Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Khuddakanikāye

ในขุททกนิกาย

Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā

อรรถกถาจูฬนิทเทส

Pārāyanavagganiddeso

นิทเทสปารายนวรรค

1. Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอชิตมาณวกสูตรนิทเทส

Pārāyanavaggassa [Pg.1] paṭhame ajitasuttaniddese –

ในอชิตสูตรนิทเทสที่ ๑ แห่งปารายนวรรค –

๑.

‘‘Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito,)

“โลกอันอะไรหนอหุ้มห่อไว้ (พระอชิตะผู้มีอายุกล่าวอย่างนี้)

Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti. –

โลกอันอะไรหนอจึงไม่รุ่งเรือง ท่านกล่าวว่าอะไรเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ –

Ajitamāṇavassa pucchite paṭhamapañhe ca uparūparipañhe ca niddesesu ca vuttañca uttānañca vajjetvā visesameva vakkhāma. Tattha nivutoti paṭicchādito. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadesi?

เราจักกล่าวเฉพาะข้อพิเศษ เว้นข้อที่กล่าวไว้แล้วและข้อที่ตื้นในปัญหาที่ ๑ และปัญหาต่อๆ ไปที่อชิตมาณพทูลถาม และในนิทเทสทั้งหลาย. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิวุโต คือ อันปกปิดแล้ว. บทว่า กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ ท่านกล่าวว่าอะไรเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น?

Āvutoti āvarito. Nivutoti paṭicchādito. Ovutoti heṭṭhā paṭicchādito. Pihitoti uparibhāgena chādito. Paṭicchannoti avivaṭo. Paṭikujjitoti adhomukhaṃ chādito.

บทว่า อาพุโต คือ อันปิดกั้นแล้ว. บทว่า นิวุโต คือ อันปกปิดแล้ว. บทว่า โอวุโต คือ อันปกปิดไว้ข้างล่าง. บทว่า ปิหิโต คือ อันปิดบังไว้ข้างบน. บทว่า ปฏิจฺฉนฺโน คือ อันไม่เปิดเผย. บทว่า ปฏิกุชฺชิโต คือ อันปิดบังไว้โดยคว่ำหน้า.

Nappakāsatīti nappakāso hoti. Nappabhāsatīti ñāṇappabhāsaṃ na karoti. Na tapatīti ñāṇatapaṃ na karoti. Na virocatīti ñāṇavirocanaṃ na karoti. Na ñāyatīti na jānīyati. Na paññāyatīti nappaññāyate.

บทว่า นปฺปกาสตีติ คือ ไม่ปรากฏ. บทว่า นปฺปภาสตีติ คือ ไม่ทำแสงสว่างคือญาณ. บทว่า น ตปตีติ คือ ไม่ทำความร้อนคือญาณ. บทว่า น วิโรจตีติ คือ ไม่ทำความรุ่งเรืองคือญาณ. บทว่า น ญายตีติ คือ ไม่รู้แจ้ง. บทว่า น ปญฺญายตีติ คือ ไม่ปรากฏ.

Kena [Pg.2] littoti kena limpito. Saṃlitto upalittoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Ācikkhasi niddesavasena. Desesi paṭiniddesavasena. Paññapesi tena tena pakārena. Atthaṃ bodhento paṭṭhapesi. Tassatthassa kāraṇaṃ dassento vivarasi. Byañjanabhāvaṃ dassento vibhajasi. Nikujjitabhāvaṃ gambhīrabhāvañca haritvā sotūnaṃ ñāṇassa patiṭṭhaṃ janayanto uttānīkarosi. Sabbehipi imehi ākārehi sotūnaṃ aññāṇandhakāraṃ vidhamento pakāsesīti evaṃ attho daṭṭhabbo.

บทว่า เกน ลิตฺโต คือ อันอะไรฉาบทาแล้ว. บทว่า สํลิตฺโต อุปลิตฺโต คือ บทที่เพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค. ท่านบอก คือ โดยนิทเทส. ท่านแสดง คือ โดยปฏินิทเทส. ท่านบัญญัติ คือ โดยอาการนั้นๆ. ท่านตั้งไว้ คือ ยังอรรถให้รู้แจ้ง. ท่านเปิดเผย คือ แสดงเหตุแห่งอรรถนั้น. ท่านจำแนก คือ แสดงความเป็นพยัญชนะ. ท่านทำให้ตื้น คือ กำจัดความเป็นของคว่ำหน้าและความเป็นของลึกแล้ว ยังความตั้งมั่นแห่งญาณของชนผู้ฟังให้เกิดขึ้น. พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า ท่านย่อมประกาศ คือ กำจัดอวิชชาอันเป็นความ mืดของชนผู้ฟังด้วยอาการเหล่านี้ทั้งหมด.

2. Vevicchā pamādā nappakāsatīti macchariyahetu ca pamādahetu ca nappakāsati. Macchariyaṃ hissa dānādīhi guṇehi pakāsituṃ na deti, pamādo sīlādīhi. Jappābhilepananti taṇhā assa lokassa makkaṭalepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ. Dukkhanti jātiādikaṃ dukkhaṃ.

๒. บทว่า เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ คือ ไม่ปรากฏเพราะเหตุแห่งความตระหนี่และเพราะเหตุแห่งความประมาท. ก็ความตระหนี่ไม่ให้โลกนั้นปรากฏด้วยคุณทั้งหลายมีทานเป็นต้น, ความประมาทไม่ให้ปรากฏด้วยคุณทั้งหลายมีศีลเป็นต้น. บทว่า ชปฺปาภิเลปนํ คือ ตัณหาเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น เหมือนยางไม้เป็นเครื่องฉาบทาของลิง. บทว่า ทุกฺขํ คือ ทุกข์มีการเกิดเป็นต้น.

Yesaṃ dhammānanti yesaṃ rūpādidhammānaṃ. Ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti paṭhamato uppādo paññāyati. Atthaṅgamato nirodho paññāyatīti bhaṅgato nirujjhanaṃ paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalavipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato kammasannissito vipākoti vuccati. Vipākasannissitaṃ kammanti kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā vipākasannissitaṃ kammanti vuccati. Nāmasannissitaṃ rūpanti pañcavokāre rūpaṃ nāmaṃ amuñcitvā pavattanato nāmasannissitaṃ rūpanti vuccati. Rūpasannissitaṃ nāmanti pañcavokāre nāmaṃ rūpaṃ amuñcitvā pavattanato rūpasannissitaṃ nāmanti vuccati.

บทว่า เยสํ ธมฺมานํ คือ แห่งธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นเหล่าใด. บทว่า อาทิโต สมุทาคมานํ ปญฺญายตีติ คือ ความเกิดขึ้นในเบื้องต้นย่อมปรากฏ. บทว่า อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายตีติ คือ ความดับย่อมปรากฏเพราะความแตกสลาย. บทว่า กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก คือ วิบากที่เป็นกุศลและอกุศลย่อมชื่อว่ากรรมสันนิสสิตวิบาก เพราะเป็นไปโดยไม่ละกรรม. บทว่า วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรมย่อมชื่อว่าวิบากสันนิสสิตกรรม เพราะตั้งอยู่โดยทำโอกาสแก่วิบาก. บทว่า นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ คือ รูปในปัญจโวการภูมิย่อมชื่อว่านามสันนิสสิตรูป เพราะเป็นไปโดยไม่ละนาม. บทว่า รูปสนฺนิสฺสิตํ นามํ คือ นามในปัญจโวการภูมิย่อมชื่อว่ารูปสันนิสสิตนาม เพราะเป็นไปโดยไม่ละรูป.

3. Savanti sabbadhi sotāti sabbesu rūpādiāyatanesu taṇhādikā sotā sandanti. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā. Saṃvaraṃ brūhīti taṃ tesaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ brūhi. Etena sāvasesappahānaṃ pucchati. Kena sotā pidhīyareti kena dhammena ete sotā pidhīyanti pacchijjanti. Etena anavasesappahānaṃ pucchati.

๓. บทว่า สวนฺติ สพฺพธิ โสตา คือ โสตะทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้นย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวงมีรูปเป็นต้น. บทว่า กึ นิวารณํ คือ อะไรเป็นเครื่องกั้น อะไรเป็นเครื่องป้องกันของโสตะเหล่านั้น. บทว่า สํวรํ พฺรูหีติ ท่านจงบอกสังวรที่ชื่อว่าเครื่องกั้นของโสตะเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ท่านถามถึงการละอย่างมีส่วนเหลือ. บทว่า เกน โสตา ปิธียเร คือ โสตะเหล่านี้ย่อมปิดกั้น ย่อมขาดด้วยธรรมอะไร. ด้วยบทนี้ ท่านถามถึงการละอย่างไม่มีส่วนเหลือ.

Savantīti uppajjanti. Āsavantīti adhogāmino hutvā savanti. Sandantīti nirantaragāmino hutvā sandamānā pavattanti. Pavattantīti punappunaṃ vattanti.

บทว่า สวนฺติ คือ ย่อมเกิดขึ้น. บทว่า อาสวนฺติ คือ เป็นไปสู่เบื้องต่ำแล้วย่อมไหลไป. บทว่า สนฺทนฺติ คือ เป็นไปไม่ขาดสายแล้วย่อมเป็นไป. บทว่า ปวตฺตนฺติ คือ ย่อมเป็นไปซ้ำๆ อีก.

4. Sati [Pg.3] tesaṃ nivāraṇanti vipassanāyuttā kusalākusaladhammānaṃ gatiyo samanvesamānā sati tesaṃ sotānaṃ nivāraṇaṃ. Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tamevāhaṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti adhippāyo. Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu pana aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhīyanti.

๔. บทว่า สติ เตสํ นิวารณํ คือ สติที่ประกอบด้วยวิปัสสนา แสวงหาคติของกุศลธรรมและอกุศลธรรม เป็นเครื่องกั้นโสตะเหล่านั้น. บทว่า โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ มีอธิบายว่า เรากล่าวสติอันนั้นแลว่าเป็นสังวรของโสตะทั้งหลาย. บทว่า ปญฺญายเต ปิธียเร คือ โสตะเหล่านี้ย่อมปิดกั้นโดยประการทั้งปวงด้วยมรรคปัญญาที่ยังการแทงตลอดอนิจจตาเป็นต้นในรูปเป็นต้นให้สำเร็จ.

Pacchijjantīti ucchijjanti. Samudayañcāti paccayañca. Atthaṅgamañcāti uppannānaṃ abhāvagamanañca, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. Assādañcāti ānisaṃsañca. Ādīnavañcāti dosañca. Nissaraṇañcāti nikkhamanañca.

บทว่า ปจฺฉิชฺชนฺติ คือ ย่อมขาดสูญ. บทว่า สมุทยญฺจ คือ และปัจจัย. บทว่า อตฺถงฺคมญฺจ คือ และความถึงซึ่งความไม่มีของธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว หรือความไม่เกิดขึ้นของธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น. บทว่า อสฺสาทญฺจ คือ และอัสสาทะ. บทว่า อาทีนวญฺจ คือ และโทษ. บทว่า นิสฺสรณญฺจ คือ และนิสสรณะ.

5. Paññā cevāti pañhāgāthāya yā cāyaṃ tayā vuttā paññā, yā ca sati, yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati. Etaṃ me pañhaṃ puṭṭho pabrūhīti evaṃ saṅkhepattho veditabbo.

๕. บทว่า ปญฺญา เจว คือ ปัญญาใดที่ท่านกล่าวไว้ในปัญหาคาถา, สติใด, และนามรูปที่เหลือจากนั้นใด, ทั้งหมดนี้ย่อมดับในที่ไหน. ท่านถูกถามปัญหาข้อนี้แล้วจงบอกแก่เรา ดังนี้ พึงทราบอรรถโดยย่อ.

Katthetaṃ uparujjhatīti etaṃ nāmarūpaṃ kattha na bhavati. Vūpasammatīti nibbāti. Atthaṃ gacchatīti abhāvaṃ gacchati. Paṭippassambhatīti sannisīdati.

บทว่า กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ คือ นามรูปนี้ย่อมไม่มีในที่ไหน. บทว่า วูปสมฺมตีติ คือ ย่อมดับ. บทว่า อตฺถํ คจฺฉตีติ คือ ย่อมถึงความไม่มี. บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ คือ ย่อมสงบระงับ.

6. Vissajjanagāthāya panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayamettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti, tadetaṃ yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati, taṃ te vadāmi. Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati, ettheva viññāṇanirodhena nirujjhati etaṃ, viññāṇanirodhā tassa tassa nirodho hoti, taṃ nātivattatīti vuttaṃ hoti.

๖. ก็ในวิสัชนาคาถานั้น เพราะปัญญาและสติย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยนามนั่นเอง ฉะนั้นจึงไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก. อรรถโดยย่อในข้อนี้คือ – ดูกรอชิตะ ท่านถามปัญหาข้อนี้กับเราว่า “นามรูปนี้ย่อมดับในที่ไหน” เราจักบอกที่ที่นามและรูปทั้งหมดดับแก่ท่าน. เพราะนามรูปนี้ย่อมดับพร้อมกับการดับแห่งวิญญาณนั้นๆ โดยไม่มีก่อนไม่มีหลังในที่นี้, นามรูปนี้ย่อมดับด้วยการดับแห่งวิญญาณในที่นี้เอง, การดับแห่งวิญญาณย่อมเป็นการดับแห่งนามรูปนั้นๆ, นามรูปนั้นย่อมไม่ล่วงเลยการดับแห่งวิญญาณไปได้ ดังนี้.

Sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenāti sotāpattimaggasampayuttapaññāya kusalākusalacetanāsampayuttacittassa abhabbuppattikavasena nirujjhanena. Tattha duvidho nirodho anupādinnakanirodho upādinnakanirodhoti. Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni nirujjhanti, tāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Taṃ anupādinnakarūpakkhandho, tāni cittāni viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā. Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, tāni pañca [Pg.4] cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Sotāpattimaggo pana nesaṃ pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakaṃ nirodheti nāma. Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni nirujjhanti. Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni nirujjhanti. Arahattamaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni nirujjhanti. Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu, tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakaṃ nirodhenti nāma. Evaṃ anupādinnakanirodho veditabbo.

ด้วยการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ คือด้วยการดับไปโดยไม่มีทางเกิดขึ้นอีกแห่งจิตที่ประกอบด้วยกุศลและอกุศลเจตนา ด้วยปัญญาที่ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรค ในนิโรธนั้นมี ๒ อย่าง คือ อนุปาทินนกนิโรธ และ อุปาทินนกนิโรธ ด้วยโสดาปัตติมรรคนั้น จิต ๕ ดวง คือ ทิฏฐิสัมปยุต ๔ และวิจิกิจฉาสหคต ๑ ย่อมดับไป จิตเหล่านั้นย่อมยังรูปให้เกิดขึ้น รูปนั้นเป็นอนุปาทินนกรูปขันธ์ จิตเหล่านั้นเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนา สัญญา สังขาร ที่ประกอบกับจิตเหล่านั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ ในนิโรธนั้น ถ้าโสดาปัตติมรรคของพระโสดาบันยังไม่เจริญแล้ว จิต ๕ ดวงเหล่านั้นพึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์ ๖ แต่โสดาปัตติมรรคย่อมห้ามการเกิดขึ้นแห่งการกลุ้มรุมนั้น ย่อมกระทำความไม่มีทางเกิดขึ้นอีกด้วยการถอนรากถอนโคน ชื่อว่าย่อมดับอนุปาทินนกะ ด้วยสกทาคามิมรรค จิต ๖ ดวง คือ ทิฏฐิวิปปยุต ๔ และโทมนัสสหคต ๒ ย่อมดับไป โดยเป็นกามราคะและพยาบาทอย่างหยาบ ด้วยอนาคามิมรรค จิต ๖ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมดับไป โดยเป็นกามราคะและพยาบาทอย่างละเอียด ด้วยอรหัตตมรรค อกุศลจิต ๕ ดวง คือ ทิฏฐิวิปปยุต ๔ และอุทธัจจสหคต ๑ ย่อมดับไป ในนิโรธนั้น ถ้ามรรคเหล่านั้นของพระอริยะเหล่านั้นยังไม่เจริญแล้ว จิตเหล่านั้นพึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์ ๖ แต่มรรคเหล่านั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นแห่งการกลุ้มรุมนั้น ย่อมกระทำความไม่มีทางเกิดขึ้นอีกด้วยการถอนรากถอนโคน ชื่อว่าย่อมดับอนุปาทินนกะ พึงทราบอนุปาทินนกนิโรธอย่างนี้

Sace pana sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakakkhandhappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

แต่ถ้าโสดาปัตติมรรคของพระโสดาบันยังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ เว้นภพ ๗ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๕ เหล่านี้ คือ สังโยชน์ ๓ ทิฏฐานุสัย และวิจิกิจฉานุสัย บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ เว้นภพ ๗ ของพระโสดาบันได้อย่างไร โสดาปัตติมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้

Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

ถ้าสกทาคามิมรรคของพระสกทาคามียังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในภพ ๕ เว้นภพ ๒ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๔ เหล่านี้ คือ กามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างหยาบ กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในภพ ๕ เว้นภพ ๒ ของพระสกทาคามีได้อย่างไร สกทาคามิมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้

Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa [Pg.5] pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaññojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto anāgāmissa ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

ถ้าอนาคามิมรรคของพระอนาคามียังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในภพที่ ๒ เว้นภพ ๑ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๔ เหล่านี้ คือ กามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในภพที่ ๒ เว้นภพ ๑ ของพระอนาคามีได้อย่างไร อนาคามิมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้

Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissā, rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

ถ้าอรหัตตมรรคของพระอรหันต์ยังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในรูปภพและอรูปภพ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๘ เหล่านี้ คือ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา มานานุสัย ภวราคานุสัย และอวิชชานุสัย บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในภพใหม่ของพระขีณาสพได้อย่างไร อรหัตตมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้

Sotāpattimaggo cettha apāyabhavaṃ nirodheti. Sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesaṃ. Anāgāmimaggo kāmabhavaṃ. Arahattamaggo rūpārūpabhavaṃ, sabbabhavepi nirodheti evāti vadanti. Evaṃ upādinnakanirodho veditabbo.

ในนิโรธนั้น โสดาปัตติมรรคย่อมดับอบายภพ สกทาคามิมรรคย่อมดับส่วนหนึ่งแห่งสุคติกามภพ อนาคามิมรรคย่อมดับกามภพ อรหัตตมรรคย่อมดับรูปภพและอรูปภพ และย่อมดับภพทั้งปวงด้วย ดังนี้ เขากล่าวกัน พึงทราบอุปาทินนกนิโรธอย่างนี้

Tattha ‘‘abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenā’’ti etena anupādinnakanirodhaṃ dasseti. ‘‘Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti iminā pana upādinnakanirodhaṃ dasseti.

ในนิโรธนั้น ด้วยบทว่า “ด้วยการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ” นี้ ย่อมแสดงอนุปาทินนกนิโรธ แต่ด้วยบทว่า “นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้น นามและรูปเหล่านั้นย่อมดับไปในนิโรธนี้” นี้ ย่อมแสดงอุปาทินนกนิโรธ

Tattha satta bhave ṭhapetvāti kāmabhavato kāmabhavaṃ saṃsarantassa satta bhave vajjetvā. Anamatagge saṃsāreti –

ในนิโรธนั้น บทว่า “เว้นภพ ๗” คือ เว้นภพ ๗ ของผู้ท่องเที่ยวไปในกามภพจากกามภพ บทว่า “ในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้” คือ –

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.619;

dha. sa. aṭṭha. nidānakathā;

a. ni. aṭṭha. 2.4.199;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117;

itivu. aṭṭha. 14, 58;

udā. aṭṭha. 39) –

“ความสืบต่อแห่งขันธ์ทั้งหลาย ธาตุทั้งหลาย และอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปไม่ขาดสาย ย่อมชื่อว่า ‘สังสาระ’”

Evaṃ vaṇṇite saṃsāravaṭṭe. Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañcāti namanalakkhaṇaṃ catukkhandhasaṅkhātaṃ nāmañca ruppanalakkhaṇaṃ bhūtopādāyasaṅkhātaṃ rūpañca ete dhammā uppajjeyyuṃ. Etthete nirujjhantīti etasmiṃ sotāpattimagge ete [Pg.6] nāmarūpadhammā abhabbuppattikavasena nirodhaṃ gacchanti. Sakadāgāmimaggañāṇenāti ettha paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Tena maggena sampayuttañāṇena. Dve bhave ṭhapetvāti kāmadhātuyāyeva paṭisandhivasena dve bhave vajjetvā. Pañcasu bhavesūti tadavasiṭṭhesu pañcasu bhavesu. Etthete nirujjhantīti ettha sakadāgāmimagge ete dhammā vuttanayena nirujjhanti. Ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvāti ukkaṭṭhavasena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ekaṃ bhavaṃ vajjetvā. Rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti dutiyakabhave rūpadhātuyā ceva arūpadhātuyā ca. Nāmañca rūpañcāti ettha rūpabhave nāmarūpaṃ, arūpabhave nāmameva. Etthete nirujjhantīti ettha anāgāmimagge ete nāmarūpadhammā vuttanayena nirujjhanti.

เมื่อวัฏฏะแห่งสังสาระอันพรรณนาแล้วอย่างนี้ ธรรมเหล่านี้คือ นามและรูปใด พึงเกิดขึ้น นามคือขันธ์ ๔ มีลักษณะน้อมไป และรูปคือมหาภูตรูปและอุปาทายรูป มีลักษณะสลายไป ธรรมเหล่านี้พึงเกิดขึ้น ในโสดาปัตติมรรคนี้ นามรูปธรรมเหล่านี้ย่อมถึงความดับไปโดยความเป็นธรรมที่ไม่อาจเกิดขึ้นได้อีก ในคำว่า 'ด้วยสกทาคามิมรรคญาณ' นี้ สกทาคามีคือผู้มาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวโดยปฏิสนธิ มรรคของท่านนั้นคือสกทาคามิมรรค ด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ในคำว่า 'เว้นภพ ๒' นี้ คือเว้นภพ ๒ โดยปฏิสนธิในกามธาตุเท่านั้น ในคำว่า 'ในภพ ๕' นี้ คือในภพ ๕ ที่เหลือจากนั้น ในคำว่า 'ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในภพ ๕' นี้ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในสกทาคามิมรรคโดยนัยที่กล่าวแล้ว ในคำว่า 'เว้นภพ ๑' นี้ คือเว้นภพ ๑ โดยความเป็นภพสูงสุดในรูปธาตุหรืออรูปธาตุ ในคำว่า 'ในรูปธาตุหรืออรูปธาตุ' นี้ คือในภพที่สองในรูปธาตุและอรูปธาตุ ในคำว่า 'นามและรูป' นี้ ในรูปภพคือนามรูป ในอรูปภพคือนามเท่านั้น ในคำว่า 'ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไป' นี้ นามรูปธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในอนาคามิมรรคโดยนัยที่กล่าวแล้ว

Arahatoti kilesehi ārakattā ‘‘arahā’’ti laddhanāmassa khīṇāsavassa. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti duvidhā hi nibbānadhātu saupādisesā ca anupādisesā ca. Tattha upādīyati ‘‘ahaṃ mamā’’ti bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi, khandhapañcakassetaṃ adhivacanaṃ. Upādiyeva seso avasiṭṭho upādiseso, saha upādisesena vattatīti saupādisesā. Natthettha upādisesoti anupādisesā. Tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā. Parinibbāyantassāti nirindhanassa viya jātavedassa nibbāyantassa appavattaṃ pavisantassa. Carimaviññāṇassa nirodhenāti ettha assāsapassāsānaṃ nirodhavasena. Tayo carimā bhavacarimo jhānacarimo cuticarimoti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu nappavattanti. Tasmā so bhavacarimo. Jhānesu purimajhānattayeva pavattanti, catutthe nappavattanti. Tasmā so jhānacarimo. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena sahuppannā, te cuticittena saha nirujjhanti. So cuticarimo nāma. Ayaṃ idha carimoti adhippeto. Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti. Tasmā carimaviññāṇassa nirodhenāti cuticittassa nirodhenāti attho.

ในคำว่า "พระอรหันต์" นี้ คือพระขีณาสพผู้ได้นามว่า "อรหันต์" เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส ในคำว่า "ในอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ" นี้ นิพพานธาตุมี ๒ อย่าง คือ สอุปาทิเสสและอนุปาทิเสส ในนิพพานธาตุ ๒ อย่างนั้น คำว่า "อุปาทิ" คือสิ่งที่บุคคลยึดมั่นอย่างแรงกล้าว่า "เรา" "ของเรา" คำนี้เป็นชื่อของขันธ์ ๕ อุปาทินั่นแหละเป็นส่วนที่เหลือเรียกว่าอุปาทิเสส, นิพพานธาตุที่ยังเป็นไปพร้อมด้วยอุปาทิเสสเรียกว่าสอุปาทิเสส อุปาทิเสสไม่มีในนิพพานธาตุนั้น จึงเรียกว่าอนุปาทิเสส ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้น ในคำว่า "ผู้ปรินิพพาน" นี้ คือผู้เข้าถึงความไม่เป็นไปอีก ดับไปเหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อ ในคำว่า "ด้วยความดับแห่งวิญญาณสุดท้าย" นี้ คือโดยความดับแห่งลมหายใจเข้าออก จริมะ (ความสิ้นสุด) มี ๓ อย่าง คือ ภวจริมะ, ฌานจริมะ, จุติจริมะ ในภพทั้งหลาย ลมหายใจเข้าออกย่อมเป็นไปในกามภพเท่านั้น ไม่เป็นไปในรูปภพและอรูปภพ เพราะฉะนั้น ภพนั้นจึงเป็นภวจริมะ ในฌานทั้งหลาย ลมหายใจเข้าออกย่อมเป็นไปในปฐมฌานถึงตติยฌานเท่านั้น ไม่เป็นไปในจตุตถฌาน เพราะฉะนั้น ฌานนั้นจึงเป็นฌานจริมะ ส่วนลมหายใจที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๖ ก่อนจุติจิตนั้น ย่อมดับไปพร้อมกับจุติจิต ลมหายใจนั้นชื่อว่าจุติจริมะ ในที่นี้หมายถึงจุติจริมะนี้ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวกทั้งหลาย หรือแม้แต่สัตว์เล็ก ๆ เช่น มดปลวกทั้งหมด ย่อมทำกาละด้วยภวังคจิตที่เป็นอัพยากฤตอันเป็นทุกขสัจ เพราะฉะนั้น คำว่า "ด้วยความดับแห่งวิญญาณสุดท้าย" จึงหมายถึง "ด้วยความดับแห่งจุติจิต"

Paññā [Pg.7] ca sati ca nāmañcāti etehi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Rūpañcāti etena catunnaṃ mahābhūtānaṃ catuvīsatiupādārūpānañca gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Idāni tassa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi. Abhisaṅkhāraviññāṇassa pahīnanirodhena etthetaṃ uparujjhati nirujjhati dīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti, carimaviññāṇassa anuppādapaccayattā anuppādanirodhena anuppādavaseneva uparujjhatīti (dī. ni. aṭṭha. 1.499).

พึงทราบว่า คำว่า "ปัญญา สติ และนาม" เหล่านี้ เป็นการรวบรวมอรูปขันธ์ ๔ พึงทราบว่า คำว่า "รูป" นี้ เป็นการรวบรวมมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๒๔ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุบายแห่งความดับของนามรูปนั้น จึงตรัสว่า "ด้วยความดับแห่งวิญญาณ สิ่งนี้ย่อมดับไป" ในคำว่า "วิญญาณ" นั้น หมายถึงทั้งวิญญาณสุดท้ายและอภิสังขารวิญญาณ ด้วยความดับไปเพราะการละอภิสังขารวิญญาณ สิ่งนี้ย่อมดับไป ย่อมถึงความไม่มีบัญญัติเหมือนเปลวประทีป ด้วยความดับไปเพราะไม่เกิดขึ้นอีกของวิญญาณสุดท้าย เพราะเป็นปัจจัยแห่งความไม่เกิดขึ้นอีก สิ่งนี้ย่อมดับไปโดยความไม่เกิดขึ้นอีกเท่านั้น (ที. สี. อ. ๑.๔๙๙)

7. Ettāvatā ca ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti iminā pakāsitaṃ dukkhasaccaṃ, ‘‘yāni sotānī’’ti iminā samudayasaccaṃ, ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti iminā maggasaccaṃ, ‘‘asesaṃ uparujjhatī’’ti iminā nirodhasaccanti evaṃ cattāri saccāni sutvāpi ariyabhūmiṃ anadhigato puna sekkhāsekkhapaṭipadaṃ pucchanto ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’ti gāthamāha. Tattha saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahantānametaṃ adhivacanaṃ. Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhīti tesaṃ me sekkhāsekkhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ puṭṭho paṭipattiṃ brūhīti.

๗. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทุกขสัจก็เป็นอันประกาศแล้วด้วยบทว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของสัตว์", สมุทยสัจด้วยบทว่า "กระแสเหล่าใด", มรรคสัจด้วยบทว่า "กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา", และนิโรธสัจด้วยบทว่า "ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ" แม้ได้ฟังอริยสัจ ๔ อย่างนี้แล้ว ผู้ที่ยังไม่บรรลุอริยภูมิ เมื่อจะถามถึงปฏิปทาของพระเสกขะและอเสกขะอีก จึงกล่าวคาถาว่า "และชนผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้วเหล่าใด" ในคาถานั้น คำว่า "สังขาตธรรม" คือธรรมที่พิจารณาแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น คำนี้เป็นชื่อของพระอรหันต์ คำว่า "เสกขะ" คือพระอริยบุคคลที่เหลือผู้กำลังศึกษาศีลเป็นต้น คำว่า "ปุถุ" คือหมู่สัตว์จำนวนมาก ในคำว่า "ท่านผู้ฉลาด เมื่อถูกถามแล้ว จงบอกอิริยาบถของชนเหล่านั้นแก่ข้าพเจ้า" นี้ คือท่านผู้ฉลาด เมื่อถูกถามแล้ว จงบอกปฏิปทาของพระเสกขะและอเสกขะเหล่านั้นแก่ข้าพเจ้า

Tesaṃ khandhā saṅkhātāti tesaṃ pañcakkhandhā appaṭisandhikaṃ katvā desitā, saṅkhepaṃ katvā ṭhapitā vā. Dhātuādīsupi eseva nayo. Iriyanti payogaṃ. Cariyanti kiriyaṃ. Vuttinti pavattiṃ. Ācaranti caraṇaṃ. Gocaranti paccayaṃ. Vihāranti iriyāpathapavattanaṃ. Paṭipadanti vipassanaṃ.

ในคำว่า "ขันธ์ของชนเหล่านั้นอันกำหนดรู้แล้ว" นี้ คือขันธ์ ๕ ของชนเหล่านั้นอันแสดงแล้วโดยไม่ให้มีการปฏิสนธิอีก หรืออันตั้งไว้โดยย่อ แม้ในธาตุเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อิริยะ" คือความเพียร คำว่า "จริยะ" คือการกระทำ คำว่า "วุตติ" คือความเป็นไป คำว่า "อาจาระ" คือการประพฤติ คำว่า "โคจร" คือปัจจัย คำว่า "วิหาร" คือการเป็นไปแห่งอิริยาบถ คำว่า "ปฏิปทา" คือวิปัสสนา

8. Athassa bhagavā yasmā sekkhena kāmacchandanīvaraṇaṃ ādiṃ katvā sabbakilesā pahātabbā eva, tasmā ‘‘kāmesūti upaḍḍhagāthāya sekkhapaṭipadaṃ dasseti. Tassattho – vatthukāmesu kilesakāmena nābhigijjheyya, kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto manasānāvilo siyāti. Yasmā pana asekkho aniccādivasena sabbasaṅkhārādīnaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ bhinnattā bhikkhubhāvaṃ patto hutvā sabbairiyāpathesu paribbajati, tasmā ‘‘kusalo’’ti upaḍḍhagāthāya asekkhapaṭipadaṃ dasseti.

๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเสกขปฏิปทาด้วยกึ่งคาถาว่า ‘ในกามทั้งหลาย’ เพราะพระเสกขะพึงละกิเลสทั้งปวงมีกามฉันทนิวรณ์เป็นต้นนั่นเอง. อรรถว่า ไม่พึงกำหนัดในวัตถุกามด้วยกิเลสกาม และพึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว ละธรรมทั้งหลายมีกายทุจริตเป็นต้นอันเป็นเหตุให้ใจขุ่นมัว. ส่วนพระอเสกขะเป็นผู้ฉลาดเพราะพิจารณาสังขารทั้งปวงเป็นต้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และเป็นผู้มีสติด้วยกายานุปัสสนาสติเป็นต้น เพราะทำลายสักกายทิฏฐิเป็นต้นได้แล้ว บรรลุความเป็นภิกษุแล้วเที่ยวไปในอิริยาบถทั้งปวง ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงอเสกขปฏิปทาด้วยกึ่งคาถาว่า ‘ผู้ฉลาด’.

Nābhigijjheyyāti [Pg.8] gedhaṃ nāpajjeyya. Na paligijjheyyāti lobhaṃ nāpajjeyya. Na palibundheyyāti lobhavasena na allīyeyya.

คำว่า ‘ไม่พึงกำหนัด’ คือ ไม่พึงถึงความกำหนัด. คำว่า ‘ไม่พึงติดข้อง’ คือ ไม่พึงถึงความโลภ. คำว่า ‘ไม่พึงผูกพัน’ คือ ไม่พึงติดพันด้วยอำนาจแห่งความโลภ.

Āvilakare kilese jaheyyāti cittāluḷakare upatāpasaṅkhāte kilese jaheyya.

คำว่า ‘พึงละกิเลสอันทำให้ขุ่นมัว’ คือ พึงละกิเลสอันเป็นเหตุให้จิตขุ่นมัว ซึ่งนับว่าเป็นความเร่าร้อน.

Sabbe dhammā anattāti nibbānaṃ antokaritvā vuttaṃ. Yaṃ kiñci samudayadhammanti yaṃ kiñci sappaccayasabhāvaṃ.

คำว่า ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ ตรัสโดยรวมพระนิพพานไว้ด้วย. คำว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีสภาพอันมีปัจจัย.

Saha gāthāpariyosānāti gāthāvasāneneva saddhiṃ. Yete brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandāti ye ete ajitamāṇavena kalyāṇachandena ekajjhāsayā. Ekappayogāti kāyavacīmanopayogehi ekappayogā. Ekādhippāyāti eko adhippāyo ruci etesanti ekādhippāyā, ekarucikāti attho. Ekavāsanavāsitāti atītabuddhasāsane tena saddhiṃ bhāvitabhāvanā. Anekapāṇasahassānanti anekesaṃ devamanussasaṅkhātānaṃ pāṇasahassānaṃ. Virajaṃ vītamalanti rāgādirajavirahitaṃ rāgādimalavirahitañca.

คำว่า ‘พร้อมด้วยความจบแห่งคาถา’ คือ พร้อมด้วยความสิ้นสุดแห่งคาถา. คำว่า ‘ชนเหล่าใดมีฉันทะร่วมกับพราหมณ์นั้น’ คือ ชนเหล่าใดมีอัธยาศัยร่วมกับอชิตมาณพผู้มีฉันทะอันงาม. คำว่า ‘มีประโยคเสมอกัน’ คือ มีประโยคเสมอกันด้วยการประกอบทางกาย วาจา ใจ. คำว่า ‘มีอัธยาศัยร่วมกัน’ คือ ชนเหล่านี้มีอัธยาศัยและความชอบอย่างเดียวกัน ชื่อว่ามีอัธยาศัยร่วมกัน คือ มีความชอบอย่างเดียวกัน. คำว่า ‘อบรมมาด้วยวาสนาเดียวกัน’ คือ การอบรมที่ได้อบรมมาพร้อมกับอชิตมาณพนั้นในพระพุทธศาสนาของพระพุทธเจ้าในอดีต. คำว่า ‘แห่งสัตว์หลายพัน’ คือ แห่งสัตว์หลายพันที่นับว่าเป็นเทวดาและมนุษย์. คำว่า ‘ปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน’ คือ ปราศจากธุลีมีราคะเป็นต้น และปราศจากมลทินมีราคะเป็นต้น.

Dhammacakkhunti idha sotāpattimaggo adhippeto. Aññattha heṭṭhāmaggattayaṃ. Tassa uppattikāraṇadassanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti tassa ca ajitabrāhmaṇassa antevāsikasahassānañca taṇhādīhi aggahetvā kāmāsavādīhi maggakkhaṇe cittaṃ vimuccamānaṃ phalakkhaṇe vimucci. Saha arahattappattāti arahattappattiyā ca saheva āyasmato ajitassa ca antevāsikasahassassa ca ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍaluādayo antaradhāyiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā dvaṅgulakesā ehibhikkhū hutvā bhagavantaṃ namassamānā pañjalikā nisīdiṃsu. Pāḷiyaṃ pana ajitattherova paññāyati. Tattha anvatthapaṭipattiyāti sayaṃ paccāsīsitaladdhapaṭipattiyā, nibbānaladdhabhāvenāti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti.

คำว่า ‘ธรรมจักษุ’ ในที่นี้หมายถึงโสดาปัตติมรรค. ในที่อื่นหมายถึงมรรคเบื้องต่ำ ๓. เพื่อแสดงเหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมจักษุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีอันดับไปเป็นธรรมดา’. ธรรมจักษุนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยมีนิโรธเป็นอารมณ์ และแทงตลอดสังขตธรรมทั้งปวงอย่างนี้โดยกิจ. คำว่า ‘จิตของพราหมณ์นั้นหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ คือ จิตของอชิตพราหมณ์และศิษย์พันคนของท่านนั้น หลุดพ้นจากอาสวะมีกามสวะเป็นต้น โดยไม่ยึดถือด้วยตัณหาเป็นต้น ในขณะแห่งมรรค และหลุดพ้นในขณะแห่งผล. คำว่า ‘พร้อมด้วยการบรรลุพระอรหัต’ คือ พร้อมกับการบรรลุพระอรหัตนั่นเอง หนังสัตว์ ชฎา เปลือกไม้ เครื่องนุ่งห่ม ไม้เท้า และคนโทน้ำเป็นต้นของท่านพระอชิตะและศิษย์พันคนของท่านได้อันตรธานไป. ทั้งหมดเป็นเอหิภิกษุผู้ทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์ มีผมยาวสององคุลี นั่งประนมมือนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้า. แต่ในพระบาลีปรากฏเพียงท่านพระอชิตะเท่านั้น. ในที่นั้น คำว่า ‘ด้วยปฏิปทาอันสมควรแก่ความหมาย’ คือ ด้วยปฏิปทาที่ตนได้บรรลุแล้วตามที่หวังไว้ คือ ด้วยการบรรลุพระนิพพาน. ข้อความที่เหลือทั้งหมดก็เป็นที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเทศนาด้วยยอดแห่งพระอรหัตอย่างนี้.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอชิตมาณวกสูตรนิเทศ จบแล้ว.

2. Tissametteyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๒. การพรรณนาติสสเมตเตยยมาณวกสูตรนิเทศ

9. Dutiye [Pg.9] tissametteyyasuttaniddese – kodha santusitoti niṭṭhite pana ajitasutte ‘‘kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti (su. ni. 1124; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 143) evaṃ mogharājā pucchituṃ ārabhi. ‘‘Na tāvassa indriyāni paripākaṃ gatānī’’ti ñatvā bhagavā ‘‘tiṭṭha tvaṃ, mogharāja, añño pucchatū’’ti paṭikkhipi. Tato tissametteyyo attano saṃsayaṃ pucchanto ‘‘kodhāti gāthamāha. Tattha kodha santusitoti ko idha satto tuṭṭho. Iñjitāti taṇhādiṭṭhivipphanditāni. Ubhantamabhiññāyāti ubho ante abhijānitvā. Mantā na lippatīti paññāya na lippati.

๙. ในคำอธิบายติสสเมตเตยยสูตรที่ ๒ เมื่ออชิตสูตรจบลงแล้ว โมฆราชมาณพได้เริ่มทูลถามว่า 'มัจจุราชย่อมไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาโลกอย่างไร' (สุ. นิ. ๑๑๒๔; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฉา ๑๔๓) ดังนี้. พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า 'อินทรีย์ของโมฆราชยังไม่ถึงความแก่กล้า' จึงทรงห้ามว่า 'โมฆราช เธอจงหยุดก่อน ให้ผู้อื่นถามเถิด'. ลำดับนั้น ติสสเมตเตยยะเมื่อจะทูลถามความสงสัยของตน จึงได้กล่าวคาถาว่า 'โกธะ' (ใครหนอ) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'โกธะ สันตุสิโต' (ใครหนอผู้สันโดษ) คือ สัตว์คนไหนในโลกนี้เป็นผู้ยินดีแล้ว. คำว่า 'อิญชิตา' (ความหวั่นไหว) คือ ความกวัดแกว่งด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า 'อุภันตมภิญญายะ' (รู้แจ้งที่สุดทั้งสอง) คือ รู้แจ้งที่สุดทั้งสอง. คำว่า 'มันตา นะ ลิปปะติ' (ไม่ติดด้วยปัญญา) คือ ไม่แปดเปื้อนด้วยปัญญา.

Paripuṇṇasaṅkappoti nekkhammādivitakkehi paripuṇṇasaṅkappattā paripuṇṇamanoratho.

คำว่า 'ปริปุณณสังกัปโป' (ผู้มีความดำริเต็มเปี่ยม) คือ เป็นผู้มีมโนรถเต็มเปี่ยม เพราะความเป็นผู้มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยวิตกมีเนกขัมมวิตกเป็นต้น.

Taṇhiñjitanti taṇhāya calitaṃ. Diṭṭhiñjitādīsupi eseva nayo. Kāmiñjitanti kilesakāmehi iñjitaṃ phanditaṃ. ‘‘Kammiñjita’’ntipi pāṭho, taṃ na sundaraṃ.

คำว่า 'ตัณหิญชิตัง' (อันตัณหาทำให้หวั่นไหว) คือ อันตัณหาทำให้เคลื่อนไหว. แม้ในคำว่า 'ทิฏฐิญชิตัง' เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า 'กามิญชิตัง' (อันกามทำให้หวั่นไหว) คือ อันกิเลสกามทำให้หวั่นไหวทำให้กระเพื่อม. มีปาฐะว่า 'กัมมิญชิตัง' (อันกรรมทำให้หวั่นไหว) บ้าง แต่ปาฐะนั้นไม่ดี.

Mahanto purisoti mahāpuriso. Uttamo purisoti aggapuriso. Padhāno purisoti seṭṭhapuriso. Alāmako purisoti visiṭṭhapuriso. Jeṭṭhako purisoti pāmokkhapuriso. Na heṭṭhimako purisoti uttamapuriso. Purisānaṃ koṭippatto purisoti padhānapuriso. Sabbesaṃ icchito purisoti pavarapuriso.

คำว่า 'บุรุษผู้ยิ่งใหญ่' คือ มหาบุรุษ. คำว่า 'บุรุษผู้สูงสุด' คือ บุรุษผู้เลิศ. คำว่า 'บุรุษผู้ประเสริฐ' คือ บุรุษผู้ยอดเยี่ยม. คำว่า 'บุรุษผู้ไม่เลวทราม' คือ บุรุษผู้พิเศษ. คำว่า 'บุรุษผู้เป็นใหญ่' คือ บุรุษผู้เป็นประมุข. คำว่า 'บุรุษผู้ไม่ต่ำทราม' คือ บุรุษผู้สูงสุด. คำว่า 'บุรุษผู้ถึงที่สุดแห่งบุรุษทั้งหลาย' คือ บุรุษผู้ประเสริฐ. คำว่า 'บุรุษผู้เป็นที่ปรารถนาของคนทั้งปวง' คือ บุรุษผู้ประเสริฐสุด.

Sibbinimaccagāti taṇhaṃ atiagā, atikkamitvā ṭhito. Upaccagāti bhusaṃ atiagā.

คำว่า 'สิพพินิมัจจคา' (ล่วงพ้นตัณหาเครื่องเย็บ) คือ ล่วงพ้นตัณหาไปแล้ว ตั้งอยู่ก้าวล่วงแล้ว. คำว่า 'อุปัจจคา' (ล่วงพ้นอย่างยิ่ง) คือ ก้าวล่วงไปอย่างยิ่ง.

10. Tassetamatthaṃ bhagavā byākaronto ‘‘kāmesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha kāmesu brahmacariyavāti kāmanimittaṃ brahmacariyavā, kāmesu ādīnavaṃ disvā maggabrahmacariyena samannāgatoti vuttaṃ hoti. Ettāvatā santusitataṃ dasseti. ‘‘Vītataṇho’’tiādīhi aniñjitataṃ. Tattha saṅkhāya nibbutoti aniccādivasena dhamme vīmaṃsitvā rāgādinibbānena nibbuto.

๑๐. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงพยากรณ์เนื้อความนั้น จึงตรัสคาถาสองบทว่า 'กาเมสุ' (ในกามทั้งหลาย) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'กาเมสุ พรหมจริยวา' (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในกามทั้งหลาย) คือ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เพราะเหตุแห่งกาม อธิบายว่า เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว ประกอบด้วยมรรคพรหมจรรย์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงความเป็นผู้สันโดษ. ด้วยคำว่า 'วีตตัณโฮ' (ผู้ปราศจากตัณหา) เป็นต้น ทรงแสดงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว. ในคำนั้น คำว่า 'สังขายะ นิพพุโต' (ดับแล้วด้วยการพิจารณา) คือ พิจารณาธรรมทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้ว ดับแล้วด้วยการดับราคะเป็นต้น.

Asaddhammasamāpattiyāti [Pg.10] nīcadhammasamāyogato. Āratīti ārakā ramanaṃ. Viratīti tāya vinā ramanaṃ. Paṭiviratīti paṭinivattitvā tāya vinā ramanaṃ. Veramaṇīti veravināsanaṃ. Akiriyāti kiriyāpacchindanaṃ. Akaraṇanti karaṇaparicchindanaṃ. Anajjhāpattīti anāpajjanatā. Velāanatikkamoti sīmāanatikkamo. Sesaṃ tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva.

คำว่า 'อสัทธัมมสมาปัตติยา' คือ จากการประกอบด้วยธรรมอันต่ำทราม. คำว่า 'อารตี' คือ ความยินดีในที่ไกล. คำว่า 'วิรตี' คือ ความยินดีโดยปราศจากสิ่งนั้น. คำว่า 'ปฏิวิรตี' คือ ความยินดีโดยปราศจากสิ่งนั้นด้วยการกลับงดเว้น. คำว่า 'เวรมณี' คือ การทำให้เวรพินาศไป. คำว่า 'อกิริยา' คือ การตัดขาดการกระทำ. คำว่า 'อกรณัง' คือ การกำหนดตัดการกระทำ. คำว่า 'อนัชฌาปัตติ' คือ ความเป็นผู้ไม่ล่วงละเมิด. คำว่า 'เวลาอนติกกโม' คือ การไม่ล่วงเลยขอบเขต. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้วตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsikasahassena, aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ pubbasadisameva.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้พระสูตรนี้โดยมียอดคือพระอรหัตด้วยประการฉะนี้. ในเวลาจบการเทศนา แม้พราหมณ์นี้พร้อมด้วยศิษย์หนึ่งพันคน ก็ได้ตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัต และดวงตาเห็นธรรมได้เกิดขึ้นแก่สัตว์อื่นอีกหลายพัน. ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วในก่อนนั่นเอง.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Tissametteyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเนื้อความแห่งติสสเมตเตยยมาณวสูตรนิเทศ จบแล้ว.

3. Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๓. การพรรณนาเนื้อความแห่งปุณณกมาณวสูตรนิเทศ

12. Tatiye puṇṇakasuttaniddese – anejanti idampi purimanayeneva mogharājānaṃ paṭikkhipitvā vuttaṃ. Tattha mūladassāvinti akusalamūlādidassāviṃ. Isayoti isināmakā jaṭilā. Yaññanti deyyadhammaṃ. Akappayiṃsūti pariyesiṃsu.

๑๒. ในคำอธิบายปุณณกสูตรที่ ๓ คำว่า 'อเนชัง' (ผู้ไม่มีความหวั่นไหว) นี้ แม้พระองค์ก็ตรัสห้ามโมฆราชแล้วจึงตรัสด้วยนัยก่อนนั่นเอง. ในคำนั้น คำว่า 'มูลทัสสาวิง' (ผู้เห็นรากเหง้า) คือ ผู้เห็นอกุศลมูลเป็นต้น. คำว่า 'อิสโย' (ฤๅษีทั้งหลาย) คือ พวกชฎิลผู้มีชื่อว่าฤๅษี. คำว่า 'ยัญญัง' (ยัญ) คือ ไทยธรรม. คำว่า 'อกัปปยิงสุ' (ได้จัดแจงแล้ว) คือ ได้แสวงหาแล้ว.

Hetudassāvītiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā hetūti vuccati. Yasmā taṃ phalaṃ nideti ‘handa, gaṇhatha na’nti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati. Sambhavadassāvītiādīni pañca padāni heṭṭhā dassitanayāni eva. Yasmā taṃ paṭicca eti pavattati, tañca phalaṃ tato samudeti uppajjati, tasmā paccayoti ca samudayoti ca vuccati.

บทว่า 'เหตุดัสสาวี' เป็นต้น ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของคำว่า 'การณะ' (เหตุ) นั่นเอง. เพราะเหตุ (การณะ) นั้น ย่อมส่งไป คือดำเนินไปเพื่อประโยชน์แก่ผลของตน ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เหตุ'. เพราะเหตุนั้นย่อมมอบผลนั้นให้ เหมือนกับกล่าวว่า 'เอาเถิด จงรับผลนี้ไปเถิด' ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'นิทาน'. บท ๕ บทมีคำว่า 'สัมภวทัสสาวี' เป็นต้น ก็มีนัยตามที่แสดงไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง. เพราะอาศัยเหตุนั้น ผลจึงดำเนินไป และผลนั้นย่อมเกิดขึ้นจากเหตุนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'ปัจจัย' และ 'สมุทัย'.

Yā vā panaññāpi kāci sugatiyoti catuapāyavinimuttakā uttaramātādayo appesakkhā kapaṇamanussā ca dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā veditabbā. Yā vā panaññāpi kāci duggatiyoti yamarājanāgasupaṇṇapetamahiddhikādayo paccetabbā. Attabhāvābhinibbattiyāti tīsu ṭhānesu [Pg.11] paṭisandhivasena attabhāvapaṭilābhatthāya. Jānātīti sabbaññutaññāṇena jānāti. Passatīti samantacakkhunā passati.

คำว่า 'หรือสุคติอื่นใดอีก' พึงทราบว่า ได้แก่พวกมนุษย์ผู้มีศักดาน้อย ยากจน หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้ยาก ถูกทุกข์บีบคั้น ผู้พ้นจากอบาย ๔ มีพวกอุตตรมาตาเป็นต้น. คำว่า 'หรือทุคติอื่นใดอีก' พึงทราบว่า ได้แก่พวกยมราช นาค ครุฑ และเปรตผู้มีฤทธิ์มากเป็นต้น. คำว่า 'อัตตภาวาภินิพพัตติยา' (เพื่อการบังเกิดแห่งอัตภาพ) คือ เพื่อการได้อัตภาพด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิในภพทั้ง ๓. คำว่า 'ย่อมรู้' คือ ย่อมรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณ. คำว่า 'ย่อมเห็น' คือ ย่อมเห็นด้วยสมันตจักษุ.

Akusalāti akosallasambhūtā. Akusalaṃ bhajantīti akusalabhāgiyā. Akusalapakkhe bhavāti akusalapakkhikā. Sabbe te avijjā mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti avijjāmūlakā. Avijjāya samosaranti sammā osaranti gacchantīti avijjāsamosaraṇā. Avijjāsamugghātāti arahattamaggena avijjāya hatāya. Sabbe te samugghātaṃ gacchantīti vuttappakārā akusaladhammā, te sabbe hatabhāvaṃ pāpuṇanti.

คำว่า 'อกุศล' คือ เกิดจากความไม่ฉลาด. คำว่า 'ย่อมเสพอกุศล' คือ เป็นส่วนแห่งอกุศล. คำว่า 'มีอยู่ในฝ่ายอกุศล' คือ เป็นฝ่ายอกุศล. คำว่า 'อวิชชามูลกา' คือ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีอวิชชาเป็นรากเหง้าเป็นเหตุ. คำว่า 'อวิชชาสโมสรณา' คือ ย่อมรวมลง ย่อมไปโดยชอบในอวิชชา. คำว่า 'อวิชชาสมุคฆาตา' คือ เพราะอวิชชาถูกกำจัดด้วยอรหัตตมรรค. คำว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมถึงความเพิกถอน' คือ อกุศลธรรมตามประเภทที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมถึงความเป็นธรรมที่ถูกกำจัดแล้ว.

Appamādamūlakāti satiavippavāso appamādo mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti appamādamūlakā. Appamādesu sammā osaranti gacchantīti appamādasamosaraṇā. Appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatīti sayaṃ kāmāvacaropi samāno catubhūmakadhammānaṃ patiṭṭhābhāvena aggo nāma jāto.

คำว่า 'อัปปมาทมูลกา' คือ ความไม่ปราศจากสติชื่อว่าอัปปมาทะ เป็นรากเหง้าเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้น. คำว่า 'อัปปมาทสโมสรณา' คือ ย่อมรวมลง ย่อมไปโดยชอบในอัปปมาทะทั้งหลาย. คำว่า 'อัปปมาทะอันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดของธรรมเหล่านั้น' คือ แม้ตัวอัปปมาทะเองจะเป็นกามพจร แต่ก็ได้ชื่อว่าเป็นยอด เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งธรรมในภูมิทั้ง ๔.

Alamattoti samatthacitto. Mayā pucchitanti mayā puṭṭhaṃ. Vahassetaṃ bhāranti etaṃ ābhatabhāraṃ vahassu. Ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā. ‘‘Isipabbajjā pabbajitā’’tipi pāṭho.

คำว่า 'อลัมมัตโต' คือ มีจิตสามารถ. คำว่า 'อันเราถามแล้ว' คือ อันเราถามแล้ว. คำว่า 'จงแบกภาระนี้' คือ จงแบกภาระที่นำมาแล้วนี้. ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งบวชแล้วในบรรพชาของฤๅษี. แม้บทว่า 'อิสิปัพพัชชา ปัพพชิตา' ก็เป็นปาฐะหนึ่ง.

Ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatāti ye ājīvakavacanaṃ suṇanti sussusanti, te ājīvakasāvakā, tesaṃ ājīvakasāvakānaṃ. Ājīvakā ca tesaṃ deyyadhammaṃ paṭiggaṇhanti, te eva ājīvakā devatā. Evaṃ sabbattha. Ye yesaṃ dakkhiṇeyyāti ye ājīvakādayo disāpariyosānā yesaṃ khattiyādīnaṃ deyyadhammānucchavikā. Te tesaṃ devatāti te ājīvakādayo tesaṃ khattiyādīnaṃ devatā.

คำว่า 'อาชีวกเป็นเทวดาของอาชีวกสาวกทั้งหลาย' คือ ชนเหล่าใดฟังและตั้งใจฟังคำของอาชีวก ชนเหล่านั้นชื่อว่าอาชีวกสาวก ของอาชีวกสาวกเหล่านั้น. และอาชีวกทั้งหลายย่อมรับไทยธรรมของชนเหล่านั้น อาชีวกเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าเป็นเทวดา. ในที่ทั้งปวงก็นัยนี้. คำว่า 'ชนเหล่าใดเป็นทักขิไณยบุคคลของชนเหล่าใด' คือ อาชีวกเป็นต้นผู้มีทิศเป็นที่สุด เป็นผู้สมควรแก่ไทยธรรมของกษัตริย์เป็นต้นเหล่าใด. คำว่า 'ชนเหล่านั้นเป็นเทวดาของชนเหล่านั้น' คือ อาชีวกเป็นต้นเหล่านั้นเป็นเทวดาของกษัตริย์เป็นต้นเหล่านั้น.

Yepi yaññaṃ esantīti deyyadhammaṃ icchanti. Gavesantīti olokenti. Pariyesantīti uppādenti. Yaññā vā ete puthūti yaññā eva vā ete puthukā. Yaññayājakā vā ete puthūti deyyadhammassa yājanakā eva vā ete puthukā. Dakkhiṇeyyā vā ete puthūti deyyadhammānucchavikā eva vā ete puthukā. Te vitthārato dassetuṃ ‘‘kathaṃ yaññā vā ete puthū’’tiādinā nayena vitthārena dasseti.

คำว่า 'ชนเหล่าใดแสวงหายัญ' คือ ย่อมปรารถนาไทยธรรม. คำว่า 'ย่อมแสวงหา' (คเวสันติ) คือ ย่อมมองหา. คำว่า 'ย่อมแสวงหา' (ปริเยสันติ) คือ ย่อมทำให้เกิดขึ้น. คำว่า 'หรือยัญเหล่านี้มีมากมาย' คือ ยัญเหล่านี้มีมากมายนั่นเอง. คำว่า 'หรือผู้บูชายัญเหล่านี้มีมากมาย' คือ ผู้บูชาไทยธรรมเหล่านี้มีมากมายนั่นเอง. คำว่า 'หรือทักขิไณยบุคคลเหล่านี้มีมากมาย' คือ ผู้สมควรแก่ไทยธรรมเหล่านี้มีมากมายนั่นเอง. เพื่อจะแสดงสิ่งเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงทรงแสดงโดยพิสดารด้วยนัยมีคำว่า 'ยัญเหล่านี้มีมากมายอย่างไร' เป็นต้น.

13. Āsīsamānāti [Pg.12] rūpādīni patthayamānā. Itthattanti itthabhāvañca patthayamānā, manussādibhāvaṃ icchantāti vuttaṃ hoti. Jaraṃ sitāti jaraṃ nissitā. Jarāmukhena cettha sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ vuttaṃ. Tena vaṭṭadukkhanissitā tato aparimuccamānāyeva kappayiṃsūti dīpeti.

๑๓. คำว่า 'อาสีสมานา' (ผู้หวังอยู่) คือ ผู้ปรารถนารูปเป็นต้น. คำว่า 'อิตถัตตัง' (ความเป็นอย่างนี้) คือ ปรารถนาความเป็นอย่างนี้ด้วย อธิบายว่า ปรารถนาความเป็นมนุษย์เป็นต้น. คำว่า 'ชรัง สิตา' (อาศัยชรา) คือ อาศัยชรา. ในที่นี้ทรงกล่าวถึงวัฏฏทุกข์ทั้งหมดโดยมีชราเป็นประธาน. ด้วยเหตุนั้น จึงทรงแสดงว่า ชนเหล่านั้นอาศัยวัฏฏทุกข์ ไม่พ้นไปจากวัฏฏทุกข์นั้นนั่นเอง จึงได้จัดแจง (ยัญ) แล้ว.

Rūpapaṭilābhaṃ āsīsamānāti vaṇṇāyatanasampattilābhaṃ patthayamānā. Saddādīsupi eseva nayo. Khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhanti sārappatte khattiyānaṃ mahāsālakule attabhāvalābhaṃ paṭisandhiṃ patthayamānā. Brāhmaṇamahāsālakulādīsupi eseva nayo. Brahmakāyikesu devesūti ettha pubbabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Etthāti khattiyakulādīsu.

คำว่า ผู้ปรารถนาการได้รูป คือผู้ปรารถนาการได้ความสมบูรณ์แห่งวรรณายตนะ. แม้ในเสียงเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า การได้อัตภาพในตระกูลมหาศาลแห่งกษัตริย์ คือผู้ปรารถนาการได้อัตภาพคือปฏิสนธิในตระกูลมหาศาลแห่งกษัตริย์ผู้ถึงซึ่งแก่นสาร. แม้ในตระกูลมหาศาลแห่งพราหมณ์เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ในหมู่เทพพรหมกายิกะ ในที่นี้กล่าวหมายถึงภพก่อน. คำว่า ในที่นี้ คือในตระกูลกษัตริย์เป็นต้น.

Jarānissitāti jaraṃ assitā. Byādhinissitātiādīsupi eseva nayo. Etehi sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ pariyādiyitvā dassitaṃ hoti.

คำว่า อาศัยชรา คืออาศัยชรา. แม้ในคำว่า อาศัยพยาธิ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ด้วยคำเหล่านี้ ทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดท่านแสดงโดยครอบคลุมแล้ว.

14. Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā, atāru jātiñca jarañca mārisāti ettha yañño eva yaññapatho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci te yaññe appamattā hutvā yaññaṃ kappayantā vaṭṭadukkhamuttariṃsūti.

๑๔. คำว่า กัจจิสุ เต ภควา ยัญญปเถ อัปปมัตตา อตารุ ชาติญจะ ชรัญจะ มาริสาติ ในที่นี้ คำว่า ยัญญปถะ ก็คือ ยัญญะ นั่นเอง. อธิบายว่า ท่านเหล่านั้นไม่ประมาทในยัญ เมื่อบำเพ็ญยัญอยู่ ได้ข้ามพ้นทุกข์ในวัฏฏะแล้วหรือ?

Yepi yaññaṃ denti yajantīti deyyadhammadānavasena yajanti. Pariccajantīti vissajjenti.

คำว่า แม้ชนเหล่าใดให้ยัญ บูชาอยู่ คือบูชาด้วยอำนาจการให้ไทยธรรม. คำว่า บริจาคอยู่ คือสละออก.

15. Āsīsantīti rūpapaṭilābhādayo patthenti. Thomayantīti ‘‘suciṃ dinna’’ntiādinā nayena yaññādīni pasaṃsanti. Abhijappantīti rūpādipaṭilābhāya vācaṃ gīranti. Juhantīti denti. Kāmābhijappanti paṭicca lābhanti rūpādilābhaṃ paṭicca punappunaṃ kāme eva abhijappanti, ‘‘aho vata amhākampi siyyu’’nti vadanti, taṇhañca tattha vaḍḍhentīti vuttaṃ hoti. Yājayogāti yāgādhimuttā. Bhavarāgarattāti evamimehi āsīsanādīhi bhavarāgeneva rattā, bhavarāgarattā vā hutvā etāni āsīsanādīni karontā nātariṃsu jātiādivaṭṭadukkhaṃ na uttariṃsu.

๑๕. คำว่า อาสีสันติ คือ ปรารถนาการได้รูปเป็นต้น. คำว่า โถมะยันติ คือ สรรเสริญยัญเป็นต้น ด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ให้แล้วบริสุทธิ์'. คำว่า อภิชัปปันติ คือ เปล่งวาจาเพื่อการได้รูปเป็นต้น. คำว่า ชุหันติ คือ ให้. คำว่า กามาภิชัปปันติ ปฏิจจลาภัง ความว่า อาศัยการได้รูปเป็นต้น ย่อมเพ้อรำพันถึงกามซ้ำๆ ว่า 'โอหนอ ขอให้สิ่งเหล่านี้จงมีแก่เราด้วยเถิด' และย่อมเพิ่มตัณหาในสิ่งนั้น. คำว่า ยาชโยคา คือ ผู้ขวนขวายในยัญ. คำว่า ภวราครัตตา คือ ชนเหล่านั้นกำหนัดแล้วด้วยภวราคะด้วยการปรารถนาเป็นต้นเหล่านี้ หรือเป็นผู้กำหนัดด้วยภวราคะ กระทำความปรารถนาเป็นต้นเหล่านี้อยู่ จึงไม่ข้ามพ้น คือไม่ข้ามพ้นทุกข์ในวัฏฏะมีชาติเป็นต้น.

Yaññaṃ vā thomentīti dānaṃ vā vaṇṇenti. Phalaṃ vāti rūpādipaṭilābhaṃ. Dakkhiṇeyye vāti jātisampannādīsu. Suciṃ dinnanti suciṃ katvā dinnaṃ. Manāpanti manavaḍḍhanakaṃ. Paṇītanti ojavantaṃ. Kālenāti tattha tattha sampattakāle[Pg.13]. Kappiyanti akappiyaṃ vajjetvā dinnaṃ. Anavajjanti niddosaṃ. Abhiṇhanti punappunaṃ. Dadaṃ cittaṃ pasāditanti dadato muñcanacittaṃ pasāditanti. Thomenti kittentīti guṇaṃ pākaṭaṃ karonti. Vaṇṇentīti vaṇṇaṃ bhaṇanti. Pasaṃsantīti pasādaṃ pāpenti.

คำว่า หรือสรรเสริญยัญ คือ พรรณนาทาน. คำว่า หรือผล คือ การได้รูปเป็นต้น. คำว่า หรือในทักขิเณยยบุคคล คือ ในบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยชาติเป็นต้น. คำว่า ให้แล้วบริสุทธิ์ คือ ให้โดยทำให้บริสุทธิ์. คำว่า เป็นที่พอใจ คือ เป็นที่เจริญใจ. คำว่า ประณีต คือ มีโอชะ. คำว่า ตามกาล คือ ในกาลที่ถึงพร้อมในที่นั้นๆ. คำว่า ควร คือ ให้โดยเว้นสิ่งที่ไม่ควร. คำว่า ไม่มีโทษ คือ ไม่มีข้อบกพร่อง. คำว่า เนืองๆ คือ บ่อยๆ. คำว่า ยังจิตที่ให้เลื่อมใส คือ ยังจิตที่สละให้เลื่อมใส. คำว่า สรรเสริญ ยกย่อง คือ ทำให้คุณปรากฏ. คำว่า พรรณนา คือ กล่าวคุณ. คำว่า ชมเชย คือ ยังความเลื่อมใสให้ถึง.

Ito nidānanti ito manussalokato dinnakāraṇā. Ajjhāyakāti mante parivattentā. Mantadharāti mante dhārentā. Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahaṭakaraṇavasena pāraṃ gatāti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa, itiha āsā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyuttapurāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.

คำว่า มีเหตุจากนี้ คือ มีเหตุจากการให้จากโลกมนุษย์นี้. คำว่า อัชฌายกา คือ ผู้ท่องบ่นมนต์. คำว่า มันตธรา คือ ผู้ทรงมนต์. คำว่า แห่งเวท ๓ คือ แห่งอิรุเวท ยชุรเวท และสามเวท. คำว่า ผู้ถึงฝั่งโดยอำนาจการทำด้วยการกระทบที่ริมฝีปาก คือ ผู้รู้จบ. คำว่า พร้อมด้วยนิฆัณฑุและเกฏุภะ คือ แห่งคัมภีร์ที่มีนิฆัณฑุและเกฏุภะ. คำว่า นิฆัณฑุ คือ คัมภีร์ที่แสดงคำไวพจน์มีนิฆัณฑุรุกขะเป็นต้น. คำว่า เกฏุภะ คือ คัมภีร์ที่เป็นอุปการะแก่กวีว่าด้วยการกำหนดระเบียบพิธี. คำว่า พร้อมด้วยอักขรประเภท คือ แห่งคัมภีร์ที่มีอักขรประเภท. คำว่า อักขรประเภท คือ สิกขาและนิรุตติ. คำว่า มีอิติหาสะเป็นที่ ๕ คือ เวททั้งหลายที่มีอาถรรพเวทเป็นที่ ๔ และมีอิติหาสะอันได้แก่เรื่องราวเก่าแก่ที่ประกอบด้วยถ้อยคำเช่น 'ได้มีมาแล้วอย่างนี้' เป็นที่ ๕ แห่งเวทเหล่านั้น.

Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhiyanti, vedenti vāti padakā veyyākaraṇā. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāpadaparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ. Yesaṃ vasena ‘‘iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahāsāvakā (theragā. aṭṭha. 2.1288), buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī’’ti ayaṃ viseso ñāyati. Anavayāti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūnā paripūrakārino, avayā na hontīti vuttaṃ hoti. Avayā nāma ye tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkonti. Vītarāgāti pahīnarāgā. Etena arahattaphalaṭṭhā vuttā. Rāgavinayāya vā paṭipannāti etena arahattamaggaṭṭhā. Vītadosāti anāgāmiphalaṭṭhā. Dosavinayāya vā paṭipannāti etena anāgāmimaggaṭṭhā. Vītamohāti arahattaphalaṭṭhā. Mohavinayāya vā paṭipannāti arahattamaggaṭṭhā. Sīlasamādhipaññāvimuttisampannāti [Pg.14] etehi catūhi lokiyalokuttaramissakehi sīlādīhi sampannā. Vimuttiñāṇadassanasampannāti etena paccavekkhaṇañāṇasampannā vuttāti ñātabbaṃ, tañca kho lokiyameva. Abhijappantīti patthenti. Jappantīti paccāsīsanti. Pajappantīti atīva paccāsīsanti. Yājayogesu yuttāti anuyoge deyyadhamme diyyamāne abhiyogavasena yuttā.

คำว่า ย่อมเรียนหรือย่อมรู้บทและไวยากรณ์ที่เหลือจากนั้น คือ ผู้ฉลาดในบทและนักไวยากรณ์. คำว่า โลกายตะ เรียกว่า คัมภีร์วิทัณฑวาทะ. คำว่า มหาปุริสลักขณะ คือ คัมภีร์ที่แสดงลักษณะของมหาบุรุษมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีประมาณ ๑๒,๐๐๐ คัมภีร์ ซึ่งมีพุทธมนต์ประมาณ ๑๖,๐๐๐ บทคาถา. ด้วยพุทธมนต์เหล่านั้น ความแตกต่างนี้ย่อมเป็นที่รู้กันว่า 'ผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ชื่อว่าพระพุทธเจ้า, ผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้า, อัครสาวก, พระอสีติมหาสาวก, พุทธมารดา, พุทธบิดา, อัครอุปัฏฐาก, อัครอุปัฏฐายิกา, พระเจ้าจักรพรรดิ'. คำว่า อนวายา ความว่า ผู้ไม่บกพร่อง คือผู้กระทำให้บริบูรณ์ในโลกายตะและมหาปุริสลักขณะเหล่านี้. คำว่า อวายา คือ ผู้ที่ไม่สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. คำว่า วีตราคา คือ ผู้ปราศจากราคะ ด้วยคำนี้กล่าวถึงพระอรหัตตผลบุคคล. หรือคำว่า ปฏิบัติเพื่อสำรอกราคะ ด้วยคำนี้กล่าวถึงพระอรหัตตมรรคบุคคล. คำว่า วีตโทสา คือ พระอนาคามิผลบุคคล. หรือคำว่า ปฏิบัติเพื่อสำรอกโทสะ ด้วยคำนี้กล่าวถึงพระอนาคามิมรรคบุคคล. คำว่า วีตโมหา คือ พระอรหัตตผลบุคคล. หรือคำว่า ปฏิบัติเพื่อสำรอกโมหะ คือ พระอรหัตตมรรคบุคคล. คำว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยศีลเป็นต้น ๔ ประการเหล่านี้ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน. คำว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ พึงทราบว่าหมายถึงผู้สมบูรณ์ด้วยปัจจเวกขณญาณ และญาณนั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น. คำว่า อภิชัปปันติ คือ ปรารถนา. คำว่า ชัปปันติ คือ หวัง. คำว่า ปชัปปันติ คือ หวังอย่างยิ่ง. คำว่า ผู้ประกอบในยัญ คือ ผู้ขวนขวายประกอบในไทยธรรมที่กำลังให้.

16. Atha ko carahīti atha idāni ko añño atāri.

๑๖. คำว่า อถ โก จรหิ คือ ก็บัดนี้ ใครอื่นเล่าที่ข้ามพ้นแล้ว.

17. Saṅkhāyāti ñāṇena vīmaṃsitvā. Paroparānīti parāni ca oparāni ca, parattabhāvasakattabhāvādīni parāni ca oparāni cāti vuttaṃ hoti. Vidhūmoti kāyaduccaritādidhūmavirahito. Anīghoti rāgādiīghavirahito. Atāri soti so evarūpo arahā jātijaraṃ atāri.

๑๗. คำว่า สังขายะ คือ พิจารณาด้วยญาณแล้ว. คำว่า ปะโรปะรานิ คือ ทั้งภาวะที่ยิ่งและหย่อน อธิบายว่า ทั้งปรอัตภาพและสกอัตภาพเป็นต้น. คำว่า วิธูโม คือ ปราศจากควันคือกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า อนีโฆ คือ ปราศจากความทุกข์คือราคะเป็นต้น. คำว่า อตาริ โส คือ พระอรหันต์ผู้มีลักษณะเช่นนั้น ข้ามพ้นชาติและชราแล้ว.

Sakarūpāti attano rūpā. Pararūpāti paresaṃ rūpā. Kāyaduccaritaṃ vidhūmitanti tividhakāyaduccaritaṃ vidhūmaṃ kataṃ. Vidhamitanti nāsitaṃ.

คำว่า สกรูปา คือ รูปของตน. คำว่า ปรรูปา คือ รูปของผู้อื่น. คำว่า กายทุจริตอันปราศจากควัน คือ กายทุจริต ๓ อย่างอันท่านทำให้ปราศจากควันแล้ว. คำว่า วิธมิตัง คือ กำจัดแล้ว.

Māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāroti yathā khāribhāro khandhena vayhamāno upariṭṭhitopi akkantakkantaṭṭhānaṃ pathaviyā saddhiṃ phasseti viya, evaṃ jātigottakulādīni mānavatthūni nissāya ussāpito māno, tattha tattha issaṃ uppādento catūsu apāyesu saṃsīdāpeti. Tenāha – ‘‘māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāro’’ti. Kodho dhūmoti tava ñāṇaggissa upakkilesaṭṭhena kodho dhūmo. Tena hi te upakkiliṭṭho ñāṇaggi na virocati. Bhasmani mosavajjanti nirojaṭṭhena musāvādo chārikā nāma. Yathā hi chārikāya paṭicchanno aggi na jotati, evaṃ te musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇanti dasseti. Jivhā sujāti yathā tuyhaṃ suvaṇṇarajatalohakaṭṭhamattikāsu aññataramayā yāgayajanatthāya sujā hoti, evaṃ mayhaṃ dhammayāgayajanatthāya pahutajivhā sujāti vadati. Yathā tuyhaṃ nadītīre yajanaṭṭhānaṃ, evaṃ dhammayāgayajanaṭṭhānaṭṭhena hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ. Attāti cittaṃ.

ดูกรพราหมณ์ มานะของท่านเป็นเหมือนภาระที่แบกหาม เหมือนภาระที่แบกด้วยบ่า แม้จะอยู่ข้างบน ก็ยังกระทบพื้นดินในที่ที่เดินไป ฉันใด มานะที่เกิดขึ้นอาศัยวัตถุแห่งมานะมีชาติ โคตร และตระกูลเป็นต้น ก็ยังให้เกิดความริษยาในที่นั้นๆ และยังให้จมลงในอบาย ๔ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ดูกรพราหมณ์ มานะของท่านเป็นเหมือนภาระที่แบกหาม'. โทสะเป็นควัน คือ โทสะเป็นควันในฐานะเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งไฟคือญาณของท่าน เพราะเหตุนั้น ไฟคือญาณที่เศร้าหมองด้วยโทสะของท่านจึงไม่รุ่งเรือง. มุสาวาทเป็นเถ้า คือ มุสาวาทชื่อว่าเถ้าเพราะไม่มีโอชะ. เหมือนไฟที่ถูกเถ้ากลบไว้ไม่สว่าง ฉันใด ท่านก็แสดงว่าญาณของท่านที่ถูกมุสาวาทกลบไว้ก็ไม่สว่าง ฉันนั้น. ลิ้นเป็นสุชา คือ เหมือนสุชาของท่านที่ทำด้วยทอง เงิน โลหะ ไม้ หรือดินอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อการบูชายัญ ฉันใด ลิ้นอันกว้างขวางของฉันก็เป็นสุชาเพื่อการบูชาธรรมยัญ ฉันนั้น. เหมือนที่บูชายัญของท่านอยู่ริมแม่น้ำ ฉันใด ใจก็เป็นที่บูชายัญในฐานะเป็นที่ตั้งแห่งไฟคือธรรมยัญ ฉันนั้น. อัตตา คือ จิต.

Jātīti jāyanakavasena jāti. Idamettha sabhāvapaccattaṃ. Sañjāyanavasena sañjāti, upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Okkamanavasena okkanti. Jāyanaṭṭhena [Pg.15] vā jāti. Sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti. Sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti. Sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamanti pavisanti okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti. Sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Ayaṃ tāva sammutikathā.

ชาติ คือ ชาติโดยความเป็นผู้เกิด นี้เป็นสภาวะเฉพาะตนในเรื่องนี้ สัญชาติ คือ สัญชาติโดยความเป็นผู้เกิดพร้อม บทนี้เพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค โอกกันติ คือ โอกกันติโดยความเป็นผู้ก้าวลง หรือชาติโดยอรรถว่าเกิด ชาตินั้นประกอบด้วยอายตนะที่ไม่บริบูรณ์ สัญชาติโดยอรรถว่าเกิดพร้อม สัญชาตินั้นประกอบด้วยอายตนะที่บริบูรณ์ โอกกันติโดยอรรถว่าก้าวลง โอกกันตินั้นประกอบด้วยอัณฑชะและชลาพุชะ สัตว์เหล่านั้นย่อมก้าวลง ย่อมเข้าสู่ฟองไข่และถุงรก เหมือนก้าวลงและเข้าสู่แล้วย่อมถือปฏิสนธิ อภินิพพัตติ คือ อภินิพพัตติโดยอรรถว่าบังเกิด อภินิพพัตตินั้นประกอบด้วยสังเสทชะและโอปปาติกะ สัตว์เหล่านั้นย่อมบังเกิดเป็นตัวตนปรากฏชัดเจน นี้เป็นสมมติกถาก่อน

Idāni paramatthakathā hoti. Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti, na sattā. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa, catuvokārabhave catunnaṃ, pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti ettha tatra tatra upapajjamānāyatanānaṃ saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyā pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā jāti, niyyātanarasā, atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā, phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā.

บัดนี้เป็นปรมัตถกถา แท้จริง ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์ ไม่ใช่สัตว์ ในเรื่องนั้น พึงทราบว่าการถือเอาขันธ์ทั้งหลาย คือ ขันธ์หนึ่งในเอกโวการภพ, ขันธ์สี่ในจตุโวการภพ, และขันธ์ห้าในปัญจโวการภพ ปรากฏ คือ การเกิดขึ้น อายตนะทั้งหลาย ในที่นี้พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์อายตนะที่กำลังอุบัติขึ้นในภพนั้นๆ ปฏิลาภ คือ การปรากฏขึ้นสืบต่อกันนั่นเอง เพราะสิ่งเหล่านั้นที่กำลังปรากฏขึ้นนั่นแหละชื่อว่าอันได้แล้ว ชาตินั้นมีลักษณะเป็นการบังเกิดครั้งแรกในภพนั้นๆ มีรสเป็นการนำออก มีอาการปรากฏเป็นการโผล่ขึ้นมาในภพนี้จากภพที่แล้ว หรือมีอาการปรากฏเป็นการที่ทุกข์มีความวิจิตรต่างๆ กันโดยผล

Jarāti sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso. Khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā, pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā. Tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti iminā ākārato, tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato. Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīnaṃ khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.

ชรา คือ สภาวะเฉพาะตน ความแก่ชรา คือ การแสดงภาวะแห่งอาการ ความฟันหักเป็นต้นสามอย่างเป็นการแสดงกิจในกาลล่วงไป สองอย่างสุดท้ายเป็นการแสดงสภาพ ชรานี้แลถูกแสดงโดยสภาวะด้วยบทว่า ชรา เพราะเหตุนั้น นี้จึงเป็นสภาวะเฉพาะตนของชรา ด้วยบทว่า ความแก่ชรา (แสดง) โดยอาการ เพราะเหตุนั้น นี้จึงเป็นการแสดงอาการของชรา ด้วยบทว่า ความฟันหัก (แสดง) โดยกิจคือการทำให้ฟันและเล็บหักในกาลล่วงไป ด้วยบทว่า ความผมหงอก (แสดง) โดยกิจคือการทำให้ผมและขนหงอก ด้วยบทว่า ความหนังเหี่ยว (แสดง) โดยกิจคือการทำให้เนื้อเหี่ยวแล้วเกิดรอยย่นที่ผิวหนัง เพราะเหตุนั้น ความฟันหักเป็นต้นสามอย่างนี้จึงเป็นการแสดงกิจในกาลล่วงไปของชรา ด้วยอาการเหล่านั้น ชราที่ปรากฏชัดเจนซึ่งปรากฏขึ้นโดยการแสดงความวิการเหล่านี้ จึงชื่อว่า ปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) เหมือนทางที่น้ำ ลม หรือไฟไปแล้วย่อมปรากฏชัดเจนด้วยการทำให้หญ้าและต้นไม้เป็นต้นหักพัง หรือไหม้ไป และทางที่ไปนั้นก็ไม่ใช่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น ฉันใด ทางที่ชราไปแล้วย่อมปรากฏชัดเจนด้วยความฟันหักเป็นต้นของฟันเป็นต้น ย่อมถูกรู้ได้แม้ด้วยการลืมตาดู และความฟันหักเป็นต้นก็ไม่ใช่ชรา ฉันนั้น เพราะชราไม่ใช่สิ่งที่พึงรู้ด้วยจักษุวิญญาณ

Āyuno [Pg.16] saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā, tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti. Tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’ti phalūpacāreneva vuttā.

ส่วนด้วยบทเหล่านี้ คือ ความเสื่อมแห่งอายุ และความแก่รอบแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ชราถูกแสดงโดยสภาพที่ปรากฏชัดเจนในกาลล่วงไปเท่านั้น ซึ่งนับว่าเป็นความสิ้นไปแห่งอายุและความแก่รอบแห่งอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าสองอย่างสุดท้ายนี้เป็นการแสดงสภาพของชรา ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่อายุของบุคคลผู้ถึงชราย่อมเสื่อมไป เพราะฉะนั้น ชราจึงถูกกล่าวโดยอุปจารแห่งผลว่า “ความเสื่อมแห่งอายุ” และเพราะเหตุที่อินทรีย์มีจักษุเป็นต้น ซึ่งในวัยเด็กผ่องใส สามารถรับอารมณ์ที่ละเอียดอ่อนของตนได้อย่างง่ายดาย เมื่อถึงชราแล้วย่อมแก่รอบ ขุ่นมัว ไม่แจ่มใส ไม่สามารถรับอารมณ์ที่หยาบของตนได้ เพราะฉะนั้น จึงถูกกล่าวโดยอุปจารแห่งผลว่า “ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย”

Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma. Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva. Tañca cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti. Udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvajānanaṃ viya.

ชราทั้งหมดที่กล่าวมานี้ ย่อมมีสองชนิด คือ ชราที่ปรากฏ และชราที่ปกปิด ในบรรดาชรานั้น ชราในรูปธรรมที่เห็นความฟันหักเป็นต้น ชื่อว่า ปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) ส่วนชราในอรูปธรรมที่ไม่มีความวิการเช่นนั้นปรากฏ ชื่อว่า ปฏิจฉันนชรา (ชราที่ปกปิด) ในเรื่องนั้น ความฟันหักเป็นต้นที่ปรากฏนั้น เป็นเพียงสีสันของฟันเป็นต้นที่รู้ได้ง่าย และบุคคลย่อมรู้ชราได้ด้วยการเห็นสิ่งนั้นด้วยตา แล้วคิดทางมโนทวารว่า “ฟันเหล่านี้ถูกชรากระทบแล้ว” เหมือนการรู้ว่ามีน้ำอยู่ข้างล่างด้วยการมองดูเขาวัวเป็นต้นที่ผูกไว้ในที่ที่มีน้ำ

Puna avīci savīcīti evampi ayaṃ jarā duvidhā hoti. Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāma.

อีกอย่าง ชรานี้มี ๒ อย่าง คือ อวิจี และ สวิจี ในชรา ๒ อย่างนั้น ชราที่ชื่อว่า อวิจีชรา คือ ชราที่กำหนดความแปลกแห่งวรรณะเป็นต้นไม่ได้เป็นระยะๆ ไป เหมือนชราของสัตว์มีอายุ ๑๐ ขวบเป็นต้น ในแก้วมณี ทอง เงิน ปะการัง พระจันทร์ พระอาทิตย์เป็นต้น และเหมือนชราของพืชไม่มีชีวิตในดอกไม้ ผลไม้ ใบอ่อนเป็นต้น หมายความว่า ชราที่ไม่มีช่องว่าง ส่วนชราที่กำหนดความแปลกแห่งวรรณะเป็นต้นได้เป็นระยะๆ ไป ในสิ่งอื่นที่กล่าวมาแล้วนั้น ชื่อว่า สวิจีชรา

Tattha savīcijarā upādinnakaanupādinnakavasena evaṃ dīpetabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti, na te thirā. Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti, te paṭhamameva setā honti, jarāvātena pana pahaṭakāle kāḷakā honti. Kesā pana paṭhamameva tambāpi honti kāḷakāpi setakāpi. Chavi pana salohitakā hoti. Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo, kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati. Jarāvātena pahaṭakāle ca valiṃ gaṇhāti. Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti, pacchā nīlaṃ. Jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍaraṃ [Pg.17] hoti. Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati eva. Sā panesā khandhaparipākalakkhaṇā jarā, maraṇūpanayanarasā, yobbanavināsapaccupaṭṭhānā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsikasahassena. Aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ vuttasadisameva.

ในชรา ๒ อย่างนั้น สวิจีชรา พึงแสดงโดยเป็นชราที่มีอุปาทินนกะและอนุปาทินนกะอย่างนี้ คือ ฟันน้ำนมของเด็กอ่อนย่อมขึ้นก่อนทีเดียว ฟันเหล่านั้นไม่มั่นคง แต่เมื่อฟันเหล่านั้นหลุดไปแล้ว ฟันย่อมขึ้นอีก ฟันเหล่านั้นย่อมขาวก่อนทีเดียว แต่เมื่อถูกลมชรากระทบแล้ว ย่อมดำ ส่วนผมย่อมแดงบ้าง ดำบ้าง ขาวบ้างก่อนทีเดียว ส่วนผิวพรรณย่อมมีสีแดงเรื่อ เมื่อเจริญขึ้นๆ ความเป็นผู้ขาวของคนขาว ความเป็นผู้ดำของคนดำ ย่อมปรากฏ และเมื่อถูกลมชรากระทบแล้ว ย่อมเกิดรอยย่น พืชทั้งปวงเมื่อหว่านลงไป ย่อมขาว ภายหลังย่อมเขียว แต่เมื่อถูกลมชรากระทบแล้ว ย่อมเหลือง พึงแสดงด้วยหน่อมะม่วงก็ได้เหมือนกัน ก็ชรานั้นมีลักษณะคือความแก่รอบแห่งขันธ์ มีรสคือการนำไปสู่ความตาย มีปัจจุปัฏฐานคือความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาว ส่วนที่เหลือย่อมปรากฏชัดในที่ทั้งปวงนั่นแล พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดแห่งพระอรหัตนั่นแลอย่างนี้ เมื่อจบพระธรรมเทศนา พราหมณ์นี้พร้อมด้วยอันเตวาสิกพันคน ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต และดวงตาเห็นธรรมได้เกิดขึ้นแก่อีกหลายพันคน ส่วนที่เหลือเหมือนที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา

Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอธิบายปุณณกมาณวสูตร จบ.

4. Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๔. พรรณนาอธิบายเมตตคูมาณวสูตร

18. Catutthe mettagūsutte – maññāmi taṃ vedagū bhāvitattanti ‘‘ayaṃ vedagū’’ti ca ‘‘bhāvitatto’’ti ca evaṃ taṃ maññāmi.

๑๘. ในเมตตคูสูตรที่ ๔ – บทว่า มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ ความว่า เราสำคัญท่านนั้นอย่างนี้ว่า “ท่านนี้เป็นผู้ถึงซึ่งเวท” และ “เป็นผู้มีตนอันอบรมแล้ว”

Aparittoti na appo. Mahantoti na khuddako. Gambhīroti na uttāno. Appameyyoti minituṃ na sakkuṇeyyo. Duppariyogāḷhoti avagāhituṃ otarituṃ dukkho. Bahuratano sāgarūpamoti bahūnaṃ dhammaratanānaṃ ākarattā anekavidharatanasampanno mahāsamuddo viya bahuratano sāgarasadiso.

บทว่า อปริตฺโต คือ ไม่น้อย บทว่า มหนฺโต คือ ไม่เล็ก บทว่า คมฺภีโร คือ ไม่ตื้น บทว่า อปฺปเมยฺโย คือ ไม่สามารถจะประมาณได้ บทว่า ทุปฺปริโยคาโฬ คือ ยากที่จะหยั่งลง ยากที่จะลงไป บทว่า พหุรตโน สาครูปโม คือ มีรัตนะมากเหมือนสาคร เพราะเป็นบ่อเกิดแห่งธรรมรัตนะเป็นอันมาก จึงสมบูรณ์ด้วยรัตนะหลายชนิด เหมือนมหาสมุทร มีรัตนะมากเหมือนสาคร

Na maṅku hotīti na vikuṇitamukho hoti. Appatiṭṭhitacittoti dosavasena na ghanībhūtacitto. Alīnamanasoti na saṅkucitacitto. Abyāpannacetasoti na pūticitto.

บทว่า น มงฺกุ โหติ คือ ไม่เป็นผู้มีหน้าบูดบึ้ง บทว่า อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต คือ ไม่เป็นผู้มีจิตข้นด้วยอำนาจแห่งโทสะ บทว่า อลีนมนโส คือ ไม่เป็นผู้มีใจหดหู่ บทว่า อพฺยาปนฺนเจตโส คือ ไม่เป็นผู้มีใจเน่า

Diṭṭhe diṭṭhamattoti cakkhuvisaye rūpārammaṇe diṭṭhamattoyeva taṃ ārammaṇaṃ bhavissati, kattā vā kāretā vā natthi. Yaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ vaṇṇāyatanameva. Sutādīsupi eseva nayo. Api ca diṭṭheti dassanayogena vaṇṇāyatanaṃ, savanayogena saddāyatanaṃ, mutayogena ghānajivhākāyāyatanāni dasseti. Ghānassa gandhāyatanaṃ, jivhāya rasāyatanaṃ, kāyassa pathavī tejo vāyūti phoṭṭhabbāyatanaṃ, viññātayogena dhammāyatanaṃ dasseti. Diṭṭhe anūpayoti cakkhuviññāṇena diṭṭhe rāgūpayavirahito. Anapāyoti kodhavirahito appaṭigho[Pg.18]. Anissitoti taṇhāya anallīno. Appaṭibaddhoti mānena na baddho. Vippamuttoti sabbārammaṇato mutto. Visaññuttoti kilesehi viyutto hutvā ṭhito.

บทว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ คือ อารมณ์นั้นจักเป็นเพียงสักว่าเห็นในรูปารมณ์อันเป็นอารมณ์ของจักษุเท่านั้น ไม่มีผู้ทำหรือผู้ใช้ให้ทำ. สิ่งที่จักษุเห็นเป็นเพียงวรรณายตนะเท่านั้น. แม้ในสุตะเป็นต้นก็นัยนี้แล. อีกอย่าง บทว่า ทิฏฺเฐ แสดงวรรณายตนะโดยอาการเห็น, แสดงสัททายตนะโดยอาการฟัง, แสดงฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ โดยอาการรู้ทางจมูก ลิ้น กาย. แสดงคันธายตนะของฆานะ, รสายตนะของชิวหา, โผฏฐัพพายตนะคือปฐวี เตโช วาโย ของกาย, ธัมมายตนะโดยอาการรู้ทางใจ. บทว่า ทิฏฺเฐ อนูปโย คือ ปราศจากราคูปายะในสิ่งที่เห็นด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า อนปาโย คือ ปราศจากความโกรธ ไม่กระทบกระทั่ง. บทว่า อนิสฺสิโต คือ ไม่ติดข้องด้วยตัณหา. บทว่า อปฺปฏิพทฺโธ คือ ไม่ถูกผูกมัดด้วยมานะ. บทว่า วิปฺปมุตฺโต คือ หลุดพ้นจากอารมณ์ทั้งปวง. บทว่า วิสญฺญุตฺโต คือ เป็นผู้แยกขาดจากกิเลสแล้วดำรงอยู่.

Saṃvijjati bhagavato cakkhūti buddhassa bhagavato pakatimaṃsacakkhu upalabbhati. Passatīti dakkhati oloketi. Cakkhunā rūpanti cakkhuviññāṇena rūpārammaṇaṃ. Chandarāgoti taṇhāchando.

บทว่า สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขุ คือ จักษุเนื้อตามปกติของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ย่อมมีอยู่. บทว่า ปสฺสติ คือ ย่อมเห็น ย่อมแลดู. บทว่า จกฺขุนา รูปํ คือ รูปารมณ์ด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า ฉนฺทราโค คือ ฉันทราคะอันเป็นตัณหา.

Dantaṃ nayanti samitinti uyyānakīḷāmaṇḍalādīsu hi mahājanamajjhaṃ gacchantā dantameva goṇaṃ vā dantaṃ assājānīyaṃ vā yāne yojetvā nayanti. Rājāti tathārūpāneva ṭhānāni gacchanto rājāpi dantameva abhiruhati. Manussesūti manussesupi catūhi ariyamaggehi danto nibbisevanova seṭṭho. Yotivākyanti evarūpaṃ atikkammavacanaṃ punappunaṃ vuccamānampi titikkhati nappatippharati na vihaññati, evarūpo danto seṭṭhoti attho.

บทว่า ทนฺตํ นยนฺติ สมิตึ ความว่า ชนทั้งหลายเมื่อจะไปสู่ท่ามกลางมหาชนในที่ประชุมเล่นในสวนเป็นต้น ย่อมเทียมโคที่ฝึกแล้ว หรือม้าอาชาไนยที่ฝึกแล้วในยานแล้วนำไป. บทว่า ราชา คือ พระราชาเมื่อจะเสด็จไปในที่เช่นนั้น ก็ย่อมทรงขึ้นพาหนะที่ฝึกแล้วนั่นเอง. บทว่า มนุสฺเสสุ คือ ในหมู่มนุษย์ ผู้ที่ฝึกแล้วด้วยอริยมรรค ๔ ไม่ข้องแวะ ย่อมประเสริฐ. บทว่า โยติวากฺยํ ความว่า ผู้ที่ฝึกแล้วเช่นนั้น ย่อมอดทนได้ ไม่กระทบกระทั่ง ไม่เดือดร้อน แม้คำพูดที่ล่วงเกินเช่นนั้นที่กล่าวซ้ำๆ กัน หมายความว่า ผู้ที่ฝึกแล้วเช่นนั้นประเสริฐ.

Assatarāti vaḷavāya gadrabhena jātā. Ājānīyāti yaṃ assadammasārathi kāraṇaṃ kāreti, tassa khippaṃ jānanasamatthā. Sindhavāti sindhavaraṭṭhe jātā assā. Mahānāgāti kuñjarasaṅkhātā mahāhatthino. Attadantoti ete assatarā vā sindhavā vā kuñjarā vā dantāva, na adantā. Yo pana catumaggasaṅkhātena attano dantatāya attadanto nibbisevano, ayaṃ tatopi varaṃ, sabbehipi etehi uttaritaroti attho.

บทว่า อสฺสตรา คือ ล่อที่เกิดจากแม่ม้ากับพ่อลา. บทว่า อาชานียา คือ ม้าที่สามารถรู้เหตุที่สารถีฝึกม้าให้ทำได้โดยเร็ว. บทว่า สินฺธวา คือ ม้าที่เกิดในแคว้นสินธพ. บทว่า มหานาคา คือ ช้างใหญ่ที่เรียกว่ากุญชร. บทว่า อตฺตทนฺโต คือ ล่อก็ดี ม้าสินธพก็ดี ช้างก็ดี เหล่านี้เป็นสัตว์ที่ฝึกแล้วนั่นเอง ไม่ใช่สัตว์ที่ยังไม่ฝึก. ส่วนผู้ใดเป็นผู้มีตนอันฝึกแล้วด้วยความเป็นผู้ฝึกตนอันนับว่าเป็นอริยมรรค ๔ ไม่ข้องแวะ ผู้นั้นประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด หมายความว่า ผู้นั้นประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านี้ทั้งหมด.

Na hi etehi yānehīti yāni etāni hatthiyānādīni uttamayānāni, etehi yānehi koci puggalo supinantenapi agatapubbattā ‘‘agata’’nti saṅkhātaṃ nibbānadisaṃ tathā na gaccheyya. Yathā pubbabhāge indriyadamena dantena, aparabhāge ariyamaggabhāvanāya sudantena danto nibbisevano sappañño puggalo taṃ agatapubbaṃ disaṃ gacchati, dantabhūmiṃ pāpuṇāti, tasmā attadamanameva varataranti attho (dha. pa. aṭṭha. 2.322; mahāni. aṭṭha. 90).

บทว่า น หิ เอเตหิ ยาเนหิ ความว่า ยานเหล่านี้คือยานช้างเป็นต้น เป็นยานอันสูงสุด บุคคลใดๆ ไม่พึงไปสู่ทิศคือนิพพานที่ชื่อว่า “อคตะ” เพราะไม่เคยไปแม้ด้วยความฝันด้วยยานเหล่านี้อย่างนั้น. บุคคลผู้ฝึกแล้ว ไม่ข้องแวะ ผู้มีปัญญา ผู้ฝึกดีแล้วด้วยการเจริญอริยมรรคในส่วนเบื้องปลาย ผู้ฝึกแล้วด้วยการฝึกอินทรีย์ในส่วนเบื้องต้น ย่อมไปสู่ทิศที่ยังไม่เคยไปนั้น ย่อมถึงภูมิแห่งผู้ฝึกแล้วได้ ฉะนั้น การฝึกตนเองจึงประเสริฐกว่า หมายความว่า การฝึกตนเองประเสริฐกว่า (ธ.อ. ๒.๓๒๒; มหานิ.อ. ๙๐).

Vidhāsu na vikampantīti navavidhamānakoṭṭhāsesu na calanti na vedhenti. Vippamuttā punabbhavāti kammakilesato samucchedavimuttiyā suṭṭhu muttā. Dantabhūmiṃ anuppattāti arahattaphalaṃ pāpuṇitvā ṭhitā. Te loke vijitāvinoti [Pg.19] te vuttappakārā khīṇāsavā sattaloke vijitavijayā nāma (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.76; mahāni. aṭṭha. 90).

"ไม่หวั่นไหวในมานะ" คือ ไม่หวั่นไหว ไม่สะทกสะท้านในส่วนแห่งมานะ ๙ อย่าง. "พ้นแล้วจากภพใหม่" คือ พ้นดีแล้วจากกรรมและกิเลสด้วยสมุจเฉทวิมุตติ. "บรรลุภูมิที่ฝึกแล้ว" คือ ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผล. "ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ชนะในโลก" คือ พระขีณาสพผู้มีประเภทดังกล่าวแล้วเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ชนะแล้วซึ่งชัยชนะในสัตว์โลก (สํ. นิ. อฏฺฐ. 2.3.76; มหานิ. อฏฺฐ. 90).

Yassindriyāni bhāvitānīti yassa khīṇāsavassa saddhādipañcindriyāni arahattaphalaṃ pāpetvā vaḍḍhitāni. Ajjhattañca bahiddhā cāti cakkhādiajjhattāyatanāni ca rūpādibahiddhāyatanāni ca nibbisevanāni katāni. Sabbaloketi sakalatedhātuke loke ca. Nibbijjha imaṃ parañca lokanti imañca attabhāvaṃ paraloke ca attabhāvaṃ atikkamitvā ṭhito khīṇāsavo. Kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa dantoti so khīṇāsavo cakkhādito danto vaḍḍhitacitto maraṇakālaṃ pattheti (su. ni. aṭṭha. 2.522; mahāni. aṭṭha. 90).

"อินทรีย์ของท่านผู้ใดอบรมแล้ว" คือ อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น ของพระขีณาสพใด เจริญแล้วยังอรหัตตผลให้ถึง. "ทั้งภายในและภายนอก" คือ อายตนะภายในมีจักษุเป็นต้น และอายตนะภายนอกมีรูปเป็นต้น กระทำแล้วไม่ให้ข้องแวะ. "ในโลกทั้งปวง" คือ ในโลกอันเป็นไตรโลกธาตุทั้งหมด. "แทงตลอดโลกนี้และโลกอื่น" คือ พระขีณาสพผู้ตั้งอยู่ข้ามพ้นอัตภาพนี้และอัตภาพในโลกอื่นแล้ว. "ท่านผู้ฝึกแล้วนั้นย่อมหวังซึ่งกาล" คือ พระขีณาสพนั้น ผู้ฝึกแล้วจากจักษุเป็นต้น ผู้มีจิตอันเจริญแล้ว ย่อมปรารถนากาลแห่งมรณะ (สุ. นิ. อฏฺฐ. 2.522; มหานิ. อฏฺฐ. 90).

Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti yesaṃ khandhādidhammānaṃ uppatti paññāyati. Atthaṅgamato nirodhoti atthaṅgamanavasena tesaṃyeva abhāvo paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalakammanissito vipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato vipākopi kammasannissitova nāma. Nāmasannissitaṃ rūpanti sabbarūpaṃ nāmaṃ gahetvā pavattanato nāmasannissitaṃ nāma jātaṃ. Jātiyā anugatanti sabbaṃ kammādikaṃ jātiyā anupaviṭṭhaṃ. Jarāya anusaṭanti jarāya patthaṭaṃ. Byādhinā abhibhūtanti byādhidukkhena abhimadditaṃ. Maraṇena abbhāhatanti maccunā abhihaṭaṃ pahaṭaṃ. Atāṇanti puttādīhipi tāyanassa abhāvato atāyanaṃ anārakkhaṃ alabbhaṇeyyaṃ khemaṃ vā. Aleṇanti allīyituṃ nissayituṃ anarahaṃ, allīnānampi na leṇakiccakaraṇaṃ. Asaraṇanti nissitānaṃ na bhayahārakaṃ, na bhayavināsakaṃ. Asaraṇībhūtanti pure uppattiyā attano abhāveneva asaraṇaṃ, uppattisamakālameva asaraṇabhūtanti attho.

"ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดปรากฏแต่แรก" คือ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่าใดปรากฏ. "ความดับเพราะความเสื่อมไป" คือ ความไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้นนั่นเองปรากฏโดยความเป็นความเสื่อมไป. "วิบากอาศัยกรรม" คือ วิบากอาศัยกรรมที่เป็นกุศลและอกุศล เพราะเป็นไปไม่พ้นกรรม วิบากก็ชื่อว่าอาศัยกรรมนั่นเอง. "รูปอาศัยนาม" คือ เพราะรูปทั้งหมดเป็นไปโดยถือเอานาม จึงชื่อว่าอาศัยนาม. "ถูกชาติติดตาม" คือ กรรมเป็นต้นทั้งหมดถูกชาติเข้าไปแล้ว. "ถูกชราแผ่ไปทั่ว" คือ ถูกชราแผ่ไปทั่ว. "ถูกพยาธิครอบงำ" คือ ถูกทุกข์คือพยาธิบีบคั้น. "ถูกมรณะประหัตประหาร" คือ ถูกมัจจุยกไปแล้ว ประหัตประหารแล้ว. "ไม่มีที่พึ่ง" คือ เพราะไม่มีการคุ้มครองแม้จากบุตรเป็นต้น จึงไม่มีการคุ้มครอง ไม่มีการรักษา ไม่พึงได้ซึ่งความเกษม. "ไม่มีที่หลบซ่อน" คือ ไม่ควรเพื่อจะเข้าไปอาศัยและพึ่งพิง แม้แก่ผู้เข้าไปอาศัยแล้วก็ไม่กระทำกิจแห่งที่หลบซ่อน. "ไม่มีที่พึ่ง" คือ ไม่เป็นที่นำภัยออกไปแก่ผู้พึ่งพิง ไม่ทำลายภัย. "เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง" คือ ไม่มีที่พึ่งเพราะความไม่มีอยู่ของตนก่อนความเกิดขึ้นนั่นเอง เป็นผู้ไม่มีที่พึ่งพร้อมกับความเกิดขึ้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ.

19. Apucchasīti ettha a-iti padapūraṇamatte nipāto, pucchasitveva attho. Pavakkhāmi yathā pajānanti yathā pajānanto ācikkhati, evaṃ ācikkhissāmi. Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti taṇhādiupadhinidānā jātiādidukkhavisesā pabhavanti.

๑๙. "ท่านถามแล้ว" ในบทนี้ อักษร อ เป็นเพียงนิบาตที่ใช้เติมบท มีอรรถว่า ท่านถามแล้วนั่นเอง. "เราจักบอกตามที่รู้" คือ บอกตามที่รู้ เราจักบอกอย่างนั้น. "ทุกข์ทั้งหลายย่อมเกิดจากอุปธิเป็นเหตุ" คือ ทุกข์พิเศษมีชาติเป็นต้นย่อมเกิดจากอุปธิมีตัณหาเป็นต้นเป็นเหตุ.

Taṇhūpadhīti [Pg.20] taṇhā eva taṇhūpadhi. Sassatucchedadiṭṭhi eva diṭṭhūpadhi. Rāgādikilesā eva kilesūpadhi. Puññādikammāni eva kammūpadhi. Tividhaduccaritāniyeva duccaritūpadhi. Kabaḷīkārādayo āhārā eva āhārūpadhi. Dosapaṭigho eva paṭighūpadhi. Kammasamuṭṭhānā kammeneva gahitā pathavādayo catasso dhātuyova catasso upādinnadhātuyo upadhī. Cakkhādichaajjhattikāni āyatanāni eva cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī. Cakkhuviññāṇādichaviññāṇakāyāva cha viññāṇakāyā upadhī. Sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhenāti sabbatebhūmakaṃ dukkhaṃ dussahanaṭṭhena upadhi.

"อุปธิคือตัณหา" คือ ตัณหานั่นแหละคืออุปธิคือตัณหา. ทิฏฐิคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐินั่นแหละคืออุปธิคือทิฏฐิ. กิเลสมีราคะเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคือกิเลส. กรรมมีบุญเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคือกรรม. ทุจริต ๓ อย่างนั่นแหละคืออุปธิคือทุจริต. อาหารมีกวฬิงการาหารเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคืออาหาร. โทสะและปฏิฆะนั่นแหละคืออุปธิคือปฏิฆะ. ธาตุ ๔ มีปฐวีเป็นต้น อันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน อันกรรมนั่นเองยึดถือแล้วนั่นแหละคืออุปธิคืออุปาทินนธาตุ ๔. อายตนะภายใน ๖ มีจักษุเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคืออายตนะภายใน ๖. วิญญาณกาย ๖ มีจักขุวิญญาณเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคือวิญญาณกาย ๖. "ทุกข์ทั้งหมดโดยความเป็นทุกข์" คือ ทุกข์อันเป็นไตรภูมิทั้งหมดโดยความเป็นของทนได้ยากคืออุปธิ.

20. Evaṃ upadhinidānato pabhavantesu dukkhesu – yo ve avidvāti gāthā. Tattha pajānanti saṅkhāre aniccādivasena jānanto. Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘upadhī’’ti anupassanto. Imissā gāthāya niddese vattabbaṃ natthi.

๒๐. ในทุกข์ทั้งหลายที่เกิดจากอุปธิเป็นเหตุอย่างนี้ คาถาว่า "ผู้ใดแลเป็นผู้ไม่รู้". ในบทนั้น คำว่า "ย่อมรู้" คือ รู้สังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. "ผู้ตามเห็นความเกิดและความเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์" คือ ตามเห็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ในวัฏฏะว่า "อุปธิ". ในนิเทศแห่งคาถานี้ ไม่มีอะไรจะกล่าวอีก.

21. Sokapariddavañcāti sokañca paridevañca. Tathā hi te vidito esa dhammoti yathā yathā sattā jānanti, tathā tathā ñāpanavasena vidito esa tayā dhammoti.

๒๑. "ทั้งโสกะและปริเทวะ" คือ ทั้งโสกะและปริเทวะ. "ธรรมนั้นเป็นที่รู้แจ้งแก่ท่านแล้วอย่างนั้น" คือ สัตว์ทั้งหลายรู้แจ้งอย่างไร ธรรมนั้นเป็นที่รู้แจ้งแก่ท่านแล้วอย่างนั้นโดยความเป็นเครื่องให้รู้แจ้ง.

Tattha tarantīti paṭhamamaggena diṭṭhoghaṃ taranti. Uttarantīti dutiyamaggena kāmoghaṃ tanukaraṇavasena uggantvā taranti. Patarantīti tameva niravasesappahānavasena tatiyamaggena visesena taranti. Samatikkamantīti bhavoghaavijjoghappahānavasena catutthamaggena sammā atikkamanti. Vītivattantīti phalaṃ pāpuṇitvā tiṭṭhanti.

ในบทนั้น คำว่า "ย่อมข้าม" คือ ย่อมข้ามทิฏฐิโอฆะด้วยปฐมมรรค. "ย่อมข้ามขึ้น" คือ ย่อมข้ามกามโอฆะด้วยทุติยมรรคโดยความเป็นเครื่องทำให้เบาบางแล้วขึ้นไป. "ย่อมข้ามโดยยิ่ง" คือ ย่อมข้ามกามโอฆะนั้นนั่นแหละด้วยตติยมรรคโดยความเป็นเครื่องละโดยไม่เหลือ. "ย่อมก้าวล่วงโดยชอบ" คือ ย่อมก้าวล่วงโดยชอบด้วยจตุตถะมรรคโดยความเป็นเครื่องละภวโอฆะและอวิชชาโอฆะ. "ย่อมล่วงพ้น" คือ ถึงผลแล้วตั้งอยู่.

22. Kittayissāmi te dhammanti nibbānadhammaṃ nibbānagāminipaṭipadādhammañca te desayissāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭheva dukkhādidhamme, imasmiṃyeva vā attabhāve. Anītihanti attapaccakkhaṃ. Yaṃ viditvāti yaṃ dhammaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753) nayena sammasanto viditvā.

๒๒. "เราจักประกาศธรรมแก่ท่าน" คือ เราจักแสดงนิพพานธรรมและนิพพานคามินีปฏิปทาธรรมแก่ท่าน. "ในธรรมที่เห็นแล้ว" คือ ในธรรมมีทุกข์เป็นต้นที่เห็นแล้วนั่นแหละ หรือในอัตภาพนี้เอง. "ไม่ใช่เป็นไปตามตำนาน" คือ เป็นของประจักษ์แก่ตน. "รู้แล้วซึ่งธรรมใด" คือ รู้แล้วซึ่งธรรมใดโดยพิจารณาด้วยนัยมีอาทิว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" (ธ.ป. 277; เถรคาถา 676; กถา. 753) เป็นต้น.

Tattha ādikalyāṇanti hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ tava kittayissāmi, tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā kittayanto ādikalyāṇādippakārameva kittayissāmi. Ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmi. Majjhepi. Pariyosānepi bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmīti [Pg.21] vuttaṃ hoti. Yasmiñhi bhagavā ekagāthampi desesi, sā samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā, pacchimapādena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ suttaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ.

ในคำว่า "งามในเบื้องต้น" นั้น แม้ละธรรมอันเป็นสุขเกิดจากวิเวกอันยอดเยี่ยมแล้ว เราจักสรรเสริญธรรมแก่ท่าน และเราจักสรรเสริญธรรมนั้น ไม่ว่าน้อยหรือมาก โดยลักษณะที่งามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเอง เราจักสรรเสริญโดยทำให้งามดี ไม่มีโทษในเบื้องต้น แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด ก็จักสรรเสริญโดยทำให้งามดี ไม่มีโทษ ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแม้คาถาเดียว คาถานั้นเป็นธรรมที่งามโดยรอบ จึงงามในเบื้องต้นด้วยบาทแรก งามในท่ามกลางด้วยบาทที่สองและสาม งามในที่สุดด้วยบาทสุดท้าย พระสูตรที่มีอนุสนธิเดียว งามในเบื้องต้นด้วยนิทาน งามในที่สุดด้วยนิคม งามในท่ามกลางด้วยส่วนที่เหลือ พระสูตรที่มีอนุสนธิหลายอย่าง งามในเบื้องต้นด้วยอนุสนธิแรก งามในที่สุดด้วยอนุสนธิสุดท้าย งามในท่ามกลางด้วยอนุสนธิที่เหลือ

Api ca sanidānauppattittā ādikalyāṇaṃ, veneyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya ca hetudāharaṇayuttato ca majjhekalyāṇaṃ, sotūnaṃ saddhāpaṭilābhajananena nigamanena ca pariyosānakalyāṇaṃ.

อนึ่ง งามในเบื้องต้นเพราะมีนิทานและเหตุเกิด งามในท่ามกลางเพราะเหมาะสมแก่เวไนยสัตว์ เพราะอรรถไม่วิปริต และเพราะประกอบด้วยเหตุและอุทาหรณ์ งามในที่สุดเพราะทำให้ผู้ฟังได้ศรัทธา และเพราะมีนิคม

Sakalo hi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo. Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇo. Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo.

แท้จริง ธรรมแห่งพระศาสนาทั้งหมด งามในเบื้องต้นด้วยศีลอันเป็นประโยชน์ของตน งามในท่ามกลางด้วยสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล งามในที่สุดด้วยนิพพาน หรืองามในเบื้องต้นด้วยศีลและสมาธิ งามในท่ามกลางด้วยวิปัสสนาและมรรค งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน หรืองามในเบื้องต้นด้วยการตรัสรู้ชอบของพระพุทธเจ้า งามในท่ามกลางด้วยความเป็นธรรมดีของพระธรรม งามในที่สุดด้วยการปฏิบัติชอบของพระสงฆ์ หรืองามในเบื้องต้นด้วยอภิสัมโพธิที่พึงบรรลุโดยผู้ปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้นเมื่อได้ฟังธรรมนั้น งามในท่ามกลางด้วยปัจเจกโพธิ งามในที่สุดด้วยสาวกโพธิ

Suyyamāno cesa nīvaraṇavikkhambhanato bhavanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjiyamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇameva āvahatīti majjhekalyāṇo, tathāpaṭipanno (pārā. aṭṭha. 1.1) ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇoti.

อนึ่ง ธรรมนี้เมื่อถูกฟัง ย่อมนำมาซึ่งความงามด้วยการฟัง เพราะข่มนิวรณ์ได้ จึงงามในเบื้องต้น เมื่อถูกปฏิบัติ ย่อมนำมาซึ่งความงามด้วยการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งสุขแห่งสมถะและวิปัสสนา จึงงามในท่ามกลาง และผู้ปฏิบัติอย่างนั้น เมื่อผลแห่งการปฏิบัติสำเร็จแล้ว ย่อมนำมาซึ่งความงามด้วยผลแห่งการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้คงที่ จึงงามในที่สุด ดังนี้

Yaṃ panesa bhagavā dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, nānānayehi dīpeti. Taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ. Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ. Atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ[Pg.22]. Dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ. Dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato sarikkhakajanappasādakanti sātthaṃ. Saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ. Uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassa abhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ. Apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงธรรมนั้น ย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์คือพระศาสนาและพรหมจรรย์คือมรรค ทรงแสดงด้วยนัยต่างๆ ธรรมนั้นประกอบด้วยอรรถ เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถตามสมควร ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ประกอบด้วยอรรถ เพราะประกอบด้วยการชี้แจง การประกาศ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น และการบัญญัติบทแห่งอรรถ ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะถึงพร้อมด้วยอักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และการแสดง ประกอบด้วยอรรถ เพราะมีความลึกซึ้งแห่งอรรถและความลึกซึ้งแห่งการแทงตลอด ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะมีความลึกซึ้งแห่งธรรมและความลึกซึ้งแห่งการแสดง ประกอบด้วยอรรถ เพราะเป็นวิสัยแห่งอรรถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะเป็นวิสัยแห่งธรรมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ประกอบด้วยอรรถ เพราะเป็นที่รู้แจ้งของบัณฑิต และเป็นที่เลื่อมใสของชนผู้มีปัญญา ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะเป็นที่น่าเชื่อถือ และเป็นที่เลื่อมใสของชนผู้เป็นโลกิยะ ประกอบด้วยอรรถ เพราะมีอัธยาศัยลึกซึ้ง ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะมีบทที่ตื้น บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะไม่มีสิ่งที่พึงนำเข้ามา จึงบริบูรณ์โดยความเป็นทั้งหมด บริสุทธิ์ เพราะไม่มีสิ่งที่พึงนำออกไป จึงบริสุทธิ์โดยความเป็นผู้ไม่มีโทษ

Api ca – paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ. Pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca parisuddhaṃ. Sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato, tesañca cariyabhāvato brahmacariyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.1).

อนึ่ง ประกอบด้วยอรรถ เพราะความชัดเจนแห่งการบรรลุด้วยการปฏิบัติ ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะความชัดเจนแห่งคัมภีร์ด้วยปริยัติ บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะประกอบด้วยขันธ์แห่งธรรม ๕ ประการ มีศีลเป็นต้น บริสุทธิ์ เพราะไม่มีอุปกิเลส เพราะดำเนินไปเพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้น และเพราะไม่เกี่ยวข้องด้วยอามิสของโลก เป็นพรหมจรรย์ เพราะถูกสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ เพราะอันท่านผู้ประเสริฐผู้เป็นพรหมแล้วพึงประพฤติ และเพราะเป็นจริยาของท่านเหล่านั้น

Evaṃ pariyattidhammaṃ dassetvā idāni lokuttaradhammaṃ dassetuṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’ti āha. Sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme dassetvā nibbattitalokuttaraṃ dassetuṃ ‘‘nibbānañcā’’ti āha. Nibbānagāminiñca paṭipadanti pubbabhāgasīlasamādhivipassanādhammañca kittayissāmi.

เมื่อแสดงปริยัติธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงโลกุตรธรรม จึงตรัสว่า "สติปัฏฐาน ๔" เมื่อแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการแล้ว เพื่อแสดงโลกุตรธรรมที่เกิดขึ้น จึงตรัสว่า "และนิพพาน" และเราจักสรรเสริญปฏิปทาอันเป็นไปสู่นิพพาน คือธรรมอันเป็นส่วนเบื้องต้น ได้แก่ ศีล สมาธิ และวิปัสสนา

Dukkhe diṭṭheti dukkhasacce sarasalakkhaṇena diṭṭhe dukkhasaccaṃ pakāsessāmi. Samudayādīsupi eseva nayo.

ในคำว่า "เห็นทุกข์" นั้น เราจักประกาศทุกขสัจจะที่ถูกเห็นด้วยลักษณะเฉพาะของตนในทุกขสัจจะ แม้ในสมุทัยเป็นต้น ก็นัยนี้แล

23. Tañcāhaṃ abhinandāmīti taṃ vuttappakāradhammajotakaṃ tava vacanaṃ ahaṃ patthayāmi. Dhammamuttamanti tañca dhammamuttamaṃ abhinandāmi.

๒๓. ในคำว่า "และเราย่อมยินดีในธรรมนั้น" นั้น เราปรารถนาคำของท่านอันส่องธรรมมีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั้น ในคำว่า "ธรรมอันสูงสุด" นั้น เราย่อมยินดีในธรรมอันสูงสุดนั้น

Tattha mahato tamokāyassa padālananti mahato avijjārāsissa chedanaṃ. Aniccalakkhaṇavasena esī. Dukkhalakkhaṇavasena gavesī. Anattalakkhaṇavasena samantato pariyesī. Mahato vipallāsassa pabhedananti mahantassa asubhe subhantiādidvādasavidhassa vipallāsassa bhedanaṃ. Mahato taṇhāsallassa abbahananti mahantassa antotudanaṭṭhena taṇhākaṇṭakassa luñcanaṃ. Diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhananti diṭṭhiyeva abbocchinnappavattito saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭo, tassa diṭṭhisaṅghāṭassa nivattanaṃ. Mānadhajassa pātananti ussitaṭṭhena unnatilakkhaṇassa mānaddhajassa pātanaṃ. Abhisaṅkhārassa vūpasamanti puññādiabhisaṅkhārassa upasamanaṃ. Oghassa nittharaṇanti vaṭṭe osīdāpanassa kāmoghādioghassa [Pg.23] nittharaṇaṃ nikkhamanaṃ. Bhārassa nikkhepananti rūpādipañcakkhandhabhārassa khipanaṃ chaḍḍanaṃ. Saṃsāravaṭṭassa upacchedanti khandhādipaṭipāṭisaṃsāravaṭṭassa hetunassanena ucchijjanaṃ. Santāpassa nibbāpananti kilesasantāpassa nibbutiṃ. Pariḷāhassa paṭipassaddhanti kilesapariḷāhassa vūpasamaṃ paṭipassambhanaṃ. Dhammadhajassa ussāpananti navavidhalokuttaradhammassa ussāpetvā ṭhapanaṃ. Paramatthaṃ amataṃ nibbānanti uttamaṭṭhena paramatthaṃ. Natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ. Kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ. Saṃsāradukkhapaṭipakkhabhūtattā nibbutanti nibbānaṃ. Natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ.

ในบทนั้น คำว่า “การทำลายกองความมืดใหญ่” คือ การตัดกองอวิชชาใหญ่. แสวงหาโดยความเป็นอนิจจลักษณะ. ค้นหาโดยความเป็นทุกขลักษณะ. เสาะหาโดยรอบโดยความเป็นอนัตตลักษณะ. คำว่า “การทำลายวิปลาสใหญ่” คือ การทำลายวิปลาส 12 อย่าง มีการสำคัญว่าไม่งามว่างามเป็นต้น. คำว่า “การถอนลูกศรคือตัณหาใหญ่” คือ การถอนหนามคือตัณหาใหญ่ ซึ่งเสียดแทงอยู่ภายใน. คำว่า “การคลายเครื่องรัดคือทิฏฐิ” คือ ทิฏฐินั่นแหละเป็นเครื่องรัด เพราะเป็นไปติดต่อกันไม่ขาดสาย การคลายเครื่องรัดคือทิฏฐินั้น. คำว่า “การทำให้ตกไปซึ่งธงคือมานะ” คือ การทำให้ตกไปซึ่งธงคือมานะ ซึ่งมีลักษณะสูงเด่นเพราะยกขึ้น. คำว่า “การสงบสังขาร” คือ การสงบสังขารมีบุญเป็นต้น. คำว่า “การข้ามโอฆะ” คือ การข้าม การออกไปจากโอฆะมีกามโอฆะเป็นต้น ซึ่งทำให้จมอยู่ในวัฏฏะ. คำว่า “การวางภาระ” คือ การทิ้ง การสละภาระคือขันธ์ 5 มีรูปเป็นต้น. คำว่า “การตัดวัฏฏะแห่งสังสาระ” คือ การตัดวัฏฏะแห่งสังสาระอันเป็นลำดับของขันธ์เป็นต้น ด้วยการดับเหตุ. คำว่า “การดับความเร่าร้อน” คือ ความดับแห่งความเร่าร้อนคือกิเลส. คำว่า “การระงับความกระวนกระวาย” คือ การสงบ การระงับความกระวนกระวายคือกิเลส. คำว่า “การยกธงธรรมขึ้น” คือ การยกโลกุตรธรรม 9 อย่างขึ้นตั้งไว้. คำว่า “ปรมัตถ์ อมตะ นิพพาน” คือ ปรมัตถ์โดยอรรถว่าสูงสุด. ไม่มีความตายที่ชื่อว่ามรณะของสิ่งนี้ จึงชื่อว่าอมตะ. เป็นยาแก้พิษกิเลส จึงชื่อว่าอมตะ. เป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ในสังสาระ จึงชื่อว่านิพพาน. ไม่มีเครื่องร้อยรัดที่ชื่อว่าตัณหาในสิ่งนี้ จึงชื่อว่านิพพาน.

Mahesakkhehi sattehīti mahānubhāvehi sakkādīhi sattehi. Pariyesitoti pariyiṭṭho. Kahaṃ devadevoti devānaṃ atidevo kuhiṃ. Kahaṃ narāsabhoti uttamapuriso.

คำว่า “โดยสัตว์ผู้มีศักดิ์ใหญ่” คือ โดยสัตว์ผู้มีอานุภาพมาก มีท้าวสักกะเป็นต้น. คำว่า “อันแสวงหาแล้ว” คือ อันแสวงหาแล้ว. คำว่า “พระเทวเทพอยู่ที่ไหน” คือ พระผู้เป็นอติเทพของเหล่าเทพอยู่ที่ไหน. คำว่า “พระนราสภอยู่ที่ไหน” คือ พระบุรุษผู้สูงสุดอยู่ที่ไหน.

24. Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataddhā vuccati. Adhoti atītaddhā. Tiriyañcāpi majjheti paccuppannaddhā. Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇanti etesu uddhādīsu taṇhañca diṭṭhinivesanañca abhisaṅkhāraviññāṇañca panudehi. Panuditvā ca bhave na tiṭṭheti evaṃ sante duvidhepi bhave na tiṭṭheyya. Evaṃ tāva panujjasaddassa panudehīti imasmiṃ atthavikappe sambandho. Panuditvāti etasmiṃ pana atthavikappe bhave na tiṭṭheti ayameva sambandho. Etāni nandīnivesanaviññāṇāni panuditvā duvidhepi bhave na tiṭṭheyyāti.

๒๔. ในบทว่า “เบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวางท่ามกลาง” นี้ คำว่า “เบื้องบน” หมายถึง อนาคตกาล. คำว่า “เบื้องล่าง” คือ อดีตกาล. คำว่า “เบื้องขวางท่ามกลาง” คือ ปัจจุบันกาล. คำว่า “ละนันทิและนิวาสะ และวิญญาณ” ในกาลมีเบื้องบนเป็นต้นเหล่านั้น ท่านจงละตัณหาและทิฏฐิอันเป็นที่ตั้ง และวิญญาณอันเป็นสังขาร. คำว่า “และละแล้วไม่ตั้งอยู่ในภพ” คือ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงไม่ตั้งอยู่ในภพทั้งสองอย่าง. ความสัมพันธ์ในอรรถวิกัลป์นี้ว่า “ท่านจงละ” เป็นความสัมพันธ์ของคำว่า “ปนุชชะ” (ละ). ส่วนในอรรถวิกัลป์นี้ว่า “ละแล้ว” ความสัมพันธ์ก็คือ “ไม่ตั้งอยู่ในภพ” นั่นเอง. คือ ละนันทิ นิวาสะ และวิญญาณเหล่านี้แล้ว พึงไม่ตั้งอยู่ในภพทั้งสองอย่าง.

Sahokāsavasena devaloko uddhaṃ. Apāyaloko adho. Manussaloko majjhe. Tattha kusalā dhammāti apāyaṃ muñcitvā upari paṭisandhidānato kusalā dhammā uddhanti vuccanti. Akusalā dhammā apāyesu paṭisandhidānato adhoti. Tadubhayavimuttattā abyākatā dhammā tiriyañcāpi majjheti vuccanti. Sabboparivasena arūpadhātu uddhaṃ. Sabbaadhovasena kāmadhātu adho. Tadubhayantaravasena rūpadhātu majjhe. Kāyacittābādhakhananavasena sukhā vedanā uddhaṃ. Dukkhamanavasena dukkhā vedanā adho. Adukkhamasukhā vedanā majjhe. Attabhāvavasena paricchedaṃ dassento ‘‘uddhanti uddhaṃ pādatalā’’tiādimāha. Tattha uddhaṃ pādatalāti pādatalato upari. Adho kesamatthakāti kesamatthakato adho. Majjheti dvinnaṃ antaraṃ.

โดยความเป็นไปพร้อมด้วยโอกาส เทวโลกอยู่เบื้องบน. อบายโลกอยู่เบื้องล่าง. มนุษยโลกอยู่ท่ามกลาง. ในบทนั้น คำว่า “กุศลธรรม” คือ กุศลธรรมชื่อว่า “เบื้องบน” เพราะให้ปฏิสนธิเบื้องบน พ้นจากอบาย. อกุศลธรรมชื่อว่า “เบื้องล่าง” เพราะให้ปฏิสนธิในอบาย. อัพยากตธรรมชื่อว่า “เบื้องขวางท่ามกลาง” เพราะพ้นจากทั้งสองอย่างนั้น. โดยความเป็นเบื้องบนทั้งหมด อรูปธาตุอยู่เบื้องบน. โดยความเป็นเบื้องล่างทั้งหมด กามธาตุอยู่เบื้องล่าง. โดยความเป็นระหว่างกลางของทั้งสองอย่างนั้น รูปธาตุอยู่ท่ามกลาง. โดยความเป็นเครื่องขุดทำลายความเจ็บป่วยทางกายและใจ สุขเวทนาอยู่เบื้องบน. โดยความเป็นสภาพที่ย่ำยี ทุกขเวทนาอยู่เบื้องล่าง. อทุกขมสุขเวทนาอยู่ท่ามกลาง. เมื่อแสดงการกำหนดโดยความเป็นอัตภาพ จึงกล่าวคำมีว่า “เบื้องบน คือ เบื้องบนจากฝ่าเท้า” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “เบื้องบนจากฝ่าเท้า” คือ เหนือจากฝ่าเท้า. คำว่า “เบื้องล่างจากปลายผม” คือ ต่ำกว่าปลายผม. คำว่า “ท่ามกลาง” คือ ระหว่างของสองอย่าง.

Puññābhisaṅkhārasahagataṃ [Pg.24] viññāṇanti terasavidhapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti dvādasavidhaapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti catubbidhaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ kammaviññāṇaṃ. Nujjāti khipa. Panujjāti atīva khipa. Nudāti luñca. Panudāti atīva luñca. Pajahāti chaḍḍehi. Vinodehīti dūraṃ karohi.

คำว่า “วิญญาณที่สหรคตด้วยปุญญาภิสังขาร” คือ กรรมวิญญาณที่ประกอบด้วยปุญญาภิสังขาร 13 อย่าง. คำว่า “วิญญาณที่สหรคตด้วยอปุญญาภิสังขาร” คือ กรรมวิญญาณที่ประกอบด้วยอปุญญาภิสังขาร 12 อย่าง. คำว่า “วิญญาณที่สหรคตด้วยอาเนญชาภิสังขาร” คือ กรรมวิญญาณที่สหรคตด้วยอาเนญชาภิสังขาร 4 อย่าง. คำว่า “นุชชะ” (ขับไป) คือ จงขับไป. คำว่า “ปนุชชะ” (ขับไปอย่างยิ่ง) คือ จงขับไปอย่างยิ่ง. คำว่า “นุท” (ถอน) คือ จงถอน. คำว่า “ปนุท” (ถอนอย่างยิ่ง) คือ จงถอนอย่างยิ่ง. คำว่า “ปชหะ” (ละ) คือ จงละ. คำว่า “วิโนเทหิ” (บรรเทา) คือ จงทำให้ห่างไกล.

Kammabhavañcāti puññābhisaṅkhāracetanāva. Paṭisandhikañca punabbhavanti paṭisandhiyā rūpādipunabbhavañca. Pajahanto paṭhamamaggena, vinodento dutiyamaggena, byantī karonto tatiyamaggena, anabhāvaṃ gamento catutthamaggena. Kammabhave na tiṭṭheyyāti puññādiabhisaṅkhāre na tiṭṭheyya.

คำว่า “และกรรมภพ” คือ เจตนาอันเป็นปุญญาภิสังขารนั่นเอง. คำว่า “และปฏิสนธิอันเป็นภพใหม่” คือ ภพใหม่มีรูปเป็นต้นอันเกิดจากปฏิสนธิ. ละด้วยมรรคที่ 1, บรรเทาด้วยมรรคที่ 2, ทำให้สิ้นไปด้วยมรรคที่ 3, ทำให้ไม่มีด้วยมรรคที่ 4. คำว่า “ไม่พึงตั้งอยู่ในกรรมภพ” คือ ไม่พึงตั้งอยู่ในสังขารมีบุญเป็นต้น.

25. Etāni vinodetvā bhave atiṭṭhanto eso – evaṃ vihārīti gāthā. Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane, imasmiṃyeva vā attabhāve. Imissā gāthāya niddeso uttānatthova.

๒๕. คาถาที่ว่า “ผู้นั้นบรรเทาสิ่งเหล่านี้แล้ว ไม่ตั้งอยู่ในภพ เป็นผู้มีปกติอยู่อย่างนี้”. ในบทนั้น คำว่า “ในโลกนี้แหละ” คือ ในพระศาสนานี้แหละ หรือในอัตภาพนี้แหละ. การพรรณนาคาถานี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

26. Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti ettha anūpadhīkanti nibbānaṃ, taṃ sandhāya bhagavantaṃ ālapanto āha – ‘‘sukittitaṃ gotamanūpadhīka’’nti.

๒๖. ในบทว่า “พระโคดมผู้ไม่มีอุปธิ ตรัสดีแล้ว” นี้ คำว่า “ไม่มีอุปธิ” คือ นิพพาน, เมื่อกล่าวถึงนิพพานนั้น จึงกล่าวถึงพระผู้มีพระภาคว่า “พระโคดมผู้ไม่มีอุปธิ ตรัสดีแล้ว”.

Niddese kilesā cāti upatāpanaṭṭhena rāgādayo kilesā ca rāsaṭṭhena vipākabhūtā pañcakkhandhā ca kusalādiabhisaṅkhārā cetanā ca ‘‘upadhī’’ti vuccanti kathīyanti. Upadhippahānaṃ tadaṅgappahānena, upadhivūpasamaṃ vikkhambhanappahānena, upadhipaṭinissaggaṃ samucchedappahānena upadhipaṭipassaddhaṃ phalenāti.

ในบทพรรณนานั้น กิเลสมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า “อุปธิ” เพราะเป็นเครื่องยังสัตว์ให้เร่าร้อน และขันธ์ 5 อันเป็นวิบาก ชื่อว่า “อุปธิ” เพราะเป็นกอง และเจตนาอันเป็นสังขารมีกุศลเป็นต้น ก็ชื่อว่า “อุปธิ” ดังนี้. การละอุปธิด้วยตทังคปหาน, การสงบอุปธิด้วยวิกขัมภนปหาน, การสละอุปธิด้วยสมุจเฉทปหาน, การระงับอุปธิด้วยผล.

27. Na kevalaṃ dukkhameva pahāsi – te cāpīti gāthā. Tattha aṭṭhitanti sakkaccaṃ, sadā vā. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ namassāmi. Sameccāti upagantvā. Nāgāti bhagavantaṃ ālapanto āha.

๒๗. ไม่เพียงละทุกข์ได้เท่านั้น – บทคาถาว่า ‘เต จาปิ’ (แม้เหล่านั้นด้วย). ในบทนั้น คำว่า ‘อัฏฐิตัง’ คือโดยเคารพ หรือเสมอไป. คำว่า ‘ตัง ตัง นมัสสามิ’ คือเพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงนอบน้อมท่านนั้น. คำว่า ‘สเมจจะ’ คือเข้าไปถึง. คำว่า ‘นาคา’ คือกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาค.

Niddese sameccāti jānitvā, ekato hutvā vā. Abhisameccāti paṭivijjhitvā. Samāgantvāti sammukhā hutvā. Abhisamāgantvāti samīpaṃ gantvā. Sammukhāti sammukhe. Āguṃ na karotīti pāpaṃ na karoti.

ในนิทเทส คำว่า ‘สเมจจะ’ คือรู้แล้ว หรือเป็นอันเดียวกัน. คำว่า ‘อภิสเมจจะ’ คือแทงตลอดแล้ว. คำว่า ‘สมาคันตวา’ คือเป็นผู้เผชิญหน้าแล้ว. คำว่า ‘อภิสมาคันตวา’ คือเข้าไปใกล้แล้ว. คำว่า ‘สัมมุขา’ คือต่อหน้า. คำว่า ‘อาคุง น กโรติ’ คือไม่ทำบาป.

28. Idāni naṃ bhagavā ‘‘addhā hi bhagavā pahāsi dukkha’’nti evaṃ tena brāhmaṇena viditopi attānaṃ anupanetvāva pahīnadukkhena puggalena ovadanto [Pg.25] ‘‘yaṃ brāhmaṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – yaṃ taṃ abhijānanto ‘‘ayaṃ bāhitapāpattā brāhmaṇo, vedehi gatattā vedagū, kiñcanābhāvā akiñcano, kāmesu ca bhavesu ca asattattā kāmabhave asatto’’ti jaññā jāneyyāsi. Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

๒๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาค แม้ทรงทราบว่าพราหมณ์นั้นรู้แล้วอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคละทุกข์ได้แล้วโดยแท้’ ก็ไม่ทรงนำพระองค์เข้าไป (เปรียบเทียบ) แต่ทรงโอวาทด้วยบุคคลผู้มีทุกข์อันละได้แล้ว จึงตรัสพระคาถาว่า ‘ยัง พฺราหฺมณ’ (พราหมณ์ใด). อรรถแห่งพระคาถานั้นคือ – พราหมณ์ใดที่ท่านพึงรู้ พึงทราบว่า ‘ผู้นี้เป็นพราหมณ์เพราะมีบาปอันกำจัดแล้ว, เป็นผู้ถึงเวทเพราะถึงแล้วด้วยเวททั้งหลาย, เป็นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวลเพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวล, เป็นผู้ไม่ติดข้องในกามภพเพราะไม่ติดข้องในกามทั้งหลายและภพทั้งหลาย’. ผู้นั้นแลข้ามโอฆะนี้ได้แล้วโดยแท้ เป็นผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว ไม่มีกิเลสเครื่องขัดข้อง ไม่มีกังขา.

Niddese rāgakiñcananti rāgapalibodhaṃ. Dosakiñcanantiādipi eseva nayo. Kāmoghaṃ tiṇṇo anāgāmimaggena. Bhavoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Diṭṭhoghaṃ tiṇṇo sotāpattimaggena. Avijjoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Saṃsārapathaṃ tiṇṇo kusalākusalakammappabhedenāti. Uttiṇṇo paṭhamamaggena. Nittiṇṇo dutiyamaggena. Atikkanto tatiyamaggena. Samatikkanto catutthamaggena.Vītivatto phalena.

ในนิทเทส คำว่า ‘ราคกิญจนะ’ คือเครื่องกังวลคือราคะ. แม้คำว่า ‘โทสกิญจนะ’ เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ผู้ข้ามกามโอฆะได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค. ผู้ข้ามภวโอฆะได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค. ผู้ข้ามทิฏฐิโอฆะได้แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค. ผู้ข้ามอวิชชาโอฆะได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค. ผู้ข้ามทางแห่งสังสารวัฏอันมีกรรมดีและกรรมชั่วเป็นประเภทได้แล้ว. ‘อุตติณโณ’ คือข้ามพ้นแล้วด้วยมรรคที่หนึ่ง. ‘นิตติณโณ’ คือข้ามพ้นแล้วด้วยมรรคที่สอง. ‘อติกกันโต’ คือล่วงพ้นแล้วด้วยมรรคที่สาม. ‘สมติกกันโต’ คือก้าวล่วงแล้วด้วยมรรคที่สี่. ‘วีติวัตโต’ คือล่วงพ้นแล้วด้วยผล.

29. Kiñca bhiyyo – vidvā ca yoti gāthā. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane, attabhāve vā. Visajjāti vosajjitvā.

๒๙. อนึ่ง ยิ่งไปกว่านั้น – บทคาถาว่า ‘วิทวา จ โย’ (ผู้ใดเป็นบัณฑิตด้วย). ในบทนั้น คำว่า ‘อิธ’ คือในพระศาสนานี้ หรือในอัตภาพนี้. คำว่า ‘วิสัชชา’ คือสละแล้ว.

Niddese sajjanti muñcanaṃ. Visajjanti vosajjanaṃ. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

ในนิทเทส คำว่า ‘สัชชติ’ คือการปล่อย. คำว่า ‘วิสัชชติ’ คือการสละ. ที่เหลือทั้งหมดก็ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดนั่นเอง. และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็เป็นไปเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจุลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเมตตคูมาณวกสูตรนิทเทส จบแล้ว.

5. Dhotakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๕. คำอธิบายโธตกมาณวกสูตรนิทเทส

30. Pañcame dhotakasutte – vācābhikaṅkhāmīti vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sikkhe nibbānamattanoti attano rāgādīnaṃ nibbānatthāya adhisīlādīni sikkheyya. Niddese apubbaṃ natthi.

๓๐. ในโธตกสูตรที่ ๕ – คำว่า ‘วาจาภิกังขามิ’ คือข้าพเจ้าปรารถนาวาจา. คำว่า ‘สิกเข นิพพานมัตตโน’ คือพึงศึกษาอธิศีลเป็นต้น เพื่อความดับราคะเป็นต้นของตน. ในนิทเทส ไม่มีเนื้อความที่ยังไม่เคยกล่าวถึง.

31.

๓๑.

Itoti mama mukhato.

คำว่า ‘อิโต’ คือจากพระโอษฐ์นี้.

Niddese ātappanti kilesatāpanaṃ. Ussāhanti asaṅkocaṃ. Ussoḷhīnti balavavīriyaṃ. Thāmanti asithilaṃ. Dhitinti dhāraṇaṃ. Vīriyaṃ karohīti parakkamaṃ karohi. Chandaṃ janehīti ruciṃ uppādehi.

ในนิทเทส คำว่า ‘อาตัปปัง’ คือการเผากิเลส. คำว่า ‘อุสสาหัง’ คือความไม่หดหู่. คำว่า ‘อุสโสฬหี’ คือความเพียรอันมีกำลัง. คำว่า ‘ถามัง’ คือความไม่ย่อหย่อน. คำว่า ‘ธิติ’ คือการทรงไว้. คำว่า ‘วิริยัง กโรหิ’ คือจงทำความเพียร. คำว่า ‘ฉันทัง ชเนหิ’ คือจงยังความพอใจให้เกิดขึ้น.

32. Evaṃ [Pg.26] vutte attamano dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno kathaṃkathāpamokkhaṃ yācanto ‘‘passāmaha’’nti gāthamāha. Tattha passāmahaṃ devamanussaloketi passāmi ahaṃ devamanussaloke. Taṃ taṃ namassāmīti taṃ evarūpaṃ taṃ namassāmi. Pamuñcāti pamocehi.

๓๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกะผู้มีใจยินดี สรรเสริญพระผู้มีพระภาค ขอให้พ้นจากความสงสัย จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘ปัสสามหัง’ (ข้าพเจ้าเห็น). ในบทนั้น คำว่า ‘ปัสสามหัง เทวมนุสสโลเก’ คือข้าพเจ้าเห็นในเทวโลกและมนุษยโลก. คำว่า ‘ตัง ตัง นมัสสามิ’ คือข้าพเจ้านอบน้อมท่านผู้มีลักษณะเช่นนั้น. คำว่า ‘ปมุญจ’ คือจงปลดเปลื้อง.

Niddese paccekabuddhāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ pāṭiyekkaṃ catusaccaṃ sayameva buddhā paṭivedhappattāti paccekabuddhā. Sīhasīhoti achambhitaṭṭhena sīhānaṃ atisīho. Nāganāgoti nikkilesaṭṭhena, mahantaṭṭhena vā nāgānaṃ atināgo. Gaṇigaṇīti gaṇavantānaṃ atīva gaṇavā. Munimunīti ñāṇavantānaṃ atīva ñāṇavā. Rājarājāti uttamarājā. Muñca manti mocehi maṃ. Pamuñca manti nānāvidhena muñcehi maṃ. Mocehi manti sithilaṃ karohi maṃ. Pamocehi manti atīva sithilaṃ karohi maṃ. Uddhara manti maṃ saṃsārapaṅkā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi. Samuddhara manti sammā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi maṃ. Vuṭṭhāpehīti vicikicchāsallato apanetvā visuṃ karaṇavasena uṭṭhāpehi.

ในนิทเทส คำว่า ‘ปัจเจกพุทธะ’ คือพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ โดยลำพังเฉพาะอารมณ์นั้นๆ ด้วยพระองค์เอง. คำว่า ‘สีหสีโห’ คือเป็นยอดแห่งราชสีห์โดยความเป็นผู้ไม่สะทกสะท้าน. คำว่า ‘นาคนาโค’ คือเป็นยอดแห่งนาคโดยความเป็นผู้ไม่มีกิเลส หรือโดยความเป็นผู้ยิ่งใหญ่. คำว่า ‘คณิคณี’ คือเป็นผู้มีหมู่ยิ่งกว่าผู้มีหมู่ทั้งหลาย. คำว่า ‘มุนิมุนี’ คือเป็นผู้มีญาณยิ่งกว่าผู้มีญาณทั้งหลาย. คำว่า ‘ราชราชา’ คือพระราชาผู้สูงสุด. คำว่า ‘มุญจ มัง’ คือจงปล่อยข้าพเจ้า. คำว่า ‘ปมุญจ มัง’ คือจงปล่อยข้าพเจ้าด้วยประการต่างๆ. คำว่า ‘โมเจหิ มัง’ คือจงทำให้ข้าพเจ้าคลาย. คำว่า ‘ปโมเจหิ มัง’ คือจงทำให้ข้าพเจ้าคลายอย่างยิ่ง. คำว่า ‘อุทธร มัง’ คือจงยกข้าพเจ้าขึ้นจากเปือกตมแห่งสังสารวัฏแล้วตั้งไว้บนบก. คำว่า ‘สมุทธร มัง’ คือจงยกข้าพเจ้าขึ้นโดยชอบแล้วตั้งไว้บนบก. คำว่า ‘วุฏฐาเปหิ’ คือจงยกขึ้นโดยการนำออกจากลูกศรคือวิจิกิจฉาแล้วทำให้เป็นอิสระ.

33. Athassa bhagavā attādhīnameva kathaṃkathāpamokkhaṃ oghataraṇamukhena dassento ‘‘nāha’’nti gāthamāha. Tattha nāhaṃ sahissāmīti ahaṃ na sahissāmi na sakkomi. Na vāyamissāmīti vuttaṃ hoti. Pamocanāyāti pamocetuṃ. Kathaṃkathinti sakaṅkhaṃ. Taresīti tareyyāsi.

๓๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการพ้นจากความสงสัยซึ่งเป็นของที่ขึ้นอยู่กับตนเอง โดยทางแห่งการข้ามโอฆะ จึงตรัสพระคาถาว่า ‘นาหัง’ (เราไม่). ในบทนั้น คำว่า ‘นาหัง สหิสสามิ’ คือเราไม่ทนได้ ไม่สามารถ. หมายความว่า เราไม่พยายาม. คำว่า ‘ปโมจนาย’ คือเพื่อจะปลดเปลื้อง. คำว่า ‘กถังกถิง’ คือผู้มีความสงสัย. คำว่า ‘ตเรสี’ คือพึงข้าม.

Niddese na īhāmīti payogaṃ na karomi. Na samīhāmīti atīva payogaṃ na karomi. Assaddhe puggaleti ratanattaye saddhāvirahite puggale. Acchandiketi maggaphalatthaṃ rucivirahite. Kusīteti samādhivirahite. Hīnavīriyeti nibbīriye. Appaṭipajjamāneti paṭipattiyā na paṭipajjamāne.

ในนิทเทส คำว่า ‘น อีหามิ’ คือเราไม่ทำความพยายาม. คำว่า ‘น สมีหามิ’ คือเราไม่ทำความพยายามอย่างยิ่ง. คำว่า ‘อัสสัทเธ ปุคคเล’ คือในบุคคลผู้ปราศจากศรัทธาในพระรัตนตรัย. คำว่า ‘อัจฉันทิเก’ คือผู้ปราศจากความพอใจเพื่อมรรคผล. คำว่า ‘กุสีเต’ คือผู้ปราศจากสมาธิ. คำว่า ‘หีนวิริเย’ คือผู้ไม่มีความเพียร. คำว่า ‘อัปปฏิปัชชมาเน’ คือผู้ไม่ปฏิบัติด้วยการปฏิบัติ.

34. Evaṃ vutte attamanataro dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno anusāsaniṃ yācanto ‘‘anusāsa brahme’’ti gāthamāha. Tattha brahmeti seṭṭhavacanametaṃ. Tena bhagavantaṃ āmantayamāno āha ‘‘anusāsa brahme’’ti. Vivekadhammanti sabbasaṅkhāravivekaṃ nibbānadhammaṃ. Abyāpajjamānoti nānappakārakaṃ anāpajjamāno. Idheva santoti idheva samāno. Asitoti anissito.

๓๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกะผู้มีใจยินดียิ่ง สรรเสริญพระผู้มีพระภาค ขอคำสั่งสอน จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘อนุสาส พรหม’ (ข้าแต่พรหม ขอจงทรงสั่งสอน). ในบทนั้น คำว่า ‘พรหม’ นี้เป็นคำเรียกผู้ประเสริฐ. โธตกะจึงเรียกพระผู้มีพระภาคว่า ‘อนุสาส พรหม’ (ข้าแต่พรหม ขอจงทรงสั่งสอน). คำว่า ‘วิเวกธัมมัง’ คือพระนิพพานธรรมอันเป็นความสงัดจากสังขารทั้งปวง. คำว่า ‘อัพยาปัชชมาโน’ คือไม่ถึงความเดือดร้อนด้วยประการต่างๆ. คำว่า ‘อิเธว สันโต’ คือเป็นผู้มีอยู่ในโลกนี้เอง. คำว่า ‘อสิโต’ คือเป็นผู้ไม่อาศัย.

35-7. Ito [Pg.27] parā dve gāthā mettagūsutte vuttanayā eva. Kevalañhi tattha dhammaṃ, idha santinti ayaṃ viseso. Tatiyagāthāyapi pubbaḍḍhaṃ tattha vuttanayameva. Aparaḍḍhe saṅgoti sajjanaṭṭhānaṃ, laggananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

คาถาสองบทถัดจากนี้ มีนัยที่กล่าวไว้ในเมตตคูสูตรนั่นเอง. มีข้อแตกต่างกันเพียงว่า ในเมตตคูสูตรใช้คำว่า ‘ธัมมัง’ (ธรรม) แต่ในที่นี้ใช้คำว่า ‘สันติง’ (ความสงบ). แม้ครึ่งแรกของคาถาที่สามก็มีนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นเหมือนกัน. ในครึ่งหลัง คำว่า ‘สังโค’ คือที่สำหรับติดข้อง หมายความว่า การติดข้อง. ที่เหลือทั้งหมดก็ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอด และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็เป็นไปเช่นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจุลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Dhotakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายโธตกมาณวกสูตรนิทเทส จบแล้ว

6. Upasīvamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๖. คำอธิบายอุปสีวมาณวกสูตรนิทเทส

38. Chaṭṭhe upasīvasutte – mahantamoghanti mahantaṃ oghaṃ. Anissitoti puggalaṃ vā dhammaṃ vā anallīno. No visahāmīti na sakkomi. Ārammaṇanti nissayaṃ. Yaṃ nissitoti yaṃ dhammaṃ vā puggalaṃ vā nissito.

๓๘. ในอุปสีวสูตรที่ ๖ บทว่า มหนฺตโมฆํ (ห้วงน้ำใหญ่) คือ ห้วงน้ำใหญ่. บทว่า อนิสฺสิโต (ไม่พึ่งพิง) คือ ไม่ติดข้องในบุคคลหรือธรรม. บทว่า โน วิสหามิ (ไม่สามารถ) คือ ไม่สามารถ. บทว่า อารมฺมณํ (อารมณ์) คือ ที่พึ่ง. บทว่า ยํ นิสฺสิโต (พึ่งพิงสิ่งใด) คือ พึ่งพิงธรรมหรือบุคคลใด.

Niddese kāmoghanti anāgāmimaggena kāmoghaṃ. Arahattamaggena bhavoghaṃ. Sotāpattimaggena diṭṭhoghaṃ. Arahattamaggena avijjoghaṃ tareyyaṃ. Sakyakulā pabbajitoti bhagavato uccākulaparidīpanavasena vuttaṃ. Ālambaṇanti avattharitvā ṭhānaṃ. Nissayanti allīyanaṃ. Upanissayanti apassayanaṃ.

ในนิทเทส บทว่า กาโมฆํ (ห้วงคือกาม) คือ ห้วงคือกามด้วยอนาคามิมรรค. ห้วงคือภพด้วยอรหัตตมรรค. ห้วงคือทิฏฐิด้วยโสดาปัตติมรรค. พึงข้ามห้วงคืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรค. บทว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต (บวชจากศากยสกุล) ตรัสไว้โดยเป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นผู้บวชจากตระกูลสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า อาลมฺพณํ (เครื่องยึดหน่วง) คือ ที่ตั้งโดยไม่ทับถม. บทว่า นิสฺสยํ (ที่พึ่ง) คือ การติดข้อง. บทว่า อุปนิสฺสยํ (ที่อาศัย) คือ การพึ่งพิง.

39. Idāni yasmā brāhmaṇo ākiñcaññāyatanalābhī tañca santampi nissayaṃ na jānāti. Tenassa bhagavā tañca nissayaṃ uttariñca niyyānapathaṃ dassento ‘‘ākiñcañña’’nti gāthamāha. Tattha pekkhamānoti taṃ ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā vuṭṭhahitvā ca aniccādivasena passamāno. Natthīti nissāyāti taṃ ‘‘natthi kiñcī’’ti pavattaṃ samāpattiṃ ārammaṇaṃ katvā. Tarassu oghanti tato pabhuti pavattāya vipassanāya yathānurūpaṃ catubbidhampi oghaṃ tarassu. Kathāhīti kathaṃkathāhi. Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti rattindivaṃ nibbānaṃ vibhūtaṃ katvā passa. Etenassa diṭṭhadhammasukhavihāraṃ kathesi.

๓๙. บัดนี้ เพราะพราหมณ์ผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น ไม่รู้จักที่พึ่งอันสงบนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงที่พึ่งนั้นและทางเครื่องออกอันยิ่งขึ้นไปแก่พราหมณ์นั้น จึงตรัสพระคาถาว่า ‘อากิญจัญญะ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เปกฺขมาโน (พิจารณาอยู่) คือ ผู้มีสติเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัติแล้วพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า นตฺถีติ นิสฺสาย (อาศัยว่าไม่มีอะไร) คือ ทำสมาบัติที่ดำเนินไปว่า ‘ไม่มีอะไร’ นั้นให้เป็นอารมณ์. บทว่า ตรสฺสุ โอฆํ (จงข้ามห้วงน้ำ) คือ จงข้ามห้วงน้ำทั้ง ๔ อย่างตามสมควรด้วยวิปัสสนาที่ดำเนินไปตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป. บทว่า กถาหิ (ด้วยความสงสัย) คือ ด้วยความสงสัยทั้งหลาย. บทว่า ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหภิปสฺส (จงเห็นความสิ้นตัณหาทั้งกลางวันกลางคืน) คือ จงเห็นพระนิพพานให้ปรากฏทั้งกลางวันกลางคืน. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงทิฏฐธัมมสุขวิหารแก่พราหมณ์นั้น.

Niddese [Pg.28] taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti ākāsālambaṇaṃ katvā pavattamahaggataviññāṇaṃ abhāveti abhāvaṃ gameti. Vibhāvetīti vividhā abhāvaṃ gameti. Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti. Natthi kiñcīti passatīti antamaso bhaṅgamattampissa natthīti passati.

ในนิทเทส บทว่า ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ (ทำให้วิญญาณนั้นไม่มี) คือ ทำให้วิญญาณอันเป็นมหัคคตะที่ดำเนินไปโดยมีอากาสเป็นอารมณ์นั้นไม่มี ทำให้ถึงความไม่มี. บทว่า วิภาเวติ (ทำให้ปราศจาก) คือ ทำให้ถึงความไม่มีโดยประการต่างๆ. บทว่า อนฺตรธาเปติ (ทำให้หายไป) คือ ทำให้ถึงความไม่ปรากฏ. บทว่า นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสติ (เห็นว่าไม่มีอะไร) คือ เห็นว่าแม้เพียงความแตกดับก็ไม่มีแก่สิ่งนั้น.

40. Idāni ‘‘kāme pahāyā’’ti sutvā vikkhambhanavasena attanā pahīne kāme sampassamāno ‘‘sabbesū’’ti gāthamāha. Tattha hitvā maññanti aññaṃ tato heṭṭhā chabbidhampi samāpattiṃ hitvā. Saññāvimokkhe parameti sattasu saññāvimokkhesu uttame ākiñcaññāyatane. Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti so puggalo tattha ākiñcaññāyatanabrahmaloke avigacchamāno tiṭṭheyya nūti pucchati.

๔๐. บัดนี้ พราหมณ์นั้นได้ฟังว่า ‘ละกามแล้ว’ จึงพิจารณากามที่ตนละได้แล้วด้วยการข่มไว้ จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘สพฺเพสุ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า หิตฺวา มญฺญํ (ละอย่างอื่น) คือ ละสมาบัติ ๖ อย่างอื่นที่ต่ำกว่านั้น. บทว่า สญฺญาวิมกฺเข ปรเม (ในวิโมกข์อันเป็นยอดแห่งสัญญา) คือ ในอากิญจัญญายตนะอันเป็นยอดในสัญญา ๗ อย่าง. บทว่า ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี (ผู้นั้นจะพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะนั้นโดยไม่เคลื่อนไปหรือ) คือ ถามว่า บุคคลนั้นจะพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นโดยไม่เคลื่อนไปหรือ.

Niddese aviccamānoti aviyujjamāno. Avigacchamānoti viyogaṃ anāpajjamāno. Anantaradhāyamānoti antaradhānaṃ anāpajjamāno. Aparihāyamānoti anantarā parihānaṃ anāpajjamāno.

ในนิทเทส บทว่า อวิจฺจมาโน (ไม่พรากจากไป) คือ ไม่แยกจากไป. บทว่า อวิคจฺฉมาโน (ไม่จากไป) คือ ไม่ถึงความพลัดพราก. บทว่า อนนฺตรธายมาโน (ไม่หายไป) คือ ไม่ถึงความอันตรธาน. บทว่า อปริหายมาโน (ไม่เสื่อมไป) คือ ไม่ถึงความเสื่อมไปในภายหลัง.

41-2. Athassa bhagavā saṭṭhikappasahassamattakaṃyeva ṭhānaṃ anujānanto catutthaṃ gāthamāha. Evaṃ tassa tattha ṭhānaṃ sutvā idānissa sassatucchedabhāvaṃ pucchanto ‘‘tiṭṭhe ce’’ti gāthamāha. Tattha pūgampi vassānanti anekasaṅkhyampi vassānaṃ, gaṇanarāsinti attho. ‘‘Pūgampi vassānī’’tipi pāṭho. Tattha vibhattibyattayena sāmivacanassa paccattavacanaṃ kātabbaṃ, pūganti vā etassa bahūnīti attho vattabbo. ‘‘Pūgānī’’ti vāpi paṭhanti, purimapāṭhoyeva sabbasundaro. Tattheva so sīti siyā vimuttoti so puggalo tatthevākiñcaññāyatane nānādukkhehi vimutto sītibhāvappatto bhaveyya, nibbānappatto sassato hutvā tiṭṭheyyāti adhippāyo. Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti ‘‘udāhu tathāvidhassa viññāṇaṃ anupādāya parinibbāyeyyā’’ti ucchedaṃ pucchati, ‘‘paṭisandhiggahaṇatthaṃ vāpi bhaveyyā’’ti paṭisandhimpi tassa pucchati.

๔๑-๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตที่ตั้งอยู่เพียง ๖๐,๐๐๐ กัปเท่านั้น จึงตรัสพระคาถาที่ ๔. พราหมณ์นั้นได้ฟังที่ตั้งอยู่ของตนในอากิญจัญญายตนะนั้นแล้ว บัดนี้จึงถามถึงความเป็นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิของตน จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘ติฏฺเฐ เจ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปูคํปิ วสฺสานํ (แม้หลายปี) คือ หลายปีเป็นจำนวนมาก หมายถึง กองแห่งการนับ. อีกนัยหนึ่งก็มีบทว่า ‘ปูคํปิ วสฺสานี’. ในบทนั้น พึงทำฉัฏฐีวิภัตติให้เป็นปฐมาวิภัตติ หรือพึงกล่าวอรรถว่า ‘ปูคํ’ นี้คือ ‘มาก’. อีกนัยหนึ่งก็อ่านว่า ‘ปูคานิ’ แต่บทอ่านก่อนหน้านั้นดีที่สุด. บทว่า ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโต (ผู้นั้นจะพึงเป็นผู้สงบพ้นแล้วในอากิญจัญญายตนะนั้นหรือ) คือ บุคคลนั้นจะพึงเป็นผู้พ้นจากทุกข์ต่างๆ ในอากิญจัญญายตนะนั้น ได้ถึงความสงบ ได้ถึงพระนิพพาน เป็นสัสสตทิฏฐิแล้วตั้งอยู่หรือ นี้เป็นอธิบาย. บทว่า จเวถ วิญฺญาณํ ตถา วิธสฺส (วิญญาณของผู้นั้นจะพึงเคลื่อนไปหรือ) คือ ถามถึงอุจเฉททิฏฐิว่า ‘หรือว่าวิญญาณของผู้นั้นจะพึงปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทาน’ และถามถึงปฏิสนธิของผู้นั้นว่า ‘หรือว่าจะพึงมีการถือปฏิสนธิ’.

Tassa viññāṇaṃ caveyyāti tassa ākiñcaññāyatane uppannassa viññāṇaṃ cutiṃ pāpuṇeyya. Ucchijjeyyāti ucchedaṃ bhaveyya. Vinasseyyāti vināsaṃ pāpuṇeyya. Na bhaveyyāti abhāvaṃ gameyya. Upapannassāti paṭisandhivasena upapannassa.

บทว่า ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย (วิญญาณของผู้นั้นจะพึงเคลื่อนไป) คือ วิญญาณที่เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะของผู้นั้นจะพึงถึงความจุติ. บทว่า อุจฺฉิชฺเชยฺย (จะพึงขาดสูญ) คือ จะพึงเป็นอุจเฉท. บทว่า วินสฺเสยฺย (จะพึงพินาศ) คือ จะพึงถึงความพินาศ. บทว่า น ภเวยฺย (จะพึงไม่มี) คือ จะพึงถึงความไม่มี. บทว่า อุปปนฺนสฺส (ของผู้เข้าถึงแล้ว) คือ ของผู้เข้าถึงแล้วด้วยปฏิสนธิ.

43. Athassa [Pg.29] bhagavā ucchedasassataṃ anupagamma tatthupapannassa ariyasāvakassa anupādāya parinibbānaṃ dassento ‘‘accī yathā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti evaṃ tattha uppanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha catutthamaggaṃ nibbattetvā dhammakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādānibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ ‘‘khattiyo vā brāhmaṇo vā’’ti evamādikaṃ.

๔๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ ทรงแสดงอนุปาทาปรินิพพานของพระอริยสาวกผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะนั้น จึงตรัสพระคาถาว่า ‘อจฺจี ยถา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถํ ปเลติ (ย่อมถึงความดับ) คือ ย่อมถึงความดับ. บทว่า น อุเปติ สงฺขํ (ย่อมไม่ถึงการนับ) คือ ย่อมไม่ถึงการเรียกขานว่า ‘ไปสู่ทิศชื่อโน้น’. บทว่า เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต (มุนีผู้พ้นจากนามกายแล้วอย่างนี้) คือ พระเสกขมุนีผู้เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะนั้น พ้นจากรูปกายมาแต่เดิมแล้วโดยปกติ เมื่อยังจตุตถะมรรคให้เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะนั้น เพราะรู้แจ้งธรรมกายแล้ว จึงพ้นจากนามกายอีก เป็นผู้พ้นแล้วทั้งสองส่วน เป็นพระขีณาสพแล้ว ย่อมถึงความดับอันชื่อว่าอนุปาทาปรินิพพาน ย่อมไม่ถึงการนับว่า ‘เป็นกษัตริย์หรือพราหมณ์’ เป็นต้นอย่างนี้.

Niddese khittāti calitā. Ukkhittāti aticalitā. Nunnāti papphoṭiyā. Paṇunnāti dūrīkatā. Khambhitāti paṭikkamāpitā. Vikkhambhitāti na santike katā.

ในนิทเทส บทว่า ขิตฺตา (ถูกซัดไป) คือ ถูกทำให้ไหว. บทว่า อุกฺขิตฺตา (ถูกยกขึ้น) คือ ถูกทำให้ไหวอย่างยิ่ง. บทว่า นุนฺนา (ถูกผลักไป) คือ ถูกขับไล่. บทว่า ปณุนฺนา (ถูกผลักไปอย่างแรง) คือ ถูกทำให้ห่างไกล. บทว่า ขมฺภิตา (ถูกยับยั้ง) คือ ถูกทำให้ถอยกลับ. บทว่า วิกฺขมฺภิตา (ถูกข่มไว้) คือ ถูกทำให้ไม่อยู่ใกล้.

44. Idāni ‘‘atthaṃ paletī’’ti sutvā tassa yoniso atthamasallakkhento ‘‘atthaṅgato so’’ti gāthamāha. Tassattho – so atthaṅgato udāhu natthi, udāhu ve sassatiyā sassatabhāvena arogo avipariṇāmadhammo soti evaṃ taṃ me munī sādhu byākarohi. Kiṃkāraṇā? Tathā hi te vidito esa dhammoti.

๔๔. บัดนี้ เมื่อได้ยินว่า "ย่อมถึงซึ่งความดับ" จึงพิจารณาความดับนั้นโดยแยบคาย แล้วกล่าวคาถาว่า "เขาดับแล้ว" ความแห่งคาถานั้นคือ "เขาดับแล้ว หรือว่าไม่มี หรือว่าเขาเป็นผู้ไม่มีโรค มีสภาพไม่แปรผันด้วยความเป็นของเที่ยงแท้ตลอดไป" ขอท่านมุนีจงอธิบายเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยดีเถิด เพราะเหตุไร? เพราะธรรมนั้นเป็นที่รู้แจ้งของท่านแล้ว.

Niddese niruddhoti nirodhaṃ patto. Ucchinnoti ucchinnasantāno. Vinaṭṭhoti vināsaṃ patto.

ในนิเทศบทว่า "นิรุทโธ" คือถึงซึ่งความดับ. บทว่า "อุจฉินโน" คือมีกระแสถูกตัดขาดแล้ว. บทว่า "วินัฏโฐ" คือถึงซึ่งความพินาศ.

45. Athassa bhagavā tathā avattabbataṃ dassento ‘‘atthaṅgatassā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṅgatassāti anupādāparinibbutassa. Na pamāṇamatthīti rūpādipamāṇaṃ natthi. Yena naṃ vajjunti yena rāgādinā naṃ vadeyyuṃ. Sabbesu dhammesūti sabbesu khandhādidhammesu.

๔๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นผู้ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น จึงตรัสคาถาว่า "อัตถังคะตัสสะ" ในคาถานั้น บทว่า "อัตถังคะตัสสะ" คือผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพาน. บทว่า "น ปะมาณะมัตถิ" คือไม่มีประมาณมีรูปเป็นต้น. บทว่า "เยนะ นัง วัชชุนติ" คือด้วยราคะเป็นต้นใด พึงกล่าวถึงท่านนั้น. บทว่า "สัพเพสุ ธัมเมสุ" คือในธรรมทั้งปวงมีขันธ์เป็นต้น.

Niddese adhivacanāni cāti sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakotiādayo hi vacanamattaṃyeva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma. Adhivacanānaṃ pathā adhivacanapathā nāma. ‘‘Abhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ niddhāritvā sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma. Niruttīnaṃ pathā niruttipathā nāma. ‘‘Takko vitakko saṅkappo’’ti [Pg.30] (dha. sa. 7) evaṃ tena tena pakārena paññāpanato paññatti nāma. Paññattīnaṃ pathā paññattipathā (dha. sa. aṭṭha. 101-108) nāma. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

ในนิเทศ บทว่า "อธิวจนานิ จ" คือคำว่า "สิริวัฑฒโก" (ผู้เจริญด้วยสิริ) "ธนวัฑฒโก" (ผู้เจริญด้วยทรัพย์) เป็นต้น ย่อมเป็นอธิวจนะ (คำเรียกชื่อ) ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยเพียงคำพูดเท่านั้น. ทางแห่งอธิวจนะชื่อว่า อธิวจนปถะ. บทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงชื่อว่าสังขาร" (สํ. ส. 3.79) คำพูดที่กล่าวโดยการกำหนดและมีเหตุอย่างนี้ ชื่อว่า นิรุตติ (คำอธิบาย). ทางแห่งนิรุตติชื่อว่า นิรุตติปถะ. บทว่า "ตักกะ วิตักกะ สังกัปปะ" (ธ. ส. 7) การบัญญัติด้วยอาการนั้นๆ อย่างนี้ ชื่อว่า ปัญญัติ (บัญญัติ). ทางแห่งปัญญัติชื่อว่า ปัญญัตติปถะ (ธ. ส. อ. 101-108). ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadisova dhammābhisamayo ahosīti.

อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดเช่นกัน และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมก็เป็นไปเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจุลลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Upasīvamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายจุลลนิทเทสแห่งอุปสีวมาณวสูตร จบแล้ว.

7. Nandamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๗. คำอธิบายจุลลนิทเทสแห่งนันทมาณวสูตร

46. Sattame nandasutte – paṭhamagāthāyattho – loke khattiyādayojanā ājīvakanigaṇṭhādike sandhāya ‘‘santi loke munayo’’ti vadanti. Tayidaṃ kathaṃsūti kiṃ nu kho te samāpattiñāṇādinā ñāṇena upapannattā ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, evaṃvidhaṃ nu vadanti, udāhu ve nānappakārakena lūkhajīvitasaṅkhātena jīvitenūpapannanti.

๔๖. ในนันทสูตรที่ ๗ – ความแห่งคาถาแรกคือ – ชนทั้งหลายมีกษัตริย์เป็นต้นในโลก ย่อมกล่าวถึงอาชีวกและนิครนถ์เป็นต้นว่า "มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก" คำกล่าวนี้เป็นอย่างไรหนอ? พวกเขาเรียกมุนีว่า "ผู้ประกอบด้วยญาณ" เพราะประกอบด้วยญาณมีสมาบัติญาณเป็นต้นอย่างนั้น หรือว่าพวกเขาเรียกอย่างนั้น หรือว่าพวกเขาประกอบด้วยชีวิตที่หยาบกระด้างนานาประการ.

Niddese aṭṭhasamāpattiñāṇena vāti paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattisampayuttañāṇena vā. Pañcābhiññāñāṇena vāti pubbenivāsādijānanañāṇena vā.

ในนิเทศ บทว่า "อัฏฐะสะมาปัตติญาเณนะ วา" คือด้วยญาณที่ประกอบด้วยสมาบัติ ๘ มีปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า "ปัญจาภิญญาญาเณนะ วา" คือด้วยญาณที่รู้แจ้งบุพเพนิวาสเป็นต้น.

47. Athassa bhagavā tadubhayampi paṭikkhipitvā muniṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha.

๔๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้น แล้วทรงแสดงมุนี จึงตรัสคาถาว่า "นะ ทิฏฐิยา" (ไม่ด้วยทิฏฐิ).

48. Idāni ‘‘diṭṭhādīhi suddhī’’ti vadantānaṃ vāde kaṅkhāpahānatthaṃ ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Tattha anekarūpenāti kotūhalamaṅgalādināpi. Tattha yatā carantāti tattha sakkāyadiṭṭhiyā guttā viharantā.

๔๘. บัดนี้ เพื่อขจัดความสงสัยในวาทะของชนผู้กล่าวว่า "ความบริสุทธิ์ด้วยทิฏฐิเป็นต้น" จึงถามว่า "เย เกจิเม" (ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งเหล่านี้). ในบทนั้น บทว่า "อะเนกะรูเปนะ" คือด้วยอาการหลายอย่าง แม้ด้วยความอยากรู้อยากเห็นและมงคลเป็นต้น. บทว่า "ตัตถะ ยะตา จะรันติ" คือชนผู้คุ้มครองตนด้วยสักกายทิฏฐิในที่นั้นๆ ย่อมอยู่.

49. Athassa tathā suddhiabhāvaṃ dīpento bhagavā catutthaṃ gāthamāha.

๔๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความไม่มีความบริสุทธิ์อย่างนั้น จึงตรัสคาถาที่ ๔.

50. Evaṃ ‘‘nātariṃsū’’ti sutvā idāni yo atari, taṃ sotukāmo ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Athassa bhagavā oghatiṇṇamukhena jātijarātiṇṇe dassento chaṭṭhaṃ gāthamāha.

๕๐. อย่างนี้ เมื่อได้ยินว่า "ยังไม่ข้ามพ้น" บัดนี้ ผู้ใคร่จะฟังถึงผู้ที่ข้ามพ้นแล้ว จึงถามว่า "เย เกจิเม". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงผู้ข้ามพ้นชาติและชรา โดยนัยแห่งผู้ข้ามพ้นโอฆะ จึงตรัสคาถาที่ ๖.

51. Tattha [Pg.31] nivutāti ovuṭā pariyonaddhā. Ye sīdhāti ye su idha, ettha ca su-iti nipātamattaṃ. Taṇhaṃ pariññāyāti tīhi pariññāhi taṇhaṃ parijānitvā. Sesaṃ sabbattha pubbe vuttanayattā pākaṭameva.

๕๑. ในบทนั้น บทว่า "นิวุตา" คือถูกปกคลุม ถูกห่อหุ้ม. บทว่า "เย สีธา" คือชนเหล่าใดในโลกนี้, ในที่นี้คำว่า "สุ" เป็นเพียงนิบาต. บทว่า "ตัณหัง ปะริญญายะ" คือกำหนดรู้ตัณหาด้วยปริญญา ๓. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ก่อน.

52. Evaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pana nando bhagavato bhāsitaṃ abhinandamāno etābhinandāmīti gāthamāha. Idhāpi ca pubbe vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

๕๒. อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงจบพระธรรมเทศนาโดยมีพระอรหัตเป็นยอด และเมื่อจบพระธรรมเทศนา พระนันทะก็ชื่นชมพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงกล่าวคาถาว่า "เอตาภินันทามิ" (ข้าพเจ้าขอชื่นชม). ในที่นี้ การตรัสรู้ธรรมก็เป็นไปเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Nandamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเนื้อความแห่งนันทมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว.

8. Hemakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๘. การพรรณนาเนื้อความแห่งเหมกมาณวสูตรนิทเทส

53. Aṭṭhame hemakasutte – ye me pubbe viyākaṃsūti ye bāvariādayo pubbe mayhaṃ sakaṃ laddhiṃ viyākaṃsu. Huraṃ gotamasāsanāti gotamasāsanato pubbataraṃ. Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ kāmavitakkādivaḍḍhanaṃ.

๕๓. ในเหมกสูตรที่ ๘ – บทว่า "เย เม ปุพเพ วิยากังสุ" คือชนเหล่าใดมีพาวรีเป็นต้น ได้แสดงลัทธิของตนแก่ข้าพเจ้ามาก่อน. บทว่า "หุรัง โคตะมะสาสะนา" คือก่อนพระศาสนาของพระโคดม. บทว่า "สัพพัง ตัง ตักกะวัฑฒะนัง" คือทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องเพิ่มพูนวิตกมีกามวิตกเป็นต้น.

Ye caññe tassa ācariyāti ye ca aññe tassa bāvariyassa ācāre sikkhāpakā ācariyā. Te sakaṃ diṭṭhinti te ācariyā attano diṭṭhiṃ. Sakaṃ khantinti attano khamanaṃ. Sakaṃ rucinti attano rocanaṃ. Vitakkavaḍḍhananti kāmavitakkādivitakkānaṃ uppādanaṃ punappunaṃ pavattanaṃ. Saṅkappavaḍḍhananti kāmasaṅkappādīnaṃ vaḍḍhanaṃ. Imāni dve padāni sabbasaṅgāhikavasena vuttāni. Idāni kāmavitakkādike sarūpato dassetuṃ ‘‘kāmavitakkavaḍḍhana’’ntiādinā nayena navavitakke dassesi.

บทว่า "เย จัญเญ ตัสสะ อาจริยา" คืออาจารย์เหล่าอื่นของพาวรีนั้น ผู้สอนอาจาระ. บทว่า "เต สะกัง ทิฏฐิง" คืออาจารย์เหล่านั้นย่อมแสดงทิฏฐิของตน. บทว่า "สะกัง ขันติง" คือความอดทนของตน. บทว่า "สะกัง รุจิง" คือความชอบใจของตน. บทว่า "วิตักกะวัฑฒะนัง" คือการเกิดขึ้นซ้ำๆ ซึ่งวิตกมีกามวิตกเป็นต้น. บทว่า "สังกัปปะวัฑฒะนัง" คือการเพิ่มพูนซึ่งสังกัปปะมีกามสังกัปปะเป็นต้น. บททั้งสองนี้กล่าวไว้โดยรวมทั้งหมด. บัดนี้ เพื่อแสดงกามวิตกเป็นต้นโดยสภาพ จึงแสดงวิตก ๙ อย่างโดยนัยมี "กามวิตกวัฑฒะนัง" เป็นต้น.

54. Taṇhānigghātananti taṇhāvināsanaṃ.

๕๔. บทว่า "ตัณหานิคฆาตะนัง" คือการทำลายตัณหา.

55-6. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto ‘‘idhā’’ti gāthādvayamāha. Tattha etadaññāya ye satāti etaṃ nibbānaṃ padamaccutaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753) nayena vipassantā anupubbena jānitvā ye kāyānupassanāsatiādīhi [Pg.32] satā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti viditadhammattā diṭṭhadhammā ca rāgādinibbānena ca abhinibbutā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๕๕-๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมนั้น จึงตรัสคาถาสองบทว่า "อิทา" (ในโลกนี้). ในบทนั้น บทว่า "เอตะทัญญายะ เย สะตา" คือชนเหล่าใดผู้มีสติ ได้รู้แจ้งบทแห่งนิพพานอันไม่จุติ (ไม่เคลื่อน) นี้โดยลำดับ ด้วยการเห็นแจ้งโดยนัยมี "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" เป็นต้น (ธ.ป. 277; เถรคาถา 676; คาถา 753) และผู้มีสติด้วยกายานุปัสสนาสติเป็นต้น. บทว่า "ทิฏฐะธัมมาภินิพพุตา" คือผู้มีธรรมอันรู้แจ้งแล้ว เพราะเป็นผู้รู้ธรรม และผู้ดับกิเลสแล้วด้วยนิพพานมีราคะเป็นต้น. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมก็ได้มีเช่นเดียวกับครั้งก่อนนั่นเอง.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Hemakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเนื้อความแห่งเหมกมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว.

9. Todeyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๙. การพรรณนาเนื้อความแห่งโตเทยยมาณวสูตรนิทเทส

57. Navame todeyyasutte – vimokkho tassa kīdisoti tassa kīdiso vimokkho icchitabboti pucchati.

๕๗. ในโตเทยยสูตรที่ ๙ บทว่า "วิโมกโข ตัสสะ กีทิโส" ถามว่า วิโมกข์ของเขานั้นเป็นอย่างไร คือวิโมกข์ของเขานั้นพึงปรารถนาอย่างไร.

58. Idānissa aññavimokkhābhāvaṃ dassento bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha vimokkho tassa nāparoti tassa añño vimokkho natthi.

๕๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความที่วิโมกข์อื่นของเขานั้นไม่มี จึงตรัสพระคาถาที่ ๒ ในพระคาถานั้น บทว่า "วิโมกโข ตัสสะ นาปะโร" คือวิโมกข์อื่นของเขานั้นไม่มี.

59. Evaṃ ‘‘taṇhakkhayo eva vimokkho’’ti vuttepi tamatthaṃ asallakkhento ‘‘nirāsaso so uda āsasāno’’ti puna pucchati. Tattha uda paññakappīti udāhu samāpattiñāṇādinā ñāṇena taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappayati.

๕๙. แม้เมื่อตรัสว่า "ความสิ้นตัณหานั่นแหละเป็นวิโมกข์" อย่างนี้แล้ว เขาก็ยังไม่กำหนดหมายความหมายนั้น จึงถามอีกว่า "นิราสะโส โส อุทะ อาสะสาโน" (เขาเป็นผู้ไม่มีความหวัง หรือมีความหวัง). ในบทนั้น บทว่า "อุทะ ปัญญากัปปี" คือหรือว่าย่อมกำหนดตัณหากัปปะหรือทิฏฐิกัปปะด้วยญาณมีสมาบัติญาณเป็นต้น.

60. Athassa bhagavā taṃ ācikkhanto catutthaṃ gāthamāha. Tattha kāmabhaveti kāme ca bhave ca.

๖๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบอกความนั้นแก่เขา จึงตรัสพระคาถาที่ ๔ ในบทว่า "กามภะเว" นั้น คือในกามและในภพ.

Rūpe nāsīsatīti catusamuṭṭhānike rūpārammaṇe chandarāgavasena na pattheti. Saddhādīsupi eseva nayo. Palibodhaṭṭhena rāgo eva kiñcanaṃ rāgakiñcanaṃ madanaṭṭhena vā. Dosakiñcanādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

บทว่า "รูเป นาสีสะติ" คือไม่ปรารถนาในอารมณ์คือรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ ด้วยอำนาจฉันทราคะ แม้ในสัททะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ราคะนั่นแหละชื่อว่ากิเลสเครื่องกังวล เพราะอรรถว่าเครื่องกังวล หรือเพราะอรรถว่าเครื่องมัวเมา แม้ในโทสกิเลสเครื่องกังวลเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ข้อที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Todeyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเนื้อความแห่งโตเทยยมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว.

10. Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑๐. การพรรณนาเนื้อความแห่งกัปปมาณวสูตรนิทเทส

61. Dasame [Pg.33] kappasuttaniddese – majjhe sarasminti purimapacchimakoṭipaññāṇābhāvato majjhabhūte saṃsāreti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatanti tiṭṭhamānānaṃ. Yathāyidaṃ nāparaṃ siyāti yathā idaṃ dukkhaṃ puna na bhaveyya.

