්තො පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ, අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං. සයං න සෙවෙති අත්තනො වසෙන තං න සෙවෙය්‍ය. යදි පන පරවසො හොති, කිං සක්කා කාතුන්ති වුත්තං හොති. පසුතන්ති පසටං, දිට්ඨිවසෙන තත්ථ තත්ථ ලග්ගන්ති අත්ථො. පමත්තන්ති කාමගුණෙසු වොස්සට්ඨචිත්තං, කුසලභාවනාරහිතං වා. තං එවරූපං න සෙවෙ න භජෙ න පයිරුපාසෙ, අඤ්ඤදත්ථු එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති.

143. In the third verse, this is the concise meaning: One who is evil is so for being endowed with the tenfold wrong view. Because they show what is harmful to others, they are 'one who shows what is harmful.' And they are firmly established in what is wrong, such as bodily misconduct. A clansman who desires his own welfare should avoid such an evil companion—one who shows what is harmful, established in wrongdoing. 'One should not associate with them oneself' means one should not associate with them of one's own volition. But if one is under another's power, what can be done? This is what is meant. 'Engrossed' means intent, clinging here and there due to their view. 'Heedless' means one whose mind is given over to sensual pleasures, or one who is devoid of wholesome development. One should not associate with, frequent, or attend upon such a person. Instead, one should wander alone like the horn of a rhinoceros.

නිද්දෙසෙ සයං න සෙවෙය්‍යාති සාමං න උපසඞ්කමෙය්‍ය. සාමං න සෙවෙය්‍යාති චිත්තෙනපි න උපසඞ්කමෙය්‍ය. න සෙවෙය්‍යාති න භජෙය්‍ය. න [Pg.127] නිසෙවෙය්‍යාති සමීපම්පි න ගච්ඡෙය්‍ය. න සංසෙවෙය්‍යාති දූරෙ භවෙය්‍ය. න පරිසංසෙවෙය්‍යාති පටික්කමෙය්‍ය.

In the explanation: 'One should not associate with them oneself' means one should not approach them in person. 'Not associating with them oneself' means one should not approach them even mentally. 'Not associate' means not befriend. 'Not keep close' means not go near. 'Not mingle' means remain far away. 'Not closely associate' means turn away.

තතියං.

The third.

144. චතුත්ථෙ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – බහුස්සුතන්ති දුවිධො බහුස්සුතො තීසු පිටකෙසු අත්ථතො නිඛිලො පරියත්තිබහුස්සුතො ච මග්ගඵලවිජ්ජාභිඤ්ඤානං පටිවිද්ධත්තා පටිවෙධබහුස්සුතො ච. ආගතාගමො ධම්මධරො. උළාරෙහි පන කායවචීමනොකම්මෙහි සමන්නාගතො උළාරො. යුත්තපටිභානො ච මුත්තපටිභානො ච යුත්තමුත්තපටිභානො ච පටිභානවා. පරියත්තිපරිපුච්ඡාධිගමවසෙන වා තිධා පටිභානවා වෙදිතබ්බො. යස්ස හි පරියත්ති පටිභාති, සො පරියත්තිපටිභානවා. යස්ස අත්ථඤ්ච ඤායඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච ඨානාට්ඨානඤ්ච පරිපුච්ඡන්තස්ස පරිපුච්ඡා පටිභාති, සො පරිපුච්ඡාපටිභානවා. යෙන මග්ගාදයො පටිවිද්ධා හොන්ති, සො අධිගමපටිභානවා. තං එවරූපං බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ, මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං. තතො තස්සානුභාවෙන අත්තත්ථපරත්ථඋභයත්ථභෙදතො වා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථභෙදතො වා අනෙකප්පකාරානි අඤ්ඤාය අත්ථානි, තතො ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20; මහානි. 174) කඞ්ඛාට්ඨානෙසු විනෙය්‍ය කඞ්ඛං විචිකිච්ඡං විනෙත්වා විනාසෙත්වා එවං කතසබ්බකිච්චො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති (සු. නි. අට්ඨ. 1.58).

144. In the fourth verse, this is the concise meaning: 'Learned' refers to two kinds of learned ones—one who is thoroughly versed in the three baskets of scripture in terms of meaning, thus a learned one in theory, and one who is learned in penetration, having realized the path, fruition, knowledge, and higher knowledges, thus a learned one in realization. 'Dhammadhara' means one who retains the teachings. 'Noble' means endowed with excellent bodily, verbal, and mental actions. 'Eloquent' means one who is skilled in appropriate speech, spontaneous speech, or appropriate and spontaneous speech. Alternatively, eloquence is threefold based on mastery of scripture, questioning, and realization. For one to whom scripture appears naturally, they are eloquent in scripture. One to whom meaning, principle, characteristics, and right and wrong appear clearly when questioned is eloquent in questioning. One who has penetrated the path and so forth is eloquent in realization. One should associate with such a learned, Dhamma-retaining, noble, and eloquent friend. Through their influence, one may understand various meanings, whether classified as pertaining to oneself, others, or both, or as visible here and now, pertaining to the future, or ultimate. Then, having dispelled doubt in matters such as, "Did I exist in the past?" and so on, having removed uncertainty and perplexity, having accomplished all that needs to be done, one should wander alone like the horn of a rhinoceros.

චතුත්ථං.

The fourth.

145. පඤ්චමෙ ඛිඩ්ඩා ච රති ච පුබ්බෙ වුත්තාව. කාමසුඛන්ති වත්ථුකාමසුඛං. වත්ථුකාමාපි හි සුඛස්ස විසයාදිභාවෙන සුඛන්ති වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘අත්ථි රූපං සුඛං සුඛානුපතිත’’න්ති (සං. නි. 3.60). එවමෙතං ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛඤ්ච ඉමස්මිං ඔකාසලොකෙ අනලඞ්කරිත්වා අලන්ති අකත්වා ‘‘එතං තප්පක’’න්ති වා ‘‘සාරභූත’’න්ති වා එවං අග්ගහෙත්වා. අනපෙක්ඛමානොති තෙන අනලඞ්කරණෙන අනපෙක්ඛනසීලො අපිහාලුකො නිත්තණ්හො. විභූසට්ඨානාවිරතො සච්චවාදී එකො චරෙති. තත්ථ විභූසා දුවිධා අගාරිකවිභූසා ච අනගාරිකවිභූසා ච. තත්ථ අගාරිකවිභූසා සාකටවෙඨනමාලාගන්ධාදි, [Pg.128] අනගාරිකවිභූසා ච පත්තමණ්ඩනාදි. විභූසා එව විභූසට්ඨානං, තස්මා විභූසට්ඨානා තිවිධායපි විරතියා විරතො. අවිතථවචනතො සච්චවාදීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො (සු. නි. අට්ඨ. 1.59).

145. In the fifth, play and delight are as previously stated. 'Sensual pleasure' means pleasure in sensual objects. For sensual objects are also called 'pleasure' because they are the objective field of pleasure. As it is said: 'There is form that is pleasant, associated with pleasure' (SN 3.60). Thus, in this phenomenal world, not adorning oneself with this play, delight, and sensual pleasure, not considering it sufficient, and not grasping it as 'satisfying' or 'essential,' one is without longing. 'Not longing' means that because of not adorning, one is by nature not longing, unallured, and without craving. 'Abstaining from the occasion for adornment, speaking truth, one should wander alone.' Here, adornment is of two kinds: the adornment of a householder and the adornment of one gone forth. The adornment of a householder includes garments, head-dresses, garlands, perfumes, and so forth, while the adornment of one gone forth includes decorating the bowl and so forth. Adornment itself is the occasion for adornment; therefore, one abstains from the occasion for adornment by means of the threefold abstinence. 'Speaking truth' means one is a truth-speaker for speaking what is not untrue; this is how the meaning should be understood.

පඤ්චමං.

The fifth.

146. ඡට්ඨෙ ධනානීති මුත්තාමණිවෙළුරියසඞ්ඛසිලාපවාළරජතජාතරූපාදීනි රතනානි. ධඤ්ඤානීති සාලිවීහියවගොධුමකඞ්කුවරකකුද්‍රූසකප්පභෙදානි සත්ත සෙසාපරණ්ණානි ච. බන්ධවානීති ඤාතිබන්ධු, ගොත්තබන්ධු, මිත්තබන්ධු, සිප්පබන්ධුවසෙන චතුබ්බිධබන්ධවෙ. යථොධිකානීති සකසකඔධිවසෙන ඨිතානියෙව. සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.60).

146. In the sixth, 'wealth' refers to treasures such as pearls, gems, beryl, conch shells, crystal, coral, silver, and gold. 'Grains' include seven kinds of crops: fine rice, common rice, barley, wheat, millet, varaka, kudrūsaka, and other secondary grains. 'Relatives' are of four kinds: relatives by blood, relatives by clan, relatives by friendship, and relatives by craft. 'According to one’s means' means they remain just as they are, each according to their own capacity. The rest is as previously explained.

ඡට්ඨං.

The sixth.

147. සත්තමෙ සඞ්ගො එසොති අත්තනො උපභොගං නිද්දිසති. සො හි සජ්ජන්ති තත්ථ පාණිනො කද්දමෙ පවිට්ඨො හත්ථී වියාති සඞ්ගො. පරිත්තමෙත්ථ සොඛ්‍යන්ති එත්ථ පඤ්චකාමගුණූපභොගකාලෙ විපරීතසඤ්ඤාය උප්පාදෙතබ්බතො කාමාවචරධම්මපරියාපන්නතො වා ලාමකට්ඨෙන සොඛ්‍යං පරිත්තං, විජ්ජුප්පභාය ඔභාසිතනච්චදස්සනසුඛං විය ඉත්තරං, තාවකාලිකන්ති වුත්තං හොති. අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යොති එත්ථ ච ය්වායං ‘‘යං ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති වුත්තො, සො යමිදං ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, කාමානං ආදීනවො, ඉධ, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තො යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති යදි මුද්දාය යදි ගණනායා’’ති (ම. නි. 1.162) එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ දුක්ඛං වුත්තං, තං උපනිධාය අප්පොදකබින්දුමත්තො හොති, අථ ඛො දුක්ඛමෙව භිය්‍යො බහු, චතූසු සමුද්දෙසු උදකසදිසො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යො’’ති. ගළො එසොති අස්සාදං දස්සෙත්වා ආකඩ්ඪනවසෙන බළිසො විය එසො, යදිදං පඤ්ච කාමගුණා. ඉති ඤත්වා මතිමාති එවං ඤත්වා බුද්ධිමා පණ්ඩිතො පුරිසො සබ්බම්පෙතං පහාය එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති (සු. නි. අට්ඨ. 1.61).

147. In the seventh: 'This is an attachment' refers to one's own enjoyment. For beings cling to it, like an elephant that has entered mud; hence it is an attachment. 'The happiness in this is small': here, the happiness from enjoying the five cords of sensual pleasure is small because it must be generated through distorted perception, or because it is inferior as it belongs to the sense-sphere—it is as fleeting as the pleasure of seeing a dance illuminated by a flash of lightning. It is said to be temporary. 'The gratification is slight, the suffering here is more': here, the pleasure and joy arising from the five cords of sensual pleasure, called the gratification of sensual pleasures, is like a tiny drop of water compared to the suffering described in the passage beginning, 'What, monks, is the danger in sensual pleasures? Here, monks, a clansman earns his living by some craft...' which is vast, like the water in the four oceans. Thus it is said: 'The gratification is slight, the suffering here is more.' 'This is a hook': like a fish hook, these five cords of sensual pleasure lure one in by showing their gratification. 'Having known this, the intelligent one': knowing this, a wise and discerning person abandons all this and should wander alone like the horn of a rhinoceros.

සත්තමං.

The seventh.

148. අට්ඨමගාථාය [Pg.129] දුතියපාදෙ ජාලන්ති සුත්තමයං වුච්චති. අම්බූති උදකං, තත්ථ චරතීති අම්බුචාරී, මච්ඡස්සෙතං අධිවචනං. සලිලෙ අම්බුචාරී සලිලම්බුචාරී. තස්මිං නදීසලිලෙ ජාලං භෙත්වා ගතඅම්බුචාරීවාති වුත්තං හොති. තතියපාදෙ දඩ්ඪන්ති දඩ්ඪට්ඨානං වුච්චති. යථා අග්ගි දඩ්ඪට්ඨානං පුන න නිවත්තති, න තත්ථ භිය්‍යො ආගච්ඡති, එවං මග්ගඤාණග්ගිනා දඩ්ඪං කාමගුණට්ඨානං අනිවත්තමානො, තත්ථ භිය්‍යො අනාගච්ඡන්තොති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

148. In the eighth stanza, in the second line, 'jālaṃ' (net) is said to be what is made of thread. 'Ambū' means water; one who moves in it is an 'ambucārī' (water-goer)—this is a designation for a fish. 'Salile ambucārī' becomes 'salilambucārī' (a water-goer in the water). Thus it is said: 'like a water-goer that has gone having broken the net in the river water.' In the third line, 'daḍḍhaṃ' (burnt) is said to mean a burnt place. Just as fire does not return again to a burnt place, nor does it come back there again, so one does not return to the place of sensual pleasures that has been burnt by the fire of path-knowledge, nor does one come back there again. The rest is in the way already stated.

සංයොජනානීති යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං පුග්ගලං වට්ටස්මිං සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි. ඉමානි පන සංයොජනානි කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියාපි. කාමරාගපටිඝසංයොජනානි අනාගාමිමග්ගෙන පහීයන්ති, මානසංයොජනං අරහත්තමග්ගෙන, දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසා සොතාපත්තිමග්ගෙන, භවරාගසංයොජනං අරහත්තමග්ගෙන, ඉස්සාමච්ඡරියානි සොතාපත්තිමග්ගෙන, අවිජ්ජා අරහත්තමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසඉස්සාමච්ඡරියා සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, කාමරාගපටිඝා අනාගාමිමග්ගෙන, මානභවරාගඅවිජ්ජා අරහත්තමග්ගෙනාති. භින්දිත්වාති භෙදං පාපෙත්වා. පභින්දිත්වාති ඡින්දං කත්වා. දාලයිත්වාති ඵාලෙත්වා. පදාලයිත්වාති හීරෙත්වා. සම්පදාලයිත්වාති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං.

The fetters are what bind and tether a person to the cycle of existence when they are present; thus, they are called fetters. These fetters can be classified both in terms of the sequence of defilements and the sequence of the path. The fetters of sensual desire and ill-will are abandoned by the path of the non-returner; the fetter of conceit by the path of arahantship; the fetters of view, doubt, and adherence to rules and rituals by the path of stream-entry; the fetter of craving for existence by the path of arahantship; the fetters of envy and miserliness by the path of stream-entry; and ignorance by the path of arahantship. In the sequence of the path, the fetters of view, doubt, adherence to rules and rituals, envy, and miserliness are abandoned by the path of stream-entry; the fetters of sensual desire and ill-will by the path of the non-returner; and conceit, craving for existence, and ignorance by the path of arahantship. 'Breaking' means causing a division. 'Shattering' means cutting apart. 'Splitting' means cleaving. 'Rending' means tearing apart. 'Completely rending' is a word strengthened by the prefix.

අට්ඨමං.

Eighth.

149. නවමෙ ඔක්ඛිත්තචක්ඛූති හෙට්ඨාඛිත්තචක්ඛු, සත්ත ගීවට්ඨීනි පටිපාටියා ඨපෙත්වා පරිවජ්ජනපහාතබ්බදස්සනත්ථං යුගමත්තං පෙක්ඛමානොති වුත්තං හොති. න තු හනුකට්ඨිනා හදයට්ඨිං සඞ්ඝට්ටෙන්තො. එවඤ්හි ඔක්ඛිත්තචක්ඛුතා න සමණසාරූප්පා හොති. න ච පාදලොලොති එකස්ස දුතියො ද්වින්නං තතියොති එවං ගණමජ්ඣං, පවිසිතුකාමතාය කණ්ඩූයමානපාදො විය අභවන්තො, දීඝචාරිකඅනවට්ඨිතචාරිකවිරතො වා. ගුත්තින්ද්‍රියොති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු ඉධ මනින්ද්‍රියස්ස විසුං වුත්තත්තා වුත්තාවසෙසවසෙන ගොපිතින්ද්‍රියො. රක්ඛිතමානසානොති මානසංයෙව මානසානං, තං රක්ඛිතමස්සාති රක්ඛිතමානසානො. යථා කිලෙසෙති න [Pg.130] විලුප්පති, එවං රක්ඛිතචිත්තොති වුත්තං හොති. අනවස්සුතොති ඉමාය පටිපත්තියා තෙසු තෙසු ආරම්මණෙසු කිලෙසඅන්වාස්සවවිරහිතො. අපරිඩය්හමානොති එවං අන්වාස්සවවිරහිතා එව කිලෙසග්ගීහි අපරිඩය්හමානො, බහිද්ධා වා අනවස්සුතො, අජ්ඣත්තං අපරිඩය්හමානො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.63).