๖๑. ในกัปปสูตรนิทเทสที่ ๑๐ บทว่า "มัชเฌ สะรัส๎มิง" คือมีคำอธิบายว่า ในสังสารวัฏอันเป็นท่ามกลาง เพราะไม่มีการกำหนดรู้ที่สุดเบื้องต้นและที่สุดเบื้องปลาย บทว่า "ติฏฐะตัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ บทว่า "ยะถายิทัง นาปะรัง สิยา" คือโดยประการที่ทุกข์นี้ไม่พึงมีอีก.

Āgamananti pubbantato idhāgamanaṃ. Gamananti ito paralokagamanaṃ. Gamanāgamananti tadubhayavasena vuttaṃ. Kālanti maraṇakālaṃ. Gatīti nibbatti. Bhavābhavoti bhavato bhavo. Cuti cāti bhavato cavanañca. Upapatti cāti cutassa upapatti ca. Nibbatti cāti pātubhāvo ca. Bhedo cāti khandhabhedo ca. Jāti cāti jananañca. Jarā cāti hāni ca. Maraṇañcāti jīvitindriyassa cāgo ca. Purimāpi koṭi na paññāyatīti pubbāpi koṭi natthi na saṃvijjati. Tathā pacchimāpi koṭi.

บทว่า "อาคะมะนัง" คือการมาสู่โลกนี้จากที่สุดเบื้องต้น บทว่า "คะมะนัง" คือการไปสู่ปรโลกจากโลกนี้ บทว่า "คะมะนาคะมะนัง" คือกล่าวโดยความเป็นทั้งสองอย่างนั้น บทว่า "กาลัง" คือกาลแห่งความตาย บทว่า "คะติ" คือการอุบัติ บทว่า "ภะวาภะโว" คือภพน้อยภพใหญ่ บทว่า "จุติ จะ" คือการเคลื่อนจากภพ บทว่า "อุปะปัตติ จะ" คือการเข้าถึงของสัตว์ผู้จุติแล้ว บทว่า "นิพพัตติ จะ" คือการปรากฏขึ้น บทว่า "เภโท จะ" คือความแตกแห่งขันธ์ บทว่า "ชาติ จะ" คือการเกิด บทว่า "ชะรา จะ" คือความเสื่อม บทว่า "มะระณัญจะ" คือการสละชีวิตินทรีย์ บทว่า "ปุริมาปิ โกฏิ นะ ปัญญายะติ" คือที่สุดเบื้องต้นก็ไม่มี ไม่ปรากฏ แม้ที่สุดเบื้องปลายก็เช่นนั้น.

Ettakā jātiyoti etaparamā jātiyo. Vaṭṭaṃ vattīti saṃsārapavatti. Tato paraṃ na vattatīti tato uddhaṃ nappavattati. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi na saṃvijjati. Hi-iti nipāto. Anamataggoyanti ayaṃ saṃsāro aviditaggo.

บทว่า "เอตตะกา ชาติโย" คือชาติมีประมาณเท่านี้ บทว่า "วัฏฏัง วัตตี" คือการเป็นไปแห่งสังสารวัฏ บทว่า "ตะโต ปะรัง นะ วัตตะติ" คือจากนั้นไปเบื้องบนย่อมไม่เป็นไป บทว่า "เหวัง นัตถิ" คืออย่างนี้ไม่มี ไม่ปรากฏ บทว่า "หิ" เป็นนิบาต บทว่า "อะนะมะตัคโคยัง" คือสังสารวัฏนี้มีที่สุดอันรู้ไม่ได้.

Avijjānīvaraṇānanti avijjāya āvaritānaṃ. Taṇhāsaṃyojanānanti kāmarāgasaṅkhātataṇhābandhanabaddhānaṃ. Sandhāvatanti kāmadhātuyā punappunaṃ dhāvantānaṃ. Saṃsaratanti rūpārūpadhātuyā saṃsarantānaṃ. Dukkhaṃ paccanubhūtanti kāyikacetasikadukkhaṃ anubhūtaṃ vinditaṃ. Tibbanti bahalaṃ. Byasananti avaḍḍhi vināso. Kaṭasī vaḍḍhitāti susānavaḍḍhitaṃ. Alamevāti yuttameva. Sabbasaṅkhāresūti tebhūmakasaṅkhāresu. Nibbinditunti ukkaṇṭhituṃ. Virajjitunti virāgaṃ uppādetuṃ. Vimuccitunti mocetuṃ. Vaṭṭaṃ vattissatīti saṃsārapavattaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ anāgate pavattissati. Tato paraṃ na vattissatīti tato uddhaṃ anāgate saṃsārapavattaṃ nappavattissati. Jātibhayeti jātiṃ paṭicca uppajjanakabhaye. Jarābhayādīsupi eseva nayo.

บทว่า "อะวิชชานีวะระณานัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกอวิชชากั้นไว้ บทว่า "ตัณหาสังโยชะนานัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกเครื่องผูกคือตัณหาอันนับว่าเป็นกามราคะผูกไว้ บทว่า "สันธาวะตัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้แล่นไปในกามธาตุบ่อยๆ บทว่า "สังสะระตัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ท่องเที่ยวไปในรูปธาตุและอรูปธาตุ บทว่า "ทุกขัง ปัจจะนุภูตัง" คือได้เสวย ได้ประสบทุกข์ทางกายและทางใจ บทว่า "ติพพัง" คือมาก บทว่า "พะยะสะนัง" คือความไม่เจริญ ความพินาศ บทว่า "กะฏะสี วัฑฒิตา" คือป่าช้าอันสัตว์ทำให้เจริญแล้ว บทว่า "อะละเมวะ" คือสมควรแท้ บทว่า "สัพพะสังขาเรสุ" คือในสังสารวัฏอันเป็นไปในภูมิ ๓ บทว่า "นิพพินทิตุง" คือเพื่อเบื่อหน่าย บทว่า "วิรัชชิตุง" คือเพื่อยังวิราคะให้เกิดขึ้น บทว่า "วิมุจจิตุง" คือเพื่อหลุดพ้น บทว่า "วัฏฏัง วัตติสสะติ" คือสังสารวัฏอันเป็นไปในภูมิ ๓ จักเป็นไปในอนาคต บทว่า "ตะโต ปะรัง นะ วัตติสสะติ" คือจากนั้นไปเบื้องบน สังสารวัฏจักไม่เป็นไปในอนาคต บทว่า "ชาติภะเย" คือในภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชาติ แม้ในภัยคือชราเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน.

62-3. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto uparūparigāthāyo abhāsi. Dutiyagāthā vuttatthāyeva. Tatiyagāthāya akiñcananti kiñcanapaṭipakkhaṃ. Anādānanti ādānapaṭipakkhaṃ, kiñcanādānavūpasamanti vuttaṃ hoti. Anāparanti aparapaṭibhāgadīpavirahitaṃ, seṭṭhanti vuttaṃ hoti.

๖๒-๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ความนั้นแก่เขา จึงตรัสพระคาถาทั้งหลายเบื้องบน พระคาถาที่ ๒ มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในพระคาถาที่ ๓ บทว่า "อะกิญจะนัง" คือตรงกันข้ามกับกิเลสเครื่องกังวล บทว่า "อะนาทานัง" คือตรงกันข้ามกับความยึดมั่น คือมีคำอธิบายว่า ความสงบระงับกิเลสเครื่องกังวลและความยึดมั่น บทว่า "อะนาปะรัง" คือปราศจากเกาะอื่นที่เปรียบกันได้ คือมีคำอธิบายว่า ประเสริฐ.

64. Catutthagāthāya [Pg.34] na te mārassa paddhagūti te mārassa paddhacarā paricārikā sissā na honti.

๖๔. ในพระคาถาที่ ๔ บทว่า "นะ เต มารัสสะ ปัทธะคู" คือชนเหล่านั้นไม่เป็นผู้เที่ยวไปตามหลัง ไม่เป็นผู้บำเรอ ไม่เป็นศิษย์ของมาร.

Mahājanaṃ pāse niyojetvā māretīti māro. Akusalakamme niyuttattā kaṇho. Chasu devalokesu adhipatittā adhipati. Akusalānaṃ dhammānaṃ antaṃ gatattā antagū. Pāpajanaṃ na muñcatīti namuci. Sativippavāsappamattapuggalānaṃ ñātakoti pamattabandhu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

ชื่อว่า มาร เพราะผูกชนหมู่มากไว้ในบ่วงแล้วฆ่า ชื่อว่า กัณหะ เพราะประกอบในอกุศลกรรม ชื่อว่า อธิบดี เพราะเป็นใหญ่ในเทวโลก ๖ ชั้น ชื่อว่า อันตกู เพราะถึงที่สุดแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า นมุจิ เพราะไม่ปล่อยชนผู้มีบาป ชื่อว่า ปมัตตพันธุ เพราะเป็นญาติของบุคคลผู้ประมาท ผู้มีสติเลื่อนลอย ข้อที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadisova dhammābhisamayo ahosīti.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเนื้อความแห่งกัปปมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว.

11. Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาชตุกัณณีมาณวสูตรนิทเทส

65. Ekādasame jatukaṇṇisutte – sutvānahaṃ vīra akāmakāminti ahaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā (pārā. 1; dī. ni. 1.157, 255, 301; a. ni. 6.10; saṃ. ni. 5.997) nayena vīra kāmānaṃ akāmanato akāmakāmiṃ buddhaṃ sutvā. Akāmamāgamanti nikkāmaṃ bhagavantaṃ pucchituṃ āgatomhi. Sahajanettāti sahajātasabbaññutaññāṇacakkhu. Yathātacchanti yathātathaṃ. Brūhi meti puna yācanto bhaṇati. Yācanto hi sahassakkhattumpi bhaṇeyya, ko pana vādo dvikkhattuṃ.

๖๕. ในชตุกัณณิสูตรที่ ๑๑ บทว่า sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ ความว่า ข้าพเจ้าได้ฟังพระพุทธเจ้าผู้ไม่ปรารถนากาม เพราะไม่ปรารถนากามทั้งหลาย โดยนัยมีอาทิว่า "อิติปิ โส ภควา" (แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น) (ปา. ๑; ที. นิ. ๑.๑๕๗, ๒๕๕, ๓๐๑; อ. นิ. ๖.๑๐; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) ข้าแต่พระวีระ. บทว่า Akāmamāgamaṃ ความว่า ข้าพเจ้ามาเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีความใคร่. บทว่า Sahajanettā ความว่า มีพระจักษุคือพระสัพพัญญุตญาณที่เกิดพร้อมกัน. บทว่า Yathātacchaṃ ความว่า ตามความเป็นจริง. บทว่า Brūhi me ความว่า เมื่อจะวิงวอนอีกจึงกล่าว. ด้วยว่า ผู้ที่วิงวอนอยู่ย่อมกล่าวได้แม้ตั้งพันครั้ง จะกล่าวไปไยถึงสองครั้ง.

Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddhoti imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttova. Vijjāhi pana caraṇena ca sampannattā vijjācaraṇasampanno. Tattha vijjāti tissopi vijjā aṭṭhapi vijjā. Tisso vijjā bhayabheravasutte (ma. ni. 1.34 ādayo) vuttanayena veditabbā, aṭṭha ambaṭṭhasutte (dī. ni. 1.254 ādayo). Tattha hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā. Caraṇanti sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satta saddhammā cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā. Imeyeva hi pannarasa dhammā yasmā etehi [Pg.35] carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ, tasmā ‘‘caraṇa’’nti vuttā. Yathāha – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hotī’’ti (ma. ni. 2.24) sabbaṃ majjhimapaṇṇāsake vuttanayena veditabbaṃ. Bhagavā imāhi vijjāhi iminā ca caraṇena samannāgato, tena vuccati vijjācaraṇasampannoti. Tattha vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā, caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ. So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti, yathā taṃ vijjācaraṇasampanno. Tenassa sāvakā suppaṭipannā honti, no duppaṭipannā, vijjācaraṇavipannānañhi sāvakā attantapādayo viya (pārā. aṭṭha. 1.1).

เนื้อความแห่งบทเหล่านี้ว่า อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ได้กล่าวไว้แล้วในตอนต้น. ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยวิชชาและจรณะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ในบทนั้น วิชชา มี ๓ อย่างบ้าง ๘ อย่างบ้าง. วิชชา ๓ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในภยเภรวสูตร (ม. มู. ๑๒/๓๔ เป็นต้น) วิชชา ๘ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอัมพัฏฐสูตร (ที. สี. ๙/๒๕๔ เป็นต้น). ด้วยว่าในอัมพัฏฐสูตรนั้น ท่านสงเคราะห์อภิญญา ๖ พร้อมด้วยวิปัสสนาญาณและมโนมยิทธิแล้วกล่าวว่าเป็นวิชชา ๘. ส่วนจรณะ พึงทราบธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ คือ ศีลสังวร ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร การประกอบความเพียรเครื่องตื่น สัทธรรม ๗ และรูปาวจรฌาน ๔. ด้วยว่าอริยสาวกย่อมประพฤติ คือย่อมไปสู่ทิศคืออมตะด้วยธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า จรณะ. สมดังที่พระองค์ตรัสว่า "ดูกร มหานามะ อริยสาวกในพระศาสนานี้ เป็นผู้มีศีล" (ม. ม. ๑๓/๒๔) ทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในมัชฌิมปัณณาสก์นั่นแล. พระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยวิชชาเหล่านี้และจรณะนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ในบรรดาคุณเหล่านั้น วิชชาสัมปทาของพระผู้มีพระภาคยังสัพพัญญุตญาณให้บริบูรณ์ จรณสัมปทายังมหากรุณาให้บริบูรณ์. พระองค์ทรงทราบประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวงด้วยสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และทรงชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยมหากรุณา สมกับที่พระองค์เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ. เพราะเหตุนั้น พระสาวกของพระองค์จึงเป็นผู้ปฏิบัติดี ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชั่ว เพราะว่าสาวกของพระพุทธเจ้าผู้เสื่อมจากวิชชาและจรณะ ย่อมเป็นเหมือนพวกอัตตันทปะ (ผู้ทำตนให้เดือดร้อน) (ปา. อ. ๑/๑).

Sobhanagamanattā sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā sammā gatattā sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati. Tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo. Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato. Sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānanti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattāpi sugato. Sammā ca gato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgacchanto. Vuttañhetaṃ –

พระผู้มีพระภาคชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปงาม เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี เพราะเสด็จไปโดยชอบ และเพราะตรัสโดยชอบ. แม้การไป ท่านก็เรียกว่า "คตะ". และการไปนั้นของพระผู้มีพระภาคเป็นของงาม บริสุทธิ์ ไม่มีโทษ. การไปนั้นคืออะไร? คืออริยมรรค. เพราะพระองค์เสด็จไปสู่ทิศอันเกษมโดยไม่ติดขัดด้วยการไปนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปงาม. อนึ่ง พระองค์เสด็จไปสู่สถานที่ดี คืออมตนิพพาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี. อนึ่ง พระองค์เสด็จไปโดยชอบ คือไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ อีก. สมดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’ti (mahāni. 38; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).

"กิเลสเหล่าใดอันโสดาปัตติมรรคละได้แล้ว พระองค์ไม่กลับมา ไม่ย้อนกลับ ไม่กลับคืนสู่กิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต ...ลฯ... กิเลสเหล่าใดอันอรหัตตมรรคละได้แล้ว พระองค์ไม่กลับมา ไม่ย้อนกลับ ไม่กลับคืนสู่กิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต" (มหา. ๓๘; จูฬ. เมตตคูมาณวกปุจฉานิเทศ ๒๗)

Sammā vā gato dīpaṅkarapādamūlato pabhuti yāva bodhimaṇḍā tāva samatiṃsapāramīpūrikāya sammā paṭipattiyā sabbalokassa hitasukhameva karonto sassataṃ ucchedaṃ kāmasukhaṃ attakilamathanti ime ca ante anupagacchanto gatoti sammā gatattāpi sugato. Sammā cesa gadati yuttaṭṭhānesu yuttameva vācaṃ bhāsatīti sammā gadattāpi sugato.

หรือว่า พระองค์เสด็จไปโดยชอบ คือตั้งแต่บาทมูลของพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงโพธิบัลลังก์ ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์ ด้วยสัมมาปฏิบัติ ทรงกระทำแต่ประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง ไม่ทรงเข้าถึงส่วนสุดเหล่านี้ คือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปโดยชอบ. อนึ่ง พระองค์ตรัสโดยชอบ คือตรัสพระวาจาที่ควรในฐานะที่ควร เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะตรัสโดยชอบ.

Tatridaṃ sādhakasuttaṃ –

ในเรื่องนั้น มีพระสูตรที่เป็นหลักฐานดังนี้

‘‘Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ [Pg.36] anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ. Sā ca paresaṃ piyā manāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāyā’’ti (ma. ni. 2.86).

"วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตไม่ตรัสวาจานั้น. แม้วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตก็ไม่ตรัสวาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ แต่ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในวาจานั้น พระตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะพยากรณ์วาจานั้น. วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แต่เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตไม่ตรัสวาจานั้น. แม้วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แต่เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตก็ไม่ตรัสวาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในวาจานั้น พระตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะพยากรณ์วาจานั้น" (ม. ม. ๑๓/๘๖).

Evaṃ sammā gadattāpi sugatoti veditabbo.

พึงทราบว่า พระองค์ชื่อว่า สุคโต แม้เพราะตรัสโดยชอบอย่างนี้.

Sabbathā viditalokattā pana lokavidū. So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā lokaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi. Yathāha –

ส่วนพระผู้มีพระภาคชื่อว่า โลกวิทู เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวง. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงรู้แจ้ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดโลกโดยประการทั้งปวง คือ โดยสภาวะ โดยสมุทัย โดยนิโรธ และโดยอุบายเครื่องดับโลก. สมดังที่พระองค์ตรัสว่า

‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi. Na cāhaṃ, āvuso, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadaṃ (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45).

"ดูก่อนผู้มีอายุ ในที่ใดแล ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่บังเกิด เราไม่กล่าวว่า จะพึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป. และเราก็ไม่กล่าวว่า ยังไม่บรรลุที่สุดแห่งโลกแล้ว จะกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. ดูก่อนผู้มีอายุ แต่ว่าเราบัญญัติโลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับแห่งโลก และปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับแห่งโลก ในร่างกายที่ยาวประมาณวาหนึ่งนี้เอง ซึ่งมีสัญญาและมีใจครอง" (สํ. ส. ๑๕/๑๐๗; อํ. จตุกฺก. ๒๑/๔๕).

‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;

Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ.

"ที่สุดแห่งโลก อันใครๆ ไม่พึงบรรลุได้ด้วยการไปในกาลไหนๆ และเมื่อยังไม่บรรลุที่สุดแห่งโลก ก็ไม่มีการพ้นไปจากทุกข์."

‘‘Tasmā have lokavidū sumedho, lokantagū vusitabrahmacariyo;

Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā, nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. (saṃ. ni. 1.107;

a. ni. 4.45);

"เพราะเหตุนั้นแล ผู้รู้โลก มีปัญญาดี ถึงที่สุดแห่งโลก อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว สงบระงับ รู้ที่สุดแห่งโลกแล้ว ย่อมไม่หวังโลกนี้และโลกหน้า" (สํ. ส. ๑๕/๑๐๗; อํ. จตุกฺก. ๒๑/๔๕).

Api [Pg.37] ca – tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (paṭi. ma. 1.112) āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato lokoti vā asassato lokoti vā’’ti (dī. ni. 1.421; ma. ni. 1.269; saṃ. ni. 4.416; vibha. 937) āgataṭṭhāne sattaloko.

อนึ่ง โลกมี ๓ คือ สังขารโลก สัตวโลก โอกาสโลก. ในบรรดาโลกเหล่านั้น พึงทราบว่า สังขารโลก ในที่ที่มาว่า "โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร" (ขุ. ปฏิ. ๓๑/๑๑๒). พึงทราบว่า สัตวโลก ในที่ที่มาว่า "โลกเที่ยง หรือว่าโลกไม่เที่ยง" (ที. สี. ๙/๔๒๑; ม. มู. ๑๒/๒๖๙; สํ. สฬา. ๑๘/๔๑๖; วิภงฺค. ๓๕/๙๓๗).

‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā;

Tāva sahassadhā loko, ettha te vattatī vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) –

"ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์โคจรไปส่องทิศให้สว่างไสวรุ่งเรืองอยู่เพียงใด โลกธาตุพันหนึ่งมีอยู่เพียงนั้น อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในโลกธาตุพันหนึ่งนั้น" (ม. มู. ๑๒/๕๐๓).

Āgataṭṭhāne okāsaloko. Tampi bhagavā sabbathā avedi. Tathā hissa ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasalokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112) ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito.

โอกาสโลก ในที่ที่มาถึงแล้ว. แม้โลกนั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงรู้แจ้งโดยประการทั้งปวง. อนึ่ง สังขารโลกนี้ก็เป็นที่ทรงรู้แจ้งโดยประการทั้งปวงแก่พระองค์อย่างนั้น คือ “โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ด้วยอาหาร. โลกสอง คือ นามและรูป. โลกสาม คือ เวทนาสาม. โลกสี่ คือ อาหารสี่. โลกห้า คือ อุปาทานขันธ์ห้า. โลกหก คือ อายตนะภายในหก. โลกเจ็ด คือ วิญญาณฐิติเจ็ด. โลกแปด คือ โลกธรรมแปด. โลกเก้า คือ สัตตาวาสเก้า. โลกสิบ คือ อายตนะสิบ. โลกสิบสอง คือ อายตนะสิบสอง. โลกสิบแปด คือ ธาตุสิบแปด” (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒).

Yasmā panesa sabbesampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye, svākāre dvākāre, suviññāpaye duviññāpaye, bhabbe abhabbe satte jānāti. Tasmāssa sattalokopi sabbathā vidito. Yathā ca sattaloko, evaṃ okāsalokopi. Tathā hesa ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni catutiṃsa satāni ca paññāsañca yojanāni. Parikkhepato –

เพราะพระองค์ทรงทราบอัธยาศัย ทรงทราบอนุสัย ทรงทราบจริต ทรงทราบอธิมุตติของสัตว์ทั้งปวง ทรงทราบสัตว์ที่มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการไม่ดี สอนง่าย สอนยาก ควรแนะนำ ไม่ควรแนะนำ. เพราะเหตุนั้น สัตวโลกก็เป็นที่ทรงรู้แจ้งโดยประการทั้งปวงแก่พระองค์. สัตวโลกเป็นอย่างไร โอกาสโลกก็เป็นอย่างนั้น. อนึ่ง จักรวาลหนึ่งนี้ มีความยาวและความกว้าง ๑,๒๐๓,๔๕๐ โยชน์. โดยรอบ –

Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsa parimaṇḍalaṃ;

Dasa ceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca.

ทั้งหมดสามสิบหกแสนหนึ่งหมื่นสามร้อยห้าสิบโยชน์โดยรอบ.

Tattha [Pg.38] –

ในที่นั้น –

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā.

แผ่นดินนี้มีประมาณสองแสนสี่หมื่นโยชน์ โดยความหนา.

Tassāyeva sandhārakaṃ –

สิ่งที่รองรับแผ่นดินนั้น –

Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.

น้ำตั้งอยู่บนลม มีประมาณสี่แสนแปดหมื่นโยชน์ โดยความหนา.

Tassāpi sandhārako –

สิ่งที่รองรับน้ำนั้น –

Nava satasahassāni, māluto nabhamuggato;

Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti.

ลมที่พุ่งขึ้นไปในอากาศมีประมาณเก้าแสนหกหมื่นโยชน์. นี้คือการตั้งอยู่ของโลก.

Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –

เมื่อโลกตั้งอยู่เช่นนี้ ในที่นี้มีประมาณโยชน์ –

Caturāsīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo.

ยอดเขาพระสุเมรุอันประเสริฐ จมลงในมหาสมุทรแปดหมื่นสี่พันโยชน์ และสูงขึ้นไปเท่านั้น.

Tato upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ;

Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā.

ภูเขาเหล่านั้นจมลงและสูงขึ้นไปเป็นลำดับ ด้วยประมาณกึ่งหนึ่งของกึ่งหนึ่ง ประดับด้วยรัตนะนานาชนิด.

Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā.

คือ ยุคันธร อิสินธร กรวิก สุทัสสนะ เนมินธร วินตกะ และอัสสกัณณะ.

Ete satta mahāselā, sinerussa samantato;

Mahārājānamāvāsā, devayakkhanisevitā.

ภูเขาใหญ่เจ็ดลูกเหล่านี้อยู่รอบเขาพระสุเมรุ เป็นที่อยู่ของท้าวมหาราชทั้งสี่ และเป็นที่สถิตของเทวดาและยักษ์.

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato;

Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato.

ภูเขาหิมพานต์สูงร้อยโยชน์ และกว้างสามพันโยชน์.

Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito;

Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā.

ประดับด้วยยอดแปดหมื่นสี่พันยอด. ต้นไม้ชื่อว่านาคะ มีลำต้นโดยรอบ ๑๕ โยชน์.

Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato;

Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā;

Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito. (visuddhi. 1.137;

dha. sa. aṭṭha. 584);

มีกิ่งก้านสาขาแผ่ออกไปโดยรอบห้าสิบโยชน์ กว้างร้อยโยชน์ และสูงขึ้นไปเท่านั้น. ต้นหว้าซึ่งด้วยอานุภาพของมันทำให้ชมพูทวีปปรากฏ (วิสุทธิ. ๑.๑๓๗; ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔).

Yañcetaṃ [Pg.39] jambuyā pamāṇaṃ, etadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambassa, uttarakurūsu kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā –

ประมาณของต้นหว้านี้เท่ากันกับต้นจิตตปาฏลีของพวกอสูร, ต้นงิ้วของพวกครุฑ, ต้นกะทุ่มในอปรโคยานทวีป, ต้นกัลปพฤกษ์ในอุตตรกุรุทวีป, ต้นซึกในปุพพวิเทหทวีป, และต้นปาริจฉัตตกะในดาวดึงส์. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตแต่ก่อนจึงกล่าวว่า –

‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako;

Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattamaṃ.

“ต้นปาฏลี ต้นงิ้ว ต้นหว้า ต้นปาริจฉัตตกะของเทวดา ต้นกะทุ่ม และต้นกัลปพฤกษ์ กับต้นซึก เป็นต้นที่เจ็ด”.

‘‘Dve asīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo;

Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito’’ti. (visuddhi. 1.137;

dha. sa. aṭṭha. 584);

“ภูเขาจักรวาลจมลงในมหาสมุทรแปดหมื่นสองพันโยชน์ และสูงขึ้นไปเท่านั้น ตั้งอยู่ล้อมรอบโลกธาตุทั้งหมดนั้น” (วิสุทธิ. ๑.๑๓๗; ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔).

Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ, sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ, tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca. Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ. Tathā pubbavideho. Uttarakuru aṭṭhasahassayojano. Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro. Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu. Tadantaresu lokantarikanirayā. Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo bhagavā anantena buddhañāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi. Evamassa okāsalokopi sabbathā vidito. Evampi sabbathā viditalokattā lokavidū.

ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ดวงจันทร์มีขนาด ๔๙ โยชน์ ดวงอาทิตย์มีขนาด ๕๐ โยชน์ สวรรค์ชั้นดาวดึงส์มีขนาด ๑๐,๐๐๐ โยชน์ เช่นเดียวกับภพอสูร อเวจีมหานรก และชมพูทวีป อปรโคยานทวีปมีขนาด ๗,๐๐๐ โยชน์ เช่นเดียวกับปุพพวิเทหทวีป อุตตรกุรุทวีปมีขนาด ๘,๐๐๐ โยชน์ มหาทวีปแต่ละแห่งในที่นี้มีทวีปเล็ก ๕๐๐ ทวีปเป็นบริวาร ทั้งหมดนั้นเป็นจักรวาลหนึ่ง เป็นโลกธาตุหนึ่ง ในระหว่างจักรวาลเหล่านั้นมีโลกันตนรก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ ทรงทราบ และทรงแทงตลอดจักรวาลอันไม่มีที่สิ้นสุด โลกธาตุอันไม่มีที่สิ้นสุด ด้วยพุทธญาณอันไม่มีที่สิ้นสุดอย่างนี้ โอกาสโลกก็เป็นที่ทรงรู้แจ้งแก่พระองค์โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวงอย่างนี้ จึงทรงเป็นโลกวิทู.

Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro. Tathā hesa sīlaguṇenapi sabbaṃ lokaṃ abhibhavati samādhi…pe… paññā… vimutti… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Sīlaguṇenapi asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo…pe… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Yathāha – ‘‘na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke…pe… sadevamanussāya attanā sīlasampannatara’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vitthāro.

เพราะไม่มีใครที่ประเสริฐกว่าพระองค์ด้วยคุณสมบัติของพระองค์ จึงไม่มีผู้ยิ่งกว่าพระองค์ พระองค์จึงชื่อว่าอนุตตระ อนึ่ง พระองค์ทรงครอบงำโลกทั้งปวงด้วยคุณคือศีล ด้วยคุณคือสมาธิ... ด้วยคุณคือปัญญา... ด้วยคุณคือวิมุตติ... ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะ แม้ด้วยคุณคือศีล พระองค์ก็ทรงเป็นผู้ไม่มีใครเสมอ ไม่มีใครเสมอเหมือน ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีส่วนเปรียบ ไม่มีบุคคลเปรียบ... แม้ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “เราไม่เห็นใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ที่สมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าเรา” (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑) ดังนี้ พึงขยายความ.

Evaṃ aggapasādasuttādīni (a. ni. 4.34; itivu. 90) ‘‘na me ācariyo atthī’’tiādikā (ma. ni. 1.285; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11) gāthāyo ca vitthāretabbā.

อย่างนี้แล พระสูตรมีอัคคัปปสาทสูตรเป็นต้น (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติ. ๙๐) และคาถามีบทว่า “อาจารย์ของเราไม่มี” เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) พึงขยายความ.

Purisadamme [Pg.40] sāretīti purisadammasārathi, dameti vinetīti vuttaṃ hoti. Tattha purisadammāti adantā dametuṃ yuttā tiracchānapurisāpi manussapurisāpi amanussapurisāpi. Tathā hi bhagavatā tiracchānapurisāpi apalālo nāgarājā cūḷodaro mahodaro aggisikho dhūmasikho aravāḷo nāgarājā dhanapālako hatthīti evamādayo damitā nibbisā katā, saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā. Manussapurisāpi saccakanigaṇṭhaputtaambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadantakūṭadantādayo. Amanussapurisāpi āḷavakasūcilomakharalomayakkhasakkadevarājādayo damitā vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi. ‘‘Ahaṃ kho kesi purisadamme saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemī’’ti (a. ni. 4.111) idañcettha suttaṃ vitthāretabbaṃ. Api ca bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggapaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyeva.

ทรงฝึกบุรุษที่ควรฝึก จึงชื่อว่าปุริสทัมมสารถี หมายความว่า ทรงทรมาน ทรงแนะนำ ในบรรดาบุรุษที่ควรฝึกนั้น ได้แก่ บุรุษเดรัจฉาน บุรุษมนุษย์ และบุรุษอมนุษย์ ที่ยังไม่ได้รับการฝึกและควรแก่การฝึก แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทรมานบุรุษเดรัจฉานมีอปลาลนาคราช จูฬอดร มโหทร อัคคิสิขะ ธูมสิขะ อรวาฬนาคราช และช้างธนปาลกะ เป็นต้น ให้หมดพิษสง และทรงตั้งไว้ในสรณะและศีล บุรุษมนุษย์มีสัจจกนิครนถบุตร อัมพัฏฐมาณพ โปกขรสาติ โสณทนต์ และกูฏทนต์ เป็นต้น บุรุษอมนุษย์มีอาฬวกยักษ์ สุจิโลมยักษ์ ขรโลมยักษ์ และท้าวสักกะเทวราช เป็นต้น ก็ทรงทรมาน ทรงแนะนำด้วยอุบายในการฝึกอันวิจิตร พระสูตรนี้ว่า “ดูก่อนเกสี เราย่อมฝึกบุรุษที่ควรฝึกด้วยวิธีอ่อนโยนบ้าง ด้วยวิธีแข็งกร้าวบ้าง ด้วยวิธีอ่อนโยนและแข็งกร้าวบ้าง” (อ. นิ. ๔.๑๑๑) พึงขยายความในที่นี้ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปฐมฌานเป็นต้นแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์เป็นต้น และทรงแสดงปฏิปทาอันเป็นมรรคเบื้องสูงแก่พระโสดาบันเป็นต้น ก็ชื่อว่าทรงฝึกผู้ที่ฝึกแล้วนั่นเอง.

Atha vā anuttaro purisadammasārathīti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Bhagavā hi tathā purisadamme sāreti, yathā ekapallaṅkeneva nisinnā aṭṭha disā asajjamānā dhāvanti. Tasmā ‘‘anuttaro purisadammasārathī’’ti vuccati. ‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthi dammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti idañcettha suttaṃ (ma. ni. 3.312) vitthāretabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ” นี้เป็นบทที่มีความหมายอย่างเดียวกัน แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกบุรุษที่ควรฝึกอย่างนั้น เหมือนผู้ที่นั่งบนบัลลังก์เดียวแล้ววิ่งไปได้ ๘ ทิศโดยไม่ติดขัด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า “อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ” พระสูตรนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ช้างที่นายควาญฝึกแล้ว ย่อมวิ่งไปได้ทิศเดียวเท่านั้น” (ม. นิ. ๓.๓๑๒) พึงขยายความในที่นี้.

Vīriyavāti ariyamaggena sabbapāpakehi virato. Pahūti pabhū. Visavīti parasantāne vīriyuppādako. Alamattoti samatthacitto.

บทว่า “วีริยวา” หมายถึง ผู้เว้นจากบาปทั้งปวงด้วยอริยมรรค บทว่า “ปหู” หมายถึง ผู้มีอำนาจ บทว่า “วิสวี” หมายถึง ผู้ยังความเพียรให้เกิดขึ้นในสันดานของผู้อื่น บทว่า “อลมตฺโต” หมายถึง ผู้มีจิตสามารถ.

Viratoti ariyamaggena viratattā āyatiṃ appaṭisandhiko. Sabbapāpakehi nirayadukkhaṃ aticcāti āyatiṃ appaṭisandhitāya nirayadukkhaṃ aticca ṭhito. Vīriyavāsoti vīriyaniketo. So vīriyavāti so khīṇāsavo ‘‘vīriyavā’’ti vattabbataṃ arahati. Padhānavā vīro tādīti imāni panassa thutivacanāni. So hi padhānavā maggajjhānapadhānena, vīro kilesārividdhaṃsanasamatthatāya, tādi nibbikāratāya pavuccate tathattāti tathārūpo ‘‘vīriyavā’’ti pavuccati.

บทว่า "วิรโต" หมายถึง ผู้ไม่เกิดอีกในภพหน้า เพราะเว้นด้วยอริยมรรค บทว่า "สัพพปาปเกหิ นิรยทุกขัง อติจจ" หมายถึง ผู้ล่วงทุกข์ในนรกได้แล้ว เพราะไม่เกิดอีกในภพหน้า บทว่า "วีริยวาส" หมายถึง ผู้มีวิริยะเป็นที่อยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่า "วีริยวา" ควรกล่าวว่า "วีริยวา" บทเหล่านี้คือ "ปธานวา วีโร ตาที" เป็นคำสรรเสริญของพระองค์ แท้จริง พระองค์ชื่อว่า "ปธานวา" เพราะทรงประกอบด้วยความเพียรในมรรคและฌาน ชื่อว่า "วีโร" เพราะทรงสามารถทำลายข้าศึกคือกิเลสได้ ชื่อว่า "ตาที" เพราะทรงไม่มีความแปรผัน และผู้มีลักษณะเช่นนั้น (ตถัตตา) จึงเรียกว่า "วีริยวา"

Te kāmakāminoti ete rūpādivatthukāme icchantā. Rāgarāginoti rāgena rañjitā. Saññāsaññinoti rāgasaññāya saññino. Na [Pg.41] kāme kāmetīti rūpādivatthukāme na pattheti. Akāmoti kāmehi virahito. Nikkāmoti nikkantakāmo.

บทว่า "เต กามกามิโน" หมายถึง ผู้ปรารถนากามอันเป็นวัตถุมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น บทว่า "ราคราคิโน" หมายถึง ผู้ย้อมติดด้วยราคะ บทว่า "สัญญาสัญญิโน" หมายถึง ผู้มีสัญญาด้วยราคะสัญญา บทว่า "น กาเม กาเมติ" หมายถึง ผู้ไม่ปรารถนากามอันเป็นวัตถุมีรูปเป็นต้น บทว่า "อกาโม" หมายถึง ผู้ปราศจากกาม บทว่า "นิกกาโม" หมายถึง ผู้มีกามอันออกไปแล้ว

Sabbaññutaññāṇanti tiyaddhagataṃ sabbaneyyapathaṃ jānātīti sabbaññū, tassa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ nettañca vāsanāya saha kilese parājetvā jitattā jinabhāvo ca apubbaṃ acarimaṃ apure apacchā ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃ kāle uppanno pubbantato uddhaṃ pannoti uppanno.

บทว่า "สัพพัญญุตญาณ" หมายถึง ผู้รู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงที่ล่วงไปแล้ว ๓ กาล จึงชื่อว่าสัพพัญญู ภาวะของสัพพัญญูนั้นชื่อว่าสัพพัญญุตา สัพพัญญุตานั่นแหละคือญาณ ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ และความเป็นพระชินเจ้า เพราะทรงชนะกิเลสพร้อมด้วยวาสนาด้วยญาณอันเป็นเครื่องนำไปที่นับว่าสัพพัญญุตญาณนั้น ได้เกิดขึ้นในขณะเดียว ในกาลเดียว โดยไม่มีก่อนไม่มีหลัง และเกิดขึ้นแล้วจากเบื้องต้น

66. Tejī tejasāti tejena samannāgato tejasā abhibhuyya. Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānanti yaṃ ahaṃ jātijarāya pahānabhūtaṃ dhammaṃ idheva jāneyyaṃ.

๖๖. บทว่า "เตชี เตชสา" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยเดช ครอบงำด้วยเดช บทว่า "ยมหัง วิชัญญา ชาติชรายะ อิธ วิปปหานัง" หมายถึง ธรรมอันเป็นที่ละชาติและชราใด ที่เราพึงรู้แจ้งในโลกนี้

Jagatīti pathavī. Sabbaṃ ākāsagatanti sakalaṃ ākāse pavattaṃ patthaṭaṃ. Tamagatanti tamameva tamagataṃ andhakāraṃ yathā gūthagataṃ muttagatanti. Abhivihaccāti nāsetvā. Andhakāraṃ vidhamitvāti cakkhuviññāṇuppattinivārakaṃ andhakāraṃ palāpetvā. Ālokaṃ dassayitvāti sūriyālokaṃ dassayitvā. Ākāseti ajaṭākāse. Antalikkheti antaradhātusamatthatucchokāse. Gaganapatheti devatānaṃ gamanamagge gacchati. Sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayanti sakalaṃ kammaṃ samudayaṃ uppādaṃ, taṇhanti attho. Kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvāti kilesatamasaṅkhātaṃ aññāṇaṃ avijjandhakāraṃ nīharitvā nāsetvā. Ñāṇālokaṃ paññālokaṃ dassayitvā. Vatthukāme parijānitvāti rūpādivatthukāme ñātatīraṇapariññāya jānitvā. Kilesakāme pahāyāti upatāpanasaṅkhāte kilesakāme pahānapariññāya pajahitvā.

คำว่า ชคตี ได้แก่ แผ่นดิน. คำว่า สัพพัง อากาสคตัง ได้แก่ สิ่งทั้งปวงที่เป็นไปในอากาศ แผ่ไปในอากาศ. คำว่า ตมคตัง ได้แก่ ความมืดนั้นเองที่เรียกว่าตมคตะ (ถึงความมืด) เหมือนคำว่า คูถคตะ (ถึงคูถ) มุตตคตะ (ถึงมูตร). คำว่า อภิวิหัจจ ได้แก่ ทำลายแล้ว. คำว่า อนฺธการํ วิธมิตฺวา ได้แก่ กำจัดความมืดที่กั้นการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณให้หายไปแล้ว. คำว่า อาโลกัง ทัสสยิตวา ได้แก่ แสดงแสงสว่างคือดวงอาทิตย์แล้ว. คำว่า อากาเสติ ได้แก่ ในอากาศที่ไม่มีอะไรติดขัด. คำว่า อนฺตลิกฺเข ได้แก่ ในโอกาสอันว่างเปล่าที่สามารถบรรจุธาตุไว้ในระหว่างได้. คำว่า คคนปเถ ได้แก่ ไปในทางเป็นที่ไปของเหล่าเทวดา. คำว่า สัพพัง อภิสังขารสมุทยัง ได้แก่ กรรมทั้งปวงที่เป็นเหตุเกิดแห่งอภิสังขาร คือ ตัณหา นั่นเอง. คำว่า กิเลสตมัง อวิชชันธการัง วิธมิตวา ได้แก่ กำจัดอัญญาณอันนับว่าเป็นกิเลสอันเป็นความมืด คือ อวิชชาอันเป็นความมืด โดยการนำออกไปและทำลายเสีย. แสดงแสงสว่างคือญาณ แสงสว่างคือปัญญาแล้ว. คำว่า วัตถุกาเม ปริชานิตวา ได้แก่ รู้แจ้งวัตถุกามมีรูปเป็นต้นด้วยญาตปริญญาและตีรณปริญญา. คำว่า กิเลสกาม ปหาย ได้แก่ ละกิเลสกามอันเป็นเครื่องเร่าร้อนด้วยปหานปริญญา.

67. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto uparūparigāthāyo abhāsi. Tattha nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ‘‘khema’’nti disvā. Uggahitanti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ. Nirattaṃ vāti nirassitabbaṃ vā, muñcitabbanti vuttaṃ hoti. Mā te vijjitthāti mā te ahosi. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, tampi te mā vijjittha.

๖๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมนั้นแก่มาณพนั้น ได้ตรัสพระคาถาที่อยู่เบื้องบนต่อๆ ไป. ในพระคาถาเหล่านั้น คำว่า เนกขัมมัง ทัฏฐุ เขมโต ได้แก่ เห็นพระนิพพานและปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานว่า “เกษม”. คำว่า อุคฺคหิตํ ได้แก่ ที่ยึดถือไว้ด้วยอำนาจตัณหา ด้วยอำนาจทิฏฐิ. คำว่า นิรัตตัง วา ได้แก่ พึงสละ หรือพึงปล่อย ท่านอธิบายว่า พึงเปลื้องออก. คำว่า มา เต วิชฺชิตฺถา ได้แก่ อย่าได้มีแก่ท่าน. คำว่า กิญฺจนํ ได้แก่ กิญจนะมีราคะเป็นต้น แม้กิญจนะนั้นก็อย่าได้มีแก่ท่าน.

Muñcitabbanti muñcitvā na puna gahetabbaṃ. Vijahitabbanti cajitabbaṃ. Vinodetabbanti khipitabbaṃ. Byantīkātabbanti vigatantaṃ kātabbaṃ. Anabhāvaṃ gametabbanti anu anu abhāvaṃ gametabbaṃ.

คำว่า มุญฺจิตพฺพํ ได้แก่ พึงเปลื้องออกแล้วไม่พึงถือเอาอีก. คำว่า วิชหิตพฺพํ ได้แก่ พึงสละ. คำว่า วิโนเทตพฺพํ ได้แก่ พึงกำจัด. คำว่า พฺยนฺตีกาตพฺพํ ได้แก่ พึงทำให้สิ้นสุด. คำว่า อนภาวัง คเมตพฺพํ ได้แก่ พึงทำให้ถึงความไม่มีไปตามลำดับๆ.

68-9. Pubbeti [Pg.42] atīte saṅkhāre ārabbha uppannakilesā. Brāhmaṇāti bhagavā jatukaṇṇiṃ ālapati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

(คาถาที่) ๖๘-๖๙ คำว่า ปุพฺเพ ได้แก่ กิเลสที่เกิดขึ้นปรารภสังขารในอดีต. คำว่า พฺราหฺมณ ได้แก่ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกชตุกัณณีมาณพ. ข้อที่เหลือทั้งหมดชัดเจนแล้วในที่ทั้งปวง.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

อย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีอรหัตผลเป็นยอด และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีขึ้นเหมือนครั้งก่อนนั่นเอง.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา

Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาชตุกัณณีมาณวสูตร จบแล้ว.

12. Bhadrāvudhamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาภัทราวุธมาณวสูตร

70. Dvādasame bhadrāvudhasutte – okañjahanti ālayaṃ jahaṃ. Taṇhacchidanti taṇhākāyacchidaṃ. Anejanti lokadhammesu nikkampaṃ. Nandiñjahanti anāgatarūpādipatthanājahaṃ. Ekā eva hi sā taṇhā, thutivasena idha nānappakārato vuttā. Kappañjahanti duvidhaṃ kappajahaṃ. Abhiyāceti ativiya yācāmi. Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti nāgassa tava bhagavato vacanaṃ sutvā ito pāsāṇakacetiyato bahujanā pakkamissantīti adhippāyo.

๗๐. ในภัทราวุธสูตรที่ ๑๒ คำว่า โอคัญชหัง ได้แก่ ผู้ละอาลัย. คำว่า ตณฺหจฺฉิทํ ได้แก่ ผู้ตัดหมู่แห่งตัณหา. คำว่า อเนชัง ได้แก่ ผู้ไม่หวั่นไหวในโลกธรรม. คำว่า นนฺทิญฺชหัง ได้แก่ ผู้ละความปรารถนารูปเป็นต้นในอนาคต. ตัณหานั้นแลเป็นอันเดียวกัน แต่ในที่นี้กล่าวไว้หลายอย่างโดยการพรรณนา. คำว่า กปฺปญฺชหัง ได้แก่ ผู้ละกัป ๒ อย่าง. คำว่า อภิยาเจติ ได้แก่ ข้าพระองค์ขอวิงวอนอย่างยิ่ง. คำว่า สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต ได้แก่ เมื่อชนเป็นอันมากได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้า คือพระผู้มีพระภาคของท่านแล้ว จักหลีกไปจากปาสาณกเจดีย์นี้ ดังนี้เป็นอธิบาย.

Ye upayupādānāti taṇhādiṭṭhīhi upagantvā gahitā. Cetaso adhiṭṭhānāti citte patiṭṭhitā. Abhinivesānusayāti patiṭṭhahitvā āgantvā sayitā.

คำว่า เย อุปยูปาทานา ได้แก่ ที่เข้าไปยึดถือไว้ด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า เจตโส อธิฏฺฐานา ได้แก่ ที่ตั้งมั่นอยู่ในจิต. คำว่า อภินิเวสานุสยา ได้แก่ ที่ตั้งมั่นแล้วมานอนเนื่องอยู่.

71. Janapadehi saṅgatāti aṅgādīhi janapadehi idha samāgatā. Viyākarohīti dhammaṃ desehi.

๗๑. คำว่า ชนปเทหิ สังคตา ได้แก่ ที่มาประชุมกันในที่นี้จากชนบทมีอังคะเป็นต้น. คำว่า วิยากโรหิ ได้แก่ ขอพระองค์จงแสดงธรรม.

Saṅgatāti ete khattiyādayo ekībhūtā. Samāgatāti vuttappakārehi janapadehi āgatā. Samohitāti rāsībhūtā. Sannipatitāti adhiyogā.

คำว่า สังคตา ได้แก่ กษัตริย์เป็นต้นเหล่านั้นรวมเป็นอันเดียวกัน. คำว่า สมาคตา ได้แก่ มาจากชนบทที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สโมหิตา ได้แก่ รวมกันเป็นกลุ่มก้อน. คำว่า สันนิปติตา ได้แก่ ผู้ประกอบความเพียร.

72. Athassa āsayānulomena dhammaṃ desento bhagavā uparūparigāthāyo abhāsi. Tattha ādānataṇhanti rūpādīnaṃ ādāyikaṃ gahaṇataṇhaṃ, taṇhupādānanti vuttaṃ hoti. Yaṃ yañhi lokasmimupādiyantīti etesu uddhādibhedesu yaṃ yaṃ gaṇhanti. Teneva māro anveti jantunti [Pg.43] teneva upādānapaccayanibbattakammābhisaṅkhāranibbattavasena paṭisandhikkhandhamāro taṃ sattaṃ anugacchati.

๗๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของมาณพนั้น ได้ตรัสพระคาถาที่อยู่เบื้องบนต่อๆ ไป. ในพระคาถาเหล่านั้น คำว่า อาทานตณฺหัง ได้แก่ ตัณหาที่ยึดถือรูปเป็นต้น ท่านอธิบายว่า ตัณหาที่เป็นอุปาทาน. คำว่า ยัง ยัญหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ ได้แก่ ยึดถือสิ่งใดสิ่งหนึ่งในโลกนี้ ในบรรดาประเภทมีเบื้องบนเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุง ได้แก่ มารคือปฏิสนธิขันธ์ย่อมติดตามสัตว์นั้นไป ด้วยอำนาจการบังเกิดแห่งกรรมอภิสังขารอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย.

73. Tasmā pajānanti tasmā etamādīnavaṃ aniccādivasena vā saṅkhāre pajānanto. Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti ādātabbaṭṭhena ādānesu rūpādīsu satte sabbaloke imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ pekkhamāno, ādānasatte vā ādānābhiniviṭṭhe puggale ādānasaṅgahetuñca imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ tato vītikkamituṃ asamatthaṃ iti pekkhamāno kiñcanaṃ sabbaloke na upādiyethāti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๗๓. คำว่า ตสฺมา ปชานํ ได้แก่ เพราะเหตุนั้น ผู้รู้แจ้งโทษนี้ หรือผู้รู้แจ้งสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. คำว่า อาทานสัตเต อิติ เปกฺขมาโน ปชัง อิมัง มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตัง ได้แก่ ผู้เห็นหมู่สัตว์นี้ในโลกทั้งปวงติดอยู่ในมัจจุราช คือ เห็นหมู่สัตว์นี้ติดอยู่ในมัจจุราชในอารมณ์ที่พึงยึดถือมีรูปเป็นต้น หรือเห็นบุคคลผู้ยึดมั่นในอารมณ์ที่พึงยึดถือ และเห็นหมู่สัตว์นี้ติดอยู่ในมัจจุราช ไม่สามารถก้าวล่วงไปจากที่นั้นได้ จึงไม่พึงยึดถือกิญจนะใดๆ ในโลกทั้งปวง. ข้อที่เหลือทั้งหมดชัดเจนแล้วในที่ทั้งปวง.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา

Bhadrāvudhasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภัทราวุธสูตร จบแล้ว.

13. Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถาอุทยมาณวสูตร

74. Terasame udayasutte – aññāvimokkhanti paññānubhāvanijjhānaṃ taṃ vimokkhaṃ pucchati.

๗๔. ในอุทยสูตรที่ ๑๓ คำว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ได้แก่ ถามถึงวิโมกข์นั้น คือ การพิจารณาด้วยอำนาจปัญญา.

Paṭhamenapi jhānena jhāyīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttena pañcaṅgikena paṭhamajjhānena jhāyatīti jhāyī. Dutiyenāti pītisukhacittekaggatāsampayuttena. Tatiyenāti sukhacittekaggatāsampayuttena. Catutthenāti upekkhācittekaggatāsampayuttena. Savitakkasavicārenapi jhānena jhāyīti catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānena savitakkasavicārenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Avitakkavicāramattenāti pañcakanaye dutiyena jhānena. Avitakkaavicārenāti dutiyatatiyādiavasesajhānena. Sappītikenāti pītisampayuttena dukatikajhānena. Nippītikenāti pītivirahitena tadavasesajhānena. Sātasahagatenāti sukhasahagatena tikacatukkajhānena. Upekkhāsahagatenāti catukkapañcakena. Suññatenapīti suññatavimokkhasampayuttena. Animittenapīti aniccanimittaṃ dhuvanimittaṃ animittañca ugghāṭetvā paṭiladdhena [Pg.44] animittenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Appaṇihitenapīti maggāgamanavasena paṇidhiṃ sodhetvā pariyādiyitvā phalasamāpattivasena appaṇihitenapi. Lokiyenapīti lokiyena paṭhamadutiyatatiyacatutthena.

ผู้เข้าฌานด้วยปฐมฌาน คือผู้เข้าฌานด้วยปฐมฌานอันมีองค์ ๕ ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตาจิต. ด้วยทุติยฌาน คือประกอบด้วยปีติ สุข และเอกัคคตาจิต. ด้วยตติยฌาน คือประกอบด้วยสุขและเอกัคคตาจิต. ด้วยจตุตถฌาน คือประกอบด้วยอุเบกขาและเอกัคคตาจิต. ผู้เข้าฌานด้วยฌานมีวิตกมีวิจารด้วย คือผู้เข้าฌานด้วยปฐมฌานอันมีวิตกมีวิจารในจตุกกนัยและปัญจกนัย. ด้วยฌานที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจาร คือด้วยทุติยฌานในปัญจกนัย. ด้วยฌานที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร คือด้วยทุติย ตติยะ และฌานที่เหลือ. ด้วยฌานมีปีติ คือด้วยทุติยและตติยฌานที่ประกอบด้วยปีติ. ด้วยฌานไม่มีปีติ คือด้วยฌานที่เหลือที่ปราศจากปีติ. ด้วยฌานที่สหรคตด้วยสุข คือด้วยตติยและจตุตถฌานที่สหรคตด้วยสุข. ด้วยฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขา คือด้วยจตุตถและปัญจมฌาน. ด้วยสุญญตวิโมกข์ด้วย คือด้วยฌานที่ประกอบด้วยสุญญตวิโมกข์. ด้วยอนิมิตตวิโมกข์ด้วย คือผู้เข้าฌานด้วยอนิมิตตวิโมกข์ที่ได้มาโดยการเพิกอนิจจนิมิต ธุวนิมิต และอนิมิต. ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ด้วย คือด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์โดยอาศัยผลสมาบัติ โดยการชำระและขจัดปณิธิโดยอาศัยการดำเนินไปสู่มรรค. ด้วยโลกิยฌานด้วย คือด้วยปฐม ทุติย ตติย จตุตถฌานที่เป็นโลกิยะ.

Lokuttarenapīti teneva lokuttarasampayuttena. Jhānaratoti jhānesu abhirato. Ekattamanuyuttoti ekattaṃ ekībhāvaṃ anuyutto payutto. Sadatthagarukoti sakatthagaruko, ka-kārassāyaṃ da-kāro kato. Sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attūpanibaddhaṭṭhena attānaṃ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā sakatthoti vuccati. Phalasamāpattisamāpajjanavasena sakatthagaruko, ‘‘nibbānagaruko’’ti eke. Arajoti nikkileso. Virajoti vigatakileso. Nirajoti apanītakileso, ‘‘vitarajo’’tipi pāṭho, soyevattho. Rajāpagatoti kilesehi dūrībhūto. Rajavippahīnoti kilesappahīno. Rajavippayuttoti kilesehi mutto.

ด้วยโลกุตตรฌานด้วย คือด้วยฌานที่ประกอบด้วยโลกุตตระนั้นเอง. ผู้ยินดีในฌาน คือผู้ยินดีในฌานทั้งหลาย. ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนึ่ง คือผู้ประกอบด้วยความเป็นหนึ่ง ความเป็นอันเดียวกัน. ผู้เคารพในประโยชน์ของตน คือผู้เคารพในประโยชน์ของตน (สกัตถะ) อักษร ก ในที่นี้ถูกทำให้เป็นอักษร ท. และพึงทราบว่า สทัตถะ คืออรหัตตผล. เพราะอรหัตตผลนั้นชื่อว่า สกัตถะ เพราะเป็นประโยชน์ของตนโดยความเป็นสิ่งที่ผูกพันอยู่กับตน โดยความเป็นสิ่งที่ตนไม่ละทิ้ง และโดยความเป็นปรมัตถประโยชน์ของตน. ผู้เคารพในประโยชน์ของตนโดยอาศัยการเข้าผลสมาบัติ, บางพวกกล่าวว่า “ผู้เคารพในพระนิพพาน”. ผู้ไม่มีธุลี คือผู้ไม่มีกิเลส. ผู้ปราศจากธุลี คือผู้มีกิเลสไปปราศแล้ว. ผู้ไม่มีธุลี คือผู้มีกิเลสอันขจัดแล้ว, มีบทว่า “วีตราโช” ก็มี, มีอรรถอย่างเดียวกัน. ผู้ไปปราศจากธุลี คือผู้ห่างไกลจากกิเลส. ผู้ละธุลีได้แล้ว คือผู้ละกิเลสได้แล้ว. ผู้พ้นจากธุลี คือผู้พ้นจากกิเลส.

Pāsāṇake cetiyeti pāsāṇapiṭṭhe pārāyanasuttantadesitaṭṭhāne. Sabbossukkapaṭippassaddhattāti sabbesaṃ kilesaussukkānaṃ paṭippassaddhattā, nāsitattā āsīno.

ที่เจดีย์หิน คือที่แผ่นหินในสถานที่ที่แสดงไว้ในปารายนสูตร. เพราะความสงบระงับแห่งความกระวนกระวายของกิเลสทั้งปวง คือเพราะความสงบระงับแห่งความกระวนกระวายของกิเลสทั้งปวง เพราะความที่กิเลสเหล่านั้นถูกทำลายแล้ว จึงนั่งอยู่.

Kiccākiccanti ‘‘idaṃ kattabbaṃ, idaṃ na kattabba’’nti evaṃ manasā cintetabbaṃ. Karaṇīyākaraṇīyanti kāyadvārena avassaṃ idaṃ karaṇīyaṃ, idaṃ na karaṇīyanti evaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ. Pahīnanti vissaṭṭhaṃ. Vasippattoti paguṇabhāvappatto.

กิจและอกิจ คือสิ่งที่พึงคิดด้วยใจว่า “สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ” อย่างนี้. สิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ คือสิ่งที่พึงทำด้วยกายทวารอย่างแน่นอนว่า “สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ” อย่างนี้. ละแล้ว คือปล่อยวางแล้ว. ผู้ถึงความชำนาญ คือผู้ถึงความเป็นผู้ชำนาญ.

75. Atha bhagavā yasmā udayo catutthajjhānalābhī, tasmāssa paṭiladdhajhānavasena nānappakārato aññāvimokkhaṃ dassento uparūparigāthamāha. Tattha pahānaṃ kāmacchandānanti yadidaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattentassa kāmacchandapahānaṃ, tampi aññāvimokkhanti pabrūmi. Evaṃ sabbapadāni yojetabbāni.

๗๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอัญญาวิโมกข์แก่อุทัยในลักษณะต่างๆ โดยอาศัยฌานที่ท่านได้บรรลุแล้ว เพราะอุทัยเป็นผู้ได้จตุตถฌาน จึงตรัสพระคาถาเบื้องบนต่อๆ ไป. ในพระคาถานั้น คำว่า “การละกามฉันทะ” คือการละกามฉันทะของผู้ยังปฐมฌานให้เกิดขึ้นนั้น, แม้สิ่งนั้นเราก็กล่าวว่าเป็นอัญญาวิโมกข์. พึงประกอบบททั้งปวงอย่างนี้.

Yā cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti (pārā. 151). Akammaññatāti [Pg.45] cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathikacittañhi iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ rukkhe vagguli viya khīle laggitaphāṇitavārako viya ca olīyati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya ‘‘olīyanā’’ti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnāti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitabhāvo thiyitattaṃ, avipphāravaseneva thaddhatāti attho (dha. sa. aṭṭha. 1162).

ความที่จิตไม่ผ่องใส คือความเป็นจิตที่ป่วย. เพราะผู้ป่วยชื่อว่าไม่ผ่องใส. แม้ในพระวินัยก็ตรัสไว้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ผ่องใส”. ความไม่ควรแก่การงาน คืออาการแห่งความไม่ควรแก่การงานอันนับว่าเป็นความป่วยของจิตนั่นเอง. ความหดหู่ คืออาการแห่งความหดหู่. เพราะจิตที่ประกอบด้วยอิริยาบถเมื่อไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้ ย่อมหดหู่เหมือนค้างคาวที่ต้นไม้ และเหมือนน้ำอ้อยที่ติดอยู่ในหลัก, คำว่า “โอฬียนนา” นี้กล่าวโดยอ้างถึงอาการนั้น. บทที่สองเพิ่มขึ้นโดยอาศัยอุปสรรค. ความหดหู่ คือความหดตัวเพราะไม่แผ่ซ่าน. อาการและภาวะที่เหลืออีกสองอย่างเป็นการแสดง. ความท้อแท้ คือความตั้งอยู่ด้วยความเป็นของแข็งเพราะไม่แผ่ซ่านเหมือนก้อนเนยใส. ความท้อแท้ คือการแสดงอาการ. ภาวะที่ท้อแท้คือความเป็นผู้ท้อแท้, มีอรรถว่าความแข็งกระด้างเพราะไม่แผ่ซ่านนั่นเอง (ธ.ส.อ. 1162).

76. Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthajjhānaupekkhāsatīhi saṃsuddhaṃ. Dhammatakkapurejavanti iminā tasmiṃ catutthajjhānavimokkhe ṭhatvā jhānaṅgāni vipassitvā adhigataṃ arahattavimokkhaṃ vadati. Arahattavimokkhassa hi maggasampayuttasammāsaṅkappādibhedo dhammatakko purejavo hoti. Tenāha ‘‘dhammatakkapurejava’’nti. Avijjāya pabhedananti etameva ca aññāvimokkhaṃ avijjāpabhedanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nissāya jātattā kāraṇopacārena ‘‘avijjāya pabhedana’’nti brūmīti.

๗๖. บริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติ คือบริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติในจตุตถฌาน. มีธรรมวิตกเป็นเครื่องนำหน้า คือด้วยบทนี้ พระองค์ตรัสถึงอรหัตตวิโมกข์ที่ได้บรรลุแล้วโดยการตั้งอยู่ในจตุตถฌานวิโมกข์นั้นแล้วพิจารณาองค์ฌานทั้งหลาย. เพราะธรรมวิตกอันมีสัมมาสังกัปปะเป็นต้นที่ประกอบด้วยมรรค ย่อมเป็นเครื่องนำหน้าของอรหัตตวิโมกข์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “มีธรรมวิตกเป็นเครื่องนำหน้า”. การทำลายอวิชชา คือเรากล่าวอัญญาวิโมกข์นี้เองว่า “การทำลายอวิชชา” โดยอุปจารแห่งเหตุ เพราะอัญญาวิโมกข์นี้เกิดขึ้นโดยอาศัยพระนิพพานอันนับว่าเป็นการทำลายอวิชชา.

Yā catutthe jhāne upekkhāti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Upekkhanāti ākāraniddeso. Ajjhupekkhanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cittasamatāti cittassekaggabhāvo. Cittappassaddhatāti cittassa ūnātirittavajjitabhāvo. Majjhattatāti cittassa majjhe ṭhitabhāvo.

อุเบกขาใดในจตุตถฌาน ในที่นี้ อุเบกขา คือการเห็นโดยเข้าไปเพ่ง, มีอรรถว่าเห็นโดยความเป็นกลาง ไม่เข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง. ความวางเฉย คือการแสดงอาการ. ความวางเฉยยิ่ง คือบทที่เพิ่มขึ้นโดยอาศัยอุปสรรค. ความที่จิตเป็นกลาง คือความเป็นจิตที่มีเอกัคคตา. ความที่จิตสงบระงับ คือความเป็นจิตที่ปราศจากความบกพร่องหรือความเกิน. ความเป็นกลาง คือความเป็นจิตที่ตั้งอยู่ตรงกลาง.

77. Evaṃ avijjāpabhedavacanena vuttaṃ nibbānaṃ sutvā ‘‘taṃ kissa vippahānena vuccatī’’ti pucchanto ‘‘kiṃsu saṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha kiṃsu saṃyojanoti kiṃsaṃyojano. Vicāraṇanti vicāraṇakāraṇaṃ. Kissassa vippahānenāti kiṃnāmakassa assa dhammassa vippahānena.

๗๗. เมื่อได้ฟังพระนิพพานที่ตรัสด้วยคำว่า “การทำลายอวิชชา” แล้ว อุทัยจึงทูลถามว่า “พระนิพพานนั้นตรัสว่าเป็นการละอะไร” จึงตรัสพระคาถาว่า “มีสังโยชน์อะไร”. ในพระคาถานั้น คำว่า “กึสุสังโยชโน” คือ “กึสังโยชโน” (มีสังโยชน์อะไร). การพิจารณา คือเหตุแห่งการพิจารณา. ด้วยการละอะไร คือด้วยการละธรรมชื่ออะไร.

78. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘nandisaṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha vitakkassāti kāmavitakkādiko vitakko assa.

๗๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นแก่อุทัย ได้ตรัสพระคาถาว่า ‘นันทิสังโยชโน’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิตักกัสสะ’ ได้แก่ วิตกมีกามวิตกเป็นต้นของอุทัยนั้น

79. Idāni [Pg.46] tassa nibbānassa maggaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ satassā’’ti gāthamāha. Tattha viññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ.

๗๙. บัดนี้ เมื่ออุทัยทูลถามถึงมรรคแห่งพระนิพพานนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระคาถาว่า ‘กถัง สตัสสะ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิญญาณัง’ ได้แก่ อภิสังขารวิญญาณ

80.

๘๐.

Athassa maggaṃ kathento bhagavā ‘‘ajjhattañcā’’ti gāthamāha. Tattha evaṃ satassāti evaṃ satassa sampajānassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงมรรคแก่อุทัย ได้ตรัสพระคาถาว่า ‘อัชฌัตตัญจา’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอวัง สตัสสะ’ ได้แก่ ผู้มีสติสัมปชัญญะอย่างนี้ ข้อความที่เหลือทั้งหมดก็เป็นที่ปรากฏชัดแล้ว

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadisova dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดอย่างนี้ และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีขึ้นเหมือนครั้งก่อนนั่นแล

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจุลลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุทัยมาณวกสูตร จบแล้ว

14. Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑๔. อรรถกถาโปสาลมาณวกสูตร

81. Cuddasame posālasutte – yo atītaṃ ādisatīti yo bhagavā attano ca paresañca ‘‘ekampi jāti’’ntiādibhedaṃ atītaṃ ādisati.

๘๑. ในโปสาลสูตรที่ ๑๔ บทว่า ‘โย อตีตัง อาทิสติ’ ได้แก่ พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงแสดงอดีตมีประเภทมีอาทิว่า ‘แม้ชาติเดียว’ ของพระองค์เองและของผู้อื่น

Ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlakaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo, tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti vuttāni (a. ni. 4.156), tāni pariggahitāni honti. Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa addhaṃ gahetvā vuttaṃ. Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalaṃ kappaṃ gahetvā vuttaṃ. Kathaṃ anussaratīti ce? Amutrāsintiādinā nayena. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā[Pg.47]. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvitabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo, tampi anussaratiyeva. Tenāha – ‘‘evaṃvaṇṇo evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsīti kappasahassaparamāyupariyanto vā.

บทว่า ‘เอกัมปิ ชาติง’ ได้แก่ ขันธสันดานอันมีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด อันนับเนื่องในภพเดียว แม้ชาติเดียว นัยนี้พึงทราบในบทมีอาทิว่า ‘แม้สองชาติ’ เป็นต้น ส่วนในบทมีอาทิว่า ‘แม้หลายสังวัฏฏกัป’ เป็นต้น กัปที่เสื่อมไปชื่อว่าสังวัฏฏกัป เพราะในกาลนั้นสัตว์ทั้งหลายย่อมประชุมกันในพรหมโลกทั้งหมด กัปที่เจริญขึ้นชื่อว่าวิวฏฏกัป เพราะในกาลนั้นสัตว์ทั้งหลายย่อมเคลื่อนจากพรหมโลก ในบทเหล่านั้น สังวัฏฏะย่อมถือเอาสังวัฏฏัฏฐายี เพราะเป็นมูลของสังวัฏฏะ และวิวฏฏะย่อมถือเอาวิวฏฏัฏฐายี เมื่อเป็นเช่นนี้ อสังไขยกัป ๔ อย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อสังไขยกัป ๔ อย่างเหล่านี้ คืออะไรบ้าง? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวฏฏะ วิวฏฏัฏฐายี’ (อัง. จตุกฺก. ๒๑/๑๕๖) ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้ บทว่า ‘สังวัฏฏกัป’ และ ‘วิวฏฏกัป’ ตรัสโดยถือเอาครึ่งกัป บทว่า ‘สังวัฏฏวิวฏฏกัป’ ตรัสโดยถือเอากัปทั้งหมด ถ้าถามว่า ‘ระลึกได้อย่างไร?’ พึงตอบว่า ‘ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘อมุตราสิง’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘อมุตราสิง’ ได้แก่ ในสังวัฏฏกัปโน้น ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในหมู่สัตว์โน้น บทว่า ‘เอวังนาโม’ ได้แก่ ชื่อติสสะ หรือชื่อปุสสะ บทว่า ‘เอวังโคตโต’ ได้แก่ โคตรกัจจายนะ หรือโคตรกัสสปะ ข้อนี้ตรัสโดยการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพก่อน แต่ถ้าในกาลนั้นประสงค์จะระลึกถึงความสมบูรณ์แห่งวรรณะของตน หรือความเป็นอยู่แบบหยาบหรือประณีต หรือความมีสุขมากหรือทุกข์มาก หรือความเป็นผู้มีอายุน้อยหรืออายุยืน ก็ย่อมระลึกได้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘มีวรรณะอย่างนี้ มีอายุเพียงเท่านี้’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอวังวัณโณ’ ได้แก่ มีผิวขาว หรือมีผิวดำ บทว่า ‘เอวังอาหาโร’ ได้แก่ มีข้าวสาลีและเนื้อเป็นอาหาร หรือมีผลไม้ที่เกิดขึ้นเองเป็นอาหาร บทว่า ‘เอวัง สุขทุกขปฏิสังเวที’ ได้แก่ เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ มีประเภทมีอาทิว่ามีอามิสและไม่มีอามิสหลายประการ บทว่า ‘เอวัง อายุปริยันโต’ ได้แก่ มีอายุขัยสูงสุดเพียง ๑๐๐ ปีอย่างนี้ หรือมีอายุขัยสูงสุดเพียง ๘๔,๐๐๐ กัปอย่างนี้

So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādivuttanayameva.

บทว่า ‘โส ตโต จุโต อมุตระ อุทปาทิง’ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้ไปเกิดอีกในภพชื่อโน้น กำเนิดโน้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้น บทว่า ‘ตัตราปาสิง’ ได้แก่ ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นอีก พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วมีอาทิว่า ‘เอวังนาโม’ นั่นแล

Api ca – yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādinti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrā imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbatto.

อนึ่ง เพราะเหตุที่บทว่า ‘อมุตราสิง’ นี้เป็นการระลึกไปตามลำดับเท่าที่ปรารถนา บทว่า ‘โส ตโต จุโต’ เป็นการพิจารณาย้อนกลับมา เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า บทว่า ‘อมุตระ อุทปาทิง’ นี้ตรัสโดยอ้างถึงสถานที่เกิดของสัตว์นั้นในลำดับก่อนหน้าการเกิดในภพนี้ ส่วนบทมีอาทิว่า ‘ตัตราปาสิง’ นี้ ตรัสเพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้นในสถานที่เกิดในระหว่างก่อนจะถึงการเกิดในภพนี้ บทว่า ‘โส ตโต จุโต อิทูปปันโน’ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากสถานที่เกิดก่อนหน้านั้นแล้ว มาเกิดในตระกูลกษัตริย์ชื่อโน้น หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้

Ititi evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisiyati, vaṇṇādīhi ‘‘odāto sāmo’’ti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārāti. Pubbenivāsanti [Pg.48] pubbe atītajātīsu nivuṭṭhakkhandhā pubbenivāso. Nivuṭṭhāti ajjhāvuṭṭhā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā, nivuṭṭhadhammā vā. Nivuṭṭhāti gocaranivāsena nivuṭṭhā, attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇena viññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu. Te buddhānaṃyeva labbhanti. Taṃ pubbenivāsaṃ ādisati katheti. Paresaṃ atītanti aññesaṃ parapuggalānaṃ pubbenivāsaṃ ekampi jātintiādinā nayena ādisati.

บทว่า ‘อิติ’ ได้แก่ อย่างนี้ บทว่า ‘สาการัง สอุเทสัง’ ได้แก่ มีการกล่าวถึงโดยชื่อและโคตร และมีอาการโดยวรรณะเป็นต้น เพราะสัตว์ย่อมถูกกล่าวถึงโดยชื่อและโคตรว่า ‘ติสสะ กัสสปะ’ และย่อมปรากฏแตกต่างกันโดยวรรณะเป็นต้นว่า ‘ผิวขาว ผิวดำ’ เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นการกล่าวถึง ส่วนอย่างอื่นเป็นอาการ บทว่า ‘ปุพเพนิวาสัง’ ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอยู่มาแล้วในอดีตชาติ ชื่อว่าปุพเพนิวาส บทว่า ‘นิวุฏฐา’ ได้แก่ ที่เคยอยู่มาแล้ว ที่เคยเสวยมาแล้ว ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปในสันดานของตน หรือธรรมที่เคยอยู่มาแล้ว บทว่า ‘นิวุฏฐา’ ได้แก่ ที่เคยอยู่มาแล้วด้วยการอยู่เป็นโคจร ที่วิญญาณของตนรู้แล้ว กำหนดแล้ว หรือที่วิญญาณของผู้อื่นรู้แล้ว ในการระลึกถึงรอยเท้าที่ขาดเป็นต้น สิ่งเหล่านั้นย่อมมีได้เฉพาะแก่พระพุทธเจ้าเท่านั้น ทรงแสดงปุพเพนิวาสนั้น บทว่า ‘ปเรสัง อตีตัง’ ได้แก่ ทรงแสดงปุพเพนิวาสของบุคคลอื่นด้วยนัยมีอาทิว่า ‘แม้ชาติเดียว’

Mahāpadāniyasuttantanti mahāpurisānaṃ apadānaniyuttaṃ mahāpadānasuttaṃ (dī. ni. 2.1 ādayo). Mahāsudassaniyasuttantanti mahāsudassanassa sampattiyuttaṃ mahāsudassanasuttaṃ (dī. ni. 2.241 ādayo). Mahāgovindiyasuttantanti mahāgovindabrāhmaṇassa apadānaniyuttaṃ mahāgovindasuttaṃ (dī. ni. 2.293 ādayo). Māghadeviyasuttantanti maghadevarañño apadānaniyuttaṃ maghadevasuttaṃ (ma. ni. 2.308 ādayo). Satānusāriññāṇaṃ hotīti pubbenivāsānussatisampayuttañāṇaṃ hoti.

มหาปทานิยสูตรนั้น เป็นมหาปทานสูตรที่ประกอบด้วยประวัติของมหาบุรุษทั้งหลาย (ที. มหา. 2/1 เป็นต้น) มหาสุทัสสนิยสูตรนั้น เป็นมหาสุทัสสนสูตรที่ประกอบด้วยสมบัติของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ (ที. มหา. 2/241 เป็นต้น) มหาโควินทิยสูตรนั้น เป็นมหาโควินทสูตรที่ประกอบด้วยประวัติของมหาโควินทพราหมณ์ (ที. มหา. 2/293 เป็นต้น) มาฆเทวิยสูตรนั้น เป็นมาฆเทวสูตรที่ประกอบด้วยประวัติของพระเจ้ามาฆเทวะ (ม. มู. 2/308 เป็นต้น) คำว่า สตานุสารีญาณ ย่อมมี คือ ญาณที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสสติย่อมมี

Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ peseti. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārādho viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati. Tena yāvatakaṃ ākaṅkhati, tāvatakaṃ anussarati. Bodhijanti bodhiyā mūle jātaṃ. Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati. Ayamantimā jātīti tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ‘‘ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’’ti (dī. ni. 2.31) aparampi ñāṇaṃ uppajjati. Indriyaparopariyattañāṇanti ettha upari ‘‘sattāna’’nti padaṃ idheva āharitvā sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇanti yojetabbaṃ. Parāni ca aparāni ca ‘‘parāparānī’’ti vattabbe sandhivasena ro-kāraṃ katvā ‘‘paroparānī’’ti vuccati. Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ, paropariyameva paropariyattaṃ, veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ, indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ, indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho. ‘‘Indriyavarovariyattañāṇa’’ntipi pāṭho, varāni ca avarāni ca varovariyāni, varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ. Avariyānīti ca uttamānīti attho. Atha vā – parāni ca oparāni [Pg.49] ca paroparāni, tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ. Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti, lāmakānīti attho ‘‘paroparāyassa samecca dhammā’’tiādīsu (a. ni. 4.5; su. ni. 479) viya. ‘‘Indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti bhummavacanenapi pāṭho (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68).

คำว่า ยาวัตตกัง อากังขติ คือ ย่อมส่งญาณไปว่า เราจักรู้เท่าที่ตนปรารถนาจะรู้ ญาณของพระองค์นั้นย่อมเป็นไปไม่ติดขัด ไม่ถูกขัดขวาง เหมือนลูกศรที่พุ่งไปในเป้าที่ทำด้วยใบไม้ที่อ่อน ด้วยเหตุนั้น พระองค์ย่อมระลึกได้เท่าที่ปรารถนา คำว่า โพธิชัง คือ เกิดที่โคนต้นโพธิ์ คำว่า ญาณย่อมเกิดขึ้น คือ จตุรมรรคญาณย่อมเกิดขึ้น คำว่า อะยมันติมา ชาติ คือ เพราะรากเหง้าแห่งชาติถูกละได้ด้วยญาณนั้น ญาณอื่นอีกว่า “ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มี” (ที. มหา. 2/31) ย่อมเกิดขึ้นอีก คำว่า อินทริยปโรปริยัตตญาณ ในคำนี้ พึงนำบทว่า “สัตตานัง” (ของสัตว์ทั้งหลาย) ที่อยู่ข้างบนมาประกอบในที่นี้ว่า “สัตตานัง อินทริยปโรปริยัตตญาณ” (ญาณในความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลาย) เมื่อจะกล่าวว่า “ปะราปะรานิ” (ยิ่งและหย่อน) ซึ่งหมายถึง “ปะรานิ” (ยิ่ง) และ “อะปะรานิ” (หย่อน) ก็กล่าวว่า “ปะโรปะรานิ” โดยทำ “โร อักษร” ด้วยอำนาจสนธิ ภาวะแห่งปะโรปะรานิ คือ ปะโรปริยะ, ปะโรปริยะนั่นแหละ คือ ปะโรปริยัตตะ ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ 5 มีศรัทธาเป็นต้น ของสัตว์ผู้ควรแนะนำ คือ อินทริยปโรปริยัตตะ ญาณในอินทริยปโรปริยัตตะ คือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อธิบายว่า ญาณในภาวะที่อินทรีย์ยิ่งและไม่ยิ่ง บทว่า “อินทริยวโรวริยัตตญาณ” ก็เป็นอีกบทหนึ่ง พึงประกอบว่า “วะรานิ” (ประเสริฐ) และ “อะวะรานิ” (ไม่ประเสริฐ) คือ “วะโรวะริยานิ”, ภาวะแห่งวะโรวะริยานิ คือ วะโรวะริยัตตะ อะวะริยานิ หมายถึง อุตตมานิ (ประเสริฐ) อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบว่า “ปะรานิ” (ยิ่ง) และ “โอปะรานิ” (หย่อน) คือ “ปะโรปะรานิ”, ภาวะแห่งปะโรปะรานิ คือ ปะโรปริยัตตะ โอปะรานิ หมายถึง โอรานิ (ต่ำทราม) คือ ลามะกานิ (เลวทราม) ดังในประโยคว่า “ปะโรปะรายัสสะ สะเมจจะ ธัมมา” (ผู้รู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่ยิ่งและหย่อน) เป็นต้น (อ. จตุกฺก. 4/5; สุ. ขุ. 479) บทว่า “อินทริยปโรปริยัตเต ญาณ” ก็เป็นอีกบทหนึ่งด้วยสัตตมีวิภัตติ (ปฏิ. ม. อรรถกถา 1.1.68)

Tathāgatassāti yathā vipassiādayo pubbakā isayo āgatā, tathā āgatassa. Yathā ca te gatā, tathā gatassa. Tathāgatabalanti aññehi asādhāraṇaṃ tathāgatasseva balaṃ. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balaṃ puññussayasampattiyā āgataṃ, tathā āgatabalantipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

คำว่า ตถาคตัสสะ คือ ของพระตถาคตผู้เสด็จมาแล้วอย่างที่พระฤๅษีในกาลก่อนมีพระวิปัสสีเป็นต้นเสด็จมาแล้ว และผู้เสด็จไปแล้วอย่างที่ท่านเหล่านั้นเสด็จไปแล้ว. คำว่า ตถาคตพละ คือ กำลังของพระตถาคตเท่านั้นที่ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า กำลังที่มาแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งบุญที่สั่งสมไว้ เหมือนกำลังของพระพุทธเจ้าในกาลก่อน. ในบรรดากำลังเหล่านั้น กำลังของพระตถาคตมี ๒ อย่าง คือ กำลังกายและกำลังญาณ. ในบรรดากำลังเหล่านั้น กำลังกายพึงทราบตามตระกูลช้าง เพราะโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22;

a. ni. aṭṭha. 3.10.21;

vibha. aṭṭha. 760;

udā. aṭṭha. 75;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44);

“ช้างกาลวกะ ช้างคังเคยยะ ช้างปัณฑระ ช้างตัมพปิงคละ ช้างคันธมงคล ช้างเหมะ ช้างอุโบสถ และช้างฉัททันต์ ๑๐ เชือกเหล่านี้” (ม. มู. อรรถกถา ๑/๑๔๘; สํ. สคาถ. อรรถกถา ๒/๒/๒๒; อ. ติก. อรรถกถา ๓/๑๐/๒๑; วิภงฺค. อรรถกถา ๗๖๐; อุทาน. อรรถกถา ๗๕; ปฏิ. ม. อรรถกถา ๒/๒/๔๔)

Yadetaṃ pakatihatthiggaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti, idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. Ñāṇabalaṃ pana mahāsīhanāde (ma. ni. 1.146 ādayo) āgataṃ dasabalañāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni, etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ, ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upathambhakaṭṭhena ca balanti (paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) vuttaṃ.

กำลังของช้างหนึ่งพันโกฏิเชือกโดยการนับช้างปกติ และกำลังของบุรุษหนึ่งหมื่นโกฏิคนโดยการนับบุรุษใดมีอยู่ กำลังนี้แลเป็นกำลังกายของพระตถาคต. ส่วนกำลังญาณ คือ ทศพลญาณที่มาในมหาสีหนาทสูตร (ม. มู. ๑/๑๔๖ เป็นต้น) จตุเวสารัชชญาณ ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท ๘ จตุโยนิปริจเฉทกญาณ ปัญจคติปริจเฉทกญาณ ญาณ ๗๓ และญาณ ๗๗ ที่มาในสังยุตตนิกาย (สํ. นิ. ๒/๓๓-๓๔) และญาณอื่นอีกหลายพันอย่างเหล่านี้ ชื่อว่ากำลังญาณ. ในที่นี้ก็ประสงค์เอาแต่กำลังญาณเท่านั้น เพราะญาณถูกกล่าวว่าเป็นกำลังโดยอรรถว่าไม่หวั่นไหวและโดยอรรถว่าค้ำจุน (ปฏิ. ม. อรรถกถา ๒/๒/๔๔)

Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇanti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

คำว่า ญาณในอัธยาศัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย ในคำนี้ สัตว์ทั้งหลายชื่อว่า 'สัตว์' เพราะติดข้องและพัวพันในขันธ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้นด้วยฉันทราคะ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccati[Pg.50]. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161; mahāni. 7).

“ดูก่อนราธะ ฉันทะใด ราคะใด นันทิใด ตัณหาใดมีอยู่ในรูป สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันในรูปนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ ฉันทะใด ราคะใด นันทิใด ตัณหาใดมีอยู่ สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันในวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ” (สํ. ขนฺธ. ๓/๑๖๑; มหานิ. ๗)

Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘nāmamattameta’’nti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti. Tesaṃ sattānaṃ āsayanti nissayanti etthāti āsayo, micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi nekkhammādīhi vā paribhāvitassa cittasantānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āsayo ca anusayo ca āsayānusayo. Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ. Yasmā caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā, tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘āsayānusaye ñāṇa’’nti vuttaṃ.

ส่วนนักอักขรจินตกะไม่พิจารณาอรรถแล้ว ย่อมประสงค์ว่า 'นี้เป็นเพียงชื่อ'. แม้ผู้ที่พิจารณาอรรถ ย่อมประสงค์ว่า 'สัตว์' เพราะประกอบด้วยความเป็นสัตว์. อาสยะ คือ ที่ที่สัตว์เหล่านั้นอาศัยอยู่และพึ่งพิงอยู่ คำนี้เป็นชื่อของกระแสจิตที่อบรมแล้วด้วยมิจฉาทิฏฐิหรือสัมมาทิฏฐิ ด้วยกามเป็นต้นหรือด้วยเนกขัมมะเป็นต้น. อนุสัย คือ กิเลสที่นอนเนื่องและเป็นไปตามในกระแสจิตของสัตว์ คำนี้เป็นชื่อของกามราคะเป็นต้นที่ถึงความมั่นคงแล้ว. อาสยะและอนุสัย คือ อาสยานุสัย พึงทราบว่าเป็นเอกพจน์ด้วยการถือเอาชาติและด้วยอำนาจทวันทวสมาส. เพราะจริตและอธิมุตติทั้งหลายถูกสงเคราะห์เข้าในอาสยานุสัยแล้ว เพราะเหตุนั้น ในบทตั้งจึงกล่าวว่า 'ญาณในอาสยานุสัย' โดยสงเคราะห์ญาณในจริตและอธิมุตติทั้งหลายเข้าด้วยอาสยานุสัยญาณนั่นเอง.

Yamakapāṭihīre ñāṇanti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ, assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ, yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ.

คำว่า ญาณในยมกปาฏิหาริย์ ในคำนั้น ชื่อว่า ยมกะ (คู่) เพราะความเป็นไปแห่งกองไฟและสายน้ำเป็นต้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน. ชื่อว่า ปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น. สิ่งนั้นเป็นทั้งคู่และเป็นทั้งปาฏิหาริย์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ยมกปาฏิหาริย์.

Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇanti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā, kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā, kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā, pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā, samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti, mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti, tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ. Taṃ sampayuttaṃ vā ñāṇaṃ.

คำว่า ญาณในมหากรุณาสมาบัติ ในคำนั้น ธรรมชาติที่ทำความหวั่นไหวแห่งหัวใจของสาธุชนเมื่อทุกข์ของผู้อื่นมีอยู่ ชื่อว่า กรุณา. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติที่ย่ำยี คือเบียดเบียนหรือกำจัดทุกข์ของผู้อื่น ชื่อว่า กรุณา. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติที่อันบุคคลกระทำ คือแผ่ไปในสัตว์ผู้ถึงทุกข์ทั้งหลาย ชื่อว่า กรุณา. กรุณาที่ชื่อว่า มหากรุณา เพราะความยิ่งใหญ่ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปและด้วยอำนาจแห่งคุณของกรรม. ธรรมชาติที่พระมหากรุณิกเจ้าทั้งหลายเข้าถึง ชื่อว่า สมาบัติ. ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งมหากรุณาและเป็นทั้งสมาบัติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มหากรุณาสมาบัติ. ญาณในมหากรุณาสมาบัตินั้น หรือญาณที่สัมปยุตด้วยมหากรุณาสมาบัตินั้น.

Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū, sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutāñāṇanti vattabbe sabbaññutaññāṇanti vuttaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi tassa āvaraṇanti tadeva anāvaraṇañāṇanti vuccati (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68).

คำว่า สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคชื่อว่า สัพพัญญู เพราะทรงรู้ธรรมทั้งปวงอันจำแนกเป็นทางแห่งเนยยธรรม ๕ ประการ. ความเป็นแห่งพระสัพพัญญู ชื่อว่า สัพพัญญุตา. เมื่อควรจะกล่าวว่า สัพพัญญุตาญาณ (ญาณคือความเป็นพระสัพพัญญู) แต่กลับกล่าวว่า สัพพัญญุตญาณ. จริงอยู่ สรรพธรรมมีการจำแนกเป็นสังขตะและอสังขตะเป็นต้น คือ สังขาร วิการ ลักษณะ นิพพาน บัญญัติ รวมเป็นทางแห่งเนยยธรรม ๕ ประการเท่านั้น. จริงอยู่ เพราะความที่ญาณนั้นผูกพันอยู่กับการนึก (อาวัชชนะ) เท่านั้น เครื่องกั้นของญาณนั้นจึงไม่มี เพราะฉะนั้น ญาณนั้นนั่นเองจึงชื่อว่า อนาวรณญาณ (ปฏิ. ม. อรรถกถา ๑.๑.๖๘).

Sabbattha [Pg.51] asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇanti ettha atītānāgatapaccuppannesu asaṅgaṃ saṅgavirahitaṃ appaṭihataṃ paṭipakkhavirahitaṃ hutvā pavattaṃ āvaraṇavirahitaṃ ñāṇaṃ.

คำว่า ญาณอันไม่ติดขัด ไม่กระทบกระทั่ง ไม่มีเครื่องกั้นในที่ทั้งปวง ในคำนั้น คือ ญาณที่ไม่มีความติดข้อง เป็นไปโดยความไม่ติดขัด คือปราศจากกิเลสเครื่องข้อง ไม่กระทบกระทั่ง คือปราศจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และไม่มีเครื่องกั้น ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน.

Anāgatampi ādisatīti –

ย่อมแสดงแม้ซึ่งอนาคต ดังนี้ –

‘‘Imasmiṃ bhaddake kappe, tayo āsiṃsu nāyakā;

Ahametarahi sambuddho, metteyyo cāpi hessatī’’ti. ca –

“ในภัทรกัปนี้ มีพระนายก ๓ พระองค์ เราเป็นพระสัมพุทธะในบัดนี้ และพระเมตไตรยก็จักมี” และ –

‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’ti ca (dī. ni. 3.107) –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนุษย์มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเมตไตรย ผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ จักอุบัติขึ้นในโลก” (ที. ปา. ๓/๑๐๗) และ –

‘‘Atha kho, bhikkhave, saṅkho nāma rājā yo so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito, taṃ yūpaṃ ussāpetvā ajjhāvasitvā taṃ datvā vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissatī’’ti ca (dī. ni. 3.108) –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระราชาพระนามว่าสังขะ ผู้ซึ่งพระเจ้ามหาปนาทะได้ให้สร้างเสาหินนั้นไว้ จักทรงยกเสาหินนั้นขึ้น ทรงสถิตอยู่ ณ เสาหินนั้น ทรงบริจาค ทรงสละ ทรงให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง คนอนาถา และคนขอ แล้วจักทรงปลงผมและหนวด ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเมตไตรย” (ที. ปา. ๓/๑๐๘) และ –

‘‘Anāgate aṭṭhissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti (mi. pa. 4.1.3) ca, ‘‘sumanissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti ca –

“ในอนาคต จักมีพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอัฏฐิสสระ” (มิ. ปญฺ. ๔.๑.๓) และ “จักมีพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าสุมนิสสระ” และ –

Ādinā nayena devadattādīnaṃ anāgataṃ ācikkhati. Paccuppannampi ādisatīti idaṃ pākaṭameva.

ย่อมแสดงอนาคตของพระเทวทัตเป็นต้น โดยนัยมีอาทิอย่างนี้. ย่อมแสดงแม้ซึ่งปัจจุบัน ดังนี้ ข้อนี้เป็นที่ประจักษ์แล้ว.

82. Vibhūtarūpasaññissāti samatikkantarūpasaññissa. Sabbakāyappahāyinoti tadaṅgavikkhambhanavasena sabbarūpakāyapahāyino, pahīnarūpabhavapaṭisandhikassāti adhippāyo. Natthi kiñcīti passatoti viññāṇābhāvadassanena ‘‘natthi kiñcī’’ti passato, ākiñcaññāyatanalābhinoti vuttaṃ hoti. Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti sakkāti bhagavantaṃ ālapanto āha. Tassa puggalassa ñāṇaṃ pucchāmi, kīdisaṃ icchitabbanti. Kathaṃ neyyāti kathañca so netabbo, kathamassa uttariñāṇaṃ uppādetabbanti.

๘๒. คำว่า แก่ผู้มีรูปสัญญาอันปราศไปแล้ว คือ แก่ผู้มีรูปสัญญาอันก้าวล่วงแล้ว. คำว่า ผู้ละกายทั้งปวง คือ ผู้ละรูปกายทั้งปวงด้วยอำนาจตทังคปหานและวิกขัมภนปหาน อธิบายว่า ผู้มีปฏิสนธิในรูปภพอันละได้แล้ว. คำว่า ผู้พิจารณาเห็นว่าไม่มีอะไร คือ ผู้พิจารณาเห็นว่า 'ไม่มีอะไร' ด้วยการเห็นความไม่มีแห่งวิญญาณ อธิบายว่า ทรงหมายถึงผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ. คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณของท่านผู้สามารถ (สักกะ) คือ (พระราธะ) เรียกพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณของบุคคลนั้น ว่าควรหวังได้อย่างไร. คำว่า จะพึงแนะนำได้อย่างไร คือ และเขาจะพึงถูกแนะนำได้อย่างไร จะพึงทำญาณเบื้องสูงให้เกิดขึ้นแก่เขาได้อย่างไร.

Katamā [Pg.52] rūpasaññāti ettha rūpasaññāti saññāsīsena vuttarūpāvacarajhānañceva tadārammaṇañca. Rūpāvacarajhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209). Tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Idha pana kusalavipākakiriyavasena pañcadasajhānasaṅkhātā rūpasaññā eva adhippetā. Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vāti rūpāvacarakusalajjhānasamāpattiṃ samāpannassa. Upapannassa vāti vipākajjhānavasena tasmiṃ bhave upapannassa. Diṭṭhadhammasukhavihārissa vāti imasmiṃyeva attabhāve kiriyājhānaṃ samāpajjitvā sukhaṃ uppādetvā viharantassa. Arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanādīni. Paṭiladdhassāti uppādetvā ṭhitassa. Rūpasaññā vibhūtā hontīti rūpasaññā apagatā honti. Vigatāti vināsitā. ‘‘Abhāvitā’’tipi pāṭho, sundaro.

คำว่า รูปสัญญาเป็นไฉน? ในบทนี้ คำว่า รูปสัญญา เป็นชื่อเรียกของรูปาวจรฌานและอารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้นที่ตรัสไว้โดยยกสัญญาเป็นประธาน. เพราะแม้รูปาวจรฌานก็เรียกว่า รูป ในประโยคเป็นต้นว่า 'ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' (อภิ.สํ. ๒๔๘; ปฏิ.ม. ๑/๒๐๙). แม้อารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้น ก็เรียกว่า รูป ในประโยคเป็นต้นว่า 'ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก ทั้งที่สวยงามและไม่สวยงาม' (อภิ.สํ. ๒๒๓). เพราะฉะนั้น ในที่นี้ สัญญาในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา. คำว่า รูปสัญญานี้ เป็นชื่อเรียกของรูปาวจรฌานโดยยกสัญญาเป็นประธานอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า รูปสัญญา เพราะมีรูปเป็นสัญญา อธิบายว่า มีรูปเป็นชื่อของสัญญา (ฌาน) นั้น. พึงทราบว่า คำนี้เป็นชื่อเรียกของอารมณ์แห่งรูปสัญญาที่มีประเภทเป็นปฐวีกสิณเป็นต้นนั้นด้วย. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเฉพาะรูปสัญญาที่นับได้ว่าเป็นฌาน ๑๕ โดยประเภทแห่งกุศล วิบาก และกิริยา. คำว่า 'หรือผู้เข้าถึงรูปาวจรสมบัติ' คือ ผู้เข้าถึงรูปาวจรกุศลฌานสมาบัติ. คำว่า 'หรือผู้บังเกิดแล้ว' คือ ผู้บังเกิดแล้วในภพนั้นด้วยอำนาจแห่งวิบากฌาน. คำว่า 'หรือผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน' คือ ผู้เข้ากิริยาฌานให้เกิดความสุขแล้วอยู่รอบในอัตภาพนี้เอง. คำว่า 'อรูปสมาบัติทั้งหลาย' คือ อากาสานัญจายตนะเป็นต้น. คำว่า 'ของผู้ได้แล้ว' คือ ของผู้ทำให้เกิดขึ้นแล้วดำรงอยู่. คำว่า 'รูปสัญญาปรากฏชัด' คือ รูปสัญญาปราศไปแล้ว. คำว่า 'วิคตา' คือ พินาศไป. แม้บทว่า 'อภาวิตา' ก็มีในบาลี เป็นบทที่ไพเราะ.

Tadaṅgasamatikkamāti tadaṅgappahānavasena atikkamena. Vikkhambhanappahānena pahīnoti arūpajjhānapaṭilābhena vikkhambhanena pahīno. Tassa rūpakāyoti tassa arūpasamāpattipaṭilābhino arūpapuggalassa rūpāvacarakāyo.

คำว่า 'โดยการก้าวล่วงด้วยองค์นั้น' คือ โดยการก้าวล่วงด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. คำว่า 'ละได้ด้วยวิกขัมภนปหาน' คือ ละได้ด้วยการข่มไว้ด้วยการได้อรูปฌาน. คำว่า 'รูปกายของเขา' คือ รูปาวจรกายของบุคคลผู้ได้อรูปสมาบัติ คืออรูปบุคคลนั้น.

Ākiñcaññāyatananti ettha nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso saṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ, ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvāti taṃ viññāṇañcāyatanaṃ satokārī hutvā samāpajjitvā. Tato vuṭṭhahitvāti satokārī hutvā tāya samāpattiyā vuṭṭhāya. Taññeva viññāṇanti taṃ ākāse pavattitaṃ mahaggataviññāṇaṃ. Abhāvetīti vināseti. Vibhāvetīti vividhā nāseti. Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti.

คำว่า อากิญจัญญายตนะ ในบทนี้ มีอธิบายว่า สิ่งใดไม่มีแก่ผู้นี้ สิ่งนั้นชื่อว่า อกิญจนะ คือไม่มีอะไรเหลืออยู่เลยแม้เพียงความเกี่ยวข้อง. ภาวะแห่งอกิญจนะ ชื่อว่า อากิญจัญญะ นี้เป็นชื่อเรียกของการปราศไปแห่งวิญญาณในอากาสานัญจายตนะ. อากิญจัญญะนั้นเป็นอายตนะเพราะเป็นที่ตั้งแห่งสัญญานี้ จึงชื่อว่า อากิญจัญญายตนะ. นี้เป็นชื่อเรียกของฌานที่มีการปราศไปแห่งวิญญาณที่ดำเนินไปในอากาศเป็นอารมณ์. คำว่า 'เข้าถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติด้วยสติ' คือ เป็นผู้มีสติเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะนั้น. คำว่า 'ออกจากสมาบัตินั้น' คือ เป็นผู้มีสติออกจากสมาบัตินั้น. คำว่า 'วิญญาณนั้นนั่นเอง' คือ วิญญาณอันเป็นมหัคคตะที่ดำเนินไปในอากาศนั้น. คำว่า 'อภาเวติ' คือ ทำให้พินาศไป. คำว่า 'วิภาเวติ' คือ ทำให้พินาศไปโดยประการต่างๆ. คำว่า 'อันตรธาเปติ' คือ ทำให้หายไปจนมองไม่เห็น.

Kathaṃ [Pg.53] so netabboti so puggalo kenappakārena jānitabbo. Vinetabboti nānāvidhena jānitabbo. Anunetabboti punappunaṃ cittena kathaṃ gamayitabbo.

คำว่า 'บุคคลนั้นพึงนำไปอย่างไร' คือ บุคคลนั้นพึงทราบได้ด้วยอาการอย่างไร. คำว่า 'พึงแนะนำ' คือ พึงทราบได้ด้วยประการต่างๆ. คำว่า 'พึงน้อมนำไป' คือ พึงให้ดำเนินไปในจิตด้วยอาการอย่างไรบ่อยๆ.

83.

๘๓.

Athassa bhagavā tādise puggale attano appaṭihatañāṇataṃ pakāsetvā taṃ ñāṇaṃ byākātuṃ gāthamāha. Tattha viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, abhijānaṃ tathāgatoti abhisaṅkhāravasena catasso paṭisandhivasena sattāti evaṃ sabbā viññāṇaṭṭhitiyo abhijānanto tathāgato. Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti kammābhisaṅkhāravasena tiṭṭhametaṃ puggalaṃ jānāti – ‘‘āyatiṃ ayaṃ evaṃgatiko bhavissatī’’ti. Dhimuttanti ākiñcaññāyatanādīsu adhimuttaṃ. Tapparāyaṇanti tammayaṃ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเป็นผู้มีพระญาณอันไม่ติดขัดของพระองค์ในบุคคลเช่นนั้นแล้ว จึงตรัสพระคาถาเพื่อพยากรณ์พระญาณนั้น. ในพระคาถานั้น คำว่า 'พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติทั้งปวง' คือ พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติทั้งปวงอย่างนี้ คือ ๔ โดยอำนาจแห่งอภิสังขาร และ ๗ โดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. คำว่า 'ทรงรู้บุคคลนี้ผู้ตั้งอยู่' คือ ทรงรู้บุคคลนี้ผู้ตั้งอยู่ด้วยอำนาจแห่งกรรมอภิสังขารว่า 'ในอนาคต บุคคลนี้จักมีคติเป็นอย่างนี้'. คำว่า 'ธิมุตตะ' (อธิมุตตะ) คือ ผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนะเป็นต้น. คำว่า 'ตัปปรายณะ' คือ มีสิ่งนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า (คือฝักใฝ่ในสิ่งนั้น).

Viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto yathā manussāti attho. Aparimāṇesupi hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti. Tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti. Tasmā ‘‘nānattakāyā’’ti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā ‘‘nānattasaññino’’ti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti, ahetukā na hoti. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī piyaṅkaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā. Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya tihetukaduhetukāhetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.

คำว่า 'วิญญาณฐิติ' คือ ขันธ์ที่มีวิญญาณนั่นเองซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งปฏิสนธิวิญญาณ. ในคำนั้น คำว่า 'เสยยะถาปิ' เป็นนิบาตในอรรถแห่งการสาธิต มีความหมายว่า 'เหมือนมนุษย์'. จริงอยู่ ในจักรวาลทั้งหลายอันหาประมาณมิได้ มนุษย์ทั้งหลายอันหาประมาณมิได้ แม้สองคนก็ไม่มีใครเหมือนกันโดยวรรณะและสัณฐานเป็นต้น. แม้พี่น้องฝาแฝดบางคู่ที่เหมือนกันโดยวรรณะหรือสัณฐานในที่บางแห่ง พวกเขาก็ยังต่างกันด้วยการมองและการเหลียวดูเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'มีกายต่างกัน'. ส่วนปฏิสนธิสัญญาของพวกเขานั้น เป็นได้ทั้งแบบติเหตุกะ ทวิเหตุกะ และอเหตุกะ. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'มีสัญญาต่างกัน'. คำว่า 'และเทวดาบางพวก' คือ เทวดาชั้นกามาวจร ๖. ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น กายของบางพวกมีสีเขียว บางพวกมีสีเหลืองเป็นต้น. แต่สัญญาของพวกเขานั้นเป็นได้ทั้งแบบติเหตุกะและทวิเหตุกะ ไม่เป็นแบบอเหตุกะ. คำว่า 'และวินิปาติกะบางพวก' คือ เปรตวิมานิกะอื่นๆ ที่พ้นจากอบาย ๔ เช่น นางยักษิณีปุนัพพสุมารดา นางปิยังกรมารดา นางผุสสมิตตา และธรรมคุตเป็นต้น. กายของพวกเขานั้นย่อมต่างกันโดยความเป็นผู้มีผิวพรรณขาว ดำ คล้ำ และเขียวเป็นต้น และโดยความเป็นผู้ผอม อ้วน เตี้ย และสูงเป็นต้น และแม้สัญญาก็ต่างกันเหมือนมนุษย์โดยความเป็นติเหตุกะ ทวิเหตุกะ และอเหตุกะ. แต่พวกเขานั้นไม่มีศักดิ์ใหญ่เหมือนเทวดา เป็นผู้มีศักดิ์น้อยเหมือนมนุษย์ผู้ยากไร้ หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้ยาก ถูกความทุกข์เบียดเบียนอยู่. บางพวกเป็นทุกข์ในข้างแรม เป็นสุขในข้างขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'วินิปาติกะ' เพราะตกไปจากกองแห่งความสุข. ส่วนบรรดาวินิปาติกะเหล่านั้น ผู้ใดเป็นติเหตุกะ ผู้นั้นก็มีการบรรลุธรรมได้เหมือนนางปิยังกรมารดาเป็นต้น.

Brahmakāyikāti [Pg.54] brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena, brahmapurohitā majjhimena, kāyova nesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti vuttā. Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā honti, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinoti saṅkhaṃ gacchanti.

คำว่า 'พรหมกายิกะ' คือ พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิต และมหาพรหม. คำว่า 'ผู้บังเกิดในปฐมฌาน' คือ พรหมเหล่านั้นทั้งหมดบังเกิดด้วยปฐมฌาน. แต่พรหมปาริสัชชาบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างอ่อน พรหมปุโรหิตบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างกลาง กายของพวกเขาย่อมแผ่กว้างกว่า. มหาพรหมบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างประณีต กายของพวกเขาย่อมแผ่กว้างยิ่งขึ้นไปอีก. ด้วยประการฉะนี้ พรหมเหล่านั้นจึงชื่อว่า 'มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน' เพราะมีกายต่างกัน แต่มีสัญญาเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน. และสัตว์ในอบาย ๔ ก็เป็นเช่นเดียวกับพรหมเหล่านั้น. จริงอยู่ ในนรกทั้งหลาย อัตภาพของบางพวกมี ๑ คาวุต บางพวกครึ่งโยชน์ บางพวก ๓ คาวุต ส่วนของพระเทวทัตเกิดมามีอัตภาพ ๑๐๐ โยชน์. แม้ในหมู่สัตว์ดิรัจฉาน บางพวกก็ตัวเล็ก บางพวกก็ตัวใหญ่. แม้ในเปตวิสัย บางพวกสูง ๖๐ ศอก บางพวก ๘๐ ศอก บางพวกมีผิวพรรณดี บางพวกมีผิวพรรณทราม. อสุรกายพวกกาลกัญจิกะก็เช่นกัน. อนึ่ง ในเปตวิสัยนี้ เปรตชื่อทีฆปิฏฐิกะ มีความยาวถึง ๖๐ โยชน์ก็มี. แต่สัญญาของสัตว์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นอเหตุกะที่เป็นอกุศลวิบากเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ แม้สัตว์ผู้อยู่ในอบายก็ถึงการนับว่า 'มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน'.

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbe gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā.

คำว่า 'อาภัสสรา' คือ แสงสว่างซ่านออกจากร่างกายของพรหมเหล่านั้น เหมือนเปลวไฟจากคบเพลิงที่ขาดเป็นช่วงๆ แล้วตกลงมา จึงชื่อว่า อาภัสสรา. ในบรรดาพรหมเหล่านั้น ตามนัยแห่งปัญจกนัย พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญทุติยฌานและตติยฌานอย่างอ่อน ชื่อว่า ปริตตาภา. พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญฌานอย่างกลาง ชื่อว่า อัปปมาณาภา. พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญฌานอย่างประณีต ชื่อว่า อาภัสสรา. แต่ในที่นี้ ทรงถือเอาทั้งหมดด้วยการกำหนดเอาส่วนที่สูงสุด. จริงอยู่ กายของพรหมเหล่านั้นทั้งหมดมีการแผ่ไปอย่างเดียวกัน แต่สัญญานั้นต่างกัน คือ มีทั้งสัญญาที่มีเพียงวิจารไม่มีวิตก และสัญญาที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร.

Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti. Catukkanaye tatiyassa pañcakanaye catukkassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassa vasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

สุภกิณหา หมายถึง ผู้ที่เกลื่อนกล่นด้วยความงาม ผู้ที่มีวรรณะแห่งรัศมีกายงามสม่ำเสมอเป็นอันเดียวกัน เพราะรัศมีของพรหมเหล่านี้ไม่ขาดเป็นท่อนๆ ไปเหมือนรัศมีของอาภัสสราพรหม ในนัยจตุกกะ พรหมที่เกิดจากฌานที่ 3 ในนัยปัญจกะ พรหมที่เกิดจากฌานที่ 4 ซึ่งเป็นปริตตะ มัชฌิมะ และปณีตะ ย่อมบังเกิดเป็น ปริตตสุภะ อัปปมาณสุภะ และสุภกิณหะ ตามลำดับ พรหมเหล่านั้นทั้งหมดพึงทราบว่ามีกายเป็นอันเดียวกัน และมีสัญญาเป็นอันเดียวกันด้วยสัญญาแห่งจตุตถฌาน เวหัปผลาพรหมก็จัดเข้าในวิญญาณฐิติที่ 4 นั่นเอง อสัญญีสัตว์พรหมไม่จัดเข้าในที่นี้เพราะไม่มีวิญญาณ แต่จัดเข้าในสัตตาวาส

Suddhāvāsā [Pg.55] vivaṭṭapakkhe ṭhitā, na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkapavattissa (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) bhagavato khandhāvārasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ, na ca sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehīti iminā suttena (ma. ni. 1.160) suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantī’’ti vadati, taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ (a. ni. aṭṭha. 3.7.44-45; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.21).

สุทธาวาสพรหมตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ ไม่ได้มีอยู่ตลอดกาล ไม่เกิดในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้าแม้แสนกัปหรืออสงไขยกัป ย่อมเกิดเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นภายใน 16,000 กัปเท่านั้น เป็นเหมือนค่ายที่พักของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไป (สํ. สฬา. 5/1081; มหาวคฺค 13; ปฏิ. มคฺค. 2/30) เพราะฉะนั้น จึงไม่จัดเข้าในวิญญาณฐิติและสัตตาวาส แต่พระมหาเถระสีวะกล่าวว่า “สารีบุตร อาวาสที่หาได้ง่ายซึ่งเราไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลนานนี้ นอกจากเทวดาชั้นสุทธาวาส ไม่มีเลย” ด้วยพระสูตรนี้ (ม. มู. 1/160) สุทธาวาสพรหมก็จัดเข้าในวิญญาณฐิติที่ 4 และสัตตาวาสที่ 4 ด้วย คำกล่าวนี้เป็นที่ยอมรับเพราะไม่ขัดแย้งกับพระสูตร (อ. อฏฺฐ. 3/7/44-45; ปฏิ. มคฺค. อฏฺฐ. 1/1/21)

Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamāti ettha sabbasoti sabbākārena, sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha ‘‘rūpe saññā rūpasaññā’’ti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.

ในคำว่า สัพพโส รูปสัญญาณัง สมาติกกมา นั้น คำว่า สัพพโส หมายถึง โดยประการทั้งปวง หรือโดยไม่เหลือทั้งหมด คำว่า รูปสัญญาณัง หมายถึง รูปาวจรฌานที่กล่าวโดยหัวข้อสัญญา และอารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้น เพราะรูปาวจรฌานก็เรียกว่า รูป ดังในประโยคว่า “ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป” เป็นต้น (ธ. สํ. 248; ปฏิ. มคฺค. 1/209) และอารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้นก็เรียกว่า รูป ดังในประโยคว่า “ย่อมเห็นรูปภายนอกที่งามและไม่งาม” เป็นต้น (ธ. สํ. 223) เพราะฉะนั้น ในที่นี้ คำว่า รูปสัญญา คือ สัญญาในรูป ดังนี้ จึงเป็นชื่อของรูปาวจรฌานที่กล่าวโดยหัวข้อสัญญา รูปเป็นสัญญาของรูปาวจรฌานนั้น ชื่อว่า รูปสัญญา หมายความว่า รูปเป็นชื่อของรูปาวจรฌานนั้น พึงทราบว่า คำนี้เป็นชื่อของกสิณมีปฐวีกสิณเป็นต้น และอารมณ์ของกสิณนั้นด้วย

Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti. Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti, samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti. Tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā –

คำว่า สมาติกกมา หมายถึง ความคลายกำหนัดและความดับ หมายความว่าอย่างไร? รูปสัญญา 15 อย่าง อันนับว่าเป็นฌาน โดยเป็นกุศล วิบาก และกิริยา และรูปสัญญา 8 อย่าง อันนับว่าเป็นอารมณ์ มีปฐวีกสิณเป็นต้น รูปสัญญาเหล่านั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง หรือโดยไม่เหลือ ย่อมคลายกำหนัดและดับไป เป็นเหตุแห่งความคลายกำหนัดและเป็นเหตุแห่งความดับ แล้วเข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานอยู่ เพราะบุคคลผู้ยังไม่ก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง ย่อมไม่สามารถเข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานนี้อยู่ได้ ในอากาสานัญจายตนฌานนั้น เพราะเมื่อบุคคลยังไม่คลายกำหนัดในอารมณ์ สัญญาก็ย่อมไม่ก้าวล่วง และเมื่อสัญญาถูกก้าวล่วงแล้ว อารมณ์ก็ย่อมถูกก้าวล่วงแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อไม่กล่าวถึงการก้าวล่วงอารมณ์ จึงกล่าวว่า –

‘‘Tattha katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, [Pg.56] imā vuccanti rūpasaññāyo. Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto, tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti –

“ในรูปสัญญาเหล่านั้น รูปสัญญาเป็นไฉน? สัญญา ความจำได้ ความรู้แจ้ง ของบุคคลผู้เข้าถึงรูปาวจรสมาบัติ หรือผู้เข้าถึงรูปภพ หรือผู้มีปกติอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เหล่านี้เรียกว่า รูปสัญญา บุคคลย่อมก้าวล่วง ล่วงพ้น ก้าวล่วงยิ่ง ซึ่งรูปสัญญาเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า การก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง” –

Evaṃ vibhaṅge (vibha. 602) saññānaṃyeva samatikkamo vutto. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā.

ในวิภังค์ (วิภงฺค 602) ได้กล่าวถึงการก้าวล่วงสัญญาเท่านั้น แต่เพราะสมาบัติเหล่านี้พึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงอารมณ์ ไม่เหมือนปฐมฌานเป็นต้นที่พึงบรรลุได้ด้วยอารมณ์อย่างเดียว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อรรถกถานี้ได้อธิบายโดยนัยแห่งการก้าวล่วงอารมณ์ด้วย

Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā, appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti.

คำว่า ปฏิฆสัญญาณัง อัตถังคมา หมายถึง สัญญาที่เกิดขึ้นด้วยการกระทบกันของวัตถุมีจักขุเป็นต้น และอารมณ์มีรูปเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิฆสัญญา คำนี้เป็นชื่อของรูปสัญญาเป็นต้น ดังที่พระองค์ตรัสว่า “ในปฏิฆสัญญาเหล่านั้น ปฏิฆสัญญาเป็นไฉน? รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา เหล่านี้เรียกว่า ปฏิฆสัญญา” (วิภงฺค 603) การดับ การละ การไม่เกิดขึ้น การทำให้ไม่เป็นไปแห่งปฏิฆสัญญา 10 อย่าง คือ กุศลวิบาก 5 อย่าง และอกุศลวิบาก 5 อย่าง โดยประการทั้งปวงนั้น หมายความว่าอย่างนั้น

Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi, na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati, evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃyeva jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā – kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi, na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti, ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati. Tasmā tā ettha ‘‘pahīnā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā – ‘‘āḷāro ca kālāmo arūpaṃ samāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosī’’ti (dī. ni. 2.192).

จริงอยู่ สัญญาเหล่านี้แม้ของผู้เข้าปฐมฌานเป็นต้นก็ไม่มี เพราะจิตย่อมไม่เป็นไปทางปัญจทวารในสมัยนั้น แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงทราบว่าการกล่าวถึงสัญญาเหล่านี้ในฌานนี้ เป็นไปเพื่อสรรเสริญฌานนี้ เพื่อให้เกิดความอุตสาหะ เหมือนสุขและทุกข์ที่ละได้แล้วในที่อื่นในจตุตถฌาน และเหมือนสักกายทิฏฐิเป็นต้นที่ละได้แล้วในมรรคที่ 3 ฉะนั้น อีกอย่างหนึ่ง แม้สัญญาเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่ผู้เข้าถึงรูปาวจรฌาน แต่ก็ไม่มีเพราะยังไม่ละขาด เพราะรูปาวจรภาวนาย่อมไม่เป็นไปเพื่อคลายกำหนัดในรูป และการเป็นไปของสัญญาเหล่านั้นก็อาศัยรูป ส่วนภาวนานี้แลย่อมเป็นไปเพื่อคลายกำหนัดในรูป เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่าสัญญาเหล่านั้น 'ละได้แล้ว' ในฌานนี้ ไม่ใช่เพียงแต่ควรกล่าวเท่านั้น แต่ควรยึดถือไว้อย่างนี้โดยส่วนเดียวด้วย เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'เสียงเป็นเสี้ยนหนามของผู้เข้าปฐมฌาน' (อ. อํ. 10.72) ก็เพราะสัญญาเหล่านั้นยังไม่ละขาดก่อนหน้านี้ และในที่นี้ก็ตรัสถึงความไม่หวั่นไหวและความเป็นวิโมกข์อันสงบของอรูปสมาบัติ เพราะสัญญาเหล่านั้นละได้แล้วว่า 'อาฬารดาบส กาลามโคตร เข้าอรูปฌานแล้ว ไม่เห็นเกวียนประมาณ 500 เล่มที่ผ่านไปใกล้ๆ เลย และไม่ได้ยินเสียงด้วย' (ที. ม. 2.192)

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hi etā –

บทว่า "นานัตตสัญญา" คือการไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญา หมายถึงสัญญาที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่ต่างกัน หรือสัญญาที่ต่างกัน เพราะสัญญาเหล่านั้นแล –

‘‘Tattha [Pg.57] katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) –

ในนานัตตสัญญาเหล่านั้น นานัตตสัญญาเป็นไฉน? สัญญา ความรู้แจ้ง ความเป็นผู้รู้แจ้ง ของผู้ที่ยังไม่เข้าสมาบัติ ผู้ประกอบด้วยมโนธาตุ หรือผู้ประกอบด้วยมโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่า นานัตตสัญญา" (วิภงฺค. ๖๐๔) –

Evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttāva idha adhippetā asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti. Yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā dvādasa akusalasaññā ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā dve akusalavipākasaññā ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā. Yasmā tā nāvajjati na manasikaroti na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti.

สัญญาที่สงเคราะห์ด้วยมโนธาตุ (Manodhātu) และมโนวิญญาณธาตุ (Manoviññāṇadhātu) ของผู้ที่ยังไม่เข้าสมาบัติ (Samāpatti) ซึ่งกล่าวจำแนกไว้ในวิภังค์ (Vibhaṅga) อย่างนี้แล พึงประสงค์ในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ (Gocara) ที่ต่างกัน มีรูปและเสียงเป็นต้น มีสภาวะต่างกัน เพราะสัญญาเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศลสัญญา ๘ อกุศลสัญญา ๑๒ กามาวจรกุศลวิปากสัญญา ๑๑ อกุศลวิปากสัญญา ๒ กามาวจรกิริยาสัญญา ๑๑ รวมเป็นสัญญา ๔๔ แม้เหล่านี้ มีความต่างกัน มีสภาวะต่างกัน ไม่เหมือนกันและกัน เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า 'นานัตตสัญญา' (Nānattasaññā) การไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญาเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง คือ การไม่นึกถึง การไม่คำนึงถึง การไม่พิจารณา เพราะเหตุที่เขาไม่นึกถึง ไม่ใส่ใจ ไม่พิจารณาสัญญาเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า 'ไม่ใส่ใจ' ดังนี้

Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ ‘‘samatikkamā atthaṅgamā’’ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā nava kiriyasaññā dasa akusalasaññāti, imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ ‘‘amanasikārā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati, tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.213).

เพราะรูปสัญญา (Rūpasaññā) และปฏิฆสัญญา (Paṭighasaññā) ในเบื้องต้น ย่อมไม่มีแม้ในภพที่เกิดด้วยฌานนี้ จะกล่าวไปไยถึงในเวลาที่เข้าถึงฌานนี้แล้วอยู่ในภพนั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ก้าวล่วง' (Samatikkama) และ 'ดับไป' (Atthaṅgama) ซึ่งเป็นความไม่มีของสัญญาเหล่านั้นทั้งสองอย่าง ส่วนในนานัตตสัญญา เพราะกามาวจรกุศลสัญญา ๘ กิริยาสัญญา ๙ อกุศลสัญญา ๑๐ รวมเป็นสัญญา ๒๗ เหล่านี้ ย่อมมีอยู่ในภพที่เกิดด้วยฌานนี้ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าจึงกล่าวว่า 'ไม่ใส่ใจ' (Amanasikāra) ในสัญญาเหล่านั้น แม้ในภพนั้น ผู้เข้าถึงฌานนี้แล้วอยู่ ย่อมเข้าถึงอยู่ด้วยการไม่ใส่ใจในสัญญาเหล่านั้นนั่นเอง ส่วนผู้ใส่ใจในสัญญาเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้ไม่เข้าสมาบัติ โดยย่อ ในที่นี้ ด้วยคำว่า 'เพราะก้าวล่วงรูปสัญญา' นี้ ตรัสถึงการละรูปาวจรธรรมทั้งปวง และพึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญา' นี้ ตรัสถึงการละและการไม่ใส่ใจในจิตและเจตสิกที่เป็นกามาวจรทั้งปวง (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๒๑๓)

Iti bhagavā pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenāti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Kiṃ kāraṇāti ce? Sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca. Sace hi keci [Pg.58] apaṇḍitā vadeyyuṃ – ‘‘satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati, ko nu kho etāya nibbattitāya attho, ko ānisaṃso’’ti. ‘‘Te evaṃ vattuṃ mā labhantū’’ti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati – ‘‘evaṃ santā kira ayaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, nibbattessāma na’’nti, athassā nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพรรณนาคุณของอากาสานัญจายตนสมาบัติ (Ākāsānañcāyatanasamāpatti) ด้วยบท ๓ บท คือ ด้วยการก้าวล่วงรูปสัญญา ๑๕ ด้วยการดับไปแห่งปฏิฆสัญญา ๑๐ และด้วยการไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญา ๔๔ ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไร?' ตอบว่า เพื่อยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง และเพื่อชักจูงใจ (Palobhana) หากคนบางคนที่ไม่ใช่บัณฑิตจะกล่าวว่า 'พระศาสดาตรัสว่า จงยังอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิดขึ้น การยังสมาบัตินี้ให้เกิดขึ้นมีประโยชน์อะไร มีอานิสงส์ (Ānisaṃsa) อะไร?' เพื่อไม่ให้คนเหล่านั้นมีโอกาสกล่าวอย่างนี้ พระองค์จึงตรัสพรรณนาคุณของสมาบัติด้วยอาการเหล่านี้ เพราะเมื่อคนเหล่านั้นได้ฟังคุณนั้นแล้ว ก็จะมีความคิดว่า 'ได้ยินว่า สมาบัตินี้สงบอย่างนี้ ประณีตอย่างนี้ เราจักยังสมาบัตินี้ให้เกิดขึ้น' แล้วก็จะทำความอุตสาหะเพื่อยังสมาบัตินั้นให้เกิดขึ้น

Palobhanatthañcāpi tesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi visakaṇṭakavāṇijoviya, visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati. So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭena ādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha, visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ, yo naṃ khādati, so marati, kaṇṭakopi vijjhitvā māreti, ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī’’ti ‘‘atimadhuraṃ gaṇhatha, atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā nikkhantā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ.

และพระองค์ยังตรัสพรรณนาคุณของสมาบัตินี้แก่คนเหล่านั้นเพื่อชักจูงใจด้วย เหมือนอย่างพ่อค้าหนามพิษ (Visakaṇṭakavāṇija) พ่อค้าหนามพิษนั้นหมายถึงพ่อค้าน้ำอ้อย (Guḷavāṇija) ได้ยินว่า พ่อค้านั้นนำน้ำอ้อย น้ำอ้อยงบ น้ำตาลกรวดเป็นต้น บรรทุกเกวียนไปสู่หมู่บ้านชายแดน (Paccantagāma) แล้วประกาศว่า 'จงรับหนามพิษ จงรับหนามพิษ' เมื่อชาวบ้านได้ยินดังนั้น ก็คิดว่า 'ชื่อว่าพิษนั้นร้ายแรง ผู้ใดกิน ผู้นั้นย่อมตาย แม้หนามก็ทิ่มแทงให้ตาย ทั้งสองอย่างนี้ร้ายแรง มีอานิสงส์อะไรในสิ่งนี้?' แล้วก็ปิดประตูบ้าน และให้เด็กๆ หนีไป พ่อค้าเห็นดังนั้น จึงคิดว่า 'ชาวบ้านเหล่านี้ไม่ฉลาดในการค้าขาย เอาเถิด เราจะให้พวกเขาซื้อด้วยอุบาย' แล้วก็ประกาศว่า 'จงรับของหวานยิ่ง จงรับของอร่อยยิ่ง น้ำอ้อย น้ำอ้อยงบ น้ำตาลกรวด มีราคาถูก ได้แม้ด้วยมาสกปลอม กหาปณะปลอมเป็นต้น' เมื่อชาวบ้านได้ยินดังนั้น ก็ดีใจ พากันออกมา แล้วให้มูลค่าเป็นอันมากซื้อไป

Tattha vāṇijassa ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘‘ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā’’ti vacanaṃ. ‘‘Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘‘bhagavā ‘ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethā’ti āha, ko nu kho ettha ānisaṃso, nāssa guṇaṃ jānāmā’’ti sotūnaṃ cintanaṃ. Athassa vāṇijassa ‘‘atimadhuraṃ gaṇhathā’’tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ. Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā gāmikā viya guḷaṃ ‘‘iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantī’’ti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi.

ในเรื่องนั้น พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคที่ว่า 'จงยังอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิดขึ้น' เปรียบเหมือนการป่าวประกาศของพ่อค้าที่ว่า 'จงรับหนามพิษ' ความคิดของเหล่าผู้ฟังที่ว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสว่า จงยังอากาสานัญจายตนะให้เกิดขึ้น ประโยชน์อะไรเล่าในสิ่งนี้ เราไม่รู้คุณของสิ่งนั้น' เปรียบเหมือนความคิดของชาวบ้านที่ว่า 'ทั้งสองอย่างนี้ร้ายแรง ประโยชน์อะไรเล่าในสิ่งนี้?' ส่วนการประกาศอานิสงส์มีการก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค เปรียบเหมือนคำพูดเป็นต้นของพ่อค้าที่ว่า 'จงรับสิ่งที่หวานยิ่ง' เพราะเมื่อได้ฟังอานิสงส์นี้แล้ว คนเหล่านั้นผู้มีจิตอันอานิสงส์นี้ชักจูงแล้ว จักกระทำความอุตสาหะอย่างมากแล้วยังสมาบัตินี้ให้เกิดขึ้น เหมือนชาวบ้านที่ให้มูลค่าเป็นอันมากแล้วซื้อน้ำอ้อยไป พระองค์จึงตรัสเพื่อยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นและเพื่อชักจูงใจด้วยประการฉะนี้

Ākāsānañcāyatanūpagāti [Pg.59] ettha nāssa antoti anantaṃ, ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ, ākāsānantaṃ eva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ. Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā paṭisandhivasena ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatā ākāsānañcāyatanūpagā. Ito paresu visesamattameva vaṇṇayissāma (dha. sa. aṭṭha. 265, 1436-7).

ในบทว่า อากาสานัญจายตนูปคะ (Ākāsānañcāyatanūpaga) นี้ อากาศไม่มีที่สุด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนันตะ (Ananta) อากาศอันไม่มีที่สุด ชื่อว่า อากาสานันตะ (Ākāsānanta) อากาสานันตะนั่นแหละ ชื่อว่า อากาสานัญจะ (Ākāsānañca) อากาสานัญจะนั้นเป็นอายตนะ (Āyatana) ของฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรมนั้น โดยเป็นที่ตั้ง เหมือนเทวายตนะ (Devāyatana) ของเหล่าเทพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ (Ākāsānañcāyatana) คำนี้เป็นชื่อของอากาศที่เพิกกสิณ (Kasiṇugghāṭimākāsa) ผู้ยังฌานให้เกิดขึ้นในอากาสานัญจายตนะนั้นแล้ว เข้าถึงภพแห่งอากาสานัญจายตนะโดยปฏิสนธิ ชื่อว่า อากาสานัญจายตนูปคะ ในบทต่อจากนี้ เราจักพรรณนาเฉพาะความพิเศษเท่านั้น (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๖๕, ๑๔๓๖-๗)

Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ในบทว่า 'เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ' (Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma) นี้ก่อน โดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น อากาสานัญจะเป็นอายตนะของฌานนั้นโดยเป็นที่ตั้ง แม้ฌานก็ชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ แม้อารมณ์ก็ชื่อว่าอากาสานัญจายตนะโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะเหตุที่พึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ (Viññāṇañcāyatana) นี้อยู่ โดยก้าวล่วงทั้งฌานและอารมณ์ทั้งสองอย่างนี้ ด้วยการไม่ให้เป็นไปและด้วยการไม่มนสิการ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์จึงรวมทั้งสองอย่างนี้เข้าด้วยกันแล้วตรัสว่า 'เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ' นี้

Viññāṇañcāyatanūpagāti ettha pana ‘‘ananta’’nti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ, anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘viññāṇānañca’’nti avatvā ‘‘viññāṇañca’’nti vuttaṃ. Ayañhettha ruḷhīsaddo. Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā viññāṇañcāyatanabhavaṃ upagatā viññāṇañcāyatanūpagā.

ส่วนในบทว่า วิญญาณัญจายตนูปคะ (Viññāṇañcāyatanūpaga) นี้ โดยการมนสิการว่า 'ไม่มีที่สุด' (Ananta) วิญญาณนั้นไม่มีที่สุด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนันตะ อนันตะนั่นแหละ ชื่อว่า อานัญจะ (Ānañca) วิญญาณอันเป็นอานัญจะนั้น ท่านไม่กล่าวว่า 'วิญญาณานัญจะ' แต่กล่าวว่า 'วิญญาณัญจะ' (Viññāṇañca) เพราะคำนี้เป็นรุฬหีศัพท์ (Ruḷhīsadda) ในที่นี้ วิญญาณัญจะนั้นนั่นแหละ เป็นอายตนะโดยเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิญญาณัญจายตนะ (Viññāṇañcāyatana) ผู้ยังฌานให้เกิดขึ้นในวิญญาณัญจายตนะนั้นแล้ว เข้าถึงภพแห่งวิญญาณัญจายตนะ ชื่อว่า วิญญาณัญจายตนูปคะ

Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthapi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ca ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

แม้ในบทว่า 'เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะ' (Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma) นี้ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง วิญญาณัญจะเป็นอายตนะของฌานนั้นโดยเป็นที่ตั้ง แม้ฌานก็ชื่อว่า วิญญาณัญจายตนะ แม้อารมณ์ก็ชื่อว่าวิญญาณัญจายตนะโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะเหตุที่พึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ (Ākiñcaññāyatana) นี้อยู่ โดยก้าวล่วงทั้งฌานและอารมณ์ทั้งสองอย่างนี้ ด้วยการไม่ให้เป็นไปและด้วยการไม่มนสิการ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์จึงรวมทั้งสองอย่างนี้เข้าด้วยกันแล้วตรัสว่า 'เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะ' นี้

Ākiñcaññāyatanūpagāti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā ākiñcaññāyatanabhavaṃ upagatā ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamaviññāṇaṭṭhitīti [Pg.60] imaṃ sattamaṃ paṭisandhiviññāṇassa ṭhānaṃ jānāti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ, tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ.

ส่วนในบทว่า อากิญจัญญายตนูปคะ นี้ ไม่มีอะไร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อกิญจนะ (ไม่มีอะไร) หมายความว่า แม้เพียงเศษเล็กน้อยก็ไม่มีเหลืออยู่ ภาวะแห่งอกิญจนะ ชื่อว่า อากิญจัญญะ คำนี้เป็นชื่อของการก้าวล่วงวิญญาณแห่งอากาสานัญจายตนะ อากิญจัญญะนั้นเป็นอายตนะโดยเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อากิญจัญญายตนะ ผู้ยังฌานให้เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะนั้นแล้ว เข้าถึงภพแห่งอากิญจัญญายตนะ ชื่อว่า อากิญจัญญายตนูปคะ นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๗ (พระองค์) ทรงทราบฐานะที่ ๗ แห่งปฏิสนธิวิญญาณนี้ เนวสัญญานาสัญญายตนะ เหมือนกับสัญญา แม้วิญญาณก็ละเอียดอ่อนอย่างนั้น ไม่ใช่วิญญาณและไม่ใช่ไม่มีวิญญาณ เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวไว้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย.

Abhūtanti abhūtatthaṃ ‘‘rūpaṃ attā’’tiādivacanaṃ. Taṃ vipallāsabhāvato atacchaṃ. Diṭṭhinissayato anatthasañhitaṃ. Atha vā abhūtanti asantaṃ avijjamānaṃ. Acorasseva ‘‘idaṃ te corikāya ābhataṃ, na idaṃ tuyhaṃ ghare dhana’’ntiādivacanaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathā santaṃ. Anatthasañhitanti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitanti rājakathāditiracchānakathaṃ. Bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitanti ariyasaccasannissitaṃ. Tatra kālaññū tathāgato hotīti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassa pañhassa byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti. Mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvā sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva byākarotīti attho.

บทว่า อภูตะ (ไม่จริง) นี้ มีอรรถว่าไม่จริง คือคำพูดเป็นต้นว่า 'รูปเป็นอัตตา' คำนั้นเพราะมีภาวะวิปลาส จึงไม่จริง เพราะอาศัยทิฏฐิ จึงไม่ประกอบด้วยประโยชน์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อภูตะ นี้ คือไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏอยู่ เหมือนคำพูดเป็นต้นว่า 'สิ่งนี้ท่านนำมาด้วยการลักขโมย สิ่งนี้ไม่ใช่ทรัพย์ในเรือนของท่าน' แก่คนที่ไม่ใช่โจร บทว่า อตัจฉะ (ไม่แท้จริง) นี้ คือมีอาการไม่เป็นอย่างนั้น เป็นอย่างอื่น บทว่า อนัตถสัญหิตะ (ไม่ประกอบด้วยประโยชน์) นี้ คือไม่อาศัยประโยชน์ในโลกนี้หรือประโยชน์ในโลกหน้า บทว่า พระตถาคตไม่ทรงพยากรณ์สิ่งนั้น นี้ หมายความว่า พระตถาคตไม่ตรัสเรื่องที่ไม่นำออกนั้น บทว่า ภูตะ ตัจฉะ อนัตถสัญหิตะ (จริง แท้จริง ไม่ประกอบด้วยประโยชน์) นี้ คือเรื่องเดรัจฉานกถา มีเรื่องพระราชาเป็นต้น บทว่า ภูตะ ตัจฉะ อัตถสัญหิตะ (จริง แท้จริง ประกอบด้วยประโยชน์) นี้ คืออาศัยอริยสัจ บทว่า พระตถาคตเป็นผู้รู้กาลในเรื่องนั้น นี้ หมายความว่า ในการพยากรณ์ที่ ๓ นั้น เพื่อพยากรณ์ปัญหาของบุคคลนั้น พระตถาคตเป็นผู้รู้กาล ทรงทราบกาลที่มหาชนจะรับเอา กาลที่จะเข้าใจ ทรงกระทำให้มีเหตุ มีปัจจัย ทรงพยากรณ์ในกาลที่เหมาะสมเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ.

Yuttapattakāle vadatīti kālavādī. Bhūtaṃ sabhāvaṃ vadatīti bhūtavādī. Paramatthaṃ nibbānaṃ vadatīti atthavādī. Maggaphaladhammaṃ vadatīti dhammavādī. Saṃvarādivinayaṃ vadatīti vinayavādī. Tattha diṭṭhanti aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāresu āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 617-618) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi. Āpāthamāgacchantesu saddādīsu tesaṃ vividhaṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti āha. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti [Pg.61] pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ.

กล่าวในกาลที่ควร จึงชื่อว่า กาลวาที. กล่าวสิ่งที่เป็นจริง จึงชื่อว่า ภูตวาที. กล่าวพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ จึงชื่อว่า อัตถวาที. กล่าวธรรมคือมรรคและผล จึงชื่อว่า ธัมมวาที. กล่าววินัยมีสังวรเป็นต้น จึงชื่อว่า วินยวาที. ในคำว่า ทิฏฐะ นั้น รูปารมณ์ที่มาสู่คลองจักษุของสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่มีประมาณในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณมีอยู่ พระตถาคตย่อมทรงรู้ทรงเห็นรูปารมณ์นั้นโดยอาการทั้งปวง. อนึ่ง รูปารมณ์นั้นอันพระตถาคตผู้ทรงรู้ทรงเห็นอย่างนี้ ทรงจำแนกโดยชื่อหลายอย่าง โดย ๑๓ วาระ โดย ๕๒ นัย ด้วยบทที่พึงได้ในทิฏฐะ สุตะ มุตะ วิญญาตะ โดยเป็นที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้นว่า 'รูปายตนะคือรูปอะไร? รูปใดเป็นรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ มีวรรณะและรัศมี เป็นรูปที่เห็นได้ เป็นรูปที่กระทบได้ เป็นสีเขียว สีเหลือง' เป็นต้น (ธ.ส. ๖๑๗-๖๑๘) ย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น. นัยนี้แม้ในโสตทวารเป็นต้นก็เหมือนกัน. เพื่อแสดงความต่างกันของเสียงเป็นต้นที่มาสู่คลอง จึงตรัสว่า 'ทิฏฐะ สุตะ' ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า ทิฏฐะ ได้แก่ รูปายตนะ. คำว่า สุตะ ได้แก่ สัททายตนะ. คำว่า มุตะ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ด้วยการถูกต้อง. คำว่า วิญญาตะ ได้แก่ ธัมมารมณ์มีสุขและทุกข์เป็นต้น. คำว่า ปัตตะ ได้แก่ สิ่งที่ได้มาแล้วด้วยการแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม. คำว่า ปริเยสิตะ ได้แก่ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะได้มาแล้วหรือไม่ก็ตาม. คำว่า อนุวิจริตะด้วยใจ ได้แก่ สิ่งที่จิตเที่ยวไปตาม.

Tathāgatena abhisambuddhanti iminā etaṃ dasseti – yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.

ด้วยคำว่า 'อันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้ว' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสิ่งนี้ว่า – รูปารมณ์มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองจักษุของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ รูปารมณ์ทั้งหมดนั้นอันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้วอย่างนี้ว่า 'สัตว์นี้ในขณะนี้เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจ หรือเสียใจ หรือเป็นกลาง'. อนึ่ง สัททารมณ์มีเสียงกลอง เสียงตะโพนเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองโสตของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ, คันธารมณ์มีกลิ่นราก กลิ่นเปลือกเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองฆานะ, รสารมณ์มีรสราก รสลำต้นเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองชิวหา, โผฏฐัพพารมณ์อันต่างกันด้วยปฐวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ มีแข็ง อ่อนเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองกาย, โผฏฐัพพารมณ์ทั้งหมดนั้นอันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้วอย่างนี้ว่า 'สัตว์นี้ในขณะนี้ถูกต้องโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจ หรือเสียใจ หรือเป็นกลาง'. อนึ่ง ธัมมารมณ์อันต่างกันด้วยสุขและทุกข์เป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองมโนทวารของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ, ธัมมารมณ์ทั้งหมดนั้นอันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้วอย่างนี้ว่า 'สัตว์นี้ในขณะนี้รู้ธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจ หรือเสียใจ หรือเป็นกลาง'.

Yañhi, cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ, tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi, imassa pana mahājanassa pariyesitvā apattampi atthi, apariyesitvā apattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi, sabbampi tathāgatassa asampattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ. Tasmā tathāgatoti vuccatīti yaṃ tathā lokena gataṃ, tassa tatheva gatattā tathāgatoti vuccatīti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘abhisambuddha’’nti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu tathāgatoti nigamassa attho veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 3.188; a. ni. aṭṭha. 2.4.23).

ดูกรจุนทะ สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้เห็น ฟัง รู้สึก และรู้แจ้งแล้วนั้น ไม่มีสิ่งใดที่พระตถาคตไม่เคยเห็น ไม่เคยฟัง ไม่เคยรู้สึก หรือไม่เคยรู้แจ้ง. แต่สำหรับมหาชนนี้ มีสิ่งที่แสวงหาแล้วแต่ยังไม่ได้ก็มี, ไม่ได้แสวงหาแต่ยังไม่ได้ก็มี, แสวงหาแล้วก็ได้ก็มี, ไม่ได้แสวงหาแต่ก็ได้ก็มี, แต่สำหรับพระตถาคตแล้ว ไม่มีสิ่งใดที่ยังไม่ถึง หรือยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยพระญาณ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต คือ สิ่งใดที่โลกไปแล้วอย่างนั้น เพราะพระองค์เสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต. แต่ในบาลีตรัสว่า 'อภิสัมพุทธะ' ซึ่งมีความหมายอย่างเดียวกันกับคำว่า คตะ. ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถของคำว่า ตถาคต ในวาระทั้งปวง (ที. สี. อ. ๓.๑๘๘; อ. อ. ๒.๔.๒๓).

‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ [Pg.62] etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti –

“ดูกรจุนทะ ราตรีใดที่พระตถาคตตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม, และราตรีใดที่พระองค์ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ, สิ่งใดที่พระองค์ตรัส บอก แสดง ในระหว่างนั้น ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต”.

Ettha yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe apparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttarasammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ natthi, tattha vāḷaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti vitathaṃ natthi. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato…pe… sabbaṃ taṃ tathameva hoti, no aññathā tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Gadaattho hi ettha gatasaddo.

ในคำนี้ ราตรีใดที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอัปปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล ทรงย่ำยีเศียรแห่งมารทั้ง ๓ แล้ว ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และราตรีใดที่พระองค์เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในระหว่างต้นสาละคู่ ในระหว่างนั้น ตลอดกาลมีประมาณ ๔๕ พรรษา สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คือ สุตตะ เคยยะ...เป...เวทัลละ ทั้งในปฐมโพธิกาล มัชฌิมโพธิกาล และปัจฉิมโพธิกาล ทั้งหมดนั้นไม่มีที่ติทั้งโดยอรรถและพยัญชนะ ไม่ขาดไม่เกิน บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เป็นเครื่องย่ำยีความมัวเมาคือราคะ ย่ำยีความมัวเมาคือโทสะและโมหะ ในพระดำรัสนั้นไม่มีความพลั้งพลาดแม้เพียงปลายขน ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น เหมือนประทับตราด้วยตราอันเดียวกัน เหมือนตวงด้วยทะนานอันเดียวกัน และเหมือนชั่งด้วยตาชั่งอันเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ดูกรจุนทะ ราตรีใดที่พระตถาคต...เป... ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต' เพราะในที่นี้ คำว่า คตะ มีอรรถว่า กล่าว (คือ วจนะ).

Api ca – āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā gatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

อนึ่ง การกล่าว ชื่อว่า อาคทะ มีอรรถว่า วจนะ (คำพูด) พึงทราบความสำเร็จแห่งบทในอรรถนี้ว่า พระองค์มีพระดำรัส (อาคทะ) ที่แท้จริง ไม่วิปริต ดังนี้ เมื่อแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร จึงเป็นบทว่า คตะ (ในคำว่า ตถาคต).

‘‘Yathāvādī, cunda…pe… vuccatī’’ti ettha bhagavato vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā, tasmā bhagavā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti, evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā.

ในบทว่า 'ดูกรจุนทะ...เป... จึงเรียกว่า ตถาคต' นี้ กายย่อมคล้อยตามวาจาของพระผู้มีพระภาค และวาจาก็คล้อยตามกาย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงเป็นผู้ตรัสอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น และเมื่อพระองค์เป็นเช่นนั้น กายก็เป็นไป (คตะ) อย่างนั้นเหมือนวาจา นี้คือความหมาย และวาจาก็เป็นไป (คตะ) อย่างนั้นเหมือนกาย พึงทราบความสำเร็จแห่งบทในอรรถนี้ว่า ตถาคต ด้วยประการฉะนี้.

Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcipariyantaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi. Atulo appameyyo anuttaro rājarājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Aññadatthūti ekaṃsatthe nipāto. Dakkhatīti daso. Vasaṃ vattetīti vasavattī.

บทว่า 'ผู้ครอบงำ ไม่ถูกครอบงำ' ความว่า พระองค์ย่อมครอบงำสัตว์ทั้งปวงในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้ ตั้งแต่ภวัคคพรหมเบื้องบนจนถึงอเวจีมหานรกเบื้องล่าง แม้ด้วยศีล แม้ด้วยสมาธิ แม้ด้วยปัญญา แม้ด้วยวิมุตติ เครื่องเปรียบหรือประมาณของพระองค์ไม่มี พระองค์เป็นผู้หาเครื่องเปรียบมิได้ หาประมาณมิได้ ไม่มีผู้ยิ่งกว่า เป็นราชาเหนือราชา เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ เป็นท้าวสักกะยิ่งกว่าท้าวสักกะทั้งหลาย เป็นพรหมยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย บทว่า 'อญฺญทตฺถุ' เป็นนิบาตลงในอรรถว่า โดยส่วนเดียว (แน่นอน) บทว่า 'ทกฺขติ' คือ ทโส (ผู้เห็น) บทว่า 'วสํ วตฺเตติ' คือ วสวตฺตี (ผู้ยังอำนาจให้เป็นไป).

Tatrāyaṃ [Pg.63] padasiddhi veditabbā – agado viya agado, ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 1.7).

ในบทนั้น พึงทราบความสำเร็จแห่งบทดังนี้ว่า เป็นเหมือนยา (อคทะ) ชื่อว่า อคทะ ก็อคทะนี้คืออะไร? คือความวิจิตรแห่งเทศนาและกองบุญ ด้วยเหตุนั้น พระองค์ผู้เป็นพระธรรมแพทย์ผู้มีอานุภาพมาก ย่อมครอบงำพวกปรัปวาททั้งปวงและโลกพร้อมทั้งเทวดา เหมือนยาแก้พิษทิพย์ครอบงำงูทั้งหลาย ฉะนั้น ในการครอบงำโลกทั้งปวงนั้น พระองค์มีอคทะ (ยา) คือความวิจิตรแห่งเทศนาและกองบุญ อันแท้จริงไม่วิปริต เมื่อแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร พึงทราบว่าเป็น ตถาคต (ที. สี. อ. ๑.๗).

Idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasenāti apuññābhisaṅkhāravasena idhatthaññeva jānāti. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇāti upādinnakhandhabhedā maraṇato paraṃ. Apāyantiādīsu vuḍḍhisaṅkhātasukhasātato ayā apetattā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Dukkarakārino ettha vinipatantīti vinipāto. Niratiaṭṭhena nirassādaṭṭhena nirayo. Taṃ apāyaṃ…pe… nirayaṃ. Upapajjissatīti paṭisandhivasena uppajjissati. Tiracchānayoninti tiriyaṃ añcantīti tiracchānā, tesaṃ yoni tiracchānayoni, taṃ tiracchānayoniṃ. Pettivisayanti paccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo, taṃ pettivisayaṃ. Manaso ussannatāya manussā, tesu manussesu. Ito paraṃ kammābhisaṅkhāravasenāti ettha puññābhisaṅkhāravasena attho gahetabbo.

บทว่า 'ย่อมรู้ประโยชน์ในโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งกรรมสังขาร' ความว่า ย่อมรู้ประโยชน์ในโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งอัปปุญญาภิสังขาร บทว่า 'เมื่อกายแตกทำลาย หลังจากความตาย' คือ ภายหลังแต่ความตายเพราะความแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ ในบทว่า 'อบาย' เป็นต้น 'อบาย' คือ ปราศจากความเจริญ (อยะ) อันนับว่าความสุขสำราญ 'ทุคติ' คือ คติที่เป็นที่ไปของทุกข์ 'วินิบาต' คือ ที่ที่ผู้ทำกรรมชั่วตกลงไป 'นิรยะ' (นรก) คือ โดยอรรถว่าไม่มีความยินดี โดยอรรถว่าไม่มีความอร่อย อบายนั้น...เป...นรกนั้น บทว่า 'ย่อมเข้าถึง' คือ ย่อมเกิดด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ บทว่า 'กำเนิดเดรัจฉาน' ความว่า สัตว์ที่ไปโดยส่วนขวาง ชื่อว่า เดรัจฉาน กำเนิดของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กำเนิดเดรัจฉาน กำเนิดเดรัจฉานนั้น บทว่า 'เปตติวิสัย' คือ วิสัยของสัตว์ผู้ถึงซึ่งความเป็นเปรต ชื่อว่า เปตติวิสัย เปตติวิสัยนั้น ชื่อว่า 'มนุษย์' เพราะความเป็นผู้มีใจสูง ในมนุษย์เหล่านั้น คำหลังจากนี้ ในบทว่า 'ด้วยอำนาจแห่งกรรมสังขาร' พึงถือเอาอรรถว่า ด้วยอำนาจแห่งปุญญาภิสังขาร.

Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ vināsena. Anāsavaṃ cetovimuttinti āsavavirahitaṃ arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā. Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimutti.

บทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะ' คือ ด้วยความพินาศไปแห่งอาสวะทั้งหลาย บทว่า 'เจโตวิมุตติอันหาอาสวะมิได้' คือ อรหัตตผลสมาธิที่ปราศจากอาสวะ บทว่า 'ปัญญาวิมุตติ' คือ อรหัตตผลปัญญา พึงทราบว่า อรหัตตผลสมาธิเป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ อรหัตตผลปัญญาเป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา อีกอย่างหนึ่ง อรหัตตผลที่บุคคลผู้มีตัณหาจริตบรรลุแล้วด้วยการข่มกิเลสด้วยกำลังแห่งอัปปนาฌาน เป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ อรหัตตผลที่บุคคลผู้มีทิฏฐิจริตบรรลุแล้วด้วยการยังอุปจารฌานเพียงอย่างเดียวให้เกิดขึ้นแล้วเจริญวิปัสสนา เป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา หรือว่า อนาคามิผลเป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ โดยหมายถึงกามราคะ อรหัตตผลเป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชาโดยประการทั้งปวง.

Ākiñcaññāyatanaṃ dhimuttanti vimokkhenāti kenaṭṭhena vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho, pitu [Pg.64] aṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Evarūpena vimokkhena dhimuttanti. Viññāṇañcāyatanaṃ muñcitvā ākiñcaññāyatane nirāsaṅkavasena dhimuttaṃ allīnaṃ. Tatrādhimuttanti tasmiṃ samādhimhi allīnaṃ. Tadadhimuttanti tasmiṃ jhāne adhimuttaṃ. Tadādhipateyyanti taṃ jhānaṃ jeṭṭhakaṃ. Rūpādhimuttotiādīni pañca kāmaguṇagarukavasena vuttāni. Kulādhimuttotiādīni tīṇi khattiyādikulagarukavasena vuttāni. Lābhādhimuttotiādīni aṭṭha lokadhammavasena vuttāni. Dhīvarādhimuttotiādīni cattāri paccayavasena vuttāni. Suttantādhimuttotiādīni piṭakattayavasena vuttāni. Āraññakaṅgādhimuttotiādīni dhutaṅgasamādānavasena vuttāni. Paṭhamajjhānādhimuttotiādīni paṭilābhavasena vuttāni.

บทว่า 'น้อมไปในอากิญจัญญายตนะ' คือ ด้วยวิโมกข์ พึงทราบว่า วิโมกข์ โดยอรรถว่าอะไร? โดยอรรถว่าน้อมใจไป อรรถว่าน้อมใจไปนี้คืออะไร? คือ อรรถว่าหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกโดยดี และอรรถว่าหลุดพ้นโดยดีด้วยอำนาจความยินดีในอารมณ์ อธิบายว่า ความเป็นไปในอารมณ์โดยความไม่กังวล เพราะภาวะที่มิได้ถูกบังคับ เหมือนการนอนของเด็กที่ปล่อยอวัยวะน้อยใหญ่บนตักของบิดา บทว่า 'น้อมไปแล้วด้วยวิโมกข์เห็นปานนี้' คือ น้อมใจไปติดแน่นในอากิญจัญญายตนะโดยความไม่กังวล หลังจากละวิญญาณัญจายตนะแล้ว บทว่า 'ตตฺราธิมุตฺตํ' คือ ติดแน่นในสมาธินั้น บทว่า 'ตทธิมุตฺตํ' คือ น้อมใจไปในฌานนั้น บทว่า 'ตทาธิปเตยฺยํ' คือ มีฌานนั้นเป็นใหญ่ บทว่า 'รูปาธิมุตฺโต' เป็นต้น ๕ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจความหนักในกามคุณ บทว่า 'กุลาธิมุตฺโต' เป็นต้น ๓ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจความหนักในตระกูลมีกษัตริย์เป็นต้น บทว่า 'ลาภาธิมุตฺโต' เป็นต้น ๘ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจโลกธรรม บทว่า 'ธีวราธิมุตฺโต' เป็นต้น ๔ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจปัจจัย บทว่า 'สุตฺตนฺตาธิมุตฺโต' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจพระไตรปิฎก บทว่า 'อารญฺญกงฺคาธิมุตฺโต' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการสมาทานธุดงค์ บทว่า 'ปฐมชฺฌานาธิมุตฺโต' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการได้.

Kammaparāyaṇanti abhisaṅkhāravasena. Vipākaparāyaṇanti pavattivasena. Kammagarukanti cetanāgarukaṃ. Paṭisandhigarukanti upapattigarukaṃ.

บทว่า 'มีกรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า' คือ ด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร บทว่า 'มีวิบากเป็นที่ไปในเบื้องหน้า' คือ ด้วยอำนาจแห่งความเป็นไป บทว่า 'มีกรรมเป็นของหนัก' คือ มีเจตนาเป็นของหนัก บทว่า 'มีปฏิสนธิเป็นของหนัก' คือ มีการอุบัติเป็นของหนัก.

84. Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanajanakakammābhisaṅkhāraṃ ñatvā ‘‘kinti palibodho aya’’nti. Nandisaṃyojanaṃ itīti yā catutthaarūparāgasaṅkhātā nandī tañca saṃyojanaṃ ñatvā. Tato tattha vipassatīti atha tattha ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā taṃ samāpattiṃ aniccādivasena vipassati. Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ tassa puggalassa evaṃ vipassato anukkamena uppannaṃ arahattañāṇaṃ aviparītaṃ. Vusīmatoti vusitavantassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๘๔. บทว่า 'รู้ความเกิดขึ้นแห่งอากิญจัญญายตนะ' คือ ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้ว รู้กรรมคืออภิสังขารที่เป็นตัวยังอากิญจัญญายตนะให้เกิดว่า 'อุปสรรคนี้เป็นอย่างไร' บทว่า 'นันทิสังโยชน์' คือ รู้ความเพลินที่นับว่าเป็นอรูปราคะในอรูปที่ ๔ และรู้สังโยชน์นั้น บทว่า 'จากนั้นจึงพิจารณาเห็นแจ้งในอากิญจัญญายตนะนั้น' คือ ลำดับนั้น ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้ว พิจารณาเห็นแจ้งสมาบัตินั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ญาณนี้เป็นของจริงของบุคคลนั้น คือ อรหัตญาณที่เกิดขึ้นโดยลำดับแก่บุคคลนั้นผู้พิจารณาเห็นแจ้งอยู่อย่างนี้ ไม่วิปริต บทว่า 'วุสีมโต' คือ ของผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว ข้อที่เหลือในที่ทั้งปวงปรากฏชัดอยู่แล้ว.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้พระสูตรนี้โดยมียอดคือพระอรหัตด้วยประการฉะนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีขึ้นเหมือนครั้งก่อนนั่นเอง.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายโพสาลมาณวกปัญหานิทเทส จบ

15. Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑๕. อรรถกถาอธิบายโมฆราชมาณวกปัญหานิทเทส

85. Pannarasame [Pg.65] mogharājasutte – dvāhanti dve vāre ahaṃ. So hi pubbe ajitasuttassa (su. ni. 1038 ādayo) ca tissametteyyasuttassa (su. ni. 1046 ādayo) ca avasāne dvikkhattuṃ bhagavantaṃ pucchi, bhagavā panassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno na byākāsi. Tenāha – ‘‘dvāhaṃ sakkaṃ apucchissa’’nti. Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutanti yāvatatiyañca sahadhammikaṃ puṭṭho visuddhidevabhūto isi bhagavā sammāsambuddho byākarotīti evaṃ me sutaṃ. Godhāvarītīreyeva kira so evamassosi. Tenāha – ‘‘byākarotīti me suta’’nti. Imissā gāthāya niddese yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā vuttanayaṃ eva.

๘๕. ในโมฆราชสูตรที่ ๑๕ คำว่า ‘ทฺวาหัง’ คือ เราสองครั้ง เพราะโมฆราชนั้นเคยทูลถามพระผู้มีพระภาคมาแล้วสองครั้งในตอนท้ายของอชิตสูตร (สุ. นิ. ๑๐๓๘ เป็นต้น) และติสสเมตเตยยสูตร (สุ. นิ. ๑๐๔๖ เป็นต้น) แต่พระผู้มีพระภาคทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของเขา จึงไม่ทรงพยากรณ์ เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าได้ทูลถามพระศากยะมาแล้วสองครั้ง’ คำว่า ‘ยาวัตติยัญจะ เทวีสิ พยากโรตีติ เม สุตัง’ คือ เมื่อถูกถามเป็นครั้งที่สาม พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นพระฤๅษีผู้บริสุทธิ์ดุจเทพยดา ทรงพยากรณ์ดังนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ ได้ยินว่า เขาได้ฟังมาอย่างนี้ที่ฝั่งแม่น้ำโคธาวารี เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าได้ฟังมาว่าทรงพยากรณ์’ ข้อความที่ควรกล่าวในนิทเทสแห่งคาถานี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง

86. Ayaṃ lokoti manussaloko. Paro lokoti taṃ ṭhapetvā avaseso. Sadevakoti brahmalokaṃ ṭhapetvā avaseso upapattidevasammutidevayutto. ‘‘Brahmaloko sadevako’’ti etaṃ vā ‘‘sadevako loko’’tiādinayanidassanamattaṃ. Tena sabbopi tathāvuttappakāraloko veditabbo.

๘๖. คำว่า ‘โลกนี้’ คือ โลกมนุษย์ คำว่า ‘โลกอื่น’ คือ โลกที่เหลือจากนั้น คำว่า ‘พร้อมด้วยเทวดา’ คือ โลกที่เหลือจากพรหมโลก ประกอบด้วยเทวดาโดยกำเนิดและเทวดาโดยสมมติ คำว่า ‘พรหมโลกพร้อมด้วยเทวดา’ หรือ ‘โลกพร้อมด้วยเทวดา’ เป็นเพียงตัวอย่างตามนัยนี้ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าโลกทั้งหมดเป็นไปตามที่กล่าวมาแล้วนั้น

87. Evaṃ abhikkantadassāvinti evaṃ aggadassāviṃ, sadevakassa lokassa ajjhāsayādhimuttigatiparāyaṇādīni passituṃ samatthanti dasseti.

๘๗. คำว่า ‘ผู้เห็นแจ้งอย่างยิ่ง’ คือ ผู้เห็นแจ้งอย่างประเสริฐ แสดงว่าทรงสามารถเห็นอัธยาศัย อธิมุตติ คติ และที่ไปในเบื้องหน้าเป็นต้นของโลกพร้อมด้วยเทวดาได้

88. Suññato lokaṃ avekkhassūti avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vāti dvīhākārehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā.

๘๘. คำว่า ‘พึงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่าง’ คือ พึงเห็นโลกโดยความเป็นของว่างด้วยอาการสองอย่าง คือ โดยการกำหนดรู้ความไม่เป็นไปในอำนาจ หรือโดยการพิจารณาเห็นสังขารที่ว่างเปล่า คำว่า ‘ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย’ คือ ถอนสักกายทิฏฐิเสีย

Lujjatīti bhijjati. Cakkhatīti cakkhu. Tadetaṃ sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhamaṇḍale cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāramāpajjantā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhussa vā cakkhusannissitaṃ vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā. Vedayitanti [Pg.66] vindanaṃ, vedanāti attho. Tadeva sukhayatīti sukhaṃ, yassa uppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassa uppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ. Ma-kāro sandhipadavasena vutto. So pana cakkhusamphasse attanā sampayuttāya vedanāya sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti, sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatavasena pañcadhā, santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.

คำว่า ‘ลุชชติ’ คือ แตกสลาย คำว่า ‘จักขติ’ คือ ตา จักขุนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของจักขุวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในมณฑลที่เห็นซึ่งเป็นที่เกิดแห่งสัณฐานของร่างกายที่ตั้งอยู่ตรงกลางมณฑลดำที่แวดล้อมด้วยมณฑลขาวของจักขุที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘รูปายันติ’ คือ รูปทั้งหลาย หมายความว่า รูปทั้งหลายย่อมแสดงภาวะที่เข้าไปสู่ใจโดยถึงความแปรปรวนแห่งวรรณะ วิญญาณที่เกิดจากตา หรือวิญญาณที่อาศัยตา หรือวิญญาณที่เนื่องด้วยตา ชื่อว่าจักขุวิญญาณ ผัสสะที่เกิดจากตา ชื่อว่าจักขุสัมผัส คำว่า ‘จักขุสัมผัสปัจจยา’ คือ เพราะจักขุวิญญาณสัมปยุตตผัสสะเป็นปัจจัย คำว่า ‘เวทยิตัง’ คือ การเสวย หมายถึง เวทนา สิ่งนั้นเองย่อมทำให้เป็นสุข ชื่อว่าสุข หมายความว่า สิ่งนั้นย่อมทำให้บุคคลผู้ที่สุขเกิดขึ้นเป็นผู้มีความสุข หรือสุขคือสิ่งที่ย่อมขจัดและขุดความเจ็บป่วยทางกายและใจได้ดี สิ่งนั้นย่อมทำให้เป็นทุกข์ ชื่อว่าทุกข์ หมายความว่า สิ่งนั้นย่อมทำให้บุคคลผู้ที่ทุกข์เกิดขึ้นเป็นผู้มีความทุกข์ คำว่า ‘ไม่ทุกข์ไม่สุข’ คือ อทุกขมสุข อักษร ‘มะ’ กล่าวไว้โดยเป็นบทสนธิ จักขุสัมผัสย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์กับตนโดยเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ๘ อย่าง เป็นปัจจัยแก่สัมปฏิจฉนะที่สัมปยุตต์ ๕ อย่าง โดยเป็นอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นปัจจัยแก่สันตีรณะเป็นต้นที่สัมปยุตต์โดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น

Suṇātīti sotaṃ, taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Saddīyantīti saddā, udāharīyantīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ, taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Gandhiyantīti gandhā, attano vatthuṃ sūciyantīti attho. Jīvitaṃ avhāyatīti jivhā, sāyanaṭṭhena vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho.

คำว่า ‘สุณาติ’ คือ หู หูนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของโสตวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในส่วนที่เหมือนรูนิ้วมือที่ปกคลุมด้วยขนละเอียดสีแดงภายในช่องหูที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘สัททิยันติ’ คือ เสียงทั้งหลาย หมายความว่า เสียงทั้งหลายย่อมเปล่งออกมา คำว่า ‘ฆายติ’ คือ จมูก จมูกนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของฆานวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในส่วนที่เหมือนเท้าแพะภายในช่องจมูกที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘คันธิยันติ’ คือ กลิ่นทั้งหลาย หมายความว่า กลิ่นทั้งหลายย่อมบ่งบอกวัตถุของตน คำว่า ‘ชิวหา’ คือ สิ่งที่ย่อมเรียกชีวิต หรือชิวหาโดยอรรถว่าการลิ้มรส ลิ้นนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของชิวหาวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในส่วนที่เหมือนปลายกลีบดอกบัวที่แตกอยู่ตรงกลางพื้นผิวเบื้องบน เว้นส่วนปลายสุด โคน และด้านข้างของลิ้นที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘รสนฺติ เต สตฺตา’ คือ รสทั้งหลาย หมายความว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมลิ้มรส

Kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. So yāvatā imasmiṃ kāye upādinnapavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyappasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Phusiyantīti phoṭṭhabbā. Manatīti mano, vijānātīti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Manoti sahāvajjanabhavaṅgaṃ. Dhammāti nibbānaṃ muñcitvā avasesā dhammārammaṇadhammā. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Manosamphassoti taṃsampayutto phasso, so sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayehi paccayo hoti. Anantarāya teheva sesānaṃ upanissayeneva paccayo hoti.

กาย คือที่เกิดแห่งธรรมอันเป็นที่ไหลออก (อาสวะ) อันน่ารังเกียจ คำว่า "อายะ" หมายถึงที่เกิด ตราบใดที่ยังมีการเป็นไปอันกรรมยึดถือในกายนี้อยู่ ในกายนั้นโดยมาก กายปสาท (ความผ่องใสแห่งกาย) ย่อมตั้งอยู่ยังความเป็นวัตถุและทวารของกายวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร สิ่งที่ถูกสัมผัสเรียกว่า โผฏฐัพพะ สิ่งที่คิดเรียกว่า มโน หมายถึงสิ่งที่รู้แจ้ง สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งลักษณะของตนเรียกว่า ธรรม มโน คืออาวัชชนะและภวังค์ที่เกิดร่วมกัน ธรรม หมายถึง ธรรมารมณ์ที่เหลือเว้นนิพพาน มโนวิญญาณ หมายถึง ชวนมโนวิญญาณ มโนสัมผัส หมายถึง ผัสสะที่สัมปยุตต์กับมโนวิญญาณนั้น ผัสสะนั้นเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์ด้วยปัจจัย ๗ อย่างที่เหลือ เว้นวิปากปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เหลือโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น

Avasiyapavattasallakkhaṇavasena vāti avaso hutvā pavattasaṅkhāre passanavasena olokanavasenāti attho. Rūpe vaso na labbhatīti rūpasmiṃ [Pg.67] vasavattibhāvo issarabhāvo na labbhati. Vedanādīsupi eseva nayo.

คำว่า "อวสิยปวัตตสัลลักขณวเสนะ" หมายถึง การพิจารณาเห็นสังขารที่ดำเนินไปโดยไม่อยู่ในอำนาจ คือการมองเห็นโดยไม่อยู่ในอำนาจ คำว่า "รูปะ วะโส นะ ลัพภะติ" หมายถึง ความเป็นผู้มีอำนาจเหนือรูป ความเป็นใหญ่ในรูป ย่อมไม่ได้ แม้ในเวทนาเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhākanti attani sati attaniyaṃ nāma hoti, attāyeva ca natthi. Tasmā ‘‘nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhāka’’nti āha. Nāpi aññesanti añño nāma paresaṃ attā. Tasmiṃ sati aññesaṃ nāma siyā, sopi natthi. Tasmā ‘‘nāpi aññesa’’nti āha. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammanti nayidaṃ purāṇakammameva, purāṇakammanibbatto panesa kāyo. Tasmā paccayavohārena evaṃ vutto. Abhisaṅkhatantiādi kammavohārasseva vasena purimaliṅgasabhāvatāya vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – abhisaṅkhatanti paccayehi katoti daṭṭhabbo. Abhisañcetayitanti cetanāvatthuko, cetanāmūlakoti daṭṭhabbo. Vedaniyanti vedanāya vatthūti daṭṭhabbo.

คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย" นั้น เพราะเมื่อมีอัตตาอยู่ สิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาจึงมีได้ แต่อัตตาเองก็ไม่มี เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย" คำว่า "และไม่ใช่ของผู้อื่น" นั้น อัตตาของผู้อื่นชื่อว่า "อื่น" (ก็ไม่มี) เมื่อมีอัตตานั้นอยู่ สิ่งที่เนื่องด้วยผู้อื่นจึงมีได้ แต่อัตตานั้นก็ไม่มี เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "และไม่ใช่ของผู้อื่น" คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรมเก่านี้" นั้น ไม่ใช่กรรมเก่าโดยตรง แต่กายนี้เกิดจากกรรมเก่า เพราะฉะนั้น จึงตรัสอย่างนี้โดยโวหารแห่งปัจจัย คำว่า "อภิสังขตะ" เป็นต้น ตรัสไว้โดยความเป็นสภาพมีลิงค์เดิม (เป็นกลาง) โดยอาศัยโวหารแห่งกรรมนั่นเอง อธิบายในที่นี้ว่า – คำว่า "อภิสังขตะ" พึงเห็นว่า "อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว" คำว่า "อภิสัญเจตยิตะ" พึงเห็นว่า "มีเจตนาเป็นวัตถุ มีเจตนาเป็นมูล" คำว่า "เวทนียะ" พึงเห็นว่า "เป็นวัตถุแห่งเวทนา"

Rūpe sāro na labbhatīti rūpasmiṃ niccādisāro na labbhati. Vedanādīsupi eseva nayo. Rūpaṃ assāraṃ nissāranti rūpaṃ assāraṃ sāravirahitañca. Sārāpagatanti sārato apagataṃ. Niccasārasārena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānena niccasārena vā. Kassaci niccasārassa abhāvato niccasārena sāro natthi. Sukhasārasārena vāti ṭhitisukhaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci sukhasārassa abhāvato sukhasārasārena vā. Attasārasārena vāti attattaniyasārasārena vā. Niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci niccassa abhāvato niccena vā. Dhuvena vāti vijjamānakālepi paccayāyattavuttitāya thirassa kassaci abhāvato dhuvena vā. Sassatena vāti abbocchinnassa sabbakāle vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena vā. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena avipariṇāmapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena vā.

คำว่า "สาระในรูปย่อมไม่ได้" หมายถึง สาระมีนิจจะ (ความเที่ยง) เป็นต้น ย่อมไม่ได้ในรูป. แม้ในเวทนาเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "รูปเป็นของไม่มีสาระ เป็นของปราศจากสาระ" หมายถึง รูปเป็นของไม่มีสาระและปราศจากสาระ. คำว่า "สาราปคตะ" หมายถึง พ้นไปจากสาระ. คำว่า "ด้วยสาระคือความเที่ยง" หมายถึง ด้วยสาระคือความเที่ยงที่ดำเนินไปล่วงพ้นความแตกสลาย. เพราะไม่มีสาระคือความเที่ยงใดๆ สาระด้วยความเที่ยงจึงไม่มี. คำว่า "ด้วยสาระคือความสุข" หมายถึง ด้วยสาระคือความสุขที่ดำเนินไปล่วงพ้นความสุขในการตั้งอยู่ เพราะไม่มีสาระคือความสุขใดๆ. คำว่า "ด้วยสาระคืออัตตา" หมายถึง ด้วยสาระคืออัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา. คำว่า "ด้วยความเที่ยง" หมายถึง ด้วยความเที่ยงที่ดำเนินไปล่วงพ้นความแตกสลาย เพราะไม่มีความเที่ยงใดๆ. คำว่า "ด้วยความยั่งยืน" หมายถึง ด้วยความยั่งยืน เพราะไม่มีความมั่นคงใดๆ ที่ดำเนินไปโดยอาศัยปัจจัย แม้ในขณะที่ปรากฏอยู่. คำว่า "ด้วยความถาวร" หมายถึง ด้วยความถาวร เพราะไม่มีความไม่ขาดสายที่ปรากฏอยู่ตลอดกาลใดๆ. คำว่า "ด้วยธรรมที่ไม่แปรผัน" หมายถึง ด้วยธรรมที่ไม่แปรผัน เพราะไม่มีสภาพที่ไม่แปรผันโดยความแก่และความแตกสลายใดๆ.

Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vāti ‘‘kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappikena attanā vā attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ. Sabbaṃ cakkhādilokiyadhammajātaṃ yasmā attā ca ettha natthi, attaniyañca ettha natthi, tasmā ‘‘suñña’’nti vuccatīti attho[Pg.68]. Lokuttarāpi dhammā attattaniyehi suññāyeva, suññātītadhammā natthīti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti. Loke ca ‘‘suññaṃ gharaṃ suñño ghaṭo’’ti vutto gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo na hoti, tasmiṃ ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti. Bhagavatā ca iti yampi koci tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santaṃ idamatthīti pajānātīti ayamevattho vutto. Tathā ñāyaganthe saddaganthe ca ayamevattho. Iti imasmiṃ sutte anattalakkhaṇameva kathitaṃ. Anissariyatoti attano issariye avasavattanato. Akāmakāriyatoti attano akāmaṃ arucikaraṇavasena. Apāpuṇiyatoti ṭhātuṃ patiṭṭhābhāvato. Avasavattanatoti attano vase avattanato. Paratoti aniccato paccayāyattavuttito. Vivittatoti nissarato.

คำว่า "จักขุว่างเปล่าจากอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา" หมายถึง ว่างเปล่าจากอัตตาที่ถูกสมมติว่าเป็น "ผู้กระทำ ผู้เสวย ผู้เป็นใหญ่ด้วยตนเอง" หรือว่างเปล่าจากบริขารอันเป็นของตน เพราะความที่อัตตาไม่มีนั่นเอง. ธรรมทั้งปวงอันเป็นโลกิยะมีจักขุเป็นต้นนั้น เพราะอัตตาไม่มีในธรรมนี้ และสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาก็ไม่มีในธรรมนี้, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า "ว่างเปล่า" ดังนี้. แม้ธรรมที่เป็นโลกุตตระก็ว่างเปล่าจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาเหมือนกัน, หมายความว่า ไม่มีธรรมที่พ้นจากความว่างเปล่า. ในธรรมนั้น ได้กล่าวถึงการไม่มีสาระคืออัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา. ในโลก เมื่อกล่าวว่า "บ้านว่างเปล่า หม้อว่างเปล่า" นั้น ไม่ได้หมายความว่าบ้านและหม้อไม่มี, แต่หมายความว่าไม่มีสิ่งอื่นในหม้อนั้น. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสความหมายนี้ว่า "สิ่งใดไม่มีในที่นั้น สิ่งนั้นชื่อว่าว่างเปล่าด้วยสิ่งนั้น. ส่วนสิ่งใดที่เหลืออยู่ในที่นั้น พึงรู้ว่าสิ่งนั้นมีอยู่". ในคัมภีร์นยายะและคัมภีร์สัททะก็มีความหมายนี้เหมือนกัน. ดังนั้น ในพระสูตรนี้จึงกล่าวถึงลักษณะของอนัตตาเท่านั้น. คำว่า "อนิสสริยะ" หมายถึง เพราะไม่เป็นไปตามอำนาจในความเป็นใหญ่ของตน. คำว่า "อกามการิยะ" หมายถึง เพราะทำไปโดยไม่เป็นที่ปรารถนาไม่เป็นที่พอใจของตน. คำว่า "อปาปุณิยะ" หมายถึง เพราะไม่มีภาวะที่จะตั้งอยู่ได้. คำว่า "อวสวัตตนะ" หมายถึง เพราะไม่เป็นไปในอำนาจของตน. คำว่า "ปรโต" หมายถึง โดยความเป็นอื่น เพราะไม่เที่ยง เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย. คำว่า "วิวิตตะ" หมายถึง เพราะสงัด คือเพราะสลัดออก.

Suddhanti kevalaṃ issarakālapakatīhi vinā kevalaṃ paccayāyattapavattivasena pavattamānaṃ suddhaṃ nāma. Attaniyavirahito suddhadhammapuñjoti ca. Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatinti suddhaṃ passantassa jānantassa saṅkhārānaṃ santatiṃ abbocchinnasaṅkhārasantatiṃ. Tatheva suddhaṃ passantassa saṅkhārādīni, ekaṭṭhāni ādarena dvattikkhattuṃ vuttāni. Evaṃ passantassa maraṇamukhe bhayaṃ na hoti. Gāmaṇīti ālapanaṃ. Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokanti imaṃ upādinnakkhandhasaṅkhātaṃ lokaṃ. Yadā tiṇakaṭṭhasamaṃ paññāya passati. Yathā araññe tiṇakaṭṭhādīsu gaṇhantesu attānaṃ vā attaniyaṃ vā gaṇhātīti na hoti, tesu vā tiṇakaṭṭhādīsu sayameva nassantesupi vinassantesupi attā nassati, attaniyo nassatīti na hoti. Evaṃ imasmiṃ kāyepi nassante vā vinassante vā attā vā attaniyaṃ vā bhijjatīti apassanto paññāya tiṇakaṭṭhasamaṃ passatīti vuccati. Nāññaṃ patthayate kiñci, aññatrappaṭisandhiyāti paṭisandhivirahitaṃ nibbānaṃ ṭhapetvā aññaṃ bhavaṃ vā attabhāvaṃ vā na pattheti.

คำว่า "บริสุทธิ์" หมายถึง สิ่งที่บริสุทธิ์ ดำเนินไปโดยอาศัยปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่โดยอำนาจของพระผู้เป็นเจ้า กาล หรือธรรมชาติ และหมายถึง กองแห่งธรรมที่บริสุทธิ์ ปราศจากความเป็นของตน. คำว่า "การเกิดขึ้นแห่งธรรมที่บริสุทธิ์, สังขารสันดานที่บริสุทธิ์" หมายถึง ผู้ที่เห็นและรู้สังขารสันดานที่บริสุทธิ์ คือสังขารสันดานที่ดำเนินไปไม่ขาดสาย. เช่นเดียวกัน สังขารเป็นต้นที่ผู้เห็นบริสุทธิ์นั้น ได้กล่าวไว้ด้วยความเคารพสองสามครั้งในความหมายเดียวกัน. เมื่อเห็นอย่างนี้ ความกลัวย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นนั้นเมื่อเผชิญหน้ากับความตาย. คำว่า "คามณี" เป็นคำเรียก. คำว่า "โลกเสมอด้วยหญ้าและไม้" หมายถึงโลกนี้ อันได้แก่ขันธ์ที่ถูกยึดมั่น. เมื่อใดเห็นโลกเสมอด้วยหญ้าและไม้ด้วยปัญญา. เหมือนอย่างในป่า เมื่อเก็บหญ้าและไม้เป็นต้น ก็ไม่มีการยึดถือว่า "ตน" หรือ "ของตน" และเมื่อหญ้าและไม้เป็นต้นเหล่านั้นเสื่อมสลายไปเอง ก็ไม่มีการคิดว่า "ตน" เสื่อมสลายไป "ของตน" เสื่อมสลายไป. เช่นเดียวกัน เมื่อกายนี้เสื่อมสลายไป หรือพินาศไป ผู้ที่ไม่เห็นว่า "ตน" หรือ "ของตน" แตกสลายไป ย่อมชื่อว่าเห็นเสมอด้วยหญ้าและไม้ด้วยปัญญา. คำว่า "ไม่ปรารถนาสิ่งอื่นใด นอกจากสภาวะที่ไม่มีปฏิสนธิ" หมายถึง ไม่ปรารถนาภพอื่น หรืออัตภาพอื่น นอกจากพระนิพพานที่ปราศจากปฏิสนธิ.

Rūpaṃ samannesatīti rūpassa sāraṃ pariyesati. Ahanti vāti diṭṭhivasena. Mamanti vāti taṇhāvasena. Asmīti vāti mānavasena. Tampi tassa na hotīti taṃ tividhampi tassa puggalassa na hoti.

คำว่า "ย่อมสืบเสาะรูป" หมายถึง ย่อมแสวงหาสาระของรูป. คำว่า "ว่าเรา" ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจทิฏฐิ. คำว่า "ว่าของเรา" ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจตัณหา. คำว่า "ว่าเป็นเรา" ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจมานะ. คำว่า "สิ่งนั้นก็ไม่มีแก่เขา" หมายถึง สิ่งทั้งสามประการนั้นย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น.