149. In the ninth: 'With eyes downcast' means with gaze cast down. It is said that one looks a yoke's length ahead for the purpose of seeing what should be avoided and abandoned, having placed the seven neck bones in a straight line. But this does not mean striking the chest-bone with the jaw-bone, for such a downcast gaze would not befit a recluse. 'And not restless with the feet' means not being like one whose foot is itching with the desire to enter the middle of a group, thinking, 'I will be second to one, third to two'; or it means one abstains from long and unsettled wandering. 'With guarded sense faculties': since the mind faculty is mentioned separately here, this means with the remaining five sense faculties guarded. 'With mind protected': the mind itself is 'mānasānaṃ'; one whose mind is protected is 'rakkhitamānasāno.' This means with a protected mind, so that the defilements do not plunder it. 'Not leaking': by this practice, one is free from the inflow of defilements in regard to various objects. 'Not being burned': being thus free from the inflow, one is not burned by the fires of the defilements; or, not leaking externally, one is not burned internally. The rest is in the way already stated.

චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන ‘‘චක්ඛූ’’ති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. පොරාණා පනාහු –

'Having seen a form with the eye' means: having seen a form with eye-consciousness, which is capable of seeing form and which has obtained the conventional designation 'eye' by way of its cause. But the ancients say:

‘‘චක්ඛු රූපං න පස්සති අචිත්තකත්තා, චිත්තං න පස්සති අචක්ඛුකත්තා, ද්වාරාරම්මණසඞ්ඝට්ටනෙ පන පසාදවත්ථුකෙන චිත්තෙන පස්සති. ඊදිසී පනෙසා ‘ධනුනා විජ්ඣතී’තිආදීසු විය සසම්භාරකථා නාම හොති, තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වාති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො’’ති (විසුද්ධි. 1.15; ධ. ස. අට්ඨ. 1352).

'The eye does not see form because it lacks consciousness, and the mind does not see because it lacks an eye. However, when there is a collision of sense-door and object, the mind, having the sensitive eye-base as its support, sees. This, however, is a statement involving its apparatus, like such statements as "he shoots with a bow"; therefore, the meaning here is that eye-consciousness sees form.'

නිමිත්තග්ගාහීති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තං වා සුභනිමිත්තාදිකං වා කිලෙසවත්ථුභූතං නිමිත්තං ඡන්දරාගවසෙන ගණ්හාති, දිට්ඨමත්තවසෙන න සණ්ඨාති. අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහීති කිලෙසානං අනුබ්‍යඤ්ජනතො පාකටභාවකරණතො ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති ලද්ධවොහාරං හත්ථපාදහසිතලපිතවිලොකිතාදිභෙදං ආකාරං ගණ්හාති.

One who grasps at signs takes up the sign of a woman or man, or a beautiful sign, etc., which is a basis for defilements, with desire and lust, and does not remain with merely what is seen. One who grasps at details takes up the mannerisms—such as hand gestures, foot movements, smiling, speaking, or glances—which are conventionally called 'details' because they make the defilements more manifest.

යත්වාධිකරණමෙනන්තිආදිම්හි යංකාරණා යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු. එතං පුග්ගලං සතිකවාටෙන චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං අපිහිතචක්ඛුද්වාරං හුත්වා විහරන්තං එතෙ අභිජ්ඣාදයො ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං. තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජතීති තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස සතිකවාටෙන පිදහනත්ථාය න පටිපජ්ජති. එවංභූතොයෙව ච ‘‘න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං. න චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’තිපි වුච්චති.

In the phrase 'for whatever reason,' the reason refers to the cause of non-restraint of the eye faculty. These states of covetousness, etc., would flow into this person who dwells with unrestrained eye faculty, with the eye-door unguarded by the gate of mindfulness. 'He does not undertake the practice for its restraint' means he does not act to close the door of the eye faculty with the gate of mindfulness. Such a person is also said to 'not guard the eye faculty and not undertake restraint of the eye faculty.'

තත්ථ කිඤ්චාපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨස්සච්චං වා උප්පජ්ජති, අපි ච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං තතො විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු [Pg.131] වොට්ඨපනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති. තත්‍රාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි, ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨස්සච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. එවං හොන්තො පන සො චක්ඛුන්ද්‍රියෙ අසංවරොති වුච්චති. කස්මා? යස්මා තස්මිං සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා කිං? යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙන හි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡන්ති, තං හරෙය්‍යුං. එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපීති.

Here, although there is no restraint or non-restraint in the eye faculty itself—for neither mindfulness nor lapsed mindfulness arises dependent on the eye-sensitivity—yet when a visible object comes into the range of the eye, after the life-continuum has arisen twice and ceased, the functional mind-element arises, performing the function of adverting, and then ceases. Next, eye-consciousness arises, performing the function of seeing; then the resultant mind-element, performing the function of receiving; then the resultant rootless mind-consciousness-element, performing the function of investigating; and then the functional rootless mind-consciousness-element arises, performing the function of determining, and then ceases. Immediately after that, impulsion occurs. Even then, there is neither restraint nor non-restraint during the life-continuum or at any of the moments of adverting and so on. However, if during the moment of impulsion, immorality, lapsed mindfulness, ignorance, intolerance, or laziness arises, then there is non-restraint. When this occurs, it is said that there is 'non-restraint in the eye faculty.' Why? Because when that is present, the door is unguarded, as are the life-continuum, adverting, and the other process-consciousnesses. How so? It is like a city with its four gates left unguarded. Even if the inner doors, storerooms, and chambers are well-secured, all the goods inside the city remain unprotected and unwatched. For thieves can enter through the city gate and take whatever they desire. Similarly, when immorality and so on arise during impulsion, with that non-restraint being present, the door is unguarded, as are the life-continuum, adverting, and the other process-consciousnesses.

චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොතීතිආදීසු න නිමිත්තග්ගාහී හොතීති ඡන්දරාගවසෙන වුත්තප්පකාරං නිමිත්තං න ගණ්හාති. එවං සෙසපදානිපි වුත්තපටික්ඛෙපෙන වෙදිතබ්බානි. යථා ච හෙට්ඨා ‘‘ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපී’’ති වුත්තං, එවමිධ තස්මිං සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා කිං? යථා නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරාදයො අසංවුතා හොන්ති. තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි. එවමෙව ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරොති වුත්තො (ධ. ස. අට්ඨ. 1352; විසුද්ධි. 1.15).

In such phrases as, 'Having seen a form with the eye, one does not grasp at its sign,' the words 'not grasping at its sign' mean not taking up the sign in the manner described, on account of sensual desire. The remaining phrases should be understood by way of negating what has been stated. And just as it was said below, 'When immorality and so on arise during impulsion, with that non-restraint being present, the door is unguarded, as are the life-continuum, adverting, and the other process-consciousnesses,' so here, when virtue and so on arise, the door is guarded, as are the life-continuum, adverting, and the other process-consciousnesses. How so? It is like a city with its gates secured. Even if the inner houses are not secured, all the goods within the city remain well-protected and well-guarded. When the city gates are closed, there is no entry for thieves. In the same way, when virtue and so on arise during impulsion, the door is guarded, as are the life-continuum, adverting, and the other process-consciousnesses. Therefore, although it arises at the moment of impulsion, it is called 'restraint in the eye faculty' (DhsA. 1352; Vism. 1.15).

අවස්සුතපරියායඤ්චාති කිලෙසෙහි තින්තකාරණඤ්ච. අනවස්සුතපරියායඤ්චාති කිලෙසෙහි අතින්තකාරණඤ්ච.

'And the discourse on being assailed' means the cause of being saturated by the defilements. 'And the discourse on not being assailed' means the cause of not being saturated by the defilements.

පියරූපෙ රූපෙති ඉට්ඨජාතිකෙ රූපාරම්මණෙ. අප්පියරූපෙ රූපෙති අනිට්ඨසභාවෙ රූපාරම්මණෙ. බ්‍යාපජ්ජතීති දොසවසෙන පූතිභාවමාපජ්ජති. ඔතාරන්ති ඡිද්දං අන්තරං. ආරම්මණන්ති පච්චයං.

'In a pleasing form' means in a visible object of an agreeable kind. 'In an unpleasing form' means in a visible object of a disagreeable nature. 'It is hostile' means it falls into a state of corruption on account of hatred. 'It makes an opening' means a flaw, an interval. 'An object' means a condition.

අධිභංසූති [Pg.132] මද්දංසු. න අධිභොසීති න මද්දි. බහලමත්තිකාති පුනප්පුනං දානවසෙන උද්ධමායිකා බහලමත්තිකා. අද්දාවලෙපනාති අසුක්ඛමත්තිකදානා. සෙසමෙත්ථ උත්තානං.

'They overwhelmed it' means they crushed it. 'You did not overwhelm it' means you did not crush it. 'Abundant clay' means thick clay applied repeatedly. 'Plastering with wet clay' means applying undried clay. The rest here is plain.

නවමං.

Ninth.

150. දසමෙ කාසායවත්ථො අභිනික්ඛමිත්වාති ඉමස්ස පාදස්ස ගෙහා අභිනික්ඛමිත්වා කාසායවත්ථො හුත්වාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතන්ති.

150. In the tenth, for the phrase 'having gone forth clothed in the ochre robe,' the meaning should be understood as: 'having gone forth from the home, he became one clothed in the ochre robe.' The rest can be known by the method already stated, so it is not elaborated upon.

දසමං.

Tenth.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Third Chapter is finished.

4. චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා

4. Commentary on the Fourth Chapter

151. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමෙ රසෙසූති අම්බිලමධුරතිත්තකකටුකලොණිකඛාරිකකසාවාදිභෙදෙසු සායනීයෙසු. ගෙධං අකරන්ති ගිද්ධිං අකරොන්තො, තණ්හං අනුප්පාදෙන්තොති වුත්තං හොති. අලොලොති ‘‘ඉදං සායිස්සාමි, ඉදං සායිස්සාමී’’ති එවං රසවිසෙසෙසු අනාකුලො. අනඤ්ඤපොසීති පොසෙතබ්බකසද්ධිවිහාරිකාදිවිරහිතො, කායසන්ධාරණමත්තෙන සන්තුට්ඨොති වුත්තං හොති. යථා වා පුබ්බෙ උය්‍යානෙ රසෙසු ගෙධකරණලොලො හුත්වා අඤ්ඤපොසී ආසිං, එවං අහුත්වා යාය තණ්හාය ලොලො හුත්වා රසෙසු ගෙධං කරොති, තං තණ්හං හිත්වා ආයතිං තණ්හාමූලකස්ස අඤ්ඤස්ස අත්තභාවස්ස අනිබ්බත්තනෙන අනඤ්ඤපොසීති දස්සෙති. අථ වා අත්ථභඤ්ජනකට්ඨෙන කිලෙසා ‘‘අඤ්ඤෙ’’ති වුච්චන්ති, තෙසං අපොසනෙන අනඤ්ඤපොසීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සපදානචාරීති අවොක්කම්මචාරී අනුපුබ්බචාරී, ඝරපටිපාටිං අඡඩ්ඩෙත්වා අඩ්ඪකුලඤ්ච දලිද්දකුලඤ්ච නිරන්තරං පිණ්ඩාය පවිසමානොති අත්ථො. කුලෙ කුලෙ අප්පටිබද්ධචිත්තොති ඛත්තියකුලාදීසු යත්ථ කත්ථචි කිලෙසවසෙන අලග්ගචිත්තො, චන්දූපමො නිච්චනවකො හුත්වාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.65; අප. අට්ඨ. 1.1.121).

151. In the first of the fourth chapter: 'Regarding tastes' means regarding savable things with their distinctions of sour, sweet, bitter, pungent, salty, alkaline, astringent, and so on. 'Not making greed' means not producing greediness, that is, not giving rise to craving. 'Not agitated' means not being troubled about different tastes, thinking, 'I will taste this, I will taste that.' 'Not supporting another' means being without anyone to be supported, such as a co-resident; that is, being content with the mere maintenance of the body. Or, it shows that he is 'not supporting another' in this way: whereas formerly in the park I was agitated and greedy for tastes, supporting another, now, not being like that, having abandoned the craving by which one becomes agitated and greedy for tastes, he does not generate another future state of existence rooted in craving. Alternatively, the defilements are called 'others' because they destroy what is beneficial, and by not nourishing them, one is 'not supporting another'; this is the meaning here. 'Going on consecutive alms round' means going without skipping, going in sequence; that is, entering continuously for alms without leaving out the order of houses, whether rich or poor. 'With mind unattached among families' means with a mind not stuck through defilements in any family whatsoever, such as a khattiya family; that is, being ever new like the moon. The rest is as stated before (Snp-A. 1.65; Ap-A. 1.1.121).

පඨමං.

First.

152. දුතියෙ [Pg.133] ආවරණානීති නීවරණානෙව, තානි අත්ථතො උරගසුත්තෙ (සු. නි. 1 ආදයො) වුත්තානි. තානි පන යස්මා අබ්භාදයො විය චන්දං සූරියං වා චෙතො ආවරන්ති, තස්මා ‘‘ආවරණානි චෙතසො’’ති වුත්තානි. තානි උපචාරෙන වා අප්පනාය වා පහාය. උපක්කිලෙසෙති උපගම්ම චිත්තං විබාධෙන්තෙ අකුසලෙ ධම්මෙ, වත්ථොපමාදීසු (ම. නි. 1.70 ආදයො) වුත්තෙ අභිජ්ඣාදයො වා. බ්‍යපනුජ්ජාති පනුදිත්වා විනාසෙත්වා, විපස්සනාමග්ගෙන පජහිත්වාති අත්ථො. සබ්බෙති අනවසෙසෙ. එවං සමථවිපස්සනාසම්පන්නො පඨමමග්ගෙන දිට්ඨිනිස්සයස්ස පහීනත්තා අනිස්සිතො. සෙසමග්ගෙහි ඡෙත්වා තෙධාතුකගතං සිනෙහදොසං, තණ්හාරාගන්ති වුත්තං හොති. සිනෙහො එව හි ගුණපටිපක්ඛතො සිනෙහදොසොති වුත්තො. සෙසං වුත්තනයමෙව (සු. නි. අට්ඨ. 1.66).

152. In the second: 'Obstructions' means the hindrances themselves; their meaning is stated in the Uraga Sutta (Snp 1ff.). And because they obstruct the mind just as clouds and so on obstruct the moon or sun, they are called 'obstructions of the mind.' Having abandoned them by means of either access concentration or absorption concentration. 'Defilements' means unwholesome states that approach and afflict the mind, or the covetousness and so on spoken of in the Vatthūpama Sutta (MN 7). 'Having dispelled' means having driven away and destroyed; that is, having abandoned by the path of insight. 'All' means without remainder. Thus, one who is accomplished in serenity and insight is 'unsupported' because of having abandoned the dependence on views by means of the first path. Having cut off with the remaining paths the flaw of affection that pertains to the three realms—that is, craving and lust. For it is affection itself that, because it is the opposite of virtue, is called the 'flaw of affection.' The rest is as stated before (Snp-A. 1.66).

දුතියං.

Second.

153. තතියෙ විපිට්ඨිකත්වානාති පිට්ඨිතො කත්වා, ඡඩ්ඩෙත්වා ජහිත්වාති අත්ථො. සුඛං දුඛඤ්චාති කායිකං සාතාසාතං. සොමනස්සදොමනස්සන්ති චෙතසිකං සාතාසාතං. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං. සමථන්ති චතුත්ථජ්ඣානසමථමෙව. විසුද්ධන්ති පඤ්චනීවරණවිතක්කවිචාරපීතිසුඛසඞ්ඛාතෙහි නවහි පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා අතිසුද්ධං, නිද්ධන්තසුවණ්ණමිව විගතූපක්කිලෙසන්ති අත්ථො.

153. In the third: 'Having put behind' means having put behind one's back, having discarded, having abandoned. 'Pleasure and pain' means bodily agreeableness and disagreeableness. 'Joy and sorrow' means mental agreeableness and disagreeableness. 'Equanimity' means the equanimity of the fourth jhāna. 'Serenity' means the serenity of the fourth jhāna itself. 'Purified' means utterly pure because of being liberated from the nine opposing states—namely, the five hindrances, applied thought, sustained thought, rapture, and pleasure—like refined gold with its impurities removed; this is the meaning.

අයං පන යොජනා – විපිට්ඨිකත්වාන සුඛං දුක්ඛඤ්ච පුබ්බෙව, පඨමජ්ඣානූපචාරභූමියංයෙව දුක්ඛං, තතියජ්ඣානූපචාරභූමියඤ්ච සුඛන්ති අධිප්පායො. පුන ආදිතො වුත්තං ච-කාරං පරතො නෙත්වා ‘‘සොමනස්සං දොමනස්සඤ්ච විපිට්ඨිකත්වාන පුබ්බෙවා’’ති අධිකාරො. තෙන සොමනස්සං චතුත්ථජ්ඣානූපචාරෙ, දොමනස්සඤ්ච දුතියජ්ඣානූපචාරෙයෙවාති දීපෙති. එතානි හි එතෙසං පරියායතො පහානට්ඨානානි. නිප්පරියායතො පන දුක්ඛස්ස පඨමජ්ඣානං, දොමනස්සස්ස දුතියජ්ඣානං, සුඛස්ස තතියජ්ඣානං, සොමනස්සස්ස චතුත්ථජ්ඣානං පහානට්ඨානං. යථාහ – ‘‘පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’තිආදි (සං. නි. 5.510). තං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බං. පරතො පුබ්බෙවාති තීසු පඨමජ්ඣානදීසු දුක්ඛදොමනස්සසුඛානි [Pg.134] විපිට්ඨිකත්වා එත්ථෙව ච චතුත්ථජ්ඣානෙ සොමනස්සං විපිට්ඨිකත්වා ඉමාය පටිපදාය ලද්ධානුපෙක්ඛං සමථං විසුද්ධං එකො චරෙ ඉති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.67; අප. අට්ඨ. 1.1.123).

Now this is the construction: 'having put behind pleasure and pain even before'—the intention is pain in the access stage of the first jhāna and pleasure in the access stage of the third jhāna. Again, by moving the 'ca' spoken at the beginning to a later position, the heading becomes 'and having put behind joy and sorrow even before.' By this, it shows that joy is abandoned in the access of the fourth jhāna and sorrow in the access of the second jhāna. For these are the occasions for their abandonment in a figurative sense. But in a literal sense, the first jhāna is the occasion for abandoning pain, the second jhāna for sorrow, the third jhāna for pleasure, and the fourth jhāna for joy. As it is said: 'He enters and abides in the first jhāna... the faculty of pain that has arisen in him ceases without remainder,' and so on (SN 48.40). All this should be understood according to the method stated previously. The final construction is: having put behind pain, sorrow, and pleasure in the first three jhānas, and joy right here in the fourth jhāna, by this practice one should wander alone, having attained purified serenity and equanimity. The rest is as stated before (Snp-A. 1.67; Ap-A. 1.1.123).

තතියං.

Third.

154. චතුත්ථෙ ආරද්ධං වීරියං අස්සාති ආරද්ධවිරියො. එතෙන අත්තනො වීරියාරම්භං ආදිවීරියං දස්සෙති. පරමත්ථො වුච්චති නිබ්බානං, තත්ථ පත්තියා පරමත්ථපත්තියා. එතෙන වීරියාරම්භෙන පත්තබ්බඵලං දස්සෙති. අලීනචිත්තොති එතෙන වීරියුපත්ථම්භානං චිත්තචෙතසිකානං අලීනතං දස්සෙති. අකුසීතවුත්තීති එතෙන ඨානාසනචඞ්කමාදීසු කායස්ස අනවසීදනං. දළ්හනික්කමොති එතෙන ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු චා’’ති (ම. නි. 1.184; සං. නි. 2.22; අ. නි. 2.5; මහානි. 196) එවං පවත්තං පදහනවීරියං දස්සෙති. යං තං අනුපුබ්බසික්ඛාදීසු පදහන්තො ‘‘කායෙන චෙව පරමත්ථසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච නං අතිවිජ්ඣ පස්සතී’’ති වුච්චති. අථ වා එතෙන මග්ගසම්පයුත්තවීරියං දස්සෙති. තඤ්හි දළ්හඤ්ච භාවනාපාරිපූරිගතත්තා, නික්කමො ච සබ්බසො පටිපක්ඛා නික්ඛන්තත්තා, තස්මා තංසමඞ්ගීපුග්ගලොපි දළ්හො නික්කමො අස්සාති ‘‘දළ්හනික්කමො’’ති වුච්චති. ථාමබලූපපන්නොති මග්ගක්ඛණෙ කායථාමෙන ඤාණබලෙන ච උපපන්නො. අථ වා ථාමභූතෙන බලෙන උපපන්නොති ථාමබලූපපන්නො, ථිරඤාණබලූපපන්නොති වුත්තං හොති. එතෙන තස්ස වීරියස්ස විපස්සනාඤාණසම්පයොගං දීපෙන්තො යොනිසො පදහනභාවං සාධෙති. පුබ්බභාගමජ්ඣිමඋක්කට්ඨවීරියවසෙන වා තයොපි පාදා යොජෙතබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.68).

154. In the fourth, 'one who has aroused energy' is 'energetic' (āraddhaviriyo). This shows the initial energy, the arousal of one's own energy. The ultimate goal is called Nibbāna; for its attainment, it is the attainment of the ultimate goal. This shows the fruit to be attained through the arousal of energy. 'With a mind unflagging' (alīnacitto)—this shows the unflagging nature of the mind and mental factors that support energy. 'Not living a life of idleness' (akusītavuttī)—this shows the non-slumping of the body in standing, sitting, walking, and so on. 'With firm resolve' (daḷhanikkamo)—this shows the energy of striving that proceeds thus: 'Though only skin, sinews, and bones remain…' (MN 70; SN 12.22; AN 2.5; Mahāniddesa 196). One who strives thus in the gradual training is said to 'realize the ultimate truth with the body and, having penetrated it with wisdom, see it.' Alternatively, this shows the energy associated with the path. For that energy is firm because it has reached the culmination of development, and it is a 'resolve' because it has entirely departed from opposition. Therefore, a person endowed with it is called 'one with firm resolve' because his resolve is firm. 'Endowed with strength and power' (thāmabalūpapanno)—at the moment of the path, one is endowed with bodily strength and the power of knowledge. Alternatively, 'endowed with strength and power' means endowed with strength that has become power; that is to say, endowed with steadfast knowledge-power. By illuminating the association of that energy with insight-knowledge, this establishes the nature of proper striving. Alternatively, the three phrases may be connected by way of initial, intermediate, and supreme energy. The rest is as has been explained (Snp-a 1.68).

චතුත්ථං.

The fourth.

155. පඤ්චමෙ පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි පටිනිවත්තිත්වා සල්ලීනං, එකත්තසෙවිතා එකීභාවො කායවිවෙකොති අත්ථො. ඣානන්ති පච්චනීකඣාපනතො ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානතො ච චිත්තවිවෙකො වුච්චති. තත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො නීවරණාදිපච්චනීකඣාපනතො කසිණාදිආරම්මණූපනිජ්ඣානතො ච ‘‘ඣාන’’න්ති වුච්චති. විපස්සනාමග්ගඵලානි [Pg.135] සත්තසඤ්ඤාදිපච්චනීකඣාපනතො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානතො ච ‘‘ඣාන’’න්ති වුච්චති. ඉධ පන ආරම්මණූපනිජ්ඣානමෙව අධිප්පෙතං. එවමෙතං පටිසල්ලානඤ්ච ඣානඤ්ච අරිඤ්චමානොති අජහමානො අනිස්සජ්ජමානො. ධම්මෙසූති විපස්සනුපගෙසු පඤ්චක්ඛන්ධාදිධම්මෙසු. නිච්චන්ති සතතං සමිතං අබ්බොකිණ්ණං. අනුධම්මචාරීති තෙ ධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තමානෙන අනුගතං විපස්සනාධම්මං චරමානො. අථ වා ධම්මෙසූති එත්ථ ධම්මාති නව ලොකුත්තරධම්මා, තෙසං ධම්මානං අනුලොමො ධම්මොති අනුධම්මො, විපස්සනායෙතං අධිවචනං. තත්ථ ‘‘ධම්මානං නිච්චං අනුධම්මචාරී’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධසුඛත්ථං විභත්තිබ්‍යත්තයෙන ‘‘ධම්මෙසූ’’ති වුත්තං සියා. ආදීනවං සම්මසිතා භවෙසූති තාය අනුධම්මචාරිතාසඞ්ඛාතාය විපස්සනාය අනිච්චාකාරාදිදොසං තීසු භවෙසු සමනුපස්සන්තො එවං ඉමාය කායවිවෙකචිත්තවිවෙකං අරිඤ්චමානො සිඛාප්පත්තවිපස්සනාසඞ්ඛාතාය පටිපදාය අධිගතොති වත්තබ්බො එකො චරෙති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා (සු. නි. අට්ඨ. 1.69; අප. අට්ඨ. 1.1.125).