Idhāti [Pg.69] desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; dī. ni. 2.214). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

คำว่า "อิทะ" เป็นนิบาตที่ใช้ในความหมายของสถานที่ ซึ่งบางครั้งหมายถึงโลก ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในโลกนี้ พระตถาคตย่อมอุบัติขึ้น" (สํ. ส. ๓.๗๘; อํ. จตุกฺก. ๔.๓๓) บางครั้งหมายถึงพระศาสนา ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่สองก็มีอยู่ในศาสนานี้" (ม. มู. ๑.๑๓๙; ที. มหา. ๒.๒๑๔) บางครั้งหมายถึงโอกาส ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

"ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านจงรู้เถิดว่า เมื่อข้าพเจ้าเป็นเทพอยู่ ณ ที่นี้ อายุของข้าพเจ้าก็ได้กลับคืนมาอีก" (ที. มหา. ๒.๓๖๙);

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Assutavā puthujjanoti ettha pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘assutavā’’iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā diṭṭhipaṭisedhako neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva adhigamo atthi, so āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘assutavā’’ iti. Svāyaṃ –

บางครั้งเป็นเพียงคำเติมบท ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในที่นี้ เราได้ฉันแล้ว ได้รับนิมนต์แล้ว" (ม. มู. ๑.๓๐) แต่ในที่นี้ พึงทราบว่ากล่าวโดยอ้างถึงโลก ในคำว่า "ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ" พึงทราบว่า "ผู้ไม่ได้สดับ" เพราะไม่มีทั้งอาคมและอธิคม เพราะผู้ใดปราศจากการเรียน การสอบถาม และการวินิจฉัยในเรื่องขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจยาการ สติปัฏฐานเป็นต้น จึงไม่มีอาคมที่ปฏิเสธทิฏฐิ และเพราะไม่ได้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยการปฏิบัติ จึงไม่มีอธิคม ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็น "ผู้ไม่ได้สดับ" เพราะไม่มีทั้งอาคมและอธิคม ปุถุชนนั้น –

Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

ma. ni. aṭṭha. 1.2;

a. ni. aṭṭha. 1.1.51;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130);

"ปุถุชน" เพราะเป็นผู้ก่อให้เกิดกิเลสเป็นต้นมากมาย และเพราะเป็นผู้เข้าถึงหมู่ปุถุชน หรือเพราะเป็นชนหมู่มาก (ที. อ. ๑.๗; ม. อ. ๑.๒; อ. อ. ๑.๑.๕๑; ปฏิ. ม. อ. ๒.๑.๑๓๐);

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā muñchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivuṭā ovuṭā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā (mahāni. 51, 94), puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthuva ayaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato, visaṃsaṭṭho [Pg.70] sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhi padehi ye te –

ปุถุชนนั้นเป็นปุถุชนด้วยเหตุที่ก่อให้เกิดกิเลสเป็นต้นมากมายหลายชนิด ดังที่ตรัสไว้ว่า: ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ก่อให้เกิดกิเลสมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้มีสักกายทิฏฐิที่ยังไม่ถูกกำจัดมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้คอยมองหน้าศาสดามากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ยังไม่หลุดพ้นจากคติทั้งปวงมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ปรุงแต่งอภิสังขารต่างๆ มากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกโอฆะต่างๆ พัดพาไปมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้เดือดร้อนด้วยความเร่าร้อนต่างๆ มากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้เร่าร้อนด้วยความกระวนกระวายต่างๆ มากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้กำหนัด ยินดี ติดข้อง พัวพัน จมลง ยึดมั่น ผูกพัน ถูกผูกมัดในกามคุณห้ามากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกนิวรณ์ห้าหุ้มห่อ ปิดกั้น ครอบงำ ปิดบัง ปกคลุม ซ่อนเร้นไว้มากมาย (มหา. ๕๑, ๙๔) หรือเป็นปุถุชนเพราะเป็นผู้เข้าถึงหมู่ชนผู้มากมายจนนับไม่ถ้วน ผู้หันหลังให้พระอริยธรรม ผู้มีปกติประพฤติธรรมอันต่ำทราม หรือเป็นปุถุชนเพราะเป็นผู้ถูกนับแยกต่างหาก เป็นผู้ไม่ปะปนกับพระอริยเจ้าผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลและสุตะเป็นต้น ด้วยบทสองบทคือ "ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ" เหล่านี้ จึงหมายถึง –

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

ma. ni. aṭṭha. 1.2;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.61;

a. ni. aṭṭha. 1.1.51;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

dha. sa. aṭṭha. 1007) –

"พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ตรัสปุถุชนไว้ ๒ จำพวก คือ ปุถุชนผู้มืดบอดจำพวกหนึ่ง และปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรมจำพวกหนึ่ง" (ที. อ. ๑.๗; ม. อ. ๑.๒; สํ. อ. ๒.๒.๖๑; อ. อ. ๑.๑.๕๑; ปฏิ. ม. อ. ๒.๑.๑๓๐; ธ. ส. อ. ๑๐๐๗) –

Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.

ในบรรดาปุถุชน ๒ จำพวกที่กล่าวมานั้น พึงทราบว่าหมายถึงปุถุชนผู้มืดบอด

Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

ในคำว่า "ไม่เห็นพระอริยะ" เป็นต้น คำว่า "อริยะ" หมายถึง พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลส เพราะไม่ดำเนินไปในทางที่ไม่ควร เพราะดำเนินไปในทางที่ควร และเพราะเป็นที่ควรบูชาของโลกพร้อมทั้งเทวโลก หรือในที่นี้ "อริยะ" หมายถึงพระพุทธเจ้าเท่านั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... พระตถาคตย่อมถูกเรียกว่าอริยะ" (สํ. มหา. ๕.๑๐๙๘)

Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘sappurisā’’ti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvidhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhāpi buddhasāvakāpi. Yathāha –

ในคำว่า "สัปปุริสะ" นี้ พึงทราบว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกของพระตถาคตเรียกว่า "สัปปุริสะ" เพราะท่านเหล่านั้นเป็นบุรุษผู้ประเสริฐด้วยการประกอบด้วยโลกุตรคุณ จึงเรียกว่าสัปปุริสะ หรือทั้งหมดนี้กล่าวไว้ทั้งสองนัย พระพุทธเจ้าก็เป็นทั้งอริยะและสัปปุริสะ พระปัจเจกพุทธเจ้าก็เป็น พระสาวกของพระพุทธเจ้าก็เป็น ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ, tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.2;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

dha. sa. aṭṭha. 1007);

ผู้ใดแลเป็นผู้กตัญญู กตเวที เป็นปราชญ์ เป็นผู้มีมิตรดี และมีความภักดีมั่นคง กระทำกิจของคนผู้เป็นทุกข์โดยเคารพ ชนทั้งหลายย่อมกล่าวเรียกบุคคลผู้เช่นนั้นว่าเป็นสัตบุรุษ

‘‘Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto. Kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti, yo imesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo. So cakkhunā adassāvī, ñāṇena adassāvīti duvidho, tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhunā vaṇṇamattagahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino.

ด้วยบทว่า "เป็นผู้มีมิตรดี และมีความภักดีมั่นคง" เพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่ากล่าวถึงพระพุทธสาวกแล้ว ด้วยบทว่า "กตัญญู" เป็นต้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้าแล้ว ผู้ใดมีปกติไม่เห็นพระอริยะเหล่านี้ และไม่ทำสาธุการในการเห็น (พระอริยะ) ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ ผู้นั้นมี ๒ อย่าง คือ ผู้ไม่เห็นด้วยตา และผู้ไม่เห็นด้วยญาณ ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ผู้ไม่เห็นด้วยญาณพึงประสงค์ในที่นี้ เพราะว่าพระอริยะทั้งหลาย แม้ถูกเห็นด้วยจักษุเนื้อ หรือด้วยทิพยจักษุ ก็ชื่อว่ายังไม่ถูกเห็นนั่นเอง เพราะจักษุเหล่านั้นย่อมรับรู้ได้เพียงสีสันเท่านั้น ไม่ใช่รับรู้ถึงความเป็นพระอริยะ แม้สุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นก็เห็นพระอริยะด้วยตา แต่พวกมันก็ไม่ใช่ผู้เห็นพระอริยะ

Tatridaṃ [Pg.71] vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti? Thero āha – ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā saha carantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānā, āvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā cakkhunā dassanaṃ na dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘alaṃ te, vakkali, kiṃ te iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyānaṃ adhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto, ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ว่า ได้ยินว่า บรรพชิตผู้แก่รูปหนึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระเถระผู้ขีณาสพผู้อยู่ ณ ภูเขาจิตตลบรรพต วันหนึ่งได้เที่ยวบิณฑบาตกับพระเถระแล้ว ถือบาตรและจีวรของพระเถระเดินตามหลังมา ได้ถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอริยะทั้งหลายเป็นเช่นไร?" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส บุคคลบางคนในโลกนี้ แม้ถือบาตรและจีวรของพระอริยะ กระทำวัตรปฏิบัติ และอยู่ร่วมกับพระอริยะ ก็ยังไม่รู้จักพระอริยะเลย พระอริยะทั้งหลายเป็นผู้ที่รู้จักได้ยากอย่างนี้แหละ" แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ยังไม่รู้ เพราะฉะนั้น การเห็นด้วยตาไม่ใช่การเห็น การเห็นด้วยญาณเท่านั้นคือการเห็น เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "พอแล้ว วักกลิ เธอจะเห็นกายอันเน่าเปื่อยนี้ไปทำไม ดูก่อนวักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา" เพราะฉะนั้น แม้ผู้ที่เห็นด้วยตา แต่ไม่เห็นลักษณะอันไม่เที่ยงเป็นต้นที่พระอริยะทั้งหลายเห็นด้วยญาณ และไม่เข้าถึงธรรมที่พระอริยะทั้งหลายเข้าถึง และไม่เห็นธรรมที่ทำให้เป็นพระอริยะและความเป็นพระอริยะ พึงทราบว่าเป็น "ผู้ไม่เห็นพระอริยะ"

Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

บทว่า "อริยธรรมัสสะ อโกวิโท" (ไม่ฉลาดในอริยธรรม) หมายถึง ไม่ฉลาดในอริยธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้น ส่วนในบทว่า "อริยธัมเม อวินีโต" (ไม่ได้รับการฝึกฝนในอริยธรรม) นี้

Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Abhāvato tassa ayaṃ, ‘‘avinīto’’ti vuccati. (ma. ni. aṭṭha. 1.2;

su. ni. aṭṭha. 1.uragasuttavaṇṇanā;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

dha. sa. aṭṭha. 1007);

วินัยมี ๒ อย่าง แต่ละอย่างในวินัยนั้นมี ๕ อย่าง เพราะไม่มีวินัยนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่า "อวินีโต" (ผู้ไม่ได้รับการฝึกฝน)

Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekamekopi vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho.

วินัยนี้มี ๒ อย่าง คือ สังวรวินัย (วินัยคือการสำรวม) และปหานวินัย (วินัยคือการละ) ในวินัย ๒ อย่างนี้ วินัยแต่ละอย่างก็แยกออกเป็น ๕ อย่าง สังวรวินัยก็มี ๕ อย่าง คือ สีลสังวร (การสำรวมด้วยศีล) สติสังวร (การสำรวมด้วยสติ) ญาณสังวร (การสำรวมด้วยญาณ) ขันติสังวร (การสำรวมด้วยขันติ) และวิริยสังวร (การสำรวมด้วยความเพียร) ปหานวินัยก็มี ๕ อย่าง คือ ตทังคปหาน (การละด้วยองค์นั้นๆ) วิขัมภนปหาน (การละด้วยการข่มไว้) สมุจเฉทปหาน (การละด้วยการตัดขาด) ปฏิปัสสัทธิปหาน (การละด้วยความสงบระงับ) และนิสสรณปหาน (การละด้วยการสลัดออก)

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro.

ในบรรดาวินัยเหล่านั้น บทว่า "เป็นผู้ประกอบด้วยปาติโมกขสังวร เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปาติโมกขสังวร" นี้ คือ สีลสังวร บทว่า "ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์" นี้ คือ สติสังวร

‘‘Yāni [Pg.72] sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā,)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’ti. (su. ni. 1041;

cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4;

netti. 11, 45;

dha. sa. aṭṭha. 1007) –

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "กระแสทั้งหลายเหล่าใดมีอยู่ในโลก ดูก่อนอชิตะ สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวความสำรวมกระแสเหล่านั้นว่า สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา"

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’, vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

นี้คือ ญาณสังวร บทว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหนาวและความร้อน" นี้ คือ ขันติสังวร บทว่า "ย่อมไม่ทนต่อกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" นี้ คือ วิริยสังวร สังวรทั้งหมดนี้ ย่อมชื่อว่า "สังวร" เพราะสำรวมกายทุจริตเป็นต้นที่พึงสำรวม และที่พึงฝึกฝนตามลำดับ และชื่อว่า "วินัย" เพราะฝึกฝน พึงทราบว่า สังวรวินัยย่อมแยกออกเป็น ๕ อย่างดังนี้

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muñcitukamyatāñāṇena amuñcitukāmatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ. Etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.

อนึ่ง การละอนัตถะนั้นๆ ด้วยวิปัสสนาญาณนั้นๆ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชา เหมือนแสงประทีปต่อความมืด ในวิปัสสนาญาณมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้น คือ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปววัตถาน การละอเหตุกทิฏฐิและวิสมเหตุกทิฏฐิด้วยปัจจยปริคคหะ การละความสงสัยด้วยกังขาวิตรณะ ซึ่งเป็นส่วนภายหลังของปัจจยปริคคหะนั้นเอง การละความยึดถือว่า "เรา ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนะ การละความสำคัญว่าทางในสิ่งที่ไม่ใช่ทางด้วยมัคคามัคคาววัตถาน การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยทัสสนะ การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยทัสสนะ การละความสำคัญว่าไม่น่ากลัวในสิ่งที่น่ากลัวด้วยภยทัสสนะ การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยอาทีนวทัสสนะ การละความสำคัญว่าน่ารื่นรมย์ด้วยนิพพิทานุปัสสนา การละความไม่ปรารถนาจะพ้นด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ การละความไม่เพิกเฉยด้วยอุเบกขาญาณ การละความเป็นปฏิปักษ์ในธรรมฐิติและนิพพานด้วยอนุโลมญาณ การละการยึดถือสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ นี้ชื่อว่า ตทังคปหาน

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaappavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā [Pg.73] pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃ taṃ pahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo (ma. ni. aṭṭha. 1.2; su. ni. aṭṭha. 1.uragasuttavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130).

ส่วนการละนิวรณ์เป็นต้นเหล่านั้น เหมือนการตีหม้อลงบนผิวน้ำที่มีสาหร่าย เพราะห้ามความเกิดขึ้นด้วยสมาธิอันต่างกันโดยอุปจาระและอัปปนา นี้ชื่อว่าวิขัมภนปหาน. ส่วนการละหมู่กิเลสอันเป็นฝ่ายสมุทัยที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า ‘เพื่อละทิฏฐิทั้งหลาย’ (ธ.ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) ในสันดานของตนๆ ผู้มีมรรคนั้นๆ เพราะอบรมอริยมรรค ๔ โดยความไม่เกิดขึ้นโดยเด็ดขาด นี้ชื่อว่าสมุจเฉทปหาน. ส่วนความสงบระงับแห่งกิเลสในขณะแห่งผล นี้ชื่อว่าปฏิปัสสัทธิปหาน. ส่วนพระนิพพานอันละสังขารทั้งปวงได้แล้ว เพราะพ้นจากสังขารทั้งปวง นี้ชื่อว่านิสสรณปหาน. การละทั้งหมดนี้ เพราะเป็นการละโดยอรรถว่าสละ และเป็นวินัยโดยอรรถว่านำออก ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘ปหานวินัย’. หรือเพราะมีการละนั้นๆ และเพราะมีการนำออกนั้นๆ จึงเรียกว่า ‘ปหานวินัย’. พึงทราบว่า ปหานวินัยนี้ก็ย่อมแยกออกเป็น ๕ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ (อ.ม. ๑.๒; อ.สุ. ๑.อุรคสูตรวรรณนา; อ.ปฏิก. ๒.๑.๑๓๐).

Evamayaṃ saṅkhepato duvidho bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā, pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Eseva nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido, sappurisadhamme avinītoti etthapi. Ninnānākaraṇañhi etamatthato. Yathāha – ‘‘yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā, sappuriseti vā, ariyadhammeti vā, sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā, sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevāti (dha. sa. aṭṭha. 1007; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130).

วินัยนี้โดยย่อมี ๒ อย่าง และโดยจำแนกมี ๑๐ อย่าง เพราะมีสังวรที่แตกแล้ว และเพราะสิ่งที่พึงละยังละไม่ได้ ย่อมไม่มีแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น ฉะนั้นเพราะไม่มีแก่เขา จึงเรียกว่า ‘ผู้อวินัย’ ด้วยประการฉะนี้. แม้ในข้อที่ว่า ผู้ไม่เห็นสัปปุริส ไม่ฉลาดในสัปปุริสธรรม เป็นผู้อวินัยในสัปปุริสธรรม ก็มีนัยเดียวกันนี้. โดยอรรถแล้วสิ่งนี้ไม่ต่างกันเลย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ชนเหล่าใดเป็นอริยะ ชนเหล่านั้นเป็นสัปปุริส. ชนเหล่าใดเป็นสัปปุริส ชนเหล่านั้นเป็นอริยะ. ธรรมของพระอริยะนั้นนั่นแหละเป็นธรรมของสัปปุริส. ธรรมของสัปปุริสนั้นนั่นแหละเป็นธรรมของพระอริยะ. อริยวินัยเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัปปุริสวินัย. สัปปุริสวินัยเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอริยวินัย. คำว่า อริยะก็ดี สัปปุริสก็ดี อริยธรรมก็ดี สัปปุริสธรรมก็ดี อริยวินัยก็ดี สัปปุริสวินัยก็ดี สิ่งเหล่านี้เป็นอันเดียวกัน มีอรรถเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดจากสิ่งเดียวกัน และเป็นสิ่งเดียวกันนั่นเอง’ (อ.ธ.ส. ๑๐๐๗; อ.ปฏิก. ๒.๑.๑๓๐).

Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘yaṃ rūpaṃ, so ahaṃ, yo ahaṃ, taṃ rūpa’’nti rūpañca attānañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato ‘‘yā acci, so vaṇṇo. Yo vaṇṇo, sā accī’’ti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati, evameva idhekacco rūpaṃ attato…pe… samanupassatīti (paṭi. ma. 1.130-131) evaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ ‘‘attā’’ti samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Vedanādīsupi eseva nayo.

คำว่า ‘ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาว่า ‘รูปใด เราคือรูปนั้น, เราใด รูปคือเรานั้น’ ย่อมเห็นรูปและอัตตาไม่เป็นสอง. เหมือนอย่างว่า ประทีปน้ำมันที่กำลังลุกโพลง ย่อมเห็นเปลวไฟและสีไม่เป็นสองว่า ‘เปลวไฟใด สีคือเปลวไฟนั้น, สีใด เปลวไฟคือสีนั้น’ ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ปฏิก. ๑.๑๓๐-๑๓๑) ฉันนั้น. คือย่อมเห็นรูปว่า ‘อัตตา’ ด้วยการเห็นที่เป็นทิฏฐิ. หรือเห็นอัตตามีรูป คือถือเอาอรูปเป็นอัตตา แล้วย่อมเห็นอัตตาที่มีรูปนั้นว่า ‘อัตตา’ เหมือนต้นไม้มีเงา. หรือเห็นรูปในอัตตา คือถือเอาอรูปนั่นแหละเป็นอัตตา แล้วย่อมเห็นรูปในอัตตา เหมือนกลิ่นในดอกไม้. หรือเห็นอัตตาในรูป คือถือเอาอรูปนั่นแหละเป็นอัตตา แล้วย่อมเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในกล่อง. แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยเดียวกันนี้.

Tattha [Pg.74] ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti suddharūpaṃyeva ‘‘attā’’ti kathitaṃ. ‘‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ ‘‘attā’’ti kathitaṃ, ‘‘vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanā, vedanāya vā attāna’’nti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha rūpaṃ attato samanupassati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā. Avasesesu sassatadiṭṭhi. Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti. Tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā.

ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า ‘ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา’ รูปล้วนๆ นั่นแหละถูกกล่าวว่าเป็น ‘อัตตา’. ใน ๗ ฐานเหล่านี้คือ ‘หรือเห็นอัตตามีรูป, หรือเห็นรูปในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในรูป. ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา’ (ปฏิก. ๑.๑๓๑) อรูปถูกกล่าวว่าเป็น ‘อัตตา’. ใน ๑๒ ฐานเหล่านี้คือ ‘หรือเห็นอัตตามีเวทนา, หรือเห็นเวทนาในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในเวทนา’ เป็นต้น โดยมี ๓ อย่างในขันธ์ ๔ อัตตาที่ปนกันระหว่างรูปและอรูปถูกกล่าวไว้. ในบรรดาบทเหล่านั้น ใน ๕ ฐานคือ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา. ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา อุจเฉททิฏฐิถูกกล่าวไว้. ในฐานที่เหลือ สัสสตทิฏฐิถูกกล่าวไว้. ในที่นี้ ภวทิฏฐิ ๑๕ และวิภวทิฏฐิ ๕ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. พึงทราบว่า ทิฏฐิเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเครื่องกั้นมรรค ไม่ใช่เครื่องกั้นสวรรค์ และถูกประหารด้วยปฐมมรรค.

Āraññikoti araññe nivāsaṃ. Pavaneti mahante gambhīravane. Caramānoti tahiṃ tahiṃ vicaramāno. Vissattho gacchatīti nibbhayo nirāsaṅko carati. Anāpāthagato luddassāti migaluddassa parammukhagato. Antamakāsi māranti kilesamāraṃ vā devaputtamāraṃ vā antaṃ akāsi. Apadaṃ vadhitvāti kilesapadaṃ hantvā nāsetvā. Māracakkhuṃ adassanaṃ gatoti mārassa adassanavisayaṃ patto. Anāpāthagatoti mārassa parammukhaṃ patto. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

คำว่า อารัญญิกะ คือ การอยู่ป่า. คำว่า ปวนะ คือ ป่าใหญ่ลึก. คำว่า จรมานะ คือ เที่ยวไปในที่นั้นๆ. คำว่า วิสสัตถะ คัจฉติ คือ เที่ยวไปโดยไม่มีภัย ไม่มีความหวาดระแวง. คำว่า อนาปาถคโต ลุททัสสะ คือ พ้นจากวิสัยของนายพรานเนื้อ. คำว่า ทำที่สุดแห่งมาร คือ ทำที่สุดแห่งกิเลสมาร หรือเทวบุตรมาร. คำว่า อปทัง วธิตวา คือ ฆ่าบทแห่งกิเลสให้พินาศแล้ว. คำว่า พ้นจากจักษุของมาร คือ ถึงวิสัยที่มารมองไม่เห็น. คำว่า อนาปาถคโต คือ ถึงที่ลับของมาร. ที่เหลือทั้งหมดก็ชัดเจนอยู่แล้ว.

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadisoyeva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็เป็นเช่นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

แห่งอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอรรถกถาโมฆราชมาณวสูตร จบแล้ว.

16. Piṅgiyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

๑๖. คำอธิบายอรรถกถาปิงคิยมาณวสูตร

89. Soḷasame piṅgiyasuttaniddese – jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇoti so kira brāhmaṇo jarābhibhūto vīsavassasatiko jātiyā, dubbalo ca ‘‘idha pādaṃ karissāmī’’ti aññatreva karoti, vinaṭṭhapurimachavivaṇṇo ca. Tenāha – ‘‘jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo’’ti. Māhaṃ [Pg.75] nassaṃ momuho antarāvāti māhaṃ tuyhaṃ dhammaṃ asacchikatvā antarā eva avidvā hutvā anassiṃ. Jātijarāya idha vippahānanti idheva tava pādamūle pāsāṇake cetiye vā jātijarāya vippahānaṃ nibbānaṃ dhammarasaṃ ahaṃ vijaññaṃ, taṃ me ācikkha.

๘๙. ในปิงคิยสูตรนิเทศที่ ๑๖ คำว่า "ข้าพระองค์แก่แล้ว ไม่มีกำลัง ผิวพรรณเศร้าหมอง" พราหมณ์นั้นแลถูกชราครอบงำ มีอายุ ๑๒๐ ปีโดยกำเนิด และเป็นผู้ทุพพลภาพ คิดว่า "จะวางเท้าตรงนี้" แต่กลับวางไปที่อื่น และมีผิวพรรณเดิมเสียไปแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ข้าพระองค์แก่แล้ว ไม่มีกำลัง ผิวพรรณเศร้าหมอง" คำว่า "ขออย่าให้ข้าพระองค์พินาศไปในระหว่างเลย" คือ ขออย่าให้ข้าพระองค์ไม่ทำให้แจ้งซึ่งธรรมของพระองค์แล้ว เป็นผู้ไม่รู้ พินาศไปในระหว่างเลย คำว่า "การละชาติและชราในที่นี้" คือ ข้าพระองค์พึงรู้รสพระธรรม คือพระนิพพานอันเป็นการละชาติและชราในที่นี้ ณ ที่ใกล้พระบาทของพระองค์ หรือที่เจดีย์หินนั้น ขอพระองค์จงบอกสิ่งนั้นแก่ข้าพระองค์

Abaloti balavirahito. Dubbaloti dubbalabalo. Appabaloti parittabalo. Appathāmoti parittavīriyo. Vītavaṇṇoti parivattitachavivaṇṇo. Vigatavaṇṇoti apagatachavivaṇṇo. Vigacchitavaṇṇoti dūrībhūtachavivaṇṇo. Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhāti yā sā subhā sundarā purimakāle sati, sā vaṇṇanibhā etarahi antarahitā vigatā. Ādīnavo pātubhūtoti upaddavo pāturahosi. ‘‘Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā’’ti pāṭhaṃ ṭhapetvā ‘‘yā subhā assā’’ti eke vaṇṇayanti.

คำว่า อพละ คือ ผู้ปราศจากกำลัง คำว่า ทุพพละ คือ ผู้มีกำลังน้อย คำว่า อัปปพละ คือ ผู้มีกำลังน้อยนิด คำว่า อัปปฐามะ คือ ผู้มีเรี่ยวแรงน้อยนิด คำว่า วีตวัณณะ คือ ผู้มีผิวพรรณเปลี่ยนไป คำว่า วิคตวัณณะ คือ ผู้มีผิวพรรณอันหายไปแล้ว คำว่า วิคัจฉิตวัณณะ คือ ผู้มีผิวพรรณอันห่างไกลไปแล้ว คำว่า "รัศมีผิวพรรณที่งามในกาลก่อนนั้น" คือ รัศมีผิวพรรณที่งามและสวยงามในกาลก่อนนั้น บัดนี้ได้อันตรธานหายไปแล้ว คำว่า "โทษปรากฏแล้ว" คือ อุปัทวะปรากฏแล้ว บางพวกอธิบายว่า "รัศมีผิวพรรณที่งามในกาลก่อนนั้น" โดยละบทว่า "ยาสา ปุริมา สุภา วณฺณนิภา" แล้วกล่าวว่า "ยาสุภา อสฺสา"

Asuddhāti paṭalādīhi asuddhā. Avisuddhāti timirādīhi avisuddhā. Aparisuddhāti samantato phoṭapaṭalādīhi pariyonaddhattā aparisuddhā. Avodātāti nappasannā pasannasadisā. No tathā cakkhunā rūpe passāmīti yathā porāṇacakkhunā rūpārammaṇaṃ passāmi olokemi, tathā tena pakārena idāni na passāmi. Sotaṃ asuddhantiādīsupi eseva nayo. Māhaṃ nassanti ahaṃ mā vinassaṃ.

คำว่า อสุทธา คือ ไม่บริสุทธิ์ด้วยต้อเป็นต้น คำว่า อวิสุทธา คือ ไม่ผ่องใสด้วยตาฟางเป็นต้น คำว่า อปริสุทธา คือ ไม่บริสุทธิ์โดยรอบ เพราะถูกหุ้มห่อด้วยต้อเนื้อเป็นต้น คำว่า อโวดาตา คือ ไม่ผ่องใส เป็นเหมือนผ่องใส คำว่า "ข้าพระองค์ไม่เห็นรูปด้วยตาเช่นนั้น" คือ ข้าพระองค์ไม่เห็นรูปารมณ์ด้วยตาเช่นนั้น ไม่พิจารณาเห็นด้วยตาเช่นนั้น เหมือนที่เคยเห็นและพิจารณาเห็นด้วยตาในกาลก่อน แม้ในคำว่า "หูไม่บริสุทธิ์" เป็นต้น ก็นัยนี้แล คำว่า "ขออย่าให้ข้าพระองค์พินาศไป" คือ ขออย่าให้ข้าพระองค์พินาศไป

90. Idāni yasmā piṅgiyo kāye sāpekkhatāya ‘‘jiṇṇohamasmī’’tiādimāha. Tenassa bhagavā kāye sinehappahānatthaṃ ‘‘disvāna rūpesu vihaññamāne’’ti gāthamāha. Tattha rūpesūti rūpahetu rūpapaccayā. Vihaññamāneti kammakāraṇādīhi upahaññamāne. Ruppanti rūpesūti cakkhurogādīhi ca rūpahetuyeva janā ruppanti bādhiyanti.

๙๐. บัดนี้ เพราะปิงคิยะมีความอาลัยในกาย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ข้าพระองค์แก่แล้ว" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถาว่า "เห็นหมู่สัตว์ถูกเบียดเบียนในรูปทั้งหลาย" เพื่อละความรักใคร่ในกายของปิงคิยะนั้น ในคำว่า "ในรูปทั้งหลาย" นั้น คือ เพราะรูปเป็นเหตุ เพราะรูปเป็นปัจจัย คำว่า "ถูกเบียดเบียน" คือ ถูกเบียดเบียนด้วยการกระทำกรรมเป็นต้น คำว่า "ย่อมกำเริบในรูปทั้งหลาย" คือ หมู่สัตว์ย่อมกำเริบ ย่อมถูกเบียดเบียน เพราะโรคตาเป็นต้น และเพราะรูปเป็นเหตุ

Haññantīti ghaṭīyanti. Vihaññantīti vihesiyanti. Upavihaññantīti hatthapādacchedādiṃ labhanti. Upaghātiyantīti maraṇaṃ labhanti. Kuppantīti parivattanti. Pīḷayantīti vighātaṃ āpajjanti. Ghaṭṭayantīti ghaṭṭanaṃ pāpuṇanti. Byādhitāti bhītā. Domanassitāti cittavighātaṃ pattā. Vemāneti nassamāne.

คำว่า หญฺญนฺติ คือ ย่อมถูกกระทบ คำว่า วิหญฺญนฺติ คือ ย่อมถูกเบียดเบียน คำว่า อุปวิหญฺญนฺติ คือ ย่อมได้รับการตัดมือตัดเท้าเป็นต้น คำว่า อุปฆาติยนฺติ คือ ย่อมถึงความตาย คำว่า กุปฺปนฺติ คือ ย่อมแปรปรวน คำว่า ปีฬยนฺติ คือ ย่อมถึงความพินาศ คำว่า ฆฏฺฏยนฺติ คือ ย่อมถึงการกระทบ คำว่า พฺยาธิตา คือ ผู้หวาดกลัว คำว่า โทมนสฺสิตา คือ ผู้ถึงความพินาศแห่งจิต คำว่า เวมาเน คือ เมื่อพินาศไป

91. Evaṃ [Pg.76] bhagavatā yāva arahattaṃ, tāva kathitaṃ paṭipattiṃ sutvā piṅgiyo jarādubbalatāya visesaṃ anadhigantvā ca puna ‘‘disā catasso’’ti imāya gāthāya bhagavantaṃ thomento desanaṃ yācati.

๙๑. ปิงคิยะได้ฟังปฏิปทาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้จนถึงพระอรหัตเช่นนี้แล้ว และเพราะความทุพพลภาพแห่งชรา จึงยังไม่บรรลุคุณวิเศษ จึงทูลขอพระธรรมเทศนาอีก โดยสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยพระคาถาว่า "ทิศทั้งสี่" นี้

92. Athassa bhagavā punapi yāva arahattaṃ, tāva paṭipadaṃ dassento ‘‘taṇhādhipanne’’ti gāthamāha.

๙๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิปทาจนถึงพระอรหัตแก่ปิงคิยะนั้นอีก จึงตรัสพระคาถาว่า "ผู้ถูกตัณหาครอบงำ"

Taṇhādhipanneti taṇhāya vimuccitvā ṭhite. Taṇhānugeti taṇhāya saha gacchante. Taṇhānugateti taṇhāya anubandhante. Taṇhānusaṭeti taṇhāya saha dhāvante. Taṇhāya panneti taṇhāya nimugge. Paṭipanneti taṇhāya avatthaṭe. Abhibhūteti maddite. Pariyādinnacitteti pariyādiyitvā gahitakusalacitte.

คำว่า ตณฺหาธิปนฺเน คือ ผู้ตั้งอยู่โดยพ้นจากตัณหา คำว่า ตณฺหานุเคติ คือ ผู้ไปพร้อมกับตัณหา คำว่า ตณฺหานุคเตติ คือ ผู้ติดตามตัณหา คำว่า ตณฺหานุสเฏติ คือ ผู้แล่นไปพร้อมกับตัณหา คำว่า ตณฺหาย ปนฺเนติ คือ ผู้จมอยู่ในตัณหา คำว่า ปฏิปนฺเนติ คือ ผู้ถูกตัณหาปกคลุม คำว่า อภิภูเตติ คือ ผู้ถูกบดขยี้ คำว่า ปริยาทินฺนจิตฺเตติ คือ ผู้มีกุศลจิตถูกตัณหายึดครองไปแล้ว

Santāpajāteti sañjātacittasantāpe. Ītijāteti roguppanne. Upaddavajāteti ādīnavajāte. Upasaggajāteti uppannadukkhajāte.

คำว่า สนฺตาปชาเตติ คือ ผู้มีจิตอันความเร่าร้อนเกิดขึ้นแล้ว คำว่า อีติชาเตติ คือ ผู้มีโรคเกิดขึ้นแล้ว คำว่า อุปทฺทวชาเตติ คือ ผู้มีโทษเกิดขึ้นแล้ว คำว่า อุปสคฺคชาเตติ คือ ผู้มีทุกข์เกิดขึ้นแล้ว

Virajaṃ vītamalanti ettha virajanti vigatarāgādirajaṃ. Vītamalanti vītarāgādimalaṃ. Rāgādayo hi ajjhottharaṇaṭṭhena rajo nāma, dūsaṭṭhena malaṃ nāma. Dhammacakkhunti katthaci paṭhamamaggañāṇaṃ, katthaci ādīni tīṇi maggañāṇāni, katthaci catutthamaggañāṇampi. Idha pana jaṭilasahassassa catutthamaggañāṇaṃ. Piṅgiyassa tatiyamaggañāṇameva. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vipassanāvasena evaṃ pavattassa dhammacakkhuṃ udapādīti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

คำว่า "ปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน" ในคำนั้น คำว่า วิรชัง คือ ผู้มีธุลีคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว คำว่า วีตมลํ คือ ผู้มีมลทินคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว ก็ราคะเป็นต้น ชื่อว่า ธุลี โดยอรรถว่าปกคลุม ชื่อว่า มลทิน โดยอรรถว่าทำให้เศร้าหมอง คำว่า "ธรรมจักษุ" ในบางแห่งคือ ปฐมมรรคญาณ ในบางแห่งคือ มรรคญาณ ๓ เบื้องต้น ในบางแห่งคือ จตุตถะมรรคญาณด้วย แต่ในที่นี้ ธรรมจักษุของชฎิลพันคนคือ จตุตถะมรรคญาณ ส่วนของปิงคิยะคือ ตติยมรรคญาณเท่านั้น ความว่า ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติอย่างนี้โดยวิปัสสนาว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา" ที่เหลือทั้งหมดก็เป็นที่ปรากฏชัดแล้ว

Evaṃ idampi suttaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca piṅgiyo anāgāmiphale patiṭṭhāsi. So kira antarantarā cintesi – ‘‘evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ nāma desanaṃ na labhati mayhaṃ mātulo bāvarī savanāyā’’ti. Tena sinehavikkhepena arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi. Antevāsikā panassa sahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhuno ahesunti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดเช่นนี้ และเมื่อจบพระธรรมเทศนา ปิงคิยะได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล เขาคิดอยู่เป็นระยะๆ ว่า "พราหมณ์พาวรีผู้เป็นลุงของเราไม่ได้ฟังพระธรรมเทศนาที่มีปฏิภาณอันวิจิตรเช่นนี้เลย" ด้วยความฟุ้งซ่านเพราะความรักนั้น จึงไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ ส่วนชฎิลพันคนผู้เป็นอันเตวาสิกของเขา ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ทั้งหมดล้วนเป็นเอหิภิกขุผู้ทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา

Piṅgiyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปิงคิยมาณวสูตรนิเทศ จบแล้ว

17. Pārāyanatthutigāthāniddesavaṇṇanā

๑๗. คำอธิบายปรายนัตถุติคาถานิเทศ

93. Ito [Pg.77] paraṃ saṅgītikārā desanaṃ thomentā ‘‘idamavoca bhagavā’’tiādimāhaṃsu. Tattha idamavocāti idaṃ pārāyanaṃ avoca. Paricārakasoḷasānanti bāvarissa paricārakena piṅgiyena saha soḷasānaṃ, buddhassa vā bhagavato paricārakānaṃ soḷasānanti paricārakasoḷasānaṃ. Te eva ca brāhmaṇā tattha soḷasasu disāsu purato ca pacchato ca vāmapassato ca dakkhiṇapassato ca cha cha yojanā nisinnā ujukena dvādasayojanikā ahosi. Ajjhiṭṭhoti yācito.

๙๓. หลังจากนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวคำมีอาทิว่า "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้" โดยสรรเสริญพระธรรมเทศนา ในคำนั้น คำว่า "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้" คือ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสปรายนธรรมนี้ คำว่า "ของบริจาริกชน ๑๖ คน" คือ ของบริจาริกชน ๑๖ คนพร้อมด้วยปิงคิยะผู้เป็นบริจาริกของบาวรี หรือของบริจาริกชน ๑๖ คนของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า พราหมณ์เหล่านั้นนั่งอยู่ห่างจากพระผู้มีพระภาค ๖ โยชน์ในทิศทั้ง ๑๖ คือ ข้างหน้า ข้างหลัง ข้างซ้าย และข้างขวา โดยตรงเป็นระยะทาง ๑๒ โยชน์ คำว่า อชฺฌิฏฺโฐ คือ ผู้ถูกทูลขอ

94-97. Atthamaññāyāti pāḷiatthamaññāya. Dhammamaññāyāti pāḷimaññāya. Pārāyananti evaṃ imassa dhammapariyāyassa adhivacanaṃ āropetvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ nāmāni kittayanto ‘‘ajito…pe… buddhaseṭṭhamupāgamu’’nti āhaṃsu. Tattha sampannacaraṇanti nibbānapadaṭṭhānabhūtena pātimokkhasīlādinā sampannaṃ. Isinti mahesiṃ.

๙๔-๙๗. บทว่า อตฺถมญฺญาย ความว่า รู้เนื้อความแห่งพระบาลี. บทว่า ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้พระบาลี. บทว่า ปารายนนฺติ ความว่า พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายยกชื่อนี้ขึ้นเป็นชื่อของพระธรรมบรรยายนี้อย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศชื่อของพราหมณ์เหล่านั้น จึงกล่าวว่า "อชิโต...เป... พุทฺธเสฏฺฐมุปาคุมุ" (อชิตพราหมณ์เป็นต้น... ได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด). ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺปนฺนจรณํ ความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยปาติโมกขสังวรศีลเป็นต้น อันเป็นที่ตั้งแห่งนิพพานบท. บทว่า อิสึ ความว่า พระมเหสี.

Niddese upāgamiṃsūti samīpaṃ gamiṃsu. Upasaṅkamiṃsūti avidūraṭṭhānaṃ gamiṃsu. Payirupāsiṃsūti samīpe nisīdiṃsu. Paripucchiṃsūti paripucchaṃ āhariṃsu. Parigaṇhiṃsūti tulayiṃsu. ‘‘Codayiṃsū’’ti keci.

ในนิทเทส บทว่า อุปาคมิํสุ ความว่า ได้ไปสู่ที่ใกล้. บทว่า อุปสงฺกมิํสุ ความว่า ได้ไปสู่ที่ยังไม่ไกล. บทว่า ปยิรุปาสิํสุ ความว่า ได้นั่งใกล้แล้ว. บทว่า ปริปุจฺฉิํสุ ความว่า ได้นำคำถามมาถามแล้ว. บทว่า ปริคณฺหิํสุ ความว่า ได้พิจารณาแล้ว. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "โจทยิํสุ" (ได้โจทก์แล้ว).

Sīlācāranibbattīti uttamasīlācāranibbatti, maggena nipphannasīlanti attho.

บทว่า สีลาจารนิพฺพตฺติ ความว่า ความบังเกิดแห่งศีลาจารอันสูงสุด อธิบายว่า ศีลที่สำเร็จด้วยมรรค.

Gambhīreti uttānabhāvapaṭikkhepavacanaṃ. Duddaseti gambhīrattā duddase, dukkhena daṭṭhabbe, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Duddasattāva duranubodhe, dukkhena avabujjhitabbe, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Santeti nibbute. Paṇīteti atappake. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacareti takkena na avacaritabbe na ogāhitabbe ñāṇeneva avacaritabbe. Nipuṇeti saṇhe. Paṇḍitavedanīyeti sammā paṭipannehi paṇḍitehi veditabbe.

บทว่า คมฺภีเร เป็นคำปฏิเสธความเป็นของตื้น. บทว่า ทุทฺทเส ความว่า เพราะเป็นของลึกซึ้งจึงเห็นได้ยาก คือพึงเห็นได้โดยยาก ไม่สามารถจะเห็นได้โดยง่าย. บทว่า ทุรนุโพเธ ความว่า เพราะเห็นได้ยากนั่นเองจึงตรัสรู้ได้ยาก คือพึงตรัสรู้ได้โดยยาก ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้โดยง่าย. บทว่า สนฺเต ความว่า สงบระงับ. บทว่า ปณีเต ความว่า ประณีต (ไม่เร่าร้อน). คำทั้งสองนี้ (สงบและประณีต) ตรัสหมายถึงโลกุตตรธรรมเท่านั้น. บทว่า อตกฺกาวจเร ความว่า ไม่ใช่ธรรมที่พึงหยั่งลงด้วยความตรรกะ ไม่ใช่ธรรมที่พึงหยั่งลงได้ (ด้วยการเดา) แต่เป็นธรรมที่พึงหยั่งลงได้ด้วยญาณเท่านั้น. บทว่า นิปุเณ ความว่า ละเอียดอ่อน. บทว่า ปณฺฑิตเวทนียี ความว่า อันบัณฑิตผู้ปฏิบัติชอบพึงรู้.

98. Tosesīti tuṭṭhiṃ āpādesi. Vitosesīti vividhā tesaṃ somanassaṃ uppādesi. Pasādesīti tesaṃ cittappasādaṃ akāsi[Pg.78]. Ārādhesīti ārādhayi siddhiṃ pāpesi. Attamane akāsīti somanassavasena sakamane akāsi.

๙๘. บทว่า โตเสสิ ความว่า ยังความยินดีให้เกิดแล้ว. บทว่า วิโตเสสิ ความว่า ยังโสมนัสต่าง ๆ ให้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า ปสาเทสิ ความว่า ยังความเลื่อมใสแห่งจิตให้เกิดแก่พราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า อาราเธสิ ความว่า ยังพราหมณ์เหล่านั้นให้ยินดีแล้ว คือให้ถึงความสำเร็จ. บทว่า อตฺตมเน อกาสิ ความว่า ได้ทำใจของตนให้เป็นใจที่มีโสมนัส.

99. Tato paraṃ brahmacariyamacariṃsūti maggabrahmacariyaṃ acariṃsu.

๙๙. บทว่า ตโต ปรํ พฺรหฺมจริยมาจริํสุ ความว่า ต่อจากนั้นได้ประพฤติมรรคพรหมจรรย์.

101. Tasmā pārāyananti tassa pārabhūtassa nibbānassa āyatananti vuttaṃ hoti.

๑๐๑. เพราะเหตุนั้น คำว่า ปารายนํ จึงมีความหมายว่า เป็นที่ตั้งแห่งพระนิพพานอันเป็นฝั่งนั้น.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Pārāyanatthutigāthāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนานิทเทสแห่งปารายนัตถุติคาถา จบแล้ว.

18. Pārāyanānugītigāthāniddesavaṇṇanā

๑๘. การพรรณนานิทเทสแห่งปารายนานุคีติคาถา

102. Pārāyanamanugāyissanti assa ayaṃ sambandho – bhagavatā hi pārāyane desite soḷasasahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, avasesānañca cuddasakoṭisaṅkhānaṃ devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

๑๐๒. บทว่า ปารายนมนุคายิสฺสนฺติ นี้ มีความสัมพันธ์ดังนี้ คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปารายนธรรมแล้ว ชฎิล ๑๖,๐๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัต และเทวดาและมนุษย์ที่เหลืออีก ๑๔ โกฏิ ได้มีการบรรลุธรรม. สมดังที่พระโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า

‘‘Tato pāsāṇake ramme, pārāyanasamāgame;

Amataṃ pāpayī buddho, cuddasa pāṇakoṭiyo’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.1138);

"ลำดับนั้น ในปาสาณกเจดีย์อันรื่นรมย์ ในการประชุมแห่งปารายนะ พระพุทธเจ้าทรงยังสัตว์ ๑๔ โกฏิ ให้บรรลุอมตธรรม."

Niṭṭhitāya pana dhammadesanāya tato tato āgatā manussā bhagavato ānubhāvena attano attano gāmanigamādīsveva pāturahesuṃ. Bhagavāpi sāvatthimeva agamāsi paricārakasoḷasādīhi anekehi bhikkhusahassehi parivuto. Tattha piṅgiyo bhagavantaṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmahaṃ, bhante, bāvarissa buddhuppādaṃ ārocetuṃ, paṭissutañhi tasseva mayā’’ti. Atha bhagavatā anuññāto ñāṇagamaneneva godhāvarītīraṃ gantvā pādagamanena assamābhimukho agamāsi. Tamenaṃ bāvarī brāhmaṇo maggaṃ olokento nisinno dūratova taṃ khārijaṭādivirahitaṃ bhikkhuvesenāgacchantaṃ disvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti niṭṭhamagamāsi. Sampattañcāpi naṃ pucchi – ‘‘kiṃ, piṅgiya, buddho loke uppanno’’ti? ‘‘Āma, brāhmaṇa, uppanno, pāsāṇake cetiye nisinno amhākaṃ dhammaṃ desesi, tamahaṃ tuyhaṃ desessāmī’’ti. Tato bāvarī mahatā [Pg.79] sakkārena sapariso taṃ pūjetvā āsanaṃ paññāpesi. Tattha nisīditvā piṅgiyo ‘‘pārāyanamanugāyissa’’ntiādimāha.

ครั้นเมื่อพระธรรมเทศนาจบลงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายที่มาจากที่ต่างๆ ก็ปรากฏขึ้นในหมู่บ้านและนิคมของตนๆ ด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคก็เสด็จไปยังเมืองสาวัตถีเท่านั้น โดยมีภิกษุหลายพันรูปพร้อมด้วยบริวาร 16 รูปเป็นต้นแวดล้อม. ณ ที่นั้น ปิงคิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปเพื่อแจ้งความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าแก่พราหมณ์พาวรี เพราะข้าพระองค์ได้รับคำของท่านไว้แล้ว". ลำดับนั้น ปิงคิยะอันพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว ได้ไปถึงฝั่งแม่น้ำโคธาวารีด้วยการไปด้วยญาณนั่นเอง แล้วเดินเท้าบ่ายหน้าไปยังอาศรม. พราหมณ์พาวรีเมื่อมองดูทางอยู่ นั่งเห็นปิงคิยะนั้นผู้ปราศจากเครื่องบริขารมีหาบคอนและชฎาเป็นต้นมาในเพศภิกษุแต่ไกลทีเดียว ก็ถึงความตกลงใจว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก". และเมื่อปิงคิยะมาถึงแล้ว ก็ได้ถามเขาว่า "ปิงคิยะ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลกหรือ?". ปิงคิยะตอบว่า "ใช่แล้ว ท่านพราหมณ์ พระองค์อุบัติขึ้นแล้ว ประทับนั่งที่ปาสาณกเจดีย์ ทรงแสดงธรรมแก่พวกเรา ข้าพเจ้าจะแสดงธรรมนั้นแก่ท่าน". ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยบริวารบูชาปิงคิยะนั้นด้วยสักการะเป็นอันมากแล้วปูลาดอาสนะ. ปิงคิยะนั่งบนอาสนะนั้นแล้ว ได้กล่าวคำเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าจักขับร้องตามซึ่งปารายนธรรม" ดังนี้.

Tattha anugāyissanti bhagavato gītaṃ anugāyissaṃ. Yathāddakkhīti yathā sāmaṃ saccābhisambodhena asādhāraṇañāṇena ca addakkhi. Nikkāmoti pahīnakāmo. ‘‘Nikkamo’’tipi pāṭho, vīriyavāti attho. Nikkhanto vā akusalapakkhā. Nibbanoti kilesavanavirahito, taṇhāvirahito eva vā. Kissa hetu musā bhaṇeti yehi kilesehi musā bhaṇeyya, ete tassa pahīnāti dasseti. Etena brāhmaṇassa savane ussāhaṃ janeti (su. ni. aṭṭha. 2.1138).

ในบทเหล่านั้น บทว่า anugāyissaṃ ความว่า ข้าพเจ้าจักขับร้องตามซึ่งบทเพลงของพระผู้มีพระภาค. บทว่า yathāddakkhi ความว่า ได้เห็นแล้วโดยประการใด คือ ได้เห็นแล้วด้วยการตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองและด้วยพระญาณอันไม่สาธารณะ. บทว่า nikkāmo คือ ผู้มีกามอันละได้แล้ว. อีกบทหนึ่งว่า nikkamo ความว่า ผู้มีความเพียร. หรือว่า ผู้ก้าวออกไปจากอกุศลฝ่ายต่ำ. บทว่า nibbano คือ ผู้ปราศจากป่าคือกิเลส หรือว่าผู้ปราศจากตัณหานั่นเอง. บทว่า kissa hetu musā bhaṇe ความว่า พระองค์จะตรัสเท็จด้วยเหตุผลอะไร ทรงแสดงว่ากิเลสเหล่าใดที่พระองค์จะพึงตรัสเท็จ กิเลสเหล่านั้นพระองค์ละได้แล้ว. ด้วยคำนี้ ปิงคิยะย่อมยังความอุตสาหะในการฟังให้เกิดแก่พราหมณ์.

Amaloti kilesamalavirahito. Vimaloti vigatakilesamalo. Nimmaloti kilesamalasuddho. Malāpagatoti kilesamalā dūrībhūto hutvā carati. Malavippahīnoti kilesamalappahīno. Malavimuttoti kilesehi vimutto. Sabbamalavītivattoti vāsanādisabbakilesamalaṃ atikkanto. Te vanāti ete vuttappakārā kilesā.

บทว่า amalo คือ ผู้ปราศจากมลทินคือกิเลส. บทว่า vimalo คือ ผู้มีมลทินคือกิเลสไปปราศแล้ว. บทว่า nimmalo คือ ผู้บริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลส. บทว่า malāpagato คือ เป็นผู้ห่างไกลจากมลทินคือกิเลสแล้วเที่ยวไป. บทว่า malavippahīno คือ ผู้มีมลทินคือกิเลสอันละได้เด็ดขาดแล้ว. บทว่า malavimutto คือ ผู้พ้นแล้วจากกิเลสทั้งหลาย. บทว่า sabbamalavītivatto คือ ผู้ก้าวล่วงมลทินคือกิเลสทั้งปวงมีวาสนาเป็นต้น. บทว่า te vanā คือ กิเลสทั้งหลายตามที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น.

103. Vaṇṇūpasaṃhitanti guṇūpasaṃhitaṃ.

๑๐๓. บทว่า vaṇṇūpasaṃhitaṃ คือ ประกอบด้วยคุณ.

104. Saccavhayoti buddho hi sacceneva avhānena nāmena yutto. Brahmeti taṃ brāhmaṇaṃ ālapati.

๑๐๔. บทว่า saccavhayo ความว่า เพราะพระพุทธเจ้าทรงประกอบด้วยพระนามที่เรียกขานตามความเป็นจริงนั่นเอง. บทว่า brahme เป็นคำที่ปิงคิยะเรียกพราหมณ์นั้น.

Tattha lokoti lujjanaṭṭhena loko. Eko loko bhavalokoti tebhūmakavipāko. So hi bhavatīti bhavo, bhavo eva loko bhavaloko. Bhavaloko ca sambhavaloko cāti ettha ekeko dve dve hoti. Bhavaloko hi sampattibhavavipattibhavavasena duvidho. Sambhavalokopi sampattisambhavavipattisambhavavasena duvidho. Tattha sampattibhavalokoti sugatiloko. So hi iṭṭhaphalattā sundaro lokoti sampatti, bhavatīti bhavo, sampatti eva bhavo sampattibhavo, so eva loko sampattibhavaloko. Sampattisambhavalokoti sugatūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati [Pg.80] etasmā phalanti sambhavo, sampattiyā sambhavo sampattisambhavo, sampattisambhavo eva loko sampattisambhavalokoti.

ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โลก ได้แก่ โลก โดยอรรถว่าย่อมแตกสลายไป. โลกอย่างหนึ่ง คือ ภวโลก ได้แก่ วิบากอันเป็นไปในภูมิสาม. ภวโลกนั้น ย่อมมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภพ, ภพนั้นแหละชื่อว่า โลก คือ ภวโลก. ในคำว่า ภวโลก และ สัมภวโลก นั้น แต่ละอย่างมีสองอย่าง. ภวโลกนั้น มีสองอย่าง โดยเป็นสัมปัตติภพ และวิปัตติภพ. สัมภวโลกก็มีสองอย่าง โดยเป็นสัมปัตติสัมภพ และวิปัตติสัมภพ. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สัมปัตติภวโลก ได้แก่ สุคติโลก. สุคติโลกนั้น เป็นโลกที่งดงาม เพราะเป็นผลที่น่าปรารถนา เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปัตติ, ย่อมมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภพ, สัมปัตตินั่นแหละชื่อว่า ภพ คือ สัมปัตติภพ, สัมปัตติภพนั้นแหละชื่อว่า โลก คือ สัมปัตติภวโลก. บทว่า สัมปัตติสัมภวโลก ได้แก่ กรรมที่นำไปสู่สุคติ. เพราะผลย่อมเกิดจากกรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมภพ, สัมภพแห่งสัมปัตติ ชื่อว่า สัมปัตติสัมภพ, สัมปัตติสัมภพนั่นแหละชื่อว่า โลก คือ สัมปัตติสัมภวโลก.

Vipattibhavalokoti apāyaloko. So hi aniṭṭhaphalattā virūpo lokoti vipatti, bhavatīti bhavo, vipatti eva bhavo vipattibhavo, vipattibhavo eva loko vipattibhavaloko. Vipattisambhavalokoti apāyūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, vipattiyā sambhavo vipattisambhavo, vipattisambhavo eva loko vipattisambhavalokoti. Tisso vedanāti sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā lokiyā eva. Āhārāti paccayā. Paccayā hi attano phalaṃ āharantīti āhārā. Kabaḷīkārāhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro. Vatthuvasena kabaḷīkattabbattā kabaḷīkāro, ajjhoharitabbattā āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi ojaṭṭhamakarūpāni āharatīti āhāro. Cakkhusamphassādiko chabbidho phasso tisso vedanā āharatīti āhāro. Manaso sañcetanā na sattassāti manosañcetanā yathā cittekaggatā, manasā vā sampayuttā sañcetanā manosañcetanā yathā ājaññaratho, tebhūmakakusalākusalacetanā. Sā hi tayo bhave āharatīti āhāro. Viññāṇanti ekūnavīsatibhedaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ. Tañhi paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti āhāro.

บทว่า วิปัตติภวโลก ได้แก่ อบายโลก. อบายโลกนั้น เป็นโลกที่ไม่งาม เพราะเป็นผลที่ไม่น่าปรารถนา เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิปัตติ, ย่อมมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภพ, วิปัตตินั่นแหละชื่อว่า ภพ คือ วิปัตติภพ, วิปัตติภพนั้นแหละชื่อว่า โลก คือ วิปัตติภวโลก. บทว่า วิปัตติสัมภวโลก ได้แก่ กรรมที่นำไปสู่อบาย. เพราะผลย่อมเกิดจากกรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมภพ, สัมภพแห่งวิปัตติ ชื่อว่า วิปัตติสัมภพ, วิปัตติสัมภพนั่นแหละชื่อว่า โลก คือ วิปัตติสัมภวโลก. บทว่า เวทนา ๓ ได้แก่ สุขเวทนา, ทุกขเวทนา, อทุกขมสุขเวทนา ซึ่งเป็นโลกิยะเท่านั้น. บทว่า อาหาร ได้แก่ ปัจจัยทั้งหลาย. เพราะปัจจัยทั้งหลายย่อมนำมาซึ่งผลของตน เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาหาร. อาหารมี ๔ อย่าง คือ กวฬิงการาหาร, ผัสสาหาร, มโนสัญเจตนาหาร, วิญญาณาหาร. กวฬิงการาหาร คือ อาหารที่พึงทำเป็นคำๆ โดยความเป็นวัตถุ, ชื่อว่า อาหาร เพราะพึงกลืนกิน, ได้แก่ โอชะที่มีข้าวสุกและขนมกุมมาสเป็นต้นเป็นวัตถุ. โอชะนั้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งรูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘. ผัสสะ ๖ อย่าง มีจักขุสัมผัสเป็นต้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งเวทนา ๓. มโนสัญเจตนา คือ เจตนาของใจ ไม่ใช่ของสัตว์ ชื่อว่า มโนสัญเจตนา เหมือนคำว่า จิตเตกัคคตา, หรือเจตนาที่ประกอบด้วยใจ ชื่อว่า มโนสัญเจตนา เหมือนคำว่า อาชัญญรถ, ได้แก่ กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาในภูมิ ๓. เจตนานั้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งภพ ๓. วิญญาณ ได้แก่ ปฏิสนธิวิญญาณ ๑๙ ประเภท. วิญญาณนั้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งปฏิสนธินามรูป.

Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā upādānakkhandhā, majjhe padalopo daṭṭhabbo. Upādānasambhūtā vā khandhā upādānakkhandhā yathā tiṇaggi, thusaggi. Upādānavidheyyā vā khandhā upādānakkhandhā yathā rājapuriso. Upādānappabhavā vā khandhā upādānakkhandhā yathā puppharukkho, phalarukkho. Upādānāni pana kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti cattāri. Atthato pana bhusaṃ ādānanti upādānaṃ. Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandhoti pañca. Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ. Satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttanayā eva. Tathā aṭṭha [Pg.81] lokadhammā. Api ca – lābho, alābho, yaso, ayaso, nindā, pasaṃsā, sukhaṃ, dukkhanti ime aṭṭha lokappavattiyā sati anuparivattanadhammakattā lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi mutto satto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Yathāha –

บทว่า อุปาทานขันธ์ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์, พึงเห็นว่ามีการลบพจน์ในท่ามกลาง. หรือขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนไฟหญ้า ไฟแกลบ. หรือขันธ์ทั้งหลายที่อยู่ในอำนาจของอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนราชบุรุษ. หรือขันธ์ทั้งหลายที่มีอุปาทานเป็นแดนเกิด ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนต้นไม้มีดอก ต้นไม้มีผล. ส่วนอุปาทานมี ๔ อย่าง คือ กามุปาทาน, ทิฏฐุปาทาน, สีลัพพตุปาทาน, อัตตวาทุปาทาน. โดยอรรถ การยึดมั่นอย่างแรงกล้า ชื่อว่า อุปาทาน. อุปาทานขันธ์มี ๕ อย่าง คือ รูปูปาทานขันธ์, เวทนูปาทานขันธ์, สัญญูปาทานขันธ์, สังขารูปาทานขันธ์, วิญญาณูปาทานขันธ์. อายตนะภายใน ๖ อย่าง ได้แก่ จักขายตนะ, โสตายตนะ, ฆานายตนะ, ชิวหายตนะ, กายายตนะ, มนายตนะ. วิญญาณฐิติ ๗ อย่าง ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. เช่นเดียวกัน โลกธรรม ๘ อย่าง. อีกอย่างหนึ่ง ลาภ, อลาภ, ยศ, อายศ, นินทา, สรรเสริญ, สุข, ทุกข์ เหล่านี้ชื่อว่า โลกธรรม เพราะเป็นธรรมที่หมุนเวียนไปตามโลก เมื่อโลกดำเนินไป. สัตว์ที่พ้นจากโลกธรรมเหล่านี้ไม่มี แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ยังทรงประสบ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati. Katame aṭṭha? Lābho ca alābho ca…pe… sukhañca dukkhañca. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.6).

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘ ประการ. ๘ ประการเป็นอย่างไร? คือ ลาภ และอลาภ...ฯลฯ...สุข และทุกข์. ดูกรภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้แล ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้” (อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ๘.๖).

Tattha anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti, lokato na nivattantīti attho. Lābhoti pabbajitassa cīvarādi, gahaṭṭhassa dhanadhaññādilābho. Soyeva alabbhamāno lābho alābho na lābho alābhoti vuccati, no ca attābhāvappattito pariññeyyo siyā. Yasoti parivāro. Soyeva alabbhamāno yaso ayaso. Nindāti avaṇṇabhaṇanaṃ. Pasaṃsāti vaṇṇabhaṇanaṃ. Sukhanti kāmāvacarakāyikacetasikaṃ. Dukkhanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ kāyikacetasikaṃ, anāgāmiarahantānaṃ kāyikameva. Sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tāni pana tathā pakāsitā khandhā eva. Sattasu viññāṇaṭṭhitīsu asaññasattena ca nevasaññānāsaññāyatanena ca saddhiṃ nava sattāvāsā. Dasāyatanānīti cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatananti evaṃ dasa. Dvādasāyatanānīti manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ evaṃ dvādasa. Aṭṭhārasa dhātuyoti cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu…pe… manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti ekekasmiṃ tīṇi tīṇi katvā aṭṭhārasa dhātuyo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุปริวตฺตนฺติ ความว่า ย่อมติดตามไป คือไม่ละทิ้ง อธิบายว่า ย่อมไม่เวียนกลับจากโลก. บทว่า ลาโภ ได้แก่ ลาภมีจีวรเป็นต้นของบรรพชิต ลาภมีทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นของคฤหัสถ์. ลาภนั้นนั่นแหละ เมื่อไม่ได้ เรียกว่า อลาโภ คือไม่ใช่ลาภ หรือไม่มีลาภ แต่ไม่พึงทราบว่าเป็นการถึงความไม่มีตัวตน. บทว่า ยโส ได้แก่ บริวาร. ยศนั้นนั่นแหละ เมื่อไม่ได้ เรียกว่า อายโส. บทว่า นินฺทา ได้แก่ การกล่าวโทษ. บทว่า ปสํสา ได้แก่ การกล่าวชมเชย. บทว่า สุขํ ได้แก่ สุขทางกายและทางใจที่เป็นกามาวจร. บทว่า ทุกฺขํ ได้แก่ ทุกข์ทางกายและทางใจของปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี ส่วนของพระอนาคามีและพระอรหันต์เป็นทุกข์ทางกายเท่านั้น. บทว่า สตฺตาวาสา ได้แก่ ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย อธิบายว่า สถานที่อยู่อาศัย. ก็สัตตาวาสเหล่านั้น คือขันธ์นั่นเองที่ประกาศไว้เช่นนั้น. สัตตาวาส ๙ คือ วิญญาณฐิติ ๗ รวมกับอสัญญีสัตว์และเนวสัญญานาสัญญายตนะ. บทว่า ทสายตนานิ ได้แก่ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ รวมเป็น ๑๐ อย่างนี้. บทว่า ทฺวาทสายตนานิ ได้แก่ อายตนะ ๑๒ รวมกับมนายตนะและธัมมายตนะ. บทว่า อฏฺฐารส ธาตุโย ได้แก่ ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ...เป... มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ โดยจัดเป็นหมวดละ ๓ อย่าง รวมเป็นธาตุ ๑๘.

Sadisanāmoti tesaṃ sadisanāmo ekaguṇavaṇṇanāmo. Sadisavhayoti ekaguṇavaṇṇanāmena avhāyano. Saccasadisavhayoti avitathaekaguṇavaṇṇanāmena aviparītena avhāyano.

บทว่า สทิสนามะ ความว่า มีชื่อเสมอกัน คือมีชื่อที่พรรณนาคุณอย่างเดียวกัน. บทว่า สทิสวหยะ ความว่า การเรียกด้วยชื่อที่พรรณนาคุณอย่างเดียวกัน. บทว่า สจฺจสทิสวหยะ ความว่า การเรียกด้วยชื่อที่พรรณนาคุณอย่างเดียวกันอันไม่คลาดเคลื่อน ไม่ผิดเพี้ยน.

Āsitoti [Pg.82] upasaṅkamito. Upāsitoti upagantvā sevito. Payirupāsitoti bhattivasena atīva sevito.

บทว่า อาสิโต ความว่า เข้าไปหาแล้ว. บทว่า อุปาสิโต ความว่า เข้าไปหาแล้วเสพ (บำรุง) แล้ว. บทว่า ปยิรูปาสิโต ความว่า เข้าไปหาแล้วเสพอย่างยิ่งด้วยอำนาจความภักดี.

105. Kubbanakanti parittavanaṃ. Bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti anekaphalādivikatibharitakānanaṃ āgamma vaseyya. Appadasseti bāvarippabhutike parittapaññe. Mahodadhinti anotattādiṃ mahantaṃ udakarāsiṃ.

๑๐๕. บทว่า กุพฺพนกํ ความว่า ป่าเล็ก. บทว่า พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย ความว่า พึงมาอาศัยป่าที่เต็มไปด้วยผลไม้นานาชนิดอยู่. บทว่า อปฺปทสฺเส ความว่า ผู้มีปัญญาน้อย มีพราหมณ์พาวรีเป็นต้น. บทว่า มโหทธิํ ความว่า ห้วงน้ำใหญ่ มีสระอโนดาตเป็นต้น.

Appadassāti mandadassino. Parittadassāti atimandadassino. Thokadassāti parittatopi atiparittadassino. Omakadassāti heṭṭhimadassino. Lāmakadassāti appadhānadassino. Chatukkadassāti na uttamadassino. Appamāṇadassanti pamāṇaṃ atikkamitvā appamāṇaṃ nibbānadassaṃ. Aggadassanti ‘‘aggato ve pasannāna’’ntiādinā (a. ni. 4.34; itivu. 90) nayena aggadhammadassaṃ. Seṭṭhadassanti sambuddho dvipadaseṭṭhoti seṭṭhadassaṃ. Viseṭṭhadassantiādīni cattāri upasaggena vaḍḍhitāni. Asamanti na samaṃ asamaṃ sabbaññuṃ. Asamasamanti asamehi atītabuddhehi samaṃ asamasamaṃ. Appaṭisamanti attano sadisavirahitaṃ. Appaṭibhāganti attano paṭibimbavirahitaṃ. Appaṭipuggalanti paṭimallapuggalavirahitaṃ. Devātidevanti visuddhidevānampi atidevaṃ. Abhimaṅgalasammataṭṭhena usabhaṃ. Achambhitaṭṭhena purisasīhaṃ. Niddosaṭṭhena purisanāgaṃ. Uttamaṭṭhena purisājaññaṃ. Aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiye acalaṭṭhāne tiṭṭhanaṭṭhena purisanisabhaṃ. Dhammadesanādhuravahanaṭṭhena purisadhorayhaṃ.

บทว่า อัปปทัสสา คือผู้เห็นน้อย หมายถึงผู้มีปัญญาทราม. บทว่า ปริตตทัสสา คือผู้เห็นน้อยยิ่ง หมายถึงผู้มีปัญญาทรามอย่างยิ่ง. บทว่า โถกทัสสา คือผู้เห็นน้อยกว่าน้อย หมายถึงผู้มีปัญญาน้อยยิ่งกว่าน้อย. บทว่า โอมกทัสสา คือผู้เห็นต่ำ. บทว่า ลามกทัสสา คือผู้เห็นไม่ประเสริฐ. บทว่า ฉตุกกทัสสา คือผู้เห็นไม่สูงสุด. บทว่า อัปปมาณทัสสัง คือการเห็นนิพพานอันประมาณมิได้ หมายถึงการเห็นที่ล่วงประมาณไปแล้ว. บทว่า อัคคทัสสัง คือการเห็นธรรมอันเลิศ ด้วยนัยมีอาทิว่า “ผู้เลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ” (อ. อํ. 4.34; อิติ. 90) หมายถึงการเห็นธรรมอันเลิศ. บทว่า เสฏฐทัสสัง คือการเห็นอันประเสริฐ หมายถึงพระสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า. บทมีอาทิว่า วิเสฏฐทัสสี ๔ บทนี้ เพิ่มด้วยอุปสรรค. บทว่า อสมะ คือผู้ไม่เสมอ หมายถึงพระสัพพัญญู. บทว่า อสมสมะ คือผู้เสมอด้วยพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ไม่เสมอ. บทว่า อัปปฏิสมะ คือผู้ปราศจากบุคคลเสมอเหมือนตน. บทว่า อัปปฏิภาคัง คือผู้ปราศจากเงาของตน. บทว่า อัปปฏิปุคคละ คือผู้ปราศจากบุคคลผู้เป็นคู่ต่อสู้. บทว่า เทวาติเทวะ คือผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดาทั้งหลายผู้บริสุทธิ์. บทว่า อุสภะ คือผู้เป็นอุสภะด้วยความเป็นผู้ที่ถือว่าเป็นมงคลอย่างยิ่ง. บทว่า ปุริสสีหะ คือผู้เป็นราชสีห์ในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ไม่สะทกสะท้าน. บทว่า ปุริสนาคะ คือผู้เป็นนาคะในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ไม่มีโทษ. บทว่า ปุริสาชัญญะ คือผู้เป็นอาชาไนยในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้สูงสุด. บทว่า ปุริสนิสภะ คือผู้เป็นนิสภะในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ยืนอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนที่ อันศัตรูหรือคู่ต่อสู้ใดๆ ในโลกพร้อมทั้งเทวดาไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ โดยการเหยียบย่ำแผ่นดินแห่งบริษัททั้งแปด. บทว่า ปุริสโธรยหะ คือผู้เป็นธุระนำในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ทรงธุระในการแสดงธรรม.

Mānasakaṃ vā saranti manasā cintetvā kataṃ pallaṃ vā nāmameva vā. Anotattaṃ vā dahanti candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena taṃ obhāsenti, ujuṃ gacchantā na obhāsenti, tenevassa ‘‘anotatta’’nti saṅkhā udapādi. Evarūpaṃ anotattaṃ vā dahaṃ. Akkhobhaṃ amitodakanti cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ aparimitaṃ udakajalarāsiṃ. Evamevāti opammasaṃsandanaṃ, buddhaṃ bhagavantaṃ akkhobhaṃ āsabhaṃ ṭhānaṭṭhānena cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ. Amitatejanti aparimitañāṇatejaṃ. Pabhinnañāṇanti dasabalañāṇādivasena pabhedagatañāṇaṃ. Vivaṭacakkhunti samantacakkhuṃ.

บทว่า มานสกัง วา สรัง คือหรือสระที่สร้างด้วยการคิดในใจ หรือแม้แต่ชื่อ. บทว่า อโนตตตัง วา ทหัง คือหรือสระอโนดาต หมายถึงพระจันทร์และพระอาทิตย์เมื่อโคจรไปทางทิศใต้หรือทิศเหนือ ย่อมส่องแสงสระนั้นโดยผ่านช่องเขา แต่เมื่อโคจรไปตรงๆ ย่อมไม่ส่องแสง ด้วยเหตุนั้นจึงเกิดชื่อว่า “อโนดาต” สระอโนดาตเช่นนี้. บทว่า อักโขภัง อมิตโททกัง คือกองน้ำอันประมาณมิได้ที่ไม่อาจยังให้หวั่นไหวได้. บทว่า เอวเมวะ เป็นการเปรียบเทียบ คือพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าไม่อาจยังให้หวั่นไหวได้ด้วยฐานะต่างๆ เหมือนสระอโนดาต. บทว่า อมิตเตชัง คือผู้มีเดชคือญาณอันประมาณมิได้. บทว่า ปภินนญาณัง คือผู้มีญาณอันจำแนกแล้วด้วยอำนาจแห่งทศพลญาณเป็นต้น. บทว่า วิวฏจักขุ คือผู้มีจักษุอันเปิดแล้ว หมายถึงผู้มีจักษุรอบ.

Paññāpabhedakusalanti [Pg.83] ‘‘yā paññā pajānanā vicayo pavicayo’’tiādinā (dha. sa. 16; vibha. 525) nayena paññāya pabhedajānane chekaṃ. Adhigatapaṭisambhidanti paṭiladdhacatupaṭisambhidaṃ. Catuvesārajjappattanti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādinā (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) nayena vuttesu catūsu ṭhānesu visāradabhāvappattaṃ. Saddhādhimuttanti parisuddhe phalasamāpatticitte adhimuttaṃ, tattha paviṭṭhaṃ. Setapaccattanti vāsanāya vippahīnattā parisuddhaṃ āveṇikaattabhāvaṃ. Advayabhāṇinti paricchinnavacanattā dvivacanavirahitaṃ. Tādinti tādisaṃ, iṭṭhāniṭṭhesu akampanaṃ vā. Tathā paṭiññā assāti tathāpaṭiñño, taṃ. Aparittanti na khuddakaṃ. Mahantanti tedhātuṃ atikkamitvā mahantappattaṃ.

บทว่า ปัญญาปเภทกุสลัง คือผู้ฉลาดในการจำแนกปัญญา ด้วยนัยมีอาทิว่า “ปัญญา ความรู้ทั่ว ความวิจัย ความวิจัยยิ่ง” (ธ. ส. 16; วิภังค์ 525) หมายถึงผู้ฉลาดในการรู้ความต่างแห่งปัญญา. บทว่า อธิคตปฏิสัมภิทัง คือผู้ได้ปฏิสัมภิทา ๔. บทว่า จตุเวสารัชชัปปัตตัง คือผู้ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าในฐานะ ๔ ที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ธรรมเหล่านี้อันเราผู้ปฏิญาณว่าเป็นสัมมาสัมพุทธะยังไม่ตรัสรู้” (ม. อุ. 1.150; อ. จตุ. 4.8). บทว่า สัทธาธิมุตตัง คือผู้มีศรัทธาอันน้อมไปในจิตแห่งผลสมาบัติอันบริสุทธิ์ หมายถึงผู้เข้าถึงแล้วในนั้น. บทว่า เสตปัจจัตตัง คือผู้มีอัตภาพอันบริสุทธิ์เฉพาะตน เพราะละกิเลสอันเป็นวาสนาได้แล้ว. บทว่า อทวยภาณิง คือผู้กล่าวคำอันไม่เป็นสอง เพราะมีถ้อยคำอันกำหนดแล้ว. บทว่า ตาทิง คือผู้คงที่ หมายถึงผู้ไม่หวั่นไหวในอารมณ์ที่พึงปรารถนาและไม่พึงปรารถนา. บทว่า ตถาปฏิญโญ คือผู้ปฏิญาณอย่างนั้น. บทว่า อปริตตัง คือผู้ไม่เล็กน้อย. บทว่า มหันตัง คือผู้ถึงความเป็นใหญ่ หมายถึงผู้ล่วงพ้นไตรธาตุแล้ว.

Gambhīranti aññesaṃ duppavesaṃ. Appameyyanti atulaṭṭhena appameyyaṃ. Duppariyogāhanti pariyogāhituṃ dukkhappavesaṃ. Pahūtaratananti saddhādiratanehi pahūtaratanaṃ. Sāgarasamanti ratanākarato samuddasadisaṃ. Chaḷaṅgupekkhāya samannāgatanti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano’’ti (a. ni. 6.1) vuttanayena chaḷaṅgupekkhāya paripuṇṇaṃ. Atulanti tulavirahitaṃ, tulayituṃ asakkuṇeyyaṃ. Vipulanti atimahantaṃ. Appameyyanti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ. Taṃ tādisanti taṃ bhagavantaṃ tādiguṇasampannaṃ. Pavadataṃ maggavādinanti pavadantānaṃ kathentānaṃ uttamaṃ kathayantaṃ vadantaṃ adhigacchinti sambandho. Merumiva nagānanti pabbatānaṃ antare sineruṃ viya. Garuḷamiva dijānanti pakkhijātānaṃ antare supaṇṇaṃ viya. Sīhamiva migānanti catuppadānamantare sīhaṃ viya. Udadhimiva aṇṇavānanti vitthiṇṇaaṇṇavānaṃ antare samuddaṃ viya adhigacchiṃ. Jinapavaranti buddhuttamaṃ.

บทว่า คัมภีรัง คือลึกซึ้ง หมายถึงที่ผู้อื่นเข้าถึงได้ยาก. บทว่า อัปปเมยยัง คืออันประมาณมิได้ ด้วยความเป็นผู้หาประมาณมิได้. บทว่า ทุปปริโยคาหัง คืออันหยั่งถึงได้ยาก หมายถึงเข้าถึงได้ยาก. บทว่า ปหูตรตนัง คือผู้มีรัตนะมาก หมายถึงผู้มีรัตนะมากด้วยรัตนะมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า สาครสมัง คือผู้เสมอด้วยสาคร หมายถึงเสมอด้วยสมุทรเพราะเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ. บทว่า ฉฬังคุเปกขาย สมันนาคตัง คือผู้ประกอบด้วยอุเบกขา ๖ อย่าง หมายถึงผู้บริบูรณ์ด้วยอุเบกขา ๖ อย่าง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อเห็นรูปด้วยตา ย่อมไม่ดีใจ ไม่เสียใจ” (อ. ฉักก. 6.1). บทว่า อตุลัง คือผู้หาประมาณมิได้ หมายถึงผู้ปราศจากเครื่องชั่ง ไม่อาจชั่งได้. บทว่า วิพุลัง คือผู้ไพบูลย์ หมายถึงผู้ยิ่งใหญ่. บทว่า อัปปเมยยัง คือผู้ประมาณมิได้ หมายถึงไม่อาจประมาณได้. บทว่า ตัง ตาทิสัง คือพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยคุณเช่นนั้น. บทว่า ปวทตัง มัคคาวาทินัง คือผู้กล่าวธรรมอันสูงสุดในบรรดาผู้กล่าว ความเกี่ยวข้องว่า “พึงเข้าถึงผู้กล่าวธรรมอันสูงสุดในบรรดาผู้กล่าว”. บทว่า เมรุมิว นคานัง คือเหมือนพระสุเมรุในท่ามกลางภูเขา. บทว่า ครุฬมิว ทิชานัง คือเหมือนพญาครุฑในท่ามกลางหมู่สัตว์ปีก. บทว่า สีหมิว มิคานัง คือเหมือนราชสีห์ในท่ามกลางสัตว์สี่เท้า. บทว่า อุธทิมิว อัณณวานัง คือเหมือนสมุทรในท่ามกลางมหาสมุทรอันกว้างใหญ่. บทว่า อธิคัจฉิง คือพึงเข้าถึง. บทว่า ชินปวรัง คือพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด.

106. Yeme pubbeti ye ime pubbe.

๑๐๖. บทว่า เยเม ปุพเพ คือ เย อิเม ปุพเพ (ซึ่งเหล่านี้ในกาลก่อน).

107. Tamonudāsīnoti tamonudo āsīno. Bhūripaññāṇoti ñāṇaddhajo. Bhūrimedhasoti vipulapañño.

๑๐๗. บทว่า ตโม นุทาสีโน คือผู้กำจัดความมืดนั่งอยู่. บทว่า ภูริปัญญาโณ คือผู้มีญาณเป็นธงชัย. บทว่า ภูริเมธโส คือผู้มีปัญญากว้างขวาง.

Niddese pabhaṅkaroti tejaṃkaro. Ālokakaroti anandhakārakaro. Obhāsakaroti obhāsaṃ jotiṃ karotīti obhāsakaro. Dīpasadisaṃ ālokaṃ karotīti dīpaṅkaro. Padīpasadisaṃ ālokaṃ karotīti [Pg.84] padīpakaro. Ujjotakaroti patāpakaro. Pajjotakaroti disāvidisā patāpakaro.

ในนิเทศ (Niddesa) ว่า บทว่า ปภังกร (Pabhaṅkara) คือผู้ทำเดช (Tejaṃkara). บทว่า อาโลกกร (Ālokakara) คือผู้ทำความไม่มืด (Anandhakārakara). บทว่า โอภาสกร (Obhāsakara) คือผู้ทำแสงสว่างคือความรุ่งเรือง ชื่อว่าโอภาสกร. บทว่า ทีปังกร (Dīpaṅkara) คือผู้ทำแสงสว่างเหมือนประทีป (Dīpa). บทว่า ปทีปกร (Padīpakara) คือผู้ทำแสงสว่างเหมือนดวงประทีป (Padīpa). บทว่า อุชโชตกร (Ujjotakara) คือผู้ทำความแผดเผา (Patāpakara). บทว่า ปัชโชตกร (Pajjotakara) คือผู้ทำความแผดเผาไปทั่วทิศน้อยทิศใหญ่ (Disāvidisā patāpakara).

Bhūripaññāṇoti puthulañāṇo. Ñāṇapaññāṇoti ñāṇena pākaṭo. Paññādhajoti ussitaṭṭhena paññāva dhajo assāti paññādhajo, dhajo rathassa paññāṇantiādīsu (jā. 2.22.1841; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) viya. Vibhūtavihārīti pākaṭavihāro.

บทว่า ภูริปัญญาณ (Bhūripaññāṇa) คือผู้มีญาณกว้างขวาง (Puthulañāṇa). บทว่า ญาณปัญญาณ (Ñāṇapaññāṇa) คือผู้ปรากฏด้วยญาณ. บทว่า ปัญญาธชะ (Paññādhaja) คือผู้มีปัญญาเป็นดั่งธง เพราะอรรถว่ายกขึ้นแล้ว ปัญญาของผู้นั้นจึงเป็นดั่งธง เหมือนในคำว่า ธงเป็นเครื่องหมายของรถ เป็นต้น. บทว่า วิภูตวิหารี (Vibhūtavihārī) คือผู้มีวิหารอันปรากฏ (Pākaṭavihāra).

108. Sandiṭṭhikamakālikanti sāmaṃ passitabbaṃ phalaṃ, na ca kālantare pattabbaphalaṃ. Anītikanti kilesādiītivirahitaṃ.

๑๐๘. บทว่า สันทิฏฐิกะ อกาลิกะ (Sandiṭṭhika Akālika) คือผลที่พึงเห็นเอง และไม่ใช่ผลที่พึงบรรลุในกาลอื่น. บทว่า อนีติกะ (Anītika) คือปราศจากอุปัทวะ (Īti) มีกิเลสเป็นต้น.

Sandiṭṭhikanti lokuttaradhammo yena adhigato hoti, tena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccavekkhaṇañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko, taṃ sandiṭṭhikaṃ. Attano phalaṃdānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālo, akāloyeva akāliko. Yo ettha ariyamaggadhammo, so attano samanantarameva phalaṃ detīti attho, taṃ akālikaṃ. Ehi passa imaṃ dhammanti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, taṃ ehipassikaṃ. Ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi attano citte upanayaṃ arahatīti opaneyyiko, taṃ opaneyyikaṃ. Sabbehipi ugghaṭitaññūādīhi ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti attani attani veditabbanti paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi.

บทว่า สันทิฏฐิกะ (Sandiṭṭhika) คือโลกุตตรธรรมที่บุคคลใดบรรลุแล้ว บุคคลนั้นละการที่ต้องเชื่อตามศรัทธาของผู้อื่นแล้ว พึงเห็นได้เองด้วยปัจจเวกขณญาณ (Paccavekkhaṇañāṇa) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสันทิฏฐิกะ, ธรรมนั้นชื่อว่าสันทิฏฐิกะ. บทว่า อกาลิกะ (Akālika) คือไม่มีกาลเวลาในการให้ผลของตน จึงชื่อว่าอกาละ (Akāla), อกาละนั่นแหละชื่อว่าอกาลิกะ. อธิบายว่า อริยมรรคธรรมใดในธรรมนี้ ธรรมนั้นย่อมให้ผลในลำดับแห่งตนทีเดียว, ธรรมนั้นชื่อว่าอกาลิกะ. บทว่า เอหิปัสสิกะ (Ehipassika) คือควรแก่การเชิญชวนว่า 'ท่านจงมาดูธรรมนี้เถิด' อันเป็นวิธีที่ดำเนินไปอย่างนี้, ธรรมนั้นชื่อว่าเอหิปัสสิกะ. บทว่า โอปนยิกะ (Opaneyyika) คือควรแก่การน้อมเข้ามาสู่จิตของตน แม้จะละเลยผ้าที่ไฟไหม้หรือศีรษะที่ไฟไหม้เสียก็ตาม, ธรรมนั้นชื่อว่าโอปนยิกะ. บทว่า ปัจจัตตัง เวทิตัพพัง วิญญูหิ (Paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi) คืออันวิญญูชนทั้งหลายมีอุคฆฏิตัญญู (Ugghaṭitaññū) เป็นต้นทั้งหมด พึงรู้ได้เฉพาะตนในตนเองว่า 'มรรคเราเจริญแล้ว, ผลเราบรรลุแล้ว, นิโรธเราทำให้แจ้งแล้ว'.

109. Atha naṃ bāvarī āha ‘‘kiṃ nu tamhā’’ti dve gāthā.

๑๐๙. ลำดับนั้น พาวรี (Bāvarī) ได้กล่าวแก่เขา (ปิงคิยะ (Piṅgiya)) ว่า 'กิง นุ ตมฺหา' (Kiṃ nu tamhā) ดังนี้ ๒ คาถา.

Muhuttampīti thokampi. Khaṇampīti na bahukampi. Layampīti manampi. Vayampīti koṭṭhāsampi. Addhampīti divasampi.

บทว่า มุหุตตัมปิ (Muhuttampi) คือแม้เพียงครู่เดียว (Thokampi). บทว่า ขณัมปิ (Khaṇampi) คือแม้ไม่มากนัก. บทว่า ลยัมปิ (Layampi) คือแม้เพียงนิดเดียว (Manampi). บทว่า วยัมปิ (Vayampi) คือแม้เพียงส่วนหนึ่ง (Koṭṭhāsampi). บทว่า อัทธัมปิ (Addhampi) คือแม้เพียงวันหนึ่ง (Divasampi).

111-113. Tato piṅgiyo bhagavato santikā avippavāsameva dīpento ‘‘nāhaṃ tamhā’’tiādimāha. Nāhaṃ yo me…pe… passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti taṃ buddhaṃ maṃsacakkhunā viya manasā passāmi. Namassamāno vivasemi rattinti namassamānova rattiṃ atināmemi.

๑๑๑-๑๑๓. ลำดับนั้น ปิงคิยะ (Piṅgiya) เมื่อจะแสดงความไม่พรากไปจากสำนักของพระผู้มีพระภาคทีเดียว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'นาหัง ตัมหา' (Nāhaṃ tamhā). บทว่า 'นาหัง โย เม...เป...ปัสสามิ นัง มนสา จักขุนาวา' (Nāhaṃ yo me...pe... passāmi naṃ manasā cakkhunāvā) ความว่า เราย่อมเห็นพระพุทธเจ้านั้นด้วยใจ เหมือนเห็นด้วยจักษุเนื้อ (Maṃsacakkhu). บทว่า 'นมัสสมาโน วิวเสมิ รัตติง' (Namassamāno vivasemi rattiṃ) ความว่า เราย่อมยังราตรีให้ล่วงไปด้วยการนอบน้อมอยู่ทีเดียว.

114. Tena [Pg.85] teneva natoti yena yena disābhāgena buddho, tena tenevāhampi nato, tanninno tappoṇoti dasseti.

๑๑๔. บทว่า เตน เตเนว นโต (Tena teneva nato) ความว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ทิศภาคใด แม้เราก็น้อมไปในทิศภาคนั้นๆ ย่อมแสดงว่ามีใจน้อมไปในพระพุทธเจ้านั้น (Tanninna) มีใจโน้มไปในพระพุทธเจ้านั้น (Tappoṇa).

115. Dubbalathāmakassāti appathāmakassa. Atha vā dubbalassa dutthāmakassa ca, balavīriyahīnassāpīti vuttaṃ hoti. Teneva kāyo na paletīti teneva dubbalatthāmakattena kāyo na gacchati, yena buddho, na tena gacchati. ‘‘Na paretī’’tipi pāṭho, so evattho. Tatthāti buddhassa santike. Saṅkappayantāyāti saṅkappagamanena. Tena yuttoti yena buddho, tena yutto payutto anuyuttoti dasseti.

๑๑๕. บทว่า ทุพพลฐามกัสสะ (Dubbalathāmakassa) คือผู้มีกำลังน้อย (Appathāmaka). อีกนัยหนึ่ง คือผู้ทุพพลภาพและมีกำลังทราม (Dutthāmaka) ท่านอธิบายว่า แม้ผู้เสื่อมจากกำลังและวิริยะ (Balavīriyahīna). บทว่า เตเนว กาโย น ปเลติ (Teneva kāyo na paleti) ความว่า ด้วยความเป็นผู้มีกำลังน้อยนั้นนั่นแหละ กายจึงไม่ไป คือพระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ทิศใด กายก็ไม่ไปในทิศนั้น. แม้บทว่า 'น ปเรติ' (Na pareti) ก็เป็นบทอ่านอย่างหนึ่ง มีอรรถอย่างเดียวกัน. บทว่า ตัตถะ (Tattha) คือในสำนักของพระพุทธเจ้า. บทว่า สังกัปปยันตายะ (Saṅkappayantāya) คือด้วยการไปโดยความดำริ (Saṅkappagamana). บทว่า เตน ยุตโต (Tena yutto) คือพระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ทิศใด ก็ประกอบแล้ว (Yutta) พยายามแล้ว (Payutta) ตามประกอบแล้ว (Anuyutta) ในทิศนั้น.

Yena buddhoti yena disābhāgena buddho upasaṅkamitabbo, tena disābhāgena na paleti. Atha vā bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yattha buddho tattha na paleti na gacchati. Na vajatīti purato na yāti. Na gacchatīti nivattati. Nātikkamatīti na upasaṅkamati.

บทว่า เยน พุทโธ (Yena buddho) ความว่า ในทิศภาคใดที่พระพุทธเจ้าพึงเข้าไปเฝ้า กายย่อมไม่ไปในทิศภาคนั้น. อีกนัยหนึ่ง เป็นกรณวิภัตติ (Karaṇavacana) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ (Bhummattha). พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใด กายย่อมไม่ไป ไม่ถึง ณ ที่นั้น. บทว่า น วชติ (Na vajati) คือย่อมไม่ไปข้างหน้า. บทว่า น คัจฉติ (Na gacchati) คือย่อมถอยกลับ (Nivattati). บทว่า นาติกฺกมติ (Nātikkamati) คือย่อมไม่เข้าไปเฝ้า (Upasaṅkamati).

116. Paṅke sayānoti kāmakaddame sayamāno. Dīpā dīpaṃ upallavinti satthārādito satthārādiṃ adhigacchiṃ. Athaddasāsiṃ sambuddhanti sohaṃ evaṃ dudiṭṭhiṃ gahetvā anvāhiṇḍanto atha pāsāṇakacetiye buddhamaddakkhiṃ.

๑๑๖. บทว่า ปังเก สยาโน (Paṅke sayāno) คือนอนอยู่ในตมคือกาม (Kāmakaddama). บทว่า ทีปา ทีปัง อุปัลลวิง (Dīpā dีpaṃ upallaviṃ) ความว่า เราได้บรรลุจากศาสดาเป็นต้นไปยังศาสดาเป็นต้น. บทว่า อถัททสาสิง สัมพุทธัง (Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ) ความว่า เรานั้นถือทิฏฐิชั่ว (Dudiṭṭhi) อย่างนี้แล้วเที่ยวไปอยู่ ต่อมาจึงได้เห็นพระพุทธเจ้าที่ปาสาณกเจดีย์ (Pāsāṇakacetiya).

Tattha semānoti nisajjamāno. Sayamānoti seyyaṃ kappayamāno. Āvasamānoti vasamāno. Parivasamānoti niccaṃ vasamāno.

บทว่า ตัตถะ เสมาโน (Tattha semāno) คือนั่งอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า สยมาโน (Sayamāno) คือสำเร็จการนอน (Seyyaṃ kappayamāno). บทว่า อาวสมาโน (Āvasamāno) คืออาศัยอยู่. บทว่า ปริวสมาโน (Parivasamāno) คืออยู่เป็นนิตย์.

Pallavinti uggamiṃ. Upallavinti uttariṃ, sampallavinti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Addasanti niddesassa uddesapadaṃ. Addasanti passiṃ. Addakkhinti olokesiṃ. Apassinti esiṃ. Paṭivijjhinti vinivijjhiṃ.

บทว่า ปัลลวิง (Pallaviṃ) คือเราได้ขึ้นไป (Uggamiṃ). บทว่า อุปัลลวิง (Upallaviṃ) คือยิ่งขึ้นไป (Uttariṃ). บทว่า สัมปัลลวิง (Sampallaviṃ) เป็นบทที่เพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค (Upasagga). บทว่า อัททสัง (Addasaṃ) เป็นบทอุทเทส (Uddesapada) ของนิเทศ. บทว่า อัททสัง (Addasaṃ) คือเราได้เห็น (Passiṃ). บทว่า อัททักขิง (Addakkhiṃ) คือเราได้มองดู (Olokesiṃ). บทว่า อปัสสิง (Apassiṃ) คือเราได้แสวงหา (Esiṃ). บทว่า ปฏิวิชฌิง (Paṭivijjhiṃ) คือเราได้แทงตลอด (Vinivijjhiṃ).

117. Imissā gāthāya avasāne piṅgiyassa ca bāvarissa ca indriyaparipākaṃ viditvā bhagavā sāvatthiyaṃ ṭhitoyeva suvaṇṇobhāsaṃ muñci. Piṅgiyo bāvarissa buddhaguṇe vaṇṇayanto nisinno eva taṃ obhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti olokento bhagavantaṃ attano purato ṭhitaṃ viya disvā bāvaribrāhmaṇassa ‘‘buddho āgato’’ti ārocesi. Brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā [Pg.86] añjaliṃ paggahetvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi obhāsaṃ pharitvā brāhmaṇassa attānaṃ dassento ubhinnampi sappāyaṃ viditvā piṅgiyameva ālapamāno ‘‘yathā ahū, vakkalī’’ti imaṃ gāthamabhāsi.

๑๑๗. ในเวลาจบคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ (Indriyaparipāka) ของปิงคิยะ (Piṅgiya) และพาวรี (Bāvarī) แล้ว ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี (Sāvatthī) นั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีสีทอง (Suvaṇṇobhāsa). ปิงคิยะกำลังพรรณนาพระพุทธคุณแก่พาวรีอยู่ ขณะนั่งอยู่นั่นเองเห็นพระรัศมีนั้นแล้ว เหลียวดูว่า 'นี่คืออะไร' เห็นพระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ตรงหน้าตน จึงกราบทูลพาวรีพราหมณ์ว่า 'พระพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว'. พราหมณ์ลุกขึ้นจากอาสนะ ประคองอัญชลีแล้วยืนอยู่. พระผู้มีพระภาคก็ทรงแผ่พระรัศมี ทรงแสดงพระองค์แก่พราหมณ์ ทรงทราบความสัปปายะ (Sappāya) แก่ชนทั้งสองแล้ว ทรงตรัสเรียกปิงคิยะนั่นแหละ ตรัสคาถานี้ว่า 'ยถา อหู วักกลี' (Yathā ahū, Vakkalī) เป็นต้น.

Tassattho – yathā vakkalitthero saddhādhimutto ahosi, saddhādhureneva arahattaṃ pāpuṇi, yathā ca soḷasannaṃ eko bhadrāvudho nāma, yathā ca āḷavigotamo ca. Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, tato saddhāya adhimuccanto ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; paṭi. ma. 1.31; kathā. 753) nayena vipassanaṃ ārabhitvā maccudheyyassa pāraṃ nibbānaṃ gamissasīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne piṅgiyo arahatte, bāvarī anāgāmiphale patiṭṭhahi, bāvaribrāhmaṇassa sissā pana pañcasatā sotāpannā ahesuṃ.

อรรถแห่งคาถานั้นคือ – พระวักคลิเถระ (Vakkalitthera) เป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา (Saddhādhimutta) ได้บรรลุพระอรหัตด้วยศรัทธาเป็นประธานฉันใด, และท่านภัทราวุธ (Bhadrāvudha) ผู้เป็นหนึ่งในพราหมณ์ ๑๖ คนฉันใด, และท่านอาฬวกโคตมะ (Āḷavigotama) ฉันใด. แม้ท่านก็จงน้อมใจไปด้วยศรัทธา (Pamuñcassu saddhaṃ) ฉันนั้น, จากนั้นเมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธาแล้ว เริ่มวิปัสสนาด้วยนัยมีอาทิว่า 'สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง' (ธ.ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; ปฏิ.ม. ๑.๓๑; กถา. ๗๕๓) ท่านจักไปถึงฝั่งแห่งแดนแห่งมัจจุ (Maccudheyya) คือพระนิพพาน ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยยอดคือพระอรหัต (Arahattanikūṭa). ในเวลาจบการเทศนา ปิงคิยะได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต, พาวรีได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล, ส่วนศิษย์ของพาวรีพราหมณ์ ๕๐๐ คน ได้เป็นพระโสดาบัน.

Tattha muñcassūti mocassu. Pamuñcassūti mocehi. Adhimuñcassūti tattha adhimokkhaṃ karassu. Okappehīti bahumānaṃ uppādehīti. Sabbe saṅkhārā aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena. Sabbe saṅkhārā dukkhāti dukkhamaṭṭhena. Sabbe dhammā anattāti avasavattanaṭṭhena.

ในบทเหล่านั้น บทว่า มุญจัสสุ (Muñcassu) คือจงปล่อย (Mocassu). บทว่า ปมุญจัสสุ (Pamuñcassu) คือจงปล่อย (Mocehi). บทว่า อธิมุญจัสสุ (Adhimuñcassu) คือจงทำความน้อมใจเชื่อ (Adhimokkha) ในธรรมนั้น. บทว่า โอกัปเปหิ (Okappehi) คือจงยังความเลื่อมใสอย่างยิ่ง (Bahumāna) ให้เกิดขึ้น. บทว่า สัพเพ สังขารา อนิจจา (Sabbe saṅkhārā aniccā) คือโดยอรรถว่ามีแล้วกลับไม่มี. บทว่า สัพเพ สังขารา ทุกขา (Sabbe saṅkhārā dukkhā) คือโดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่ทนได้ยาก (Dukkhamaṭṭha). บทว่า สัพเพ ธัมมา อนัตตา (Sabbe dhammā anattā) คือโดยอรรถว่าไม่เป็นไปในอำนาจ (Avasavattanaṭṭha).

118. Idāni piṅgiyo attano pasādaṃ nivedento ‘‘esa bhiyyotiādimāha. Tattha paṭibhānavāti paṭibhānappaṭisambhidāya upeto.

๑๑๘. บัดนี้ ปิงคิยะ (Piṅgiya) เมื่อจะแจ้งความเลื่อมใสของตน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เอสะ ภิยโย' (Esa bhiyyo). ในคำเหล่านั้น บทว่า ปฏิภาณวา (Paṭibhānavā) คือผู้ประกอบด้วยปฏิภาณปฏิสัมภิทา (Paṭibhānappaṭisambhidā).

Bhiyyo bhiyyoti uparūpari.

บทว่า ภิยโย ภิยโย (Bhiyyo bhiyyo) คือยิ่งๆ ขึ้นไป (Uparūpari).

119. Adhideve abhiññāyāti adhidevakare dhamme ñatvā. Paroparanti hīnapaṇītaṃ, attano ca parassa ca adhidevattakaraṃ sabbadhammajātaṃ avedīti vuttaṃ hoti. Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti kaṅkhīnaṃyeva sataṃ ‘‘nikkaṅkhamhā’’ti paṭijānantānaṃ.

๑๑๙. บทว่า อธิเทเว อภิญญายะ (Adhideve abhiññāya) คือรู้ธรรมที่ทำความเป็นอธิเทพ. บทว่า ปโรปรัง (Paroparaṃ) คือธรรมที่เลวและประณีต (Hīnapaṇīta), ท่านอธิบายว่า รู้แจ้งสภาวธรรมทั้งปวงที่ทำความเป็นอธิเทพของตนและของผู้อื่น. บทว่า กังขีนัง ปฏิชานตัง (Kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ) คือแก่ผู้ที่ยังสงสัยอยู่นั่นแหละ ผู้ปฏิญาณว่า 'เราไม่มีความสงสัยแล้ว' (Nikkaṅkhamhā).

Niddese pārāyanikapañhānanti pārāyanikabrāhmaṇānaṃ pucchānaṃ. Avasānaṃ karotīti antakaro. Koṭiṃ karotīti pariyantakaro. Sīmaṃ mariyādaṃ karotīti paricchedakaro. Nigamaṃ karotīti parivaṭumakaro. Sabhiyapañhānanti na kevalaṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ pañhānaṃ eva, atha kho sabhiyaparibbājakādīnampi pañhānaṃ antaṃ karotīti dassetuṃ ‘‘sabhiyapañhāna’’ntiādimāha.

ในนิเทศ (Niddesa) บทว่า ปารายนิกปัญหานัง (Pārāyanikapañhānaṃ) คือปัญหาของพราหมณ์ปารายนิกะ. บทว่า อวสานัง กโรติ (Avasānaṃ karoti) คือผู้ทำที่สุด (Antakara). บทว่า โกฏิง กโรติ (Koṭiṃ karoti) คือผู้ทำที่สุดรอบ (Pariyantakara). บทว่า สีมัง มริยาทัง กโรติ (Sīmaṃ mariyādaṃ karoti) คือผู้กำหนดขอบเขต (Paricchedakara). บทว่า นิคามัง กโรติ (Nigamaṃ karoti) คือผู้ทำทางรอบ (Parivaṭumakara). บทว่า สภิยปัญหานัง (Sabhiyapañhānaṃ) เป็นต้น ตรัสเพื่อแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะปัญหาของพราหมณ์ปารายนิกะเท่านั้น แต่ยังทำที่สุดแห่งปัญหาของสภิยปริพาชก (Sabhiyaparibbājaka) เป็นต้นด้วย.

120. Asaṃhīranti [Pg.87] rāgādīhi asaṃhāriyaṃ. Asaṅkuppanti asaṅkuppaṃ avipariṇāmadhammaṃ. Dvīhipi padehi nibbānaṃ bhaṇati. Addhā gamissāmīti ekaṃseneva taṃ anupādisesanibbānadhātuṃ gamissāmi. Na mettha kaṅkhāti natthi me ettha nibbāne kaṅkhā. Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti piṅgiyo ‘‘evameva tvampi pamuñcassu saddha’’nti iminā bhagavato ovādena attani saddhaṃ uppādetvā saddhādhureneva ca vimuñcitvā taṃ saddhādhimuttiṃ pakāsento bhagavantaṃ āha – ‘‘evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti. Ayañhettha adhippāyo ‘‘yathā maṃ tvaṃ avaca, evameva maṃ adhimuttacittaṃ dhārehī’’ti.

๑๒๐. คำว่า อสํหีรํ (ใครๆ ก็นำไปไม่ได้) คือ ใครๆ ก็นำไปไม่ได้ด้วยราคะเป็นต้น. คำว่า อสงฺกุปฺปํ (ไม่กำเริบ) คือ ไม่กำเริบ ไม่แปรผัน. ด้วยบททั้งสองนี้ ตรัสถึงพระนิพพาน. คำว่า อทฺธา คมิสฺสามิ (เราจักไปโดยแท้) คือ เราจักไปสู่พระอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นโดยส่วนเดียว. คำว่า น เมตฺถ กงฺขา (ความสงสัยของเราไม่มีในที่นี้) คือ ความสงสัยของเราในพระนิพพานนี้ไม่มี. คำว่า เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตํ (ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วอย่างนี้) ปิงคิยะได้ยังศรัทธาให้เกิดขึ้นในตนด้วยโอวาทของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เธอจงเปลื้องศรัทธาออกอย่างนั้นแหละ’ และหลุดพ้นด้วยศรัทธาเป็นประธาน แล้วประกาศความน้อมใจเชื่อนั้น จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วอย่างนี้’. อธิบายในที่นี้คือ ‘ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วอย่างที่พระองค์ตรัสกับข้าพระองค์’.

Na saṃhariyatīti gahetvā saṃharituṃ na sakkā. Niyogavacananti yuttavacanaṃ. Avatthāpanavacananti sanniṭṭhānavacanaṃ. Imasmiṃ pārāyanavagge yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

คำว่า น สํหริยติ (ใครๆ ก็นำไปไม่ได้) คือ ไม่สามารถจะจับนำไปได้. คำว่า นิโยควจนํ (คำสั่ง) คือ คำที่สมควร. คำว่า อวตฺถาปนวจนํ (คำยืนยัน) คือ คำตัดสิน. ในปารายนวรรคนี้ สิ่งใดที่ไม่ได้กล่าวไว้เป็นระยะๆ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. ที่เหลือทั้งหมดก็ชัดเจนอยู่แล้ว.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา

Pārāyanānugītigāthāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาปารายนานุคีติคาถา จบแล้ว.

Pārāyanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาปารายนวรรค จบแล้ว.

Khaggavisāṇasuttaniddeso

นิทเทสขัคควิสาณสูตร

Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā

อรรถกถาพรรณนาขัคควิสาณสูตร

1. Paṭhamavaggavaṇṇanā

๑. อรรถกถาพรรณนาปฐมวรรค

121. Ito [Pg.88] paraṃ khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’nti ito paraṃ atirekapadamattameva vaṇṇayissāma. Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ettha bhūtesūti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne, ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassasī’’ti evamādīsu khandhapañcake, ‘‘cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe, ‘‘yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave, ‘‘sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte, ‘‘bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike, ‘‘bhūtaṃ bhūtato pajānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato pathavīpabbatādīsu jātā sattā bhūtāti veditabbā. Tesu bhūtesu. Nidhāyāti nikkhipitvā.

๑๒๑. ต่อจากนี้ไป เป็นโอกาสแห่งอรรถกถาพรรณนาขัคควิสาณสูตร. ในที่นั้น เราจักพรรณนาเฉพาะบทที่เกินมาต่อจากคำว่า ‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ’ (วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวง). ในคำเหล่านั้น คำว่า สพฺเพสุ (ในทั้งปวง) คือ ในสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เหลือ. คำว่า ภูเตสุ (ในสัตว์ทั้งหลาย) คือ ในสัตว์ทั้งหลาย. ในที่นี้ คำว่า ภูเตสุ แม้ว่าศัพท์ว่า ‘ภูตะ’ จะปรากฏในคำมีอาทิว่า ‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติยํ’ (อาบัติปาจิตตีย์ในภูต) (ปาจิ. 69) ในความหมายว่ามีอยู่, ในขันธ์ ๕ มีอาทิว่า ‘ภุตมิทํ สาริปุตฺต สมนุปสฺสสี’ (สารีบุตร เธอพิจารณาเห็นภูตนี้หรือ), ในรูปที่มีธาตุดินเป็นต้น ๔ ชนิด มีอาทิว่า ‘จตฺตาโร โข ภิกฺขุ มหาภูตา เหตุ’ (ภิกษุทั้งหลาย มหาภูต ๔ เป็นเหตุ) (ม. อุ. 3.86), ในพระขีณาสพ มีอาทิว่า ‘โย จ กาลฆโส ภูโต’ (ผู้ใดเป็นภูตะผู้กินกาล) (ชา. 1.2.190), ในสัตว์ทั้งปวง มีอาทิว่า ‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ’ (สัตว์ทั้งปวงในโลกจักทอดทิ้งกาย) (ที. ม. 2.220), ในต้นไม้เป็นต้น มีอาทิว่า ‘ภูตคามปาตพฺยตายา’ (เพราะการทำลายภูตคาม) (ปาจิ. 90), ในหมู่สัตว์ตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกลงมา มีอาทิว่า ‘ภูตํ ภูตโต ปชานาติ’ (รู้ภูตโดยความเป็นภูต) (ม. มู. 1.3). แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในแผ่นดินและภูเขาเป็นต้น โดยไม่จำกัด ชื่อว่า ภูตะ. ในสัตว์เหล่านั้น. คำว่า นิธาย (วางไว้แล้ว) คือ วางลงแล้ว.

Daṇḍanti kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritañca manoduccaritañca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṃ kiñci ekampi. Tesampīti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo khettajo dinnako antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ.

คำว่า ทณฺฑํ (อาชญา) คือ กายทัณฑ์ วจีทัณฑ์ มโนทัณฑ์, นี้เป็นชื่อเรียกกายทุจริตเป็นต้น. กายทุจริตย่อมลงโทษ จึงชื่อว่า ทัณฑ์, กล่าวคือ ย่อมเบียดเบียน ย่อมยังความพินาศให้ถึง. วจีทุจริตและมโนทุจริตก็เช่นกัน. หรือว่า ทัณฑ์คือไม้เท้าสำหรับตี, ก็กล่าวว่า วางทัณฑ์นั้นลงแล้ว. คำว่า อวิเหฐยํ (ไม่เบียดเบียน) คือ ไม่เบียดเบียน. คำว่า อญฺญตรมฺปิ (แม้คนใดคนหนึ่ง) คือ แม้คนใดคนหนึ่ง. คำว่า เตสํปิ (แม้ของสัตว์เหล่านั้น) คือ ของสัตว์ทั้งปวงเหล่านั้น. คำว่า น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย (ไม่พึงปรารถนาบุตร) คือ ไม่พึงปรารถนาบุตรคนใดคนหนึ่งในบุตร ๔ จำพวกนี้ คือ อัตตชะ (เกิดเอง) เขตตชะ (เกิดในเขต) ทินนกะ (บุตรบุญธรรม) อันเตวาสิกะ (ศิษย์). คำว่า กุโต สหายํ (สหายจักมีมาแต่ไหน) คือ ความปรารถนาสหายนั้นจักมีมาแต่ไหน.

Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānaṭṭhena eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Samaṇasahassassapi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko, evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko[Pg.89]. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti eko. Evaṃ adutiyaṭṭhena eko.

คำว่า เอกะ (ผู้เดียว) คือ ผู้เดียวโดยการบวช, ผู้เดียวโดยความเป็นผู้ไม่มีสอง, ผู้เดียวโดยการละตัณหา, ผู้เดียวโดยเป็นผู้ปราศจากกิเลสโดยสิ้นเชิง, ผู้เดียวโดยเป็นผู้ตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิ. แม้เมื่ออยู่ในท่ามกลางภิกษุพันรูป ก็เป็นผู้เดียวเพราะตัดคิหิสังโยชน์ได้แล้ว, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยการบวช. ผู้เดียวยืนอยู่, ผู้เดียวเดินไป, ผู้เดียวนั่งอยู่, ผู้เดียวนอน, ผู้เดียวประพฤติอิริยาบถ, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยความเป็นผู้ไม่มีสอง.

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

‘บุรุษผู้มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง ท่องเที่ยวไปในสงสารตลอดกาลนาน ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสาร คือ ความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปได้.

‘‘Evamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

‘ภิกษุผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว ไม่ยึดมั่น มีสติ พึงเที่ยวไป เพราะรู้โทษอย่างนี้ และรู้ว่าตัณหาเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์’ ดังนี้. (อิติวุ. 15, 105; มหานิ. 191; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทเทส 107) –

Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยการละตัณหา. กิเลสทั้งปวงของท่านละได้แล้ว ถอนรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ไม่มีอีกต่อไป มีอันไม่เกิดอีกในอนาคต, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยเป็นผู้ปราศจากกิเลสโดยสิ้นเชิง. เป็นผู้ไม่มีอาจารย์ เป็นผู้ตรัสรู้เอง ตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิด้วยตนเอง, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยเป็นผู้ตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิ.

Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ – yā paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu paṭipatticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo yā iriyāpathacariyā’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā ‘‘adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.29) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyā vuttā. Tāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇo nāma khaggamigasiṅgaṃ.

ย่อมประพฤติซึ่งจริยา ๘ ประการเหล่านี้ คือ จริยาคืออิริยาบถ ในอิริยาบถ ๔ ของท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปณิธิ, จริยาคืออายตนะ ในอายตนะภายใน ของท่านผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, จริยาคือสติ ในสติปัฏฐาน ๔ ของท่านผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท, จริยาคือสมาธิ ในฌาน ๔ ของท่านผู้ประกอบตามในอธิจิต, จริยาคือญาณ ในอริยสัจ ๔ ของท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, จริยาคือมรรค ในอริยมรรค ๔ ของท่านผู้ปฏิบัติชอบ, จริยาคือปฏิปัตติ ในสามัญญผล ๔ ของท่านผู้บรรลุผลแล้ว, จริยาคือโลกัตถะ ในสัตว์ทั้งปวง ของพระพุทธเจ้า ๓ พระองค์, ในที่นั้น โดยส่วนแห่งพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลาย. ดังที่พระบาลีกล่าวไว้ว่า ‘จริยา คือ จริยา ๘ ประการ คือ อิริยาบถจริยา’ ดังนี้ (จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๒๑; ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) โดยพิสดาร. พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาเหล่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง จริยา ๘ ประการอื่นเหล่านี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า ‘เมื่อน้อมใจเชื่อ ย่อมประพฤติด้วยศรัทธา, เมื่อประคองไว้ ย่อมประพฤติด้วยวิริยะ, เมื่อตั้งมั่น ย่อมประพฤติด้วยสติ, เมื่อไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมประพฤติด้วยสมาธิ, เมื่อรู้ชัด ย่อมประพฤติด้วยปัญญา, เมื่อรู้แจ้ง ย่อมประพฤติด้วยวิญญาณ, กุศลธรรมทั้งหลายย่อมยัง...ให้ดำเนินไปแก่ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงประพฤติด้วยอายตนจริยา, ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ย่อมบรรลุคุณวิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงประพฤติด้วยวิเสสจริยา’ ดังนี้ (จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๒๑; ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๙๗; ๓.๒๙). พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาเหล่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า ขัคควิสาณกัปปะ คือ ขัคควิสาณะ ได้แก่ เขาสัตว์แรด.

Kappa [Pg.90] -saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññatticchedavikappalesasamantabhāvasadisādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. ‘‘Satthukappena vata kira, bho, sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.260) sadiso, paṭibhāgoti attho. Idha panassa sadiso paṭibhāgoti attho veditabbo, khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.

อนึ่ง คำว่า ‘กัปปะ’ นี้ มีอรรถหลายอย่าง มีอรรถว่าความเชื่อมั่น, อรรถว่าการเรียกขาน, อรรถว่ากาล, อรรถว่าบัญญัติ, อรรถว่าการตัด, อรรถว่าการเลือก, อรรถว่าส่วนน้อย, อรรถว่าความทั่วถึง, อรรถว่าเสมอเหมือน เป็นต้น. จริงอยู่ คำว่า ‘กัปปะ’ นั้น มีอรรถว่าความเชื่อมั่น ในประโยคมีอาทิว่า ‘ข้อนี้เป็นสิ่งที่ควรเชื่อมั่นของท่านพระโคดม, เหมือนอย่างที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็น’ ดังนี้ (ม.อุ. ๑.๓๘๗). มีอรรถว่าการเรียกขาน ในประโยคมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปป์ ๕ อย่าง’ ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๒๕๐). มีอรรถว่ากาล ในประโยคมีอาทิว่า ‘เราอยู่ด้วยกาลเป็นนิตย์’ ดังนี้ (ม.อุ. ๑.๓๘๗). มีอรรถว่าบัญญัติ ในประโยคมีอาทิว่า ‘พระกัปปะผู้มีอายุ’ ดังนี้ (สุ.นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิทเทส กัปปมาณวกปุจฉา ๑๑๗, กัปปมาณวกปุจฉานิทเทส ๖๑). มีอรรถว่าการตัด ในประโยคมีอาทิว่า ‘ประดับแล้ว มีผมและหนวดอันตัดแต่งแล้ว’ ดังนี้ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘). มีอรรถว่าการเลือก ในประโยคมีอาทิว่า ‘กัปป์ ๒ องคุลี ย่อมควร’ ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๔๖). มีอรรถว่าส่วนน้อย ในประโยคมีอาทิว่า ‘มีส่วนน้อยที่จะนอน’ ดังนี้ (อ.อัฏฐกนิบาต ๘.๘๐). มีอรรถว่าความทั่วถึง ในประโยคมีอาทิว่า ‘ยังป่าไผ่ให้สว่างทั่วถึงทั้งหมด’ ดังนี้ (สํ.สคาถวรรค ๑.๙๔). มีอรรถว่าเสมอเหมือน ในประโยคมีอาทิว่า ‘ท่านผู้เจริญ เราไม่รู้เลยว่า กำลังสนทนากับสาวกผู้เสมอเหมือนพระศาสดา’ ดังนี้ (ม.อุ. ๑.๒๖๐) คือมีอรรถว่าส่วนเปรียบเทียบ. ในที่นี้ พึงทราบอรรถว่าเสมอเหมือน คือส่วนเปรียบเทียบ, ชื่อว่าเสมอเหมือนเขาสัตว์แรด. นี้เป็นการพรรณนาอรรถโดยบทในที่นี้ก่อน.

Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattiyamānesu tappaṭipakkhabhūtāya mettāya hitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhenti, tathā aviheṭhayaṃ, aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhī’’ti ayaṃ tāva adhippāyo.

ส่วนโดยอธิปรายานุสนธิ พึงทราบอย่างนี้ว่า ‘อาชญาที่กล่าวมานี้ เมื่อยังเป็นไปในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่เป็นประโยชน์, เมื่ออาชญานั้นไม่เป็นไปในสัตว์เหล่านั้น, ด้วยเมตตาอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออาชญานั้น และด้วยการนำประโยชน์เข้าไปให้ในสัตว์ทั้งปวง, วางอาชญาลงแล้ว, และเพราะความเป็นผู้มีอาชญาอันวางลงแล้วนั่นเอง, เหมือนอย่างสัตว์ทั้งหลายผู้มีอาชญาอันยังไม่วางลง ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยอาชญาบ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ด้วยมือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ฉันใด, ไม่เบียดเบียนฉันนั้น, แม้บางคนในสัตว์เหล่านั้น อาศัยเมตตากัมมัฏฐานนี้แล้ว, วิปัสสนาเห็นสิ่งที่เป็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ในที่นั้น และสิ่งที่เป็นสังขารอื่นจากนั้น โดยอนุโลมตามนั้นแล้ว, เราได้บรรลุพระปัจเจกโพธินี้แล้ว’ ดังนี้ นี้เป็นอธิปรายะก่อน.

Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte punāhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti. Atha paccekabuddho āha – ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ [Pg.91] kiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantukāmo mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti vutte so paccekasambuddho ‘‘na puttamiccheyya, kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenaṭṭhena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi (su. ni. aṭṭha. 1.35).

ส่วนอนุสนธิมีดังนี้ – เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พวกอำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลถามว่า ‘บัดนี้ ท่านผู้เจริญ จะเสด็จไปที่ไหน?’ แต่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงรำพึงว่า ‘พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าในกาลก่อนประทับอยู่ที่ไหน?’ ทรงทราบแล้วว่า ‘ที่ภูเขาคันธมาทน์’ เมื่อตรัสอย่างนั้นแล้ว พวกอำมาตย์ก็ทูลถามอีกว่า ‘บัดนี้ ท่านผู้เจริญ จะละพวกข้าพระองค์เสีย ไม่ปรารถนาแล้วหรือ?’ ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า ‘ไม่พึงปรารถนาบุตร’ ดังนี้ทั้งหมด. ในที่นั้น มีอธิปรายะดังนี้ – บัดนี้ เราไม่พึงปรารถนาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แม้บุตรในบรรดาสิ่งที่เกิดจากตนเป็นต้น, ไฉนจะปรารถนาสหายเช่นพวกท่านเล่า. เพราะฉะนั้น ในพวกท่านก็ดี ผู้ใดปรารถนาจะไปกับเรา หรือปรารถนาจะเป็นเช่นเรา, ผู้นั้นพึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนเขาสัตว์แรด. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพวกอำมาตย์เหล่านั้นทูลว่า ‘บัดนี้ ท่านผู้เจริญ จะละพวกข้าพระองค์เสีย ไม่ปรารถนาแล้วหรือ?’ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสว่า ‘ไม่พึงปรารถนาบุตร, ไฉนจะปรารถนาสหายเล่า’ ดังนี้แล้ว ทรงเห็นคุณของการเที่ยวไปผู้เดียวด้วยอรรถที่ตรัสไว้แล้วของพระองค์ ทรงบันเทิงพระทัย ทรงเกิดปีติโสมนัส ทรงเปล่งอุทานนี้ (สุ.นิ.อรรถกถา ๑.๓๕).

Tattha tasāti vipāsakiriyā. Thāvarāti khīṇāsavā. Bhayabheravāti khuddānukhuddakā cittutrāsā. Nidhāyāti chaḍḍetvā. Nidahitvāti ṭhapetvā. Oropayitvāti adhokaritvā. Samoropayitvāti adhogataṃ vissajjetvā. Nikkhipitvāti tato apanetvā. Paṭippassambhitvāti sannisīdāpetvā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ตสา’ คือ กิริยาที่ยังไม่สิ้นกิเลส. บทว่า ‘ถาวรา’ คือ พระขีณาสพ. บทว่า ‘ภยเภรวา’ คือ ความหวาดกลัวในใจเล็กน้อย. บทว่า ‘นิธาย’ คือ ทิ้งเสียแล้ว. บทว่า ‘นิธหิตวา’ คือ ตั้งไว้แล้ว. บทว่า ‘โอโรปยิตวา’ คือ ทำให้ต่ำลงแล้ว. บทว่า ‘สมโอโรปยิตวา’ คือ ปล่อยสิ่งที่ลงต่ำแล้ว. บทว่า ‘นิกฺขิปิตวา’ คือ นำออกไปจากที่นั้นแล้ว. บทว่า ‘ปฏิปัสสัมภิตวา’ คือ ทำให้สงบระงับแล้ว.

Ālapananti ādito lapanaṃ. Sallapananti sammā lapanaṃ. Ullapananti uddhaṃ katvā lapanaṃ. Samullapananti punappunaṃ uddhaṃ katvā lapanaṃ.

บทว่า ‘อาลปนะ’ คือ การพูดตั้งแต่ต้น. บทว่า ‘สัลลปนะ’ คือ การพูดโดยชอบ. บทว่า ‘อุลลปนะ’ คือ การพูดให้สูงขึ้น. บทว่า ‘สมุลลปนะ’ คือ การพูดให้สูงขึ้นซ้ำๆ.

Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇīyantīti ‘‘pattī’’ti vuttāni. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso.

อิริยาบถจริยา คือการประพฤติของอิริยาบถ หมายถึงการเป็นไป. ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนอายตนจริยา คือการประพฤติสติสัมปชัญญะในอายตนะทั้งหลาย. ปัตติ คือผลทั้งหลาย. เพราะผลเหล่านั้นอันบุคคลพึงบรรลุได้ จึงชื่อว่า “ปัตติ”. อัตถะ (ประโยชน์) อันเป็นไปในปัจจุบันและสัมปรายิกะของหมู่สัตว์ ชื่อว่า โลกัตถะ นี้เป็นข้อแตกต่าง.

Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento ‘‘catūsu iriyāpathesū’’tiādimāha. Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni, vohāravasena pana aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāge lokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padesatoti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento ‘‘paṇidhisampannāna’’ntiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathāva ṭhitiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงภูมิของจริยาเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ในอิริยาบถ ๔”. ในสติปัฏฐานทั้งหลาย หมายถึงสติปัฏฐานที่เป็นอารมณ์ ก็ไม่ต่างจากสติ แต่กล่าวโดยโวหารทำให้เหมือนต่างกัน. ในอริยสัจทั้งหลาย กล่าวโดยการกำหนดสัจจะแต่ละอย่างด้วยโลกียสัจจญาณในส่วนเบื้องต้น. ในอริยมรรคทั้งหลาย และในสามัญญผลทั้งหลาย ก็กล่าวโดยโวหารเท่านั้น. โดยบางส่วน หมายถึงในส่วนหนึ่งของโลกัตถจริยา. เพราะโลกัตถจริยาโดยไม่เหลือส่วนนั้น พระพุทธเจ้าเท่านั้นที่ทรงกระทำ. อีกอย่างหนึ่ง ทรงแสดงจริยาเหล่านั้นโดยบุคคลผู้กระทำ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยปณิธิ”. ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า “ผู้สมบูรณ์ด้วยปณิธิ” ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันสงบ คือผู้สมบูรณ์ด้วยความตั้งมั่นแห่งอิริยาบถทั้งหลาย ผู้มีอิริยาบถไม่หวั่นไไว ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันสงบเหมาะสมแก่ความเป็นภิกษุ.

Indriyesu [Pg.92] guttadvārānanti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaṃ ekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā, tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhiṃ anuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena sampannānaṃ. Sammā paṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe. Tathāgatānanti tathā āgatānaṃ. Arahantānanti dūrakilesānaṃ. Sammāsambuddhānanti sammā sāmañca sabbadhammabuddhānaṃ. Imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā pakāsito eva.

“ของบุคคลผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย” หมายถึง ผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วโดยทวารแต่ละอย่างที่เกิดขึ้นในอารมณ์ของตนๆ ในอินทรีย์ ๖ มีตาเป็นต้น, ของบุคคลผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วเหล่านั้น. ในที่นี้ คำว่า “ทวาร” ได้แก่ ตาเป็นต้น โดยเป็นทวารแห่งการเกิดขึ้น. “ของบุคคลผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท” หมายถึง ผู้มีวัตรคือการอยู่ด้วยความไม่ประมาทในศีลเป็นต้น. “ของบุคคลผู้ประกอบตามในอธิจิตต์” หมายถึง ผู้ประกอบตามในสมาธิอันนับว่าเป็นอธิจิตต์ โดยเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. “ของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา” หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยญาณที่ดำเนินไปตั้งแต่การกำหนดนามรูปเป็นต้น จนถึงโคตรภูญาณ. “ของบุคคลผู้ปฏิบัติชอบแล้ว” หมายถึง ในขณะแห่งมรรค ๔. “ของบุคคลผู้บรรลุผลแล้ว” หมายถึง ในขณะแห่งผล ๔. “ของพระตถาคตทั้งหลาย” หมายถึง ผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น. “ของพระอรหันต์ทั้งหลาย” หมายถึง ผู้ไกลจากกิเลส. “ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย” หมายถึง ผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เองซึ่งธรรมทั้งปวง. อรรถแห่งบทเหล่านี้ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว.

Padesato paccekabuddhānanti paccekasambuddhānaṃ ekadesato. Sāvakānanti sāvakānampi ekadesato. Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhapentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhapento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyāvasena. Evaṃ paṭipannassāti sahāvajjanāya indriyacariyāya paṭipannassa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati.

“โดยบางส่วนของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย” หมายถึง โดยส่วนหนึ่งของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย. “ของพระสาวกทั้งหลาย” หมายถึง โดยส่วนหนึ่งของพระสาวกทั้งหลายด้วย. “อธิมุจจันโต” หมายถึง กระทำอธิโมกข์. “สัทธาย จรติ” หมายถึง เป็นไปโดยอำนาจแห่งศรัทธา. “ปัคคัณหันโต” หมายถึง เพียรพยายามด้วยวิริยะในสัมมัปปธาน ๔. “อุปัฏฐเปนโต” หมายถึง ตั้งอารมณ์ไว้ด้วยสติ. “อวิกเขปัง กะโรนโต” หมายถึง ไม่กระทำความฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งสมาธิ. “ปชานันโต” หมายถึง รู้โดยประการแห่งปัญญาที่รู้สัจจะ ๔. “วิชานันโต” หมายถึง รู้อารมณ์ด้วยอาวัชชนวิญญาณอันมีชวนะที่สัมปยุตด้วยอินทรีย์เป็นเบื้องหน้า. “ด้วยวิญญาณจริยา” หมายถึง โดยอำนาจแห่งอาวัชชนวิญญาณจริยา. “ของบุคคลผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนี้” หมายถึง ของบุคคลผู้ปฏิบัติแล้วด้วยอินทรียจริยาพร้อมด้วยอาวัชชนะ. “กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไป” หมายถึง กุศลธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา ย่อมเป็นไปอย่างแรงกล้า, หมายถึง ย่อมเป็นไป. “ด้วยอายตนจริยา” หมายถึง ด้วยการประพฤติอันเป็นไปอย่างแรงกล้าแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย, กล่าวคือ การประพฤติที่เป็นไป. “ย่อมบรรลุคุณวิเศษ” หมายถึง ย่อมบรรลุคุณวิเศษโดยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ ตทังคะ สมุจเฉท และปฏิปัสสัทธิ.

Dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyātiādīsu sammā passati, sammā vā tāya passanti, pasaṭṭhā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi, tassā sammādiṭṭhiyā nibbānapaccakkhakaraṇena dassanacariyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappenti, pasaṭṭho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo. Tassa ārammaṇe cittassa abhiniropanacariyā. Sammā vadati, sammā vā tāya vadanti, pasaṭṭhā sundarā vā vācāti sammāvācā, micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassā catubbidhavacīsaṃvarapariggahacariyā. Sammā karoti, sammā vā tena [Pg.93] karonti, pasaṭṭhaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto, micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānacariyā. Sammā ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasaṭṭho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo, micchāājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa vodānacariyā parisuddhacariyā. Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasaṭṭho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo, tassa paggahacariyā. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti, pasaṭṭhā sundarā vā satīti sammāsati, tassā upaṭṭhānacariyā. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasaṭṭho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi, tassa avikkhepacariyā.

“ทัสสนจริยาและสัมมาทิฏฐิเป็นต้น” ในบทเหล่านั้น “สัมมาทิฏฐิ” คือ เห็นชอบ, หรือเห็นด้วยทิฏฐินั้นโดยชอบ, หรือทิฏฐิอันประเสริฐงดงาม. ทัสสนจริยาของสัมมาทิฏฐินั้น คือการประจักษ์แจ้งพระนิพพาน. “สัมมาสังกัปเปติ” คือ ดำริชอบ, หรือดำริด้วยสังกัปปะนั้นโดยชอบ, หรือสังกัปปะอันประเสริฐงดงาม คือสัมมาสังกัปปะ. จริยาคือการน้อมจิตเข้าไปในอารมณ์ของสัมมาสังกัปปะนั้น. “สัมมาวาจา” คือ พูดชอบ, หรือพูดด้วยวาจานั้นโดยชอบ, หรือวาจาอันประเสริฐงดงาม. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉาวาจา. จริยาคือการกำหนดรวบรวมวาจาสังวร ๔ ประการของสัมมาวาจานั้น. “สัมมากัมมันตะ” คือ กระทำชอบ, หรือกระทำด้วยกรรมนั้นโดยชอบ, หรือกรรมอันประเสริฐงดงาม. สัมมากรรมนั่นแหละคือสัมมากัมมันตะ. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉากัมมันตะ. จริยาคือการเกิดขึ้นแห่งกายสังวร ๓ ประการของสัมมากัมมันตะนั้น. “สัมมาอาชีวะ” คือ เลี้ยงชีพชอบ, หรือเลี้ยงชีพด้วยอาชีวะนั้นโดยชอบ, หรืออาชีวะอันประเสริฐงดงาม. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ. จริยาคือความบริสุทธิ์ของสัมมาอาชีวะนั้น. “สัมมาวายามะ” คือ พยายามชอบ, หรือพยายามด้วยวายามะนั้นโดยชอบ, หรือวายามะอันประเสริฐงดงาม. จริยาคือการประคองไว้ของสัมมาวายามะนั้น. “สัมมาสติ” คือ ระลึกชอบ, หรือระลึกด้วยสตินั้นโดยชอบ, หรือสติอันประเสริฐงดงาม. จริยาคือการปรากฏแห่งสัมมาสตินั้น. “สัมมาสมาธิ” คือ ตั้งมั่นชอบ, หรือตั้งมั่นด้วยสมาธินั้นโดยชอบ, หรือสมาธิอันประเสริฐงดงาม. จริยาคือความไม่ฟุ้งซ่านของสัมมาสมาธินั้น.

Takkappoti tena kappo, evarūpoti attho. Tassadisoti tena sadiso, ‘‘tassadiko’’ti vā pāṭho. Tappaṭibhāgoti tena paṭibhāgo tappaṭibhāgo, edisoti attho. Sādurasaṃ atikkantaṃ loṇaṃ atiloṇaṃ. Loṇakappoti loṇasadisoti vuccati. Atitittakanti atikkantatittakaṃ, pucimandādikappo tittakasadisoti vuccati. Atimadhuranti khīrapāyāsādikaṃ. Himakappoti himodakasadiso. Satthukappoti satthunā buddhena sadiso. Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ.

คำว่า ตักกัปโป หมายถึง มีรูปอย่างนั้นด้วยสิ่งนั้น คือ มีรูปอย่างนี้. คำว่า ตัสสทิโส หมายถึง เหมือนด้วยสิ่งนั้น หรืออีกนัยหนึ่งคือ ตัสสทิโก ก็เป็นบทอ่าน. คำว่า ตัปปฏิภาโค หมายถึง ส่วนเปรียบด้วยสิ่งนั้น คือ ตัปปฏิภาโค มีความหมายว่า เช่นนี้. เกลือที่เกินรสอร่อย (คือเค็มเกินไป) เรียกว่า อติโลณะ. คำว่า โลณกัปโป หมายถึง เหมือนเกลือ ดังนี้. คำว่า อติติตตกัง หมายถึง รสที่เกินความขม, คำว่า ปุจิมันทาทิกัปโป (เหมือนสะเดาเป็นต้น) เรียกว่า เหมือนความขม. คำว่า อติมธุรัง หมายถึง (ของหวานจัด) มีข้าวมธุปายาสเป็นต้น. คำว่า หิมกัปโป หมายถึง เหมือนน้ำแข็ง. คำว่า สัตถุกัปโป หมายถึง เหมือนพระศาสดาคือพระพุทธเจ้า. คำว่า เอวเมวะ เป็นการเชื่อมโยงอุปมา.

Tatrāyaṃ etassa paccekabuddhassa saṅkhepena vipassanāācikkhanavidhiṃ dassetvā gamissāma. Tattha nāmarūpapariggahaṃ kātukāmo paccekabodhisatto rūpārūpaaṭṭhasamāpattīsu yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni ca taṃsampayutte ca phassādayo dhamme lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāma’’nti vavatthapeti. Tato tassa paccayaṃ pariyesanto ‘‘hadayavatthuṃ nissāya pavattatī’’ti passati. Puna vatthussa paccayabhūtāni ca upādārūpāni ca passitvā ‘‘idaṃ sabbaṃ ruppanato rūpa’’nti pariggaṇhāti. Puna tadubhayaṃ ‘‘namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpa’’nti evaṃ saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. Samathayānikavasenetaṃ vuttaṃ. Vipassanāyāniko pana catudhātuvavatthānamukhena bhūtupādāyarūpāni paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ruppanato rūpa’’nti passati. Tato evaṃ paricchinnarūpassa cakkhādīni nissāya pavattamānā arūpadhammā āpāthamāgacchanti. Tato sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘idaṃ nāma’’nti passati, so [Pg.94] ‘‘idaṃ nāmaṃ, idaṃ rūpa’’nti dvedhā vavatthapeti. Evaṃ vavatthapetvā ‘‘nāmarūpato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthī’’ti passati.

ในที่นี้ เราจักแสดงวิธีบอกวิปัสสนาโดยย่อของพระปัจเจกพุทธเจ้านั้นแล้วไป. ในการนั้น พระปัจเจกโพธิสัตว์ผู้ปรารถนาจะกำหนดนามรูป ย่อมเข้าสมาบัติ ๘ ทั้งที่เป็นรูปและอรูปฌานใดฌานหนึ่งแล้วออกจากฌาน กำหนดองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น และธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยฌานนั้น โดยลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน แล้วบัญญัติว่า “ธรรมทั้งหมดนี้เป็นนาม เพราะน้อมไปสู่อารมณ์โดยอาการน้อมไป”. จากนั้น เมื่อแสวงหาปัจจัยของนามนั้น ก็เห็นว่า “นามนั้นอาศัยหทัยวัตถุจึงเป็นไป”. อีกทั้ง เมื่อเห็นอุปาทารูปทั้งหลายที่เป็นปัจจัยของวัตถุนั้น ก็กำหนดว่า “สิ่งทั้งหมดนี้เป็นรูป เพราะแตกสลายไป”. อีกทั้ง บัญญัตินามรูปโดยย่อว่า “นามมีลักษณะน้อมไป, รูปมีลักษณะแตกสลายไป” ดังนี้. ข้อนี้กล่าวโดยนัยแห่งสมถยานิกะ. ส่วนวิปัสสนายานิกะ กำหนดภูตรูปและอุปาทารูปโดยอาศัยการกำหนดธาตุ ๔ แล้วเห็นว่า “สิ่งทั้งหมดนี้เป็นรูป เพราะแตกสลายไป”. จากนั้น อรูปธรรมทั้งหลายที่อาศัยจักขุเป็นต้น ซึ่งเป็นไปในรูปที่กำหนดแล้วอย่างนี้ ย่อมปรากฏขึ้น. จากนั้น เมื่อรวมอรูปธรรมทั้งหมดนั้นเข้าด้วยลักษณะน้อมไป ก็เห็นว่า “นี่คือนาม”, เขาจึงบัญญัติเป็นสองอย่างว่า “นี่คือนาม, นี่คือรูป”. เมื่อบัญญัติอย่างนี้แล้ว ก็เห็นว่า “นอกจากนามรูปแล้ว ไม่มีสัตว์ บุคคล เทวดา หรือพรหมอื่นใด”.

Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti ‘‘satto’’ti sammuti. (saṃ. ni. 1.171;

mi. pa. 2.1.1;

kathā. 233);

เหมือนอย่างว่า เมื่อมีองค์ประกอบทั้งหลายอยู่ ย่อมมีเสียงว่า “รถ” ฉันใด; เมื่อมีขันธ์ทั้งหลายอยู่ ย่อมมีการสมมติว่า “สัตว์” ฉันนั้น. (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.171; มิลินทปัญหา 2.1.1; กถาวัตถุ 233);

Evameva pañcasu upādānakkhandhesu santesu ‘‘satto puggalo’’ti vohāramattaṃ hotīti evamādinā nayena nāmarūpānaṃ yāthāvadassanasaṅkhātena diṭṭhivisuddhibhūtena ñāṇena nāmarūpaṃ pariggahetvā puna tassa paccayampi pariggaṇhanto vuttanayena nāmarūpaṃ pariggahetvā ‘‘ko nu kho imassa hetū’’ti pariyesanto ahetuvādavisamahetuvādesu dosaṃ disvā rogaṃ disvā tassa nidānaṃ samuṭṭhānampi pariyesanto vejjo viya tassa hetuñca paccayañca pariyesanto avijjā taṇhā upādānaṃ kammanti ime cattāro dhamme nāmarūpassa uppādapaccayattā ‘‘hetū’’ti. Āhāraṃ upatthambhanapaccayattā ‘‘paccayo’’ti ca passati. Imassa hi kāyassa avijjādayo tayo dhammā mātā viya dārakassa upanissayā honti, kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ, āhāro dhāti viya dārakassa sandhārakoti. Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā puna ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) nayena nāmakāyassapi paccayaṃ pariggaṇhāti, evaṃ pariggaṇhanto ‘‘atītānāgatāpi dhammā evameva vattantī’’ti sanniṭṭhānaṃ karoti.

เช่นเดียวกัน เมื่อมีอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ย่อมมีการเรียกขานว่า “สัตว์ บุคคล” เท่านั้น ดังนี้ ด้วยนัยมีประมาณเท่านี้ กำหนดนามรูปด้วยญาณอันเป็นภูมิแห่งทิฏฐิวิสุทธิ์ ซึ่งนับว่าเป็นการเห็นนามรูปตามความเป็นจริง. อีกทั้ง เมื่อกำหนดปัจจัยของนามรูปนั้นอีก โดยกำหนดนามรูปด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว แสวงหาว่า “อะไรหนอเป็นเหตุของนามรูปนี้”. เมื่อเห็นโทษ เห็นโรคในอเหตุกวาทะและวิสมเหตุกวาทะ แสวงหาแม้ซึ่งเหตุและที่ตั้งของโรค เหมือนแพทย์แสวงหาเหตุและปัจจัยของโรค. ก็เห็นธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน กรรม ว่าเป็น “เหตุ” เพราะเป็นปัจจัยให้เกิดนามรูป. และเห็นอาหารว่าเป็น “ปัจจัย” เพราะเป็นปัจจัยอุปถัมภ์. อนึ่ง ธรรม ๓ ประการมีอวิชชาเป็นต้น ย่อมเป็นอุปนิสัยของกายนี้ เหมือนมารดาของเด็ก, กรรมเป็นผู้ให้กำเนิดเหมือนบิดาของบุตร, อาหารเป็นเครื่องทรงไว้เหมือนแม่นมของเด็ก. เมื่อกำหนดปัจจัยของรูปกายอย่างนี้แล้ว อีกทั้งกำหนดปัจจัยของนามกายด้วยนัยมีอาทิว่า “อาศัยจักขุและรูป จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้น” (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค 4.60; กถาวัตถุ 465). เมื่อกำหนดอย่างนี้ ย่อมทำความตกลงใจว่า “ธรรมทั้งหลายในอดีตและอนาคตก็เป็นไปอย่างนี้เหมือนกัน”.

Tassa yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti pañcavidhā vicikicchā vuttā.

ความสงสัย ๕ ประการที่กล่าวไว้เกี่ยวกับส่วนอดีตว่า “เราเคยมีมาแล้วในอดีตกาลหรือหนอ, เราไม่เคยมีมาแล้วหรือหนอ, เราเป็นอะไรหนอ, เราเป็นอย่างไรหนอ, เราเคยเป็นอะไรแล้วจึงเป็นอะไรมาแล้วหนอในอดีตกาล”.

Yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā.

และความสงสัย ๕ ประการที่กล่าวไว้เกี่ยวกับส่วนอนาคตว่า “เราจักมีในอนาคตกาลหรือหนอ, เราจักไม่มีหรือหนอ, เราจักเป็นอะไรหนอ, เราจักเป็นอย่างไรหนอ, เราจักเป็นอะไรแล้วจึงจักเป็นอะไรหนอในอนาคตกาล” (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ 1.18; สังยุตตนิกาย นิทานวรรค 2.20).

Yāpi [Pg.95] etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃkathī hoti ‘‘ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) chabbidhā vicikicchā vuttā, sā sabbāpi pahiyyati. Evaṃ paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ ‘‘kaṅkhāvitaraṇavisuddhī’’tipi ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’ntipi ‘‘yathābhūtañāṇa’’ntipi ‘‘sammādassana’’ntipi vuccati.

และความสงสัย ๖ ประการที่กล่าวไว้เกี่ยวกับกาลปัจจุบันว่า “เรามีอยู่หรือหนอ, เราไม่มีอยู่หรือหนอ, เราเป็นอะไรหนอ, เราเป็นอย่างไรหนอ, สัตว์นี้มาจากไหนหนอ, สัตว์นี้จักไปไหนหนอ” (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ 1.18; สังยุตตนิกาย นิทานวรรค 2.20) ความสงสัยทั้งหมดนั้นย่อมละไป. ญาณที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการก้าวล่วงความสงสัยในกาลทั้งสามด้วยการกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ย่อมเรียกว่า “กังขาวิตรณวิสุทธิ” บ้าง “ธัมมัฏฐิติญาณ” บ้าง “ยถาภูตญาณ” บ้าง “สัมมาทัสสนะ” บ้าง.

Ettha pana tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā’’tiādinā pana nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma. Tesu eva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva paññā pahānapariññā nāma.

ในโลกิยปริญญานี้มี ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น ปัญญาที่เกิดขึ้นโดยการกำหนดลักษณะเฉพาะตนของธรรมเหล่านั้นๆ เช่น "รูปมีลักษณะแตกสลาย, เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์" ดังนี้ ชื่อว่า ญาตปริญญา. ส่วนปัญญาวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ที่เกิดขึ้นโดยการยกเอาลักษณะทั่วไปของธรรมเหล่านั้นนั่นเองขึ้นมา เช่น "รูปไม่เที่ยง, เวทนาไม่เที่ยง" เป็นต้น ชื่อว่า ตีรณปริญญา. แต่ปัญญาวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ที่เกิดขึ้นโดยการละสัญญาว่าเที่ยงเป็นต้นในธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า ปหานปริญญา.

Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya upari pahānapariññāya bhūmi. Tato ca paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā.

ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น ตั้งแต่การกำหนดสังขารไปจนถึงการกำหนดปัจจัย เป็นภูมิของญาตปริญญา. ในระหว่างนี้ การแทงตลอดลักษณะเฉพาะตนของธรรมทั้งหลายย่อมมีอำนาจเป็นใหญ่. ตั้งแต่การพิจารณาโดยรวมเป็นกลุ่มไปจนถึงการพิจารณาเห็นความเกิดและความเสื่อม เป็นภูมิของตีรณปริญญา. ในระหว่างนี้ การแทงตลอดลักษณะทั่วไปย่อมมีอำนาจเป็นใหญ่. ตั้งแต่การพิจารณาเห็นความสลายเป็นต้นไป เป็นภูมิของปหานปริญญา. และตั้งแต่นั้นไป เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสัญญาว่าสุข, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละสัญญาว่าเป็นอัตตา, เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิน, เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ, เมื่อดับ ย่อมละสมุทัย, เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดมั่น ดังนี้ การอนุปัสสนา ๗ อย่างที่ยังการละสัญญาว่าเที่ยงเป็นต้นให้สำเร็จ ย่อมมีอำนาจเป็นใหญ่. ดังนี้ เพราะการกำหนดสังขารและการกำหนดปัจจัยสำเร็จแล้วในปริญญา ๓ อย่างเหล่านี้ โยคีนี้จึงได้ญาตปริญญาแล้ว.

Puna ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā. Yā kāci vedanā… saññā… ye keci saṅkhārā [Pg.96]… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā’’ti evamādinā (saṃ. ni. 3.48; paṭi. ma. 1.48) nayena kalāpasammasanaṃ karoti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tilakkhaṇaṃ āropetvā’’ti.

อีกอย่าง โยคีนั้นย่อมพิจารณาโดยรวมเป็นกลุ่มด้วยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่า "รูปใดรูปหนึ่ง จะเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก... (ละไว้)... ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เพราะมีแล้วไม่มี จึงไม่เที่ยง, เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความเสื่อม จึงเป็นทุกข์, เพราะไม่อยู่ในอำนาจ จึงเป็นอนัตตา. เวทนาใดเวทนาหนึ่ง... สัญญาใดสัญญาหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณใดวิญญาณหนึ่ง จะเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เพราะมีแล้วไม่มี จึงไม่เที่ยง, เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความเสื่อม จึงเป็นทุกข์, เพราะไม่อยู่ในอำนาจ จึงเป็นอนัตตา" (สํ. นิ. 3.48; ปฏิ. ม. 1.48). คำว่า "ยกไตรลักษณ์ขึ้นมา" นี้กล่าวหมายถึงข้อนี้.

Evaṃ saṅkhāre aniccadukkhānattavasena kalāpasammasanaṃ katvā puna saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati. Kathaṃ? ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhākammaāhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50). Evaṃ rūpakkhandhassa paccayāyattatādassanena rūpakkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā rūpanirodho, taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena rūpakkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passatīti evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa vayaṃ passati.

เมื่อพิจารณาสังขารโดยรวมเป็นกลุ่มโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาอย่างนี้แล้ว ย่อมเห็นความเกิดและความเสื่อมของสังขารทั้งหลายอีก. อย่างไร? คือ "เพราะอวิชชาเกิด รูปจึงเกิด, เพราะตัณหา กรรม อาหารเกิด รูปจึงเกิด" (ปฏิ. ม. 1.50). อย่างนี้ ด้วยการเห็นความเป็นไปตามปัจจัยของรูปขันธ์ ย่อมเห็นความเกิดของรูปขันธ์, แม้เห็นลักษณะการเกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดของรูปขันธ์. อย่างนี้ ย่อมเห็นความเกิดของรูปขันธ์ด้วยอาการ ๕ อย่าง. "เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ, เพราะตัณหา กรรม อาหารดับ รูปจึงดับ" (ปฏิ. ม. 1.50) ด้วยการเห็นความดับแห่งปัจจัย ย่อมเห็นความเสื่อมของรูปขันธ์, แม้เห็นลักษณะความแปรปรวน ก็ย่อมเห็นความเสื่อมของรูปขันธ์ ดังนี้ ย่อมเห็นความเสื่อมของรูปขันธ์ด้วยอาการ ๕ อย่าง.

Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhākammaphassasamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayāyattatādassanena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā vedanānirodho, taṇhākammaphassanirodhā vedanānirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Evaṃ saññākkhandhādīsupi.

เช่นเดียวกัน "เพราะอวิชชาเกิด เวทนาจึงเกิด, เพราะตัณหา กรรม ผัสสะเกิด เวทนาจึงเกิด" (ปฏิ. ม. 1.50) ด้วยการเห็นความเป็นไปตามปัจจัยของเวทนาขันธ์ ย่อมเห็นความเกิดของเวทนาขันธ์, แม้เห็นลักษณะการเกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดของเวทนาขันธ์. "เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ, เพราะตัณหา กรรม ผัสสะดับ เวทนาจึงดับ" (ปฏิ. ม. 1.50) ด้วยการเห็นความดับแห่งปัจจัย ย่อมเห็นความเสื่อมของเวทนาขันธ์, แม้เห็นลักษณะความแปรปรวน ก็ย่อมเห็นความเสื่อมของเวทนาขันธ์. แม้ในสัญญาขันธ์เป็นต้นก็เช่นกัน.

Ayaṃ pana viseso – viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā, nāmarūpanirodhā’’ti yojetabbaṃ. Evaṃ ekekasmiṃ khandhe paccayasamudayavasena ca nibbattilakkhaṇavasena ca paccayanirodhavasena ca vipariṇāmalakkhaṇavasena ca udayabbayadassanena ca dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena ‘‘evampi rūpassa udayo, evampi rūpassa vayo’’ti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti.

แต่มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ ในที่แห่งผัสสะของวิญญาณขันธ์ พึงประกอบว่า "เพราะนามรูปเกิด, เพราะนามรูปดับ". อย่างนี้ ในขันธ์แต่ละอย่าง ด้วยความเกิดแห่งปัจจัยบ้าง ด้วยลักษณะการเกิดขึ้นบ้าง ด้วยความดับแห่งปัจจัยบ้าง ด้วยลักษณะความแปรปรวนบ้าง และด้วยการเห็นความเกิดและความเสื่อมบ้าง ทำให้เป็น ๑๐ ๑๐ จึงกล่าวลักษณะไว้ ๕๐ อย่าง. ด้วยลักษณะเหล่านั้น โยคีนั้นย่อมมนสิการโดยพิสดารว่า "รูปมีความเกิดอย่างนี้, รูปมีความเสื่อมอย่างนี้" ทั้งโดยปัจจัยและโดยขณะ.

Tassevaṃ karoto ‘‘iti kira ime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadaṃ hoti. ‘‘Evaṃ kira ime dhammā anuppannā [Pg.97] uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavā hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino, māyāmarīcisupinālātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya asārā nissārā viya hutvā upaṭṭhahanti. Ettāvatā ca pana anena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena sammasanapaññāya lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma paṭhamaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti. Yassādhigamā ‘‘āraddhavipassako’’ti saṅkhaṃ gacchati.

เมื่อโยคีนั้นกระทำอยู่อย่างนี้ ญาณย่อมบริสุทธิ์ว่า "ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วก็มี มีแล้วก็ดับไป" สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏเป็นของใหม่เสมอว่า "ธรรมเหล่านี้ยังไม่เกิดก็เกิด เกิดแล้วก็ดับไป" อนึ่ง สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้นไม่พอ แต่ยังปรากฏเป็นของตั้งอยู่ชั่วขณะ เหมือนหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เหมือนฟองน้ำ เหมือนรอยไม้ในน้ำ เหมือนเมล็ดผักกาดบนปลายเหล็กแหลม เหมือนฟ้าแลบ และปรากฏเป็นของไม่มีแก่นสาร ปราศจากแก่นสาร เหมือนมายา เหมือนพยับแดด เหมือนความฝัน เหมือนกงจักรเพลิง เหมือนเมืองคนธรรพ์ เหมือนฟองน้ำ เหมือนต้นกล้วย เป็นต้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีนั้นย่อมบรรลุญาณวิปัสสนาอ่อนอันเป็นเบื้องต้นชื่อว่า อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ซึ่งตั้งอยู่ด้วยการแทงตลอดลักษณะทั้งหลายด้วยปัญญาที่พิจารณาว่า "สิ่งที่มีความเสื่อมเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น และสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเข้าถึงความเสื่อม" ด้วยอาการอย่างนี้ เพราะการบรรลุญาณนั้น โยคีนั้นจึงถึงซึ่งการนับว่า "ผู้เริ่มวิปัสสนา"

Athassa āraddhavipassakassa kulaputtassa obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikantīti dasa vipassanupakkilesā uppajjanti. Ettha obhāso nāma vipassanakkhaṇe ñāṇassa balavattā lohitaṃ sannisīdati, tena ca cittobhāso nibbattati. Taṃ disvā akusalo yogī ‘‘maggo me patto’’ti tameva obhāsaṃ assādeti. Ñāṇampi vipassanāñāṇameva. Taṃ saṅkhāre sammasantassa suddhaṃ pasannaṃ hutvā pavattati. Taṃ disvā pubbe viya ‘‘maggo’’ti assādeti. Pītipi vipassanāpīti eva. Tassa hi tasmiṃ khaṇe pañcavidhā pīti uppajjati. Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tasmiṃ samaye neva kāyacittānaṃ daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññatā, na vaṅkatā hoti. Sukhampi vipassanāsukhameva. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati.

ลำดับนั้น วิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ประการ คือ โอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุข อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกันติ ย่อมเกิดขึ้นแก่กุลบุตรผู้เริ่มวิปัสสนานั้น ในบรรดาอุปกิเลสเหล่านั้น โอภาส คือ เมื่อญาณมีกำลังในขณะแห่งวิปัสสนา โลหิตย่อมใสสะอาด ด้วยเหตุนั้น จิตโอภาสจึงเกิดขึ้น เมื่อโยคีผู้ไม่ฉลาดเห็นโอภาสนั้นแล้ว ย่อมลิ้มรสโอภาสนั้นเองว่า "เราได้บรรลุมรรคแล้ว" ญาณก็คือวิปัสสนาญาณนั่นเอง ญาณนั้นย่อมเป็นไปโดยบริสุทธิ์ผ่องใสแก่ผู้พิจารณาสังขารทั้งหลาย เมื่อโยคีเห็นญาณนั้นแล้ว ย่อมลิ้มรสว่า "มรรค" เหมือนที่เคยลิ้มรสมาก่อน ปีติก็คือวิปัสสนาปีตินั่นเอง เพราะปีติ ๕ อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีนั้นในขณะนั้น ปัสสัทธิคือวิปัสสนาปัสสัทธิ ในขณะนั้น ความกระวนกระวายของกายและจิตก็ไม่มี ความหนักก็ไม่มี ความกระด้างก็ไม่มี ความไม่ควรแก่การงานก็ไม่มี ความเจ็บป่วยก็ไม่มี ความคดโกงก็ไม่มี สุขก็คือวิปัสสนาสุขนั่นเอง เพราะสุขอันประณีตยิ่งย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีนั้นในขณะนั้น แผ่ซ่านไปทั่วสรรพางค์กาย

Adhimokkho nāma vipassanakkhaṇe pavattā saddhā. Tasmiñhi khaṇe cittacetasikānaṃ ativiya pasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati. Paggaho nāma vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ. Tasmiñhi khaṇe asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati. Upaṭṭhānanti vipassanāsampayuttā sati. Tasmiñhi khaṇe supaṭṭhitā sati uppajjati. Upekkhā duvidhā vipassanāvajjanavasena. Tasmiñhi khaṇe sabbasaṅkhāragahaṇe majjhattabhūtaṃ vipassanupekkhāsaṅkhātaṃ ñāṇaṃ balavantaṃ hutvā uppajjati manodvārāvajjanupekkhā ca. Sā ca taṃ taṃ [Pg.98] ṭhānaṃ āvajjantassa sūrā tikhiṇā hutvā vahati. Nikantīti vipassanānikanti. Obhāsādīsu hi ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Ettha obhāsādayo kilesavatthutāya ‘‘upakkilesā’’ti vuttā na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva kilesavatthu ca.

อธิโมกข์ คือ ศรัทธาที่เกิดขึ้นในขณะแห่งวิปัสสนา เพราะในขณะนั้น ศรัทธาอันมีกำลังยิ่ง ซึ่งเป็นสภาพผ่องใสยิ่งของจิตและเจตสิก ย่อมเกิดขึ้น ปัคคาหะ คือ วิริยะที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา เพราะในขณะนั้น วิริยะที่ไม่ย่อหย่อน ไม่ตึงเกินไป และประคองไว้ดีแล้ว ย่อมเกิดขึ้น อุปัฏฐาน คือ สติที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา เพราะในขณะนั้น สติที่ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมเกิดขึ้น อุเบกขามี ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาและอาวัชชนะ เพราะในขณะนั้น ญาณอันเป็นอุเบกขาในวิปัสสนา ซึ่งเป็นสภาพเป็นกลางในการยึดถือสังขารทั้งปวง ย่อมเกิดขึ้นอย่างมีกำลัง และมโนทวาราวัชชนูเบกขาก็เกิดขึ้น อุเบกขานั้นย่อมเป็นไปอย่างแกล้วกล้าและคมกล้าแก่ผู้ที่คำนึงถึงอารมณ์นั้นๆ นิกันติ คือ วิปัสสนานิกันติ เพราะนิกันติอันละเอียดอ่อน มีอาการสงบ ย่อมเกิดขึ้นโดยการทำความอาลัยในโอภาสเป็นต้น ในที่นี้ โอภาสเป็นต้นถูกเรียกว่า "อุปกิเลส" เพราะเป็นวัตถุแห่งกิเลส ไม่ใช่เพราะเป็นอกุศล ส่วนนิกันตินั้นเป็นทั้งอุปกิเลสและวัตถุแห่งกิเลส

Paṇḍito pana bhikkhu obhāsādīsu uppannesu vikkhepaṃ agacchanto ‘‘obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ ‘‘ayaṃ maggo, ayaṃ na maggo’’ti ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti vuccati. Ito paṭṭhāya aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ vasena sikhāpattavipassanāñāṇaṃ navamañca saccānulomikaṃ ñāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma hoti. Udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni nāma. Navamaṃ saccānulomikaṃ ñāṇanti anulomassetaṃ nāmaṃ.

แต่ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว ไม่ถึงความวอกแวก ย่อมกำหนดมรรคและอมรรคว่า "ธรรมมีโอภาสเป็นต้นไม่ใช่ทาง แต่วิปัสสนาญาณที่พ้นจากอุปกิเลสและดำเนินไปตามวิถีต่างหากเป็นทาง" ญาณที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการรู้ว่า "นี่คือมรรค นี่ไม่ใช่มรรค" อย่างนี้ของภิกษุนั้น เรียกว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ นับจากนี้ไป วิปัสสนาญาณที่ถึงยอดโดยอาศัยวิปัสสนาญาณ ๘ อย่าง และญาณที่ ๙ คือ สัจจานุโลมิกญาณ นี้ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ญาณ ๘ อย่างเหล่านี้คือ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ และสังขารุเปกขาญาณ ญาณที่ ๙ คือ สัจจานุโลมิกญาณ นั้นเป็นชื่อของอนุโลมญาณ

Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃkatvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo. Udayabbayaṃ passantassa hi aniccalakkhaṇaṃ yathābhūtaṃ upaṭṭhāti, udayabbayapaṭipīḷanaṃ passato dukkhalakkhaṇañca, ‘‘dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā’’ti (saṃ. ni. 1.171; kathā. 233) passato anattalakkhaṇañca.

เพราะฉะนั้น ผู้ที่ปรารถนาจะให้สำเร็จญาณนั้น พึงประกอบความเพียรในญาณเหล่านี้ โดยมีอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลสเป็นเบื้องต้น เพราะเมื่อผู้พิจารณาเห็นความเกิดและความดับอยู่ อนิจจลักษณะย่อมปรากฏตามความเป็นจริง เมื่อพิจารณาเห็นความบีบคั้นของความเกิดและความดับอยู่ ทุกขลักษณะย่อมปรากฏ และเมื่อพิจารณาเห็นว่า "ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์เท่านั้นย่อมตั้งอยู่และดับไป" (สํ. ส. ๑.๑๗๑; กถา. ๒๓๓) อนัตตลักษณะย่อมปรากฏ

Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattā anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā. Aññathattaṃ nāma jarā. Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ, hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro. ‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhaṃ paṭipīḷanato. Abhiṇhaṃ paṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. ‘‘Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15-16) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato. Avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ. Imāni tīṇipi lakkhaṇāni udayabbayaṃ passantasseva ārammaṇāni honti.

ในที่นี้ พึงทราบการจำแนกดังนี้ว่า อนิจจะ อนิจจลักษณะ ทุกข์ ทุกขลักษณะ อนัตตา อนัตตลักษณะ ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น อนิจจะคือขันธ์ ๕ เพราะเหตุไร? เพราะมีความเกิดขึ้น ความเสื่อม และความแปรปรวนเป็นอื่น หรือเพราะมีแล้วก็ไม่มี ความแปรปรวนเป็นอื่นนั้นคือชรา ความเกิดขึ้น ความเสื่อม และความแปรปรวนเป็นอื่น เป็นอนิจจลักษณะ หรืออาการที่แปรไปซึ่งเรียกว่ามีแล้วก็ไม่มี ด้วยบทว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์" (สํ. ส. ๓.๑๕-๑๖) ขันธ์ ๕ นั้นเองเป็นทุกข์ เพราะเหตุไร? เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ อาการที่ถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ เป็นทุกขลักษณะ ด้วยบทว่า "สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา" (สํ. ส. ๓.๑๕-๑๖) ขันธ์ ๕ นั้นเองเป็นอนัตตา เพราะเหตุไร? เพราะไม่อยู่ในอำนาจ อาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ เป็นอนัตตลักษณะ ลักษณะทั้ง ๓ เหล่านี้ ย่อมเป็นอารมณ์แก่ผู้ที่พิจารณาเห็นความเกิดและความดับเท่านั้น

Punapi [Pg.99] so rūpārūpadhamme ‘‘evaṃ aniccā’’tiādinā vipassati, tassa saṅkhārā lahuṃ lahuṃ āpāthaṃ āgacchanti, tato uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā ārammaṇaṃ akatvā tesaṃ khayavayanirodhe eva sati santiṭṭhati, idaṃ bhaṅgañāṇaṃ nāma. Imassa uppādato paṭṭhāya ayaṃ yogī ‘‘yathā ime saṅkhārā bhijjanti nirujjhanti, evaṃ atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi bhijjissatī’’ti nirodhameva passanto tiṭṭhati. Tassa bhaṅgānupassanāñāṇaṃ āsevantassa bahulīkarontassa sabbabhavayoni gatiṭṭhiti sattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā jalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Etaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma.

อีกทั้งโยคีนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปและอรูปธรรมทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นอย่างนี้ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏแก่โยคีนั้นอย่างรวดเร็ว จากนั้น โยคีนั้นย่อมตั้งมั่นอยู่เฉพาะในความสิ้นไป ความเสื่อมไป และความดับไปของสังขารเหล่านั้น โดยไม่ทำความเกิด ความตั้งอยู่ ความเป็นไป หรือนิมิตเป็นอารมณ์ นี้ชื่อว่าภังคญาณ นับตั้งแต่ภังคญาณนี้เกิดขึ้น โยคีนี้ย่อมตั้งอยู่โดยเห็นแต่ความดับไปเท่านั้นว่า "สังขารเหล่านี้ย่อมแตกดับไปฉันใด สังขารที่ล่วงไปแล้วในอดีตก็แตกดับไปแล้วฉันนั้น สังขารในอนาคตก็จักแตกดับไปฉันนั้น" เมื่อโยคีนั้นเสพและทำให้มากซึ่งภังคานุปัสสนาญาณ สังขารทั้งหลายที่จำแนกอยู่ในภพ โยนิ คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมปรากฏเป็นภัยใหญ่อุปมาเหมือนหลุมถ่านเพลิงที่ลุกโชนเป็นต้น นี้ชื่อว่าภยตูปัฏฐานญาณ

Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa sabbe bhavādayo ādittaaṅgāraṃ viya samussitakhaggo viya paccatthiko appaṭisaraṇā sādīnavā hutvā upaṭṭhahanti. Idaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nāma. Tassa evaṃ saṅkhāre ādīnavato passantassa bhavādīsupi saṅkhārānaṃ ādīnavattā saṅkhāresu ukkaṇṭhanā anabhirati uppajjati, idaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ nāma.

เมื่อโยคีนั้นเสพภยตูปัฏฐานญาณนั้น ภพเป็นต้นทั้งปวงย่อมปรากฏเป็นโทษ มีภัย ไม่มีที่พึ่งพิง อุปมาเหมือนถ่านเพลิงที่ลุกโชน เหมือนข้าศึกผู้เงื้อดาบขึ้น นี้ชื่อว่าอาทีนวานุปัสสนาญาณ เมื่อโยคีนั้นเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นโทษอย่างนี้ ความระอาและความไม่ยินดีในสังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น เพราะสังขารทั้งหลายในภพเป็นต้นก็มีโทษ นี้ชื่อว่านิพพิทานุปัสสนาญาณ

Sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ukkaṇṭhantassa tasmā saṅkhāragatā muñcitukāmatā nissaritukāmatā hoti. Idaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma. Puna tasmā saṅkhāragatā muñcituṃ pana te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā tīraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma.

เมื่อโยคีนั้นเบื่อหน่ายและระอาในสังขารทั้งปวง ความใคร่จะพ้นไป ความใคร่จะออกไปจากสังขารเหล่านั้นย่อมมี นี้ชื่อว่ามุญจิตุกัมยตาญาณ อีกทั้ง เพื่อจะพ้นไปจากสังขารเหล่านั้น โยคีนั้นย่อมพิจารณาสังขารเหล่านั้นนั่นเอง โดยยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ นี้ชื่อว่าปฏิสังขานุปัสสนาญาณ

So evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto tesu anattalakkhaṇassa sudiṭṭhattā ‘‘attā’’ti vā ‘‘attaniya’’nti vā agaṇhanto saṅkhāresu bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto, ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā na gaṇhāti, tīsu bhavesu upekkhako, idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma.

โยคีนั้นเมื่อกำหนดรู้สังขารทั้งหลายโดยยกไตรลักษณ์ขึ้นอย่างนี้ เพราะเห็นลักษณะอนัตตาในสังขารเหล่านั้นอย่างชัดเจน จึงไม่ยึดถือว่า "อัตตา" หรือ "อัตตานิยะ" ละความกลัวและความยินดีในสังขารทั้งหลายได้ ย่อมเป็นผู้เฉยเมย เป็นกลางในสังขารทั้งหลาย ไม่ยึดถือว่า "เรา" หรือ "ของเรา" เป็นผู้วางเฉยในภพทั้งสาม นี้ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ

Taṃ panesa ce santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbasaṅkhārapavattaṃ vissajjetvā nibbānaninnaṃ pakkhandaṃ hoti. No ce nibbānaṃ santato passati, punappunaṃ ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vā ‘‘anattā’’ti vā tividhānupassanāvasena saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati. Evaṃ tiṭṭhamānañca etaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati. Tisso hi anupassanā ‘‘tīṇi vimokkhamukhānī’’ti vuccanti. Evaṃ aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, dukkhato manasikaronto passaddhibahulo [Pg.100] appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, anattato manasikaronto vedabahulo suññataṃ vimokkhaṃ paṭilabhati.

แต่ถ้าโยคีนั้นเห็นพระนิพพานอันเป็นบทอันสงบโดยความเป็นของสงบแล้ว ย่อมละการเป็นไปแห่งสังขารทั้งปวง และแล่นไปสู่พระนิพพาน แต่ถ้าไม่เห็นพระนิพพานโดยความเป็นของสงบแล้ว ย่อมเป็นไปโดยมีสังขารเป็นอารมณ์เท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๓ อย่าง คือ "ไม่เที่ยง" บ้าง "เป็นทุกข์" บ้าง "เป็นอนัตตา" บ้าง ซ้ำแล้วซ้ำเล่า เมื่อเป็นไปอย่างนี้ ย่อมถึงความเป็นหัวข้อแห่งวิโมกข์ ๓ ประการ เพราะอนุปัสสนา ๓ อย่างนั้นแล เรียกว่า "หัวข้อแห่งวิโมกข์ ๓ ประการ" เมื่อมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมเป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ได้อนิมิตตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมเป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ได้อัปปณิหิตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมเป็นผู้มากด้วยญาณ (เวทะ) ได้สุญญตวิโมกข์

Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto, kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito, suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo.

ในที่นี้ อนิมิตตวิโมกข์ คือ อริยมรรคที่ดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยอาการที่ไม่มีนิมิต อริยมรรคนั้นชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะเกิดขึ้นในธาตุที่ไม่มีนิมิต และชื่อว่าวิโมกข์ เพราะหลุดพ้นจากกิเลส โดยนัยนี้แล อริยมรรคที่ดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยอาการที่ไม่มีความปรารถนา ชื่อว่าอัปปณิหิตะ และอริยมรรคที่ดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยอาการที่เป็นสุญญตะ ชื่อว่าสุญญตะ พึงทราบดังนี้

Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā hoti. Vuṭṭhānagāminivipassanāti etadeva. Assa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa ‘‘idāni maggo uppajjissatī’’ti saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati, bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya kathitanayeneva aniccādiākārena manasikaritvā uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tatheva manasikaroto paṭhamaṃ javanacittaṃ uppajjati. Yaṃ parikammanti vuccati, tadanantaraṃ tadeva dutiyajavanacittaṃ uppajjati. Yaṃ upacāranti vuccati, tadanantarampi tadeva uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ. Yaṃ anulomanti vuccati, idaṃ tesaṃ pāṭiekkaṃ nāma.

วิปัสสนาของกุลบุตรผู้ได้สังขารุเปกขาญาณอย่างนี้ ย่อมถึงยอดแล้ว นี้แหละคือวุฏฐานคามินีวิปัสสนา เมื่อโยคีนั้นเสพสังขารุเปกขาญาณนั้น สังขารุเปกขาย่อมเกิดขึ้นอย่างคมกล้าขึ้น เมื่อโยคีนั้นพิจารณาสังขารทั้งหลายว่า "ไม่เที่ยง" บ้าง "เป็นทุกข์" บ้าง "เป็นอนัตตา" บ้าง ด้วยคิดว่า "บัดนี้ มรรคจักเกิดขึ้น" แล้วย่อมลงสู่ภวังค์ หลังจากภวังค์แล้ว มโนทวาราวัจจนจิตย่อมเกิดขึ้น โดยมนสิการด้วยอาการไม่เที่ยงเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในสังขารุเปกขาญาณนั่นเอง เมื่อมนสิการอย่างนั้น ชวนจิตดวงแรกย่อมเกิดขึ้น ซึ่งเรียกว่าปริกรรม หลังจากนั้น ชวนจิตดวงที่สองนั้นเองย่อมเกิดขึ้น ซึ่งเรียกว่าอุปจาระ หลังจากนั้น ชวนจิตดวงที่สามนั้นเองย่อมเกิดขึ้น ซึ่งเรียกว่าอนุโลม นี้เป็นชื่อเฉพาะของจิตเหล่านั้น

Avisesena pana tividhampetaṃ ‘‘āsevana’’ntipi ‘‘parikamma’’ntipi ‘‘upacāra’’ntipi ‘‘anuloma’’ntipi vuccati. Idaṃ pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti, nippariyāyena pana gotrabhuñāṇameva vipassanāya pariyosānanti vuccati. Tato paraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamasamannāhārabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ pana ñāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhiñca ñāṇadassanavisuddhiñca na bhajati. Antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhī’’ti vā ‘‘vipassanā’’ti vā saṅkhaṃ gacchati. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gotrabhuñāṇe niruddhe tena dinnasaññāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā diṭṭhisaṃyojanaṃ [Pg.101] sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojananti tīṇi saṃyojanāni viddhaṃsento sotāpattimaggo uppajjati, tadanantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ, phalapariyosāne panassa uppannabhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘me ayaṃ ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhakilese paccavekkhati. Avasāne ca ‘‘ayaṃ dhammo mayā paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Tathā sakadāgāmianāgāmiphalāvasāne. Arahattaphalāvasāne avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsatipaccavekkhaṇāni honti.

โดยไม่แปลกกัน แม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ เรียกว่า "อาเสวนะ" บ้าง "ปริกรรม" บ้าง "อุปจาระ" บ้าง "อนุโลม" บ้าง. แต่อนุโลมญาณนี้เป็นที่สุดแห่งวิปัสสนาอันเป็นไปเพื่อการออก (จากสังขาร) ที่มีสังขารเป็นอารมณ์, แต่โดยนิปปริยาย โคตรภูญาณนั่นแหละชื่อว่าเป็นที่สุดแห่งวิปัสสนา. หลังจากนั้น โคตรภูญาณอันทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ก้าวล่วงโคตรปุถุชน ก้าวเข้าสู่โคตรอริยะ เป็นความใส่ใจครั้งแรกในนิพพานารมณ์ ไม่กลับมาอีก ก็เกิดขึ้น. แต่ญาณนี้ไม่จัดเข้าในปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิและญาณทัสสนวิสุทธิ. ในระหว่างนั้น ย่อมเป็นอโวหาริก. เพราะตกอยู่ในกระแสวิปัสสนา จึงถึงซึ่งการนับว่า "ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ" บ้าง "วิปัสสนา" บ้าง. เมื่อโคตรภูญาณดับไปแล้ว โดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ด้วยสัญญาที่โคตรภูญาณนั้นให้ไว้ ก็มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ทำลายสังโยชน์ ๓ คือ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ วิจิกิจาสังโยชน์ โสดาปัตติมรรคก็เกิดขึ้น, หลังจากนั้น ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวง อันเป็นวิบากของมรรคนั้น ก็เกิดขึ้น เพราะโลกุตตรกุศลมีวิบากเกิดในลำดับ, เมื่อผลจิตสิ้นสุดลง มโนทวาราวัจจนจิตก็เกิดขึ้น เพื่อพิจารณาโดยตัดภวังค์ที่เกิดขึ้นแล้ว. พระอริยสาวกนั้นย่อมพิจารณามรรคว่า "เรามาด้วยมรรคนี้หนอ". หลังจากนั้น ย่อมพิจารณาผลว่า "เราได้อานิสงส์นี้แล้ว". หลังจากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วว่า "กิเลสเหล่านี้ชื่อว่าเราละได้แล้ว". หลังจากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ อันเป็นกิเลสที่มรรคเบื้องบน ๓ จะพึงละได้ว่า "กิเลสเหล่านี้ชื่อว่ายังเหลืออยู่". และในที่สุด ย่อมพิจารณาอมตนิพพานว่า "ธรรมนี้เราได้แทงตลอดแล้ว". ด้วยประการฉะนี้ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันย่อมมีการพิจารณา ๕ อย่าง. ในการสิ้นสุดแห่งสกทาคามิผลและอนาคามิผลก็เช่นเดียวกัน. แต่ในการสิ้นสุดแห่งอรหัตตผล ย่อมไม่มีการพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่. ด้วยประการฉะนี้ การพิจารณาทั้งหมดจึงมี ๑๙ อย่าง.

Evaṃ paccavekkhitvā so yogāvacaro tasmiṃyeva āsane nisinno vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvaṃ karonto dutiyamaggaṃ pāpuṇāti, tadanantaraṃ vuttanayeneva phalañca. Tato vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānaṃ karonto tatiyamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Tato tasmiṃyevāsane vuttanayena vipassitvā rūparāgārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ anavasesappahānaṃ karonto catutthamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Ettāvatā cesa hoti arahā mahākhīṇāsavo paccekabuddho. Iti imesu catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma.

เมื่อโยคาวจรนั้นพิจารณาแล้วอย่างนี้ นั่งอยู่ในอาสนะนั้นนั่นเอง เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ทำให้กามราคะและพยาบาทเบาบางลง ย่อมบรรลุมรรคที่สอง, หลังจากนั้นก็บรรลุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. หลังจากนั้น เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ทำให้กามราคะและพยาบาทสิ้นไปโดยไม่เหลือ ย่อมบรรลุมรรคที่สาม, และบรรลุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. หลังจากนั้น นั่งอยู่ในอาสนะนั้นนั่นเอง เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ทำให้รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา สิ้นไปโดยไม่เหลือ ย่อมบรรลุมรรคที่สี่, และบรรลุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นย่อมเป็นพระอรหันต์ผู้มีอาสวะสิ้นแล้วผู้ยิ่งใหญ่. ด้วยประการฉะนี้ ญาณในมรรคทั้งสี่นี้ ชื่อว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ.

Ettāvatā ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’nti etena pātimokkhasaṃvarādisīlassa vuttattā sīlavisuddhi. ‘‘Na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti etena paṭighānunayavivajjanavasena mettādīnaṃ vuttattā cittavisuddhi. ‘‘Eko care khaggavisāṇakappo’’ti iminā pana nāmarūpapariggahādīnaṃ vuttattā diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti satta visuddhiyo vuttā honti. Ayamettha mukhamattanidassanaṃ, vitthāraṃ pana icchantena [Pg.102] visuddhimaggaṃ (visuddhi. 2.662, 678, 692, 737, 806 ādayo) oloketvā gahetabbaṃ. Ettāvatā ceso paccekabuddho –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ศีลวิสุทธิก็เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะศีลมีปาติโมกขสังวรเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทว่า "วางทัณฑะในสัตว์ทั้งปวง ไม่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ตัวใดตัวหนึ่ง". จิตตวิสุทธิก็เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะเมตตาเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ไม่พึงปรารถนาบุตร จะกล่าวไปไยถึงสหาย" โดยนัยแห่งการละเว้นปฏิฆะและอนุนัย. แต่ด้วยบทว่า "พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจเขาโค" นี้ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ รวมเป็นวิสุทธิ ๗ อย่าง ก็เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะการกำหนดนามรูปเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทนี้. นี้เป็นเพียงการแสดงโดยย่อในที่นี้, ส่วนผู้ที่ต้องการความพิสดาร พึงดูและถือเอาจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.662, 678, 692, 737, 806 เป็นต้น). ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น –

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42;

cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) –

เป็นผู้ไม่มีปฏิฆะในทิศทั้งสี่ ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่สะทกสะท้าน พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจเขาโค. (สุ. นิ. 42; จูฬนิ. ขัคควิสาณสูตรนิทเทส 128) –

Pasaṃsiyādibhāvaṃ āpajjitvā gandhamādanapabbataṃ upasobhayamāno vihāsinti evaṃ sabbattha.

ถึงความเป็นผู้ควรสรรเสริญเป็นต้น ประดับประดาภูเขาคันธมาทน์อยู่ ฉะนี้ในที่ทั้งปวง.

Paṭhamagāthāniddesavaṇṇanā.

การพรรณนาเนื้อความแห่งนิทเทสของคาถาที่หนึ่ง.

122. Dutiye saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassanasavanakāyasamullapanasambhogavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpīgāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsiṃ daharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālakatā kuṭumbiyadhītā tassā nivāsanacoḷakkhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpāya vatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti hadayaṃ phāletvā kālakato so eva ca daharo nidassanaṃ.

๑๒๒. ในบทที่สอง คำว่า "ผู้เกิดความคลุกคลี" (saṃsaggajātassa) หมายถึง ผู้มีความคลุกคลีเกิดขึ้นแล้ว. ในที่นั้น ความคลุกคลี (saṃsagga) มี ๕ อย่าง คือ โดยการเห็น การได้ยิน การสัมผัสทางกาย การพูดคุย และการร่วมบริโภค. ในที่นั้น ราคะที่เกิดขึ้นโดยทางจักขุวิญญาณวิถีเพราะเห็นกันและกัน ชื่อว่า ทัสสนสังคคะ (dassanasaṃsaggo). ในที่นั้น ธิดาของคฤหบดี (kuṭumbiyadhītā) ผู้มีใจปฏิพัทธ์ในภิกษุหนุ่มผู้อยู่ในกัลยาณวิหาร (Kalyāṇavihāra) ผู้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านกาฬทีฆวาปี (Kāḷadīghavāpīgāma) ในเกาะสีหล (Sīhaḷadīpa) เห็นภิกษุหนุ่มนั้นแล้ว ไม่สามารถได้ภิกษุหนุ่มนั้นด้วยอุบายใดๆ ก็ตายไป, ภิกษุหนุ่มนั้นเห็นชิ้นผ้าที่นุ่งห่ม (nivāsanacoḷakkhaṇḍa) ของนางแล้ว คิดว่า "เราไม่ได้อยู่ร่วมกับหญิงผู้ครองผ้าเช่นนี้หนอ" ก็หัวใจแตกตายไปนั่นเอง เป็นตัวอย่าง.

Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā nhāyitvā mālaṃ sīse āropetvā uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā kāmarāgena jhānā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ.

ส่วนราคะที่เกิดขึ้นโดยทางโสตวิญญาณวิถี เพราะได้ยินความสมบูรณ์แห่งรูปเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าวถึง หรือตนเองได้ยินเสียงหัวเราะ เสียงพูด และเสียงร้องเพลง ชื่อว่า สวนสังคคะ (savanasaṃsaggo). ในที่นั้น ภิกษุหนุ่มชื่อติสสะ (Tissa) ผู้อยู่ในถ้ำปัญจัคคฬะ (Pañcaggaḷaleṇa) ผู้เหาะไปในอากาศ ได้ยินเสียงธิดาของช่างเหล็ก (kammāra) ผู้อยู่ในหมู่บ้านเชิงเขา (Girigāma) ผู้ไปกับหญิงสาว ๕ คน อาบน้ำในสระบัว (Padumassara) สวมมาลัยบนศีรษะ และร้องเพลงด้วยเสียงอันดังแล้ว ก็เสื่อมจากฌานด้วยกามราคะ ถึงความพินาศฉิบหาย เป็นตัวอย่าง.

Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati, tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno tassa ca daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi, [Pg.103] te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgisu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva addasaṃsūti.

ความกำหนัดที่เกิดขึ้นด้วยการลูบคลำอวัยวะซึ่งกันและกัน ชื่อว่า กายสังคคะ (kāyasaṃsaggo). ภิกษุหนุ่มผู้สวดธรรม (dhammagāyana) เป็นตัวอย่างในเรื่องนี้. ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งแสดงธรรมอยู่ในมหาวิหาร (Mahāvihāra) เมื่อมหาชนมาถึง แม้พระราชาพร้อมด้วยฝ่ายใน (antepura) ก็เสด็จมาด้วย. แต่นั้น ความกำหนัดอันแรงกล้าก็เกิดขึ้นแก่พระราชธิดาเพราะอาศัยรูปและเสียงของภิกษุนั้น และเกิดขึ้นแก่ภิกษุหนุ่มนั้นด้วย. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ทรงกำหนดรู้แล้วจึงให้ล้อมด้วยม่าน (sāṇipākāra) พวกเขาก็ลูบคลำซึ่งกันและกันแล้วกอดกัน. ครั้นเมื่อเปิดม่านออกแล้ว ทอดพระเนตรเห็นว่าทั้งสองคนนั้นตายแล้วนั่นเอง.

Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi ca etesu maricavaṭṭivihāre bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricavaṭṭimahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa sattavassikasaṅghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi, te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadāni vītikkamitvā pārājikā ahesunti.

ส่วนความกำหนัดที่เกิดขึ้นด้วยการพูดจาปราศรัยซึ่งกันและกัน ชื่อว่า สมุลลปนสังคคะ (samullapanasaṃsaggo). ความกำหนัดที่เกิดขึ้นด้วยการใช้สอยร่วมกับภิกษุและภิกษุณี ชื่อว่า สัมโภคสังคคะ (sambhogasaṃsaggo). ในสังคคะทั้งสองนี้ ภิกษุและภิกษุณีในมาริจวัฏฏีวิหาร (Maricavaṭṭivihāra) เป็นตัวอย่าง. ได้ยินว่า ในงานฉลองมาริจวัฏฏีมหาวิหาร พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราช (Duṭṭhagāmaṇi Abhaya) ทรงจัดมหาทานแล้วอังคาสสงฆ์ทั้งสองฝ่าย. ในที่นั้น เมื่อข้าวต้มร้อนถูกถวายแล้ว สามเณรีผู้บวชใหม่ได้ให้ปลอกงา (dantavalaya) แก่สามเณรผู้บวชใหม่วัย ๗ ขวบผู้ไม่มีที่รอง (anādhāra) แล้วได้พูดจาปราศรัยกัน. ทั้งสองนั้นเมื่ออุปสมบทแล้ว มีพรรษา ๖๐ ได้ไปสู่ฝั่งโน้น (paratīra) ได้ความจำเก่าด้วยการพูดจาปราศรัยซึ่งกันและกัน เกิดความรักใคร่ในทันทีนั้น ได้ล่วงละเมิดสิกขาบทแล้วเป็นปาราชิกไป.

Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavanti snehā, purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ dukkhamidaṃ pahoti nibbattati bhavati jāyati. Apare pana ‘‘ārammaṇe cittavosaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho snehadukkhanti.

เมื่อความคลุกคลี ๕ อย่างอย่างนี้ ความรักใคร่ (sneha) ย่อมมีแก่ผู้มีความคลุกคลีเกิดขึ้นแล้วด้วยความคลุกคลีอย่างใดอย่างหนึ่ง ความกำหนัดอันแรงกล้าก็เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือราคะในกาลก่อน. แต่นั้น ทุกข์นี้อันเนื่องด้วยความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น คือทุกข์มีโสกะและปริเทวะเป็นต้นหลายประการ อันเป็นไปในปัจจุบันและสัมปรายภพ ย่อมเกิดขึ้น ย่อมบังเกิด ย่อมมี ย่อมเป็นไปตามความรักใคร่นั้น. ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "การปล่อยจิตไปในอารมณ์ ชื่อว่า ความคลุกคลี". แต่นั้น ความรักใคร่ก็เป็นทุกข์เพราะความรักใคร่.

Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekasambodhiṃ adhigato’’ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kattabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti. Ettha ca yaṃ taṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ, tadeva sandhāya ‘‘ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti, evaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti evampi abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva udānavasena vuttoti veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.36).

พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นตรัสจำแนกเนื้อความแห่งคาถาครึ่งบทนี้อย่างนี้แล้ว ได้ตรัสว่า "เรานั้นเมื่อขุดรากแห่งทุกข์นั้น คือทุกข์มีโสกะเป็นต้นอันเนื่องด้วยความรักใคร่ที่เกิดขึ้นนี้ ได้บรรลุพระปัจเจกสัมโพธิ (paccekasambodhi) แล้ว". เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว อำมาตย์ (amacca) เหล่านั้นได้กราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้พวกข้าพเจ้าควรทำอะไร?" แต่นั้น พระองค์ได้ตรัสว่า "ท่านทั้งหลายหรือชนเหล่าอื่น ผู้ใดปรารถนาจะพ้นจากทุกข์นี้ ผู้นั้นทั้งหมดพึงเห็นโทษที่เกิดจากความรักใคร่แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจหนอแรด (khaggavisāṇakappa)". ในที่นี้ พึงทราบว่า คำว่า "ทุกข์นี้อันเนื่องด้วยความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น" ที่กล่าวไว้นั้น มุ่งหมายถึงคำว่า "พึงเห็นโทษที่เกิดจากความรักใคร่" นี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความรักใคร่ย่อมมีแก่ผู้มีความคลุกคลีเกิดขึ้นแล้วด้วยความคลุกคลีที่กล่าวมาแล้ว ทุกข์นี้อันเนื่องด้วยความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น เราผู้เห็นโทษที่เกิดจากความรักใคร่ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ได้บรรลุแล้ว ดังนี้ พึงเชื่อมโยงกันอย่างนี้ และบาทที่ ๔ พึงทราบว่ากล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอุทานตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. หลังจากนั้นทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนั่นเอง (สุ. นิ. อรรถกถา 1.36).

Niddese [Pg.104] anuppādetīti rūpasmiṃ anubyañjanaṃ disvā allīyati. Anubandhatīti rūpasmiṃ snehavasena bandhati. Bhavantīti honti. Jāyantīti uppajjanti. Nibbattantīti vattanti. Pātubhavantīti pākaṭā honti. Sambhavanti sañjāyanti abhinibbattantīti tīṇi upasaggena vaḍḍhitāni. Ito paraṃ aṭṭhakavagge (mahāni. 1 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ.

ในนิเทศ คำว่า "ย่อมไม่ให้เกิดขึ้น" (anuppādeti) คือ ย่อมติดใจเมื่อเห็นอนุพยัญชนะ (anubyañjana) ในรูป. คำว่า "ย่อมผูกพัน" (anubandhati) คือ ย่อมผูกพันในรูปด้วยอำนาจแห่งความรักใคร่. คำว่า "ย่อมมี" (bhavanti) คือ ย่อมเป็น. คำว่า "ย่อมเกิด" (jāyanti) คือ ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า "ย่อมบังเกิด" (nibbattanti) คือ ย่อมเป็นไป. คำว่า "ย่อมปรากฏ" (pātubhavanti) คือ ย่อมเป็นที่ประจักษ์. คำว่า "สัมภวันติ สัญชายันติ อภินิพพัตตันติ" ทั้ง ๓ นี้ เป็นคำที่ขยายด้วยอุปสรรค. หลังจากนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอัฏฐกวรรค (Aṭṭhakavagga) (มหานิเทศ ๑ เป็นต้น) นั่นเอง.

Dutiyagāthāniddesavaṇṇanā.

คำอธิบายนิเทศคาถาที่ ๒.

123. Tatiye mettāyanavasena mittā. Suhadabhāvena suhajjā. Keci hi ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca. Te duvidhā honti agāriyā ca anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti upakārā samānasukhadukkhā anukampakāti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino. Evaṃ te catūhi catūhi aṅgehi samannāgatā honti.

๑๒๓. ในคาถาที่ ๓ คำว่า มิตร (mitta) คือ ผู้เป็นมิตรด้วยอำนาจแห่งความเมตตา. คำว่า สหาย (suhajja) คือ ผู้มีใจดี. แท้จริง บางคนเป็นมิตรด้วยความปรารถนาประโยชน์โดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ใช่สหาย. บางคนเป็นสหายด้วยการทำให้ใจเป็นสุขในการไป การมา การยืน การนั่ง และการพูดจาปราศรัยเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่มิตร. บางคนเป็นทั้งสหายและมิตรด้วยอำนาจทั้งสองอย่างนั้น. มิตรและสหายเหล่านั้นมี ๒ ประเภท คือ คฤหัสถ์ (agāriya) และบรรพชิต (anagāriya). ในบรรดาคฤหัสถ์นั้น มี ๓ ประเภท คือ มิตรมีอุปการะ มิตรมีสุขและทุกข์เสมอกัน มิตรผู้มีความเอ็นดู. ส่วนบรรพชิตโดยเฉพาะคือ มิตรผู้บอกประโยชน์ (atthakkhāyī). มิตรเหล่านั้นย่อมประกอบด้วยองค์อย่างละ ๔ ประการ.

Yathāha –

ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti (dī. ni. 3.261).

“ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้มีอุปการะ พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมรักษามิตรผู้ประมาท ย่อมรักษาทรัพย์สมบัติของมิตรผู้ประมาท ย่อมเป็นที่พึ่งในคราวมีภัย ย่อมให้ทรัพย์เป็นสองเท่าในเมื่อมีกิจที่จำเป็นเกิดขึ้น (ที. นิ. 3.261).”

Tathā –

อนึ่ง –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti (dī. ni. 3.262).

“ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้มีสุขและทุกข์เสมอกัน พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมบอกความลับของตนแก่เขา ย่อมปิดบังความลับของเขา ย่อมไม่ละทิ้งในคราวมีภัย แม้ชีวิตของตนก็สละให้เพื่อประโยชน์แก่เขา (ที. นิ. 3.262).”

Tathā –

อนึ่ง –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati (dī. ni. 3.264).

“ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้มีความเอ็นดู พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมไม่ยินดีในความเสื่อมของเขา ย่อมยินดีในความเจริญของเขา ย่อมห้ามผู้กล่าวโทษของเขา ย่อมสรรเสริญผู้กล่าวคุณของเขา (ที. นิ. 3.264).”

Tathā [Pg.105] –

อนึ่ง –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263).

“ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้บอกประโยชน์ พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมห้ามจากความชั่ว ย่อมให้ตั้งอยู่ในความดี ย่อมให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ย่อมบอกทางสวรรค์ (ที. นิ. 3.263).”

Tesu idha agāriyā adhippetā, atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje. Anukampamānoti anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo.

ในบรรดามิตรเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอาคฤหัสถ์ แต่โดยอรรถแล้ว แม้ทั้งหมดก็ย่อมใช้ได้. มิตรและสหายเหล่านั้น. คำว่า อนุกัมปมาโน (anukampamāno) คือ อนุทยมาโน (anudayamāno) (ผู้เอ็นดู) คือผู้ปรารถนาจะนำความสุขมาให้ และปรารถนาจะนำความทุกข์ไปให้แก่บุคคลเหล่านั้น.

Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, eso me gati, eso me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, ahaṃ tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto.

คำว่า "หาเปติ อัตถัง" (ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม) คือ ประโยชน์ 3 อย่าง โดยเป็นประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง อีกทั้งประโยชน์ 3 อย่าง โดยเป็นประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม คือ ย่อมทำลายด้วยการทำให้ประโยชน์ที่ได้แล้วพินาศไป และด้วยการไม่ทำให้ประโยชน์ที่ยังไม่ได้เกิดขึ้น คำว่า "ปฏิพัทธจิตโต" (มีจิตผูกพัน) คือ แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในฐานะต่ำว่า "เราอยู่ไม่ได้ถ้าไม่มีผู้นี้ ผู้นี้เป็นที่พึ่งของเรา ผู้นี้เป็นที่ไปของเรา" อย่างนี้ ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในฐานะสูงว่า "คนเหล่านี้อยู่ไม่ได้ถ้าไม่มีเรา เราเป็นที่พึ่งของคนเหล่านี้ เราเป็นที่ไปของคนเหล่านี้" อย่างนี้ ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แต่ในที่นี้ พึงประสงค์ผู้มีจิตผูกพันอย่างนี้

Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāya bhaṇati. Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhippabhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. So idha adhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno’’ti. Sesaṃ pubbasadisamevāti veditabbaṃ. Niddese vattabbaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.37; apa. aṭṭha. 1.1.93-94).

คำว่า "เอตัง ภยัง" (ภัยนี้) คือ ภัยแห่งการยังประโยชน์ให้เสื่อมนี้ ตรัสหมายถึงความเสื่อมแห่งสมาบัติของตน คำว่า "สันทโว" (ความคุ้นเคย) คือ ความคุ้นเคยมี 3 อย่าง โดยเป็นความคุ้นเคยด้วยตัณหา ด้วยทิฏฐิ และด้วยมิตร ในบรรดาความคุ้นเคยเหล่านั้น ตัณหาแม้มี 108 ประการ ก็เป็นตัณหาสันถวะ (ความคุ้นเคยด้วยตัณหา) ทิฏฐิแม้มี 62 ประการ ก็เป็นทิฏฐิสันถวะ (ความคุ้นเคยด้วยทิฏฐิ) ความเอ็นดูมิตรด้วยความเป็นผู้มีจิตผูกพัน เป็นมิตตสันถวะ (ความคุ้นเคยด้วยมิตร) ความคุ้นเคยนั้นพึงประสงค์ในที่นี้ เพราะความคุ้นเคยนั้น สมาบัติของท่านจึงเสื่อมไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ผู้เห็นภัยนี้ในความคุ้นเคย" พึงทราบว่าข้อที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ในนิเทศไม่มีข้อความที่จะกล่าวอีก (สุ. นิ. อรรถ. 1.37; อป. อรรถ. 1.1.93-94)

Tatiyagāthāniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 3

124. Catutthe vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Va-kāro avadhāraṇattho, evakāro vā ayaṃ. Sandhivasenettha e-kāro naṭṭho. Tassa parapadena sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sneho[Pg.106]. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu ca dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā diṭṭhādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Imāyapi niddese atirekaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.38).

๑๒๔. ในคาถาที่ 4 คำว่า "วังโส" (ไม้ไผ่) คือ ไม้ไผ่ คำว่า "วิสาโล" (กว้างขวาง) คือ กว้างขวาง อักษร ว มีอรรถว่ากำหนด หรืออักษร ว นี้เป็น เอว ศัพท์ ในที่นี้ อักษร เอ ลบไปเพราะอำนาจสนธิ มีความสัมพันธ์กับบทหลัง เราจะประกอบบทนั้นในภายหลัง คำว่า "ยถา" (ฉันใด) คือ ในส่วนเปรียบเทียบ คำว่า "วิสัตโต" (พันพัว) คือ ติดอยู่ พัวพัน สอดประสาน คำว่า "ปุตเตสุ ทาเรสุ จ" (ในบุตรและภรรยา) คือ ในบุตร ธิดา และภรรยา คำว่า "ยา อเปกขา" (ความอาลัยใด) คือ ตัณหาใด สิเน่หาใด คำว่า "วังสกฬีโรว อสัชชมาโน" (ไม่ติดข้องเหมือนหน่อไม้ไผ่) คือ ไม่ติดข้องเหมือนหน่อไม้ไผ่ มีความหมายว่าอย่างไร? ไม้ไผ่ที่กว้างขวางย่อมพันพัวอยู่ฉันใด ความอาลัยใดมีอยู่ในบุตรและภรรยา ความอาลัยนั้นก็พันพัวอยู่เหมือนกัน เพราะตั้งอยู่ด้วยการสอดประสานวัตถุเหล่านั้น เราผู้มีความอาลัยด้วยความอาลัยนั้น พันพัวอยู่เหมือนไม้ไผ่ที่กว้างขวางอย่างนี้ เมื่อเห็นโทษแห่งความอาลัยนั้นแล้ว ตัดความอาลัยนั้นด้วยมรรคญาณ จึงไม่ติดข้องในรูปเป็นต้น หรือในทิฏฐิเป็นต้น หรือในลาภเป็นต้น หรือในกามภพเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ เหมือนหน่อไม้ไผ่นี้ แล้วบรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณ พึงทราบว่าข้อที่เหลือเป็นไปตามนัยก่อนหน้านี้ ในนิเทศนี้ก็ไม่มีข้อความเกินเลย (สุ. นิ. อรรถ. 1.38)

Catutthagāthāniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 4

125. Pañcame migoti sabbesaṃ āraññikacatuppadānaṃ eva etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippeto. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘uyyānamhī’’ti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīsu yena kenaci abaddho. Etena vissaṭṭhacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti yena disābhāgena gantuṃ icchati, tena gocaratthaṃ gacchati. Tasmā tattha yattakaṃ icchati gantuṃ, tattakaṃ gacchati. Yaṃ icchati khādituṃ, taṃ khādatīti dīpeti. Viññū naroti paṇḍitapuriso. Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattabhāvaṃ. Pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno. Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca. Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi samannāgatā puggalā ca, tesaṃ bhāvaniddeso seritaṃ pekkhamānoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya. Kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāve ādīnavaṃ yenicchakagamane ānisaṃsaṃ disvā anukkamena samathavipassanāpāripūriṃ agamiṃ. Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi. Tasmā aññopi viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.39 ādayo).

๑๒๕. ในคาถาที่ 5 คำว่า "มิโค" (เนื้อ) นี้ เป็นคำเรียกสัตว์สี่เท้าที่อาศัยอยู่ในป่าทั้งหมด แต่ในที่นี้ พึงประสงค์เนื้อทราย คำว่า "อรัญญัมหิ" (ในป่า) คือ ป่าที่เหลือจากการเว้นหมู่บ้านและบริเวณใกล้หมู่บ้าน แต่ในที่นี้ พึงประสงค์อุทยาน เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า "ในอุทยาน" คำว่า "ยถา" (ฉันใด) คือ ในส่วนเปรียบเทียบ คำว่า "อพัทโธ" (ไม่ถูกผูก) คือ ไม่ถูกผูกด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น เครื่องผูกด้วยเชือกเป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงการประพฤติอย่างอิสระ คำว่า "เยนิฉกัง คัจฉติ โคจราย" (ย่อมไปเพื่อหากินตามที่ใจปรารถนา) คือ ย่อมไปเพื่อหากินในทิศทางใดที่ตนปรารถนาจะไป เพราะฉะนั้น ย่อมไปได้เท่าที่ปรารถนาจะไปในที่นั้น ย่อมแสดงว่า ย่อมกินสิ่งที่ปรารถนาจะกิน คำว่า "วิญญู นโร" (วิญญูชน) คือ บุรุษผู้เป็นบัณฑิต คำว่า "เสริตัง" (ความเป็นอิสระ) คือ การประพฤติตามใจตนเอง ความไม่ขึ้นต่อผู้อื่น คำว่า "เปกขมาโน" (ผู้พิจารณาเห็น) คือ ผู้พิจารณาเห็นด้วยปัญญาจักษุ อีกนัยหนึ่ง คือ ความเป็นอิสระแห่งธรรม และความเป็นอิสระแห่งบุคคล เพราะโลกุตรธรรมทั้งหลายเป็นอิสระ เพราะไม่ตกอยู่ในอำนาจของกิเลส และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้นก็เป็นอิสระ การแสดงภาวะของบุคคลเหล่านั้น คือ "เสริตัง เปกขมาโน" (ผู้พิจารณาเห็นความเป็นอิสระ) มีความหมายว่าอย่างไร? เนื้อในป่าไม่ถูกผูก ย่อมไปเพื่อหากินตามที่ใจปรารถนาฉันใด เมื่อใดหนอ เราจะตัดเครื่องผูกคือตัณหาแล้วไปอย่างนี้ได้หนอ เมื่อเราถูกพวกท่านห้อมล้อมอยู่ทั้งข้างนี้ข้างโน้น ถูกผูกไว้ ไม่สามารถไปตามที่ใจปรารถนาได้ เมื่อเห็นโทษในการไม่สามารถไปตามที่ใจปรารถนาได้นั้น และเห็นอานิสงส์ในการไปตามที่ใจปรารถนาได้นั้นแล้ว เราจึงได้บำเพ็ญสมถะและวิปัสสนาให้บริบูรณ์โดยลำดับ จากนั้น เราจึงบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ เพราะฉะนั้น วิญญูชนคนอื่นก็พึงพิจารณาเห็นความเป็นอิสระแล้วเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด (สุ. นิ. อรรถ. 1.39 เป็นต้น)

Pañcamagāthāniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 5

126. Chaṭṭhe [Pg.107] ayaṃ piṇḍattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā apatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena bhabbapuggalavaseneva ca seritaṃ pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.39-42).

๑๒๖. ในคาถาที่ 6 นี้ มีเนื้อความโดยสรุปดังนี้ เมื่อบุคคลอยู่ในท่ามกลางสหาย ย่อมมีการเชื้อเชิญอย่างนั้นอย่างนี้ด้วยนัยมีอาทิว่า "ท่านจงฟังสิ่งนี้แก่เรา จงให้สิ่งนี้แก่เรา" ในการอยู่ซึ่งนับว่าเป็นการนอนกลางวัน ในที่ซึ่งนับว่าเป็นการบำรุงใหญ่ ในการไปซึ่งนับว่าเป็นการไปอุทยาน และในการจาริกซึ่งนับว่าเป็นการจาริกไปในชนบท เพราะฉะนั้น เราจึงเบื่อหน่ายในที่นั้นๆ แล้วพิจารณาเห็นความเป็นอิสระแห่งบรรพชา ซึ่งเป็นที่เสพของอริยชน มีอานิสงส์มาก เป็นสุขอย่างยิ่ง แม้เป็นเช่นนั้น บรรพชาก็ไม่เป็นที่ปรารถนา ไม่เป็นที่ต้องการของคนเลวทั้งปวงผู้ถูกโลภะครอบงำ เราผู้พิจารณาเห็นความเป็นอิสระนั้น ซึ่งไม่เป็นที่ปรารถนาของผู้อื่น ด้วยการไม่ตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่น และด้วยการเป็นไปตามอำนาจของบุคคลผู้ควรบรรลุ (ภัพพบุคคล) แล้วเริ่มบำเพ็ญวิปัสสนา จึงบรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณโดยลำดับ ข้อที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว (สุ. นิ. อรรถ. 1.39-42)

Chaṭṭhagāthāniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 6

127. Sattame khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabherikanti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā (su. ni. aṭṭha. 1.41).

๑๒๗. ในคาถาที่ 7 คำว่า "ขิฑฺฑา" คือการเล่น การเล่นนั้นมี 2 อย่าง คือทางกายและทางวาจา บรรดาการเล่นนั้น การเล่นทางกาย ได้แก่ การเล่นด้วยช้าง ด้วยม้า ด้วยรถ ด้วยธนู ด้วยด้ามดาบ เป็นต้น การเล่นทางวาจา ได้แก่ การขับร้อง การกล่าวคาถา การทำปากเป็นกลอง เป็นต้น คำว่า "รติ" คือความยินดีในกามคุณ 5 คำว่า "วิปุล" คือแผ่ไปทั่วอัตภาพทั้งหมด โดยฐานะที่กระทบถึงเยื่อในกระดูก ข้อที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว การประกอบความเชื่อมโยงในที่นี้ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในคาถาสัมสัคคะนั่นเอง (สุ. นิ. อรรถ. 1.41)

Sattamagāthāniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 7

128. Aṭṭhame cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; a. ni. 4.125; vibha. 643; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena santussako. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi ca dhammehi sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena [Pg.108] achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananakarabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti etaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekasambodhiṃ adhigatomhīti.

๑๒๘. ในคาถาที่ ๘ บทว่า จาตุทฺทิโส คือผู้มีปกติอยู่สบายในทิศทั้ง ๔ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า จาตุทฺทิโส เพราะเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ อันแผ่ไปด้วยพรหมวิหารภาวนา โดยนัยเป็นต้นว่า 'แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งแล้วอยู่' (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; วิภงฺค. ๖๔๓; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) ชื่อว่า อปฺปฏิโฆ เพราะไม่กระทบกระทั่งด้วยภัยในสัตว์หรือสังขารในทิศเหล่านั้น บทว่า สนฺตุสฺสมาโน คือผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษ ๑๒ ประการ บทว่า อิตรีตเรน คือด้วยปัจจัยอันเลวและประณีต (ตามมีตามได้) ในบทว่า ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี นี้ คำว่า ปริสฺสยา คือสิ่งที่เบียดเบียนกายและจิต หรือทำให้ความสมบัติของกายและจิตเหล่านั้นเสื่อมไป หรืออาศัยกายและจิตเหล่านั้นแล้วตั้งอยู่ คำนี้เป็นชื่อของอุปัทวะแห่งกายและจิตทั้งภายนอกมีราชสีห์และเสือเป็นต้น และภายในมีกามฉันท์เป็นต้น ชื่อว่า ปริสฺสยานํ สหิตา เพราะเป็นผู้ครอบงำอันตรายเหล่านั้นด้วยอธิวาสนขันติและด้วยธรรมมีวิริยะเป็นต้น ชื่อว่า อฉมฺภี เพราะไม่สะดุ้งด้วยไม่มีภัยที่ทำให้เกิดความตัวแข็ง (หวาดกลัว) อธิบายว่าอย่างไร? อธิบายว่า พระสมณะ ๔ รูปเหล่านั้น เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้อย่างนี้ ตั้งอยู่ในความสันโดษอันเป็นบาทฐานแห่งข้อปฏิบัติในที่นี้ เป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ ด้วยเมตตาภาวนาเป็นต้นในทิศทั้ง ๔ และเป็นผู้ไม่กระทบกระทั่งเพราะไม่มีภัยที่ทำให้กระทบกระทั่งในสัตว์และสังขาร พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงเห็นคุณแห่งข้อปฏิบัตินี้ว่า 'เป็นผู้ครอบงำอันตรายตามที่กล่าวแล้วเพราะความเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ และเป็นผู้ไม่สะดุ้งเพราะความเป็นผู้ไม่กระทบกระทั่ง' ดังนี้แล้ว จึงทรงปฏิบัติโดยแยบคายแล้วบรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณ

Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.42).

อีกนัยหนึ่ง ทรงทราบว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้เหมือนพระสมณะเหล่านั้น และเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้ว' เมื่อปรารถนาความเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ อย่างนี้ จึงทรงปฏิบัติโดยแยบคายแล้วบรรลุ เพราะฉะนั้น แม้ผู้อื่นเมื่อปรารถนาฐานะเช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้ครอบงำอันตรายเพราะความเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ และเป็นผู้ไม่สะดุ้งเพราะความเป็นผู้ไม่กระทบกระทั่ง แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด (สุ. นิ. อรรถ. ๑.๔๒)

Niddese mettāti atthato tāva mijjatīti mettā, sinehatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Mettāsahagatenāti mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekaṃ disaṃ pariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃ kiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho.

ในบทนิเทศ บทว่า เมตฺตา โดยอรรถก่อนว่า ชื่อว่า เมตตา เพราะอรรถว่า ย่อมรักใคร่ หรือชื่อว่า เมตตา เพราะเป็นธรรมที่มีในมิตร หรือเมตตานี้เป็นความประพฤติของมิตร บทว่า เมตฺตาสหคเตน คือผู้ประกอบด้วยเมตตา บทว่า เจตสา คือด้วยจิต บทว่า เอกํ ทิสํ ตรัสโดยการแผ่ไปสู่สัตว์ที่นับเนื่องในทิศหนึ่ง โดยอาศัยสัตว์ที่กำหนดไว้ก่อนในทิศหนึ่ง บทว่า ผริตฺวา คือถูกต้องแล้ว กระทำเป็นอารมณ์ บทว่า วิหรติ คือยังอิริยาบถวิหารที่ตั้งมั่นในพรหมวิหารให้เป็นไป บทว่า ตถา ทุติยํ ความว่า แผ่ไปสู่ทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศมีทิศบูรพาเป็นต้นแล้วอยู่ฉันใด ก็แผ่ไปสู่ทิศที่สอง ที่สาม และที่สี่ ต่อจากนั้นฉันนั้น

Iti uddhanti eteneva ca nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriyaṃ disampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti anudisā. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti. Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ. Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha. Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimaukkaṭṭhamittasapattamajjhattānippabhedesu attatāya, ‘‘ayaṃ parasatto’’ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti.

บทว่า อิติ อุทฺธํ คือตรัสถึงทิศเบื้องบนด้วยนัยนี้เอง บทว่า อโธ ติริยํ คือทิศเบื้องล่างและทิศเฉียงก็เช่นเดียวกัน ในบทเหล่านั้น บทว่า อโธ คือเบื้องล่าง บทว่า ติริยํ คือทิศเฉียง พึงยังจิตที่สหรคตด้วยเมตตาให้แล่นไปและให้แล่นกลับไปในทิศทั้งปวง เหมือนม้าในมณฑลแห่งม้า ฉะนั้น ด้วยบทเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการแผ่เมตตาโดยมีขอบเขต โดยกำหนดทิศแต่ละทิศ ส่วนบทมีอาทิว่า สพฺพธิ ตรัสเพื่อแสดงการแผ่เมตตาโดยไม่มีขอบเขต ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพธิ คือในที่ทั้งปวง บทว่า สพฺพตฺตตาย คือด้วยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวงที่จำแนกเป็นชั้นต่ำ ชั้นกลาง ชั้นสูง เป็นมิตร เป็นศัตรู และเป็นกลาง โดยไม่กระทำความแตกต่างว่า 'นี้เป็นสัตว์อื่น' คือตรัสโดยความเป็นผู้เสมอด้วยตน

Atha [Pg.109] vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena, īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘mettāsahagatenā’’ti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathā-saddo iti-saddo vā na vutto, tasmā puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttaṃ. Nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha ca pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānena abyāpajjaṃ. Niddukkhanti vuttaṃ hoti (visuddhi. 1.254). Karuṇā heṭṭhā vuttatthāyeva. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā sāti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpādappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า สพฺพตฺตตาย คือด้วยความเป็นแห่งจิตทั้งหมด คือไม่ฟุ้งซ่านออกไปภายนอกแม้แต่น้อย บทว่า สพฺพาวนฺตํ คือมีสัตว์ทั้งปวง อธิบายว่า ประกอบด้วยสัตว์ทั้งปวง บทว่า โลกํ คือสัตวโลก บทว่า วิปุเลน ในที่นี้ตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน ซ้ำอีก เพราะเห็นนัยมีอาทิอย่างนี้ หรือเพราะในที่นี้ไม่ได้ตรัสคำว่า ตถา หรือคำว่า อิติ ซ้ำอีก เหมือนในการแผ่เมตตาโดยมีขอบเขต เพราะฉะนั้นจึงตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน เจตสา ซ้ำอีก หรือตรัสบทนี้โดยเป็นบทสรุป ในบทว่า วิปุเลน นี้ พึงทราบความเป็นผู้ไพบูลย์โดยการแผ่ไป ส่วนโดยภูมิภาวะนั้น เป็นมหัคคตะ โดยความชำนาญและโดยมีสัตว์เป็นอารมณ์อันหาประมาณมิได้ ชื่อว่า อัปปมัญญา เป็นผู้ไม่มีเวรด้วยการละพยาบาทอันเป็นข้าศึก เป็นผู้ไม่เบียดเบียนด้วยการละโทมนัส คือตรัสว่า เป็นผู้ไม่มีทุกข์ (วิสุทธิ. ๑.๒๕๔) กรุณามีอรรถตามที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง สัตว์ผู้ประกอบด้วยมุทิตานั้นย่อมยินดีด้วยมุทิตานั้น หรือตนเองย่อมยินดี หรือเป็นเพียงความยินดีเท่านั้น ชื่อว่า มุทิตา ชื่อว่า อุเบกขา เพราะย่อมเพิกเฉยด้วยการละพยาบาทมีอาทิว่า 'ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีเวร' และด้วยการเข้าถึงความเป็นกลาง

Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā karuṇā, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā, dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Pamodalakkhaṇā muditā, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahānasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti.

ในบรรดาพรหมวิหารธรรมเหล่านั้น เมตตามีลักษณะคือความเป็นไปโดยอาการแห่งการเกื้อกูล, มีรสคือการนำมาซึ่งประโยชน์, มีอาการปรากฏคือการขจัดความอาฆาต, มีเหตุใกล้คือการเห็นความน่ารักของสัตว์ทั้งหลาย. ความสงบแห่งพยาบาทเป็นสมบัติของเมตตานี้, การเกิดแห่งสิเนหาเป็นวิบัติ. กรุณามีลักษณะคือความเป็นไปโดยอาการแห่งการนำทุกข์ออก, มีรสคือการทนไม่ได้ต่อทุกข์ของผู้อื่น, มีอาการปรากฏคือการไม่เบียดเบียน, มีเหตุใกล้คือการเห็นความไม่มีที่พึ่งของสัตว์ผู้ถูกทุกข์ครอบงำ. ความสงบแห่งการเบียดเบียนเป็นสมบัติของกรุณานั้น, การเกิดแห่งความโศกเป็นวิบัติ. มุทิตามีลักษณะคือความบันเทิงใจ, มีรสคือการไม่อิจฉา, มีอาการปรากฏคือการกำจัดความไม่ยินดี, มีเหตุใกล้คือการเห็นความสำเร็จของสัตว์ทั้งหลาย. ความสงบแห่งความไม่ยินดีเป็นสมบัติของมุทิตานั้น, การเกิดแห่งความร่าเริงเป็นวิบัติ. อุเบกขามีลักษณะคือความเป็นไปโดยอาการแห่งความเป็นกลางในสัตว์ทั้งหลาย, มีรสคือการเห็นความเสมอภาคในสัตว์ทั้งหลาย, มีอาการปรากฏคือความสงบแห่งความขัดเคืองและความยินดี, มีเหตุใกล้คือการเห็นความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนว่า 'สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน พวกเขาจะมีความสุข หรือพ้นจากทุกข์ หรือไม่เสื่อมจากสมบัติที่ได้มาด้วยความพอใจของใครเล่า' ดังนี้. ความสงบแห่งความขัดเคืองและความยินดีเป็นสมบัติของอุเบกขานั้น, การเกิดแห่งอัญญาโณเบกขาอันอาศัยเรือนเป็นวิบัติ

Tattha santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena [Pg.110] kenaci cīvarena, atha kho yathāladdhānaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena. Yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺตุฏฺโฐ โหติ คือเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. บทว่า อิตรีตเรน จีวเรน คือไม่ใช่ด้วยจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต ทนทาน หรือเก่า อย่างใดอย่างหนึ่ง แต่หมายความว่า เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ที่ได้มาแล้ว. ด้วยว่า ในจีวรมีความสันโดษ ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ, ยถาพลสันโดษ, ยถาสารุปปสันโดษ. แม้ในบิณฑบาตเป็นต้นก็นัยนี้แล. ด้วยเหตุนี้ คำว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้มาแล้วเป็นต้น' นี้ ตรัสหมายถึงความสันโดษ ๓ อย่างเหล่านี้

Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarānipi jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni.

ในที่นี้พึงทราบจีวร, พึงทราบเขตแห่งจีวร, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบความสันโดษในจีวร, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร. ในบรรดาจีวรนั้น พึงทราบจีวร ๖ อย่างมีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น และพึงทราบอนุโลมจีวร ๖ อย่างมีผ้าไหมเป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นจีวรที่ควร. ส่วนจีวรมีผ้าหญ้า, ผ้าเปลือกไม้, ผ้าผลไม้, ผ้าขนสัตว์ (ที่ทำจากผม), ผ้าขนสัตว์ (ที่ทำจากหางสัตว์), ผ้าปอ, หนังสัตว์, ขนนกเค้าแมว, ผ้าทำจากต้นไม้, ผ้าเถาวัลย์, ผ้ากก, ผ้าใยกล้วย, ผ้าไม้ไผ่ เป็นต้น เหล่านี้เป็นจีวรที่ไม่ควร.

Cīvarakhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni.

เขตแห่งจีวรนั้น พึงทราบ ๖ เขต คือ เกิดขึ้นจากสงฆ์ก็ดี จากคณะก็ดี จากญาติก็ดี จากมิตรก็ดี ด้วยทรัพย์ของตนก็ดี หรือผ้าบังสุกุลก็ดี ดังนี้, และพึงทราบ ๘ เขตด้วยอำนาจแห่งมาติกา ๘ อย่าง.

Paṃsukūlanti sosānikaṃ pāpaṇikaṃ rathiyaṃ saṅkārakūṭaṃ sotthiyaṃ sinānaṃ titthaṃ gatapaccāgataṃ aggiḍaḍḍhaṃ gokhāyitaṃ upacikākhāyitaṃ undūrakhāyitaṃ antacchinnaṃ dasacchinnaṃ dhajāhaṭaṃ thūpaṃ samaṇacīvaraṃ sāmuddiyaṃ ābhisekiyaṃ panthikaṃ vātāhaṭaṃ iddhimayaṃ devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni. Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

ผ้าบังสุกุลนั้น พึงทราบ ๒๓ อย่าง คือ ผ้าจากป่าช้า, ผ้าจากร้านค้า, ผ้าจากถนน, ผ้าจากกองขยะ, ผ้าจากหญิงคลอดบุตร, ผ้าจากที่อาบน้ำ, ผ้าจากท่าน้ำ, ผ้าที่นำไปแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่โคเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกเคี้ยว, ผ้าที่หนูเคี้ยว, ผ้าที่ขาดกลาง, ผ้าที่ขาดชาย, ผ้าที่ชักจากธง, ผ้าจากเจดีย์, ผ้าจีวรของสมณะ, ผ้าจากทะเล, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าจากทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่เกิดด้วยฤทธิ์, ผ้าของพระเทวทัต. ในที่นี้ คำว่า “โสตถิยะ” คือ ผ้าที่ใช้เช็ดมลทินจากครรภ์. คำว่า “คตปัจจาคตะ” คือ จีวรที่ห่อศพแล้วนำไปป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า “ธชาหตะ” คือ ผ้าที่ชักจากธงที่ปักขึ้นแล้ว. คำว่า “ถูปะ” คือ จีวรที่บูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า “สามุททิยะ” คือ ผ้าที่คลื่นทะเลพัดขึ้นฝั่ง. คำว่า “ปันธิกะ” คือ จีวรที่พวกเดินทางกลัวโจรจึงทุบด้วยก้อนหินแล้วทิ้งไว้. คำว่า “อิทธิมยะ” คือ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือก็เป็นที่รู้กันอยู่แล้ว.

Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā – cīvare vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso [Pg.111] yathābalasantoso yathāsāruppasantoso udakasantoso dhovanasantoso karaṇasantoso parimāṇasantoso suttasantoso sibbanasantoso rajanasantoso kappasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti. Tattha sādakabhikkhuno temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakkituṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko addhamāseneva karoti. Idaṃ māsaddhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalabhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma. Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūratova disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma. Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma.

ความสันโดษในจีวรมี ๒๐ อย่าง คือ ความสันโดษในการตรึกถึงจีวร, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้มา, ความสันโดษในการรับตามประมาณ, ความสันโดษในการละเว้นความโลเล, ความสันโดษตามมีตามได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามสมควร, ความสันโดษในน้ำ, ความสันโดษในการซัก, ความสันโดษในการทำ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในด้าย, ความสันโดษในการเย็บ, ความสันโดษในการย้อม, ความสันโดษในการทำกัปปะ, ความสันโดษในการบริโภค, ความสันโดษในการละเว้นการเก็บสะสม, ความสันโดษในการสละ. ในบรรดาความสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้รับจีวร (จากคฤหัสถ์) เมื่ออยู่จำพรรษาครบ ๓ เดือนแล้ว ย่อมควรตรึกถึง (จีวร) ได้เพียง ๑ เดือน. ภิกษุนั้นปวารณาแล้วย่อมทำจีวรในเดือนจีวร. ส่วนภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุลย่อมทำได้เพียงครึ่งเดือน. การตรึกเพียง ๑ เดือน หรือครึ่งเดือนนี้เรียกว่า ความสันโดษในการตรึกถึงจีวร. ส่วนการที่ภิกษุผู้ไปเพื่อจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ที่ไหนหนอ” แต่ไปโดยมุ่งกรรมฐานเป็นหลัก เรียกว่า ความสันโดษในการไป. ส่วนการที่ภิกษุผู้แสวงหา ไม่แสวงหากับใครก็ได้ แต่พาภิกษุผู้ละอาย ผู้มีศีลไปแสวงหา เรียกว่า ความสันโดษในการแสวงหา. การที่ภิกษุผู้แสวงหาอย่างนี้ เห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกลแล้ว ไม่ตรึกว่า “ผ้านี้จะน่าพอใจ, ผ้านี้จะไม่น่าพอใจ” แต่พอใจด้วยจีวรที่ได้มาแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นผ้าหยาบหรือละเอียดเป็นต้น เรียกว่า ความสันโดษในการได้มา. แม้เมื่อรับจีวรที่ได้มาอย่างนี้แล้ว ก็พอใจด้วยประมาณที่ตนพอจะใช้ได้ว่า “เท่านี้จะเป็นสำหรับผ้าสองชั้น, เท่านี้จะเป็นสำหรับผ้าชั้นเดียว” เรียกว่า ความสันโดษในการรับตามประมาณ. ส่วนการที่ภิกษุผู้แสวงหาจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ผ้าที่น่าพอใจที่ประตูบ้านของผู้นั้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตูบ้าน เรียกว่า ความสันโดษในการละเว้นความโลเล.

Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma. Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma. Manāpaṃ aññassa datvā attanā yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma. ‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma. Tathā paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati. Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati. Evaṃ dhovitvā karontassa ‘‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhuma’’nti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma. Timaṇḍalapaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso [Pg.112] nāma. Cīvarakaraṇatthāya pana ‘‘manāpaṃ suttaṃ pariyesissāmī’’ti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃ kiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma.

การยังชีพอยู่ได้ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาของหยาบและประณีต การยังชีพอยู่ด้วยของที่ได้มาแล้วตามมีตามได้ ชื่อว่ายถาลาภสันโดษ. การรู้กำลังของตนแล้วยังชีพอยู่ได้ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่ายถาพลสันโดษ. การให้ของที่ชอบใจแก่ผู้อื่นแล้วตนเองยังชีพอยู่ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่ายถาสารูปสันโดษ. การไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนดี น้ำที่ไหนไม่ดี” แล้วซักล้างด้วยน้ำที่พอจะซักล้างได้ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่าอุทกสันโดษ. อนึ่ง พึงเว้นน้ำที่เปื้อนดินเหลือง ดินแดง น้ำเน่า น้ำที่เปื้อนน้ำใบไม้. อนึ่ง ของผู้ซักล้าง การซักด้วยการขยำด้วยมือ ไม่ซักด้วยไม้ทุบเป็นต้น ชื่อว่าโธวนสันโดษ. อนึ่ง เมื่อไม่สะอาด พึงซักด้วยน้ำที่ต้มแล้วโดยใส่ใบไม้ลงไปก็ได้. ของผู้ที่ซักแล้วทำอย่างนี้ การทำด้วยอาการที่พอทำได้ ไม่โกรธว่า “นี่หยาบ นี่ละเอียด” ชื่อว่ากรณสันโดษ. การทำเพียงพอปกปิดมณฑลสาม ชื่อว่าปริมาณสันโดษ. อนึ่ง เพื่อการทำจีวร การไม่พิจารณาว่า “เราจะแสวงหาด้ายที่ชอบใจ” แล้วนำด้ายสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่นำมาวางไว้ที่ทางสี่แพร่งเป็นต้น หรือที่เทวสถาน หรือที่โคนต้นไม้มาทำ ชื่อว่าสุตตสันโดษ.

Kusibandhanakāle pana aṅgulimatte sattavāre na vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso nāma. Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ, somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ. Ayaṃ rajanasantoso nāma. Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃ kiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakappakaraṇaṃ kappasantoso nāma.

อนึ่ง ในเวลาเย็บตะเข็บ ไม่พึงเย็บเจ็ดครั้งในหนึ่งนิ้ว. เพราะเมื่อทำอย่างนี้ ภิกษุใดไม่เป็นสหาย การแตกวัตรของภิกษุนั้นก็ไม่มี. อนึ่ง ในสามนิ้ว พึงเย็บเจ็ดครั้ง. เมื่อทำอย่างนี้ พึงเป็นสหายแม้กับผู้ปฏิบัติมรรค. ผู้ใดไม่เป็น การแตกวัตรของผู้นั้น. นี้ชื่อว่าสิพพนสันโดษ. อนึ่ง ผู้ย้อม ไม่พึงย้อมด้วยการแสวงหาต้นกะเฉดดำเป็นต้น พึงย้อมด้วยเปลือกต้นโสมเป็นต้นที่ได้มา. อนึ่ง เมื่อไม่ได้ พึงย้อมด้วยน้ำย้อมที่มนุษย์ทิ้งไว้ในป่าหลังจากเอาเปลือกไม้ไปแล้ว หรือด้วยกากที่ภิกษุทั้งหลายต้มแล้วทิ้งไว้. นี้ชื่อว่ารชนสันโดษ. การนำสิ่งใดสิ่งหนึ่งจากโคลนสีครามหรือสีดำมา การทำกัปปะที่ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้าง ชื่อว่ากัปปสันโดษ.

Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi ce antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā, yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati, āgatamattesu tesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Vissajjentena pana mukhaṃ oloketvā na dātabbaṃ, sāraṇīyadhamme ṭhatvāva vissajjetabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

การบริโภคเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่น่าละอาย ชื่อว่าบริโภคสันโดษ. อนึ่ง เมื่อได้ผ้ามา เมื่อไม่ได้ด้าย หรือเข็ม หรือช่างทำ พึงเก็บไว้ได้ เมื่อได้แล้ว ไม่พึงเก็บไว้. แม้เมื่อทำแล้ว หากประสงค์จะให้แก่อันเตวาสิกเป็นต้น และพวกเขายังไม่มา พึงเก็บไว้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาแล้ว พึงให้แก่พวกเขา. เมื่อไม่สามารถให้ได้ พึงอธิษฐาน. เมื่อมีจีวรอื่นอยู่ พึงอธิษฐานผ้าปูนอนก็ได้. เพราะของที่ไม่ได้อธิษฐานเท่านั้น ย่อมเป็นของเก็บไว้. พระมหาเถระสีวะกล่าวว่า ของที่อธิษฐานแล้วไม่เป็น (ของเก็บไว้). นี้ชื่อว่าสันนิธิปริวัชชนสันโดษ. อนึ่ง ผู้แจกจ่าย ไม่พึงให้โดยมองหน้า พึงแจกจ่ายโดยตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมเท่านั้น นี้ชื่อว่าวิสสัชชนสันโดษ.

Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni dve dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.

ธุดงค์อันปฏิสังยุตด้วยจีวร ได้แก่ ปังสุกูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร) และเตจีวริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือผ้าสามผืนเป็นวัตร). ด้วยประการฉะนี้ พระปัจเจกพุทธเจ้าเมื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยจีวร ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ เมื่อรักษาธุดงค์เหล่านี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยจีวร.

Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti[Pg.113]. Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Tathārūpo so paccekasambuddho taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.

คำว่า ผู้กล่าวคุณ (วณฺณวาที) ความว่า บุคคลหนึ่งเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวคุณของความสันโดษ. บุคคลหนึ่งไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวคุณของความสันโดษ. บุคคลหนึ่งไม่เป็นผู้สันโดษด้วย ทั้งไม่กล่าวคุณของความสันโดษด้วย. บุคคลหนึ่งเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวคุณของความสันโดษด้วย. พระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นเช่นนั้น เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า "และเป็นผู้กล่าวคุณแห่งความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้".

Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, paccekasambuddho evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Adhigatoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchanaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.

คำว่า อเนสนา ได้แก่ การแสวงหาที่ไม่สมควรหลายประการ มีการประกอบเนืองๆ ซึ่งการไปเป็นทูตและการรับใช้เป็นต้น. คำว่า ไม่สมควร (อปฺปฏิรูปํ) คือ ไม่เหมาะสม. คำว่า เมื่อไม่ได้ (อลทฺธา จ) คือ ไม่ได้รับ. เหมือนอย่างบุคคลบางคนคิดว่า "เราจักได้จีวรได้อย่างไรหนอ" แล้วเข้าไปรวมกลุ่มกับภิกษุผู้มีบุญ ทำความหลอกลวง ย่อมหวาดกลัว ย่อมเดือดร้อน แต่พระปัจเจกพุทธเจ้าเมื่อไม่ได้จีวรอย่างนี้ ย่อมไม่เดือดร้อน. คำว่า เมื่อได้แล้ว (ลทฺธา จ) คือ ได้มาโดยธรรมโดยชอบ. คำว่า อธิคโต (ในที่นี้หมายถึง อคธิตะ) คือ ผู้ปราศจากความละโมบและความทะยานอยาก. คำว่า ผู้ไม่มัวเมา (อมุจฺฉิโต) คือ ผู้ไม่ถึงความสยบมัวเมาด้วยตัณหาอย่างยิ่ง. คำว่า ผู้ไม่ถูกครอบงำ (อนชฺฌาปนฺโน) คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาแผ่คลุม ไม่ถูกตัณหาห่อหุ้ม. คำว่า ผู้เห็นโทษ (อาทีนวทสฺสาวี) คือ ผู้เห็นโทษในการแสวงหาที่ไม่สมควรและในการบริโภคที่ติดข้อง. คำว่า ผู้มีปัญญาในเครื่องสลัดออก (นิสฺสรณปญฺโญ) คือ ผู้รู้แจ้งเครื่องสลัดออกที่ตรัสไว้ว่า "เพียงเพื่อป้องกันความหนาว" (ม.นิ. ๑.๒๓; อ.นิ. ๖.๕๘) เป็นต้น.

Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti yathā panidhekacco ‘‘ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ karoti. Evaṃ so attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikāti vā paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī. Tāsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno patissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito.

คำว่า อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา คือ ความสันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า เนวตฺตานุกฺกํเสติ คือ เหมือนอย่างบุคคลบางคนในโลกนี้ ยกตนว่า "เราเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะตั้งแต่ที่มณฑลอุปสมบทนั่นเอง ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรา" ดังนี้ ภิกษุนั้นไม่ทำการยกตนอย่างนี้. คำว่า น ปรํ วมฺเภติ คือ ไม่ดูหมิ่นผู้อื่นอย่างนี้ว่า "ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ใช่ผู้ถือผ้าบังสุกุล หรือแม้แต่ผ้าบังสุกุลสักนิดก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านั้น". คำว่า โย หิ ตตฺถ ทกฺโข คือ ผู้กล่าวคุณในความสันโดษด้วยจีวรนั้น. หรือว่า ทกฺโข หมายถึง ผู้ฉลาด เชี่ยวชาญ ชำนาญในความสันโดษเหล่านั้น. คำว่า อนลโส คือ ปราศจากความเกียจคร้านด้วยการทำความเพียรติดต่อกัน. คำว่า สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต คือ ประกอบด้วยสัมปชัญญปัญญาและสติ. คำว่า อริยวํเส ฐิโต คือ ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์.

Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthapi piṇḍapāto jānitabbo, piṇḍapātakhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ yāgu khādanīyaṃ sāyanīyaṃ lehanīyanti soḷasa piṇḍapātā.

คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ (อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตน) คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง. ในเรื่องบิณฑบาตนี้ พึงทราบบิณฑบาต, พึงทราบเขตแห่งบิณฑบาต, พึงทราบความสันโดษด้วยบิณฑบาต, พึงทราบธุดงค์อันปฏิสังยุตด้วยบิณฑบาต. ในบรรดาบิณฑบาตเหล่านั้น บิณฑบาต ๑๖ อย่าง คือ ข้าวสุก, ขนมกุมมาส, ข้าวตู, ปลา, เนื้อ, นมสด, นมส้ม, เนยใส, เนยสด, น้ำมัน, น้ำผึ้ง, น้ำอ้อย, ข้าวต้ม, ของเคี้ยว, ของลิ้ม, ของเลีย.

Piṇḍapātakhettanti [Pg.114] saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ dhurabhattaṃ kuṭibhattaṃ vārabhattaṃ vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakhettāni.

คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตเขตฺตํ) มี ๑๕ อย่าง ได้แก่ สังฆภัต, อุทเทสภัต, นิมันตนภัต, สลากภัต, ปักขิกภัต, อุโปสถิกภัต, ปาฏิปทิกภัต, อาคันตุกภัต, คมิกภัต, คิลานภัต, คิลานุปัฏฐากภัต, ธุรภัต, กุฏิภัต, วารภัต, วิหารภัต.

Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso paṭiggahaṇasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso upakārasantoso parimāṇasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti pannarasa santosā. Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmā’’ti ‘‘asukagāme, bhante’’ti ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paṭṭhāya vitakkento pana ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso nāma. Piṇḍāya pavisantena pana ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā aggahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma. Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma. ‘‘Idaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, idaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃ kiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva. Ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma.

คำว่า ความสันโดษด้วยบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตสนฺโตโส) มี ๑๕ อย่าง ได้แก่ ความสันโดษในการตรึก, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้, ความสันโดษในการรับ, ความสันโดษในการรับโดยประมาณ, ความสันโดษในการละเว้นความโลเล, ความสันโดษตามที่ได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามความเหมาะสม, ความสันโดษในอุปการะ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในการบริโภค, ความสันโดษในการละเว้นการสะสม, ความสันโดษในการแจกจ่าย. ในบรรดาความสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้บำเพ็ญพึงตรึกหลังจากล้างหน้าแล้ว. ส่วนภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตไปกับหมู่คณะ พึงคิดเพียงเท่านี้ในเวลาอุปัฏฐากพระเถระในตอนเย็นว่า "พรุ่งนี้เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหน" "ในหมู่บ้านโน้นขอรับ" แล้วตั้งแต่นั้นไปไม่พึงตรึกอีก. ภิกษุผู้เที่ยวไปรูปเดียวพึงยืนที่มณฑลแห่งความตรึกแล้วจึงตรึก. แต่ถ้าตรึกตั้งแต่นั้นไป ย่อมชื่อว่าเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการตรึก. ส่วนภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "เราจะได้ที่ไหน" แต่พึงไปโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการไป. เมื่อแสวงหา ไม่พึงถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แต่พึงถือเอาเฉพาะจากผู้มีหิริและผู้มีศีลเป็นที่รักแล้วจึงแสวงหา. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการแสวงหา. เมื่อเห็นสิ่งที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงให้จิตเกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้เป็นที่พอใจ สิ่งนี้ไม่เป็นที่พอใจ". นี้ชื่อว่าความสันโดษในการได้. ไม่พึงคิดว่า "เราจะรับสิ่งที่เป็นที่พอใจ เราจะไม่รับสิ่งที่ไม่เป็นที่พอใจ" แต่พึงรับสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพียงเพื่อยังชีพเท่านั้น. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการรับ.

Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahudātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammopi na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahudātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti. Vijātamātuyāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Aḍḍhakulāniyeva agantvā dvārapaṭipāṭiyā [Pg.115] gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare vuttanayā eva.

ในเรื่องการรับนั้น หากไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย พึงรับน้อย. หากไทยธรรมมีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่พอประมาณ. หากไทยธรรมมีไม่มาก และทายกก็ประสงค์จะถวายน้อย พึงรับน้อย. หากไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่พอประมาณ. เพราะผู้ไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมทำความเลื่อมใสของมนุษย์ให้เศร้าหมอง, ย่อมทำของที่ถวายด้วยศรัทธาให้พินาศ, ย่อมไม่ทำพระศาสนาให้เจริญ. แม้แต่จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดตน ก็ไม่สามารถจะยึดเหนี่ยวไว้ได้. เพราะฉะนั้น พึงรับโดยรู้จักประมาณเท่านั้น นี้ชื่อว่าความสันโดษในการรับโดยประมาณ. ไม่พึงไปเฉพาะตระกูลที่มั่งคั่งเท่านั้น แต่พึงไปตามลำดับประตูบ้าน. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการละเว้นความโลเล. ส่วนความสันโดษตามที่ได้เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องจีวรนั่นแล.

Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā ‘‘samaṇadhammaṃ anupālessāmī’’ti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma. Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ. Anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati āharāpetvā paṭiggahaṇaparimāṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma. Jighacchāya paṭivinodanaṃ ‘‘na idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Nidahitvā na paribhuñjitabbaṃ. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

เมื่อบริโภคบิณฑบาตแล้ว พึงบริโภคโดยพิจารณาเห็นอุปการะอย่างนี้ว่า "เราจักประคองสมณธรรมไว้" นี้ชื่อว่าความสันโดษในอุปการะ. เมื่อเขาบรรจุมาเต็มบาตรแล้วนำมาถวาย ไม่พึงรับ. หากมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาถือไป, หากไม่มี พึงให้เขานำมาแล้วรับเอาเพียงประมาณที่ควรรับ. นี้ชื่อว่าความสันโดษในประมาณ. การบริโภคเพื่อบรรเทาความหิว โดยพิจารณาว่า "สิ่งนี้ไม่ใช่เครื่องสลัดออกในเรื่องนี้" นี้ชื่อว่าความสันโดษในการบริโภค. ไม่พึงบริโภคโดยการเก็บสะสมไว้. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการละเว้นการสะสม. พึงแจกจ่ายโดยไม่เลือกหน้าและตั้งอยู่ในสาราณียธรรม. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการแจกจ่าย.

Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅganti. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti. Vaṇṇavādītiādīni vuttanayeneva veditabbāni.

ส่วนธุดงค์ ๕ อย่างที่เกี่ยวข้องกับบิณฑบาต ได้แก่ ปิณฑปาติกังคะ (Piṇḍapātikaṅga), สปทานจาริกังคะ (Sapadānacārikaṅga), เอกาสนิกังคะ (Ekāsanikaṅga), ปัตตปิณฑิกังคะ (Pattapiṇḍikaṅga) และขลุปัจฉาภัตติกังคะ (Khalupacchābhattikaṅga). พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยบิณฑบาต (Piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsa) ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ อย่างเหล่านี้, เมื่อรักษาธุดงค์เหล่านี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยบิณฑบาต. คำว่า ผู้กล่าวสรรเสริญ (Vaṇṇavādī) เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

Senāsanānīti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha senāsananti mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā leṇaṃ aṭṭo māḷo veḷugumbo rukkhamūlaṃ yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.

คำว่า เสนาสนานิ (Senāsanāni) ในที่นี้พึงทราบเสนาสนะ (Senāsana), พึงทราบเขตเสนาสนะ (Senāsanakhetta), พึงทราบความสันโดษในเสนาสนะ (Senāsanasantosa), พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ (Senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅga). ในบรรดาเสนาสนะนั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง (Mañca), ตั่ง (Pīṭha), ฟูก (Bhisi), หมอน (Bimbohana), วิหาร (Vihāra), เรือนเพิง (Aḍḍhayoga), ปราสาท (Pāsāda), เรือนโล้น (Hammiya), ถ้ำ (Guhā), ที่เร้น (Leṇa), หอ (Aṭṭa), โรงกลม (Māḷa), กอไผ่ (Veḷugumba), โคนไม้ (Rukkhamūla) หรือสถานที่ที่ภิกษุทั้งหลายพักอาศัย เหล่านี้คือเสนาสนะ ๑๕ อย่าง.

Senāsanakhettanti saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vāti cha khettāni.

คำว่า เขตเสนาสนะ (Senāsanakhetta) ได้แก่ ที่ได้จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, จากทรัพย์ของตน หรือที่ได้มาแบบบังสุกุล (Paṃsukūla) เหล่านี้คือเขต ๖ อย่าง.

Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti. Iti senāsanasantosaṃ mahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.

คำว่า ความสันโดษในเสนาสนะ (Senāsanasantosa) ได้แก่ ความสันโดษ ๑๕ อย่าง มีความสันโดษด้วยวิตก (Vitakka) เป็นต้น ในเสนาสนะ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องบิณฑบาตนั้นแล. ส่วนธุดงค์ ๕ อย่างที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ ได้แก่ อารัญญิกังคะ (Āraññikaṅga), รุกขมูลิกังคะ (Rukkhamūlikaṅga), อัพโภกาสิกังคะ (Abbhokāsikaṅga), โสสานิกังคะ (Sosānikaṅga) และยถาสันถติกังคะ (Yathāsanthatikaṅga). ด้วยประการฉะนี้ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในเสนาสนะ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ อย่างเหล่านี้, เมื่อรักษาธุดงค์เหล่านี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในเสนาสนะ.

Iti [Pg.116] āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyapiṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni gilānapaccayasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārenā’’tiādimāha. Taṃ piṇḍapātagatikameva. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Bhāvanārāmaariyavaṃso pana idha anāgato, nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati (dī. ni. aṭṭha. 3.309; a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Vuttampi cetaṃ –

ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระสารีบุตรเถระ (Sāriputtatthera) ผู้เป็นธรรมเสนาบดี (Dhammasenāpati) ประดุจแผ่แผ่นดิน ประดุจเติมเต็มท้องทะเล และประดุจขยายอากาศ ครั้นกล่าวอริยวงศ์ (Ariyavaṃsa) คือความสันโดษในจีวร (Cīvarasantosa) เป็นลำดับแรกแล้ว ประดุจยกพระจันทร์ขึ้น ประดุจยกพระอาทิตย์ขึ้น ครั้นกล่าวอริยวงศ์คือความสันโดษในบิณฑบาต (Piṇḍapātasantosa) เป็นลำดับที่สองแล้ว ประดุจยกภูเขาสิเนรุ (Sineru) ขึ้น ครั้นกล่าวอริยวงศ์คือความสันโดษในเสนาสนะ (Senāsanasantosa) เป็นลำดับที่สามแล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวอริยวงศ์คือความสันโดษในคิลานปัจจัย (Gilānapaccayasantosa) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร (Gilānapaccayabhesajjaparikkhāra) ตามมีตามได้' ข้อนั้นมีนัยเดียวกับเรื่องบิณฑบาต ในเรื่องนั้น พึงสันโดษด้วยความสันโดษตามที่ได้ (Yathālābha), ตามกำลัง (Yathābala) และตามความเหมาะสม (Yathāsāruppa) เท่านั้น ส่วนอริยวงศ์คือความยินดีในการเจริญภาวนา (Bhāvanārāmaariyavaṃsa) ไม่ได้มาในที่นี้ เนสัชชิกังคะ (Nesajjikaṅga) ย่อมสงเคราะห์เข้าในอริยวงศ์คือความยินดีในการเจริญภาวนา (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๙; อํ. นิ. อ. ๒.๔.๒๘) อนึ่ง คำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า —

‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;

Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 3.309;

a. ni. aṭṭha. 2.4.28);

“ธุดงค์ ๕ อย่างกล่าวไว้ในเสนาสนะ, ๕ อย่างอาศัยอาหาร, ๑ อย่างประกอบด้วยความเพียร และ ๒ อย่างอาศัยจีวร” (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๙; อํ. นิ. อ. ๒.๔.๒๘)

Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti ettha porāṇeti na adhunuppattike. Aggaññeti aggehi jānitabbe. Ariyavaṃseti ariyānaṃ vaṃse. Yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso, evamayampi aṭṭhamo ariyavaṃso, ariyatanti ariyapaveṇi nāma hoti. So kho panāyaṃ vaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kālānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā, yesaṃ eso vaṃsoti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Api ca atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso, tasmiṃ ariyavaṃse (a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Ṭhitoti patiṭṭhito. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

ในคำว่า 'ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเป็นเลิศแต่โบราณ' (Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito) นี้ คำว่า โบราณ (Porāṇa) หมายถึง ไม่ใช่เพิ่งเกิดขึ้นในปัจจุบัน. คำว่า เป็นเลิศ (Aggañña) พึงทราบโดยความเป็นเลิศ (Agga). คำว่า อริยวงศ์ (Ariyavaṃsa) ได้แก่ วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย. ด้วยว่า ขัตติยวงศ์ (Khattiyavaṃsa), พราหมณวงศ์ (Brāhmaṇavaṃsa), เวสสวงศ์ (Vessavaṃsa), สุทธวงศ์ (Suddavaṃsa), สมณวงศ์ (Samaṇavaṃsa), กุลวงศ์ (Kulavaṃsa) และราชวงศ์ (Rājavaṃsa) มีอยู่ฉันใด, อริยวงศ์นี้ก็เป็นวงศ์ที่ ๘ ฉันนั้น, ชื่อว่า อริยตันติ (Ariyatanti) คือ อริยประเพณี (Ariyapaveṇi). ก็อริยวงศ์นั้นแล ย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านั้น เหมือนกลิ่นกาลานุสารี (Kālānusārigandha) เป็นต้น เป็นเลิศกว่ากลิ่นรากไม้ (Mūlagandha) เป็นต้น. ก็พระอริยะเหล่านั้นคือใครเล่า ที่อริยวงศ์นี้เป็นวงศ์ของท่าน? พระอริยะทั้งหลาย ได้แก่ พระพุทธเจ้า, พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้นชื่อว่า อริยวงศ์. ด้วยว่า ก่อนหน้านี้ ในที่สุดแห่ง ๔ อสงไขยแสนกัป มีพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร (Taṇhaṅkara), พระเมธังกร (Medhaṅkara), พระสรณังกร (Saraṇaṅkara) และพระทีปังกร (Dīpaṅkara) อุบัติขึ้น, พระพุทธเจ้าเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้นชื่อว่า อริยวงศ์. ในกาลต่อมาจากการปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่า โกณฑัญญะ (Koṇḍañña) อุบัติขึ้น... (ละ) ...ในกัปนี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ (Kakusandha), พระโกนาคมนะ (Koṇāgamana), พระกัสสปะ (Kassapa) และพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดม (Gotama) ของเรา อุบัติขึ้น, พระพุทธเจ้าเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้นชื่อว่า อริยวงศ์. อนึ่ง วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า, พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งปวงในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่า อริยวงศ์. ในคำว่า ในอริยวงศ์นั้น (อํ. นิ. อ. ๒.๔.๒๘) คำว่า ตั้งอยู่ (Ṭhita) ได้แก่ ตั้งมั่นแล้ว. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

Aṭṭhamagāthāniddesavaṇṇanā.

คำอธิบายในนิเทศแห่งคาถาที่ ๘

129. Navame [Pg.117] ayaṃ yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

๑๒๙. ในคาถาที่ ๙ นี้ มีการประกอบความดังนี้ — บรรพชิตบางพวกที่ถูกความไม่สันโดษครอบงำ ย่อมเป็นผู้เลี้ยงยาก (Dussaṅgaha), แม้คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. เราผู้รังเกียจความเป็นผู้เลี้ยงยากนั้น จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. ที่เหลือพึงทราบตามนัยก่อนนั้นแล.

Niddese anassavāti vacanaṃ assavanakā. Avacanakarāti dubbacā. Paṭilomavuttinoti paccanīkaṃ kathanasīlā, paṭimallā hutvā pavattantīti attho. Aññeneva mukhaṃ karontīti ovādadāyake disvā mukhaṃ parivattetvā aññaṃ disābhāgaṃ olokenti. Abyāvaṭo hutvāti avāvaṭo hutvā. Anapekkho hutvāti anallīno hutvā.

ในนิเทศ คำว่า อนัสสวา (Anassavā) ได้แก่ ผู้ไม่เชื่อฟังคำสั่งสอน. คำว่า อวจนกรา (Avacanakara) ได้แก่ ผู้ว่ายาก (Dubbaca). คำว่า ปฏิโลมวุตติโน (Paṭilomavuttino) ได้แก่ ผู้มีปกติกล่าวค้าน, มีความหมายว่า ประพฤติตนเป็นคู่ปรับ. คำว่า อัญเญเนวะ มุขัง กโรนติ (Aññeneva mukhaṃ karonti) ได้แก่ เห็นผู้ให้โอวาทแล้วก็เบือนหน้าไปมองทางทิศอื่น. คำว่า อัพยาวโฏ (Abyāvaṭo) ได้แก่ เป็นผู้ไม่ขวนขวาย. คำว่า อนเปกโข (Anapekkho) ได้แก่ เป็นผู้ไม่ติดข้อง.

Navamagāthāniddesavaṇṇanā.

คำอธิบายในนิเทศแห่งคาถาที่ ๙

130. Dasame oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho.

๑๓๐. ในคาถาที่ ๑๐ คำว่า โอโรปยิตวา (Oropayitvā) ได้แก่ นำออกแล้ว. คำว่า คิหิพยัญชนานิ (Gihibyañjanāni) ได้แก่ เครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ คือ ผม, หนวด, ผ้าขาว, เครื่องประดับ, พวงมาลัย, ของหอม, เครื่องลูบไล้, ภรรยา, บุตร, ทาสี และทาส เป็นต้น. สิ่งเหล่านี้ย่อมแสดงความเป็นคฤหัสถ์ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า 'คิหิพยัญชนานิ'. คำว่า สัญฉินนปัตโต (Sañchinnapatto) ได้แก่ ผู้มีใบไม้ร่วงหล่นแล้ว. คำว่า เฉตวานะ (Chetvāna) ได้แก่ ตัดด้วยมรรคญาณแล้ว. คำว่า วีโร (Vīro) ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยมรรควิริยะ (Maggavīriya). คำว่า คิหิพันธนานิ (Gihibandhanāni) ได้แก่ เครื่องผูกคือกาม เพราะกามทั้งหลายเป็นเครื่องผูกของคฤหัสถ์. นี้เป็นอรรถแห่งบทก่อน.

Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evañhi cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.44). Sesaṃ purimanayeneva jānitabbaṃ.

ส่วนอธิบายความนี้คือ — 'โอหนอ ขอให้เราพึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ออกแล้ว เป็นผู้มีใบไม้ร่วงหล่นแล้ว เหมือนต้นกรรณิการ์ (Koviḷāra) เถิด' เมื่อคิดอย่างนี้ จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ (สุ. นิ. อ. ๑.๔๔). ที่เหลือพึงทราบตามนัยก่อนนั้นแล.

Niddese sārāsanañcāti sāraṃ āsanaṃ. Chinnānīti gaḷitāni. Sañchinnānīti nipaṇṇāni. Patitānīti vaṇṭato muttāni. Paripatitānīti bhūmiyaṃ patitāni.

ในนิเทศ คำว่า สาราสนัญจะ (Sārāsanañca) คือ อาสนะอันเป็นแก่นสาร. บทว่า ฉินนานิ (Chinnāni) คือ หลุดไปแล้ว. บทว่า สัญฉินนานิ (Sañchinnāni) คือ ร่วงหล่นแล้ว. บทว่า ปติตานิ (Patitāni) คือ หลุดจากขั้วแล้ว. บทว่า ปริปติตานิ (Paripatitāni) คือ ตกลงบนพื้นแล้ว.

Dasamagāthāniddesavaṇṇanā.

คำอธิบายในนิเทศแห่งคาถาที่ ๑๐

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาแห่งปฐมวรรค จบแล้ว

2. Dutiyavaggavaṇṇanā

๒. การพรรณนาแห่งทุติยวรรค

131-2. Dutiyavaggassa [Pg.118] paṭhamadvaye nipakanti pakatinipuṇaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādīsu kusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Api ca dhikkatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā ‘‘vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvaha’’nti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ pahāya eko cari, yathā ca mahājanako evaṃ ekova careti ayampi etassattho. Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.45-46). Niddese vattabbaṃ natthi.

๑๓๑-๒. ในคาถาคู่แรกแห่งทุติยวรรค บทว่า นิปกํ คือ บัณฑิตผู้ฉลาดโดยปกติ ผู้ฉลาดในกสิณบริกรรมเป็นต้น. บทว่า สาธุวิหารี คือ ผู้ประกอบด้วยอัปปนาวิหาร หรืออุปจารวิหาร. บทว่า ธีรํ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียร. ในบทนั้น ความถึงพร้อมด้วยความเพียรกล่าวไว้ด้วยบทว่า นิปกํ. ส่วนในบทนี้ มีอรรถว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรนั่นเอง. ชื่อว่า ธิติ คือ ความไม่ย่อหย่อนแห่งความเพียร, คำนี้เป็นชื่อของความเพียรที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “แม้หนังและเอ็นก็ตาม” (ม.อุ. ๑๔/๒๘๔; อ.เอกก. ๒๐/๕; มหานิ. ๑๙๖). อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่ติเตียนบาปแล้ว ก็ชื่อว่า ธีระ. บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย (พระราชาละแคว้นที่ชนะแล้ว) คือ เหมือนอย่างพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ ทรงทราบว่า “แคว้นที่ชนะแล้วเป็นสิ่งไม่เป็นประโยชน์” แล้วทรงละราชสมบัติ เสด็จไปแต่ผู้เดียว ฉันใด พึงละสหายผู้เป็นพาลแล้วเที่ยวไปแต่ผู้เดียว ฉันนั้น. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ (พระราชาเหมือนแคว้น) คือ เหมือนอย่างพระเจ้าสุตโสมทรงละแคว้นที่ชนะแล้ว เสด็จไปแต่ผู้เดียว และเหมือนอย่างพระมหาชนก ฉันใด พึงเที่ยวไปแต่ผู้เดียว ฉันนั้น นี้ก็เป็นอรรถของบทนั้น. ข้อที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้ว จึงไม่ขยายความ (สุ.นิ.อ. ๑.๔๕-๔๖). ในนิเทศไม่มีอะไรจะกล่าว.

Paṭhamadvayaṃ.

คาถาคู่แรก.

133. Tatiyagāthā padatthato uttānā eva. Kevalañca pana sahāyasampadanti ettha asekkhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva ‘‘sahāyasampadā’’ti veditabbā. Ayaṃ panettha yojanā – yā ayaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? Seṭṭhā samāsevitabbā sahāyāti. Kasmā? Attano sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same sevamānassa aññamaññasamadhāraṇena kukkuccavinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo. Ahampi hi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.47). Niddeso vuttanayo eva.

๑๓๓. คาถาที่ ๓ มีอรรถบทตื้นอยู่แล้ว. แต่ในบทว่า สหายสัมปทา นี้ พึงทราบว่า สหายผู้ถึงพร้อมด้วยขันธ์มีศีลเป็นต้นอันเป็นอเสกขะนั่นแหละ ชื่อว่า “สหายสัมปทา”. การประกอบในบทนี้คือ สหายสัมปทาที่กล่าวมานี้ เราย่อมสรรเสริญสหายสัมปทานั้นโดยแท้ ย่อมชมเชยโดยส่วนเดียว ดังนี้. อย่างไร? สหายผู้ประเสริฐพึงคบหา. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อคบหาผู้ประเสริฐกว่าด้วยศีลเป็นต้นของตน ธรรมมีศีลเป็นต้นที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิด ที่เกิดแล้วก็ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์. เมื่อคบหาผู้เสมอกัน ธรรมที่ได้แล้วก็ไม่เสื่อมไป ด้วยการประคับประคองกันและกัน และด้วยการบรรเทาความรำคาญ. แต่เมื่อไม่ได้สหายเหล่านี้ ทั้งผู้ประเสริฐและผู้เสมอกัน กุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ พึงละมิจฉาชีพมีกุหกะเป็นต้น บริโภคอาหารที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยชอบ ไม่ยังความขัดเคืองและความยินดีให้เกิดขึ้นในอาหารนั้น เป็นผู้บริโภคอาหารที่ไม่มีโทษ พึงเที่ยวไปแต่ผู้เดียวเหมือนนอแรด. แม้เราก็เที่ยวไปอย่างนี้ จึงบรรลุถึงสมบัตินี้ (สุ.นิ.อ. ๑.๔๗). นิเทศก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Tatiyaṃ.

คาถาที่ ๓.

134. Catutthe [Pg.119] disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kañcanassa. ‘‘Valayānī’’ti pāṭhaseso. Sāvasesapāṭho hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse sati aghaṭṭanā’’ti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.48). Nūpurānīti valayāni. ‘‘Niyurā’’ti keci vadanti. Ghaṭṭentīti aññamaññaṃ hananti.

๑๓๔. ในคาถาที่ ๔ บทว่า ทิสฺวา คือ เห็นแล้ว. บทว่า สุวณฺณสฺส คือ ทองคำ. บทว่า “วลยานิ” เป็นบทที่เหลือของคาถา. อรรถนี้มีเพราะเป็นบทที่เหลือของคาถา. บทว่า ปภสฺสรฺานิ คือ มีปกติส่องแสง มีความหมายว่า มีรัศมี. ข้อที่เหลือมีอรรถบทตื้นอยู่แล้ว. ส่วนการประกอบในบทนี้คือ เห็นกำไลทองคำที่แขนแล้ว คิดอย่างนี้ว่า “เมื่ออยู่เป็นหมู่ย่อมมีการกระทบกระทั่งกัน เมื่ออยู่ผู้เดียวย่อมไม่มีการกระทบกระทั่งกัน” ดังนี้ จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. ข้อที่เหลือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง (สุ.นิ.อ. ๑.๔๘). บทว่า นูปุรานิ คือ กำไล. บางพวกกล่าวว่า “นิยุรา”. บทว่า ฆฏฺเฏนฺติ คือ กระทบกระทั่งกันและกัน.

Catutthaṃ.

คาถาที่ ๔.

135. Pañcamagāthā padatthato uttānā eva. Ayaṃ pana ettha adhippāyo – yvāyaṃ etena dutīyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo, tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā vā jātā. Sace ahaṃ imaṃ na pariccajāmi, tato āyatimpi tatheva hessati. Yathā idāni, evaṃ dutīyena saha mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā. Ubhayampi cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.49). Sesaṃ vuttanayameva.

๑๓๕. คาถาที่ ๕ มีอรรถบทตื้นอยู่แล้ว. ส่วนอธิบายในบทนี้คือ วาจาที่ข้าพเจ้ากล่าวเพื่อเตือนสติกุมารคนที่สองนั้น ผู้บอกความหนาวความร้อนเป็นต้น ด้วยการอยู่ร่วมกัน หรือความติดพันที่เกิดขึ้นเพราะความรักในกุมารนั้น. ถ้าข้าพเจ้าไม่ละกุมารนี้ไป ในอนาคตก็จะเป็นเช่นนั้นอีก. คือเหมือนอย่างในปัจจุบันนี้ ข้าพเจ้าก็จะมีวาจาหรือความติดพันกับกุมารคนที่สอง. อนึ่ง สิ่งทั้งสองนี้เป็นอันตรายต่อการบรรลุคุณวิเศษ ดังนี้ ข้าพเจ้าเห็นภัยนี้ในอนาคต จึงละกุมารนั้นเสีย ปฏิบัติโดยแยบคายแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ (สุ.นิ.อ. ๑.๔๙). ข้อที่เหลือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Pañcamaṃ.

คาถาที่ ๕.

136. Chaṭṭhe kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Tattha vatthukāmā manāpiyā rūpādayo dhammā, kilesakāmā chandādayo sabbepi rāgappabhedā. Idha pana vatthukāmā adhippetā. Rūpādianekappakārena citrā. Lokassādavasena madhurā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti manoramā. Virūparūpenāti virūpena rūpena, anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi rūpādivasena citrā, rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā mathenti cittaṃ, pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayena veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.50).

๑๓๖. ในคาถาที่ ๖ บทว่า กามา คือ กาม ๒ อย่าง คือ วัตถุกาม และ กิเลสกาม. ในกาม ๒ อย่างนั้น วัตถุกามคือ ธรรมมีรูปเป็นต้นที่น่าพอใจ, กิเลสกามคือ ฉันทะเป็นต้น อันเป็นประเภทแห่งราคะทั้งหมด. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาวัตถุกาม. วัตถุกามนั้นวิจิตรด้วยประการต่างๆ มีรูปเป็นต้น. หวานหอมด้วยอำนาจแห่งอัสสาทะของโลก. ย่อมยังจิตของปุถุชนผู้เขลาให้ยินดี จึงชื่อว่า มโนรมย์. บทว่า วิรูปรูปเนติ คือ ด้วยรูปที่มีสัณฐานต่างๆ ด้วยสภาพที่ต่างกันหลายอย่าง ดังนี้. เพราะกามเหล่านั้นวิจิตรด้วยรูปเป็นต้น แม้ในรูปเป็นต้นก็มีรูปต่างๆ กันด้วยสีเขียวเป็นต้น. กามเหล่านั้นย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปที่มีสัณฐานต่างๆ นั้น แสดงอัสสาทะอย่างนั้นๆ ไม่ให้ยินดีในการบรรพชา. ข้อที่เหลือในบทนี้ก็แจ่มแจ้งอยู่แล้ว. แม้บทสรุปก็พึงประกอบด้วย ๒ หรือ ๓ บท แล้วพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนๆ (สุ.นิ.อ. ๑.๕๐).

Kāmaguṇāti [Pg.120] kāmayitabbaṭṭhena kāmā. Bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra), kayirā mālāguṇe bahū’’ti ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto, tena vuttaṃ – ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasaṃhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasaṃhitā. Rajanīyāti rajjaniyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.

คำว่า กามคุณ คือ กาม เพราะอรรถว่าพึงใคร่. คุณ เพราะอรรถว่าเครื่องผูก. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิสองชั้นที่ยังไม่เคยใช้” (มหาวรรค 348) นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่าชั้น. ในคำว่า “กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป กองแห่งวัยย่อมละไปโดยลำดับ” (สังยุตตนิกาย 1.4) นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่ากอง. ในคำว่า “ทักษิณาพึงหวังผลร้อยเท่า” (มัชฌิมนิกาย 3.379) นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่าอานิสงส์. ในคำว่า “อันตะ อันตคุณ (ทีฆนิกาย 2.377; มัชฌิมนิกาย 1.110; ขุททกนิกาย 3.32อาการ), พึงทำพวงมาลัยให้มาก” นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่าเครื่องผูก. ในที่นี้ก็ประสงค์เอาอรรถนั้นนั่นแล เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “คุณ เพราะอรรถว่าเครื่องผูก”. คำว่า จักขุวิญเญยยะ คือ พึงเห็นด้วยจักขุวิญญาณ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบอรรถในโสตวิญเญยยะเป็นต้นด้วย. คำว่า อิฏฐะ คือ จะเป็นสิ่งที่แสวงหาได้แล้วหรือไม่ก็ตาม มีอรรถว่า เป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา. คำว่า กันตะ คือ น่ารักใคร่. คำว่า มนาปะ คือ เป็นที่เจริญใจ. คำว่า ปิยรูปะ คือ มีสภาวะที่น่ารัก. คำว่า กามูปสังหิตะ คือ ประกอบด้วยกามที่เกิดขึ้นโดยทำอารมณ์นั้นให้เป็นอารมณ์. คำว่า รชนียะ คือ เป็นที่ยังราคะให้กำเริบ มีอรรถว่า เป็นเหตุให้เกิดราคะ.

Yadi muddāyātiādīsu muddāti aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā hatthamuddā. Gaṇanāti acchiddagaṇanā. Saṅkhānanti piṇḍagaṇanā. Yāya khettaṃ oloketvā ‘‘idha ettakā vīhī bhavissanti’’, rukkhaṃ oloketvā ‘‘idha ettakāni phalāni bhavissanti’’, ākāsaṃ oloketvā ‘‘ime ākāse sakuṇā ettakā nāma bhavissantī’’ti jānanti. Kasīti kasikammaṃ. Vaṇijjāti jaṅghavaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho. Gorakkhanti attano vā paresaṃ vā gāvo rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṃ. Issattho vuccati āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammaṃ. Rājaporisanti vinā āvudhena rājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññataranti gahitāvasesahatthiassasippādi.

ในคำว่า ยทิ มุททายะ เป็นต้นนั้น คำว่า มุททา คือ การทำเครื่องหมายที่ข้อนิ้วมือ (การนับนิ้ว). คำว่า คณนา คือ การนับที่ไม่ผิดพลาด. คำว่า สังขานะ คือ การนับรวม. ซึ่งเป็นที่รู้ว่า เมื่อมองดูนาแล้ว “ข้าวเปลือกในที่นี้จักมีประมาณเท่านี้”, เมื่อมองดูต้นไม้แล้ว “ผลไม้ในที่นี้จักมีประมาณเท่านี้”, เมื่อมองดูท้องฟ้าแล้ว “นกในท้องฟ้าเหล่านี้จักมีประมาณเท่านี้”. คำว่า กสิ คือ การงานทางเกษตรกรรม. คำว่า วณิชชา คือ การค้าขาย เช่น การค้าขายด้วยการเดินไป การค้าขายทางบก เป็นต้น. คำว่า โครักขา คือ การเลี้ยงชีพด้วยการขายผลิตภัณฑ์จากโค ๕ อย่าง โดยการเลี้ยงโคของตนเองหรือของผู้อื่น. คำว่า อิสสัตถะ หมายถึง การงานที่ต้องถืออาวุธรับใช้. คำว่า ราชปุริสะ คือ การรับใช้พระราชาโดยการทำงานของพระราชาโดยไม่ถืออาวุธ. คำว่า สิปปัญญตระ คือ ศิลปะอื่นๆ ที่เหลือจากการกล่าวมาแล้ว เช่น ศิลปะการฝึกช้างและม้าเป็นต้น.

Sītassa purakkhatoti lakkhaṃ viya sarassa sītassa purato ṭhito, sītena bādhiyamānoti attho. Uṇhepi eseva nayo. Ḍaṃsādīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti sabbamakkhikā. Sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti. Rissamānoti pīḷiyamāno ruppamāno ghaṭṭiyamāno. Mīyamānoti maramāno. Ayaṃ, bhikkhaveti bhikkhave, ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho. Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu [Pg.121] upaddavo, upasaggoti attho. Sandiṭṭhikoti paccakkho sāmaṃ passitabbo. Dukkhakkhandhoti dukkharāsi. Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu. Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno. Liṅgavipallāsena pana ‘‘kāmanidāna’’nti vutto. Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo. Liṅgavipallāseneva pana ‘‘kāmādhikaraṇa’’nti vutto. Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho.

คำว่า สีตัสสะ ปุรักขโต คือ ยืนอยู่ข้างหน้าความหนาว เหมือนเป้าหมายที่ตั้งอยู่ข้างหน้าลูกศร มีอรรถว่า ถูกความหนาวเบียดเบียน. ในความร้อนก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคำว่า ฑังสะ เป็นต้นนั้น คำว่า ฑังสะ คือ แมลงวันสีเหลือง (เหลือบ). คำว่า มกสะ คือ ยุง (แมลงวันทุกชนิด). คำว่า สรีสปะ คือ สัตว์เลื้อยคลานทั้งหลาย. คำว่า ริสสมานะ คือ ถูกบีบคั้น ถูกทำให้ลำบาก ถูกกระทบกระทั่ง. คำว่า มียมมานะ คือ กำลังตาย. คำว่า อะยัง ภิกขะเว คือ ภิกษุทั้งหลาย อาพาธอันมีปัจจัยคือความหนาวเป็นต้นนี้ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการเลี้ยงชีพด้วยการนับนิ้วเป็นต้น. คำว่า กามานัง อาทีนโว คือ โทษในกาม มีอรรถว่า อุปัทวะ หรืออุปสรรค. คำว่า สันทิฏฐิกะ คือ เป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. คำว่า ทุกขักขันโธ คือ กองแห่งทุกข์. ในคำว่า กามเหตุ เป็นต้นนั้น คำว่า กามเหตุ คือ กามเป็นเหตุของสิ่งนั้น เพราะอรรถว่าปัจจัย. คำว่า กามนิทาน คือ กามเป็นต้นเหตุของสิ่งนั้น เพราะอรรถว่ามูลเหตุ. แต่ที่เรียกว่า "กามนิทาน" ด้วยการเปลี่ยนเพศ (ลิงควิปัลลาส). คำว่า กามาธิกรณะ คือ กามเป็นเหตุ (ที่ตั้ง) ของสิ่งนั้น เพราะอรรถว่าเหตุ. แต่ที่เรียกว่า "กามาธิกรณะ" ด้วยการเปลี่ยนเพศนั่นเอง. คำว่า กามานเมวะ เหตุ นี้เป็นคำกำหนดแน่นอน มีอรรถว่า ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือกามเท่านั้น.

Uṭṭhahatoti ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa. Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ pubbenāparaṃ ghaṭentassa. Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa. Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti, hatthaṃ nābhiruhanti. Socatīti citte uppannabalavasokena socati. Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati. Paridevatīti vācāya paridevati. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā. Kandatīti rodati. Sammohaṃ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti. Moghanti tucchaṃ. Aphaloti nipphalo.

คำว่า อุฏฐหโต คือ ของผู้ที่ขยันด้วยความเพียรที่เป็นเหตุตั้งขึ้นแห่งอาชีพ. คำว่า ฆฏโต คือ ของผู้ที่ประกอบความเพียรนั้นให้ต่อเนื่องกัน. คำว่า วายมโต คือ ของผู้ที่กระทำความพยายาม ความบากบั่น ความประกอบ. คำว่า นาภินิปผัชชันติ คือ ไม่สำเร็จ ไม่ขึ้นสู่มือ. คำว่า โสจติ คือ เศร้าโศกด้วยความโศกอันแรงกล้าที่เกิดขึ้นในใจ. คำว่า กิลมติ คือ ลำบากด้วยทุกข์ที่เกิดขึ้นในกาย. คำว่า ปริเทวติ คือ รำพันด้วยวาจา. คำว่า อุรัตตาฬิง คือ ทุบอก. คำว่า กันทติ คือ ร้องไห้. คำว่า สัมโมหัง อาปัชชติ คือ ถึงความหลงใหล เป็นเหมือนคนสิ้นสติ. คำว่า โมฆัง คือ เปล่าประโยชน์. คำว่า อผโล คือ ไม่มีผล.

Ārakkhādhikaraṇanti ārakkhakāraṇā. Kinti meti kena nu kho me upāyena. Yampi meti yampi mayhaṃ kasikammādīni katvā uppāditaṃ dhanaṃ ahosi. Tampi no natthīti tampi amhākaṃ idāni natthi.

คำว่า อารักขาธิกรณะ คือ เพราะเหตุแห่งการรักษา. คำว่า กินติ เม คือ ด้วยอุบายอะไรหนอแก่เรา. คำว่า ยัมปิ เม คือ ทรัพย์ใดที่เกิดขึ้นแก่เราด้วยการทำกสิกรรมเป็นต้น. คำว่า ตัมปิ โน นัตถิ คือ ทรัพย์นั้นก็ไม่มีแก่เราในบัดนี้.

Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetūtiādināpi kāraṇaṃ dassetvāva ādīnavaṃ dīpeti. Tattha kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadantīti attho. Kāmanidānanti bhāvanapuṃsakaṃ, kāme nidānaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmādhikaraṇantipi bhāvanapuṃsakameva, kāme adhikaraṇaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmānameva hetūti gāmanigamasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṃ kāmānaṃyeva hetu vivadantīti attho. Upakkamantīti paharanti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุด้วยคำว่า กามเหตุ เป็นต้น แล้วจึงทรงแสดงโทษ. ในคำนั้น คำว่า กามเหตุ มีอรรถว่า แม้พระราชาทั้งหลายก็วิวาทกับพระราชาทั้งหลาย เพราะปัจจัยคือกาม. คำว่า กามนิทาน เป็นภาวนปุงสกลิงค์ มีอรรถว่า วิวาทกันโดยทำกามให้เป็นต้นเหตุ. คำว่า กามาธิกรณะ ก็เป็นภาวนปุงสกลิงค์เช่นกัน มีอรรถว่า วิวาทกันโดยทำกามให้เป็นเหตุ. คำว่า กามานเมวะ เหตุ มีอรรถว่า วิวาทกันเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลาย คือ ตำแหน่งหน้าที่ของนายบ้าน นายคาม เสนาบดี และปุโรหิต เป็นต้น. คำว่า อุปักกมันติ คือ ประหัตประหารกัน.

Asicammanti asiñceva kheṭakaphalakādīni ca.

คำว่า อสิจัมมัง คือ ดาบและเครื่องป้องกันมีโล่และดั้งเป็นต้น.

Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuṃ gahetvā sarakalāpaṃ sannayhitvā. Ubhatobyūḷhanti ubhatorāsibhūtaṃ. Pakkhandantīti pavisanti. Usūsūti kaṇḍesu. Vijjotalantesūti parivattamānesu. Te tatthāti te tasmiṃ saṅgāme.

คำว่า ธนุกลาปัง สันนยหิตวา คือ ถือธนูและผูกแล่งลูกศร. คำว่า อุภโตพยูฬหัง คือ จัดขบวนทัพปะทะกันทั้งสองฝ่าย. คำว่า ปักขันทันติ คือ พุ่งเข้าไป. คำว่า อุสูสุ คือ ในลูกศรทั้งหลาย. คำว่า วิชโชตลันเตสุ คือ ที่กำลังหมุนเวียน (กวัดแกว่ง). คำว่า เต ตัตถะ คือ พวกเขาทั้งหลายในสงครามนั้น.

Addāvalepanā [Pg.122] upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṃ assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti. Evaṃ katapākārapādā ‘‘upakāriyo’’ti vuccanti. Tā tintena kalalena sittā addāvalepanā nāma honti. Pakkhandantīti tāsaṃ heṭṭhā tikhiṇaayasūlarukkhasūlādīhi vijjhiyamānā pākārassa picchillabhāvena ārohituṃ asakkontāpi upadhāvantiyeva. Chakaṇakāyāti kuthitagomayena. Abhivaggenāti satadantena. Taṃ aṭṭhadantākārena katvā ‘‘nagaradvāraṃ bhinditvā pavisissāmā’’ti āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena omaddanti.

ในคำว่า อัททาวัลเลปนา อุปการิโย นี้ มนุษย์ทั้งหลายก่อเชิงกำแพงด้วยอิฐให้มีสัณฐานเหมือนกีบม้า แล้วฉาบด้วยปูนขาวข้างบน เชิงกำแพงที่ทำอย่างนี้เรียกว่า อุปการิโย. เชิงกำแพงเหล่านั้นเมื่อถูกราดด้วยโคลนเปียก ก็ชื่อว่า อัททาวัลเลปนา. คำว่า ปักขันทันติ หมายถึง แม้พวกที่ถูกแทงด้วยหลาวเหล็กแหลมหรือหลาวไม้เป็นต้นที่ใต้เชิงกำแพงเหล่านั้น และไม่สามารถปีนขึ้นไปได้เพราะกำแพงลื่น ก็ยังคงพุ่งเข้าใส่. คำว่า ฉกณกายา คือ ด้วยมูลโคที่เน่าเปื่อย. คำว่า อภิวคเคน คือ ด้วยเครื่องกระทุ้งที่มีฟันร้อยซี่. เมื่อพวกข้าศึกมาด้วยคิดว่า "เราจะพังประตูเมืองแล้วเข้าไป" พวกที่อยู่บนประตูเมืองก็ตัดเชือกที่ผูกเครื่องกระทุ้งที่ทำเป็นรูปมีฟัน ๘ ซี่นั้น แล้วบดขยี้ข้าศึกด้วยเครื่องกระทุ้งนั้น.

Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi. Nillopanti gāme paharitvā mahāvilopaṃ karonti. Ekāgārikanti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvā dhanaṃ āharāpenti. Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṃ karonti. Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi (ma. ni. aṭṭha. 1.169). Sesaṃ vuttatthameva.

คำว่า สันธิมปิ ฉินทันติ หมายถึง แม้ตัดช่องเรือน. คำว่า นิลโลปันติ หมายถึง ตีหมู่บ้านแล้วทำการปล้นครั้งใหญ่. คำว่า เอกาคาริกัง หมายถึง ล้อมเรือนหลังเดียวด้วยคนประมาณ ๕๐ หรือ ๖๐ คน แล้วจับเป็นตัวประกันบังคับให้เอาทรัพย์มาให้. คำว่า ปริปันเถปิ ติฏฐันติ หมายถึง ทำการดักปล้นในทางเปลี่ยว. คำว่า อัฑฒทัณฑเกหิ คือ ด้วยกระบอง (ม.นิ.อ. 1.169). ที่เหลือมีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Chaṭṭhaṃ.

จบสูตรที่ ๖.

137. Sattame etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā ete kilesā asucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo, anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho, rāgagaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ janentā sīlasaṅkhātamārogyaṃ loluppaṃ vā uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti, tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭhena rogo. Abbhantaramanupaviṭṭhaṭṭhena pana antotudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato bhayaṃ. Metanti etaṃ sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.51).

๑๓๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า เอติ คือ อีติ (ภัย/จัญไร) นี้เป็นชื่อของเหตุแห่งความพินาศที่เป็นส่วนแห่งอกุศลซึ่งจรมา. เพราะฉะนั้น กามคุณเหล่านี้จึงชื่อว่า อีติ เพราะนำมาซึ่งความพินาศมากมาย และเพราะเป็นที่รวมกันอย่างหนาแน่น. แม้ฝีก็ไหลของไม่สะอาดออกมา พองขึ้น สุก และแตก. เพราะฉะนั้น กิเลสเหล่านี้จึงชื่อว่า ฝี เพราะไหลของไม่สะอาดออกมา และเพราะมีความพองขึ้น สุก และแตกไป ด้วยการเกิดขึ้น ความแก่ และความสลาย. คำว่า อุปัททวติ คือ อุปัททโว (อุปัทวะ) หมายถึง เบียดเบียน ครอบงำ ทำให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ นี้เป็นชื่อของฝีคือราคะเป็นต้น. เพราะฉะนั้น กามคุณเหล่านี้จึงชื่อว่า อุปัทวะ เพราะเป็นเหตุไม่ให้นำมาซึ่งประโยชน์คือนิพพานที่ยังไม่รู้ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะทั้งปวง. อนึ่ง กิเลสเหล่านี้เมื่อทำให้เกิดความเป็นผู้ป่วยด้วยกิเลส หรือทำให้เกิดความโลเล ย่อมทำลายความไม่มีโรคคือศีล หรือทำลายความไม่มีโรคตามปกติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โรค เพราะอรรถว่าทำลายความไม่มีโรค. ชื่อว่า ศัลยะ (ลูกศร) เพราะอรรถว่าเข้าไปภายใน เพราะอรรถว่าทิ่มแทงอยู่ภายใน และเพราะอรรถว่าถอนออกได้ยาก. ชื่อว่า ภัย เพราะนำมาซึ่งภัยในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. คำว่า เมตัง ที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้ว. แม้บทสรุปก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง (ขุ.สุ.อ. 1.51).

Kāmarāgarattāyanti [Pg.123] kāmarāgena ratto ayaṃ. Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena snehena baddho. Diṭṭhadhammikāpi gabbhāti imasmiṃ attabhāve vattamānasaḷāyatanagabbhā. Samparāyikāpi gabbhāti paralokepi saḷāyatanagabbhā. Na parimuccatīti parimuccituṃ na sakkoti. Otiṇṇo sātarūpenāti madhurasabhāvena rāgena otiṇṇo ogāhito. Palipathanti kāmakalalamaggaṃ. Dugganti duggamaṃ.

คำว่า กามราครัตตายัง หมายถึง ผู้นี้กำหนัดแล้วด้วยกามราคะ. คำว่า ฉันทราควินิพัทโธ หมายถึง ถูกผูกมัดด้วยฉันทราคะคือความรักใคร่. คำว่า ทิฏฐธัมมิกาปิ คัพภา หมายถึง ครรภ์คือสฬายตนะที่ดำเนินไปในอัตภาพนี้. คำว่า สัมปรายิกาปิ คัพภา หมายถึง ครรภ์คือสฬายตนะในโลกหน้าด้วย. คำว่า น ปริมุจจติ คือ ไม่สามารถหลุดพ้นไปได้. คำว่า โอติณโณ สาตรูเปนะ คือ จมลงแล้ว หยั่งลงแล้วด้วยราคะอันมีสภาพน่ารื่นรมย์. คำว่า ปลิปะถัง คือ ทางเปือกตมคือกาม. คำว่า ทุคคัง คือ ทางที่ไปได้ยาก.

Sattamaṃ.

จบสูตรที่ ๗.

138. Aṭṭhame sītaṃ dubbidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca bāhiradhātukkhobhapaccayañca. Tathā uṇhaṃ. Tattha ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Sarīsapeti ye keci dīghajātikā saritvā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ ความหนาวมี ๒ อย่าง คือ มีปัจจัยจากการกำเริบของธาตุภายใน และมีปัจจัยจากการกำเริบของธาตุภายนอก. ความร้อนก็เช่นกัน. ในคำเหล่านั้น คำว่า ฑังสา คือ แมลงวันสีเหลือง (เหลือบ). คำว่า สรีสเป คือ สัตว์เลื้อยคลานทั้งหลายที่มีลำตัวยาว. ที่เหลือชัดเจนแล้ว. แม้บทสรุปก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Aṭṭhamaṃ.

จบสูตรที่ ๘.

139. Navamagāthā padatthato pākaṭā eva. Ayaṃ panettha adhippāyayojanā – sā ca kho yuttivasena, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī manussakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā, sarīramahantatāya vā nāgo. Evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgamanena, āguṃ akaraṇena, puna itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa yūthāni vivajjayitvā ekacariyasukhena yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo, kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjayitvā ekattābhiratisukhena jhānasukhena yathābhirantaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā yattakaṃ vā icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo eko careyyanti attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho, kudāssu nāmāhampi evaṃ asekkhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ. Yathā cesa padumasadisagattatāya vā, padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu nāmāhampi evaṃ padumasadisabojjhaṅgamahantatāya vā, ariyajātipadume uppannatāya vā padumī bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro, kudāssu nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi [Pg.124] vā uḷāro bhaveyyanti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti.

๑๓๙. คาถาที่ ๙ มีความหมายโดยบทชัดเจนอยู่แล้ว ส่วนการอธิบายความหมายในที่นี้ เป็นไปโดยนัยที่สมควร ไม่ใช่โดยนัยที่ได้ยินมา เช่น ช้างนี้เป็น “นาคะ” เพราะฝึกฝนในศีลอันเป็นที่รักของมนุษย์ จึงไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ฝึก หรือเป็นนาคะเพราะมีร่างกายใหญ่ เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็น “นาคะ” เพราะฝึกฝนในศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ ด้วยการไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ฝึก ด้วยการไม่ทำความผิด และด้วยการไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก หรือเป็นนาคะเพราะมีคุณธรรมอันใหญ่ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นละฝูงแล้วอยู่ป่าด้วยความสุขในการอยู่ผู้เดียวตามความพอใจ เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เมื่อไรหนอแม้เราก็จักละหมู่แล้วอยู่ป่าด้วยความสุขในการยินดีในความเป็นผู้เดียว ด้วยความสุขแห่งฌานตามความพอใจ ตามความสุขของตนอย่างไรๆ หรือปรารถนาเท่าไร ก็อยู่ป่าเท่านั้น เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เที่ยวไปผู้เดียว ดังนี้ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นมีลำตัวที่ตั้งมั่นดีและใหญ่ จึงเป็นผู้มีลำตัวสมบูรณ์ เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็นผู้มีลำตัวสมบูรณ์ด้วยความใหญ่แห่งกองศีลอันเป็นอเสกขะ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นมีกายเหมือนดอกบัว หรือเกิดในตระกูลดอกบัว จึงเป็น “ปทุมมี” (ผู้มีดอกบัว) เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็น “ปทุมมี” ด้วยความใหญ่แห่งโพชฌงค์ที่เหมือนดอกบัว หรือเกิดในดอกบัวคืออริยชาติ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นเป็นผู้ประเสริฐด้วยกำลัง ความแข็งแรง ความเร็วเป็นต้น เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็นผู้ประเสริฐด้วยความประพฤติทางกายที่บริสุทธิ์เป็นต้น หรือด้วยศีล สมาธิ ปัญญาที่แทงตลอดเป็นต้น เมื่อคิดอย่างนี้แล้ว ก็เริ่มเจริญวิปัสสนาและบรรลุพระปัจเจกโพธิ์

Navamaṃ.

จบคาถาที่ ๙

140. Dasame aṭṭhānatanti aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti. Anunāsikassa lopo kato ‘‘ariyasaccāna dassana’’ntiādīsu (khu. pā. 5.11; su. ni. 270) viya. Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa. Yanti kāraṇavacanametaṃ ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbenā’’tiādīsu (dha. sa. 30) viya. Phassayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye eva paccanīkehi vimuccanato ‘‘sāmayikā vimuttī’’ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ. ‘‘Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena phassaye iti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhī’’ti āha. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.54; apa. aṭṭha. 1.1.110).

๑๔๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อัฏฐานะ นั้น คือ อัฏฐานะ (ฐานะอันมิใช่เหตุ) หมายถึง สิ่งที่ไม่ใช่เหตุ ไม่ใช่ปัจจัย. มีการลบนิคหิต เหมือนในคำว่า “อริยสัจจานะ ทัสสนัง” เป็นต้น (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐). คำว่า สังคณิการตัสสะ คือ ผู้ยินดีในหมู่คณะ. คำว่า ยํ นี้เป็นคำแสดงเหตุ เหมือนในคำว่า “ยํ หิรีติ หิรีตัพเพนา” เป็นต้น (ธ. ส. ๓๐). คำว่า ผัสสเยติ คือ พึงบรรลุ. คำว่า สามยิกัง วิมุตติง คือ โลกียสมาบัติ. เพราะว่าโลกียสมาบัตินั้น ย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ได้เฉพาะในขณะที่อัปปนาสมาบัติเกิดขึ้นเท่านั้น จึงเรียกว่า “สามยิกา วิมุตติ” (วิมุตติชั่วคราว). ซึ่งสามยิกวิมุตตินั้น. พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ตรัสว่า “นั่นเป็นอัฏฐานะ (สิ่งที่ไม่ใช่เหตุ) เหตุนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ยินดีในหมู่คณะ ซึ่งเป็นเหตุให้พึงบรรลุ” ดังนี้. เมื่อเราได้สดับพระดำรัสนี้แล้ว ละความยินดีในหมู่คณะ ประพฤติปฏิบัติโดยแยบคาย จึงบรรลุแล้ว. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อ. ๑.๕๔; อป. อ. ๑.๑.๑๑๐).

Niddese nekkhammasukhanti pabbajjāsukhaṃ. Pavivekasukhanti kāyacittaupadhiviveke sukhaṃ. Upasamasukhanti kilesupasamaṃ phalasamāpattisukhaṃ. Sambodhisukhanti maggasukhaṃ. Nikāmalābhīti attano rucivasena yathākāmalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī. Asāmayikanti lokuttaraṃ. Akuppanti kuppavirahitaṃ acalitaṃ lokuttaramaggaṃ.

ในนิเทศ คำว่า เนกขัมมสุขัง คือ สุขแห่งการบรรพชา. คำว่า ปวิเวกสุขัง คือ สุขในการสงัดจากกาย จิต และอุปธิ. คำว่า อุปสมสุขัง คือ สุขแห่งความสงบกิเลส สุขแห่งผลสมาบัติ. คำว่า สัมโพธิสุขัง คือ สุขแห่งมรรค. คำว่า นิกามลาภี คือ ผู้ได้ตามความปรารถนา ตามความพอใจของตน. คำว่า อกิจฉลาภี คือ ผู้ได้โดยไม่ลำบาก. คำว่า อกสิรลาภี คือ ผู้ได้โดยไม่ยาก (ได้มาก). คำว่า อสามยิกัง คือ โลกุตตระ. คำว่า อกุปปัง คือ โลกุตตรมรรคที่ไม่กำเริบ ไม่หวั่นไหว.

Dasamaṃ.

จบคาถาที่ ๑๐

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๒ จบแล้ว

3. Tatiyavaggavaṇṇanā

๓. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๓

141. Tatiyavaggassa paṭhame diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ diṭṭhiyā visūkānīti diṭṭhivisūkāni, diṭṭhiyo eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti [Pg.125] dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti aññehi ‘‘idaṃ saccaṃ idaṃ sacca’’nti nanetabbo. Etena sayambhutaṃ dīpeti. Patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto niyāmaṃ, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.54; apa. aṭṭha. 1.1.111).

๑๔๑. ในข้อที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า ทิฏฐิวิสูกานิ คือ ทิฏฐิ ๖๒. เพราะทิฏฐิเหล่านั้นเป็นเสี้ยนหนาม เป็นเครื่องเสียดแทง เป็นปฏิปักษ์ต่อมรรคสัมมาทิฏฐิ จึงชื่อว่า วิสูกะ (เสี้ยนหนาม). ด้วยเหตุนี้ ทิฏฐิทั้งหลายที่เป็นเสี้ยนหนาม จึงชื่อว่า ทิฏฐิวิสูกะ หรือว่า ทิฏฐิทั้งหลายนั่นแหละเป็นเสี้ยนหนาม จึงชื่อว่า ทิฏฐิวิสูกะ. คำว่า อุปาติวัตโต คือ ก้าวล่วงแล้วด้วยทัสสนมรรค (โสดาปัตติมรรค). คำว่า ปัตโต นิยามัง คือ บรรลุความเป็นผู้เที่ยงแท้ เพราะมีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา และมีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า หรือบรรลุโสดาปัตติมรรคที่เรียกว่า สัมมัตตนิยาม. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวถึงความสำเร็จกิจแห่งโสดาปัตติมรรคและการได้โสดาปัตติมรรคนั้น. บัดนี้ คำว่า ปฏิ ลัทธมัคโค นี้ แสดงถึงการได้มรรคที่เหลือ. คำว่า อุปปันนะญาโณมหิ คือ เรามีญาณแห่งปัจเจกโพธิเกิดขึ้นแล้ว. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงผล. คำว่า อนัญญเนยโย คือ อันผู้อื่นไม่พึงชักนำไปว่า “นี่เป็นสัจจะ นี่เป็นสัจจะ”. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ตรัสรู้เอง. หรือเมื่อปัจเจกโพธิญาณเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่มีการชักนำจากผู้อื่น จึงเป็นผู้มีอำนาจในตนเอง. หรือว่า ก้าวล่วงทิฏฐิวิสูกะด้วยสมถะและวิปัสสนา, บรรลุความเที่ยงแท้ด้วยมรรคเบื้องต้น, ได้มรรคที่เหลือด้วยมรรคทั้งหลาย, มีญาณเกิดขึ้นด้วยผลญาณ, บรรลุสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดด้วยตนเอง จึงชื่อว่า อนัญญเนยยะ. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อ. ๑.๕๔; อป. อ. ๑.๑.๑๑๑).

Na paraneyyoti na aññehi netabbo. Na parappattiyoti paccakkhadhammattā na aññehi saddahāpetabbo. Na parappaccayoti na assa paro paccayo, na parassa saddhāya vattatīti na parappaccayo. Na parapaṭibaddhagūti na aññesaṃ paṭibaddhañāṇagamano.

คำว่า นะ ปรเนยโย คือ อันผู้อื่นไม่พึงชักนำไป. คำว่า นะ ปรปัตติโย คือ ไม่พึงให้ผู้อื่นเชื่อ เพราะเป็นธรรมที่ประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง. คำว่า นะ ปรปปัจจโย คือ ผู้อื่นไม่เป็นปัจจัยแก่ท่าน, ไม่ดำเนินไปตามศรัทธาของผู้อื่น จึงชื่อว่า นะ ปรปปัจจโย. คำว่า นะ ปรปฏิพัทธคู คือ การดำเนินไปแห่งญาณไม่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น.

Paṭhamaṃ.

จบคาถาที่ ๑

142. Dutiye nillolupoti alolupo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so bhusaṃ luppati punappunañca luppati, tena ‘‘lolupo’’ti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘nillolupo’’ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhakuhanavatthu natthi, so ‘‘nikkuho’’ti vuccati, imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāya āha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ [Pg.126] appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca ‘‘kasāvā’’ti veditabbā. Yathāha –

๑๔๒. ในข้อที่ ๒ คำว่า นิลโลลุโป คือ ผู้ไม่โลเล. ผู้ใดถูกตัณหาในรสครอบงำ ผู้นั้นย่อมติดข้องอย่างยิ่ง และติดข้องซ้ำแล้วซ้ำเล่า ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า “โลลุโป” (ผู้โลเล). เพราะฉะนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าจึงตรัสปฏิเสธสิ่งนั้นว่า “นิลโลลุโป”. ในคำว่า นิกกุโห นี้ แม้ว่าผู้ใดไม่มีวัตถุแห่งกุหนา ๓ อย่าง ผู้นั้นก็เรียกว่า “นิกกุโห” (ผู้ไม่มีกุหนา), แต่ในคาถานี้ ความหมายคือ ผู้ไม่ทำความอัศจรรย์ใจในอาหารอันโอชะเป็นต้น. ในคำว่า นิปปิปาโส นี้ ความกระหายคือความอยากดื่ม, เพราะไม่มีความกระหายนั้น จึงชื่อว่า นิปปิปาโส (ผู้ไม่กระหาย), หมายถึง ผู้ปราศจากความอยากบริโภคด้วยความโลภในรสอันโอชะ. ในคำว่า นิมมักโข นี้ มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน) มีลักษณะทำลายคุณของผู้อื่น, เพราะไม่มีมักขะนั้น จึงชื่อว่า นิมมักโข (ผู้ไม่ลบหลู่). พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสหมายถึงการที่พระองค์ไม่มีการลบหลู่คุณของพ่อครัวในสมัยที่ยังเป็นคฤหัสถ์. ในคำว่า นิทธันตกสาวโมโห นี้ ธรรม ๖ ประการ คือ ราคะเป็นต้น ๓ อย่าง และกายทุจริตเป็นต้น ๓ อย่าง พึงทราบว่าเป็น “กสาวะ” (เครื่องเศร้าหมอง) โดยนัยที่ทำให้ไม่ผ่องใส ทำให้ละสภาพของตนแล้วถือสภาพของผู้อื่น และโดยนัยที่เป็นของหยาบช้า ตามสมควร. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Tattha katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo dosakasāvo mohakasāvo, ime tayo kasāvā. Tattha katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo vacīkasāvo manokasāvo’’ti (vibha. 924).

“ในกสาวะเหล่านั้น กสาวะ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ ราคกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองคือราคะ) โทสกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองคือโทสะ) โมหกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองคือโมหะ) กสาวะ ๓ อย่างเหล่านี้. ในกสาวะเหล่านั้น กสาวะอีก ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ กายกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองทางกาย) วจีกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองทางวาจา) มโนกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองทางใจ)” ดังนี้ (วิภงฺค. ๙๒๔).

Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsasoti nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabbo (su. ni. aṭṭha. 1.96).

ในกสาวะ (Kasāva) เหล่านั้น เพราะโมหะถูกกำจัดแล้ว จึงชื่อว่า นิทธันตกสาวโมโห (Niddhantakasāvamoho) (ผู้มีโมหะอันเป็นเครื่องเศร้าหมองอันกำจัดแล้ว) ซึ่งเป็นรากเหง้าของกสาวะ ๕ อย่างที่เหลือทั้งหมด หรือเพราะกายกสาวะ วจีกสาวะ มโนกสาวะ ๓ อย่าง และโมหะถูกกำจัดแล้ว จึงชื่อว่า นิทธันตกสาวโมโห. ส่วนในคำอื่น ๆ ความเป็นผู้ไม่มีราคกสาวะด้วยความเป็นผู้ไม่โลเลเป็นต้น และความเป็นผู้ไม่มีโทสกสาวะด้วยความเป็นผู้ไม่ลบหลู่ ก็สำเร็จแล้วนั่นเอง. คำว่า นิราสโส (Nirāsaso) คือ ผู้ไม่มีตัณหา. คำว่า สัพพโลเกติ (Sabbaloketi) คือ ในโลกทั้งปวง, หมายถึง เป็นผู้ปราศจากภวตัณหาและวิภวตัณหาในภพ ๓ หรือในอายตนะ ๑๒. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบความในที่นี้ว่า “กล่าวคาถาทั้ง ๓ บาทแล้ว พึงประพฤติผู้เดียว” คือ พึงสามารถประพฤติผู้เดียวได้ ดังนี้ (สุ. นิ. อ. ๑.๙๖).

Dutiyaṃ.

ข้อที่ ๒.

143. Tatiye ayaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo. Paresampi anatthaṃ dassetīti anatthadassī. Kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho. Taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena taṃ na seveyya. Yadi pana paravaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti.

๑๔๓. ในคาถาที่ ๓ นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ ผู้ใดประกอบด้วยทิฏฐิอันเป็นบาปมีวัตถุ ๑๐ ประการ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นคนบาป ชื่อว่าเป็นผู้แสดงสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น (Anatthadassī - อนัตถทัสสี) เพราะแสดงสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น และตั้งอยู่ในความไม่เสมอ (Visama - วิสมะ) คือกายทุจริตเป็นต้น กุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์พึงเว้นสหายผู้เป็นบาป ผู้แสดงสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในความไม่เสมอเช่นนั้น คำว่า “ตนไม่พึงคบ” หมายถึง ไม่พึงคบเขาด้วยอำนาจของตนเอง แต่ถ้าเป็นผู้อยู่ในอำนาจของผู้อื่น จะทำอะไรได้เล่า ดังนี้ คำว่า ปสุตะ (Pasuta) หมายถึง แผ่ไปแล้ว คือติดอยู่ในที่นั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ คำว่า ประมาท (Pamatta) หมายถึง จิตที่ปล่อยไปในกามคุณ หรือปราศจากการเจริญกุศล ไม่พึงคบ ไม่พึงเสพ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจนอแรด (Khaggavisāṇakappo - ขัคควิสาณกัปโป) เท่านั้น

Niddese sayaṃ na seveyyāti sāmaṃ na upasaṅkameyya. Sāmaṃ na seveyyāti cittenapi na upasaṅkameyya. Na seveyyāti na bhajeyya. Na [Pg.127] niseveyyāti samīpampi na gaccheyya. Na saṃseveyyāti dūre bhaveyya. Na parisaṃseveyyāti paṭikkameyya.

ในนิเทศ (Niddesa) คำว่า “ตนไม่พึงคบ” หมายถึง ตนไม่พึงเข้าไปหา คำว่า “ตนไม่พึงคบ” หมายถึง ไม่พึงเข้าไปหาด้วยใจ คำว่า “ไม่พึงคบ” หมายถึง ไม่พึงเสพ คำว่า “ไม่พึงคบหา” หมายถึง ไม่พึงเข้าไปใกล้ คำว่า “ไม่พึงคบค้า” หมายถึง พึงอยู่ห่างไกล คำว่า “ไม่พึงคบหาโดยรอบ” หมายถึง พึงหลีกเลี่ยง

Tatiyaṃ.

คาถาที่ ๓ จบ

144. Catutthe ayaṃ saṅkhepattho – bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā. Yena maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni, tato ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) kaṅkhāṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.58).

๑๔๔. ในคาถาที่ ๔ นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คำว่า พหูสูต (Bahussuta) มี ๒ อย่าง คือ พหูสูตทางปริยัติ เพราะเป็นผู้แตกฉานในอรรถแห่งพระไตรปิฎก และพหูสูตทางปฏิเวธ เพราะเป็นผู้แทงตลอดมรรค ผล วิชชา และอภิญญา เป็นผู้มาถึงพระคัมภีร์ (Āgatāgamo - อาคตาคม) ทรงไว้ซึ่งพระธรรม ส่วนผู้ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันประเสริฐ ชื่อว่าเป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้มีปฏิภาณ (Paṭibhāna) คือมีปฏิภาณอันสมควร มีปฏิภาณอันหลุดพ้น และมีปฏิภาณอันสมควรและหลุดพ้น หรือพึงทราบว่าผู้มีปฏิภาณมี ๓ อย่าง โดยเป็นผู้มีปฏิภาณทางปริยัติ ทางการสอบถาม และทางการบรรลุ ผู้ใดแลปริยัติปรากฏแก่ตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณทางปริยัติ ผู้ใดเมื่อสอบถามอรรถ ธรรม ลักษณา ฐานะและอฐานะ การสอบถามปรากฏแก่ตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณทางการสอบถาม ผู้ใดแทงตลอดมรรคเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณทางการบรรลุ พึงคบหาพหูสูต ผู้ทรงธรรม ผู้เป็นมิตร ผู้ประเสริฐ ผู้มีปฏิภาณเช่นนั้น จากนั้นด้วยอานุภาพของท่านนั้น พึงรู้ประโยชน์นานาประการ โดยจำแนกเป็นประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสอง หรือโดยจำแนกเป็นประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์สูงสุด จากนั้นพึงบรรเทาความสงสัย ความลังเลในฐานะแห่งความสงสัยมีอาทิว่า “เราได้เป็นแล้วหรือหนอในอดีตกาล” ดังนี้ (ม.มู. ๑/๑๘; สํ.นิ. ๒/๒๐; มหานิ. ๑๗๔) บรรเทาและกำจัดความสงสัยแล้ว ผู้ทำกิจทั้งปวงเสร็จสิ้นแล้วอย่างนี้ พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจนอแรดเท่านั้น (สุ.นิ.อ. ๑/๕๘)

Catutthaṃ.

คาถาที่ ๔ จบ

145. Pañcame khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha – ‘‘atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatita’’nti (saṃ. ni. 3.60). Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā ‘‘etaṃ tappaka’’nti vā ‘‘sārabhūta’’nti vā evaṃ aggahetvā. Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhanasīlo apihāluko nittaṇho. Vibhūsaṭṭhānāvirato saccavādī eko careti. Tattha vibhūsā duvidhā agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sākaṭaveṭhanamālāgandhādi, [Pg.128] anagārikavibhūsā ca pattamaṇḍanādi. Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ, tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāyapi viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo (su. ni. aṭṭha. 1.59).

๑๔๕. ในคาถาที่ ๕ คำว่า การเล่น (Khiḍḍā - ขิฑฑา) และ ความยินดี (Rati - รติ) ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น คำว่า กามสุข (Kāmasukha) หมายถึง วัตถุกามสุข วัตถุกามทั้งหลายก็ชื่อว่าสุข เพราะเป็นอารมณ์แห่งสุขเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “มีรูปเป็นสุข เป็นที่ตามไปแห่งสุข” ดังนี้ (สํ.สฬา. ๓/๖๐) ไม่พึงถือเอาการเล่น ความยินดี และกามสุขนี้ในโลกอันเป็นโอกาส (Okāsaloka - โอกาสโลก) นี้ว่า “เป็นเครื่องยังความอิ่มหนำ” หรือ “เป็นสาระ” โดยไม่ประดับประดา ไม่ทำให้พอ คำว่า “ไม่พึงเพ่งเล็ง” หมายถึง เป็นผู้มีปกติไม่เพ่งเล็ง ไม่ปรารถนา ปราศจากตัณหา ด้วยการไม่ประดับประดานั้น เป็นผู้เว้นจากฐานะแห่งการประดับประดา (Vibhūsaṭṭhāna - วิภูสัฏฐานะ) เป็นผู้กล่าวสัจจะ (Saccavādī - สัจจวาที) พึงเที่ยวไปผู้เดียว ในคำนั้น การประดับประดา (Vibhūsā - วิภูสา) มี ๒ อย่าง คือ การประดับประดาของคฤหัสถ์ และการประดับประดาของอนาคาริก ในคำนั้น การประดับประดาของคฤหัสถ์ คือ การพันผ้า การประดับมาลัย เครื่องหอมเป็นต้น และการประดับประดาของอนาคาริก คือ การประดับบาตรเป็นต้น การประดับประดานั่นแหละเป็นฐานะแห่งการประดับประดา เพราะฉะนั้น เป็นผู้เว้นจากฐานะแห่งการประดับประดาด้วยการงดเว้นทั้ง ๓ อย่าง พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า “เป็นผู้กล่าวสัจจะ” เพราะกล่าววาจาที่ไม่ผิด (สุ.นิ.อ. ๑/๕๙)

Pañcamaṃ.

คาถาที่ ๕ จบ

146. Chaṭṭhe dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca. Bandhavānīti ñātibandhu, gottabandhu, mittabandhu, sippabandhuvasena catubbidhabandhave. Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.60).

๑๔๖. ในคาถาที่ ๖ คำว่า ทรัพย์ (Dhana - ธนะ) หมายถึง รัตนะทั้งหลายมีมุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ปะการัง เงิน ทองคำเป็นต้น คำว่า ธัญชาติ (Dhañña - ธัญญะ) หมายถึง ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวฟ่าง ข้าวสาลี ลูกเดือย ข้าวละมาน ข้าวฟ่างหลวง ซึ่งมี ๗ ชนิด และพืชพรรณอื่นๆ ที่เหลือ คำว่า พวกพ้อง (Bandhava - พันธวะ) หมายถึง พวกพ้อง ๔ ชนิด คือ ญาติพ้อง โคตรพ้อง มิตรพ้อง และศิลปะพ้อง คำว่า ตามขอบเขต (Yathodhika - ยโถธิกะ) หมายถึง ตั้งอยู่ตามขอบเขตของตนๆ เท่านั้น ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง (สุ.นิ.อ. ๑/๖๐)

Chaṭṭhaṃ.

คาถาที่ ๖ จบ

147. Sattame saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti vutto, so yamidaṃ ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo, idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi muddāya yadi gaṇanāyā’’ti (ma. ni. 1.162) evamādinā nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ, taṃ upanidhāya appodakabindumatto hoti, atha kho dukkhameva bhiyyo bahu, catūsu samuddesu udakasadiso hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘appassādo dukkhamettha bhiyyo’’ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.61).

๑๔๗. ในคาถาที่ ๗ คำว่า สังคะ (Saṅga) นี้ หมายถึงการพัวพันในการบริโภคของตน. สัตว์ทั้งหลายย่อมติดอยู่ในสังคะนั้น เหมือนช้างที่ตกลงไปในโคลนฉะนั้น จึงชื่อว่าสังคะ. คำว่า “สุขในกามนี้น้อย” (Sokhya - โสขยะ) หมายถึง สุขนั้นน้อยเพราะเป็นสุขที่พึงเกิดขึ้นด้วยวิปลาสสัญญาในเวลาบริโภคกามคุณ ๕ หรือเพราะเป็นธรรมที่จัดอยู่ในกามภพ จึงเป็นสุขที่เลวทราม เป็นสุขชั่วคราว เหมือนความสุขในการดูการฟ้อนรำที่สว่างด้วยแสงฟ้าผ่า. คำว่า “มีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก” ในที่นี้ หมายถึง ความสุขโสมนัสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้แล ที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “นี้เป็นอัสสาทะ (Assāda - รสอร่อย) ของกามทั้งหลาย” นั้น เมื่อเทียบกับทุกข์ที่ตรัสไว้ในทำนองนี้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็โทษ (Ādīnava - อาทีนวะ) ของกามทั้งหลายเป็นไฉน ดูกรภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรในโลกนี้ย่อมเลี้ยงชีพด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือด้วยการนับ หรือด้วยการคำนวณ” (ม.อุ. ๑.๑๖๒) เป็นต้น ทุกข์นั้นมีเพียงหยาดน้ำเล็กน้อย แต่ทุกข์มีมากกว่ามาก เหมือนน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “มีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก”. คำว่า กฬะ (Gaḷo) นี้ หมายถึง กามคุณ ๕ นี้ เหมือนเบ็ดที่แสดงรสอร่อยแล้วก็ล่อให้ติด. คำว่า ผู้มีปัญญา (Matimā - มติมา) พึงรู้ดังนี้ หมายถึง บุรุษผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต พึงละกามคุณทั้งหมดนี้เสียแล้วเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนี้แล (สุ.อ. ๑.๖๑).

Sattamaṃ.

คาถาที่ ๗ จบ

148. Aṭṭhamagāthāya [Pg.129] dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī. Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā gataambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno, tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๑๔๘. ในบาทที่ ๒ แห่งคาถาที่ ๘ คำว่า “ข่าย” หมายถึง ข่ายที่ทำด้วยด้าย. คำว่า “อัมพุ” หมายถึง น้ำ, สัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำนั้น ชื่อว่า “อัมพุจารี” (สัตว์น้ำ), เป็นชื่อเรียกปลา. สัตว์น้ำที่เที่ยวไปในน้ำ ชื่อว่า “สลิลัมพุจารี”. หมายถึง เหมือนสัตว์น้ำที่ทำลายข่ายในน้ำในแม่น้ำนั้นแล้วไป. ในบาทที่ ๓ คำว่า “ที่ถูกเผาแล้ว” หมายถึง สถานที่ที่ถูกเผาแล้ว. เหมือนไฟไม่กลับไปยังสถานที่ที่ถูกเผาแล้วอีก ไม่มายังที่นั้นอีกฉันใด ผู้ไม่กลับไปยังสถานที่แห่งกามคุณที่ถูกเผาด้วยไฟคือมรรคญาณ ไม่มายังที่นั้นอีกฉันนั้น. ที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเอง.

Saṃyojanānīti yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni. Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti, mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena, diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena, bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena, issāmacchariyāni sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyā sotāpattimaggena pahīyanti, kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena, mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti. Bhinditvāti bhedaṃ pāpetvā. Pabhinditvāti chindaṃ katvā. Dālayitvāti phāletvā. Padālayitvāti hīretvā. Sampadālayitvāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ.

คำว่า “สังโยชน์” หมายถึง ธรรมที่ผูกบุคคลผู้มีสังโยชน์นั้นให้ติดอยู่ในวัฏฏะ. อนึ่ง สังโยชน์เหล่านี้พึงนำมาแสดงตามลำดับกิเลสก็ได้ ตามลำดับมรรคก็ได้. สังโยชน์คือ กามราคะและปฏิฆะ ย่อมละได้ด้วยอนาคามิมรรค, สังโยชน์คือ มานะ ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค, สังโยชน์คือ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, สังโยชน์คือ ภวราคะ ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค, สังโยชน์คือ อิสสาและมัจฉริยะ ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, อวิชชา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. ตามลำดับมรรค สังโยชน์คือ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส อิสสา มัจฉริยะ ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, กามราคะและปฏิฆะ ย่อมละได้ด้วยอนาคามิมรรค, มานะ ภวราคะ และอวิชชา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. คำว่า “ภินทิตวา” หมายถึง ทำให้แตก. คำว่า “ปภินทิตวา” หมายถึง ทำให้ขาด. คำว่า “ทาลยิตวา” หมายถึง ทำให้แยก. คำว่า “ปทาลยิตวา” หมายถึง ทำให้ฉีก. คำว่า “สัมปทาลยิตวา” เป็นคำที่เพิ่มบทด้วยอุปสรรค.

Aṭṭhamaṃ.

จบคาถาที่ ๘.

149. Navame okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasārūppā hoti. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ, pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto, dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā. Guttindriyoti chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vuttattā vuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kileseti na [Pg.130] viluppati, evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahitā eva kilesaggīhi apariḍayhamāno, bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.63).

๑๔๙. ในคาถาที่ ๙ คำว่า “มีตาหลุบลง” หมายถึง มีตาที่ทอดลงต่ำ, คือมองไปข้างหน้าเพียงชั่วแอก เพื่อเห็นสิ่งที่ควรเว้นและควรละ โดยวางกระดูกคอ ๗ ชิ้นเรียงกัน. ไม่ใช่การที่กระดูกขากรรไกรกระทบกับกระดูกหัวใจ. เพราะการมีตาหลุบลงเช่นนั้นไม่สมควรแก่สมณะ. คำว่า “ไม่คะนองเท้า” หมายถึง ไม่เป็นเหมือนผู้มีเท้าคันเพราะอยากจะเข้าไปในหมู่คณะ เช่น คนหนึ่งมีคนที่สอง สองคนมีคนที่สาม เป็นต้น หรือเว้นจากการเที่ยวไปไกลและการเที่ยวไปไม่หยุดนิ่ง. คำว่า “มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว” หมายถึง มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้วโดยส่วนที่เหลือจากการกล่าวถึงมโนอินทรีย์โดยเฉพาะในที่นี้ ในอินทรีย์ ๖. คำว่า “มีใจอันรักษาแล้ว” หมายถึง ใจนั่นแหละเป็นใจ, ใจนั้นอันเขาคุ้มครองแล้ว จึงชื่อว่า “มีใจอันรักษาแล้ว”. หมายถึง มีจิตที่คุ้มครองแล้วไม่ถูกกิเลสยื้อแย่ง. คำว่า “ไม่ซ่านไป” หมายถึง ผู้ปราศจากการไหลเข้าของกิเลสในอารมณ์นั้นๆ ด้วยปฏิปัตตินี้. คำว่า “ไม่เร่าร้อน” หมายถึง ผู้ไม่เร่าร้อนด้วยไฟคือกิเลส เพราะปราศจากการไหลเข้าของกิเลสเช่นนั้น, หรือไม่ซ่านไปภายนอก, ไม่เร่าร้อนภายใน. ที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเอง (สุ.อ. ๑.๖๓).

Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena ‘‘cakkhū’’ti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu –

คำว่า “เห็นรูปด้วยตา” หมายถึง เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณที่มีความสามารถในการเห็นรูป ซึ่งได้ชื่อว่า “ตา” โดยเหตุ. แต่โบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า –

‘‘Cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho’’ti (visuddhi. 1.15; dha. sa. aṭṭha. 1352).

“ตาไม่เห็นรูปเพราะไม่มีจิต, จิตไม่เห็นรูปเพราะไม่มีตา, แต่เมื่อทวารและอารมณ์กระทบกัน จิตที่อาศัยวัตถุคือจักขุปสาทจึงเห็น. แต่คำกล่าวเช่นนี้เป็นคำกล่าวที่มีองค์ประกอบ เหมือนคำว่า ‘ยิงด้วยธนู’ เป็นต้น, เพราะฉะนั้น ความหมายในที่นี้คือ ‘เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ’ นั่นเอง” (วิสุทธิ. ๑.๑๕; ธ.ส.อ. ๑๓๕๒).

Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamattavasena na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāraṃ hatthapādahasitalapitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti.

คำว่า “ยึดถือซึ่งนิมิต” หมายถึง ยึดถือนิมิตที่เป็นวัตถุแห่งกิเลส เช่น นิมิตแห่งหญิงชาย หรือสุภนิมิตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งฉันทราคะ ไม่ตั้งมั่นอยู่เพียงแค่เห็น. คำว่า “ยึดถือซึ่งอนุพยัญชนะ” หมายถึง ยึดถืออาการต่างๆ มีการยกมือยกเท้า การยิ้ม การพูด การเหลียวดู เป็นต้น ซึ่งได้ชื่อว่า “อนุพยัญชนะ” เพราะทำให้กิเลสปรากฏชัดเจน.

Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu. Etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca ‘‘na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tipi vuccati.

ในคำว่า "ยตฺวาธิกรณเมนํ" เป็นต้นนั้น ด้วยเหตุใดหนอ ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สำรวมในจักขุนทรีย์ของบุคคลใด ธรรมทั้งหลายมีอภิชฌาเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมไหลตามบุคคลนั้น ผู้มีจักขุนทรีย์ไม่สำรวมด้วยบานประตูคือสติ มีทวารตาที่ไม่ได้ปิดแล้ว เป็นอยู่. คำว่า "ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวม" นั้น คือไม่ปฏิบัติเพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยบานประตูคือสติ. และบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นแล ย่อมถูกเรียกว่า "ไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์" ด้วย.

Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati, api ca yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu [Pg.131] voṭṭhapanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi, javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ hareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti.

ในข้อนั้น แม้ว่าความสำรวมหรือไม่สำรวมจะไม่มีในจักขุนทรีย์ เพราะสติหรือความหลงลืมสติย่อมไม่เกิดขึ้นอาศัยจักขุปสาท. แต่เมื่ออารมณ์คือรูปมาสู่คลองจักษุ เมื่อภวังค์เกิดขึ้นสองขณะแล้วดับไป, กิริยามโนธาตุ ย่อมเกิดขึ้นทำกิจอาวัชชนะแล้วดับไป, จากนั้นจักขุวิญญาณทำกิจเห็น, จากนั้นวิบากมโนธาตุทำกิจสัมปฏิจฉนะ, จากนั้นวิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุทำกิจสันตีรณะ, จากนั้นกิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุทำกิจโวฏฐัพพนะแล้วดับไป, หลังจากนั้นชวนะย่อมแล่นไป. แม้ในขณะนั้น ความสำรวมหรือไม่สำรวมก็ไม่มีในขณะแห่งภวังค์ หรือในขณะใดขณะหนึ่งแห่งอาวัชชนะเป็นต้น. แต่ในขณะแห่งชวนะ หากทุศีลหรือความหลงลืมสติหรืออวิชชาหรือความไม่อดทนหรือความเกียจคร้านเกิดขึ้น ย่อมเป็นความไม่สำรวม. แต่ความไม่สำรวมนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมถูกเรียกว่าความไม่สำรวมในจักขุนทรีย์. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ ทวารก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. เหมือนอะไร? เหมือนในเมือง เมื่อประตูทั้งสี่ไม่ได้รับการปิด แม้ว่าประตูภายในบ้าน คูหา และห้องต่างๆ จะได้รับการปิดอย่างดี แต่ทรัพย์สินทั้งหมดในเมืองก็ยังคงไม่ได้รับการรักษา ไม่ได้รับการคุ้มครอง. เพราะโจรย่อมเข้าไปทางประตูเมืองแล้วขนเอาสิ่งที่ตนต้องการไปได้. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ ทวารก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง.

Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotītiādīsu na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭikkhepena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipī’’ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti. Tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto (dha. sa. aṭṭha. 1352; visuddhi. 1.15).

ในคำว่า "เห็นรูปด้วยตาแล้วไม่เป็นผู้ถือเอาซึ่งนิมิต" เป็นต้นนั้น คำว่า "ไม่เป็นผู้ถือเอาซึ่งนิมิต" คือไม่ถือเอานิมิตที่กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งฉันทราคะ. แม้บทที่เหลือก็พึงทราบโดยปฏิเสธที่กล่าวมาแล้ว. และเหมือนที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ ทวารก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง" ฉันใด ในที่นี้ เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้น ทวารก็ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ได้รับการคุ้มครอง ฉันนั้น. เหมือนอะไร? เหมือนเมื่อประตูเมืองได้รับการปิด แม้ว่าประตูภายในบ้านเป็นต้นจะไม่ได้ปิด แต่ทรัพย์สินทั้งหมดในเมืองก็ยังคงได้รับการรักษาอย่างดี ได้รับการคุ้มครองอย่างดี. เพราะเมื่อประตูเมืองปิดอยู่ โจรก็ไม่มีทางเข้าไปได้. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ ทวารก็ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ได้รับการคุ้มครอง. เพราะฉะนั้น แม้ความสำรวมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ ก็ถูกเรียกว่าความสำรวมในจักขุนทรีย์ (ธ.ส.อ. 1352; วิสุทธิ. 1.15).

Avassutapariyāyañcāti kilesehi tintakāraṇañca. Anavassutapariyāyañcāti kilesehi atintakāraṇañca.

และคำว่า "อวสฺสุตปริยาย" คือเหตุที่เปียกชุ่มด้วยกิเลส. และคำว่า "อนวสฺสุตปริยาย" คือเหตุที่ไม่เปียกชุ่มด้วยกิเลส.

Piyarūpe rūpeti iṭṭhajātike rūpārammaṇe. Appiyarūpe rūpeti aniṭṭhasabhāve rūpārammaṇe. Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvamāpajjati. Otāranti chiddaṃ antaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ.

คำว่า "ในรูปอันเป็นที่รัก" คือในอารมณ์คือรูปที่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า "ในรูปอันไม่เป็นที่รัก" คือในอารมณ์คือรูปที่มีสภาพไม่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า "ย่อมขัดเคือง" คือย่อมถึงความเป็นของเน่าเสียโดยอำนาจแห่งโทสะ. คำว่า "โอตาร" คือช่องว่าง ช่องโหว่. คำว่า "อารมณ์" คือปัจจัย.

Adhibhaṃsūti [Pg.132] maddaṃsu. Na adhibhosīti na maddi. Bahalamattikāti punappunaṃ dānavasena uddhamāyikā bahalamattikā. Addāvalepanāti asukkhamattikadānā. Sesamettha uttānaṃ.

คำว่า "อธิภํสุ" คือย่ำยีแล้ว. คำว่า "นาธิโภสิ" คือไม่ย่ำยี. คำว่า "พหลมตฺติกา" คือดินหนาที่พอกขึ้นมาด้วยการให้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "อทฺทาเลปนา" คือการให้ดินเปียก. ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้น.

Navamaṃ.

ที่ ๙.

150. Dasame kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

๑๕๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า "กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา" แห่งบทนี้ พึงทราบอรรถว่า "ออกจากเรือนแล้วเป็นผู้มีผ้ากาสาวะ". ข้อที่เหลือพึงทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว จึงไม่ขยายความ.

Dasamaṃ.

ที่ ๑๐.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยวรรคจบแล้ว.

4. Catutthavaggavaṇṇanā

๔. อรรถกถาจตุตถวรรค.

151. Catutthavaggassa paṭhame rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇikakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu. Gedhaṃ akaranti giddhiṃ akaronto, taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti ‘‘idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissāmī’’ti evaṃ rasavisesesu anākulo. Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito, kāyasandhāraṇamattena santuṭṭhoti vuttaṃ hoti. Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇalolo hutvā aññaposī āsiṃ, evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti, taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa anibbattanena anaññaposīti dasseti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena kilesā ‘‘aññe’’ti vuccanti, tesaṃ aposanena anaññaposīti ayamettha attho. Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candūpamo niccanavako hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.65; apa. aṭṭha. 1.1.121).

๑๕๑. ในบทแรกของวรรคที่ ๔ คำว่า “ในรสทั้งหลาย” หมายถึง ในรสที่พึงลิ้มรสมีรสเปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม เผ็ดร้อน ฝาด เป็นต้น. คำว่า “ไม่ทำความติด” หมายถึง ไม่ทำความอยาก ไม่ยังตัณหาให้เกิดขึ้น. คำว่า “ไม่โลเล” หมายถึง ไม่วุ่นวายในรสพิเศษทั้งหลายอย่างนี้ว่า “เราจักลิ้มรสนี้ เราจักลิ้มรสนี้”. คำว่า “ไม่เลี้ยงผู้อื่น” หมายถึง ผู้ปราศจากสัทธิวิหาริกเป็นต้นที่พึงเลี้ยงดู, กล่าวคือ ผู้สันโดษด้วยการยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง แสดงว่า “ไม่เลี้ยงผู้อื่น” คือ ไม่เป็นเหมือนเมื่อก่อนที่เคยเป็นผู้โลเลทำความติดในรสทั้งหลายในอุทยาน และเป็นผู้เลี้ยงผู้อื่น, แต่เป็นผู้ละตัณหาที่ทำให้โลเลและทำความติดในรสทั้งหลายนั้นเสีย และไม่ยังอัตภาพอื่นที่มีตัณหาเป็นมูลให้เกิดขึ้นในอนาคต. อีกนัยหนึ่ง กิเลสทั้งหลายเรียกว่า “ผู้อื่น” โดยอรรถว่าทำลายประโยชน์, การไม่เลี้ยงกิเลสเหล่านั้น จึงเป็น “ผู้ไม่เลี้ยงผู้อื่น” นี้เป็นอรรถในที่นี้. คำว่า “เที่ยวไปตามลำดับ” หมายถึง เที่ยวไปโดยไม่ข้ามลำดับ เที่ยวไปตามลำดับ, คือไม่ทิ้งลำดับบ้านเรือน เข้าไปบิณฑบาตในตระกูลที่มั่งคั่งและตระกูลที่ยากจนอย่างต่อเนื่อง. คำว่า “มีจิตไม่ติดข้องในตระกูล” หมายถึง มีจิตไม่ติดข้องด้วยอำนาจกิเลสในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง เช่น ตระกูลกษัตริย์เป็นต้น, กล่าวคือ เป็นผู้เหมือนพระจันทร์ที่ใหม่สดอยู่เสมอ. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุมังคลวิลาสินี อรรถกถา ทีฆนิกาย 1.65; อปทานอรรถกถา 1.1.121).

Paṭhamaṃ.

ที่ ๑.

152. Dutiye [Pg.133] āvaraṇānīti nīvaraṇāneva, tāni atthato uragasutte (su. ni. 1 ādayo) vuttāni. Tāni pana yasmā abbhādayo viya candaṃ sūriyaṃ vā ceto āvaranti, tasmā ‘‘āvaraṇāni cetaso’’ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya. Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusale dhamme, vatthopamādīsu (ma. ni. 1.70 ādayo) vutte abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā vināsetvā, vipassanāmaggena pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito. Sesamaggehi chetvā tedhātukagataṃ sinehadosaṃ, taṇhārāganti vuttaṃ hoti. Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti vutto. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.66).

๑๕๒. ในบทที่ ๒ คำว่า “อาวรณ์ทั้งหลาย” คือ นิวรณ์ทั้งหลายนั่นเอง, นิวรณ์เหล่านั้นโดยอรรถได้กล่าวไว้แล้วในอุรคสูตร (สุตตนิบาต 1 เป็นต้น). แต่เพราะนิวรณ์เหล่านั้นย่อมกั้นจิตเหมือนเมฆเป็นต้นกั้นพระจันทร์หรือพระอาทิตย์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า “อาวรณ์ของจิต”. ละนิวรณ์เหล่านั้นด้วยอุปจารสมาธิหรือด้วยอัปปนาสมาธิ. คำว่า “อุปกิเลส” คือ อกุศลธรรมทั้งหลายที่เข้าไปบีบคั้นจิต, หรืออภิชฌาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในวัตถูปมสูตรเป็นต้น (มัชฌิมนิกาย 1.70 เป็นต้น). คำว่า “บรรเทาเสีย” หมายถึง ขับไล่ ทำลายเสีย, คือละเสียด้วยมรรคแห่งวิปัสสนา. คำว่า “ทั้งหมด” คือ ไม่เหลือ. ผู้สมบูรณ์ด้วยสมถะและวิปัสสนาอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่พึ่งพิง เพราะละทิฏฐินิสสัยได้ด้วยปฐมมรรค. ตัดโทษคือความติดข้องที่อยู่ในไตรโลกด้วยมรรคที่เหลือ, กล่าวคือ ตัณหาราคะ. ความติดข้องนั่นแหละชื่อว่า โทษคือความติดข้อง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณ. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุมังคลวิลาสินี อรรถกถา ทีฆนิกาย 1.66).

Dutiyaṃ.

ที่ ๒.

153. Tatiye vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā jahitvāti attho. Sukhaṃ dukhañcāti kāyikaṃ sātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikaṃ sātāsātaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamathameva. Visuddhanti pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā atisuddhaṃ, niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho.

๑๕๓. ในบทที่ ๓ คำว่า “กระทำไว้เบื้องหลัง” หมายถึง กระทำไว้ข้างหลัง, คือทิ้งเสีย ละเสีย. คำว่า “สุขและทุกข์” คือ สุขและทุกข์ทางกาย. คำว่า “โสมนัสและโทมนัส” คือ สุขและทุกข์ทางใจ. คำว่า “อุเบกขา” คือ อุเบกขาในจตุตถฌาน. คำว่า “สมถะ” คือ สมถะในจตุตถฌานนั่นเอง. คำว่า “บริสุทธิ์” หมายถึง บริสุทธิ์ยิ่ง เพราะหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ๙ ประการ คือ นิวรณ์ ๕ วิตก วิจาร ปีติ สุข, คือปราศจากอุปกิเลสเหมือนทองที่บริสุทธิ์แล้ว.

Ayaṃ pana yojanā – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva, paṭhamajjhānūpacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ, tatiyajjhānūpacārabhūmiyañca sukhanti adhippāyo. Puna ādito vuttaṃ ca-kāraṃ parato netvā ‘‘somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā’’ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānūpacāre, domanassañca dutiyajjhānūpacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni. Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.510). Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ. Parato pubbevāti tīsu paṭhamajjhānadīsu dukkhadomanassasukhāni [Pg.134] vipiṭṭhikatvā ettheva ca catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko care iti. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.67; apa. aṭṭha. 1.1.123).

แต่การประกอบความนี้คือ – “กระทำสุขและทุกข์ไว้เบื้องหลังก่อนแล้ว” มีอธิบายว่า ทุกข์ในภูมิอุปจารแห่งปฐมฌานเท่านั้น และสุขในภูมิอุปจารแห่งตติยฌาน. อีกอย่างหนึ่ง นำคำว่า “จะ” ที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นไปไว้ข้างหลัง แล้วขยายความว่า “กระทำโสมนัสและโทมนัสไว้เบื้องหลังก่อนแล้ว”. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า โสมนัสในอุปจารแห่งจตุตถฌาน และโทมนัสในอุปจารแห่งทุติยฌานเท่านั้น. สิ่งเหล่านี้เป็นที่ละกิเลสเหล่านั้นโดยปริยาย. แต่โดยไม่ปริยาย ปฐมฌานเป็นที่ละทุกข์, ทุติยฌานเป็นที่ละโทมนัส, ตติยฌานเป็นที่ละสุข, จตุตถฌานเป็นที่ละโสมนัส. ดังที่ตรัสไว้ว่า – “เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌานอยู่ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในฌานนั้นย่อมดับไปไม่เหลือ” เป็นต้น (สังยุตตนิกาย 5.510). ทั้งหมดนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. คำว่า pubbeva ในบทต่อมา หมายถึง กระทำทุกข์ โทมนัส สุข ไว้เบื้องหลังในปฐมฌานเป็นต้น ๓ อย่าง และกระทำโสมนัสไว้เบื้องหลังในจตุตถฌานนี้เอง ด้วยปฏิปทานี้ พึงเป็นผู้เดียวเที่ยวไป ด้วยอุเบกขาและสมถะที่บริสุทธิ์ที่ได้มาแล้ว. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุมังคลวิลาสินี อรรถกถา ทีฆนิกาย 1.67; อปทานอรรถกถา 1.1.123).

Tatiyaṃ.

ที่ ๓.

154. Catutthe āraddhaṃ vīriyaṃ assāti āraddhaviriyo. Etena attano vīriyārambhaṃ ādivīriyaṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, tattha pattiyā paramatthapattiyā. Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti. Alīnacittoti etena vīriyupatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti. Akusītavuttīti etena ṭhānāsanacaṅkamādīsu kāyassa anavasīdanaṃ. Daḷhanikkamoti etena ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 1.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti. Yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu padahanto ‘‘kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatī’’ti vuccati. Atha vā etena maggasampayuttavīriyaṃ dasseti. Tañhi daḷhañca bhāvanāpāripūrigatattā, nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā taṃsamaṅgīpuggalopi daḷho nikkamo assāti ‘‘daḷhanikkamo’’ti vuccati. Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ñāṇabalena ca upapanno. Atha vā thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno, thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti. Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ dīpento yoniso padahanabhāvaṃ sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi pādā yojetabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.68).

๑๕๔. ในข้อที่ ๔, ผู้มีความเพียรอันปรารภแล้ว ชื่อว่า อารัทธวิริยะ. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงการปรารภความเพียรของตน คือความเพียรเบื้องต้น. ปรมัตถะ ได้แก่ พระนิพพาน, การบรรลุปรมัตถะ คือการบรรลุพระนิพพาน. ด้วยการปรารภความเพียรนี้ ทรงแสดงผลที่พึงบรรลุ. บทว่า อลีนจิตโต ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความไม่หดหู่ของจิตและเจตสิกอันเป็นเครื่องอุปถัมภ์ความเพียร. บทว่า อกุสีตวุตติ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความไม่ท้อถอยของกายในการยืน การนั่ง และการเดิน เป็นต้น. บทว่า ทัฬหนิกกโม ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเพียรในการบำเพ็ญที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “แม้หนังและเอ็นก็ตาม” (ม. มู. ๑๒/๒๗๔/๒๕๒; สํ. นิ. ๑๖/๒๔๖/๑๐๐; อํ. ทุก. ๒๐/๒๕๑/๖๔; มหานิ. ๑๙๖). ความเพียรนั้นที่บุคคลบำเพ็ญอยู่ในอนุปุพพสิกขาเป็นต้น ย่อมกล่าวว่า “ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมเห็นปรมัตถสัจจะนั้นด้วยปัญญาอันยิ่ง”. อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเพียรที่สัมปยุตด้วยมรรค. ความเพียรนั้นมั่นคง (ทัฬหะ) เพราะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา และเป็นความก้าวออก (นิกกมะ) เพราะก้าวออกจากปฏิปักษ์โดยสิ้นเชิง, เพราะฉะนั้น แม้บุคคลผู้ประกอบด้วยความเพียรนั้นก็ชื่อว่า ผู้มีความก้าวออกอันมั่นคง จึงเรียกว่า “ทัฬหนิกกโม”. บทว่า ถามพลูปปันโน คือผู้ประกอบด้วยกำลังกายและกำลังปัญญาในขณะแห่งมรรค. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ถามพลูปปันนะ เพราะประกอบด้วยกำลังอันเป็นกำลัง, อธิบายว่า ประกอบด้วยกำลังปัญญาอันมั่นคง. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงการประกอบด้วยวิปัสสนาญาณแห่งความเพียรนั้น ย่อมยังความเป็นผู้บำเพ็ญโดยแยบคายให้สำเร็จ. หรือพึงประกอบบททั้งสามโดยความเพียรเบื้องต้น ความเพียรปานกลาง และความเพียรอุกฤษฏ์. ข้อที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๖๘).

Catutthaṃ.

ข้อที่ ๔.

155. Pañcame paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallīnaṃ, ekattasevitā ekībhāvo kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato kasiṇādiārammaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’nti vuccati. Vipassanāmaggaphalāni [Pg.135] sattasaññādipaccanīkajhāpanato lakkhaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’nti vuccati. Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ. Evametaṃ paṭisallānañca jhānañca ariñcamānoti ajahamāno anissajjamāno. Dhammesūti vipassanupagesu pañcakkhandhādidhammesu. Niccanti satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno. Atha vā dhammesūti ettha dhammāti nava lokuttaradhammā, tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena ‘‘dhammesū’’ti vuttaṃ siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacāritāsaṅkhātāya vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imāya kāyavivekacittavivekaṃ ariñcamāno sikhāppattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā (su. ni. aṭṭha. 1.69; apa. aṭṭha. 1.1.125).

๑๕๕. ในข้อที่ ๕, บทว่า ปฏิสัลลานัง คือการหลีกเร้นจากสัตว์และสังขารเหล่านั้นๆ แล้วสงบอยู่, อธิบายว่า ความเป็นผู้เดียว ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน คือกายวิเวก. บทว่า ฌานัง ได้แก่ จิตตวิเวก เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และเพราะเพ่งอารมณ์และลักษณะ. ในคำนั้น สมาบัติ ๘ เรียกว่า “ฌาน” เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีนิวรณ์เป็นต้น และเพราะเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น. วิปัสสนา มรรค และผล เรียกว่า “ฌาน” เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีสัตตสัญญาเป็นต้น และเพราะเพ่งลักษณะ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาการเพ่งอารมณ์เท่านั้น. บทว่า อริญจมาโน คือไม่ละ ไม่ทอดทิ้งปฏิสัลลานะและฌานนั้นอย่างนี้. บทว่า ธัมเมสุ คือในธรรมมีขันธ์ ๕ เป็นต้น อันเป็นไปเพื่อวิปัสสนา. บทว่า นิจจัง คือสม่ำเสมอ ติดต่อกัน ไม่ขาดสาย. บทว่า อนุทัมมจารี คือประพฤติวิปัสสนาธรรมอันคล้อยตามซึ่งเป็นไปปรารภธรรมเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง ในบทว่า ธัมเมสุ นี้ ธรรมทั้งหลาย ได้แก่ โลกุตตรธรรม ๙, ธรรมอันคล้อยตามธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อนุธรรม, นี้เป็นชื่อของวิปัสสนา. ในที่นั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า “ธัมมานัง นิจจัง อนุทัมมจารี” แต่เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา จึงกล่าวโดยการสับเปลี่ยนวิภัตติว่า “ธัมเมสุ” ก็เป็นได้. บทว่า อาทีนวัง สัมมะสิตา ภเวสุ คือพิจารณาเห็นโทษมีอาการไม่เที่ยงเป็นต้นในภพ ๓ ด้วยวิปัสสนาอันชื่อว่าอนุทัมมจารีนั้น. พึงทราบการประกอบความว่า “ผู้ไม่ละกายวิเวกและจิตตวิเวกนี้อย่างนี้ ย่อมบรรลุด้วยปฏิปทาอันชื่อว่าวิปัสสนาที่ถึงยอด” ดังนี้ จึงชื่อว่า “ผู้เที่ยวไปผู้เดียว” (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๖๙; อป. อรรถกถา ๑.๑.๑๒๕).

Pañcamaṃ.

ข้อที่ ๕.

156. Chaṭṭhe taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya taṇhāya eva appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī. Aneḷamūgoti alālāmukho. Atha vā aneḷo ca amūgo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti sutavā, āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā. Saṅkhātadhammoti dhammūpaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena niyāmaṃ patto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho yojetabbo. Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena padhānavā, tena padhānena pattaniyāmattā niyato, tato arahattappattiyā saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato ‘‘saṅkhātadhammo’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekkhā puthū idhā’’ti (saṃ. ni. 2.31; su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 63, ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti. 14; peṭako. 45). Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.70).

๑๕๖. ในข้อที่ ๖, ตัณหักขยะ ได้แก่ พระนิพพาน, คือความไม่เป็นไปแห่งตัณหาอันมีโทษที่เห็นแล้วอย่างนี้. อัปปมัตโต คือผู้กระทำติดต่อกัน. อเนฬมูโก คือผู้ไม่มีน้ำลายไหลออกจากปาก (ไม่เขลา). อีกนัยหนึ่ง คือเป็นทั้งผู้ไม่หนวก (อเนฬะ) และไม่ใบ้ (อมูคะ), อธิบายว่า เป็นบัณฑิตผู้ฉลาด. ผู้มีสุตะอันนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข ชื่อว่า สุตวา, อธิบายว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยปริยัติ. สติมา คือผู้ระลึกถึงสิ่งที่ทำแล้วนานเป็นต้นได้. สังขาตธัมโม คือผู้มีธรรมอันกำหนดรู้แล้วด้วยการพิจารณาธรรม. นิยโต คือผู้ถึงความแน่นอนด้วยอริยมรรค. ปธานวา คือผู้สมบูรณ์ด้วยสัมมัปปธานวิริยะ. พึงประกอบบทนี้โดยลำดับย้อนกลับ. ผู้ประกอบด้วยความไม่ประมาทเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ชื่อว่า ปธานวา ด้วยความเพียร (ปธาน) อันยังความแน่นอนให้สำเร็จ, ชื่อว่า นิยโต เพราะถึงความแน่นอนด้วยความเพียรนั้น, จากนั้น ชื่อว่า สังขาตธัมโม เพราะบรรลุพระอรหัต. พระอรหันต์ย่อมเรียกว่า “สังขาตธัมโม” เพราะไม่มีธรรมที่พึงกำหนดรู้อีก. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ชนเหล่าใดเป็นสังขาตธรรม และชนเหล่าใดเป็นเสกขะมากในโลกนี้” (สํ. ส. ๑๕/๑๓๑/๔๕; สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวกปุจฉา ๖๓; เนตติ. ๑๔; เปฏโก. ๔๕). ข้อที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๗๐).

Chaṭṭhaṃ.

ข้อที่ ๖.

157. Sattame [Pg.136] sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, kesarasīhoti. Tesaṃ kesarasīho aggamakkhāyati, eso idha adhippeto. Vāto puratthimādivasena anekavidho. Padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto yaṃ kiñci padumaṃ vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso attasinehena hoti, attasineho ca taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena hoti, sopi ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa mohena hoti, moho ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti, vipassanāya avijjāya. Tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīho viya saddesu aniccadukkhādīsuasantasanto, vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno, samatheneva lobhaṃ, lobhasampayuttaṃ eva diṭṭhiñca pahāya, padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena alippamāno.

๑๕๗. ในข้อที่ ๗, บทว่า สีโห มีราชสีห์ ๔ ชนิด คือ ติณสีหะ (ราชสีห์หญ้า), ปัณฑุสีหะ (ราชสีห์เหลือง), กาฬสีหะ (ราชสีห์ดำ), และเกสรสีหะ (ราชสีห์มีแผงคอ). ในบรรดาราชสีห์เหล่านั้น เกสรสีหะจัดว่าเป็นเลิศ และประสงค์เอาในที่นี้. ลมมีหลายชนิดโดยเป็นลมทิศตะวันออกเป็นต้น. ดอกบัวมีหลายชนิดโดยเป็นดอกบัวแดงและดอกบัวขาวเป็นต้น. ในบรรดาลมเหล่านั้น ลมชนิดใดชนิดหนึ่งย่อมพัด (ถูกต้อง) ดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่งได้ทั้งนั้น. ในคำเหล่านั้น ความสะดุ้งย่อมมีเพราะความรักตน, ความรักตนเป็นเครื่องฉาบทาด้วยตัณหา, แม้ความรักตนนั้นก็ย่อมมีด้วยโลภะที่ประกอบด้วยทิฏฐิหรือวิปปยุตจากทิฏฐิก็ตาม, และโลภะนั้นก็คือตัณหานั่นเอง. ส่วนความข้องในคำเหล่านั้น ย่อมมีแก่ผู้ปราศจากการพิจารณาด้วยโมหะ, และโมหะก็คืออวิชชา. ในคำเหล่านั้น การละตัณหาย่อมมีด้วยสมถะ, การละอวิชชาย่อมมีด้วยวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ละความรักตนด้วยสมถะ ย่อมไม่สะดุ้งในเสียงทั้งหลาย โดยความเป็นของไม่เที่ยงและเป็นทุกข์เป็นต้น เหมือนราชสีห์ (ไม่สะดุ้งในเสียง), ผู้ละโมหะด้วยวิปัสสนา ย่อมไม่ข้องอยู่ในขันธ์และอายตนะเป็นต้น เหมือนลมไม่ข้องอยู่ในข่าย, ผู้ละโลภะและทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยโลภะด้วยสมถะนั่นเอง ย่อมไม่ติดอยู่ในโลภะในภพและโภคะทั้งปวง เหมือนดอกบัวไม่ติดอยู่ในน้ำ.

Ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhi, vipassanā paññāti evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti. Tattha sīlakkhandhena surato hoti, so sīhova saddhesu āghātavatthūsu akujjhitukāmatāya na santasati, paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati. Evaṃ samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjātaṇhānaṃ, tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.71; apa. aṭṭha. 1.1.127).

ในที่นี้ ศีลเป็นบาทฐานของสมถะ, สมถะคือสมาธิ, วิปัสสนาคือปัญญา. เมื่อธรรม ๒ อย่างนั้นสำเร็จแล้ว ขันธ์ ๓ ก็เป็นอันสำเร็จด้วย. ในคำเหล่านั้น บุคคลย่อมเป็นผู้ยินดี (สุรโต) ด้วยศีลขันธ์, เขาไม่สะดุ้งในเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งความอาฆาต เหมือนราชสีห์ เพราะความไม่ประสงค์จะโกรธ. ด้วยปัญญาขันธ์ ย่อมเป็นผู้แทงตลอดสภาวะ ไม่ข้องอยู่ในความต่างแห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้น เหมือนลมไม่ข้องอยู่ในข่าย. ด้วยสมาธิขันธ์ ย่อมเป็นผู้ปราศจากราคะ ไม่ติดอยู่ในราคะ เหมือนดอกบัวไม่ติดอยู่ในน้ำ. พึงทราบว่า บุคคลผู้ไม่สะดุ้ง ไม่ข้อง ไม่ติด ด้วยสมถะและวิปัสสนา และด้วยศีล สมาธิ ปัญญาขันธ์ โดยการละอวิชชา ตัณหา และอกุศลมูล ๓ ตามสมควรแก่กรณี ด้วยประการฉะนี้. ข้อที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๗๑; อป. อรรถกถา ๑.๑.๑๒๗).

Sattamaṃ.

ข้อที่ ๗.

158. Aṭṭhame sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova idha adhippeto. Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti ubhayaṃ cārīsaddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti. Tattha pasayha niggayha pavāhetvā caraṇena pasayhacārī. Abhibhavitvā [Pg.137] santāsetvā vasīkatvā caraṇena abhibhuyhacārī. Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī. Tattha sace koci vadeyya ‘‘kiṃ pasayha abhibhuyyacārī’’ti. Tato migānanti sāmivacanaṃ upayogatthe katvā ‘‘mige pasayha abhibhuyyacārī’’ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti dūrāni. Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.72).

๑๕๘. ในคาถาที่ ๘ คำว่า “สีโห” หมายถึงราชสีห์ เพราะมีความอดทน มีการทำลาย และมีความเร็ว. ราชสีห์มีแผงคอพึงประสงค์ในที่นี้. คำว่า “ทาฐพลี” หมายถึงผู้มีเขี้ยวเป็นกำลัง. คำว่า “ปสยฺห” (ข่มขี่) และ “อภิภุยฺย” (ครอบงำ) ทั้งสองคำนี้พึงประกอบกับคำว่า “จารี” เป็น “ปสยฺหจารี” (เที่ยวข่มขี่) และ “อภิภุยฺยจารี” (เที่ยวครอบงำ). ในคำเหล่านั้น “ปสยฺหจารี” คือผู้เที่ยวไปโดยข่มขี่ บังคับ และขับไล่. “อภิภุยฺยจารี” คือผู้เที่ยวไปโดยครอบงำ ทำให้สะดุ้ง และทำให้เป็นไปในอำนาจ. ราชสีห์นั้นเที่ยวข่มขี่ด้วยกำลังกาย และเที่ยวครอบงำด้วยเดช. ในคำเหล่านั้น ถ้ามีใครกล่าวว่า “เที่ยวข่มขี่ครอบงำอะไร?” พึงตอบว่า “เที่ยวข่มขี่ครอบงำเนื้อ” โดยทำคำว่า “มิคานํ” (แห่งเนื้อทั้งหลาย) ซึ่งเป็นสามีวิภัตติให้เป็นไปในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ. คำว่า “ปนฺตานิ” หมายถึงที่ไกล. คำว่า “เสนาสนานิ” หมายถึงที่อยู่อาศัย. ข้อที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงไม่ขยายความ (อรรถกถา สุตตนิบาต ๑.๗๒).

Aṭṭhamaṃ.

คาถาที่ ๘.

159. Navame ‘‘sabbe sattā sukhitā bhavantū’’tiādinā nayena hitasukhūpanayanakāmatā mettā. ‘‘Aho vata imamhā dukkhā vimucceyyu’’ntiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā. ‘‘Modanti vata bhonto sattā, modanti sādhu suṭṭhū’’tiādinā nayena hitasukhāvippayogakāmatā muditā. ‘‘Paññāyissanti sakena kammenā’’ti sukhadukkhesu ajjhupekkhanatā upekkhā. Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā vuttā, muditā ca pacchā. Vimuttinti catassopi hi vimuttī. Etā attano paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo. Tena vuttaṃ – ‘‘mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle’’ti.

๑๕๙. ในคาถาที่ ๙ ความปรารถนาที่จะนำประโยชน์และความสุขมาให้แก่สัตว์ทั้งปวง โดยนัยมีอาทิว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีความสุขเถิด” นี้คือเมตตา. ความปรารถนาที่จะนำความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ออกไป โดยนัยมีอาทิว่า “โอหนอ ขอสัตว์ทั้งหลายจงพ้นจากทุกข์นี้เถิด” นี้คือกรุณา. ความปรารถนาที่จะไม่ให้สัตว์ทั้งหลายพลัดพรากจากประโยชน์และความสุข โดยนัยมีอาทิว่า “โอหนอ สัตว์ทั้งหลายผู้เจริญย่อมยินดี ย่อมยินดีดีแล้วหนอ” นี้คือมุทิตา. ความเป็นผู้วางเฉยในสุขและทุกข์ โดยนัยว่า “สัตว์ทั้งหลายจักปรากฏด้วยกรรมของตน” นี้คืออุเบกขา. แต่เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา จึงกล่าวเมตตาแล้วกล่าวอุเบกขาโดยลำดับกลับกัน และกล่าวถึงมุทิตาในภายหลัง. คำว่า “วิมุตติ” หมายถึงวิมุตติทั้ง ๔ อย่าง. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าวิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึกของตน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้เสพเมตตา อุเบกขา กรุณา วิมุตติ และมุทิตาตามกาล”.

Tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena bhāvayamāno, upekkhaṃ catutthajjhānavasena bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya muditaṃ, tato itarato vā nippītikajjhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamānova ‘‘kāle āsevamāno’’ti vuccati, āsevituṃ phāsukāle vā. Sabbena lokena avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamāno. Mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikkūlā honti, sattesupi virodhabhūto paṭigho vūpasammati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbena lokena avirujjhamāno’’ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.73).

ในคำเหล่านั้น คำว่า “อาเสวมาโน” หมายถึงผู้เจริญพรหมวิหาร ๓ อย่างโดยเป็นตติยฌานและจตุตถฌาน, และเจริญอุเบกขาโดยเป็นจตุตถฌาน. คำว่า “กาเล” หมายถึงผู้เสพเมตตาแล้วออกจากเมตตาเจริญกรุณา, ออกจากกรุณาเจริญมุทิตา, ออกจากมุทิตาหรือจากฌานที่ไม่มีปีติเจริญอุเบกขาอย่างนี้ จึงเรียกว่า “เสพตามกาล” หรือเสพในกาลที่สะดวก. คำว่า “สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน” หมายถึงผู้ไม่ขัดแย้งกับสัตว์โลกทั้งปวงในทิศทั้ง ๑๐. เพราะเมตตาเป็นต้นอันบุคคลเจริญแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่เป็นที่น่าเกลียดชัง, ปฏิฆะอันเป็นเหตุแห่งความขัดแย้งในสัตว์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้ไม่ขัดแย้งกับสัตว์โลกทั้งปวง”. ข้อที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วนั่นเอง (อรรถกถา สุตตนิบาต ๑.๗๓).

Navamaṃ.

คาถาที่ ๙.

160. Dasame saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni, tāni ca tena tena maggena sandālayitvāna. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati [Pg.138] cuticittassa paribhedo, tasmiñca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti. Ettāvatā saupādisesanibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti (su. ni. aṭṭha. 1.74).

๑๖๐. ในคาถาที่ ๑๐ คำว่า “สํโยชนานิ” หมายถึงสังโยชน์ ๑๐ อย่าง และสังโยชน์เหล่านั้นอันบุคคลทำลายแล้วด้วยมรรคมีนั้นๆ. คำว่า “อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ” หมายถึงไม่สะดุ้งในความสิ้นไปแห่งชีวิต, ความสิ้นไปแห่งชีวิตเรียกว่าความแตกดับของจุติจิต, และในความสิ้นไปแห่งชีวิตนั้น ย่อมไม่สะดุ้งเพราะความเพลิดเพลินในชีวิตอันละได้แล้ว. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แสดงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุของตนแล้ว ในที่สุดคาถาจึงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ (อรรถกถา สุตตนิบาต ๑.๗๔).

Dasamaṃ.

คาถาที่ ๑๐.

161. Ekādasame bhajantīti sarīrena allīyitvā payirupāsanti. Sevantīti añjalikammādīhi kiṃkārapaṭissāvitāya ca paricaranti. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā, bhajanāya sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva tesaṃ kāraṇaṃ, atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ –

๑๖๑. ในคาถาที่ ๑๑ คำว่า “ภชนฺติ” หมายถึงเข้าเฝ้าโดยการเข้าไปใกล้ด้วยกาย. คำว่า “เสวนฺติ” หมายถึงบำรุงด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น และด้วยการถามว่า “จะให้ทำอะไร”. คำว่า “การณตฺถา” หมายถึงผู้มีประโยชน์เป็นเหตุ, การเข้าเฝ้าและการบำรุงนั้นไม่มีเหตุอื่น, ประโยชน์นั่นแหละเป็นเหตุของพวกเขา, กล่าวคือบำรุงเพราะเหตุแห่งประโยชน์. คำว่า “นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา” (มิตรผู้ไม่มีเหตุหายากในวันนี้) หมายถึงผู้ไม่มีเหตุ (คือไม่มีผลประโยชน์แอบแฝง) เพราะเหตุแห่งการได้ประโยชน์แก่ตนว่า “เราจักได้อะไรจากผู้นี้”, เพียงแต่ –

‘‘Upakāro ca yo mitto, sukhe dukkhe ca yo sakhā;

Atthakkhāyī ca yo mitto, yo ca mittānukampako’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.75;

apa. aṭṭha. 1.1.131;

dī. ni. 3.265) –

“มิตรใดเป็นผู้มีอุปการะ สหายใดในสุขและทุกข์ มิตรใดเป็นผู้บอกประโยชน์ และมิตรใดเป็นผู้อนุเคราะห์มิตร”

Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attani ṭhitā etesaṃ paññā, attānaṃyeva olokenti, na aññanti attaṭṭhapaññā. ‘‘Diṭṭhatthapaññā’’ti ayampi kira porāṇapāṭho. Sampati diṭṭheyeva atthe etesaṃ paññā, āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti. Asucīti asucinā anariyena kāyavacīmanokammena samannāgatāti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ antarantarā ativitthārabhayena na vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pāṭhānusāreneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.75; apa. aṭṭha. 1.1.131). Ekādasamaṃ.

มิตรทั้งหลายผู้ประกอบด้วยความเป็นมิตรอย่างอารยะที่กล่าวมานี้ ย่อมหาได้ยากในปัจจุบัน. ปัญญาของชนเหล่านั้นตั้งอยู่ในตน ย่อมมองดูแต่ตนเท่านั้น ไม่มองดูผู้อื่น ชื่อว่ามีปัญญาเพื่อประโยชน์ตน. คำว่า “ทิฏฐัตถปัญญา” แม้นี้ก็เป็นปาฐะเก่า. อธิบายว่า ปัญญาของชนเหล่านั้นมีในประโยชน์ที่เห็นกันอยู่เดี๋ยวนี้เท่านั้น ไม่มองดูประโยชน์ในภายหน้า. คำว่า “อสุจิ” หมายถึงผู้ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันไม่สะอาด ไม่เป็นอารยะ. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ข้อความใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ เพราะกลัวจะยืดเยื้อเกินไป ข้อความนั้นทั้งหมดพึงทราบตามแนวพระบาลีนั่นเอง. จบคาถาที่ ๑๑.

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๔ จบแล้ว.

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

แห่งอรรถกถาจุลลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา

Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสขัคควิสาณสูตร จบแล้ว.

Nigamanakathā

คาถาลงท้าย

Yo [Pg.139] so sugataputtānaṃ, adhipatibhūtena hitaratinā;

Therena thiraguṇavatā, suvibhatto mahāniddeso.

มหานิทเทสใดนั้น อันเป็นประธานของพระพุทธบุตรทั้งหลาย อันพระเถระผู้ยินดีในประโยชน์ ผู้มีคุณธรรมมั่นคง ได้จำแนกไว้ดีแล้ว.

Tassatthavaṇṇanā yā, pubbaṭṭhakathānayaṃ tathā;

Yuttiṃ nissāya mayāraddhā, niṭṭhānamupagatā esā.

อรรถกถาของมหานิทเทสนั้นใด อันข้าพเจ้าเริ่มแล้วโดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่าและเหตุผล อรรถกถานี้สำเร็จแล้ว.

Yaṃ puraṃ puruttamaṃ, anurādhapuravhayaṃ;

Yo tassa dakkhiṇe bhāge, mahāvihāro patiṭṭhito.

เมืองใดเป็นเมืองประเสริฐสุด ชื่อว่าอนุราธบุรี มหาวิหารใดตั้งอยู่ในทิศใต้ของเมืองนั้น.

Yo tassa tilako bhūto, mahāthūpo siluccayo;

Yaṃ tassa pacchime bhāge, lekho kathikasaññito.

มหาเจดีย์ใดเป็นดุจเครื่องประดับของมหาวิหารนั้น เป็นกองหินสูงใหญ่ ในทิศตะวันตกของมหาเจดีย์นั้น มีนักปราชญ์ (เสมียน) ผู้มีชื่อว่ากถิกะ.

Kittisenoti nāmena, sajīvo rājasammato;

Sucicārittasampanno, lekho kusalakammiko.

ผู้มีชื่อว่ากิตติเสนะ เป็นผู้มีชีวิตอยู่และเป็นที่ทรงยกย่องของพระราชา ผู้สมบูรณ์ด้วยจริยาวัตรอันบริสุทธิ์ เป็นนักปราชญ์ (เสมียน) ผู้มีกรรมอันเป็นกุศล.

Sītacchāyatarupetaṃ, salilāsayasampadaṃ;

Cārupākārasañcitaṃ, pariveṇamakārayi.

(นักปราชญ์กิตติเสนะนั้น) ได้สร้างปริเวณ (อาคารที่พักสงฆ์) ซึ่งประกอบด้วยต้นไม้ให้ร่มเงาเย็น สมบูรณ์ด้วยแหล่งน้ำ และมีกำแพงอันงดงามล้อมรอบ.

Upaseno mahāthero, mahāpariveṇavāsiyo;

Tassādāsi pariveṇaṃ, lekho kusalakammiko.

นักปราชญ์ (เสมียน) ผู้มีกรรมอันเป็นกุศลนั้น ได้ถวายปริเวณนั้นแก่พระมหาเถระอุปเสนะ ผู้อยู่ในมหาวิหาร.

Vasantenettha therena, thirasīlena tādinā;

Upasenavhayena sā, katā saddhammajotikā.

สัทธัมมัปปัชโชติกา (อรรถกถา) นั้น อันพระเถระชื่ออุปเสนะ ผู้มีศีลมั่นคง ผู้คงที่ ผู้อยู่ในปริเวณนี้ ได้แต่งแล้ว.

Rañño sirinivāsassa, sirisaṅghassa bodhino;

Chabbīsatimhi vassamhi, niṭṭhitā niddesavaṇṇanā.

อรรถกถานิทเทสนี้สำเร็จแล้ว ในปีที่ ๒๖ แห่งรัชสมัยของพระราชาผู้เป็นที่ประทับแห่งสิริ ผู้เป็นหน่อเนื้อเชื้อไขแห่งพระสิริสังฆโพธิ.

Samayaṃ anulomentī, therānaṃ theravaṃsadīpānaṃ;

Niṭṭhaṃ gatā yathāyaṃ, aṭṭhakathā lokahitajananī.

อรรถกถาอันยังประโยชน์แก่โลกให้เกิดนี้ ได้สำเร็จลงแล้วฉันใด โดยอนุโลมตามคัมภีร์ของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ.

Saddhammaṃ anulomentā, attahitaṃ parahitañca sādhentā;

Niṭṭhaṃ gacchantu tathā, manorathā sabbasattānaṃ.

ขอความปรารถนาทั้งปวงของสัตว์ทั้งหลาย ผู้ดำเนินตามพระสัทธรรม บำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จงสำเร็จฉันนั้นเถิด.

Saddhammappajjotikāya, [Pg.140] aṭṭhakathāyettha gaṇitakusalehi;

Gaṇitā tu bhāṇavārā, ñeyyātirekacattārisā.

ในอรรถกถาสัทธัมมัปปัชโชติกาในที่นี้ ภาณวารที่นักปราชญ์ผู้ฉลาดในการนับได้นับแล้ว พึงทราบว่าเกินกว่า ๔๐ ภาณวาร.

Ānuṭṭhubhena assā, chando baddhena gaṇiyamānā tu;

Atirekadasasahassa-saṅkhā gāthāti viññeyyā.

เมื่อนับคาถาแห่งอรรถกถานี้ด้วยฉันท์อนุฏฐุภะที่ผูกไว้ พึงทราบว่ามีจำนวนคาถาเกินกว่าหนึ่งหมื่น.

Sāsanaciraṭṭhitatthaṃ, lokahitatthañca sādarena mayā;

Puññaṃ imaṃ racayatā, yaṃ pattamanappakaṃ vipulaṃ.

บุญอันไม่น้อยและไพบูลย์ใด อันข้าพเจ้าผู้มีความเคารพ ผู้รจนา (อรรถกถา) นี้ ได้บรรลุแล้ว เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระศาสนาตลอดกาลนาน และเพื่อประโยชน์แก่โลก.

Puññena tena loko, saddhammarasāyanaṃ dasabalassa;

Upabhuñjitvā vimalaṃ, pappotu sukhaṃ sukhenevāti.

ด้วยบุญนั้น ขอโลกจงเสวยรสแห่งพระสัทธรรมอันบริสุทธิ์ของพระทศพล แล้วบรรลุถึงความสุขด้วยความสุขนั่นเทียวเถิด

Saddhammappajjotikā nāma

ชื่อว่าสัทธัมมัปปัชโชติกา

Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาจุลลนิทเทส (Cūḷaniddesa) จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Khuddakanikāye ในขุททกนิกาย Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā อรรถกถาจูฬนิทเทส Pārāyanavagganiddeso นิทเทสปารายนวรรค 1. Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑. อรรถกถาอชิตมาณวกสูตรนิทเทส Pārāyanavaggassa [Pg.1] paṭhame ajitasuttaniddese – ในอชิตสูตรนิทเทสที่ ๑ แห่งปารายนวรรค – 1. ๑. ‘‘Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito,) “โลกอันอะไรหนอหุ้มห่อไว้ (พระอชิตะผู้มีอายุกล่าวอย่างนี้) Kenassu nappakāsati; Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti. – โลกอันอะไรหนอจึงไม่รุ่งเรือง ท่านกล่าวว่าอะไรเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ – Ajitamāṇavassa pucchite paṭhamapañhe ca uparūparipañhe ca niddesesu ca vuttañca uttānañca vajjetvā visesameva vakkhāma. Tattha nivutoti paṭicchādito. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadesi? เราจักกล่าวเฉพาะข้อพิเศษ เว้นข้อที่กล่าวไว้แล้วและข้อที่ตื้นในปัญหาที่ ๑ และปัญหาต่อๆ ไปที่อชิตมาณพทูลถาม และในนิทเทสทั้งหลาย. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิวุโต คือ อันปกปิดแล้ว. บทว่า กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ ท่านกล่าวว่าอะไรเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น? Āvutoti āvarito. Nivutoti paṭicchādito. Ovutoti heṭṭhā paṭicchādito. Pihitoti uparibhāgena chādito. Paṭicchannoti avivaṭo. Paṭikujjitoti adhomukhaṃ chādito. บทว่า อาพุโต คือ อันปิดกั้นแล้ว. บทว่า นิวุโต คือ อันปกปิดแล้ว. บทว่า โอวุโต คือ อันปกปิดไว้ข้างล่าง. บทว่า ปิหิโต คือ อันปิดบังไว้ข้างบน. บทว่า ปฏิจฺฉนฺโน คือ อันไม่เปิดเผย. บทว่า ปฏิกุชฺชิโต คือ อันปิดบังไว้โดยคว่ำหน้า. Nappakāsatīti nappakāso hoti. Nappabhāsatīti ñāṇappabhāsaṃ na karoti. Na tapatīti ñāṇatapaṃ na karoti. Na virocatīti ñāṇavirocanaṃ na karoti. Na ñāyatīti na jānīyati. Na paññāyatīti nappaññāyate. บทว่า นปฺปกาสตีติ คือ ไม่ปรากฏ. บทว่า นปฺปภาสตีติ คือ ไม่ทำแสงสว่างคือญาณ. บทว่า น ตปตีติ คือ ไม่ทำความร้อนคือญาณ. บทว่า น วิโรจตีติ คือ ไม่ทำความรุ่งเรืองคือญาณ. บทว่า น ญายตีติ คือ ไม่รู้แจ้ง. บทว่า น ปญฺญายตีติ คือ ไม่ปรากฏ. Kena [Pg.2] littoti kena limpito. Saṃlitto upalittoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Ācikkhasi niddesavasena. Desesi paṭiniddesavasena. Paññapesi tena tena pakārena. Atthaṃ bodhento paṭṭhapesi. Tassatthassa kāraṇaṃ dassento vivarasi. Byañjanabhāvaṃ dassento vibhajasi. Nikujjitabhāvaṃ gambhīrabhāvañca haritvā sotūnaṃ ñāṇassa patiṭṭhaṃ janayanto uttānīkarosi. Sabbehipi imehi ākārehi sotūnaṃ aññāṇandhakāraṃ vidhamento pakāsesīti evaṃ attho daṭṭhabbo. บทว่า เกน ลิตฺโต คือ อันอะไรฉาบทาแล้ว. บทว่า สํลิตฺโต อุปลิตฺโต คือ บทที่เพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค. ท่านบอก คือ โดยนิทเทส. ท่านแสดง คือ โดยปฏินิทเทส. ท่านบัญญัติ คือ โดยอาการนั้นๆ. ท่านตั้งไว้ คือ ยังอรรถให้รู้แจ้ง. ท่านเปิดเผย คือ แสดงเหตุแห่งอรรถนั้น. ท่านจำแนก คือ แสดงความเป็นพยัญชนะ. ท่านทำให้ตื้น คือ กำจัดความเป็นของคว่ำหน้าและความเป็นของลึกแล้ว ยังความตั้งมั่นแห่งญาณของชนผู้ฟังให้เกิดขึ้น. พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า ท่านย่อมประกาศ คือ กำจัดอวิชชาอันเป็นความ mืดของชนผู้ฟังด้วยอาการเหล่านี้ทั้งหมด. 2. Vevicchā pamādā nappakāsatīti macchariyahetu ca pamādahetu ca nappakāsati. Macchariyaṃ hissa dānādīhi guṇehi pakāsituṃ na deti, pamādo sīlādīhi. Jappābhilepananti taṇhā assa lokassa makkaṭalepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ. Dukkhanti jātiādikaṃ dukkhaṃ. ๒. บทว่า เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ คือ ไม่ปรากฏเพราะเหตุแห่งความตระหนี่และเพราะเหตุแห่งความประมาท. ก็ความตระหนี่ไม่ให้โลกนั้นปรากฏด้วยคุณทั้งหลายมีทานเป็นต้น, ความประมาทไม่ให้ปรากฏด้วยคุณทั้งหลายมีศีลเป็นต้น. บทว่า ชปฺปาภิเลปนํ คือ ตัณหาเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น เหมือนยางไม้เป็นเครื่องฉาบทาของลิง. บทว่า ทุกฺขํ คือ ทุกข์มีการเกิดเป็นต้น. Yesaṃ dhammānanti yesaṃ rūpādidhammānaṃ. Ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti paṭhamato uppādo paññāyati. Atthaṅgamato nirodho paññāyatīti bhaṅgato nirujjhanaṃ paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalavipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato kammasannissito vipākoti vuccati. Vipākasannissitaṃ kammanti kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā vipākasannissitaṃ kammanti vuccati. Nāmasannissitaṃ rūpanti pañcavokāre rūpaṃ nāmaṃ amuñcitvā pavattanato nāmasannissitaṃ rūpanti vuccati. Rūpasannissitaṃ nāmanti pañcavokāre nāmaṃ rūpaṃ amuñcitvā pavattanato rūpasannissitaṃ nāmanti vuccati. บทว่า เยสํ ธมฺมานํ คือ แห่งธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นเหล่าใด. บทว่า อาทิโต สมุทาคมานํ ปญฺญายตีติ คือ ความเกิดขึ้นในเบื้องต้นย่อมปรากฏ. บทว่า อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายตีติ คือ ความดับย่อมปรากฏเพราะความแตกสลาย. บทว่า กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก คือ วิบากที่เป็นกุศลและอกุศลย่อมชื่อว่ากรรมสันนิสสิตวิบาก เพราะเป็นไปโดยไม่ละกรรม. บทว่า วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรมย่อมชื่อว่าวิบากสันนิสสิตกรรม เพราะตั้งอยู่โดยทำโอกาสแก่วิบาก. บทว่า นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ คือ รูปในปัญจโวการภูมิย่อมชื่อว่านามสันนิสสิตรูป เพราะเป็นไปโดยไม่ละนาม. บทว่า รูปสนฺนิสฺสิตํ นามํ คือ นามในปัญจโวการภูมิย่อมชื่อว่ารูปสันนิสสิตนาม เพราะเป็นไปโดยไม่ละรูป. 3. Savanti sabbadhi sotāti sabbesu rūpādiāyatanesu taṇhādikā sotā sandanti. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā. Saṃvaraṃ brūhīti taṃ tesaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ brūhi. Etena sāvasesappahānaṃ pucchati. Kena sotā pidhīyareti kena dhammena ete sotā pidhīyanti pacchijjanti. Etena anavasesappahānaṃ pucchati. ๓. บทว่า สวนฺติ สพฺพธิ โสตา คือ โสตะทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้นย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวงมีรูปเป็นต้น. บทว่า กึ นิวารณํ คือ อะไรเป็นเครื่องกั้น อะไรเป็นเครื่องป้องกันของโสตะเหล่านั้น. บทว่า สํวรํ พฺรูหีติ ท่านจงบอกสังวรที่ชื่อว่าเครื่องกั้นของโสตะเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ท่านถามถึงการละอย่างมีส่วนเหลือ. บทว่า เกน โสตา ปิธียเร คือ โสตะเหล่านี้ย่อมปิดกั้น ย่อมขาดด้วยธรรมอะไร. ด้วยบทนี้ ท่านถามถึงการละอย่างไม่มีส่วนเหลือ. Savantīti uppajjanti. Āsavantīti adhogāmino hutvā savanti. Sandantīti nirantaragāmino hutvā sandamānā pavattanti. Pavattantīti punappunaṃ vattanti. บทว่า สวนฺติ คือ ย่อมเกิดขึ้น. บทว่า อาสวนฺติ คือ เป็นไปสู่เบื้องต่ำแล้วย่อมไหลไป. บทว่า สนฺทนฺติ คือ เป็นไปไม่ขาดสายแล้วย่อมเป็นไป. บทว่า ปวตฺตนฺติ คือ ย่อมเป็นไปซ้ำๆ อีก. 4. Sati [Pg.3] tesaṃ nivāraṇanti vipassanāyuttā kusalākusaladhammānaṃ gatiyo samanvesamānā sati tesaṃ sotānaṃ nivāraṇaṃ. Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tamevāhaṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti adhippāyo. Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu pana aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhīyanti. ๔. บทว่า สติ เตสํ นิวารณํ คือ สติที่ประกอบด้วยวิปัสสนา แสวงหาคติของกุศลธรรมและอกุศลธรรม เป็นเครื่องกั้นโสตะเหล่านั้น. บทว่า โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ มีอธิบายว่า เรากล่าวสติอันนั้นแลว่าเป็นสังวรของโสตะทั้งหลาย. บทว่า ปญฺญายเต ปิธียเร คือ โสตะเหล่านี้ย่อมปิดกั้นโดยประการทั้งปวงด้วยมรรคปัญญาที่ยังการแทงตลอดอนิจจตาเป็นต้นในรูปเป็นต้นให้สำเร็จ. Pacchijjantīti ucchijjanti. Samudayañcāti paccayañca. Atthaṅgamañcāti uppannānaṃ abhāvagamanañca, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. Assādañcāti ānisaṃsañca. Ādīnavañcāti dosañca. Nissaraṇañcāti nikkhamanañca. บทว่า ปจฺฉิชฺชนฺติ คือ ย่อมขาดสูญ. บทว่า สมุทยญฺจ คือ และปัจจัย. บทว่า อตฺถงฺคมญฺจ คือ และความถึงซึ่งความไม่มีของธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว หรือความไม่เกิดขึ้นของธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น. บทว่า อสฺสาทญฺจ คือ และอัสสาทะ. บทว่า อาทีนวญฺจ คือ และโทษ. บทว่า นิสฺสรณญฺจ คือ และนิสสรณะ. 5. Paññā cevāti pañhāgāthāya yā cāyaṃ tayā vuttā paññā, yā ca sati, yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati. Etaṃ me pañhaṃ puṭṭho pabrūhīti evaṃ saṅkhepattho veditabbo. ๕. บทว่า ปญฺญา เจว คือ ปัญญาใดที่ท่านกล่าวไว้ในปัญหาคาถา, สติใด, และนามรูปที่เหลือจากนั้นใด, ทั้งหมดนี้ย่อมดับในที่ไหน. ท่านถูกถามปัญหาข้อนี้แล้วจงบอกแก่เรา ดังนี้ พึงทราบอรรถโดยย่อ. Katthetaṃ uparujjhatīti etaṃ nāmarūpaṃ kattha na bhavati. Vūpasammatīti nibbāti. Atthaṃ gacchatīti abhāvaṃ gacchati. Paṭippassambhatīti sannisīdati. บทว่า กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ คือ นามรูปนี้ย่อมไม่มีในที่ไหน. บทว่า วูปสมฺมตีติ คือ ย่อมดับ. บทว่า อตฺถํ คจฺฉตีติ คือ ย่อมถึงความไม่มี. บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ คือ ย่อมสงบระงับ. 6. Vissajjanagāthāya panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayamettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti, tadetaṃ yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati, taṃ te vadāmi. Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati, ettheva viññāṇanirodhena nirujjhati etaṃ, viññāṇanirodhā tassa tassa nirodho hoti, taṃ nātivattatīti vuttaṃ hoti. ๖. ก็ในวิสัชนาคาถานั้น เพราะปัญญาและสติย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยนามนั่นเอง ฉะนั้นจึงไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก. อรรถโดยย่อในข้อนี้คือ – ดูกรอชิตะ ท่านถามปัญหาข้อนี้กับเราว่า “นามรูปนี้ย่อมดับในที่ไหน” เราจักบอกที่ที่นามและรูปทั้งหมดดับแก่ท่าน. เพราะนามรูปนี้ย่อมดับพร้อมกับการดับแห่งวิญญาณนั้นๆ โดยไม่มีก่อนไม่มีหลังในที่นี้, นามรูปนี้ย่อมดับด้วยการดับแห่งวิญญาณในที่นี้เอง, การดับแห่งวิญญาณย่อมเป็นการดับแห่งนามรูปนั้นๆ, นามรูปนั้นย่อมไม่ล่วงเลยการดับแห่งวิญญาณไปได้ ดังนี้. Sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenāti sotāpattimaggasampayuttapaññāya kusalākusalacetanāsampayuttacittassa abhabbuppattikavasena nirujjhanena. Tattha duvidho nirodho anupādinnakanirodho upādinnakanirodhoti. Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni nirujjhanti, tāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Taṃ anupādinnakarūpakkhandho, tāni cittāni viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā. Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, tāni pañca [Pg.4] cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Sotāpattimaggo pana nesaṃ pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakaṃ nirodheti nāma. Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni nirujjhanti. Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni nirujjhanti. Arahattamaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni nirujjhanti. Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu, tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakaṃ nirodhenti nāma. Evaṃ anupādinnakanirodho veditabbo. ด้วยการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ คือด้วยการดับไปโดยไม่มีทางเกิดขึ้นอีกแห่งจิตที่ประกอบด้วยกุศลและอกุศลเจตนา ด้วยปัญญาที่ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรค ในนิโรธนั้นมี ๒ อย่าง คือ อนุปาทินนกนิโรธ และ อุปาทินนกนิโรธ ด้วยโสดาปัตติมรรคนั้น จิต ๕ ดวง คือ ทิฏฐิสัมปยุต ๔ และวิจิกิจฉาสหคต ๑ ย่อมดับไป จิตเหล่านั้นย่อมยังรูปให้เกิดขึ้น รูปนั้นเป็นอนุปาทินนกรูปขันธ์ จิตเหล่านั้นเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนา สัญญา สังขาร ที่ประกอบกับจิตเหล่านั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ ในนิโรธนั้น ถ้าโสดาปัตติมรรคของพระโสดาบันยังไม่เจริญแล้ว จิต ๕ ดวงเหล่านั้นพึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์ ๖ แต่โสดาปัตติมรรคย่อมห้ามการเกิดขึ้นแห่งการกลุ้มรุมนั้น ย่อมกระทำความไม่มีทางเกิดขึ้นอีกด้วยการถอนรากถอนโคน ชื่อว่าย่อมดับอนุปาทินนกะ ด้วยสกทาคามิมรรค จิต ๖ ดวง คือ ทิฏฐิวิปปยุต ๔ และโทมนัสสหคต ๒ ย่อมดับไป โดยเป็นกามราคะและพยาบาทอย่างหยาบ ด้วยอนาคามิมรรค จิต ๖ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมดับไป โดยเป็นกามราคะและพยาบาทอย่างละเอียด ด้วยอรหัตตมรรค อกุศลจิต ๕ ดวง คือ ทิฏฐิวิปปยุต ๔ และอุทธัจจสหคต ๑ ย่อมดับไป ในนิโรธนั้น ถ้ามรรคเหล่านั้นของพระอริยะเหล่านั้นยังไม่เจริญแล้ว จิตเหล่านั้นพึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์ ๖ แต่มรรคเหล่านั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นแห่งการกลุ้มรุมนั้น ย่อมกระทำความไม่มีทางเกิดขึ้นอีกด้วยการถอนรากถอนโคน ชื่อว่าย่อมดับอนุปาทินนกะ พึงทราบอนุปาทินนกนิโรธอย่างนี้ Sace pana sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakakkhandhappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma. แต่ถ้าโสดาปัตติมรรคของพระโสดาบันยังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ เว้นภพ ๗ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๕ เหล่านี้ คือ สังโยชน์ ๓ ทิฏฐานุสัย และวิจิกิจฉานุสัย บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ เว้นภพ ๗ ของพระโสดาบันได้อย่างไร โสดาปัตติมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้ Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma. ถ้าสกทาคามิมรรคของพระสกทาคามียังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในภพ ๕ เว้นภพ ๒ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๔ เหล่านี้ คือ กามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างหยาบ กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในภพ ๕ เว้นภพ ๒ ของพระสกทาคามีได้อย่างไร สกทาคามิมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้ Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa [Pg.5] pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaññojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto anāgāmissa ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma. ถ้าอนาคามิมรรคของพระอนาคามียังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในภพที่ ๒ เว้นภพ ๑ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๔ เหล่านี้ คือ กามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในภพที่ ๒ เว้นภพ ๑ ของพระอนาคามีได้อย่างไร อนาคามิมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้ Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissā, rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma. ถ้าอรหัตตมรรคของพระอรหันต์ยังไม่เจริญแล้ว พึงยังอุปาทินนกขันธ์ให้เป็นไปในรูปภพและอรูปภพ เพราะเหตุไร? เพราะเหตุทั้งหลายแห่งการเป็นไปนั้นยังมีอยู่ แต่มรรคนั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถอนกิเลส ๘ เหล่านี้ คือ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา มานานุสัย ภวราคานุสัย และอวิชชานุสัย บัดนี้ อุปาทินนกขันธ์จะยังเป็นไปในภพใหม่ของพระขีณาสพได้อย่างไร อรหัตตมรรคย่อมกระทำอุปาทินนกขันธ์ให้ไม่เป็นไป ชื่อว่าย่อมดับอุปาทินนกะอย่างนี้ Sotāpattimaggo cettha apāyabhavaṃ nirodheti. Sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesaṃ. Anāgāmimaggo kāmabhavaṃ. Arahattamaggo rūpārūpabhavaṃ, sabbabhavepi nirodheti evāti vadanti. Evaṃ upādinnakanirodho veditabbo. ในนิโรธนั้น โสดาปัตติมรรคย่อมดับอบายภพ สกทาคามิมรรคย่อมดับส่วนหนึ่งแห่งสุคติกามภพ อนาคามิมรรคย่อมดับกามภพ อรหัตตมรรคย่อมดับรูปภพและอรูปภพ และย่อมดับภพทั้งปวงด้วย ดังนี้ เขากล่าวกัน พึงทราบอุปาทินนกนิโรธอย่างนี้ Tattha ‘‘abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenā’’ti etena anupādinnakanirodhaṃ dasseti. ‘‘Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti iminā pana upādinnakanirodhaṃ dasseti. ในนิโรธนั้น ด้วยบทว่า “ด้วยการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ” นี้ ย่อมแสดงอนุปาทินนกนิโรธ แต่ด้วยบทว่า “นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้น นามและรูปเหล่านั้นย่อมดับไปในนิโรธนี้” นี้ ย่อมแสดงอุปาทินนกนิโรธ Tattha satta bhave ṭhapetvāti kāmabhavato kāmabhavaṃ saṃsarantassa satta bhave vajjetvā. Anamatagge saṃsāreti – ในนิโรธนั้น บทว่า “เว้นภพ ๗” คือ เว้นภพ ๗ ของผู้ท่องเที่ยวไปในกามภพจากกามภพ บทว่า “ในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้” คือ – ‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.619; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; itivu. aṭṭha. 14, 58; udā. aṭṭha. 39) – “ความสืบต่อแห่งขันธ์ทั้งหลาย ธาตุทั้งหลาย และอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปไม่ขาดสาย ย่อมชื่อว่า ‘สังสาระ’” Evaṃ vaṇṇite saṃsāravaṭṭe. Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañcāti namanalakkhaṇaṃ catukkhandhasaṅkhātaṃ nāmañca ruppanalakkhaṇaṃ bhūtopādāyasaṅkhātaṃ rūpañca ete dhammā uppajjeyyuṃ. Etthete nirujjhantīti etasmiṃ sotāpattimagge ete [Pg.6] nāmarūpadhammā abhabbuppattikavasena nirodhaṃ gacchanti. Sakadāgāmimaggañāṇenāti ettha paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Tena maggena sampayuttañāṇena. Dve bhave ṭhapetvāti kāmadhātuyāyeva paṭisandhivasena dve bhave vajjetvā. Pañcasu bhavesūti tadavasiṭṭhesu pañcasu bhavesu. Etthete nirujjhantīti ettha sakadāgāmimagge ete dhammā vuttanayena nirujjhanti. Ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvāti ukkaṭṭhavasena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ekaṃ bhavaṃ vajjetvā. Rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti dutiyakabhave rūpadhātuyā ceva arūpadhātuyā ca. Nāmañca rūpañcāti ettha rūpabhave nāmarūpaṃ, arūpabhave nāmameva. Etthete nirujjhantīti ettha anāgāmimagge ete nāmarūpadhammā vuttanayena nirujjhanti. เมื่อวัฏฏะแห่งสังสาระอันพรรณนาแล้วอย่างนี้ ธรรมเหล่านี้คือ นามและรูปใด พึงเกิดขึ้น นามคือขันธ์ ๔ มีลักษณะน้อมไป และรูปคือมหาภูตรูปและอุปาทายรูป มีลักษณะสลายไป ธรรมเหล่านี้พึงเกิดขึ้น ในโสดาปัตติมรรคนี้ นามรูปธรรมเหล่านี้ย่อมถึงความดับไปโดยความเป็นธรรมที่ไม่อาจเกิดขึ้นได้อีก ในคำว่า 'ด้วยสกทาคามิมรรคญาณ' นี้ สกทาคามีคือผู้มาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวโดยปฏิสนธิ มรรคของท่านนั้นคือสกทาคามิมรรค ด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ในคำว่า 'เว้นภพ ๒' นี้ คือเว้นภพ ๒ โดยปฏิสนธิในกามธาตุเท่านั้น ในคำว่า 'ในภพ ๕' นี้ คือในภพ ๕ ที่เหลือจากนั้น ในคำว่า 'ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในภพ ๕' นี้ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในสกทาคามิมรรคโดยนัยที่กล่าวแล้ว ในคำว่า 'เว้นภพ ๑' นี้ คือเว้นภพ ๑ โดยความเป็นภพสูงสุดในรูปธาตุหรืออรูปธาตุ ในคำว่า 'ในรูปธาตุหรืออรูปธาตุ' นี้ คือในภพที่สองในรูปธาตุและอรูปธาตุ ในคำว่า 'นามและรูป' นี้ ในรูปภพคือนามรูป ในอรูปภพคือนามเท่านั้น ในคำว่า 'ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไป' นี้ นามรูปธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในอนาคามิมรรคโดยนัยที่กล่าวแล้ว Arahatoti kilesehi ārakattā ‘‘arahā’’ti laddhanāmassa khīṇāsavassa. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti duvidhā hi nibbānadhātu saupādisesā ca anupādisesā ca. Tattha upādīyati ‘‘ahaṃ mamā’’ti bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi, khandhapañcakassetaṃ adhivacanaṃ. Upādiyeva seso avasiṭṭho upādiseso, saha upādisesena vattatīti saupādisesā. Natthettha upādisesoti anupādisesā. Tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā. Parinibbāyantassāti nirindhanassa viya jātavedassa nibbāyantassa appavattaṃ pavisantassa. Carimaviññāṇassa nirodhenāti ettha assāsapassāsānaṃ nirodhavasena. Tayo carimā bhavacarimo jhānacarimo cuticarimoti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu nappavattanti. Tasmā so bhavacarimo. Jhānesu purimajhānattayeva pavattanti, catutthe nappavattanti. Tasmā so jhānacarimo. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena sahuppannā, te cuticittena saha nirujjhanti. So cuticarimo nāma. Ayaṃ idha carimoti adhippeto. Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti. Tasmā carimaviññāṇassa nirodhenāti cuticittassa nirodhenāti attho. ในคำว่า "พระอรหันต์" นี้ คือพระขีณาสพผู้ได้นามว่า "อรหันต์" เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส ในคำว่า "ในอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ" นี้ นิพพานธาตุมี ๒ อย่าง คือ สอุปาทิเสสและอนุปาทิเสส ในนิพพานธาตุ ๒ อย่างนั้น คำว่า "อุปาทิ" คือสิ่งที่บุคคลยึดมั่นอย่างแรงกล้าว่า "เรา" "ของเรา" คำนี้เป็นชื่อของขันธ์ ๕ อุปาทินั่นแหละเป็นส่วนที่เหลือเรียกว่าอุปาทิเสส, นิพพานธาตุที่ยังเป็นไปพร้อมด้วยอุปาทิเสสเรียกว่าสอุปาทิเสส อุปาทิเสสไม่มีในนิพพานธาตุนั้น จึงเรียกว่าอนุปาทิเสส ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้น ในคำว่า "ผู้ปรินิพพาน" นี้ คือผู้เข้าถึงความไม่เป็นไปอีก ดับไปเหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อ ในคำว่า "ด้วยความดับแห่งวิญญาณสุดท้าย" นี้ คือโดยความดับแห่งลมหายใจเข้าออก จริมะ (ความสิ้นสุด) มี ๓ อย่าง คือ ภวจริมะ, ฌานจริมะ, จุติจริมะ ในภพทั้งหลาย ลมหายใจเข้าออกย่อมเป็นไปในกามภพเท่านั้น ไม่เป็นไปในรูปภพและอรูปภพ เพราะฉะนั้น ภพนั้นจึงเป็นภวจริมะ ในฌานทั้งหลาย ลมหายใจเข้าออกย่อมเป็นไปในปฐมฌานถึงตติยฌานเท่านั้น ไม่เป็นไปในจตุตถฌาน เพราะฉะนั้น ฌานนั้นจึงเป็นฌานจริมะ ส่วนลมหายใจที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๖ ก่อนจุติจิตนั้น ย่อมดับไปพร้อมกับจุติจิต ลมหายใจนั้นชื่อว่าจุติจริมะ ในที่นี้หมายถึงจุติจริมะนี้ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวกทั้งหลาย หรือแม้แต่สัตว์เล็ก ๆ เช่น มดปลวกทั้งหมด ย่อมทำกาละด้วยภวังคจิตที่เป็นอัพยากฤตอันเป็นทุกขสัจ เพราะฉะนั้น คำว่า "ด้วยความดับแห่งวิญญาณสุดท้าย" จึงหมายถึง "ด้วยความดับแห่งจุติจิต" Paññā [Pg.7] ca sati ca nāmañcāti etehi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Rūpañcāti etena catunnaṃ mahābhūtānaṃ catuvīsatiupādārūpānañca gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Idāni tassa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi. Abhisaṅkhāraviññāṇassa pahīnanirodhena etthetaṃ uparujjhati nirujjhati dīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti, carimaviññāṇassa anuppādapaccayattā anuppādanirodhena anuppādavaseneva uparujjhatīti (dī. ni. aṭṭha. 1.499). พึงทราบว่า คำว่า "ปัญญา สติ และนาม" เหล่านี้ เป็นการรวบรวมอรูปขันธ์ ๔ พึงทราบว่า คำว่า "รูป" นี้ เป็นการรวบรวมมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๒๔ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุบายแห่งความดับของนามรูปนั้น จึงตรัสว่า "ด้วยความดับแห่งวิญญาณ สิ่งนี้ย่อมดับไป" ในคำว่า "วิญญาณ" นั้น หมายถึงทั้งวิญญาณสุดท้ายและอภิสังขารวิญญาณ ด้วยความดับไปเพราะการละอภิสังขารวิญญาณ สิ่งนี้ย่อมดับไป ย่อมถึงความไม่มีบัญญัติเหมือนเปลวประทีป ด้วยความดับไปเพราะไม่เกิดขึ้นอีกของวิญญาณสุดท้าย เพราะเป็นปัจจัยแห่งความไม่เกิดขึ้นอีก สิ่งนี้ย่อมดับไปโดยความไม่เกิดขึ้นอีกเท่านั้น (ที. สี. อ. ๑.๔๙๙) 7. Ettāvatā ca ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti iminā pakāsitaṃ dukkhasaccaṃ, ‘‘yāni sotānī’’ti iminā samudayasaccaṃ, ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti iminā maggasaccaṃ, ‘‘asesaṃ uparujjhatī’’ti iminā nirodhasaccanti evaṃ cattāri saccāni sutvāpi ariyabhūmiṃ anadhigato puna sekkhāsekkhapaṭipadaṃ pucchanto ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’ti gāthamāha. Tattha saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahantānametaṃ adhivacanaṃ. Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhīti tesaṃ me sekkhāsekkhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ puṭṭho paṭipattiṃ brūhīti. ๗. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทุกขสัจก็เป็นอันประกาศแล้วด้วยบทว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของสัตว์", สมุทยสัจด้วยบทว่า "กระแสเหล่าใด", มรรคสัจด้วยบทว่า "กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา", และนิโรธสัจด้วยบทว่า "ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ" แม้ได้ฟังอริยสัจ ๔ อย่างนี้แล้ว ผู้ที่ยังไม่บรรลุอริยภูมิ เมื่อจะถามถึงปฏิปทาของพระเสกขะและอเสกขะอีก จึงกล่าวคาถาว่า "และชนผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้วเหล่าใด" ในคาถานั้น คำว่า "สังขาตธรรม" คือธรรมที่พิจารณาแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น คำนี้เป็นชื่อของพระอรหันต์ คำว่า "เสกขะ" คือพระอริยบุคคลที่เหลือผู้กำลังศึกษาศีลเป็นต้น คำว่า "ปุถุ" คือหมู่สัตว์จำนวนมาก ในคำว่า "ท่านผู้ฉลาด เมื่อถูกถามแล้ว จงบอกอิริยาบถของชนเหล่านั้นแก่ข้าพเจ้า" นี้ คือท่านผู้ฉลาด เมื่อถูกถามแล้ว จงบอกปฏิปทาของพระเสกขะและอเสกขะเหล่านั้นแก่ข้าพเจ้า Tesaṃ khandhā saṅkhātāti tesaṃ pañcakkhandhā appaṭisandhikaṃ katvā desitā, saṅkhepaṃ katvā ṭhapitā vā. Dhātuādīsupi eseva nayo. Iriyanti payogaṃ. Cariyanti kiriyaṃ. Vuttinti pavattiṃ. Ācaranti caraṇaṃ. Gocaranti paccayaṃ. Vihāranti iriyāpathapavattanaṃ. Paṭipadanti vipassanaṃ. ในคำว่า "ขันธ์ของชนเหล่านั้นอันกำหนดรู้แล้ว" นี้ คือขันธ์ ๕ ของชนเหล่านั้นอันแสดงแล้วโดยไม่ให้มีการปฏิสนธิอีก หรืออันตั้งไว้โดยย่อ แม้ในธาตุเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อิริยะ" คือความเพียร คำว่า "จริยะ" คือการกระทำ คำว่า "วุตติ" คือความเป็นไป คำว่า "อาจาระ" คือการประพฤติ คำว่า "โคจร" คือปัจจัย คำว่า "วิหาร" คือการเป็นไปแห่งอิริยาบถ คำว่า "ปฏิปทา" คือวิปัสสนา 8. Athassa bhagavā yasmā sekkhena kāmacchandanīvaraṇaṃ ādiṃ katvā sabbakilesā pahātabbā eva, tasmā ‘‘kāmesūti upaḍḍhagāthāya sekkhapaṭipadaṃ dasseti. Tassattho – vatthukāmesu kilesakāmena nābhigijjheyya, kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto manasānāvilo siyāti. Yasmā pana asekkho aniccādivasena sabbasaṅkhārādīnaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ bhinnattā bhikkhubhāvaṃ patto hutvā sabbairiyāpathesu paribbajati, tasmā ‘‘kusalo’’ti upaḍḍhagāthāya asekkhapaṭipadaṃ dasseti. ๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเสกขปฏิปทาด้วยกึ่งคาถาว่า ‘ในกามทั้งหลาย’ เพราะพระเสกขะพึงละกิเลสทั้งปวงมีกามฉันทนิวรณ์เป็นต้นนั่นเอง. อรรถว่า ไม่พึงกำหนัดในวัตถุกามด้วยกิเลสกาม และพึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว ละธรรมทั้งหลายมีกายทุจริตเป็นต้นอันเป็นเหตุให้ใจขุ่นมัว. ส่วนพระอเสกขะเป็นผู้ฉลาดเพราะพิจารณาสังขารทั้งปวงเป็นต้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และเป็นผู้มีสติด้วยกายานุปัสสนาสติเป็นต้น เพราะทำลายสักกายทิฏฐิเป็นต้นได้แล้ว บรรลุความเป็นภิกษุแล้วเที่ยวไปในอิริยาบถทั้งปวง ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงอเสกขปฏิปทาด้วยกึ่งคาถาว่า ‘ผู้ฉลาด’. Nābhigijjheyyāti [Pg.8] gedhaṃ nāpajjeyya. Na paligijjheyyāti lobhaṃ nāpajjeyya. Na palibundheyyāti lobhavasena na allīyeyya. คำว่า ‘ไม่พึงกำหนัด’ คือ ไม่พึงถึงความกำหนัด. คำว่า ‘ไม่พึงติดข้อง’ คือ ไม่พึงถึงความโลภ. คำว่า ‘ไม่พึงผูกพัน’ คือ ไม่พึงติดพันด้วยอำนาจแห่งความโลภ. Āvilakare kilese jaheyyāti cittāluḷakare upatāpasaṅkhāte kilese jaheyya. คำว่า ‘พึงละกิเลสอันทำให้ขุ่นมัว’ คือ พึงละกิเลสอันเป็นเหตุให้จิตขุ่นมัว ซึ่งนับว่าเป็นความเร่าร้อน. Sabbe dhammā anattāti nibbānaṃ antokaritvā vuttaṃ. Yaṃ kiñci samudayadhammanti yaṃ kiñci sappaccayasabhāvaṃ. คำว่า ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ ตรัสโดยรวมพระนิพพานไว้ด้วย. คำว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีสภาพอันมีปัจจัย. Saha gāthāpariyosānāti gāthāvasāneneva saddhiṃ. Yete brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandāti ye ete ajitamāṇavena kalyāṇachandena ekajjhāsayā. Ekappayogāti kāyavacīmanopayogehi ekappayogā. Ekādhippāyāti eko adhippāyo ruci etesanti ekādhippāyā, ekarucikāti attho. Ekavāsanavāsitāti atītabuddhasāsane tena saddhiṃ bhāvitabhāvanā. Anekapāṇasahassānanti anekesaṃ devamanussasaṅkhātānaṃ pāṇasahassānaṃ. Virajaṃ vītamalanti rāgādirajavirahitaṃ rāgādimalavirahitañca. คำว่า ‘พร้อมด้วยความจบแห่งคาถา’ คือ พร้อมด้วยความสิ้นสุดแห่งคาถา. คำว่า ‘ชนเหล่าใดมีฉันทะร่วมกับพราหมณ์นั้น’ คือ ชนเหล่าใดมีอัธยาศัยร่วมกับอชิตมาณพผู้มีฉันทะอันงาม. คำว่า ‘มีประโยคเสมอกัน’ คือ มีประโยคเสมอกันด้วยการประกอบทางกาย วาจา ใจ. คำว่า ‘มีอัธยาศัยร่วมกัน’ คือ ชนเหล่านี้มีอัธยาศัยและความชอบอย่างเดียวกัน ชื่อว่ามีอัธยาศัยร่วมกัน คือ มีความชอบอย่างเดียวกัน. คำว่า ‘อบรมมาด้วยวาสนาเดียวกัน’ คือ การอบรมที่ได้อบรมมาพร้อมกับอชิตมาณพนั้นในพระพุทธศาสนาของพระพุทธเจ้าในอดีต. คำว่า ‘แห่งสัตว์หลายพัน’ คือ แห่งสัตว์หลายพันที่นับว่าเป็นเทวดาและมนุษย์. คำว่า ‘ปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน’ คือ ปราศจากธุลีมีราคะเป็นต้น และปราศจากมลทินมีราคะเป็นต้น. Dhammacakkhunti idha sotāpattimaggo adhippeto. Aññattha heṭṭhāmaggattayaṃ. Tassa uppattikāraṇadassanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti tassa ca ajitabrāhmaṇassa antevāsikasahassānañca taṇhādīhi aggahetvā kāmāsavādīhi maggakkhaṇe cittaṃ vimuccamānaṃ phalakkhaṇe vimucci. Saha arahattappattāti arahattappattiyā ca saheva āyasmato ajitassa ca antevāsikasahassassa ca ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍaluādayo antaradhāyiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā dvaṅgulakesā ehibhikkhū hutvā bhagavantaṃ namassamānā pañjalikā nisīdiṃsu. Pāḷiyaṃ pana ajitattherova paññāyati. Tattha anvatthapaṭipattiyāti sayaṃ paccāsīsitaladdhapaṭipattiyā, nibbānaladdhabhāvenāti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti. คำว่า ‘ธรรมจักษุ’ ในที่นี้หมายถึงโสดาปัตติมรรค. ในที่อื่นหมายถึงมรรคเบื้องต่ำ ๓. เพื่อแสดงเหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมจักษุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีอันดับไปเป็นธรรมดา’. ธรรมจักษุนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยมีนิโรธเป็นอารมณ์ และแทงตลอดสังขตธรรมทั้งปวงอย่างนี้โดยกิจ. คำว่า ‘จิตของพราหมณ์นั้นหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ คือ จิตของอชิตพราหมณ์และศิษย์พันคนของท่านนั้น หลุดพ้นจากอาสวะมีกามสวะเป็นต้น โดยไม่ยึดถือด้วยตัณหาเป็นต้น ในขณะแห่งมรรค และหลุดพ้นในขณะแห่งผล. คำว่า ‘พร้อมด้วยการบรรลุพระอรหัต’ คือ พร้อมกับการบรรลุพระอรหัตนั่นเอง หนังสัตว์ ชฎา เปลือกไม้ เครื่องนุ่งห่ม ไม้เท้า และคนโทน้ำเป็นต้นของท่านพระอชิตะและศิษย์พันคนของท่านได้อันตรธานไป. ทั้งหมดเป็นเอหิภิกษุผู้ทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์ มีผมยาวสององคุลี นั่งประนมมือนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้า. แต่ในพระบาลีปรากฏเพียงท่านพระอชิตะเท่านั้น. ในที่นั้น คำว่า ‘ด้วยปฏิปทาอันสมควรแก่ความหมาย’ คือ ด้วยปฏิปทาที่ตนได้บรรลุแล้วตามที่หวังไว้ คือ ด้วยการบรรลุพระนิพพาน. ข้อความที่เหลือทั้งหมดก็เป็นที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเทศนาด้วยยอดแห่งพระอรหัตอย่างนี้. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอชิตมาณวกสูตรนิเทศ จบแล้ว. 2. Tissametteyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๒. การพรรณนาติสสเมตเตยยมาณวกสูตรนิเทศ 9. Dutiye [Pg.9] tissametteyyasuttaniddese – kodha santusitoti niṭṭhite pana ajitasutte ‘‘kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti (su. ni. 1124; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 143) evaṃ mogharājā pucchituṃ ārabhi. ‘‘Na tāvassa indriyāni paripākaṃ gatānī’’ti ñatvā bhagavā ‘‘tiṭṭha tvaṃ, mogharāja, añño pucchatū’’ti paṭikkhipi. Tato tissametteyyo attano saṃsayaṃ pucchanto ‘‘kodhāti gāthamāha. Tattha kodha santusitoti ko idha satto tuṭṭho. Iñjitāti taṇhādiṭṭhivipphanditāni. Ubhantamabhiññāyāti ubho ante abhijānitvā. Mantā na lippatīti paññāya na lippati. ๙. ในคำอธิบายติสสเมตเตยยสูตรที่ ๒ เมื่ออชิตสูตรจบลงแล้ว โมฆราชมาณพได้เริ่มทูลถามว่า 'มัจจุราชย่อมไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาโลกอย่างไร' (สุ. นิ. ๑๑๒๔; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฉา ๑๔๓) ดังนี้. พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า 'อินทรีย์ของโมฆราชยังไม่ถึงความแก่กล้า' จึงทรงห้ามว่า 'โมฆราช เธอจงหยุดก่อน ให้ผู้อื่นถามเถิด'. ลำดับนั้น ติสสเมตเตยยะเมื่อจะทูลถามความสงสัยของตน จึงได้กล่าวคาถาว่า 'โกธะ' (ใครหนอ) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'โกธะ สันตุสิโต' (ใครหนอผู้สันโดษ) คือ สัตว์คนไหนในโลกนี้เป็นผู้ยินดีแล้ว. คำว่า 'อิญชิตา' (ความหวั่นไหว) คือ ความกวัดแกว่งด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า 'อุภันตมภิญญายะ' (รู้แจ้งที่สุดทั้งสอง) คือ รู้แจ้งที่สุดทั้งสอง. คำว่า 'มันตา นะ ลิปปะติ' (ไม่ติดด้วยปัญญา) คือ ไม่แปดเปื้อนด้วยปัญญา. Paripuṇṇasaṅkappoti nekkhammādivitakkehi paripuṇṇasaṅkappattā paripuṇṇamanoratho. คำว่า 'ปริปุณณสังกัปโป' (ผู้มีความดำริเต็มเปี่ยม) คือ เป็นผู้มีมโนรถเต็มเปี่ยม เพราะความเป็นผู้มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยวิตกมีเนกขัมมวิตกเป็นต้น. Taṇhiñjitanti taṇhāya calitaṃ. Diṭṭhiñjitādīsupi eseva nayo. Kāmiñjitanti kilesakāmehi iñjitaṃ phanditaṃ. ‘‘Kammiñjita’’ntipi pāṭho, taṃ na sundaraṃ. คำว่า 'ตัณหิญชิตัง' (อันตัณหาทำให้หวั่นไหว) คือ อันตัณหาทำให้เคลื่อนไหว. แม้ในคำว่า 'ทิฏฐิญชิตัง' เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า 'กามิญชิตัง' (อันกามทำให้หวั่นไหว) คือ อันกิเลสกามทำให้หวั่นไหวทำให้กระเพื่อม. มีปาฐะว่า 'กัมมิญชิตัง' (อันกรรมทำให้หวั่นไหว) บ้าง แต่ปาฐะนั้นไม่ดี. Mahanto purisoti mahāpuriso. Uttamo purisoti aggapuriso. Padhāno purisoti seṭṭhapuriso. Alāmako purisoti visiṭṭhapuriso. Jeṭṭhako purisoti pāmokkhapuriso. Na heṭṭhimako purisoti uttamapuriso. Purisānaṃ koṭippatto purisoti padhānapuriso. Sabbesaṃ icchito purisoti pavarapuriso. คำว่า 'บุรุษผู้ยิ่งใหญ่' คือ มหาบุรุษ. คำว่า 'บุรุษผู้สูงสุด' คือ บุรุษผู้เลิศ. คำว่า 'บุรุษผู้ประเสริฐ' คือ บุรุษผู้ยอดเยี่ยม. คำว่า 'บุรุษผู้ไม่เลวทราม' คือ บุรุษผู้พิเศษ. คำว่า 'บุรุษผู้เป็นใหญ่' คือ บุรุษผู้เป็นประมุข. คำว่า 'บุรุษผู้ไม่ต่ำทราม' คือ บุรุษผู้สูงสุด. คำว่า 'บุรุษผู้ถึงที่สุดแห่งบุรุษทั้งหลาย' คือ บุรุษผู้ประเสริฐ. คำว่า 'บุรุษผู้เป็นที่ปรารถนาของคนทั้งปวง' คือ บุรุษผู้ประเสริฐสุด. Sibbinimaccagāti taṇhaṃ atiagā, atikkamitvā ṭhito. Upaccagāti bhusaṃ atiagā. คำว่า 'สิพพินิมัจจคา' (ล่วงพ้นตัณหาเครื่องเย็บ) คือ ล่วงพ้นตัณหาไปแล้ว ตั้งอยู่ก้าวล่วงแล้ว. คำว่า 'อุปัจจคา' (ล่วงพ้นอย่างยิ่ง) คือ ก้าวล่วงไปอย่างยิ่ง. 10. Tassetamatthaṃ bhagavā byākaronto ‘‘kāmesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha kāmesu brahmacariyavāti kāmanimittaṃ brahmacariyavā, kāmesu ādīnavaṃ disvā maggabrahmacariyena samannāgatoti vuttaṃ hoti. Ettāvatā santusitataṃ dasseti. ‘‘Vītataṇho’’tiādīhi aniñjitataṃ. Tattha saṅkhāya nibbutoti aniccādivasena dhamme vīmaṃsitvā rāgādinibbānena nibbuto. ๑๐. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงพยากรณ์เนื้อความนั้น จึงตรัสคาถาสองบทว่า 'กาเมสุ' (ในกามทั้งหลาย) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'กาเมสุ พรหมจริยวา' (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในกามทั้งหลาย) คือ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เพราะเหตุแห่งกาม อธิบายว่า เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว ประกอบด้วยมรรคพรหมจรรย์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงความเป็นผู้สันโดษ. ด้วยคำว่า 'วีตตัณโฮ' (ผู้ปราศจากตัณหา) เป็นต้น ทรงแสดงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว. ในคำนั้น คำว่า 'สังขายะ นิพพุโต' (ดับแล้วด้วยการพิจารณา) คือ พิจารณาธรรมทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้ว ดับแล้วด้วยการดับราคะเป็นต้น. Asaddhammasamāpattiyāti [Pg.10] nīcadhammasamāyogato. Āratīti ārakā ramanaṃ. Viratīti tāya vinā ramanaṃ. Paṭiviratīti paṭinivattitvā tāya vinā ramanaṃ. Veramaṇīti veravināsanaṃ. Akiriyāti kiriyāpacchindanaṃ. Akaraṇanti karaṇaparicchindanaṃ. Anajjhāpattīti anāpajjanatā. Velāanatikkamoti sīmāanatikkamo. Sesaṃ tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva. คำว่า 'อสัทธัมมสมาปัตติยา' คือ จากการประกอบด้วยธรรมอันต่ำทราม. คำว่า 'อารตี' คือ ความยินดีในที่ไกล. คำว่า 'วิรตี' คือ ความยินดีโดยปราศจากสิ่งนั้น. คำว่า 'ปฏิวิรตี' คือ ความยินดีโดยปราศจากสิ่งนั้นด้วยการกลับงดเว้น. คำว่า 'เวรมณี' คือ การทำให้เวรพินาศไป. คำว่า 'อกิริยา' คือ การตัดขาดการกระทำ. คำว่า 'อกรณัง' คือ การกำหนดตัดการกระทำ. คำว่า 'อนัชฌาปัตติ' คือ ความเป็นผู้ไม่ล่วงละเมิด. คำว่า 'เวลาอนติกกโม' คือ การไม่ล่วงเลยขอบเขต. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้วตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsikasahassena, aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ pubbasadisameva. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้พระสูตรนี้โดยมียอดคือพระอรหัตด้วยประการฉะนี้. ในเวลาจบการเทศนา แม้พราหมณ์นี้พร้อมด้วยศิษย์หนึ่งพันคน ก็ได้ตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัต และดวงตาเห็นธรรมได้เกิดขึ้นแก่สัตว์อื่นอีกหลายพัน. ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วในก่อนนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Tissametteyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาเนื้อความแห่งติสสเมตเตยยมาณวสูตรนิเทศ จบแล้ว. 3. Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๓. การพรรณนาเนื้อความแห่งปุณณกมาณวสูตรนิเทศ 12. Tatiye puṇṇakasuttaniddese – anejanti idampi purimanayeneva mogharājānaṃ paṭikkhipitvā vuttaṃ. Tattha mūladassāvinti akusalamūlādidassāviṃ. Isayoti isināmakā jaṭilā. Yaññanti deyyadhammaṃ. Akappayiṃsūti pariyesiṃsu. ๑๒. ในคำอธิบายปุณณกสูตรที่ ๓ คำว่า 'อเนชัง' (ผู้ไม่มีความหวั่นไหว) นี้ แม้พระองค์ก็ตรัสห้ามโมฆราชแล้วจึงตรัสด้วยนัยก่อนนั่นเอง. ในคำนั้น คำว่า 'มูลทัสสาวิง' (ผู้เห็นรากเหง้า) คือ ผู้เห็นอกุศลมูลเป็นต้น. คำว่า 'อิสโย' (ฤๅษีทั้งหลาย) คือ พวกชฎิลผู้มีชื่อว่าฤๅษี. คำว่า 'ยัญญัง' (ยัญ) คือ ไทยธรรม. คำว่า 'อกัปปยิงสุ' (ได้จัดแจงแล้ว) คือ ได้แสวงหาแล้ว. Hetudassāvītiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā hetūti vuccati. Yasmā taṃ phalaṃ nideti ‘handa, gaṇhatha na’nti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati. Sambhavadassāvītiādīni pañca padāni heṭṭhā dassitanayāni eva. Yasmā taṃ paṭicca eti pavattati, tañca phalaṃ tato samudeti uppajjati, tasmā paccayoti ca samudayoti ca vuccati. บทว่า 'เหตุดัสสาวี' เป็นต้น ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของคำว่า 'การณะ' (เหตุ) นั่นเอง. เพราะเหตุ (การณะ) นั้น ย่อมส่งไป คือดำเนินไปเพื่อประโยชน์แก่ผลของตน ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เหตุ'. เพราะเหตุนั้นย่อมมอบผลนั้นให้ เหมือนกับกล่าวว่า 'เอาเถิด จงรับผลนี้ไปเถิด' ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'นิทาน'. บท ๕ บทมีคำว่า 'สัมภวทัสสาวี' เป็นต้น ก็มีนัยตามที่แสดงไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง. เพราะอาศัยเหตุนั้น ผลจึงดำเนินไป และผลนั้นย่อมเกิดขึ้นจากเหตุนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'ปัจจัย' และ 'สมุทัย'. Yā vā panaññāpi kāci sugatiyoti catuapāyavinimuttakā uttaramātādayo appesakkhā kapaṇamanussā ca dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā veditabbā. Yā vā panaññāpi kāci duggatiyoti yamarājanāgasupaṇṇapetamahiddhikādayo paccetabbā. Attabhāvābhinibbattiyāti tīsu ṭhānesu [Pg.11] paṭisandhivasena attabhāvapaṭilābhatthāya. Jānātīti sabbaññutaññāṇena jānāti. Passatīti samantacakkhunā passati. คำว่า 'หรือสุคติอื่นใดอีก' พึงทราบว่า ได้แก่พวกมนุษย์ผู้มีศักดาน้อย ยากจน หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้ยาก ถูกทุกข์บีบคั้น ผู้พ้นจากอบาย ๔ มีพวกอุตตรมาตาเป็นต้น. คำว่า 'หรือทุคติอื่นใดอีก' พึงทราบว่า ได้แก่พวกยมราช นาค ครุฑ และเปรตผู้มีฤทธิ์มากเป็นต้น. คำว่า 'อัตตภาวาภินิพพัตติยา' (เพื่อการบังเกิดแห่งอัตภาพ) คือ เพื่อการได้อัตภาพด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิในภพทั้ง ๓. คำว่า 'ย่อมรู้' คือ ย่อมรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณ. คำว่า 'ย่อมเห็น' คือ ย่อมเห็นด้วยสมันตจักษุ. Akusalāti akosallasambhūtā. Akusalaṃ bhajantīti akusalabhāgiyā. Akusalapakkhe bhavāti akusalapakkhikā. Sabbe te avijjā mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti avijjāmūlakā. Avijjāya samosaranti sammā osaranti gacchantīti avijjāsamosaraṇā. Avijjāsamugghātāti arahattamaggena avijjāya hatāya. Sabbe te samugghātaṃ gacchantīti vuttappakārā akusaladhammā, te sabbe hatabhāvaṃ pāpuṇanti. คำว่า 'อกุศล' คือ เกิดจากความไม่ฉลาด. คำว่า 'ย่อมเสพอกุศล' คือ เป็นส่วนแห่งอกุศล. คำว่า 'มีอยู่ในฝ่ายอกุศล' คือ เป็นฝ่ายอกุศล. คำว่า 'อวิชชามูลกา' คือ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีอวิชชาเป็นรากเหง้าเป็นเหตุ. คำว่า 'อวิชชาสโมสรณา' คือ ย่อมรวมลง ย่อมไปโดยชอบในอวิชชา. คำว่า 'อวิชชาสมุคฆาตา' คือ เพราะอวิชชาถูกกำจัดด้วยอรหัตตมรรค. คำว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมถึงความเพิกถอน' คือ อกุศลธรรมตามประเภทที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมถึงความเป็นธรรมที่ถูกกำจัดแล้ว. Appamādamūlakāti satiavippavāso appamādo mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti appamādamūlakā. Appamādesu sammā osaranti gacchantīti appamādasamosaraṇā. Appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatīti sayaṃ kāmāvacaropi samāno catubhūmakadhammānaṃ patiṭṭhābhāvena aggo nāma jāto. คำว่า 'อัปปมาทมูลกา' คือ ความไม่ปราศจากสติชื่อว่าอัปปมาทะ เป็นรากเหง้าเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้น. คำว่า 'อัปปมาทสโมสรณา' คือ ย่อมรวมลง ย่อมไปโดยชอบในอัปปมาทะทั้งหลาย. คำว่า 'อัปปมาทะอันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดของธรรมเหล่านั้น' คือ แม้ตัวอัปปมาทะเองจะเป็นกามพจร แต่ก็ได้ชื่อว่าเป็นยอด เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งธรรมในภูมิทั้ง ๔. Alamattoti samatthacitto. Mayā pucchitanti mayā puṭṭhaṃ. Vahassetaṃ bhāranti etaṃ ābhatabhāraṃ vahassu. Ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā. ‘‘Isipabbajjā pabbajitā’’tipi pāṭho. คำว่า 'อลัมมัตโต' คือ มีจิตสามารถ. คำว่า 'อันเราถามแล้ว' คือ อันเราถามแล้ว. คำว่า 'จงแบกภาระนี้' คือ จงแบกภาระที่นำมาแล้วนี้. ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งบวชแล้วในบรรพชาของฤๅษี. แม้บทว่า 'อิสิปัพพัชชา ปัพพชิตา' ก็เป็นปาฐะหนึ่ง. Ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatāti ye ājīvakavacanaṃ suṇanti sussusanti, te ājīvakasāvakā, tesaṃ ājīvakasāvakānaṃ. Ājīvakā ca tesaṃ deyyadhammaṃ paṭiggaṇhanti, te eva ājīvakā devatā. Evaṃ sabbattha. Ye yesaṃ dakkhiṇeyyāti ye ājīvakādayo disāpariyosānā yesaṃ khattiyādīnaṃ deyyadhammānucchavikā. Te tesaṃ devatāti te ājīvakādayo tesaṃ khattiyādīnaṃ devatā. คำว่า 'อาชีวกเป็นเทวดาของอาชีวกสาวกทั้งหลาย' คือ ชนเหล่าใดฟังและตั้งใจฟังคำของอาชีวก ชนเหล่านั้นชื่อว่าอาชีวกสาวก ของอาชีวกสาวกเหล่านั้น. และอาชีวกทั้งหลายย่อมรับไทยธรรมของชนเหล่านั้น อาชีวกเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าเป็นเทวดา. ในที่ทั้งปวงก็นัยนี้. คำว่า 'ชนเหล่าใดเป็นทักขิไณยบุคคลของชนเหล่าใด' คือ อาชีวกเป็นต้นผู้มีทิศเป็นที่สุด เป็นผู้สมควรแก่ไทยธรรมของกษัตริย์เป็นต้นเหล่าใด. คำว่า 'ชนเหล่านั้นเป็นเทวดาของชนเหล่านั้น' คือ อาชีวกเป็นต้นเหล่านั้นเป็นเทวดาของกษัตริย์เป็นต้นเหล่านั้น. Yepi yaññaṃ esantīti deyyadhammaṃ icchanti. Gavesantīti olokenti. Pariyesantīti uppādenti. Yaññā vā ete puthūti yaññā eva vā ete puthukā. Yaññayājakā vā ete puthūti deyyadhammassa yājanakā eva vā ete puthukā. Dakkhiṇeyyā vā ete puthūti deyyadhammānucchavikā eva vā ete puthukā. Te vitthārato dassetuṃ ‘‘kathaṃ yaññā vā ete puthū’’tiādinā nayena vitthārena dasseti. คำว่า 'ชนเหล่าใดแสวงหายัญ' คือ ย่อมปรารถนาไทยธรรม. คำว่า 'ย่อมแสวงหา' (คเวสันติ) คือ ย่อมมองหา. คำว่า 'ย่อมแสวงหา' (ปริเยสันติ) คือ ย่อมทำให้เกิดขึ้น. คำว่า 'หรือยัญเหล่านี้มีมากมาย' คือ ยัญเหล่านี้มีมากมายนั่นเอง. คำว่า 'หรือผู้บูชายัญเหล่านี้มีมากมาย' คือ ผู้บูชาไทยธรรมเหล่านี้มีมากมายนั่นเอง. คำว่า 'หรือทักขิไณยบุคคลเหล่านี้มีมากมาย' คือ ผู้สมควรแก่ไทยธรรมเหล่านี้มีมากมายนั่นเอง. เพื่อจะแสดงสิ่งเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงทรงแสดงโดยพิสดารด้วยนัยมีคำว่า 'ยัญเหล่านี้มีมากมายอย่างไร' เป็นต้น. 13. Āsīsamānāti [Pg.12] rūpādīni patthayamānā. Itthattanti itthabhāvañca patthayamānā, manussādibhāvaṃ icchantāti vuttaṃ hoti. Jaraṃ sitāti jaraṃ nissitā. Jarāmukhena cettha sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ vuttaṃ. Tena vaṭṭadukkhanissitā tato aparimuccamānāyeva kappayiṃsūti dīpeti. ๑๓. คำว่า 'อาสีสมานา' (ผู้หวังอยู่) คือ ผู้ปรารถนารูปเป็นต้น. คำว่า 'อิตถัตตัง' (ความเป็นอย่างนี้) คือ ปรารถนาความเป็นอย่างนี้ด้วย อธิบายว่า ปรารถนาความเป็นมนุษย์เป็นต้น. คำว่า 'ชรัง สิตา' (อาศัยชรา) คือ อาศัยชรา. ในที่นี้ทรงกล่าวถึงวัฏฏทุกข์ทั้งหมดโดยมีชราเป็นประธาน. ด้วยเหตุนั้น จึงทรงแสดงว่า ชนเหล่านั้นอาศัยวัฏฏทุกข์ ไม่พ้นไปจากวัฏฏทุกข์นั้นนั่นเอง จึงได้จัดแจง (ยัญ) แล้ว. Rūpapaṭilābhaṃ āsīsamānāti vaṇṇāyatanasampattilābhaṃ patthayamānā. Saddādīsupi eseva nayo. Khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhanti sārappatte khattiyānaṃ mahāsālakule attabhāvalābhaṃ paṭisandhiṃ patthayamānā. Brāhmaṇamahāsālakulādīsupi eseva nayo. Brahmakāyikesu devesūti ettha pubbabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Etthāti khattiyakulādīsu. คำว่า ผู้ปรารถนาการได้รูป คือผู้ปรารถนาการได้ความสมบูรณ์แห่งวรรณายตนะ. แม้ในเสียงเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า การได้อัตภาพในตระกูลมหาศาลแห่งกษัตริย์ คือผู้ปรารถนาการได้อัตภาพคือปฏิสนธิในตระกูลมหาศาลแห่งกษัตริย์ผู้ถึงซึ่งแก่นสาร. แม้ในตระกูลมหาศาลแห่งพราหมณ์เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ในหมู่เทพพรหมกายิกะ ในที่นี้กล่าวหมายถึงภพก่อน. คำว่า ในที่นี้ คือในตระกูลกษัตริย์เป็นต้น. Jarānissitāti jaraṃ assitā. Byādhinissitātiādīsupi eseva nayo. Etehi sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ pariyādiyitvā dassitaṃ hoti. คำว่า อาศัยชรา คืออาศัยชรา. แม้ในคำว่า อาศัยพยาธิ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ด้วยคำเหล่านี้ ทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดท่านแสดงโดยครอบคลุมแล้ว. 14. Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā, atāru jātiñca jarañca mārisāti ettha yañño eva yaññapatho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci te yaññe appamattā hutvā yaññaṃ kappayantā vaṭṭadukkhamuttariṃsūti. ๑๔. คำว่า กัจจิสุ เต ภควา ยัญญปเถ อัปปมัตตา อตารุ ชาติญจะ ชรัญจะ มาริสาติ ในที่นี้ คำว่า ยัญญปถะ ก็คือ ยัญญะ นั่นเอง. อธิบายว่า ท่านเหล่านั้นไม่ประมาทในยัญ เมื่อบำเพ็ญยัญอยู่ ได้ข้ามพ้นทุกข์ในวัฏฏะแล้วหรือ? Yepi yaññaṃ denti yajantīti deyyadhammadānavasena yajanti. Pariccajantīti vissajjenti. คำว่า แม้ชนเหล่าใดให้ยัญ บูชาอยู่ คือบูชาด้วยอำนาจการให้ไทยธรรม. คำว่า บริจาคอยู่ คือสละออก. 15. Āsīsantīti rūpapaṭilābhādayo patthenti. Thomayantīti ‘‘suciṃ dinna’’ntiādinā nayena yaññādīni pasaṃsanti. Abhijappantīti rūpādipaṭilābhāya vācaṃ gīranti. Juhantīti denti. Kāmābhijappanti paṭicca lābhanti rūpādilābhaṃ paṭicca punappunaṃ kāme eva abhijappanti, ‘‘aho vata amhākampi siyyu’’nti vadanti, taṇhañca tattha vaḍḍhentīti vuttaṃ hoti. Yājayogāti yāgādhimuttā. Bhavarāgarattāti evamimehi āsīsanādīhi bhavarāgeneva rattā, bhavarāgarattā vā hutvā etāni āsīsanādīni karontā nātariṃsu jātiādivaṭṭadukkhaṃ na uttariṃsu. ๑๕. คำว่า อาสีสันติ คือ ปรารถนาการได้รูปเป็นต้น. คำว่า โถมะยันติ คือ สรรเสริญยัญเป็นต้น ด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ให้แล้วบริสุทธิ์'. คำว่า อภิชัปปันติ คือ เปล่งวาจาเพื่อการได้รูปเป็นต้น. คำว่า ชุหันติ คือ ให้. คำว่า กามาภิชัปปันติ ปฏิจจลาภัง ความว่า อาศัยการได้รูปเป็นต้น ย่อมเพ้อรำพันถึงกามซ้ำๆ ว่า 'โอหนอ ขอให้สิ่งเหล่านี้จงมีแก่เราด้วยเถิด' และย่อมเพิ่มตัณหาในสิ่งนั้น. คำว่า ยาชโยคา คือ ผู้ขวนขวายในยัญ. คำว่า ภวราครัตตา คือ ชนเหล่านั้นกำหนัดแล้วด้วยภวราคะด้วยการปรารถนาเป็นต้นเหล่านี้ หรือเป็นผู้กำหนัดด้วยภวราคะ กระทำความปรารถนาเป็นต้นเหล่านี้อยู่ จึงไม่ข้ามพ้น คือไม่ข้ามพ้นทุกข์ในวัฏฏะมีชาติเป็นต้น. Yaññaṃ vā thomentīti dānaṃ vā vaṇṇenti. Phalaṃ vāti rūpādipaṭilābhaṃ. Dakkhiṇeyye vāti jātisampannādīsu. Suciṃ dinnanti suciṃ katvā dinnaṃ. Manāpanti manavaḍḍhanakaṃ. Paṇītanti ojavantaṃ. Kālenāti tattha tattha sampattakāle[Pg.13]. Kappiyanti akappiyaṃ vajjetvā dinnaṃ. Anavajjanti niddosaṃ. Abhiṇhanti punappunaṃ. Dadaṃ cittaṃ pasāditanti dadato muñcanacittaṃ pasāditanti. Thomenti kittentīti guṇaṃ pākaṭaṃ karonti. Vaṇṇentīti vaṇṇaṃ bhaṇanti. Pasaṃsantīti pasādaṃ pāpenti. คำว่า หรือสรรเสริญยัญ คือ พรรณนาทาน. คำว่า หรือผล คือ การได้รูปเป็นต้น. คำว่า หรือในทักขิเณยยบุคคล คือ ในบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยชาติเป็นต้น. คำว่า ให้แล้วบริสุทธิ์ คือ ให้โดยทำให้บริสุทธิ์. คำว่า เป็นที่พอใจ คือ เป็นที่เจริญใจ. คำว่า ประณีต คือ มีโอชะ. คำว่า ตามกาล คือ ในกาลที่ถึงพร้อมในที่นั้นๆ. คำว่า ควร คือ ให้โดยเว้นสิ่งที่ไม่ควร. คำว่า ไม่มีโทษ คือ ไม่มีข้อบกพร่อง. คำว่า เนืองๆ คือ บ่อยๆ. คำว่า ยังจิตที่ให้เลื่อมใส คือ ยังจิตที่สละให้เลื่อมใส. คำว่า สรรเสริญ ยกย่อง คือ ทำให้คุณปรากฏ. คำว่า พรรณนา คือ กล่าวคุณ. คำว่า ชมเชย คือ ยังความเลื่อมใสให้ถึง. Ito nidānanti ito manussalokato dinnakāraṇā. Ajjhāyakāti mante parivattentā. Mantadharāti mante dhārentā. Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahaṭakaraṇavasena pāraṃ gatāti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa, itiha āsā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyuttapurāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ. คำว่า มีเหตุจากนี้ คือ มีเหตุจากการให้จากโลกมนุษย์นี้. คำว่า อัชฌายกา คือ ผู้ท่องบ่นมนต์. คำว่า มันตธรา คือ ผู้ทรงมนต์. คำว่า แห่งเวท ๓ คือ แห่งอิรุเวท ยชุรเวท และสามเวท. คำว่า ผู้ถึงฝั่งโดยอำนาจการทำด้วยการกระทบที่ริมฝีปาก คือ ผู้รู้จบ. คำว่า พร้อมด้วยนิฆัณฑุและเกฏุภะ คือ แห่งคัมภีร์ที่มีนิฆัณฑุและเกฏุภะ. คำว่า นิฆัณฑุ คือ คัมภีร์ที่แสดงคำไวพจน์มีนิฆัณฑุรุกขะเป็นต้น. คำว่า เกฏุภะ คือ คัมภีร์ที่เป็นอุปการะแก่กวีว่าด้วยการกำหนดระเบียบพิธี. คำว่า พร้อมด้วยอักขรประเภท คือ แห่งคัมภีร์ที่มีอักขรประเภท. คำว่า อักขรประเภท คือ สิกขาและนิรุตติ. คำว่า มีอิติหาสะเป็นที่ ๕ คือ เวททั้งหลายที่มีอาถรรพเวทเป็นที่ ๔ และมีอิติหาสะอันได้แก่เรื่องราวเก่าแก่ที่ประกอบด้วยถ้อยคำเช่น 'ได้มีมาแล้วอย่างนี้' เป็นที่ ๕ แห่งเวทเหล่านั้น. Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhiyanti, vedenti vāti padakā veyyākaraṇā. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāpadaparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ. Yesaṃ vasena ‘‘iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahāsāvakā (theragā. aṭṭha. 2.1288), buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī’’ti ayaṃ viseso ñāyati. Anavayāti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūnā paripūrakārino, avayā na hontīti vuttaṃ hoti. Avayā nāma ye tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkonti. Vītarāgāti pahīnarāgā. Etena arahattaphalaṭṭhā vuttā. Rāgavinayāya vā paṭipannāti etena arahattamaggaṭṭhā. Vītadosāti anāgāmiphalaṭṭhā. Dosavinayāya vā paṭipannāti etena anāgāmimaggaṭṭhā. Vītamohāti arahattaphalaṭṭhā. Mohavinayāya vā paṭipannāti arahattamaggaṭṭhā. Sīlasamādhipaññāvimuttisampannāti [Pg.14] etehi catūhi lokiyalokuttaramissakehi sīlādīhi sampannā. Vimuttiñāṇadassanasampannāti etena paccavekkhaṇañāṇasampannā vuttāti ñātabbaṃ, tañca kho lokiyameva. Abhijappantīti patthenti. Jappantīti paccāsīsanti. Pajappantīti atīva paccāsīsanti. Yājayogesu yuttāti anuyoge deyyadhamme diyyamāne abhiyogavasena yuttā. คำว่า ย่อมเรียนหรือย่อมรู้บทและไวยากรณ์ที่เหลือจากนั้น คือ ผู้ฉลาดในบทและนักไวยากรณ์. คำว่า โลกายตะ เรียกว่า คัมภีร์วิทัณฑวาทะ. คำว่า มหาปุริสลักขณะ คือ คัมภีร์ที่แสดงลักษณะของมหาบุรุษมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีประมาณ ๑๒,๐๐๐ คัมภีร์ ซึ่งมีพุทธมนต์ประมาณ ๑๖,๐๐๐ บทคาถา. ด้วยพุทธมนต์เหล่านั้น ความแตกต่างนี้ย่อมเป็นที่รู้กันว่า 'ผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ชื่อว่าพระพุทธเจ้า, ผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้า, อัครสาวก, พระอสีติมหาสาวก, พุทธมารดา, พุทธบิดา, อัครอุปัฏฐาก, อัครอุปัฏฐายิกา, พระเจ้าจักรพรรดิ'. คำว่า อนวายา ความว่า ผู้ไม่บกพร่อง คือผู้กระทำให้บริบูรณ์ในโลกายตะและมหาปุริสลักขณะเหล่านี้. คำว่า อวายา คือ ผู้ที่ไม่สามารถทรงจำสิ่งเหล่านั้นได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. คำว่า วีตราคา คือ ผู้ปราศจากราคะ ด้วยคำนี้กล่าวถึงพระอรหัตตผลบุคคล. หรือคำว่า ปฏิบัติเพื่อสำรอกราคะ ด้วยคำนี้กล่าวถึงพระอรหัตตมรรคบุคคล. คำว่า วีตโทสา คือ พระอนาคามิผลบุคคล. หรือคำว่า ปฏิบัติเพื่อสำรอกโทสะ ด้วยคำนี้กล่าวถึงพระอนาคามิมรรคบุคคล. คำว่า วีตโมหา คือ พระอรหัตตผลบุคคล. หรือคำว่า ปฏิบัติเพื่อสำรอกโมหะ คือ พระอรหัตตมรรคบุคคล. คำว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยศีลเป็นต้น ๔ ประการเหล่านี้ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน. คำว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ พึงทราบว่าหมายถึงผู้สมบูรณ์ด้วยปัจจเวกขณญาณ และญาณนั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น. คำว่า อภิชัปปันติ คือ ปรารถนา. คำว่า ชัปปันติ คือ หวัง. คำว่า ปชัปปันติ คือ หวังอย่างยิ่ง. คำว่า ผู้ประกอบในยัญ คือ ผู้ขวนขวายประกอบในไทยธรรมที่กำลังให้. 16. Atha ko carahīti atha idāni ko añño atāri. ๑๖. คำว่า อถ โก จรหิ คือ ก็บัดนี้ ใครอื่นเล่าที่ข้ามพ้นแล้ว. 17. Saṅkhāyāti ñāṇena vīmaṃsitvā. Paroparānīti parāni ca oparāni ca, parattabhāvasakattabhāvādīni parāni ca oparāni cāti vuttaṃ hoti. Vidhūmoti kāyaduccaritādidhūmavirahito. Anīghoti rāgādiīghavirahito. Atāri soti so evarūpo arahā jātijaraṃ atāri. ๑๗. คำว่า สังขายะ คือ พิจารณาด้วยญาณแล้ว. คำว่า ปะโรปะรานิ คือ ทั้งภาวะที่ยิ่งและหย่อน อธิบายว่า ทั้งปรอัตภาพและสกอัตภาพเป็นต้น. คำว่า วิธูโม คือ ปราศจากควันคือกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า อนีโฆ คือ ปราศจากความทุกข์คือราคะเป็นต้น. คำว่า อตาริ โส คือ พระอรหันต์ผู้มีลักษณะเช่นนั้น ข้ามพ้นชาติและชราแล้ว. Sakarūpāti attano rūpā. Pararūpāti paresaṃ rūpā. Kāyaduccaritaṃ vidhūmitanti tividhakāyaduccaritaṃ vidhūmaṃ kataṃ. Vidhamitanti nāsitaṃ. คำว่า สกรูปา คือ รูปของตน. คำว่า ปรรูปา คือ รูปของผู้อื่น. คำว่า กายทุจริตอันปราศจากควัน คือ กายทุจริต ๓ อย่างอันท่านทำให้ปราศจากควันแล้ว. คำว่า วิธมิตัง คือ กำจัดแล้ว. Māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāroti yathā khāribhāro khandhena vayhamāno upariṭṭhitopi akkantakkantaṭṭhānaṃ pathaviyā saddhiṃ phasseti viya, evaṃ jātigottakulādīni mānavatthūni nissāya ussāpito māno, tattha tattha issaṃ uppādento catūsu apāyesu saṃsīdāpeti. Tenāha – ‘‘māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāro’’ti. Kodho dhūmoti tava ñāṇaggissa upakkilesaṭṭhena kodho dhūmo. Tena hi te upakkiliṭṭho ñāṇaggi na virocati. Bhasmani mosavajjanti nirojaṭṭhena musāvādo chārikā nāma. Yathā hi chārikāya paṭicchanno aggi na jotati, evaṃ te musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇanti dasseti. Jivhā sujāti yathā tuyhaṃ suvaṇṇarajatalohakaṭṭhamattikāsu aññataramayā yāgayajanatthāya sujā hoti, evaṃ mayhaṃ dhammayāgayajanatthāya pahutajivhā sujāti vadati. Yathā tuyhaṃ nadītīre yajanaṭṭhānaṃ, evaṃ dhammayāgayajanaṭṭhānaṭṭhena hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ. Attāti cittaṃ. ดูกรพราหมณ์ มานะของท่านเป็นเหมือนภาระที่แบกหาม เหมือนภาระที่แบกด้วยบ่า แม้จะอยู่ข้างบน ก็ยังกระทบพื้นดินในที่ที่เดินไป ฉันใด มานะที่เกิดขึ้นอาศัยวัตถุแห่งมานะมีชาติ โคตร และตระกูลเป็นต้น ก็ยังให้เกิดความริษยาในที่นั้นๆ และยังให้จมลงในอบาย ๔ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ดูกรพราหมณ์ มานะของท่านเป็นเหมือนภาระที่แบกหาม'. โทสะเป็นควัน คือ โทสะเป็นควันในฐานะเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งไฟคือญาณของท่าน เพราะเหตุนั้น ไฟคือญาณที่เศร้าหมองด้วยโทสะของท่านจึงไม่รุ่งเรือง. มุสาวาทเป็นเถ้า คือ มุสาวาทชื่อว่าเถ้าเพราะไม่มีโอชะ. เหมือนไฟที่ถูกเถ้ากลบไว้ไม่สว่าง ฉันใด ท่านก็แสดงว่าญาณของท่านที่ถูกมุสาวาทกลบไว้ก็ไม่สว่าง ฉันนั้น. ลิ้นเป็นสุชา คือ เหมือนสุชาของท่านที่ทำด้วยทอง เงิน โลหะ ไม้ หรือดินอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อการบูชายัญ ฉันใด ลิ้นอันกว้างขวางของฉันก็เป็นสุชาเพื่อการบูชาธรรมยัญ ฉันนั้น. เหมือนที่บูชายัญของท่านอยู่ริมแม่น้ำ ฉันใด ใจก็เป็นที่บูชายัญในฐานะเป็นที่ตั้งแห่งไฟคือธรรมยัญ ฉันนั้น. อัตตา คือ จิต. Jātīti jāyanakavasena jāti. Idamettha sabhāvapaccattaṃ. Sañjāyanavasena sañjāti, upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Okkamanavasena okkanti. Jāyanaṭṭhena [Pg.15] vā jāti. Sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti. Sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti. Sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamanti pavisanti okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti. Sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Ayaṃ tāva sammutikathā. ชาติ คือ ชาติโดยความเป็นผู้เกิด นี้เป็นสภาวะเฉพาะตนในเรื่องนี้ สัญชาติ คือ สัญชาติโดยความเป็นผู้เกิดพร้อม บทนี้เพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค โอกกันติ คือ โอกกันติโดยความเป็นผู้ก้าวลง หรือชาติโดยอรรถว่าเกิด ชาตินั้นประกอบด้วยอายตนะที่ไม่บริบูรณ์ สัญชาติโดยอรรถว่าเกิดพร้อม สัญชาตินั้นประกอบด้วยอายตนะที่บริบูรณ์ โอกกันติโดยอรรถว่าก้าวลง โอกกันตินั้นประกอบด้วยอัณฑชะและชลาพุชะ สัตว์เหล่านั้นย่อมก้าวลง ย่อมเข้าสู่ฟองไข่และถุงรก เหมือนก้าวลงและเข้าสู่แล้วย่อมถือปฏิสนธิ อภินิพพัตติ คือ อภินิพพัตติโดยอรรถว่าบังเกิด อภินิพพัตตินั้นประกอบด้วยสังเสทชะและโอปปาติกะ สัตว์เหล่านั้นย่อมบังเกิดเป็นตัวตนปรากฏชัดเจน นี้เป็นสมมติกถาก่อน Idāni paramatthakathā hoti. Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti, na sattā. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa, catuvokārabhave catunnaṃ, pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti ettha tatra tatra upapajjamānāyatanānaṃ saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyā pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā jāti, niyyātanarasā, atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā, phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā. บัดนี้เป็นปรมัตถกถา แท้จริง ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์ ไม่ใช่สัตว์ ในเรื่องนั้น พึงทราบว่าการถือเอาขันธ์ทั้งหลาย คือ ขันธ์หนึ่งในเอกโวการภพ, ขันธ์สี่ในจตุโวการภพ, และขันธ์ห้าในปัญจโวการภพ ปรากฏ คือ การเกิดขึ้น อายตนะทั้งหลาย ในที่นี้พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์อายตนะที่กำลังอุบัติขึ้นในภพนั้นๆ ปฏิลาภ คือ การปรากฏขึ้นสืบต่อกันนั่นเอง เพราะสิ่งเหล่านั้นที่กำลังปรากฏขึ้นนั่นแหละชื่อว่าอันได้แล้ว ชาตินั้นมีลักษณะเป็นการบังเกิดครั้งแรกในภพนั้นๆ มีรสเป็นการนำออก มีอาการปรากฏเป็นการโผล่ขึ้นมาในภพนี้จากภพที่แล้ว หรือมีอาการปรากฏเป็นการที่ทุกข์มีความวิจิตรต่างๆ กันโดยผล Jarāti sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso. Khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā, pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā. Tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti iminā ākārato, tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato. Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīnaṃ khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti. ชรา คือ สภาวะเฉพาะตน ความแก่ชรา คือ การแสดงภาวะแห่งอาการ ความฟันหักเป็นต้นสามอย่างเป็นการแสดงกิจในกาลล่วงไป สองอย่างสุดท้ายเป็นการแสดงสภาพ ชรานี้แลถูกแสดงโดยสภาวะด้วยบทว่า ชรา เพราะเหตุนั้น นี้จึงเป็นสภาวะเฉพาะตนของชรา ด้วยบทว่า ความแก่ชรา (แสดง) โดยอาการ เพราะเหตุนั้น นี้จึงเป็นการแสดงอาการของชรา ด้วยบทว่า ความฟันหัก (แสดง) โดยกิจคือการทำให้ฟันและเล็บหักในกาลล่วงไป ด้วยบทว่า ความผมหงอก (แสดง) โดยกิจคือการทำให้ผมและขนหงอก ด้วยบทว่า ความหนังเหี่ยว (แสดง) โดยกิจคือการทำให้เนื้อเหี่ยวแล้วเกิดรอยย่นที่ผิวหนัง เพราะเหตุนั้น ความฟันหักเป็นต้นสามอย่างนี้จึงเป็นการแสดงกิจในกาลล่วงไปของชรา ด้วยอาการเหล่านั้น ชราที่ปรากฏชัดเจนซึ่งปรากฏขึ้นโดยการแสดงความวิการเหล่านี้ จึงชื่อว่า ปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) เหมือนทางที่น้ำ ลม หรือไฟไปแล้วย่อมปรากฏชัดเจนด้วยการทำให้หญ้าและต้นไม้เป็นต้นหักพัง หรือไหม้ไป และทางที่ไปนั้นก็ไม่ใช่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น ฉันใด ทางที่ชราไปแล้วย่อมปรากฏชัดเจนด้วยความฟันหักเป็นต้นของฟันเป็นต้น ย่อมถูกรู้ได้แม้ด้วยการลืมตาดู และความฟันหักเป็นต้นก็ไม่ใช่ชรา ฉันนั้น เพราะชราไม่ใช่สิ่งที่พึงรู้ด้วยจักษุวิญญาณ Āyuno [Pg.16] saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā, tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti. Tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’ti phalūpacāreneva vuttā. ส่วนด้วยบทเหล่านี้ คือ ความเสื่อมแห่งอายุ และความแก่รอบแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ชราถูกแสดงโดยสภาพที่ปรากฏชัดเจนในกาลล่วงไปเท่านั้น ซึ่งนับว่าเป็นความสิ้นไปแห่งอายุและความแก่รอบแห่งอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าสองอย่างสุดท้ายนี้เป็นการแสดงสภาพของชรา ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่อายุของบุคคลผู้ถึงชราย่อมเสื่อมไป เพราะฉะนั้น ชราจึงถูกกล่าวโดยอุปจารแห่งผลว่า “ความเสื่อมแห่งอายุ” และเพราะเหตุที่อินทรีย์มีจักษุเป็นต้น ซึ่งในวัยเด็กผ่องใส สามารถรับอารมณ์ที่ละเอียดอ่อนของตนได้อย่างง่ายดาย เมื่อถึงชราแล้วย่อมแก่รอบ ขุ่นมัว ไม่แจ่มใส ไม่สามารถรับอารมณ์ที่หยาบของตนได้ เพราะฉะนั้น จึงถูกกล่าวโดยอุปจารแห่งผลว่า “ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย” Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma. Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva. Tañca cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti. Udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvajānanaṃ viya. ชราทั้งหมดที่กล่าวมานี้ ย่อมมีสองชนิด คือ ชราที่ปรากฏ และชราที่ปกปิด ในบรรดาชรานั้น ชราในรูปธรรมที่เห็นความฟันหักเป็นต้น ชื่อว่า ปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) ส่วนชราในอรูปธรรมที่ไม่มีความวิการเช่นนั้นปรากฏ ชื่อว่า ปฏิจฉันนชรา (ชราที่ปกปิด) ในเรื่องนั้น ความฟันหักเป็นต้นที่ปรากฏนั้น เป็นเพียงสีสันของฟันเป็นต้นที่รู้ได้ง่าย และบุคคลย่อมรู้ชราได้ด้วยการเห็นสิ่งนั้นด้วยตา แล้วคิดทางมโนทวารว่า “ฟันเหล่านี้ถูกชรากระทบแล้ว” เหมือนการรู้ว่ามีน้ำอยู่ข้างล่างด้วยการมองดูเขาวัวเป็นต้นที่ผูกไว้ในที่ที่มีน้ำ Puna avīci savīcīti evampi ayaṃ jarā duvidhā hoti. Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāma. อีกอย่าง ชรานี้มี ๒ อย่าง คือ อวิจี และ สวิจี ในชรา ๒ อย่างนั้น ชราที่ชื่อว่า อวิจีชรา คือ ชราที่กำหนดความแปลกแห่งวรรณะเป็นต้นไม่ได้เป็นระยะๆ ไป เหมือนชราของสัตว์มีอายุ ๑๐ ขวบเป็นต้น ในแก้วมณี ทอง เงิน ปะการัง พระจันทร์ พระอาทิตย์เป็นต้น และเหมือนชราของพืชไม่มีชีวิตในดอกไม้ ผลไม้ ใบอ่อนเป็นต้น หมายความว่า ชราที่ไม่มีช่องว่าง ส่วนชราที่กำหนดความแปลกแห่งวรรณะเป็นต้นได้เป็นระยะๆ ไป ในสิ่งอื่นที่กล่าวมาแล้วนั้น ชื่อว่า สวิจีชรา Tattha savīcijarā upādinnakaanupādinnakavasena evaṃ dīpetabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti, na te thirā. Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti, te paṭhamameva setā honti, jarāvātena pana pahaṭakāle kāḷakā honti. Kesā pana paṭhamameva tambāpi honti kāḷakāpi setakāpi. Chavi pana salohitakā hoti. Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo, kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati. Jarāvātena pahaṭakāle ca valiṃ gaṇhāti. Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti, pacchā nīlaṃ. Jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍaraṃ [Pg.17] hoti. Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati eva. Sā panesā khandhaparipākalakkhaṇā jarā, maraṇūpanayanarasā, yobbanavināsapaccupaṭṭhānā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsikasahassena. Aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ vuttasadisameva. ในชรา ๒ อย่างนั้น สวิจีชรา พึงแสดงโดยเป็นชราที่มีอุปาทินนกะและอนุปาทินนกะอย่างนี้ คือ ฟันน้ำนมของเด็กอ่อนย่อมขึ้นก่อนทีเดียว ฟันเหล่านั้นไม่มั่นคง แต่เมื่อฟันเหล่านั้นหลุดไปแล้ว ฟันย่อมขึ้นอีก ฟันเหล่านั้นย่อมขาวก่อนทีเดียว แต่เมื่อถูกลมชรากระทบแล้ว ย่อมดำ ส่วนผมย่อมแดงบ้าง ดำบ้าง ขาวบ้างก่อนทีเดียว ส่วนผิวพรรณย่อมมีสีแดงเรื่อ เมื่อเจริญขึ้นๆ ความเป็นผู้ขาวของคนขาว ความเป็นผู้ดำของคนดำ ย่อมปรากฏ และเมื่อถูกลมชรากระทบแล้ว ย่อมเกิดรอยย่น พืชทั้งปวงเมื่อหว่านลงไป ย่อมขาว ภายหลังย่อมเขียว แต่เมื่อถูกลมชรากระทบแล้ว ย่อมเหลือง พึงแสดงด้วยหน่อมะม่วงก็ได้เหมือนกัน ก็ชรานั้นมีลักษณะคือความแก่รอบแห่งขันธ์ มีรสคือการนำไปสู่ความตาย มีปัจจุปัฏฐานคือความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาว ส่วนที่เหลือย่อมปรากฏชัดในที่ทั้งปวงนั่นแล พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดแห่งพระอรหัตนั่นแลอย่างนี้ เมื่อจบพระธรรมเทศนา พราหมณ์นี้พร้อมด้วยอันเตวาสิกพันคน ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต และดวงตาเห็นธรรมได้เกิดขึ้นแก่อีกหลายพันคน ส่วนที่เหลือเหมือนที่กล่าวมาแล้วนั่นแล Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. พรรณนาอธิบายปุณณกมาณวสูตร จบ. 4. Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๔. พรรณนาอธิบายเมตตคูมาณวสูตร 18. Catutthe mettagūsutte – maññāmi taṃ vedagū bhāvitattanti ‘‘ayaṃ vedagū’’ti ca ‘‘bhāvitatto’’ti ca evaṃ taṃ maññāmi. ๑๘. ในเมตตคูสูตรที่ ๔ – บทว่า มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ ความว่า เราสำคัญท่านนั้นอย่างนี้ว่า “ท่านนี้เป็นผู้ถึงซึ่งเวท” และ “เป็นผู้มีตนอันอบรมแล้ว” Aparittoti na appo. Mahantoti na khuddako. Gambhīroti na uttāno. Appameyyoti minituṃ na sakkuṇeyyo. Duppariyogāḷhoti avagāhituṃ otarituṃ dukkho. Bahuratano sāgarūpamoti bahūnaṃ dhammaratanānaṃ ākarattā anekavidharatanasampanno mahāsamuddo viya bahuratano sāgarasadiso. บทว่า อปริตฺโต คือ ไม่น้อย บทว่า มหนฺโต คือ ไม่เล็ก บทว่า คมฺภีโร คือ ไม่ตื้น บทว่า อปฺปเมยฺโย คือ ไม่สามารถจะประมาณได้ บทว่า ทุปฺปริโยคาโฬ คือ ยากที่จะหยั่งลง ยากที่จะลงไป บทว่า พหุรตโน สาครูปโม คือ มีรัตนะมากเหมือนสาคร เพราะเป็นบ่อเกิดแห่งธรรมรัตนะเป็นอันมาก จึงสมบูรณ์ด้วยรัตนะหลายชนิด เหมือนมหาสมุทร มีรัตนะมากเหมือนสาคร Na maṅku hotīti na vikuṇitamukho hoti. Appatiṭṭhitacittoti dosavasena na ghanībhūtacitto. Alīnamanasoti na saṅkucitacitto. Abyāpannacetasoti na pūticitto. บทว่า น มงฺกุ โหติ คือ ไม่เป็นผู้มีหน้าบูดบึ้ง บทว่า อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต คือ ไม่เป็นผู้มีจิตข้นด้วยอำนาจแห่งโทสะ บทว่า อลีนมนโส คือ ไม่เป็นผู้มีใจหดหู่ บทว่า อพฺยาปนฺนเจตโส คือ ไม่เป็นผู้มีใจเน่า Diṭṭhe diṭṭhamattoti cakkhuvisaye rūpārammaṇe diṭṭhamattoyeva taṃ ārammaṇaṃ bhavissati, kattā vā kāretā vā natthi. Yaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ vaṇṇāyatanameva. Sutādīsupi eseva nayo. Api ca diṭṭheti dassanayogena vaṇṇāyatanaṃ, savanayogena saddāyatanaṃ, mutayogena ghānajivhākāyāyatanāni dasseti. Ghānassa gandhāyatanaṃ, jivhāya rasāyatanaṃ, kāyassa pathavī tejo vāyūti phoṭṭhabbāyatanaṃ, viññātayogena dhammāyatanaṃ dasseti. Diṭṭhe anūpayoti cakkhuviññāṇena diṭṭhe rāgūpayavirahito. Anapāyoti kodhavirahito appaṭigho[Pg.18]. Anissitoti taṇhāya anallīno. Appaṭibaddhoti mānena na baddho. Vippamuttoti sabbārammaṇato mutto. Visaññuttoti kilesehi viyutto hutvā ṭhito. บทว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ คือ อารมณ์นั้นจักเป็นเพียงสักว่าเห็นในรูปารมณ์อันเป็นอารมณ์ของจักษุเท่านั้น ไม่มีผู้ทำหรือผู้ใช้ให้ทำ. สิ่งที่จักษุเห็นเป็นเพียงวรรณายตนะเท่านั้น. แม้ในสุตะเป็นต้นก็นัยนี้แล. อีกอย่าง บทว่า ทิฏฺเฐ แสดงวรรณายตนะโดยอาการเห็น, แสดงสัททายตนะโดยอาการฟัง, แสดงฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ โดยอาการรู้ทางจมูก ลิ้น กาย. แสดงคันธายตนะของฆานะ, รสายตนะของชิวหา, โผฏฐัพพายตนะคือปฐวี เตโช วาโย ของกาย, ธัมมายตนะโดยอาการรู้ทางใจ. บทว่า ทิฏฺเฐ อนูปโย คือ ปราศจากราคูปายะในสิ่งที่เห็นด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า อนปาโย คือ ปราศจากความโกรธ ไม่กระทบกระทั่ง. บทว่า อนิสฺสิโต คือ ไม่ติดข้องด้วยตัณหา. บทว่า อปฺปฏิพทฺโธ คือ ไม่ถูกผูกมัดด้วยมานะ. บทว่า วิปฺปมุตฺโต คือ หลุดพ้นจากอารมณ์ทั้งปวง. บทว่า วิสญฺญุตฺโต คือ เป็นผู้แยกขาดจากกิเลสแล้วดำรงอยู่. Saṃvijjati bhagavato cakkhūti buddhassa bhagavato pakatimaṃsacakkhu upalabbhati. Passatīti dakkhati oloketi. Cakkhunā rūpanti cakkhuviññāṇena rūpārammaṇaṃ. Chandarāgoti taṇhāchando. บทว่า สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขุ คือ จักษุเนื้อตามปกติของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ย่อมมีอยู่. บทว่า ปสฺสติ คือ ย่อมเห็น ย่อมแลดู. บทว่า จกฺขุนา รูปํ คือ รูปารมณ์ด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า ฉนฺทราโค คือ ฉันทราคะอันเป็นตัณหา. Dantaṃ nayanti samitinti uyyānakīḷāmaṇḍalādīsu hi mahājanamajjhaṃ gacchantā dantameva goṇaṃ vā dantaṃ assājānīyaṃ vā yāne yojetvā nayanti. Rājāti tathārūpāneva ṭhānāni gacchanto rājāpi dantameva abhiruhati. Manussesūti manussesupi catūhi ariyamaggehi danto nibbisevanova seṭṭho. Yotivākyanti evarūpaṃ atikkammavacanaṃ punappunaṃ vuccamānampi titikkhati nappatippharati na vihaññati, evarūpo danto seṭṭhoti attho. บทว่า ทนฺตํ นยนฺติ สมิตึ ความว่า ชนทั้งหลายเมื่อจะไปสู่ท่ามกลางมหาชนในที่ประชุมเล่นในสวนเป็นต้น ย่อมเทียมโคที่ฝึกแล้ว หรือม้าอาชาไนยที่ฝึกแล้วในยานแล้วนำไป. บทว่า ราชา คือ พระราชาเมื่อจะเสด็จไปในที่เช่นนั้น ก็ย่อมทรงขึ้นพาหนะที่ฝึกแล้วนั่นเอง. บทว่า มนุสฺเสสุ คือ ในหมู่มนุษย์ ผู้ที่ฝึกแล้วด้วยอริยมรรค ๔ ไม่ข้องแวะ ย่อมประเสริฐ. บทว่า โยติวากฺยํ ความว่า ผู้ที่ฝึกแล้วเช่นนั้น ย่อมอดทนได้ ไม่กระทบกระทั่ง ไม่เดือดร้อน แม้คำพูดที่ล่วงเกินเช่นนั้นที่กล่าวซ้ำๆ กัน หมายความว่า ผู้ที่ฝึกแล้วเช่นนั้นประเสริฐ. Assatarāti vaḷavāya gadrabhena jātā. Ājānīyāti yaṃ assadammasārathi kāraṇaṃ kāreti, tassa khippaṃ jānanasamatthā. Sindhavāti sindhavaraṭṭhe jātā assā. Mahānāgāti kuñjarasaṅkhātā mahāhatthino. Attadantoti ete assatarā vā sindhavā vā kuñjarā vā dantāva, na adantā. Yo pana catumaggasaṅkhātena attano dantatāya attadanto nibbisevano, ayaṃ tatopi varaṃ, sabbehipi etehi uttaritaroti attho. บทว่า อสฺสตรา คือ ล่อที่เกิดจากแม่ม้ากับพ่อลา. บทว่า อาชานียา คือ ม้าที่สามารถรู้เหตุที่สารถีฝึกม้าให้ทำได้โดยเร็ว. บทว่า สินฺธวา คือ ม้าที่เกิดในแคว้นสินธพ. บทว่า มหานาคา คือ ช้างใหญ่ที่เรียกว่ากุญชร. บทว่า อตฺตทนฺโต คือ ล่อก็ดี ม้าสินธพก็ดี ช้างก็ดี เหล่านี้เป็นสัตว์ที่ฝึกแล้วนั่นเอง ไม่ใช่สัตว์ที่ยังไม่ฝึก. ส่วนผู้ใดเป็นผู้มีตนอันฝึกแล้วด้วยความเป็นผู้ฝึกตนอันนับว่าเป็นอริยมรรค ๔ ไม่ข้องแวะ ผู้นั้นประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด หมายความว่า ผู้นั้นประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านี้ทั้งหมด. Na hi etehi yānehīti yāni etāni hatthiyānādīni uttamayānāni, etehi yānehi koci puggalo supinantenapi agatapubbattā ‘‘agata’’nti saṅkhātaṃ nibbānadisaṃ tathā na gaccheyya. Yathā pubbabhāge indriyadamena dantena, aparabhāge ariyamaggabhāvanāya sudantena danto nibbisevano sappañño puggalo taṃ agatapubbaṃ disaṃ gacchati, dantabhūmiṃ pāpuṇāti, tasmā attadamanameva varataranti attho (dha. pa. aṭṭha. 2.322; mahāni. aṭṭha. 90). บทว่า น หิ เอเตหิ ยาเนหิ ความว่า ยานเหล่านี้คือยานช้างเป็นต้น เป็นยานอันสูงสุด บุคคลใดๆ ไม่พึงไปสู่ทิศคือนิพพานที่ชื่อว่า “อคตะ” เพราะไม่เคยไปแม้ด้วยความฝันด้วยยานเหล่านี้อย่างนั้น. บุคคลผู้ฝึกแล้ว ไม่ข้องแวะ ผู้มีปัญญา ผู้ฝึกดีแล้วด้วยการเจริญอริยมรรคในส่วนเบื้องปลาย ผู้ฝึกแล้วด้วยการฝึกอินทรีย์ในส่วนเบื้องต้น ย่อมไปสู่ทิศที่ยังไม่เคยไปนั้น ย่อมถึงภูมิแห่งผู้ฝึกแล้วได้ ฉะนั้น การฝึกตนเองจึงประเสริฐกว่า หมายความว่า การฝึกตนเองประเสริฐกว่า (ธ.อ. ๒.๓๒๒; มหานิ.อ. ๙๐). Vidhāsu na vikampantīti navavidhamānakoṭṭhāsesu na calanti na vedhenti. Vippamuttā punabbhavāti kammakilesato samucchedavimuttiyā suṭṭhu muttā. Dantabhūmiṃ anuppattāti arahattaphalaṃ pāpuṇitvā ṭhitā. Te loke vijitāvinoti [Pg.19] te vuttappakārā khīṇāsavā sattaloke vijitavijayā nāma (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.76; mahāni. aṭṭha. 90). "ไม่หวั่นไหวในมานะ" คือ ไม่หวั่นไหว ไม่สะทกสะท้านในส่วนแห่งมานะ ๙ อย่าง. "พ้นแล้วจากภพใหม่" คือ พ้นดีแล้วจากกรรมและกิเลสด้วยสมุจเฉทวิมุตติ. "บรรลุภูมิที่ฝึกแล้ว" คือ ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผล. "ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ชนะในโลก" คือ พระขีณาสพผู้มีประเภทดังกล่าวแล้วเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ชนะแล้วซึ่งชัยชนะในสัตว์โลก (สํ. นิ. อฏฺฐ. 2.3.76; มหานิ. อฏฺฐ. 90). Yassindriyāni bhāvitānīti yassa khīṇāsavassa saddhādipañcindriyāni arahattaphalaṃ pāpetvā vaḍḍhitāni. Ajjhattañca bahiddhā cāti cakkhādiajjhattāyatanāni ca rūpādibahiddhāyatanāni ca nibbisevanāni katāni. Sabbaloketi sakalatedhātuke loke ca. Nibbijjha imaṃ parañca lokanti imañca attabhāvaṃ paraloke ca attabhāvaṃ atikkamitvā ṭhito khīṇāsavo. Kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa dantoti so khīṇāsavo cakkhādito danto vaḍḍhitacitto maraṇakālaṃ pattheti (su. ni. aṭṭha. 2.522; mahāni. aṭṭha. 90). "อินทรีย์ของท่านผู้ใดอบรมแล้ว" คือ อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น ของพระขีณาสพใด เจริญแล้วยังอรหัตตผลให้ถึง. "ทั้งภายในและภายนอก" คือ อายตนะภายในมีจักษุเป็นต้น และอายตนะภายนอกมีรูปเป็นต้น กระทำแล้วไม่ให้ข้องแวะ. "ในโลกทั้งปวง" คือ ในโลกอันเป็นไตรโลกธาตุทั้งหมด. "แทงตลอดโลกนี้และโลกอื่น" คือ พระขีณาสพผู้ตั้งอยู่ข้ามพ้นอัตภาพนี้และอัตภาพในโลกอื่นแล้ว. "ท่านผู้ฝึกแล้วนั้นย่อมหวังซึ่งกาล" คือ พระขีณาสพนั้น ผู้ฝึกแล้วจากจักษุเป็นต้น ผู้มีจิตอันเจริญแล้ว ย่อมปรารถนากาลแห่งมรณะ (สุ. นิ. อฏฺฐ. 2.522; มหานิ. อฏฺฐ. 90). Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti yesaṃ khandhādidhammānaṃ uppatti paññāyati. Atthaṅgamato nirodhoti atthaṅgamanavasena tesaṃyeva abhāvo paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalakammanissito vipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato vipākopi kammasannissitova nāma. Nāmasannissitaṃ rūpanti sabbarūpaṃ nāmaṃ gahetvā pavattanato nāmasannissitaṃ nāma jātaṃ. Jātiyā anugatanti sabbaṃ kammādikaṃ jātiyā anupaviṭṭhaṃ. Jarāya anusaṭanti jarāya patthaṭaṃ. Byādhinā abhibhūtanti byādhidukkhena abhimadditaṃ. Maraṇena abbhāhatanti maccunā abhihaṭaṃ pahaṭaṃ. Atāṇanti puttādīhipi tāyanassa abhāvato atāyanaṃ anārakkhaṃ alabbhaṇeyyaṃ khemaṃ vā. Aleṇanti allīyituṃ nissayituṃ anarahaṃ, allīnānampi na leṇakiccakaraṇaṃ. Asaraṇanti nissitānaṃ na bhayahārakaṃ, na bhayavināsakaṃ. Asaraṇībhūtanti pure uppattiyā attano abhāveneva asaraṇaṃ, uppattisamakālameva asaraṇabhūtanti attho. "ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดปรากฏแต่แรก" คือ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่าใดปรากฏ. "ความดับเพราะความเสื่อมไป" คือ ความไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้นนั่นเองปรากฏโดยความเป็นความเสื่อมไป. "วิบากอาศัยกรรม" คือ วิบากอาศัยกรรมที่เป็นกุศลและอกุศล เพราะเป็นไปไม่พ้นกรรม วิบากก็ชื่อว่าอาศัยกรรมนั่นเอง. "รูปอาศัยนาม" คือ เพราะรูปทั้งหมดเป็นไปโดยถือเอานาม จึงชื่อว่าอาศัยนาม. "ถูกชาติติดตาม" คือ กรรมเป็นต้นทั้งหมดถูกชาติเข้าไปแล้ว. "ถูกชราแผ่ไปทั่ว" คือ ถูกชราแผ่ไปทั่ว. "ถูกพยาธิครอบงำ" คือ ถูกทุกข์คือพยาธิบีบคั้น. "ถูกมรณะประหัตประหาร" คือ ถูกมัจจุยกไปแล้ว ประหัตประหารแล้ว. "ไม่มีที่พึ่ง" คือ เพราะไม่มีการคุ้มครองแม้จากบุตรเป็นต้น จึงไม่มีการคุ้มครอง ไม่มีการรักษา ไม่พึงได้ซึ่งความเกษม. "ไม่มีที่หลบซ่อน" คือ ไม่ควรเพื่อจะเข้าไปอาศัยและพึ่งพิง แม้แก่ผู้เข้าไปอาศัยแล้วก็ไม่กระทำกิจแห่งที่หลบซ่อน. "ไม่มีที่พึ่ง" คือ ไม่เป็นที่นำภัยออกไปแก่ผู้พึ่งพิง ไม่ทำลายภัย. "เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง" คือ ไม่มีที่พึ่งเพราะความไม่มีอยู่ของตนก่อนความเกิดขึ้นนั่นเอง เป็นผู้ไม่มีที่พึ่งพร้อมกับความเกิดขึ้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ. 19. Apucchasīti ettha a-iti padapūraṇamatte nipāto, pucchasitveva attho. Pavakkhāmi yathā pajānanti yathā pajānanto ācikkhati, evaṃ ācikkhissāmi. Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti taṇhādiupadhinidānā jātiādidukkhavisesā pabhavanti. ๑๙. "ท่านถามแล้ว" ในบทนี้ อักษร อ เป็นเพียงนิบาตที่ใช้เติมบท มีอรรถว่า ท่านถามแล้วนั่นเอง. "เราจักบอกตามที่รู้" คือ บอกตามที่รู้ เราจักบอกอย่างนั้น. "ทุกข์ทั้งหลายย่อมเกิดจากอุปธิเป็นเหตุ" คือ ทุกข์พิเศษมีชาติเป็นต้นย่อมเกิดจากอุปธิมีตัณหาเป็นต้นเป็นเหตุ. Taṇhūpadhīti [Pg.20] taṇhā eva taṇhūpadhi. Sassatucchedadiṭṭhi eva diṭṭhūpadhi. Rāgādikilesā eva kilesūpadhi. Puññādikammāni eva kammūpadhi. Tividhaduccaritāniyeva duccaritūpadhi. Kabaḷīkārādayo āhārā eva āhārūpadhi. Dosapaṭigho eva paṭighūpadhi. Kammasamuṭṭhānā kammeneva gahitā pathavādayo catasso dhātuyova catasso upādinnadhātuyo upadhī. Cakkhādichaajjhattikāni āyatanāni eva cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī. Cakkhuviññāṇādichaviññāṇakāyāva cha viññāṇakāyā upadhī. Sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhenāti sabbatebhūmakaṃ dukkhaṃ dussahanaṭṭhena upadhi. "อุปธิคือตัณหา" คือ ตัณหานั่นแหละคืออุปธิคือตัณหา. ทิฏฐิคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐินั่นแหละคืออุปธิคือทิฏฐิ. กิเลสมีราคะเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคือกิเลส. กรรมมีบุญเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคือกรรม. ทุจริต ๓ อย่างนั่นแหละคืออุปธิคือทุจริต. อาหารมีกวฬิงการาหารเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคืออาหาร. โทสะและปฏิฆะนั่นแหละคืออุปธิคือปฏิฆะ. ธาตุ ๔ มีปฐวีเป็นต้น อันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน อันกรรมนั่นเองยึดถือแล้วนั่นแหละคืออุปธิคืออุปาทินนธาตุ ๔. อายตนะภายใน ๖ มีจักษุเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคืออายตนะภายใน ๖. วิญญาณกาย ๖ มีจักขุวิญญาณเป็นต้นนั่นแหละคืออุปธิคือวิญญาณกาย ๖. "ทุกข์ทั้งหมดโดยความเป็นทุกข์" คือ ทุกข์อันเป็นไตรภูมิทั้งหมดโดยความเป็นของทนได้ยากคืออุปธิ. 20. Evaṃ upadhinidānato pabhavantesu dukkhesu – yo ve avidvāti gāthā. Tattha pajānanti saṅkhāre aniccādivasena jānanto. Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘upadhī’’ti anupassanto. Imissā gāthāya niddese vattabbaṃ natthi. ๒๐. ในทุกข์ทั้งหลายที่เกิดจากอุปธิเป็นเหตุอย่างนี้ คาถาว่า "ผู้ใดแลเป็นผู้ไม่รู้". ในบทนั้น คำว่า "ย่อมรู้" คือ รู้สังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. "ผู้ตามเห็นความเกิดและความเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์" คือ ตามเห็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ในวัฏฏะว่า "อุปธิ". ในนิเทศแห่งคาถานี้ ไม่มีอะไรจะกล่าวอีก. 21. Sokapariddavañcāti sokañca paridevañca. Tathā hi te vidito esa dhammoti yathā yathā sattā jānanti, tathā tathā ñāpanavasena vidito esa tayā dhammoti. ๒๑. "ทั้งโสกะและปริเทวะ" คือ ทั้งโสกะและปริเทวะ. "ธรรมนั้นเป็นที่รู้แจ้งแก่ท่านแล้วอย่างนั้น" คือ สัตว์ทั้งหลายรู้แจ้งอย่างไร ธรรมนั้นเป็นที่รู้แจ้งแก่ท่านแล้วอย่างนั้นโดยความเป็นเครื่องให้รู้แจ้ง. Tattha tarantīti paṭhamamaggena diṭṭhoghaṃ taranti. Uttarantīti dutiyamaggena kāmoghaṃ tanukaraṇavasena uggantvā taranti. Patarantīti tameva niravasesappahānavasena tatiyamaggena visesena taranti. Samatikkamantīti bhavoghaavijjoghappahānavasena catutthamaggena sammā atikkamanti. Vītivattantīti phalaṃ pāpuṇitvā tiṭṭhanti. ในบทนั้น คำว่า "ย่อมข้าม" คือ ย่อมข้ามทิฏฐิโอฆะด้วยปฐมมรรค. "ย่อมข้ามขึ้น" คือ ย่อมข้ามกามโอฆะด้วยทุติยมรรคโดยความเป็นเครื่องทำให้เบาบางแล้วขึ้นไป. "ย่อมข้ามโดยยิ่ง" คือ ย่อมข้ามกามโอฆะนั้นนั่นแหละด้วยตติยมรรคโดยความเป็นเครื่องละโดยไม่เหลือ. "ย่อมก้าวล่วงโดยชอบ" คือ ย่อมก้าวล่วงโดยชอบด้วยจตุตถะมรรคโดยความเป็นเครื่องละภวโอฆะและอวิชชาโอฆะ. "ย่อมล่วงพ้น" คือ ถึงผลแล้วตั้งอยู่. 22. Kittayissāmi te dhammanti nibbānadhammaṃ nibbānagāminipaṭipadādhammañca te desayissāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭheva dukkhādidhamme, imasmiṃyeva vā attabhāve. Anītihanti attapaccakkhaṃ. Yaṃ viditvāti yaṃ dhammaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753) nayena sammasanto viditvā. ๒๒. "เราจักประกาศธรรมแก่ท่าน" คือ เราจักแสดงนิพพานธรรมและนิพพานคามินีปฏิปทาธรรมแก่ท่าน. "ในธรรมที่เห็นแล้ว" คือ ในธรรมมีทุกข์เป็นต้นที่เห็นแล้วนั่นแหละ หรือในอัตภาพนี้เอง. "ไม่ใช่เป็นไปตามตำนาน" คือ เป็นของประจักษ์แก่ตน. "รู้แล้วซึ่งธรรมใด" คือ รู้แล้วซึ่งธรรมใดโดยพิจารณาด้วยนัยมีอาทิว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" (ธ.ป. 277; เถรคาถา 676; กถา. 753) เป็นต้น. Tattha ādikalyāṇanti hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ tava kittayissāmi, tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā kittayanto ādikalyāṇādippakārameva kittayissāmi. Ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmi. Majjhepi. Pariyosānepi bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmīti [Pg.21] vuttaṃ hoti. Yasmiñhi bhagavā ekagāthampi desesi, sā samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā, pacchimapādena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ suttaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ. ในคำว่า "งามในเบื้องต้น" นั้น แม้ละธรรมอันเป็นสุขเกิดจากวิเวกอันยอดเยี่ยมแล้ว เราจักสรรเสริญธรรมแก่ท่าน และเราจักสรรเสริญธรรมนั้น ไม่ว่าน้อยหรือมาก โดยลักษณะที่งามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเอง เราจักสรรเสริญโดยทำให้งามดี ไม่มีโทษในเบื้องต้น แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด ก็จักสรรเสริญโดยทำให้งามดี ไม่มีโทษ ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแม้คาถาเดียว คาถานั้นเป็นธรรมที่งามโดยรอบ จึงงามในเบื้องต้นด้วยบาทแรก งามในท่ามกลางด้วยบาทที่สองและสาม งามในที่สุดด้วยบาทสุดท้าย พระสูตรที่มีอนุสนธิเดียว งามในเบื้องต้นด้วยนิทาน งามในที่สุดด้วยนิคม งามในท่ามกลางด้วยส่วนที่เหลือ พระสูตรที่มีอนุสนธิหลายอย่าง งามในเบื้องต้นด้วยอนุสนธิแรก งามในที่สุดด้วยอนุสนธิสุดท้าย งามในท่ามกลางด้วยอนุสนธิที่เหลือ Api ca sanidānauppattittā ādikalyāṇaṃ, veneyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya ca hetudāharaṇayuttato ca majjhekalyāṇaṃ, sotūnaṃ saddhāpaṭilābhajananena nigamanena ca pariyosānakalyāṇaṃ. อนึ่ง งามในเบื้องต้นเพราะมีนิทานและเหตุเกิด งามในท่ามกลางเพราะเหมาะสมแก่เวไนยสัตว์ เพราะอรรถไม่วิปริต และเพราะประกอบด้วยเหตุและอุทาหรณ์ งามในที่สุดเพราะทำให้ผู้ฟังได้ศรัทธา และเพราะมีนิคม Sakalo hi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo. Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇo. Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo. แท้จริง ธรรมแห่งพระศาสนาทั้งหมด งามในเบื้องต้นด้วยศีลอันเป็นประโยชน์ของตน งามในท่ามกลางด้วยสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล งามในที่สุดด้วยนิพพาน หรืองามในเบื้องต้นด้วยศีลและสมาธิ งามในท่ามกลางด้วยวิปัสสนาและมรรค งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน หรืองามในเบื้องต้นด้วยการตรัสรู้ชอบของพระพุทธเจ้า งามในท่ามกลางด้วยความเป็นธรรมดีของพระธรรม งามในที่สุดด้วยการปฏิบัติชอบของพระสงฆ์ หรืองามในเบื้องต้นด้วยอภิสัมโพธิที่พึงบรรลุโดยผู้ปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้นเมื่อได้ฟังธรรมนั้น งามในท่ามกลางด้วยปัจเจกโพธิ งามในที่สุดด้วยสาวกโพธิ Suyyamāno cesa nīvaraṇavikkhambhanato bhavanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjiyamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇameva āvahatīti majjhekalyāṇo, tathāpaṭipanno (pārā. aṭṭha. 1.1) ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇoti. อนึ่ง ธรรมนี้เมื่อถูกฟัง ย่อมนำมาซึ่งความงามด้วยการฟัง เพราะข่มนิวรณ์ได้ จึงงามในเบื้องต้น เมื่อถูกปฏิบัติ ย่อมนำมาซึ่งความงามด้วยการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งสุขแห่งสมถะและวิปัสสนา จึงงามในท่ามกลาง และผู้ปฏิบัติอย่างนั้น เมื่อผลแห่งการปฏิบัติสำเร็จแล้ว ย่อมนำมาซึ่งความงามด้วยผลแห่งการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้คงที่ จึงงามในที่สุด ดังนี้ Yaṃ panesa bhagavā dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, nānānayehi dīpeti. Taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ. Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ. Atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ[Pg.22]. Dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ. Dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato sarikkhakajanappasādakanti sātthaṃ. Saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ. Uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassa abhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ. Apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงธรรมนั้น ย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์คือพระศาสนาและพรหมจรรย์คือมรรค ทรงแสดงด้วยนัยต่างๆ ธรรมนั้นประกอบด้วยอรรถ เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถตามสมควร ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ประกอบด้วยอรรถ เพราะประกอบด้วยการชี้แจง การประกาศ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น และการบัญญัติบทแห่งอรรถ ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะถึงพร้อมด้วยอักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และการแสดง ประกอบด้วยอรรถ เพราะมีความลึกซึ้งแห่งอรรถและความลึกซึ้งแห่งการแทงตลอด ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะมีความลึกซึ้งแห่งธรรมและความลึกซึ้งแห่งการแสดง ประกอบด้วยอรรถ เพราะเป็นวิสัยแห่งอรรถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะเป็นวิสัยแห่งธรรมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ประกอบด้วยอรรถ เพราะเป็นที่รู้แจ้งของบัณฑิต และเป็นที่เลื่อมใสของชนผู้มีปัญญา ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะเป็นที่น่าเชื่อถือ และเป็นที่เลื่อมใสของชนผู้เป็นโลกิยะ ประกอบด้วยอรรถ เพราะมีอัธยาศัยลึกซึ้ง ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะมีบทที่ตื้น บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะไม่มีสิ่งที่พึงนำเข้ามา จึงบริบูรณ์โดยความเป็นทั้งหมด บริสุทธิ์ เพราะไม่มีสิ่งที่พึงนำออกไป จึงบริสุทธิ์โดยความเป็นผู้ไม่มีโทษ Api ca – paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ. Pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca parisuddhaṃ. Sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato, tesañca cariyabhāvato brahmacariyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.1). อนึ่ง ประกอบด้วยอรรถ เพราะความชัดเจนแห่งการบรรลุด้วยการปฏิบัติ ประกอบด้วยพยัญชนะ เพราะความชัดเจนแห่งคัมภีร์ด้วยปริยัติ บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะประกอบด้วยขันธ์แห่งธรรม ๕ ประการ มีศีลเป็นต้น บริสุทธิ์ เพราะไม่มีอุปกิเลส เพราะดำเนินไปเพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้น และเพราะไม่เกี่ยวข้องด้วยอามิสของโลก เป็นพรหมจรรย์ เพราะถูกสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ เพราะอันท่านผู้ประเสริฐผู้เป็นพรหมแล้วพึงประพฤติ และเพราะเป็นจริยาของท่านเหล่านั้น Evaṃ pariyattidhammaṃ dassetvā idāni lokuttaradhammaṃ dassetuṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’ti āha. Sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme dassetvā nibbattitalokuttaraṃ dassetuṃ ‘‘nibbānañcā’’ti āha. Nibbānagāminiñca paṭipadanti pubbabhāgasīlasamādhivipassanādhammañca kittayissāmi. เมื่อแสดงปริยัติธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงโลกุตรธรรม จึงตรัสว่า "สติปัฏฐาน ๔" เมื่อแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการแล้ว เพื่อแสดงโลกุตรธรรมที่เกิดขึ้น จึงตรัสว่า "และนิพพาน" และเราจักสรรเสริญปฏิปทาอันเป็นไปสู่นิพพาน คือธรรมอันเป็นส่วนเบื้องต้น ได้แก่ ศีล สมาธิ และวิปัสสนา Dukkhe diṭṭheti dukkhasacce sarasalakkhaṇena diṭṭhe dukkhasaccaṃ pakāsessāmi. Samudayādīsupi eseva nayo. ในคำว่า "เห็นทุกข์" นั้น เราจักประกาศทุกขสัจจะที่ถูกเห็นด้วยลักษณะเฉพาะของตนในทุกขสัจจะ แม้ในสมุทัยเป็นต้น ก็นัยนี้แล 23. Tañcāhaṃ abhinandāmīti taṃ vuttappakāradhammajotakaṃ tava vacanaṃ ahaṃ patthayāmi. Dhammamuttamanti tañca dhammamuttamaṃ abhinandāmi. ๒๓. ในคำว่า "และเราย่อมยินดีในธรรมนั้น" นั้น เราปรารถนาคำของท่านอันส่องธรรมมีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั้น ในคำว่า "ธรรมอันสูงสุด" นั้น เราย่อมยินดีในธรรมอันสูงสุดนั้น Tattha mahato tamokāyassa padālananti mahato avijjārāsissa chedanaṃ. Aniccalakkhaṇavasena esī. Dukkhalakkhaṇavasena gavesī. Anattalakkhaṇavasena samantato pariyesī. Mahato vipallāsassa pabhedananti mahantassa asubhe subhantiādidvādasavidhassa vipallāsassa bhedanaṃ. Mahato taṇhāsallassa abbahananti mahantassa antotudanaṭṭhena taṇhākaṇṭakassa luñcanaṃ. Diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhananti diṭṭhiyeva abbocchinnappavattito saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭo, tassa diṭṭhisaṅghāṭassa nivattanaṃ. Mānadhajassa pātananti ussitaṭṭhena unnatilakkhaṇassa mānaddhajassa pātanaṃ. Abhisaṅkhārassa vūpasamanti puññādiabhisaṅkhārassa upasamanaṃ. Oghassa nittharaṇanti vaṭṭe osīdāpanassa kāmoghādioghassa [Pg.23] nittharaṇaṃ nikkhamanaṃ. Bhārassa nikkhepananti rūpādipañcakkhandhabhārassa khipanaṃ chaḍḍanaṃ. Saṃsāravaṭṭassa upacchedanti khandhādipaṭipāṭisaṃsāravaṭṭassa hetunassanena ucchijjanaṃ. Santāpassa nibbāpananti kilesasantāpassa nibbutiṃ. Pariḷāhassa paṭipassaddhanti kilesapariḷāhassa vūpasamaṃ paṭipassambhanaṃ. Dhammadhajassa ussāpananti navavidhalokuttaradhammassa ussāpetvā ṭhapanaṃ. Paramatthaṃ amataṃ nibbānanti uttamaṭṭhena paramatthaṃ. Natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ. Kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ. Saṃsāradukkhapaṭipakkhabhūtattā nibbutanti nibbānaṃ. Natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ. ในบทนั้น คำว่า “การทำลายกองความมืดใหญ่” คือ การตัดกองอวิชชาใหญ่. แสวงหาโดยความเป็นอนิจจลักษณะ. ค้นหาโดยความเป็นทุกขลักษณะ. เสาะหาโดยรอบโดยความเป็นอนัตตลักษณะ. คำว่า “การทำลายวิปลาสใหญ่” คือ การทำลายวิปลาส 12 อย่าง มีการสำคัญว่าไม่งามว่างามเป็นต้น. คำว่า “การถอนลูกศรคือตัณหาใหญ่” คือ การถอนหนามคือตัณหาใหญ่ ซึ่งเสียดแทงอยู่ภายใน. คำว่า “การคลายเครื่องรัดคือทิฏฐิ” คือ ทิฏฐินั่นแหละเป็นเครื่องรัด เพราะเป็นไปติดต่อกันไม่ขาดสาย การคลายเครื่องรัดคือทิฏฐินั้น. คำว่า “การทำให้ตกไปซึ่งธงคือมานะ” คือ การทำให้ตกไปซึ่งธงคือมานะ ซึ่งมีลักษณะสูงเด่นเพราะยกขึ้น. คำว่า “การสงบสังขาร” คือ การสงบสังขารมีบุญเป็นต้น. คำว่า “การข้ามโอฆะ” คือ การข้าม การออกไปจากโอฆะมีกามโอฆะเป็นต้น ซึ่งทำให้จมอยู่ในวัฏฏะ. คำว่า “การวางภาระ” คือ การทิ้ง การสละภาระคือขันธ์ 5 มีรูปเป็นต้น. คำว่า “การตัดวัฏฏะแห่งสังสาระ” คือ การตัดวัฏฏะแห่งสังสาระอันเป็นลำดับของขันธ์เป็นต้น ด้วยการดับเหตุ. คำว่า “การดับความเร่าร้อน” คือ ความดับแห่งความเร่าร้อนคือกิเลส. คำว่า “การระงับความกระวนกระวาย” คือ การสงบ การระงับความกระวนกระวายคือกิเลส. คำว่า “การยกธงธรรมขึ้น” คือ การยกโลกุตรธรรม 9 อย่างขึ้นตั้งไว้. คำว่า “ปรมัตถ์ อมตะ นิพพาน” คือ ปรมัตถ์โดยอรรถว่าสูงสุด. ไม่มีความตายที่ชื่อว่ามรณะของสิ่งนี้ จึงชื่อว่าอมตะ. เป็นยาแก้พิษกิเลส จึงชื่อว่าอมตะ. เป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ในสังสาระ จึงชื่อว่านิพพาน. ไม่มีเครื่องร้อยรัดที่ชื่อว่าตัณหาในสิ่งนี้ จึงชื่อว่านิพพาน. Mahesakkhehi sattehīti mahānubhāvehi sakkādīhi sattehi. Pariyesitoti pariyiṭṭho. Kahaṃ devadevoti devānaṃ atidevo kuhiṃ. Kahaṃ narāsabhoti uttamapuriso. คำว่า “โดยสัตว์ผู้มีศักดิ์ใหญ่” คือ โดยสัตว์ผู้มีอานุภาพมาก มีท้าวสักกะเป็นต้น. คำว่า “อันแสวงหาแล้ว” คือ อันแสวงหาแล้ว. คำว่า “พระเทวเทพอยู่ที่ไหน” คือ พระผู้เป็นอติเทพของเหล่าเทพอยู่ที่ไหน. คำว่า “พระนราสภอยู่ที่ไหน” คือ พระบุรุษผู้สูงสุดอยู่ที่ไหน. 24. Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataddhā vuccati. Adhoti atītaddhā. Tiriyañcāpi majjheti paccuppannaddhā. Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇanti etesu uddhādīsu taṇhañca diṭṭhinivesanañca abhisaṅkhāraviññāṇañca panudehi. Panuditvā ca bhave na tiṭṭheti evaṃ sante duvidhepi bhave na tiṭṭheyya. Evaṃ tāva panujjasaddassa panudehīti imasmiṃ atthavikappe sambandho. Panuditvāti etasmiṃ pana atthavikappe bhave na tiṭṭheti ayameva sambandho. Etāni nandīnivesanaviññāṇāni panuditvā duvidhepi bhave na tiṭṭheyyāti. ๒๔. ในบทว่า “เบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวางท่ามกลาง” นี้ คำว่า “เบื้องบน” หมายถึง อนาคตกาล. คำว่า “เบื้องล่าง” คือ อดีตกาล. คำว่า “เบื้องขวางท่ามกลาง” คือ ปัจจุบันกาล. คำว่า “ละนันทิและนิวาสะ และวิญญาณ” ในกาลมีเบื้องบนเป็นต้นเหล่านั้น ท่านจงละตัณหาและทิฏฐิอันเป็นที่ตั้ง และวิญญาณอันเป็นสังขาร. คำว่า “และละแล้วไม่ตั้งอยู่ในภพ” คือ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงไม่ตั้งอยู่ในภพทั้งสองอย่าง. ความสัมพันธ์ในอรรถวิกัลป์นี้ว่า “ท่านจงละ” เป็นความสัมพันธ์ของคำว่า “ปนุชชะ” (ละ). ส่วนในอรรถวิกัลป์นี้ว่า “ละแล้ว” ความสัมพันธ์ก็คือ “ไม่ตั้งอยู่ในภพ” นั่นเอง. คือ ละนันทิ นิวาสะ และวิญญาณเหล่านี้แล้ว พึงไม่ตั้งอยู่ในภพทั้งสองอย่าง. Sahokāsavasena devaloko uddhaṃ. Apāyaloko adho. Manussaloko majjhe. Tattha kusalā dhammāti apāyaṃ muñcitvā upari paṭisandhidānato kusalā dhammā uddhanti vuccanti. Akusalā dhammā apāyesu paṭisandhidānato adhoti. Tadubhayavimuttattā abyākatā dhammā tiriyañcāpi majjheti vuccanti. Sabboparivasena arūpadhātu uddhaṃ. Sabbaadhovasena kāmadhātu adho. Tadubhayantaravasena rūpadhātu majjhe. Kāyacittābādhakhananavasena sukhā vedanā uddhaṃ. Dukkhamanavasena dukkhā vedanā adho. Adukkhamasukhā vedanā majjhe. Attabhāvavasena paricchedaṃ dassento ‘‘uddhanti uddhaṃ pādatalā’’tiādimāha. Tattha uddhaṃ pādatalāti pādatalato upari. Adho kesamatthakāti kesamatthakato adho. Majjheti dvinnaṃ antaraṃ. โดยความเป็นไปพร้อมด้วยโอกาส เทวโลกอยู่เบื้องบน. อบายโลกอยู่เบื้องล่าง. มนุษยโลกอยู่ท่ามกลาง. ในบทนั้น คำว่า “กุศลธรรม” คือ กุศลธรรมชื่อว่า “เบื้องบน” เพราะให้ปฏิสนธิเบื้องบน พ้นจากอบาย. อกุศลธรรมชื่อว่า “เบื้องล่าง” เพราะให้ปฏิสนธิในอบาย. อัพยากตธรรมชื่อว่า “เบื้องขวางท่ามกลาง” เพราะพ้นจากทั้งสองอย่างนั้น. โดยความเป็นเบื้องบนทั้งหมด อรูปธาตุอยู่เบื้องบน. โดยความเป็นเบื้องล่างทั้งหมด กามธาตุอยู่เบื้องล่าง. โดยความเป็นระหว่างกลางของทั้งสองอย่างนั้น รูปธาตุอยู่ท่ามกลาง. โดยความเป็นเครื่องขุดทำลายความเจ็บป่วยทางกายและใจ สุขเวทนาอยู่เบื้องบน. โดยความเป็นสภาพที่ย่ำยี ทุกขเวทนาอยู่เบื้องล่าง. อทุกขมสุขเวทนาอยู่ท่ามกลาง. เมื่อแสดงการกำหนดโดยความเป็นอัตภาพ จึงกล่าวคำมีว่า “เบื้องบน คือ เบื้องบนจากฝ่าเท้า” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “เบื้องบนจากฝ่าเท้า” คือ เหนือจากฝ่าเท้า. คำว่า “เบื้องล่างจากปลายผม” คือ ต่ำกว่าปลายผม. คำว่า “ท่ามกลาง” คือ ระหว่างของสองอย่าง. Puññābhisaṅkhārasahagataṃ [Pg.24] viññāṇanti terasavidhapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti dvādasavidhaapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti catubbidhaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ kammaviññāṇaṃ. Nujjāti khipa. Panujjāti atīva khipa. Nudāti luñca. Panudāti atīva luñca. Pajahāti chaḍḍehi. Vinodehīti dūraṃ karohi. คำว่า “วิญญาณที่สหรคตด้วยปุญญาภิสังขาร” คือ กรรมวิญญาณที่ประกอบด้วยปุญญาภิสังขาร 13 อย่าง. คำว่า “วิญญาณที่สหรคตด้วยอปุญญาภิสังขาร” คือ กรรมวิญญาณที่ประกอบด้วยอปุญญาภิสังขาร 12 อย่าง. คำว่า “วิญญาณที่สหรคตด้วยอาเนญชาภิสังขาร” คือ กรรมวิญญาณที่สหรคตด้วยอาเนญชาภิสังขาร 4 อย่าง. คำว่า “นุชชะ” (ขับไป) คือ จงขับไป. คำว่า “ปนุชชะ” (ขับไปอย่างยิ่ง) คือ จงขับไปอย่างยิ่ง. คำว่า “นุท” (ถอน) คือ จงถอน. คำว่า “ปนุท” (ถอนอย่างยิ่ง) คือ จงถอนอย่างยิ่ง. คำว่า “ปชหะ” (ละ) คือ จงละ. คำว่า “วิโนเทหิ” (บรรเทา) คือ จงทำให้ห่างไกล. Kammabhavañcāti puññābhisaṅkhāracetanāva. Paṭisandhikañca punabbhavanti paṭisandhiyā rūpādipunabbhavañca. Pajahanto paṭhamamaggena, vinodento dutiyamaggena, byantī karonto tatiyamaggena, anabhāvaṃ gamento catutthamaggena. Kammabhave na tiṭṭheyyāti puññādiabhisaṅkhāre na tiṭṭheyya. คำว่า “และกรรมภพ” คือ เจตนาอันเป็นปุญญาภิสังขารนั่นเอง. คำว่า “และปฏิสนธิอันเป็นภพใหม่” คือ ภพใหม่มีรูปเป็นต้นอันเกิดจากปฏิสนธิ. ละด้วยมรรคที่ 1, บรรเทาด้วยมรรคที่ 2, ทำให้สิ้นไปด้วยมรรคที่ 3, ทำให้ไม่มีด้วยมรรคที่ 4. คำว่า “ไม่พึงตั้งอยู่ในกรรมภพ” คือ ไม่พึงตั้งอยู่ในสังขารมีบุญเป็นต้น. 25. Etāni vinodetvā bhave atiṭṭhanto eso – evaṃ vihārīti gāthā. Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane, imasmiṃyeva vā attabhāve. Imissā gāthāya niddeso uttānatthova. ๒๕. คาถาที่ว่า “ผู้นั้นบรรเทาสิ่งเหล่านี้แล้ว ไม่ตั้งอยู่ในภพ เป็นผู้มีปกติอยู่อย่างนี้”. ในบทนั้น คำว่า “ในโลกนี้แหละ” คือ ในพระศาสนานี้แหละ หรือในอัตภาพนี้แหละ. การพรรณนาคาถานี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. 26. Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti ettha anūpadhīkanti nibbānaṃ, taṃ sandhāya bhagavantaṃ ālapanto āha – ‘‘sukittitaṃ gotamanūpadhīka’’nti. ๒๖. ในบทว่า “พระโคดมผู้ไม่มีอุปธิ ตรัสดีแล้ว” นี้ คำว่า “ไม่มีอุปธิ” คือ นิพพาน, เมื่อกล่าวถึงนิพพานนั้น จึงกล่าวถึงพระผู้มีพระภาคว่า “พระโคดมผู้ไม่มีอุปธิ ตรัสดีแล้ว”. Niddese kilesā cāti upatāpanaṭṭhena rāgādayo kilesā ca rāsaṭṭhena vipākabhūtā pañcakkhandhā ca kusalādiabhisaṅkhārā cetanā ca ‘‘upadhī’’ti vuccanti kathīyanti. Upadhippahānaṃ tadaṅgappahānena, upadhivūpasamaṃ vikkhambhanappahānena, upadhipaṭinissaggaṃ samucchedappahānena upadhipaṭipassaddhaṃ phalenāti. ในบทพรรณนานั้น กิเลสมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า “อุปธิ” เพราะเป็นเครื่องยังสัตว์ให้เร่าร้อน และขันธ์ 5 อันเป็นวิบาก ชื่อว่า “อุปธิ” เพราะเป็นกอง และเจตนาอันเป็นสังขารมีกุศลเป็นต้น ก็ชื่อว่า “อุปธิ” ดังนี้. การละอุปธิด้วยตทังคปหาน, การสงบอุปธิด้วยวิกขัมภนปหาน, การสละอุปธิด้วยสมุจเฉทปหาน, การระงับอุปธิด้วยผล. 27. Na kevalaṃ dukkhameva pahāsi – te cāpīti gāthā. Tattha aṭṭhitanti sakkaccaṃ, sadā vā. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ namassāmi. Sameccāti upagantvā. Nāgāti bhagavantaṃ ālapanto āha. ๒๗. ไม่เพียงละทุกข์ได้เท่านั้น – บทคาถาว่า ‘เต จาปิ’ (แม้เหล่านั้นด้วย). ในบทนั้น คำว่า ‘อัฏฐิตัง’ คือโดยเคารพ หรือเสมอไป. คำว่า ‘ตัง ตัง นมัสสามิ’ คือเพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงนอบน้อมท่านนั้น. คำว่า ‘สเมจจะ’ คือเข้าไปถึง. คำว่า ‘นาคา’ คือกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาค. Niddese sameccāti jānitvā, ekato hutvā vā. Abhisameccāti paṭivijjhitvā. Samāgantvāti sammukhā hutvā. Abhisamāgantvāti samīpaṃ gantvā. Sammukhāti sammukhe. Āguṃ na karotīti pāpaṃ na karoti. ในนิทเทส คำว่า ‘สเมจจะ’ คือรู้แล้ว หรือเป็นอันเดียวกัน. คำว่า ‘อภิสเมจจะ’ คือแทงตลอดแล้ว. คำว่า ‘สมาคันตวา’ คือเป็นผู้เผชิญหน้าแล้ว. คำว่า ‘อภิสมาคันตวา’ คือเข้าไปใกล้แล้ว. คำว่า ‘สัมมุขา’ คือต่อหน้า. คำว่า ‘อาคุง น กโรติ’ คือไม่ทำบาป. 28. Idāni naṃ bhagavā ‘‘addhā hi bhagavā pahāsi dukkha’’nti evaṃ tena brāhmaṇena viditopi attānaṃ anupanetvāva pahīnadukkhena puggalena ovadanto [Pg.25] ‘‘yaṃ brāhmaṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – yaṃ taṃ abhijānanto ‘‘ayaṃ bāhitapāpattā brāhmaṇo, vedehi gatattā vedagū, kiñcanābhāvā akiñcano, kāmesu ca bhavesu ca asattattā kāmabhave asatto’’ti jaññā jāneyyāsi. Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho. ๒๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาค แม้ทรงทราบว่าพราหมณ์นั้นรู้แล้วอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคละทุกข์ได้แล้วโดยแท้’ ก็ไม่ทรงนำพระองค์เข้าไป (เปรียบเทียบ) แต่ทรงโอวาทด้วยบุคคลผู้มีทุกข์อันละได้แล้ว จึงตรัสพระคาถาว่า ‘ยัง พฺราหฺมณ’ (พราหมณ์ใด). อรรถแห่งพระคาถานั้นคือ – พราหมณ์ใดที่ท่านพึงรู้ พึงทราบว่า ‘ผู้นี้เป็นพราหมณ์เพราะมีบาปอันกำจัดแล้ว, เป็นผู้ถึงเวทเพราะถึงแล้วด้วยเวททั้งหลาย, เป็นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวลเพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวล, เป็นผู้ไม่ติดข้องในกามภพเพราะไม่ติดข้องในกามทั้งหลายและภพทั้งหลาย’. ผู้นั้นแลข้ามโอฆะนี้ได้แล้วโดยแท้ เป็นผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว ไม่มีกิเลสเครื่องขัดข้อง ไม่มีกังขา. Niddese rāgakiñcananti rāgapalibodhaṃ. Dosakiñcanantiādipi eseva nayo. Kāmoghaṃ tiṇṇo anāgāmimaggena. Bhavoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Diṭṭhoghaṃ tiṇṇo sotāpattimaggena. Avijjoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Saṃsārapathaṃ tiṇṇo kusalākusalakammappabhedenāti. Uttiṇṇo paṭhamamaggena. Nittiṇṇo dutiyamaggena. Atikkanto tatiyamaggena. Samatikkanto catutthamaggena.Vītivatto phalena. ในนิทเทส คำว่า ‘ราคกิญจนะ’ คือเครื่องกังวลคือราคะ. แม้คำว่า ‘โทสกิญจนะ’ เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ผู้ข้ามกามโอฆะได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค. ผู้ข้ามภวโอฆะได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค. ผู้ข้ามทิฏฐิโอฆะได้แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค. ผู้ข้ามอวิชชาโอฆะได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค. ผู้ข้ามทางแห่งสังสารวัฏอันมีกรรมดีและกรรมชั่วเป็นประเภทได้แล้ว. ‘อุตติณโณ’ คือข้ามพ้นแล้วด้วยมรรคที่หนึ่ง. ‘นิตติณโณ’ คือข้ามพ้นแล้วด้วยมรรคที่สอง. ‘อติกกันโต’ คือล่วงพ้นแล้วด้วยมรรคที่สาม. ‘สมติกกันโต’ คือก้าวล่วงแล้วด้วยมรรคที่สี่. ‘วีติวัตโต’ คือล่วงพ้นแล้วด้วยผล. 29. Kiñca bhiyyo – vidvā ca yoti gāthā. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane, attabhāve vā. Visajjāti vosajjitvā. ๒๙. อนึ่ง ยิ่งไปกว่านั้น – บทคาถาว่า ‘วิทวา จ โย’ (ผู้ใดเป็นบัณฑิตด้วย). ในบทนั้น คำว่า ‘อิธ’ คือในพระศาสนานี้ หรือในอัตภาพนี้. คำว่า ‘วิสัชชา’ คือสละแล้ว. Niddese sajjanti muñcanaṃ. Visajjanti vosajjanaṃ. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. ในนิทเทส คำว่า ‘สัชชติ’ คือการปล่อย. คำว่า ‘วิสัชชติ’ คือการสละ. ที่เหลือทั้งหมดก็ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดนั่นเอง. และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็เป็นไปเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจุลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายเมตตคูมาณวกสูตรนิทเทส จบแล้ว. 5. Dhotakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๕. คำอธิบายโธตกมาณวกสูตรนิทเทส 30. Pañcame dhotakasutte – vācābhikaṅkhāmīti vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sikkhe nibbānamattanoti attano rāgādīnaṃ nibbānatthāya adhisīlādīni sikkheyya. Niddese apubbaṃ natthi. ๓๐. ในโธตกสูตรที่ ๕ – คำว่า ‘วาจาภิกังขามิ’ คือข้าพเจ้าปรารถนาวาจา. คำว่า ‘สิกเข นิพพานมัตตโน’ คือพึงศึกษาอธิศีลเป็นต้น เพื่อความดับราคะเป็นต้นของตน. ในนิทเทส ไม่มีเนื้อความที่ยังไม่เคยกล่าวถึง. 31. ๓๑. Itoti mama mukhato. คำว่า ‘อิโต’ คือจากพระโอษฐ์นี้. Niddese ātappanti kilesatāpanaṃ. Ussāhanti asaṅkocaṃ. Ussoḷhīnti balavavīriyaṃ. Thāmanti asithilaṃ. Dhitinti dhāraṇaṃ. Vīriyaṃ karohīti parakkamaṃ karohi. Chandaṃ janehīti ruciṃ uppādehi. ในนิทเทส คำว่า ‘อาตัปปัง’ คือการเผากิเลส. คำว่า ‘อุสสาหัง’ คือความไม่หดหู่. คำว่า ‘อุสโสฬหี’ คือความเพียรอันมีกำลัง. คำว่า ‘ถามัง’ คือความไม่ย่อหย่อน. คำว่า ‘ธิติ’ คือการทรงไว้. คำว่า ‘วิริยัง กโรหิ’ คือจงทำความเพียร. คำว่า ‘ฉันทัง ชเนหิ’ คือจงยังความพอใจให้เกิดขึ้น. 32. Evaṃ [Pg.26] vutte attamano dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno kathaṃkathāpamokkhaṃ yācanto ‘‘passāmaha’’nti gāthamāha. Tattha passāmahaṃ devamanussaloketi passāmi ahaṃ devamanussaloke. Taṃ taṃ namassāmīti taṃ evarūpaṃ taṃ namassāmi. Pamuñcāti pamocehi. ๓๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกะผู้มีใจยินดี สรรเสริญพระผู้มีพระภาค ขอให้พ้นจากความสงสัย จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘ปัสสามหัง’ (ข้าพเจ้าเห็น). ในบทนั้น คำว่า ‘ปัสสามหัง เทวมนุสสโลเก’ คือข้าพเจ้าเห็นในเทวโลกและมนุษยโลก. คำว่า ‘ตัง ตัง นมัสสามิ’ คือข้าพเจ้านอบน้อมท่านผู้มีลักษณะเช่นนั้น. คำว่า ‘ปมุญจ’ คือจงปลดเปลื้อง. Niddese paccekabuddhāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ pāṭiyekkaṃ catusaccaṃ sayameva buddhā paṭivedhappattāti paccekabuddhā. Sīhasīhoti achambhitaṭṭhena sīhānaṃ atisīho. Nāganāgoti nikkilesaṭṭhena, mahantaṭṭhena vā nāgānaṃ atināgo. Gaṇigaṇīti gaṇavantānaṃ atīva gaṇavā. Munimunīti ñāṇavantānaṃ atīva ñāṇavā. Rājarājāti uttamarājā. Muñca manti mocehi maṃ. Pamuñca manti nānāvidhena muñcehi maṃ. Mocehi manti sithilaṃ karohi maṃ. Pamocehi manti atīva sithilaṃ karohi maṃ. Uddhara manti maṃ saṃsārapaṅkā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi. Samuddhara manti sammā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi maṃ. Vuṭṭhāpehīti vicikicchāsallato apanetvā visuṃ karaṇavasena uṭṭhāpehi. ในนิทเทส คำว่า ‘ปัจเจกพุทธะ’ คือพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ โดยลำพังเฉพาะอารมณ์นั้นๆ ด้วยพระองค์เอง. คำว่า ‘สีหสีโห’ คือเป็นยอดแห่งราชสีห์โดยความเป็นผู้ไม่สะทกสะท้าน. คำว่า ‘นาคนาโค’ คือเป็นยอดแห่งนาคโดยความเป็นผู้ไม่มีกิเลส หรือโดยความเป็นผู้ยิ่งใหญ่. คำว่า ‘คณิคณี’ คือเป็นผู้มีหมู่ยิ่งกว่าผู้มีหมู่ทั้งหลาย. คำว่า ‘มุนิมุนี’ คือเป็นผู้มีญาณยิ่งกว่าผู้มีญาณทั้งหลาย. คำว่า ‘ราชราชา’ คือพระราชาผู้สูงสุด. คำว่า ‘มุญจ มัง’ คือจงปล่อยข้าพเจ้า. คำว่า ‘ปมุญจ มัง’ คือจงปล่อยข้าพเจ้าด้วยประการต่างๆ. คำว่า ‘โมเจหิ มัง’ คือจงทำให้ข้าพเจ้าคลาย. คำว่า ‘ปโมเจหิ มัง’ คือจงทำให้ข้าพเจ้าคลายอย่างยิ่ง. คำว่า ‘อุทธร มัง’ คือจงยกข้าพเจ้าขึ้นจากเปือกตมแห่งสังสารวัฏแล้วตั้งไว้บนบก. คำว่า ‘สมุทธร มัง’ คือจงยกข้าพเจ้าขึ้นโดยชอบแล้วตั้งไว้บนบก. คำว่า ‘วุฏฐาเปหิ’ คือจงยกขึ้นโดยการนำออกจากลูกศรคือวิจิกิจฉาแล้วทำให้เป็นอิสระ. 33. Athassa bhagavā attādhīnameva kathaṃkathāpamokkhaṃ oghataraṇamukhena dassento ‘‘nāha’’nti gāthamāha. Tattha nāhaṃ sahissāmīti ahaṃ na sahissāmi na sakkomi. Na vāyamissāmīti vuttaṃ hoti. Pamocanāyāti pamocetuṃ. Kathaṃkathinti sakaṅkhaṃ. Taresīti tareyyāsi. ๓๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการพ้นจากความสงสัยซึ่งเป็นของที่ขึ้นอยู่กับตนเอง โดยทางแห่งการข้ามโอฆะ จึงตรัสพระคาถาว่า ‘นาหัง’ (เราไม่). ในบทนั้น คำว่า ‘นาหัง สหิสสามิ’ คือเราไม่ทนได้ ไม่สามารถ. หมายความว่า เราไม่พยายาม. คำว่า ‘ปโมจนาย’ คือเพื่อจะปลดเปลื้อง. คำว่า ‘กถังกถิง’ คือผู้มีความสงสัย. คำว่า ‘ตเรสี’ คือพึงข้าม. Niddese na īhāmīti payogaṃ na karomi. Na samīhāmīti atīva payogaṃ na karomi. Assaddhe puggaleti ratanattaye saddhāvirahite puggale. Acchandiketi maggaphalatthaṃ rucivirahite. Kusīteti samādhivirahite. Hīnavīriyeti nibbīriye. Appaṭipajjamāneti paṭipattiyā na paṭipajjamāne. ในนิทเทส คำว่า ‘น อีหามิ’ คือเราไม่ทำความพยายาม. คำว่า ‘น สมีหามิ’ คือเราไม่ทำความพยายามอย่างยิ่ง. คำว่า ‘อัสสัทเธ ปุคคเล’ คือในบุคคลผู้ปราศจากศรัทธาในพระรัตนตรัย. คำว่า ‘อัจฉันทิเก’ คือผู้ปราศจากความพอใจเพื่อมรรคผล. คำว่า ‘กุสีเต’ คือผู้ปราศจากสมาธิ. คำว่า ‘หีนวิริเย’ คือผู้ไม่มีความเพียร. คำว่า ‘อัปปฏิปัชชมาเน’ คือผู้ไม่ปฏิบัติด้วยการปฏิบัติ. 34. Evaṃ vutte attamanataro dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno anusāsaniṃ yācanto ‘‘anusāsa brahme’’ti gāthamāha. Tattha brahmeti seṭṭhavacanametaṃ. Tena bhagavantaṃ āmantayamāno āha ‘‘anusāsa brahme’’ti. Vivekadhammanti sabbasaṅkhāravivekaṃ nibbānadhammaṃ. Abyāpajjamānoti nānappakārakaṃ anāpajjamāno. Idheva santoti idheva samāno. Asitoti anissito. ๓๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกะผู้มีใจยินดียิ่ง สรรเสริญพระผู้มีพระภาค ขอคำสั่งสอน จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘อนุสาส พรหม’ (ข้าแต่พรหม ขอจงทรงสั่งสอน). ในบทนั้น คำว่า ‘พรหม’ นี้เป็นคำเรียกผู้ประเสริฐ. โธตกะจึงเรียกพระผู้มีพระภาคว่า ‘อนุสาส พรหม’ (ข้าแต่พรหม ขอจงทรงสั่งสอน). คำว่า ‘วิเวกธัมมัง’ คือพระนิพพานธรรมอันเป็นความสงัดจากสังขารทั้งปวง. คำว่า ‘อัพยาปัชชมาโน’ คือไม่ถึงความเดือดร้อนด้วยประการต่างๆ. คำว่า ‘อิเธว สันโต’ คือเป็นผู้มีอยู่ในโลกนี้เอง. คำว่า ‘อสิโต’ คือเป็นผู้ไม่อาศัย. 35-7. Ito [Pg.27] parā dve gāthā mettagūsutte vuttanayā eva. Kevalañhi tattha dhammaṃ, idha santinti ayaṃ viseso. Tatiyagāthāyapi pubbaḍḍhaṃ tattha vuttanayameva. Aparaḍḍhe saṅgoti sajjanaṭṭhānaṃ, laggananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. คาถาสองบทถัดจากนี้ มีนัยที่กล่าวไว้ในเมตตคูสูตรนั่นเอง. มีข้อแตกต่างกันเพียงว่า ในเมตตคูสูตรใช้คำว่า ‘ธัมมัง’ (ธรรม) แต่ในที่นี้ใช้คำว่า ‘สันติง’ (ความสงบ). แม้ครึ่งแรกของคาถาที่สามก็มีนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นเหมือนกัน. ในครึ่งหลัง คำว่า ‘สังโค’ คือที่สำหรับติดข้อง หมายความว่า การติดข้อง. ที่เหลือทั้งหมดก็ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอด และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็เป็นไปเช่นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจุลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Dhotakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายโธตกมาณวกสูตรนิทเทส จบแล้ว 6. Upasīvamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๖. คำอธิบายอุปสีวมาณวกสูตรนิทเทส 38. Chaṭṭhe upasīvasutte – mahantamoghanti mahantaṃ oghaṃ. Anissitoti puggalaṃ vā dhammaṃ vā anallīno. No visahāmīti na sakkomi. Ārammaṇanti nissayaṃ. Yaṃ nissitoti yaṃ dhammaṃ vā puggalaṃ vā nissito. ๓๘. ในอุปสีวสูตรที่ ๖ บทว่า มหนฺตโมฆํ (ห้วงน้ำใหญ่) คือ ห้วงน้ำใหญ่. บทว่า อนิสฺสิโต (ไม่พึ่งพิง) คือ ไม่ติดข้องในบุคคลหรือธรรม. บทว่า โน วิสหามิ (ไม่สามารถ) คือ ไม่สามารถ. บทว่า อารมฺมณํ (อารมณ์) คือ ที่พึ่ง. บทว่า ยํ นิสฺสิโต (พึ่งพิงสิ่งใด) คือ พึ่งพิงธรรมหรือบุคคลใด. Niddese kāmoghanti anāgāmimaggena kāmoghaṃ. Arahattamaggena bhavoghaṃ. Sotāpattimaggena diṭṭhoghaṃ. Arahattamaggena avijjoghaṃ tareyyaṃ. Sakyakulā pabbajitoti bhagavato uccākulaparidīpanavasena vuttaṃ. Ālambaṇanti avattharitvā ṭhānaṃ. Nissayanti allīyanaṃ. Upanissayanti apassayanaṃ. ในนิทเทส บทว่า กาโมฆํ (ห้วงคือกาม) คือ ห้วงคือกามด้วยอนาคามิมรรค. ห้วงคือภพด้วยอรหัตตมรรค. ห้วงคือทิฏฐิด้วยโสดาปัตติมรรค. พึงข้ามห้วงคืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรค. บทว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต (บวชจากศากยสกุล) ตรัสไว้โดยเป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นผู้บวชจากตระกูลสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า อาลมฺพณํ (เครื่องยึดหน่วง) คือ ที่ตั้งโดยไม่ทับถม. บทว่า นิสฺสยํ (ที่พึ่ง) คือ การติดข้อง. บทว่า อุปนิสฺสยํ (ที่อาศัย) คือ การพึ่งพิง. 39. Idāni yasmā brāhmaṇo ākiñcaññāyatanalābhī tañca santampi nissayaṃ na jānāti. Tenassa bhagavā tañca nissayaṃ uttariñca niyyānapathaṃ dassento ‘‘ākiñcañña’’nti gāthamāha. Tattha pekkhamānoti taṃ ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā vuṭṭhahitvā ca aniccādivasena passamāno. Natthīti nissāyāti taṃ ‘‘natthi kiñcī’’ti pavattaṃ samāpattiṃ ārammaṇaṃ katvā. Tarassu oghanti tato pabhuti pavattāya vipassanāya yathānurūpaṃ catubbidhampi oghaṃ tarassu. Kathāhīti kathaṃkathāhi. Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti rattindivaṃ nibbānaṃ vibhūtaṃ katvā passa. Etenassa diṭṭhadhammasukhavihāraṃ kathesi. ๓๙. บัดนี้ เพราะพราหมณ์ผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น ไม่รู้จักที่พึ่งอันสงบนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงที่พึ่งนั้นและทางเครื่องออกอันยิ่งขึ้นไปแก่พราหมณ์นั้น จึงตรัสพระคาถาว่า ‘อากิญจัญญะ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เปกฺขมาโน (พิจารณาอยู่) คือ ผู้มีสติเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัติแล้วพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า นตฺถีติ นิสฺสาย (อาศัยว่าไม่มีอะไร) คือ ทำสมาบัติที่ดำเนินไปว่า ‘ไม่มีอะไร’ นั้นให้เป็นอารมณ์. บทว่า ตรสฺสุ โอฆํ (จงข้ามห้วงน้ำ) คือ จงข้ามห้วงน้ำทั้ง ๔ อย่างตามสมควรด้วยวิปัสสนาที่ดำเนินไปตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป. บทว่า กถาหิ (ด้วยความสงสัย) คือ ด้วยความสงสัยทั้งหลาย. บทว่า ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหภิปสฺส (จงเห็นความสิ้นตัณหาทั้งกลางวันกลางคืน) คือ จงเห็นพระนิพพานให้ปรากฏทั้งกลางวันกลางคืน. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงทิฏฐธัมมสุขวิหารแก่พราหมณ์นั้น. Niddese [Pg.28] taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti ākāsālambaṇaṃ katvā pavattamahaggataviññāṇaṃ abhāveti abhāvaṃ gameti. Vibhāvetīti vividhā abhāvaṃ gameti. Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti. Natthi kiñcīti passatīti antamaso bhaṅgamattampissa natthīti passati. ในนิทเทส บทว่า ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ (ทำให้วิญญาณนั้นไม่มี) คือ ทำให้วิญญาณอันเป็นมหัคคตะที่ดำเนินไปโดยมีอากาสเป็นอารมณ์นั้นไม่มี ทำให้ถึงความไม่มี. บทว่า วิภาเวติ (ทำให้ปราศจาก) คือ ทำให้ถึงความไม่มีโดยประการต่างๆ. บทว่า อนฺตรธาเปติ (ทำให้หายไป) คือ ทำให้ถึงความไม่ปรากฏ. บทว่า นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสติ (เห็นว่าไม่มีอะไร) คือ เห็นว่าแม้เพียงความแตกดับก็ไม่มีแก่สิ่งนั้น. 40. Idāni ‘‘kāme pahāyā’’ti sutvā vikkhambhanavasena attanā pahīne kāme sampassamāno ‘‘sabbesū’’ti gāthamāha. Tattha hitvā maññanti aññaṃ tato heṭṭhā chabbidhampi samāpattiṃ hitvā. Saññāvimokkhe parameti sattasu saññāvimokkhesu uttame ākiñcaññāyatane. Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti so puggalo tattha ākiñcaññāyatanabrahmaloke avigacchamāno tiṭṭheyya nūti pucchati. ๔๐. บัดนี้ พราหมณ์นั้นได้ฟังว่า ‘ละกามแล้ว’ จึงพิจารณากามที่ตนละได้แล้วด้วยการข่มไว้ จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘สพฺเพสุ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า หิตฺวา มญฺญํ (ละอย่างอื่น) คือ ละสมาบัติ ๖ อย่างอื่นที่ต่ำกว่านั้น. บทว่า สญฺญาวิมกฺเข ปรเม (ในวิโมกข์อันเป็นยอดแห่งสัญญา) คือ ในอากิญจัญญายตนะอันเป็นยอดในสัญญา ๗ อย่าง. บทว่า ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี (ผู้นั้นจะพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะนั้นโดยไม่เคลื่อนไปหรือ) คือ ถามว่า บุคคลนั้นจะพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นโดยไม่เคลื่อนไปหรือ. Niddese aviccamānoti aviyujjamāno. Avigacchamānoti viyogaṃ anāpajjamāno. Anantaradhāyamānoti antaradhānaṃ anāpajjamāno. Aparihāyamānoti anantarā parihānaṃ anāpajjamāno. ในนิทเทส บทว่า อวิจฺจมาโน (ไม่พรากจากไป) คือ ไม่แยกจากไป. บทว่า อวิคจฺฉมาโน (ไม่จากไป) คือ ไม่ถึงความพลัดพราก. บทว่า อนนฺตรธายมาโน (ไม่หายไป) คือ ไม่ถึงความอันตรธาน. บทว่า อปริหายมาโน (ไม่เสื่อมไป) คือ ไม่ถึงความเสื่อมไปในภายหลัง. 41-2. Athassa bhagavā saṭṭhikappasahassamattakaṃyeva ṭhānaṃ anujānanto catutthaṃ gāthamāha. Evaṃ tassa tattha ṭhānaṃ sutvā idānissa sassatucchedabhāvaṃ pucchanto ‘‘tiṭṭhe ce’’ti gāthamāha. Tattha pūgampi vassānanti anekasaṅkhyampi vassānaṃ, gaṇanarāsinti attho. ‘‘Pūgampi vassānī’’tipi pāṭho. Tattha vibhattibyattayena sāmivacanassa paccattavacanaṃ kātabbaṃ, pūganti vā etassa bahūnīti attho vattabbo. ‘‘Pūgānī’’ti vāpi paṭhanti, purimapāṭhoyeva sabbasundaro. Tattheva so sīti siyā vimuttoti so puggalo tatthevākiñcaññāyatane nānādukkhehi vimutto sītibhāvappatto bhaveyya, nibbānappatto sassato hutvā tiṭṭheyyāti adhippāyo. Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti ‘‘udāhu tathāvidhassa viññāṇaṃ anupādāya parinibbāyeyyā’’ti ucchedaṃ pucchati, ‘‘paṭisandhiggahaṇatthaṃ vāpi bhaveyyā’’ti paṭisandhimpi tassa pucchati. ๔๑-๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตที่ตั้งอยู่เพียง ๖๐,๐๐๐ กัปเท่านั้น จึงตรัสพระคาถาที่ ๔. พราหมณ์นั้นได้ฟังที่ตั้งอยู่ของตนในอากิญจัญญายตนะนั้นแล้ว บัดนี้จึงถามถึงความเป็นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิของตน จึงกล่าวพระคาถาว่า ‘ติฏฺเฐ เจ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปูคํปิ วสฺสานํ (แม้หลายปี) คือ หลายปีเป็นจำนวนมาก หมายถึง กองแห่งการนับ. อีกนัยหนึ่งก็มีบทว่า ‘ปูคํปิ วสฺสานี’. ในบทนั้น พึงทำฉัฏฐีวิภัตติให้เป็นปฐมาวิภัตติ หรือพึงกล่าวอรรถว่า ‘ปูคํ’ นี้คือ ‘มาก’. อีกนัยหนึ่งก็อ่านว่า ‘ปูคานิ’ แต่บทอ่านก่อนหน้านั้นดีที่สุด. บทว่า ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโต (ผู้นั้นจะพึงเป็นผู้สงบพ้นแล้วในอากิญจัญญายตนะนั้นหรือ) คือ บุคคลนั้นจะพึงเป็นผู้พ้นจากทุกข์ต่างๆ ในอากิญจัญญายตนะนั้น ได้ถึงความสงบ ได้ถึงพระนิพพาน เป็นสัสสตทิฏฐิแล้วตั้งอยู่หรือ นี้เป็นอธิบาย. บทว่า จเวถ วิญฺญาณํ ตถา วิธสฺส (วิญญาณของผู้นั้นจะพึงเคลื่อนไปหรือ) คือ ถามถึงอุจเฉททิฏฐิว่า ‘หรือว่าวิญญาณของผู้นั้นจะพึงปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทาน’ และถามถึงปฏิสนธิของผู้นั้นว่า ‘หรือว่าจะพึงมีการถือปฏิสนธิ’. Tassa viññāṇaṃ caveyyāti tassa ākiñcaññāyatane uppannassa viññāṇaṃ cutiṃ pāpuṇeyya. Ucchijjeyyāti ucchedaṃ bhaveyya. Vinasseyyāti vināsaṃ pāpuṇeyya. Na bhaveyyāti abhāvaṃ gameyya. Upapannassāti paṭisandhivasena upapannassa. บทว่า ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย (วิญญาณของผู้นั้นจะพึงเคลื่อนไป) คือ วิญญาณที่เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะของผู้นั้นจะพึงถึงความจุติ. บทว่า อุจฺฉิชฺเชยฺย (จะพึงขาดสูญ) คือ จะพึงเป็นอุจเฉท. บทว่า วินสฺเสยฺย (จะพึงพินาศ) คือ จะพึงถึงความพินาศ. บทว่า น ภเวยฺย (จะพึงไม่มี) คือ จะพึงถึงความไม่มี. บทว่า อุปปนฺนสฺส (ของผู้เข้าถึงแล้ว) คือ ของผู้เข้าถึงแล้วด้วยปฏิสนธิ. 43. Athassa [Pg.29] bhagavā ucchedasassataṃ anupagamma tatthupapannassa ariyasāvakassa anupādāya parinibbānaṃ dassento ‘‘accī yathā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti evaṃ tattha uppanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha catutthamaggaṃ nibbattetvā dhammakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādānibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ ‘‘khattiyo vā brāhmaṇo vā’’ti evamādikaṃ. ๔๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ ทรงแสดงอนุปาทาปรินิพพานของพระอริยสาวกผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะนั้น จึงตรัสพระคาถาว่า ‘อจฺจี ยถา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถํ ปเลติ (ย่อมถึงความดับ) คือ ย่อมถึงความดับ. บทว่า น อุเปติ สงฺขํ (ย่อมไม่ถึงการนับ) คือ ย่อมไม่ถึงการเรียกขานว่า ‘ไปสู่ทิศชื่อโน้น’. บทว่า เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต (มุนีผู้พ้นจากนามกายแล้วอย่างนี้) คือ พระเสกขมุนีผู้เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะนั้น พ้นจากรูปกายมาแต่เดิมแล้วโดยปกติ เมื่อยังจตุตถะมรรคให้เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะนั้น เพราะรู้แจ้งธรรมกายแล้ว จึงพ้นจากนามกายอีก เป็นผู้พ้นแล้วทั้งสองส่วน เป็นพระขีณาสพแล้ว ย่อมถึงความดับอันชื่อว่าอนุปาทาปรินิพพาน ย่อมไม่ถึงการนับว่า ‘เป็นกษัตริย์หรือพราหมณ์’ เป็นต้นอย่างนี้. Niddese khittāti calitā. Ukkhittāti aticalitā. Nunnāti papphoṭiyā. Paṇunnāti dūrīkatā. Khambhitāti paṭikkamāpitā. Vikkhambhitāti na santike katā. ในนิทเทส บทว่า ขิตฺตา (ถูกซัดไป) คือ ถูกทำให้ไหว. บทว่า อุกฺขิตฺตา (ถูกยกขึ้น) คือ ถูกทำให้ไหวอย่างยิ่ง. บทว่า นุนฺนา (ถูกผลักไป) คือ ถูกขับไล่. บทว่า ปณุนฺนา (ถูกผลักไปอย่างแรง) คือ ถูกทำให้ห่างไกล. บทว่า ขมฺภิตา (ถูกยับยั้ง) คือ ถูกทำให้ถอยกลับ. บทว่า วิกฺขมฺภิตา (ถูกข่มไว้) คือ ถูกทำให้ไม่อยู่ใกล้. 44. Idāni ‘‘atthaṃ paletī’’ti sutvā tassa yoniso atthamasallakkhento ‘‘atthaṅgato so’’ti gāthamāha. Tassattho – so atthaṅgato udāhu natthi, udāhu ve sassatiyā sassatabhāvena arogo avipariṇāmadhammo soti evaṃ taṃ me munī sādhu byākarohi. Kiṃkāraṇā? Tathā hi te vidito esa dhammoti. ๔๔. บัดนี้ เมื่อได้ยินว่า "ย่อมถึงซึ่งความดับ" จึงพิจารณาความดับนั้นโดยแยบคาย แล้วกล่าวคาถาว่า "เขาดับแล้ว" ความแห่งคาถานั้นคือ "เขาดับแล้ว หรือว่าไม่มี หรือว่าเขาเป็นผู้ไม่มีโรค มีสภาพไม่แปรผันด้วยความเป็นของเที่ยงแท้ตลอดไป" ขอท่านมุนีจงอธิบายเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยดีเถิด เพราะเหตุไร? เพราะธรรมนั้นเป็นที่รู้แจ้งของท่านแล้ว. Niddese niruddhoti nirodhaṃ patto. Ucchinnoti ucchinnasantāno. Vinaṭṭhoti vināsaṃ patto. ในนิเทศบทว่า "นิรุทโธ" คือถึงซึ่งความดับ. บทว่า "อุจฉินโน" คือมีกระแสถูกตัดขาดแล้ว. บทว่า "วินัฏโฐ" คือถึงซึ่งความพินาศ. 45. Athassa bhagavā tathā avattabbataṃ dassento ‘‘atthaṅgatassā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṅgatassāti anupādāparinibbutassa. Na pamāṇamatthīti rūpādipamāṇaṃ natthi. Yena naṃ vajjunti yena rāgādinā naṃ vadeyyuṃ. Sabbesu dhammesūti sabbesu khandhādidhammesu. ๔๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นผู้ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น จึงตรัสคาถาว่า "อัตถังคะตัสสะ" ในคาถานั้น บทว่า "อัตถังคะตัสสะ" คือผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพาน. บทว่า "น ปะมาณะมัตถิ" คือไม่มีประมาณมีรูปเป็นต้น. บทว่า "เยนะ นัง วัชชุนติ" คือด้วยราคะเป็นต้นใด พึงกล่าวถึงท่านนั้น. บทว่า "สัพเพสุ ธัมเมสุ" คือในธรรมทั้งปวงมีขันธ์เป็นต้น. Niddese adhivacanāni cāti sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakotiādayo hi vacanamattaṃyeva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma. Adhivacanānaṃ pathā adhivacanapathā nāma. ‘‘Abhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ niddhāritvā sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma. Niruttīnaṃ pathā niruttipathā nāma. ‘‘Takko vitakko saṅkappo’’ti [Pg.30] (dha. sa. 7) evaṃ tena tena pakārena paññāpanato paññatti nāma. Paññattīnaṃ pathā paññattipathā (dha. sa. aṭṭha. 101-108) nāma. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. ในนิเทศ บทว่า "อธิวจนานิ จ" คือคำว่า "สิริวัฑฒโก" (ผู้เจริญด้วยสิริ) "ธนวัฑฒโก" (ผู้เจริญด้วยทรัพย์) เป็นต้น ย่อมเป็นอธิวจนะ (คำเรียกชื่อ) ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยเพียงคำพูดเท่านั้น. ทางแห่งอธิวจนะชื่อว่า อธิวจนปถะ. บทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงชื่อว่าสังขาร" (สํ. ส. 3.79) คำพูดที่กล่าวโดยการกำหนดและมีเหตุอย่างนี้ ชื่อว่า นิรุตติ (คำอธิบาย). ทางแห่งนิรุตติชื่อว่า นิรุตติปถะ. บทว่า "ตักกะ วิตักกะ สังกัปปะ" (ธ. ส. 7) การบัญญัติด้วยอาการนั้นๆ อย่างนี้ ชื่อว่า ปัญญัติ (บัญญัติ). ทางแห่งปัญญัติชื่อว่า ปัญญัตติปถะ (ธ. ส. อ. 101-108). ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadisova dhammābhisamayo ahosīti. อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดเช่นกัน และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมก็เป็นไปเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจุลลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Upasīvamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายจุลลนิทเทสแห่งอุปสีวมาณวสูตร จบแล้ว. 7. Nandamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๗. คำอธิบายจุลลนิทเทสแห่งนันทมาณวสูตร 46. Sattame nandasutte – paṭhamagāthāyattho – loke khattiyādayojanā ājīvakanigaṇṭhādike sandhāya ‘‘santi loke munayo’’ti vadanti. Tayidaṃ kathaṃsūti kiṃ nu kho te samāpattiñāṇādinā ñāṇena upapannattā ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, evaṃvidhaṃ nu vadanti, udāhu ve nānappakārakena lūkhajīvitasaṅkhātena jīvitenūpapannanti. ๔๖. ในนันทสูตรที่ ๗ – ความแห่งคาถาแรกคือ – ชนทั้งหลายมีกษัตริย์เป็นต้นในโลก ย่อมกล่าวถึงอาชีวกและนิครนถ์เป็นต้นว่า "มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก" คำกล่าวนี้เป็นอย่างไรหนอ? พวกเขาเรียกมุนีว่า "ผู้ประกอบด้วยญาณ" เพราะประกอบด้วยญาณมีสมาบัติญาณเป็นต้นอย่างนั้น หรือว่าพวกเขาเรียกอย่างนั้น หรือว่าพวกเขาประกอบด้วยชีวิตที่หยาบกระด้างนานาประการ. Niddese aṭṭhasamāpattiñāṇena vāti paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattisampayuttañāṇena vā. Pañcābhiññāñāṇena vāti pubbenivāsādijānanañāṇena vā. ในนิเทศ บทว่า "อัฏฐะสะมาปัตติญาเณนะ วา" คือด้วยญาณที่ประกอบด้วยสมาบัติ ๘ มีปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า "ปัญจาภิญญาญาเณนะ วา" คือด้วยญาณที่รู้แจ้งบุพเพนิวาสเป็นต้น. 47. Athassa bhagavā tadubhayampi paṭikkhipitvā muniṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha. ๔๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้น แล้วทรงแสดงมุนี จึงตรัสคาถาว่า "นะ ทิฏฐิยา" (ไม่ด้วยทิฏฐิ). 48. Idāni ‘‘diṭṭhādīhi suddhī’’ti vadantānaṃ vāde kaṅkhāpahānatthaṃ ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Tattha anekarūpenāti kotūhalamaṅgalādināpi. Tattha yatā carantāti tattha sakkāyadiṭṭhiyā guttā viharantā. ๔๘. บัดนี้ เพื่อขจัดความสงสัยในวาทะของชนผู้กล่าวว่า "ความบริสุทธิ์ด้วยทิฏฐิเป็นต้น" จึงถามว่า "เย เกจิเม" (ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งเหล่านี้). ในบทนั้น บทว่า "อะเนกะรูเปนะ" คือด้วยอาการหลายอย่าง แม้ด้วยความอยากรู้อยากเห็นและมงคลเป็นต้น. บทว่า "ตัตถะ ยะตา จะรันติ" คือชนผู้คุ้มครองตนด้วยสักกายทิฏฐิในที่นั้นๆ ย่อมอยู่. 49. Athassa tathā suddhiabhāvaṃ dīpento bhagavā catutthaṃ gāthamāha. ๔๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความไม่มีความบริสุทธิ์อย่างนั้น จึงตรัสคาถาที่ ๔. 50. Evaṃ ‘‘nātariṃsū’’ti sutvā idāni yo atari, taṃ sotukāmo ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Athassa bhagavā oghatiṇṇamukhena jātijarātiṇṇe dassento chaṭṭhaṃ gāthamāha. ๕๐. อย่างนี้ เมื่อได้ยินว่า "ยังไม่ข้ามพ้น" บัดนี้ ผู้ใคร่จะฟังถึงผู้ที่ข้ามพ้นแล้ว จึงถามว่า "เย เกจิเม". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงผู้ข้ามพ้นชาติและชรา โดยนัยแห่งผู้ข้ามพ้นโอฆะ จึงตรัสคาถาที่ ๖. 51. Tattha [Pg.31] nivutāti ovuṭā pariyonaddhā. Ye sīdhāti ye su idha, ettha ca su-iti nipātamattaṃ. Taṇhaṃ pariññāyāti tīhi pariññāhi taṇhaṃ parijānitvā. Sesaṃ sabbattha pubbe vuttanayattā pākaṭameva. ๕๑. ในบทนั้น บทว่า "นิวุตา" คือถูกปกคลุม ถูกห่อหุ้ม. บทว่า "เย สีธา" คือชนเหล่าใดในโลกนี้, ในที่นี้คำว่า "สุ" เป็นเพียงนิบาต. บทว่า "ตัณหัง ปะริญญายะ" คือกำหนดรู้ตัณหาด้วยปริญญา ๓. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ก่อน. 52. Evaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pana nando bhagavato bhāsitaṃ abhinandamāno etābhinandāmīti gāthamāha. Idhāpi ca pubbe vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. ๕๒. อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงจบพระธรรมเทศนาโดยมีพระอรหัตเป็นยอด และเมื่อจบพระธรรมเทศนา พระนันทะก็ชื่นชมพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงกล่าวคาถาว่า "เอตาภินันทามิ" (ข้าพเจ้าขอชื่นชม). ในที่นี้ การตรัสรู้ธรรมก็เป็นไปเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Nandamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาเนื้อความแห่งนันทมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว. 8. Hemakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๘. การพรรณนาเนื้อความแห่งเหมกมาณวสูตรนิทเทส 53. Aṭṭhame hemakasutte – ye me pubbe viyākaṃsūti ye bāvariādayo pubbe mayhaṃ sakaṃ laddhiṃ viyākaṃsu. Huraṃ gotamasāsanāti gotamasāsanato pubbataraṃ. Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ kāmavitakkādivaḍḍhanaṃ. ๕๓. ในเหมกสูตรที่ ๘ – บทว่า "เย เม ปุพเพ วิยากังสุ" คือชนเหล่าใดมีพาวรีเป็นต้น ได้แสดงลัทธิของตนแก่ข้าพเจ้ามาก่อน. บทว่า "หุรัง โคตะมะสาสะนา" คือก่อนพระศาสนาของพระโคดม. บทว่า "สัพพัง ตัง ตักกะวัฑฒะนัง" คือทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องเพิ่มพูนวิตกมีกามวิตกเป็นต้น. Ye caññe tassa ācariyāti ye ca aññe tassa bāvariyassa ācāre sikkhāpakā ācariyā. Te sakaṃ diṭṭhinti te ācariyā attano diṭṭhiṃ. Sakaṃ khantinti attano khamanaṃ. Sakaṃ rucinti attano rocanaṃ. Vitakkavaḍḍhananti kāmavitakkādivitakkānaṃ uppādanaṃ punappunaṃ pavattanaṃ. Saṅkappavaḍḍhananti kāmasaṅkappādīnaṃ vaḍḍhanaṃ. Imāni dve padāni sabbasaṅgāhikavasena vuttāni. Idāni kāmavitakkādike sarūpato dassetuṃ ‘‘kāmavitakkavaḍḍhana’’ntiādinā nayena navavitakke dassesi. บทว่า "เย จัญเญ ตัสสะ อาจริยา" คืออาจารย์เหล่าอื่นของพาวรีนั้น ผู้สอนอาจาระ. บทว่า "เต สะกัง ทิฏฐิง" คืออาจารย์เหล่านั้นย่อมแสดงทิฏฐิของตน. บทว่า "สะกัง ขันติง" คือความอดทนของตน. บทว่า "สะกัง รุจิง" คือความชอบใจของตน. บทว่า "วิตักกะวัฑฒะนัง" คือการเกิดขึ้นซ้ำๆ ซึ่งวิตกมีกามวิตกเป็นต้น. บทว่า "สังกัปปะวัฑฒะนัง" คือการเพิ่มพูนซึ่งสังกัปปะมีกามสังกัปปะเป็นต้น. บททั้งสองนี้กล่าวไว้โดยรวมทั้งหมด. บัดนี้ เพื่อแสดงกามวิตกเป็นต้นโดยสภาพ จึงแสดงวิตก ๙ อย่างโดยนัยมี "กามวิตกวัฑฒะนัง" เป็นต้น. 54. Taṇhānigghātananti taṇhāvināsanaṃ. ๕๔. บทว่า "ตัณหานิคฆาตะนัง" คือการทำลายตัณหา. 55-6. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto ‘‘idhā’’ti gāthādvayamāha. Tattha etadaññāya ye satāti etaṃ nibbānaṃ padamaccutaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753) nayena vipassantā anupubbena jānitvā ye kāyānupassanāsatiādīhi [Pg.32] satā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti viditadhammattā diṭṭhadhammā ca rāgādinibbānena ca abhinibbutā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. ๕๕-๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมนั้น จึงตรัสคาถาสองบทว่า "อิทา" (ในโลกนี้). ในบทนั้น บทว่า "เอตะทัญญายะ เย สะตา" คือชนเหล่าใดผู้มีสติ ได้รู้แจ้งบทแห่งนิพพานอันไม่จุติ (ไม่เคลื่อน) นี้โดยลำดับ ด้วยการเห็นแจ้งโดยนัยมี "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" เป็นต้น (ธ.ป. 277; เถรคาถา 676; คาถา 753) และผู้มีสติด้วยกายานุปัสสนาสติเป็นต้น. บทว่า "ทิฏฐะธัมมาภินิพพุตา" คือผู้มีธรรมอันรู้แจ้งแล้ว เพราะเป็นผู้รู้ธรรม และผู้ดับกิเลสแล้วด้วยนิพพานมีราคะเป็นต้น. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมก็ได้มีเช่นเดียวกับครั้งก่อนนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Hemakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาเนื้อความแห่งเหมกมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว. 9. Todeyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๙. การพรรณนาเนื้อความแห่งโตเทยยมาณวสูตรนิทเทส 57. Navame todeyyasutte – vimokkho tassa kīdisoti tassa kīdiso vimokkho icchitabboti pucchati. ๕๗. ในโตเทยยสูตรที่ ๙ บทว่า "วิโมกโข ตัสสะ กีทิโส" ถามว่า วิโมกข์ของเขานั้นเป็นอย่างไร คือวิโมกข์ของเขานั้นพึงปรารถนาอย่างไร. 58. Idānissa aññavimokkhābhāvaṃ dassento bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha vimokkho tassa nāparoti tassa añño vimokkho natthi. ๕๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความที่วิโมกข์อื่นของเขานั้นไม่มี จึงตรัสพระคาถาที่ ๒ ในพระคาถานั้น บทว่า "วิโมกโข ตัสสะ นาปะโร" คือวิโมกข์อื่นของเขานั้นไม่มี. 59. Evaṃ ‘‘taṇhakkhayo eva vimokkho’’ti vuttepi tamatthaṃ asallakkhento ‘‘nirāsaso so uda āsasāno’’ti puna pucchati. Tattha uda paññakappīti udāhu samāpattiñāṇādinā ñāṇena taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappayati. ๕๙. แม้เมื่อตรัสว่า "ความสิ้นตัณหานั่นแหละเป็นวิโมกข์" อย่างนี้แล้ว เขาก็ยังไม่กำหนดหมายความหมายนั้น จึงถามอีกว่า "นิราสะโส โส อุทะ อาสะสาโน" (เขาเป็นผู้ไม่มีความหวัง หรือมีความหวัง). ในบทนั้น บทว่า "อุทะ ปัญญากัปปี" คือหรือว่าย่อมกำหนดตัณหากัปปะหรือทิฏฐิกัปปะด้วยญาณมีสมาบัติญาณเป็นต้น. 60. Athassa bhagavā taṃ ācikkhanto catutthaṃ gāthamāha. Tattha kāmabhaveti kāme ca bhave ca. ๖๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบอกความนั้นแก่เขา จึงตรัสพระคาถาที่ ๔ ในบทว่า "กามภะเว" นั้น คือในกามและในภพ. Rūpe nāsīsatīti catusamuṭṭhānike rūpārammaṇe chandarāgavasena na pattheti. Saddhādīsupi eseva nayo. Palibodhaṭṭhena rāgo eva kiñcanaṃ rāgakiñcanaṃ madanaṭṭhena vā. Dosakiñcanādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. บทว่า "รูเป นาสีสะติ" คือไม่ปรารถนาในอารมณ์คือรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ ด้วยอำนาจฉันทราคะ แม้ในสัททะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ราคะนั่นแหละชื่อว่ากิเลสเครื่องกังวล เพราะอรรถว่าเครื่องกังวล หรือเพราะอรรถว่าเครื่องมัวเมา แม้ในโทสกิเลสเครื่องกังวลเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ข้อที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมก็ได้มีเช่นเดียวกับครั้งก่อนนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Todeyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาเนื้อความแห่งโตเทยยมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว. 10. Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑๐. การพรรณนาเนื้อความแห่งกัปปมาณวสูตรนิทเทส 61. Dasame [Pg.33] kappasuttaniddese – majjhe sarasminti purimapacchimakoṭipaññāṇābhāvato majjhabhūte saṃsāreti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatanti tiṭṭhamānānaṃ. Yathāyidaṃ nāparaṃ siyāti yathā idaṃ dukkhaṃ puna na bhaveyya. ๖๑. ในกัปปสูตรนิทเทสที่ ๑๐ บทว่า "มัชเฌ สะรัส๎มิง" คือมีคำอธิบายว่า ในสังสารวัฏอันเป็นท่ามกลาง เพราะไม่มีการกำหนดรู้ที่สุดเบื้องต้นและที่สุดเบื้องปลาย บทว่า "ติฏฐะตัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ บทว่า "ยะถายิทัง นาปะรัง สิยา" คือโดยประการที่ทุกข์นี้ไม่พึงมีอีก. Āgamananti pubbantato idhāgamanaṃ. Gamananti ito paralokagamanaṃ. Gamanāgamananti tadubhayavasena vuttaṃ. Kālanti maraṇakālaṃ. Gatīti nibbatti. Bhavābhavoti bhavato bhavo. Cuti cāti bhavato cavanañca. Upapatti cāti cutassa upapatti ca. Nibbatti cāti pātubhāvo ca. Bhedo cāti khandhabhedo ca. Jāti cāti jananañca. Jarā cāti hāni ca. Maraṇañcāti jīvitindriyassa cāgo ca. Purimāpi koṭi na paññāyatīti pubbāpi koṭi natthi na saṃvijjati. Tathā pacchimāpi koṭi. บทว่า "อาคะมะนัง" คือการมาสู่โลกนี้จากที่สุดเบื้องต้น บทว่า "คะมะนัง" คือการไปสู่ปรโลกจากโลกนี้ บทว่า "คะมะนาคะมะนัง" คือกล่าวโดยความเป็นทั้งสองอย่างนั้น บทว่า "กาลัง" คือกาลแห่งความตาย บทว่า "คะติ" คือการอุบัติ บทว่า "ภะวาภะโว" คือภพน้อยภพใหญ่ บทว่า "จุติ จะ" คือการเคลื่อนจากภพ บทว่า "อุปะปัตติ จะ" คือการเข้าถึงของสัตว์ผู้จุติแล้ว บทว่า "นิพพัตติ จะ" คือการปรากฏขึ้น บทว่า "เภโท จะ" คือความแตกแห่งขันธ์ บทว่า "ชาติ จะ" คือการเกิด บทว่า "ชะรา จะ" คือความเสื่อม บทว่า "มะระณัญจะ" คือการสละชีวิตินทรีย์ บทว่า "ปุริมาปิ โกฏิ นะ ปัญญายะติ" คือที่สุดเบื้องต้นก็ไม่มี ไม่ปรากฏ แม้ที่สุดเบื้องปลายก็เช่นนั้น. Ettakā jātiyoti etaparamā jātiyo. Vaṭṭaṃ vattīti saṃsārapavatti. Tato paraṃ na vattatīti tato uddhaṃ nappavattati. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi na saṃvijjati. Hi-iti nipāto. Anamataggoyanti ayaṃ saṃsāro aviditaggo. บทว่า "เอตตะกา ชาติโย" คือชาติมีประมาณเท่านี้ บทว่า "วัฏฏัง วัตตี" คือการเป็นไปแห่งสังสารวัฏ บทว่า "ตะโต ปะรัง นะ วัตตะติ" คือจากนั้นไปเบื้องบนย่อมไม่เป็นไป บทว่า "เหวัง นัตถิ" คืออย่างนี้ไม่มี ไม่ปรากฏ บทว่า "หิ" เป็นนิบาต บทว่า "อะนะมะตัคโคยัง" คือสังสารวัฏนี้มีที่สุดอันรู้ไม่ได้. Avijjānīvaraṇānanti avijjāya āvaritānaṃ. Taṇhāsaṃyojanānanti kāmarāgasaṅkhātataṇhābandhanabaddhānaṃ. Sandhāvatanti kāmadhātuyā punappunaṃ dhāvantānaṃ. Saṃsaratanti rūpārūpadhātuyā saṃsarantānaṃ. Dukkhaṃ paccanubhūtanti kāyikacetasikadukkhaṃ anubhūtaṃ vinditaṃ. Tibbanti bahalaṃ. Byasananti avaḍḍhi vināso. Kaṭasī vaḍḍhitāti susānavaḍḍhitaṃ. Alamevāti yuttameva. Sabbasaṅkhāresūti tebhūmakasaṅkhāresu. Nibbinditunti ukkaṇṭhituṃ. Virajjitunti virāgaṃ uppādetuṃ. Vimuccitunti mocetuṃ. Vaṭṭaṃ vattissatīti saṃsārapavattaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ anāgate pavattissati. Tato paraṃ na vattissatīti tato uddhaṃ anāgate saṃsārapavattaṃ nappavattissati. Jātibhayeti jātiṃ paṭicca uppajjanakabhaye. Jarābhayādīsupi eseva nayo. บทว่า "อะวิชชานีวะระณานัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกอวิชชากั้นไว้ บทว่า "ตัณหาสังโยชะนานัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกเครื่องผูกคือตัณหาอันนับว่าเป็นกามราคะผูกไว้ บทว่า "สันธาวะตัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้แล่นไปในกามธาตุบ่อยๆ บทว่า "สังสะระตัง" คือของสัตว์ทั้งหลายผู้ท่องเที่ยวไปในรูปธาตุและอรูปธาตุ บทว่า "ทุกขัง ปัจจะนุภูตัง" คือได้เสวย ได้ประสบทุกข์ทางกายและทางใจ บทว่า "ติพพัง" คือมาก บทว่า "พะยะสะนัง" คือความไม่เจริญ ความพินาศ บทว่า "กะฏะสี วัฑฒิตา" คือป่าช้าอันสัตว์ทำให้เจริญแล้ว บทว่า "อะละเมวะ" คือสมควรแท้ บทว่า "สัพพะสังขาเรสุ" คือในสังสารวัฏอันเป็นไปในภูมิ ๓ บทว่า "นิพพินทิตุง" คือเพื่อเบื่อหน่าย บทว่า "วิรัชชิตุง" คือเพื่อยังวิราคะให้เกิดขึ้น บทว่า "วิมุจจิตุง" คือเพื่อหลุดพ้น บทว่า "วัฏฏัง วัตติสสะติ" คือสังสารวัฏอันเป็นไปในภูมิ ๓ จักเป็นไปในอนาคต บทว่า "ตะโต ปะรัง นะ วัตติสสะติ" คือจากนั้นไปเบื้องบน สังสารวัฏจักไม่เป็นไปในอนาคต บทว่า "ชาติภะเย" คือในภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชาติ แม้ในภัยคือชราเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. 62-3. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto uparūparigāthāyo abhāsi. Dutiyagāthā vuttatthāyeva. Tatiyagāthāya akiñcananti kiñcanapaṭipakkhaṃ. Anādānanti ādānapaṭipakkhaṃ, kiñcanādānavūpasamanti vuttaṃ hoti. Anāparanti aparapaṭibhāgadīpavirahitaṃ, seṭṭhanti vuttaṃ hoti. ๖๒-๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ความนั้นแก่เขา จึงตรัสพระคาถาทั้งหลายเบื้องบน พระคาถาที่ ๒ มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในพระคาถาที่ ๓ บทว่า "อะกิญจะนัง" คือตรงกันข้ามกับกิเลสเครื่องกังวล บทว่า "อะนาทานัง" คือตรงกันข้ามกับความยึดมั่น คือมีคำอธิบายว่า ความสงบระงับกิเลสเครื่องกังวลและความยึดมั่น บทว่า "อะนาปะรัง" คือปราศจากเกาะอื่นที่เปรียบกันได้ คือมีคำอธิบายว่า ประเสริฐ. 64. Catutthagāthāya [Pg.34] na te mārassa paddhagūti te mārassa paddhacarā paricārikā sissā na honti. ๖๔. ในพระคาถาที่ ๔ บทว่า "นะ เต มารัสสะ ปัทธะคู" คือชนเหล่านั้นไม่เป็นผู้เที่ยวไปตามหลัง ไม่เป็นผู้บำเรอ ไม่เป็นศิษย์ของมาร. Mahājanaṃ pāse niyojetvā māretīti māro. Akusalakamme niyuttattā kaṇho. Chasu devalokesu adhipatittā adhipati. Akusalānaṃ dhammānaṃ antaṃ gatattā antagū. Pāpajanaṃ na muñcatīti namuci. Sativippavāsappamattapuggalānaṃ ñātakoti pamattabandhu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. ชื่อว่า มาร เพราะผูกชนหมู่มากไว้ในบ่วงแล้วฆ่า ชื่อว่า กัณหะ เพราะประกอบในอกุศลกรรม ชื่อว่า อธิบดี เพราะเป็นใหญ่ในเทวโลก ๖ ชั้น ชื่อว่า อันตกู เพราะถึงที่สุดแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า นมุจิ เพราะไม่ปล่อยชนผู้มีบาป ชื่อว่า ปมัตตพันธุ เพราะเป็นญาติของบุคคลผู้ประมาท ผู้มีสติเลื่อนลอย ข้อที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadisova dhammābhisamayo ahosīti. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมก็ได้มีเช่นเดียวกับครั้งก่อนนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาเนื้อความแห่งกัปปมาณวสูตรนิทเทส จบแล้ว. 11. Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาชตุกัณณีมาณวสูตรนิทเทส 65. Ekādasame jatukaṇṇisutte – sutvānahaṃ vīra akāmakāminti ahaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā (pārā. 1; dī. ni. 1.157, 255, 301; a. ni. 6.10; saṃ. ni. 5.997) nayena vīra kāmānaṃ akāmanato akāmakāmiṃ buddhaṃ sutvā. Akāmamāgamanti nikkāmaṃ bhagavantaṃ pucchituṃ āgatomhi. Sahajanettāti sahajātasabbaññutaññāṇacakkhu. Yathātacchanti yathātathaṃ. Brūhi meti puna yācanto bhaṇati. Yācanto hi sahassakkhattumpi bhaṇeyya, ko pana vādo dvikkhattuṃ. ๖๕. ในชตุกัณณิสูตรที่ ๑๑ บทว่า sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ ความว่า ข้าพเจ้าได้ฟังพระพุทธเจ้าผู้ไม่ปรารถนากาม เพราะไม่ปรารถนากามทั้งหลาย โดยนัยมีอาทิว่า "อิติปิ โส ภควา" (แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น) (ปา. ๑; ที. นิ. ๑.๑๕๗, ๒๕๕, ๓๐๑; อ. นิ. ๖.๑๐; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) ข้าแต่พระวีระ. บทว่า Akāmamāgamaṃ ความว่า ข้าพเจ้ามาเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีความใคร่. บทว่า Sahajanettā ความว่า มีพระจักษุคือพระสัพพัญญุตญาณที่เกิดพร้อมกัน. บทว่า Yathātacchaṃ ความว่า ตามความเป็นจริง. บทว่า Brūhi me ความว่า เมื่อจะวิงวอนอีกจึงกล่าว. ด้วยว่า ผู้ที่วิงวอนอยู่ย่อมกล่าวได้แม้ตั้งพันครั้ง จะกล่าวไปไยถึงสองครั้ง. Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddhoti imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttova. Vijjāhi pana caraṇena ca sampannattā vijjācaraṇasampanno. Tattha vijjāti tissopi vijjā aṭṭhapi vijjā. Tisso vijjā bhayabheravasutte (ma. ni. 1.34 ādayo) vuttanayena veditabbā, aṭṭha ambaṭṭhasutte (dī. ni. 1.254 ādayo). Tattha hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā. Caraṇanti sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satta saddhammā cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā. Imeyeva hi pannarasa dhammā yasmā etehi [Pg.35] carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ, tasmā ‘‘caraṇa’’nti vuttā. Yathāha – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hotī’’ti (ma. ni. 2.24) sabbaṃ majjhimapaṇṇāsake vuttanayena veditabbaṃ. Bhagavā imāhi vijjāhi iminā ca caraṇena samannāgato, tena vuccati vijjācaraṇasampannoti. Tattha vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā, caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ. So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti, yathā taṃ vijjācaraṇasampanno. Tenassa sāvakā suppaṭipannā honti, no duppaṭipannā, vijjācaraṇavipannānañhi sāvakā attantapādayo viya (pārā. aṭṭha. 1.1). เนื้อความแห่งบทเหล่านี้ว่า อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ได้กล่าวไว้แล้วในตอนต้น. ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยวิชชาและจรณะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ในบทนั้น วิชชา มี ๓ อย่างบ้าง ๘ อย่างบ้าง. วิชชา ๓ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในภยเภรวสูตร (ม. มู. ๑๒/๓๔ เป็นต้น) วิชชา ๘ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอัมพัฏฐสูตร (ที. สี. ๙/๒๕๔ เป็นต้น). ด้วยว่าในอัมพัฏฐสูตรนั้น ท่านสงเคราะห์อภิญญา ๖ พร้อมด้วยวิปัสสนาญาณและมโนมยิทธิแล้วกล่าวว่าเป็นวิชชา ๘. ส่วนจรณะ พึงทราบธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ คือ ศีลสังวร ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร การประกอบความเพียรเครื่องตื่น สัทธรรม ๗ และรูปาวจรฌาน ๔. ด้วยว่าอริยสาวกย่อมประพฤติ คือย่อมไปสู่ทิศคืออมตะด้วยธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า จรณะ. สมดังที่พระองค์ตรัสว่า "ดูกร มหานามะ อริยสาวกในพระศาสนานี้ เป็นผู้มีศีล" (ม. ม. ๑๓/๒๔) ทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในมัชฌิมปัณณาสก์นั่นแล. พระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยวิชชาเหล่านี้และจรณะนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ในบรรดาคุณเหล่านั้น วิชชาสัมปทาของพระผู้มีพระภาคยังสัพพัญญุตญาณให้บริบูรณ์ จรณสัมปทายังมหากรุณาให้บริบูรณ์. พระองค์ทรงทราบประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวงด้วยสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และทรงชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยมหากรุณา สมกับที่พระองค์เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ. เพราะเหตุนั้น พระสาวกของพระองค์จึงเป็นผู้ปฏิบัติดี ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชั่ว เพราะว่าสาวกของพระพุทธเจ้าผู้เสื่อมจากวิชชาและจรณะ ย่อมเป็นเหมือนพวกอัตตันทปะ (ผู้ทำตนให้เดือดร้อน) (ปา. อ. ๑/๑). Sobhanagamanattā sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā sammā gatattā sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati. Tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo. Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato. Sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānanti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattāpi sugato. Sammā ca gato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgacchanto. Vuttañhetaṃ – พระผู้มีพระภาคชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปงาม เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี เพราะเสด็จไปโดยชอบ และเพราะตรัสโดยชอบ. แม้การไป ท่านก็เรียกว่า "คตะ". และการไปนั้นของพระผู้มีพระภาคเป็นของงาม บริสุทธิ์ ไม่มีโทษ. การไปนั้นคืออะไร? คืออริยมรรค. เพราะพระองค์เสด็จไปสู่ทิศอันเกษมโดยไม่ติดขัดด้วยการไปนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปงาม. อนึ่ง พระองค์เสด็จไปสู่สถานที่ดี คืออมตนิพพาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี. อนึ่ง พระองค์เสด็จไปโดยชอบ คือไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ อีก. สมดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’ti (mahāni. 38; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27). "กิเลสเหล่าใดอันโสดาปัตติมรรคละได้แล้ว พระองค์ไม่กลับมา ไม่ย้อนกลับ ไม่กลับคืนสู่กิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต ...ลฯ... กิเลสเหล่าใดอันอรหัตตมรรคละได้แล้ว พระองค์ไม่กลับมา ไม่ย้อนกลับ ไม่กลับคืนสู่กิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต" (มหา. ๓๘; จูฬ. เมตตคูมาณวกปุจฉานิเทศ ๒๗) Sammā vā gato dīpaṅkarapādamūlato pabhuti yāva bodhimaṇḍā tāva samatiṃsapāramīpūrikāya sammā paṭipattiyā sabbalokassa hitasukhameva karonto sassataṃ ucchedaṃ kāmasukhaṃ attakilamathanti ime ca ante anupagacchanto gatoti sammā gatattāpi sugato. Sammā cesa gadati yuttaṭṭhānesu yuttameva vācaṃ bhāsatīti sammā gadattāpi sugato. หรือว่า พระองค์เสด็จไปโดยชอบ คือตั้งแต่บาทมูลของพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงโพธิบัลลังก์ ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์ ด้วยสัมมาปฏิบัติ ทรงกระทำแต่ประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง ไม่ทรงเข้าถึงส่วนสุดเหล่านี้ คือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปโดยชอบ. อนึ่ง พระองค์ตรัสโดยชอบ คือตรัสพระวาจาที่ควรในฐานะที่ควร เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุคโต เพราะตรัสโดยชอบ. Tatridaṃ sādhakasuttaṃ – ในเรื่องนั้น มีพระสูตรที่เป็นหลักฐานดังนี้ ‘‘Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ [Pg.36] anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ. Sā ca paresaṃ piyā manāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāyā’’ti (ma. ni. 2.86). "วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตไม่ตรัสวาจานั้น. แม้วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตก็ไม่ตรัสวาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ แต่ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในวาจานั้น พระตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะพยากรณ์วาจานั้น. วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แต่เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตไม่ตรัสวาจานั้น. แม้วาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แต่เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตก็ไม่ตรัสวาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่พระตถาคตทรงทราบว่า จริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในวาจานั้น พระตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะพยากรณ์วาจานั้น" (ม. ม. ๑๓/๘๖). Evaṃ sammā gadattāpi sugatoti veditabbo. พึงทราบว่า พระองค์ชื่อว่า สุคโต แม้เพราะตรัสโดยชอบอย่างนี้. Sabbathā viditalokattā pana lokavidū. So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā lokaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi. Yathāha – ส่วนพระผู้มีพระภาคชื่อว่า โลกวิทู เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวง. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงรู้แจ้ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดโลกโดยประการทั้งปวง คือ โดยสภาวะ โดยสมุทัย โดยนิโรธ และโดยอุบายเครื่องดับโลก. สมดังที่พระองค์ตรัสว่า ‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi. Na cāhaṃ, āvuso, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadaṃ (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45). "ดูก่อนผู้มีอายุ ในที่ใดแล ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่บังเกิด เราไม่กล่าวว่า จะพึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป. และเราก็ไม่กล่าวว่า ยังไม่บรรลุที่สุดแห่งโลกแล้ว จะกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. ดูก่อนผู้มีอายุ แต่ว่าเราบัญญัติโลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับแห่งโลก และปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับแห่งโลก ในร่างกายที่ยาวประมาณวาหนึ่งนี้เอง ซึ่งมีสัญญาและมีใจครอง" (สํ. ส. ๑๕/๑๐๗; อํ. จตุกฺก. ๒๑/๔๕). ‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ; Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ. "ที่สุดแห่งโลก อันใครๆ ไม่พึงบรรลุได้ด้วยการไปในกาลไหนๆ และเมื่อยังไม่บรรลุที่สุดแห่งโลก ก็ไม่มีการพ้นไปจากทุกข์." ‘‘Tasmā have lokavidū sumedho, lokantagū vusitabrahmacariyo; Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā, nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45); "เพราะเหตุนั้นแล ผู้รู้โลก มีปัญญาดี ถึงที่สุดแห่งโลก อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว สงบระงับ รู้ที่สุดแห่งโลกแล้ว ย่อมไม่หวังโลกนี้และโลกหน้า" (สํ. ส. ๑๕/๑๐๗; อํ. จตุกฺก. ๒๑/๔๕). Api [Pg.37] ca – tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (paṭi. ma. 1.112) āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato lokoti vā asassato lokoti vā’’ti (dī. ni. 1.421; ma. ni. 1.269; saṃ. ni. 4.416; vibha. 937) āgataṭṭhāne sattaloko. อนึ่ง โลกมี ๓ คือ สังขารโลก สัตวโลก โอกาสโลก. ในบรรดาโลกเหล่านั้น พึงทราบว่า สังขารโลก ในที่ที่มาว่า "โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร" (ขุ. ปฏิ. ๓๑/๑๑๒). พึงทราบว่า สัตวโลก ในที่ที่มาว่า "โลกเที่ยง หรือว่าโลกไม่เที่ยง" (ที. สี. ๙/๔๒๑; ม. มู. ๑๒/๒๖๙; สํ. สฬา. ๑๘/๔๑๖; วิภงฺค. ๓๕/๙๓๗). ‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā; Tāva sahassadhā loko, ettha te vattatī vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) – "ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์โคจรไปส่องทิศให้สว่างไสวรุ่งเรืองอยู่เพียงใด โลกธาตุพันหนึ่งมีอยู่เพียงนั้น อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในโลกธาตุพันหนึ่งนั้น" (ม. มู. ๑๒/๕๐๓). Āgataṭṭhāne okāsaloko. Tampi bhagavā sabbathā avedi. Tathā hissa ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasalokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112) ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito. โอกาสโลก ในที่ที่มาถึงแล้ว. แม้โลกนั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงรู้แจ้งโดยประการทั้งปวง. อนึ่ง สังขารโลกนี้ก็เป็นที่ทรงรู้แจ้งโดยประการทั้งปวงแก่พระองค์อย่างนั้น คือ “โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ด้วยอาหาร. โลกสอง คือ นามและรูป. โลกสาม คือ เวทนาสาม. โลกสี่ คือ อาหารสี่. โลกห้า คือ อุปาทานขันธ์ห้า. โลกหก คือ อายตนะภายในหก. โลกเจ็ด คือ วิญญาณฐิติเจ็ด. โลกแปด คือ โลกธรรมแปด. โลกเก้า คือ สัตตาวาสเก้า. โลกสิบ คือ อายตนะสิบ. โลกสิบสอง คือ อายตนะสิบสอง. โลกสิบแปด คือ ธาตุสิบแปด” (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒). Yasmā panesa sabbesampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye, svākāre dvākāre, suviññāpaye duviññāpaye, bhabbe abhabbe satte jānāti. Tasmāssa sattalokopi sabbathā vidito. Yathā ca sattaloko, evaṃ okāsalokopi. Tathā hesa ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni catutiṃsa satāni ca paññāsañca yojanāni. Parikkhepato – เพราะพระองค์ทรงทราบอัธยาศัย ทรงทราบอนุสัย ทรงทราบจริต ทรงทราบอธิมุตติของสัตว์ทั้งปวง ทรงทราบสัตว์ที่มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการไม่ดี สอนง่าย สอนยาก ควรแนะนำ ไม่ควรแนะนำ. เพราะเหตุนั้น สัตวโลกก็เป็นที่ทรงรู้แจ้งโดยประการทั้งปวงแก่พระองค์. สัตวโลกเป็นอย่างไร โอกาสโลกก็เป็นอย่างนั้น. อนึ่ง จักรวาลหนึ่งนี้ มีความยาวและความกว้าง ๑,๒๐๓,๔๕๐ โยชน์. โดยรอบ – Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsa parimaṇḍalaṃ; Dasa ceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca. ทั้งหมดสามสิบหกแสนหนึ่งหมื่นสามร้อยห้าสิบโยชน์โดยรอบ. Tattha [Pg.38] – ในที่นั้น – Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca; Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā. แผ่นดินนี้มีประมาณสองแสนสี่หมื่นโยชน์ โดยความหนา. Tassāyeva sandhārakaṃ – สิ่งที่รองรับแผ่นดินนั้น – Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca; Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ. น้ำตั้งอยู่บนลม มีประมาณสี่แสนแปดหมื่นโยชน์ โดยความหนา. Tassāpi sandhārako – สิ่งที่รองรับน้ำนั้น – Nava satasahassāni, māluto nabhamuggato; Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti. ลมที่พุ่งขึ้นไปในอากาศมีประมาณเก้าแสนหกหมื่นโยชน์. นี้คือการตั้งอยู่ของโลก. Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ – เมื่อโลกตั้งอยู่เช่นนี้ ในที่นี้มีประมาณโยชน์ – Caturāsīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave; Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo. ยอดเขาพระสุเมรุอันประเสริฐ จมลงในมหาสมุทรแปดหมื่นสี่พันโยชน์ และสูงขึ้นไปเท่านั้น. Tato upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ; Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā. ภูเขาเหล่านั้นจมลงและสูงขึ้นไปเป็นลำดับ ด้วยประมาณกึ่งหนึ่งของกึ่งหนึ่ง ประดับด้วยรัตนะนานาชนิด. Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano; Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā. คือ ยุคันธร อิสินธร กรวิก สุทัสสนะ เนมินธร วินตกะ และอัสสกัณณะ. Ete satta mahāselā, sinerussa samantato; Mahārājānamāvāsā, devayakkhanisevitā. ภูเขาใหญ่เจ็ดลูกเหล่านี้อยู่รอบเขาพระสุเมรุ เป็นที่อยู่ของท้าวมหาราชทั้งสี่ และเป็นที่สถิตของเทวดาและยักษ์. Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato; Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato. ภูเขาหิมพานต์สูงร้อยโยชน์ และกว้างสามพันโยชน์. Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito; Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā. ประดับด้วยยอดแปดหมื่นสี่พันยอด. ต้นไม้ชื่อว่านาคะ มีลำต้นโดยรอบ ๑๕ โยชน์. Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato; Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā; Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito. (visuddhi. 1.137; dha. sa. aṭṭha. 584); มีกิ่งก้านสาขาแผ่ออกไปโดยรอบห้าสิบโยชน์ กว้างร้อยโยชน์ และสูงขึ้นไปเท่านั้น. ต้นหว้าซึ่งด้วยอานุภาพของมันทำให้ชมพูทวีปปรากฏ (วิสุทธิ. ๑.๑๓๗; ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔). Yañcetaṃ [Pg.39] jambuyā pamāṇaṃ, etadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambassa, uttarakurūsu kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā – ประมาณของต้นหว้านี้เท่ากันกับต้นจิตตปาฏลีของพวกอสูร, ต้นงิ้วของพวกครุฑ, ต้นกะทุ่มในอปรโคยานทวีป, ต้นกัลปพฤกษ์ในอุตตรกุรุทวีป, ต้นซึกในปุพพวิเทหทวีป, และต้นปาริจฉัตตกะในดาวดึงส์. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตแต่ก่อนจึงกล่าวว่า – ‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako; Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattamaṃ. “ต้นปาฏลี ต้นงิ้ว ต้นหว้า ต้นปาริจฉัตตกะของเทวดา ต้นกะทุ่ม และต้นกัลปพฤกษ์ กับต้นซึก เป็นต้นที่เจ็ด”. ‘‘Dve asīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave; Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo; Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito’’ti. (visuddhi. 1.137; dha. sa. aṭṭha. 584); “ภูเขาจักรวาลจมลงในมหาสมุทรแปดหมื่นสองพันโยชน์ และสูงขึ้นไปเท่านั้น ตั้งอยู่ล้อมรอบโลกธาตุทั้งหมดนั้น” (วิสุทธิ. ๑.๑๓๗; ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔). Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ, sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ, tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca. Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ. Tathā pubbavideho. Uttarakuru aṭṭhasahassayojano. Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro. Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu. Tadantaresu lokantarikanirayā. Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo bhagavā anantena buddhañāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi. Evamassa okāsalokopi sabbathā vidito. Evampi sabbathā viditalokattā lokavidū. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ดวงจันทร์มีขนาด ๔๙ โยชน์ ดวงอาทิตย์มีขนาด ๕๐ โยชน์ สวรรค์ชั้นดาวดึงส์มีขนาด ๑๐,๐๐๐ โยชน์ เช่นเดียวกับภพอสูร อเวจีมหานรก และชมพูทวีป อปรโคยานทวีปมีขนาด ๗,๐๐๐ โยชน์ เช่นเดียวกับปุพพวิเทหทวีป อุตตรกุรุทวีปมีขนาด ๘,๐๐๐ โยชน์ มหาทวีปแต่ละแห่งในที่นี้มีทวีปเล็ก ๕๐๐ ทวีปเป็นบริวาร ทั้งหมดนั้นเป็นจักรวาลหนึ่ง เป็นโลกธาตุหนึ่ง ในระหว่างจักรวาลเหล่านั้นมีโลกันตนรก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ ทรงทราบ และทรงแทงตลอดจักรวาลอันไม่มีที่สิ้นสุด โลกธาตุอันไม่มีที่สิ้นสุด ด้วยพุทธญาณอันไม่มีที่สิ้นสุดอย่างนี้ โอกาสโลกก็เป็นที่ทรงรู้แจ้งแก่พระองค์โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวงอย่างนี้ จึงทรงเป็นโลกวิทู. Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro. Tathā hesa sīlaguṇenapi sabbaṃ lokaṃ abhibhavati samādhi…pe… paññā… vimutti… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Sīlaguṇenapi asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo…pe… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Yathāha – ‘‘na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke…pe… sadevamanussāya attanā sīlasampannatara’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vitthāro. เพราะไม่มีใครที่ประเสริฐกว่าพระองค์ด้วยคุณสมบัติของพระองค์ จึงไม่มีผู้ยิ่งกว่าพระองค์ พระองค์จึงชื่อว่าอนุตตระ อนึ่ง พระองค์ทรงครอบงำโลกทั้งปวงด้วยคุณคือศีล ด้วยคุณคือสมาธิ... ด้วยคุณคือปัญญา... ด้วยคุณคือวิมุตติ... ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะ แม้ด้วยคุณคือศีล พระองค์ก็ทรงเป็นผู้ไม่มีใครเสมอ ไม่มีใครเสมอเหมือน ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีส่วนเปรียบ ไม่มีบุคคลเปรียบ... แม้ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “เราไม่เห็นใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ที่สมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าเรา” (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑) ดังนี้ พึงขยายความ. Evaṃ aggapasādasuttādīni (a. ni. 4.34; itivu. 90) ‘‘na me ācariyo atthī’’tiādikā (ma. ni. 1.285; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11) gāthāyo ca vitthāretabbā. อย่างนี้แล พระสูตรมีอัคคัปปสาทสูตรเป็นต้น (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติ. ๙๐) และคาถามีบทว่า “อาจารย์ของเราไม่มี” เป็นต้น (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) พึงขยายความ. Purisadamme [Pg.40] sāretīti purisadammasārathi, dameti vinetīti vuttaṃ hoti. Tattha purisadammāti adantā dametuṃ yuttā tiracchānapurisāpi manussapurisāpi amanussapurisāpi. Tathā hi bhagavatā tiracchānapurisāpi apalālo nāgarājā cūḷodaro mahodaro aggisikho dhūmasikho aravāḷo nāgarājā dhanapālako hatthīti evamādayo damitā nibbisā katā, saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā. Manussapurisāpi saccakanigaṇṭhaputtaambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadantakūṭadantādayo. Amanussapurisāpi āḷavakasūcilomakharalomayakkhasakkadevarājādayo damitā vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi. ‘‘Ahaṃ kho kesi purisadamme saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemī’’ti (a. ni. 4.111) idañcettha suttaṃ vitthāretabbaṃ. Api ca bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggapaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyeva. ทรงฝึกบุรุษที่ควรฝึก จึงชื่อว่าปุริสทัมมสารถี หมายความว่า ทรงทรมาน ทรงแนะนำ ในบรรดาบุรุษที่ควรฝึกนั้น ได้แก่ บุรุษเดรัจฉาน บุรุษมนุษย์ และบุรุษอมนุษย์ ที่ยังไม่ได้รับการฝึกและควรแก่การฝึก แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทรมานบุรุษเดรัจฉานมีอปลาลนาคราช จูฬอดร มโหทร อัคคิสิขะ ธูมสิขะ อรวาฬนาคราช และช้างธนปาลกะ เป็นต้น ให้หมดพิษสง และทรงตั้งไว้ในสรณะและศีล บุรุษมนุษย์มีสัจจกนิครนถบุตร อัมพัฏฐมาณพ โปกขรสาติ โสณทนต์ และกูฏทนต์ เป็นต้น บุรุษอมนุษย์มีอาฬวกยักษ์ สุจิโลมยักษ์ ขรโลมยักษ์ และท้าวสักกะเทวราช เป็นต้น ก็ทรงทรมาน ทรงแนะนำด้วยอุบายในการฝึกอันวิจิตร พระสูตรนี้ว่า “ดูก่อนเกสี เราย่อมฝึกบุรุษที่ควรฝึกด้วยวิธีอ่อนโยนบ้าง ด้วยวิธีแข็งกร้าวบ้าง ด้วยวิธีอ่อนโยนและแข็งกร้าวบ้าง” (อ. นิ. ๔.๑๑๑) พึงขยายความในที่นี้ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปฐมฌานเป็นต้นแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์เป็นต้น และทรงแสดงปฏิปทาอันเป็นมรรคเบื้องสูงแก่พระโสดาบันเป็นต้น ก็ชื่อว่าทรงฝึกผู้ที่ฝึกแล้วนั่นเอง. Atha vā anuttaro purisadammasārathīti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Bhagavā hi tathā purisadamme sāreti, yathā ekapallaṅkeneva nisinnā aṭṭha disā asajjamānā dhāvanti. Tasmā ‘‘anuttaro purisadammasārathī’’ti vuccati. ‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthi dammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti idañcettha suttaṃ (ma. ni. 3.312) vitthāretabbaṃ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ” นี้เป็นบทที่มีความหมายอย่างเดียวกัน แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกบุรุษที่ควรฝึกอย่างนั้น เหมือนผู้ที่นั่งบนบัลลังก์เดียวแล้ววิ่งไปได้ ๘ ทิศโดยไม่ติดขัด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า “อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ” พระสูตรนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ช้างที่นายควาญฝึกแล้ว ย่อมวิ่งไปได้ทิศเดียวเท่านั้น” (ม. นิ. ๓.๓๑๒) พึงขยายความในที่นี้. Vīriyavāti ariyamaggena sabbapāpakehi virato. Pahūti pabhū. Visavīti parasantāne vīriyuppādako. Alamattoti samatthacitto. บทว่า “วีริยวา” หมายถึง ผู้เว้นจากบาปทั้งปวงด้วยอริยมรรค บทว่า “ปหู” หมายถึง ผู้มีอำนาจ บทว่า “วิสวี” หมายถึง ผู้ยังความเพียรให้เกิดขึ้นในสันดานของผู้อื่น บทว่า “อลมตฺโต” หมายถึง ผู้มีจิตสามารถ. Viratoti ariyamaggena viratattā āyatiṃ appaṭisandhiko. Sabbapāpakehi nirayadukkhaṃ aticcāti āyatiṃ appaṭisandhitāya nirayadukkhaṃ aticca ṭhito. Vīriyavāsoti vīriyaniketo. So vīriyavāti so khīṇāsavo ‘‘vīriyavā’’ti vattabbataṃ arahati. Padhānavā vīro tādīti imāni panassa thutivacanāni. So hi padhānavā maggajjhānapadhānena, vīro kilesārividdhaṃsanasamatthatāya, tādi nibbikāratāya pavuccate tathattāti tathārūpo ‘‘vīriyavā’’ti pavuccati. บทว่า "วิรโต" หมายถึง ผู้ไม่เกิดอีกในภพหน้า เพราะเว้นด้วยอริยมรรค บทว่า "สัพพปาปเกหิ นิรยทุกขัง อติจจ" หมายถึง ผู้ล่วงทุกข์ในนรกได้แล้ว เพราะไม่เกิดอีกในภพหน้า บทว่า "วีริยวาส" หมายถึง ผู้มีวิริยะเป็นที่อยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่า "วีริยวา" ควรกล่าวว่า "วีริยวา" บทเหล่านี้คือ "ปธานวา วีโร ตาที" เป็นคำสรรเสริญของพระองค์ แท้จริง พระองค์ชื่อว่า "ปธานวา" เพราะทรงประกอบด้วยความเพียรในมรรคและฌาน ชื่อว่า "วีโร" เพราะทรงสามารถทำลายข้าศึกคือกิเลสได้ ชื่อว่า "ตาที" เพราะทรงไม่มีความแปรผัน และผู้มีลักษณะเช่นนั้น (ตถัตตา) จึงเรียกว่า "วีริยวา" Te kāmakāminoti ete rūpādivatthukāme icchantā. Rāgarāginoti rāgena rañjitā. Saññāsaññinoti rāgasaññāya saññino. Na [Pg.41] kāme kāmetīti rūpādivatthukāme na pattheti. Akāmoti kāmehi virahito. Nikkāmoti nikkantakāmo. บทว่า "เต กามกามิโน" หมายถึง ผู้ปรารถนากามอันเป็นวัตถุมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น บทว่า "ราคราคิโน" หมายถึง ผู้ย้อมติดด้วยราคะ บทว่า "สัญญาสัญญิโน" หมายถึง ผู้มีสัญญาด้วยราคะสัญญา บทว่า "น กาเม กาเมติ" หมายถึง ผู้ไม่ปรารถนากามอันเป็นวัตถุมีรูปเป็นต้น บทว่า "อกาโม" หมายถึง ผู้ปราศจากกาม บทว่า "นิกกาโม" หมายถึง ผู้มีกามอันออกไปแล้ว Sabbaññutaññāṇanti tiyaddhagataṃ sabbaneyyapathaṃ jānātīti sabbaññū, tassa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ nettañca vāsanāya saha kilese parājetvā jitattā jinabhāvo ca apubbaṃ acarimaṃ apure apacchā ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃ kāle uppanno pubbantato uddhaṃ pannoti uppanno. บทว่า "สัพพัญญุตญาณ" หมายถึง ผู้รู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงที่ล่วงไปแล้ว ๓ กาล จึงชื่อว่าสัพพัญญู ภาวะของสัพพัญญูนั้นชื่อว่าสัพพัญญุตา สัพพัญญุตานั่นแหละคือญาณ ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ และความเป็นพระชินเจ้า เพราะทรงชนะกิเลสพร้อมด้วยวาสนาด้วยญาณอันเป็นเครื่องนำไปที่นับว่าสัพพัญญุตญาณนั้น ได้เกิดขึ้นในขณะเดียว ในกาลเดียว โดยไม่มีก่อนไม่มีหลัง และเกิดขึ้นแล้วจากเบื้องต้น 66. Tejī tejasāti tejena samannāgato tejasā abhibhuyya. Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānanti yaṃ ahaṃ jātijarāya pahānabhūtaṃ dhammaṃ idheva jāneyyaṃ. ๖๖. บทว่า "เตชี เตชสา" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยเดช ครอบงำด้วยเดช บทว่า "ยมหัง วิชัญญา ชาติชรายะ อิธ วิปปหานัง" หมายถึง ธรรมอันเป็นที่ละชาติและชราใด ที่เราพึงรู้แจ้งในโลกนี้ Jagatīti pathavī. Sabbaṃ ākāsagatanti sakalaṃ ākāse pavattaṃ patthaṭaṃ. Tamagatanti tamameva tamagataṃ andhakāraṃ yathā gūthagataṃ muttagatanti. Abhivihaccāti nāsetvā. Andhakāraṃ vidhamitvāti cakkhuviññāṇuppattinivārakaṃ andhakāraṃ palāpetvā. Ālokaṃ dassayitvāti sūriyālokaṃ dassayitvā. Ākāseti ajaṭākāse. Antalikkheti antaradhātusamatthatucchokāse. Gaganapatheti devatānaṃ gamanamagge gacchati. Sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayanti sakalaṃ kammaṃ samudayaṃ uppādaṃ, taṇhanti attho. Kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvāti kilesatamasaṅkhātaṃ aññāṇaṃ avijjandhakāraṃ nīharitvā nāsetvā. Ñāṇālokaṃ paññālokaṃ dassayitvā. Vatthukāme parijānitvāti rūpādivatthukāme ñātatīraṇapariññāya jānitvā. Kilesakāme pahāyāti upatāpanasaṅkhāte kilesakāme pahānapariññāya pajahitvā. คำว่า ชคตี ได้แก่ แผ่นดิน. คำว่า สัพพัง อากาสคตัง ได้แก่ สิ่งทั้งปวงที่เป็นไปในอากาศ แผ่ไปในอากาศ. คำว่า ตมคตัง ได้แก่ ความมืดนั้นเองที่เรียกว่าตมคตะ (ถึงความมืด) เหมือนคำว่า คูถคตะ (ถึงคูถ) มุตตคตะ (ถึงมูตร). คำว่า อภิวิหัจจ ได้แก่ ทำลายแล้ว. คำว่า อนฺธการํ วิธมิตฺวา ได้แก่ กำจัดความมืดที่กั้นการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณให้หายไปแล้ว. คำว่า อาโลกัง ทัสสยิตวา ได้แก่ แสดงแสงสว่างคือดวงอาทิตย์แล้ว. คำว่า อากาเสติ ได้แก่ ในอากาศที่ไม่มีอะไรติดขัด. คำว่า อนฺตลิกฺเข ได้แก่ ในโอกาสอันว่างเปล่าที่สามารถบรรจุธาตุไว้ในระหว่างได้. คำว่า คคนปเถ ได้แก่ ไปในทางเป็นที่ไปของเหล่าเทวดา. คำว่า สัพพัง อภิสังขารสมุทยัง ได้แก่ กรรมทั้งปวงที่เป็นเหตุเกิดแห่งอภิสังขาร คือ ตัณหา นั่นเอง. คำว่า กิเลสตมัง อวิชชันธการัง วิธมิตวา ได้แก่ กำจัดอัญญาณอันนับว่าเป็นกิเลสอันเป็นความมืด คือ อวิชชาอันเป็นความมืด โดยการนำออกไปและทำลายเสีย. แสดงแสงสว่างคือญาณ แสงสว่างคือปัญญาแล้ว. คำว่า วัตถุกาเม ปริชานิตวา ได้แก่ รู้แจ้งวัตถุกามมีรูปเป็นต้นด้วยญาตปริญญาและตีรณปริญญา. คำว่า กิเลสกาม ปหาย ได้แก่ ละกิเลสกามอันเป็นเครื่องเร่าร้อนด้วยปหานปริญญา. 67. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto uparūparigāthāyo abhāsi. Tattha nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ‘‘khema’’nti disvā. Uggahitanti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ. Nirattaṃ vāti nirassitabbaṃ vā, muñcitabbanti vuttaṃ hoti. Mā te vijjitthāti mā te ahosi. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, tampi te mā vijjittha. ๖๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมนั้นแก่มาณพนั้น ได้ตรัสพระคาถาที่อยู่เบื้องบนต่อๆ ไป. ในพระคาถาเหล่านั้น คำว่า เนกขัมมัง ทัฏฐุ เขมโต ได้แก่ เห็นพระนิพพานและปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานว่า “เกษม”. คำว่า อุคฺคหิตํ ได้แก่ ที่ยึดถือไว้ด้วยอำนาจตัณหา ด้วยอำนาจทิฏฐิ. คำว่า นิรัตตัง วา ได้แก่ พึงสละ หรือพึงปล่อย ท่านอธิบายว่า พึงเปลื้องออก. คำว่า มา เต วิชฺชิตฺถา ได้แก่ อย่าได้มีแก่ท่าน. คำว่า กิญฺจนํ ได้แก่ กิญจนะมีราคะเป็นต้น แม้กิญจนะนั้นก็อย่าได้มีแก่ท่าน. Muñcitabbanti muñcitvā na puna gahetabbaṃ. Vijahitabbanti cajitabbaṃ. Vinodetabbanti khipitabbaṃ. Byantīkātabbanti vigatantaṃ kātabbaṃ. Anabhāvaṃ gametabbanti anu anu abhāvaṃ gametabbaṃ. คำว่า มุญฺจิตพฺพํ ได้แก่ พึงเปลื้องออกแล้วไม่พึงถือเอาอีก. คำว่า วิชหิตพฺพํ ได้แก่ พึงสละ. คำว่า วิโนเทตพฺพํ ได้แก่ พึงกำจัด. คำว่า พฺยนฺตีกาตพฺพํ ได้แก่ พึงทำให้สิ้นสุด. คำว่า อนภาวัง คเมตพฺพํ ได้แก่ พึงทำให้ถึงความไม่มีไปตามลำดับๆ. 68-9. Pubbeti [Pg.42] atīte saṅkhāre ārabbha uppannakilesā. Brāhmaṇāti bhagavā jatukaṇṇiṃ ālapati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. (คาถาที่) ๖๘-๖๙ คำว่า ปุพฺเพ ได้แก่ กิเลสที่เกิดขึ้นปรารภสังขารในอดีต. คำว่า พฺราหฺมณ ได้แก่ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกชตุกัณณีมาณพ. ข้อที่เหลือทั้งหมดชัดเจนแล้วในที่ทั้งปวง. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. อย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีอรหัตผลเป็นยอด และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีขึ้นเหมือนครั้งก่อนนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาชตุกัณณีมาณวสูตร จบแล้ว. 12. Bhadrāvudhamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑๒. อรรถกถาภัทราวุธมาณวสูตร 70. Dvādasame bhadrāvudhasutte – okañjahanti ālayaṃ jahaṃ. Taṇhacchidanti taṇhākāyacchidaṃ. Anejanti lokadhammesu nikkampaṃ. Nandiñjahanti anāgatarūpādipatthanājahaṃ. Ekā eva hi sā taṇhā, thutivasena idha nānappakārato vuttā. Kappañjahanti duvidhaṃ kappajahaṃ. Abhiyāceti ativiya yācāmi. Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti nāgassa tava bhagavato vacanaṃ sutvā ito pāsāṇakacetiyato bahujanā pakkamissantīti adhippāyo. ๗๐. ในภัทราวุธสูตรที่ ๑๒ คำว่า โอคัญชหัง ได้แก่ ผู้ละอาลัย. คำว่า ตณฺหจฺฉิทํ ได้แก่ ผู้ตัดหมู่แห่งตัณหา. คำว่า อเนชัง ได้แก่ ผู้ไม่หวั่นไหวในโลกธรรม. คำว่า นนฺทิญฺชหัง ได้แก่ ผู้ละความปรารถนารูปเป็นต้นในอนาคต. ตัณหานั้นแลเป็นอันเดียวกัน แต่ในที่นี้กล่าวไว้หลายอย่างโดยการพรรณนา. คำว่า กปฺปญฺชหัง ได้แก่ ผู้ละกัป ๒ อย่าง. คำว่า อภิยาเจติ ได้แก่ ข้าพระองค์ขอวิงวอนอย่างยิ่ง. คำว่า สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต ได้แก่ เมื่อชนเป็นอันมากได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้า คือพระผู้มีพระภาคของท่านแล้ว จักหลีกไปจากปาสาณกเจดีย์นี้ ดังนี้เป็นอธิบาย. Ye upayupādānāti taṇhādiṭṭhīhi upagantvā gahitā. Cetaso adhiṭṭhānāti citte patiṭṭhitā. Abhinivesānusayāti patiṭṭhahitvā āgantvā sayitā. คำว่า เย อุปยูปาทานา ได้แก่ ที่เข้าไปยึดถือไว้ด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า เจตโส อธิฏฺฐานา ได้แก่ ที่ตั้งมั่นอยู่ในจิต. คำว่า อภินิเวสานุสยา ได้แก่ ที่ตั้งมั่นแล้วมานอนเนื่องอยู่. 71. Janapadehi saṅgatāti aṅgādīhi janapadehi idha samāgatā. Viyākarohīti dhammaṃ desehi. ๗๑. คำว่า ชนปเทหิ สังคตา ได้แก่ ที่มาประชุมกันในที่นี้จากชนบทมีอังคะเป็นต้น. คำว่า วิยากโรหิ ได้แก่ ขอพระองค์จงแสดงธรรม. Saṅgatāti ete khattiyādayo ekībhūtā. Samāgatāti vuttappakārehi janapadehi āgatā. Samohitāti rāsībhūtā. Sannipatitāti adhiyogā. คำว่า สังคตา ได้แก่ กษัตริย์เป็นต้นเหล่านั้นรวมเป็นอันเดียวกัน. คำว่า สมาคตา ได้แก่ มาจากชนบทที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สโมหิตา ได้แก่ รวมกันเป็นกลุ่มก้อน. คำว่า สันนิปติตา ได้แก่ ผู้ประกอบความเพียร. 72. Athassa āsayānulomena dhammaṃ desento bhagavā uparūparigāthāyo abhāsi. Tattha ādānataṇhanti rūpādīnaṃ ādāyikaṃ gahaṇataṇhaṃ, taṇhupādānanti vuttaṃ hoti. Yaṃ yañhi lokasmimupādiyantīti etesu uddhādibhedesu yaṃ yaṃ gaṇhanti. Teneva māro anveti jantunti [Pg.43] teneva upādānapaccayanibbattakammābhisaṅkhāranibbattavasena paṭisandhikkhandhamāro taṃ sattaṃ anugacchati. ๗๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของมาณพนั้น ได้ตรัสพระคาถาที่อยู่เบื้องบนต่อๆ ไป. ในพระคาถาเหล่านั้น คำว่า อาทานตณฺหัง ได้แก่ ตัณหาที่ยึดถือรูปเป็นต้น ท่านอธิบายว่า ตัณหาที่เป็นอุปาทาน. คำว่า ยัง ยัญหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ ได้แก่ ยึดถือสิ่งใดสิ่งหนึ่งในโลกนี้ ในบรรดาประเภทมีเบื้องบนเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุง ได้แก่ มารคือปฏิสนธิขันธ์ย่อมติดตามสัตว์นั้นไป ด้วยอำนาจการบังเกิดแห่งกรรมอภิสังขารอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย. 73. Tasmā pajānanti tasmā etamādīnavaṃ aniccādivasena vā saṅkhāre pajānanto. Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti ādātabbaṭṭhena ādānesu rūpādīsu satte sabbaloke imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ pekkhamāno, ādānasatte vā ādānābhiniviṭṭhe puggale ādānasaṅgahetuñca imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ tato vītikkamituṃ asamatthaṃ iti pekkhamāno kiñcanaṃ sabbaloke na upādiyethāti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. ๗๓. คำว่า ตสฺมา ปชานํ ได้แก่ เพราะเหตุนั้น ผู้รู้แจ้งโทษนี้ หรือผู้รู้แจ้งสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. คำว่า อาทานสัตเต อิติ เปกฺขมาโน ปชัง อิมัง มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตัง ได้แก่ ผู้เห็นหมู่สัตว์นี้ในโลกทั้งปวงติดอยู่ในมัจจุราช คือ เห็นหมู่สัตว์นี้ติดอยู่ในมัจจุราชในอารมณ์ที่พึงยึดถือมีรูปเป็นต้น หรือเห็นบุคคลผู้ยึดมั่นในอารมณ์ที่พึงยึดถือ และเห็นหมู่สัตว์นี้ติดอยู่ในมัจจุราช ไม่สามารถก้าวล่วงไปจากที่นั้นได้ จึงไม่พึงยึดถือกิญจนะใดๆ ในโลกทั้งปวง. ข้อที่เหลือทั้งหมดชัดเจนแล้วในที่ทั้งปวง. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. อย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีอรหัตผลเป็นยอด และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีขึ้นเหมือนครั้งก่อนนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา Bhadrāvudhasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาภัทราวุธสูตร จบแล้ว. 13. Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑๓. อรรถกถาอุทยมาณวสูตร 74. Terasame udayasutte – aññāvimokkhanti paññānubhāvanijjhānaṃ taṃ vimokkhaṃ pucchati. ๗๔. ในอุทยสูตรที่ ๑๓ คำว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ได้แก่ ถามถึงวิโมกข์นั้น คือ การพิจารณาด้วยอำนาจปัญญา. Paṭhamenapi jhānena jhāyīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttena pañcaṅgikena paṭhamajjhānena jhāyatīti jhāyī. Dutiyenāti pītisukhacittekaggatāsampayuttena. Tatiyenāti sukhacittekaggatāsampayuttena. Catutthenāti upekkhācittekaggatāsampayuttena. Savitakkasavicārenapi jhānena jhāyīti catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānena savitakkasavicārenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Avitakkavicāramattenāti pañcakanaye dutiyena jhānena. Avitakkaavicārenāti dutiyatatiyādiavasesajhānena. Sappītikenāti pītisampayuttena dukatikajhānena. Nippītikenāti pītivirahitena tadavasesajhānena. Sātasahagatenāti sukhasahagatena tikacatukkajhānena. Upekkhāsahagatenāti catukkapañcakena. Suññatenapīti suññatavimokkhasampayuttena. Animittenapīti aniccanimittaṃ dhuvanimittaṃ animittañca ugghāṭetvā paṭiladdhena [Pg.44] animittenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Appaṇihitenapīti maggāgamanavasena paṇidhiṃ sodhetvā pariyādiyitvā phalasamāpattivasena appaṇihitenapi. Lokiyenapīti lokiyena paṭhamadutiyatatiyacatutthena. ผู้เข้าฌานด้วยปฐมฌาน คือผู้เข้าฌานด้วยปฐมฌานอันมีองค์ ๕ ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตาจิต. ด้วยทุติยฌาน คือประกอบด้วยปีติ สุข และเอกัคคตาจิต. ด้วยตติยฌาน คือประกอบด้วยสุขและเอกัคคตาจิต. ด้วยจตุตถฌาน คือประกอบด้วยอุเบกขาและเอกัคคตาจิต. ผู้เข้าฌานด้วยฌานมีวิตกมีวิจารด้วย คือผู้เข้าฌานด้วยปฐมฌานอันมีวิตกมีวิจารในจตุกกนัยและปัญจกนัย. ด้วยฌานที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจาร คือด้วยทุติยฌานในปัญจกนัย. ด้วยฌานที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร คือด้วยทุติย ตติยะ และฌานที่เหลือ. ด้วยฌานมีปีติ คือด้วยทุติยและตติยฌานที่ประกอบด้วยปีติ. ด้วยฌานไม่มีปีติ คือด้วยฌานที่เหลือที่ปราศจากปีติ. ด้วยฌานที่สหรคตด้วยสุข คือด้วยตติยและจตุตถฌานที่สหรคตด้วยสุข. ด้วยฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขา คือด้วยจตุตถและปัญจมฌาน. ด้วยสุญญตวิโมกข์ด้วย คือด้วยฌานที่ประกอบด้วยสุญญตวิโมกข์. ด้วยอนิมิตตวิโมกข์ด้วย คือผู้เข้าฌานด้วยอนิมิตตวิโมกข์ที่ได้มาโดยการเพิกอนิจจนิมิต ธุวนิมิต และอนิมิต. ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ด้วย คือด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์โดยอาศัยผลสมาบัติ โดยการชำระและขจัดปณิธิโดยอาศัยการดำเนินไปสู่มรรค. ด้วยโลกิยฌานด้วย คือด้วยปฐม ทุติย ตติย จตุตถฌานที่เป็นโลกิยะ. Lokuttarenapīti teneva lokuttarasampayuttena. Jhānaratoti jhānesu abhirato. Ekattamanuyuttoti ekattaṃ ekībhāvaṃ anuyutto payutto. Sadatthagarukoti sakatthagaruko, ka-kārassāyaṃ da-kāro kato. Sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attūpanibaddhaṭṭhena attānaṃ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā sakatthoti vuccati. Phalasamāpattisamāpajjanavasena sakatthagaruko, ‘‘nibbānagaruko’’ti eke. Arajoti nikkileso. Virajoti vigatakileso. Nirajoti apanītakileso, ‘‘vitarajo’’tipi pāṭho, soyevattho. Rajāpagatoti kilesehi dūrībhūto. Rajavippahīnoti kilesappahīno. Rajavippayuttoti kilesehi mutto. ด้วยโลกุตตรฌานด้วย คือด้วยฌานที่ประกอบด้วยโลกุตตระนั้นเอง. ผู้ยินดีในฌาน คือผู้ยินดีในฌานทั้งหลาย. ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนึ่ง คือผู้ประกอบด้วยความเป็นหนึ่ง ความเป็นอันเดียวกัน. ผู้เคารพในประโยชน์ของตน คือผู้เคารพในประโยชน์ของตน (สกัตถะ) อักษร ก ในที่นี้ถูกทำให้เป็นอักษร ท. และพึงทราบว่า สทัตถะ คืออรหัตตผล. เพราะอรหัตตผลนั้นชื่อว่า สกัตถะ เพราะเป็นประโยชน์ของตนโดยความเป็นสิ่งที่ผูกพันอยู่กับตน โดยความเป็นสิ่งที่ตนไม่ละทิ้ง และโดยความเป็นปรมัตถประโยชน์ของตน. ผู้เคารพในประโยชน์ของตนโดยอาศัยการเข้าผลสมาบัติ, บางพวกกล่าวว่า “ผู้เคารพในพระนิพพาน”. ผู้ไม่มีธุลี คือผู้ไม่มีกิเลส. ผู้ปราศจากธุลี คือผู้มีกิเลสไปปราศแล้ว. ผู้ไม่มีธุลี คือผู้มีกิเลสอันขจัดแล้ว, มีบทว่า “วีตราโช” ก็มี, มีอรรถอย่างเดียวกัน. ผู้ไปปราศจากธุลี คือผู้ห่างไกลจากกิเลส. ผู้ละธุลีได้แล้ว คือผู้ละกิเลสได้แล้ว. ผู้พ้นจากธุลี คือผู้พ้นจากกิเลส. Pāsāṇake cetiyeti pāsāṇapiṭṭhe pārāyanasuttantadesitaṭṭhāne. Sabbossukkapaṭippassaddhattāti sabbesaṃ kilesaussukkānaṃ paṭippassaddhattā, nāsitattā āsīno. ที่เจดีย์หิน คือที่แผ่นหินในสถานที่ที่แสดงไว้ในปารายนสูตร. เพราะความสงบระงับแห่งความกระวนกระวายของกิเลสทั้งปวง คือเพราะความสงบระงับแห่งความกระวนกระวายของกิเลสทั้งปวง เพราะความที่กิเลสเหล่านั้นถูกทำลายแล้ว จึงนั่งอยู่. Kiccākiccanti ‘‘idaṃ kattabbaṃ, idaṃ na kattabba’’nti evaṃ manasā cintetabbaṃ. Karaṇīyākaraṇīyanti kāyadvārena avassaṃ idaṃ karaṇīyaṃ, idaṃ na karaṇīyanti evaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ. Pahīnanti vissaṭṭhaṃ. Vasippattoti paguṇabhāvappatto. กิจและอกิจ คือสิ่งที่พึงคิดด้วยใจว่า “สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ” อย่างนี้. สิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ คือสิ่งที่พึงทำด้วยกายทวารอย่างแน่นอนว่า “สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ” อย่างนี้. ละแล้ว คือปล่อยวางแล้ว. ผู้ถึงความชำนาญ คือผู้ถึงความเป็นผู้ชำนาญ. 75. Atha bhagavā yasmā udayo catutthajjhānalābhī, tasmāssa paṭiladdhajhānavasena nānappakārato aññāvimokkhaṃ dassento uparūparigāthamāha. Tattha pahānaṃ kāmacchandānanti yadidaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattentassa kāmacchandapahānaṃ, tampi aññāvimokkhanti pabrūmi. Evaṃ sabbapadāni yojetabbāni. ๗๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอัญญาวิโมกข์แก่อุทัยในลักษณะต่างๆ โดยอาศัยฌานที่ท่านได้บรรลุแล้ว เพราะอุทัยเป็นผู้ได้จตุตถฌาน จึงตรัสพระคาถาเบื้องบนต่อๆ ไป. ในพระคาถานั้น คำว่า “การละกามฉันทะ” คือการละกามฉันทะของผู้ยังปฐมฌานให้เกิดขึ้นนั้น, แม้สิ่งนั้นเราก็กล่าวว่าเป็นอัญญาวิโมกข์. พึงประกอบบททั้งปวงอย่างนี้. Yā cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti (pārā. 151). Akammaññatāti [Pg.45] cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathikacittañhi iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ rukkhe vagguli viya khīle laggitaphāṇitavārako viya ca olīyati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya ‘‘olīyanā’’ti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnāti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitabhāvo thiyitattaṃ, avipphāravaseneva thaddhatāti attho (dha. sa. aṭṭha. 1162). ความที่จิตไม่ผ่องใส คือความเป็นจิตที่ป่วย. เพราะผู้ป่วยชื่อว่าไม่ผ่องใส. แม้ในพระวินัยก็ตรัสไว้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ผ่องใส”. ความไม่ควรแก่การงาน คืออาการแห่งความไม่ควรแก่การงานอันนับว่าเป็นความป่วยของจิตนั่นเอง. ความหดหู่ คืออาการแห่งความหดหู่. เพราะจิตที่ประกอบด้วยอิริยาบถเมื่อไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้ ย่อมหดหู่เหมือนค้างคาวที่ต้นไม้ และเหมือนน้ำอ้อยที่ติดอยู่ในหลัก, คำว่า “โอฬียนนา” นี้กล่าวโดยอ้างถึงอาการนั้น. บทที่สองเพิ่มขึ้นโดยอาศัยอุปสรรค. ความหดหู่ คือความหดตัวเพราะไม่แผ่ซ่าน. อาการและภาวะที่เหลืออีกสองอย่างเป็นการแสดง. ความท้อแท้ คือความตั้งอยู่ด้วยความเป็นของแข็งเพราะไม่แผ่ซ่านเหมือนก้อนเนยใส. ความท้อแท้ คือการแสดงอาการ. ภาวะที่ท้อแท้คือความเป็นผู้ท้อแท้, มีอรรถว่าความแข็งกระด้างเพราะไม่แผ่ซ่านนั่นเอง (ธ.ส.อ. 1162). 76. Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthajjhānaupekkhāsatīhi saṃsuddhaṃ. Dhammatakkapurejavanti iminā tasmiṃ catutthajjhānavimokkhe ṭhatvā jhānaṅgāni vipassitvā adhigataṃ arahattavimokkhaṃ vadati. Arahattavimokkhassa hi maggasampayuttasammāsaṅkappādibhedo dhammatakko purejavo hoti. Tenāha ‘‘dhammatakkapurejava’’nti. Avijjāya pabhedananti etameva ca aññāvimokkhaṃ avijjāpabhedanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nissāya jātattā kāraṇopacārena ‘‘avijjāya pabhedana’’nti brūmīti. ๗๖. บริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติ คือบริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติในจตุตถฌาน. มีธรรมวิตกเป็นเครื่องนำหน้า คือด้วยบทนี้ พระองค์ตรัสถึงอรหัตตวิโมกข์ที่ได้บรรลุแล้วโดยการตั้งอยู่ในจตุตถฌานวิโมกข์นั้นแล้วพิจารณาองค์ฌานทั้งหลาย. เพราะธรรมวิตกอันมีสัมมาสังกัปปะเป็นต้นที่ประกอบด้วยมรรค ย่อมเป็นเครื่องนำหน้าของอรหัตตวิโมกข์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “มีธรรมวิตกเป็นเครื่องนำหน้า”. การทำลายอวิชชา คือเรากล่าวอัญญาวิโมกข์นี้เองว่า “การทำลายอวิชชา” โดยอุปจารแห่งเหตุ เพราะอัญญาวิโมกข์นี้เกิดขึ้นโดยอาศัยพระนิพพานอันนับว่าเป็นการทำลายอวิชชา. Yā catutthe jhāne upekkhāti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Upekkhanāti ākāraniddeso. Ajjhupekkhanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cittasamatāti cittassekaggabhāvo. Cittappassaddhatāti cittassa ūnātirittavajjitabhāvo. Majjhattatāti cittassa majjhe ṭhitabhāvo. อุเบกขาใดในจตุตถฌาน ในที่นี้ อุเบกขา คือการเห็นโดยเข้าไปเพ่ง, มีอรรถว่าเห็นโดยความเป็นกลาง ไม่เข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง. ความวางเฉย คือการแสดงอาการ. ความวางเฉยยิ่ง คือบทที่เพิ่มขึ้นโดยอาศัยอุปสรรค. ความที่จิตเป็นกลาง คือความเป็นจิตที่มีเอกัคคตา. ความที่จิตสงบระงับ คือความเป็นจิตที่ปราศจากความบกพร่องหรือความเกิน. ความเป็นกลาง คือความเป็นจิตที่ตั้งอยู่ตรงกลาง. 77. Evaṃ avijjāpabhedavacanena vuttaṃ nibbānaṃ sutvā ‘‘taṃ kissa vippahānena vuccatī’’ti pucchanto ‘‘kiṃsu saṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha kiṃsu saṃyojanoti kiṃsaṃyojano. Vicāraṇanti vicāraṇakāraṇaṃ. Kissassa vippahānenāti kiṃnāmakassa assa dhammassa vippahānena. ๗๗. เมื่อได้ฟังพระนิพพานที่ตรัสด้วยคำว่า “การทำลายอวิชชา” แล้ว อุทัยจึงทูลถามว่า “พระนิพพานนั้นตรัสว่าเป็นการละอะไร” จึงตรัสพระคาถาว่า “มีสังโยชน์อะไร”. ในพระคาถานั้น คำว่า “กึสุสังโยชโน” คือ “กึสังโยชโน” (มีสังโยชน์อะไร). การพิจารณา คือเหตุแห่งการพิจารณา. ด้วยการละอะไร คือด้วยการละธรรมชื่ออะไร. 78. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘nandisaṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha vitakkassāti kāmavitakkādiko vitakko assa. ๗๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นแก่อุทัย ได้ตรัสพระคาถาว่า ‘นันทิสังโยชโน’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิตักกัสสะ’ ได้แก่ วิตกมีกามวิตกเป็นต้นของอุทัยนั้น 79. Idāni [Pg.46] tassa nibbānassa maggaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ satassā’’ti gāthamāha. Tattha viññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ. ๗๙. บัดนี้ เมื่ออุทัยทูลถามถึงมรรคแห่งพระนิพพานนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระคาถาว่า ‘กถัง สตัสสะ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิญญาณัง’ ได้แก่ อภิสังขารวิญญาณ 80. ๘๐. Athassa maggaṃ kathento bhagavā ‘‘ajjhattañcā’’ti gāthamāha. Tattha evaṃ satassāti evaṃ satassa sampajānassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงมรรคแก่อุทัย ได้ตรัสพระคาถาว่า ‘อัชฌัตตัญจา’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอวัง สตัสสะ’ ได้แก่ ผู้มีสติสัมปชัญญะอย่างนี้ ข้อความที่เหลือทั้งหมดก็เป็นที่ปรากฏชัดแล้ว Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadisova dhammābhisamayo ahosīti. พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดอย่างนี้ และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีขึ้นเหมือนครั้งก่อนนั่นแล Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจุลลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุทัยมาณวกสูตร จบแล้ว 14. Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑๔. อรรถกถาโปสาลมาณวกสูตร 81. Cuddasame posālasutte – yo atītaṃ ādisatīti yo bhagavā attano ca paresañca ‘‘ekampi jāti’’ntiādibhedaṃ atītaṃ ādisati. ๘๑. ในโปสาลสูตรที่ ๑๔ บทว่า ‘โย อตีตัง อาทิสติ’ ได้แก่ พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงแสดงอดีตมีประเภทมีอาทิว่า ‘แม้ชาติเดียว’ ของพระองค์เองและของผู้อื่น Ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlakaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo, tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti vuttāni (a. ni. 4.156), tāni pariggahitāni honti. Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa addhaṃ gahetvā vuttaṃ. Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalaṃ kappaṃ gahetvā vuttaṃ. Kathaṃ anussaratīti ce? Amutrāsintiādinā nayena. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā[Pg.47]. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvitabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo, tampi anussaratiyeva. Tenāha – ‘‘evaṃvaṇṇo evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsīti kappasahassaparamāyupariyanto vā. บทว่า ‘เอกัมปิ ชาติง’ ได้แก่ ขันธสันดานอันมีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด อันนับเนื่องในภพเดียว แม้ชาติเดียว นัยนี้พึงทราบในบทมีอาทิว่า ‘แม้สองชาติ’ เป็นต้น ส่วนในบทมีอาทิว่า ‘แม้หลายสังวัฏฏกัป’ เป็นต้น กัปที่เสื่อมไปชื่อว่าสังวัฏฏกัป เพราะในกาลนั้นสัตว์ทั้งหลายย่อมประชุมกันในพรหมโลกทั้งหมด กัปที่เจริญขึ้นชื่อว่าวิวฏฏกัป เพราะในกาลนั้นสัตว์ทั้งหลายย่อมเคลื่อนจากพรหมโลก ในบทเหล่านั้น สังวัฏฏะย่อมถือเอาสังวัฏฏัฏฐายี เพราะเป็นมูลของสังวัฏฏะ และวิวฏฏะย่อมถือเอาวิวฏฏัฏฐายี เมื่อเป็นเช่นนี้ อสังไขยกัป ๔ อย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อสังไขยกัป ๔ อย่างเหล่านี้ คืออะไรบ้าง? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวฏฏะ วิวฏฏัฏฐายี’ (อัง. จตุกฺก. ๒๑/๑๕๖) ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้ บทว่า ‘สังวัฏฏกัป’ และ ‘วิวฏฏกัป’ ตรัสโดยถือเอาครึ่งกัป บทว่า ‘สังวัฏฏวิวฏฏกัป’ ตรัสโดยถือเอากัปทั้งหมด ถ้าถามว่า ‘ระลึกได้อย่างไร?’ พึงตอบว่า ‘ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘อมุตราสิง’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘อมุตราสิง’ ได้แก่ ในสังวัฏฏกัปโน้น ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในหมู่สัตว์โน้น บทว่า ‘เอวังนาโม’ ได้แก่ ชื่อติสสะ หรือชื่อปุสสะ บทว่า ‘เอวังโคตโต’ ได้แก่ โคตรกัจจายนะ หรือโคตรกัสสปะ ข้อนี้ตรัสโดยการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพก่อน แต่ถ้าในกาลนั้นประสงค์จะระลึกถึงความสมบูรณ์แห่งวรรณะของตน หรือความเป็นอยู่แบบหยาบหรือประณีต หรือความมีสุขมากหรือทุกข์มาก หรือความเป็นผู้มีอายุน้อยหรืออายุยืน ก็ย่อมระลึกได้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘มีวรรณะอย่างนี้ มีอายุเพียงเท่านี้’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอวังวัณโณ’ ได้แก่ มีผิวขาว หรือมีผิวดำ บทว่า ‘เอวังอาหาโร’ ได้แก่ มีข้าวสาลีและเนื้อเป็นอาหาร หรือมีผลไม้ที่เกิดขึ้นเองเป็นอาหาร บทว่า ‘เอวัง สุขทุกขปฏิสังเวที’ ได้แก่ เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ มีประเภทมีอาทิว่ามีอามิสและไม่มีอามิสหลายประการ บทว่า ‘เอวัง อายุปริยันโต’ ได้แก่ มีอายุขัยสูงสุดเพียง ๑๐๐ ปีอย่างนี้ หรือมีอายุขัยสูงสุดเพียง ๘๔,๐๐๐ กัปอย่างนี้ So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādivuttanayameva. บทว่า ‘โส ตโต จุโต อมุตระ อุทปาทิง’ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้ไปเกิดอีกในภพชื่อโน้น กำเนิดโน้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้น บทว่า ‘ตัตราปาสิง’ ได้แก่ ข้าพเจ้าได้เป็นอยู่ในภพนั้น กำเนิดนั้น คตินั้น วิญญาณฐิตินั้น สัตตาวาสนั้น หรือหมู่สัตว์นั้นอีก พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วมีอาทิว่า ‘เอวังนาโม’ นั่นแล Api ca – yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādinti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrā imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbatto. อนึ่ง เพราะเหตุที่บทว่า ‘อมุตราสิง’ นี้เป็นการระลึกไปตามลำดับเท่าที่ปรารถนา บทว่า ‘โส ตโต จุโต’ เป็นการพิจารณาย้อนกลับมา เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า บทว่า ‘อมุตระ อุทปาทิง’ นี้ตรัสโดยอ้างถึงสถานที่เกิดของสัตว์นั้นในลำดับก่อนหน้าการเกิดในภพนี้ ส่วนบทมีอาทิว่า ‘ตัตราปาสิง’ นี้ ตรัสเพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้นในสถานที่เกิดในระหว่างก่อนจะถึงการเกิดในภพนี้ บทว่า ‘โส ตโต จุโต อิทูปปันโน’ ได้แก่ ข้าพเจ้านั้นจุติจากสถานที่เกิดก่อนหน้านั้นแล้ว มาเกิดในตระกูลกษัตริย์ชื่อโน้น หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้ Ititi evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisiyati, vaṇṇādīhi ‘‘odāto sāmo’’ti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārāti. Pubbenivāsanti [Pg.48] pubbe atītajātīsu nivuṭṭhakkhandhā pubbenivāso. Nivuṭṭhāti ajjhāvuṭṭhā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā, nivuṭṭhadhammā vā. Nivuṭṭhāti gocaranivāsena nivuṭṭhā, attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇena viññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu. Te buddhānaṃyeva labbhanti. Taṃ pubbenivāsaṃ ādisati katheti. Paresaṃ atītanti aññesaṃ parapuggalānaṃ pubbenivāsaṃ ekampi jātintiādinā nayena ādisati. บทว่า ‘อิติ’ ได้แก่ อย่างนี้ บทว่า ‘สาการัง สอุเทสัง’ ได้แก่ มีการกล่าวถึงโดยชื่อและโคตร และมีอาการโดยวรรณะเป็นต้น เพราะสัตว์ย่อมถูกกล่าวถึงโดยชื่อและโคตรว่า ‘ติสสะ กัสสปะ’ และย่อมปรากฏแตกต่างกันโดยวรรณะเป็นต้นว่า ‘ผิวขาว ผิวดำ’ เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นการกล่าวถึง ส่วนอย่างอื่นเป็นอาการ บทว่า ‘ปุพเพนิวาสัง’ ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอยู่มาแล้วในอดีตชาติ ชื่อว่าปุพเพนิวาส บทว่า ‘นิวุฏฐา’ ได้แก่ ที่เคยอยู่มาแล้ว ที่เคยเสวยมาแล้ว ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปในสันดานของตน หรือธรรมที่เคยอยู่มาแล้ว บทว่า ‘นิวุฏฐา’ ได้แก่ ที่เคยอยู่มาแล้วด้วยการอยู่เป็นโคจร ที่วิญญาณของตนรู้แล้ว กำหนดแล้ว หรือที่วิญญาณของผู้อื่นรู้แล้ว ในการระลึกถึงรอยเท้าที่ขาดเป็นต้น สิ่งเหล่านั้นย่อมมีได้เฉพาะแก่พระพุทธเจ้าเท่านั้น ทรงแสดงปุพเพนิวาสนั้น บทว่า ‘ปเรสัง อตีตัง’ ได้แก่ ทรงแสดงปุพเพนิวาสของบุคคลอื่นด้วยนัยมีอาทิว่า ‘แม้ชาติเดียว’ Mahāpadāniyasuttantanti mahāpurisānaṃ apadānaniyuttaṃ mahāpadānasuttaṃ (dī. ni. 2.1 ādayo). Mahāsudassaniyasuttantanti mahāsudassanassa sampattiyuttaṃ mahāsudassanasuttaṃ (dī. ni. 2.241 ādayo). Mahāgovindiyasuttantanti mahāgovindabrāhmaṇassa apadānaniyuttaṃ mahāgovindasuttaṃ (dī. ni. 2.293 ādayo). Māghadeviyasuttantanti maghadevarañño apadānaniyuttaṃ maghadevasuttaṃ (ma. ni. 2.308 ādayo). Satānusāriññāṇaṃ hotīti pubbenivāsānussatisampayuttañāṇaṃ hoti. มหาปทานิยสูตรนั้น เป็นมหาปทานสูตรที่ประกอบด้วยประวัติของมหาบุรุษทั้งหลาย (ที. มหา. 2/1 เป็นต้น) มหาสุทัสสนิยสูตรนั้น เป็นมหาสุทัสสนสูตรที่ประกอบด้วยสมบัติของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ (ที. มหา. 2/241 เป็นต้น) มหาโควินทิยสูตรนั้น เป็นมหาโควินทสูตรที่ประกอบด้วยประวัติของมหาโควินทพราหมณ์ (ที. มหา. 2/293 เป็นต้น) มาฆเทวิยสูตรนั้น เป็นมาฆเทวสูตรที่ประกอบด้วยประวัติของพระเจ้ามาฆเทวะ (ม. มู. 2/308 เป็นต้น) คำว่า สตานุสารีญาณ ย่อมมี คือ ญาณที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสสติย่อมมี Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ peseti. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārādho viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati. Tena yāvatakaṃ ākaṅkhati, tāvatakaṃ anussarati. Bodhijanti bodhiyā mūle jātaṃ. Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati. Ayamantimā jātīti tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ‘‘ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’’ti (dī. ni. 2.31) aparampi ñāṇaṃ uppajjati. Indriyaparopariyattañāṇanti ettha upari ‘‘sattāna’’nti padaṃ idheva āharitvā sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇanti yojetabbaṃ. Parāni ca aparāni ca ‘‘parāparānī’’ti vattabbe sandhivasena ro-kāraṃ katvā ‘‘paroparānī’’ti vuccati. Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ, paropariyameva paropariyattaṃ, veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ, indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ, indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho. ‘‘Indriyavarovariyattañāṇa’’ntipi pāṭho, varāni ca avarāni ca varovariyāni, varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ. Avariyānīti ca uttamānīti attho. Atha vā – parāni ca oparāni [Pg.49] ca paroparāni, tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ. Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti, lāmakānīti attho ‘‘paroparāyassa samecca dhammā’’tiādīsu (a. ni. 4.5; su. ni. 479) viya. ‘‘Indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti bhummavacanenapi pāṭho (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68). คำว่า ยาวัตตกัง อากังขติ คือ ย่อมส่งญาณไปว่า เราจักรู้เท่าที่ตนปรารถนาจะรู้ ญาณของพระองค์นั้นย่อมเป็นไปไม่ติดขัด ไม่ถูกขัดขวาง เหมือนลูกศรที่พุ่งไปในเป้าที่ทำด้วยใบไม้ที่อ่อน ด้วยเหตุนั้น พระองค์ย่อมระลึกได้เท่าที่ปรารถนา คำว่า โพธิชัง คือ เกิดที่โคนต้นโพธิ์ คำว่า ญาณย่อมเกิดขึ้น คือ จตุรมรรคญาณย่อมเกิดขึ้น คำว่า อะยมันติมา ชาติ คือ เพราะรากเหง้าแห่งชาติถูกละได้ด้วยญาณนั้น ญาณอื่นอีกว่า “ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มี” (ที. มหา. 2/31) ย่อมเกิดขึ้นอีก คำว่า อินทริยปโรปริยัตตญาณ ในคำนี้ พึงนำบทว่า “สัตตานัง” (ของสัตว์ทั้งหลาย) ที่อยู่ข้างบนมาประกอบในที่นี้ว่า “สัตตานัง อินทริยปโรปริยัตตญาณ” (ญาณในความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลาย) เมื่อจะกล่าวว่า “ปะราปะรานิ” (ยิ่งและหย่อน) ซึ่งหมายถึง “ปะรานิ” (ยิ่ง) และ “อะปะรานิ” (หย่อน) ก็กล่าวว่า “ปะโรปะรานิ” โดยทำ “โร อักษร” ด้วยอำนาจสนธิ ภาวะแห่งปะโรปะรานิ คือ ปะโรปริยะ, ปะโรปริยะนั่นแหละ คือ ปะโรปริยัตตะ ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ 5 มีศรัทธาเป็นต้น ของสัตว์ผู้ควรแนะนำ คือ อินทริยปโรปริยัตตะ ญาณในอินทริยปโรปริยัตตะ คือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อธิบายว่า ญาณในภาวะที่อินทรีย์ยิ่งและไม่ยิ่ง บทว่า “อินทริยวโรวริยัตตญาณ” ก็เป็นอีกบทหนึ่ง พึงประกอบว่า “วะรานิ” (ประเสริฐ) และ “อะวะรานิ” (ไม่ประเสริฐ) คือ “วะโรวะริยานิ”, ภาวะแห่งวะโรวะริยานิ คือ วะโรวะริยัตตะ อะวะริยานิ หมายถึง อุตตมานิ (ประเสริฐ) อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบว่า “ปะรานิ” (ยิ่ง) และ “โอปะรานิ” (หย่อน) คือ “ปะโรปะรานิ”, ภาวะแห่งปะโรปะรานิ คือ ปะโรปริยัตตะ โอปะรานิ หมายถึง โอรานิ (ต่ำทราม) คือ ลามะกานิ (เลวทราม) ดังในประโยคว่า “ปะโรปะรายัสสะ สะเมจจะ ธัมมา” (ผู้รู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่ยิ่งและหย่อน) เป็นต้น (อ. จตุกฺก. 4/5; สุ. ขุ. 479) บทว่า “อินทริยปโรปริยัตเต ญาณ” ก็เป็นอีกบทหนึ่งด้วยสัตตมีวิภัตติ (ปฏิ. ม. อรรถกถา 1.1.68) Tathāgatassāti yathā vipassiādayo pubbakā isayo āgatā, tathā āgatassa. Yathā ca te gatā, tathā gatassa. Tathāgatabalanti aññehi asādhāraṇaṃ tathāgatasseva balaṃ. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balaṃ puññussayasampattiyā āgataṃ, tathā āgatabalantipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi – คำว่า ตถาคตัสสะ คือ ของพระตถาคตผู้เสด็จมาแล้วอย่างที่พระฤๅษีในกาลก่อนมีพระวิปัสสีเป็นต้นเสด็จมาแล้ว และผู้เสด็จไปแล้วอย่างที่ท่านเหล่านั้นเสด็จไปแล้ว. คำว่า ตถาคตพละ คือ กำลังของพระตถาคตเท่านั้นที่ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า กำลังที่มาแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งบุญที่สั่งสมไว้ เหมือนกำลังของพระพุทธเจ้าในกาลก่อน. ในบรรดากำลังเหล่านั้น กำลังของพระตถาคตมี ๒ อย่าง คือ กำลังกายและกำลังญาณ. ในบรรดากำลังเหล่านั้น กำลังกายพึงทราบตามตระกูลช้าง เพราะโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า ‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; vibha. aṭṭha. 760; udā. aṭṭha. 75; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44); “ช้างกาลวกะ ช้างคังเคยยะ ช้างปัณฑระ ช้างตัมพปิงคละ ช้างคันธมงคล ช้างเหมะ ช้างอุโบสถ และช้างฉัททันต์ ๑๐ เชือกเหล่านี้” (ม. มู. อรรถกถา ๑/๑๔๘; สํ. สคาถ. อรรถกถา ๒/๒/๒๒; อ. ติก. อรรถกถา ๓/๑๐/๒๑; วิภงฺค. อรรถกถา ๗๖๐; อุทาน. อรรถกถา ๗๕; ปฏิ. ม. อรรถกถา ๒/๒/๔๔) Yadetaṃ pakatihatthiggaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti, idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. Ñāṇabalaṃ pana mahāsīhanāde (ma. ni. 1.146 ādayo) āgataṃ dasabalañāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni, etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ, ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upathambhakaṭṭhena ca balanti (paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) vuttaṃ. กำลังของช้างหนึ่งพันโกฏิเชือกโดยการนับช้างปกติ และกำลังของบุรุษหนึ่งหมื่นโกฏิคนโดยการนับบุรุษใดมีอยู่ กำลังนี้แลเป็นกำลังกายของพระตถาคต. ส่วนกำลังญาณ คือ ทศพลญาณที่มาในมหาสีหนาทสูตร (ม. มู. ๑/๑๔๖ เป็นต้น) จตุเวสารัชชญาณ ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท ๘ จตุโยนิปริจเฉทกญาณ ปัญจคติปริจเฉทกญาณ ญาณ ๗๓ และญาณ ๗๗ ที่มาในสังยุตตนิกาย (สํ. นิ. ๒/๓๓-๓๔) และญาณอื่นอีกหลายพันอย่างเหล่านี้ ชื่อว่ากำลังญาณ. ในที่นี้ก็ประสงค์เอาแต่กำลังญาณเท่านั้น เพราะญาณถูกกล่าวว่าเป็นกำลังโดยอรรถว่าไม่หวั่นไหวและโดยอรรถว่าค้ำจุน (ปฏิ. ม. อรรถกถา ๒/๒/๔๔) Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇanti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – คำว่า ญาณในอัธยาศัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย ในคำนี้ สัตว์ทั้งหลายชื่อว่า 'สัตว์' เพราะติดข้องและพัวพันในขันธ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้นด้วยฉันทราคะ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccati[Pg.50]. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161; mahāni. 7). “ดูก่อนราธะ ฉันทะใด ราคะใด นันทิใด ตัณหาใดมีอยู่ในรูป สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันในรูปนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ ฉันทะใด ราคะใด นันทิใด ตัณหาใดมีอยู่ สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันในวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ” (สํ. ขนฺธ. ๓/๑๖๑; มหานิ. ๗) Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘nāmamattameta’’nti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti. Tesaṃ sattānaṃ āsayanti nissayanti etthāti āsayo, micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi nekkhammādīhi vā paribhāvitassa cittasantānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āsayo ca anusayo ca āsayānusayo. Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ. Yasmā caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā, tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘āsayānusaye ñāṇa’’nti vuttaṃ. ส่วนนักอักขรจินตกะไม่พิจารณาอรรถแล้ว ย่อมประสงค์ว่า 'นี้เป็นเพียงชื่อ'. แม้ผู้ที่พิจารณาอรรถ ย่อมประสงค์ว่า 'สัตว์' เพราะประกอบด้วยความเป็นสัตว์. อาสยะ คือ ที่ที่สัตว์เหล่านั้นอาศัยอยู่และพึ่งพิงอยู่ คำนี้เป็นชื่อของกระแสจิตที่อบรมแล้วด้วยมิจฉาทิฏฐิหรือสัมมาทิฏฐิ ด้วยกามเป็นต้นหรือด้วยเนกขัมมะเป็นต้น. อนุสัย คือ กิเลสที่นอนเนื่องและเป็นไปตามในกระแสจิตของสัตว์ คำนี้เป็นชื่อของกามราคะเป็นต้นที่ถึงความมั่นคงแล้ว. อาสยะและอนุสัย คือ อาสยานุสัย พึงทราบว่าเป็นเอกพจน์ด้วยการถือเอาชาติและด้วยอำนาจทวันทวสมาส. เพราะจริตและอธิมุตติทั้งหลายถูกสงเคราะห์เข้าในอาสยานุสัยแล้ว เพราะเหตุนั้น ในบทตั้งจึงกล่าวว่า 'ญาณในอาสยานุสัย' โดยสงเคราะห์ญาณในจริตและอธิมุตติทั้งหลายเข้าด้วยอาสยานุสัยญาณนั่นเอง. Yamakapāṭihīre ñāṇanti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ, assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ, yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ. คำว่า ญาณในยมกปาฏิหาริย์ ในคำนั้น ชื่อว่า ยมกะ (คู่) เพราะความเป็นไปแห่งกองไฟและสายน้ำเป็นต้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน. ชื่อว่า ปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น. สิ่งนั้นเป็นทั้งคู่และเป็นทั้งปาฏิหาริย์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ยมกปาฏิหาริย์. Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇanti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā, kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā, kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā, pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā, samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti, mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti, tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ. Taṃ sampayuttaṃ vā ñāṇaṃ. คำว่า ญาณในมหากรุณาสมาบัติ ในคำนั้น ธรรมชาติที่ทำความหวั่นไหวแห่งหัวใจของสาธุชนเมื่อทุกข์ของผู้อื่นมีอยู่ ชื่อว่า กรุณา. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติที่ย่ำยี คือเบียดเบียนหรือกำจัดทุกข์ของผู้อื่น ชื่อว่า กรุณา. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติที่อันบุคคลกระทำ คือแผ่ไปในสัตว์ผู้ถึงทุกข์ทั้งหลาย ชื่อว่า กรุณา. กรุณาที่ชื่อว่า มหากรุณา เพราะความยิ่งใหญ่ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปและด้วยอำนาจแห่งคุณของกรรม. ธรรมชาติที่พระมหากรุณิกเจ้าทั้งหลายเข้าถึง ชื่อว่า สมาบัติ. ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งมหากรุณาและเป็นทั้งสมาบัติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มหากรุณาสมาบัติ. ญาณในมหากรุณาสมาบัตินั้น หรือญาณที่สัมปยุตด้วยมหากรุณาสมาบัตินั้น. Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū, sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutāñāṇanti vattabbe sabbaññutaññāṇanti vuttaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi tassa āvaraṇanti tadeva anāvaraṇañāṇanti vuccati (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68). คำว่า สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคชื่อว่า สัพพัญญู เพราะทรงรู้ธรรมทั้งปวงอันจำแนกเป็นทางแห่งเนยยธรรม ๕ ประการ. ความเป็นแห่งพระสัพพัญญู ชื่อว่า สัพพัญญุตา. เมื่อควรจะกล่าวว่า สัพพัญญุตาญาณ (ญาณคือความเป็นพระสัพพัญญู) แต่กลับกล่าวว่า สัพพัญญุตญาณ. จริงอยู่ สรรพธรรมมีการจำแนกเป็นสังขตะและอสังขตะเป็นต้น คือ สังขาร วิการ ลักษณะ นิพพาน บัญญัติ รวมเป็นทางแห่งเนยยธรรม ๕ ประการเท่านั้น. จริงอยู่ เพราะความที่ญาณนั้นผูกพันอยู่กับการนึก (อาวัชชนะ) เท่านั้น เครื่องกั้นของญาณนั้นจึงไม่มี เพราะฉะนั้น ญาณนั้นนั่นเองจึงชื่อว่า อนาวรณญาณ (ปฏิ. ม. อรรถกถา ๑.๑.๖๘). Sabbattha [Pg.51] asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇanti ettha atītānāgatapaccuppannesu asaṅgaṃ saṅgavirahitaṃ appaṭihataṃ paṭipakkhavirahitaṃ hutvā pavattaṃ āvaraṇavirahitaṃ ñāṇaṃ. คำว่า ญาณอันไม่ติดขัด ไม่กระทบกระทั่ง ไม่มีเครื่องกั้นในที่ทั้งปวง ในคำนั้น คือ ญาณที่ไม่มีความติดข้อง เป็นไปโดยความไม่ติดขัด คือปราศจากกิเลสเครื่องข้อง ไม่กระทบกระทั่ง คือปราศจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และไม่มีเครื่องกั้น ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน. Anāgatampi ādisatīti – ย่อมแสดงแม้ซึ่งอนาคต ดังนี้ – ‘‘Imasmiṃ bhaddake kappe, tayo āsiṃsu nāyakā; Ahametarahi sambuddho, metteyyo cāpi hessatī’’ti. ca – “ในภัทรกัปนี้ มีพระนายก ๓ พระองค์ เราเป็นพระสัมพุทธะในบัดนี้ และพระเมตไตรยก็จักมี” และ – ‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’ti ca (dī. ni. 3.107) – “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนุษย์มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเมตไตรย ผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ จักอุบัติขึ้นในโลก” (ที. ปา. ๓/๑๐๗) และ – ‘‘Atha kho, bhikkhave, saṅkho nāma rājā yo so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito, taṃ yūpaṃ ussāpetvā ajjhāvasitvā taṃ datvā vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissatī’’ti ca (dī. ni. 3.108) – “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระราชาพระนามว่าสังขะ ผู้ซึ่งพระเจ้ามหาปนาทะได้ให้สร้างเสาหินนั้นไว้ จักทรงยกเสาหินนั้นขึ้น ทรงสถิตอยู่ ณ เสาหินนั้น ทรงบริจาค ทรงสละ ทรงให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง คนอนาถา และคนขอ แล้วจักทรงปลงผมและหนวด ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเมตไตรย” (ที. ปา. ๓/๑๐๘) และ – ‘‘Anāgate aṭṭhissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti (mi. pa. 4.1.3) ca, ‘‘sumanissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti ca – “ในอนาคต จักมีพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอัฏฐิสสระ” (มิ. ปญฺ. ๔.๑.๓) และ “จักมีพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าสุมนิสสระ” และ – Ādinā nayena devadattādīnaṃ anāgataṃ ācikkhati. Paccuppannampi ādisatīti idaṃ pākaṭameva. ย่อมแสดงอนาคตของพระเทวทัตเป็นต้น โดยนัยมีอาทิอย่างนี้. ย่อมแสดงแม้ซึ่งปัจจุบัน ดังนี้ ข้อนี้เป็นที่ประจักษ์แล้ว. 82. Vibhūtarūpasaññissāti samatikkantarūpasaññissa. Sabbakāyappahāyinoti tadaṅgavikkhambhanavasena sabbarūpakāyapahāyino, pahīnarūpabhavapaṭisandhikassāti adhippāyo. Natthi kiñcīti passatoti viññāṇābhāvadassanena ‘‘natthi kiñcī’’ti passato, ākiñcaññāyatanalābhinoti vuttaṃ hoti. Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti sakkāti bhagavantaṃ ālapanto āha. Tassa puggalassa ñāṇaṃ pucchāmi, kīdisaṃ icchitabbanti. Kathaṃ neyyāti kathañca so netabbo, kathamassa uttariñāṇaṃ uppādetabbanti. ๘๒. คำว่า แก่ผู้มีรูปสัญญาอันปราศไปแล้ว คือ แก่ผู้มีรูปสัญญาอันก้าวล่วงแล้ว. คำว่า ผู้ละกายทั้งปวง คือ ผู้ละรูปกายทั้งปวงด้วยอำนาจตทังคปหานและวิกขัมภนปหาน อธิบายว่า ผู้มีปฏิสนธิในรูปภพอันละได้แล้ว. คำว่า ผู้พิจารณาเห็นว่าไม่มีอะไร คือ ผู้พิจารณาเห็นว่า 'ไม่มีอะไร' ด้วยการเห็นความไม่มีแห่งวิญญาณ อธิบายว่า ทรงหมายถึงผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ. คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณของท่านผู้สามารถ (สักกะ) คือ (พระราธะ) เรียกพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณของบุคคลนั้น ว่าควรหวังได้อย่างไร. คำว่า จะพึงแนะนำได้อย่างไร คือ และเขาจะพึงถูกแนะนำได้อย่างไร จะพึงทำญาณเบื้องสูงให้เกิดขึ้นแก่เขาได้อย่างไร. Katamā [Pg.52] rūpasaññāti ettha rūpasaññāti saññāsīsena vuttarūpāvacarajhānañceva tadārammaṇañca. Rūpāvacarajhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209). Tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Idha pana kusalavipākakiriyavasena pañcadasajhānasaṅkhātā rūpasaññā eva adhippetā. Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vāti rūpāvacarakusalajjhānasamāpattiṃ samāpannassa. Upapannassa vāti vipākajjhānavasena tasmiṃ bhave upapannassa. Diṭṭhadhammasukhavihārissa vāti imasmiṃyeva attabhāve kiriyājhānaṃ samāpajjitvā sukhaṃ uppādetvā viharantassa. Arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanādīni. Paṭiladdhassāti uppādetvā ṭhitassa. Rūpasaññā vibhūtā hontīti rūpasaññā apagatā honti. Vigatāti vināsitā. ‘‘Abhāvitā’’tipi pāṭho, sundaro. คำว่า รูปสัญญาเป็นไฉน? ในบทนี้ คำว่า รูปสัญญา เป็นชื่อเรียกของรูปาวจรฌานและอารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้นที่ตรัสไว้โดยยกสัญญาเป็นประธาน. เพราะแม้รูปาวจรฌานก็เรียกว่า รูป ในประโยคเป็นต้นว่า 'ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' (อภิ.สํ. ๒๔๘; ปฏิ.ม. ๑/๒๐๙). แม้อารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้น ก็เรียกว่า รูป ในประโยคเป็นต้นว่า 'ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก ทั้งที่สวยงามและไม่สวยงาม' (อภิ.สํ. ๒๒๓). เพราะฉะนั้น ในที่นี้ สัญญาในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา. คำว่า รูปสัญญานี้ เป็นชื่อเรียกของรูปาวจรฌานโดยยกสัญญาเป็นประธานอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า รูปสัญญา เพราะมีรูปเป็นสัญญา อธิบายว่า มีรูปเป็นชื่อของสัญญา (ฌาน) นั้น. พึงทราบว่า คำนี้เป็นชื่อเรียกของอารมณ์แห่งรูปสัญญาที่มีประเภทเป็นปฐวีกสิณเป็นต้นนั้นด้วย. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเฉพาะรูปสัญญาที่นับได้ว่าเป็นฌาน ๑๕ โดยประเภทแห่งกุศล วิบาก และกิริยา. คำว่า 'หรือผู้เข้าถึงรูปาวจรสมบัติ' คือ ผู้เข้าถึงรูปาวจรกุศลฌานสมาบัติ. คำว่า 'หรือผู้บังเกิดแล้ว' คือ ผู้บังเกิดแล้วในภพนั้นด้วยอำนาจแห่งวิบากฌาน. คำว่า 'หรือผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน' คือ ผู้เข้ากิริยาฌานให้เกิดความสุขแล้วอยู่รอบในอัตภาพนี้เอง. คำว่า 'อรูปสมาบัติทั้งหลาย' คือ อากาสานัญจายตนะเป็นต้น. คำว่า 'ของผู้ได้แล้ว' คือ ของผู้ทำให้เกิดขึ้นแล้วดำรงอยู่. คำว่า 'รูปสัญญาปรากฏชัด' คือ รูปสัญญาปราศไปแล้ว. คำว่า 'วิคตา' คือ พินาศไป. แม้บทว่า 'อภาวิตา' ก็มีในบาลี เป็นบทที่ไพเราะ. Tadaṅgasamatikkamāti tadaṅgappahānavasena atikkamena. Vikkhambhanappahānena pahīnoti arūpajjhānapaṭilābhena vikkhambhanena pahīno. Tassa rūpakāyoti tassa arūpasamāpattipaṭilābhino arūpapuggalassa rūpāvacarakāyo. คำว่า 'โดยการก้าวล่วงด้วยองค์นั้น' คือ โดยการก้าวล่วงด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน. คำว่า 'ละได้ด้วยวิกขัมภนปหาน' คือ ละได้ด้วยการข่มไว้ด้วยการได้อรูปฌาน. คำว่า 'รูปกายของเขา' คือ รูปาวจรกายของบุคคลผู้ได้อรูปสมาบัติ คืออรูปบุคคลนั้น. Ākiñcaññāyatananti ettha nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso saṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ, ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvāti taṃ viññāṇañcāyatanaṃ satokārī hutvā samāpajjitvā. Tato vuṭṭhahitvāti satokārī hutvā tāya samāpattiyā vuṭṭhāya. Taññeva viññāṇanti taṃ ākāse pavattitaṃ mahaggataviññāṇaṃ. Abhāvetīti vināseti. Vibhāvetīti vividhā nāseti. Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti. คำว่า อากิญจัญญายตนะ ในบทนี้ มีอธิบายว่า สิ่งใดไม่มีแก่ผู้นี้ สิ่งนั้นชื่อว่า อกิญจนะ คือไม่มีอะไรเหลืออยู่เลยแม้เพียงความเกี่ยวข้อง. ภาวะแห่งอกิญจนะ ชื่อว่า อากิญจัญญะ นี้เป็นชื่อเรียกของการปราศไปแห่งวิญญาณในอากาสานัญจายตนะ. อากิญจัญญะนั้นเป็นอายตนะเพราะเป็นที่ตั้งแห่งสัญญานี้ จึงชื่อว่า อากิญจัญญายตนะ. นี้เป็นชื่อเรียกของฌานที่มีการปราศไปแห่งวิญญาณที่ดำเนินไปในอากาศเป็นอารมณ์. คำว่า 'เข้าถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติด้วยสติ' คือ เป็นผู้มีสติเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะนั้น. คำว่า 'ออกจากสมาบัตินั้น' คือ เป็นผู้มีสติออกจากสมาบัตินั้น. คำว่า 'วิญญาณนั้นนั่นเอง' คือ วิญญาณอันเป็นมหัคคตะที่ดำเนินไปในอากาศนั้น. คำว่า 'อภาเวติ' คือ ทำให้พินาศไป. คำว่า 'วิภาเวติ' คือ ทำให้พินาศไปโดยประการต่างๆ. คำว่า 'อันตรธาเปติ' คือ ทำให้หายไปจนมองไม่เห็น. Kathaṃ [Pg.53] so netabboti so puggalo kenappakārena jānitabbo. Vinetabboti nānāvidhena jānitabbo. Anunetabboti punappunaṃ cittena kathaṃ gamayitabbo. คำว่า 'บุคคลนั้นพึงนำไปอย่างไร' คือ บุคคลนั้นพึงทราบได้ด้วยอาการอย่างไร. คำว่า 'พึงแนะนำ' คือ พึงทราบได้ด้วยประการต่างๆ. คำว่า 'พึงน้อมนำไป' คือ พึงให้ดำเนินไปในจิตด้วยอาการอย่างไรบ่อยๆ. 83. ๘๓. Athassa bhagavā tādise puggale attano appaṭihatañāṇataṃ pakāsetvā taṃ ñāṇaṃ byākātuṃ gāthamāha. Tattha viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, abhijānaṃ tathāgatoti abhisaṅkhāravasena catasso paṭisandhivasena sattāti evaṃ sabbā viññāṇaṭṭhitiyo abhijānanto tathāgato. Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti kammābhisaṅkhāravasena tiṭṭhametaṃ puggalaṃ jānāti – ‘‘āyatiṃ ayaṃ evaṃgatiko bhavissatī’’ti. Dhimuttanti ākiñcaññāyatanādīsu adhimuttaṃ. Tapparāyaṇanti tammayaṃ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเป็นผู้มีพระญาณอันไม่ติดขัดของพระองค์ในบุคคลเช่นนั้นแล้ว จึงตรัสพระคาถาเพื่อพยากรณ์พระญาณนั้น. ในพระคาถานั้น คำว่า 'พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติทั้งปวง' คือ พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติทั้งปวงอย่างนี้ คือ ๔ โดยอำนาจแห่งอภิสังขาร และ ๗ โดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. คำว่า 'ทรงรู้บุคคลนี้ผู้ตั้งอยู่' คือ ทรงรู้บุคคลนี้ผู้ตั้งอยู่ด้วยอำนาจแห่งกรรมอภิสังขารว่า 'ในอนาคต บุคคลนี้จักมีคติเป็นอย่างนี้'. คำว่า 'ธิมุตตะ' (อธิมุตตะ) คือ ผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนะเป็นต้น. คำว่า 'ตัปปรายณะ' คือ มีสิ่งนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า (คือฝักใฝ่ในสิ่งนั้น). Viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto yathā manussāti attho. Aparimāṇesupi hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti. Tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti. Tasmā ‘‘nānattakāyā’’ti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā ‘‘nānattasaññino’’ti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti, ahetukā na hoti. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī piyaṅkaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā. Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya tihetukaduhetukāhetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya. คำว่า 'วิญญาณฐิติ' คือ ขันธ์ที่มีวิญญาณนั่นเองซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งปฏิสนธิวิญญาณ. ในคำนั้น คำว่า 'เสยยะถาปิ' เป็นนิบาตในอรรถแห่งการสาธิต มีความหมายว่า 'เหมือนมนุษย์'. จริงอยู่ ในจักรวาลทั้งหลายอันหาประมาณมิได้ มนุษย์ทั้งหลายอันหาประมาณมิได้ แม้สองคนก็ไม่มีใครเหมือนกันโดยวรรณะและสัณฐานเป็นต้น. แม้พี่น้องฝาแฝดบางคู่ที่เหมือนกันโดยวรรณะหรือสัณฐานในที่บางแห่ง พวกเขาก็ยังต่างกันด้วยการมองและการเหลียวดูเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'มีกายต่างกัน'. ส่วนปฏิสนธิสัญญาของพวกเขานั้น เป็นได้ทั้งแบบติเหตุกะ ทวิเหตุกะ และอเหตุกะ. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'มีสัญญาต่างกัน'. คำว่า 'และเทวดาบางพวก' คือ เทวดาชั้นกามาวจร ๖. ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น กายของบางพวกมีสีเขียว บางพวกมีสีเหลืองเป็นต้น. แต่สัญญาของพวกเขานั้นเป็นได้ทั้งแบบติเหตุกะและทวิเหตุกะ ไม่เป็นแบบอเหตุกะ. คำว่า 'และวินิปาติกะบางพวก' คือ เปรตวิมานิกะอื่นๆ ที่พ้นจากอบาย ๔ เช่น นางยักษิณีปุนัพพสุมารดา นางปิยังกรมารดา นางผุสสมิตตา และธรรมคุตเป็นต้น. กายของพวกเขานั้นย่อมต่างกันโดยความเป็นผู้มีผิวพรรณขาว ดำ คล้ำ และเขียวเป็นต้น และโดยความเป็นผู้ผอม อ้วน เตี้ย และสูงเป็นต้น และแม้สัญญาก็ต่างกันเหมือนมนุษย์โดยความเป็นติเหตุกะ ทวิเหตุกะ และอเหตุกะ. แต่พวกเขานั้นไม่มีศักดิ์ใหญ่เหมือนเทวดา เป็นผู้มีศักดิ์น้อยเหมือนมนุษย์ผู้ยากไร้ หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้ยาก ถูกความทุกข์เบียดเบียนอยู่. บางพวกเป็นทุกข์ในข้างแรม เป็นสุขในข้างขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'วินิปาติกะ' เพราะตกไปจากกองแห่งความสุข. ส่วนบรรดาวินิปาติกะเหล่านั้น ผู้ใดเป็นติเหตุกะ ผู้นั้นก็มีการบรรลุธรรมได้เหมือนนางปิยังกรมารดาเป็นต้น. Brahmakāyikāti [Pg.54] brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena, brahmapurohitā majjhimena, kāyova nesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti vuttā. Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā honti, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinoti saṅkhaṃ gacchanti. คำว่า 'พรหมกายิกะ' คือ พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิต และมหาพรหม. คำว่า 'ผู้บังเกิดในปฐมฌาน' คือ พรหมเหล่านั้นทั้งหมดบังเกิดด้วยปฐมฌาน. แต่พรหมปาริสัชชาบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างอ่อน พรหมปุโรหิตบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างกลาง กายของพวกเขาย่อมแผ่กว้างกว่า. มหาพรหมบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างประณีต กายของพวกเขาย่อมแผ่กว้างยิ่งขึ้นไปอีก. ด้วยประการฉะนี้ พรหมเหล่านั้นจึงชื่อว่า 'มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน' เพราะมีกายต่างกัน แต่มีสัญญาเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน. และสัตว์ในอบาย ๔ ก็เป็นเช่นเดียวกับพรหมเหล่านั้น. จริงอยู่ ในนรกทั้งหลาย อัตภาพของบางพวกมี ๑ คาวุต บางพวกครึ่งโยชน์ บางพวก ๓ คาวุต ส่วนของพระเทวทัตเกิดมามีอัตภาพ ๑๐๐ โยชน์. แม้ในหมู่สัตว์ดิรัจฉาน บางพวกก็ตัวเล็ก บางพวกก็ตัวใหญ่. แม้ในเปตวิสัย บางพวกสูง ๖๐ ศอก บางพวก ๘๐ ศอก บางพวกมีผิวพรรณดี บางพวกมีผิวพรรณทราม. อสุรกายพวกกาลกัญจิกะก็เช่นกัน. อนึ่ง ในเปตวิสัยนี้ เปรตชื่อทีฆปิฏฐิกะ มีความยาวถึง ๖๐ โยชน์ก็มี. แต่สัญญาของสัตว์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นอเหตุกะที่เป็นอกุศลวิบากเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ แม้สัตว์ผู้อยู่ในอบายก็ถึงการนับว่า 'มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน'. Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbe gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā. คำว่า 'อาภัสสรา' คือ แสงสว่างซ่านออกจากร่างกายของพรหมเหล่านั้น เหมือนเปลวไฟจากคบเพลิงที่ขาดเป็นช่วงๆ แล้วตกลงมา จึงชื่อว่า อาภัสสรา. ในบรรดาพรหมเหล่านั้น ตามนัยแห่งปัญจกนัย พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญทุติยฌานและตติยฌานอย่างอ่อน ชื่อว่า ปริตตาภา. พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญฌานอย่างกลาง ชื่อว่า อัปปมาณาภา. พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญฌานอย่างประณีต ชื่อว่า อาภัสสรา. แต่ในที่นี้ ทรงถือเอาทั้งหมดด้วยการกำหนดเอาส่วนที่สูงสุด. จริงอยู่ กายของพรหมเหล่านั้นทั้งหมดมีการแผ่ไปอย่างเดียวกัน แต่สัญญานั้นต่างกัน คือ มีทั้งสัญญาที่มีเพียงวิจารไม่มีวิตก และสัญญาที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร. Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti. Catukkanaye tatiyassa pañcakanaye catukkassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassa vasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti. สุภกิณหา หมายถึง ผู้ที่เกลื่อนกล่นด้วยความงาม ผู้ที่มีวรรณะแห่งรัศมีกายงามสม่ำเสมอเป็นอันเดียวกัน เพราะรัศมีของพรหมเหล่านี้ไม่ขาดเป็นท่อนๆ ไปเหมือนรัศมีของอาภัสสราพรหม ในนัยจตุกกะ พรหมที่เกิดจากฌานที่ 3 ในนัยปัญจกะ พรหมที่เกิดจากฌานที่ 4 ซึ่งเป็นปริตตะ มัชฌิมะ และปณีตะ ย่อมบังเกิดเป็น ปริตตสุภะ อัปปมาณสุภะ และสุภกิณหะ ตามลำดับ พรหมเหล่านั้นทั้งหมดพึงทราบว่ามีกายเป็นอันเดียวกัน และมีสัญญาเป็นอันเดียวกันด้วยสัญญาแห่งจตุตถฌาน เวหัปผลาพรหมก็จัดเข้าในวิญญาณฐิติที่ 4 นั่นเอง อสัญญีสัตว์พรหมไม่จัดเข้าในที่นี้เพราะไม่มีวิญญาณ แต่จัดเข้าในสัตตาวาส Suddhāvāsā [Pg.55] vivaṭṭapakkhe ṭhitā, na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkapavattissa (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) bhagavato khandhāvārasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ, na ca sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehīti iminā suttena (ma. ni. 1.160) suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantī’’ti vadati, taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ (a. ni. aṭṭha. 3.7.44-45; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.21). สุทธาวาสพรหมตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ ไม่ได้มีอยู่ตลอดกาล ไม่เกิดในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้าแม้แสนกัปหรืออสงไขยกัป ย่อมเกิดเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นภายใน 16,000 กัปเท่านั้น เป็นเหมือนค่ายที่พักของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไป (สํ. สฬา. 5/1081; มหาวคฺค 13; ปฏิ. มคฺค. 2/30) เพราะฉะนั้น จึงไม่จัดเข้าในวิญญาณฐิติและสัตตาวาส แต่พระมหาเถระสีวะกล่าวว่า “สารีบุตร อาวาสที่หาได้ง่ายซึ่งเราไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลนานนี้ นอกจากเทวดาชั้นสุทธาวาส ไม่มีเลย” ด้วยพระสูตรนี้ (ม. มู. 1/160) สุทธาวาสพรหมก็จัดเข้าในวิญญาณฐิติที่ 4 และสัตตาวาสที่ 4 ด้วย คำกล่าวนี้เป็นที่ยอมรับเพราะไม่ขัดแย้งกับพระสูตร (อ. อฏฺฐ. 3/7/44-45; ปฏิ. มคฺค. อฏฺฐ. 1/1/21) Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamāti ettha sabbasoti sabbākārena, sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha ‘‘rūpe saññā rūpasaññā’’ti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. ในคำว่า สัพพโส รูปสัญญาณัง สมาติกกมา นั้น คำว่า สัพพโส หมายถึง โดยประการทั้งปวง หรือโดยไม่เหลือทั้งหมด คำว่า รูปสัญญาณัง หมายถึง รูปาวจรฌานที่กล่าวโดยหัวข้อสัญญา และอารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้น เพราะรูปาวจรฌานก็เรียกว่า รูป ดังในประโยคว่า “ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป” เป็นต้น (ธ. สํ. 248; ปฏิ. มคฺค. 1/209) และอารมณ์ของรูปาวจรฌานนั้นก็เรียกว่า รูป ดังในประโยคว่า “ย่อมเห็นรูปภายนอกที่งามและไม่งาม” เป็นต้น (ธ. สํ. 223) เพราะฉะนั้น ในที่นี้ คำว่า รูปสัญญา คือ สัญญาในรูป ดังนี้ จึงเป็นชื่อของรูปาวจรฌานที่กล่าวโดยหัวข้อสัญญา รูปเป็นสัญญาของรูปาวจรฌานนั้น ชื่อว่า รูปสัญญา หมายความว่า รูปเป็นชื่อของรูปาวจรฌานนั้น พึงทราบว่า คำนี้เป็นชื่อของกสิณมีปฐวีกสิณเป็นต้น และอารมณ์ของกสิณนั้นด้วย Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti. Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti, samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti. Tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā – คำว่า สมาติกกมา หมายถึง ความคลายกำหนัดและความดับ หมายความว่าอย่างไร? รูปสัญญา 15 อย่าง อันนับว่าเป็นฌาน โดยเป็นกุศล วิบาก และกิริยา และรูปสัญญา 8 อย่าง อันนับว่าเป็นอารมณ์ มีปฐวีกสิณเป็นต้น รูปสัญญาเหล่านั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง หรือโดยไม่เหลือ ย่อมคลายกำหนัดและดับไป เป็นเหตุแห่งความคลายกำหนัดและเป็นเหตุแห่งความดับ แล้วเข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานอยู่ เพราะบุคคลผู้ยังไม่ก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง ย่อมไม่สามารถเข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานนี้อยู่ได้ ในอากาสานัญจายตนฌานนั้น เพราะเมื่อบุคคลยังไม่คลายกำหนัดในอารมณ์ สัญญาก็ย่อมไม่ก้าวล่วง และเมื่อสัญญาถูกก้าวล่วงแล้ว อารมณ์ก็ย่อมถูกก้าวล่วงแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อไม่กล่าวถึงการก้าวล่วงอารมณ์ จึงกล่าวว่า – ‘‘Tattha katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, [Pg.56] imā vuccanti rūpasaññāyo. Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto, tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti – “ในรูปสัญญาเหล่านั้น รูปสัญญาเป็นไฉน? สัญญา ความจำได้ ความรู้แจ้ง ของบุคคลผู้เข้าถึงรูปาวจรสมาบัติ หรือผู้เข้าถึงรูปภพ หรือผู้มีปกติอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เหล่านี้เรียกว่า รูปสัญญา บุคคลย่อมก้าวล่วง ล่วงพ้น ก้าวล่วงยิ่ง ซึ่งรูปสัญญาเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า การก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง” – Evaṃ vibhaṅge (vibha. 602) saññānaṃyeva samatikkamo vutto. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā. ในวิภังค์ (วิภงฺค 602) ได้กล่าวถึงการก้าวล่วงสัญญาเท่านั้น แต่เพราะสมาบัติเหล่านี้พึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงอารมณ์ ไม่เหมือนปฐมฌานเป็นต้นที่พึงบรรลุได้ด้วยอารมณ์อย่างเดียว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อรรถกถานี้ได้อธิบายโดยนัยแห่งการก้าวล่วงอารมณ์ด้วย Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā, appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti. คำว่า ปฏิฆสัญญาณัง อัตถังคมา หมายถึง สัญญาที่เกิดขึ้นด้วยการกระทบกันของวัตถุมีจักขุเป็นต้น และอารมณ์มีรูปเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิฆสัญญา คำนี้เป็นชื่อของรูปสัญญาเป็นต้น ดังที่พระองค์ตรัสว่า “ในปฏิฆสัญญาเหล่านั้น ปฏิฆสัญญาเป็นไฉน? รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา เหล่านี้เรียกว่า ปฏิฆสัญญา” (วิภงฺค 603) การดับ การละ การไม่เกิดขึ้น การทำให้ไม่เป็นไปแห่งปฏิฆสัญญา 10 อย่าง คือ กุศลวิบาก 5 อย่าง และอกุศลวิบาก 5 อย่าง โดยประการทั้งปวงนั้น หมายความว่าอย่างนั้น Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi, na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati, evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃyeva jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā – kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi, na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti, ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati. Tasmā tā ettha ‘‘pahīnā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā – ‘‘āḷāro ca kālāmo arūpaṃ samāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosī’’ti (dī. ni. 2.192). จริงอยู่ สัญญาเหล่านี้แม้ของผู้เข้าปฐมฌานเป็นต้นก็ไม่มี เพราะจิตย่อมไม่เป็นไปทางปัญจทวารในสมัยนั้น แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงทราบว่าการกล่าวถึงสัญญาเหล่านี้ในฌานนี้ เป็นไปเพื่อสรรเสริญฌานนี้ เพื่อให้เกิดความอุตสาหะ เหมือนสุขและทุกข์ที่ละได้แล้วในที่อื่นในจตุตถฌาน และเหมือนสักกายทิฏฐิเป็นต้นที่ละได้แล้วในมรรคที่ 3 ฉะนั้น อีกอย่างหนึ่ง แม้สัญญาเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่ผู้เข้าถึงรูปาวจรฌาน แต่ก็ไม่มีเพราะยังไม่ละขาด เพราะรูปาวจรภาวนาย่อมไม่เป็นไปเพื่อคลายกำหนัดในรูป และการเป็นไปของสัญญาเหล่านั้นก็อาศัยรูป ส่วนภาวนานี้แลย่อมเป็นไปเพื่อคลายกำหนัดในรูป เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่าสัญญาเหล่านั้น 'ละได้แล้ว' ในฌานนี้ ไม่ใช่เพียงแต่ควรกล่าวเท่านั้น แต่ควรยึดถือไว้อย่างนี้โดยส่วนเดียวด้วย เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'เสียงเป็นเสี้ยนหนามของผู้เข้าปฐมฌาน' (อ. อํ. 10.72) ก็เพราะสัญญาเหล่านั้นยังไม่ละขาดก่อนหน้านี้ และในที่นี้ก็ตรัสถึงความไม่หวั่นไหวและความเป็นวิโมกข์อันสงบของอรูปสมาบัติ เพราะสัญญาเหล่านั้นละได้แล้วว่า 'อาฬารดาบส กาลามโคตร เข้าอรูปฌานแล้ว ไม่เห็นเกวียนประมาณ 500 เล่มที่ผ่านไปใกล้ๆ เลย และไม่ได้ยินเสียงด้วย' (ที. ม. 2.192) Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hi etā – บทว่า "นานัตตสัญญา" คือการไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญา หมายถึงสัญญาที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่ต่างกัน หรือสัญญาที่ต่างกัน เพราะสัญญาเหล่านั้นแล – ‘‘Tattha [Pg.57] katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) – ในนานัตตสัญญาเหล่านั้น นานัตตสัญญาเป็นไฉน? สัญญา ความรู้แจ้ง ความเป็นผู้รู้แจ้ง ของผู้ที่ยังไม่เข้าสมาบัติ ผู้ประกอบด้วยมโนธาตุ หรือผู้ประกอบด้วยมโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่า นานัตตสัญญา" (วิภงฺค. ๖๐๔) – Evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttāva idha adhippetā asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti. Yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā dvādasa akusalasaññā ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā dve akusalavipākasaññā ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā. Yasmā tā nāvajjati na manasikaroti na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti. สัญญาที่สงเคราะห์ด้วยมโนธาตุ (Manodhātu) และมโนวิญญาณธาตุ (Manoviññāṇadhātu) ของผู้ที่ยังไม่เข้าสมาบัติ (Samāpatti) ซึ่งกล่าวจำแนกไว้ในวิภังค์ (Vibhaṅga) อย่างนี้แล พึงประสงค์ในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ (Gocara) ที่ต่างกัน มีรูปและเสียงเป็นต้น มีสภาวะต่างกัน เพราะสัญญาเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศลสัญญา ๘ อกุศลสัญญา ๑๒ กามาวจรกุศลวิปากสัญญา ๑๑ อกุศลวิปากสัญญา ๒ กามาวจรกิริยาสัญญา ๑๑ รวมเป็นสัญญา ๔๔ แม้เหล่านี้ มีความต่างกัน มีสภาวะต่างกัน ไม่เหมือนกันและกัน เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า 'นานัตตสัญญา' (Nānattasaññā) การไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญาเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง คือ การไม่นึกถึง การไม่คำนึงถึง การไม่พิจารณา เพราะเหตุที่เขาไม่นึกถึง ไม่ใส่ใจ ไม่พิจารณาสัญญาเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า 'ไม่ใส่ใจ' ดังนี้ Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ ‘‘samatikkamā atthaṅgamā’’ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā nava kiriyasaññā dasa akusalasaññāti, imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ ‘‘amanasikārā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati, tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.213). เพราะรูปสัญญา (Rūpasaññā) และปฏิฆสัญญา (Paṭighasaññā) ในเบื้องต้น ย่อมไม่มีแม้ในภพที่เกิดด้วยฌานนี้ จะกล่าวไปไยถึงในเวลาที่เข้าถึงฌานนี้แล้วอยู่ในภพนั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ก้าวล่วง' (Samatikkama) และ 'ดับไป' (Atthaṅgama) ซึ่งเป็นความไม่มีของสัญญาเหล่านั้นทั้งสองอย่าง ส่วนในนานัตตสัญญา เพราะกามาวจรกุศลสัญญา ๘ กิริยาสัญญา ๙ อกุศลสัญญา ๑๐ รวมเป็นสัญญา ๒๗ เหล่านี้ ย่อมมีอยู่ในภพที่เกิดด้วยฌานนี้ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าจึงกล่าวว่า 'ไม่ใส่ใจ' (Amanasikāra) ในสัญญาเหล่านั้น แม้ในภพนั้น ผู้เข้าถึงฌานนี้แล้วอยู่ ย่อมเข้าถึงอยู่ด้วยการไม่ใส่ใจในสัญญาเหล่านั้นนั่นเอง ส่วนผู้ใส่ใจในสัญญาเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้ไม่เข้าสมาบัติ โดยย่อ ในที่นี้ ด้วยคำว่า 'เพราะก้าวล่วงรูปสัญญา' นี้ ตรัสถึงการละรูปาวจรธรรมทั้งปวง และพึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญา' นี้ ตรัสถึงการละและการไม่ใส่ใจในจิตและเจตสิกที่เป็นกามาวจรทั้งปวง (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๒๑๓) Iti bhagavā pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenāti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Kiṃ kāraṇāti ce? Sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca. Sace hi keci [Pg.58] apaṇḍitā vadeyyuṃ – ‘‘satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati, ko nu kho etāya nibbattitāya attho, ko ānisaṃso’’ti. ‘‘Te evaṃ vattuṃ mā labhantū’’ti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati – ‘‘evaṃ santā kira ayaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, nibbattessāma na’’nti, athassā nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพรรณนาคุณของอากาสานัญจายตนสมาบัติ (Ākāsānañcāyatanasamāpatti) ด้วยบท ๓ บท คือ ด้วยการก้าวล่วงรูปสัญญา ๑๕ ด้วยการดับไปแห่งปฏิฆสัญญา ๑๐ และด้วยการไม่ใส่ใจในนานัตตสัญญา ๔๔ ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไร?' ตอบว่า เพื่อยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง และเพื่อชักจูงใจ (Palobhana) หากคนบางคนที่ไม่ใช่บัณฑิตจะกล่าวว่า 'พระศาสดาตรัสว่า จงยังอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิดขึ้น การยังสมาบัตินี้ให้เกิดขึ้นมีประโยชน์อะไร มีอานิสงส์ (Ānisaṃsa) อะไร?' เพื่อไม่ให้คนเหล่านั้นมีโอกาสกล่าวอย่างนี้ พระองค์จึงตรัสพรรณนาคุณของสมาบัติด้วยอาการเหล่านี้ เพราะเมื่อคนเหล่านั้นได้ฟังคุณนั้นแล้ว ก็จะมีความคิดว่า 'ได้ยินว่า สมาบัตินี้สงบอย่างนี้ ประณีตอย่างนี้ เราจักยังสมาบัตินี้ให้เกิดขึ้น' แล้วก็จะทำความอุตสาหะเพื่อยังสมาบัตินั้นให้เกิดขึ้น Palobhanatthañcāpi tesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi visakaṇṭakavāṇijoviya, visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati. So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭena ādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha, visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ, yo naṃ khādati, so marati, kaṇṭakopi vijjhitvā māreti, ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī’’ti ‘‘atimadhuraṃ gaṇhatha, atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā nikkhantā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ. และพระองค์ยังตรัสพรรณนาคุณของสมาบัตินี้แก่คนเหล่านั้นเพื่อชักจูงใจด้วย เหมือนอย่างพ่อค้าหนามพิษ (Visakaṇṭakavāṇija) พ่อค้าหนามพิษนั้นหมายถึงพ่อค้าน้ำอ้อย (Guḷavāṇija) ได้ยินว่า พ่อค้านั้นนำน้ำอ้อย น้ำอ้อยงบ น้ำตาลกรวดเป็นต้น บรรทุกเกวียนไปสู่หมู่บ้านชายแดน (Paccantagāma) แล้วประกาศว่า 'จงรับหนามพิษ จงรับหนามพิษ' เมื่อชาวบ้านได้ยินดังนั้น ก็คิดว่า 'ชื่อว่าพิษนั้นร้ายแรง ผู้ใดกิน ผู้นั้นย่อมตาย แม้หนามก็ทิ่มแทงให้ตาย ทั้งสองอย่างนี้ร้ายแรง มีอานิสงส์อะไรในสิ่งนี้?' แล้วก็ปิดประตูบ้าน และให้เด็กๆ หนีไป พ่อค้าเห็นดังนั้น จึงคิดว่า 'ชาวบ้านเหล่านี้ไม่ฉลาดในการค้าขาย เอาเถิด เราจะให้พวกเขาซื้อด้วยอุบาย' แล้วก็ประกาศว่า 'จงรับของหวานยิ่ง จงรับของอร่อยยิ่ง น้ำอ้อย น้ำอ้อยงบ น้ำตาลกรวด มีราคาถูก ได้แม้ด้วยมาสกปลอม กหาปณะปลอมเป็นต้น' เมื่อชาวบ้านได้ยินดังนั้น ก็ดีใจ พากันออกมา แล้วให้มูลค่าเป็นอันมากซื้อไป Tattha vāṇijassa ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘‘ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā’’ti vacanaṃ. ‘‘Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘‘bhagavā ‘ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethā’ti āha, ko nu kho ettha ānisaṃso, nāssa guṇaṃ jānāmā’’ti sotūnaṃ cintanaṃ. Athassa vāṇijassa ‘‘atimadhuraṃ gaṇhathā’’tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ. Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā gāmikā viya guḷaṃ ‘‘iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantī’’ti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi. ในเรื่องนั้น พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคที่ว่า 'จงยังอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิดขึ้น' เปรียบเหมือนการป่าวประกาศของพ่อค้าที่ว่า 'จงรับหนามพิษ' ความคิดของเหล่าผู้ฟังที่ว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสว่า จงยังอากาสานัญจายตนะให้เกิดขึ้น ประโยชน์อะไรเล่าในสิ่งนี้ เราไม่รู้คุณของสิ่งนั้น' เปรียบเหมือนความคิดของชาวบ้านที่ว่า 'ทั้งสองอย่างนี้ร้ายแรง ประโยชน์อะไรเล่าในสิ่งนี้?' ส่วนการประกาศอานิสงส์มีการก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค เปรียบเหมือนคำพูดเป็นต้นของพ่อค้าที่ว่า 'จงรับสิ่งที่หวานยิ่ง' เพราะเมื่อได้ฟังอานิสงส์นี้แล้ว คนเหล่านั้นผู้มีจิตอันอานิสงส์นี้ชักจูงแล้ว จักกระทำความอุตสาหะอย่างมากแล้วยังสมาบัตินี้ให้เกิดขึ้น เหมือนชาวบ้านที่ให้มูลค่าเป็นอันมากแล้วซื้อน้ำอ้อยไป พระองค์จึงตรัสเพื่อยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นและเพื่อชักจูงใจด้วยประการฉะนี้ Ākāsānañcāyatanūpagāti [Pg.59] ettha nāssa antoti anantaṃ, ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ, ākāsānantaṃ eva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ. Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā paṭisandhivasena ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatā ākāsānañcāyatanūpagā. Ito paresu visesamattameva vaṇṇayissāma (dha. sa. aṭṭha. 265, 1436-7). ในบทว่า อากาสานัญจายตนูปคะ (Ākāsānañcāyatanūpaga) นี้ อากาศไม่มีที่สุด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนันตะ (Ananta) อากาศอันไม่มีที่สุด ชื่อว่า อากาสานันตะ (Ākāsānanta) อากาสานันตะนั่นแหละ ชื่อว่า อากาสานัญจะ (Ākāsānañca) อากาสานัญจะนั้นเป็นอายตนะ (Āyatana) ของฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรมนั้น โดยเป็นที่ตั้ง เหมือนเทวายตนะ (Devāyatana) ของเหล่าเทพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ (Ākāsānañcāyatana) คำนี้เป็นชื่อของอากาศที่เพิกกสิณ (Kasiṇugghāṭimākāsa) ผู้ยังฌานให้เกิดขึ้นในอากาสานัญจายตนะนั้นแล้ว เข้าถึงภพแห่งอากาสานัญจายตนะโดยปฏิสนธิ ชื่อว่า อากาสานัญจายตนูปคะ ในบทต่อจากนี้ เราจักพรรณนาเฉพาะความพิเศษเท่านั้น (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๖๕, ๑๔๓๖-๗) Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. ในบทว่า 'เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ' (Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma) นี้ก่อน โดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น อากาสานัญจะเป็นอายตนะของฌานนั้นโดยเป็นที่ตั้ง แม้ฌานก็ชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ แม้อารมณ์ก็ชื่อว่าอากาสานัญจายตนะโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะเหตุที่พึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ (Viññāṇañcāyatana) นี้อยู่ โดยก้าวล่วงทั้งฌานและอารมณ์ทั้งสองอย่างนี้ ด้วยการไม่ให้เป็นไปและด้วยการไม่มนสิการ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์จึงรวมทั้งสองอย่างนี้เข้าด้วยกันแล้วตรัสว่า 'เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ' นี้ Viññāṇañcāyatanūpagāti ettha pana ‘‘ananta’’nti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ, anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘viññāṇānañca’’nti avatvā ‘‘viññāṇañca’’nti vuttaṃ. Ayañhettha ruḷhīsaddo. Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā viññāṇañcāyatanabhavaṃ upagatā viññāṇañcāyatanūpagā. ส่วนในบทว่า วิญญาณัญจายตนูปคะ (Viññāṇañcāyatanūpaga) นี้ โดยการมนสิการว่า 'ไม่มีที่สุด' (Ananta) วิญญาณนั้นไม่มีที่สุด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนันตะ อนันตะนั่นแหละ ชื่อว่า อานัญจะ (Ānañca) วิญญาณอันเป็นอานัญจะนั้น ท่านไม่กล่าวว่า 'วิญญาณานัญจะ' แต่กล่าวว่า 'วิญญาณัญจะ' (Viññāṇañca) เพราะคำนี้เป็นรุฬหีศัพท์ (Ruḷhīsadda) ในที่นี้ วิญญาณัญจะนั้นนั่นแหละ เป็นอายตนะโดยเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิญญาณัญจายตนะ (Viññāṇañcāyatana) ผู้ยังฌานให้เกิดขึ้นในวิญญาณัญจายตนะนั้นแล้ว เข้าถึงภพแห่งวิญญาณัญจายตนะ ชื่อว่า วิญญาณัญจายตนูปคะ Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthapi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ca ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. แม้ในบทว่า 'เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะ' (Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma) นี้ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง วิญญาณัญจะเป็นอายตนะของฌานนั้นโดยเป็นที่ตั้ง แม้ฌานก็ชื่อว่า วิญญาณัญจายตนะ แม้อารมณ์ก็ชื่อว่าวิญญาณัญจายตนะโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะเหตุที่พึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ (Ākiñcaññāyatana) นี้อยู่ โดยก้าวล่วงทั้งฌานและอารมณ์ทั้งสองอย่างนี้ ด้วยการไม่ให้เป็นไปและด้วยการไม่มนสิการ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์จึงรวมทั้งสองอย่างนี้เข้าด้วยกันแล้วตรัสว่า 'เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะ' นี้ Ākiñcaññāyatanūpagāti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā ākiñcaññāyatanabhavaṃ upagatā ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamaviññāṇaṭṭhitīti [Pg.60] imaṃ sattamaṃ paṭisandhiviññāṇassa ṭhānaṃ jānāti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ, tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ. ส่วนในบทว่า อากิญจัญญายตนูปคะ นี้ ไม่มีอะไร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อกิญจนะ (ไม่มีอะไร) หมายความว่า แม้เพียงเศษเล็กน้อยก็ไม่มีเหลืออยู่ ภาวะแห่งอกิญจนะ ชื่อว่า อากิญจัญญะ คำนี้เป็นชื่อของการก้าวล่วงวิญญาณแห่งอากาสานัญจายตนะ อากิญจัญญะนั้นเป็นอายตนะโดยเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อากิญจัญญายตนะ ผู้ยังฌานให้เกิดขึ้นในอากิญจัญญายตนะนั้นแล้ว เข้าถึงภพแห่งอากิญจัญญายตนะ ชื่อว่า อากิญจัญญายตนูปคะ นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๗ (พระองค์) ทรงทราบฐานะที่ ๗ แห่งปฏิสนธิวิญญาณนี้ เนวสัญญานาสัญญายตนะ เหมือนกับสัญญา แม้วิญญาณก็ละเอียดอ่อนอย่างนั้น ไม่ใช่วิญญาณและไม่ใช่ไม่มีวิญญาณ เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวไว้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย. Abhūtanti abhūtatthaṃ ‘‘rūpaṃ attā’’tiādivacanaṃ. Taṃ vipallāsabhāvato atacchaṃ. Diṭṭhinissayato anatthasañhitaṃ. Atha vā abhūtanti asantaṃ avijjamānaṃ. Acorasseva ‘‘idaṃ te corikāya ābhataṃ, na idaṃ tuyhaṃ ghare dhana’’ntiādivacanaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathā santaṃ. Anatthasañhitanti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitanti rājakathāditiracchānakathaṃ. Bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitanti ariyasaccasannissitaṃ. Tatra kālaññū tathāgato hotīti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassa pañhassa byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti. Mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvā sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva byākarotīti attho. บทว่า อภูตะ (ไม่จริง) นี้ มีอรรถว่าไม่จริง คือคำพูดเป็นต้นว่า 'รูปเป็นอัตตา' คำนั้นเพราะมีภาวะวิปลาส จึงไม่จริง เพราะอาศัยทิฏฐิ จึงไม่ประกอบด้วยประโยชน์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อภูตะ นี้ คือไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏอยู่ เหมือนคำพูดเป็นต้นว่า 'สิ่งนี้ท่านนำมาด้วยการลักขโมย สิ่งนี้ไม่ใช่ทรัพย์ในเรือนของท่าน' แก่คนที่ไม่ใช่โจร บทว่า อตัจฉะ (ไม่แท้จริง) นี้ คือมีอาการไม่เป็นอย่างนั้น เป็นอย่างอื่น บทว่า อนัตถสัญหิตะ (ไม่ประกอบด้วยประโยชน์) นี้ คือไม่อาศัยประโยชน์ในโลกนี้หรือประโยชน์ในโลกหน้า บทว่า พระตถาคตไม่ทรงพยากรณ์สิ่งนั้น นี้ หมายความว่า พระตถาคตไม่ตรัสเรื่องที่ไม่นำออกนั้น บทว่า ภูตะ ตัจฉะ อนัตถสัญหิตะ (จริง แท้จริง ไม่ประกอบด้วยประโยชน์) นี้ คือเรื่องเดรัจฉานกถา มีเรื่องพระราชาเป็นต้น บทว่า ภูตะ ตัจฉะ อัตถสัญหิตะ (จริง แท้จริง ประกอบด้วยประโยชน์) นี้ คืออาศัยอริยสัจ บทว่า พระตถาคตเป็นผู้รู้กาลในเรื่องนั้น นี้ หมายความว่า ในการพยากรณ์ที่ ๓ นั้น เพื่อพยากรณ์ปัญหาของบุคคลนั้น พระตถาคตเป็นผู้รู้กาล ทรงทราบกาลที่มหาชนจะรับเอา กาลที่จะเข้าใจ ทรงกระทำให้มีเหตุ มีปัจจัย ทรงพยากรณ์ในกาลที่เหมาะสมเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. Yuttapattakāle vadatīti kālavādī. Bhūtaṃ sabhāvaṃ vadatīti bhūtavādī. Paramatthaṃ nibbānaṃ vadatīti atthavādī. Maggaphaladhammaṃ vadatīti dhammavādī. Saṃvarādivinayaṃ vadatīti vinayavādī. Tattha diṭṭhanti aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāresu āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 617-618) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi. Āpāthamāgacchantesu saddādīsu tesaṃ vividhaṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti āha. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti [Pg.61] pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. กล่าวในกาลที่ควร จึงชื่อว่า กาลวาที. กล่าวสิ่งที่เป็นจริง จึงชื่อว่า ภูตวาที. กล่าวพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ จึงชื่อว่า อัตถวาที. กล่าวธรรมคือมรรคและผล จึงชื่อว่า ธัมมวาที. กล่าววินัยมีสังวรเป็นต้น จึงชื่อว่า วินยวาที. ในคำว่า ทิฏฐะ นั้น รูปารมณ์ที่มาสู่คลองจักษุของสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่มีประมาณในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณมีอยู่ พระตถาคตย่อมทรงรู้ทรงเห็นรูปารมณ์นั้นโดยอาการทั้งปวง. อนึ่ง รูปารมณ์นั้นอันพระตถาคตผู้ทรงรู้ทรงเห็นอย่างนี้ ทรงจำแนกโดยชื่อหลายอย่าง โดย ๑๓ วาระ โดย ๕๒ นัย ด้วยบทที่พึงได้ในทิฏฐะ สุตะ มุตะ วิญญาตะ โดยเป็นที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้นว่า 'รูปายตนะคือรูปอะไร? รูปใดเป็นรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ มีวรรณะและรัศมี เป็นรูปที่เห็นได้ เป็นรูปที่กระทบได้ เป็นสีเขียว สีเหลือง' เป็นต้น (ธ.ส. ๖๑๗-๖๑๘) ย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น. นัยนี้แม้ในโสตทวารเป็นต้นก็เหมือนกัน. เพื่อแสดงความต่างกันของเสียงเป็นต้นที่มาสู่คลอง จึงตรัสว่า 'ทิฏฐะ สุตะ' ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า ทิฏฐะ ได้แก่ รูปายตนะ. คำว่า สุตะ ได้แก่ สัททายตนะ. คำว่า มุตะ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ด้วยการถูกต้อง. คำว่า วิญญาตะ ได้แก่ ธัมมารมณ์มีสุขและทุกข์เป็นต้น. คำว่า ปัตตะ ได้แก่ สิ่งที่ได้มาแล้วด้วยการแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม. คำว่า ปริเยสิตะ ได้แก่ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะได้มาแล้วหรือไม่ก็ตาม. คำว่า อนุวิจริตะด้วยใจ ได้แก่ สิ่งที่จิตเที่ยวไปตาม. Tathāgatena abhisambuddhanti iminā etaṃ dasseti – yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. ด้วยคำว่า 'อันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้ว' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสิ่งนี้ว่า – รูปารมณ์มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองจักษุของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ รูปารมณ์ทั้งหมดนั้นอันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้วอย่างนี้ว่า 'สัตว์นี้ในขณะนี้เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจ หรือเสียใจ หรือเป็นกลาง'. อนึ่ง สัททารมณ์มีเสียงกลอง เสียงตะโพนเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองโสตของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ, คันธารมณ์มีกลิ่นราก กลิ่นเปลือกเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองฆานะ, รสารมณ์มีรสราก รสลำต้นเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองชิวหา, โผฏฐัพพารมณ์อันต่างกันด้วยปฐวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ มีแข็ง อ่อนเป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองกาย, โผฏฐัพพารมณ์ทั้งหมดนั้นอันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้วอย่างนี้ว่า 'สัตว์นี้ในขณะนี้ถูกต้องโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจ หรือเสียใจ หรือเป็นกลาง'. อนึ่ง ธัมมารมณ์อันต่างกันด้วยสุขและทุกข์เป็นต้นใด ย่อมมาสู่คลองมโนทวารของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ในโลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ, ธัมมารมณ์ทั้งหมดนั้นอันพระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้วอย่างนี้ว่า 'สัตว์นี้ในขณะนี้รู้ธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจ หรือเสียใจ หรือเป็นกลาง'. Yañhi, cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ, tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi, imassa pana mahājanassa pariyesitvā apattampi atthi, apariyesitvā apattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi, sabbampi tathāgatassa asampattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ. Tasmā tathāgatoti vuccatīti yaṃ tathā lokena gataṃ, tassa tatheva gatattā tathāgatoti vuccatīti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘abhisambuddha’’nti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu tathāgatoti nigamassa attho veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 3.188; a. ni. aṭṭha. 2.4.23). ดูกรจุนทะ สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้เห็น ฟัง รู้สึก และรู้แจ้งแล้วนั้น ไม่มีสิ่งใดที่พระตถาคตไม่เคยเห็น ไม่เคยฟัง ไม่เคยรู้สึก หรือไม่เคยรู้แจ้ง. แต่สำหรับมหาชนนี้ มีสิ่งที่แสวงหาแล้วแต่ยังไม่ได้ก็มี, ไม่ได้แสวงหาแต่ยังไม่ได้ก็มี, แสวงหาแล้วก็ได้ก็มี, ไม่ได้แสวงหาแต่ก็ได้ก็มี, แต่สำหรับพระตถาคตแล้ว ไม่มีสิ่งใดที่ยังไม่ถึง หรือยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยพระญาณ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต คือ สิ่งใดที่โลกไปแล้วอย่างนั้น เพราะพระองค์เสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต. แต่ในบาลีตรัสว่า 'อภิสัมพุทธะ' ซึ่งมีความหมายอย่างเดียวกันกับคำว่า คตะ. ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถของคำว่า ตถาคต ในวาระทั้งปวง (ที. สี. อ. ๓.๑๘๘; อ. อ. ๒.๔.๒๓). ‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ [Pg.62] etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti – “ดูกรจุนทะ ราตรีใดที่พระตถาคตตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม, และราตรีใดที่พระองค์ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ, สิ่งใดที่พระองค์ตรัส บอก แสดง ในระหว่างนั้น ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต”. Ettha yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe apparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttarasammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ natthi, tattha vāḷaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti vitathaṃ natthi. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato…pe… sabbaṃ taṃ tathameva hoti, no aññathā tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Gadaattho hi ettha gatasaddo. ในคำนี้ ราตรีใดที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอัปปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล ทรงย่ำยีเศียรแห่งมารทั้ง ๓ แล้ว ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และราตรีใดที่พระองค์เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในระหว่างต้นสาละคู่ ในระหว่างนั้น ตลอดกาลมีประมาณ ๔๕ พรรษา สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คือ สุตตะ เคยยะ...เป...เวทัลละ ทั้งในปฐมโพธิกาล มัชฌิมโพธิกาล และปัจฉิมโพธิกาล ทั้งหมดนั้นไม่มีที่ติทั้งโดยอรรถและพยัญชนะ ไม่ขาดไม่เกิน บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เป็นเครื่องย่ำยีความมัวเมาคือราคะ ย่ำยีความมัวเมาคือโทสะและโมหะ ในพระดำรัสนั้นไม่มีความพลั้งพลาดแม้เพียงปลายขน ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น เหมือนประทับตราด้วยตราอันเดียวกัน เหมือนตวงด้วยทะนานอันเดียวกัน และเหมือนชั่งด้วยตาชั่งอันเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ดูกรจุนทะ ราตรีใดที่พระตถาคต...เป... ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอย่างนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต' เพราะในที่นี้ คำว่า คตะ มีอรรถว่า กล่าว (คือ วจนะ). Api ca – āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā gatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā. อนึ่ง การกล่าว ชื่อว่า อาคทะ มีอรรถว่า วจนะ (คำพูด) พึงทราบความสำเร็จแห่งบทในอรรถนี้ว่า พระองค์มีพระดำรัส (อาคทะ) ที่แท้จริง ไม่วิปริต ดังนี้ เมื่อแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร จึงเป็นบทว่า คตะ (ในคำว่า ตถาคต). ‘‘Yathāvādī, cunda…pe… vuccatī’’ti ettha bhagavato vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā, tasmā bhagavā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti, evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā. ในบทว่า 'ดูกรจุนทะ...เป... จึงเรียกว่า ตถาคต' นี้ กายย่อมคล้อยตามวาจาของพระผู้มีพระภาค และวาจาก็คล้อยตามกาย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงเป็นผู้ตรัสอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น และเมื่อพระองค์เป็นเช่นนั้น กายก็เป็นไป (คตะ) อย่างนั้นเหมือนวาจา นี้คือความหมาย และวาจาก็เป็นไป (คตะ) อย่างนั้นเหมือนกาย พึงทราบความสำเร็จแห่งบทในอรรถนี้ว่า ตถาคต ด้วยประการฉะนี้. Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcipariyantaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi. Atulo appameyyo anuttaro rājarājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Aññadatthūti ekaṃsatthe nipāto. Dakkhatīti daso. Vasaṃ vattetīti vasavattī. บทว่า 'ผู้ครอบงำ ไม่ถูกครอบงำ' ความว่า พระองค์ย่อมครอบงำสัตว์ทั้งปวงในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้ ตั้งแต่ภวัคคพรหมเบื้องบนจนถึงอเวจีมหานรกเบื้องล่าง แม้ด้วยศีล แม้ด้วยสมาธิ แม้ด้วยปัญญา แม้ด้วยวิมุตติ เครื่องเปรียบหรือประมาณของพระองค์ไม่มี พระองค์เป็นผู้หาเครื่องเปรียบมิได้ หาประมาณมิได้ ไม่มีผู้ยิ่งกว่า เป็นราชาเหนือราชา เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ เป็นท้าวสักกะยิ่งกว่าท้าวสักกะทั้งหลาย เป็นพรหมยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย บทว่า 'อญฺญทตฺถุ' เป็นนิบาตลงในอรรถว่า โดยส่วนเดียว (แน่นอน) บทว่า 'ทกฺขติ' คือ ทโส (ผู้เห็น) บทว่า 'วสํ วตฺเตติ' คือ วสวตฺตี (ผู้ยังอำนาจให้เป็นไป). Tatrāyaṃ [Pg.63] padasiddhi veditabbā – agado viya agado, ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 1.7). ในบทนั้น พึงทราบความสำเร็จแห่งบทดังนี้ว่า เป็นเหมือนยา (อคทะ) ชื่อว่า อคทะ ก็อคทะนี้คืออะไร? คือความวิจิตรแห่งเทศนาและกองบุญ ด้วยเหตุนั้น พระองค์ผู้เป็นพระธรรมแพทย์ผู้มีอานุภาพมาก ย่อมครอบงำพวกปรัปวาททั้งปวงและโลกพร้อมทั้งเทวดา เหมือนยาแก้พิษทิพย์ครอบงำงูทั้งหลาย ฉะนั้น ในการครอบงำโลกทั้งปวงนั้น พระองค์มีอคทะ (ยา) คือความวิจิตรแห่งเทศนาและกองบุญ อันแท้จริงไม่วิปริต เมื่อแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร พึงทราบว่าเป็น ตถาคต (ที. สี. อ. ๑.๗). Idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasenāti apuññābhisaṅkhāravasena idhatthaññeva jānāti. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇāti upādinnakhandhabhedā maraṇato paraṃ. Apāyantiādīsu vuḍḍhisaṅkhātasukhasātato ayā apetattā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Dukkarakārino ettha vinipatantīti vinipāto. Niratiaṭṭhena nirassādaṭṭhena nirayo. Taṃ apāyaṃ…pe… nirayaṃ. Upapajjissatīti paṭisandhivasena uppajjissati. Tiracchānayoninti tiriyaṃ añcantīti tiracchānā, tesaṃ yoni tiracchānayoni, taṃ tiracchānayoniṃ. Pettivisayanti paccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo, taṃ pettivisayaṃ. Manaso ussannatāya manussā, tesu manussesu. Ito paraṃ kammābhisaṅkhāravasenāti ettha puññābhisaṅkhāravasena attho gahetabbo. บทว่า 'ย่อมรู้ประโยชน์ในโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งกรรมสังขาร' ความว่า ย่อมรู้ประโยชน์ในโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งอัปปุญญาภิสังขาร บทว่า 'เมื่อกายแตกทำลาย หลังจากความตาย' คือ ภายหลังแต่ความตายเพราะความแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ ในบทว่า 'อบาย' เป็นต้น 'อบาย' คือ ปราศจากความเจริญ (อยะ) อันนับว่าความสุขสำราญ 'ทุคติ' คือ คติที่เป็นที่ไปของทุกข์ 'วินิบาต' คือ ที่ที่ผู้ทำกรรมชั่วตกลงไป 'นิรยะ' (นรก) คือ โดยอรรถว่าไม่มีความยินดี โดยอรรถว่าไม่มีความอร่อย อบายนั้น...เป...นรกนั้น บทว่า 'ย่อมเข้าถึง' คือ ย่อมเกิดด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ บทว่า 'กำเนิดเดรัจฉาน' ความว่า สัตว์ที่ไปโดยส่วนขวาง ชื่อว่า เดรัจฉาน กำเนิดของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กำเนิดเดรัจฉาน กำเนิดเดรัจฉานนั้น บทว่า 'เปตติวิสัย' คือ วิสัยของสัตว์ผู้ถึงซึ่งความเป็นเปรต ชื่อว่า เปตติวิสัย เปตติวิสัยนั้น ชื่อว่า 'มนุษย์' เพราะความเป็นผู้มีใจสูง ในมนุษย์เหล่านั้น คำหลังจากนี้ ในบทว่า 'ด้วยอำนาจแห่งกรรมสังขาร' พึงถือเอาอรรถว่า ด้วยอำนาจแห่งปุญญาภิสังขาร. Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ vināsena. Anāsavaṃ cetovimuttinti āsavavirahitaṃ arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā. Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimutti. บทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะ' คือ ด้วยความพินาศไปแห่งอาสวะทั้งหลาย บทว่า 'เจโตวิมุตติอันหาอาสวะมิได้' คือ อรหัตตผลสมาธิที่ปราศจากอาสวะ บทว่า 'ปัญญาวิมุตติ' คือ อรหัตตผลปัญญา พึงทราบว่า อรหัตตผลสมาธิเป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ อรหัตตผลปัญญาเป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา อีกอย่างหนึ่ง อรหัตตผลที่บุคคลผู้มีตัณหาจริตบรรลุแล้วด้วยการข่มกิเลสด้วยกำลังแห่งอัปปนาฌาน เป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ อรหัตตผลที่บุคคลผู้มีทิฏฐิจริตบรรลุแล้วด้วยการยังอุปจารฌานเพียงอย่างเดียวให้เกิดขึ้นแล้วเจริญวิปัสสนา เป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา หรือว่า อนาคามิผลเป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ โดยหมายถึงกามราคะ อรหัตตผลเป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชาโดยประการทั้งปวง. Ākiñcaññāyatanaṃ dhimuttanti vimokkhenāti kenaṭṭhena vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho, pitu [Pg.64] aṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Evarūpena vimokkhena dhimuttanti. Viññāṇañcāyatanaṃ muñcitvā ākiñcaññāyatane nirāsaṅkavasena dhimuttaṃ allīnaṃ. Tatrādhimuttanti tasmiṃ samādhimhi allīnaṃ. Tadadhimuttanti tasmiṃ jhāne adhimuttaṃ. Tadādhipateyyanti taṃ jhānaṃ jeṭṭhakaṃ. Rūpādhimuttotiādīni pañca kāmaguṇagarukavasena vuttāni. Kulādhimuttotiādīni tīṇi khattiyādikulagarukavasena vuttāni. Lābhādhimuttotiādīni aṭṭha lokadhammavasena vuttāni. Dhīvarādhimuttotiādīni cattāri paccayavasena vuttāni. Suttantādhimuttotiādīni piṭakattayavasena vuttāni. Āraññakaṅgādhimuttotiādīni dhutaṅgasamādānavasena vuttāni. Paṭhamajjhānādhimuttotiādīni paṭilābhavasena vuttāni. บทว่า 'น้อมไปในอากิญจัญญายตนะ' คือ ด้วยวิโมกข์ พึงทราบว่า วิโมกข์ โดยอรรถว่าอะไร? โดยอรรถว่าน้อมใจไป อรรถว่าน้อมใจไปนี้คืออะไร? คือ อรรถว่าหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกโดยดี และอรรถว่าหลุดพ้นโดยดีด้วยอำนาจความยินดีในอารมณ์ อธิบายว่า ความเป็นไปในอารมณ์โดยความไม่กังวล เพราะภาวะที่มิได้ถูกบังคับ เหมือนการนอนของเด็กที่ปล่อยอวัยวะน้อยใหญ่บนตักของบิดา บทว่า 'น้อมไปแล้วด้วยวิโมกข์เห็นปานนี้' คือ น้อมใจไปติดแน่นในอากิญจัญญายตนะโดยความไม่กังวล หลังจากละวิญญาณัญจายตนะแล้ว บทว่า 'ตตฺราธิมุตฺตํ' คือ ติดแน่นในสมาธินั้น บทว่า 'ตทธิมุตฺตํ' คือ น้อมใจไปในฌานนั้น บทว่า 'ตทาธิปเตยฺยํ' คือ มีฌานนั้นเป็นใหญ่ บทว่า 'รูปาธิมุตฺโต' เป็นต้น ๕ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจความหนักในกามคุณ บทว่า 'กุลาธิมุตฺโต' เป็นต้น ๓ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจความหนักในตระกูลมีกษัตริย์เป็นต้น บทว่า 'ลาภาธิมุตฺโต' เป็นต้น ๘ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจโลกธรรม บทว่า 'ธีวราธิมุตฺโต' เป็นต้น ๔ บท ตรัสไว้ด้วยอำนาจปัจจัย บทว่า 'สุตฺตนฺตาธิมุตฺโต' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจพระไตรปิฎก บทว่า 'อารญฺญกงฺคาธิมุตฺโต' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการสมาทานธุดงค์ บทว่า 'ปฐมชฺฌานาธิมุตฺโต' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการได้. Kammaparāyaṇanti abhisaṅkhāravasena. Vipākaparāyaṇanti pavattivasena. Kammagarukanti cetanāgarukaṃ. Paṭisandhigarukanti upapattigarukaṃ. บทว่า 'มีกรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า' คือ ด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร บทว่า 'มีวิบากเป็นที่ไปในเบื้องหน้า' คือ ด้วยอำนาจแห่งความเป็นไป บทว่า 'มีกรรมเป็นของหนัก' คือ มีเจตนาเป็นของหนัก บทว่า 'มีปฏิสนธิเป็นของหนัก' คือ มีการอุบัติเป็นของหนัก. 84. Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanajanakakammābhisaṅkhāraṃ ñatvā ‘‘kinti palibodho aya’’nti. Nandisaṃyojanaṃ itīti yā catutthaarūparāgasaṅkhātā nandī tañca saṃyojanaṃ ñatvā. Tato tattha vipassatīti atha tattha ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā taṃ samāpattiṃ aniccādivasena vipassati. Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ tassa puggalassa evaṃ vipassato anukkamena uppannaṃ arahattañāṇaṃ aviparītaṃ. Vusīmatoti vusitavantassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. ๘๔. บทว่า 'รู้ความเกิดขึ้นแห่งอากิญจัญญายตนะ' คือ ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้ว รู้กรรมคืออภิสังขารที่เป็นตัวยังอากิญจัญญายตนะให้เกิดว่า 'อุปสรรคนี้เป็นอย่างไร' บทว่า 'นันทิสังโยชน์' คือ รู้ความเพลินที่นับว่าเป็นอรูปราคะในอรูปที่ ๔ และรู้สังโยชน์นั้น บทว่า 'จากนั้นจึงพิจารณาเห็นแจ้งในอากิญจัญญายตนะนั้น' คือ ลำดับนั้น ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้ว พิจารณาเห็นแจ้งสมาบัตินั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ญาณนี้เป็นของจริงของบุคคลนั้น คือ อรหัตญาณที่เกิดขึ้นโดยลำดับแก่บุคคลนั้นผู้พิจารณาเห็นแจ้งอยู่อย่างนี้ ไม่วิปริต บทว่า 'วุสีมโต' คือ ของผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว ข้อที่เหลือในที่ทั้งปวงปรากฏชัดอยู่แล้ว. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้พระสูตรนี้โดยมียอดคือพระอรหัตด้วยประการฉะนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีขึ้นเหมือนครั้งก่อนนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอธิบายโพสาลมาณวกปัญหานิทเทส จบ 15. Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑๕. อรรถกถาอธิบายโมฆราชมาณวกปัญหานิทเทส 85. Pannarasame [Pg.65] mogharājasutte – dvāhanti dve vāre ahaṃ. So hi pubbe ajitasuttassa (su. ni. 1038 ādayo) ca tissametteyyasuttassa (su. ni. 1046 ādayo) ca avasāne dvikkhattuṃ bhagavantaṃ pucchi, bhagavā panassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno na byākāsi. Tenāha – ‘‘dvāhaṃ sakkaṃ apucchissa’’nti. Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutanti yāvatatiyañca sahadhammikaṃ puṭṭho visuddhidevabhūto isi bhagavā sammāsambuddho byākarotīti evaṃ me sutaṃ. Godhāvarītīreyeva kira so evamassosi. Tenāha – ‘‘byākarotīti me suta’’nti. Imissā gāthāya niddese yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā vuttanayaṃ eva. ๘๕. ในโมฆราชสูตรที่ ๑๕ คำว่า ‘ทฺวาหัง’ คือ เราสองครั้ง เพราะโมฆราชนั้นเคยทูลถามพระผู้มีพระภาคมาแล้วสองครั้งในตอนท้ายของอชิตสูตร (สุ. นิ. ๑๐๓๘ เป็นต้น) และติสสเมตเตยยสูตร (สุ. นิ. ๑๐๔๖ เป็นต้น) แต่พระผู้มีพระภาคทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของเขา จึงไม่ทรงพยากรณ์ เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าได้ทูลถามพระศากยะมาแล้วสองครั้ง’ คำว่า ‘ยาวัตติยัญจะ เทวีสิ พยากโรตีติ เม สุตัง’ คือ เมื่อถูกถามเป็นครั้งที่สาม พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นพระฤๅษีผู้บริสุทธิ์ดุจเทพยดา ทรงพยากรณ์ดังนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ ได้ยินว่า เขาได้ฟังมาอย่างนี้ที่ฝั่งแม่น้ำโคธาวารี เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าได้ฟังมาว่าทรงพยากรณ์’ ข้อความที่ควรกล่าวในนิทเทสแห่งคาถานี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง 86. Ayaṃ lokoti manussaloko. Paro lokoti taṃ ṭhapetvā avaseso. Sadevakoti brahmalokaṃ ṭhapetvā avaseso upapattidevasammutidevayutto. ‘‘Brahmaloko sadevako’’ti etaṃ vā ‘‘sadevako loko’’tiādinayanidassanamattaṃ. Tena sabbopi tathāvuttappakāraloko veditabbo. ๘๖. คำว่า ‘โลกนี้’ คือ โลกมนุษย์ คำว่า ‘โลกอื่น’ คือ โลกที่เหลือจากนั้น คำว่า ‘พร้อมด้วยเทวดา’ คือ โลกที่เหลือจากพรหมโลก ประกอบด้วยเทวดาโดยกำเนิดและเทวดาโดยสมมติ คำว่า ‘พรหมโลกพร้อมด้วยเทวดา’ หรือ ‘โลกพร้อมด้วยเทวดา’ เป็นเพียงตัวอย่างตามนัยนี้ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าโลกทั้งหมดเป็นไปตามที่กล่าวมาแล้วนั้น 87. Evaṃ abhikkantadassāvinti evaṃ aggadassāviṃ, sadevakassa lokassa ajjhāsayādhimuttigatiparāyaṇādīni passituṃ samatthanti dasseti. ๘๗. คำว่า ‘ผู้เห็นแจ้งอย่างยิ่ง’ คือ ผู้เห็นแจ้งอย่างประเสริฐ แสดงว่าทรงสามารถเห็นอัธยาศัย อธิมุตติ คติ และที่ไปในเบื้องหน้าเป็นต้นของโลกพร้อมด้วยเทวดาได้ 88. Suññato lokaṃ avekkhassūti avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vāti dvīhākārehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā. ๘๘. คำว่า ‘พึงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่าง’ คือ พึงเห็นโลกโดยความเป็นของว่างด้วยอาการสองอย่าง คือ โดยการกำหนดรู้ความไม่เป็นไปในอำนาจ หรือโดยการพิจารณาเห็นสังขารที่ว่างเปล่า คำว่า ‘ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย’ คือ ถอนสักกายทิฏฐิเสีย Lujjatīti bhijjati. Cakkhatīti cakkhu. Tadetaṃ sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhamaṇḍale cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāramāpajjantā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhussa vā cakkhusannissitaṃ vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā. Vedayitanti [Pg.66] vindanaṃ, vedanāti attho. Tadeva sukhayatīti sukhaṃ, yassa uppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassa uppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ. Ma-kāro sandhipadavasena vutto. So pana cakkhusamphasse attanā sampayuttāya vedanāya sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti, sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatavasena pañcadhā, santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti. คำว่า ‘ลุชชติ’ คือ แตกสลาย คำว่า ‘จักขติ’ คือ ตา จักขุนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของจักขุวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในมณฑลที่เห็นซึ่งเป็นที่เกิดแห่งสัณฐานของร่างกายที่ตั้งอยู่ตรงกลางมณฑลดำที่แวดล้อมด้วยมณฑลขาวของจักขุที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘รูปายันติ’ คือ รูปทั้งหลาย หมายความว่า รูปทั้งหลายย่อมแสดงภาวะที่เข้าไปสู่ใจโดยถึงความแปรปรวนแห่งวรรณะ วิญญาณที่เกิดจากตา หรือวิญญาณที่อาศัยตา หรือวิญญาณที่เนื่องด้วยตา ชื่อว่าจักขุวิญญาณ ผัสสะที่เกิดจากตา ชื่อว่าจักขุสัมผัส คำว่า ‘จักขุสัมผัสปัจจยา’ คือ เพราะจักขุวิญญาณสัมปยุตตผัสสะเป็นปัจจัย คำว่า ‘เวทยิตัง’ คือ การเสวย หมายถึง เวทนา สิ่งนั้นเองย่อมทำให้เป็นสุข ชื่อว่าสุข หมายความว่า สิ่งนั้นย่อมทำให้บุคคลผู้ที่สุขเกิดขึ้นเป็นผู้มีความสุข หรือสุขคือสิ่งที่ย่อมขจัดและขุดความเจ็บป่วยทางกายและใจได้ดี สิ่งนั้นย่อมทำให้เป็นทุกข์ ชื่อว่าทุกข์ หมายความว่า สิ่งนั้นย่อมทำให้บุคคลผู้ที่ทุกข์เกิดขึ้นเป็นผู้มีความทุกข์ คำว่า ‘ไม่ทุกข์ไม่สุข’ คือ อทุกขมสุข อักษร ‘มะ’ กล่าวไว้โดยเป็นบทสนธิ จักขุสัมผัสย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์กับตนโดยเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ๘ อย่าง เป็นปัจจัยแก่สัมปฏิจฉนะที่สัมปยุตต์ ๕ อย่าง โดยเป็นอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นปัจจัยแก่สันตีรณะเป็นต้นที่สัมปยุตต์โดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น Suṇātīti sotaṃ, taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Saddīyantīti saddā, udāharīyantīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ, taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Gandhiyantīti gandhā, attano vatthuṃ sūciyantīti attho. Jīvitaṃ avhāyatīti jivhā, sāyanaṭṭhena vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho. คำว่า ‘สุณาติ’ คือ หู หูนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของโสตวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในส่วนที่เหมือนรูนิ้วมือที่ปกคลุมด้วยขนละเอียดสีแดงภายในช่องหูที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘สัททิยันติ’ คือ เสียงทั้งหลาย หมายความว่า เสียงทั้งหลายย่อมเปล่งออกมา คำว่า ‘ฆายติ’ คือ จมูก จมูกนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของฆานวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในส่วนที่เหมือนเท้าแพะภายในช่องจมูกที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘คันธิยันติ’ คือ กลิ่นทั้งหลาย หมายความว่า กลิ่นทั้งหลายย่อมบ่งบอกวัตถุของตน คำว่า ‘ชิวหา’ คือ สิ่งที่ย่อมเรียกชีวิต หรือชิวหาโดยอรรถว่าการลิ้มรส ลิ้นนั้นตั้งอยู่โดยยังความเป็นวัตถุและทวารของชิวหาวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ในส่วนที่เหมือนปลายกลีบดอกบัวที่แตกอยู่ตรงกลางพื้นผิวเบื้องบน เว้นส่วนปลายสุด โคน และด้านข้างของลิ้นที่มีองค์ประกอบ คำว่า ‘รสนฺติ เต สตฺตา’ คือ รสทั้งหลาย หมายความว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมลิ้มรส Kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. So yāvatā imasmiṃ kāye upādinnapavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyappasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Phusiyantīti phoṭṭhabbā. Manatīti mano, vijānātīti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Manoti sahāvajjanabhavaṅgaṃ. Dhammāti nibbānaṃ muñcitvā avasesā dhammārammaṇadhammā. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Manosamphassoti taṃsampayutto phasso, so sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayehi paccayo hoti. Anantarāya teheva sesānaṃ upanissayeneva paccayo hoti. กาย คือที่เกิดแห่งธรรมอันเป็นที่ไหลออก (อาสวะ) อันน่ารังเกียจ คำว่า "อายะ" หมายถึงที่เกิด ตราบใดที่ยังมีการเป็นไปอันกรรมยึดถือในกายนี้อยู่ ในกายนั้นโดยมาก กายปสาท (ความผ่องใสแห่งกาย) ย่อมตั้งอยู่ยังความเป็นวัตถุและทวารของกายวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร สิ่งที่ถูกสัมผัสเรียกว่า โผฏฐัพพะ สิ่งที่คิดเรียกว่า มโน หมายถึงสิ่งที่รู้แจ้ง สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งลักษณะของตนเรียกว่า ธรรม มโน คืออาวัชชนะและภวังค์ที่เกิดร่วมกัน ธรรม หมายถึง ธรรมารมณ์ที่เหลือเว้นนิพพาน มโนวิญญาณ หมายถึง ชวนมโนวิญญาณ มโนสัมผัส หมายถึง ผัสสะที่สัมปยุตต์กับมโนวิญญาณนั้น ผัสสะนั้นเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่สัมปยุตต์ด้วยปัจจัย ๗ อย่างที่เหลือ เว้นวิปากปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เหลือโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น Avasiyapavattasallakkhaṇavasena vāti avaso hutvā pavattasaṅkhāre passanavasena olokanavasenāti attho. Rūpe vaso na labbhatīti rūpasmiṃ [Pg.67] vasavattibhāvo issarabhāvo na labbhati. Vedanādīsupi eseva nayo. คำว่า "อวสิยปวัตตสัลลักขณวเสนะ" หมายถึง การพิจารณาเห็นสังขารที่ดำเนินไปโดยไม่อยู่ในอำนาจ คือการมองเห็นโดยไม่อยู่ในอำนาจ คำว่า "รูปะ วะโส นะ ลัพภะติ" หมายถึง ความเป็นผู้มีอำนาจเหนือรูป ความเป็นใหญ่ในรูป ย่อมไม่ได้ แม้ในเวทนาเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน Nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhākanti attani sati attaniyaṃ nāma hoti, attāyeva ca natthi. Tasmā ‘‘nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhāka’’nti āha. Nāpi aññesanti añño nāma paresaṃ attā. Tasmiṃ sati aññesaṃ nāma siyā, sopi natthi. Tasmā ‘‘nāpi aññesa’’nti āha. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammanti nayidaṃ purāṇakammameva, purāṇakammanibbatto panesa kāyo. Tasmā paccayavohārena evaṃ vutto. Abhisaṅkhatantiādi kammavohārasseva vasena purimaliṅgasabhāvatāya vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – abhisaṅkhatanti paccayehi katoti daṭṭhabbo. Abhisañcetayitanti cetanāvatthuko, cetanāmūlakoti daṭṭhabbo. Vedaniyanti vedanāya vatthūti daṭṭhabbo. คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย" นั้น เพราะเมื่อมีอัตตาอยู่ สิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาจึงมีได้ แต่อัตตาเองก็ไม่มี เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย" คำว่า "และไม่ใช่ของผู้อื่น" นั้น อัตตาของผู้อื่นชื่อว่า "อื่น" (ก็ไม่มี) เมื่อมีอัตตานั้นอยู่ สิ่งที่เนื่องด้วยผู้อื่นจึงมีได้ แต่อัตตานั้นก็ไม่มี เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "และไม่ใช่ของผู้อื่น" คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรมเก่านี้" นั้น ไม่ใช่กรรมเก่าโดยตรง แต่กายนี้เกิดจากกรรมเก่า เพราะฉะนั้น จึงตรัสอย่างนี้โดยโวหารแห่งปัจจัย คำว่า "อภิสังขตะ" เป็นต้น ตรัสไว้โดยความเป็นสภาพมีลิงค์เดิม (เป็นกลาง) โดยอาศัยโวหารแห่งกรรมนั่นเอง อธิบายในที่นี้ว่า – คำว่า "อภิสังขตะ" พึงเห็นว่า "อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว" คำว่า "อภิสัญเจตยิตะ" พึงเห็นว่า "มีเจตนาเป็นวัตถุ มีเจตนาเป็นมูล" คำว่า "เวทนียะ" พึงเห็นว่า "เป็นวัตถุแห่งเวทนา" Rūpe sāro na labbhatīti rūpasmiṃ niccādisāro na labbhati. Vedanādīsupi eseva nayo. Rūpaṃ assāraṃ nissāranti rūpaṃ assāraṃ sāravirahitañca. Sārāpagatanti sārato apagataṃ. Niccasārasārena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānena niccasārena vā. Kassaci niccasārassa abhāvato niccasārena sāro natthi. Sukhasārasārena vāti ṭhitisukhaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci sukhasārassa abhāvato sukhasārasārena vā. Attasārasārena vāti attattaniyasārasārena vā. Niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci niccassa abhāvato niccena vā. Dhuvena vāti vijjamānakālepi paccayāyattavuttitāya thirassa kassaci abhāvato dhuvena vā. Sassatena vāti abbocchinnassa sabbakāle vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena vā. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena avipariṇāmapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena vā. คำว่า "สาระในรูปย่อมไม่ได้" หมายถึง สาระมีนิจจะ (ความเที่ยง) เป็นต้น ย่อมไม่ได้ในรูป. แม้ในเวทนาเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "รูปเป็นของไม่มีสาระ เป็นของปราศจากสาระ" หมายถึง รูปเป็นของไม่มีสาระและปราศจากสาระ. คำว่า "สาราปคตะ" หมายถึง พ้นไปจากสาระ. คำว่า "ด้วยสาระคือความเที่ยง" หมายถึง ด้วยสาระคือความเที่ยงที่ดำเนินไปล่วงพ้นความแตกสลาย. เพราะไม่มีสาระคือความเที่ยงใดๆ สาระด้วยความเที่ยงจึงไม่มี. คำว่า "ด้วยสาระคือความสุข" หมายถึง ด้วยสาระคือความสุขที่ดำเนินไปล่วงพ้นความสุขในการตั้งอยู่ เพราะไม่มีสาระคือความสุขใดๆ. คำว่า "ด้วยสาระคืออัตตา" หมายถึง ด้วยสาระคืออัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา. คำว่า "ด้วยความเที่ยง" หมายถึง ด้วยความเที่ยงที่ดำเนินไปล่วงพ้นความแตกสลาย เพราะไม่มีความเที่ยงใดๆ. คำว่า "ด้วยความยั่งยืน" หมายถึง ด้วยความยั่งยืน เพราะไม่มีความมั่นคงใดๆ ที่ดำเนินไปโดยอาศัยปัจจัย แม้ในขณะที่ปรากฏอยู่. คำว่า "ด้วยความถาวร" หมายถึง ด้วยความถาวร เพราะไม่มีความไม่ขาดสายที่ปรากฏอยู่ตลอดกาลใดๆ. คำว่า "ด้วยธรรมที่ไม่แปรผัน" หมายถึง ด้วยธรรมที่ไม่แปรผัน เพราะไม่มีสภาพที่ไม่แปรผันโดยความแก่และความแตกสลายใดๆ. Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vāti ‘‘kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappikena attanā vā attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ. Sabbaṃ cakkhādilokiyadhammajātaṃ yasmā attā ca ettha natthi, attaniyañca ettha natthi, tasmā ‘‘suñña’’nti vuccatīti attho[Pg.68]. Lokuttarāpi dhammā attattaniyehi suññāyeva, suññātītadhammā natthīti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti. Loke ca ‘‘suññaṃ gharaṃ suñño ghaṭo’’ti vutto gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo na hoti, tasmiṃ ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti. Bhagavatā ca iti yampi koci tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santaṃ idamatthīti pajānātīti ayamevattho vutto. Tathā ñāyaganthe saddaganthe ca ayamevattho. Iti imasmiṃ sutte anattalakkhaṇameva kathitaṃ. Anissariyatoti attano issariye avasavattanato. Akāmakāriyatoti attano akāmaṃ arucikaraṇavasena. Apāpuṇiyatoti ṭhātuṃ patiṭṭhābhāvato. Avasavattanatoti attano vase avattanato. Paratoti aniccato paccayāyattavuttito. Vivittatoti nissarato. คำว่า "จักขุว่างเปล่าจากอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา" หมายถึง ว่างเปล่าจากอัตตาที่ถูกสมมติว่าเป็น "ผู้กระทำ ผู้เสวย ผู้เป็นใหญ่ด้วยตนเอง" หรือว่างเปล่าจากบริขารอันเป็นของตน เพราะความที่อัตตาไม่มีนั่นเอง. ธรรมทั้งปวงอันเป็นโลกิยะมีจักขุเป็นต้นนั้น เพราะอัตตาไม่มีในธรรมนี้ และสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาก็ไม่มีในธรรมนี้, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า "ว่างเปล่า" ดังนี้. แม้ธรรมที่เป็นโลกุตตระก็ว่างเปล่าจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาเหมือนกัน, หมายความว่า ไม่มีธรรมที่พ้นจากความว่างเปล่า. ในธรรมนั้น ได้กล่าวถึงการไม่มีสาระคืออัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา. ในโลก เมื่อกล่าวว่า "บ้านว่างเปล่า หม้อว่างเปล่า" นั้น ไม่ได้หมายความว่าบ้านและหม้อไม่มี, แต่หมายความว่าไม่มีสิ่งอื่นในหม้อนั้น. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสความหมายนี้ว่า "สิ่งใดไม่มีในที่นั้น สิ่งนั้นชื่อว่าว่างเปล่าด้วยสิ่งนั้น. ส่วนสิ่งใดที่เหลืออยู่ในที่นั้น พึงรู้ว่าสิ่งนั้นมีอยู่". ในคัมภีร์นยายะและคัมภีร์สัททะก็มีความหมายนี้เหมือนกัน. ดังนั้น ในพระสูตรนี้จึงกล่าวถึงลักษณะของอนัตตาเท่านั้น. คำว่า "อนิสสริยะ" หมายถึง เพราะไม่เป็นไปตามอำนาจในความเป็นใหญ่ของตน. คำว่า "อกามการิยะ" หมายถึง เพราะทำไปโดยไม่เป็นที่ปรารถนาไม่เป็นที่พอใจของตน. คำว่า "อปาปุณิยะ" หมายถึง เพราะไม่มีภาวะที่จะตั้งอยู่ได้. คำว่า "อวสวัตตนะ" หมายถึง เพราะไม่เป็นไปในอำนาจของตน. คำว่า "ปรโต" หมายถึง โดยความเป็นอื่น เพราะไม่เที่ยง เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย. คำว่า "วิวิตตะ" หมายถึง เพราะสงัด คือเพราะสลัดออก. Suddhanti kevalaṃ issarakālapakatīhi vinā kevalaṃ paccayāyattapavattivasena pavattamānaṃ suddhaṃ nāma. Attaniyavirahito suddhadhammapuñjoti ca. Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatinti suddhaṃ passantassa jānantassa saṅkhārānaṃ santatiṃ abbocchinnasaṅkhārasantatiṃ. Tatheva suddhaṃ passantassa saṅkhārādīni, ekaṭṭhāni ādarena dvattikkhattuṃ vuttāni. Evaṃ passantassa maraṇamukhe bhayaṃ na hoti. Gāmaṇīti ālapanaṃ. Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokanti imaṃ upādinnakkhandhasaṅkhātaṃ lokaṃ. Yadā tiṇakaṭṭhasamaṃ paññāya passati. Yathā araññe tiṇakaṭṭhādīsu gaṇhantesu attānaṃ vā attaniyaṃ vā gaṇhātīti na hoti, tesu vā tiṇakaṭṭhādīsu sayameva nassantesupi vinassantesupi attā nassati, attaniyo nassatīti na hoti. Evaṃ imasmiṃ kāyepi nassante vā vinassante vā attā vā attaniyaṃ vā bhijjatīti apassanto paññāya tiṇakaṭṭhasamaṃ passatīti vuccati. Nāññaṃ patthayate kiñci, aññatrappaṭisandhiyāti paṭisandhivirahitaṃ nibbānaṃ ṭhapetvā aññaṃ bhavaṃ vā attabhāvaṃ vā na pattheti. คำว่า "บริสุทธิ์" หมายถึง สิ่งที่บริสุทธิ์ ดำเนินไปโดยอาศัยปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่โดยอำนาจของพระผู้เป็นเจ้า กาล หรือธรรมชาติ และหมายถึง กองแห่งธรรมที่บริสุทธิ์ ปราศจากความเป็นของตน. คำว่า "การเกิดขึ้นแห่งธรรมที่บริสุทธิ์, สังขารสันดานที่บริสุทธิ์" หมายถึง ผู้ที่เห็นและรู้สังขารสันดานที่บริสุทธิ์ คือสังขารสันดานที่ดำเนินไปไม่ขาดสาย. เช่นเดียวกัน สังขารเป็นต้นที่ผู้เห็นบริสุทธิ์นั้น ได้กล่าวไว้ด้วยความเคารพสองสามครั้งในความหมายเดียวกัน. เมื่อเห็นอย่างนี้ ความกลัวย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นนั้นเมื่อเผชิญหน้ากับความตาย. คำว่า "คามณี" เป็นคำเรียก. คำว่า "โลกเสมอด้วยหญ้าและไม้" หมายถึงโลกนี้ อันได้แก่ขันธ์ที่ถูกยึดมั่น. เมื่อใดเห็นโลกเสมอด้วยหญ้าและไม้ด้วยปัญญา. เหมือนอย่างในป่า เมื่อเก็บหญ้าและไม้เป็นต้น ก็ไม่มีการยึดถือว่า "ตน" หรือ "ของตน" และเมื่อหญ้าและไม้เป็นต้นเหล่านั้นเสื่อมสลายไปเอง ก็ไม่มีการคิดว่า "ตน" เสื่อมสลายไป "ของตน" เสื่อมสลายไป. เช่นเดียวกัน เมื่อกายนี้เสื่อมสลายไป หรือพินาศไป ผู้ที่ไม่เห็นว่า "ตน" หรือ "ของตน" แตกสลายไป ย่อมชื่อว่าเห็นเสมอด้วยหญ้าและไม้ด้วยปัญญา. คำว่า "ไม่ปรารถนาสิ่งอื่นใด นอกจากสภาวะที่ไม่มีปฏิสนธิ" หมายถึง ไม่ปรารถนาภพอื่น หรืออัตภาพอื่น นอกจากพระนิพพานที่ปราศจากปฏิสนธิ. Rūpaṃ samannesatīti rūpassa sāraṃ pariyesati. Ahanti vāti diṭṭhivasena. Mamanti vāti taṇhāvasena. Asmīti vāti mānavasena. Tampi tassa na hotīti taṃ tividhampi tassa puggalassa na hoti. คำว่า "ย่อมสืบเสาะรูป" หมายถึง ย่อมแสวงหาสาระของรูป. คำว่า "ว่าเรา" ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจทิฏฐิ. คำว่า "ว่าของเรา" ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจตัณหา. คำว่า "ว่าเป็นเรา" ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจมานะ. คำว่า "สิ่งนั้นก็ไม่มีแก่เขา" หมายถึง สิ่งทั้งสามประการนั้นย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น. Idhāti [Pg.69] desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; dī. ni. 2.214). Katthaci okāsaṃ. Yathāha – คำว่า "อิทะ" เป็นนิบาตที่ใช้ในความหมายของสถานที่ ซึ่งบางครั้งหมายถึงโลก ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในโลกนี้ พระตถาคตย่อมอุบัติขึ้น" (สํ. ส. ๓.๗๘; อํ. จตุกฺก. ๔.๓๓) บางครั้งหมายถึงพระศาสนา ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่สองก็มีอยู่ในศาสนานี้" (ม. มู. ๑.๑๓๙; ที. มหา. ๒.๒๑๔) บางครั้งหมายถึงโอกาส ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369); "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านจงรู้เถิดว่า เมื่อข้าพเจ้าเป็นเทพอยู่ ณ ที่นี้ อายุของข้าพเจ้าก็ได้กลับคืนมาอีก" (ที. มหา. ๒.๓๖๙); Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Assutavā puthujjanoti ettha pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘assutavā’’iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā diṭṭhipaṭisedhako neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva adhigamo atthi, so āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘assutavā’’ iti. Svāyaṃ – บางครั้งเป็นเพียงคำเติมบท ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในที่นี้ เราได้ฉันแล้ว ได้รับนิมนต์แล้ว" (ม. มู. ๑.๓๐) แต่ในที่นี้ พึงทราบว่ากล่าวโดยอ้างถึงโลก ในคำว่า "ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ" พึงทราบว่า "ผู้ไม่ได้สดับ" เพราะไม่มีทั้งอาคมและอธิคม เพราะผู้ใดปราศจากการเรียน การสอบถาม และการวินิจฉัยในเรื่องขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจยาการ สติปัฏฐานเป็นต้น จึงไม่มีอาคมที่ปฏิเสธทิฏฐิ และเพราะไม่ได้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยการปฏิบัติ จึงไม่มีอธิคม ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็น "ผู้ไม่ได้สดับ" เพราะไม่มีทั้งอาคมและอธิคม ปุถุชนนั้น – Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130); "ปุถุชน" เพราะเป็นผู้ก่อให้เกิดกิเลสเป็นต้นมากมาย และเพราะเป็นผู้เข้าถึงหมู่ปุถุชน หรือเพราะเป็นชนหมู่มาก (ที. อ. ๑.๗; ม. อ. ๑.๒; อ. อ. ๑.๑.๕๑; ปฏิ. ม. อ. ๒.๑.๑๓๐); So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā muñchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivuṭā ovuṭā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā (mahāni. 51, 94), puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthuva ayaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato, visaṃsaṭṭho [Pg.70] sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhi padehi ye te – ปุถุชนนั้นเป็นปุถุชนด้วยเหตุที่ก่อให้เกิดกิเลสเป็นต้นมากมายหลายชนิด ดังที่ตรัสไว้ว่า: ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ก่อให้เกิดกิเลสมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้มีสักกายทิฏฐิที่ยังไม่ถูกกำจัดมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้คอยมองหน้าศาสดามากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ยังไม่หลุดพ้นจากคติทั้งปวงมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ปรุงแต่งอภิสังขารต่างๆ มากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกโอฆะต่างๆ พัดพาไปมากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้เดือดร้อนด้วยความเร่าร้อนต่างๆ มากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้เร่าร้อนด้วยความกระวนกระวายต่างๆ มากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้กำหนัด ยินดี ติดข้อง พัวพัน จมลง ยึดมั่น ผูกพัน ถูกผูกมัดในกามคุณห้ามากมาย, ปุถุชนทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกนิวรณ์ห้าหุ้มห่อ ปิดกั้น ครอบงำ ปิดบัง ปกคลุม ซ่อนเร้นไว้มากมาย (มหา. ๕๑, ๙๔) หรือเป็นปุถุชนเพราะเป็นผู้เข้าถึงหมู่ชนผู้มากมายจนนับไม่ถ้วน ผู้หันหลังให้พระอริยธรรม ผู้มีปกติประพฤติธรรมอันต่ำทราม หรือเป็นปุถุชนเพราะเป็นผู้ถูกนับแยกต่างหาก เป็นผู้ไม่ปะปนกับพระอริยเจ้าผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลและสุตะเป็นต้น ด้วยบทสองบทคือ "ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ" เหล่านี้ จึงหมายถึง – ‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.61; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130; dha. sa. aṭṭha. 1007) – "พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ตรัสปุถุชนไว้ ๒ จำพวก คือ ปุถุชนผู้มืดบอดจำพวกหนึ่ง และปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรมจำพวกหนึ่ง" (ที. อ. ๑.๗; ม. อ. ๑.๒; สํ. อ. ๒.๒.๖๑; อ. อ. ๑.๑.๕๑; ปฏิ. ม. อ. ๒.๑.๑๓๐; ธ. ส. อ. ๑๐๐๗) – Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo. ในบรรดาปุถุชน ๒ จำพวกที่กล่าวมานั้น พึงทราบว่าหมายถึงปุถุชนผู้มืดบอด Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). ในคำว่า "ไม่เห็นพระอริยะ" เป็นต้น คำว่า "อริยะ" หมายถึง พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลส เพราะไม่ดำเนินไปในทางที่ไม่ควร เพราะดำเนินไปในทางที่ควร และเพราะเป็นที่ควรบูชาของโลกพร้อมทั้งเทวโลก หรือในที่นี้ "อริยะ" หมายถึงพระพุทธเจ้าเท่านั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... พระตถาคตย่อมถูกเรียกว่าอริยะ" (สํ. มหา. ๕.๑๐๙๘) Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘sappurisā’’ti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvidhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhāpi buddhasāvakāpi. Yathāha – ในคำว่า "สัปปุริสะ" นี้ พึงทราบว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกของพระตถาคตเรียกว่า "สัปปุริสะ" เพราะท่านเหล่านั้นเป็นบุรุษผู้ประเสริฐด้วยการประกอบด้วยโลกุตรคุณ จึงเรียกว่าสัปปุริสะ หรือทั้งหมดนี้กล่าวไว้ทั้งสองนัย พระพุทธเจ้าก็เป็นทั้งอริยะและสัปปุริสะ พระปัจเจกพุทธเจ้าก็เป็น พระสาวกของพระพุทธเจ้าก็เป็น ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti; Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ, tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.2; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130; dha. sa. aṭṭha. 1007); ผู้ใดแลเป็นผู้กตัญญู กตเวที เป็นปราชญ์ เป็นผู้มีมิตรดี และมีความภักดีมั่นคง กระทำกิจของคนผู้เป็นทุกข์โดยเคารพ ชนทั้งหลายย่อมกล่าวเรียกบุคคลผู้เช่นนั้นว่าเป็นสัตบุรุษ ‘‘Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto. Kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti, yo imesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo. So cakkhunā adassāvī, ñāṇena adassāvīti duvidho, tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhunā vaṇṇamattagahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino. ด้วยบทว่า "เป็นผู้มีมิตรดี และมีความภักดีมั่นคง" เพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่ากล่าวถึงพระพุทธสาวกแล้ว ด้วยบทว่า "กตัญญู" เป็นต้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้าแล้ว ผู้ใดมีปกติไม่เห็นพระอริยะเหล่านี้ และไม่ทำสาธุการในการเห็น (พระอริยะ) ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ ผู้นั้นมี ๒ อย่าง คือ ผู้ไม่เห็นด้วยตา และผู้ไม่เห็นด้วยญาณ ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ผู้ไม่เห็นด้วยญาณพึงประสงค์ในที่นี้ เพราะว่าพระอริยะทั้งหลาย แม้ถูกเห็นด้วยจักษุเนื้อ หรือด้วยทิพยจักษุ ก็ชื่อว่ายังไม่ถูกเห็นนั่นเอง เพราะจักษุเหล่านั้นย่อมรับรู้ได้เพียงสีสันเท่านั้น ไม่ใช่รับรู้ถึงความเป็นพระอริยะ แม้สุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นก็เห็นพระอริยะด้วยตา แต่พวกมันก็ไม่ใช่ผู้เห็นพระอริยะ Tatridaṃ [Pg.71] vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti? Thero āha – ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā saha carantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānā, āvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā cakkhunā dassanaṃ na dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘alaṃ te, vakkali, kiṃ te iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyānaṃ adhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto, ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ว่า ได้ยินว่า บรรพชิตผู้แก่รูปหนึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระเถระผู้ขีณาสพผู้อยู่ ณ ภูเขาจิตตลบรรพต วันหนึ่งได้เที่ยวบิณฑบาตกับพระเถระแล้ว ถือบาตรและจีวรของพระเถระเดินตามหลังมา ได้ถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอริยะทั้งหลายเป็นเช่นไร?" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส บุคคลบางคนในโลกนี้ แม้ถือบาตรและจีวรของพระอริยะ กระทำวัตรปฏิบัติ และอยู่ร่วมกับพระอริยะ ก็ยังไม่รู้จักพระอริยะเลย พระอริยะทั้งหลายเป็นผู้ที่รู้จักได้ยากอย่างนี้แหละ" แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ยังไม่รู้ เพราะฉะนั้น การเห็นด้วยตาไม่ใช่การเห็น การเห็นด้วยญาณเท่านั้นคือการเห็น เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "พอแล้ว วักกลิ เธอจะเห็นกายอันเน่าเปื่อยนี้ไปทำไม ดูก่อนวักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา" เพราะฉะนั้น แม้ผู้ที่เห็นด้วยตา แต่ไม่เห็นลักษณะอันไม่เที่ยงเป็นต้นที่พระอริยะทั้งหลายเห็นด้วยญาณ และไม่เข้าถึงธรรมที่พระอริยะทั้งหลายเข้าถึง และไม่เห็นธรรมที่ทำให้เป็นพระอริยะและความเป็นพระอริยะ พึงทราบว่าเป็น "ผู้ไม่เห็นพระอริยะ" Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana – บทว่า "อริยธรรมัสสะ อโกวิโท" (ไม่ฉลาดในอริยธรรม) หมายถึง ไม่ฉลาดในอริยธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้น ส่วนในบทว่า "อริยธัมเม อวินีโต" (ไม่ได้รับการฝึกฝนในอริยธรรม) นี้ Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā; Abhāvato tassa ayaṃ, ‘‘avinīto’’ti vuccati. (ma. ni. aṭṭha. 1.2; su. ni. aṭṭha. 1.uragasuttavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130; dha. sa. aṭṭha. 1007); วินัยมี ๒ อย่าง แต่ละอย่างในวินัยนั้นมี ๕ อย่าง เพราะไม่มีวินัยนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่า "อวินีโต" (ผู้ไม่ได้รับการฝึกฝน) Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekamekopi vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho. วินัยนี้มี ๒ อย่าง คือ สังวรวินัย (วินัยคือการสำรวม) และปหานวินัย (วินัยคือการละ) ในวินัย ๒ อย่างนี้ วินัยแต่ละอย่างก็แยกออกเป็น ๕ อย่าง สังวรวินัยก็มี ๕ อย่าง คือ สีลสังวร (การสำรวมด้วยศีล) สติสังวร (การสำรวมด้วยสติ) ญาณสังวร (การสำรวมด้วยญาณ) ขันติสังวร (การสำรวมด้วยขันติ) และวิริยสังวร (การสำรวมด้วยความเพียร) ปหานวินัยก็มี ๕ อย่าง คือ ตทังคปหาน (การละด้วยองค์นั้นๆ) วิขัมภนปหาน (การละด้วยการข่มไว้) สมุจเฉทปหาน (การละด้วยการตัดขาด) ปฏิปัสสัทธิปหาน (การละด้วยความสงบระงับ) และนิสสรณปหาน (การละด้วยการสลัดออก) Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro. ในบรรดาวินัยเหล่านั้น บทว่า "เป็นผู้ประกอบด้วยปาติโมกขสังวร เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปาติโมกขสังวร" นี้ คือ สีลสังวร บทว่า "ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์" นี้ คือ สติสังวร ‘‘Yāni [Pg.72] sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā,)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’ti. (su. ni. 1041; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4; netti. 11, 45; dha. sa. aṭṭha. 1007) – พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "กระแสทั้งหลายเหล่าใดมีอยู่ในโลก ดูก่อนอชิตะ สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวความสำรวมกระแสเหล่านั้นว่า สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา" Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’, vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo. นี้คือ ญาณสังวร บทว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความหนาวและความร้อน" นี้ คือ ขันติสังวร บทว่า "ย่อมไม่ทนต่อกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" นี้ คือ วิริยสังวร สังวรทั้งหมดนี้ ย่อมชื่อว่า "สังวร" เพราะสำรวมกายทุจริตเป็นต้นที่พึงสำรวม และที่พึงฝึกฝนตามลำดับ และชื่อว่า "วินัย" เพราะฝึกฝน พึงทราบว่า สังวรวินัยย่อมแยกออกเป็น ๕ อย่างดังนี้ Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muñcitukamyatāñāṇena amuñcitukāmatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ. Etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. อนึ่ง การละอนัตถะนั้นๆ ด้วยวิปัสสนาญาณนั้นๆ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชา เหมือนแสงประทีปต่อความมืด ในวิปัสสนาญาณมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้น คือ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปววัตถาน การละอเหตุกทิฏฐิและวิสมเหตุกทิฏฐิด้วยปัจจยปริคคหะ การละความสงสัยด้วยกังขาวิตรณะ ซึ่งเป็นส่วนภายหลังของปัจจยปริคคหะนั้นเอง การละความยึดถือว่า "เรา ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนะ การละความสำคัญว่าทางในสิ่งที่ไม่ใช่ทางด้วยมัคคามัคคาววัตถาน การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยทัสสนะ การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยทัสสนะ การละความสำคัญว่าไม่น่ากลัวในสิ่งที่น่ากลัวด้วยภยทัสสนะ การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยอาทีนวทัสสนะ การละความสำคัญว่าน่ารื่นรมย์ด้วยนิพพิทานุปัสสนา การละความไม่ปรารถนาจะพ้นด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ การละความไม่เพิกเฉยด้วยอุเบกขาญาณ การละความเป็นปฏิปักษ์ในธรรมฐิติและนิพพานด้วยอนุโลมญาณ การละการยึดถือสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ นี้ชื่อว่า ตทังคปหาน Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaappavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā [Pg.73] pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃ taṃ pahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo (ma. ni. aṭṭha. 1.2; su. ni. aṭṭha. 1.uragasuttavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130). ส่วนการละนิวรณ์เป็นต้นเหล่านั้น เหมือนการตีหม้อลงบนผิวน้ำที่มีสาหร่าย เพราะห้ามความเกิดขึ้นด้วยสมาธิอันต่างกันโดยอุปจาระและอัปปนา นี้ชื่อว่าวิขัมภนปหาน. ส่วนการละหมู่กิเลสอันเป็นฝ่ายสมุทัยที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า ‘เพื่อละทิฏฐิทั้งหลาย’ (ธ.ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) ในสันดานของตนๆ ผู้มีมรรคนั้นๆ เพราะอบรมอริยมรรค ๔ โดยความไม่เกิดขึ้นโดยเด็ดขาด นี้ชื่อว่าสมุจเฉทปหาน. ส่วนความสงบระงับแห่งกิเลสในขณะแห่งผล นี้ชื่อว่าปฏิปัสสัทธิปหาน. ส่วนพระนิพพานอันละสังขารทั้งปวงได้แล้ว เพราะพ้นจากสังขารทั้งปวง นี้ชื่อว่านิสสรณปหาน. การละทั้งหมดนี้ เพราะเป็นการละโดยอรรถว่าสละ และเป็นวินัยโดยอรรถว่านำออก ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘ปหานวินัย’. หรือเพราะมีการละนั้นๆ และเพราะมีการนำออกนั้นๆ จึงเรียกว่า ‘ปหานวินัย’. พึงทราบว่า ปหานวินัยนี้ก็ย่อมแยกออกเป็น ๕ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ (อ.ม. ๑.๒; อ.สุ. ๑.อุรคสูตรวรรณนา; อ.ปฏิก. ๒.๑.๑๓๐). Evamayaṃ saṅkhepato duvidho bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā, pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Eseva nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido, sappurisadhamme avinītoti etthapi. Ninnānākaraṇañhi etamatthato. Yathāha – ‘‘yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā, sappuriseti vā, ariyadhammeti vā, sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā, sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevāti (dha. sa. aṭṭha. 1007; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130). วินัยนี้โดยย่อมี ๒ อย่าง และโดยจำแนกมี ๑๐ อย่าง เพราะมีสังวรที่แตกแล้ว และเพราะสิ่งที่พึงละยังละไม่ได้ ย่อมไม่มีแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น ฉะนั้นเพราะไม่มีแก่เขา จึงเรียกว่า ‘ผู้อวินัย’ ด้วยประการฉะนี้. แม้ในข้อที่ว่า ผู้ไม่เห็นสัปปุริส ไม่ฉลาดในสัปปุริสธรรม เป็นผู้อวินัยในสัปปุริสธรรม ก็มีนัยเดียวกันนี้. โดยอรรถแล้วสิ่งนี้ไม่ต่างกันเลย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ชนเหล่าใดเป็นอริยะ ชนเหล่านั้นเป็นสัปปุริส. ชนเหล่าใดเป็นสัปปุริส ชนเหล่านั้นเป็นอริยะ. ธรรมของพระอริยะนั้นนั่นแหละเป็นธรรมของสัปปุริส. ธรรมของสัปปุริสนั้นนั่นแหละเป็นธรรมของพระอริยะ. อริยวินัยเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัปปุริสวินัย. สัปปุริสวินัยเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอริยวินัย. คำว่า อริยะก็ดี สัปปุริสก็ดี อริยธรรมก็ดี สัปปุริสธรรมก็ดี อริยวินัยก็ดี สัปปุริสวินัยก็ดี สิ่งเหล่านี้เป็นอันเดียวกัน มีอรรถเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดจากสิ่งเดียวกัน และเป็นสิ่งเดียวกันนั่นเอง’ (อ.ธ.ส. ๑๐๐๗; อ.ปฏิก. ๒.๑.๑๓๐). Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘yaṃ rūpaṃ, so ahaṃ, yo ahaṃ, taṃ rūpa’’nti rūpañca attānañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato ‘‘yā acci, so vaṇṇo. Yo vaṇṇo, sā accī’’ti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati, evameva idhekacco rūpaṃ attato…pe… samanupassatīti (paṭi. ma. 1.130-131) evaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ ‘‘attā’’ti samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Vedanādīsupi eseva nayo. คำว่า ‘ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาว่า ‘รูปใด เราคือรูปนั้น, เราใด รูปคือเรานั้น’ ย่อมเห็นรูปและอัตตาไม่เป็นสอง. เหมือนอย่างว่า ประทีปน้ำมันที่กำลังลุกโพลง ย่อมเห็นเปลวไฟและสีไม่เป็นสองว่า ‘เปลวไฟใด สีคือเปลวไฟนั้น, สีใด เปลวไฟคือสีนั้น’ ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ปฏิก. ๑.๑๓๐-๑๓๑) ฉันนั้น. คือย่อมเห็นรูปว่า ‘อัตตา’ ด้วยการเห็นที่เป็นทิฏฐิ. หรือเห็นอัตตามีรูป คือถือเอาอรูปเป็นอัตตา แล้วย่อมเห็นอัตตาที่มีรูปนั้นว่า ‘อัตตา’ เหมือนต้นไม้มีเงา. หรือเห็นรูปในอัตตา คือถือเอาอรูปนั่นแหละเป็นอัตตา แล้วย่อมเห็นรูปในอัตตา เหมือนกลิ่นในดอกไม้. หรือเห็นอัตตาในรูป คือถือเอาอรูปนั่นแหละเป็นอัตตา แล้วย่อมเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในกล่อง. แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยเดียวกันนี้. Tattha [Pg.74] ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti suddharūpaṃyeva ‘‘attā’’ti kathitaṃ. ‘‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ ‘‘attā’’ti kathitaṃ, ‘‘vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanā, vedanāya vā attāna’’nti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha rūpaṃ attato samanupassati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā. Avasesesu sassatadiṭṭhi. Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti. Tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā. ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า ‘ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา’ รูปล้วนๆ นั่นแหละถูกกล่าวว่าเป็น ‘อัตตา’. ใน ๗ ฐานเหล่านี้คือ ‘หรือเห็นอัตตามีรูป, หรือเห็นรูปในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในรูป. ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา’ (ปฏิก. ๑.๑๓๑) อรูปถูกกล่าวว่าเป็น ‘อัตตา’. ใน ๑๒ ฐานเหล่านี้คือ ‘หรือเห็นอัตตามีเวทนา, หรือเห็นเวทนาในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในเวทนา’ เป็นต้น โดยมี ๓ อย่างในขันธ์ ๔ อัตตาที่ปนกันระหว่างรูปและอรูปถูกกล่าวไว้. ในบรรดาบทเหล่านั้น ใน ๕ ฐานคือ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา. ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา อุจเฉททิฏฐิถูกกล่าวไว้. ในฐานที่เหลือ สัสสตทิฏฐิถูกกล่าวไว้. ในที่นี้ ภวทิฏฐิ ๑๕ และวิภวทิฏฐิ ๕ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. พึงทราบว่า ทิฏฐิเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเครื่องกั้นมรรค ไม่ใช่เครื่องกั้นสวรรค์ และถูกประหารด้วยปฐมมรรค. Āraññikoti araññe nivāsaṃ. Pavaneti mahante gambhīravane. Caramānoti tahiṃ tahiṃ vicaramāno. Vissattho gacchatīti nibbhayo nirāsaṅko carati. Anāpāthagato luddassāti migaluddassa parammukhagato. Antamakāsi māranti kilesamāraṃ vā devaputtamāraṃ vā antaṃ akāsi. Apadaṃ vadhitvāti kilesapadaṃ hantvā nāsetvā. Māracakkhuṃ adassanaṃ gatoti mārassa adassanavisayaṃ patto. Anāpāthagatoti mārassa parammukhaṃ patto. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. คำว่า อารัญญิกะ คือ การอยู่ป่า. คำว่า ปวนะ คือ ป่าใหญ่ลึก. คำว่า จรมานะ คือ เที่ยวไปในที่นั้นๆ. คำว่า วิสสัตถะ คัจฉติ คือ เที่ยวไปโดยไม่มีภัย ไม่มีความหวาดระแวง. คำว่า อนาปาถคโต ลุททัสสะ คือ พ้นจากวิสัยของนายพรานเนื้อ. คำว่า ทำที่สุดแห่งมาร คือ ทำที่สุดแห่งกิเลสมาร หรือเทวบุตรมาร. คำว่า อปทัง วธิตวา คือ ฆ่าบทแห่งกิเลสให้พินาศแล้ว. คำว่า พ้นจากจักษุของมาร คือ ถึงวิสัยที่มารมองไม่เห็น. คำว่า อนาปาถคโต คือ ถึงที่ลับของมาร. ที่เหลือทั้งหมดก็ชัดเจนอยู่แล้ว. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadisoyeva dhammābhisamayo ahosīti. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง และเมื่อจบพระธรรมเทศนา การบรรลุธรรมก็เป็นเช่นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya แห่งอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอรรถกถาโมฆราชมาณวสูตร จบแล้ว. 16. Piṅgiyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā ๑๖. คำอธิบายอรรถกถาปิงคิยมาณวสูตร 89. Soḷasame piṅgiyasuttaniddese – jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇoti so kira brāhmaṇo jarābhibhūto vīsavassasatiko jātiyā, dubbalo ca ‘‘idha pādaṃ karissāmī’’ti aññatreva karoti, vinaṭṭhapurimachavivaṇṇo ca. Tenāha – ‘‘jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo’’ti. Māhaṃ [Pg.75] nassaṃ momuho antarāvāti māhaṃ tuyhaṃ dhammaṃ asacchikatvā antarā eva avidvā hutvā anassiṃ. Jātijarāya idha vippahānanti idheva tava pādamūle pāsāṇake cetiye vā jātijarāya vippahānaṃ nibbānaṃ dhammarasaṃ ahaṃ vijaññaṃ, taṃ me ācikkha. ๘๙. ในปิงคิยสูตรนิเทศที่ ๑๖ คำว่า "ข้าพระองค์แก่แล้ว ไม่มีกำลัง ผิวพรรณเศร้าหมอง" พราหมณ์นั้นแลถูกชราครอบงำ มีอายุ ๑๒๐ ปีโดยกำเนิด และเป็นผู้ทุพพลภาพ คิดว่า "จะวางเท้าตรงนี้" แต่กลับวางไปที่อื่น และมีผิวพรรณเดิมเสียไปแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ข้าพระองค์แก่แล้ว ไม่มีกำลัง ผิวพรรณเศร้าหมอง" คำว่า "ขออย่าให้ข้าพระองค์พินาศไปในระหว่างเลย" คือ ขออย่าให้ข้าพระองค์ไม่ทำให้แจ้งซึ่งธรรมของพระองค์แล้ว เป็นผู้ไม่รู้ พินาศไปในระหว่างเลย คำว่า "การละชาติและชราในที่นี้" คือ ข้าพระองค์พึงรู้รสพระธรรม คือพระนิพพานอันเป็นการละชาติและชราในที่นี้ ณ ที่ใกล้พระบาทของพระองค์ หรือที่เจดีย์หินนั้น ขอพระองค์จงบอกสิ่งนั้นแก่ข้าพระองค์ Abaloti balavirahito. Dubbaloti dubbalabalo. Appabaloti parittabalo. Appathāmoti parittavīriyo. Vītavaṇṇoti parivattitachavivaṇṇo. Vigatavaṇṇoti apagatachavivaṇṇo. Vigacchitavaṇṇoti dūrībhūtachavivaṇṇo. Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhāti yā sā subhā sundarā purimakāle sati, sā vaṇṇanibhā etarahi antarahitā vigatā. Ādīnavo pātubhūtoti upaddavo pāturahosi. ‘‘Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā’’ti pāṭhaṃ ṭhapetvā ‘‘yā subhā assā’’ti eke vaṇṇayanti. คำว่า อพละ คือ ผู้ปราศจากกำลัง คำว่า ทุพพละ คือ ผู้มีกำลังน้อย คำว่า อัปปพละ คือ ผู้มีกำลังน้อยนิด คำว่า อัปปฐามะ คือ ผู้มีเรี่ยวแรงน้อยนิด คำว่า วีตวัณณะ คือ ผู้มีผิวพรรณเปลี่ยนไป คำว่า วิคตวัณณะ คือ ผู้มีผิวพรรณอันหายไปแล้ว คำว่า วิคัจฉิตวัณณะ คือ ผู้มีผิวพรรณอันห่างไกลไปแล้ว คำว่า "รัศมีผิวพรรณที่งามในกาลก่อนนั้น" คือ รัศมีผิวพรรณที่งามและสวยงามในกาลก่อนนั้น บัดนี้ได้อันตรธานหายไปแล้ว คำว่า "โทษปรากฏแล้ว" คือ อุปัทวะปรากฏแล้ว บางพวกอธิบายว่า "รัศมีผิวพรรณที่งามในกาลก่อนนั้น" โดยละบทว่า "ยาสา ปุริมา สุภา วณฺณนิภา" แล้วกล่าวว่า "ยาสุภา อสฺสา" Asuddhāti paṭalādīhi asuddhā. Avisuddhāti timirādīhi avisuddhā. Aparisuddhāti samantato phoṭapaṭalādīhi pariyonaddhattā aparisuddhā. Avodātāti nappasannā pasannasadisā. No tathā cakkhunā rūpe passāmīti yathā porāṇacakkhunā rūpārammaṇaṃ passāmi olokemi, tathā tena pakārena idāni na passāmi. Sotaṃ asuddhantiādīsupi eseva nayo. Māhaṃ nassanti ahaṃ mā vinassaṃ. คำว่า อสุทธา คือ ไม่บริสุทธิ์ด้วยต้อเป็นต้น คำว่า อวิสุทธา คือ ไม่ผ่องใสด้วยตาฟางเป็นต้น คำว่า อปริสุทธา คือ ไม่บริสุทธิ์โดยรอบ เพราะถูกหุ้มห่อด้วยต้อเนื้อเป็นต้น คำว่า อโวดาตา คือ ไม่ผ่องใส เป็นเหมือนผ่องใส คำว่า "ข้าพระองค์ไม่เห็นรูปด้วยตาเช่นนั้น" คือ ข้าพระองค์ไม่เห็นรูปารมณ์ด้วยตาเช่นนั้น ไม่พิจารณาเห็นด้วยตาเช่นนั้น เหมือนที่เคยเห็นและพิจารณาเห็นด้วยตาในกาลก่อน แม้ในคำว่า "หูไม่บริสุทธิ์" เป็นต้น ก็นัยนี้แล คำว่า "ขออย่าให้ข้าพระองค์พินาศไป" คือ ขออย่าให้ข้าพระองค์พินาศไป 90. Idāni yasmā piṅgiyo kāye sāpekkhatāya ‘‘jiṇṇohamasmī’’tiādimāha. Tenassa bhagavā kāye sinehappahānatthaṃ ‘‘disvāna rūpesu vihaññamāne’’ti gāthamāha. Tattha rūpesūti rūpahetu rūpapaccayā. Vihaññamāneti kammakāraṇādīhi upahaññamāne. Ruppanti rūpesūti cakkhurogādīhi ca rūpahetuyeva janā ruppanti bādhiyanti. ๙๐. บัดนี้ เพราะปิงคิยะมีความอาลัยในกาย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ข้าพระองค์แก่แล้ว" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถาว่า "เห็นหมู่สัตว์ถูกเบียดเบียนในรูปทั้งหลาย" เพื่อละความรักใคร่ในกายของปิงคิยะนั้น ในคำว่า "ในรูปทั้งหลาย" นั้น คือ เพราะรูปเป็นเหตุ เพราะรูปเป็นปัจจัย คำว่า "ถูกเบียดเบียน" คือ ถูกเบียดเบียนด้วยการกระทำกรรมเป็นต้น คำว่า "ย่อมกำเริบในรูปทั้งหลาย" คือ หมู่สัตว์ย่อมกำเริบ ย่อมถูกเบียดเบียน เพราะโรคตาเป็นต้น และเพราะรูปเป็นเหตุ Haññantīti ghaṭīyanti. Vihaññantīti vihesiyanti. Upavihaññantīti hatthapādacchedādiṃ labhanti. Upaghātiyantīti maraṇaṃ labhanti. Kuppantīti parivattanti. Pīḷayantīti vighātaṃ āpajjanti. Ghaṭṭayantīti ghaṭṭanaṃ pāpuṇanti. Byādhitāti bhītā. Domanassitāti cittavighātaṃ pattā. Vemāneti nassamāne. คำว่า หญฺญนฺติ คือ ย่อมถูกกระทบ คำว่า วิหญฺญนฺติ คือ ย่อมถูกเบียดเบียน คำว่า อุปวิหญฺญนฺติ คือ ย่อมได้รับการตัดมือตัดเท้าเป็นต้น คำว่า อุปฆาติยนฺติ คือ ย่อมถึงความตาย คำว่า กุปฺปนฺติ คือ ย่อมแปรปรวน คำว่า ปีฬยนฺติ คือ ย่อมถึงความพินาศ คำว่า ฆฏฺฏยนฺติ คือ ย่อมถึงการกระทบ คำว่า พฺยาธิตา คือ ผู้หวาดกลัว คำว่า โทมนสฺสิตา คือ ผู้ถึงความพินาศแห่งจิต คำว่า เวมาเน คือ เมื่อพินาศไป 91. Evaṃ [Pg.76] bhagavatā yāva arahattaṃ, tāva kathitaṃ paṭipattiṃ sutvā piṅgiyo jarādubbalatāya visesaṃ anadhigantvā ca puna ‘‘disā catasso’’ti imāya gāthāya bhagavantaṃ thomento desanaṃ yācati. ๙๑. ปิงคิยะได้ฟังปฏิปทาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้จนถึงพระอรหัตเช่นนี้แล้ว และเพราะความทุพพลภาพแห่งชรา จึงยังไม่บรรลุคุณวิเศษ จึงทูลขอพระธรรมเทศนาอีก โดยสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยพระคาถาว่า "ทิศทั้งสี่" นี้ 92. Athassa bhagavā punapi yāva arahattaṃ, tāva paṭipadaṃ dassento ‘‘taṇhādhipanne’’ti gāthamāha. ๙๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิปทาจนถึงพระอรหัตแก่ปิงคิยะนั้นอีก จึงตรัสพระคาถาว่า "ผู้ถูกตัณหาครอบงำ" Taṇhādhipanneti taṇhāya vimuccitvā ṭhite. Taṇhānugeti taṇhāya saha gacchante. Taṇhānugateti taṇhāya anubandhante. Taṇhānusaṭeti taṇhāya saha dhāvante. Taṇhāya panneti taṇhāya nimugge. Paṭipanneti taṇhāya avatthaṭe. Abhibhūteti maddite. Pariyādinnacitteti pariyādiyitvā gahitakusalacitte. คำว่า ตณฺหาธิปนฺเน คือ ผู้ตั้งอยู่โดยพ้นจากตัณหา คำว่า ตณฺหานุเคติ คือ ผู้ไปพร้อมกับตัณหา คำว่า ตณฺหานุคเตติ คือ ผู้ติดตามตัณหา คำว่า ตณฺหานุสเฏติ คือ ผู้แล่นไปพร้อมกับตัณหา คำว่า ตณฺหาย ปนฺเนติ คือ ผู้จมอยู่ในตัณหา คำว่า ปฏิปนฺเนติ คือ ผู้ถูกตัณหาปกคลุม คำว่า อภิภูเตติ คือ ผู้ถูกบดขยี้ คำว่า ปริยาทินฺนจิตฺเตติ คือ ผู้มีกุศลจิตถูกตัณหายึดครองไปแล้ว Santāpajāteti sañjātacittasantāpe. Ītijāteti roguppanne. Upaddavajāteti ādīnavajāte. Upasaggajāteti uppannadukkhajāte. คำว่า สนฺตาปชาเตติ คือ ผู้มีจิตอันความเร่าร้อนเกิดขึ้นแล้ว คำว่า อีติชาเตติ คือ ผู้มีโรคเกิดขึ้นแล้ว คำว่า อุปทฺทวชาเตติ คือ ผู้มีโทษเกิดขึ้นแล้ว คำว่า อุปสคฺคชาเตติ คือ ผู้มีทุกข์เกิดขึ้นแล้ว Virajaṃ vītamalanti ettha virajanti vigatarāgādirajaṃ. Vītamalanti vītarāgādimalaṃ. Rāgādayo hi ajjhottharaṇaṭṭhena rajo nāma, dūsaṭṭhena malaṃ nāma. Dhammacakkhunti katthaci paṭhamamaggañāṇaṃ, katthaci ādīni tīṇi maggañāṇāni, katthaci catutthamaggañāṇampi. Idha pana jaṭilasahassassa catutthamaggañāṇaṃ. Piṅgiyassa tatiyamaggañāṇameva. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vipassanāvasena evaṃ pavattassa dhammacakkhuṃ udapādīti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. คำว่า "ปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน" ในคำนั้น คำว่า วิรชัง คือ ผู้มีธุลีคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว คำว่า วีตมลํ คือ ผู้มีมลทินคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว ก็ราคะเป็นต้น ชื่อว่า ธุลี โดยอรรถว่าปกคลุม ชื่อว่า มลทิน โดยอรรถว่าทำให้เศร้าหมอง คำว่า "ธรรมจักษุ" ในบางแห่งคือ ปฐมมรรคญาณ ในบางแห่งคือ มรรคญาณ ๓ เบื้องต้น ในบางแห่งคือ จตุตถะมรรคญาณด้วย แต่ในที่นี้ ธรรมจักษุของชฎิลพันคนคือ จตุตถะมรรคญาณ ส่วนของปิงคิยะคือ ตติยมรรคญาณเท่านั้น ความว่า ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติอย่างนี้โดยวิปัสสนาว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา" ที่เหลือทั้งหมดก็เป็นที่ปรากฏชัดแล้ว Evaṃ idampi suttaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca piṅgiyo anāgāmiphale patiṭṭhāsi. So kira antarantarā cintesi – ‘‘evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ nāma desanaṃ na labhati mayhaṃ mātulo bāvarī savanāyā’’ti. Tena sinehavikkhepena arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi. Antevāsikā panassa sahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhuno ahesunti. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดเช่นนี้ และเมื่อจบพระธรรมเทศนา ปิงคิยะได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล เขาคิดอยู่เป็นระยะๆ ว่า "พราหมณ์พาวรีผู้เป็นลุงของเราไม่ได้ฟังพระธรรมเทศนาที่มีปฏิภาณอันวิจิตรเช่นนี้เลย" ด้วยความฟุ้งซ่านเพราะความรักนั้น จึงไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ ส่วนชฎิลพันคนผู้เป็นอันเตวาสิกของเขา ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ทั้งหมดล้วนเป็นเอหิภิกขุผู้ทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์ Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา Piṅgiyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปิงคิยมาณวสูตรนิเทศ จบแล้ว 17. Pārāyanatthutigāthāniddesavaṇṇanā ๑๗. คำอธิบายปรายนัตถุติคาถานิเทศ 93. Ito [Pg.77] paraṃ saṅgītikārā desanaṃ thomentā ‘‘idamavoca bhagavā’’tiādimāhaṃsu. Tattha idamavocāti idaṃ pārāyanaṃ avoca. Paricārakasoḷasānanti bāvarissa paricārakena piṅgiyena saha soḷasānaṃ, buddhassa vā bhagavato paricārakānaṃ soḷasānanti paricārakasoḷasānaṃ. Te eva ca brāhmaṇā tattha soḷasasu disāsu purato ca pacchato ca vāmapassato ca dakkhiṇapassato ca cha cha yojanā nisinnā ujukena dvādasayojanikā ahosi. Ajjhiṭṭhoti yācito. ๙๓. หลังจากนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวคำมีอาทิว่า "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้" โดยสรรเสริญพระธรรมเทศนา ในคำนั้น คำว่า "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้" คือ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสปรายนธรรมนี้ คำว่า "ของบริจาริกชน ๑๖ คน" คือ ของบริจาริกชน ๑๖ คนพร้อมด้วยปิงคิยะผู้เป็นบริจาริกของบาวรี หรือของบริจาริกชน ๑๖ คนของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า พราหมณ์เหล่านั้นนั่งอยู่ห่างจากพระผู้มีพระภาค ๖ โยชน์ในทิศทั้ง ๑๖ คือ ข้างหน้า ข้างหลัง ข้างซ้าย และข้างขวา โดยตรงเป็นระยะทาง ๑๒ โยชน์ คำว่า อชฺฌิฏฺโฐ คือ ผู้ถูกทูลขอ 94-97. Atthamaññāyāti pāḷiatthamaññāya. Dhammamaññāyāti pāḷimaññāya. Pārāyananti evaṃ imassa dhammapariyāyassa adhivacanaṃ āropetvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ nāmāni kittayanto ‘‘ajito…pe… buddhaseṭṭhamupāgamu’’nti āhaṃsu. Tattha sampannacaraṇanti nibbānapadaṭṭhānabhūtena pātimokkhasīlādinā sampannaṃ. Isinti mahesiṃ. ๙๔-๙๗. บทว่า อตฺถมญฺญาย ความว่า รู้เนื้อความแห่งพระบาลี. บทว่า ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้พระบาลี. บทว่า ปารายนนฺติ ความว่า พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายยกชื่อนี้ขึ้นเป็นชื่อของพระธรรมบรรยายนี้อย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศชื่อของพราหมณ์เหล่านั้น จึงกล่าวว่า "อชิโต...เป... พุทฺธเสฏฺฐมุปาคุมุ" (อชิตพราหมณ์เป็นต้น... ได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด). ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺปนฺนจรณํ ความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยปาติโมกขสังวรศีลเป็นต้น อันเป็นที่ตั้งแห่งนิพพานบท. บทว่า อิสึ ความว่า พระมเหสี. Niddese upāgamiṃsūti samīpaṃ gamiṃsu. Upasaṅkamiṃsūti avidūraṭṭhānaṃ gamiṃsu. Payirupāsiṃsūti samīpe nisīdiṃsu. Paripucchiṃsūti paripucchaṃ āhariṃsu. Parigaṇhiṃsūti tulayiṃsu. ‘‘Codayiṃsū’’ti keci. ในนิทเทส บทว่า อุปาคมิํสุ ความว่า ได้ไปสู่ที่ใกล้. บทว่า อุปสงฺกมิํสุ ความว่า ได้ไปสู่ที่ยังไม่ไกล. บทว่า ปยิรุปาสิํสุ ความว่า ได้นั่งใกล้แล้ว. บทว่า ปริปุจฺฉิํสุ ความว่า ได้นำคำถามมาถามแล้ว. บทว่า ปริคณฺหิํสุ ความว่า ได้พิจารณาแล้ว. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "โจทยิํสุ" (ได้โจทก์แล้ว). Sīlācāranibbattīti uttamasīlācāranibbatti, maggena nipphannasīlanti attho. บทว่า สีลาจารนิพฺพตฺติ ความว่า ความบังเกิดแห่งศีลาจารอันสูงสุด อธิบายว่า ศีลที่สำเร็จด้วยมรรค. Gambhīreti uttānabhāvapaṭikkhepavacanaṃ. Duddaseti gambhīrattā duddase, dukkhena daṭṭhabbe, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Duddasattāva duranubodhe, dukkhena avabujjhitabbe, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Santeti nibbute. Paṇīteti atappake. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacareti takkena na avacaritabbe na ogāhitabbe ñāṇeneva avacaritabbe. Nipuṇeti saṇhe. Paṇḍitavedanīyeti sammā paṭipannehi paṇḍitehi veditabbe. บทว่า คมฺภีเร เป็นคำปฏิเสธความเป็นของตื้น. บทว่า ทุทฺทเส ความว่า เพราะเป็นของลึกซึ้งจึงเห็นได้ยาก คือพึงเห็นได้โดยยาก ไม่สามารถจะเห็นได้โดยง่าย. บทว่า ทุรนุโพเธ ความว่า เพราะเห็นได้ยากนั่นเองจึงตรัสรู้ได้ยาก คือพึงตรัสรู้ได้โดยยาก ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้โดยง่าย. บทว่า สนฺเต ความว่า สงบระงับ. บทว่า ปณีเต ความว่า ประณีต (ไม่เร่าร้อน). คำทั้งสองนี้ (สงบและประณีต) ตรัสหมายถึงโลกุตตรธรรมเท่านั้น. บทว่า อตกฺกาวจเร ความว่า ไม่ใช่ธรรมที่พึงหยั่งลงด้วยความตรรกะ ไม่ใช่ธรรมที่พึงหยั่งลงได้ (ด้วยการเดา) แต่เป็นธรรมที่พึงหยั่งลงได้ด้วยญาณเท่านั้น. บทว่า นิปุเณ ความว่า ละเอียดอ่อน. บทว่า ปณฺฑิตเวทนียี ความว่า อันบัณฑิตผู้ปฏิบัติชอบพึงรู้. 98. Tosesīti tuṭṭhiṃ āpādesi. Vitosesīti vividhā tesaṃ somanassaṃ uppādesi. Pasādesīti tesaṃ cittappasādaṃ akāsi[Pg.78]. Ārādhesīti ārādhayi siddhiṃ pāpesi. Attamane akāsīti somanassavasena sakamane akāsi. ๙๘. บทว่า โตเสสิ ความว่า ยังความยินดีให้เกิดแล้ว. บทว่า วิโตเสสิ ความว่า ยังโสมนัสต่าง ๆ ให้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า ปสาเทสิ ความว่า ยังความเลื่อมใสแห่งจิตให้เกิดแก่พราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า อาราเธสิ ความว่า ยังพราหมณ์เหล่านั้นให้ยินดีแล้ว คือให้ถึงความสำเร็จ. บทว่า อตฺตมเน อกาสิ ความว่า ได้ทำใจของตนให้เป็นใจที่มีโสมนัส. 99. Tato paraṃ brahmacariyamacariṃsūti maggabrahmacariyaṃ acariṃsu. ๙๙. บทว่า ตโต ปรํ พฺรหฺมจริยมาจริํสุ ความว่า ต่อจากนั้นได้ประพฤติมรรคพรหมจรรย์. 101. Tasmā pārāyananti tassa pārabhūtassa nibbānassa āyatananti vuttaṃ hoti. ๑๐๑. เพราะเหตุนั้น คำว่า ปารายนํ จึงมีความหมายว่า เป็นที่ตั้งแห่งพระนิพพานอันเป็นฝั่งนั้น. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya ในอรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Pārāyanatthutigāthāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนานิทเทสแห่งปารายนัตถุติคาถา จบแล้ว. 18. Pārāyanānugītigāthāniddesavaṇṇanā ๑๘. การพรรณนานิทเทสแห่งปารายนานุคีติคาถา 102. Pārāyanamanugāyissanti assa ayaṃ sambandho – bhagavatā hi pārāyane desite soḷasasahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, avasesānañca cuddasakoṭisaṅkhānaṃ devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Vuttañhetaṃ porāṇehi – ๑๐๒. บทว่า ปารายนมนุคายิสฺสนฺติ นี้ มีความสัมพันธ์ดังนี้ คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปารายนธรรมแล้ว ชฎิล ๑๖,๐๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัต และเทวดาและมนุษย์ที่เหลืออีก ๑๔ โกฏิ ได้มีการบรรลุธรรม. สมดังที่พระโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า ‘‘Tato pāsāṇake ramme, pārāyanasamāgame; Amataṃ pāpayī buddho, cuddasa pāṇakoṭiyo’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.1138); "ลำดับนั้น ในปาสาณกเจดีย์อันรื่นรมย์ ในการประชุมแห่งปารายนะ พระพุทธเจ้าทรงยังสัตว์ ๑๔ โกฏิ ให้บรรลุอมตธรรม." Niṭṭhitāya pana dhammadesanāya tato tato āgatā manussā bhagavato ānubhāvena attano attano gāmanigamādīsveva pāturahesuṃ. Bhagavāpi sāvatthimeva agamāsi paricārakasoḷasādīhi anekehi bhikkhusahassehi parivuto. Tattha piṅgiyo bhagavantaṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmahaṃ, bhante, bāvarissa buddhuppādaṃ ārocetuṃ, paṭissutañhi tasseva mayā’’ti. Atha bhagavatā anuññāto ñāṇagamaneneva godhāvarītīraṃ gantvā pādagamanena assamābhimukho agamāsi. Tamenaṃ bāvarī brāhmaṇo maggaṃ olokento nisinno dūratova taṃ khārijaṭādivirahitaṃ bhikkhuvesenāgacchantaṃ disvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti niṭṭhamagamāsi. Sampattañcāpi naṃ pucchi – ‘‘kiṃ, piṅgiya, buddho loke uppanno’’ti? ‘‘Āma, brāhmaṇa, uppanno, pāsāṇake cetiye nisinno amhākaṃ dhammaṃ desesi, tamahaṃ tuyhaṃ desessāmī’’ti. Tato bāvarī mahatā [Pg.79] sakkārena sapariso taṃ pūjetvā āsanaṃ paññāpesi. Tattha nisīditvā piṅgiyo ‘‘pārāyanamanugāyissa’’ntiādimāha. ครั้นเมื่อพระธรรมเทศนาจบลงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายที่มาจากที่ต่างๆ ก็ปรากฏขึ้นในหมู่บ้านและนิคมของตนๆ ด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคก็เสด็จไปยังเมืองสาวัตถีเท่านั้น โดยมีภิกษุหลายพันรูปพร้อมด้วยบริวาร 16 รูปเป็นต้นแวดล้อม. ณ ที่นั้น ปิงคิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปเพื่อแจ้งความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าแก่พราหมณ์พาวรี เพราะข้าพระองค์ได้รับคำของท่านไว้แล้ว". ลำดับนั้น ปิงคิยะอันพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว ได้ไปถึงฝั่งแม่น้ำโคธาวารีด้วยการไปด้วยญาณนั่นเอง แล้วเดินเท้าบ่ายหน้าไปยังอาศรม. พราหมณ์พาวรีเมื่อมองดูทางอยู่ นั่งเห็นปิงคิยะนั้นผู้ปราศจากเครื่องบริขารมีหาบคอนและชฎาเป็นต้นมาในเพศภิกษุแต่ไกลทีเดียว ก็ถึงความตกลงใจว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก". และเมื่อปิงคิยะมาถึงแล้ว ก็ได้ถามเขาว่า "ปิงคิยะ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลกหรือ?". ปิงคิยะตอบว่า "ใช่แล้ว ท่านพราหมณ์ พระองค์อุบัติขึ้นแล้ว ประทับนั่งที่ปาสาณกเจดีย์ ทรงแสดงธรรมแก่พวกเรา ข้าพเจ้าจะแสดงธรรมนั้นแก่ท่าน". ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยบริวารบูชาปิงคิยะนั้นด้วยสักการะเป็นอันมากแล้วปูลาดอาสนะ. ปิงคิยะนั่งบนอาสนะนั้นแล้ว ได้กล่าวคำเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าจักขับร้องตามซึ่งปารายนธรรม" ดังนี้. Tattha anugāyissanti bhagavato gītaṃ anugāyissaṃ. Yathāddakkhīti yathā sāmaṃ saccābhisambodhena asādhāraṇañāṇena ca addakkhi. Nikkāmoti pahīnakāmo. ‘‘Nikkamo’’tipi pāṭho, vīriyavāti attho. Nikkhanto vā akusalapakkhā. Nibbanoti kilesavanavirahito, taṇhāvirahito eva vā. Kissa hetu musā bhaṇeti yehi kilesehi musā bhaṇeyya, ete tassa pahīnāti dasseti. Etena brāhmaṇassa savane ussāhaṃ janeti (su. ni. aṭṭha. 2.1138). ในบทเหล่านั้น บทว่า anugāyissaṃ ความว่า ข้าพเจ้าจักขับร้องตามซึ่งบทเพลงของพระผู้มีพระภาค. บทว่า yathāddakkhi ความว่า ได้เห็นแล้วโดยประการใด คือ ได้เห็นแล้วด้วยการตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองและด้วยพระญาณอันไม่สาธารณะ. บทว่า nikkāmo คือ ผู้มีกามอันละได้แล้ว. อีกบทหนึ่งว่า nikkamo ความว่า ผู้มีความเพียร. หรือว่า ผู้ก้าวออกไปจากอกุศลฝ่ายต่ำ. บทว่า nibbano คือ ผู้ปราศจากป่าคือกิเลส หรือว่าผู้ปราศจากตัณหานั่นเอง. บทว่า kissa hetu musā bhaṇe ความว่า พระองค์จะตรัสเท็จด้วยเหตุผลอะไร ทรงแสดงว่ากิเลสเหล่าใดที่พระองค์จะพึงตรัสเท็จ กิเลสเหล่านั้นพระองค์ละได้แล้ว. ด้วยคำนี้ ปิงคิยะย่อมยังความอุตสาหะในการฟังให้เกิดแก่พราหมณ์. Amaloti kilesamalavirahito. Vimaloti vigatakilesamalo. Nimmaloti kilesamalasuddho. Malāpagatoti kilesamalā dūrībhūto hutvā carati. Malavippahīnoti kilesamalappahīno. Malavimuttoti kilesehi vimutto. Sabbamalavītivattoti vāsanādisabbakilesamalaṃ atikkanto. Te vanāti ete vuttappakārā kilesā. บทว่า amalo คือ ผู้ปราศจากมลทินคือกิเลส. บทว่า vimalo คือ ผู้มีมลทินคือกิเลสไปปราศแล้ว. บทว่า nimmalo คือ ผู้บริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลส. บทว่า malāpagato คือ เป็นผู้ห่างไกลจากมลทินคือกิเลสแล้วเที่ยวไป. บทว่า malavippahīno คือ ผู้มีมลทินคือกิเลสอันละได้เด็ดขาดแล้ว. บทว่า malavimutto คือ ผู้พ้นแล้วจากกิเลสทั้งหลาย. บทว่า sabbamalavītivatto คือ ผู้ก้าวล่วงมลทินคือกิเลสทั้งปวงมีวาสนาเป็นต้น. บทว่า te vanā คือ กิเลสทั้งหลายตามที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. 103. Vaṇṇūpasaṃhitanti guṇūpasaṃhitaṃ. ๑๐๓. บทว่า vaṇṇūpasaṃhitaṃ คือ ประกอบด้วยคุณ. 104. Saccavhayoti buddho hi sacceneva avhānena nāmena yutto. Brahmeti taṃ brāhmaṇaṃ ālapati. ๑๐๔. บทว่า saccavhayo ความว่า เพราะพระพุทธเจ้าทรงประกอบด้วยพระนามที่เรียกขานตามความเป็นจริงนั่นเอง. บทว่า brahme เป็นคำที่ปิงคิยะเรียกพราหมณ์นั้น. Tattha lokoti lujjanaṭṭhena loko. Eko loko bhavalokoti tebhūmakavipāko. So hi bhavatīti bhavo, bhavo eva loko bhavaloko. Bhavaloko ca sambhavaloko cāti ettha ekeko dve dve hoti. Bhavaloko hi sampattibhavavipattibhavavasena duvidho. Sambhavalokopi sampattisambhavavipattisambhavavasena duvidho. Tattha sampattibhavalokoti sugatiloko. So hi iṭṭhaphalattā sundaro lokoti sampatti, bhavatīti bhavo, sampatti eva bhavo sampattibhavo, so eva loko sampattibhavaloko. Sampattisambhavalokoti sugatūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati [Pg.80] etasmā phalanti sambhavo, sampattiyā sambhavo sampattisambhavo, sampattisambhavo eva loko sampattisambhavalokoti. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โลก ได้แก่ โลก โดยอรรถว่าย่อมแตกสลายไป. โลกอย่างหนึ่ง คือ ภวโลก ได้แก่ วิบากอันเป็นไปในภูมิสาม. ภวโลกนั้น ย่อมมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภพ, ภพนั้นแหละชื่อว่า โลก คือ ภวโลก. ในคำว่า ภวโลก และ สัมภวโลก นั้น แต่ละอย่างมีสองอย่าง. ภวโลกนั้น มีสองอย่าง โดยเป็นสัมปัตติภพ และวิปัตติภพ. สัมภวโลกก็มีสองอย่าง โดยเป็นสัมปัตติสัมภพ และวิปัตติสัมภพ. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สัมปัตติภวโลก ได้แก่ สุคติโลก. สุคติโลกนั้น เป็นโลกที่งดงาม เพราะเป็นผลที่น่าปรารถนา เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปัตติ, ย่อมมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภพ, สัมปัตตินั่นแหละชื่อว่า ภพ คือ สัมปัตติภพ, สัมปัตติภพนั้นแหละชื่อว่า โลก คือ สัมปัตติภวโลก. บทว่า สัมปัตติสัมภวโลก ได้แก่ กรรมที่นำไปสู่สุคติ. เพราะผลย่อมเกิดจากกรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมภพ, สัมภพแห่งสัมปัตติ ชื่อว่า สัมปัตติสัมภพ, สัมปัตติสัมภพนั่นแหละชื่อว่า โลก คือ สัมปัตติสัมภวโลก. Vipattibhavalokoti apāyaloko. So hi aniṭṭhaphalattā virūpo lokoti vipatti, bhavatīti bhavo, vipatti eva bhavo vipattibhavo, vipattibhavo eva loko vipattibhavaloko. Vipattisambhavalokoti apāyūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, vipattiyā sambhavo vipattisambhavo, vipattisambhavo eva loko vipattisambhavalokoti. Tisso vedanāti sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā lokiyā eva. Āhārāti paccayā. Paccayā hi attano phalaṃ āharantīti āhārā. Kabaḷīkārāhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro. Vatthuvasena kabaḷīkattabbattā kabaḷīkāro, ajjhoharitabbattā āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi ojaṭṭhamakarūpāni āharatīti āhāro. Cakkhusamphassādiko chabbidho phasso tisso vedanā āharatīti āhāro. Manaso sañcetanā na sattassāti manosañcetanā yathā cittekaggatā, manasā vā sampayuttā sañcetanā manosañcetanā yathā ājaññaratho, tebhūmakakusalākusalacetanā. Sā hi tayo bhave āharatīti āhāro. Viññāṇanti ekūnavīsatibhedaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ. Tañhi paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti āhāro. บทว่า วิปัตติภวโลก ได้แก่ อบายโลก. อบายโลกนั้น เป็นโลกที่ไม่งาม เพราะเป็นผลที่ไม่น่าปรารถนา เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิปัตติ, ย่อมมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภพ, วิปัตตินั่นแหละชื่อว่า ภพ คือ วิปัตติภพ, วิปัตติภพนั้นแหละชื่อว่า โลก คือ วิปัตติภวโลก. บทว่า วิปัตติสัมภวโลก ได้แก่ กรรมที่นำไปสู่อบาย. เพราะผลย่อมเกิดจากกรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมภพ, สัมภพแห่งวิปัตติ ชื่อว่า วิปัตติสัมภพ, วิปัตติสัมภพนั่นแหละชื่อว่า โลก คือ วิปัตติสัมภวโลก. บทว่า เวทนา ๓ ได้แก่ สุขเวทนา, ทุกขเวทนา, อทุกขมสุขเวทนา ซึ่งเป็นโลกิยะเท่านั้น. บทว่า อาหาร ได้แก่ ปัจจัยทั้งหลาย. เพราะปัจจัยทั้งหลายย่อมนำมาซึ่งผลของตน เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาหาร. อาหารมี ๔ อย่าง คือ กวฬิงการาหาร, ผัสสาหาร, มโนสัญเจตนาหาร, วิญญาณาหาร. กวฬิงการาหาร คือ อาหารที่พึงทำเป็นคำๆ โดยความเป็นวัตถุ, ชื่อว่า อาหาร เพราะพึงกลืนกิน, ได้แก่ โอชะที่มีข้าวสุกและขนมกุมมาสเป็นต้นเป็นวัตถุ. โอชะนั้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งรูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘. ผัสสะ ๖ อย่าง มีจักขุสัมผัสเป็นต้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งเวทนา ๓. มโนสัญเจตนา คือ เจตนาของใจ ไม่ใช่ของสัตว์ ชื่อว่า มโนสัญเจตนา เหมือนคำว่า จิตเตกัคคตา, หรือเจตนาที่ประกอบด้วยใจ ชื่อว่า มโนสัญเจตนา เหมือนคำว่า อาชัญญรถ, ได้แก่ กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาในภูมิ ๓. เจตนานั้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งภพ ๓. วิญญาณ ได้แก่ ปฏิสนธิวิญญาณ ๑๙ ประเภท. วิญญาณนั้น ชื่อว่า อาหาร เพราะนำมาซึ่งปฏิสนธินามรูป. Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā upādānakkhandhā, majjhe padalopo daṭṭhabbo. Upādānasambhūtā vā khandhā upādānakkhandhā yathā tiṇaggi, thusaggi. Upādānavidheyyā vā khandhā upādānakkhandhā yathā rājapuriso. Upādānappabhavā vā khandhā upādānakkhandhā yathā puppharukkho, phalarukkho. Upādānāni pana kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti cattāri. Atthato pana bhusaṃ ādānanti upādānaṃ. Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandhoti pañca. Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ. Satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttanayā eva. Tathā aṭṭha [Pg.81] lokadhammā. Api ca – lābho, alābho, yaso, ayaso, nindā, pasaṃsā, sukhaṃ, dukkhanti ime aṭṭha lokappavattiyā sati anuparivattanadhammakattā lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi mutto satto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Yathāha – บทว่า อุปาทานขันธ์ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์, พึงเห็นว่ามีการลบพจน์ในท่ามกลาง. หรือขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนไฟหญ้า ไฟแกลบ. หรือขันธ์ทั้งหลายที่อยู่ในอำนาจของอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนราชบุรุษ. หรือขันธ์ทั้งหลายที่มีอุปาทานเป็นแดนเกิด ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ เหมือนต้นไม้มีดอก ต้นไม้มีผล. ส่วนอุปาทานมี ๔ อย่าง คือ กามุปาทาน, ทิฏฐุปาทาน, สีลัพพตุปาทาน, อัตตวาทุปาทาน. โดยอรรถ การยึดมั่นอย่างแรงกล้า ชื่อว่า อุปาทาน. อุปาทานขันธ์มี ๕ อย่าง คือ รูปูปาทานขันธ์, เวทนูปาทานขันธ์, สัญญูปาทานขันธ์, สังขารูปาทานขันธ์, วิญญาณูปาทานขันธ์. อายตนะภายใน ๖ อย่าง ได้แก่ จักขายตนะ, โสตายตนะ, ฆานายตนะ, ชิวหายตนะ, กายายตนะ, มนายตนะ. วิญญาณฐิติ ๗ อย่าง ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. เช่นเดียวกัน โลกธรรม ๘ อย่าง. อีกอย่างหนึ่ง ลาภ, อลาภ, ยศ, อายศ, นินทา, สรรเสริญ, สุข, ทุกข์ เหล่านี้ชื่อว่า โลกธรรม เพราะเป็นธรรมที่หมุนเวียนไปตามโลก เมื่อโลกดำเนินไป. สัตว์ที่พ้นจากโลกธรรมเหล่านี้ไม่มี แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ยังทรงประสบ. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati. Katame aṭṭha? Lābho ca alābho ca…pe… sukhañca dukkhañca. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.6). “ดูกรภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘ ประการ. ๘ ประการเป็นอย่างไร? คือ ลาภ และอลาภ...ฯลฯ...สุข และทุกข์. ดูกรภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้แล ย่อมหมุนเวียนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘ ประการเหล่านี้” (อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ๘.๖). Tattha anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti, lokato na nivattantīti attho. Lābhoti pabbajitassa cīvarādi, gahaṭṭhassa dhanadhaññādilābho. Soyeva alabbhamāno lābho alābho na lābho alābhoti vuccati, no ca attābhāvappattito pariññeyyo siyā. Yasoti parivāro. Soyeva alabbhamāno yaso ayaso. Nindāti avaṇṇabhaṇanaṃ. Pasaṃsāti vaṇṇabhaṇanaṃ. Sukhanti kāmāvacarakāyikacetasikaṃ. Dukkhanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ kāyikacetasikaṃ, anāgāmiarahantānaṃ kāyikameva. Sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tāni pana tathā pakāsitā khandhā eva. Sattasu viññāṇaṭṭhitīsu asaññasattena ca nevasaññānāsaññāyatanena ca saddhiṃ nava sattāvāsā. Dasāyatanānīti cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatananti evaṃ dasa. Dvādasāyatanānīti manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ evaṃ dvādasa. Aṭṭhārasa dhātuyoti cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu…pe… manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti ekekasmiṃ tīṇi tīṇi katvā aṭṭhārasa dhātuyo. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุปริวตฺตนฺติ ความว่า ย่อมติดตามไป คือไม่ละทิ้ง อธิบายว่า ย่อมไม่เวียนกลับจากโลก. บทว่า ลาโภ ได้แก่ ลาภมีจีวรเป็นต้นของบรรพชิต ลาภมีทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นของคฤหัสถ์. ลาภนั้นนั่นแหละ เมื่อไม่ได้ เรียกว่า อลาโภ คือไม่ใช่ลาภ หรือไม่มีลาภ แต่ไม่พึงทราบว่าเป็นการถึงความไม่มีตัวตน. บทว่า ยโส ได้แก่ บริวาร. ยศนั้นนั่นแหละ เมื่อไม่ได้ เรียกว่า อายโส. บทว่า นินฺทา ได้แก่ การกล่าวโทษ. บทว่า ปสํสา ได้แก่ การกล่าวชมเชย. บทว่า สุขํ ได้แก่ สุขทางกายและทางใจที่เป็นกามาวจร. บทว่า ทุกฺขํ ได้แก่ ทุกข์ทางกายและทางใจของปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี ส่วนของพระอนาคามีและพระอรหันต์เป็นทุกข์ทางกายเท่านั้น. บทว่า สตฺตาวาสา ได้แก่ ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย อธิบายว่า สถานที่อยู่อาศัย. ก็สัตตาวาสเหล่านั้น คือขันธ์นั่นเองที่ประกาศไว้เช่นนั้น. สัตตาวาส ๙ คือ วิญญาณฐิติ ๗ รวมกับอสัญญีสัตว์และเนวสัญญานาสัญญายตนะ. บทว่า ทสายตนานิ ได้แก่ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ รวมเป็น ๑๐ อย่างนี้. บทว่า ทฺวาทสายตนานิ ได้แก่ อายตนะ ๑๒ รวมกับมนายตนะและธัมมายตนะ. บทว่า อฏฺฐารส ธาตุโย ได้แก่ ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ...เป... มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ โดยจัดเป็นหมวดละ ๓ อย่าง รวมเป็นธาตุ ๑๘. Sadisanāmoti tesaṃ sadisanāmo ekaguṇavaṇṇanāmo. Sadisavhayoti ekaguṇavaṇṇanāmena avhāyano. Saccasadisavhayoti avitathaekaguṇavaṇṇanāmena aviparītena avhāyano. บทว่า สทิสนามะ ความว่า มีชื่อเสมอกัน คือมีชื่อที่พรรณนาคุณอย่างเดียวกัน. บทว่า สทิสวหยะ ความว่า การเรียกด้วยชื่อที่พรรณนาคุณอย่างเดียวกัน. บทว่า สจฺจสทิสวหยะ ความว่า การเรียกด้วยชื่อที่พรรณนาคุณอย่างเดียวกันอันไม่คลาดเคลื่อน ไม่ผิดเพี้ยน. Āsitoti [Pg.82] upasaṅkamito. Upāsitoti upagantvā sevito. Payirupāsitoti bhattivasena atīva sevito. บทว่า อาสิโต ความว่า เข้าไปหาแล้ว. บทว่า อุปาสิโต ความว่า เข้าไปหาแล้วเสพ (บำรุง) แล้ว. บทว่า ปยิรูปาสิโต ความว่า เข้าไปหาแล้วเสพอย่างยิ่งด้วยอำนาจความภักดี. 105. Kubbanakanti parittavanaṃ. Bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti anekaphalādivikatibharitakānanaṃ āgamma vaseyya. Appadasseti bāvarippabhutike parittapaññe. Mahodadhinti anotattādiṃ mahantaṃ udakarāsiṃ. ๑๐๕. บทว่า กุพฺพนกํ ความว่า ป่าเล็ก. บทว่า พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย ความว่า พึงมาอาศัยป่าที่เต็มไปด้วยผลไม้นานาชนิดอยู่. บทว่า อปฺปทสฺเส ความว่า ผู้มีปัญญาน้อย มีพราหมณ์พาวรีเป็นต้น. บทว่า มโหทธิํ ความว่า ห้วงน้ำใหญ่ มีสระอโนดาตเป็นต้น. Appadassāti mandadassino. Parittadassāti atimandadassino. Thokadassāti parittatopi atiparittadassino. Omakadassāti heṭṭhimadassino. Lāmakadassāti appadhānadassino. Chatukkadassāti na uttamadassino. Appamāṇadassanti pamāṇaṃ atikkamitvā appamāṇaṃ nibbānadassaṃ. Aggadassanti ‘‘aggato ve pasannāna’’ntiādinā (a. ni. 4.34; itivu. 90) nayena aggadhammadassaṃ. Seṭṭhadassanti sambuddho dvipadaseṭṭhoti seṭṭhadassaṃ. Viseṭṭhadassantiādīni cattāri upasaggena vaḍḍhitāni. Asamanti na samaṃ asamaṃ sabbaññuṃ. Asamasamanti asamehi atītabuddhehi samaṃ asamasamaṃ. Appaṭisamanti attano sadisavirahitaṃ. Appaṭibhāganti attano paṭibimbavirahitaṃ. Appaṭipuggalanti paṭimallapuggalavirahitaṃ. Devātidevanti visuddhidevānampi atidevaṃ. Abhimaṅgalasammataṭṭhena usabhaṃ. Achambhitaṭṭhena purisasīhaṃ. Niddosaṭṭhena purisanāgaṃ. Uttamaṭṭhena purisājaññaṃ. Aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiye acalaṭṭhāne tiṭṭhanaṭṭhena purisanisabhaṃ. Dhammadesanādhuravahanaṭṭhena purisadhorayhaṃ. บทว่า อัปปทัสสา คือผู้เห็นน้อย หมายถึงผู้มีปัญญาทราม. บทว่า ปริตตทัสสา คือผู้เห็นน้อยยิ่ง หมายถึงผู้มีปัญญาทรามอย่างยิ่ง. บทว่า โถกทัสสา คือผู้เห็นน้อยกว่าน้อย หมายถึงผู้มีปัญญาน้อยยิ่งกว่าน้อย. บทว่า โอมกทัสสา คือผู้เห็นต่ำ. บทว่า ลามกทัสสา คือผู้เห็นไม่ประเสริฐ. บทว่า ฉตุกกทัสสา คือผู้เห็นไม่สูงสุด. บทว่า อัปปมาณทัสสัง คือการเห็นนิพพานอันประมาณมิได้ หมายถึงการเห็นที่ล่วงประมาณไปแล้ว. บทว่า อัคคทัสสัง คือการเห็นธรรมอันเลิศ ด้วยนัยมีอาทิว่า “ผู้เลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ” (อ. อํ. 4.34; อิติ. 90) หมายถึงการเห็นธรรมอันเลิศ. บทว่า เสฏฐทัสสัง คือการเห็นอันประเสริฐ หมายถึงพระสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า. บทมีอาทิว่า วิเสฏฐทัสสี ๔ บทนี้ เพิ่มด้วยอุปสรรค. บทว่า อสมะ คือผู้ไม่เสมอ หมายถึงพระสัพพัญญู. บทว่า อสมสมะ คือผู้เสมอด้วยพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ไม่เสมอ. บทว่า อัปปฏิสมะ คือผู้ปราศจากบุคคลเสมอเหมือนตน. บทว่า อัปปฏิภาคัง คือผู้ปราศจากเงาของตน. บทว่า อัปปฏิปุคคละ คือผู้ปราศจากบุคคลผู้เป็นคู่ต่อสู้. บทว่า เทวาติเทวะ คือผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดาทั้งหลายผู้บริสุทธิ์. บทว่า อุสภะ คือผู้เป็นอุสภะด้วยความเป็นผู้ที่ถือว่าเป็นมงคลอย่างยิ่ง. บทว่า ปุริสสีหะ คือผู้เป็นราชสีห์ในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ไม่สะทกสะท้าน. บทว่า ปุริสนาคะ คือผู้เป็นนาคะในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ไม่มีโทษ. บทว่า ปุริสาชัญญะ คือผู้เป็นอาชาไนยในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้สูงสุด. บทว่า ปุริสนิสภะ คือผู้เป็นนิสภะในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ยืนอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนที่ อันศัตรูหรือคู่ต่อสู้ใดๆ ในโลกพร้อมทั้งเทวดาไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ โดยการเหยียบย่ำแผ่นดินแห่งบริษัททั้งแปด. บทว่า ปุริสโธรยหะ คือผู้เป็นธุระนำในหมู่บุรุษด้วยความเป็นผู้ทรงธุระในการแสดงธรรม. Mānasakaṃ vā saranti manasā cintetvā kataṃ pallaṃ vā nāmameva vā. Anotattaṃ vā dahanti candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena taṃ obhāsenti, ujuṃ gacchantā na obhāsenti, tenevassa ‘‘anotatta’’nti saṅkhā udapādi. Evarūpaṃ anotattaṃ vā dahaṃ. Akkhobhaṃ amitodakanti cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ aparimitaṃ udakajalarāsiṃ. Evamevāti opammasaṃsandanaṃ, buddhaṃ bhagavantaṃ akkhobhaṃ āsabhaṃ ṭhānaṭṭhānena cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ. Amitatejanti aparimitañāṇatejaṃ. Pabhinnañāṇanti dasabalañāṇādivasena pabhedagatañāṇaṃ. Vivaṭacakkhunti samantacakkhuṃ. บทว่า มานสกัง วา สรัง คือหรือสระที่สร้างด้วยการคิดในใจ หรือแม้แต่ชื่อ. บทว่า อโนตตตัง วา ทหัง คือหรือสระอโนดาต หมายถึงพระจันทร์และพระอาทิตย์เมื่อโคจรไปทางทิศใต้หรือทิศเหนือ ย่อมส่องแสงสระนั้นโดยผ่านช่องเขา แต่เมื่อโคจรไปตรงๆ ย่อมไม่ส่องแสง ด้วยเหตุนั้นจึงเกิดชื่อว่า “อโนดาต” สระอโนดาตเช่นนี้. บทว่า อักโขภัง อมิตโททกัง คือกองน้ำอันประมาณมิได้ที่ไม่อาจยังให้หวั่นไหวได้. บทว่า เอวเมวะ เป็นการเปรียบเทียบ คือพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าไม่อาจยังให้หวั่นไหวได้ด้วยฐานะต่างๆ เหมือนสระอโนดาต. บทว่า อมิตเตชัง คือผู้มีเดชคือญาณอันประมาณมิได้. บทว่า ปภินนญาณัง คือผู้มีญาณอันจำแนกแล้วด้วยอำนาจแห่งทศพลญาณเป็นต้น. บทว่า วิวฏจักขุ คือผู้มีจักษุอันเปิดแล้ว หมายถึงผู้มีจักษุรอบ. Paññāpabhedakusalanti [Pg.83] ‘‘yā paññā pajānanā vicayo pavicayo’’tiādinā (dha. sa. 16; vibha. 525) nayena paññāya pabhedajānane chekaṃ. Adhigatapaṭisambhidanti paṭiladdhacatupaṭisambhidaṃ. Catuvesārajjappattanti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādinā (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) nayena vuttesu catūsu ṭhānesu visāradabhāvappattaṃ. Saddhādhimuttanti parisuddhe phalasamāpatticitte adhimuttaṃ, tattha paviṭṭhaṃ. Setapaccattanti vāsanāya vippahīnattā parisuddhaṃ āveṇikaattabhāvaṃ. Advayabhāṇinti paricchinnavacanattā dvivacanavirahitaṃ. Tādinti tādisaṃ, iṭṭhāniṭṭhesu akampanaṃ vā. Tathā paṭiññā assāti tathāpaṭiñño, taṃ. Aparittanti na khuddakaṃ. Mahantanti tedhātuṃ atikkamitvā mahantappattaṃ. บทว่า ปัญญาปเภทกุสลัง คือผู้ฉลาดในการจำแนกปัญญา ด้วยนัยมีอาทิว่า “ปัญญา ความรู้ทั่ว ความวิจัย ความวิจัยยิ่ง” (ธ. ส. 16; วิภังค์ 525) หมายถึงผู้ฉลาดในการรู้ความต่างแห่งปัญญา. บทว่า อธิคตปฏิสัมภิทัง คือผู้ได้ปฏิสัมภิทา ๔. บทว่า จตุเวสารัชชัปปัตตัง คือผู้ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าในฐานะ ๔ ที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ธรรมเหล่านี้อันเราผู้ปฏิญาณว่าเป็นสัมมาสัมพุทธะยังไม่ตรัสรู้” (ม. อุ. 1.150; อ. จตุ. 4.8). บทว่า สัทธาธิมุตตัง คือผู้มีศรัทธาอันน้อมไปในจิตแห่งผลสมาบัติอันบริสุทธิ์ หมายถึงผู้เข้าถึงแล้วในนั้น. บทว่า เสตปัจจัตตัง คือผู้มีอัตภาพอันบริสุทธิ์เฉพาะตน เพราะละกิเลสอันเป็นวาสนาได้แล้ว. บทว่า อทวยภาณิง คือผู้กล่าวคำอันไม่เป็นสอง เพราะมีถ้อยคำอันกำหนดแล้ว. บทว่า ตาทิง คือผู้คงที่ หมายถึงผู้ไม่หวั่นไหวในอารมณ์ที่พึงปรารถนาและไม่พึงปรารถนา. บทว่า ตถาปฏิญโญ คือผู้ปฏิญาณอย่างนั้น. บทว่า อปริตตัง คือผู้ไม่เล็กน้อย. บทว่า มหันตัง คือผู้ถึงความเป็นใหญ่ หมายถึงผู้ล่วงพ้นไตรธาตุแล้ว. Gambhīranti aññesaṃ duppavesaṃ. Appameyyanti atulaṭṭhena appameyyaṃ. Duppariyogāhanti pariyogāhituṃ dukkhappavesaṃ. Pahūtaratananti saddhādiratanehi pahūtaratanaṃ. Sāgarasamanti ratanākarato samuddasadisaṃ. Chaḷaṅgupekkhāya samannāgatanti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano’’ti (a. ni. 6.1) vuttanayena chaḷaṅgupekkhāya paripuṇṇaṃ. Atulanti tulavirahitaṃ, tulayituṃ asakkuṇeyyaṃ. Vipulanti atimahantaṃ. Appameyyanti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ. Taṃ tādisanti taṃ bhagavantaṃ tādiguṇasampannaṃ. Pavadataṃ maggavādinanti pavadantānaṃ kathentānaṃ uttamaṃ kathayantaṃ vadantaṃ adhigacchinti sambandho. Merumiva nagānanti pabbatānaṃ antare sineruṃ viya. Garuḷamiva dijānanti pakkhijātānaṃ antare supaṇṇaṃ viya. Sīhamiva migānanti catuppadānamantare sīhaṃ viya. Udadhimiva aṇṇavānanti vitthiṇṇaaṇṇavānaṃ antare samuddaṃ viya adhigacchiṃ. Jinapavaranti buddhuttamaṃ. บทว่า คัมภีรัง คือลึกซึ้ง หมายถึงที่ผู้อื่นเข้าถึงได้ยาก. บทว่า อัปปเมยยัง คืออันประมาณมิได้ ด้วยความเป็นผู้หาประมาณมิได้. บทว่า ทุปปริโยคาหัง คืออันหยั่งถึงได้ยาก หมายถึงเข้าถึงได้ยาก. บทว่า ปหูตรตนัง คือผู้มีรัตนะมาก หมายถึงผู้มีรัตนะมากด้วยรัตนะมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า สาครสมัง คือผู้เสมอด้วยสาคร หมายถึงเสมอด้วยสมุทรเพราะเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ. บทว่า ฉฬังคุเปกขาย สมันนาคตัง คือผู้ประกอบด้วยอุเบกขา ๖ อย่าง หมายถึงผู้บริบูรณ์ด้วยอุเบกขา ๖ อย่าง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อเห็นรูปด้วยตา ย่อมไม่ดีใจ ไม่เสียใจ” (อ. ฉักก. 6.1). บทว่า อตุลัง คือผู้หาประมาณมิได้ หมายถึงผู้ปราศจากเครื่องชั่ง ไม่อาจชั่งได้. บทว่า วิพุลัง คือผู้ไพบูลย์ หมายถึงผู้ยิ่งใหญ่. บทว่า อัปปเมยยัง คือผู้ประมาณมิได้ หมายถึงไม่อาจประมาณได้. บทว่า ตัง ตาทิสัง คือพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยคุณเช่นนั้น. บทว่า ปวทตัง มัคคาวาทินัง คือผู้กล่าวธรรมอันสูงสุดในบรรดาผู้กล่าว ความเกี่ยวข้องว่า “พึงเข้าถึงผู้กล่าวธรรมอันสูงสุดในบรรดาผู้กล่าว”. บทว่า เมรุมิว นคานัง คือเหมือนพระสุเมรุในท่ามกลางภูเขา. บทว่า ครุฬมิว ทิชานัง คือเหมือนพญาครุฑในท่ามกลางหมู่สัตว์ปีก. บทว่า สีหมิว มิคานัง คือเหมือนราชสีห์ในท่ามกลางสัตว์สี่เท้า. บทว่า อุธทิมิว อัณณวานัง คือเหมือนสมุทรในท่ามกลางมหาสมุทรอันกว้างใหญ่. บทว่า อธิคัจฉิง คือพึงเข้าถึง. บทว่า ชินปวรัง คือพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด. 106. Yeme pubbeti ye ime pubbe. ๑๐๖. บทว่า เยเม ปุพเพ คือ เย อิเม ปุพเพ (ซึ่งเหล่านี้ในกาลก่อน). 107. Tamonudāsīnoti tamonudo āsīno. Bhūripaññāṇoti ñāṇaddhajo. Bhūrimedhasoti vipulapañño. ๑๐๗. บทว่า ตโม นุทาสีโน คือผู้กำจัดความมืดนั่งอยู่. บทว่า ภูริปัญญาโณ คือผู้มีญาณเป็นธงชัย. บทว่า ภูริเมธโส คือผู้มีปัญญากว้างขวาง. Niddese pabhaṅkaroti tejaṃkaro. Ālokakaroti anandhakārakaro. Obhāsakaroti obhāsaṃ jotiṃ karotīti obhāsakaro. Dīpasadisaṃ ālokaṃ karotīti dīpaṅkaro. Padīpasadisaṃ ālokaṃ karotīti [Pg.84] padīpakaro. Ujjotakaroti patāpakaro. Pajjotakaroti disāvidisā patāpakaro. ในนิเทศ (Niddesa) ว่า บทว่า ปภังกร (Pabhaṅkara) คือผู้ทำเดช (Tejaṃkara). บทว่า อาโลกกร (Ālokakara) คือผู้ทำความไม่มืด (Anandhakārakara). บทว่า โอภาสกร (Obhāsakara) คือผู้ทำแสงสว่างคือความรุ่งเรือง ชื่อว่าโอภาสกร. บทว่า ทีปังกร (Dīpaṅkara) คือผู้ทำแสงสว่างเหมือนประทีป (Dīpa). บทว่า ปทีปกร (Padīpakara) คือผู้ทำแสงสว่างเหมือนดวงประทีป (Padīpa). บทว่า อุชโชตกร (Ujjotakara) คือผู้ทำความแผดเผา (Patāpakara). บทว่า ปัชโชตกร (Pajjotakara) คือผู้ทำความแผดเผาไปทั่วทิศน้อยทิศใหญ่ (Disāvidisā patāpakara). Bhūripaññāṇoti puthulañāṇo. Ñāṇapaññāṇoti ñāṇena pākaṭo. Paññādhajoti ussitaṭṭhena paññāva dhajo assāti paññādhajo, dhajo rathassa paññāṇantiādīsu (jā. 2.22.1841; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) viya. Vibhūtavihārīti pākaṭavihāro. บทว่า ภูริปัญญาณ (Bhūripaññāṇa) คือผู้มีญาณกว้างขวาง (Puthulañāṇa). บทว่า ญาณปัญญาณ (Ñāṇapaññāṇa) คือผู้ปรากฏด้วยญาณ. บทว่า ปัญญาธชะ (Paññādhaja) คือผู้มีปัญญาเป็นดั่งธง เพราะอรรถว่ายกขึ้นแล้ว ปัญญาของผู้นั้นจึงเป็นดั่งธง เหมือนในคำว่า ธงเป็นเครื่องหมายของรถ เป็นต้น. บทว่า วิภูตวิหารี (Vibhūtavihārī) คือผู้มีวิหารอันปรากฏ (Pākaṭavihāra). 108. Sandiṭṭhikamakālikanti sāmaṃ passitabbaṃ phalaṃ, na ca kālantare pattabbaphalaṃ. Anītikanti kilesādiītivirahitaṃ. ๑๐๘. บทว่า สันทิฏฐิกะ อกาลิกะ (Sandiṭṭhika Akālika) คือผลที่พึงเห็นเอง และไม่ใช่ผลที่พึงบรรลุในกาลอื่น. บทว่า อนีติกะ (Anītika) คือปราศจากอุปัทวะ (Īti) มีกิเลสเป็นต้น. Sandiṭṭhikanti lokuttaradhammo yena adhigato hoti, tena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccavekkhaṇañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko, taṃ sandiṭṭhikaṃ. Attano phalaṃdānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālo, akāloyeva akāliko. Yo ettha ariyamaggadhammo, so attano samanantarameva phalaṃ detīti attho, taṃ akālikaṃ. Ehi passa imaṃ dhammanti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, taṃ ehipassikaṃ. Ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi attano citte upanayaṃ arahatīti opaneyyiko, taṃ opaneyyikaṃ. Sabbehipi ugghaṭitaññūādīhi ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti attani attani veditabbanti paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi. บทว่า สันทิฏฐิกะ (Sandiṭṭhika) คือโลกุตตรธรรมที่บุคคลใดบรรลุแล้ว บุคคลนั้นละการที่ต้องเชื่อตามศรัทธาของผู้อื่นแล้ว พึงเห็นได้เองด้วยปัจจเวกขณญาณ (Paccavekkhaṇañāṇa) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสันทิฏฐิกะ, ธรรมนั้นชื่อว่าสันทิฏฐิกะ. บทว่า อกาลิกะ (Akālika) คือไม่มีกาลเวลาในการให้ผลของตน จึงชื่อว่าอกาละ (Akāla), อกาละนั่นแหละชื่อว่าอกาลิกะ. อธิบายว่า อริยมรรคธรรมใดในธรรมนี้ ธรรมนั้นย่อมให้ผลในลำดับแห่งตนทีเดียว, ธรรมนั้นชื่อว่าอกาลิกะ. บทว่า เอหิปัสสิกะ (Ehipassika) คือควรแก่การเชิญชวนว่า 'ท่านจงมาดูธรรมนี้เถิด' อันเป็นวิธีที่ดำเนินไปอย่างนี้, ธรรมนั้นชื่อว่าเอหิปัสสิกะ. บทว่า โอปนยิกะ (Opaneyyika) คือควรแก่การน้อมเข้ามาสู่จิตของตน แม้จะละเลยผ้าที่ไฟไหม้หรือศีรษะที่ไฟไหม้เสียก็ตาม, ธรรมนั้นชื่อว่าโอปนยิกะ. บทว่า ปัจจัตตัง เวทิตัพพัง วิญญูหิ (Paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi) คืออันวิญญูชนทั้งหลายมีอุคฆฏิตัญญู (Ugghaṭitaññū) เป็นต้นทั้งหมด พึงรู้ได้เฉพาะตนในตนเองว่า 'มรรคเราเจริญแล้ว, ผลเราบรรลุแล้ว, นิโรธเราทำให้แจ้งแล้ว'. 109. Atha naṃ bāvarī āha ‘‘kiṃ nu tamhā’’ti dve gāthā. ๑๐๙. ลำดับนั้น พาวรี (Bāvarī) ได้กล่าวแก่เขา (ปิงคิยะ (Piṅgiya)) ว่า 'กิง นุ ตมฺหา' (Kiṃ nu tamhā) ดังนี้ ๒ คาถา. Muhuttampīti thokampi. Khaṇampīti na bahukampi. Layampīti manampi. Vayampīti koṭṭhāsampi. Addhampīti divasampi. บทว่า มุหุตตัมปิ (Muhuttampi) คือแม้เพียงครู่เดียว (Thokampi). บทว่า ขณัมปิ (Khaṇampi) คือแม้ไม่มากนัก. บทว่า ลยัมปิ (Layampi) คือแม้เพียงนิดเดียว (Manampi). บทว่า วยัมปิ (Vayampi) คือแม้เพียงส่วนหนึ่ง (Koṭṭhāsampi). บทว่า อัทธัมปิ (Addhampi) คือแม้เพียงวันหนึ่ง (Divasampi). 111-113. Tato piṅgiyo bhagavato santikā avippavāsameva dīpento ‘‘nāhaṃ tamhā’’tiādimāha. Nāhaṃ yo me…pe… passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti taṃ buddhaṃ maṃsacakkhunā viya manasā passāmi. Namassamāno vivasemi rattinti namassamānova rattiṃ atināmemi. ๑๑๑-๑๑๓. ลำดับนั้น ปิงคิยะ (Piṅgiya) เมื่อจะแสดงความไม่พรากไปจากสำนักของพระผู้มีพระภาคทีเดียว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'นาหัง ตัมหา' (Nāhaṃ tamhā). บทว่า 'นาหัง โย เม...เป...ปัสสามิ นัง มนสา จักขุนาวา' (Nāhaṃ yo me...pe... passāmi naṃ manasā cakkhunāvā) ความว่า เราย่อมเห็นพระพุทธเจ้านั้นด้วยใจ เหมือนเห็นด้วยจักษุเนื้อ (Maṃsacakkhu). บทว่า 'นมัสสมาโน วิวเสมิ รัตติง' (Namassamāno vivasemi rattiṃ) ความว่า เราย่อมยังราตรีให้ล่วงไปด้วยการนอบน้อมอยู่ทีเดียว. 114. Tena [Pg.85] teneva natoti yena yena disābhāgena buddho, tena tenevāhampi nato, tanninno tappoṇoti dasseti. ๑๑๔. บทว่า เตน เตเนว นโต (Tena teneva nato) ความว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ทิศภาคใด แม้เราก็น้อมไปในทิศภาคนั้นๆ ย่อมแสดงว่ามีใจน้อมไปในพระพุทธเจ้านั้น (Tanninna) มีใจโน้มไปในพระพุทธเจ้านั้น (Tappoṇa). 115. Dubbalathāmakassāti appathāmakassa. Atha vā dubbalassa dutthāmakassa ca, balavīriyahīnassāpīti vuttaṃ hoti. Teneva kāyo na paletīti teneva dubbalatthāmakattena kāyo na gacchati, yena buddho, na tena gacchati. ‘‘Na paretī’’tipi pāṭho, so evattho. Tatthāti buddhassa santike. Saṅkappayantāyāti saṅkappagamanena. Tena yuttoti yena buddho, tena yutto payutto anuyuttoti dasseti. ๑๑๕. บทว่า ทุพพลฐามกัสสะ (Dubbalathāmakassa) คือผู้มีกำลังน้อย (Appathāmaka). อีกนัยหนึ่ง คือผู้ทุพพลภาพและมีกำลังทราม (Dutthāmaka) ท่านอธิบายว่า แม้ผู้เสื่อมจากกำลังและวิริยะ (Balavīriyahīna). บทว่า เตเนว กาโย น ปเลติ (Teneva kāyo na paleti) ความว่า ด้วยความเป็นผู้มีกำลังน้อยนั้นนั่นแหละ กายจึงไม่ไป คือพระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ทิศใด กายก็ไม่ไปในทิศนั้น. แม้บทว่า 'น ปเรติ' (Na pareti) ก็เป็นบทอ่านอย่างหนึ่ง มีอรรถอย่างเดียวกัน. บทว่า ตัตถะ (Tattha) คือในสำนักของพระพุทธเจ้า. บทว่า สังกัปปยันตายะ (Saṅkappayantāya) คือด้วยการไปโดยความดำริ (Saṅkappagamana). บทว่า เตน ยุตโต (Tena yutto) คือพระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ทิศใด ก็ประกอบแล้ว (Yutta) พยายามแล้ว (Payutta) ตามประกอบแล้ว (Anuyutta) ในทิศนั้น. Yena buddhoti yena disābhāgena buddho upasaṅkamitabbo, tena disābhāgena na paleti. Atha vā bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yattha buddho tattha na paleti na gacchati. Na vajatīti purato na yāti. Na gacchatīti nivattati. Nātikkamatīti na upasaṅkamati. บทว่า เยน พุทโธ (Yena buddho) ความว่า ในทิศภาคใดที่พระพุทธเจ้าพึงเข้าไปเฝ้า กายย่อมไม่ไปในทิศภาคนั้น. อีกนัยหนึ่ง เป็นกรณวิภัตติ (Karaṇavacana) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ (Bhummattha). พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใด กายย่อมไม่ไป ไม่ถึง ณ ที่นั้น. บทว่า น วชติ (Na vajati) คือย่อมไม่ไปข้างหน้า. บทว่า น คัจฉติ (Na gacchati) คือย่อมถอยกลับ (Nivattati). บทว่า นาติกฺกมติ (Nātikkamati) คือย่อมไม่เข้าไปเฝ้า (Upasaṅkamati). 116. Paṅke sayānoti kāmakaddame sayamāno. Dīpā dīpaṃ upallavinti satthārādito satthārādiṃ adhigacchiṃ. Athaddasāsiṃ sambuddhanti sohaṃ evaṃ dudiṭṭhiṃ gahetvā anvāhiṇḍanto atha pāsāṇakacetiye buddhamaddakkhiṃ. ๑๑๖. บทว่า ปังเก สยาโน (Paṅke sayāno) คือนอนอยู่ในตมคือกาม (Kāmakaddama). บทว่า ทีปา ทีปัง อุปัลลวิง (Dīpā dีpaṃ upallaviṃ) ความว่า เราได้บรรลุจากศาสดาเป็นต้นไปยังศาสดาเป็นต้น. บทว่า อถัททสาสิง สัมพุทธัง (Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ) ความว่า เรานั้นถือทิฏฐิชั่ว (Dudiṭṭhi) อย่างนี้แล้วเที่ยวไปอยู่ ต่อมาจึงได้เห็นพระพุทธเจ้าที่ปาสาณกเจดีย์ (Pāsāṇakacetiya). Tattha semānoti nisajjamāno. Sayamānoti seyyaṃ kappayamāno. Āvasamānoti vasamāno. Parivasamānoti niccaṃ vasamāno. บทว่า ตัตถะ เสมาโน (Tattha semāno) คือนั่งอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า สยมาโน (Sayamāno) คือสำเร็จการนอน (Seyyaṃ kappayamāno). บทว่า อาวสมาโน (Āvasamāno) คืออาศัยอยู่. บทว่า ปริวสมาโน (Parivasamāno) คืออยู่เป็นนิตย์. Pallavinti uggamiṃ. Upallavinti uttariṃ, sampallavinti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Addasanti niddesassa uddesapadaṃ. Addasanti passiṃ. Addakkhinti olokesiṃ. Apassinti esiṃ. Paṭivijjhinti vinivijjhiṃ. บทว่า ปัลลวิง (Pallaviṃ) คือเราได้ขึ้นไป (Uggamiṃ). บทว่า อุปัลลวิง (Upallaviṃ) คือยิ่งขึ้นไป (Uttariṃ). บทว่า สัมปัลลวิง (Sampallaviṃ) เป็นบทที่เพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค (Upasagga). บทว่า อัททสัง (Addasaṃ) เป็นบทอุทเทส (Uddesapada) ของนิเทศ. บทว่า อัททสัง (Addasaṃ) คือเราได้เห็น (Passiṃ). บทว่า อัททักขิง (Addakkhiṃ) คือเราได้มองดู (Olokesiṃ). บทว่า อปัสสิง (Apassiṃ) คือเราได้แสวงหา (Esiṃ). บทว่า ปฏิวิชฌิง (Paṭivijjhiṃ) คือเราได้แทงตลอด (Vinivijjhiṃ). 117. Imissā gāthāya avasāne piṅgiyassa ca bāvarissa ca indriyaparipākaṃ viditvā bhagavā sāvatthiyaṃ ṭhitoyeva suvaṇṇobhāsaṃ muñci. Piṅgiyo bāvarissa buddhaguṇe vaṇṇayanto nisinno eva taṃ obhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti olokento bhagavantaṃ attano purato ṭhitaṃ viya disvā bāvaribrāhmaṇassa ‘‘buddho āgato’’ti ārocesi. Brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā [Pg.86] añjaliṃ paggahetvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi obhāsaṃ pharitvā brāhmaṇassa attānaṃ dassento ubhinnampi sappāyaṃ viditvā piṅgiyameva ālapamāno ‘‘yathā ahū, vakkalī’’ti imaṃ gāthamabhāsi. ๑๑๗. ในเวลาจบคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ (Indriyaparipāka) ของปิงคิยะ (Piṅgiya) และพาวรี (Bāvarī) แล้ว ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี (Sāvatthī) นั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีสีทอง (Suvaṇṇobhāsa). ปิงคิยะกำลังพรรณนาพระพุทธคุณแก่พาวรีอยู่ ขณะนั่งอยู่นั่นเองเห็นพระรัศมีนั้นแล้ว เหลียวดูว่า 'นี่คืออะไร' เห็นพระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ตรงหน้าตน จึงกราบทูลพาวรีพราหมณ์ว่า 'พระพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว'. พราหมณ์ลุกขึ้นจากอาสนะ ประคองอัญชลีแล้วยืนอยู่. พระผู้มีพระภาคก็ทรงแผ่พระรัศมี ทรงแสดงพระองค์แก่พราหมณ์ ทรงทราบความสัปปายะ (Sappāya) แก่ชนทั้งสองแล้ว ทรงตรัสเรียกปิงคิยะนั่นแหละ ตรัสคาถานี้ว่า 'ยถา อหู วักกลี' (Yathā ahū, Vakkalī) เป็นต้น. Tassattho – yathā vakkalitthero saddhādhimutto ahosi, saddhādhureneva arahattaṃ pāpuṇi, yathā ca soḷasannaṃ eko bhadrāvudho nāma, yathā ca āḷavigotamo ca. Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, tato saddhāya adhimuccanto ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; paṭi. ma. 1.31; kathā. 753) nayena vipassanaṃ ārabhitvā maccudheyyassa pāraṃ nibbānaṃ gamissasīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne piṅgiyo arahatte, bāvarī anāgāmiphale patiṭṭhahi, bāvaribrāhmaṇassa sissā pana pañcasatā sotāpannā ahesuṃ. อรรถแห่งคาถานั้นคือ – พระวักคลิเถระ (Vakkalitthera) เป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา (Saddhādhimutta) ได้บรรลุพระอรหัตด้วยศรัทธาเป็นประธานฉันใด, และท่านภัทราวุธ (Bhadrāvudha) ผู้เป็นหนึ่งในพราหมณ์ ๑๖ คนฉันใด, และท่านอาฬวกโคตมะ (Āḷavigotama) ฉันใด. แม้ท่านก็จงน้อมใจไปด้วยศรัทธา (Pamuñcassu saddhaṃ) ฉันนั้น, จากนั้นเมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธาแล้ว เริ่มวิปัสสนาด้วยนัยมีอาทิว่า 'สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง' (ธ.ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; ปฏิ.ม. ๑.๓๑; กถา. ๗๕๓) ท่านจักไปถึงฝั่งแห่งแดนแห่งมัจจุ (Maccudheyya) คือพระนิพพาน ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยยอดคือพระอรหัต (Arahattanikūṭa). ในเวลาจบการเทศนา ปิงคิยะได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต, พาวรีได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล, ส่วนศิษย์ของพาวรีพราหมณ์ ๕๐๐ คน ได้เป็นพระโสดาบัน. Tattha muñcassūti mocassu. Pamuñcassūti mocehi. Adhimuñcassūti tattha adhimokkhaṃ karassu. Okappehīti bahumānaṃ uppādehīti. Sabbe saṅkhārā aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena. Sabbe saṅkhārā dukkhāti dukkhamaṭṭhena. Sabbe dhammā anattāti avasavattanaṭṭhena. ในบทเหล่านั้น บทว่า มุญจัสสุ (Muñcassu) คือจงปล่อย (Mocassu). บทว่า ปมุญจัสสุ (Pamuñcassu) คือจงปล่อย (Mocehi). บทว่า อธิมุญจัสสุ (Adhimuñcassu) คือจงทำความน้อมใจเชื่อ (Adhimokkha) ในธรรมนั้น. บทว่า โอกัปเปหิ (Okappehi) คือจงยังความเลื่อมใสอย่างยิ่ง (Bahumāna) ให้เกิดขึ้น. บทว่า สัพเพ สังขารา อนิจจา (Sabbe saṅkhārā aniccā) คือโดยอรรถว่ามีแล้วกลับไม่มี. บทว่า สัพเพ สังขารา ทุกขา (Sabbe saṅkhārā dukkhā) คือโดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่ทนได้ยาก (Dukkhamaṭṭha). บทว่า สัพเพ ธัมมา อนัตตา (Sabbe dhammā anattā) คือโดยอรรถว่าไม่เป็นไปในอำนาจ (Avasavattanaṭṭha). 118. Idāni piṅgiyo attano pasādaṃ nivedento ‘‘esa bhiyyotiādimāha. Tattha paṭibhānavāti paṭibhānappaṭisambhidāya upeto. ๑๑๘. บัดนี้ ปิงคิยะ (Piṅgiya) เมื่อจะแจ้งความเลื่อมใสของตน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เอสะ ภิยโย' (Esa bhiyyo). ในคำเหล่านั้น บทว่า ปฏิภาณวา (Paṭibhānavā) คือผู้ประกอบด้วยปฏิภาณปฏิสัมภิทา (Paṭibhānappaṭisambhidā). Bhiyyo bhiyyoti uparūpari. บทว่า ภิยโย ภิยโย (Bhiyyo bhiyyo) คือยิ่งๆ ขึ้นไป (Uparūpari). 119. Adhideve abhiññāyāti adhidevakare dhamme ñatvā. Paroparanti hīnapaṇītaṃ, attano ca parassa ca adhidevattakaraṃ sabbadhammajātaṃ avedīti vuttaṃ hoti. Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti kaṅkhīnaṃyeva sataṃ ‘‘nikkaṅkhamhā’’ti paṭijānantānaṃ. ๑๑๙. บทว่า อธิเทเว อภิญญายะ (Adhideve abhiññāya) คือรู้ธรรมที่ทำความเป็นอธิเทพ. บทว่า ปโรปรัง (Paroparaṃ) คือธรรมที่เลวและประณีต (Hīnapaṇīta), ท่านอธิบายว่า รู้แจ้งสภาวธรรมทั้งปวงที่ทำความเป็นอธิเทพของตนและของผู้อื่น. บทว่า กังขีนัง ปฏิชานตัง (Kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ) คือแก่ผู้ที่ยังสงสัยอยู่นั่นแหละ ผู้ปฏิญาณว่า 'เราไม่มีความสงสัยแล้ว' (Nikkaṅkhamhā). Niddese pārāyanikapañhānanti pārāyanikabrāhmaṇānaṃ pucchānaṃ. Avasānaṃ karotīti antakaro. Koṭiṃ karotīti pariyantakaro. Sīmaṃ mariyādaṃ karotīti paricchedakaro. Nigamaṃ karotīti parivaṭumakaro. Sabhiyapañhānanti na kevalaṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ pañhānaṃ eva, atha kho sabhiyaparibbājakādīnampi pañhānaṃ antaṃ karotīti dassetuṃ ‘‘sabhiyapañhāna’’ntiādimāha. ในนิเทศ (Niddesa) บทว่า ปารายนิกปัญหานัง (Pārāyanikapañhānaṃ) คือปัญหาของพราหมณ์ปารายนิกะ. บทว่า อวสานัง กโรติ (Avasānaṃ karoti) คือผู้ทำที่สุด (Antakara). บทว่า โกฏิง กโรติ (Koṭiṃ karoti) คือผู้ทำที่สุดรอบ (Pariyantakara). บทว่า สีมัง มริยาทัง กโรติ (Sīmaṃ mariyādaṃ karoti) คือผู้กำหนดขอบเขต (Paricchedakara). บทว่า นิคามัง กโรติ (Nigamaṃ karoti) คือผู้ทำทางรอบ (Parivaṭumakara). บทว่า สภิยปัญหานัง (Sabhiyapañhānaṃ) เป็นต้น ตรัสเพื่อแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะปัญหาของพราหมณ์ปารายนิกะเท่านั้น แต่ยังทำที่สุดแห่งปัญหาของสภิยปริพาชก (Sabhiyaparibbājaka) เป็นต้นด้วย. 120. Asaṃhīranti [Pg.87] rāgādīhi asaṃhāriyaṃ. Asaṅkuppanti asaṅkuppaṃ avipariṇāmadhammaṃ. Dvīhipi padehi nibbānaṃ bhaṇati. Addhā gamissāmīti ekaṃseneva taṃ anupādisesanibbānadhātuṃ gamissāmi. Na mettha kaṅkhāti natthi me ettha nibbāne kaṅkhā. Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti piṅgiyo ‘‘evameva tvampi pamuñcassu saddha’’nti iminā bhagavato ovādena attani saddhaṃ uppādetvā saddhādhureneva ca vimuñcitvā taṃ saddhādhimuttiṃ pakāsento bhagavantaṃ āha – ‘‘evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti. Ayañhettha adhippāyo ‘‘yathā maṃ tvaṃ avaca, evameva maṃ adhimuttacittaṃ dhārehī’’ti. ๑๒๐. คำว่า อสํหีรํ (ใครๆ ก็นำไปไม่ได้) คือ ใครๆ ก็นำไปไม่ได้ด้วยราคะเป็นต้น. คำว่า อสงฺกุปฺปํ (ไม่กำเริบ) คือ ไม่กำเริบ ไม่แปรผัน. ด้วยบททั้งสองนี้ ตรัสถึงพระนิพพาน. คำว่า อทฺธา คมิสฺสามิ (เราจักไปโดยแท้) คือ เราจักไปสู่พระอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นโดยส่วนเดียว. คำว่า น เมตฺถ กงฺขา (ความสงสัยของเราไม่มีในที่นี้) คือ ความสงสัยของเราในพระนิพพานนี้ไม่มี. คำว่า เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตํ (ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วอย่างนี้) ปิงคิยะได้ยังศรัทธาให้เกิดขึ้นในตนด้วยโอวาทของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เธอจงเปลื้องศรัทธาออกอย่างนั้นแหละ’ และหลุดพ้นด้วยศรัทธาเป็นประธาน แล้วประกาศความน้อมใจเชื่อนั้น จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วอย่างนี้’. อธิบายในที่นี้คือ ‘ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วอย่างที่พระองค์ตรัสกับข้าพระองค์’. Na saṃhariyatīti gahetvā saṃharituṃ na sakkā. Niyogavacananti yuttavacanaṃ. Avatthāpanavacananti sanniṭṭhānavacanaṃ. Imasmiṃ pārāyanavagge yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. คำว่า น สํหริยติ (ใครๆ ก็นำไปไม่ได้) คือ ไม่สามารถจะจับนำไปได้. คำว่า นิโยควจนํ (คำสั่ง) คือ คำที่สมควร. คำว่า อวตฺถาปนวจนํ (คำยืนยัน) คือ คำตัดสิน. ในปารายนวรรคนี้ สิ่งใดที่ไม่ได้กล่าวไว้เป็นระยะๆ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. ที่เหลือทั้งหมดก็ชัดเจนอยู่แล้ว. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya อรรถกถาจูฬนิทเทส ชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา Pārāyanānugītigāthāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพรรณนาปารายนานุคีติคาถา จบแล้ว. Pārāyanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพรรณนาปารายนวรรค จบแล้ว. Khaggavisāṇasuttaniddeso นิทเทสขัคควิสาณสูตร Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā อรรถกถาพรรณนาขัคควิสาณสูตร 1. Paṭhamavaggavaṇṇanā ๑. อรรถกถาพรรณนาปฐมวรรค 121. Ito [Pg.88] paraṃ khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’nti ito paraṃ atirekapadamattameva vaṇṇayissāma. Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ettha bhūtesūti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne, ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassasī’’ti evamādīsu khandhapañcake, ‘‘cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe, ‘‘yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave, ‘‘sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte, ‘‘bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike, ‘‘bhūtaṃ bhūtato pajānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato pathavīpabbatādīsu jātā sattā bhūtāti veditabbā. Tesu bhūtesu. Nidhāyāti nikkhipitvā. ๑๒๑. ต่อจากนี้ไป เป็นโอกาสแห่งอรรถกถาพรรณนาขัคควิสาณสูตร. ในที่นั้น เราจักพรรณนาเฉพาะบทที่เกินมาต่อจากคำว่า ‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ’ (วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวง). ในคำเหล่านั้น คำว่า สพฺเพสุ (ในทั้งปวง) คือ ในสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เหลือ. คำว่า ภูเตสุ (ในสัตว์ทั้งหลาย) คือ ในสัตว์ทั้งหลาย. ในที่นี้ คำว่า ภูเตสุ แม้ว่าศัพท์ว่า ‘ภูตะ’ จะปรากฏในคำมีอาทิว่า ‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติยํ’ (อาบัติปาจิตตีย์ในภูต) (ปาจิ. 69) ในความหมายว่ามีอยู่, ในขันธ์ ๕ มีอาทิว่า ‘ภุตมิทํ สาริปุตฺต สมนุปสฺสสี’ (สารีบุตร เธอพิจารณาเห็นภูตนี้หรือ), ในรูปที่มีธาตุดินเป็นต้น ๔ ชนิด มีอาทิว่า ‘จตฺตาโร โข ภิกฺขุ มหาภูตา เหตุ’ (ภิกษุทั้งหลาย มหาภูต ๔ เป็นเหตุ) (ม. อุ. 3.86), ในพระขีณาสพ มีอาทิว่า ‘โย จ กาลฆโส ภูโต’ (ผู้ใดเป็นภูตะผู้กินกาล) (ชา. 1.2.190), ในสัตว์ทั้งปวง มีอาทิว่า ‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ’ (สัตว์ทั้งปวงในโลกจักทอดทิ้งกาย) (ที. ม. 2.220), ในต้นไม้เป็นต้น มีอาทิว่า ‘ภูตคามปาตพฺยตายา’ (เพราะการทำลายภูตคาม) (ปาจิ. 90), ในหมู่สัตว์ตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกลงมา มีอาทิว่า ‘ภูตํ ภูตโต ปชานาติ’ (รู้ภูตโดยความเป็นภูต) (ม. มู. 1.3). แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในแผ่นดินและภูเขาเป็นต้น โดยไม่จำกัด ชื่อว่า ภูตะ. ในสัตว์เหล่านั้น. คำว่า นิธาย (วางไว้แล้ว) คือ วางลงแล้ว. Daṇḍanti kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritañca manoduccaritañca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṃ kiñci ekampi. Tesampīti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo khettajo dinnako antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ. คำว่า ทณฺฑํ (อาชญา) คือ กายทัณฑ์ วจีทัณฑ์ มโนทัณฑ์, นี้เป็นชื่อเรียกกายทุจริตเป็นต้น. กายทุจริตย่อมลงโทษ จึงชื่อว่า ทัณฑ์, กล่าวคือ ย่อมเบียดเบียน ย่อมยังความพินาศให้ถึง. วจีทุจริตและมโนทุจริตก็เช่นกัน. หรือว่า ทัณฑ์คือไม้เท้าสำหรับตี, ก็กล่าวว่า วางทัณฑ์นั้นลงแล้ว. คำว่า อวิเหฐยํ (ไม่เบียดเบียน) คือ ไม่เบียดเบียน. คำว่า อญฺญตรมฺปิ (แม้คนใดคนหนึ่ง) คือ แม้คนใดคนหนึ่ง. คำว่า เตสํปิ (แม้ของสัตว์เหล่านั้น) คือ ของสัตว์ทั้งปวงเหล่านั้น. คำว่า น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย (ไม่พึงปรารถนาบุตร) คือ ไม่พึงปรารถนาบุตรคนใดคนหนึ่งในบุตร ๔ จำพวกนี้ คือ อัตตชะ (เกิดเอง) เขตตชะ (เกิดในเขต) ทินนกะ (บุตรบุญธรรม) อันเตวาสิกะ (ศิษย์). คำว่า กุโต สหายํ (สหายจักมีมาแต่ไหน) คือ ความปรารถนาสหายนั้นจักมีมาแต่ไหน. Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānaṭṭhena eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Samaṇasahassassapi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko, evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko[Pg.89]. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti eko. Evaṃ adutiyaṭṭhena eko. คำว่า เอกะ (ผู้เดียว) คือ ผู้เดียวโดยการบวช, ผู้เดียวโดยความเป็นผู้ไม่มีสอง, ผู้เดียวโดยการละตัณหา, ผู้เดียวโดยเป็นผู้ปราศจากกิเลสโดยสิ้นเชิง, ผู้เดียวโดยเป็นผู้ตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิ. แม้เมื่ออยู่ในท่ามกลางภิกษุพันรูป ก็เป็นผู้เดียวเพราะตัดคิหิสังโยชน์ได้แล้ว, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยการบวช. ผู้เดียวยืนอยู่, ผู้เดียวเดินไป, ผู้เดียวนั่งอยู่, ผู้เดียวนอน, ผู้เดียวประพฤติอิริยาบถ, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยความเป็นผู้ไม่มีสอง. ‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ; Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati. ‘บุรุษผู้มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง ท่องเที่ยวไปในสงสารตลอดกาลนาน ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสาร คือ ความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปได้. ‘‘Evamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ; Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) – ‘ภิกษุผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว ไม่ยึดมั่น มีสติ พึงเที่ยวไป เพราะรู้โทษอย่างนี้ และรู้ว่าตัณหาเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์’ ดังนี้. (อิติวุ. 15, 105; มหานิ. 191; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทเทส 107) – Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยการละตัณหา. กิเลสทั้งปวงของท่านละได้แล้ว ถอนรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ไม่มีอีกต่อไป มีอันไม่เกิดอีกในอนาคต, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยเป็นผู้ปราศจากกิเลสโดยสิ้นเชิง. เป็นผู้ไม่มีอาจารย์ เป็นผู้ตรัสรู้เอง ตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิด้วยตนเอง, อย่างนี้ชื่อว่า ผู้เดียวโดยเป็นผู้ตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิ. Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ – yā paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu paṭipatticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo yā iriyāpathacariyā’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā ‘‘adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.29) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyā vuttā. Tāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇo nāma khaggamigasiṅgaṃ. ย่อมประพฤติซึ่งจริยา ๘ ประการเหล่านี้ คือ จริยาคืออิริยาบถ ในอิริยาบถ ๔ ของท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปณิธิ, จริยาคืออายตนะ ในอายตนะภายใน ของท่านผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, จริยาคือสติ ในสติปัฏฐาน ๔ ของท่านผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท, จริยาคือสมาธิ ในฌาน ๔ ของท่านผู้ประกอบตามในอธิจิต, จริยาคือญาณ ในอริยสัจ ๔ ของท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, จริยาคือมรรค ในอริยมรรค ๔ ของท่านผู้ปฏิบัติชอบ, จริยาคือปฏิปัตติ ในสามัญญผล ๔ ของท่านผู้บรรลุผลแล้ว, จริยาคือโลกัตถะ ในสัตว์ทั้งปวง ของพระพุทธเจ้า ๓ พระองค์, ในที่นั้น โดยส่วนแห่งพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลาย. ดังที่พระบาลีกล่าวไว้ว่า ‘จริยา คือ จริยา ๘ ประการ คือ อิริยาบถจริยา’ ดังนี้ (จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๒๑; ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) โดยพิสดาร. พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาเหล่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง จริยา ๘ ประการอื่นเหล่านี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า ‘เมื่อน้อมใจเชื่อ ย่อมประพฤติด้วยศรัทธา, เมื่อประคองไว้ ย่อมประพฤติด้วยวิริยะ, เมื่อตั้งมั่น ย่อมประพฤติด้วยสติ, เมื่อไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมประพฤติด้วยสมาธิ, เมื่อรู้ชัด ย่อมประพฤติด้วยปัญญา, เมื่อรู้แจ้ง ย่อมประพฤติด้วยวิญญาณ, กุศลธรรมทั้งหลายย่อมยัง...ให้ดำเนินไปแก่ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงประพฤติด้วยอายตนจริยา, ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ย่อมบรรลุคุณวิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงประพฤติด้วยวิเสสจริยา’ ดังนี้ (จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๒๑; ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๙๗; ๓.๒๙). พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาเหล่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า ขัคควิสาณกัปปะ คือ ขัคควิสาณะ ได้แก่ เขาสัตว์แรด. Kappa [Pg.90] -saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññatticchedavikappalesasamantabhāvasadisādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. ‘‘Satthukappena vata kira, bho, sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.260) sadiso, paṭibhāgoti attho. Idha panassa sadiso paṭibhāgoti attho veditabbo, khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā. อนึ่ง คำว่า ‘กัปปะ’ นี้ มีอรรถหลายอย่าง มีอรรถว่าความเชื่อมั่น, อรรถว่าการเรียกขาน, อรรถว่ากาล, อรรถว่าบัญญัติ, อรรถว่าการตัด, อรรถว่าการเลือก, อรรถว่าส่วนน้อย, อรรถว่าความทั่วถึง, อรรถว่าเสมอเหมือน เป็นต้น. จริงอยู่ คำว่า ‘กัปปะ’ นั้น มีอรรถว่าความเชื่อมั่น ในประโยคมีอาทิว่า ‘ข้อนี้เป็นสิ่งที่ควรเชื่อมั่นของท่านพระโคดม, เหมือนอย่างที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็น’ ดังนี้ (ม.อุ. ๑.๓๘๗). มีอรรถว่าการเรียกขาน ในประโยคมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปป์ ๕ อย่าง’ ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๒๕๐). มีอรรถว่ากาล ในประโยคมีอาทิว่า ‘เราอยู่ด้วยกาลเป็นนิตย์’ ดังนี้ (ม.อุ. ๑.๓๘๗). มีอรรถว่าบัญญัติ ในประโยคมีอาทิว่า ‘พระกัปปะผู้มีอายุ’ ดังนี้ (สุ.นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิทเทส กัปปมาณวกปุจฉา ๑๑๗, กัปปมาณวกปุจฉานิทเทส ๖๑). มีอรรถว่าการตัด ในประโยคมีอาทิว่า ‘ประดับแล้ว มีผมและหนวดอันตัดแต่งแล้ว’ ดังนี้ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘). มีอรรถว่าการเลือก ในประโยคมีอาทิว่า ‘กัปป์ ๒ องคุลี ย่อมควร’ ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๔๖). มีอรรถว่าส่วนน้อย ในประโยคมีอาทิว่า ‘มีส่วนน้อยที่จะนอน’ ดังนี้ (อ.อัฏฐกนิบาต ๘.๘๐). มีอรรถว่าความทั่วถึง ในประโยคมีอาทิว่า ‘ยังป่าไผ่ให้สว่างทั่วถึงทั้งหมด’ ดังนี้ (สํ.สคาถวรรค ๑.๙๔). มีอรรถว่าเสมอเหมือน ในประโยคมีอาทิว่า ‘ท่านผู้เจริญ เราไม่รู้เลยว่า กำลังสนทนากับสาวกผู้เสมอเหมือนพระศาสดา’ ดังนี้ (ม.อุ. ๑.๒๖๐) คือมีอรรถว่าส่วนเปรียบเทียบ. ในที่นี้ พึงทราบอรรถว่าเสมอเหมือน คือส่วนเปรียบเทียบ, ชื่อว่าเสมอเหมือนเขาสัตว์แรด. นี้เป็นการพรรณนาอรรถโดยบทในที่นี้ก่อน. Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattiyamānesu tappaṭipakkhabhūtāya mettāya hitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhenti, tathā aviheṭhayaṃ, aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhī’’ti ayaṃ tāva adhippāyo. ส่วนโดยอธิปรายานุสนธิ พึงทราบอย่างนี้ว่า ‘อาชญาที่กล่าวมานี้ เมื่อยังเป็นไปในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่เป็นประโยชน์, เมื่ออาชญานั้นไม่เป็นไปในสัตว์เหล่านั้น, ด้วยเมตตาอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออาชญานั้น และด้วยการนำประโยชน์เข้าไปให้ในสัตว์ทั้งปวง, วางอาชญาลงแล้ว, และเพราะความเป็นผู้มีอาชญาอันวางลงแล้วนั่นเอง, เหมือนอย่างสัตว์ทั้งหลายผู้มีอาชญาอันยังไม่วางลง ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยอาชญาบ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ด้วยมือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ฉันใด, ไม่เบียดเบียนฉันนั้น, แม้บางคนในสัตว์เหล่านั้น อาศัยเมตตากัมมัฏฐานนี้แล้ว, วิปัสสนาเห็นสิ่งที่เป็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ในที่นั้น และสิ่งที่เป็นสังขารอื่นจากนั้น โดยอนุโลมตามนั้นแล้ว, เราได้บรรลุพระปัจเจกโพธินี้แล้ว’ ดังนี้ นี้เป็นอธิปรายะก่อน. Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte punāhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti. Atha paccekabuddho āha – ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ [Pg.91] kiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantukāmo mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti vutte so paccekasambuddho ‘‘na puttamiccheyya, kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenaṭṭhena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi (su. ni. aṭṭha. 1.35). ส่วนอนุสนธิมีดังนี้ – เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พวกอำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลถามว่า ‘บัดนี้ ท่านผู้เจริญ จะเสด็จไปที่ไหน?’ แต่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงรำพึงว่า ‘พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าในกาลก่อนประทับอยู่ที่ไหน?’ ทรงทราบแล้วว่า ‘ที่ภูเขาคันธมาทน์’ เมื่อตรัสอย่างนั้นแล้ว พวกอำมาตย์ก็ทูลถามอีกว่า ‘บัดนี้ ท่านผู้เจริญ จะละพวกข้าพระองค์เสีย ไม่ปรารถนาแล้วหรือ?’ ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า ‘ไม่พึงปรารถนาบุตร’ ดังนี้ทั้งหมด. ในที่นั้น มีอธิปรายะดังนี้ – บัดนี้ เราไม่พึงปรารถนาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แม้บุตรในบรรดาสิ่งที่เกิดจากตนเป็นต้น, ไฉนจะปรารถนาสหายเช่นพวกท่านเล่า. เพราะฉะนั้น ในพวกท่านก็ดี ผู้ใดปรารถนาจะไปกับเรา หรือปรารถนาจะเป็นเช่นเรา, ผู้นั้นพึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนเขาสัตว์แรด. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพวกอำมาตย์เหล่านั้นทูลว่า ‘บัดนี้ ท่านผู้เจริญ จะละพวกข้าพระองค์เสีย ไม่ปรารถนาแล้วหรือ?’ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสว่า ‘ไม่พึงปรารถนาบุตร, ไฉนจะปรารถนาสหายเล่า’ ดังนี้แล้ว ทรงเห็นคุณของการเที่ยวไปผู้เดียวด้วยอรรถที่ตรัสไว้แล้วของพระองค์ ทรงบันเทิงพระทัย ทรงเกิดปีติโสมนัส ทรงเปล่งอุทานนี้ (สุ.นิ.อรรถกถา ๑.๓๕). Tattha tasāti vipāsakiriyā. Thāvarāti khīṇāsavā. Bhayabheravāti khuddānukhuddakā cittutrāsā. Nidhāyāti chaḍḍetvā. Nidahitvāti ṭhapetvā. Oropayitvāti adhokaritvā. Samoropayitvāti adhogataṃ vissajjetvā. Nikkhipitvāti tato apanetvā. Paṭippassambhitvāti sannisīdāpetvā. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ตสา’ คือ กิริยาที่ยังไม่สิ้นกิเลส. บทว่า ‘ถาวรา’ คือ พระขีณาสพ. บทว่า ‘ภยเภรวา’ คือ ความหวาดกลัวในใจเล็กน้อย. บทว่า ‘นิธาย’ คือ ทิ้งเสียแล้ว. บทว่า ‘นิธหิตวา’ คือ ตั้งไว้แล้ว. บทว่า ‘โอโรปยิตวา’ คือ ทำให้ต่ำลงแล้ว. บทว่า ‘สมโอโรปยิตวา’ คือ ปล่อยสิ่งที่ลงต่ำแล้ว. บทว่า ‘นิกฺขิปิตวา’ คือ นำออกไปจากที่นั้นแล้ว. บทว่า ‘ปฏิปัสสัมภิตวา’ คือ ทำให้สงบระงับแล้ว. Ālapananti ādito lapanaṃ. Sallapananti sammā lapanaṃ. Ullapananti uddhaṃ katvā lapanaṃ. Samullapananti punappunaṃ uddhaṃ katvā lapanaṃ. บทว่า ‘อาลปนะ’ คือ การพูดตั้งแต่ต้น. บทว่า ‘สัลลปนะ’ คือ การพูดโดยชอบ. บทว่า ‘อุลลปนะ’ คือ การพูดให้สูงขึ้น. บทว่า ‘สมุลลปนะ’ คือ การพูดให้สูงขึ้นซ้ำๆ. Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇīyantīti ‘‘pattī’’ti vuttāni. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso. อิริยาบถจริยา คือการประพฤติของอิริยาบถ หมายถึงการเป็นไป. ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนอายตนจริยา คือการประพฤติสติสัมปชัญญะในอายตนะทั้งหลาย. ปัตติ คือผลทั้งหลาย. เพราะผลเหล่านั้นอันบุคคลพึงบรรลุได้ จึงชื่อว่า “ปัตติ”. อัตถะ (ประโยชน์) อันเป็นไปในปัจจุบันและสัมปรายิกะของหมู่สัตว์ ชื่อว่า โลกัตถะ นี้เป็นข้อแตกต่าง. Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento ‘‘catūsu iriyāpathesū’’tiādimāha. Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni, vohāravasena pana aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāge lokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padesatoti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento ‘‘paṇidhisampannāna’’ntiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathāva ṭhitiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงภูมิของจริยาเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ในอิริยาบถ ๔”. ในสติปัฏฐานทั้งหลาย หมายถึงสติปัฏฐานที่เป็นอารมณ์ ก็ไม่ต่างจากสติ แต่กล่าวโดยโวหารทำให้เหมือนต่างกัน. ในอริยสัจทั้งหลาย กล่าวโดยการกำหนดสัจจะแต่ละอย่างด้วยโลกียสัจจญาณในส่วนเบื้องต้น. ในอริยมรรคทั้งหลาย และในสามัญญผลทั้งหลาย ก็กล่าวโดยโวหารเท่านั้น. โดยบางส่วน หมายถึงในส่วนหนึ่งของโลกัตถจริยา. เพราะโลกัตถจริยาโดยไม่เหลือส่วนนั้น พระพุทธเจ้าเท่านั้นที่ทรงกระทำ. อีกอย่างหนึ่ง ทรงแสดงจริยาเหล่านั้นโดยบุคคลผู้กระทำ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยปณิธิ”. ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า “ผู้สมบูรณ์ด้วยปณิธิ” ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันสงบ คือผู้สมบูรณ์ด้วยความตั้งมั่นแห่งอิริยาบถทั้งหลาย ผู้มีอิริยาบถไม่หวั่นไไว ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันสงบเหมาะสมแก่ความเป็นภิกษุ. Indriyesu [Pg.92] guttadvārānanti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaṃ ekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā, tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhiṃ anuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena sampannānaṃ. Sammā paṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe. Tathāgatānanti tathā āgatānaṃ. Arahantānanti dūrakilesānaṃ. Sammāsambuddhānanti sammā sāmañca sabbadhammabuddhānaṃ. Imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā pakāsito eva. “ของบุคคลผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย” หมายถึง ผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วโดยทวารแต่ละอย่างที่เกิดขึ้นในอารมณ์ของตนๆ ในอินทรีย์ ๖ มีตาเป็นต้น, ของบุคคลผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วเหล่านั้น. ในที่นี้ คำว่า “ทวาร” ได้แก่ ตาเป็นต้น โดยเป็นทวารแห่งการเกิดขึ้น. “ของบุคคลผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท” หมายถึง ผู้มีวัตรคือการอยู่ด้วยความไม่ประมาทในศีลเป็นต้น. “ของบุคคลผู้ประกอบตามในอธิจิตต์” หมายถึง ผู้ประกอบตามในสมาธิอันนับว่าเป็นอธิจิตต์ โดยเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. “ของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา” หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยญาณที่ดำเนินไปตั้งแต่การกำหนดนามรูปเป็นต้น จนถึงโคตรภูญาณ. “ของบุคคลผู้ปฏิบัติชอบแล้ว” หมายถึง ในขณะแห่งมรรค ๔. “ของบุคคลผู้บรรลุผลแล้ว” หมายถึง ในขณะแห่งผล ๔. “ของพระตถาคตทั้งหลาย” หมายถึง ผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น. “ของพระอรหันต์ทั้งหลาย” หมายถึง ผู้ไกลจากกิเลส. “ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย” หมายถึง ผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เองซึ่งธรรมทั้งปวง. อรรถแห่งบทเหล่านี้ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว. Padesato paccekabuddhānanti paccekasambuddhānaṃ ekadesato. Sāvakānanti sāvakānampi ekadesato. Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhapentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhapento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyāvasena. Evaṃ paṭipannassāti sahāvajjanāya indriyacariyāya paṭipannassa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati. “โดยบางส่วนของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย” หมายถึง โดยส่วนหนึ่งของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย. “ของพระสาวกทั้งหลาย” หมายถึง โดยส่วนหนึ่งของพระสาวกทั้งหลายด้วย. “อธิมุจจันโต” หมายถึง กระทำอธิโมกข์. “สัทธาย จรติ” หมายถึง เป็นไปโดยอำนาจแห่งศรัทธา. “ปัคคัณหันโต” หมายถึง เพียรพยายามด้วยวิริยะในสัมมัปปธาน ๔. “อุปัฏฐเปนโต” หมายถึง ตั้งอารมณ์ไว้ด้วยสติ. “อวิกเขปัง กะโรนโต” หมายถึง ไม่กระทำความฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งสมาธิ. “ปชานันโต” หมายถึง รู้โดยประการแห่งปัญญาที่รู้สัจจะ ๔. “วิชานันโต” หมายถึง รู้อารมณ์ด้วยอาวัชชนวิญญาณอันมีชวนะที่สัมปยุตด้วยอินทรีย์เป็นเบื้องหน้า. “ด้วยวิญญาณจริยา” หมายถึง โดยอำนาจแห่งอาวัชชนวิญญาณจริยา. “ของบุคคลผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนี้” หมายถึง ของบุคคลผู้ปฏิบัติแล้วด้วยอินทรียจริยาพร้อมด้วยอาวัชชนะ. “กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไป” หมายถึง กุศลธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา ย่อมเป็นไปอย่างแรงกล้า, หมายถึง ย่อมเป็นไป. “ด้วยอายตนจริยา” หมายถึง ด้วยการประพฤติอันเป็นไปอย่างแรงกล้าแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย, กล่าวคือ การประพฤติที่เป็นไป. “ย่อมบรรลุคุณวิเศษ” หมายถึง ย่อมบรรลุคุณวิเศษโดยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ ตทังคะ สมุจเฉท และปฏิปัสสัทธิ. Dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyātiādīsu sammā passati, sammā vā tāya passanti, pasaṭṭhā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi, tassā sammādiṭṭhiyā nibbānapaccakkhakaraṇena dassanacariyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappenti, pasaṭṭho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo. Tassa ārammaṇe cittassa abhiniropanacariyā. Sammā vadati, sammā vā tāya vadanti, pasaṭṭhā sundarā vā vācāti sammāvācā, micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassā catubbidhavacīsaṃvarapariggahacariyā. Sammā karoti, sammā vā tena [Pg.93] karonti, pasaṭṭhaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto, micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānacariyā. Sammā ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasaṭṭho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo, micchāājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa vodānacariyā parisuddhacariyā. Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasaṭṭho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo, tassa paggahacariyā. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti, pasaṭṭhā sundarā vā satīti sammāsati, tassā upaṭṭhānacariyā. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasaṭṭho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi, tassa avikkhepacariyā. “ทัสสนจริยาและสัมมาทิฏฐิเป็นต้น” ในบทเหล่านั้น “สัมมาทิฏฐิ” คือ เห็นชอบ, หรือเห็นด้วยทิฏฐินั้นโดยชอบ, หรือทิฏฐิอันประเสริฐงดงาม. ทัสสนจริยาของสัมมาทิฏฐินั้น คือการประจักษ์แจ้งพระนิพพาน. “สัมมาสังกัปเปติ” คือ ดำริชอบ, หรือดำริด้วยสังกัปปะนั้นโดยชอบ, หรือสังกัปปะอันประเสริฐงดงาม คือสัมมาสังกัปปะ. จริยาคือการน้อมจิตเข้าไปในอารมณ์ของสัมมาสังกัปปะนั้น. “สัมมาวาจา” คือ พูดชอบ, หรือพูดด้วยวาจานั้นโดยชอบ, หรือวาจาอันประเสริฐงดงาม. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉาวาจา. จริยาคือการกำหนดรวบรวมวาจาสังวร ๔ ประการของสัมมาวาจานั้น. “สัมมากัมมันตะ” คือ กระทำชอบ, หรือกระทำด้วยกรรมนั้นโดยชอบ, หรือกรรมอันประเสริฐงดงาม. สัมมากรรมนั่นแหละคือสัมมากัมมันตะ. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉากัมมันตะ. จริยาคือการเกิดขึ้นแห่งกายสังวร ๓ ประการของสัมมากัมมันตะนั้น. “สัมมาอาชีวะ” คือ เลี้ยงชีพชอบ, หรือเลี้ยงชีพด้วยอาชีวะนั้นโดยชอบ, หรืออาชีวะอันประเสริฐงดงาม. นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ. จริยาคือความบริสุทธิ์ของสัมมาอาชีวะนั้น. “สัมมาวายามะ” คือ พยายามชอบ, หรือพยายามด้วยวายามะนั้นโดยชอบ, หรือวายามะอันประเสริฐงดงาม. จริยาคือการประคองไว้ของสัมมาวายามะนั้น. “สัมมาสติ” คือ ระลึกชอบ, หรือระลึกด้วยสตินั้นโดยชอบ, หรือสติอันประเสริฐงดงาม. จริยาคือการปรากฏแห่งสัมมาสตินั้น. “สัมมาสมาธิ” คือ ตั้งมั่นชอบ, หรือตั้งมั่นด้วยสมาธินั้นโดยชอบ, หรือสมาธิอันประเสริฐงดงาม. จริยาคือความไม่ฟุ้งซ่านของสัมมาสมาธินั้น. Takkappoti tena kappo, evarūpoti attho. Tassadisoti tena sadiso, ‘‘tassadiko’’ti vā pāṭho. Tappaṭibhāgoti tena paṭibhāgo tappaṭibhāgo, edisoti attho. Sādurasaṃ atikkantaṃ loṇaṃ atiloṇaṃ. Loṇakappoti loṇasadisoti vuccati. Atitittakanti atikkantatittakaṃ, pucimandādikappo tittakasadisoti vuccati. Atimadhuranti khīrapāyāsādikaṃ. Himakappoti himodakasadiso. Satthukappoti satthunā buddhena sadiso. Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ. คำว่า ตักกัปโป หมายถึง มีรูปอย่างนั้นด้วยสิ่งนั้น คือ มีรูปอย่างนี้. คำว่า ตัสสทิโส หมายถึง เหมือนด้วยสิ่งนั้น หรืออีกนัยหนึ่งคือ ตัสสทิโก ก็เป็นบทอ่าน. คำว่า ตัปปฏิภาโค หมายถึง ส่วนเปรียบด้วยสิ่งนั้น คือ ตัปปฏิภาโค มีความหมายว่า เช่นนี้. เกลือที่เกินรสอร่อย (คือเค็มเกินไป) เรียกว่า อติโลณะ. คำว่า โลณกัปโป หมายถึง เหมือนเกลือ ดังนี้. คำว่า อติติตตกัง หมายถึง รสที่เกินความขม, คำว่า ปุจิมันทาทิกัปโป (เหมือนสะเดาเป็นต้น) เรียกว่า เหมือนความขม. คำว่า อติมธุรัง หมายถึง (ของหวานจัด) มีข้าวมธุปายาสเป็นต้น. คำว่า หิมกัปโป หมายถึง เหมือนน้ำแข็ง. คำว่า สัตถุกัปโป หมายถึง เหมือนพระศาสดาคือพระพุทธเจ้า. คำว่า เอวเมวะ เป็นการเชื่อมโยงอุปมา. Tatrāyaṃ etassa paccekabuddhassa saṅkhepena vipassanāācikkhanavidhiṃ dassetvā gamissāma. Tattha nāmarūpapariggahaṃ kātukāmo paccekabodhisatto rūpārūpaaṭṭhasamāpattīsu yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni ca taṃsampayutte ca phassādayo dhamme lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāma’’nti vavatthapeti. Tato tassa paccayaṃ pariyesanto ‘‘hadayavatthuṃ nissāya pavattatī’’ti passati. Puna vatthussa paccayabhūtāni ca upādārūpāni ca passitvā ‘‘idaṃ sabbaṃ ruppanato rūpa’’nti pariggaṇhāti. Puna tadubhayaṃ ‘‘namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpa’’nti evaṃ saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. Samathayānikavasenetaṃ vuttaṃ. Vipassanāyāniko pana catudhātuvavatthānamukhena bhūtupādāyarūpāni paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ruppanato rūpa’’nti passati. Tato evaṃ paricchinnarūpassa cakkhādīni nissāya pavattamānā arūpadhammā āpāthamāgacchanti. Tato sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘idaṃ nāma’’nti passati, so [Pg.94] ‘‘idaṃ nāmaṃ, idaṃ rūpa’’nti dvedhā vavatthapeti. Evaṃ vavatthapetvā ‘‘nāmarūpato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthī’’ti passati. ในที่นี้ เราจักแสดงวิธีบอกวิปัสสนาโดยย่อของพระปัจเจกพุทธเจ้านั้นแล้วไป. ในการนั้น พระปัจเจกโพธิสัตว์ผู้ปรารถนาจะกำหนดนามรูป ย่อมเข้าสมาบัติ ๘ ทั้งที่เป็นรูปและอรูปฌานใดฌานหนึ่งแล้วออกจากฌาน กำหนดองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น และธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยฌานนั้น โดยลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน แล้วบัญญัติว่า “ธรรมทั้งหมดนี้เป็นนาม เพราะน้อมไปสู่อารมณ์โดยอาการน้อมไป”. จากนั้น เมื่อแสวงหาปัจจัยของนามนั้น ก็เห็นว่า “นามนั้นอาศัยหทัยวัตถุจึงเป็นไป”. อีกทั้ง เมื่อเห็นอุปาทารูปทั้งหลายที่เป็นปัจจัยของวัตถุนั้น ก็กำหนดว่า “สิ่งทั้งหมดนี้เป็นรูป เพราะแตกสลายไป”. อีกทั้ง บัญญัตินามรูปโดยย่อว่า “นามมีลักษณะน้อมไป, รูปมีลักษณะแตกสลายไป” ดังนี้. ข้อนี้กล่าวโดยนัยแห่งสมถยานิกะ. ส่วนวิปัสสนายานิกะ กำหนดภูตรูปและอุปาทารูปโดยอาศัยการกำหนดธาตุ ๔ แล้วเห็นว่า “สิ่งทั้งหมดนี้เป็นรูป เพราะแตกสลายไป”. จากนั้น อรูปธรรมทั้งหลายที่อาศัยจักขุเป็นต้น ซึ่งเป็นไปในรูปที่กำหนดแล้วอย่างนี้ ย่อมปรากฏขึ้น. จากนั้น เมื่อรวมอรูปธรรมทั้งหมดนั้นเข้าด้วยลักษณะน้อมไป ก็เห็นว่า “นี่คือนาม”, เขาจึงบัญญัติเป็นสองอย่างว่า “นี่คือนาม, นี่คือรูป”. เมื่อบัญญัติอย่างนี้แล้ว ก็เห็นว่า “นอกจากนามรูปแล้ว ไม่มีสัตว์ บุคคล เทวดา หรือพรหมอื่นใด”. Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti; Evaṃ khandhesu santesu, hoti ‘‘satto’’ti sammuti. (saṃ. ni. 1.171; mi. pa. 2.1.1; kathā. 233); เหมือนอย่างว่า เมื่อมีองค์ประกอบทั้งหลายอยู่ ย่อมมีเสียงว่า “รถ” ฉันใด; เมื่อมีขันธ์ทั้งหลายอยู่ ย่อมมีการสมมติว่า “สัตว์” ฉันนั้น. (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.171; มิลินทปัญหา 2.1.1; กถาวัตถุ 233); Evameva pañcasu upādānakkhandhesu santesu ‘‘satto puggalo’’ti vohāramattaṃ hotīti evamādinā nayena nāmarūpānaṃ yāthāvadassanasaṅkhātena diṭṭhivisuddhibhūtena ñāṇena nāmarūpaṃ pariggahetvā puna tassa paccayampi pariggaṇhanto vuttanayena nāmarūpaṃ pariggahetvā ‘‘ko nu kho imassa hetū’’ti pariyesanto ahetuvādavisamahetuvādesu dosaṃ disvā rogaṃ disvā tassa nidānaṃ samuṭṭhānampi pariyesanto vejjo viya tassa hetuñca paccayañca pariyesanto avijjā taṇhā upādānaṃ kammanti ime cattāro dhamme nāmarūpassa uppādapaccayattā ‘‘hetū’’ti. Āhāraṃ upatthambhanapaccayattā ‘‘paccayo’’ti ca passati. Imassa hi kāyassa avijjādayo tayo dhammā mātā viya dārakassa upanissayā honti, kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ, āhāro dhāti viya dārakassa sandhārakoti. Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā puna ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) nayena nāmakāyassapi paccayaṃ pariggaṇhāti, evaṃ pariggaṇhanto ‘‘atītānāgatāpi dhammā evameva vattantī’’ti sanniṭṭhānaṃ karoti. เช่นเดียวกัน เมื่อมีอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ย่อมมีการเรียกขานว่า “สัตว์ บุคคล” เท่านั้น ดังนี้ ด้วยนัยมีประมาณเท่านี้ กำหนดนามรูปด้วยญาณอันเป็นภูมิแห่งทิฏฐิวิสุทธิ์ ซึ่งนับว่าเป็นการเห็นนามรูปตามความเป็นจริง. อีกทั้ง เมื่อกำหนดปัจจัยของนามรูปนั้นอีก โดยกำหนดนามรูปด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว แสวงหาว่า “อะไรหนอเป็นเหตุของนามรูปนี้”. เมื่อเห็นโทษ เห็นโรคในอเหตุกวาทะและวิสมเหตุกวาทะ แสวงหาแม้ซึ่งเหตุและที่ตั้งของโรค เหมือนแพทย์แสวงหาเหตุและปัจจัยของโรค. ก็เห็นธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน กรรม ว่าเป็น “เหตุ” เพราะเป็นปัจจัยให้เกิดนามรูป. และเห็นอาหารว่าเป็น “ปัจจัย” เพราะเป็นปัจจัยอุปถัมภ์. อนึ่ง ธรรม ๓ ประการมีอวิชชาเป็นต้น ย่อมเป็นอุปนิสัยของกายนี้ เหมือนมารดาของเด็ก, กรรมเป็นผู้ให้กำเนิดเหมือนบิดาของบุตร, อาหารเป็นเครื่องทรงไว้เหมือนแม่นมของเด็ก. เมื่อกำหนดปัจจัยของรูปกายอย่างนี้แล้ว อีกทั้งกำหนดปัจจัยของนามกายด้วยนัยมีอาทิว่า “อาศัยจักขุและรูป จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้น” (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค 4.60; กถาวัตถุ 465). เมื่อกำหนดอย่างนี้ ย่อมทำความตกลงใจว่า “ธรรมทั้งหลายในอดีตและอนาคตก็เป็นไปอย่างนี้เหมือนกัน”. Tassa yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti pañcavidhā vicikicchā vuttā. ความสงสัย ๕ ประการที่กล่าวไว้เกี่ยวกับส่วนอดีตว่า “เราเคยมีมาแล้วในอดีตกาลหรือหนอ, เราไม่เคยมีมาแล้วหรือหนอ, เราเป็นอะไรหนอ, เราเป็นอย่างไรหนอ, เราเคยเป็นอะไรแล้วจึงเป็นอะไรมาแล้วหนอในอดีตกาล”. Yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā. และความสงสัย ๕ ประการที่กล่าวไว้เกี่ยวกับส่วนอนาคตว่า “เราจักมีในอนาคตกาลหรือหนอ, เราจักไม่มีหรือหนอ, เราจักเป็นอะไรหนอ, เราจักเป็นอย่างไรหนอ, เราจักเป็นอะไรแล้วจึงจักเป็นอะไรหนอในอนาคตกาล” (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ 1.18; สังยุตตนิกาย นิทานวรรค 2.20). Yāpi [Pg.95] etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃkathī hoti ‘‘ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) chabbidhā vicikicchā vuttā, sā sabbāpi pahiyyati. Evaṃ paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ ‘‘kaṅkhāvitaraṇavisuddhī’’tipi ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’ntipi ‘‘yathābhūtañāṇa’’ntipi ‘‘sammādassana’’ntipi vuccati. และความสงสัย ๖ ประการที่กล่าวไว้เกี่ยวกับกาลปัจจุบันว่า “เรามีอยู่หรือหนอ, เราไม่มีอยู่หรือหนอ, เราเป็นอะไรหนอ, เราเป็นอย่างไรหนอ, สัตว์นี้มาจากไหนหนอ, สัตว์นี้จักไปไหนหนอ” (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ 1.18; สังยุตตนิกาย นิทานวรรค 2.20) ความสงสัยทั้งหมดนั้นย่อมละไป. ญาณที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการก้าวล่วงความสงสัยในกาลทั้งสามด้วยการกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ย่อมเรียกว่า “กังขาวิตรณวิสุทธิ” บ้าง “ธัมมัฏฐิติญาณ” บ้าง “ยถาภูตญาณ” บ้าง “สัมมาทัสสนะ” บ้าง. Ettha pana tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā’’tiādinā pana nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma. Tesu eva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva paññā pahānapariññā nāma. ในโลกิยปริญญานี้มี ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น ปัญญาที่เกิดขึ้นโดยการกำหนดลักษณะเฉพาะตนของธรรมเหล่านั้นๆ เช่น "รูปมีลักษณะแตกสลาย, เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์" ดังนี้ ชื่อว่า ญาตปริญญา. ส่วนปัญญาวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ที่เกิดขึ้นโดยการยกเอาลักษณะทั่วไปของธรรมเหล่านั้นนั่นเองขึ้นมา เช่น "รูปไม่เที่ยง, เวทนาไม่เที่ยง" เป็นต้น ชื่อว่า ตีรณปริญญา. แต่ปัญญาวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ที่เกิดขึ้นโดยการละสัญญาว่าเที่ยงเป็นต้นในธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า ปหานปริญญา. Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya upari pahānapariññāya bhūmi. Tato ca paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น ตั้งแต่การกำหนดสังขารไปจนถึงการกำหนดปัจจัย เป็นภูมิของญาตปริญญา. ในระหว่างนี้ การแทงตลอดลักษณะเฉพาะตนของธรรมทั้งหลายย่อมมีอำนาจเป็นใหญ่. ตั้งแต่การพิจารณาโดยรวมเป็นกลุ่มไปจนถึงการพิจารณาเห็นความเกิดและความเสื่อม เป็นภูมิของตีรณปริญญา. ในระหว่างนี้ การแทงตลอดลักษณะทั่วไปย่อมมีอำนาจเป็นใหญ่. ตั้งแต่การพิจารณาเห็นความสลายเป็นต้นไป เป็นภูมิของปหานปริญญา. และตั้งแต่นั้นไป เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสัญญาว่าสุข, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละสัญญาว่าเป็นอัตตา, เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิน, เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ, เมื่อดับ ย่อมละสมุทัย, เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดมั่น ดังนี้ การอนุปัสสนา ๗ อย่างที่ยังการละสัญญาว่าเที่ยงเป็นต้นให้สำเร็จ ย่อมมีอำนาจเป็นใหญ่. ดังนี้ เพราะการกำหนดสังขารและการกำหนดปัจจัยสำเร็จแล้วในปริญญา ๓ อย่างเหล่านี้ โยคีนี้จึงได้ญาตปริญญาแล้ว. Puna ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā. Yā kāci vedanā… saññā… ye keci saṅkhārā [Pg.96]… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā’’ti evamādinā (saṃ. ni. 3.48; paṭi. ma. 1.48) nayena kalāpasammasanaṃ karoti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tilakkhaṇaṃ āropetvā’’ti. อีกอย่าง โยคีนั้นย่อมพิจารณาโดยรวมเป็นกลุ่มด้วยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่า "รูปใดรูปหนึ่ง จะเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก... (ละไว้)... ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เพราะมีแล้วไม่มี จึงไม่เที่ยง, เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความเสื่อม จึงเป็นทุกข์, เพราะไม่อยู่ในอำนาจ จึงเป็นอนัตตา. เวทนาใดเวทนาหนึ่ง... สัญญาใดสัญญาหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณใดวิญญาณหนึ่ง จะเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เพราะมีแล้วไม่มี จึงไม่เที่ยง, เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความเสื่อม จึงเป็นทุกข์, เพราะไม่อยู่ในอำนาจ จึงเป็นอนัตตา" (สํ. นิ. 3.48; ปฏิ. ม. 1.48). คำว่า "ยกไตรลักษณ์ขึ้นมา" นี้กล่าวหมายถึงข้อนี้. Evaṃ saṅkhāre aniccadukkhānattavasena kalāpasammasanaṃ katvā puna saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati. Kathaṃ? ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhākammaāhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50). Evaṃ rūpakkhandhassa paccayāyattatādassanena rūpakkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā rūpanirodho, taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena rūpakkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passatīti evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa vayaṃ passati. เมื่อพิจารณาสังขารโดยรวมเป็นกลุ่มโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาอย่างนี้แล้ว ย่อมเห็นความเกิดและความเสื่อมของสังขารทั้งหลายอีก. อย่างไร? คือ "เพราะอวิชชาเกิด รูปจึงเกิด, เพราะตัณหา กรรม อาหารเกิด รูปจึงเกิด" (ปฏิ. ม. 1.50). อย่างนี้ ด้วยการเห็นความเป็นไปตามปัจจัยของรูปขันธ์ ย่อมเห็นความเกิดของรูปขันธ์, แม้เห็นลักษณะการเกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดของรูปขันธ์. อย่างนี้ ย่อมเห็นความเกิดของรูปขันธ์ด้วยอาการ ๕ อย่าง. "เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ, เพราะตัณหา กรรม อาหารดับ รูปจึงดับ" (ปฏิ. ม. 1.50) ด้วยการเห็นความดับแห่งปัจจัย ย่อมเห็นความเสื่อมของรูปขันธ์, แม้เห็นลักษณะความแปรปรวน ก็ย่อมเห็นความเสื่อมของรูปขันธ์ ดังนี้ ย่อมเห็นความเสื่อมของรูปขันธ์ด้วยอาการ ๕ อย่าง. Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhākammaphassasamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayāyattatādassanena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā vedanānirodho, taṇhākammaphassanirodhā vedanānirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Evaṃ saññākkhandhādīsupi. เช่นเดียวกัน "เพราะอวิชชาเกิด เวทนาจึงเกิด, เพราะตัณหา กรรม ผัสสะเกิด เวทนาจึงเกิด" (ปฏิ. ม. 1.50) ด้วยการเห็นความเป็นไปตามปัจจัยของเวทนาขันธ์ ย่อมเห็นความเกิดของเวทนาขันธ์, แม้เห็นลักษณะการเกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดของเวทนาขันธ์. "เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ, เพราะตัณหา กรรม ผัสสะดับ เวทนาจึงดับ" (ปฏิ. ม. 1.50) ด้วยการเห็นความดับแห่งปัจจัย ย่อมเห็นความเสื่อมของเวทนาขันธ์, แม้เห็นลักษณะความแปรปรวน ก็ย่อมเห็นความเสื่อมของเวทนาขันธ์. แม้ในสัญญาขันธ์เป็นต้นก็เช่นกัน. Ayaṃ pana viseso – viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā, nāmarūpanirodhā’’ti yojetabbaṃ. Evaṃ ekekasmiṃ khandhe paccayasamudayavasena ca nibbattilakkhaṇavasena ca paccayanirodhavasena ca vipariṇāmalakkhaṇavasena ca udayabbayadassanena ca dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena ‘‘evampi rūpassa udayo, evampi rūpassa vayo’’ti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti. แต่มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ ในที่แห่งผัสสะของวิญญาณขันธ์ พึงประกอบว่า "เพราะนามรูปเกิด, เพราะนามรูปดับ". อย่างนี้ ในขันธ์แต่ละอย่าง ด้วยความเกิดแห่งปัจจัยบ้าง ด้วยลักษณะการเกิดขึ้นบ้าง ด้วยความดับแห่งปัจจัยบ้าง ด้วยลักษณะความแปรปรวนบ้าง และด้วยการเห็นความเกิดและความเสื่อมบ้าง ทำให้เป็น ๑๐ ๑๐ จึงกล่าวลักษณะไว้ ๕๐ อย่าง. ด้วยลักษณะเหล่านั้น โยคีนั้นย่อมมนสิการโดยพิสดารว่า "รูปมีความเกิดอย่างนี้, รูปมีความเสื่อมอย่างนี้" ทั้งโดยปัจจัยและโดยขณะ. Tassevaṃ karoto ‘‘iti kira ime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadaṃ hoti. ‘‘Evaṃ kira ime dhammā anuppannā [Pg.97] uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavā hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino, māyāmarīcisupinālātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya asārā nissārā viya hutvā upaṭṭhahanti. Ettāvatā ca pana anena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena sammasanapaññāya lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma paṭhamaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti. Yassādhigamā ‘‘āraddhavipassako’’ti saṅkhaṃ gacchati. เมื่อโยคีนั้นกระทำอยู่อย่างนี้ ญาณย่อมบริสุทธิ์ว่า "ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วก็มี มีแล้วก็ดับไป" สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏเป็นของใหม่เสมอว่า "ธรรมเหล่านี้ยังไม่เกิดก็เกิด เกิดแล้วก็ดับไป" อนึ่ง สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้นไม่พอ แต่ยังปรากฏเป็นของตั้งอยู่ชั่วขณะ เหมือนหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เหมือนฟองน้ำ เหมือนรอยไม้ในน้ำ เหมือนเมล็ดผักกาดบนปลายเหล็กแหลม เหมือนฟ้าแลบ และปรากฏเป็นของไม่มีแก่นสาร ปราศจากแก่นสาร เหมือนมายา เหมือนพยับแดด เหมือนความฝัน เหมือนกงจักรเพลิง เหมือนเมืองคนธรรพ์ เหมือนฟองน้ำ เหมือนต้นกล้วย เป็นต้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีนั้นย่อมบรรลุญาณวิปัสสนาอ่อนอันเป็นเบื้องต้นชื่อว่า อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ซึ่งตั้งอยู่ด้วยการแทงตลอดลักษณะทั้งหลายด้วยปัญญาที่พิจารณาว่า "สิ่งที่มีความเสื่อมเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น และสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเข้าถึงความเสื่อม" ด้วยอาการอย่างนี้ เพราะการบรรลุญาณนั้น โยคีนั้นจึงถึงซึ่งการนับว่า "ผู้เริ่มวิปัสสนา" Athassa āraddhavipassakassa kulaputtassa obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikantīti dasa vipassanupakkilesā uppajjanti. Ettha obhāso nāma vipassanakkhaṇe ñāṇassa balavattā lohitaṃ sannisīdati, tena ca cittobhāso nibbattati. Taṃ disvā akusalo yogī ‘‘maggo me patto’’ti tameva obhāsaṃ assādeti. Ñāṇampi vipassanāñāṇameva. Taṃ saṅkhāre sammasantassa suddhaṃ pasannaṃ hutvā pavattati. Taṃ disvā pubbe viya ‘‘maggo’’ti assādeti. Pītipi vipassanāpīti eva. Tassa hi tasmiṃ khaṇe pañcavidhā pīti uppajjati. Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tasmiṃ samaye neva kāyacittānaṃ daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññatā, na vaṅkatā hoti. Sukhampi vipassanāsukhameva. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati. ลำดับนั้น วิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ประการ คือ โอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุข อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกันติ ย่อมเกิดขึ้นแก่กุลบุตรผู้เริ่มวิปัสสนานั้น ในบรรดาอุปกิเลสเหล่านั้น โอภาส คือ เมื่อญาณมีกำลังในขณะแห่งวิปัสสนา โลหิตย่อมใสสะอาด ด้วยเหตุนั้น จิตโอภาสจึงเกิดขึ้น เมื่อโยคีผู้ไม่ฉลาดเห็นโอภาสนั้นแล้ว ย่อมลิ้มรสโอภาสนั้นเองว่า "เราได้บรรลุมรรคแล้ว" ญาณก็คือวิปัสสนาญาณนั่นเอง ญาณนั้นย่อมเป็นไปโดยบริสุทธิ์ผ่องใสแก่ผู้พิจารณาสังขารทั้งหลาย เมื่อโยคีเห็นญาณนั้นแล้ว ย่อมลิ้มรสว่า "มรรค" เหมือนที่เคยลิ้มรสมาก่อน ปีติก็คือวิปัสสนาปีตินั่นเอง เพราะปีติ ๕ อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีนั้นในขณะนั้น ปัสสัทธิคือวิปัสสนาปัสสัทธิ ในขณะนั้น ความกระวนกระวายของกายและจิตก็ไม่มี ความหนักก็ไม่มี ความกระด้างก็ไม่มี ความไม่ควรแก่การงานก็ไม่มี ความเจ็บป่วยก็ไม่มี ความคดโกงก็ไม่มี สุขก็คือวิปัสสนาสุขนั่นเอง เพราะสุขอันประณีตยิ่งย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีนั้นในขณะนั้น แผ่ซ่านไปทั่วสรรพางค์กาย Adhimokkho nāma vipassanakkhaṇe pavattā saddhā. Tasmiñhi khaṇe cittacetasikānaṃ ativiya pasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati. Paggaho nāma vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ. Tasmiñhi khaṇe asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati. Upaṭṭhānanti vipassanāsampayuttā sati. Tasmiñhi khaṇe supaṭṭhitā sati uppajjati. Upekkhā duvidhā vipassanāvajjanavasena. Tasmiñhi khaṇe sabbasaṅkhāragahaṇe majjhattabhūtaṃ vipassanupekkhāsaṅkhātaṃ ñāṇaṃ balavantaṃ hutvā uppajjati manodvārāvajjanupekkhā ca. Sā ca taṃ taṃ [Pg.98] ṭhānaṃ āvajjantassa sūrā tikhiṇā hutvā vahati. Nikantīti vipassanānikanti. Obhāsādīsu hi ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Ettha obhāsādayo kilesavatthutāya ‘‘upakkilesā’’ti vuttā na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva kilesavatthu ca. อธิโมกข์ คือ ศรัทธาที่เกิดขึ้นในขณะแห่งวิปัสสนา เพราะในขณะนั้น ศรัทธาอันมีกำลังยิ่ง ซึ่งเป็นสภาพผ่องใสยิ่งของจิตและเจตสิก ย่อมเกิดขึ้น ปัคคาหะ คือ วิริยะที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา เพราะในขณะนั้น วิริยะที่ไม่ย่อหย่อน ไม่ตึงเกินไป และประคองไว้ดีแล้ว ย่อมเกิดขึ้น อุปัฏฐาน คือ สติที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา เพราะในขณะนั้น สติที่ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมเกิดขึ้น อุเบกขามี ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาและอาวัชชนะ เพราะในขณะนั้น ญาณอันเป็นอุเบกขาในวิปัสสนา ซึ่งเป็นสภาพเป็นกลางในการยึดถือสังขารทั้งปวง ย่อมเกิดขึ้นอย่างมีกำลัง และมโนทวาราวัชชนูเบกขาก็เกิดขึ้น อุเบกขานั้นย่อมเป็นไปอย่างแกล้วกล้าและคมกล้าแก่ผู้ที่คำนึงถึงอารมณ์นั้นๆ นิกันติ คือ วิปัสสนานิกันติ เพราะนิกันติอันละเอียดอ่อน มีอาการสงบ ย่อมเกิดขึ้นโดยการทำความอาลัยในโอภาสเป็นต้น ในที่นี้ โอภาสเป็นต้นถูกเรียกว่า "อุปกิเลส" เพราะเป็นวัตถุแห่งกิเลส ไม่ใช่เพราะเป็นอกุศล ส่วนนิกันตินั้นเป็นทั้งอุปกิเลสและวัตถุแห่งกิเลส Paṇḍito pana bhikkhu obhāsādīsu uppannesu vikkhepaṃ agacchanto ‘‘obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ ‘‘ayaṃ maggo, ayaṃ na maggo’’ti ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti vuccati. Ito paṭṭhāya aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ vasena sikhāpattavipassanāñāṇaṃ navamañca saccānulomikaṃ ñāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma hoti. Udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni nāma. Navamaṃ saccānulomikaṃ ñāṇanti anulomassetaṃ nāmaṃ. แต่ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว ไม่ถึงความวอกแวก ย่อมกำหนดมรรคและอมรรคว่า "ธรรมมีโอภาสเป็นต้นไม่ใช่ทาง แต่วิปัสสนาญาณที่พ้นจากอุปกิเลสและดำเนินไปตามวิถีต่างหากเป็นทาง" ญาณที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการรู้ว่า "นี่คือมรรค นี่ไม่ใช่มรรค" อย่างนี้ของภิกษุนั้น เรียกว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ นับจากนี้ไป วิปัสสนาญาณที่ถึงยอดโดยอาศัยวิปัสสนาญาณ ๘ อย่าง และญาณที่ ๙ คือ สัจจานุโลมิกญาณ นี้ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ญาณ ๘ อย่างเหล่านี้คือ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ และสังขารุเปกขาญาณ ญาณที่ ๙ คือ สัจจานุโลมิกญาณ นั้นเป็นชื่อของอนุโลมญาณ Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃkatvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo. Udayabbayaṃ passantassa hi aniccalakkhaṇaṃ yathābhūtaṃ upaṭṭhāti, udayabbayapaṭipīḷanaṃ passato dukkhalakkhaṇañca, ‘‘dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā’’ti (saṃ. ni. 1.171; kathā. 233) passato anattalakkhaṇañca. เพราะฉะนั้น ผู้ที่ปรารถนาจะให้สำเร็จญาณนั้น พึงประกอบความเพียรในญาณเหล่านี้ โดยมีอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลสเป็นเบื้องต้น เพราะเมื่อผู้พิจารณาเห็นความเกิดและความดับอยู่ อนิจจลักษณะย่อมปรากฏตามความเป็นจริง เมื่อพิจารณาเห็นความบีบคั้นของความเกิดและความดับอยู่ ทุกขลักษณะย่อมปรากฏ และเมื่อพิจารณาเห็นว่า "ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์เท่านั้นย่อมตั้งอยู่และดับไป" (สํ. ส. ๑.๑๗๑; กถา. ๒๓๓) อนัตตลักษณะย่อมปรากฏ Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattā anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā. Aññathattaṃ nāma jarā. Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ, hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro. ‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhaṃ paṭipīḷanato. Abhiṇhaṃ paṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. ‘‘Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15-16) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato. Avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ. Imāni tīṇipi lakkhaṇāni udayabbayaṃ passantasseva ārammaṇāni honti. ในที่นี้ พึงทราบการจำแนกดังนี้ว่า อนิจจะ อนิจจลักษณะ ทุกข์ ทุกขลักษณะ อนัตตา อนัตตลักษณะ ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น อนิจจะคือขันธ์ ๕ เพราะเหตุไร? เพราะมีความเกิดขึ้น ความเสื่อม และความแปรปรวนเป็นอื่น หรือเพราะมีแล้วก็ไม่มี ความแปรปรวนเป็นอื่นนั้นคือชรา ความเกิดขึ้น ความเสื่อม และความแปรปรวนเป็นอื่น เป็นอนิจจลักษณะ หรืออาการที่แปรไปซึ่งเรียกว่ามีแล้วก็ไม่มี ด้วยบทว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์" (สํ. ส. ๓.๑๕-๑๖) ขันธ์ ๕ นั้นเองเป็นทุกข์ เพราะเหตุไร? เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ อาการที่ถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ เป็นทุกขลักษณะ ด้วยบทว่า "สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา" (สํ. ส. ๓.๑๕-๑๖) ขันธ์ ๕ นั้นเองเป็นอนัตตา เพราะเหตุไร? เพราะไม่อยู่ในอำนาจ อาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ เป็นอนัตตลักษณะ ลักษณะทั้ง ๓ เหล่านี้ ย่อมเป็นอารมณ์แก่ผู้ที่พิจารณาเห็นความเกิดและความดับเท่านั้น Punapi [Pg.99] so rūpārūpadhamme ‘‘evaṃ aniccā’’tiādinā vipassati, tassa saṅkhārā lahuṃ lahuṃ āpāthaṃ āgacchanti, tato uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā ārammaṇaṃ akatvā tesaṃ khayavayanirodhe eva sati santiṭṭhati, idaṃ bhaṅgañāṇaṃ nāma. Imassa uppādato paṭṭhāya ayaṃ yogī ‘‘yathā ime saṅkhārā bhijjanti nirujjhanti, evaṃ atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi bhijjissatī’’ti nirodhameva passanto tiṭṭhati. Tassa bhaṅgānupassanāñāṇaṃ āsevantassa bahulīkarontassa sabbabhavayoni gatiṭṭhiti sattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā jalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Etaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma. อีกทั้งโยคีนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปและอรูปธรรมทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นอย่างนี้ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏแก่โยคีนั้นอย่างรวดเร็ว จากนั้น โยคีนั้นย่อมตั้งมั่นอยู่เฉพาะในความสิ้นไป ความเสื่อมไป และความดับไปของสังขารเหล่านั้น โดยไม่ทำความเกิด ความตั้งอยู่ ความเป็นไป หรือนิมิตเป็นอารมณ์ นี้ชื่อว่าภังคญาณ นับตั้งแต่ภังคญาณนี้เกิดขึ้น โยคีนี้ย่อมตั้งอยู่โดยเห็นแต่ความดับไปเท่านั้นว่า "สังขารเหล่านี้ย่อมแตกดับไปฉันใด สังขารที่ล่วงไปแล้วในอดีตก็แตกดับไปแล้วฉันนั้น สังขารในอนาคตก็จักแตกดับไปฉันนั้น" เมื่อโยคีนั้นเสพและทำให้มากซึ่งภังคานุปัสสนาญาณ สังขารทั้งหลายที่จำแนกอยู่ในภพ โยนิ คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมปรากฏเป็นภัยใหญ่อุปมาเหมือนหลุมถ่านเพลิงที่ลุกโชนเป็นต้น นี้ชื่อว่าภยตูปัฏฐานญาณ Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa sabbe bhavādayo ādittaaṅgāraṃ viya samussitakhaggo viya paccatthiko appaṭisaraṇā sādīnavā hutvā upaṭṭhahanti. Idaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nāma. Tassa evaṃ saṅkhāre ādīnavato passantassa bhavādīsupi saṅkhārānaṃ ādīnavattā saṅkhāresu ukkaṇṭhanā anabhirati uppajjati, idaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ nāma. เมื่อโยคีนั้นเสพภยตูปัฏฐานญาณนั้น ภพเป็นต้นทั้งปวงย่อมปรากฏเป็นโทษ มีภัย ไม่มีที่พึ่งพิง อุปมาเหมือนถ่านเพลิงที่ลุกโชน เหมือนข้าศึกผู้เงื้อดาบขึ้น นี้ชื่อว่าอาทีนวานุปัสสนาญาณ เมื่อโยคีนั้นเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นโทษอย่างนี้ ความระอาและความไม่ยินดีในสังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น เพราะสังขารทั้งหลายในภพเป็นต้นก็มีโทษ นี้ชื่อว่านิพพิทานุปัสสนาญาณ Sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ukkaṇṭhantassa tasmā saṅkhāragatā muñcitukāmatā nissaritukāmatā hoti. Idaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma. Puna tasmā saṅkhāragatā muñcituṃ pana te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā tīraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma. เมื่อโยคีนั้นเบื่อหน่ายและระอาในสังขารทั้งปวง ความใคร่จะพ้นไป ความใคร่จะออกไปจากสังขารเหล่านั้นย่อมมี นี้ชื่อว่ามุญจิตุกัมยตาญาณ อีกทั้ง เพื่อจะพ้นไปจากสังขารเหล่านั้น โยคีนั้นย่อมพิจารณาสังขารเหล่านั้นนั่นเอง โดยยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ นี้ชื่อว่าปฏิสังขานุปัสสนาญาณ So evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto tesu anattalakkhaṇassa sudiṭṭhattā ‘‘attā’’ti vā ‘‘attaniya’’nti vā agaṇhanto saṅkhāresu bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto, ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā na gaṇhāti, tīsu bhavesu upekkhako, idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma. โยคีนั้นเมื่อกำหนดรู้สังขารทั้งหลายโดยยกไตรลักษณ์ขึ้นอย่างนี้ เพราะเห็นลักษณะอนัตตาในสังขารเหล่านั้นอย่างชัดเจน จึงไม่ยึดถือว่า "อัตตา" หรือ "อัตตานิยะ" ละความกลัวและความยินดีในสังขารทั้งหลายได้ ย่อมเป็นผู้เฉยเมย เป็นกลางในสังขารทั้งหลาย ไม่ยึดถือว่า "เรา" หรือ "ของเรา" เป็นผู้วางเฉยในภพทั้งสาม นี้ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ Taṃ panesa ce santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbasaṅkhārapavattaṃ vissajjetvā nibbānaninnaṃ pakkhandaṃ hoti. No ce nibbānaṃ santato passati, punappunaṃ ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vā ‘‘anattā’’ti vā tividhānupassanāvasena saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati. Evaṃ tiṭṭhamānañca etaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati. Tisso hi anupassanā ‘‘tīṇi vimokkhamukhānī’’ti vuccanti. Evaṃ aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, dukkhato manasikaronto passaddhibahulo [Pg.100] appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, anattato manasikaronto vedabahulo suññataṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. แต่ถ้าโยคีนั้นเห็นพระนิพพานอันเป็นบทอันสงบโดยความเป็นของสงบแล้ว ย่อมละการเป็นไปแห่งสังขารทั้งปวง และแล่นไปสู่พระนิพพาน แต่ถ้าไม่เห็นพระนิพพานโดยความเป็นของสงบแล้ว ย่อมเป็นไปโดยมีสังขารเป็นอารมณ์เท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๓ อย่าง คือ "ไม่เที่ยง" บ้าง "เป็นทุกข์" บ้าง "เป็นอนัตตา" บ้าง ซ้ำแล้วซ้ำเล่า เมื่อเป็นไปอย่างนี้ ย่อมถึงความเป็นหัวข้อแห่งวิโมกข์ ๓ ประการ เพราะอนุปัสสนา ๓ อย่างนั้นแล เรียกว่า "หัวข้อแห่งวิโมกข์ ๓ ประการ" เมื่อมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมเป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ได้อนิมิตตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมเป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ได้อัปปณิหิตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมเป็นผู้มากด้วยญาณ (เวทะ) ได้สุญญตวิโมกข์ Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto, kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito, suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo. ในที่นี้ อนิมิตตวิโมกข์ คือ อริยมรรคที่ดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยอาการที่ไม่มีนิมิต อริยมรรคนั้นชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะเกิดขึ้นในธาตุที่ไม่มีนิมิต และชื่อว่าวิโมกข์ เพราะหลุดพ้นจากกิเลส โดยนัยนี้แล อริยมรรคที่ดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยอาการที่ไม่มีความปรารถนา ชื่อว่าอัปปณิหิตะ และอริยมรรคที่ดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยอาการที่เป็นสุญญตะ ชื่อว่าสุญญตะ พึงทราบดังนี้ Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā hoti. Vuṭṭhānagāminivipassanāti etadeva. Assa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa ‘‘idāni maggo uppajjissatī’’ti saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati, bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya kathitanayeneva aniccādiākārena manasikaritvā uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tatheva manasikaroto paṭhamaṃ javanacittaṃ uppajjati. Yaṃ parikammanti vuccati, tadanantaraṃ tadeva dutiyajavanacittaṃ uppajjati. Yaṃ upacāranti vuccati, tadanantarampi tadeva uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ. Yaṃ anulomanti vuccati, idaṃ tesaṃ pāṭiekkaṃ nāma. วิปัสสนาของกุลบุตรผู้ได้สังขารุเปกขาญาณอย่างนี้ ย่อมถึงยอดแล้ว นี้แหละคือวุฏฐานคามินีวิปัสสนา เมื่อโยคีนั้นเสพสังขารุเปกขาญาณนั้น สังขารุเปกขาย่อมเกิดขึ้นอย่างคมกล้าขึ้น เมื่อโยคีนั้นพิจารณาสังขารทั้งหลายว่า "ไม่เที่ยง" บ้าง "เป็นทุกข์" บ้าง "เป็นอนัตตา" บ้าง ด้วยคิดว่า "บัดนี้ มรรคจักเกิดขึ้น" แล้วย่อมลงสู่ภวังค์ หลังจากภวังค์แล้ว มโนทวาราวัจจนจิตย่อมเกิดขึ้น โดยมนสิการด้วยอาการไม่เที่ยงเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในสังขารุเปกขาญาณนั่นเอง เมื่อมนสิการอย่างนั้น ชวนจิตดวงแรกย่อมเกิดขึ้น ซึ่งเรียกว่าปริกรรม หลังจากนั้น ชวนจิตดวงที่สองนั้นเองย่อมเกิดขึ้น ซึ่งเรียกว่าอุปจาระ หลังจากนั้น ชวนจิตดวงที่สามนั้นเองย่อมเกิดขึ้น ซึ่งเรียกว่าอนุโลม นี้เป็นชื่อเฉพาะของจิตเหล่านั้น Avisesena pana tividhampetaṃ ‘‘āsevana’’ntipi ‘‘parikamma’’ntipi ‘‘upacāra’’ntipi ‘‘anuloma’’ntipi vuccati. Idaṃ pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti, nippariyāyena pana gotrabhuñāṇameva vipassanāya pariyosānanti vuccati. Tato paraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamasamannāhārabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ pana ñāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhiñca ñāṇadassanavisuddhiñca na bhajati. Antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhī’’ti vā ‘‘vipassanā’’ti vā saṅkhaṃ gacchati. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gotrabhuñāṇe niruddhe tena dinnasaññāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā diṭṭhisaṃyojanaṃ [Pg.101] sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojananti tīṇi saṃyojanāni viddhaṃsento sotāpattimaggo uppajjati, tadanantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ, phalapariyosāne panassa uppannabhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘me ayaṃ ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhakilese paccavekkhati. Avasāne ca ‘‘ayaṃ dhammo mayā paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Tathā sakadāgāmianāgāmiphalāvasāne. Arahattaphalāvasāne avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsatipaccavekkhaṇāni honti. โดยไม่แปลกกัน แม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ เรียกว่า "อาเสวนะ" บ้าง "ปริกรรม" บ้าง "อุปจาระ" บ้าง "อนุโลม" บ้าง. แต่อนุโลมญาณนี้เป็นที่สุดแห่งวิปัสสนาอันเป็นไปเพื่อการออก (จากสังขาร) ที่มีสังขารเป็นอารมณ์, แต่โดยนิปปริยาย โคตรภูญาณนั่นแหละชื่อว่าเป็นที่สุดแห่งวิปัสสนา. หลังจากนั้น โคตรภูญาณอันทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ก้าวล่วงโคตรปุถุชน ก้าวเข้าสู่โคตรอริยะ เป็นความใส่ใจครั้งแรกในนิพพานารมณ์ ไม่กลับมาอีก ก็เกิดขึ้น. แต่ญาณนี้ไม่จัดเข้าในปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิและญาณทัสสนวิสุทธิ. ในระหว่างนั้น ย่อมเป็นอโวหาริก. เพราะตกอยู่ในกระแสวิปัสสนา จึงถึงซึ่งการนับว่า "ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ" บ้าง "วิปัสสนา" บ้าง. เมื่อโคตรภูญาณดับไปแล้ว โดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ด้วยสัญญาที่โคตรภูญาณนั้นให้ไว้ ก็มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ทำลายสังโยชน์ ๓ คือ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ วิจิกิจาสังโยชน์ โสดาปัตติมรรคก็เกิดขึ้น, หลังจากนั้น ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวง อันเป็นวิบากของมรรคนั้น ก็เกิดขึ้น เพราะโลกุตตรกุศลมีวิบากเกิดในลำดับ, เมื่อผลจิตสิ้นสุดลง มโนทวาราวัจจนจิตก็เกิดขึ้น เพื่อพิจารณาโดยตัดภวังค์ที่เกิดขึ้นแล้ว. พระอริยสาวกนั้นย่อมพิจารณามรรคว่า "เรามาด้วยมรรคนี้หนอ". หลังจากนั้น ย่อมพิจารณาผลว่า "เราได้อานิสงส์นี้แล้ว". หลังจากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วว่า "กิเลสเหล่านี้ชื่อว่าเราละได้แล้ว". หลังจากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ อันเป็นกิเลสที่มรรคเบื้องบน ๓ จะพึงละได้ว่า "กิเลสเหล่านี้ชื่อว่ายังเหลืออยู่". และในที่สุด ย่อมพิจารณาอมตนิพพานว่า "ธรรมนี้เราได้แทงตลอดแล้ว". ด้วยประการฉะนี้ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันย่อมมีการพิจารณา ๕ อย่าง. ในการสิ้นสุดแห่งสกทาคามิผลและอนาคามิผลก็เช่นเดียวกัน. แต่ในการสิ้นสุดแห่งอรหัตตผล ย่อมไม่มีการพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่. ด้วยประการฉะนี้ การพิจารณาทั้งหมดจึงมี ๑๙ อย่าง. Evaṃ paccavekkhitvā so yogāvacaro tasmiṃyeva āsane nisinno vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvaṃ karonto dutiyamaggaṃ pāpuṇāti, tadanantaraṃ vuttanayeneva phalañca. Tato vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānaṃ karonto tatiyamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Tato tasmiṃyevāsane vuttanayena vipassitvā rūparāgārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ anavasesappahānaṃ karonto catutthamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Ettāvatā cesa hoti arahā mahākhīṇāsavo paccekabuddho. Iti imesu catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma. เมื่อโยคาวจรนั้นพิจารณาแล้วอย่างนี้ นั่งอยู่ในอาสนะนั้นนั่นเอง เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ทำให้กามราคะและพยาบาทเบาบางลง ย่อมบรรลุมรรคที่สอง, หลังจากนั้นก็บรรลุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. หลังจากนั้น เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ทำให้กามราคะและพยาบาทสิ้นไปโดยไม่เหลือ ย่อมบรรลุมรรคที่สาม, และบรรลุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. หลังจากนั้น นั่งอยู่ในอาสนะนั้นนั่นเอง เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ทำให้รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา สิ้นไปโดยไม่เหลือ ย่อมบรรลุมรรคที่สี่, และบรรลุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นย่อมเป็นพระอรหันต์ผู้มีอาสวะสิ้นแล้วผู้ยิ่งใหญ่. ด้วยประการฉะนี้ ญาณในมรรคทั้งสี่นี้ ชื่อว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ. Ettāvatā ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’nti etena pātimokkhasaṃvarādisīlassa vuttattā sīlavisuddhi. ‘‘Na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti etena paṭighānunayavivajjanavasena mettādīnaṃ vuttattā cittavisuddhi. ‘‘Eko care khaggavisāṇakappo’’ti iminā pana nāmarūpapariggahādīnaṃ vuttattā diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti satta visuddhiyo vuttā honti. Ayamettha mukhamattanidassanaṃ, vitthāraṃ pana icchantena [Pg.102] visuddhimaggaṃ (visuddhi. 2.662, 678, 692, 737, 806 ādayo) oloketvā gahetabbaṃ. Ettāvatā ceso paccekabuddho – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ศีลวิสุทธิก็เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะศีลมีปาติโมกขสังวรเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทว่า "วางทัณฑะในสัตว์ทั้งปวง ไม่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ตัวใดตัวหนึ่ง". จิตตวิสุทธิก็เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะเมตตาเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ไม่พึงปรารถนาบุตร จะกล่าวไปไยถึงสหาย" โดยนัยแห่งการละเว้นปฏิฆะและอนุนัย. แต่ด้วยบทว่า "พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจเขาโค" นี้ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ รวมเป็นวิสุทธิ ๗ อย่าง ก็เป็นอันกล่าวแล้ว เพราะการกำหนดนามรูปเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทนี้. นี้เป็นเพียงการแสดงโดยย่อในที่นี้, ส่วนผู้ที่ต้องการความพิสดาร พึงดูและถือเอาจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.662, 678, 692, 737, 806 เป็นต้น). ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น – ‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena; Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) – เป็นผู้ไม่มีปฏิฆะในทิศทั้งสี่ ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่สะทกสะท้าน พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจเขาโค. (สุ. นิ. 42; จูฬนิ. ขัคควิสาณสูตรนิทเทส 128) – Pasaṃsiyādibhāvaṃ āpajjitvā gandhamādanapabbataṃ upasobhayamāno vihāsinti evaṃ sabbattha. ถึงความเป็นผู้ควรสรรเสริญเป็นต้น ประดับประดาภูเขาคันธมาทน์อยู่ ฉะนี้ในที่ทั้งปวง. Paṭhamagāthāniddesavaṇṇanā. การพรรณนาเนื้อความแห่งนิทเทสของคาถาที่หนึ่ง. 122. Dutiye saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassanasavanakāyasamullapanasambhogavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpīgāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsiṃ daharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālakatā kuṭumbiyadhītā tassā nivāsanacoḷakkhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpāya vatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti hadayaṃ phāletvā kālakato so eva ca daharo nidassanaṃ. ๑๒๒. ในบทที่สอง คำว่า "ผู้เกิดความคลุกคลี" (saṃsaggajātassa) หมายถึง ผู้มีความคลุกคลีเกิดขึ้นแล้ว. ในที่นั้น ความคลุกคลี (saṃsagga) มี ๕ อย่าง คือ โดยการเห็น การได้ยิน การสัมผัสทางกาย การพูดคุย และการร่วมบริโภค. ในที่นั้น ราคะที่เกิดขึ้นโดยทางจักขุวิญญาณวิถีเพราะเห็นกันและกัน ชื่อว่า ทัสสนสังคคะ (dassanasaṃsaggo). ในที่นั้น ธิดาของคฤหบดี (kuṭumbiyadhītā) ผู้มีใจปฏิพัทธ์ในภิกษุหนุ่มผู้อยู่ในกัลยาณวิหาร (Kalyāṇavihāra) ผู้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านกาฬทีฆวาปี (Kāḷadīghavāpīgāma) ในเกาะสีหล (Sīhaḷadīpa) เห็นภิกษุหนุ่มนั้นแล้ว ไม่สามารถได้ภิกษุหนุ่มนั้นด้วยอุบายใดๆ ก็ตายไป, ภิกษุหนุ่มนั้นเห็นชิ้นผ้าที่นุ่งห่ม (nivāsanacoḷakkhaṇḍa) ของนางแล้ว คิดว่า "เราไม่ได้อยู่ร่วมกับหญิงผู้ครองผ้าเช่นนี้หนอ" ก็หัวใจแตกตายไปนั่นเอง เป็นตัวอย่าง. Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā nhāyitvā mālaṃ sīse āropetvā uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā kāmarāgena jhānā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ. ส่วนราคะที่เกิดขึ้นโดยทางโสตวิญญาณวิถี เพราะได้ยินความสมบูรณ์แห่งรูปเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าวถึง หรือตนเองได้ยินเสียงหัวเราะ เสียงพูด และเสียงร้องเพลง ชื่อว่า สวนสังคคะ (savanasaṃsaggo). ในที่นั้น ภิกษุหนุ่มชื่อติสสะ (Tissa) ผู้อยู่ในถ้ำปัญจัคคฬะ (Pañcaggaḷaleṇa) ผู้เหาะไปในอากาศ ได้ยินเสียงธิดาของช่างเหล็ก (kammāra) ผู้อยู่ในหมู่บ้านเชิงเขา (Girigāma) ผู้ไปกับหญิงสาว ๕ คน อาบน้ำในสระบัว (Padumassara) สวมมาลัยบนศีรษะ และร้องเพลงด้วยเสียงอันดังแล้ว ก็เสื่อมจากฌานด้วยกามราคะ ถึงความพินาศฉิบหาย เป็นตัวอย่าง. Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati, tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno tassa ca daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi, [Pg.103] te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgisu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva addasaṃsūti. ความกำหนัดที่เกิดขึ้นด้วยการลูบคลำอวัยวะซึ่งกันและกัน ชื่อว่า กายสังคคะ (kāyasaṃsaggo). ภิกษุหนุ่มผู้สวดธรรม (dhammagāyana) เป็นตัวอย่างในเรื่องนี้. ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งแสดงธรรมอยู่ในมหาวิหาร (Mahāvihāra) เมื่อมหาชนมาถึง แม้พระราชาพร้อมด้วยฝ่ายใน (antepura) ก็เสด็จมาด้วย. แต่นั้น ความกำหนัดอันแรงกล้าก็เกิดขึ้นแก่พระราชธิดาเพราะอาศัยรูปและเสียงของภิกษุนั้น และเกิดขึ้นแก่ภิกษุหนุ่มนั้นด้วย. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ทรงกำหนดรู้แล้วจึงให้ล้อมด้วยม่าน (sāṇipākāra) พวกเขาก็ลูบคลำซึ่งกันและกันแล้วกอดกัน. ครั้นเมื่อเปิดม่านออกแล้ว ทอดพระเนตรเห็นว่าทั้งสองคนนั้นตายแล้วนั่นเอง. Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi ca etesu maricavaṭṭivihāre bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricavaṭṭimahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa sattavassikasaṅghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi, te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadāni vītikkamitvā pārājikā ahesunti. ส่วนความกำหนัดที่เกิดขึ้นด้วยการพูดจาปราศรัยซึ่งกันและกัน ชื่อว่า สมุลลปนสังคคะ (samullapanasaṃsaggo). ความกำหนัดที่เกิดขึ้นด้วยการใช้สอยร่วมกับภิกษุและภิกษุณี ชื่อว่า สัมโภคสังคคะ (sambhogasaṃsaggo). ในสังคคะทั้งสองนี้ ภิกษุและภิกษุณีในมาริจวัฏฏีวิหาร (Maricavaṭṭivihāra) เป็นตัวอย่าง. ได้ยินว่า ในงานฉลองมาริจวัฏฏีมหาวิหาร พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราช (Duṭṭhagāmaṇi Abhaya) ทรงจัดมหาทานแล้วอังคาสสงฆ์ทั้งสองฝ่าย. ในที่นั้น เมื่อข้าวต้มร้อนถูกถวายแล้ว สามเณรีผู้บวชใหม่ได้ให้ปลอกงา (dantavalaya) แก่สามเณรผู้บวชใหม่วัย ๗ ขวบผู้ไม่มีที่รอง (anādhāra) แล้วได้พูดจาปราศรัยกัน. ทั้งสองนั้นเมื่ออุปสมบทแล้ว มีพรรษา ๖๐ ได้ไปสู่ฝั่งโน้น (paratīra) ได้ความจำเก่าด้วยการพูดจาปราศรัยซึ่งกันและกัน เกิดความรักใคร่ในทันทีนั้น ได้ล่วงละเมิดสิกขาบทแล้วเป็นปาราชิกไป. Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavanti snehā, purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ dukkhamidaṃ pahoti nibbattati bhavati jāyati. Apare pana ‘‘ārammaṇe cittavosaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho snehadukkhanti. เมื่อความคลุกคลี ๕ อย่างอย่างนี้ ความรักใคร่ (sneha) ย่อมมีแก่ผู้มีความคลุกคลีเกิดขึ้นแล้วด้วยความคลุกคลีอย่างใดอย่างหนึ่ง ความกำหนัดอันแรงกล้าก็เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือราคะในกาลก่อน. แต่นั้น ทุกข์นี้อันเนื่องด้วยความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น คือทุกข์มีโสกะและปริเทวะเป็นต้นหลายประการ อันเป็นไปในปัจจุบันและสัมปรายภพ ย่อมเกิดขึ้น ย่อมบังเกิด ย่อมมี ย่อมเป็นไปตามความรักใคร่นั้น. ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "การปล่อยจิตไปในอารมณ์ ชื่อว่า ความคลุกคลี". แต่นั้น ความรักใคร่ก็เป็นทุกข์เพราะความรักใคร่. Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekasambodhiṃ adhigato’’ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kattabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti. Ettha ca yaṃ taṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ, tadeva sandhāya ‘‘ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti, evaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti evampi abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva udānavasena vuttoti veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.36). พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นตรัสจำแนกเนื้อความแห่งคาถาครึ่งบทนี้อย่างนี้แล้ว ได้ตรัสว่า "เรานั้นเมื่อขุดรากแห่งทุกข์นั้น คือทุกข์มีโสกะเป็นต้นอันเนื่องด้วยความรักใคร่ที่เกิดขึ้นนี้ ได้บรรลุพระปัจเจกสัมโพธิ (paccekasambodhi) แล้ว". เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว อำมาตย์ (amacca) เหล่านั้นได้กราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้พวกข้าพเจ้าควรทำอะไร?" แต่นั้น พระองค์ได้ตรัสว่า "ท่านทั้งหลายหรือชนเหล่าอื่น ผู้ใดปรารถนาจะพ้นจากทุกข์นี้ ผู้นั้นทั้งหมดพึงเห็นโทษที่เกิดจากความรักใคร่แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจหนอแรด (khaggavisāṇakappa)". ในที่นี้ พึงทราบว่า คำว่า "ทุกข์นี้อันเนื่องด้วยความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น" ที่กล่าวไว้นั้น มุ่งหมายถึงคำว่า "พึงเห็นโทษที่เกิดจากความรักใคร่" นี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความรักใคร่ย่อมมีแก่ผู้มีความคลุกคลีเกิดขึ้นแล้วด้วยความคลุกคลีที่กล่าวมาแล้ว ทุกข์นี้อันเนื่องด้วยความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น เราผู้เห็นโทษที่เกิดจากความรักใคร่ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ได้บรรลุแล้ว ดังนี้ พึงเชื่อมโยงกันอย่างนี้ และบาทที่ ๔ พึงทราบว่ากล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอุทานตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. หลังจากนั้นทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนั่นเอง (สุ. นิ. อรรถกถา 1.36). Niddese [Pg.104] anuppādetīti rūpasmiṃ anubyañjanaṃ disvā allīyati. Anubandhatīti rūpasmiṃ snehavasena bandhati. Bhavantīti honti. Jāyantīti uppajjanti. Nibbattantīti vattanti. Pātubhavantīti pākaṭā honti. Sambhavanti sañjāyanti abhinibbattantīti tīṇi upasaggena vaḍḍhitāni. Ito paraṃ aṭṭhakavagge (mahāni. 1 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ. ในนิเทศ คำว่า "ย่อมไม่ให้เกิดขึ้น" (anuppādeti) คือ ย่อมติดใจเมื่อเห็นอนุพยัญชนะ (anubyañjana) ในรูป. คำว่า "ย่อมผูกพัน" (anubandhati) คือ ย่อมผูกพันในรูปด้วยอำนาจแห่งความรักใคร่. คำว่า "ย่อมมี" (bhavanti) คือ ย่อมเป็น. คำว่า "ย่อมเกิด" (jāyanti) คือ ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า "ย่อมบังเกิด" (nibbattanti) คือ ย่อมเป็นไป. คำว่า "ย่อมปรากฏ" (pātubhavanti) คือ ย่อมเป็นที่ประจักษ์. คำว่า "สัมภวันติ สัญชายันติ อภินิพพัตตันติ" ทั้ง ๓ นี้ เป็นคำที่ขยายด้วยอุปสรรค. หลังจากนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอัฏฐกวรรค (Aṭṭhakavagga) (มหานิเทศ ๑ เป็นต้น) นั่นเอง. Dutiyagāthāniddesavaṇṇanā. คำอธิบายนิเทศคาถาที่ ๒. 