155. In the fifth, 'seclusion' (paṭisallāna) means having withdrawn from the various formations of beings and become secluded; the meaning is bodily seclusion, the cultivation of solitude, being alone. 'Jhāna' is called mental seclusion because it burns up the opposing states and because of the close contemplation of the characteristics of the object. Here, the eight attainments are called 'jhāna' because they burn up the hindrances and so on, and closely contemplate objects like kasiṇas and so on. Insight, the path, and the fruition are called 'jhāna' because they burn up the perception of a being and so on, and closely contemplate the characteristics. In this context, however, only the close contemplation of the object is intended. Thus, not abandoning or relinquishing this seclusion and jhāna. 'In phenomena' means in the phenomena connected with insight, such as the five aggregates. 'Constantly' means always, ever, without interruption. 'Practicing in accordance with the Dhamma' means practicing the Dhamma of insight that proceeds in relation to those phenomena. Alternatively, 'in phenomena' here refers to the nine supramundane Dhammas; the Dhamma that is in conformity with those Dhammas is the 'conformity-Dhamma' (anudhamma), which is a designation for insight. Where it should be said, 'constantly practicing in accordance with the Dhammas,' for the sake of metrical elegance, the locative 'in phenomena' is used due to an alteration of the case ending. 'Having reviewed the danger in states of existence' means, by means of that insight known as 'practicing in accordance,' contemplating the flaws such as impermanence in the three states of existence. Thus, not abandoning this bodily and mental seclusion, one who has attained by the practice that is insight which has reached its peak—such a wise person should wander alone. This is how the connection should be understood (Snp-a 1.69; Ap-a 1.1.125).

පඤ්චමං.

The fifth.

156. ඡට්ඨෙ තණ්හක්ඛයන්ති නිබ්බානං, එවං දිට්ඨාදීනවාය තණ්හාය එව අප්පවත්තිං. අප්පමත්තොති සාතච්චකාරී. අනෙළමූගොති අලාලාමුඛො. අථ වා අනෙළො ච අමූගො ච, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තොති වුත්තං හොති. හිතසුඛසම්පාපකං සුතමස්ස අත්ථීති සුතවා, ආගමසම්පන්නොති වුත්තං හොති. සතීමාති චිරකතාදීනං අනුස්සරිතා. සඞ්ඛාතධම්මොති ධම්මූපපරික්ඛාය පරිඤ්ඤාතධම්මො. නියතොති අරියමග්ගෙන නියාමං පත්තො. පධානවාති සම්මප්පධානවීරියසම්පන්නො. උප්පටිපාටියා එස පාඨො යොජෙතබ්බො. එවමෙතෙහි අප්පමාදාදීහි සමන්නාගතො නියාමසම්පාපකෙන පධානෙන පධානවා, තෙන පධානෙන පත්තනියාමත්තා නියතො, තතො අරහත්තප්පත්තියා සඞ්ඛාතධම්මො. අරහා හි පුන සඞ්ඛාතබ්බාභාවතො ‘‘සඞ්ඛාතධම්මො’’ති වුච්චති. යථාහ – ‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙක්ඛා පුථූ ඉධා’’ති (සං. නි. 2.31; සු. නි. 1044; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 63, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 7; නෙත්ති. 14; පෙටකො. 45). සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.70).

156. In the sixth, 'the destruction of craving' is Nibbāna; thus, the non-occurrence of craving because its danger has been seen. 'Heedful' (appamatto) means one who acts with perseverance. 'Not slobbering or mute' (aneḷamūgo) means not having a slobbering mouth. Alternatively, it means one who is neither slobbering nor mute; that is to say, one who is wise and articulate. 'He has learning' (sutavā) means he possesses learning that brings about welfare and happiness; that is to say, he is endowed with the scriptures. 'Mindful' (satīmā) means one who remembers things done long ago and so on. 'One who has fathomed the Dhamma' (saṅkhātadhammo) means one who has fully understood the Dhamma through investigation of the teachings. 'Fixed' (niyato) means one who has attained the fixed course through the noble path. 'Striving' (padhānavā) means endowed with the energy of right striving. This passage should be construed in reverse order. Thus: endowed with heedfulness and the other qualities, he is 'striving' (padhānavā) through the striving that brings him to the fixed course. Because he has attained the fixed course by that striving, he is 'fixed' (niyato). Then, because he has attained arahantship, he is 'one who has fathomed the Dhamma' (saṅkhātadhammo). For an arahant is called 'one who has fathomed the Dhamma' because there is nothing further for him to fathom. As it is said: 'Those who have fathomed the Dhamma, and the many trainees here…' (SN 1.76; Snp 1044). The rest is as has been explained (Snp-a 1.70).

ඡට්ඨං.

The sixth.

157. සත්තමෙ [Pg.136] සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, පණ්ඩුසීහො, කාළසීහො, කෙසරසීහොති. තෙසං කෙසරසීහො අග්ගමක්ඛායති, එසො ඉධ අධිප්පෙතො. වාතො පුරත්ථිමාදිවසෙන අනෙකවිධො. පදුමං රත්තසෙතාදිවසෙන. තෙසු යො කොචි වාතො යං කිඤ්චි පදුමං වට්ටතියෙව. තත්ථ යස්මා සන්තාසො අත්තසිනෙහෙන හොති, අත්තසිනෙහො ච තණ්හාලෙපො, සොපි දිට්ඨිසම්පයුත්තෙන වා දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙන වා ලොභෙන හොති, සොපි ච තණ්හායෙව. සජ්ජනං පන තත්ථ උපපරික්ඛාවිරහිතස්ස මොහෙන හොති, මොහො ච අවිජ්ජා. තත්ථ සමථෙන තණ්හාය පහානං හොති, විපස්සනාය අවිජ්ජාය. තස්මා සමථෙන අත්තසිනෙහං පහාය සීහො විය සද්දෙසු අනිච්චදුක්ඛාදීසුඅසන්තසන්තො, විපස්සනාය මොහං පහාය වාතොව ජාලම්හි ඛන්ධායතනාදීසු අසජ්ජමානො, සමථෙනෙව ලොභං, ලොභසම්පයුත්තං එව දිට්ඨිඤ්ච පහාය, පදුමංව තොයෙන සබ්බභවභොගලොභෙන අලිප්පමානො.

157. In the seventh, 'lion': there are four kinds of lions: a grass lion, a tawny lion, a black lion, and a maned lion. Among these, the maned lion is said to be the chief; this is the one intended here. Wind is of many kinds, such as from the east. A lotus is of various kinds, such as red and white. Among these, any wind whatsoever is suitable for any lotus whatsoever. Here, terror arises from self-affection, and self-affection is the stain of craving. That arises from greed, whether associated with views or dissociated from views; and that too is just craving. Attachment, however, arises from the delusion of one who is devoid of investigation, and delusion is ignorance. Here, craving is abandoned through serenity, and ignorance through insight. Therefore: (1) having abandoned self-affection through serenity, one is like a lion not trembling at sounds, that is, at teachings about impermanence, suffering, and so on; (2) having abandoned delusion through insight, one is like the wind not getting caught in a net, that is, not clinging to the aggregates, sense bases, and so on; and (3) having abandoned greed and views associated with greed through serenity itself, one is like a lotus unstained by water, that is, not being stained by greed for any state of existence or any enjoyment.

එත්ථ ච සමථස්ස සීලං පදට්ඨානං, සමථො සමාධි, විපස්සනා පඤ්ඤාති එවං තෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු සිද්ධෙසු තයොපි ඛන්ධා සිද්ධා හොන්ති. තත්ථ සීලක්ඛන්ධෙන සුරතො හොති, සො සීහොව සද්ධෙසු ආඝාතවත්ථූසු අකුජ්ඣිතුකාමතාය න සන්තසති, පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන පටිවිද්ධසභාවො වාතොව ජාලම්හි ඛන්ධාදිධම්මභෙදෙ න සජ්ජති, සමාධික්ඛන්ධෙන වීතරාගො පදුමංව තොයෙන රාගෙන න ලිප්පති. එවං සමථවිපස්සනාහි සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි ච යථාසම්භවං අවිජ්ජාතණ්හානං, තිණ්ණඤ්ච අකුසලමූලානං පහානවසෙන අසන්තසන්තො අසජ්ජමානො අලිප්පමානො ච වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.71; අප. අට්ඨ. 1.1.127).

Here, morality is the foundation for serenity; serenity is concentration, and insight is wisdom. Thus, when these two qualities—serenity and insight—are accomplished, the three aggregates are also accomplished. In this regard, through the aggregate of morality one is well-disposed; like a lion, he does not tremble at sounds, that is, at grounds for vexation, because he has no wish to become angry. Through the aggregate of wisdom, having penetrated the true nature of things, he is like the wind in a net in that he does not cling to the distinctions among phenomena such as the aggregates. Through the aggregate of concentration, being free from lust, he is like a lotus untainted by water in that he is not stained by passion. Thus, through serenity and insight, and through the aggregates of morality, concentration, and wisdom, as appropriate, he should be understood as untroubled, unentangled, and unstained through the abandonment of ignorance and craving, and of the three unwholesome roots. The rest is as has been explained (Snp-a 1.71; Ap-a 1.1.127).

සත්තමං.

The seventh.

158. අට්ඨමෙ සහනා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො. කෙසරසීහොව ඉධ අධිප්පෙතො. දාඨා බලමස්ස අත්ථීති දාඨබලී. පසය්හ අභිභුය්‍යාති උභයං චාරීසද්දෙන සහ යොජෙතබ්බං පසය්හචාරී අභිභුය්‍යචාරීති. තත්ථ පසය්හ නිග්ගය්හ පවාහෙත්වා චරණෙන පසය්හචාරී. අභිභවිත්වා [Pg.137] සන්තාසෙත්වා වසීකත්වා චරණෙන අභිභුය්හචාරී. ස්වායං කායබලෙන පසය්හචාරී, තෙජසා අභිභුය්‍යචාරී. තත්ථ සචෙ කොචි වදෙය්‍ය ‘‘කිං පසය්හ අභිභුය්‍යචාරී’’ති. තතො මිගානන්ති සාමිවචනං උපයොගත්ථෙ කත්වා ‘‘මිගෙ පසය්හ අභිභුය්‍යචාරී’’ති පටිවත්තබ්බං. පන්තානීති දූරානි. සෙනාසනානීති වසනට්ඨානානි. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතං (සු. නි. අට්ඨ. 1.72).

158. In the eighth, a 'lion' (sīha) is so called because of his enduring (sahanā), his striking (hananā), and his swiftness (sīghajavattā). The maned lion is intended here. 'One with the strength of fangs' (dāṭhabalī) means one who has the strength of fangs. The words 'by force' (pasayha) and 'by mastering' (abhibhuyya) should both be connected with the word 'roaming' (cārī), thus: 'roaming by force' (pasayhacārī) and 'roaming by mastering' (abhibhuyyacārī). Here, one is 'roaming by force' by roaming having restrained and driven away. One is 'roaming by mastering' by roaming having overpowered, terrified, and controlled. This one roams by force through physical strength, and roams by mastering through his majesty. Here, if someone were to ask, 'Roaming by subduing and mastering what?,' the reply should be given by taking the genitive 'of beasts' (migānaṃ) in the sense of the accusative: 'roaming by subduing and mastering beasts.' 'Remote' (pantāni) means distant. 'Lodgings' (senāsanāni) means dwelling places. The rest can be known in the way previously stated, so it is not elaborated.

අට්ඨමං.

The eighth.

159. නවමෙ ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා භවන්තූ’’තිආදිනා නයෙන හිතසුඛූපනයනකාමතා මෙත්තා. ‘‘අහො වත ඉමම්හා දුක්ඛා විමුච්චෙය්‍යු’’න්තිආදිනා නයෙන අහිතදුක්ඛාපනයනකාමතා කරුණා. ‘‘මොදන්ති වත භොන්තො සත්තා, මොදන්ති සාධු සුට්ඨූ’’තිආදිනා නයෙන හිතසුඛාවිප්පයොගකාමතා මුදිතා. ‘‘පඤ්ඤායිස්සන්ති සකෙන කම්මෙනා’’ති සුඛදුක්ඛෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛනතා උපෙක්ඛා. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං පන උප්පටිපාටියා මෙත්තං වත්වා උපෙක්ඛා වුත්තා, මුදිතා ච පච්ඡා. විමුත්තින්ති චතස්සොපි හි විමුත්තී. එතා අත්තනො පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තියො. තෙන වුත්තං – ‘‘මෙත්තං උපෙක්ඛං කරුණං විමුත්තිං, ආසෙවමානො මුදිතඤ්ච කාලෙ’’ති.

159. In the ninth, loving-kindness (mettā) is the desire to bring about welfare and happiness, in the way of 'May all beings be happy.' Compassion (karuṇā) is the desire to remove what is not welfare and is suffering, in the way of 'Oh, may these beings be freed from this suffering!' Sympathetic joy (muditā) is the desire that beings not be separated from their welfare and happiness, in the way of 'Venerable beings rejoice! They rejoice well, splendidly!' Equanimity (upekkhā) is neutrality towards happiness and suffering, as in 'They will be known by their own kamma.' However, for the sake of metrical elegance, after stating loving-kindness, equanimity is stated, and sympathetic joy afterwards. 'Liberation' (vimutti): for all four are liberations. They are liberations because they are liberated from their respective opposing states. Hence it is said: 'Cultivating loving-kindness, equanimity, compassion, liberation, and sympathetic joy at the proper time…'

තත්ථ ආසෙවමානොති තිස්සො තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන භාවයමානො, උපෙක්ඛං චතුත්ථජ්ඣානවසෙන භාවයමානො. කාලෙති මෙත්තං ආසෙවිත්වා තතො වුට්ඨාය කරුණං, තතො වුට්ඨාය මුදිතං, තතො ඉතරතො වා නිප්පීතිකජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපෙක්ඛං ආසෙවමානොව ‘‘කාලෙ ආසෙවමානො’’ති වුච්චති, ආසෙවිතුං ඵාසුකාලෙ වා. සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානොති දසසු දිසාසු සබ්බෙන සත්තලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො. මෙත්තාදීනඤ්හි භාවිතත්තා සත්තා අප්පටික්කූලා හොන්ති, සත්තෙසුපි විරොධභූතො පටිඝො වූපසම්මති. තෙන වුත්තං – ‘‘සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො’’ති. සෙසං වුත්තසදිසමෙවාති (සු. නි. අට්ඨ. 1.73).

There, 'practicing' means cultivating the first three by way of the jhānas of the threefold and fourfold systems, and cultivating equanimity by way of the fourth jhāna. 'At the proper time' means: having cultivated loving-kindness, one rises from it to cultivate compassion; then rises from that to cultivate sympathetic joy; then rises from that, or from another jhāna that is without rapture, to practice equanimity. One who practices thus is called 'one who practices at the proper time,' or at a comfortable time for practicing. 'Not opposed by the whole world' means not being opposed by the entire world of beings in the ten directions. For when loving-kindness and the other divine abodes have been cultivated, beings become non-repugnant, and the aversion that is the basis of conflict with beings subsides. Therefore it is said: 'Not opposed by the whole world.' The rest is as was said before.

නවමං.

The ninth.

160. දසමෙ සංයොජනානීති දස සංයොජනානි, තානි ච තෙන තෙන මග්ගෙන සන්දාලයිත්වාන. අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හීති ජීවිතසඞ්ඛයො වුච්චති [Pg.138] චුතිචිත්තස්ස පරිභෙදො, තස්මිඤ්ච ජීවිතසඞ්ඛයෙ ජීවිතනිකන්තියා පහීනත්තා අසන්තසන්ති. එත්තාවතා සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං අත්තනො දස්සෙත්වා ගාථාපරියොසානෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායීති (සු. නි. අට්ඨ. 1.74).

160. In the tenth: 'The fetters' means the ten fetters, and having shattered them by means of the respective paths. 'Fearless at the cessation of life': the cessation of life is the breakup of the death consciousness. At that cessation of life, because craving for life has been abandoned, one is fearless. Having thus shown for himself the Nibbāna element with residue, at the conclusion of the verse, he attains final Nibbāna with the Nibbāna element without residue.

දසමං.

The tenth.

161. එකාදසමෙ භජන්තීති සරීරෙන අල්ලීයිත්වා පයිරුපාසන්ති. සෙවන්තීති අඤ්ජලිකම්මාදීහි කිංකාරපටිස්සාවිතාය ච පරිචරන්ති. කාරණං අත්ථො එතෙසන්ති කාරණත්ථා, භජනාය සෙවනාය ච නාඤ්ඤං කාරණමත්ථි, අත්ථො එව තෙසං කාරණං, අත්ථහෙතු සෙවන්තීති වුත්තං හොති. නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තාති ‘‘ඉතො කිඤ්චි ලච්ඡාමා’’ති එවං අත්තපටිලාභකාරණෙන නික්කාරණා, කෙවලං –

161. In the eleventh: 'They associate' means they attend upon them, clinging with their bodies. 'They serve' means they minister to them with acts of reverence such as making the añjali gesture and by being responsive to their bidding. 'Their reason is advantage' means that advantage is their reason. For their association and service there is no other reason; advantage itself is their reason. This means they serve for the sake of advantage. 'Friends without a reason are rare today': because they are motivated by personal gain, thinking, 'We will get something from this,' friends without a reason are rare. Only—

‘‘උපකාරො ච යො මිත්තො, සුඛෙ දුක්ඛෙ ච යො සඛා;

අත්ථක්ඛායී ච යො මිත්තො, යො ච මිත්තානුකම්පකො’’ති. (සු. නි. අට්ඨ. 1.75;

අප. අට්ඨ. 1.1.131;

දී. නි. 3.265) –

“The friend who is a helper, a companion in joy and sorrow; the friend who points out what is beneficial, and the one who is compassionate toward friends.”

එවං වුත්තෙන අරියෙන මිත්තභාවෙන සමන්නාගතා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තා. අත්තනි ඨිතා එතෙසං පඤ්ඤා, අත්තානංයෙව ඔලොකෙන්ති, න අඤ්ඤන්ති අත්තට්ඨපඤ්ඤා. ‘‘දිට්ඨත්ථපඤ්ඤා’’ති අයම්පි කිර පොරාණපාඨො. සම්පති දිට්ඨෙයෙව අත්ථෙ එතෙසං පඤ්ඤා, ආයතිං න පෙක්ඛන්තීති වුත්තං හොති. අසුචීති අසුචිනා අනරියෙන කායවචීමනොකම්මෙන සමන්නාගතාති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යං අන්තරන්තරා අතිවිත්ථාරභයෙන න වුත්තං, තං සබ්බං පාඨානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං (සු. නි. අට්ඨ. 1.75; අප. අට්ඨ. 1.1.131). එකාදසමං.

Friends endowed with the noble quality of friendship spoken of in this way are rare today. 'Wisdom for their own advantage': their wisdom is established in themselves; they look only to themselves, not to others. 'Wisdom for the seen advantage'—this, it seems, is also an ancient reading. This means that their wisdom is only for the advantage seen at present; they do not look to the future. 'Impure' means endowed with impure, ignoble bodily, verbal, and mental action. The rest should be understood in the way previously stated. Whatever has not been stated here and there for fear of excessive elaboration should all be understood in accordance with the text. The eleventh.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Here ends the explanation of the Fourth Chapter.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

Of the Saddhammappajjotikā, the Commentary on the Cūḷaniddesa

ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Here ends the explanation of the Exposition of the Rhinoceros Horn Sutta.

නිගමනකථා

Conclusion

යො [Pg.139] සො සුගතපුත්තානං, අධිපතිභූතෙන හිතරතිනා;

ථෙරෙන ථිරගුණවතා, සුවිභත්තො මහානිද්දෙසො.

The Mahāniddesa was well-analyzed by that Elder, who became the leader of the sons of the Sugata, who delights in their welfare, and is endowed with steadfast virtues.

තස්සත්ථවණ්ණනා යා, පුබ්බට්ඨකථානයං තථා;

යුත්තිං නිස්සාය මයාරද්ධා, නිට්ඨානමුපගතා එසා.

This explanation of its meaning, which I undertook relying on reason and on the method of the ancient commentaries, has now reached completion.

යං පුරං පුරුත්තමං, අනුරාධපුරව්හයං;

යො තස්ස දක්ඛිණෙ භාගෙ, මහාවිහාරො පතිට්ඨිතො.

That foremost of cities named Anuradhapura; in its southern quarter the Mahāvihāra is established.

යො තස්ස තිලකො භූතො, මහාථූපො සිලුච්චයො;

යං තස්ස පච්ඡිමෙ භාගෙ, ලෙඛො කථිකසඤ්ඤිතො.

The great stūpa, a mound of stone, was its ornament. In its western part was a scribe known as Kathika.

කිත්තිසෙනොති නාමෙන, සජීවො රාජසම්මතො;

සුචිචාරිත්තසම්පන්නො, ලෙඛො කුසලකම්මිකො.

There was a living scribe named Kittisena, esteemed by the king, endowed with pure conduct and skilled in meritorious deeds.

සීතච්ඡායතරුපෙතං, සලිලාසයසම්පදං;

චාරුපාකාරසඤ්චිතං, පරිවෙණමකාරයි.

He had a monastic dwelling made, endowed with trees giving cool shade, furnished with an abundance of reservoirs, and enclosed by a beautiful wall.

උපසෙනො මහාථෙරො, මහාපරිවෙණවාසියො;

තස්සාදාසි පරිවෙණං, ලෙඛො කුසලකම්මිකො.

That scribe, skilled in meritorious deeds, gave the monastic dwelling to the great elder Upasena, a resident of the Mahāpariveṇa.

වසන්තෙනෙත්ථ ථෙරෙන, ථිරසීලෙන තාදිනා;

උපසෙනව්හයෙන සා, කතා සද්ධම්මජොතිකා.

Dwelling there, this 'Light of the Good Dhamma' was composed by that elder named Upasena, who is of steadfast virtue, one of such a kind.

රඤ්ඤො සිරිනිවාසස්ස, සිරිසඞ්ඝස්ස බොධිනො;

ඡබ්බීසතිම්හි වස්සම්හි, නිට්ඨිතා නිද්දෙසවණ්ණනා.

In the twenty-sixth year of the reign of King Sirinivāsa Sirisaṅghabodhi, this explanation of the Niddesa was completed.

සමයං අනුලොමෙන්තී, ථෙරානං ථෙරවංසදීපානං;

නිට්ඨං ගතා යථායං, අට්ඨකථා ලොකහිතජනනී.

Conforming to the tradition of the elders, who are lamps of the Theravāda lineage, this commentary, which generates the world's welfare, has reached completion as was intended.

සද්ධම්මං අනුලොමෙන්තා, අත්තහිතං පරහිතඤ්ච සාධෙන්තා;

නිට්ඨං ගච්ඡන්තු තථා, මනොරථා සබ්බසත්තානං.

By conforming to the Good Dhamma and accomplishing their own welfare and the welfare of others, may the aspirations of all beings thus reach fulfillment.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය, [Pg.140] අට්ඨකථායෙත්ථ ගණිතකුසලෙහි;

ගණිතා තු භාණවාරා, ඤෙය්‍යාතිරෙකචත්තාරිසා.

In this commentary, the Saddhammappajjotikā, the recitation sections counted by those skilled in calculation should be known to be over forty in number.

ආනුට්ඨුභෙන අස්සා, ඡන්දො බද්ධෙන ගණියමානා තු;

අතිරෙකදසසහස්ස-සඞ්ඛා ගාථාති විඤ්ඤෙය්‍යා.

When its extent is measured by verses bound in the Anuṭṭhubha meter, the number of verses should be understood as more than ten thousand.

සාසනචිරට්ඨිතත්ථං, ලොකහිතත්ථඤ්ච සාදරෙන මයා;

පුඤ්ඤං ඉමං රචයතා, යං පත්තමනප්පකං විපුලං.

By me, who composed this with care for the long endurance of the Dispensation and for the welfare of the world, abundant and vast merit has been attained.

පුඤ්ඤෙන තෙන ලොකො, සද්ධම්මරසායනං දසබලස්ස;

උපභුඤ්ජිත්වා විමලං, පප්පොතු සුඛං සුඛෙනෙවාති.

Through that merit, may the world, having partaken of the pure elixir of the Good Dhamma of the Ten-Powered One, easily attain happiness.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකා නාම

Named the Saddhammappajjotikā

චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Cūḷaniddesa is finished.