123. Tatiye mettāyanavasena mittā. Suhadabhāvena suhajjā. Keci hi ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca. Te duvidhā honti agāriyā ca anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti upakārā samānasukhadukkhā anukampakāti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino. Evaṃ te catūhi catūhi aṅgehi samannāgatā honti. ๑๒๓. ในคาถาที่ ๓ คำว่า มิตร (mitta) คือ ผู้เป็นมิตรด้วยอำนาจแห่งความเมตตา. คำว่า สหาย (suhajja) คือ ผู้มีใจดี. แท้จริง บางคนเป็นมิตรด้วยความปรารถนาประโยชน์โดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ใช่สหาย. บางคนเป็นสหายด้วยการทำให้ใจเป็นสุขในการไป การมา การยืน การนั่ง และการพูดจาปราศรัยเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่มิตร. บางคนเป็นทั้งสหายและมิตรด้วยอำนาจทั้งสองอย่างนั้น. มิตรและสหายเหล่านั้นมี ๒ ประเภท คือ คฤหัสถ์ (agāriya) และบรรพชิต (anagāriya). ในบรรดาคฤหัสถ์นั้น มี ๓ ประเภท คือ มิตรมีอุปการะ มิตรมีสุขและทุกข์เสมอกัน มิตรผู้มีความเอ็นดู. ส่วนบรรพชิตโดยเฉพาะคือ มิตรผู้บอกประโยชน์ (atthakkhāyī). มิตรเหล่านั้นย่อมประกอบด้วยองค์อย่างละ ๔ ประการ. Yathāha – ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti (dī. ni. 3.261). “ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้มีอุปการะ พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมรักษามิตรผู้ประมาท ย่อมรักษาทรัพย์สมบัติของมิตรผู้ประมาท ย่อมเป็นที่พึ่งในคราวมีภัย ย่อมให้ทรัพย์เป็นสองเท่าในเมื่อมีกิจที่จำเป็นเกิดขึ้น (ที. นิ. 3.261).” Tathā – อนึ่ง – ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti (dī. ni. 3.262). “ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้มีสุขและทุกข์เสมอกัน พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมบอกความลับของตนแก่เขา ย่อมปิดบังความลับของเขา ย่อมไม่ละทิ้งในคราวมีภัย แม้ชีวิตของตนก็สละให้เพื่อประโยชน์แก่เขา (ที. นิ. 3.262).” Tathā – อนึ่ง – ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati (dī. ni. 3.264). “ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้มีความเอ็นดู พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมไม่ยินดีในความเสื่อมของเขา ย่อมยินดีในความเจริญของเขา ย่อมห้ามผู้กล่าวโทษของเขา ย่อมสรรเสริญผู้กล่าวคุณของเขา (ที. นิ. 3.264).” Tathā [Pg.105] – อนึ่ง – ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263). “ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้บอกประโยชน์ พึงทราบว่าเป็นมิตรมีใจดีด้วยฐานะ ๔ ประการนี้แล คือ ย่อมห้ามจากความชั่ว ย่อมให้ตั้งอยู่ในความดี ย่อมให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ย่อมบอกทางสวรรค์ (ที. นิ. 3.263).” Tesu idha agāriyā adhippetā, atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje. Anukampamānoti anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo. ในบรรดามิตรเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอาคฤหัสถ์ แต่โดยอรรถแล้ว แม้ทั้งหมดก็ย่อมใช้ได้. มิตรและสหายเหล่านั้น. คำว่า อนุกัมปมาโน (anukampamāno) คือ อนุทยมาโน (anudayamāno) (ผู้เอ็นดู) คือผู้ปรารถนาจะนำความสุขมาให้ และปรารถนาจะนำความทุกข์ไปให้แก่บุคคลเหล่านั้น. Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, eso me gati, eso me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, ahaṃ tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto. คำว่า "หาเปติ อัตถัง" (ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม) คือ ประโยชน์ 3 อย่าง โดยเป็นประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง อีกทั้งประโยชน์ 3 อย่าง โดยเป็นประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม คือ ย่อมทำลายด้วยการทำให้ประโยชน์ที่ได้แล้วพินาศไป และด้วยการไม่ทำให้ประโยชน์ที่ยังไม่ได้เกิดขึ้น คำว่า "ปฏิพัทธจิตโต" (มีจิตผูกพัน) คือ แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในฐานะต่ำว่า "เราอยู่ไม่ได้ถ้าไม่มีผู้นี้ ผู้นี้เป็นที่พึ่งของเรา ผู้นี้เป็นที่ไปของเรา" อย่างนี้ ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในฐานะสูงว่า "คนเหล่านี้อยู่ไม่ได้ถ้าไม่มีเรา เราเป็นที่พึ่งของคนเหล่านี้ เราเป็นที่ไปของคนเหล่านี้" อย่างนี้ ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แต่ในที่นี้ พึงประสงค์ผู้มีจิตผูกพันอย่างนี้ Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāya bhaṇati. Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhippabhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. So idha adhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno’’ti. Sesaṃ pubbasadisamevāti veditabbaṃ. Niddese vattabbaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.37; apa. aṭṭha. 1.1.93-94). คำว่า "เอตัง ภยัง" (ภัยนี้) คือ ภัยแห่งการยังประโยชน์ให้เสื่อมนี้ ตรัสหมายถึงความเสื่อมแห่งสมาบัติของตน คำว่า "สันทโว" (ความคุ้นเคย) คือ ความคุ้นเคยมี 3 อย่าง โดยเป็นความคุ้นเคยด้วยตัณหา ด้วยทิฏฐิ และด้วยมิตร ในบรรดาความคุ้นเคยเหล่านั้น ตัณหาแม้มี 108 ประการ ก็เป็นตัณหาสันถวะ (ความคุ้นเคยด้วยตัณหา) ทิฏฐิแม้มี 62 ประการ ก็เป็นทิฏฐิสันถวะ (ความคุ้นเคยด้วยทิฏฐิ) ความเอ็นดูมิตรด้วยความเป็นผู้มีจิตผูกพัน เป็นมิตตสันถวะ (ความคุ้นเคยด้วยมิตร) ความคุ้นเคยนั้นพึงประสงค์ในที่นี้ เพราะความคุ้นเคยนั้น สมาบัติของท่านจึงเสื่อมไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ผู้เห็นภัยนี้ในความคุ้นเคย" พึงทราบว่าข้อที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ในนิเทศไม่มีข้อความที่จะกล่าวอีก (สุ. นิ. อรรถ. 1.37; อป. อรรถ. 1.1.93-94) Tatiyagāthāniddesavaṇṇanā. อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 3 124. Catutthe vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Va-kāro avadhāraṇattho, evakāro vā ayaṃ. Sandhivasenettha e-kāro naṭṭho. Tassa parapadena sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sneho[Pg.106]. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu ca dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā diṭṭhādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Imāyapi niddese atirekaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.38). ๑๒๔. ในคาถาที่ 4 คำว่า "วังโส" (ไม้ไผ่) คือ ไม้ไผ่ คำว่า "วิสาโล" (กว้างขวาง) คือ กว้างขวาง อักษร ว มีอรรถว่ากำหนด หรืออักษร ว นี้เป็น เอว ศัพท์ ในที่นี้ อักษร เอ ลบไปเพราะอำนาจสนธิ มีความสัมพันธ์กับบทหลัง เราจะประกอบบทนั้นในภายหลัง คำว่า "ยถา" (ฉันใด) คือ ในส่วนเปรียบเทียบ คำว่า "วิสัตโต" (พันพัว) คือ ติดอยู่ พัวพัน สอดประสาน คำว่า "ปุตเตสุ ทาเรสุ จ" (ในบุตรและภรรยา) คือ ในบุตร ธิดา และภรรยา คำว่า "ยา อเปกขา" (ความอาลัยใด) คือ ตัณหาใด สิเน่หาใด คำว่า "วังสกฬีโรว อสัชชมาโน" (ไม่ติดข้องเหมือนหน่อไม้ไผ่) คือ ไม่ติดข้องเหมือนหน่อไม้ไผ่ มีความหมายว่าอย่างไร? ไม้ไผ่ที่กว้างขวางย่อมพันพัวอยู่ฉันใด ความอาลัยใดมีอยู่ในบุตรและภรรยา ความอาลัยนั้นก็พันพัวอยู่เหมือนกัน เพราะตั้งอยู่ด้วยการสอดประสานวัตถุเหล่านั้น เราผู้มีความอาลัยด้วยความอาลัยนั้น พันพัวอยู่เหมือนไม้ไผ่ที่กว้างขวางอย่างนี้ เมื่อเห็นโทษแห่งความอาลัยนั้นแล้ว ตัดความอาลัยนั้นด้วยมรรคญาณ จึงไม่ติดข้องในรูปเป็นต้น หรือในทิฏฐิเป็นต้น หรือในลาภเป็นต้น หรือในกามภพเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ เหมือนหน่อไม้ไผ่นี้ แล้วบรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณ พึงทราบว่าข้อที่เหลือเป็นไปตามนัยก่อนหน้านี้ ในนิเทศนี้ก็ไม่มีข้อความเกินเลย (สุ. นิ. อรรถ. 1.38) Catutthagāthāniddesavaṇṇanā. อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 4 125. Pañcame migoti sabbesaṃ āraññikacatuppadānaṃ eva etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippeto. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘uyyānamhī’’ti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīsu yena kenaci abaddho. Etena vissaṭṭhacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti yena disābhāgena gantuṃ icchati, tena gocaratthaṃ gacchati. Tasmā tattha yattakaṃ icchati gantuṃ, tattakaṃ gacchati. Yaṃ icchati khādituṃ, taṃ khādatīti dīpeti. Viññū naroti paṇḍitapuriso. Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattabhāvaṃ. Pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno. Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca. Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi samannāgatā puggalā ca, tesaṃ bhāvaniddeso seritaṃ pekkhamānoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya. Kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāve ādīnavaṃ yenicchakagamane ānisaṃsaṃ disvā anukkamena samathavipassanāpāripūriṃ agamiṃ. Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi. Tasmā aññopi viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.39 ādayo). ๑๒๕. ในคาถาที่ 5 คำว่า "มิโค" (เนื้อ) นี้ เป็นคำเรียกสัตว์สี่เท้าที่อาศัยอยู่ในป่าทั้งหมด แต่ในที่นี้ พึงประสงค์เนื้อทราย คำว่า "อรัญญัมหิ" (ในป่า) คือ ป่าที่เหลือจากการเว้นหมู่บ้านและบริเวณใกล้หมู่บ้าน แต่ในที่นี้ พึงประสงค์อุทยาน เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า "ในอุทยาน" คำว่า "ยถา" (ฉันใด) คือ ในส่วนเปรียบเทียบ คำว่า "อพัทโธ" (ไม่ถูกผูก) คือ ไม่ถูกผูกด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น เครื่องผูกด้วยเชือกเป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงการประพฤติอย่างอิสระ คำว่า "เยนิฉกัง คัจฉติ โคจราย" (ย่อมไปเพื่อหากินตามที่ใจปรารถนา) คือ ย่อมไปเพื่อหากินในทิศทางใดที่ตนปรารถนาจะไป เพราะฉะนั้น ย่อมไปได้เท่าที่ปรารถนาจะไปในที่นั้น ย่อมแสดงว่า ย่อมกินสิ่งที่ปรารถนาจะกิน คำว่า "วิญญู นโร" (วิญญูชน) คือ บุรุษผู้เป็นบัณฑิต คำว่า "เสริตัง" (ความเป็นอิสระ) คือ การประพฤติตามใจตนเอง ความไม่ขึ้นต่อผู้อื่น คำว่า "เปกขมาโน" (ผู้พิจารณาเห็น) คือ ผู้พิจารณาเห็นด้วยปัญญาจักษุ อีกนัยหนึ่ง คือ ความเป็นอิสระแห่งธรรม และความเป็นอิสระแห่งบุคคล เพราะโลกุตรธรรมทั้งหลายเป็นอิสระ เพราะไม่ตกอยู่ในอำนาจของกิเลส และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้นก็เป็นอิสระ การแสดงภาวะของบุคคลเหล่านั้น คือ "เสริตัง เปกขมาโน" (ผู้พิจารณาเห็นความเป็นอิสระ) มีความหมายว่าอย่างไร? เนื้อในป่าไม่ถูกผูก ย่อมไปเพื่อหากินตามที่ใจปรารถนาฉันใด เมื่อใดหนอ เราจะตัดเครื่องผูกคือตัณหาแล้วไปอย่างนี้ได้หนอ เมื่อเราถูกพวกท่านห้อมล้อมอยู่ทั้งข้างนี้ข้างโน้น ถูกผูกไว้ ไม่สามารถไปตามที่ใจปรารถนาได้ เมื่อเห็นโทษในการไม่สามารถไปตามที่ใจปรารถนาได้นั้น และเห็นอานิสงส์ในการไปตามที่ใจปรารถนาได้นั้นแล้ว เราจึงได้บำเพ็ญสมถะและวิปัสสนาให้บริบูรณ์โดยลำดับ จากนั้น เราจึงบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ เพราะฉะนั้น วิญญูชนคนอื่นก็พึงพิจารณาเห็นความเป็นอิสระแล้วเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด (สุ. นิ. อรรถ. 1.39 เป็นต้น) Pañcamagāthāniddesavaṇṇanā. อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 5 126. Chaṭṭhe [Pg.107] ayaṃ piṇḍattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā apatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena bhabbapuggalavaseneva ca seritaṃ pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.39-42). ๑๒๖. ในคาถาที่ 6 นี้ มีเนื้อความโดยสรุปดังนี้ เมื่อบุคคลอยู่ในท่ามกลางสหาย ย่อมมีการเชื้อเชิญอย่างนั้นอย่างนี้ด้วยนัยมีอาทิว่า "ท่านจงฟังสิ่งนี้แก่เรา จงให้สิ่งนี้แก่เรา" ในการอยู่ซึ่งนับว่าเป็นการนอนกลางวัน ในที่ซึ่งนับว่าเป็นการบำรุงใหญ่ ในการไปซึ่งนับว่าเป็นการไปอุทยาน และในการจาริกซึ่งนับว่าเป็นการจาริกไปในชนบท เพราะฉะนั้น เราจึงเบื่อหน่ายในที่นั้นๆ แล้วพิจารณาเห็นความเป็นอิสระแห่งบรรพชา ซึ่งเป็นที่เสพของอริยชน มีอานิสงส์มาก เป็นสุขอย่างยิ่ง แม้เป็นเช่นนั้น บรรพชาก็ไม่เป็นที่ปรารถนา ไม่เป็นที่ต้องการของคนเลวทั้งปวงผู้ถูกโลภะครอบงำ เราผู้พิจารณาเห็นความเป็นอิสระนั้น ซึ่งไม่เป็นที่ปรารถนาของผู้อื่น ด้วยการไม่ตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่น และด้วยการเป็นไปตามอำนาจของบุคคลผู้ควรบรรลุ (ภัพพบุคคล) แล้วเริ่มบำเพ็ญวิปัสสนา จึงบรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณโดยลำดับ ข้อที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว (สุ. นิ. อรรถ. 1.39-42) Chaṭṭhagāthāniddesavaṇṇanā. อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 6 127. Sattame khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabherikanti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā (su. ni. aṭṭha. 1.41). ๑๒๗. ในคาถาที่ 7 คำว่า "ขิฑฺฑา" คือการเล่น การเล่นนั้นมี 2 อย่าง คือทางกายและทางวาจา บรรดาการเล่นนั้น การเล่นทางกาย ได้แก่ การเล่นด้วยช้าง ด้วยม้า ด้วยรถ ด้วยธนู ด้วยด้ามดาบ เป็นต้น การเล่นทางวาจา ได้แก่ การขับร้อง การกล่าวคาถา การทำปากเป็นกลอง เป็นต้น คำว่า "รติ" คือความยินดีในกามคุณ 5 คำว่า "วิปุล" คือแผ่ไปทั่วอัตภาพทั้งหมด โดยฐานะที่กระทบถึงเยื่อในกระดูก ข้อที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว การประกอบความเชื่อมโยงในที่นี้ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในคาถาสัมสัคคะนั่นเอง (สุ. นิ. อรรถ. 1.41) Sattamagāthāniddesavaṇṇanā. อรรถกถาแห่งนิเทศคาถาที่ 7 128. Aṭṭhame cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; a. ni. 4.125; vibha. 643; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena santussako. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi ca dhammehi sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena [Pg.108] achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananakarabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti etaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekasambodhiṃ adhigatomhīti. ๑๒๘. ในคาถาที่ ๘ บทว่า จาตุทฺทิโส คือผู้มีปกติอยู่สบายในทิศทั้ง ๔ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า จาตุทฺทิโส เพราะเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ อันแผ่ไปด้วยพรหมวิหารภาวนา โดยนัยเป็นต้นว่า 'แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งแล้วอยู่' (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; วิภงฺค. ๖๔๓; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) ชื่อว่า อปฺปฏิโฆ เพราะไม่กระทบกระทั่งด้วยภัยในสัตว์หรือสังขารในทิศเหล่านั้น บทว่า สนฺตุสฺสมาโน คือผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษ ๑๒ ประการ บทว่า อิตรีตเรน คือด้วยปัจจัยอันเลวและประณีต (ตามมีตามได้) ในบทว่า ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี นี้ คำว่า ปริสฺสยา คือสิ่งที่เบียดเบียนกายและจิต หรือทำให้ความสมบัติของกายและจิตเหล่านั้นเสื่อมไป หรืออาศัยกายและจิตเหล่านั้นแล้วตั้งอยู่ คำนี้เป็นชื่อของอุปัทวะแห่งกายและจิตทั้งภายนอกมีราชสีห์และเสือเป็นต้น และภายในมีกามฉันท์เป็นต้น ชื่อว่า ปริสฺสยานํ สหิตา เพราะเป็นผู้ครอบงำอันตรายเหล่านั้นด้วยอธิวาสนขันติและด้วยธรรมมีวิริยะเป็นต้น ชื่อว่า อฉมฺภี เพราะไม่สะดุ้งด้วยไม่มีภัยที่ทำให้เกิดความตัวแข็ง (หวาดกลัว) อธิบายว่าอย่างไร? อธิบายว่า พระสมณะ ๔ รูปเหล่านั้น เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้อย่างนี้ ตั้งอยู่ในความสันโดษอันเป็นบาทฐานแห่งข้อปฏิบัติในที่นี้ เป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ ด้วยเมตตาภาวนาเป็นต้นในทิศทั้ง ๔ และเป็นผู้ไม่กระทบกระทั่งเพราะไม่มีภัยที่ทำให้กระทบกระทั่งในสัตว์และสังขาร พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงเห็นคุณแห่งข้อปฏิบัตินี้ว่า 'เป็นผู้ครอบงำอันตรายตามที่กล่าวแล้วเพราะความเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ และเป็นผู้ไม่สะดุ้งเพราะความเป็นผู้ไม่กระทบกระทั่ง' ดังนี้แล้ว จึงทรงปฏิบัติโดยแยบคายแล้วบรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณ Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.42). อีกนัยหนึ่ง ทรงทราบว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้เหมือนพระสมณะเหล่านั้น และเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้ว' เมื่อปรารถนาความเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ อย่างนี้ จึงทรงปฏิบัติโดยแยบคายแล้วบรรลุ เพราะฉะนั้น แม้ผู้อื่นเมื่อปรารถนาฐานะเช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้ครอบงำอันตรายเพราะความเป็นผู้มีทิศทั้ง ๔ และเป็นผู้ไม่สะดุ้งเพราะความเป็นผู้ไม่กระทบกระทั่ง แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด (สุ. นิ. อรรถ. ๑.๔๒) Niddese mettāti atthato tāva mijjatīti mettā, sinehatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Mettāsahagatenāti mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekaṃ disaṃ pariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃ kiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho. ในบทนิเทศ บทว่า เมตฺตา โดยอรรถก่อนว่า ชื่อว่า เมตตา เพราะอรรถว่า ย่อมรักใคร่ หรือชื่อว่า เมตตา เพราะเป็นธรรมที่มีในมิตร หรือเมตตานี้เป็นความประพฤติของมิตร บทว่า เมตฺตาสหคเตน คือผู้ประกอบด้วยเมตตา บทว่า เจตสา คือด้วยจิต บทว่า เอกํ ทิสํ ตรัสโดยการแผ่ไปสู่สัตว์ที่นับเนื่องในทิศหนึ่ง โดยอาศัยสัตว์ที่กำหนดไว้ก่อนในทิศหนึ่ง บทว่า ผริตฺวา คือถูกต้องแล้ว กระทำเป็นอารมณ์ บทว่า วิหรติ คือยังอิริยาบถวิหารที่ตั้งมั่นในพรหมวิหารให้เป็นไป บทว่า ตถา ทุติยํ ความว่า แผ่ไปสู่ทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศมีทิศบูรพาเป็นต้นแล้วอยู่ฉันใด ก็แผ่ไปสู่ทิศที่สอง ที่สาม และที่สี่ ต่อจากนั้นฉันนั้น Iti uddhanti eteneva ca nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriyaṃ disampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti anudisā. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti. Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ. Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha. Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimaukkaṭṭhamittasapattamajjhattānippabhedesu attatāya, ‘‘ayaṃ parasatto’’ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti. บทว่า อิติ อุทฺธํ คือตรัสถึงทิศเบื้องบนด้วยนัยนี้เอง บทว่า อโธ ติริยํ คือทิศเบื้องล่างและทิศเฉียงก็เช่นเดียวกัน ในบทเหล่านั้น บทว่า อโธ คือเบื้องล่าง บทว่า ติริยํ คือทิศเฉียง พึงยังจิตที่สหรคตด้วยเมตตาให้แล่นไปและให้แล่นกลับไปในทิศทั้งปวง เหมือนม้าในมณฑลแห่งม้า ฉะนั้น ด้วยบทเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการแผ่เมตตาโดยมีขอบเขต โดยกำหนดทิศแต่ละทิศ ส่วนบทมีอาทิว่า สพฺพธิ ตรัสเพื่อแสดงการแผ่เมตตาโดยไม่มีขอบเขต ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพธิ คือในที่ทั้งปวง บทว่า สพฺพตฺตตาย คือด้วยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวงที่จำแนกเป็นชั้นต่ำ ชั้นกลาง ชั้นสูง เป็นมิตร เป็นศัตรู และเป็นกลาง โดยไม่กระทำความแตกต่างว่า 'นี้เป็นสัตว์อื่น' คือตรัสโดยความเป็นผู้เสมอด้วยตน Atha [Pg.109] vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena, īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘mettāsahagatenā’’ti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathā-saddo iti-saddo vā na vutto, tasmā puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttaṃ. Nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha ca pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānena abyāpajjaṃ. Niddukkhanti vuttaṃ hoti (visuddhi. 1.254). Karuṇā heṭṭhā vuttatthāyeva. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā sāti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpādappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā. อีกนัยหนึ่ง บทว่า สพฺพตฺตตาย คือด้วยความเป็นแห่งจิตทั้งหมด คือไม่ฟุ้งซ่านออกไปภายนอกแม้แต่น้อย บทว่า สพฺพาวนฺตํ คือมีสัตว์ทั้งปวง อธิบายว่า ประกอบด้วยสัตว์ทั้งปวง บทว่า โลกํ คือสัตวโลก บทว่า วิปุเลน ในที่นี้ตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน ซ้ำอีก เพราะเห็นนัยมีอาทิอย่างนี้ หรือเพราะในที่นี้ไม่ได้ตรัสคำว่า ตถา หรือคำว่า อิติ ซ้ำอีก เหมือนในการแผ่เมตตาโดยมีขอบเขต เพราะฉะนั้นจึงตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน เจตสา ซ้ำอีก หรือตรัสบทนี้โดยเป็นบทสรุป ในบทว่า วิปุเลน นี้ พึงทราบความเป็นผู้ไพบูลย์โดยการแผ่ไป ส่วนโดยภูมิภาวะนั้น เป็นมหัคคตะ โดยความชำนาญและโดยมีสัตว์เป็นอารมณ์อันหาประมาณมิได้ ชื่อว่า อัปปมัญญา เป็นผู้ไม่มีเวรด้วยการละพยาบาทอันเป็นข้าศึก เป็นผู้ไม่เบียดเบียนด้วยการละโทมนัส คือตรัสว่า เป็นผู้ไม่มีทุกข์ (วิสุทธิ. ๑.๒๕๔) กรุณามีอรรถตามที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง สัตว์ผู้ประกอบด้วยมุทิตานั้นย่อมยินดีด้วยมุทิตานั้น หรือตนเองย่อมยินดี หรือเป็นเพียงความยินดีเท่านั้น ชื่อว่า มุทิตา ชื่อว่า อุเบกขา เพราะย่อมเพิกเฉยด้วยการละพยาบาทมีอาทิว่า 'ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีเวร' และด้วยการเข้าถึงความเป็นกลาง Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā karuṇā, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā, dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Pamodalakkhaṇā muditā, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahānasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti. ในบรรดาพรหมวิหารธรรมเหล่านั้น เมตตามีลักษณะคือความเป็นไปโดยอาการแห่งการเกื้อกูล, มีรสคือการนำมาซึ่งประโยชน์, มีอาการปรากฏคือการขจัดความอาฆาต, มีเหตุใกล้คือการเห็นความน่ารักของสัตว์ทั้งหลาย. ความสงบแห่งพยาบาทเป็นสมบัติของเมตตานี้, การเกิดแห่งสิเนหาเป็นวิบัติ. กรุณามีลักษณะคือความเป็นไปโดยอาการแห่งการนำทุกข์ออก, มีรสคือการทนไม่ได้ต่อทุกข์ของผู้อื่น, มีอาการปรากฏคือการไม่เบียดเบียน, มีเหตุใกล้คือการเห็นความไม่มีที่พึ่งของสัตว์ผู้ถูกทุกข์ครอบงำ. ความสงบแห่งการเบียดเบียนเป็นสมบัติของกรุณานั้น, การเกิดแห่งความโศกเป็นวิบัติ. มุทิตามีลักษณะคือความบันเทิงใจ, มีรสคือการไม่อิจฉา, มีอาการปรากฏคือการกำจัดความไม่ยินดี, มีเหตุใกล้คือการเห็นความสำเร็จของสัตว์ทั้งหลาย. ความสงบแห่งความไม่ยินดีเป็นสมบัติของมุทิตานั้น, การเกิดแห่งความร่าเริงเป็นวิบัติ. อุเบกขามีลักษณะคือความเป็นไปโดยอาการแห่งความเป็นกลางในสัตว์ทั้งหลาย, มีรสคือการเห็นความเสมอภาคในสัตว์ทั้งหลาย, มีอาการปรากฏคือความสงบแห่งความขัดเคืองและความยินดี, มีเหตุใกล้คือการเห็นความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนว่า 'สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน พวกเขาจะมีความสุข หรือพ้นจากทุกข์ หรือไม่เสื่อมจากสมบัติที่ได้มาด้วยความพอใจของใครเล่า' ดังนี้. ความสงบแห่งความขัดเคืองและความยินดีเป็นสมบัติของอุเบกขานั้น, การเกิดแห่งอัญญาโณเบกขาอันอาศัยเรือนเป็นวิบัติ Tattha santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena [Pg.110] kenaci cīvarena, atha kho yathāladdhānaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena. Yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ. ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺตุฏฺโฐ โหติ คือเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. บทว่า อิตรีตเรน จีวเรน คือไม่ใช่ด้วยจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต ทนทาน หรือเก่า อย่างใดอย่างหนึ่ง แต่หมายความว่า เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ที่ได้มาแล้ว. ด้วยว่า ในจีวรมีความสันโดษ ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ, ยถาพลสันโดษ, ยถาสารุปปสันโดษ. แม้ในบิณฑบาตเป็นต้นก็นัยนี้แล. ด้วยเหตุนี้ คำว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้มาแล้วเป็นต้น' นี้ ตรัสหมายถึงความสันโดษ ๓ อย่างเหล่านี้ Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarānipi jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni. ในที่นี้พึงทราบจีวร, พึงทราบเขตแห่งจีวร, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบความสันโดษในจีวร, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร. ในบรรดาจีวรนั้น พึงทราบจีวร ๖ อย่างมีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น และพึงทราบอนุโลมจีวร ๖ อย่างมีผ้าไหมเป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นจีวรที่ควร. ส่วนจีวรมีผ้าหญ้า, ผ้าเปลือกไม้, ผ้าผลไม้, ผ้าขนสัตว์ (ที่ทำจากผม), ผ้าขนสัตว์ (ที่ทำจากหางสัตว์), ผ้าปอ, หนังสัตว์, ขนนกเค้าแมว, ผ้าทำจากต้นไม้, ผ้าเถาวัลย์, ผ้ากก, ผ้าใยกล้วย, ผ้าไม้ไผ่ เป็นต้น เหล่านี้เป็นจีวรที่ไม่ควร. Cīvarakhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni. เขตแห่งจีวรนั้น พึงทราบ ๖ เขต คือ เกิดขึ้นจากสงฆ์ก็ดี จากคณะก็ดี จากญาติก็ดี จากมิตรก็ดี ด้วยทรัพย์ของตนก็ดี หรือผ้าบังสุกุลก็ดี ดังนี้, และพึงทราบ ๘ เขตด้วยอำนาจแห่งมาติกา ๘ อย่าง. Paṃsukūlanti sosānikaṃ pāpaṇikaṃ rathiyaṃ saṅkārakūṭaṃ sotthiyaṃ sinānaṃ titthaṃ gatapaccāgataṃ aggiḍaḍḍhaṃ gokhāyitaṃ upacikākhāyitaṃ undūrakhāyitaṃ antacchinnaṃ dasacchinnaṃ dhajāhaṭaṃ thūpaṃ samaṇacīvaraṃ sāmuddiyaṃ ābhisekiyaṃ panthikaṃ vātāhaṭaṃ iddhimayaṃ devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni. Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva. ผ้าบังสุกุลนั้น พึงทราบ ๒๓ อย่าง คือ ผ้าจากป่าช้า, ผ้าจากร้านค้า, ผ้าจากถนน, ผ้าจากกองขยะ, ผ้าจากหญิงคลอดบุตร, ผ้าจากที่อาบน้ำ, ผ้าจากท่าน้ำ, ผ้าที่นำไปแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่โคเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกเคี้ยว, ผ้าที่หนูเคี้ยว, ผ้าที่ขาดกลาง, ผ้าที่ขาดชาย, ผ้าที่ชักจากธง, ผ้าจากเจดีย์, ผ้าจีวรของสมณะ, ผ้าจากทะเล, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าจากทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่เกิดด้วยฤทธิ์, ผ้าของพระเทวทัต. ในที่นี้ คำว่า “โสตถิยะ” คือ ผ้าที่ใช้เช็ดมลทินจากครรภ์. คำว่า “คตปัจจาคตะ” คือ จีวรที่ห่อศพแล้วนำไปป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า “ธชาหตะ” คือ ผ้าที่ชักจากธงที่ปักขึ้นแล้ว. คำว่า “ถูปะ” คือ จีวรที่บูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า “สามุททิยะ” คือ ผ้าที่คลื่นทะเลพัดขึ้นฝั่ง. คำว่า “ปันธิกะ” คือ จีวรที่พวกเดินทางกลัวโจรจึงทุบด้วยก้อนหินแล้วทิ้งไว้. คำว่า “อิทธิมยะ” คือ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือก็เป็นที่รู้กันอยู่แล้ว. Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā – cīvare vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso [Pg.111] yathābalasantoso yathāsāruppasantoso udakasantoso dhovanasantoso karaṇasantoso parimāṇasantoso suttasantoso sibbanasantoso rajanasantoso kappasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti. Tattha sādakabhikkhuno temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakkituṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko addhamāseneva karoti. Idaṃ māsaddhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalabhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma. Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūratova disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma. Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. ความสันโดษในจีวรมี ๒๐ อย่าง คือ ความสันโดษในการตรึกถึงจีวร, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้มา, ความสันโดษในการรับตามประมาณ, ความสันโดษในการละเว้นความโลเล, ความสันโดษตามมีตามได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามสมควร, ความสันโดษในน้ำ, ความสันโดษในการซัก, ความสันโดษในการทำ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในด้าย, ความสันโดษในการเย็บ, ความสันโดษในการย้อม, ความสันโดษในการทำกัปปะ, ความสันโดษในการบริโภค, ความสันโดษในการละเว้นการเก็บสะสม, ความสันโดษในการสละ. ในบรรดาความสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้รับจีวร (จากคฤหัสถ์) เมื่ออยู่จำพรรษาครบ ๓ เดือนแล้ว ย่อมควรตรึกถึง (จีวร) ได้เพียง ๑ เดือน. ภิกษุนั้นปวารณาแล้วย่อมทำจีวรในเดือนจีวร. ส่วนภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุลย่อมทำได้เพียงครึ่งเดือน. การตรึกเพียง ๑ เดือน หรือครึ่งเดือนนี้เรียกว่า ความสันโดษในการตรึกถึงจีวร. ส่วนการที่ภิกษุผู้ไปเพื่อจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ที่ไหนหนอ” แต่ไปโดยมุ่งกรรมฐานเป็นหลัก เรียกว่า ความสันโดษในการไป. ส่วนการที่ภิกษุผู้แสวงหา ไม่แสวงหากับใครก็ได้ แต่พาภิกษุผู้ละอาย ผู้มีศีลไปแสวงหา เรียกว่า ความสันโดษในการแสวงหา. การที่ภิกษุผู้แสวงหาอย่างนี้ เห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกลแล้ว ไม่ตรึกว่า “ผ้านี้จะน่าพอใจ, ผ้านี้จะไม่น่าพอใจ” แต่พอใจด้วยจีวรที่ได้มาแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นผ้าหยาบหรือละเอียดเป็นต้น เรียกว่า ความสันโดษในการได้มา. แม้เมื่อรับจีวรที่ได้มาอย่างนี้แล้ว ก็พอใจด้วยประมาณที่ตนพอจะใช้ได้ว่า “เท่านี้จะเป็นสำหรับผ้าสองชั้น, เท่านี้จะเป็นสำหรับผ้าชั้นเดียว” เรียกว่า ความสันโดษในการรับตามประมาณ. ส่วนการที่ภิกษุผู้แสวงหาจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ผ้าที่น่าพอใจที่ประตูบ้านของผู้นั้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตูบ้าน เรียกว่า ความสันโดษในการละเว้นความโลเล. Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma. Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma. Manāpaṃ aññassa datvā attanā yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma. ‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma. Tathā paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati. Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati. Evaṃ dhovitvā karontassa ‘‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhuma’’nti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma. Timaṇḍalapaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso [Pg.112] nāma. Cīvarakaraṇatthāya pana ‘‘manāpaṃ suttaṃ pariyesissāmī’’ti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃ kiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma. การยังชีพอยู่ได้ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาของหยาบและประณีต การยังชีพอยู่ด้วยของที่ได้มาแล้วตามมีตามได้ ชื่อว่ายถาลาภสันโดษ. การรู้กำลังของตนแล้วยังชีพอยู่ได้ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่ายถาพลสันโดษ. การให้ของที่ชอบใจแก่ผู้อื่นแล้วตนเองยังชีพอยู่ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่ายถาสารูปสันโดษ. การไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนดี น้ำที่ไหนไม่ดี” แล้วซักล้างด้วยน้ำที่พอจะซักล้างได้ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่าอุทกสันโดษ. อนึ่ง พึงเว้นน้ำที่เปื้อนดินเหลือง ดินแดง น้ำเน่า น้ำที่เปื้อนน้ำใบไม้. อนึ่ง ของผู้ซักล้าง การซักด้วยการขยำด้วยมือ ไม่ซักด้วยไม้ทุบเป็นต้น ชื่อว่าโธวนสันโดษ. อนึ่ง เมื่อไม่สะอาด พึงซักด้วยน้ำที่ต้มแล้วโดยใส่ใบไม้ลงไปก็ได้. ของผู้ที่ซักแล้วทำอย่างนี้ การทำด้วยอาการที่พอทำได้ ไม่โกรธว่า “นี่หยาบ นี่ละเอียด” ชื่อว่ากรณสันโดษ. การทำเพียงพอปกปิดมณฑลสาม ชื่อว่าปริมาณสันโดษ. อนึ่ง เพื่อการทำจีวร การไม่พิจารณาว่า “เราจะแสวงหาด้ายที่ชอบใจ” แล้วนำด้ายสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่นำมาวางไว้ที่ทางสี่แพร่งเป็นต้น หรือที่เทวสถาน หรือที่โคนต้นไม้มาทำ ชื่อว่าสุตตสันโดษ. Kusibandhanakāle pana aṅgulimatte sattavāre na vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso nāma. Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ, somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ. Ayaṃ rajanasantoso nāma. Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃ kiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakappakaraṇaṃ kappasantoso nāma. อนึ่ง ในเวลาเย็บตะเข็บ ไม่พึงเย็บเจ็ดครั้งในหนึ่งนิ้ว. เพราะเมื่อทำอย่างนี้ ภิกษุใดไม่เป็นสหาย การแตกวัตรของภิกษุนั้นก็ไม่มี. อนึ่ง ในสามนิ้ว พึงเย็บเจ็ดครั้ง. เมื่อทำอย่างนี้ พึงเป็นสหายแม้กับผู้ปฏิบัติมรรค. ผู้ใดไม่เป็น การแตกวัตรของผู้นั้น. นี้ชื่อว่าสิพพนสันโดษ. อนึ่ง ผู้ย้อม ไม่พึงย้อมด้วยการแสวงหาต้นกะเฉดดำเป็นต้น พึงย้อมด้วยเปลือกต้นโสมเป็นต้นที่ได้มา. อนึ่ง เมื่อไม่ได้ พึงย้อมด้วยน้ำย้อมที่มนุษย์ทิ้งไว้ในป่าหลังจากเอาเปลือกไม้ไปแล้ว หรือด้วยกากที่ภิกษุทั้งหลายต้มแล้วทิ้งไว้. นี้ชื่อว่ารชนสันโดษ. การนำสิ่งใดสิ่งหนึ่งจากโคลนสีครามหรือสีดำมา การทำกัปปะที่ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้าง ชื่อว่ากัปปสันโดษ. Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi ce antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā, yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati, āgatamattesu tesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Vissajjentena pana mukhaṃ oloketvā na dātabbaṃ, sāraṇīyadhamme ṭhatvāva vissajjetabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma. การบริโภคเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่น่าละอาย ชื่อว่าบริโภคสันโดษ. อนึ่ง เมื่อได้ผ้ามา เมื่อไม่ได้ด้าย หรือเข็ม หรือช่างทำ พึงเก็บไว้ได้ เมื่อได้แล้ว ไม่พึงเก็บไว้. แม้เมื่อทำแล้ว หากประสงค์จะให้แก่อันเตวาสิกเป็นต้น และพวกเขายังไม่มา พึงเก็บไว้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาแล้ว พึงให้แก่พวกเขา. เมื่อไม่สามารถให้ได้ พึงอธิษฐาน. เมื่อมีจีวรอื่นอยู่ พึงอธิษฐานผ้าปูนอนก็ได้. เพราะของที่ไม่ได้อธิษฐานเท่านั้น ย่อมเป็นของเก็บไว้. พระมหาเถระสีวะกล่าวว่า ของที่อธิษฐานแล้วไม่เป็น (ของเก็บไว้). นี้ชื่อว่าสันนิธิปริวัชชนสันโดษ. อนึ่ง ผู้แจกจ่าย ไม่พึงให้โดยมองหน้า พึงแจกจ่ายโดยตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมเท่านั้น นี้ชื่อว่าวิสสัชชนสันโดษ. Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni dve dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti. ธุดงค์อันปฏิสังยุตด้วยจีวร ได้แก่ ปังสุกูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร) และเตจีวริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือผ้าสามผืนเป็นวัตร). ด้วยประการฉะนี้ พระปัจเจกพุทธเจ้าเมื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยจีวร ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ เมื่อรักษาธุดงค์เหล่านี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยจีวร. Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti[Pg.113]. Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Tathārūpo so paccekasambuddho taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ. คำว่า ผู้กล่าวคุณ (วณฺณวาที) ความว่า บุคคลหนึ่งเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวคุณของความสันโดษ. บุคคลหนึ่งไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวคุณของความสันโดษ. บุคคลหนึ่งไม่เป็นผู้สันโดษด้วย ทั้งไม่กล่าวคุณของความสันโดษด้วย. บุคคลหนึ่งเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวคุณของความสันโดษด้วย. พระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นเช่นนั้น เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า "และเป็นผู้กล่าวคุณแห่งความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้". Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, paccekasambuddho evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Adhigatoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchanaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto. คำว่า อเนสนา ได้แก่ การแสวงหาที่ไม่สมควรหลายประการ มีการประกอบเนืองๆ ซึ่งการไปเป็นทูตและการรับใช้เป็นต้น. คำว่า ไม่สมควร (อปฺปฏิรูปํ) คือ ไม่เหมาะสม. คำว่า เมื่อไม่ได้ (อลทฺธา จ) คือ ไม่ได้รับ. เหมือนอย่างบุคคลบางคนคิดว่า "เราจักได้จีวรได้อย่างไรหนอ" แล้วเข้าไปรวมกลุ่มกับภิกษุผู้มีบุญ ทำความหลอกลวง ย่อมหวาดกลัว ย่อมเดือดร้อน แต่พระปัจเจกพุทธเจ้าเมื่อไม่ได้จีวรอย่างนี้ ย่อมไม่เดือดร้อน. คำว่า เมื่อได้แล้ว (ลทฺธา จ) คือ ได้มาโดยธรรมโดยชอบ. คำว่า อธิคโต (ในที่นี้หมายถึง อคธิตะ) คือ ผู้ปราศจากความละโมบและความทะยานอยาก. คำว่า ผู้ไม่มัวเมา (อมุจฺฉิโต) คือ ผู้ไม่ถึงความสยบมัวเมาด้วยตัณหาอย่างยิ่ง. คำว่า ผู้ไม่ถูกครอบงำ (อนชฺฌาปนฺโน) คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาแผ่คลุม ไม่ถูกตัณหาห่อหุ้ม. คำว่า ผู้เห็นโทษ (อาทีนวทสฺสาวี) คือ ผู้เห็นโทษในการแสวงหาที่ไม่สมควรและในการบริโภคที่ติดข้อง. คำว่า ผู้มีปัญญาในเครื่องสลัดออก (นิสฺสรณปญฺโญ) คือ ผู้รู้แจ้งเครื่องสลัดออกที่ตรัสไว้ว่า "เพียงเพื่อป้องกันความหนาว" (ม.นิ. ๑.๒๓; อ.นิ. ๖.๕๘) เป็นต้น. Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti yathā panidhekacco ‘‘ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ karoti. Evaṃ so attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikāti vā paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī. Tāsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno patissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito. คำว่า อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา คือ ความสันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า เนวตฺตานุกฺกํเสติ คือ เหมือนอย่างบุคคลบางคนในโลกนี้ ยกตนว่า "เราเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะตั้งแต่ที่มณฑลอุปสมบทนั่นเอง ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรา" ดังนี้ ภิกษุนั้นไม่ทำการยกตนอย่างนี้. คำว่า น ปรํ วมฺเภติ คือ ไม่ดูหมิ่นผู้อื่นอย่างนี้ว่า "ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ใช่ผู้ถือผ้าบังสุกุล หรือแม้แต่ผ้าบังสุกุลสักนิดก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านั้น". คำว่า โย หิ ตตฺถ ทกฺโข คือ ผู้กล่าวคุณในความสันโดษด้วยจีวรนั้น. หรือว่า ทกฺโข หมายถึง ผู้ฉลาด เชี่ยวชาญ ชำนาญในความสันโดษเหล่านั้น. คำว่า อนลโส คือ ปราศจากความเกียจคร้านด้วยการทำความเพียรติดต่อกัน. คำว่า สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต คือ ประกอบด้วยสัมปชัญญปัญญาและสติ. คำว่า อริยวํเส ฐิโต คือ ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์. Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthapi piṇḍapāto jānitabbo, piṇḍapātakhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ yāgu khādanīyaṃ sāyanīyaṃ lehanīyanti soḷasa piṇḍapātā. คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ (อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตน) คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง. ในเรื่องบิณฑบาตนี้ พึงทราบบิณฑบาต, พึงทราบเขตแห่งบิณฑบาต, พึงทราบความสันโดษด้วยบิณฑบาต, พึงทราบธุดงค์อันปฏิสังยุตด้วยบิณฑบาต. ในบรรดาบิณฑบาตเหล่านั้น บิณฑบาต ๑๖ อย่าง คือ ข้าวสุก, ขนมกุมมาส, ข้าวตู, ปลา, เนื้อ, นมสด, นมส้ม, เนยใส, เนยสด, น้ำมัน, น้ำผึ้ง, น้ำอ้อย, ข้าวต้ม, ของเคี้ยว, ของลิ้ม, ของเลีย. Piṇḍapātakhettanti [Pg.114] saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ dhurabhattaṃ kuṭibhattaṃ vārabhattaṃ vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakhettāni. คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตเขตฺตํ) มี ๑๕ อย่าง ได้แก่ สังฆภัต, อุทเทสภัต, นิมันตนภัต, สลากภัต, ปักขิกภัต, อุโปสถิกภัต, ปาฏิปทิกภัต, อาคันตุกภัต, คมิกภัต, คิลานภัต, คิลานุปัฏฐากภัต, ธุรภัต, กุฏิภัต, วารภัต, วิหารภัต. Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso paṭiggahaṇasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso upakārasantoso parimāṇasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti pannarasa santosā. Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmā’’ti ‘‘asukagāme, bhante’’ti ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paṭṭhāya vitakkento pana ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso nāma. Piṇḍāya pavisantena pana ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā aggahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma. Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma. ‘‘Idaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, idaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃ kiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva. Ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma. คำว่า ความสันโดษด้วยบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตสนฺโตโส) มี ๑๕ อย่าง ได้แก่ ความสันโดษในการตรึก, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้, ความสันโดษในการรับ, ความสันโดษในการรับโดยประมาณ, ความสันโดษในการละเว้นความโลเล, ความสันโดษตามที่ได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามความเหมาะสม, ความสันโดษในอุปการะ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในการบริโภค, ความสันโดษในการละเว้นการสะสม, ความสันโดษในการแจกจ่าย. ในบรรดาความสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้บำเพ็ญพึงตรึกหลังจากล้างหน้าแล้ว. ส่วนภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตไปกับหมู่คณะ พึงคิดเพียงเท่านี้ในเวลาอุปัฏฐากพระเถระในตอนเย็นว่า "พรุ่งนี้เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหน" "ในหมู่บ้านโน้นขอรับ" แล้วตั้งแต่นั้นไปไม่พึงตรึกอีก. ภิกษุผู้เที่ยวไปรูปเดียวพึงยืนที่มณฑลแห่งความตรึกแล้วจึงตรึก. แต่ถ้าตรึกตั้งแต่นั้นไป ย่อมชื่อว่าเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการตรึก. ส่วนภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "เราจะได้ที่ไหน" แต่พึงไปโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการไป. เมื่อแสวงหา ไม่พึงถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แต่พึงถือเอาเฉพาะจากผู้มีหิริและผู้มีศีลเป็นที่รักแล้วจึงแสวงหา. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการแสวงหา. เมื่อเห็นสิ่งที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงให้จิตเกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้เป็นที่พอใจ สิ่งนี้ไม่เป็นที่พอใจ". นี้ชื่อว่าความสันโดษในการได้. ไม่พึงคิดว่า "เราจะรับสิ่งที่เป็นที่พอใจ เราจะไม่รับสิ่งที่ไม่เป็นที่พอใจ" แต่พึงรับสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพียงเพื่อยังชีพเท่านั้น. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการรับ. Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahudātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammopi na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahudātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti. Vijātamātuyāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Aḍḍhakulāniyeva agantvā dvārapaṭipāṭiyā [Pg.115] gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare vuttanayā eva. ในเรื่องการรับนั้น หากไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย พึงรับน้อย. หากไทยธรรมมีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่พอประมาณ. หากไทยธรรมมีไม่มาก และทายกก็ประสงค์จะถวายน้อย พึงรับน้อย. หากไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่พอประมาณ. เพราะผู้ไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมทำความเลื่อมใสของมนุษย์ให้เศร้าหมอง, ย่อมทำของที่ถวายด้วยศรัทธาให้พินาศ, ย่อมไม่ทำพระศาสนาให้เจริญ. แม้แต่จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดตน ก็ไม่สามารถจะยึดเหนี่ยวไว้ได้. เพราะฉะนั้น พึงรับโดยรู้จักประมาณเท่านั้น นี้ชื่อว่าความสันโดษในการรับโดยประมาณ. ไม่พึงไปเฉพาะตระกูลที่มั่งคั่งเท่านั้น แต่พึงไปตามลำดับประตูบ้าน. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการละเว้นความโลเล. ส่วนความสันโดษตามที่ได้เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องจีวรนั่นแล. Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā ‘‘samaṇadhammaṃ anupālessāmī’’ti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma. Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ. Anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati āharāpetvā paṭiggahaṇaparimāṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma. Jighacchāya paṭivinodanaṃ ‘‘na idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Nidahitvā na paribhuñjitabbaṃ. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma. เมื่อบริโภคบิณฑบาตแล้ว พึงบริโภคโดยพิจารณาเห็นอุปการะอย่างนี้ว่า "เราจักประคองสมณธรรมไว้" นี้ชื่อว่าความสันโดษในอุปการะ. เมื่อเขาบรรจุมาเต็มบาตรแล้วนำมาถวาย ไม่พึงรับ. หากมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาถือไป, หากไม่มี พึงให้เขานำมาแล้วรับเอาเพียงประมาณที่ควรรับ. นี้ชื่อว่าความสันโดษในประมาณ. การบริโภคเพื่อบรรเทาความหิว โดยพิจารณาว่า "สิ่งนี้ไม่ใช่เครื่องสลัดออกในเรื่องนี้" นี้ชื่อว่าความสันโดษในการบริโภค. ไม่พึงบริโภคโดยการเก็บสะสมไว้. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการละเว้นการสะสม. พึงแจกจ่ายโดยไม่เลือกหน้าและตั้งอยู่ในสาราณียธรรม. นี้ชื่อว่าความสันโดษในการแจกจ่าย. Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅganti. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti. Vaṇṇavādītiādīni vuttanayeneva veditabbāni. ส่วนธุดงค์ ๕ อย่างที่เกี่ยวข้องกับบิณฑบาต ได้แก่ ปิณฑปาติกังคะ (Piṇḍapātikaṅga), สปทานจาริกังคะ (Sapadānacārikaṅga), เอกาสนิกังคะ (Ekāsanikaṅga), ปัตตปิณฑิกังคะ (Pattapiṇḍikaṅga) และขลุปัจฉาภัตติกังคะ (Khalupacchābhattikaṅga). พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยบิณฑบาต (Piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsa) ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ อย่างเหล่านี้, เมื่อรักษาธุดงค์เหล่านี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งมหาอริยวงศ์คือความสันโดษด้วยบิณฑบาต. คำว่า ผู้กล่าวสรรเสริญ (Vaṇṇavādī) เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. Senāsanānīti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha senāsananti mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā leṇaṃ aṭṭo māḷo veḷugumbo rukkhamūlaṃ yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni. คำว่า เสนาสนานิ (Senāsanāni) ในที่นี้พึงทราบเสนาสนะ (Senāsana), พึงทราบเขตเสนาสนะ (Senāsanakhetta), พึงทราบความสันโดษในเสนาสนะ (Senāsanasantosa), พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ (Senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅga). ในบรรดาเสนาสนะนั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง (Mañca), ตั่ง (Pīṭha), ฟูก (Bhisi), หมอน (Bimbohana), วิหาร (Vihāra), เรือนเพิง (Aḍḍhayoga), ปราสาท (Pāsāda), เรือนโล้น (Hammiya), ถ้ำ (Guhā), ที่เร้น (Leṇa), หอ (Aṭṭa), โรงกลม (Māḷa), กอไผ่ (Veḷugumba), โคนไม้ (Rukkhamūla) หรือสถานที่ที่ภิกษุทั้งหลายพักอาศัย เหล่านี้คือเสนาสนะ ๑๕ อย่าง. Senāsanakhettanti saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vāti cha khettāni. คำว่า เขตเสนาสนะ (Senāsanakhetta) ได้แก่ ที่ได้จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, จากทรัพย์ของตน หรือที่ได้มาแบบบังสุกุล (Paṃsukūla) เหล่านี้คือเขต ๖ อย่าง. Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti. Iti senāsanasantosaṃ mahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti. คำว่า ความสันโดษในเสนาสนะ (Senāsanasantosa) ได้แก่ ความสันโดษ ๑๕ อย่าง มีความสันโดษด้วยวิตก (Vitakka) เป็นต้น ในเสนาสนะ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องบิณฑบาตนั้นแล. ส่วนธุดงค์ ๕ อย่างที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ ได้แก่ อารัญญิกังคะ (Āraññikaṅga), รุกขมูลิกังคะ (Rukkhamūlikaṅga), อัพโภกาสิกังคะ (Abbhokāsikaṅga), โสสานิกังคะ (Sosānikaṅga) และยถาสันถติกังคะ (Yathāsanthatikaṅga). ด้วยประการฉะนี้ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในเสนาสนะ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ อย่างเหล่านี้, เมื่อรักษาธุดงค์เหล่านี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในเสนาสนะ. Iti [Pg.116] āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyapiṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni gilānapaccayasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārenā’’tiādimāha. Taṃ piṇḍapātagatikameva. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Bhāvanārāmaariyavaṃso pana idha anāgato, nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati (dī. ni. aṭṭha. 3.309; a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Vuttampi cetaṃ – ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระสารีบุตรเถระ (Sāriputtatthera) ผู้เป็นธรรมเสนาบดี (Dhammasenāpati) ประดุจแผ่แผ่นดิน ประดุจเติมเต็มท้องทะเล และประดุจขยายอากาศ ครั้นกล่าวอริยวงศ์ (Ariyavaṃsa) คือความสันโดษในจีวร (Cīvarasantosa) เป็นลำดับแรกแล้ว ประดุจยกพระจันทร์ขึ้น ประดุจยกพระอาทิตย์ขึ้น ครั้นกล่าวอริยวงศ์คือความสันโดษในบิณฑบาต (Piṇḍapātasantosa) เป็นลำดับที่สองแล้ว ประดุจยกภูเขาสิเนรุ (Sineru) ขึ้น ครั้นกล่าวอริยวงศ์คือความสันโดษในเสนาสนะ (Senāsanasantosa) เป็นลำดับที่สามแล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวอริยวงศ์คือความสันโดษในคิลานปัจจัย (Gilānapaccayasantosa) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร (Gilānapaccayabhesajjaparikkhāra) ตามมีตามได้' ข้อนั้นมีนัยเดียวกับเรื่องบิณฑบาต ในเรื่องนั้น พึงสันโดษด้วยความสันโดษตามที่ได้ (Yathālābha), ตามกำลัง (Yathābala) และตามความเหมาะสม (Yathāsāruppa) เท่านั้น ส่วนอริยวงศ์คือความยินดีในการเจริญภาวนา (Bhāvanārāmaariyavaṃsa) ไม่ได้มาในที่นี้ เนสัชชิกังคะ (Nesajjikaṅga) ย่อมสงเคราะห์เข้าในอริยวงศ์คือความยินดีในการเจริญภาวนา (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๙; อํ. นิ. อ. ๒.๔.๒๘) อนึ่ง คำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า — ‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā; Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 3.309; a. ni. aṭṭha. 2.4.28); “ธุดงค์ ๕ อย่างกล่าวไว้ในเสนาสนะ, ๕ อย่างอาศัยอาหาร, ๑ อย่างประกอบด้วยความเพียร และ ๒ อย่างอาศัยจีวร” (ที. นิ. อ. ๓.๓๐๙; อํ. นิ. อ. ๒.๔.๒๘) Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti ettha porāṇeti na adhunuppattike. Aggaññeti aggehi jānitabbe. Ariyavaṃseti ariyānaṃ vaṃse. Yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso, evamayampi aṭṭhamo ariyavaṃso, ariyatanti ariyapaveṇi nāma hoti. So kho panāyaṃ vaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kālānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā, yesaṃ eso vaṃsoti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Api ca atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso, tasmiṃ ariyavaṃse (a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Ṭhitoti patiṭṭhito. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. ในคำว่า 'ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเป็นเลิศแต่โบราณ' (Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito) นี้ คำว่า โบราณ (Porāṇa) หมายถึง ไม่ใช่เพิ่งเกิดขึ้นในปัจจุบัน. คำว่า เป็นเลิศ (Aggañña) พึงทราบโดยความเป็นเลิศ (Agga). คำว่า อริยวงศ์ (Ariyavaṃsa) ได้แก่ วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย. ด้วยว่า ขัตติยวงศ์ (Khattiyavaṃsa), พราหมณวงศ์ (Brāhmaṇavaṃsa), เวสสวงศ์ (Vessavaṃsa), สุทธวงศ์ (Suddavaṃsa), สมณวงศ์ (Samaṇavaṃsa), กุลวงศ์ (Kulavaṃsa) และราชวงศ์ (Rājavaṃsa) มีอยู่ฉันใด, อริยวงศ์นี้ก็เป็นวงศ์ที่ ๘ ฉันนั้น, ชื่อว่า อริยตันติ (Ariyatanti) คือ อริยประเพณี (Ariyapaveṇi). ก็อริยวงศ์นั้นแล ย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านั้น เหมือนกลิ่นกาลานุสารี (Kālānusārigandha) เป็นต้น เป็นเลิศกว่ากลิ่นรากไม้ (Mūlagandha) เป็นต้น. ก็พระอริยะเหล่านั้นคือใครเล่า ที่อริยวงศ์นี้เป็นวงศ์ของท่าน? พระอริยะทั้งหลาย ได้แก่ พระพุทธเจ้า, พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้นชื่อว่า อริยวงศ์. ด้วยว่า ก่อนหน้านี้ ในที่สุดแห่ง ๔ อสงไขยแสนกัป มีพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร (Taṇhaṅkara), พระเมธังกร (Medhaṅkara), พระสรณังกร (Saraṇaṅkara) และพระทีปังกร (Dīpaṅkara) อุบัติขึ้น, พระพุทธเจ้าเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้นชื่อว่า อริยวงศ์. ในกาลต่อมาจากการปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่า โกณฑัญญะ (Koṇḍañña) อุบัติขึ้น... (ละ) ...ในกัปนี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ (Kakusandha), พระโกนาคมนะ (Koṇāgamana), พระกัสสปะ (Kassapa) และพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดม (Gotama) ของเรา อุบัติขึ้น, พระพุทธเจ้าเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้นชื่อว่า อริยวงศ์. อนึ่ง วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า, พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งปวงในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่า อริยวงศ์. ในคำว่า ในอริยวงศ์นั้น (อํ. นิ. อ. ๒.๔.๒๘) คำว่า ตั้งอยู่ (Ṭhita) ได้แก่ ตั้งมั่นแล้ว. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. Aṭṭhamagāthāniddesavaṇṇanā. คำอธิบายในนิเทศแห่งคาถาที่ ๘ 129. Navame [Pg.117] ayaṃ yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. ๑๒๙. ในคาถาที่ ๙ นี้ มีการประกอบความดังนี้ — บรรพชิตบางพวกที่ถูกความไม่สันโดษครอบงำ ย่อมเป็นผู้เลี้ยงยาก (Dussaṅgaha), แม้คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. เราผู้รังเกียจความเป็นผู้เลี้ยงยากนั้น จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. ที่เหลือพึงทราบตามนัยก่อนนั้นแล. Niddese anassavāti vacanaṃ assavanakā. Avacanakarāti dubbacā. Paṭilomavuttinoti paccanīkaṃ kathanasīlā, paṭimallā hutvā pavattantīti attho. Aññeneva mukhaṃ karontīti ovādadāyake disvā mukhaṃ parivattetvā aññaṃ disābhāgaṃ olokenti. Abyāvaṭo hutvāti avāvaṭo hutvā. Anapekkho hutvāti anallīno hutvā. ในนิเทศ คำว่า อนัสสวา (Anassavā) ได้แก่ ผู้ไม่เชื่อฟังคำสั่งสอน. คำว่า อวจนกรา (Avacanakara) ได้แก่ ผู้ว่ายาก (Dubbaca). คำว่า ปฏิโลมวุตติโน (Paṭilomavuttino) ได้แก่ ผู้มีปกติกล่าวค้าน, มีความหมายว่า ประพฤติตนเป็นคู่ปรับ. คำว่า อัญเญเนวะ มุขัง กโรนติ (Aññeneva mukhaṃ karonti) ได้แก่ เห็นผู้ให้โอวาทแล้วก็เบือนหน้าไปมองทางทิศอื่น. คำว่า อัพยาวโฏ (Abyāvaṭo) ได้แก่ เป็นผู้ไม่ขวนขวาย. คำว่า อนเปกโข (Anapekkho) ได้แก่ เป็นผู้ไม่ติดข้อง. Navamagāthāniddesavaṇṇanā. คำอธิบายในนิเทศแห่งคาถาที่ ๙ 130. Dasame oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho. ๑๓๐. ในคาถาที่ ๑๐ คำว่า โอโรปยิตวา (Oropayitvā) ได้แก่ นำออกแล้ว. คำว่า คิหิพยัญชนานิ (Gihibyañjanāni) ได้แก่ เครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ คือ ผม, หนวด, ผ้าขาว, เครื่องประดับ, พวงมาลัย, ของหอม, เครื่องลูบไล้, ภรรยา, บุตร, ทาสี และทาส เป็นต้น. สิ่งเหล่านี้ย่อมแสดงความเป็นคฤหัสถ์ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า 'คิหิพยัญชนานิ'. คำว่า สัญฉินนปัตโต (Sañchinnapatto) ได้แก่ ผู้มีใบไม้ร่วงหล่นแล้ว. คำว่า เฉตวานะ (Chetvāna) ได้แก่ ตัดด้วยมรรคญาณแล้ว. คำว่า วีโร (Vīro) ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยมรรควิริยะ (Maggavīriya). คำว่า คิหิพันธนานิ (Gihibandhanāni) ได้แก่ เครื่องผูกคือกาม เพราะกามทั้งหลายเป็นเครื่องผูกของคฤหัสถ์. นี้เป็นอรรถแห่งบทก่อน. Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evañhi cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.44). Sesaṃ purimanayeneva jānitabbaṃ. ส่วนอธิบายความนี้คือ — 'โอหนอ ขอให้เราพึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ออกแล้ว เป็นผู้มีใบไม้ร่วงหล่นแล้ว เหมือนต้นกรรณิการ์ (Koviḷāra) เถิด' เมื่อคิดอย่างนี้ จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ (สุ. นิ. อ. ๑.๔๔). ที่เหลือพึงทราบตามนัยก่อนนั้นแล. Niddese sārāsanañcāti sāraṃ āsanaṃ. Chinnānīti gaḷitāni. Sañchinnānīti nipaṇṇāni. Patitānīti vaṇṭato muttāni. Paripatitānīti bhūmiyaṃ patitāni. ในนิเทศ คำว่า สาราสนัญจะ (Sārāsanañca) คือ อาสนะอันเป็นแก่นสาร. บทว่า ฉินนานิ (Chinnāni) คือ หลุดไปแล้ว. บทว่า สัญฉินนานิ (Sañchinnāni) คือ ร่วงหล่นแล้ว. บทว่า ปติตานิ (Patitāni) คือ หลุดจากขั้วแล้ว. บทว่า ปริปติตานิ (Paripatitāni) คือ ตกลงบนพื้นแล้ว. Dasamagāthāniddesavaṇṇanā. คำอธิบายในนิเทศแห่งคาถาที่ ๑๐ Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาแห่งปฐมวรรค จบแล้ว 2. Dutiyavaggavaṇṇanā ๒. การพรรณนาแห่งทุติยวรรค 131-2. Dutiyavaggassa [Pg.118] paṭhamadvaye nipakanti pakatinipuṇaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādīsu kusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Api ca dhikkatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā ‘‘vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvaha’’nti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ pahāya eko cari, yathā ca mahājanako evaṃ ekova careti ayampi etassattho. Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.45-46). Niddese vattabbaṃ natthi. ๑๓๑-๒. ในคาถาคู่แรกแห่งทุติยวรรค บทว่า นิปกํ คือ บัณฑิตผู้ฉลาดโดยปกติ ผู้ฉลาดในกสิณบริกรรมเป็นต้น. บทว่า สาธุวิหารี คือ ผู้ประกอบด้วยอัปปนาวิหาร หรืออุปจารวิหาร. บทว่า ธีรํ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียร. ในบทนั้น ความถึงพร้อมด้วยความเพียรกล่าวไว้ด้วยบทว่า นิปกํ. ส่วนในบทนี้ มีอรรถว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรนั่นเอง. ชื่อว่า ธิติ คือ ความไม่ย่อหย่อนแห่งความเพียร, คำนี้เป็นชื่อของความเพียรที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “แม้หนังและเอ็นก็ตาม” (ม.อุ. ๑๔/๒๘๔; อ.เอกก. ๒๐/๕; มหานิ. ๑๙๖). อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่ติเตียนบาปแล้ว ก็ชื่อว่า ธีระ. บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย (พระราชาละแคว้นที่ชนะแล้ว) คือ เหมือนอย่างพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ ทรงทราบว่า “แคว้นที่ชนะแล้วเป็นสิ่งไม่เป็นประโยชน์” แล้วทรงละราชสมบัติ เสด็จไปแต่ผู้เดียว ฉันใด พึงละสหายผู้เป็นพาลแล้วเที่ยวไปแต่ผู้เดียว ฉันนั้น. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ (พระราชาเหมือนแคว้น) คือ เหมือนอย่างพระเจ้าสุตโสมทรงละแคว้นที่ชนะแล้ว เสด็จไปแต่ผู้เดียว และเหมือนอย่างพระมหาชนก ฉันใด พึงเที่ยวไปแต่ผู้เดียว ฉันนั้น นี้ก็เป็นอรรถของบทนั้น. ข้อที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้ว จึงไม่ขยายความ (สุ.นิ.อ. ๑.๔๕-๔๖). ในนิเทศไม่มีอะไรจะกล่าว. Paṭhamadvayaṃ. คาถาคู่แรก. 133. Tatiyagāthā padatthato uttānā eva. Kevalañca pana sahāyasampadanti ettha asekkhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva ‘‘sahāyasampadā’’ti veditabbā. Ayaṃ panettha yojanā – yā ayaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? Seṭṭhā samāsevitabbā sahāyāti. Kasmā? Attano sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same sevamānassa aññamaññasamadhāraṇena kukkuccavinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo. Ahampi hi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.47). Niddeso vuttanayo eva. ๑๓๓. คาถาที่ ๓ มีอรรถบทตื้นอยู่แล้ว. แต่ในบทว่า สหายสัมปทา นี้ พึงทราบว่า สหายผู้ถึงพร้อมด้วยขันธ์มีศีลเป็นต้นอันเป็นอเสกขะนั่นแหละ ชื่อว่า “สหายสัมปทา”. การประกอบในบทนี้คือ สหายสัมปทาที่กล่าวมานี้ เราย่อมสรรเสริญสหายสัมปทานั้นโดยแท้ ย่อมชมเชยโดยส่วนเดียว ดังนี้. อย่างไร? สหายผู้ประเสริฐพึงคบหา. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อคบหาผู้ประเสริฐกว่าด้วยศีลเป็นต้นของตน ธรรมมีศีลเป็นต้นที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิด ที่เกิดแล้วก็ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์. เมื่อคบหาผู้เสมอกัน ธรรมที่ได้แล้วก็ไม่เสื่อมไป ด้วยการประคับประคองกันและกัน และด้วยการบรรเทาความรำคาญ. แต่เมื่อไม่ได้สหายเหล่านี้ ทั้งผู้ประเสริฐและผู้เสมอกัน กุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ พึงละมิจฉาชีพมีกุหกะเป็นต้น บริโภคอาหารที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยชอบ ไม่ยังความขัดเคืองและความยินดีให้เกิดขึ้นในอาหารนั้น เป็นผู้บริโภคอาหารที่ไม่มีโทษ พึงเที่ยวไปแต่ผู้เดียวเหมือนนอแรด. แม้เราก็เที่ยวไปอย่างนี้ จึงบรรลุถึงสมบัตินี้ (สุ.นิ.อ. ๑.๔๗). นิเทศก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. Tatiyaṃ. คาถาที่ ๓. 134. Catutthe [Pg.119] disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kañcanassa. ‘‘Valayānī’’ti pāṭhaseso. Sāvasesapāṭho hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse sati aghaṭṭanā’’ti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.48). Nūpurānīti valayāni. ‘‘Niyurā’’ti keci vadanti. Ghaṭṭentīti aññamaññaṃ hananti. ๑๓๔. ในคาถาที่ ๔ บทว่า ทิสฺวา คือ เห็นแล้ว. บทว่า สุวณฺณสฺส คือ ทองคำ. บทว่า “วลยานิ” เป็นบทที่เหลือของคาถา. อรรถนี้มีเพราะเป็นบทที่เหลือของคาถา. บทว่า ปภสฺสรฺานิ คือ มีปกติส่องแสง มีความหมายว่า มีรัศมี. ข้อที่เหลือมีอรรถบทตื้นอยู่แล้ว. ส่วนการประกอบในบทนี้คือ เห็นกำไลทองคำที่แขนแล้ว คิดอย่างนี้ว่า “เมื่ออยู่เป็นหมู่ย่อมมีการกระทบกระทั่งกัน เมื่ออยู่ผู้เดียวย่อมไม่มีการกระทบกระทั่งกัน” ดังนี้ จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. ข้อที่เหลือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง (สุ.นิ.อ. ๑.๔๘). บทว่า นูปุรานิ คือ กำไล. บางพวกกล่าวว่า “นิยุรา”. บทว่า ฆฏฺเฏนฺติ คือ กระทบกระทั่งกันและกัน. Catutthaṃ. คาถาที่ ๔. 135. Pañcamagāthā padatthato uttānā eva. Ayaṃ pana ettha adhippāyo – yvāyaṃ etena dutīyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo, tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā vā jātā. Sace ahaṃ imaṃ na pariccajāmi, tato āyatimpi tatheva hessati. Yathā idāni, evaṃ dutīyena saha mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā. Ubhayampi cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.49). Sesaṃ vuttanayameva. ๑๓๕. คาถาที่ ๕ มีอรรถบทตื้นอยู่แล้ว. ส่วนอธิบายในบทนี้คือ วาจาที่ข้าพเจ้ากล่าวเพื่อเตือนสติกุมารคนที่สองนั้น ผู้บอกความหนาวความร้อนเป็นต้น ด้วยการอยู่ร่วมกัน หรือความติดพันที่เกิดขึ้นเพราะความรักในกุมารนั้น. ถ้าข้าพเจ้าไม่ละกุมารนี้ไป ในอนาคตก็จะเป็นเช่นนั้นอีก. คือเหมือนอย่างในปัจจุบันนี้ ข้าพเจ้าก็จะมีวาจาหรือความติดพันกับกุมารคนที่สอง. อนึ่ง สิ่งทั้งสองนี้เป็นอันตรายต่อการบรรลุคุณวิเศษ ดังนี้ ข้าพเจ้าเห็นภัยนี้ในอนาคต จึงละกุมารนั้นเสีย ปฏิบัติโดยแยบคายแล้วบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ (สุ.นิ.อ. ๑.๔๙). ข้อที่เหลือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. Pañcamaṃ. คาถาที่ ๕. 136. Chaṭṭhe kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Tattha vatthukāmā manāpiyā rūpādayo dhammā, kilesakāmā chandādayo sabbepi rāgappabhedā. Idha pana vatthukāmā adhippetā. Rūpādianekappakārena citrā. Lokassādavasena madhurā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti manoramā. Virūparūpenāti virūpena rūpena, anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi rūpādivasena citrā, rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā mathenti cittaṃ, pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayena veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.50). ๑๓๖. ในคาถาที่ ๖ บทว่า กามา คือ กาม ๒ อย่าง คือ วัตถุกาม และ กิเลสกาม. ในกาม ๒ อย่างนั้น วัตถุกามคือ ธรรมมีรูปเป็นต้นที่น่าพอใจ, กิเลสกามคือ ฉันทะเป็นต้น อันเป็นประเภทแห่งราคะทั้งหมด. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาวัตถุกาม. วัตถุกามนั้นวิจิตรด้วยประการต่างๆ มีรูปเป็นต้น. หวานหอมด้วยอำนาจแห่งอัสสาทะของโลก. ย่อมยังจิตของปุถุชนผู้เขลาให้ยินดี จึงชื่อว่า มโนรมย์. บทว่า วิรูปรูปเนติ คือ ด้วยรูปที่มีสัณฐานต่างๆ ด้วยสภาพที่ต่างกันหลายอย่าง ดังนี้. เพราะกามเหล่านั้นวิจิตรด้วยรูปเป็นต้น แม้ในรูปเป็นต้นก็มีรูปต่างๆ กันด้วยสีเขียวเป็นต้น. กามเหล่านั้นย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปที่มีสัณฐานต่างๆ นั้น แสดงอัสสาทะอย่างนั้นๆ ไม่ให้ยินดีในการบรรพชา. ข้อที่เหลือในบทนี้ก็แจ่มแจ้งอยู่แล้ว. แม้บทสรุปก็พึงประกอบด้วย ๒ หรือ ๓ บท แล้วพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนๆ (สุ.นิ.อ. ๑.๕๐). Kāmaguṇāti [Pg.120] kāmayitabbaṭṭhena kāmā. Bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra), kayirā mālāguṇe bahū’’ti ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto, tena vuttaṃ – ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasaṃhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasaṃhitā. Rajanīyāti rajjaniyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho. คำว่า กามคุณ คือ กาม เพราะอรรถว่าพึงใคร่. คุณ เพราะอรรถว่าเครื่องผูก. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิสองชั้นที่ยังไม่เคยใช้” (มหาวรรค 348) นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่าชั้น. ในคำว่า “กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป กองแห่งวัยย่อมละไปโดยลำดับ” (สังยุตตนิกาย 1.4) นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่ากอง. ในคำว่า “ทักษิณาพึงหวังผลร้อยเท่า” (มัชฌิมนิกาย 3.379) นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่าอานิสงส์. ในคำว่า “อันตะ อันตคุณ (ทีฆนิกาย 2.377; มัชฌิมนิกาย 1.110; ขุททกนิกาย 3.32อาการ), พึงทำพวงมาลัยให้มาก” นี้ คำว่า คุณ มีอรรถว่าเครื่องผูก. ในที่นี้ก็ประสงค์เอาอรรถนั้นนั่นแล เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “คุณ เพราะอรรถว่าเครื่องผูก”. คำว่า จักขุวิญเญยยะ คือ พึงเห็นด้วยจักขุวิญญาณ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบอรรถในโสตวิญเญยยะเป็นต้นด้วย. คำว่า อิฏฐะ คือ จะเป็นสิ่งที่แสวงหาได้แล้วหรือไม่ก็ตาม มีอรรถว่า เป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา. คำว่า กันตะ คือ น่ารักใคร่. คำว่า มนาปะ คือ เป็นที่เจริญใจ. คำว่า ปิยรูปะ คือ มีสภาวะที่น่ารัก. คำว่า กามูปสังหิตะ คือ ประกอบด้วยกามที่เกิดขึ้นโดยทำอารมณ์นั้นให้เป็นอารมณ์. คำว่า รชนียะ คือ เป็นที่ยังราคะให้กำเริบ มีอรรถว่า เป็นเหตุให้เกิดราคะ. Yadi muddāyātiādīsu muddāti aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā hatthamuddā. Gaṇanāti acchiddagaṇanā. Saṅkhānanti piṇḍagaṇanā. Yāya khettaṃ oloketvā ‘‘idha ettakā vīhī bhavissanti’’, rukkhaṃ oloketvā ‘‘idha ettakāni phalāni bhavissanti’’, ākāsaṃ oloketvā ‘‘ime ākāse sakuṇā ettakā nāma bhavissantī’’ti jānanti. Kasīti kasikammaṃ. Vaṇijjāti jaṅghavaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho. Gorakkhanti attano vā paresaṃ vā gāvo rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṃ. Issattho vuccati āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammaṃ. Rājaporisanti vinā āvudhena rājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññataranti gahitāvasesahatthiassasippādi. ในคำว่า ยทิ มุททายะ เป็นต้นนั้น คำว่า มุททา คือ การทำเครื่องหมายที่ข้อนิ้วมือ (การนับนิ้ว). คำว่า คณนา คือ การนับที่ไม่ผิดพลาด. คำว่า สังขานะ คือ การนับรวม. ซึ่งเป็นที่รู้ว่า เมื่อมองดูนาแล้ว “ข้าวเปลือกในที่นี้จักมีประมาณเท่านี้”, เมื่อมองดูต้นไม้แล้ว “ผลไม้ในที่นี้จักมีประมาณเท่านี้”, เมื่อมองดูท้องฟ้าแล้ว “นกในท้องฟ้าเหล่านี้จักมีประมาณเท่านี้”. คำว่า กสิ คือ การงานทางเกษตรกรรม. คำว่า วณิชชา คือ การค้าขาย เช่น การค้าขายด้วยการเดินไป การค้าขายทางบก เป็นต้น. คำว่า โครักขา คือ การเลี้ยงชีพด้วยการขายผลิตภัณฑ์จากโค ๕ อย่าง โดยการเลี้ยงโคของตนเองหรือของผู้อื่น. คำว่า อิสสัตถะ หมายถึง การงานที่ต้องถืออาวุธรับใช้. คำว่า ราชปุริสะ คือ การรับใช้พระราชาโดยการทำงานของพระราชาโดยไม่ถืออาวุธ. คำว่า สิปปัญญตระ คือ ศิลปะอื่นๆ ที่เหลือจากการกล่าวมาแล้ว เช่น ศิลปะการฝึกช้างและม้าเป็นต้น. Sītassa purakkhatoti lakkhaṃ viya sarassa sītassa purato ṭhito, sītena bādhiyamānoti attho. Uṇhepi eseva nayo. Ḍaṃsādīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti sabbamakkhikā. Sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti. Rissamānoti pīḷiyamāno ruppamāno ghaṭṭiyamāno. Mīyamānoti maramāno. Ayaṃ, bhikkhaveti bhikkhave, ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho. Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu [Pg.121] upaddavo, upasaggoti attho. Sandiṭṭhikoti paccakkho sāmaṃ passitabbo. Dukkhakkhandhoti dukkharāsi. Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu. Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno. Liṅgavipallāsena pana ‘‘kāmanidāna’’nti vutto. Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo. Liṅgavipallāseneva pana ‘‘kāmādhikaraṇa’’nti vutto. Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho. คำว่า สีตัสสะ ปุรักขโต คือ ยืนอยู่ข้างหน้าความหนาว เหมือนเป้าหมายที่ตั้งอยู่ข้างหน้าลูกศร มีอรรถว่า ถูกความหนาวเบียดเบียน. ในความร้อนก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคำว่า ฑังสะ เป็นต้นนั้น คำว่า ฑังสะ คือ แมลงวันสีเหลือง (เหลือบ). คำว่า มกสะ คือ ยุง (แมลงวันทุกชนิด). คำว่า สรีสปะ คือ สัตว์เลื้อยคลานทั้งหลาย. คำว่า ริสสมานะ คือ ถูกบีบคั้น ถูกทำให้ลำบาก ถูกกระทบกระทั่ง. คำว่า มียมมานะ คือ กำลังตาย. คำว่า อะยัง ภิกขะเว คือ ภิกษุทั้งหลาย อาพาธอันมีปัจจัยคือความหนาวเป็นต้นนี้ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการเลี้ยงชีพด้วยการนับนิ้วเป็นต้น. คำว่า กามานัง อาทีนโว คือ โทษในกาม มีอรรถว่า อุปัทวะ หรืออุปสรรค. คำว่า สันทิฏฐิกะ คือ เป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. คำว่า ทุกขักขันโธ คือ กองแห่งทุกข์. ในคำว่า กามเหตุ เป็นต้นนั้น คำว่า กามเหตุ คือ กามเป็นเหตุของสิ่งนั้น เพราะอรรถว่าปัจจัย. คำว่า กามนิทาน คือ กามเป็นต้นเหตุของสิ่งนั้น เพราะอรรถว่ามูลเหตุ. แต่ที่เรียกว่า "กามนิทาน" ด้วยการเปลี่ยนเพศ (ลิงควิปัลลาส). คำว่า กามาธิกรณะ คือ กามเป็นเหตุ (ที่ตั้ง) ของสิ่งนั้น เพราะอรรถว่าเหตุ. แต่ที่เรียกว่า "กามาธิกรณะ" ด้วยการเปลี่ยนเพศนั่นเอง. คำว่า กามานเมวะ เหตุ นี้เป็นคำกำหนดแน่นอน มีอรรถว่า ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือกามเท่านั้น. Uṭṭhahatoti ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa. Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ pubbenāparaṃ ghaṭentassa. Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa. Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti, hatthaṃ nābhiruhanti. Socatīti citte uppannabalavasokena socati. Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati. Paridevatīti vācāya paridevati. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā. Kandatīti rodati. Sammohaṃ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti. Moghanti tucchaṃ. Aphaloti nipphalo. คำว่า อุฏฐหโต คือ ของผู้ที่ขยันด้วยความเพียรที่เป็นเหตุตั้งขึ้นแห่งอาชีพ. คำว่า ฆฏโต คือ ของผู้ที่ประกอบความเพียรนั้นให้ต่อเนื่องกัน. คำว่า วายมโต คือ ของผู้ที่กระทำความพยายาม ความบากบั่น ความประกอบ. คำว่า นาภินิปผัชชันติ คือ ไม่สำเร็จ ไม่ขึ้นสู่มือ. คำว่า โสจติ คือ เศร้าโศกด้วยความโศกอันแรงกล้าที่เกิดขึ้นในใจ. คำว่า กิลมติ คือ ลำบากด้วยทุกข์ที่เกิดขึ้นในกาย. คำว่า ปริเทวติ คือ รำพันด้วยวาจา. คำว่า อุรัตตาฬิง คือ ทุบอก. คำว่า กันทติ คือ ร้องไห้. คำว่า สัมโมหัง อาปัชชติ คือ ถึงความหลงใหล เป็นเหมือนคนสิ้นสติ. คำว่า โมฆัง คือ เปล่าประโยชน์. คำว่า อผโล คือ ไม่มีผล. Ārakkhādhikaraṇanti ārakkhakāraṇā. Kinti meti kena nu kho me upāyena. Yampi meti yampi mayhaṃ kasikammādīni katvā uppāditaṃ dhanaṃ ahosi. Tampi no natthīti tampi amhākaṃ idāni natthi. คำว่า อารักขาธิกรณะ คือ เพราะเหตุแห่งการรักษา. คำว่า กินติ เม คือ ด้วยอุบายอะไรหนอแก่เรา. คำว่า ยัมปิ เม คือ ทรัพย์ใดที่เกิดขึ้นแก่เราด้วยการทำกสิกรรมเป็นต้น. คำว่า ตัมปิ โน นัตถิ คือ ทรัพย์นั้นก็ไม่มีแก่เราในบัดนี้. Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetūtiādināpi kāraṇaṃ dassetvāva ādīnavaṃ dīpeti. Tattha kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadantīti attho. Kāmanidānanti bhāvanapuṃsakaṃ, kāme nidānaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmādhikaraṇantipi bhāvanapuṃsakameva, kāme adhikaraṇaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmānameva hetūti gāmanigamasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṃ kāmānaṃyeva hetu vivadantīti attho. Upakkamantīti paharanti. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุด้วยคำว่า กามเหตุ เป็นต้น แล้วจึงทรงแสดงโทษ. ในคำนั้น คำว่า กามเหตุ มีอรรถว่า แม้พระราชาทั้งหลายก็วิวาทกับพระราชาทั้งหลาย เพราะปัจจัยคือกาม. คำว่า กามนิทาน เป็นภาวนปุงสกลิงค์ มีอรรถว่า วิวาทกันโดยทำกามให้เป็นต้นเหตุ. คำว่า กามาธิกรณะ ก็เป็นภาวนปุงสกลิงค์เช่นกัน มีอรรถว่า วิวาทกันโดยทำกามให้เป็นเหตุ. คำว่า กามานเมวะ เหตุ มีอรรถว่า วิวาทกันเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลาย คือ ตำแหน่งหน้าที่ของนายบ้าน นายคาม เสนาบดี และปุโรหิต เป็นต้น. คำว่า อุปักกมันติ คือ ประหัตประหารกัน. Asicammanti asiñceva kheṭakaphalakādīni ca. คำว่า อสิจัมมัง คือ ดาบและเครื่องป้องกันมีโล่และดั้งเป็นต้น. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuṃ gahetvā sarakalāpaṃ sannayhitvā. Ubhatobyūḷhanti ubhatorāsibhūtaṃ. Pakkhandantīti pavisanti. Usūsūti kaṇḍesu. Vijjotalantesūti parivattamānesu. Te tatthāti te tasmiṃ saṅgāme. คำว่า ธนุกลาปัง สันนยหิตวา คือ ถือธนูและผูกแล่งลูกศร. คำว่า อุภโตพยูฬหัง คือ จัดขบวนทัพปะทะกันทั้งสองฝ่าย. คำว่า ปักขันทันติ คือ พุ่งเข้าไป. คำว่า อุสูสุ คือ ในลูกศรทั้งหลาย. คำว่า วิชโชตลันเตสุ คือ ที่กำลังหมุนเวียน (กวัดแกว่ง). คำว่า เต ตัตถะ คือ พวกเขาทั้งหลายในสงครามนั้น. Addāvalepanā [Pg.122] upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṃ assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti. Evaṃ katapākārapādā ‘‘upakāriyo’’ti vuccanti. Tā tintena kalalena sittā addāvalepanā nāma honti. Pakkhandantīti tāsaṃ heṭṭhā tikhiṇaayasūlarukkhasūlādīhi vijjhiyamānā pākārassa picchillabhāvena ārohituṃ asakkontāpi upadhāvantiyeva. Chakaṇakāyāti kuthitagomayena. Abhivaggenāti satadantena. Taṃ aṭṭhadantākārena katvā ‘‘nagaradvāraṃ bhinditvā pavisissāmā’’ti āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena omaddanti. ในคำว่า อัททาวัลเลปนา อุปการิโย นี้ มนุษย์ทั้งหลายก่อเชิงกำแพงด้วยอิฐให้มีสัณฐานเหมือนกีบม้า แล้วฉาบด้วยปูนขาวข้างบน เชิงกำแพงที่ทำอย่างนี้เรียกว่า อุปการิโย. เชิงกำแพงเหล่านั้นเมื่อถูกราดด้วยโคลนเปียก ก็ชื่อว่า อัททาวัลเลปนา. คำว่า ปักขันทันติ หมายถึง แม้พวกที่ถูกแทงด้วยหลาวเหล็กแหลมหรือหลาวไม้เป็นต้นที่ใต้เชิงกำแพงเหล่านั้น และไม่สามารถปีนขึ้นไปได้เพราะกำแพงลื่น ก็ยังคงพุ่งเข้าใส่. คำว่า ฉกณกายา คือ ด้วยมูลโคที่เน่าเปื่อย. คำว่า อภิวคเคน คือ ด้วยเครื่องกระทุ้งที่มีฟันร้อยซี่. เมื่อพวกข้าศึกมาด้วยคิดว่า "เราจะพังประตูเมืองแล้วเข้าไป" พวกที่อยู่บนประตูเมืองก็ตัดเชือกที่ผูกเครื่องกระทุ้งที่ทำเป็นรูปมีฟัน ๘ ซี่นั้น แล้วบดขยี้ข้าศึกด้วยเครื่องกระทุ้งนั้น. Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi. Nillopanti gāme paharitvā mahāvilopaṃ karonti. Ekāgārikanti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvā dhanaṃ āharāpenti. Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṃ karonti. Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi (ma. ni. aṭṭha. 1.169). Sesaṃ vuttatthameva. คำว่า สันธิมปิ ฉินทันติ หมายถึง แม้ตัดช่องเรือน. คำว่า นิลโลปันติ หมายถึง ตีหมู่บ้านแล้วทำการปล้นครั้งใหญ่. คำว่า เอกาคาริกัง หมายถึง ล้อมเรือนหลังเดียวด้วยคนประมาณ ๕๐ หรือ ๖๐ คน แล้วจับเป็นตัวประกันบังคับให้เอาทรัพย์มาให้. คำว่า ปริปันเถปิ ติฏฐันติ หมายถึง ทำการดักปล้นในทางเปลี่ยว. คำว่า อัฑฒทัณฑเกหิ คือ ด้วยกระบอง (ม.นิ.อ. 1.169). ที่เหลือมีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. Chaṭṭhaṃ. จบสูตรที่ ๖. 137. Sattame etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā ete kilesā asucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo, anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho, rāgagaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ janentā sīlasaṅkhātamārogyaṃ loluppaṃ vā uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti, tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭhena rogo. Abbhantaramanupaviṭṭhaṭṭhena pana antotudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato bhayaṃ. Metanti etaṃ sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.51). ๑๓๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า เอติ คือ อีติ (ภัย/จัญไร) นี้เป็นชื่อของเหตุแห่งความพินาศที่เป็นส่วนแห่งอกุศลซึ่งจรมา. เพราะฉะนั้น กามคุณเหล่านี้จึงชื่อว่า อีติ เพราะนำมาซึ่งความพินาศมากมาย และเพราะเป็นที่รวมกันอย่างหนาแน่น. แม้ฝีก็ไหลของไม่สะอาดออกมา พองขึ้น สุก และแตก. เพราะฉะนั้น กิเลสเหล่านี้จึงชื่อว่า ฝี เพราะไหลของไม่สะอาดออกมา และเพราะมีความพองขึ้น สุก และแตกไป ด้วยการเกิดขึ้น ความแก่ และความสลาย. คำว่า อุปัททวติ คือ อุปัททโว (อุปัทวะ) หมายถึง เบียดเบียน ครอบงำ ทำให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ นี้เป็นชื่อของฝีคือราคะเป็นต้น. เพราะฉะนั้น กามคุณเหล่านี้จึงชื่อว่า อุปัทวะ เพราะเป็นเหตุไม่ให้นำมาซึ่งประโยชน์คือนิพพานที่ยังไม่รู้ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะทั้งปวง. อนึ่ง กิเลสเหล่านี้เมื่อทำให้เกิดความเป็นผู้ป่วยด้วยกิเลส หรือทำให้เกิดความโลเล ย่อมทำลายความไม่มีโรคคือศีล หรือทำลายความไม่มีโรคตามปกติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โรค เพราะอรรถว่าทำลายความไม่มีโรค. ชื่อว่า ศัลยะ (ลูกศร) เพราะอรรถว่าเข้าไปภายใน เพราะอรรถว่าทิ่มแทงอยู่ภายใน และเพราะอรรถว่าถอนออกได้ยาก. ชื่อว่า ภัย เพราะนำมาซึ่งภัยในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. คำว่า เมตัง ที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้ว. แม้บทสรุปก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง (ขุ.สุ.อ. 1.51). Kāmarāgarattāyanti [Pg.123] kāmarāgena ratto ayaṃ. Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena snehena baddho. Diṭṭhadhammikāpi gabbhāti imasmiṃ attabhāve vattamānasaḷāyatanagabbhā. Samparāyikāpi gabbhāti paralokepi saḷāyatanagabbhā. Na parimuccatīti parimuccituṃ na sakkoti. Otiṇṇo sātarūpenāti madhurasabhāvena rāgena otiṇṇo ogāhito. Palipathanti kāmakalalamaggaṃ. Dugganti duggamaṃ. คำว่า กามราครัตตายัง หมายถึง ผู้นี้กำหนัดแล้วด้วยกามราคะ. คำว่า ฉันทราควินิพัทโธ หมายถึง ถูกผูกมัดด้วยฉันทราคะคือความรักใคร่. คำว่า ทิฏฐธัมมิกาปิ คัพภา หมายถึง ครรภ์คือสฬายตนะที่ดำเนินไปในอัตภาพนี้. คำว่า สัมปรายิกาปิ คัพภา หมายถึง ครรภ์คือสฬายตนะในโลกหน้าด้วย. คำว่า น ปริมุจจติ คือ ไม่สามารถหลุดพ้นไปได้. คำว่า โอติณโณ สาตรูเปนะ คือ จมลงแล้ว หยั่งลงแล้วด้วยราคะอันมีสภาพน่ารื่นรมย์. คำว่า ปลิปะถัง คือ ทางเปือกตมคือกาม. คำว่า ทุคคัง คือ ทางที่ไปได้ยาก. Sattamaṃ. จบสูตรที่ ๗. 138. Aṭṭhame sītaṃ dubbidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca bāhiradhātukkhobhapaccayañca. Tathā uṇhaṃ. Tattha ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Sarīsapeti ye keci dīghajātikā saritvā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ. ๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ ความหนาวมี ๒ อย่าง คือ มีปัจจัยจากการกำเริบของธาตุภายใน และมีปัจจัยจากการกำเริบของธาตุภายนอก. ความร้อนก็เช่นกัน. ในคำเหล่านั้น คำว่า ฑังสา คือ แมลงวันสีเหลือง (เหลือบ). คำว่า สรีสเป คือ สัตว์เลื้อยคลานทั้งหลายที่มีลำตัวยาว. ที่เหลือชัดเจนแล้ว. แม้บทสรุปก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. Aṭṭhamaṃ. จบสูตรที่ ๘. 139. Navamagāthā padatthato pākaṭā eva. Ayaṃ panettha adhippāyayojanā – sā ca kho yuttivasena, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī manussakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā, sarīramahantatāya vā nāgo. Evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgamanena, āguṃ akaraṇena, puna itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa yūthāni vivajjayitvā ekacariyasukhena yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo, kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjayitvā ekattābhiratisukhena jhānasukhena yathābhirantaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā yattakaṃ vā icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo eko careyyanti attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho, kudāssu nāmāhampi evaṃ asekkhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ. Yathā cesa padumasadisagattatāya vā, padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu nāmāhampi evaṃ padumasadisabojjhaṅgamahantatāya vā, ariyajātipadume uppannatāya vā padumī bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro, kudāssu nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi [Pg.124] vā uḷāro bhaveyyanti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. ๑๓๙. คาถาที่ ๙ มีความหมายโดยบทชัดเจนอยู่แล้ว ส่วนการอธิบายความหมายในที่นี้ เป็นไปโดยนัยที่สมควร ไม่ใช่โดยนัยที่ได้ยินมา เช่น ช้างนี้เป็น “นาคะ” เพราะฝึกฝนในศีลอันเป็นที่รักของมนุษย์ จึงไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ฝึก หรือเป็นนาคะเพราะมีร่างกายใหญ่ เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็น “นาคะ” เพราะฝึกฝนในศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ ด้วยการไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ฝึก ด้วยการไม่ทำความผิด และด้วยการไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก หรือเป็นนาคะเพราะมีคุณธรรมอันใหญ่ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นละฝูงแล้วอยู่ป่าด้วยความสุขในการอยู่ผู้เดียวตามความพอใจ เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เมื่อไรหนอแม้เราก็จักละหมู่แล้วอยู่ป่าด้วยความสุขในการยินดีในความเป็นผู้เดียว ด้วยความสุขแห่งฌานตามความพอใจ ตามความสุขของตนอย่างไรๆ หรือปรารถนาเท่าไร ก็อยู่ป่าเท่านั้น เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เที่ยวไปผู้เดียว ดังนี้ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นมีลำตัวที่ตั้งมั่นดีและใหญ่ จึงเป็นผู้มีลำตัวสมบูรณ์ เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็นผู้มีลำตัวสมบูรณ์ด้วยความใหญ่แห่งกองศีลอันเป็นอเสกขะ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นมีกายเหมือนดอกบัว หรือเกิดในตระกูลดอกบัว จึงเป็น “ปทุมมี” (ผู้มีดอกบัว) เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็น “ปทุมมี” ด้วยความใหญ่แห่งโพชฌงค์ที่เหมือนดอกบัว หรือเกิดในดอกบัวคืออริยชาติ และเช่นเดียวกับที่ช้างนั้นเป็นผู้ประเสริฐด้วยกำลัง ความแข็งแรง ความเร็วเป็นต้น เมื่อไรหนอแม้เราก็จักเป็นผู้ประเสริฐด้วยความประพฤติทางกายที่บริสุทธิ์เป็นต้น หรือด้วยศีล สมาธิ ปัญญาที่แทงตลอดเป็นต้น เมื่อคิดอย่างนี้แล้ว ก็เริ่มเจริญวิปัสสนาและบรรลุพระปัจเจกโพธิ์ Navamaṃ. จบคาถาที่ ๙ 140. Dasame aṭṭhānatanti aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti. Anunāsikassa lopo kato ‘‘ariyasaccāna dassana’’ntiādīsu (khu. pā. 5.11; su. ni. 270) viya. Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa. Yanti kāraṇavacanametaṃ ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbenā’’tiādīsu (dha. sa. 30) viya. Phassayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye eva paccanīkehi vimuccanato ‘‘sāmayikā vimuttī’’ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ. ‘‘Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena phassaye iti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhī’’ti āha. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.54; apa. aṭṭha. 1.1.110). ๑๔๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า อัฏฐานะ นั้น คือ อัฏฐานะ (ฐานะอันมิใช่เหตุ) หมายถึง สิ่งที่ไม่ใช่เหตุ ไม่ใช่ปัจจัย. มีการลบนิคหิต เหมือนในคำว่า “อริยสัจจานะ ทัสสนัง” เป็นต้น (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐). คำว่า สังคณิการตัสสะ คือ ผู้ยินดีในหมู่คณะ. คำว่า ยํ นี้เป็นคำแสดงเหตุ เหมือนในคำว่า “ยํ หิรีติ หิรีตัพเพนา” เป็นต้น (ธ. ส. ๓๐). คำว่า ผัสสเยติ คือ พึงบรรลุ. คำว่า สามยิกัง วิมุตติง คือ โลกียสมาบัติ. เพราะว่าโลกียสมาบัตินั้น ย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ได้เฉพาะในขณะที่อัปปนาสมาบัติเกิดขึ้นเท่านั้น จึงเรียกว่า “สามยิกา วิมุตติ” (วิมุตติชั่วคราว). ซึ่งสามยิกวิมุตตินั้น. พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ตรัสว่า “นั่นเป็นอัฏฐานะ (สิ่งที่ไม่ใช่เหตุ) เหตุนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ยินดีในหมู่คณะ ซึ่งเป็นเหตุให้พึงบรรลุ” ดังนี้. เมื่อเราได้สดับพระดำรัสนี้แล้ว ละความยินดีในหมู่คณะ ประพฤติปฏิบัติโดยแยบคาย จึงบรรลุแล้ว. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อ. ๑.๕๔; อป. อ. ๑.๑.๑๑๐). Niddese nekkhammasukhanti pabbajjāsukhaṃ. Pavivekasukhanti kāyacittaupadhiviveke sukhaṃ. Upasamasukhanti kilesupasamaṃ phalasamāpattisukhaṃ. Sambodhisukhanti maggasukhaṃ. Nikāmalābhīti attano rucivasena yathākāmalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī. Asāmayikanti lokuttaraṃ. Akuppanti kuppavirahitaṃ acalitaṃ lokuttaramaggaṃ. ในนิเทศ คำว่า เนกขัมมสุขัง คือ สุขแห่งการบรรพชา. คำว่า ปวิเวกสุขัง คือ สุขในการสงัดจากกาย จิต และอุปธิ. คำว่า อุปสมสุขัง คือ สุขแห่งความสงบกิเลส สุขแห่งผลสมาบัติ. คำว่า สัมโพธิสุขัง คือ สุขแห่งมรรค. คำว่า นิกามลาภี คือ ผู้ได้ตามความปรารถนา ตามความพอใจของตน. คำว่า อกิจฉลาภี คือ ผู้ได้โดยไม่ลำบาก. คำว่า อกสิรลาภี คือ ผู้ได้โดยไม่ยาก (ได้มาก). คำว่า อสามยิกัง คือ โลกุตตระ. คำว่า อกุปปัง คือ โลกุตตรมรรคที่ไม่กำเริบ ไม่หวั่นไหว. Dasamaṃ. จบคาถาที่ ๑๐ Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๒ จบแล้ว 3. Tatiyavaggavaṇṇanā ๓. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๓ 141. Tatiyavaggassa paṭhame diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ diṭṭhiyā visūkānīti diṭṭhivisūkāni, diṭṭhiyo eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti [Pg.125] dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti aññehi ‘‘idaṃ saccaṃ idaṃ sacca’’nti nanetabbo. Etena sayambhutaṃ dīpeti. Patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto niyāmaṃ, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.54; apa. aṭṭha. 1.1.111). ๑๔๑. ในข้อที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า ทิฏฐิวิสูกานิ คือ ทิฏฐิ ๖๒. เพราะทิฏฐิเหล่านั้นเป็นเสี้ยนหนาม เป็นเครื่องเสียดแทง เป็นปฏิปักษ์ต่อมรรคสัมมาทิฏฐิ จึงชื่อว่า วิสูกะ (เสี้ยนหนาม). ด้วยเหตุนี้ ทิฏฐิทั้งหลายที่เป็นเสี้ยนหนาม จึงชื่อว่า ทิฏฐิวิสูกะ หรือว่า ทิฏฐิทั้งหลายนั่นแหละเป็นเสี้ยนหนาม จึงชื่อว่า ทิฏฐิวิสูกะ. คำว่า อุปาติวัตโต คือ ก้าวล่วงแล้วด้วยทัสสนมรรค (โสดาปัตติมรรค). คำว่า ปัตโต นิยามัง คือ บรรลุความเป็นผู้เที่ยงแท้ เพราะมีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา และมีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า หรือบรรลุโสดาปัตติมรรคที่เรียกว่า สัมมัตตนิยาม. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวถึงความสำเร็จกิจแห่งโสดาปัตติมรรคและการได้โสดาปัตติมรรคนั้น. บัดนี้ คำว่า ปฏิ ลัทธมัคโค นี้ แสดงถึงการได้มรรคที่เหลือ. คำว่า อุปปันนะญาโณมหิ คือ เรามีญาณแห่งปัจเจกโพธิเกิดขึ้นแล้ว. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงผล. คำว่า อนัญญเนยโย คือ อันผู้อื่นไม่พึงชักนำไปว่า “นี่เป็นสัจจะ นี่เป็นสัจจะ”. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ตรัสรู้เอง. หรือเมื่อปัจเจกโพธิญาณเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่มีการชักนำจากผู้อื่น จึงเป็นผู้มีอำนาจในตนเอง. หรือว่า ก้าวล่วงทิฏฐิวิสูกะด้วยสมถะและวิปัสสนา, บรรลุความเที่ยงแท้ด้วยมรรคเบื้องต้น, ได้มรรคที่เหลือด้วยมรรคทั้งหลาย, มีญาณเกิดขึ้นด้วยผลญาณ, บรรลุสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดด้วยตนเอง จึงชื่อว่า อนัญญเนยยะ. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อ. ๑.๕๔; อป. อ. ๑.๑.๑๑๑). Na paraneyyoti na aññehi netabbo. Na parappattiyoti paccakkhadhammattā na aññehi saddahāpetabbo. Na parappaccayoti na assa paro paccayo, na parassa saddhāya vattatīti na parappaccayo. Na parapaṭibaddhagūti na aññesaṃ paṭibaddhañāṇagamano. คำว่า นะ ปรเนยโย คือ อันผู้อื่นไม่พึงชักนำไป. คำว่า นะ ปรปัตติโย คือ ไม่พึงให้ผู้อื่นเชื่อ เพราะเป็นธรรมที่ประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง. คำว่า นะ ปรปปัจจโย คือ ผู้อื่นไม่เป็นปัจจัยแก่ท่าน, ไม่ดำเนินไปตามศรัทธาของผู้อื่น จึงชื่อว่า นะ ปรปปัจจโย. คำว่า นะ ปรปฏิพัทธคู คือ การดำเนินไปแห่งญาณไม่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น. Paṭhamaṃ. จบคาถาที่ ๑ 142. Dutiye nillolupoti alolupo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so bhusaṃ luppati punappunañca luppati, tena ‘‘lolupo’’ti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘nillolupo’’ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhakuhanavatthu natthi, so ‘‘nikkuho’’ti vuccati, imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāya āha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ [Pg.126] appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca ‘‘kasāvā’’ti veditabbā. Yathāha – ๑๔๒. ในข้อที่ ๒ คำว่า นิลโลลุโป คือ ผู้ไม่โลเล. ผู้ใดถูกตัณหาในรสครอบงำ ผู้นั้นย่อมติดข้องอย่างยิ่ง และติดข้องซ้ำแล้วซ้ำเล่า ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า “โลลุโป” (ผู้โลเล). เพราะฉะนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าจึงตรัสปฏิเสธสิ่งนั้นว่า “นิลโลลุโป”. ในคำว่า นิกกุโห นี้ แม้ว่าผู้ใดไม่มีวัตถุแห่งกุหนา ๓ อย่าง ผู้นั้นก็เรียกว่า “นิกกุโห” (ผู้ไม่มีกุหนา), แต่ในคาถานี้ ความหมายคือ ผู้ไม่ทำความอัศจรรย์ใจในอาหารอันโอชะเป็นต้น. ในคำว่า นิปปิปาโส นี้ ความกระหายคือความอยากดื่ม, เพราะไม่มีความกระหายนั้น จึงชื่อว่า นิปปิปาโส (ผู้ไม่กระหาย), หมายถึง ผู้ปราศจากความอยากบริโภคด้วยความโลภในรสอันโอชะ. ในคำว่า นิมมักโข นี้ มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน) มีลักษณะทำลายคุณของผู้อื่น, เพราะไม่มีมักขะนั้น จึงชื่อว่า นิมมักโข (ผู้ไม่ลบหลู่). พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสหมายถึงการที่พระองค์ไม่มีการลบหลู่คุณของพ่อครัวในสมัยที่ยังเป็นคฤหัสถ์. ในคำว่า นิทธันตกสาวโมโห นี้ ธรรม ๖ ประการ คือ ราคะเป็นต้น ๓ อย่าง และกายทุจริตเป็นต้น ๓ อย่าง พึงทราบว่าเป็น “กสาวะ” (เครื่องเศร้าหมอง) โดยนัยที่ทำให้ไม่ผ่องใส ทำให้ละสภาพของตนแล้วถือสภาพของผู้อื่น และโดยนัยที่เป็นของหยาบช้า ตามสมควร. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Tattha katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo dosakasāvo mohakasāvo, ime tayo kasāvā. Tattha katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo vacīkasāvo manokasāvo’’ti (vibha. 924). “ในกสาวะเหล่านั้น กสาวะ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ ราคกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองคือราคะ) โทสกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองคือโทสะ) โมหกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองคือโมหะ) กสาวะ ๓ อย่างเหล่านี้. ในกสาวะเหล่านั้น กสาวะอีก ๓ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ กายกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองทางกาย) วจีกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองทางวาจา) มโนกสาวะ (เครื่องเศร้าหมองทางใจ)” ดังนี้ (วิภงฺค. ๙๒๔). Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsasoti nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabbo (su. ni. aṭṭha. 1.96). ในกสาวะ (Kasāva) เหล่านั้น เพราะโมหะถูกกำจัดแล้ว จึงชื่อว่า นิทธันตกสาวโมโห (Niddhantakasāvamoho) (ผู้มีโมหะอันเป็นเครื่องเศร้าหมองอันกำจัดแล้ว) ซึ่งเป็นรากเหง้าของกสาวะ ๕ อย่างที่เหลือทั้งหมด หรือเพราะกายกสาวะ วจีกสาวะ มโนกสาวะ ๓ อย่าง และโมหะถูกกำจัดแล้ว จึงชื่อว่า นิทธันตกสาวโมโห. ส่วนในคำอื่น ๆ ความเป็นผู้ไม่มีราคกสาวะด้วยความเป็นผู้ไม่โลเลเป็นต้น และความเป็นผู้ไม่มีโทสกสาวะด้วยความเป็นผู้ไม่ลบหลู่ ก็สำเร็จแล้วนั่นเอง. คำว่า นิราสโส (Nirāsaso) คือ ผู้ไม่มีตัณหา. คำว่า สัพพโลเกติ (Sabbaloketi) คือ ในโลกทั้งปวง, หมายถึง เป็นผู้ปราศจากภวตัณหาและวิภวตัณหาในภพ ๓ หรือในอายตนะ ๑๒. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบความในที่นี้ว่า “กล่าวคาถาทั้ง ๓ บาทแล้ว พึงประพฤติผู้เดียว” คือ พึงสามารถประพฤติผู้เดียวได้ ดังนี้ (สุ. นิ. อ. ๑.๙๖). Dutiyaṃ. ข้อที่ ๒. 143. Tatiye ayaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo. Paresampi anatthaṃ dassetīti anatthadassī. Kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho. Taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena taṃ na seveyya. Yadi pana paravaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti. ๑๔๓. ในคาถาที่ ๓ นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ ผู้ใดประกอบด้วยทิฏฐิอันเป็นบาปมีวัตถุ ๑๐ ประการ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นคนบาป ชื่อว่าเป็นผู้แสดงสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น (Anatthadassī - อนัตถทัสสี) เพราะแสดงสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น และตั้งอยู่ในความไม่เสมอ (Visama - วิสมะ) คือกายทุจริตเป็นต้น กุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์พึงเว้นสหายผู้เป็นบาป ผู้แสดงสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในความไม่เสมอเช่นนั้น คำว่า “ตนไม่พึงคบ” หมายถึง ไม่พึงคบเขาด้วยอำนาจของตนเอง แต่ถ้าเป็นผู้อยู่ในอำนาจของผู้อื่น จะทำอะไรได้เล่า ดังนี้ คำว่า ปสุตะ (Pasuta) หมายถึง แผ่ไปแล้ว คือติดอยู่ในที่นั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ คำว่า ประมาท (Pamatta) หมายถึง จิตที่ปล่อยไปในกามคุณ หรือปราศจากการเจริญกุศล ไม่พึงคบ ไม่พึงเสพ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจนอแรด (Khaggavisāṇakappo - ขัคควิสาณกัปโป) เท่านั้น Niddese sayaṃ na seveyyāti sāmaṃ na upasaṅkameyya. Sāmaṃ na seveyyāti cittenapi na upasaṅkameyya. Na seveyyāti na bhajeyya. Na [Pg.127] niseveyyāti samīpampi na gaccheyya. Na saṃseveyyāti dūre bhaveyya. Na parisaṃseveyyāti paṭikkameyya. ในนิเทศ (Niddesa) คำว่า “ตนไม่พึงคบ” หมายถึง ตนไม่พึงเข้าไปหา คำว่า “ตนไม่พึงคบ” หมายถึง ไม่พึงเข้าไปหาด้วยใจ คำว่า “ไม่พึงคบ” หมายถึง ไม่พึงเสพ คำว่า “ไม่พึงคบหา” หมายถึง ไม่พึงเข้าไปใกล้ คำว่า “ไม่พึงคบค้า” หมายถึง พึงอยู่ห่างไกล คำว่า “ไม่พึงคบหาโดยรอบ” หมายถึง พึงหลีกเลี่ยง Tatiyaṃ. คาถาที่ ๓ จบ 144. Catutthe ayaṃ saṅkhepattho – bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā. Yena maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni, tato ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) kaṅkhāṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.58). ๑๔๔. ในคาถาที่ ๔ นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คำว่า พหูสูต (Bahussuta) มี ๒ อย่าง คือ พหูสูตทางปริยัติ เพราะเป็นผู้แตกฉานในอรรถแห่งพระไตรปิฎก และพหูสูตทางปฏิเวธ เพราะเป็นผู้แทงตลอดมรรค ผล วิชชา และอภิญญา เป็นผู้มาถึงพระคัมภีร์ (Āgatāgamo - อาคตาคม) ทรงไว้ซึ่งพระธรรม ส่วนผู้ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันประเสริฐ ชื่อว่าเป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้มีปฏิภาณ (Paṭibhāna) คือมีปฏิภาณอันสมควร มีปฏิภาณอันหลุดพ้น และมีปฏิภาณอันสมควรและหลุดพ้น หรือพึงทราบว่าผู้มีปฏิภาณมี ๓ อย่าง โดยเป็นผู้มีปฏิภาณทางปริยัติ ทางการสอบถาม และทางการบรรลุ ผู้ใดแลปริยัติปรากฏแก่ตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณทางปริยัติ ผู้ใดเมื่อสอบถามอรรถ ธรรม ลักษณา ฐานะและอฐานะ การสอบถามปรากฏแก่ตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณทางการสอบถาม ผู้ใดแทงตลอดมรรคเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณทางการบรรลุ พึงคบหาพหูสูต ผู้ทรงธรรม ผู้เป็นมิตร ผู้ประเสริฐ ผู้มีปฏิภาณเช่นนั้น จากนั้นด้วยอานุภาพของท่านนั้น พึงรู้ประโยชน์นานาประการ โดยจำแนกเป็นประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสอง หรือโดยจำแนกเป็นประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์สูงสุด จากนั้นพึงบรรเทาความสงสัย ความลังเลในฐานะแห่งความสงสัยมีอาทิว่า “เราได้เป็นแล้วหรือหนอในอดีตกาล” ดังนี้ (ม.มู. ๑/๑๘; สํ.นิ. ๒/๒๐; มหานิ. ๑๗๔) บรรเทาและกำจัดความสงสัยแล้ว ผู้ทำกิจทั้งปวงเสร็จสิ้นแล้วอย่างนี้ พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจนอแรดเท่านั้น (สุ.นิ.อ. ๑/๕๘) Catutthaṃ. คาถาที่ ๔ จบ 145. Pañcame khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha – ‘‘atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatita’’nti (saṃ. ni. 3.60). Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā ‘‘etaṃ tappaka’’nti vā ‘‘sārabhūta’’nti vā evaṃ aggahetvā. Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhanasīlo apihāluko nittaṇho. Vibhūsaṭṭhānāvirato saccavādī eko careti. Tattha vibhūsā duvidhā agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sākaṭaveṭhanamālāgandhādi, [Pg.128] anagārikavibhūsā ca pattamaṇḍanādi. Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ, tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāyapi viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo (su. ni. aṭṭha. 1.59). ๑๔๕. ในคาถาที่ ๕ คำว่า การเล่น (Khiḍḍā - ขิฑฑา) และ ความยินดี (Rati - รติ) ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น คำว่า กามสุข (Kāmasukha) หมายถึง วัตถุกามสุข วัตถุกามทั้งหลายก็ชื่อว่าสุข เพราะเป็นอารมณ์แห่งสุขเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “มีรูปเป็นสุข เป็นที่ตามไปแห่งสุข” ดังนี้ (สํ.สฬา. ๓/๖๐) ไม่พึงถือเอาการเล่น ความยินดี และกามสุขนี้ในโลกอันเป็นโอกาส (Okāsaloka - โอกาสโลก) นี้ว่า “เป็นเครื่องยังความอิ่มหนำ” หรือ “เป็นสาระ” โดยไม่ประดับประดา ไม่ทำให้พอ คำว่า “ไม่พึงเพ่งเล็ง” หมายถึง เป็นผู้มีปกติไม่เพ่งเล็ง ไม่ปรารถนา ปราศจากตัณหา ด้วยการไม่ประดับประดานั้น เป็นผู้เว้นจากฐานะแห่งการประดับประดา (Vibhūsaṭṭhāna - วิภูสัฏฐานะ) เป็นผู้กล่าวสัจจะ (Saccavādī - สัจจวาที) พึงเที่ยวไปผู้เดียว ในคำนั้น การประดับประดา (Vibhūsā - วิภูสา) มี ๒ อย่าง คือ การประดับประดาของคฤหัสถ์ และการประดับประดาของอนาคาริก ในคำนั้น การประดับประดาของคฤหัสถ์ คือ การพันผ้า การประดับมาลัย เครื่องหอมเป็นต้น และการประดับประดาของอนาคาริก คือ การประดับบาตรเป็นต้น การประดับประดานั่นแหละเป็นฐานะแห่งการประดับประดา เพราะฉะนั้น เป็นผู้เว้นจากฐานะแห่งการประดับประดาด้วยการงดเว้นทั้ง ๓ อย่าง พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า “เป็นผู้กล่าวสัจจะ” เพราะกล่าววาจาที่ไม่ผิด (สุ.นิ.อ. ๑/๕๙) Pañcamaṃ. คาถาที่ ๕ จบ 146. Chaṭṭhe dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca. Bandhavānīti ñātibandhu, gottabandhu, mittabandhu, sippabandhuvasena catubbidhabandhave. Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.60). ๑๔๖. ในคาถาที่ ๖ คำว่า ทรัพย์ (Dhana - ธนะ) หมายถึง รัตนะทั้งหลายมีมุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ปะการัง เงิน ทองคำเป็นต้น คำว่า ธัญชาติ (Dhañña - ธัญญะ) หมายถึง ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวฟ่าง ข้าวสาลี ลูกเดือย ข้าวละมาน ข้าวฟ่างหลวง ซึ่งมี ๗ ชนิด และพืชพรรณอื่นๆ ที่เหลือ คำว่า พวกพ้อง (Bandhava - พันธวะ) หมายถึง พวกพ้อง ๔ ชนิด คือ ญาติพ้อง โคตรพ้อง มิตรพ้อง และศิลปะพ้อง คำว่า ตามขอบเขต (Yathodhika - ยโถธิกะ) หมายถึง ตั้งอยู่ตามขอบเขตของตนๆ เท่านั้น ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง (สุ.นิ.อ. ๑/๖๐) Chaṭṭhaṃ. คาถาที่ ๖ จบ 147. Sattame saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti vutto, so yamidaṃ ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo, idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi muddāya yadi gaṇanāyā’’ti (ma. ni. 1.162) evamādinā nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ, taṃ upanidhāya appodakabindumatto hoti, atha kho dukkhameva bhiyyo bahu, catūsu samuddesu udakasadiso hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘appassādo dukkhamettha bhiyyo’’ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.61). ๑๔๗. ในคาถาที่ ๗ คำว่า สังคะ (Saṅga) นี้ หมายถึงการพัวพันในการบริโภคของตน. สัตว์ทั้งหลายย่อมติดอยู่ในสังคะนั้น เหมือนช้างที่ตกลงไปในโคลนฉะนั้น จึงชื่อว่าสังคะ. คำว่า “สุขในกามนี้น้อย” (Sokhya - โสขยะ) หมายถึง สุขนั้นน้อยเพราะเป็นสุขที่พึงเกิดขึ้นด้วยวิปลาสสัญญาในเวลาบริโภคกามคุณ ๕ หรือเพราะเป็นธรรมที่จัดอยู่ในกามภพ จึงเป็นสุขที่เลวทราม เป็นสุขชั่วคราว เหมือนความสุขในการดูการฟ้อนรำที่สว่างด้วยแสงฟ้าผ่า. คำว่า “มีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก” ในที่นี้ หมายถึง ความสุขโสมนัสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้แล ที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “นี้เป็นอัสสาทะ (Assāda - รสอร่อย) ของกามทั้งหลาย” นั้น เมื่อเทียบกับทุกข์ที่ตรัสไว้ในทำนองนี้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็โทษ (Ādīnava - อาทีนวะ) ของกามทั้งหลายเป็นไฉน ดูกรภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรในโลกนี้ย่อมเลี้ยงชีพด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือด้วยการนับ หรือด้วยการคำนวณ” (ม.อุ. ๑.๑๖๒) เป็นต้น ทุกข์นั้นมีเพียงหยาดน้ำเล็กน้อย แต่ทุกข์มีมากกว่ามาก เหมือนน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “มีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก”. คำว่า กฬะ (Gaḷo) นี้ หมายถึง กามคุณ ๕ นี้ เหมือนเบ็ดที่แสดงรสอร่อยแล้วก็ล่อให้ติด. คำว่า ผู้มีปัญญา (Matimā - มติมา) พึงรู้ดังนี้ หมายถึง บุรุษผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต พึงละกามคุณทั้งหมดนี้เสียแล้วเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนี้แล (สุ.อ. ๑.๖๑). Sattamaṃ. คาถาที่ ๗ จบ 148. Aṭṭhamagāthāya [Pg.129] dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī. Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā gataambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno, tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti. ๑๔๘. ในบาทที่ ๒ แห่งคาถาที่ ๘ คำว่า “ข่าย” หมายถึง ข่ายที่ทำด้วยด้าย. คำว่า “อัมพุ” หมายถึง น้ำ, สัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำนั้น ชื่อว่า “อัมพุจารี” (สัตว์น้ำ), เป็นชื่อเรียกปลา. สัตว์น้ำที่เที่ยวไปในน้ำ ชื่อว่า “สลิลัมพุจารี”. หมายถึง เหมือนสัตว์น้ำที่ทำลายข่ายในน้ำในแม่น้ำนั้นแล้วไป. ในบาทที่ ๓ คำว่า “ที่ถูกเผาแล้ว” หมายถึง สถานที่ที่ถูกเผาแล้ว. เหมือนไฟไม่กลับไปยังสถานที่ที่ถูกเผาแล้วอีก ไม่มายังที่นั้นอีกฉันใด ผู้ไม่กลับไปยังสถานที่แห่งกามคุณที่ถูกเผาด้วยไฟคือมรรคญาณ ไม่มายังที่นั้นอีกฉันนั้น. ที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเอง. Saṃyojanānīti yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni. Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti, mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena, diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena, bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena, issāmacchariyāni sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyā sotāpattimaggena pahīyanti, kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena, mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti. Bhinditvāti bhedaṃ pāpetvā. Pabhinditvāti chindaṃ katvā. Dālayitvāti phāletvā. Padālayitvāti hīretvā. Sampadālayitvāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. คำว่า “สังโยชน์” หมายถึง ธรรมที่ผูกบุคคลผู้มีสังโยชน์นั้นให้ติดอยู่ในวัฏฏะ. อนึ่ง สังโยชน์เหล่านี้พึงนำมาแสดงตามลำดับกิเลสก็ได้ ตามลำดับมรรคก็ได้. สังโยชน์คือ กามราคะและปฏิฆะ ย่อมละได้ด้วยอนาคามิมรรค, สังโยชน์คือ มานะ ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค, สังโยชน์คือ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, สังโยชน์คือ ภวราคะ ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค, สังโยชน์คือ อิสสาและมัจฉริยะ ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, อวิชชา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. ตามลำดับมรรค สังโยชน์คือ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส อิสสา มัจฉริยะ ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, กามราคะและปฏิฆะ ย่อมละได้ด้วยอนาคามิมรรค, มานะ ภวราคะ และอวิชชา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. คำว่า “ภินทิตวา” หมายถึง ทำให้แตก. คำว่า “ปภินทิตวา” หมายถึง ทำให้ขาด. คำว่า “ทาลยิตวา” หมายถึง ทำให้แยก. คำว่า “ปทาลยิตวา” หมายถึง ทำให้ฉีก. คำว่า “สัมปทาลยิตวา” เป็นคำที่เพิ่มบทด้วยอุปสรรค. Aṭṭhamaṃ. จบคาถาที่ ๘. 149. Navame okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasārūppā hoti. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ, pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto, dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā. Guttindriyoti chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vuttattā vuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kileseti na [Pg.130] viluppati, evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahitā eva kilesaggīhi apariḍayhamāno, bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.63). ๑๔๙. ในคาถาที่ ๙ คำว่า “มีตาหลุบลง” หมายถึง มีตาที่ทอดลงต่ำ, คือมองไปข้างหน้าเพียงชั่วแอก เพื่อเห็นสิ่งที่ควรเว้นและควรละ โดยวางกระดูกคอ ๗ ชิ้นเรียงกัน. ไม่ใช่การที่กระดูกขากรรไกรกระทบกับกระดูกหัวใจ. เพราะการมีตาหลุบลงเช่นนั้นไม่สมควรแก่สมณะ. คำว่า “ไม่คะนองเท้า” หมายถึง ไม่เป็นเหมือนผู้มีเท้าคันเพราะอยากจะเข้าไปในหมู่คณะ เช่น คนหนึ่งมีคนที่สอง สองคนมีคนที่สาม เป็นต้น หรือเว้นจากการเที่ยวไปไกลและการเที่ยวไปไม่หยุดนิ่ง. คำว่า “มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว” หมายถึง มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้วโดยส่วนที่เหลือจากการกล่าวถึงมโนอินทรีย์โดยเฉพาะในที่นี้ ในอินทรีย์ ๖. คำว่า “มีใจอันรักษาแล้ว” หมายถึง ใจนั่นแหละเป็นใจ, ใจนั้นอันเขาคุ้มครองแล้ว จึงชื่อว่า “มีใจอันรักษาแล้ว”. หมายถึง มีจิตที่คุ้มครองแล้วไม่ถูกกิเลสยื้อแย่ง. คำว่า “ไม่ซ่านไป” หมายถึง ผู้ปราศจากการไหลเข้าของกิเลสในอารมณ์นั้นๆ ด้วยปฏิปัตตินี้. คำว่า “ไม่เร่าร้อน” หมายถึง ผู้ไม่เร่าร้อนด้วยไฟคือกิเลส เพราะปราศจากการไหลเข้าของกิเลสเช่นนั้น, หรือไม่ซ่านไปภายนอก, ไม่เร่าร้อนภายใน. ที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเอง (สุ.อ. ๑.๖๓). Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena ‘‘cakkhū’’ti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – คำว่า “เห็นรูปด้วยตา” หมายถึง เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณที่มีความสามารถในการเห็นรูป ซึ่งได้ชื่อว่า “ตา” โดยเหตุ. แต่โบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า – ‘‘Cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho’’ti (visuddhi. 1.15; dha. sa. aṭṭha. 1352). “ตาไม่เห็นรูปเพราะไม่มีจิต, จิตไม่เห็นรูปเพราะไม่มีตา, แต่เมื่อทวารและอารมณ์กระทบกัน จิตที่อาศัยวัตถุคือจักขุปสาทจึงเห็น. แต่คำกล่าวเช่นนี้เป็นคำกล่าวที่มีองค์ประกอบ เหมือนคำว่า ‘ยิงด้วยธนู’ เป็นต้น, เพราะฉะนั้น ความหมายในที่นี้คือ ‘เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ’ นั่นเอง” (วิสุทธิ. ๑.๑๕; ธ.ส.อ. ๑๓๕๒). Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamattavasena na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāraṃ hatthapādahasitalapitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti. คำว่า “ยึดถือซึ่งนิมิต” หมายถึง ยึดถือนิมิตที่เป็นวัตถุแห่งกิเลส เช่น นิมิตแห่งหญิงชาย หรือสุภนิมิตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งฉันทราคะ ไม่ตั้งมั่นอยู่เพียงแค่เห็น. คำว่า “ยึดถือซึ่งอนุพยัญชนะ” หมายถึง ยึดถืออาการต่างๆ มีการยกมือยกเท้า การยิ้ม การพูด การเหลียวดู เป็นต้น ซึ่งได้ชื่อว่า “อนุพยัญชนะ” เพราะทำให้กิเลสปรากฏชัดเจน. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu. Etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca ‘‘na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tipi vuccati. ในคำว่า "ยตฺวาธิกรณเมนํ" เป็นต้นนั้น ด้วยเหตุใดหนอ ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สำรวมในจักขุนทรีย์ของบุคคลใด ธรรมทั้งหลายมีอภิชฌาเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมไหลตามบุคคลนั้น ผู้มีจักขุนทรีย์ไม่สำรวมด้วยบานประตูคือสติ มีทวารตาที่ไม่ได้ปิดแล้ว เป็นอยู่. คำว่า "ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวม" นั้น คือไม่ปฏิบัติเพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยบานประตูคือสติ. และบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นแล ย่อมถูกเรียกว่า "ไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์" ด้วย. Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati, api ca yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu [Pg.131] voṭṭhapanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi, javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ hareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti. ในข้อนั้น แม้ว่าความสำรวมหรือไม่สำรวมจะไม่มีในจักขุนทรีย์ เพราะสติหรือความหลงลืมสติย่อมไม่เกิดขึ้นอาศัยจักขุปสาท. แต่เมื่ออารมณ์คือรูปมาสู่คลองจักษุ เมื่อภวังค์เกิดขึ้นสองขณะแล้วดับไป, กิริยามโนธาตุ ย่อมเกิดขึ้นทำกิจอาวัชชนะแล้วดับไป, จากนั้นจักขุวิญญาณทำกิจเห็น, จากนั้นวิบากมโนธาตุทำกิจสัมปฏิจฉนะ, จากนั้นวิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุทำกิจสันตีรณะ, จากนั้นกิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุทำกิจโวฏฐัพพนะแล้วดับไป, หลังจากนั้นชวนะย่อมแล่นไป. แม้ในขณะนั้น ความสำรวมหรือไม่สำรวมก็ไม่มีในขณะแห่งภวังค์ หรือในขณะใดขณะหนึ่งแห่งอาวัชชนะเป็นต้น. แต่ในขณะแห่งชวนะ หากทุศีลหรือความหลงลืมสติหรืออวิชชาหรือความไม่อดทนหรือความเกียจคร้านเกิดขึ้น ย่อมเป็นความไม่สำรวม. แต่ความไม่สำรวมนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมถูกเรียกว่าความไม่สำรวมในจักขุนทรีย์. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ ทวารก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. เหมือนอะไร? เหมือนในเมือง เมื่อประตูทั้งสี่ไม่ได้รับการปิด แม้ว่าประตูภายในบ้าน คูหา และห้องต่างๆ จะได้รับการปิดอย่างดี แต่ทรัพย์สินทั้งหมดในเมืองก็ยังคงไม่ได้รับการรักษา ไม่ได้รับการคุ้มครอง. เพราะโจรย่อมเข้าไปทางประตูเมืองแล้วขนเอาสิ่งที่ตนต้องการไปได้. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ ทวารก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotītiādīsu na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭikkhepena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipī’’ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti. Tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto (dha. sa. aṭṭha. 1352; visuddhi. 1.15). ในคำว่า "เห็นรูปด้วยตาแล้วไม่เป็นผู้ถือเอาซึ่งนิมิต" เป็นต้นนั้น คำว่า "ไม่เป็นผู้ถือเอาซึ่งนิมิต" คือไม่ถือเอานิมิตที่กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งฉันทราคะ. แม้บทที่เหลือก็พึงทราบโดยปฏิเสธที่กล่าวมาแล้ว. และเหมือนที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "เมื่อทุศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ เมื่อความไม่สำรวมนั้นมีอยู่ ทวารก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง" ฉันใด ในที่นี้ เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้น ทวารก็ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ได้รับการคุ้มครอง ฉันนั้น. เหมือนอะไร? เหมือนเมื่อประตูเมืองได้รับการปิด แม้ว่าประตูภายในบ้านเป็นต้นจะไม่ได้ปิด แต่ทรัพย์สินทั้งหมดในเมืองก็ยังคงได้รับการรักษาอย่างดี ได้รับการคุ้มครองอย่างดี. เพราะเมื่อประตูเมืองปิดอยู่ โจรก็ไม่มีทางเข้าไปได้. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อศีลเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะ ทวารก็ได้รับการคุ้มครอง ภวังค์ก็ได้รับการคุ้มครอง และวิถีจิตทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นก็ได้รับการคุ้มครอง. เพราะฉะนั้น แม้ความสำรวมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ ก็ถูกเรียกว่าความสำรวมในจักขุนทรีย์ (ธ.ส.อ. 1352; วิสุทธิ. 1.15). Avassutapariyāyañcāti kilesehi tintakāraṇañca. Anavassutapariyāyañcāti kilesehi atintakāraṇañca. และคำว่า "อวสฺสุตปริยาย" คือเหตุที่เปียกชุ่มด้วยกิเลส. และคำว่า "อนวสฺสุตปริยาย" คือเหตุที่ไม่เปียกชุ่มด้วยกิเลส. Piyarūpe rūpeti iṭṭhajātike rūpārammaṇe. Appiyarūpe rūpeti aniṭṭhasabhāve rūpārammaṇe. Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvamāpajjati. Otāranti chiddaṃ antaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ. คำว่า "ในรูปอันเป็นที่รัก" คือในอารมณ์คือรูปที่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า "ในรูปอันไม่เป็นที่รัก" คือในอารมณ์คือรูปที่มีสภาพไม่เป็นที่ปรารถนา. คำว่า "ย่อมขัดเคือง" คือย่อมถึงความเป็นของเน่าเสียโดยอำนาจแห่งโทสะ. คำว่า "โอตาร" คือช่องว่าง ช่องโหว่. คำว่า "อารมณ์" คือปัจจัย. Adhibhaṃsūti [Pg.132] maddaṃsu. Na adhibhosīti na maddi. Bahalamattikāti punappunaṃ dānavasena uddhamāyikā bahalamattikā. Addāvalepanāti asukkhamattikadānā. Sesamettha uttānaṃ. คำว่า "อธิภํสุ" คือย่ำยีแล้ว. คำว่า "นาธิโภสิ" คือไม่ย่ำยี. คำว่า "พหลมตฺติกา" คือดินหนาที่พอกขึ้นมาด้วยการให้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "อทฺทาเลปนา" คือการให้ดินเปียก. ข้อที่เหลือในที่นี้ตื้น. Navamaṃ. ที่ ๙. 150. Dasame kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti. ๑๕๐. ในข้อที่ ๑๐ คำว่า "กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา" แห่งบทนี้ พึงทราบอรรถว่า "ออกจากเรือนแล้วเป็นผู้มีผ้ากาสาวะ". ข้อที่เหลือพึงทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว จึงไม่ขยายความ. Dasamaṃ. ที่ ๑๐. Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาตติยวรรคจบแล้ว. 4. Catutthavaggavaṇṇanā ๔. อรรถกถาจตุตถวรรค. 151. Catutthavaggassa paṭhame rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇikakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu. Gedhaṃ akaranti giddhiṃ akaronto, taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti ‘‘idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissāmī’’ti evaṃ rasavisesesu anākulo. Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito, kāyasandhāraṇamattena santuṭṭhoti vuttaṃ hoti. Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇalolo hutvā aññaposī āsiṃ, evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti, taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa anibbattanena anaññaposīti dasseti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena kilesā ‘‘aññe’’ti vuccanti, tesaṃ aposanena anaññaposīti ayamettha attho. Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candūpamo niccanavako hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.65; apa. aṭṭha. 1.1.121). ๑๕๑. ในบทแรกของวรรคที่ ๔ คำว่า “ในรสทั้งหลาย” หมายถึง ในรสที่พึงลิ้มรสมีรสเปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม เผ็ดร้อน ฝาด เป็นต้น. คำว่า “ไม่ทำความติด” หมายถึง ไม่ทำความอยาก ไม่ยังตัณหาให้เกิดขึ้น. คำว่า “ไม่โลเล” หมายถึง ไม่วุ่นวายในรสพิเศษทั้งหลายอย่างนี้ว่า “เราจักลิ้มรสนี้ เราจักลิ้มรสนี้”. คำว่า “ไม่เลี้ยงผู้อื่น” หมายถึง ผู้ปราศจากสัทธิวิหาริกเป็นต้นที่พึงเลี้ยงดู, กล่าวคือ ผู้สันโดษด้วยการยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง แสดงว่า “ไม่เลี้ยงผู้อื่น” คือ ไม่เป็นเหมือนเมื่อก่อนที่เคยเป็นผู้โลเลทำความติดในรสทั้งหลายในอุทยาน และเป็นผู้เลี้ยงผู้อื่น, แต่เป็นผู้ละตัณหาที่ทำให้โลเลและทำความติดในรสทั้งหลายนั้นเสีย และไม่ยังอัตภาพอื่นที่มีตัณหาเป็นมูลให้เกิดขึ้นในอนาคต. อีกนัยหนึ่ง กิเลสทั้งหลายเรียกว่า “ผู้อื่น” โดยอรรถว่าทำลายประโยชน์, การไม่เลี้ยงกิเลสเหล่านั้น จึงเป็น “ผู้ไม่เลี้ยงผู้อื่น” นี้เป็นอรรถในที่นี้. คำว่า “เที่ยวไปตามลำดับ” หมายถึง เที่ยวไปโดยไม่ข้ามลำดับ เที่ยวไปตามลำดับ, คือไม่ทิ้งลำดับบ้านเรือน เข้าไปบิณฑบาตในตระกูลที่มั่งคั่งและตระกูลที่ยากจนอย่างต่อเนื่อง. คำว่า “มีจิตไม่ติดข้องในตระกูล” หมายถึง มีจิตไม่ติดข้องด้วยอำนาจกิเลสในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง เช่น ตระกูลกษัตริย์เป็นต้น, กล่าวคือ เป็นผู้เหมือนพระจันทร์ที่ใหม่สดอยู่เสมอ. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุมังคลวิลาสินี อรรถกถา ทีฆนิกาย 1.65; อปทานอรรถกถา 1.1.121). Paṭhamaṃ. ที่ ๑. 152. Dutiye [Pg.133] āvaraṇānīti nīvaraṇāneva, tāni atthato uragasutte (su. ni. 1 ādayo) vuttāni. Tāni pana yasmā abbhādayo viya candaṃ sūriyaṃ vā ceto āvaranti, tasmā ‘‘āvaraṇāni cetaso’’ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya. Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusale dhamme, vatthopamādīsu (ma. ni. 1.70 ādayo) vutte abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā vināsetvā, vipassanāmaggena pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito. Sesamaggehi chetvā tedhātukagataṃ sinehadosaṃ, taṇhārāganti vuttaṃ hoti. Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti vutto. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.66). ๑๕๒. ในบทที่ ๒ คำว่า “อาวรณ์ทั้งหลาย” คือ นิวรณ์ทั้งหลายนั่นเอง, นิวรณ์เหล่านั้นโดยอรรถได้กล่าวไว้แล้วในอุรคสูตร (สุตตนิบาต 1 เป็นต้น). แต่เพราะนิวรณ์เหล่านั้นย่อมกั้นจิตเหมือนเมฆเป็นต้นกั้นพระจันทร์หรือพระอาทิตย์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า “อาวรณ์ของจิต”. ละนิวรณ์เหล่านั้นด้วยอุปจารสมาธิหรือด้วยอัปปนาสมาธิ. คำว่า “อุปกิเลส” คือ อกุศลธรรมทั้งหลายที่เข้าไปบีบคั้นจิต, หรืออภิชฌาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในวัตถูปมสูตรเป็นต้น (มัชฌิมนิกาย 1.70 เป็นต้น). คำว่า “บรรเทาเสีย” หมายถึง ขับไล่ ทำลายเสีย, คือละเสียด้วยมรรคแห่งวิปัสสนา. คำว่า “ทั้งหมด” คือ ไม่เหลือ. ผู้สมบูรณ์ด้วยสมถะและวิปัสสนาอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่พึ่งพิง เพราะละทิฏฐินิสสัยได้ด้วยปฐมมรรค. ตัดโทษคือความติดข้องที่อยู่ในไตรโลกด้วยมรรคที่เหลือ, กล่าวคือ ตัณหาราคะ. ความติดข้องนั่นแหละชื่อว่า โทษคือความติดข้อง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณ. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุมังคลวิลาสินี อรรถกถา ทีฆนิกาย 1.66). Dutiyaṃ. ที่ ๒. 153. Tatiye vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā jahitvāti attho. Sukhaṃ dukhañcāti kāyikaṃ sātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikaṃ sātāsātaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamathameva. Visuddhanti pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā atisuddhaṃ, niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho. ๑๕๓. ในบทที่ ๓ คำว่า “กระทำไว้เบื้องหลัง” หมายถึง กระทำไว้ข้างหลัง, คือทิ้งเสีย ละเสีย. คำว่า “สุขและทุกข์” คือ สุขและทุกข์ทางกาย. คำว่า “โสมนัสและโทมนัส” คือ สุขและทุกข์ทางใจ. คำว่า “อุเบกขา” คือ อุเบกขาในจตุตถฌาน. คำว่า “สมถะ” คือ สมถะในจตุตถฌานนั่นเอง. คำว่า “บริสุทธิ์” หมายถึง บริสุทธิ์ยิ่ง เพราะหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ๙ ประการ คือ นิวรณ์ ๕ วิตก วิจาร ปีติ สุข, คือปราศจากอุปกิเลสเหมือนทองที่บริสุทธิ์แล้ว. Ayaṃ pana yojanā – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva, paṭhamajjhānūpacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ, tatiyajjhānūpacārabhūmiyañca sukhanti adhippāyo. Puna ādito vuttaṃ ca-kāraṃ parato netvā ‘‘somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā’’ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānūpacāre, domanassañca dutiyajjhānūpacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni. Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.510). Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ. Parato pubbevāti tīsu paṭhamajjhānadīsu dukkhadomanassasukhāni [Pg.134] vipiṭṭhikatvā ettheva ca catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko care iti. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.67; apa. aṭṭha. 1.1.123). แต่การประกอบความนี้คือ – “กระทำสุขและทุกข์ไว้เบื้องหลังก่อนแล้ว” มีอธิบายว่า ทุกข์ในภูมิอุปจารแห่งปฐมฌานเท่านั้น และสุขในภูมิอุปจารแห่งตติยฌาน. อีกอย่างหนึ่ง นำคำว่า “จะ” ที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นไปไว้ข้างหลัง แล้วขยายความว่า “กระทำโสมนัสและโทมนัสไว้เบื้องหลังก่อนแล้ว”. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า โสมนัสในอุปจารแห่งจตุตถฌาน และโทมนัสในอุปจารแห่งทุติยฌานเท่านั้น. สิ่งเหล่านี้เป็นที่ละกิเลสเหล่านั้นโดยปริยาย. แต่โดยไม่ปริยาย ปฐมฌานเป็นที่ละทุกข์, ทุติยฌานเป็นที่ละโทมนัส, ตติยฌานเป็นที่ละสุข, จตุตถฌานเป็นที่ละโสมนัส. ดังที่ตรัสไว้ว่า – “เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌานอยู่ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในฌานนั้นย่อมดับไปไม่เหลือ” เป็นต้น (สังยุตตนิกาย 5.510). ทั้งหมดนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. คำว่า pubbeva ในบทต่อมา หมายถึง กระทำทุกข์ โทมนัส สุข ไว้เบื้องหลังในปฐมฌานเป็นต้น ๓ อย่าง และกระทำโสมนัสไว้เบื้องหลังในจตุตถฌานนี้เอง ด้วยปฏิปทานี้ พึงเป็นผู้เดียวเที่ยวไป ด้วยอุเบกขาและสมถะที่บริสุทธิ์ที่ได้มาแล้ว. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล (สุมังคลวิลาสินี อรรถกถา ทีฆนิกาย 1.67; อปทานอรรถกถา 1.1.123). Tatiyaṃ. ที่ ๓. 154. Catutthe āraddhaṃ vīriyaṃ assāti āraddhaviriyo. Etena attano vīriyārambhaṃ ādivīriyaṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, tattha pattiyā paramatthapattiyā. Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti. Alīnacittoti etena vīriyupatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti. Akusītavuttīti etena ṭhānāsanacaṅkamādīsu kāyassa anavasīdanaṃ. Daḷhanikkamoti etena ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 1.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti. Yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu padahanto ‘‘kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatī’’ti vuccati. Atha vā etena maggasampayuttavīriyaṃ dasseti. Tañhi daḷhañca bhāvanāpāripūrigatattā, nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā taṃsamaṅgīpuggalopi daḷho nikkamo assāti ‘‘daḷhanikkamo’’ti vuccati. Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ñāṇabalena ca upapanno. Atha vā thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno, thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti. Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ dīpento yoniso padahanabhāvaṃ sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi pādā yojetabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.68). ๑๕๔. ในข้อที่ ๔, ผู้มีความเพียรอันปรารภแล้ว ชื่อว่า อารัทธวิริยะ. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงการปรารภความเพียรของตน คือความเพียรเบื้องต้น. ปรมัตถะ ได้แก่ พระนิพพาน, การบรรลุปรมัตถะ คือการบรรลุพระนิพพาน. ด้วยการปรารภความเพียรนี้ ทรงแสดงผลที่พึงบรรลุ. บทว่า อลีนจิตโต ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความไม่หดหู่ของจิตและเจตสิกอันเป็นเครื่องอุปถัมภ์ความเพียร. บทว่า อกุสีตวุตติ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความไม่ท้อถอยของกายในการยืน การนั่ง และการเดิน เป็นต้น. บทว่า ทัฬหนิกกโม ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเพียรในการบำเพ็ญที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “แม้หนังและเอ็นก็ตาม” (ม. มู. ๑๒/๒๗๔/๒๕๒; สํ. นิ. ๑๖/๒๔๖/๑๐๐; อํ. ทุก. ๒๐/๒๕๑/๖๔; มหานิ. ๑๙๖). ความเพียรนั้นที่บุคคลบำเพ็ญอยู่ในอนุปุพพสิกขาเป็นต้น ย่อมกล่าวว่า “ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมเห็นปรมัตถสัจจะนั้นด้วยปัญญาอันยิ่ง”. อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเพียรที่สัมปยุตด้วยมรรค. ความเพียรนั้นมั่นคง (ทัฬหะ) เพราะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา และเป็นความก้าวออก (นิกกมะ) เพราะก้าวออกจากปฏิปักษ์โดยสิ้นเชิง, เพราะฉะนั้น แม้บุคคลผู้ประกอบด้วยความเพียรนั้นก็ชื่อว่า ผู้มีความก้าวออกอันมั่นคง จึงเรียกว่า “ทัฬหนิกกโม”. บทว่า ถามพลูปปันโน คือผู้ประกอบด้วยกำลังกายและกำลังปัญญาในขณะแห่งมรรค. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ถามพลูปปันนะ เพราะประกอบด้วยกำลังอันเป็นกำลัง, อธิบายว่า ประกอบด้วยกำลังปัญญาอันมั่นคง. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงการประกอบด้วยวิปัสสนาญาณแห่งความเพียรนั้น ย่อมยังความเป็นผู้บำเพ็ญโดยแยบคายให้สำเร็จ. หรือพึงประกอบบททั้งสามโดยความเพียรเบื้องต้น ความเพียรปานกลาง และความเพียรอุกฤษฏ์. ข้อที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๖๘). Catutthaṃ. ข้อที่ ๔. 155. Pañcame paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallīnaṃ, ekattasevitā ekībhāvo kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato kasiṇādiārammaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’nti vuccati. Vipassanāmaggaphalāni [Pg.135] sattasaññādipaccanīkajhāpanato lakkhaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’nti vuccati. Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ. Evametaṃ paṭisallānañca jhānañca ariñcamānoti ajahamāno anissajjamāno. Dhammesūti vipassanupagesu pañcakkhandhādidhammesu. Niccanti satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno. Atha vā dhammesūti ettha dhammāti nava lokuttaradhammā, tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena ‘‘dhammesū’’ti vuttaṃ siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacāritāsaṅkhātāya vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imāya kāyavivekacittavivekaṃ ariñcamāno sikhāppattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā (su. ni. aṭṭha. 1.69; apa. aṭṭha. 1.1.125). ๑๕๕. ในข้อที่ ๕, บทว่า ปฏิสัลลานัง คือการหลีกเร้นจากสัตว์และสังขารเหล่านั้นๆ แล้วสงบอยู่, อธิบายว่า ความเป็นผู้เดียว ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน คือกายวิเวก. บทว่า ฌานัง ได้แก่ จิตตวิเวก เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และเพราะเพ่งอารมณ์และลักษณะ. ในคำนั้น สมาบัติ ๘ เรียกว่า “ฌาน” เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีนิวรณ์เป็นต้น และเพราะเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น. วิปัสสนา มรรค และผล เรียกว่า “ฌาน” เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีสัตตสัญญาเป็นต้น และเพราะเพ่งลักษณะ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาการเพ่งอารมณ์เท่านั้น. บทว่า อริญจมาโน คือไม่ละ ไม่ทอดทิ้งปฏิสัลลานะและฌานนั้นอย่างนี้. บทว่า ธัมเมสุ คือในธรรมมีขันธ์ ๕ เป็นต้น อันเป็นไปเพื่อวิปัสสนา. บทว่า นิจจัง คือสม่ำเสมอ ติดต่อกัน ไม่ขาดสาย. บทว่า อนุทัมมจารี คือประพฤติวิปัสสนาธรรมอันคล้อยตามซึ่งเป็นไปปรารภธรรมเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง ในบทว่า ธัมเมสุ นี้ ธรรมทั้งหลาย ได้แก่ โลกุตตรธรรม ๙, ธรรมอันคล้อยตามธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อนุธรรม, นี้เป็นชื่อของวิปัสสนา. ในที่นั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า “ธัมมานัง นิจจัง อนุทัมมจารี” แต่เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา จึงกล่าวโดยการสับเปลี่ยนวิภัตติว่า “ธัมเมสุ” ก็เป็นได้. บทว่า อาทีนวัง สัมมะสิตา ภเวสุ คือพิจารณาเห็นโทษมีอาการไม่เที่ยงเป็นต้นในภพ ๓ ด้วยวิปัสสนาอันชื่อว่าอนุทัมมจารีนั้น. พึงทราบการประกอบความว่า “ผู้ไม่ละกายวิเวกและจิตตวิเวกนี้อย่างนี้ ย่อมบรรลุด้วยปฏิปทาอันชื่อว่าวิปัสสนาที่ถึงยอด” ดังนี้ จึงชื่อว่า “ผู้เที่ยวไปผู้เดียว” (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๖๙; อป. อรรถกถา ๑.๑.๑๒๕). Pañcamaṃ. ข้อที่ ๕. 156. Chaṭṭhe taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya taṇhāya eva appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī. Aneḷamūgoti alālāmukho. Atha vā aneḷo ca amūgo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti sutavā, āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā. Saṅkhātadhammoti dhammūpaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena niyāmaṃ patto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho yojetabbo. Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena padhānavā, tena padhānena pattaniyāmattā niyato, tato arahattappattiyā saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato ‘‘saṅkhātadhammo’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekkhā puthū idhā’’ti (saṃ. ni. 2.31; su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 63, ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti. 14; peṭako. 45). Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.70). ๑๕๖. ในข้อที่ ๖, ตัณหักขยะ ได้แก่ พระนิพพาน, คือความไม่เป็นไปแห่งตัณหาอันมีโทษที่เห็นแล้วอย่างนี้. อัปปมัตโต คือผู้กระทำติดต่อกัน. อเนฬมูโก คือผู้ไม่มีน้ำลายไหลออกจากปาก (ไม่เขลา). อีกนัยหนึ่ง คือเป็นทั้งผู้ไม่หนวก (อเนฬะ) และไม่ใบ้ (อมูคะ), อธิบายว่า เป็นบัณฑิตผู้ฉลาด. ผู้มีสุตะอันนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข ชื่อว่า สุตวา, อธิบายว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยปริยัติ. สติมา คือผู้ระลึกถึงสิ่งที่ทำแล้วนานเป็นต้นได้. สังขาตธัมโม คือผู้มีธรรมอันกำหนดรู้แล้วด้วยการพิจารณาธรรม. นิยโต คือผู้ถึงความแน่นอนด้วยอริยมรรค. ปธานวา คือผู้สมบูรณ์ด้วยสัมมัปปธานวิริยะ. พึงประกอบบทนี้โดยลำดับย้อนกลับ. ผู้ประกอบด้วยความไม่ประมาทเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ชื่อว่า ปธานวา ด้วยความเพียร (ปธาน) อันยังความแน่นอนให้สำเร็จ, ชื่อว่า นิยโต เพราะถึงความแน่นอนด้วยความเพียรนั้น, จากนั้น ชื่อว่า สังขาตธัมโม เพราะบรรลุพระอรหัต. พระอรหันต์ย่อมเรียกว่า “สังขาตธัมโม” เพราะไม่มีธรรมที่พึงกำหนดรู้อีก. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ชนเหล่าใดเป็นสังขาตธรรม และชนเหล่าใดเป็นเสกขะมากในโลกนี้” (สํ. ส. ๑๕/๑๓๑/๔๕; สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวกปุจฉา ๖๓; เนตติ. ๑๔; เปฏโก. ๔๕). ข้อที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๗๐). Chaṭṭhaṃ. ข้อที่ ๖. 157. Sattame [Pg.136] sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, kesarasīhoti. Tesaṃ kesarasīho aggamakkhāyati, eso idha adhippeto. Vāto puratthimādivasena anekavidho. Padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto yaṃ kiñci padumaṃ vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso attasinehena hoti, attasineho ca taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena hoti, sopi ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa mohena hoti, moho ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti, vipassanāya avijjāya. Tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīho viya saddesu aniccadukkhādīsuasantasanto, vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno, samatheneva lobhaṃ, lobhasampayuttaṃ eva diṭṭhiñca pahāya, padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena alippamāno. ๑๕๗. ในข้อที่ ๗, บทว่า สีโห มีราชสีห์ ๔ ชนิด คือ ติณสีหะ (ราชสีห์หญ้า), ปัณฑุสีหะ (ราชสีห์เหลือง), กาฬสีหะ (ราชสีห์ดำ), และเกสรสีหะ (ราชสีห์มีแผงคอ). ในบรรดาราชสีห์เหล่านั้น เกสรสีหะจัดว่าเป็นเลิศ และประสงค์เอาในที่นี้. ลมมีหลายชนิดโดยเป็นลมทิศตะวันออกเป็นต้น. ดอกบัวมีหลายชนิดโดยเป็นดอกบัวแดงและดอกบัวขาวเป็นต้น. ในบรรดาลมเหล่านั้น ลมชนิดใดชนิดหนึ่งย่อมพัด (ถูกต้อง) ดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่งได้ทั้งนั้น. ในคำเหล่านั้น ความสะดุ้งย่อมมีเพราะความรักตน, ความรักตนเป็นเครื่องฉาบทาด้วยตัณหา, แม้ความรักตนนั้นก็ย่อมมีด้วยโลภะที่ประกอบด้วยทิฏฐิหรือวิปปยุตจากทิฏฐิก็ตาม, และโลภะนั้นก็คือตัณหานั่นเอง. ส่วนความข้องในคำเหล่านั้น ย่อมมีแก่ผู้ปราศจากการพิจารณาด้วยโมหะ, และโมหะก็คืออวิชชา. ในคำเหล่านั้น การละตัณหาย่อมมีด้วยสมถะ, การละอวิชชาย่อมมีด้วยวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ละความรักตนด้วยสมถะ ย่อมไม่สะดุ้งในเสียงทั้งหลาย โดยความเป็นของไม่เที่ยงและเป็นทุกข์เป็นต้น เหมือนราชสีห์ (ไม่สะดุ้งในเสียง), ผู้ละโมหะด้วยวิปัสสนา ย่อมไม่ข้องอยู่ในขันธ์และอายตนะเป็นต้น เหมือนลมไม่ข้องอยู่ในข่าย, ผู้ละโลภะและทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยโลภะด้วยสมถะนั่นเอง ย่อมไม่ติดอยู่ในโลภะในภพและโภคะทั้งปวง เหมือนดอกบัวไม่ติดอยู่ในน้ำ. Ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhi, vipassanā paññāti evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti. Tattha sīlakkhandhena surato hoti, so sīhova saddhesu āghātavatthūsu akujjhitukāmatāya na santasati, paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati. Evaṃ samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjātaṇhānaṃ, tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.71; apa. aṭṭha. 1.1.127). ในที่นี้ ศีลเป็นบาทฐานของสมถะ, สมถะคือสมาธิ, วิปัสสนาคือปัญญา. เมื่อธรรม ๒ อย่างนั้นสำเร็จแล้ว ขันธ์ ๓ ก็เป็นอันสำเร็จด้วย. ในคำเหล่านั้น บุคคลย่อมเป็นผู้ยินดี (สุรโต) ด้วยศีลขันธ์, เขาไม่สะดุ้งในเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งความอาฆาต เหมือนราชสีห์ เพราะความไม่ประสงค์จะโกรธ. ด้วยปัญญาขันธ์ ย่อมเป็นผู้แทงตลอดสภาวะ ไม่ข้องอยู่ในความต่างแห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้น เหมือนลมไม่ข้องอยู่ในข่าย. ด้วยสมาธิขันธ์ ย่อมเป็นผู้ปราศจากราคะ ไม่ติดอยู่ในราคะ เหมือนดอกบัวไม่ติดอยู่ในน้ำ. พึงทราบว่า บุคคลผู้ไม่สะดุ้ง ไม่ข้อง ไม่ติด ด้วยสมถะและวิปัสสนา และด้วยศีล สมาธิ ปัญญาขันธ์ โดยการละอวิชชา ตัณหา และอกุศลมูล ๓ ตามสมควรแก่กรณี ด้วยประการฉะนี้. ข้อที่เหลือก็มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล (สุ. นิ. อรรถกถา ๑.๗๑; อป. อรรถกถา ๑.๑.๑๒๗). Sattamaṃ. ข้อที่ ๗. 158. Aṭṭhame sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova idha adhippeto. Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti ubhayaṃ cārīsaddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti. Tattha pasayha niggayha pavāhetvā caraṇena pasayhacārī. Abhibhavitvā [Pg.137] santāsetvā vasīkatvā caraṇena abhibhuyhacārī. Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī. Tattha sace koci vadeyya ‘‘kiṃ pasayha abhibhuyyacārī’’ti. Tato migānanti sāmivacanaṃ upayogatthe katvā ‘‘mige pasayha abhibhuyyacārī’’ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti dūrāni. Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.72). ๑๕๘. ในคาถาที่ ๘ คำว่า “สีโห” หมายถึงราชสีห์ เพราะมีความอดทน มีการทำลาย และมีความเร็ว. ราชสีห์มีแผงคอพึงประสงค์ในที่นี้. คำว่า “ทาฐพลี” หมายถึงผู้มีเขี้ยวเป็นกำลัง. คำว่า “ปสยฺห” (ข่มขี่) และ “อภิภุยฺย” (ครอบงำ) ทั้งสองคำนี้พึงประกอบกับคำว่า “จารี” เป็น “ปสยฺหจารี” (เที่ยวข่มขี่) และ “อภิภุยฺยจารี” (เที่ยวครอบงำ). ในคำเหล่านั้น “ปสยฺหจารี” คือผู้เที่ยวไปโดยข่มขี่ บังคับ และขับไล่. “อภิภุยฺยจารี” คือผู้เที่ยวไปโดยครอบงำ ทำให้สะดุ้ง และทำให้เป็นไปในอำนาจ. ราชสีห์นั้นเที่ยวข่มขี่ด้วยกำลังกาย และเที่ยวครอบงำด้วยเดช. ในคำเหล่านั้น ถ้ามีใครกล่าวว่า “เที่ยวข่มขี่ครอบงำอะไร?” พึงตอบว่า “เที่ยวข่มขี่ครอบงำเนื้อ” โดยทำคำว่า “มิคานํ” (แห่งเนื้อทั้งหลาย) ซึ่งเป็นสามีวิภัตติให้เป็นไปในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ. คำว่า “ปนฺตานิ” หมายถึงที่ไกล. คำว่า “เสนาสนานิ” หมายถึงที่อยู่อาศัย. ข้อที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงไม่ขยายความ (อรรถกถา สุตตนิบาต ๑.๗๒). Aṭṭhamaṃ. คาถาที่ ๘. 159. Navame ‘‘sabbe sattā sukhitā bhavantū’’tiādinā nayena hitasukhūpanayanakāmatā mettā. ‘‘Aho vata imamhā dukkhā vimucceyyu’’ntiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā. ‘‘Modanti vata bhonto sattā, modanti sādhu suṭṭhū’’tiādinā nayena hitasukhāvippayogakāmatā muditā. ‘‘Paññāyissanti sakena kammenā’’ti sukhadukkhesu ajjhupekkhanatā upekkhā. Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā vuttā, muditā ca pacchā. Vimuttinti catassopi hi vimuttī. Etā attano paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo. Tena vuttaṃ – ‘‘mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle’’ti. ๑๕๙. ในคาถาที่ ๙ ความปรารถนาที่จะนำประโยชน์และความสุขมาให้แก่สัตว์ทั้งปวง โดยนัยมีอาทิว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีความสุขเถิด” นี้คือเมตตา. ความปรารถนาที่จะนำความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ออกไป โดยนัยมีอาทิว่า “โอหนอ ขอสัตว์ทั้งหลายจงพ้นจากทุกข์นี้เถิด” นี้คือกรุณา. ความปรารถนาที่จะไม่ให้สัตว์ทั้งหลายพลัดพรากจากประโยชน์และความสุข โดยนัยมีอาทิว่า “โอหนอ สัตว์ทั้งหลายผู้เจริญย่อมยินดี ย่อมยินดีดีแล้วหนอ” นี้คือมุทิตา. ความเป็นผู้วางเฉยในสุขและทุกข์ โดยนัยว่า “สัตว์ทั้งหลายจักปรากฏด้วยกรรมของตน” นี้คืออุเบกขา. แต่เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา จึงกล่าวเมตตาแล้วกล่าวอุเบกขาโดยลำดับกลับกัน และกล่าวถึงมุทิตาในภายหลัง. คำว่า “วิมุตติ” หมายถึงวิมุตติทั้ง ๔ อย่าง. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าวิมุตติ เพราะหลุดพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึกของตน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้เสพเมตตา อุเบกขา กรุณา วิมุตติ และมุทิตาตามกาล”. Tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena bhāvayamāno, upekkhaṃ catutthajjhānavasena bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya muditaṃ, tato itarato vā nippītikajjhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamānova ‘‘kāle āsevamāno’’ti vuccati, āsevituṃ phāsukāle vā. Sabbena lokena avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamāno. Mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikkūlā honti, sattesupi virodhabhūto paṭigho vūpasammati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbena lokena avirujjhamāno’’ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.73). ในคำเหล่านั้น คำว่า “อาเสวมาโน” หมายถึงผู้เจริญพรหมวิหาร ๓ อย่างโดยเป็นตติยฌานและจตุตถฌาน, และเจริญอุเบกขาโดยเป็นจตุตถฌาน. คำว่า “กาเล” หมายถึงผู้เสพเมตตาแล้วออกจากเมตตาเจริญกรุณา, ออกจากกรุณาเจริญมุทิตา, ออกจากมุทิตาหรือจากฌานที่ไม่มีปีติเจริญอุเบกขาอย่างนี้ จึงเรียกว่า “เสพตามกาล” หรือเสพในกาลที่สะดวก. คำว่า “สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน” หมายถึงผู้ไม่ขัดแย้งกับสัตว์โลกทั้งปวงในทิศทั้ง ๑๐. เพราะเมตตาเป็นต้นอันบุคคลเจริญแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่เป็นที่น่าเกลียดชัง, ปฏิฆะอันเป็นเหตุแห่งความขัดแย้งในสัตว์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้ไม่ขัดแย้งกับสัตว์โลกทั้งปวง”. ข้อที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วนั่นเอง (อรรถกถา สุตตนิบาต ๑.๗๓). Navamaṃ. คาถาที่ ๙. 160. Dasame saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni, tāni ca tena tena maggena sandālayitvāna. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati [Pg.138] cuticittassa paribhedo, tasmiñca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti. Ettāvatā saupādisesanibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti (su. ni. aṭṭha. 1.74). ๑๖๐. ในคาถาที่ ๑๐ คำว่า “สํโยชนานิ” หมายถึงสังโยชน์ ๑๐ อย่าง และสังโยชน์เหล่านั้นอันบุคคลทำลายแล้วด้วยมรรคมีนั้นๆ. คำว่า “อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ” หมายถึงไม่สะดุ้งในความสิ้นไปแห่งชีวิต, ความสิ้นไปแห่งชีวิตเรียกว่าความแตกดับของจุติจิต, และในความสิ้นไปแห่งชีวิตนั้น ย่อมไม่สะดุ้งเพราะความเพลิดเพลินในชีวิตอันละได้แล้ว. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แสดงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุของตนแล้ว ในที่สุดคาถาจึงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ (อรรถกถา สุตตนิบาต ๑.๗๔). Dasamaṃ. คาถาที่ ๑๐. 161. Ekādasame bhajantīti sarīrena allīyitvā payirupāsanti. Sevantīti añjalikammādīhi kiṃkārapaṭissāvitāya ca paricaranti. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā, bhajanāya sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva tesaṃ kāraṇaṃ, atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ – ๑๖๑. ในคาถาที่ ๑๑ คำว่า “ภชนฺติ” หมายถึงเข้าเฝ้าโดยการเข้าไปใกล้ด้วยกาย. คำว่า “เสวนฺติ” หมายถึงบำรุงด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น และด้วยการถามว่า “จะให้ทำอะไร”. คำว่า “การณตฺถา” หมายถึงผู้มีประโยชน์เป็นเหตุ, การเข้าเฝ้าและการบำรุงนั้นไม่มีเหตุอื่น, ประโยชน์นั่นแหละเป็นเหตุของพวกเขา, กล่าวคือบำรุงเพราะเหตุแห่งประโยชน์. คำว่า “นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา” (มิตรผู้ไม่มีเหตุหายากในวันนี้) หมายถึงผู้ไม่มีเหตุ (คือไม่มีผลประโยชน์แอบแฝง) เพราะเหตุแห่งการได้ประโยชน์แก่ตนว่า “เราจักได้อะไรจากผู้นี้”, เพียงแต่ – ‘‘Upakāro ca yo mitto, sukhe dukkhe ca yo sakhā; Atthakkhāyī ca yo mitto, yo ca mittānukampako’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.75; apa. aṭṭha. 1.1.131; dī. ni. 3.265) – “มิตรใดเป็นผู้มีอุปการะ สหายใดในสุขและทุกข์ มิตรใดเป็นผู้บอกประโยชน์ และมิตรใดเป็นผู้อนุเคราะห์มิตร” Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attani ṭhitā etesaṃ paññā, attānaṃyeva olokenti, na aññanti attaṭṭhapaññā. ‘‘Diṭṭhatthapaññā’’ti ayampi kira porāṇapāṭho. Sampati diṭṭheyeva atthe etesaṃ paññā, āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti. Asucīti asucinā anariyena kāyavacīmanokammena samannāgatāti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ antarantarā ativitthārabhayena na vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pāṭhānusāreneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.75; apa. aṭṭha. 1.1.131). Ekādasamaṃ. มิตรทั้งหลายผู้ประกอบด้วยความเป็นมิตรอย่างอารยะที่กล่าวมานี้ ย่อมหาได้ยากในปัจจุบัน. ปัญญาของชนเหล่านั้นตั้งอยู่ในตน ย่อมมองดูแต่ตนเท่านั้น ไม่มองดูผู้อื่น ชื่อว่ามีปัญญาเพื่อประโยชน์ตน. คำว่า “ทิฏฐัตถปัญญา” แม้นี้ก็เป็นปาฐะเก่า. อธิบายว่า ปัญญาของชนเหล่านั้นมีในประโยชน์ที่เห็นกันอยู่เดี๋ยวนี้เท่านั้น ไม่มองดูประโยชน์ในภายหน้า. คำว่า “อสุจิ” หมายถึงผู้ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันไม่สะอาด ไม่เป็นอารยะ. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ข้อความใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ เพราะกลัวจะยืดเยื้อเกินไป ข้อความนั้นทั้งหมดพึงทราบตามแนวพระบาลีนั่นเอง. จบคาถาที่ ๑๑. Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๔ จบแล้ว. Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya แห่งอรรถกถาจุลลนิทเทส ชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกา Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสขัคควิสาณสูตร จบแล้ว. Nigamanakathā คาถาลงท้าย Yo [Pg.139] so sugataputtānaṃ, adhipatibhūtena hitaratinā; Therena thiraguṇavatā, suvibhatto mahāniddeso. มหานิทเทสใดนั้น อันเป็นประธานของพระพุทธบุตรทั้งหลาย อันพระเถระผู้ยินดีในประโยชน์ ผู้มีคุณธรรมมั่นคง ได้จำแนกไว้ดีแล้ว. Tassatthavaṇṇanā yā, pubbaṭṭhakathānayaṃ tathā; Yuttiṃ nissāya mayāraddhā, niṭṭhānamupagatā esā. อรรถกถาของมหานิทเทสนั้นใด อันข้าพเจ้าเริ่มแล้วโดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่าและเหตุผล อรรถกถานี้สำเร็จแล้ว. Yaṃ puraṃ puruttamaṃ, anurādhapuravhayaṃ; Yo tassa dakkhiṇe bhāge, mahāvihāro patiṭṭhito. เมืองใดเป็นเมืองประเสริฐสุด ชื่อว่าอนุราธบุรี มหาวิหารใดตั้งอยู่ในทิศใต้ของเมืองนั้น. Yo tassa tilako bhūto, mahāthūpo siluccayo; Yaṃ tassa pacchime bhāge, lekho kathikasaññito. มหาเจดีย์ใดเป็นดุจเครื่องประดับของมหาวิหารนั้น เป็นกองหินสูงใหญ่ ในทิศตะวันตกของมหาเจดีย์นั้น มีนักปราชญ์ (เสมียน) ผู้มีชื่อว่ากถิกะ. Kittisenoti nāmena, sajīvo rājasammato; Sucicārittasampanno, lekho kusalakammiko. ผู้มีชื่อว่ากิตติเสนะ เป็นผู้มีชีวิตอยู่และเป็นที่ทรงยกย่องของพระราชา ผู้สมบูรณ์ด้วยจริยาวัตรอันบริสุทธิ์ เป็นนักปราชญ์ (เสมียน) ผู้มีกรรมอันเป็นกุศล. Sītacchāyatarupetaṃ, salilāsayasampadaṃ; Cārupākārasañcitaṃ, pariveṇamakārayi. (นักปราชญ์กิตติเสนะนั้น) ได้สร้างปริเวณ (อาคารที่พักสงฆ์) ซึ่งประกอบด้วยต้นไม้ให้ร่มเงาเย็น สมบูรณ์ด้วยแหล่งน้ำ และมีกำแพงอันงดงามล้อมรอบ. Upaseno mahāthero, mahāpariveṇavāsiyo; Tassādāsi pariveṇaṃ, lekho kusalakammiko. นักปราชญ์ (เสมียน) ผู้มีกรรมอันเป็นกุศลนั้น ได้ถวายปริเวณนั้นแก่พระมหาเถระอุปเสนะ ผู้อยู่ในมหาวิหาร. Vasantenettha therena, thirasīlena tādinā; Upasenavhayena sā, katā saddhammajotikā. สัทธัมมัปปัชโชติกา (อรรถกถา) นั้น อันพระเถระชื่ออุปเสนะ ผู้มีศีลมั่นคง ผู้คงที่ ผู้อยู่ในปริเวณนี้ ได้แต่งแล้ว. Rañño sirinivāsassa, sirisaṅghassa bodhino; Chabbīsatimhi vassamhi, niṭṭhitā niddesavaṇṇanā. อรรถกถานิทเทสนี้สำเร็จแล้ว ในปีที่ ๒๖ แห่งรัชสมัยของพระราชาผู้เป็นที่ประทับแห่งสิริ ผู้เป็นหน่อเนื้อเชื้อไขแห่งพระสิริสังฆโพธิ. Samayaṃ anulomentī, therānaṃ theravaṃsadīpānaṃ; Niṭṭhaṃ gatā yathāyaṃ, aṭṭhakathā lokahitajananī. อรรถกถาอันยังประโยชน์แก่โลกให้เกิดนี้ ได้สำเร็จลงแล้วฉันใด โดยอนุโลมตามคัมภีร์ของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ. Saddhammaṃ anulomentā, attahitaṃ parahitañca sādhentā; Niṭṭhaṃ gacchantu tathā, manorathā sabbasattānaṃ. ขอความปรารถนาทั้งปวงของสัตว์ทั้งหลาย ผู้ดำเนินตามพระสัทธรรม บำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จงสำเร็จฉันนั้นเถิด. Saddhammappajjotikāya, [Pg.140] aṭṭhakathāyettha gaṇitakusalehi; Gaṇitā tu bhāṇavārā, ñeyyātirekacattārisā. ในอรรถกถาสัทธัมมัปปัชโชติกาในที่นี้ ภาณวารที่นักปราชญ์ผู้ฉลาดในการนับได้นับแล้ว พึงทราบว่าเกินกว่า ๔๐ ภาณวาร. Ānuṭṭhubhena assā, chando baddhena gaṇiyamānā tu; Atirekadasasahassa-saṅkhā gāthāti viññeyyā. เมื่อนับคาถาแห่งอรรถกถานี้ด้วยฉันท์อนุฏฐุภะที่ผูกไว้ พึงทราบว่ามีจำนวนคาถาเกินกว่าหนึ่งหมื่น. Sāsanaciraṭṭhitatthaṃ, lokahitatthañca sādarena mayā; Puññaṃ imaṃ racayatā, yaṃ pattamanappakaṃ vipulaṃ. บุญอันไม่น้อยและไพบูลย์ใด อันข้าพเจ้าผู้มีความเคารพ ผู้รจนา (อรรถกถา) นี้ ได้บรรลุแล้ว เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระศาสนาตลอดกาลนาน และเพื่อประโยชน์แก่โลก. Puññena tena loko, saddhammarasāyanaṃ dasabalassa; Upabhuñjitvā vimalaṃ, pappotu sukhaṃ sukhenevāti. ด้วยบุญนั้น ขอโลกจงเสวยรสแห่งพระสัทธรรมอันบริสุทธิ์ของพระทศพล แล้วบรรลุถึงความสุขด้วยความสุขนั่นเทียวเถิด Saddhammappajjotikā nāma ชื่อว่าสัทธัมมัปปัชโชติกา Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถาจุลลนิทเทส (Cūḷaniddesa) จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi