বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

その世尊、阿羅漢、正等覚者に礼拝いたします。

Khuddakanikāye

小部(クッダカ・ニカーヤ)において。

Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā

小義釈(チューラ・ニッデーサ)註釈。

Pārāyanavagganiddeso

彼岸道品釈(パーラーヤナ・ヴァッガ・ニッデーサ)。

1. Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

1. アジタ学童経釈の解説。

Pārāyanavaggassa [Pg.1] paṭhame ajitasuttaniddese –

彼岸道品の第一のアジタ経釈において――

1.

1.

‘‘Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito,)

“(尊者アジタは言った、)世界は何によって覆われているのですか。”

Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti. –

“何によって(世界は)輝かないのですか。あなたは何がその塗布(執着)であると言われますか。何がその大きな恐怖なのですか。”

Ajitamāṇavassa pucchite paṭhamapañhe ca uparūparipañhe ca niddesesu ca vuttañca uttānañca vajjetvā visesameva vakkhāma. Tattha nivutoti paṭicchādito. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadesi?

アジタ学童によって問われた第一の問い、およびそれに続く問い、そして釈(ニッデーサ)において述べられたことや明白なことを除いて、特筆すべきことのみを述べよう。そこ(詩句)において、“nivuto(覆われた)”とは“paṭicchādito(隠された)”という意味である。“何がその塗布であると言われますか(Kissābhilepanaṃ brūsi)”とは、この世界の塗布(執着)として何を言われるのか、ということである。

Āvutoti āvarito. Nivutoti paṭicchādito. Ovutoti heṭṭhā paṭicchādito. Pihitoti uparibhāgena chādito. Paṭicchannoti avivaṭo. Paṭikujjitoti adhomukhaṃ chādito.

“Āvuto”とは遮られたこと。“Nivuto”とは隠されたこと。“Ovuto”とは下の方が隠されたこと。“Pihito”とは上部が覆われたこと。“Paṭicchanno”とは開かれていないこと。“Paṭikujjito”とは下向きに覆われたこと。

Nappakāsatīti nappakāso hoti. Nappabhāsatīti ñāṇappabhāsaṃ na karoti. Na tapatīti ñāṇatapaṃ na karoti. Na virocatīti ñāṇavirocanaṃ na karoti. Na ñāyatīti na jānīyati. Na paññāyatīti nappaññāyate.

“輝かない(nappakāsati)”とは、明らかにならないこと。“光り輝かない(nappabhāsati)”とは、智慧の光を発しないこと。“熱を発しない(na tapati)”とは、智慧の熱を発しないこと。“輝きわたらない(na virocati)”とは、智慧の輝きを発しないこと。“知られない(na ñāyati)”とは、知ることができないこと。“認められない(na paññāyati)”とは、覚知されないこと。

Kena [Pg.2] littoti kena limpito. Saṃlitto upalittoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Ācikkhasi niddesavasena. Desesi paṭiniddesavasena. Paññapesi tena tena pakārena. Atthaṃ bodhento paṭṭhapesi. Tassatthassa kāraṇaṃ dassento vivarasi. Byañjanabhāvaṃ dassento vibhajasi. Nikujjitabhāvaṃ gambhīrabhāvañca haritvā sotūnaṃ ñāṇassa patiṭṭhaṃ janayanto uttānīkarosi. Sabbehipi imehi ākārehi sotūnaṃ aññāṇandhakāraṃ vidhamento pakāsesīti evaṃ attho daṭṭhabbo.

“何に塗られたか(kena litto)”とは、何によって塗布されたかということ。“Saṃlitto”“upalittoti”は、接頭辞によって語が拡張されたものである。(釈において)“告げる(ācikkhasi)”とは釈(ニッデーサ)の形式によって。“説く(desesi)”とは対釈(パティニッデーサ)の形式によって。“施設する(paññapesi)”とは種々の方法によって。“(意味を)確立する(paṭṭhapesi)”とは、その意味を覚らせることによって。“開く(vivarasi)”とは、その意味の根拠を示すことによって。“分別する(vibhajasi)”とは、文言のあり方を示すことによって。“明白にする(uttānīkarosi)”とは、伏せられた状態や深遠な状態を取り除き、聞く者の智慧の拠り所を生じさせることによって。これらすべての様態によって、聞く者の無知の闇を払い、明らかにされた、とその意味を知るべきである。

2. Vevicchā pamādā nappakāsatīti macchariyahetu ca pamādahetu ca nappakāsati. Macchariyaṃ hissa dānādīhi guṇehi pakāsituṃ na deti, pamādo sīlādīhi. Jappābhilepananti taṇhā assa lokassa makkaṭalepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ. Dukkhanti jātiādikaṃ dukkhaṃ.

2. “物惜しみと放逸によって輝かない”とは、物惜しみを原因とし、また放逸を原因として輝かないということである。実に、物惜しみ(慳)は、布施などの徳によって輝くことを許さず、放逸は持戒など(の徳による輝き)を許さない。“渇愛がその塗布(執着)である(jappābhilepananti)”とは、渇愛が、猿を捕らえるための膠(とりもち)が猿にとっての塗布物であるように、この世界にとっての塗布物(執着)であるということである。“苦(dukkha)”とは、生などの苦しみである。

Yesaṃ dhammānanti yesaṃ rūpādidhammānaṃ. Ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti paṭhamato uppādo paññāyati. Atthaṅgamato nirodho paññāyatīti bhaṅgato nirujjhanaṃ paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalavipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato kammasannissito vipākoti vuccati. Vipākasannissitaṃ kammanti kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā vipākasannissitaṃ kammanti vuccati. Nāmasannissitaṃ rūpanti pañcavokāre rūpaṃ nāmaṃ amuñcitvā pavattanato nāmasannissitaṃ rūpanti vuccati. Rūpasannissitaṃ nāmanti pañcavokāre nāmaṃ rūpaṃ amuñcitvā pavattanato rūpasannissitaṃ nāmanti vuccati.

“それらの諸法(yesaṃ dhammānanti)”とは、色などの諸法のことである。“初めから生起が知られる”とは、最初からの発生が知られるということ。“滅尽から消滅が知られる”とは、崩壊から滅することが知られるということ。“業に依存した異熟(果報)”とは、善悪の異熟が業を離れずに展開することから、“業に依存した異熟”と言われる。“異熟に依存した業”とは、善悪の業が異熟(果報)に機会を与えて存続していることから、“異熟に依存した業”と言われる。“名(精神)に依存した色(物質)”とは、五蘊のある生存において、色が名を離れずに展開することから、“名に依存した色”と言われる。“色に依存した名”とは、五蘊のある生存において、名が色を離れずに展開することから、“色に依存した名”と言われる。

3. Savanti sabbadhi sotāti sabbesu rūpādiāyatanesu taṇhādikā sotā sandanti. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā. Saṃvaraṃ brūhīti taṃ tesaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ brūhi. Etena sāvasesappahānaṃ pucchati. Kena sotā pidhīyareti kena dhammena ete sotā pidhīyanti pacchijjanti. Etena anavasesappahānaṃ pucchati.

3. “流れ(漏)があらゆる所に流れている”とは、色などのすべての処(十二処)において、渇愛などの流れが流れているということである。“何がそれらを防ぐもの(nivāraṇa)か”とは、それらの何が遮断であり、何が保護であるかということ。“制止(saṃvara)を言ってください”とは、それらを防ぐこととされる制止(自制)を言いなさいということである。これによって、残余のある(不完全な)放棄を問うている。“何によって流れは塞がれる(pidhīyare)のか”とは、いかなる法によってこれらの流れは塞がれ、断ち切られるのかということである。これによって、残余のない(完全な)放棄を問うている。

Savantīti uppajjanti. Āsavantīti adhogāmino hutvā savanti. Sandantīti nirantaragāmino hutvā sandamānā pavattanti. Pavattantīti punappunaṃ vattanti.

“流れる(savanti)”とは、生じること。“漏れ出す(āsavanti)”とは、下方に流れるものとなって流れること。“流れ続ける(sandanti)”とは、絶え間なく流れるものとなって流れ、展開すること。“転じる(pavattanti)”とは、繰り返し転じ、現れること。

4. Sati [Pg.3] tesaṃ nivāraṇanti vipassanāyuttā kusalākusaladhammānaṃ gatiyo samanvesamānā sati tesaṃ sotānaṃ nivāraṇaṃ. Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tamevāhaṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti adhippāyo. Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu pana aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhīyanti.

4. “正念(サティ)がそれらを防ぐものである”とは、ヴィパッサナーを伴い、善・不善の諸法の行方を探求する正念が、それらの流れ(漏)の防護であるということ。“(正念を)流れの制止(自制)であると言う”とは、その正念こそを、私は流れの制止であると言う、という意図である。“智慧によってそれらは塞がれる”とは、色などにおける無常などの貫徹を成し遂げる道(聖道)の智慧によって、これらの流れは完全に塞がれるということである。

Pacchijjantīti ucchijjanti. Samudayañcāti paccayañca. Atthaṅgamañcāti uppannānaṃ abhāvagamanañca, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. Assādañcāti ānisaṃsañca. Ādīnavañcāti dosañca. Nissaraṇañcāti nikkhamanañca.

“断ち切られる(pacchijjanti)”とは、断絶されること。“生起(samudaya)”とは、縁(原因)のこと。“滅尽(atthaṅgama)”とは、生じたものの非存在(消滅)に至ること、あるいは、未生のものの不生のこと。“味わい(assāda)”とは、功徳(利益)のこと。“過患(ādīnava)”とは、過失(欠点)のこと。“離脱(nissaraṇa)”とは、脱出すること。

5. Paññā cevāti pañhāgāthāya yā cāyaṃ tayā vuttā paññā, yā ca sati, yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati. Etaṃ me pañhaṃ puṭṭho pabrūhīti evaṃ saṅkhepattho veditabbo.

5. “智慧、および……”とは、問いの詩句において、あなたによって述べられた智慧、および正念、そしてそれ以外の名色(心身)、これらすべてはどこで滅するのか。“問われたこの問いを私に答えてください”という、このような要約された意味を知るべきである。

Katthetaṃ uparujjhatīti etaṃ nāmarūpaṃ kattha na bhavati. Vūpasammatīti nibbāti. Atthaṃ gacchatīti abhāvaṃ gacchati. Paṭippassambhatīti sannisīdati.

“それはどこで滅する(uparujjhati)のか”とは、この名色がどこで存在しなくなるのかということ。“静まり(vūpasammati)”とは、滅(涅槃)すること。“滅尽し(atthaṃ gacchati)”とは、非存在(消失)に至ること。“安息する(paṭippassambhati)”とは、静まること。

6. Vissajjanagāthāya panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayamettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti, tadetaṃ yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati, taṃ te vadāmi. Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati, ettheva viññāṇanirodhena nirujjhati etaṃ, viññāṇanirodhā tassa tassa nirodho hoti, taṃ nātivattatīti vuttaṃ hoti.

6. しかし、回答の詩句においては、智慧と正念は“名(ナーマ)”という名称の中に含まれるため、それらは別々に述べられていない。ここでの要約された意味は次の通りである。“アジタよ、あなたが私に問うた‘それはどこで滅するのか’というその問いについて、名と色が余すところなく滅するその場所を、あなたに語ろう。”つまり、それぞれの意識(識)の滅尽と共に、前後することなく(同時に)、ここでこれは滅するのである。ここでこそ、識の滅尽によって、これが滅する。識の滅尽によって、それぞれの(名色の)滅尽が起こり、それを超えることはない、ということが述べられている。

Sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenāti sotāpattimaggasampayuttapaññāya kusalākusalacetanāsampayuttacittassa abhabbuppattikavasena nirujjhanena. Tattha duvidho nirodho anupādinnakanirodho upādinnakanirodhoti. Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni nirujjhanti, tāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Taṃ anupādinnakarūpakkhandho, tāni cittāni viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā. Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, tāni pañca [Pg.4] cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Sotāpattimaggo pana nesaṃ pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakaṃ nirodheti nāma. Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni nirujjhanti. Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni nirujjhanti. Arahattamaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni nirujjhanti. Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu, tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakaṃ nirodhenti nāma. Evaṃ anupādinnakanirodho veditabbo.

“預流道智による業生成識(行識)の滅とは、預流道に相応する智慧によって、善・不善の思に相応する心が、将来的に生じ得ない状態として滅することである。そこには、不執受の滅と執受の滅という二種類の滅がある。すなわち、預流道によって四つの邪見相応心と一つの疑相応心の五つの心が滅するが、これらは(将来の)色を発生させる。それが不執受の色蘊であり、それらの心が識蘊であり、それらに相応する受・想・行が三つの無色蘊である。もし預流者に預流道が修習されていなかったならば、それら五つの心は六境において煩悩の現起に至ったであろう。しかし、預流道はそれらの現起を阻止し、根本から根絶して生じ得ない状態にすることによって、不執受を滅するのである。一来道によっては、四つの邪見不相応心と二つの憂相応心の、粗大な欲愛と瞋恚を伴う六つの心が滅する。不還道によっては、微細な欲愛と瞋恚を伴う同じ六つの心が滅する。阿羅漢道によっては、四つの邪見不相応心と一つの掉挙相応心の五つの不善心が滅する。もしそれら聖者たちにそれらの道が修習されていなかったならば、それらの心は六境において現起に至ったであろう。しかし、それらの道はそれらの現起を阻止し、根本から根絶して生じ得ない状態にすることによって、不執受を滅するのである。このように、不執受の滅は知られるべきである。”

Sace pana sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakakkhandhappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

“しかし、もし預流者に預流道が修習されていなかったならば、七回の生を除いて、無始の輪廻の中で執受された蘊の相続が継続したであろう。なぜか。その生起の因が存在するからである。預流道は生じるやいなや、三つの結と見随眠、疑随眠という五つの煩悩を根絶する。今や、預流者にとって七回の生を除いて、どうして無始の輪廻の中で執受の相続が継続するだろうか。このように、預流道は執受の相続を継続させないことによって、執受を滅するのである。”

Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

“もし一来者に一来道が修習されていなかったならば、二回の生を除いて、五つの生存において執受の相続が継続したであろう。なぜか。その生起の因が存在するからである。一来道は生じるやいなや、粗大な欲愛・瞋恚の結と、粗大な欲愛随眠・瞋恚随眠という四つの煩悩を根絶する。今や、一来者にとって二回の生を除いて、どうして五つの生存において執受の相続が継続するだろうか。このように、一来道は執受の相続を継続させないことによって、執受を滅するのである。”

Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa [Pg.5] pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaññojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto anāgāmissa ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

“もし不還者に不還道が修習されていなかったならば、一回の生を除いて、次の生存において執受の相続が継続したであろう。なぜか。その生起の因が存在するからである。不還道は生じるやいなや、微細な欲愛・瞋恚の結と、微細な欲愛随眠・瞋恚随眠という四つの煩悩を根絶する。今や、不還者にとって一回の生を除いて、どうして次の生存において執受の相続が継続するだろうか。このように、不還道は執受の相続を継続させないことによって、執受を滅するのである。”

Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissā, rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.

“もし阿羅漢に阿羅漢道が修習されていなかったならば、色界・無色界の生存において執受の相続が継続したであろう。なぜか。その生起の因が存在するからである。阿羅漢道は生じるやいなや、色愛・無色愛・慢・掉挙・無明の五結と、慢随眠・有愛随眠・無明随眠という八つの煩悩を根絶する。今や、漏尽者にとって、どこに再誕における執受の相続が継続するだろうか。このように、阿羅漢道は執受の相続を継続させないことによって、執受を滅するのである。”

Sotāpattimaggo cettha apāyabhavaṃ nirodheti. Sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesaṃ. Anāgāmimaggo kāmabhavaṃ. Arahattamaggo rūpārūpabhavaṃ, sabbabhavepi nirodheti evāti vadanti. Evaṃ upādinnakanirodho veditabbo.

“そして、ここで預流道は悪趣の生存を滅し、一来道は善趣の欲界の一部を滅し、不還道は欲界の生存を滅し、阿羅漢道は色界・無色界の生存を滅し、そのようにしてすべての生存を滅する、と諸師は説いている。このように、執受の滅は知られるべきである。”

Tattha ‘‘abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenā’’ti etena anupādinnakanirodhaṃ dasseti. ‘‘Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti iminā pana upādinnakanirodhaṃ dasseti.

“そこで、‘業生成識の滅によって’という言葉は不執受の滅を示している。‘生じるであろう名と色が、ここで滅する’という言葉は執受の滅を示している。”

Tattha satta bhave ṭhapetvāti kāmabhavato kāmabhavaṃ saṃsarantassa satta bhave vajjetvā. Anamatagge saṃsāreti –

“そこで、‘七回の生を除いて’とは、欲界から欲界へ輪廻する者の七回の生を省いてという意味である。無始の輪廻においてとは――”

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.619;

dha. sa. aṭṭha. nidānakathā;

a. ni. aṭṭha. 2.4.199;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117;

itivu. aṭṭha. 14, 58;

udā. aṭṭha. 39) –

“‘蘊の連続、および、界と処の連続が、途絶えることなく継続していること、それが“輪廻”と呼ばれる’。”

Evaṃ vaṇṇite saṃsāravaṭṭe. Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañcāti namanalakkhaṇaṃ catukkhandhasaṅkhātaṃ nāmañca ruppanalakkhaṇaṃ bhūtopādāyasaṅkhātaṃ rūpañca ete dhammā uppajjeyyuṃ. Etthete nirujjhantīti etasmiṃ sotāpattimagge ete [Pg.6] nāmarūpadhammā abhabbuppattikavasena nirodhaṃ gacchanti. Sakadāgāmimaggañāṇenāti ettha paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Tena maggena sampayuttañāṇena. Dve bhave ṭhapetvāti kāmadhātuyāyeva paṭisandhivasena dve bhave vajjetvā. Pañcasu bhavesūti tadavasiṭṭhesu pañcasu bhavesu. Etthete nirujjhantīti ettha sakadāgāmimagge ete dhammā vuttanayena nirujjhanti. Ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvāti ukkaṭṭhavasena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ekaṃ bhavaṃ vajjetvā. Rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti dutiyakabhave rūpadhātuyā ceva arūpadhātuyā ca. Nāmañca rūpañcāti ettha rūpabhave nāmarūpaṃ, arūpabhave nāmameva. Etthete nirujjhantīti ettha anāgāmimagge ete nāmarūpadhammā vuttanayena nirujjhanti.

“輪廻の円環がこのように説かれたとき。名と色が生じるであろう”とは、随屈の相を持つ四蘊と称される“名”と、変壊の相を持つ四大種および所造色と称される“色”という、これらの諸法が生じるであろう、ということである。“ここでこれらが滅する”とは、この預流道において、これらの名色の諸法が、再び生じることのない状態として滅尽に至るということである。“一来道の智慧によって”とは、ここでは、再生の形式によってただ一度だけこの世に来るゆえに“一来(者)”であり、その道が一来道である。その道と相応する智慧によって、ということである。“二つの存在を除いて”とは、欲界においてのみ、再生による二つの存在を除外して、ということである。“五つの存在において”とは、それらを除いて残った五つの存在において、ということである。“ここでこれらが滅する”とは、この一来道において、これらの諸法が述べられた方法で滅するということである。“一つの存在を除いて”とは、勝妙なものとして、色界または無色界において一つの存在を除外して、ということである。“色界または無色界において”とは、二番目の存在において、色界と無色界の両方において、ということである。“名と色”とは、ここでは色界においては名と色であり、無色界においては名のみである。“ここでこれらが滅する”とは、この不還道において、これらの名色の諸法が述べられた方法で滅するということである。

Arahatoti kilesehi ārakattā ‘‘arahā’’ti laddhanāmassa khīṇāsavassa. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti duvidhā hi nibbānadhātu saupādisesā ca anupādisesā ca. Tattha upādīyati ‘‘ahaṃ mamā’’ti bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi, khandhapañcakassetaṃ adhivacanaṃ. Upādiyeva seso avasiṭṭho upādiseso, saha upādisesena vattatīti saupādisesā. Natthettha upādisesoti anupādisesā. Tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā. Parinibbāyantassāti nirindhanassa viya jātavedassa nibbāyantassa appavattaṃ pavisantassa. Carimaviññāṇassa nirodhenāti ettha assāsapassāsānaṃ nirodhavasena. Tayo carimā bhavacarimo jhānacarimo cuticarimoti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu nappavattanti. Tasmā so bhavacarimo. Jhānesu purimajhānattayeva pavattanti, catutthe nappavattanti. Tasmā so jhānacarimo. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena sahuppannā, te cuticittena saha nirujjhanti. So cuticarimo nāma. Ayaṃ idha carimoti adhippeto. Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti. Tasmā carimaviññāṇassa nirodhenāti cuticittassa nirodhenāti attho.

“阿羅漢の”とは、煩悩から遠離しているがゆえに“阿羅漢”という名を得た漏尽者のことである。“無余依涅槃界によって”とは、涅槃界には有余依と無余依の二種類があるからである。そこで、“これ(五蘊)は‘私であり、私のものだ’と強く執着される”ゆえに“依”という。これは五蘊の同義語である。依そのものが残っているのが“有余依”であり、有余依とともに存続するのが“有余依(涅槃)”である。そこに有余依がないのが“無余依”である。その無余依涅槃界によって、ということである。“般涅槃する者の”とは、燃料のない火が消えるように、あるいは再生の継続に入ることなく消え去る者の、ということである。“最後位の識の滅によって”とは、ここでは入息・出息の滅による。最後位には、存在の最後、禅定の最後、死の最後の三つがある。存在においては、欲界では入息・出息が進行するが、色界・無色界では進行しない。それゆえ、それが“存在の最後”である。禅定においては、前の三つの禅定までは進行するが、第四禅では進行しない。それゆえ、それが“禅定の最後”である。一方で、死の心の直前の十六番目の心とともに生じたものは、死の心とともに滅する。それが“死の最後”と呼ばれる。ここではこれが“最後”として意図されている。実に、諸々の仏陀、あるいは辟支仏、あるいは聖なる弟子たちは、末端の蟻や蟻の子に至るまで、すべて無記の苦諦である有分心をもって寂滅(命終)する。したがって、“最後位の識の滅によって”とは、“死の心の滅によって”という意味である。

Paññā [Pg.7] ca sati ca nāmañcāti etehi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Rūpañcāti etena catunnaṃ mahābhūtānaṃ catuvīsatiupādārūpānañca gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Idāni tassa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi. Abhisaṅkhāraviññāṇassa pahīnanirodhena etthetaṃ uparujjhati nirujjhati dīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti, carimaviññāṇassa anuppādapaccayattā anuppādanirodhena anuppādavaseneva uparujjhatīti (dī. ni. aṭṭha. 1.499).

“智慧と念、および名(と色)”とは、これらによって四つの無色蘊の把握が理解されるべきである。“色”とは、これによって四大種と二十四の所造色の把握が理解されるべきである。今、その滅するための手段を示して“識の滅によって、ここでこれは滅びる”と言った。そこで“識”とは、最後位の識でもあり、行識(業識)でもある。行識が断ぜられ滅することによって、ここでこれは滅び、灯火のように概念化できない状態へと至る。最後位の識は、後続の生じる縁がないがゆえに、不生による滅として、不生によってのみ滅びるのである。

7. Ettāvatā ca ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti iminā pakāsitaṃ dukkhasaccaṃ, ‘‘yāni sotānī’’ti iminā samudayasaccaṃ, ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti iminā maggasaccaṃ, ‘‘asesaṃ uparujjhatī’’ti iminā nirodhasaccanti evaṃ cattāri saccāni sutvāpi ariyabhūmiṃ anadhigato puna sekkhāsekkhapaṭipadaṃ pucchanto ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’ti gāthamāha. Tattha saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahantānametaṃ adhivacanaṃ. Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhīti tesaṃ me sekkhāsekkhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ puṭṭho paṭipattiṃ brūhīti.

7. そして、ここまでに“苦しみは彼の大きな恐怖である”によって苦諦が、“諸々の流れは”によって集諦が、“智慧によってこれらは閉じられる”によって道諦が、“余すところなく滅びる”によって滅諦が示された。このように四聖諦を聞いても、聖なる境地を体得していない者が、再び有学と無学の修行を問い、“諸法を了知した者たち”という詩句を唱えた。そこで“諸法を了知した者”とは、無常などの観点から諸法を省察した者たちのことであり、阿羅漢の同義語である。“有学”とは、戒などを学んでいる残りの聖者たちのことである。“多くの”とは、多くの衆生のことである。“それらについて、賢明なあなたに挙動を問います。私に説いてください”とは、“それら有学と無学について、賢明で智者であるあなたに、問われた修行を説いてください”ということである。

Tesaṃ khandhā saṅkhātāti tesaṃ pañcakkhandhā appaṭisandhikaṃ katvā desitā, saṅkhepaṃ katvā ṭhapitā vā. Dhātuādīsupi eseva nayo. Iriyanti payogaṃ. Cariyanti kiriyaṃ. Vuttinti pavattiṃ. Ācaranti caraṇaṃ. Gocaranti paccayaṃ. Vihāranti iriyāpathapavattanaṃ. Paṭipadanti vipassanaṃ.

“彼らの蘊は了知された”とは、彼らの五蘊は再生のないものとして説かれた、あるいは簡潔にまとめられた、ということである。処などにおいてもこの理趣は同じである。“挙動”とは努力を、“行状”とは行為を、“活動”とは存続を、“所行”とは実践を、“境涯”とは縁を、“住居”とは威儀の進行を、“修行”とは毘婆舎那を意味する。

8. Athassa bhagavā yasmā sekkhena kāmacchandanīvaraṇaṃ ādiṃ katvā sabbakilesā pahātabbā eva, tasmā ‘‘kāmesūti upaḍḍhagāthāya sekkhapaṭipadaṃ dasseti. Tassattho – vatthukāmesu kilesakāmena nābhigijjheyya, kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto manasānāvilo siyāti. Yasmā pana asekkho aniccādivasena sabbasaṅkhārādīnaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ bhinnattā bhikkhubhāvaṃ patto hutvā sabbairiyāpathesu paribbajati, tasmā ‘‘kusalo’’ti upaḍḍhagāthāya asekkhapaṭipadaṃ dasseti.

8. そこで世尊は、有学の者によって欲貪の蓋を始めとして、すべての煩悩が断ぜられるべきであるから、“欲において”という詩句の前半で有学の修行を示された。その意味は、客観的な欲に対して煩悩としての欲をもって貪るべきではなく、身の悪行など心の濁りを作る諸法を捨てて、心に濁りのない者となるべきである、ということである。しかし、無学(阿羅漢)は、無常などの観点からすべての行などを考察したことによって“善巧なる者”であり、一切の諸法において身随観念などによって“正念ある者”であり、有身見などが打ち砕かれているがゆえに比丘の状態に達した者として、あらゆる威儀において遍歴する。それゆえ、“善巧なる者”という詩句の後半で無学の修行を示された。

Nābhigijjheyyāti [Pg.8] gedhaṃ nāpajjeyya. Na paligijjheyyāti lobhaṃ nāpajjeyya. Na palibundheyyāti lobhavasena na allīyeyya.

“貪るべきではない”とは、執着に陥るべきではない、ということ。“強く貪るべきではない”とは、貪欲に陥るべきではない、ということ。“執着すべきではない”とは、貪欲によって執着してはならない、ということである。

Āvilakare kilese jaheyyāti cittāluḷakare upatāpasaṅkhāte kilese jaheyya.

“濁らせる煩悩を捨てよ”とは、心を乱し、苦悩と称される煩悩を捨てるべきである、ということである。

Sabbe dhammā anattāti nibbānaṃ antokaritvā vuttaṃ. Yaṃ kiñci samudayadhammanti yaṃ kiñci sappaccayasabhāvaṃ.

“一切の法は無我である”とは、涅槃をその中に含めて説かれたものである。“いかなる集起の性質のもの”とは、いかなる縁ある自性のもの、ということである。

Saha gāthāpariyosānāti gāthāvasāneneva saddhiṃ. Yete brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandāti ye ete ajitamāṇavena kalyāṇachandena ekajjhāsayā. Ekappayogāti kāyavacīmanopayogehi ekappayogā. Ekādhippāyāti eko adhippāyo ruci etesanti ekādhippāyā, ekarucikāti attho. Ekavāsanavāsitāti atītabuddhasāsane tena saddhiṃ bhāvitabhāvanā. Anekapāṇasahassānanti anekesaṃ devamanussasaṅkhātānaṃ pāṇasahassānaṃ. Virajaṃ vītamalanti rāgādirajavirahitaṃ rāgādimalavirahitañca.

“偈の終わるとともに”とは、まさに偈が終了するのと同時であることを意味する。“その、バラモンと志を同じくする者たち”とは、アジタ青年と善なる志において同一の意向を持つ者たちのことである。“一なる修行をなす者”とは、身口意の働きにおいて同一の修行をなす者たちのことである。“一なる意図を持つ者”とは、一つの意図、すなわち好みが彼らにあるということで、一なる好みの者という意味である。“一なる習気によって薫習された者”とは、過去仏の教えにおいて彼とともに修行を積んできた者のことである。“数千の多くの生命ある者たちに”とは、神々や人間として数えられる数千の多くの生命ある者たちに、という意味である。“離塵・離垢”とは、貪欲などの塵を離れ、また貪欲などの汚れを離れていることを意味する。

Dhammacakkhunti idha sotāpattimaggo adhippeto. Aññattha heṭṭhāmaggattayaṃ. Tassa uppattikāraṇadassanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti tassa ca ajitabrāhmaṇassa antevāsikasahassānañca taṇhādīhi aggahetvā kāmāsavādīhi maggakkhaṇe cittaṃ vimuccamānaṃ phalakkhaṇe vimucci. Saha arahattappattāti arahattappattiyā ca saheva āyasmato ajitassa ca antevāsikasahassassa ca ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍaluādayo antaradhāyiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā dvaṅgulakesā ehibhikkhū hutvā bhagavantaṃ namassamānā pañjalikā nisīdiṃsu. Pāḷiyaṃ pana ajitattherova paññāyati. Tattha anvatthapaṭipattiyāti sayaṃ paccāsīsitaladdhapaṭipattiyā, nibbānaladdhabhāvenāti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti.

“法眼”とは、ここでは預流道が意図されている。他の箇所では下の三つの道を指すこともある。その法眼が生じる原因を示すために、“生起する性質のものは何であれ、それはすべて滅尽する性質のものである”と説かれた。すなわち、その滅(涅槃)を対象として、その(智慧の)働きによって、このようにすべての形成されたものを洞察しながら(法眼が)生じるのである。“そのバラモンの心は執着なく諸々の漏から解放された”とは、そのアジタバラモンと千人の弟子たちの心が、渇愛などによって捉えられることなく、道(聖道)の瞬間に欲漏などから解放されつつあり、果(聖果)の瞬間に解放されたことを意味する。“阿羅漢位への到達とともに”とは、阿羅漢位への到達と同時に、尊者アジタと千人の弟子たちの、鹿皮の衣、結った髪、樹皮の衣、三股の杖、水瓶などが消失した。全員が神通によって生じた鉢と衣を身にまとい、二指ほどの髪の長さの“来たれ、比丘(エヒ・ビッグ)”の比丘となって、世尊を敬い、合掌して座った。しかしパーリの本文には、アジタ長老のことだけが記されている。そこでの“ふさわしい実践によって”とは、自ら期待して得た実践によってという意味であり、涅槃を得た状態によってという意味である。残りの部分は、至るところで明白である。このように世尊は、阿羅漢位を頂点として説法を終えられた。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法明灯(サッダンマッパッジョーティカー)、小義釈註(チューラニッデーサ・アッタカター)

Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

アジタ青年問経義釈の註釈、完。

2. Tissametteyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

2. ティッサ・メッテイヤ青年問経義釈の註釈

9. Dutiye [Pg.9] tissametteyyasuttaniddese – kodha santusitoti niṭṭhite pana ajitasutte ‘‘kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti (su. ni. 1124; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 143) evaṃ mogharājā pucchituṃ ārabhi. ‘‘Na tāvassa indriyāni paripākaṃ gatānī’’ti ñatvā bhagavā ‘‘tiṭṭha tvaṃ, mogharāja, añño pucchatū’’ti paṭikkhipi. Tato tissametteyyo attano saṃsayaṃ pucchanto ‘‘kodhāti gāthamāha. Tattha kodha santusitoti ko idha satto tuṭṭho. Iñjitāti taṇhādiṭṭhivipphanditāni. Ubhantamabhiññāyāti ubho ante abhijānitvā. Mantā na lippatīti paññāya na lippati.

9. 第二のティッサ・メッテイヤ経義釈において。――アジタ経が終了した際、“どのように世界を観る者を、死の王は見ることがないのか”と、このようにモーガラージャが問い始めた。世尊は“彼の五根がまだ成熟していない”と知って、“モーガラージャよ、待ちなさい、他の者が問うであろう”と拒まれた。そこでティッサ・メッテイヤが自らの疑念を問うて、“誰(kodha)が”という偈を説いた。そこでの“誰がここで満足しているのか(kodha santusito)”とは、ここでは誰が満足した存在なのかということである。“動揺(iñjitā)”とは、渇愛や見解による動揺のことである。“両端を遍知して(ubhantamabhiññāya)”とは、二つの端を完全に知ってという意味である。“智慧によって汚されない(mantā na lippati)”とは、智慧(の力)によって執着しないことを意味する。

Paripuṇṇasaṅkappoti nekkhammādivitakkehi paripuṇṇasaṅkappattā paripuṇṇamanoratho.

“思考の満たされた者”とは、出離などの尋(思考)によって思考が満たされていることから、願いが満たされた者のことである。

Taṇhiñjitanti taṇhāya calitaṃ. Diṭṭhiñjitādīsupi eseva nayo. Kāmiñjitanti kilesakāmehi iñjitaṃ phanditaṃ. ‘‘Kammiñjita’’ntipi pāṭho, taṃ na sundaraṃ.

“渇愛の動揺”とは、渇愛によって動かされること。見解の動揺などにおいても同様の理法である。“欲の動揺”とは、煩悩欲によって動揺し、震えること。“業の動揺(kammiñjita)”という読み方もあるが、それは良くない。

Mahanto purisoti mahāpuriso. Uttamo purisoti aggapuriso. Padhāno purisoti seṭṭhapuriso. Alāmako purisoti visiṭṭhapuriso. Jeṭṭhako purisoti pāmokkhapuriso. Na heṭṭhimako purisoti uttamapuriso. Purisānaṃ koṭippatto purisoti padhānapuriso. Sabbesaṃ icchito purisoti pavarapuriso.

“大いなる人”とは大士(マハープリサ)。“至高の人”とは最上の人。“主要な人”とは勝れた人。“卑しくない人”とは卓越した人。“長いたる人”とは首座の人。“下劣でない人”とは最上の人。“人間の頂点に達した人”とは主要な人。“すべての人に望まれる人”とは優れた人のことである。

Sibbinimaccagāti taṇhaṃ atiagā, atikkamitvā ṭhito. Upaccagāti bhusaṃ atiagā.

“縫い目を越えた”とは、渇愛を乗り越え、超克して立っていること。“超克した”とは、はなはだしく乗り越えたことである。

10. Tassetamatthaṃ bhagavā byākaronto ‘‘kāmesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha kāmesu brahmacariyavāti kāmanimittaṃ brahmacariyavā, kāmesu ādīnavaṃ disvā maggabrahmacariyena samannāgatoti vuttaṃ hoti. Ettāvatā santusitataṃ dasseti. ‘‘Vītataṇho’’tiādīhi aniñjitataṃ. Tattha saṅkhāya nibbutoti aniccādivasena dhamme vīmaṃsitvā rāgādinibbānena nibbuto.

10. その意味を世尊が解説され、“諸々の欲において”という二つの偈を説かれた。そこでの“諸々の欲において清浄行(梵行)ある者”とは、欲を理由とした清浄行を持つ者、すなわち、諸々の欲に過失を見て、道の清浄行を備えた者のことであると説かれている。これによって満足している状態を示している。“渇愛を離れた”などの言葉によって、動揺がないことを示している。そこでの“考察して寂静となった者”とは、無常などの観点から諸々の法を吟味して、貪欲などの鎮静によって寂静となった者のことである。

Asaddhammasamāpattiyāti [Pg.10] nīcadhammasamāyogato. Āratīti ārakā ramanaṃ. Viratīti tāya vinā ramanaṃ. Paṭiviratīti paṭinivattitvā tāya vinā ramanaṃ. Veramaṇīti veravināsanaṃ. Akiriyāti kiriyāpacchindanaṃ. Akaraṇanti karaṇaparicchindanaṃ. Anajjhāpattīti anāpajjanatā. Velāanatikkamoti sīmāanatikkamo. Sesaṃ tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva.

“非道(邪法)の達成”とは、卑俗な法(性交)に関わることからである。“離(ārati)”とは、遠く離れて楽しむこと。“離(virati)”とは、それなしに楽しむこと。“断離(paṭivirati)”とは、立ち戻ってそれなしに楽しむこと。“離(veramaṇī)”とは、恨みを滅ぼすこと。“不作為(akiriyā)”とは、行為を断ち切ること。“不作(akaraṇa)”とは、なすことを制限すること。“不犯(anajjhāpatti)”とは、罪を犯さないこと。“境界を超えないこと”とは、限度を超えないことである。残りの部分は、各所で説かれた理法と同じであるから明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsikasahassena, aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ pubbasadisameva.

このように世尊はこの経をも阿羅漢位を頂点として説かれた。説法の終了時に、このバラモンも千人の弟子とともに阿羅漢位に止まり、他の数千の者たちに法眼が生じた。残りは前述のものと同様である。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法明灯(サッダンマッパッジョーティカー)、小義釈註(チューラニッデーサ・アッタカター)

Tissametteyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ティッサ・メッテイヤ青年問経義釈の註釈、完。

3. Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

3. プンナカ青年問経義釈の註釈

12. Tatiye puṇṇakasuttaniddese – anejanti idampi purimanayeneva mogharājānaṃ paṭikkhipitvā vuttaṃ. Tattha mūladassāvinti akusalamūlādidassāviṃ. Isayoti isināmakā jaṭilā. Yaññanti deyyadhammaṃ. Akappayiṃsūti pariyesiṃsu.

12. 第三のプンナカ経義釈において。――“動揺なき者(anejaṃ)”とは、これもまた前述の理法によってモーガラージャを退けて説かれたものである。そこでの“根源を見る者(mūladassāviṃ)”とは、不善根などを見る者のことである。“仙人たち(isayo)”とは、仙人と名付けられた結髪の修行者たちのことである。“犠牲(yaññaṃ)”とは、布施されるべき物のことである。“捧げた(akappayiṃsu)”とは、求めた(用意した)という意味である。

Hetudassāvītiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā hetūti vuccati. Yasmā taṃ phalaṃ nideti ‘handa, gaṇhatha na’nti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati. Sambhavadassāvītiādīni pañca padāni heṭṭhā dassitanayāni eva. Yasmā taṃ paṭicca eti pavattati, tañca phalaṃ tato samudeti uppajjati, tasmā paccayoti ca samudayoti ca vuccati.

“原因を見る者(hetudassāvī)”などの言葉はすべて、原因の類義語である。原因とは、それによって自らの結果のために差し向けられ(hino)、働くから“因(hetu)”と言われる。それはあたかも、その結果を“さあ、これを受け取りなさい”と提示するように与えるので、“因縁(nidāna)”と言われる。“生起を見る者(sambhavadassāvī)”などの五つの語は、前述の理法と同じである。それを縁として進み(eti)、働き、その結果がそこから共に生じる(samudeti)ので、“縁(paccaya)”とも“生起(samudaya)”とも言われる。

Yā vā panaññāpi kāci sugatiyoti catuapāyavinimuttakā uttaramātādayo appesakkhā kapaṇamanussā ca dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā veditabbā. Yā vā panaññāpi kāci duggatiyoti yamarājanāgasupaṇṇapetamahiddhikādayo paccetabbā. Attabhāvābhinibbattiyāti tīsu ṭhānesu [Pg.11] paṭisandhivasena attabhāvapaṭilābhatthāya. Jānātīti sabbaññutaññāṇena jānāti. Passatīti samantacakkhunā passati.

あるいはまた、善趣(sugati)といわれるものは、四悪道を免れたウッタラマーター等、また威光が少なく、食べ物や衣服を得がたく、苦しみに悩まされる哀れな人間たちであると知るべきである。あるいはまた、悪趣(duggati)といわれるものは、閻魔王、ナーガ、スパンナ(金翅鳥)、大神通の餓鬼などであると認められるべきである。“個体(身)の生起のために”とは、三つの場所(欲界・色界・無色界)において、結生(再誕生)を通して個体を得るためである。“知る”とは、一切知の智慧によって知ることである。“見る”とは、遍眼(普見)によって見ることである。

Akusalāti akosallasambhūtā. Akusalaṃ bhajantīti akusalabhāgiyā. Akusalapakkhe bhavāti akusalapakkhikā. Sabbe te avijjā mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti avijjāmūlakā. Avijjāya samosaranti sammā osaranti gacchantīti avijjāsamosaraṇā. Avijjāsamugghātāti arahattamaggena avijjāya hatāya. Sabbe te samugghātaṃ gacchantīti vuttappakārā akusaladhammā, te sabbe hatabhāvaṃ pāpuṇanti.

“不善(akusala)”とは、不巧妙(無知)から生じたものである。“不善を共にする”とは、不善の分に属するものである。“不善の側に在る”とは、不善の側に属するものである。それらすべての根源・原因は無明であるから、“無明を根本とするもの”という。“無明に合流する、正しく流れ入る、行く”とは、“無明を合流点とするもの”という。“無明の根絶によって”とは、阿羅漢道によって無明が滅ぼされたことによる。それらすべてが根絶に至るとは、述べられた種類の不善法が、すべて滅せられた状態に至ることである。

Appamādamūlakāti satiavippavāso appamādo mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti appamādamūlakā. Appamādesu sammā osaranti gacchantīti appamādasamosaraṇā. Appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatīti sayaṃ kāmāvacaropi samāno catubhūmakadhammānaṃ patiṭṭhābhāvena aggo nāma jāto.

“不放逸を根本とするもの”とは、正念を離れないことである不放逸が、それらの根源・原因であるから、“不放逸を根本とするもの”という。“不放逸へと正しく流れ入る、行く”とは、“不放逸を合流点とするもの”という。“不放逸はそれらの法の最高のものと言われる”とは、それ自体は欲界の法であっても、四地の法(欲界・色界・無色界・出世間)の基礎となることで、最高と呼ばれる。

Alamattoti samatthacitto. Mayā pucchitanti mayā puṭṭhaṃ. Vahassetaṃ bhāranti etaṃ ābhatabhāraṃ vahassu. Ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā. ‘‘Isipabbajjā pabbajitā’’tipi pāṭho.

“事足りる(alamatto)”とは、有能な心のことである。“私が問うた”とは、私によって質問されたということである。“この荷を運べ”とは、この運ばれてきた荷を運べということである。仙人の出家を遂げたいかなる人々も。また“仙人の出家によって出家した”という読み(異本)もある。

Ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatāti ye ājīvakavacanaṃ suṇanti sussusanti, te ājīvakasāvakā, tesaṃ ājīvakasāvakānaṃ. Ājīvakā ca tesaṃ deyyadhammaṃ paṭiggaṇhanti, te eva ājīvakā devatā. Evaṃ sabbattha. Ye yesaṃ dakkhiṇeyyāti ye ājīvakādayo disāpariyosānā yesaṃ khattiyādīnaṃ deyyadhammānucchavikā. Te tesaṃ devatāti te ājīvakādayo tesaṃ khattiyādīnaṃ devatā.

“アージーヴィカ教徒の弟子たちにとって、アージーヴィカ教徒が神(崇拝対象)である”とは、アージーヴィカ教徒の言葉を聞き、聴聞を望む者たちがアージーヴィカ教徒の弟子であり、それらアージーヴィカ教徒の弟子たちのことである。そして、アージーヴィカ教徒が彼らの施物を受け取るので、そのアージーヴィカ教徒こそが彼らにとっての神である。他もすべて同様である。“誰が誰にとっての応供者(布施を受けるに相応しい者)か”とは、アージーヴィカ教徒を筆頭に四方にわたる者たちが、王族等の施物に相応しい場合である。彼らが彼らにとっての神であるとは、それらアージーヴィカ教徒等が、それら王族等にとっての神(崇拝対象)であるということである。

Yepi yaññaṃ esantīti deyyadhammaṃ icchanti. Gavesantīti olokenti. Pariyesantīti uppādenti. Yaññā vā ete puthūti yaññā eva vā ete puthukā. Yaññayājakā vā ete puthūti deyyadhammassa yājanakā eva vā ete puthukā. Dakkhiṇeyyā vā ete puthūti deyyadhammānucchavikā eva vā ete puthukā. Te vitthārato dassetuṃ ‘‘kathaṃ yaññā vā ete puthū’’tiādinā nayena vitthārena dasseti.

“祭祀を求める者たち”とは、施物を欲する者たちのことである。“探し求める(gavesanti)”とは、注視することである。“遍く求める(pariyesanti)”とは、生じさせることである。“あるいは、これら多くの祭祀”とは、祭祀そのものが多種多様であること、あるいは“これら多くの祭祀を執り行う者”とは、施物を供える者たちが多種多様であること、あるいは“これら多くの応供者”とは、施物に相応しい者たちが多種多様であることを意味する。それらを詳細に示すために、“いかにして、これら多くの祭祀があるのか”といった方法で詳しく示している。

13. Āsīsamānāti [Pg.12] rūpādīni patthayamānā. Itthattanti itthabhāvañca patthayamānā, manussādibhāvaṃ icchantāti vuttaṃ hoti. Jaraṃ sitāti jaraṃ nissitā. Jarāmukhena cettha sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ vuttaṃ. Tena vaṭṭadukkhanissitā tato aparimuccamānāyeva kappayiṃsūti dīpeti.

13. “希求する者たち”とは、色(形あるもの)などを願う者たちのことである。“この状態を(itthattaṃ)”とは、この状態を願い、人間としての状態などを望んでいるということが語られている。“老いに依止した”とは、老いに依存していることである。ここでは“老い”という言葉によって、すべての輪廻の苦しみが説かれている。それによって、輪廻の苦しみに依止し、そこから解放されないまま(祭祀を)執り行った、ということを示している。

Rūpapaṭilābhaṃ āsīsamānāti vaṇṇāyatanasampattilābhaṃ patthayamānā. Saddādīsupi eseva nayo. Khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhanti sārappatte khattiyānaṃ mahāsālakule attabhāvalābhaṃ paṭisandhiṃ patthayamānā. Brāhmaṇamahāsālakulādīsupi eseva nayo. Brahmakāyikesu devesūti ettha pubbabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Etthāti khattiyakulādīsu.

“色の獲得を希求する者たち”とは、美しい姿という対象の成就を得ることを願う者たちのことである。声などについても同様の理趣である。“刹帝利の大富豪の家での個体の獲得”とは、実質(富)を備えた刹帝利の大富豪の家において、個体を得ること、すなわち結生(再誕生)を願う者たちのことである。婆羅門の大富豪の家などについても同様の理趣である。“梵身天(ブラフマカーイカ)の神々において”とは、ここでは前生を指して説かれている。“ここにおいて”とは、刹帝利の家などのことである。

Jarānissitāti jaraṃ assitā. Byādhinissitātiādīsupi eseva nayo. Etehi sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ pariyādiyitvā dassitaṃ hoti.

“老いに依止した”とは、老いに依存したことである。“病に依止した”などについても同様の理趣である。これらによって、すべての輪廻の苦しみが網羅されて示されている。

14. Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā, atāru jātiñca jarañca mārisāti ettha yañño eva yaññapatho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci te yaññe appamattā hutvā yaññaṃ kappayantā vaṭṭadukkhamuttariṃsūti.

14. “世尊よ、彼ら祭祀の道において不放逸な者たちは、生と老いを乗り越えたのでしょうか、尊い方よ”において、ここでは“祭祀(yañña)”こそが“祭祀の道(yaññapatha)”である。こういうことが語られている。すなわち、“はたして彼らは祭祀において不放逸となり、祭祀を執り行うことで、輪廻の苦しみを乗り越えたのでしょうか”ということである。

Yepi yaññaṃ denti yajantīti deyyadhammadānavasena yajanti. Pariccajantīti vissajjenti.

“祭祀を供え、祀る者たち”とは、施物の布施によって祀るということである。“放棄する”とは、手放すことである。

15. Āsīsantīti rūpapaṭilābhādayo patthenti. Thomayantīti ‘‘suciṃ dinna’’ntiādinā nayena yaññādīni pasaṃsanti. Abhijappantīti rūpādipaṭilābhāya vācaṃ gīranti. Juhantīti denti. Kāmābhijappanti paṭicca lābhanti rūpādilābhaṃ paṭicca punappunaṃ kāme eva abhijappanti, ‘‘aho vata amhākampi siyyu’’nti vadanti, taṇhañca tattha vaḍḍhentīti vuttaṃ hoti. Yājayogāti yāgādhimuttā. Bhavarāgarattāti evamimehi āsīsanādīhi bhavarāgeneva rattā, bhavarāgarattā vā hutvā etāni āsīsanādīni karontā nātariṃsu jātiādivaṭṭadukkhaṃ na uttariṃsu.

15. “希求する”とは、色の獲得などを願うことである。“称賛する”とは、“清浄なものが供えられた”といった方法で祭祀などを讃えることである。“唱える(祈念する)”とは、色などの獲得のために言葉を発することである。“供物を捧げる”とは、与えることである。“利得を縁として諸欲を唱える”とは、色などの利得を縁として、繰り返し諸欲を唱え、“ああ、願わくば我らにも(それらが)ありますように”と言い、そこにおいて渇愛を増大させているということが説かれている。“祭祀に勤しむ者”とは、祭祀に専念する者のことである。“存在の貪欲に染まった”とは、このように、これらの希求などによって存在の貪欲そのものに染まっていること、あるいは、存在の貪欲に染まった者となって、これらの希求などを行いながら、(生などの輪廻の苦しみを)超えられなかった、すなわち生などの輪廻の苦しみを乗り越えなかった、ということである。

Yaññaṃ vā thomentīti dānaṃ vā vaṇṇenti. Phalaṃ vāti rūpādipaṭilābhaṃ. Dakkhiṇeyye vāti jātisampannādīsu. Suciṃ dinnanti suciṃ katvā dinnaṃ. Manāpanti manavaḍḍhanakaṃ. Paṇītanti ojavantaṃ. Kālenāti tattha tattha sampattakāle[Pg.13]. Kappiyanti akappiyaṃ vajjetvā dinnaṃ. Anavajjanti niddosaṃ. Abhiṇhanti punappunaṃ. Dadaṃ cittaṃ pasāditanti dadato muñcanacittaṃ pasāditanti. Thomenti kittentīti guṇaṃ pākaṭaṃ karonti. Vaṇṇentīti vaṇṇaṃ bhaṇanti. Pasaṃsantīti pasādaṃ pāpenti.

“あるいは祭祀を称賛する”とは、布施を褒め称えることである。“あるいは結果を”とは、色などの獲得のことである。“あるいは応供者を”とは、生まれの優れた者などについてである。“清浄なものが供えられた”とは、清浄にして供えられたということである。“意にかなった”とは、心を増進させるものである。“上質な”とは、滋味(活力)のあるものである。“時に応じて”とは、それぞれの相応しい時に、ということである。“相応わしい(適した)”とは、不適切なものを避けて供えられたということである。“過失のない”とは、欠点のないことである。“頻繁に”とは、繰り返しということである。“与えつつ心を清明にする”とは、与える際に、執着を離れた心を清明にすることである。“称える、褒め称える”とは、徳を明らかにすることである。“称揚する”とは、美点を語ることである。“賞賛する”とは、清らかな信(浄信)に至らせることである。

Ito nidānanti ito manussalokato dinnakāraṇā. Ajjhāyakāti mante parivattentā. Mantadharāti mante dhārentā. Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahaṭakaraṇavasena pāraṃ gatāti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa, itiha āsā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyuttapurāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.

“ここを因として(ito nidānaṃ)”とは、この人間界から与えられた原因による、という意味である。“誦唱者(ajjhāyakā)”とは、マントラを反復する者たちのことである。“マントラ保持者(mantadharā)”とは、マントラを保持する者たちのことである。“三つのヴェーダ(tiṇṇaṃ vedānaṃ)”とは、リグ・ヴェーダ、ヤジュル・ヴェーダ、サーマ・ヴェーダのことである。唇の動きによって極致に達した者を“達人(pāragū)”という。“ニガンドゥとケートゥバを伴う”とは、語彙集(ニガンドゥ)と修辞学(ケートゥバ)を伴うものである。“ニガンドゥ”とは、樹木などの類義語を明らかにする学問である。“ケートゥバ”とは、詩人の助けとなる儀礼の規則や分類の学問である。“語音の弁別を伴う(sākkharappabhedānaṃ)”とは、音韻学(sikkhā)と語源学(nirutti)のことである。“イティハーサを第五とする”とは、アタルヴァ・ヴェーダを第四とし、“このようにあった(itiha āsa)”という言葉に関連する古い物語である歴史(イティハーサ)を第五とする、それら五つのヴェーダのことである。

Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhiyanti, vedenti vāti padakā veyyākaraṇā. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāpadaparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ. Yesaṃ vasena ‘‘iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahāsāvakā (theragā. aṭṭha. 2.1288), buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī’’ti ayaṃ viseso ñāyati. Anavayāti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūnā paripūrakārino, avayā na hontīti vuttaṃ hoti. Avayā nāma ye tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkonti. Vītarāgāti pahīnarāgā. Etena arahattaphalaṭṭhā vuttā. Rāgavinayāya vā paṭipannāti etena arahattamaggaṭṭhā. Vītadosāti anāgāmiphalaṭṭhā. Dosavinayāya vā paṭipannāti etena anāgāmimaggaṭṭhā. Vītamohāti arahattaphalaṭṭhā. Mohavinayāya vā paṭipannāti arahattamaggaṭṭhā. Sīlasamādhipaññāvimuttisampannāti [Pg.14] etehi catūhi lokiyalokuttaramissakehi sīlādīhi sampannā. Vimuttiñāṇadassanasampannāti etena paccavekkhaṇañāṇasampannā vuttāti ñātabbaṃ, tañca kho lokiyameva. Abhijappantīti patthenti. Jappantīti paccāsīsanti. Pajappantīti atīva paccāsīsanti. Yājayogesu yuttāti anuyoge deyyadhamme diyyamāne abhiyogavasena yuttā.

語(pada)とその残りの文法(byākaraṇa)を学び、あるいは知る者を、語学者(padakā)または文法学者(veyyākaraṇā)という。“ロカーヤタ”とは、論争の学問(vitaṇḍavādasattha)と言われる。“大人(だいにん)の相(mahāpurisalakkhaṇa)”とは、仏陀などの大人の相を説明する一万二千の書物からなる学問である。そこには一万六千の偈頌の分量がある仏陀のマントラと呼ばれるものがあった。それらによって“この相を備える者は仏陀と呼ばれ、この相によって辟支仏(びきぶつ)、二大弟子、八十大弟子、仏母、仏父、第一の給仕者、第一の女性給仕者、転輪聖王である”という違いが知られる。“不全ならざる者(anavayā)”とは、これらのロカーヤタや大人の相において欠けることなく完全に修めた者であり、不全(avayā)ではないということである。不全とは、それらを意味と文言の両面で保持することができない者のことである。“離欲せる者(vītarāgā)”とは、貪欲を捨て去った者であり、これによって阿羅漢果に留まる者が説かれている。あるいは“貪欲の調伏のために実践する者”とは、これによって阿羅漢道に留まる者のことである。“離瞋せる者(vītadosā)”とは、不還果に留まる者である。“瞋恚の調伏のために実践する者”とは、これによって不還道に留まる者のことである。“離痴せる者(vītamohā)”とは、阿羅漢果に留まる者である。“愚痴の調伏のために実践する者”とは、阿羅漢道に留まる者のことである。“戒・定・慧・解脱を具足せる者”とは、これら四つの、世間的・出世間的なものが混ざった戒等に具足した者のことである。“解脱知見を具足せる者”とは、これによって省察の知(paccavekkhaṇañāṇa)を具足した者が説かれていると知るべきであり、それは世間的なものにすぎない。“熱望する(abhijappanti)”とは、切望することである。“念願する(jappanti)”とは、期待することである。“強く念願する(pajappanti)”とは、ひどく期待することである。“供養の修行に従事する(yājayogesu yuttā)”とは、布施されるべき施物に際して、専心することによって従事することである。

16. Atha ko carahīti atha idāni ko añño atāri.

16. “では、一体誰が(atha ko carahi)”とは、それでは今、他の誰が渡ったのか、ということである。

17. Saṅkhāyāti ñāṇena vīmaṃsitvā. Paroparānīti parāni ca oparāni ca, parattabhāvasakattabhāvādīni parāni ca oparāni cāti vuttaṃ hoti. Vidhūmoti kāyaduccaritādidhūmavirahito. Anīghoti rāgādiīghavirahito. Atāri soti so evarūpo arahā jātijaraṃ atāri.

17. “熟慮して(saṅkhāyā)”とは、智慧をもって吟味して、ということである。“彼我の諸対象(paroparāni)”とは、他なるものと自らに属するもの、すなわち他者の存在(他我)と自己の存在(自我)などのことである。“煙なき者(vidhūmo)”とは、身体の悪行などの煙を離れた者のことである。“苦悩なき者(anīgho)”とは、貪欲などの苦悩(īgha)を離れた者のことである。“その人は渡った(atāri so)”とは、そのような阿羅漢が、生と老を渡ったということである。

Sakarūpāti attano rūpā. Pararūpāti paresaṃ rūpā. Kāyaduccaritaṃ vidhūmitanti tividhakāyaduccaritaṃ vidhūmaṃ kataṃ. Vidhamitanti nāsitaṃ.

“自らの色(sakarūpā)”とは、自己の身体(色)のことである。“他者の色(pararūpā)”とは、他人の身体(色)のことである。“身体の悪行が煙のごとく払われた(kāyaduccaritaṃ vidhūmitaṃ)”とは、三種の身体の悪行が煙のない状態にされたということである。“打ち払われた(vidhamitaṃ)”とは、滅ぼされたということである。

Māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāroti yathā khāribhāro khandhena vayhamāno upariṭṭhitopi akkantakkantaṭṭhānaṃ pathaviyā saddhiṃ phasseti viya, evaṃ jātigottakulādīni mānavatthūni nissāya ussāpito māno, tattha tattha issaṃ uppādento catūsu apāyesu saṃsīdāpeti. Tenāha – ‘‘māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāro’’ti. Kodho dhūmoti tava ñāṇaggissa upakkilesaṭṭhena kodho dhūmo. Tena hi te upakkiliṭṭho ñāṇaggi na virocati. Bhasmani mosavajjanti nirojaṭṭhena musāvādo chārikā nāma. Yathā hi chārikāya paṭicchanno aggi na jotati, evaṃ te musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇanti dasseti. Jivhā sujāti yathā tuyhaṃ suvaṇṇarajatalohakaṭṭhamattikāsu aññataramayā yāgayajanatthāya sujā hoti, evaṃ mayhaṃ dhammayāgayajanatthāya pahutajivhā sujāti vadati. Yathā tuyhaṃ nadītīre yajanaṭṭhānaṃ, evaṃ dhammayāgayajanaṭṭhānaṭṭhena hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ. Attāti cittaṃ.

“婆羅門よ、高慢こそが汝の天秤棒の荷(khāribhāro)である”とは、肩で担がれる天秤棒の荷が、上に乗っていても、踏みしめる場所ごとに大地に触れるように、生れ、氏族、家柄などの高慢の根拠に依って高められた高慢は、至るところで嫉妬を生じさせ、四悪道に沈ませる。それゆえ“婆羅門よ、高慢こそが汝の天秤棒の荷である”と言われる。“怒りは煙である”とは、汝の智慧の火の汚れとなるという意味で、怒りは煙である。それによって汝の汚された智慧の火は輝かない。“灰は虚偽の言葉である”とは、無益であるという意味で、虚偽の言葉は灰(chārikā)と呼ばれる。あたかも灰に覆われた火が輝かないように、そのように汝の智慧は虚偽の言葉によって覆われていることを示している。“舌は供物匙(sujā)である”とは、汝にとって金、銀、銅、木、粘土のいずれかで作られたものが祭祀の供犠のための供物匙であるように、私にとっては法という祭祀の供犠のために、広大な舌が供物匙である、と言っているのである。汝にとって川の岸が祭祀の場所であるように、法という祭祀を供犠する場所であるという意味で、“心は火の場所”である。“自己(attā)”とは心のことである。

Jātīti jāyanakavasena jāti. Idamettha sabhāvapaccattaṃ. Sañjāyanavasena sañjāti, upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Okkamanavasena okkanti. Jāyanaṭṭhena [Pg.15] vā jāti. Sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti. Sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti. Sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamanti pavisanti okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti. Sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Ayaṃ tāva sammutikathā.

“生(jāti)”とは、生まれることによる生である。これはここにおいて自性としての個別の性質である。“出生(sañjāti)”とは、生まれることによる出生であり、接頭辞によって言葉が拡張されたものである。“入胎(okkanti)”とは、入ることによる入胎である。あるいは、生まれるという意味での生は、器官(処)が不完全な状態に関連する。出生という意味での出生は、器官が完全な状態に関連する。入胎という意味での入胎は、卵生と胎生に関連する。それらは卵殻や子宮の殻に入り、入るかのごとく結生を受けるからである。“生起(abhinibbatti)”とは、生じるという意味での生起である。それは湿生と化生に関連する。それらは明らかに姿を現して生じるからである。これは、まずは世俗的な説明(世俗諦)である。

Idāni paramatthakathā hoti. Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti, na sattā. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa, catuvokārabhave catunnaṃ, pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti ettha tatra tatra upapajjamānāyatanānaṃ saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyā pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā jāti, niyyātanarasā, atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā, phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā.

次に、勝義の説明(勝義諦)である。勝義においては、ただ諸蘊(五蘊)のみが出現するのであり、衆生(有情)ではない。そこにおいて“諸蘊の(khandhānaṃ)”とは、一蘊有においては一つの、四蘊有においては四つの、五蘊有においては五つすべての把捉であると知るべきである。“出現(pātubhāvo)”とは、生起のことである。“諸処の(āyatanānaṃ)”とは、ここでは至るところで生じる処の包含であると知るべきである。“獲得(paṭilābho)”とは、相続における出現そのものである。それらが出現することこそが、獲得されたと言われるからである。そして、その“生”とは、至るところの存在における最初の生起を特徴とし、老死へ引き渡すことを作用とし、過去の存在からここへ浮かび上がることとして現起し、あるいは結果としての苦しみの多様性として現起するものである。

Jarāti sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso. Khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā, pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā. Tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ. Jīraṇatāti iminā ākārato, tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato. Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīnaṃ khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.

“老い(jarā)”とは自性そのものである。“朽ちること(jīraṇatā)”とは、その様態を示す記述である。“歯の欠損(khaṇḍicca)”などの三つは、時間の経過における作用の記述であり、後の二つ(寿命の衰退と諸根の成熟)は、自然な状態の記述である。けだし、この“老い”という語によって自性が示されており、それゆえにこれがその自性そのものである。“朽ちること”という語によって様態が示されており、それゆえにこれがその様態の記述である。“歯の欠損”という語によって、時間の経過において歯や爪を欠損させるという作用が示される。“白髪(pālicca)”という語によって、髪や毛を白くさせるという作用が示される。“皮膚のしわ(valittacatā)”という語によって、肉を衰えさせて皮膚にしわを生じさせるという作用が示される。それゆえ、これら“歯の欠損”などの三つは、時間の経過における作用の記述である。これらによって、変異が見えることを通じて明らかになった“顕在的な老い(pākaṭajarā)”が示されている。例えば、水や風や火が通った跡が、草木などの折損や焼失によって明らかになるが、その通った跡そのものは水などではないのと同様に、老いが通った跡も、歯の欠損などを通じて明らかになり、目を開けて見ることもできるが、歯の欠損そのものが老いなのではない。なぜなら、老いそのものは眼識によって認識されるものではないからである。

Āyuno [Pg.16] saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā, tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti. Tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’ti phalūpacāreneva vuttā.

しかし、“寿命の衰退(āyuno saṃhāni)”および“諸根の成熟(indriyānaṃ paripāko)”というこれらの語によっては、時間の経過において、寿命の滅尽や眼などの諸根の成熟(老化)として現れる自然な状態が示されている。それゆえ、これら後の二つは自然な状態の記述であると知るべきである。そこにおいて、老いに至った者の寿命は衰退するがゆえに、老いは“寿命の衰退”と、結果による比喩(果留形)として語られている。また、年少の頃には極めて清浄で、微細な自らの対象をも容易に捉える能力のあった眼などの諸根が、老いに至ると成熟し、乱れ、不明瞭になり、粗大な自らの対象さえ捉えることができなくなる。それゆえ、“諸根の成熟”と、これも結果による比喩として語られている。

Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma. Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva. Tañca cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti. Udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvajānanaṃ viya.

このように記述されたこの老いはすべて、顕在的なものと潜在的なものの二種類に分けられる。そのうち、歯などの欠損した状態が見えることから、色法(物質的な現象)における老いは“顕在的な老い(pākaṭajarā)”と呼ばれる。しかし、無色法(精神的な現象)における老いは、そのような変異が見えないため、“潜在的な老い(paṭicchannajarā)”と呼ばれる。そこに見える歯の欠損などの状態は、そのような歯などは容易に認識できるため、色(外観)にすぎない。それを眼で見て、意門によって思惟し、“これらの歯は老いによって損なわれた”と老いを知るのである。それは、水のある場所に繋がれた牛の角などを見て、その下に水があることを知るようなものである。

Puna avīci savīcīti evampi ayaṃ jarā duvidhā hoti. Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāma.

さらに、この老いは“無間隔(avīci)”と“有間隔(savīci)”の二種類にも分けられる。そのうち、真珠、金、銀、珊瑚、月、太陽などの(無生物の)微細な十日間などの経過における変化や、生き物における変化と同様に、花や果実や新芽などの非生物において、その時々の色の差異などが判別しがたい老いを“無間隔の老い(avīcijarā)”と呼び、絶え間のない老いという意味である。それ以外の、前述したような時々の色の差異などが容易に判別できる老いを“有間隔の老い(savīcijarā)”と呼ぶ。

Tattha savīcijarā upādinnakaanupādinnakavasena evaṃ dīpetabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti, na te thirā. Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti, te paṭhamameva setā honti, jarāvātena pana pahaṭakāle kāḷakā honti. Kesā pana paṭhamameva tambāpi honti kāḷakāpi setakāpi. Chavi pana salohitakā hoti. Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo, kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati. Jarāvātena pahaṭakāle ca valiṃ gaṇhāti. Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti, pacchā nīlaṃ. Jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍaraṃ [Pg.17] hoti. Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati eva. Sā panesā khandhaparipākalakkhaṇā jarā, maraṇūpanayanarasā, yobbanavināsapaccupaṭṭhānā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsikasahassena. Aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ vuttasadisameva.

そのうち“有間隔の老い”は、執受(生命体)と非執受(非生命体)の別によって次のように示されるべきである。幼い子供には最初に乳歯が生えるが、それらは強固ではない。それらが抜けた後に再び歯が生えるが、それらは最初は白い。しかし老いの風に打たれる時には黒くなる。髪は最初は赤かったり黒かったり白かったりする。皮膚は血色を帯びている。成長するにつれて、白いものは白さが、黒いものは黒さが際立つ。そして老いの風に打たれる時にしわが生じる。すべての穀物は種をまいた時は白く、後に青くなる。しかし老いの風に打たれる時には淡黄色になる。マンゴーの新芽によっても示すことができる。この老いは、諸蘊が成熟することを特徴とし(蘊熟相)、死へと導く働き(死導作用)をもち、若さの喪失として現れる(青春破壊現起)。残りの記述はすべてにおいて明白である。このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれた。説法の終わりに、このバラモンも千人の弟子とともに阿羅漢果に安住した。また他の数千の人々にも法眼が生じた。残りの部分は既述の通りである。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

サッダンマッパッジョーティカー(正法顕照)、小義釈の注釈(チュッラニッデーサ・アッタカタ)

Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

プンナカ・マーナヴァ(学童プンナカ)の問記の詳解、終了。

4. Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

4. メッタグー・マーナヴァ(学童メッタグー)の問記の詳解

18. Catutthe mettagūsutte – maññāmi taṃ vedagū bhāvitattanti ‘‘ayaṃ vedagū’’ti ca ‘‘bhāvitatto’’ti ca evaṃ taṃ maññāmi.

18. 第四のメッタグー・スッタにおいて、“私はあなたを、ヴェーダに達した(明達者)、自己を修めた方であると見なします(maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ)”とは、“この方は明達者である”“自己を修めた方である”と、そのように私は見なすという意味である。

Aparittoti na appo. Mahantoti na khuddako. Gambhīroti na uttāno. Appameyyoti minituṃ na sakkuṇeyyo. Duppariyogāḷhoti avagāhituṃ otarituṃ dukkho. Bahuratano sāgarūpamoti bahūnaṃ dhammaratanānaṃ ākarattā anekavidharatanasampanno mahāsamuddo viya bahuratano sāgarasadiso.

“限定されない(aparitto)”とは、わずかではないこと。“偉大である(mahanto)”とは、小さくないこと。“深い(gambhīro)”とは、浅くないこと。“計り知れない(appameyyo)”とは、測定することができないこと。“入りがたい(duppariyogāḷho)”とは、潜り入ることが困難なこと。“多くの宝を蔵する大海のような(bahuratano sāgarūpamo)”とは、多くの法の宝の源泉であり、多種多様な宝を備えた大海のように、多くの宝をもつ大海に似ているということである。

Na maṅku hotīti na vikuṇitamukho hoti. Appatiṭṭhitacittoti dosavasena na ghanībhūtacitto. Alīnamanasoti na saṅkucitacitto. Abyāpannacetasoti na pūticitto.

“意気消沈しない(na maṅku hotī)”とは、顔をゆがめないこと。“(悪意によって)定着しない心(appatiṭṭhitacitto)”とは、怒りによって心が固まっていないこと。“沈滞しない心(alīnamanaso)”とは、心が萎縮していないこと。“害意のない心(abyāpannacetaso)”とは、心が腐敗していないことである。

Diṭṭhe diṭṭhamattoti cakkhuvisaye rūpārammaṇe diṭṭhamattoyeva taṃ ārammaṇaṃ bhavissati, kattā vā kāretā vā natthi. Yaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ vaṇṇāyatanameva. Sutādīsupi eseva nayo. Api ca diṭṭheti dassanayogena vaṇṇāyatanaṃ, savanayogena saddāyatanaṃ, mutayogena ghānajivhākāyāyatanāni dasseti. Ghānassa gandhāyatanaṃ, jivhāya rasāyatanaṃ, kāyassa pathavī tejo vāyūti phoṭṭhabbāyatanaṃ, viññātayogena dhammāyatanaṃ dasseti. Diṭṭhe anūpayoti cakkhuviññāṇena diṭṭhe rāgūpayavirahito. Anapāyoti kodhavirahito appaṭigho[Pg.18]. Anissitoti taṇhāya anallīno. Appaṭibaddhoti mānena na baddho. Vippamuttoti sabbārammaṇato mutto. Visaññuttoti kilesehi viyutto hutvā ṭhito.

“見られたものにおいては、ただ見られただけのもの(diṭṭhe diṭṭhamattaṃ)”とは、眼の対象である色境において、ただ見られただけのものがその対象となり、作者や受者は存在しないということである。眼によって見られたものは、ただの色処(色彩と形態)にすぎない。聞かれたもの等(sutādīsu)においても、これと同じ道理である。さらに“見られた(diṭṭhe)”とは視覚による色処を、“聞かれた(suta)”とは聴覚による声処を、“感じられた(muta)”とは嗅覚・味覚・触覚による香処・味処・触処(地・火・風)を示し、“知られた(viññāta)”とは認識による法処を示す。“見られたものにおいて近づかない(diṭṭhe anūpayo)”とは、眼識によって見られたものに対して、貪欲による接近を離れていること。“離れない(anapāyo)”とは、怒りを離れて反発がないこと。“依存しない(anissito)”とは、渇愛によって執着していないこと。“縛られない(appaṭibaddho)”とは、慢によって縛られていないこと。“解き放たれた(vippamutto)”とは、すべての対象から解放されていること。“離脱した(visaññutto)”とは、諸々の煩悩から離れて立っていることである。

Saṃvijjati bhagavato cakkhūti buddhassa bhagavato pakatimaṃsacakkhu upalabbhati. Passatīti dakkhati oloketi. Cakkhunā rūpanti cakkhuviññāṇena rūpārammaṇaṃ. Chandarāgoti taṇhāchando.

“世尊の眼が存在する”とは、仏陀たる世尊の肉眼が存在していることを指す。“見る”とは、観察し、見守ることである。“眼によって色を”とは、眼識によって色(の対象)を(見ること)である。“欲貪”とは、渇愛による欲(チャンダ)である。

Dantaṃ nayanti samitinti uyyānakīḷāmaṇḍalādīsu hi mahājanamajjhaṃ gacchantā dantameva goṇaṃ vā dantaṃ assājānīyaṃ vā yāne yojetvā nayanti. Rājāti tathārūpāneva ṭhānāni gacchanto rājāpi dantameva abhiruhati. Manussesūti manussesupi catūhi ariyamaggehi danto nibbisevanova seṭṭho. Yotivākyanti evarūpaṃ atikkammavacanaṃ punappunaṃ vuccamānampi titikkhati nappatippharati na vihaññati, evarūpo danto seṭṭhoti attho.

“調伏されたものを集会へ連れて行く”とは、公園の遊戯場などの大衆の中に赴く人々が、調伏された牛や調伏された名馬を乗り物に繋いで連れて行くことである。“王”も、そのような場所へ赴く際、やはり調伏されたものに騎乗する。“人間の中で”とは、人間の中でも、四つの聖道によって調伏され、煩悩を離れた者が最上である。“罵言”とは、このような度を越した言葉を繰り返し言われたとしても、それを耐え忍び、反発せず、苦しまないことである。このような調伏された者が最上であるという意味である。

Assatarāti vaḷavāya gadrabhena jātā. Ājānīyāti yaṃ assadammasārathi kāraṇaṃ kāreti, tassa khippaṃ jānanasamatthā. Sindhavāti sindhavaraṭṭhe jātā assā. Mahānāgāti kuñjarasaṅkhātā mahāhatthino. Attadantoti ete assatarā vā sindhavā vā kuñjarā vā dantāva, na adantā. Yo pana catumaggasaṅkhātena attano dantatāya attadanto nibbisevano, ayaṃ tatopi varaṃ, sabbehipi etehi uttaritaroti attho.

“騾馬”とは、牝馬と驢馬から生まれたものである。“名馬(アージャーンニーヤ)”とは、調教師が訓練させることを速やかに理解する能力のあるものである。“シンド産馬”とは、シンド地方で生まれた馬である。“大いなる龍(マハーナーガ)”とは、象と呼ばれる大象のことである。“自己を調伏した者”とは、これらの騾馬やシンド産馬や大象が調伏されているのであって、未調伏ではない(ことを指す)。しかし、四道と呼ばれる自己の調和によって、自らを調伏し、煩悩を離れた者は、それら(の動物)よりも勝れており、それらすべてよりもさらに卓越しているという意味である。

Na hi etehi yānehīti yāni etāni hatthiyānādīni uttamayānāni, etehi yānehi koci puggalo supinantenapi agatapubbattā ‘‘agata’’nti saṅkhātaṃ nibbānadisaṃ tathā na gaccheyya. Yathā pubbabhāge indriyadamena dantena, aparabhāge ariyamaggabhāvanāya sudantena danto nibbisevano sappañño puggalo taṃ agatapubbaṃ disaṃ gacchati, dantabhūmiṃ pāpuṇāti, tasmā attadamanameva varataranti attho (dha. pa. aṭṭha. 2.322; mahāni. aṭṭha. 90).

“これらの乗り物によっては(行けない)”とは、象などの優れた乗り物であっても、それらの乗り物によってはいかなる人も、夢の中でさえかつて行ったことのない“未踏(アガタ)”と呼ばれる涅槃の境地へは、そのようには行けないということである。前段階においては諸根の制御によって調和し、後段階においては聖道の修行によってよく調和した、煩悩を離れ知恵ある人が、その未踏の境地へと行き、調伏の境地(ダンタブーミ)に到達する。ゆえに、自己を調伏することこそがより勝れているという意味である。

Vidhāsu na vikampantīti navavidhamānakoṭṭhāsesu na calanti na vedhenti. Vippamuttā punabbhavāti kammakilesato samucchedavimuttiyā suṭṭhu muttā. Dantabhūmiṃ anuppattāti arahattaphalaṃ pāpuṇitvā ṭhitā. Te loke vijitāvinoti [Pg.19] te vuttappakārā khīṇāsavā sattaloke vijitavijayā nāma (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.76; mahāni. aṭṭha. 90).

“種々の慢において動揺しない”とは、九種類の慢の区分において動じず、震えないことである。“再誕生から解放された”とは、業と煩悩から、断絶による解脱によって完全にはなれたことである。“調伏の境地に到達した”とは、阿羅漢果を得て(そこに)留まっていることである。“彼らは世において勝利者である”とは、それら述べられた通りの漏尽者たちが、衆生の世界において勝利を収めた者と呼ばれるということである。

Yassindriyāni bhāvitānīti yassa khīṇāsavassa saddhādipañcindriyāni arahattaphalaṃ pāpetvā vaḍḍhitāni. Ajjhattañca bahiddhā cāti cakkhādiajjhattāyatanāni ca rūpādibahiddhāyatanāni ca nibbisevanāni katāni. Sabbaloketi sakalatedhātuke loke ca. Nibbijjha imaṃ parañca lokanti imañca attabhāvaṃ paraloke ca attabhāvaṃ atikkamitvā ṭhito khīṇāsavo. Kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa dantoti so khīṇāsavo cakkhādito danto vaḍḍhitacitto maraṇakālaṃ pattheti (su. ni. aṭṭha. 2.522; mahāni. aṭṭha. 90).

“その者の諸根が修められた”とは、その漏尽者の信などの五根が、阿羅漢果に到達することによって高められたことである。“内においても外においても”とは、眼などの内なる処と色などの外なる処が(煩悩から)離れた状態にされたことである。“一切の世界において”とは、三界のすべての世界においてである。“この世と後の世を貫いて”とは、この自己の存在と来世における自己の存在を超越して留まっている漏尽者のことである。“その調伏された修められた者は時を待つ”とは、その漏尽者が、眼などにおいて調伏され、心が修められており、死の時を待望している(泰然と待っている)ことである。

Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti yesaṃ khandhādidhammānaṃ uppatti paññāyati. Atthaṅgamato nirodhoti atthaṅgamanavasena tesaṃyeva abhāvo paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalakammanissito vipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato vipākopi kammasannissitova nāma. Nāmasannissitaṃ rūpanti sabbarūpaṃ nāmaṃ gahetvā pavattanato nāmasannissitaṃ nāma jātaṃ. Jātiyā anugatanti sabbaṃ kammādikaṃ jātiyā anupaviṭṭhaṃ. Jarāya anusaṭanti jarāya patthaṭaṃ. Byādhinā abhibhūtanti byādhidukkhena abhimadditaṃ. Maraṇena abbhāhatanti maccunā abhihaṭaṃ pahaṭaṃ. Atāṇanti puttādīhipi tāyanassa abhāvato atāyanaṃ anārakkhaṃ alabbhaṇeyyaṃ khemaṃ vā. Aleṇanti allīyituṃ nissayituṃ anarahaṃ, allīnānampi na leṇakiccakaraṇaṃ. Asaraṇanti nissitānaṃ na bhayahārakaṃ, na bhayavināsakaṃ. Asaraṇībhūtanti pure uppattiyā attano abhāveneva asaraṇaṃ, uppattisamakālameva asaraṇabhūtanti attho.

“それらの諸法の始めからの生起が知られる”とは、それらの蘊などの諸法の生起が知られるということである。“滅尽による滅”とは、滅びゆくことによって、それら(諸法)の不在が知られることである。“業に依止した異熟”とは、善悪の業に依止した異熟が、業を離れずに展開することから、異熟もまた業に依止したものであると呼ばれる。“名に依止した色”とは、すべての色法が名を伴って展開することから、名に依止したものとして生じたということである。“誕生に随伴され”とは、業などのすべてが誕生に伴っていることである。“老いに追われ”とは、老いが広がっていることである。“病に圧倒され”とは、病の苦しみに押しつぶされていることである。“死に打ち負かされ”とは、死によって運ばれ、打ちのめされていることである。“保護がない”とは、子らによっても救済されないため、救済がなく、守りがなく、安穏を得られないことである。“隠れ家がない”とは、身を寄せることや依拠することに値せず、身を寄せたとしても隠れ家の役割を果たさないことである。“帰依所がない”とは、依拠する者たちの恐怖を取り除かず、恐怖を滅ぼさないことである。“帰依所のないものとなった”とは、かつて生じる前には自らの不在によって帰依所がなく、生じると同時に帰依所のないものとなったという意味である。

19. Apucchasīti ettha a-iti padapūraṇamatte nipāto, pucchasitveva attho. Pavakkhāmi yathā pajānanti yathā pajānanto ācikkhati, evaṃ ācikkhissāmi. Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti taṇhādiupadhinidānā jātiādidukkhavisesā pabhavanti.

19. “汝は問うた”において、“ア(a-)”は単なる句を整えるための接辞であり、“問うた(pucchasi)”という意味である。“人々が知るように説こう”とは、知っている者が教えるように、そのように教えようということである。“依持を原因として苦しみが成生する”とは、渇愛などの依持を原因として、誕生などの種々の苦しみが生じるということである。

Taṇhūpadhīti [Pg.20] taṇhā eva taṇhūpadhi. Sassatucchedadiṭṭhi eva diṭṭhūpadhi. Rāgādikilesā eva kilesūpadhi. Puññādikammāni eva kammūpadhi. Tividhaduccaritāniyeva duccaritūpadhi. Kabaḷīkārādayo āhārā eva āhārūpadhi. Dosapaṭigho eva paṭighūpadhi. Kammasamuṭṭhānā kammeneva gahitā pathavādayo catasso dhātuyova catasso upādinnadhātuyo upadhī. Cakkhādichaajjhattikāni āyatanāni eva cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī. Cakkhuviññāṇādichaviññāṇakāyāva cha viññāṇakāyā upadhī. Sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhenāti sabbatebhūmakaṃ dukkhaṃ dussahanaṭṭhena upadhi.

“渇愛の依持”とは、渇愛そのものが渇愛の依持である。“見解の依持”とは、常見・断見の見解そのものが依持である。“煩悩の依持”とは、貪欲などの煩悩そのものが依持である。“業の依持”とは、福徳などの業そのものが依持である。“悪行の依持”とは、三種の悪行そのものが依持である。“食物の依持”とは、段食などの食物そのものが依持である。“反発の依持”とは、怒りや反発そのものが依持である。“執受された四大種”とは、業から生じ、業によって執持された地などの四大種が依持である。“六内処”とは、眼などの六内処が依持である。“六識身”とは、眼識などの六つの意識の集まりが依持である。“あらゆる苦しみは苦の性質によって”とは、三界のすべての苦しみは、耐え難いという性質によって依持(となる)。

20. Evaṃ upadhinidānato pabhavantesu dukkhesu – yo ve avidvāti gāthā. Tattha pajānanti saṅkhāre aniccādivasena jānanto. Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘upadhī’’ti anupassanto. Imissā gāthāya niddese vattabbaṃ natthi.

20. このように、依持を原因として生じる諸々の苦しみについて、“実に無知な者は”という偈がある。そこにおいて“知っている”とは、諸行を無常などとして知っていることである。“苦しみの誕生と成生を観察する者”とは、輪廻の苦しみの誕生の原因を“依持”であると観察することである。この偈の解説において、述べるべきことはこれ以上ない。

21. Sokapariddavañcāti sokañca paridevañca. Tathā hi te vidito esa dhammoti yathā yathā sattā jānanti, tathā tathā ñāpanavasena vidito esa tayā dhammoti.

21. “悲しみと嘆きを”とは、悲しみと嘆きのことである。“そのように、汝によってこの法は知られた”とは、衆生が知るにつれて、教えることによって、そのように汝によってこの法が知られたということである。

Tattha tarantīti paṭhamamaggena diṭṭhoghaṃ taranti. Uttarantīti dutiyamaggena kāmoghaṃ tanukaraṇavasena uggantvā taranti. Patarantīti tameva niravasesappahānavasena tatiyamaggena visesena taranti. Samatikkamantīti bhavoghaavijjoghappahānavasena catutthamaggena sammā atikkamanti. Vītivattantīti phalaṃ pāpuṇitvā tiṭṭhanti.

そこで、“越える”とは、第一の道(預流道)によって見の暴流(見暴流)を越えることである。“浮き越える”とは、第二の道(一来道)によって欲の暴流(欲暴流)を希薄にすることを通じて、浮上して越えることである。“さらに越える(遍越する)”とは、まさにそれを余すところなく捨断することを通じて、第三の道(不還道)によって特に越えることである。“完全に超える”とは、有の暴流(有暴流)と無明の暴流(無明暴流)を捨断することを通じて、第四の道(阿羅漢道)によって正しく超えることである。“通り過ぎる”とは、果(聖果)に到達して留まることである。

22. Kittayissāmi te dhammanti nibbānadhammaṃ nibbānagāminipaṭipadādhammañca te desayissāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭheva dukkhādidhamme, imasmiṃyeva vā attabhāve. Anītihanti attapaccakkhaṃ. Yaṃ viditvāti yaṃ dhammaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753) nayena sammasanto viditvā.

22. “汝に法を語ろう(讃嘆しよう)”とは、汝に涅槃の法と涅槃に至る行道の法を説くということである。“現世において(見られた法において)”とは、まさに現に見られる苦などの法において、あるいは、まさにこの個体(現身)においてということである。“伝承によらず”とは、自ら現証することである。“それを知って”とは、“諸行は無常なり”などの方法によって、ある法を考察し知ってということである。

Tattha ādikalyāṇanti hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ tava kittayissāmi, tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā kittayanto ādikalyāṇādippakārameva kittayissāmi. Ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmi. Majjhepi. Pariyosānepi bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmīti [Pg.21] vuttaṃ hoti. Yasmiñhi bhagavā ekagāthampi desesi, sā samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā, pacchimapādena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ suttaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ.

そこで“初めに善い”とは、無上の遠離の楽を置いてでも、汝に法を語ろう。そして、それを少なく語るにせよ、多く語るにせよ、初めに善いなどの様態をもってのみ語ろうということである。初めに善く、めでたく、過失なきものとして語ろう。中間においても、最後においても、めでたく過失なきものとして語ろう、という意味である。実際、世尊が一つの偈を説かれる場合でも、その法はあらゆるところで善いものであるから、第一句によって“初めに善い”ものであり、第二・第三句によって“中間に善い”ものであり、最後の句によって“最後に善い”ものである。一つの主題(結び)からなる経は、縁起(序分)によって初めに善く、結び(流通分)によって最後に善く、残りの部分によって中間に善い。多くの主題からなる経は、最初の主題によって初めに善く、最後の主題によって最後に善く、残りの主題によって中間に善い。

Api ca sanidānauppattittā ādikalyāṇaṃ, veneyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya ca hetudāharaṇayuttato ca majjhekalyāṇaṃ, sotūnaṃ saddhāpaṭilābhajananena nigamanena ca pariyosānakalyāṇaṃ.

また、因縁を伴って生じたものであるから“初めに善い”。化導される者に相応し、意味が不転倒であり、理由と例証を具足していることから“中間に善い”。聞く者に信心の獲得を生じさせる結び(結論)であるから“最後に善い”。

Sakalo hi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo. Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇo. Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo.

けだし、一切の聖教の法は、自らの意義である戒によって“初めに善い”。止・観・道・果によって“中間に善い”。涅槃によって“最後に善い”。あるいは、戒と定によって“初めに善い”。観と道によって“中間に善い”。果と涅槃によって“最後に善い”。あるいは、仏の正覚(よく悟られたこと)によって“初めに善い”。法の善法性(よく説かれたこと)によって“中間に善い”。僧伽の正修行(よく修行すること)によって“最後に善い”。あるいは、それを聞いてそのように実践する者によって証得されるべき正覚(大菩提)によって“初めに善い”。独覚(辟支菩提)によって“中間に善い”。声聞(声聞菩提)によって“最後に善い”。

Suyyamāno cesa nīvaraṇavikkhambhanato bhavanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjiyamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇameva āvahatīti majjhekalyāṇo, tathāpaṭipanno (pārā. aṭṭha. 1.1) ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇoti.

また、この(法は)聞かれるとき、蓋(障がい)を鎮めることから、聞くことによっても善(幸福)をもたらすので“初めに善い”。実践されるとき、止と観の楽をもたらすことから、実践によっても善をもたらすので“中間に善い”。そのように実践した者が、実践の果が完成したとき、如き状態(如性)をもたらすことから、実践の果によっても善をもたらすので“最後に善い”。

Yaṃ panesa bhagavā dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, nānānayehi dīpeti. Taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ. Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ. Atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ[Pg.22]. Dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ. Dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato sarikkhakajanappasādakanti sātthaṃ. Saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ. Uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassa abhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ. Apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ.

さて、世尊はこの法を説きつつ、教えの梵行(聖なる行い)と道の梵行を明示し、種々の方法で解明される。それは、相応した義(意味)の成就によって“義を伴い(義あり)”、文(字句)の成就によって“文を伴う(文あり)”。指示・明示・開示・分別・顕露化・施設という義と句の結合によって“義を伴う”。音・句・文・形態・語法・解説の成就によって“文を伴う”。義の深遠さと通達の深遠さによって“義を伴う”。法の深遠さと説法の深遠さによって“文を伴う”。義無碍解と弁才(発現)無碍解の領域であることから“義を伴う”。法無碍解と辞無碍解の領域であることから“文を伴う”。賢者に知られるべきものであるから“明敏な人々を喜ばせるもの”として“義を伴う”。信ずべきものであるから“世俗の人々を喜ばせるもの”として“文を伴う”。深遠な意図から“義を伴う”。平易な語句から“文を伴う”。付け加えるべきものがないことから、全き円満性によって“円満具足した”ものであり、取り除くべきものがないことから、無垢の状態によって“清浄”である。

Api ca – paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ. Pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca parisuddhaṃ. Sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato, tesañca cariyabhāvato brahmacariyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.1).

さらに、実践による証得の明瞭さから“義を伴う”。教説による伝承の明瞭さから“文を伴う”。戒などの五つの法蘊(五分法身)を具足していることから“円満具足した”ものであり、煩悩がなく、脱出のために転じ、世俗の利養を顧みないことから“清浄”である。三学に包含されるがゆえに、梵(清浄)となった最上の人々によって行われるべきものであり、彼らの行いであるから“梵行(聖行)”である。

Evaṃ pariyattidhammaṃ dassetvā idāni lokuttaradhammaṃ dassetuṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’ti āha. Sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme dassetvā nibbattitalokuttaraṃ dassetuṃ ‘‘nibbānañcā’’ti āha. Nibbānagāminiñca paṭipadanti pubbabhāgasīlasamādhivipassanādhammañca kittayissāmi.

このように教法を示して、次に世間を超えた法を示すために“四つの念処”と言われた。三十七の菩提分法を示して、生じた世間を超えたものを示すために“涅槃を”と言われた。“涅槃に至る行道を”とは、準備段階の戒・定・観の法を語ろう(讃嘆しよう)ということである。

Dukkhe diṭṭheti dukkhasacce sarasalakkhaṇena diṭṭhe dukkhasaccaṃ pakāsessāmi. Samudayādīsupi eseva nayo.

“苦が見られたとき”とは、苦諦が自相(固有の性質)によって見られたとき、苦諦を明示しようということである。集諦など(集・滅・道)においても、これと同じ方法である。

23. Tañcāhaṃ abhinandāmīti taṃ vuttappakāradhammajotakaṃ tava vacanaṃ ahaṃ patthayāmi. Dhammamuttamanti tañca dhammamuttamaṃ abhinandāmi.

23. “それを私は歓喜します”とは、その述べられたような法を照らし出す汝の言葉を私は望みます、ということである。“無上の法を”とは、その無上の法を歓喜します、ということである。

Tattha mahato tamokāyassa padālananti mahato avijjārāsissa chedanaṃ. Aniccalakkhaṇavasena esī. Dukkhalakkhaṇavasena gavesī. Anattalakkhaṇavasena samantato pariyesī. Mahato vipallāsassa pabhedananti mahantassa asubhe subhantiādidvādasavidhassa vipallāsassa bhedanaṃ. Mahato taṇhāsallassa abbahananti mahantassa antotudanaṭṭhena taṇhākaṇṭakassa luñcanaṃ. Diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhananti diṭṭhiyeva abbocchinnappavattito saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭo, tassa diṭṭhisaṅghāṭassa nivattanaṃ. Mānadhajassa pātananti ussitaṭṭhena unnatilakkhaṇassa mānaddhajassa pātanaṃ. Abhisaṅkhārassa vūpasamanti puññādiabhisaṅkhārassa upasamanaṃ. Oghassa nittharaṇanti vaṭṭe osīdāpanassa kāmoghādioghassa [Pg.23] nittharaṇaṃ nikkhamanaṃ. Bhārassa nikkhepananti rūpādipañcakkhandhabhārassa khipanaṃ chaḍḍanaṃ. Saṃsāravaṭṭassa upacchedanti khandhādipaṭipāṭisaṃsāravaṭṭassa hetunassanena ucchijjanaṃ. Santāpassa nibbāpananti kilesasantāpassa nibbutiṃ. Pariḷāhassa paṭipassaddhanti kilesapariḷāhassa vūpasamaṃ paṭipassambhanaṃ. Dhammadhajassa ussāpananti navavidhalokuttaradhammassa ussāpetvā ṭhapanaṃ. Paramatthaṃ amataṃ nibbānanti uttamaṭṭhena paramatthaṃ. Natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ. Kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ. Saṃsāradukkhapaṭipakkhabhūtattā nibbutanti nibbānaṃ. Natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ.

“大いなる闇の集積を打ち砕くこと”とは、大いなる無明の塊を断ち切ることである。無常の相(aniccalakkhaṇa)によって探し求め(esī)、苦の相(dukkhalakkhaṇa)によって探し求め(gavesī)、無我の相(anattalakkhaṇa)によって遍く探し求めた(samantato pariyesī)。“大いなる顚倒(てんどう)を打破すること”とは、不浄を浄とする等の十二種の大いなる顚倒を打ち砕くことである。“大いなる渇愛の矢を抜くこと”とは、内心を突き刺すという意味で大いなる渇愛という棘を引き抜くことである。“見解の束を解きほぐすこと”とは、見解そのものが絶え間なく生起し束縛するものであるゆえに束(saṅghāṭa)と呼ばれ、その見解の束を退けることである。“慢の旗を倒すこと”とは、高く掲げられるという意味で高慢の相をもつ慢の旗を倒すことである。“行(ぎょう)の静止”とは、福行などの諸行を鎮めることである。“暴流(ぼうる)を渡ること”とは、輪廻の中に沈ませる欲暴流などの暴流を渡り、脱出することである。“重荷を下ろすこと”とは、色などの五蘊という重荷を投げ捨て、捨てることである。“輪廻の輪を断ち切ること”とは、蘊などの継起である輪廻の輪を、原因の滅尽によって断絶することである。“熱悩を鎮めること”とは、煩悩の熱悩を静めることである。“悶絶の静息”とは、煩悩による悶絶を鎮め、静息させることである。“法の旗を掲げること”とは、九種の出世間法を高く掲げて立てることである。“最高の意味での勝義(paramattha)なる不死(amata)の涅槃(nibbāna)”とは、最勝という意味で勝義である。これには死と呼ばれる死(mata)がないゆえに不死である。また、煩悩の毒に抗する薬(agada)であるゆえに不死である。輪廻の苦に抗する寂静(nibbuta)の状態であるゆえに涅槃である。また、ここに渇愛という織物(vāna)がないゆえに涅槃である。

Mahesakkhehi sattehīti mahānubhāvehi sakkādīhi sattehi. Pariyesitoti pariyiṭṭho. Kahaṃ devadevoti devānaṃ atidevo kuhiṃ. Kahaṃ narāsabhoti uttamapuriso.

“大威力ある衆生たちによって”とは、大いなる威力をもつ帝釈天などの衆生たちによって。“尋ねられた”とは、探し求められた。“神々の中の神はどこか”とは、神々を超越した神(仏陀)はどこかということ。“人中の最勝者はどこか”とは、最高の人(世尊)はどこかということである。

24. Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataddhā vuccati. Adhoti atītaddhā. Tiriyañcāpi majjheti paccuppannaddhā. Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇanti etesu uddhādīsu taṇhañca diṭṭhinivesanañca abhisaṅkhāraviññāṇañca panudehi. Panuditvā ca bhave na tiṭṭheti evaṃ sante duvidhepi bhave na tiṭṭheyya. Evaṃ tāva panujjasaddassa panudehīti imasmiṃ atthavikappe sambandho. Panuditvāti etasmiṃ pana atthavikappe bhave na tiṭṭheti ayameva sambandho. Etāni nandīnivesanaviññāṇāni panuditvā duvidhepi bhave na tiṭṭheyyāti.

24. “上(uddhaṃ)、下(adho)、横(tiriyaṃ)および中央(majjhe)”において、ここで“上”とは未来をいう。“下”とは過去をいう。“横および中央”とは現在をいう。“それらにおける歓喜(nandi)と執着(nivesana)を、意識(viññāṇa)を退けて”とは、これら未来などの時において、渇愛(歓喜)と見解による執着と行の意識(abhisaṅkhāraviññāṇa)を退けよということである。そして“退けて、有(存在)に止まるなかれ”とは、そのようであれば二種の有(業有と生有)のいずれにも止まることはない。“退けよ(panujja)”という言葉が“退けよ(panudehi)”という解釈であれば、このように接続する。“退けて(panuditvā)”という解釈であれば、“有に止まるなかれ”がそのまま接続する。すなわち、これら歓喜・執着・意識を退けて、二種の有に止まるべきではないということである。

Sahokāsavasena devaloko uddhaṃ. Apāyaloko adho. Manussaloko majjhe. Tattha kusalā dhammāti apāyaṃ muñcitvā upari paṭisandhidānato kusalā dhammā uddhanti vuccanti. Akusalā dhammā apāyesu paṭisandhidānato adhoti. Tadubhayavimuttattā abyākatā dhammā tiriyañcāpi majjheti vuccanti. Sabboparivasena arūpadhātu uddhaṃ. Sabbaadhovasena kāmadhātu adho. Tadubhayantaravasena rūpadhātu majjhe. Kāyacittābādhakhananavasena sukhā vedanā uddhaṃ. Dukkhamanavasena dukkhā vedanā adho. Adukkhamasukhā vedanā majjhe. Attabhāvavasena paricchedaṃ dassento ‘‘uddhanti uddhaṃ pādatalā’’tiādimāha. Tattha uddhaṃ pādatalāti pādatalato upari. Adho kesamatthakāti kesamatthakato adho. Majjheti dvinnaṃ antaraṃ.

空間(okāsa)の別によれば、天界が“上”であり、悪趣が“下”であり、人間界が“中央”である。そこにおいて“善法(kusalā dhammā)”は、悪趣を免れさせて上へと結生(再誕)させるがゆえに“上”と言われる。“不善法(akusalā dhammā)”は、悪趣へと結生させるがゆえに“下”と言われる。その両方から解脱しているがゆえに“無記法(abyākatā dhammā)”は“横および中央”と言われる。全体の配置によれば、無色界が“上”であり、欲界が“下”であり、その両者の間にあるゆえに色界が“中央”である。身心を害するか助けるかによれば、楽受が“上”であり、苦の性質ゆえに苦受が“下”であり、不苦不楽受が“中央”である。個体(attabhāva)による区分を示すために、“上とは足の裏より上”などと言われる。そこにおいて“足の裏より上”とは、足の裏から上方(頭の方)へということであり、“髪の生え際より下”とは、髪の生え際から下方(足の方)へということである。“中央”とは、その二つの間である。

Puññābhisaṅkhārasahagataṃ [Pg.24] viññāṇanti terasavidhapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti dvādasavidhaapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti catubbidhaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ kammaviññāṇaṃ. Nujjāti khipa. Panujjāti atīva khipa. Nudāti luñca. Panudāti atīva luñca. Pajahāti chaḍḍehi. Vinodehīti dūraṃ karohi.

“福行を伴う意識”とは、十三種の福行と相応する業意識(kammaviññāṇa)である。“非福行を伴う意識”とは、十二種の非福行と相応する業意識である。“不動行を伴う意識”とは、四種の不動行を伴う業意識である。“nuja”とは投げろ(khipa)の意。“panujja”とは強く投げろ(atīva khipa)の意。“nuda”とは引き抜け(luñca)の意。“panuda”とは強く引き抜け(atīva luñca)の意。“捨てよ(pajaha)”とは投げ捨てよ(chaḍḍehi)の意。“遠ざけよ(vinodehi)”とは遠くへ離せ(dūraṃ karohi)の意である。

Kammabhavañcāti puññābhisaṅkhāracetanāva. Paṭisandhikañca punabbhavanti paṭisandhiyā rūpādipunabbhavañca. Pajahanto paṭhamamaggena, vinodento dutiyamaggena, byantī karonto tatiyamaggena, anabhāvaṃ gamento catutthamaggena. Kammabhave na tiṭṭheyyāti puññādiabhisaṅkhāre na tiṭṭheyya.

“業有(kammabhava)を”とは、福行などの思(cetanā)のことである。“結生する再有(punabbhava)”とは、再誕における色などの再有のことである。第一道(預流道)によって捨て、第二道(一来道)によって遠ざけ、第三道(不還道)によって消滅させ(byantī karonto)、第四道(阿羅漢道)によって皆無(anabhāva)とする。“業有に止まるべきではない”とは、福行などの諸行に執着して止まるべきではないということである。

25. Etāni vinodetvā bhave atiṭṭhanto eso – evaṃ vihārīti gāthā. Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane, imasmiṃyeva vā attabhāve. Imissā gāthāya niddeso uttānatthova.

25. これらを遠ざけて有に止まらない者、それが――“このように住する者”という詩である。そこにおいて“まさにここで(idheva)”とは、まさにこの教え(sāsana)において、あるいはまさにこの個体(生存)においてである。この詩の解説は、意味が明白である。

26. Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti ettha anūpadhīkanti nibbānaṃ, taṃ sandhāya bhagavantaṃ ālapanto āha – ‘‘sukittitaṃ gotamanūpadhīka’’nti.

26. “善く説かれた、依存なき涅槃のゴータマ”において、ここで“依存なき(anūpadhīka)”とは涅槃のことである。それを指して、世尊に呼びかけて“善く説かれた、依存なき涅槃のゴータマよ”と言ったのである。

Niddese kilesā cāti upatāpanaṭṭhena rāgādayo kilesā ca rāsaṭṭhena vipākabhūtā pañcakkhandhā ca kusalādiabhisaṅkhārā cetanā ca ‘‘upadhī’’ti vuccanti kathīyanti. Upadhippahānaṃ tadaṅgappahānena, upadhivūpasamaṃ vikkhambhanappahānena, upadhipaṭinissaggaṃ samucchedappahānena upadhipaṭipassaddhaṃ phalenāti.

解説(niddesa)において、“煩悩(kilesā)”とは、悩ませるという意味で貪欲などの煩悩を指し、“依持(upadhī)”とは、集積という意味で結果としての五蘊を指し、また、善などの行(思)を指して言われる。“依持の断(pahāna)”は彼分断(tadaṅgappahāna)によって、“依持の静止(vūpasama)”は鎮伏断(vikkhambhanappahāna)によって、“依持の捨離(paṭinissagga)”は正断(samucchedappahāna)によって、“依持の静息(paṭipassaddha)”は果(phala)によってなされる。

27. Na kevalaṃ dukkhameva pahāsi – te cāpīti gāthā. Tattha aṭṭhitanti sakkaccaṃ, sadā vā. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ namassāmi. Sameccāti upagantvā. Nāgāti bhagavantaṃ ālapanto āha.

27. ただ苦のみを捨てたのではない。――“彼らをも(te cāpi)”という詩である。そこにおいて“安住して(aṭṭhitaṃ)”とは、恭しく、あるいは常に、ということである。“その方を私は礼拝する”とは、それゆえにその方を礼拝するということである。“近づいて(samecca)”とは、至ってということである。“ナーガ(大徳)よ”とは、世尊に呼びかけて言ったのである。

Niddese sameccāti jānitvā, ekato hutvā vā. Abhisameccāti paṭivijjhitvā. Samāgantvāti sammukhā hutvā. Abhisamāgantvāti samīpaṃ gantvā. Sammukhāti sammukhe. Āguṃ na karotīti pāpaṃ na karoti.

解説において、“近づいて(samecca)”とは、知って、あるいは一体となって、ということである。“現観して(abhisamecca)”とは、覚知(通達)してのことである。“相まみえて(samāgantvā)”とは、対面してのことである。“接近して(abhisamāgantvā)”とは、近くへ行ってのことである。“目の前で(sammukhā)”とは、目前でということである。“過ちを犯さない(āguṃ na karoti)”とは、悪(罪)をなさないということである。

28. Idāni naṃ bhagavā ‘‘addhā hi bhagavā pahāsi dukkha’’nti evaṃ tena brāhmaṇena viditopi attānaṃ anupanetvāva pahīnadukkhena puggalena ovadanto [Pg.25] ‘‘yaṃ brāhmaṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – yaṃ taṃ abhijānanto ‘‘ayaṃ bāhitapāpattā brāhmaṇo, vedehi gatattā vedagū, kiñcanābhāvā akiñcano, kāmesu ca bhavesu ca asattattā kāmabhave asatto’’ti jaññā jāneyyāsi. Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

28. 今、世尊は、その婆羅門(バラモン)によって“世尊は確かに苦を捨てられた”とこのように知られたとしても、自分自身を引き合いに出さず、苦を捨てた人として(メッタグーを)訓戒しながら、“婆羅門よ、…を”という偈を説かれた。その意味は――婆羅門よ、あなたが“この人は、悪を排した(bāhitapāpa)ゆえに婆羅門であり、明(ヴェーダ)に達した(gatattā)ゆえに明達者(ヴェーダグー)であり、何ものも持たない(kiñcanābhāva)ゆえに無所有者(アキンチャノ)であり、諸々の欲と諸々の有(生存)において執着がないゆえに欲と有に執着しない者である”と知るならば、その通りである。確かに彼は、この暴流(おうち)を渡り、彼岸に至り、汚れ(kila)がなく、疑念がないのである。

Niddese rāgakiñcananti rāgapalibodhaṃ. Dosakiñcanantiādipi eseva nayo. Kāmoghaṃ tiṇṇo anāgāmimaggena. Bhavoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Diṭṭhoghaṃ tiṇṇo sotāpattimaggena. Avijjoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Saṃsārapathaṃ tiṇṇo kusalākusalakammappabhedenāti. Uttiṇṇo paṭhamamaggena. Nittiṇṇo dutiyamaggena. Atikkanto tatiyamaggena. Samatikkanto catutthamaggena.Vītivatto phalena.

(小義釈の)釈文において、“貪の障害(rāgakiñcana)”とは、貪という妨げのことである。“瞋の障害”などの箇所も、この方法(解釈)と同じである。欲の暴流(kāmogha)を、不還道(阿那含道)によって渡った。有の暴流(bhavogha)を、阿羅漢道によって渡った。見の暴流(diṭṭhogha)を、預流道によって渡った。無明の暴流(avijjogha)を、阿羅漢道によって渡った。“輪廻の道(saṃsārapatha)を渡った”とは、善不善の業の分類によるものである。第一の道(預流道)によって脱し、第二の道(一来道)によって脱し終え、第三の道(不還道)によって超え、第四の道(阿羅漢道)によって完全に超えた。果(阿羅漢果)によって(輪廻を)通り過ぎたのである。

29. Kiñca bhiyyo – vidvā ca yoti gāthā. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane, attabhāve vā. Visajjāti vosajjitvā.

29. さらにまた、“智者(vidvā)であって…”という偈がある。その中で、“ここで(idha)”とは、この教え(仏教)において、あるいは、この自己(attabhāva)において、という意味である。“離れて(visajja)”とは、放棄して(vosajjitvā)という意味である。

Niddese sajjanti muñcanaṃ. Visajjanti vosajjanaṃ. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

釈文において、“執着(sajja)”とは放すこと(muñcana)、“離れる(visajja)”とは放棄すること(vosajjana)である。残りの部分は、すべての箇所において明白である。このように世尊は、この経(メッタグー・マナヴァ経)をも阿羅漢果を頂点として説かれた。そして説法の終わりに、述べられた通りの法輪(dhammābhisamaya)が成就したのである。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法顕明(サッダンマッパッジョーティカー)という名の小義釈(チューラニッデーサ)注釈において

Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

メッタグー・マーナヴァ経釈の解説を終わる。

5. Dhotakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

5. ドータカ・マーナヴァ経釈の解説

30. Pañcame dhotakasutte – vācābhikaṅkhāmīti vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sikkhe nibbānamattanoti attano rāgādīnaṃ nibbānatthāya adhisīlādīni sikkheyya. Niddese apubbaṃ natthi.

30. 第五のドータカ経において――“御言葉を熱望します(vācābhikaṅkhāmi)”とは、言葉を強く望むということである。“自己の涅槃のために修めるべきです(sikkhe nibbānamattano)”とは、自分自身の貪欲などの消滅(涅槃)のために、増上戒などを修めるべきである、という意味である。釈文において、未出の新しい(難しい)点はない。

31.

31.

Itoti mama mukhato.

“ここから(ito)”とは、私の口から、という意味である。

Niddese ātappanti kilesatāpanaṃ. Ussāhanti asaṅkocaṃ. Ussoḷhīnti balavavīriyaṃ. Thāmanti asithilaṃ. Dhitinti dhāraṇaṃ. Vīriyaṃ karohīti parakkamaṃ karohi. Chandaṃ janehīti ruciṃ uppādehi.

釈文において、“熱意(ātappa)”とは煩悩を焼くことである。“努励(ussāha)”とは(心が)萎縮しないことである。“精励(ussoḷhī)”とは強力な精進のことである。“気力(thāma)”とは緩みのないことである。“堅忍(dhiti)”とは保持することである。“精進をなせ(vīriyaṃ karohi)”とは勇猛に励めという意味である。“意欲(chanda)を起こせ”とは、好意(rucian)を生じさせよという意味である。

32. Evaṃ [Pg.26] vutte attamano dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno kathaṃkathāpamokkhaṃ yācanto ‘‘passāmaha’’nti gāthamāha. Tattha passāmahaṃ devamanussaloketi passāmi ahaṃ devamanussaloke. Taṃ taṃ namassāmīti taṃ evarūpaṃ taṃ namassāmi. Pamuñcāti pamocehi.

32. このように説かれた時、満足したドータカは世尊を讃嘆し、疑念からの解放を求めて“私は見ます(passāmaha)”という偈を説いた。その中で、“私は神々や人間の世界で見ます(passāmahaṃ devamanussaloke)”とは、私は神々と人間の世界において(あなたを)見ます、ということである。“そのあなたに礼拝します(taṃ taṃ namassāmi)”とは、そのそのようなあなたに礼拝します、ということである。“解き放ってください(pamuñca)”とは、解放してくださいという意味である。

Niddese paccekabuddhāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ pāṭiyekkaṃ catusaccaṃ sayameva buddhā paṭivedhappattāti paccekabuddhā. Sīhasīhoti achambhitaṭṭhena sīhānaṃ atisīho. Nāganāgoti nikkilesaṭṭhena, mahantaṭṭhena vā nāgānaṃ atināgo. Gaṇigaṇīti gaṇavantānaṃ atīva gaṇavā. Munimunīti ñāṇavantānaṃ atīva ñāṇavā. Rājarājāti uttamarājā. Muñca manti mocehi maṃ. Pamuñca manti nānāvidhena muñcehi maṃ. Mocehi manti sithilaṃ karohi maṃ. Pamocehi manti atīva sithilaṃ karohi maṃ. Uddhara manti maṃ saṃsārapaṅkā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi. Samuddhara manti sammā uddharitvā thale patiṭṭhāpehi maṃ. Vuṭṭhāpehīti vicikicchāsallato apanetvā visuṃ karaṇavasena uṭṭhāpehi.

釈文において、“辟支仏(paccekabuddhā)”とは、それぞれの対象において個別に四聖諦を自分自身で悟り、覚醒に達した者たちであるから辟支仏という。“獅子の中の獅子(sīhasīha)”とは、畏怖しないという意味で、獅子たちの中の卓越した獅子のことである。“龍の中の龍(nāganāga)”とは、煩悩がないという意味、あるいは偉大であるという意味で、龍(象)たちの中の卓越した龍のことである。“衆の師(gaṇigaṇī)”とは、集団を持つ者たちの中でも、きわめて集団に富む者のことである。“聖者の中の聖者(munimuni)”とは、智慧ある者たちの中でも、きわめて智慧に富む者のことである。“王の中の王(rājarāja)”とは、最上の王のことである。“私を放してください(muñca maṃ)”とは、私を解放してくださいという意味である。“私を解き放ってください(pamuñca maṃ)”とは、種々の方法で私を解放してくださいという意味である。“私を自由にして(mocehi maṃ)”とは、私(の束縛)を緩めてくださいという意味である。“私を完全に自由にして(pamocehi maṃ)”とは、きわめて緩めてくださいという意味である。“私を引き上げてください(uddhara maṃ)”とは、私を輪廻の泥沼から引き上げて、陸地(安全な場所)に立たせてくださいということである。“私を救い上げてください(samuddhara maṃ)”とは、正しく引き上げて陸地に立たせてくださいということである。“(私を)立ち上がらせてください(vuṭṭhāpehi)”とは、疑念という棘から遠ざけて、別個のものにする(救い出す)ことによって、立ち上がらせてください、ということである。

33. Athassa bhagavā attādhīnameva kathaṃkathāpamokkhaṃ oghataraṇamukhena dassento ‘‘nāha’’nti gāthamāha. Tattha nāhaṃ sahissāmīti ahaṃ na sahissāmi na sakkomi. Na vāyamissāmīti vuttaṃ hoti. Pamocanāyāti pamocetuṃ. Kathaṃkathinti sakaṅkhaṃ. Taresīti tareyyāsi.

33. そこで世尊は、疑念からの解放は自分自身に依存しているということを、暴流を渡るという方法で示しながら、“私は(…し)ない(nāhaṃ)”という偈を説かれた。その中で、“私は(……することを)堪え得ない(nāhaṃ sahissāmi)”とは、私は堪えることができない、あるいは可能ではない、という意味である。つまり“努力しない(na vāyamissāmi)”ということが述べられている。“解放するために(pamocanāya)”とは、解放させるために、という意味である。“疑念を抱く者を(kathaṃkathinti)”とは、疑いを持つ者を、という意味である。“あなたが渡るべきである(taresī)”とは、あなたが渡るであろう、という意味である。

Niddese na īhāmīti payogaṃ na karomi. Na samīhāmīti atīva payogaṃ na karomi. Assaddhe puggaleti ratanattaye saddhāvirahite puggale. Acchandiketi maggaphalatthaṃ rucivirahite. Kusīteti samādhivirahite. Hīnavīriyeti nibbīriye. Appaṭipajjamāneti paṭipattiyā na paṭipajjamāne.

釈文において、“求めない(na īhāmi)”とは、努力をなさないという意味である。“切望しない(na samīhāmī)”とは、過度の努力をなさないという意味である。“不信の者たちを(assaddhe puggale)”とは、三宝への信仰を欠いた人々を。“意欲のない者を(acchandike)”とは、道果を求める好意を欠いた者を。“怠惰な者を(kusīte)”とは、三昧を欠いた者を。“精進の劣る者を(hīnavīriye)”とは、精進のない者を。“実践していない者を(appaṭipajjamāne)”とは、修行を実践していない者を(救うことはできない)、という意味である。

34. Evaṃ vutte attamanataro dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno anusāsaniṃ yācanto ‘‘anusāsa brahme’’ti gāthamāha. Tattha brahmeti seṭṭhavacanametaṃ. Tena bhagavantaṃ āmantayamāno āha ‘‘anusāsa brahme’’ti. Vivekadhammanti sabbasaṅkhāravivekaṃ nibbānadhammaṃ. Abyāpajjamānoti nānappakārakaṃ anāpajjamāno. Idheva santoti idheva samāno. Asitoti anissito.

34. このように説かれた時、より一層満足したドータカは世尊を讃嘆し、教誡を求めて“梵天のごとき方よ、教誡してください(anusāsa brahme)”という偈を説いた。その中で、“梵天(brahme)”とは、最上の者への呼称である。それによって世尊に呼びかけながら、“梵天のごとき方よ、教誡してください”と言ったのである。“遠離の法(vivekadhammaṃ)”とは、すべての行(形成されたもの)の遠離である涅槃の法のことである。“害を被ることなく(abyāpajjamāno)”とは、様々な災難に遭うことなく、という意味である。“まさにここで安らかに(idheva santo)”とは、今ここで静まり、という意味である。“依拠することなく(asito)”とは、執着(依存)することなく、という意味である。

35-7. Ito [Pg.27] parā dve gāthā mettagūsutte vuttanayā eva. Kevalañhi tattha dhammaṃ, idha santinti ayaṃ viseso. Tatiyagāthāyapi pubbaḍḍhaṃ tattha vuttanayameva. Aparaḍḍhe saṅgoti sajjanaṭṭhānaṃ, laggananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

35-7. これより後の二つの偈は、メッタグー経で述べられた方法と同じである。ただ、あちら(メッタグー経)では“法(dhammaṃ)”と言い、こちらでは“平安(santiṃ)”と言っているのが相違点である。第三の偈においても、前半はあちらで述べられた方法と同じである。後半の“執着(saṅgo)”とは、固執する場所、すなわち“執着(laggana)”ということである。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれた。そして説法の終わりに、述べられた通りの法輪(dhammābhisamaya)が成就したのである。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法顕明(サッダンマッパッジョーティカー)という名の小義釈(チューラニッデーサ)注釈において

Dhotakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ドータカ・マーナヴァ経釈の解説を終わる。

6. Upasīvamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

6. ウパシーヴァ・マーナヴァ経釈の解説

38. Chaṭṭhe upasīvasutte – mahantamoghanti mahantaṃ oghaṃ. Anissitoti puggalaṃ vā dhammaṃ vā anallīno. No visahāmīti na sakkomi. Ārammaṇanti nissayaṃ. Yaṃ nissitoti yaṃ dhammaṃ vā puggalaṃ vā nissito.

38. 第六のウパシーヴァ経において――“大いなる暴流(mahantamogha)”とは、強大な暴流のことである。“依拠せず(anissito)”とは、人にも法にも執着(付着)しないことである。“私は能(あた)いません(no visahāmi)”とは、私はできません、という意味である。“拠り所(ārammaṇa)”とは、依り所(nissaya)のことである。“何を依り所として(yaṃ nissito)”とは、いかなる法、あるいは人を依り所として、という意味である。

Niddese kāmoghanti anāgāmimaggena kāmoghaṃ. Arahattamaggena bhavoghaṃ. Sotāpattimaggena diṭṭhoghaṃ. Arahattamaggena avijjoghaṃ tareyyaṃ. Sakyakulā pabbajitoti bhagavato uccākulaparidīpanavasena vuttaṃ. Ālambaṇanti avattharitvā ṭhānaṃ. Nissayanti allīyanaṃ. Upanissayanti apassayanaṃ.

釈文において、“欲の暴流を(kāmoghaṃ)”とは不還道によって欲の暴流を、“有の暴流を”とは阿羅漢道によって有の暴流を、“見の暴流を”とは預流道によって見の暴流を、“無明の暴流を”とは阿羅漢道によって渡るべきである、という意味である。“釈迦族から出家した(sakyakulā pabbajito)”とは、世尊の高貴な家柄を明らかにすることによって述べられている。“支え(ālambaṇa)”とは、覆い広げて留まる場所のことである。“依り所(nissaya)”とは、付着することである。“強い依り所(upanissaya)”とは、依存することである。

39. Idāni yasmā brāhmaṇo ākiñcaññāyatanalābhī tañca santampi nissayaṃ na jānāti. Tenassa bhagavā tañca nissayaṃ uttariñca niyyānapathaṃ dassento ‘‘ākiñcañña’’nti gāthamāha. Tattha pekkhamānoti taṃ ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā vuṭṭhahitvā ca aniccādivasena passamāno. Natthīti nissāyāti taṃ ‘‘natthi kiñcī’’ti pavattaṃ samāpattiṃ ārammaṇaṃ katvā. Tarassu oghanti tato pabhuti pavattāya vipassanāya yathānurūpaṃ catubbidhampi oghaṃ tarassu. Kathāhīti kathaṃkathāhi. Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti rattindivaṃ nibbānaṃ vibhūtaṃ katvā passa. Etenassa diṭṭhadhammasukhavihāraṃ kathesi.

39. 今、そのバラモン(ウパシーヴァ)は無所有処(むしょうゆうしょ)の得者であるが、それが(真実の解脱ではないという点において)拠り所であるにもかかわらず、そのことを(正しく)知っていない。それゆえ、世尊は彼にその拠り所と、さらにその上にある出離の道を指し示そうとして、“無所有(を...)”という偈(げ)を説かれた。そこでの“注視して(pekkhamāno)”とは、その無所有処定を正念をもって入定し、また出定した後に、無常などの観点からそれを見ることである。“‘何ものもない’と依りて”とは、その“何ものもない”と生じた定(じょう)を対象として、という意味である。“暴流(ぼる)を渡れ”とは、それから生じる観(かん)によって、相応する四種の暴流をすべて渡りなさいということである。“疑問(kathāhī)”とは、(迷いである)疑いによってのことである。“渇愛の滅(を...)昼夜に深く見よ”とは、昼夜を問わず、涅槃を明らかにせよということである。これにより、世尊は彼に現法楽住(げんぽうらくじゅう)を説かれたのである。

Niddese [Pg.28] taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti ākāsālambaṇaṃ katvā pavattamahaggataviññāṇaṃ abhāveti abhāvaṃ gameti. Vibhāvetīti vividhā abhāvaṃ gameti. Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti. Natthi kiñcīti passatīti antamaso bhaṅgamattampissa natthīti passati.

(義釈の)釈文において、“まさにその識を消失させる”とは、空を対象として生じた広大なる識(識無辺処の識)を、無いものとし、不在に至らせることである。“消滅させる”とは、様々に不在に至らせることである。“隠没(おんもつ)させる”とは、見えなくさせることである。“‘何ものもない’と見る”とは、ついにはその(識の)滅尽するさまさえも無いと見る、ということである。

40. Idāni ‘‘kāme pahāyā’’ti sutvā vikkhambhanavasena attanā pahīne kāme sampassamāno ‘‘sabbesū’’ti gāthamāha. Tattha hitvā maññanti aññaṃ tato heṭṭhā chabbidhampi samāpattiṃ hitvā. Saññāvimokkhe parameti sattasu saññāvimokkhesu uttame ākiñcaññāyatane. Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti so puggalo tattha ākiñcaññāyatanabrahmaloke avigacchamāno tiṭṭheyya nūti pucchati.

40. 今、“諸々の欲(カーム)を捨てて”という(世尊の言葉)を聞き、制伏(せいぶく)によって自ら捨てられた欲を省みて、“すべてにおいて”という偈(げ)を(ウパシーヴァが)述べた。そこでの“捨てて”とは、それ(無所有処)より下の六つの定(四禅と空・識の二無色定)を捨てて、という意味である。“最高の想(そう)の解脱において”とは、七つの想の解脱の中で最高のものである無所有処において、ということである。“そこで、退くことなく留まるのでしょうか”とは、その人がその無所有処の梵天の世界で、離れることなく留まるのでしょうか、という問いである。

Niddese aviccamānoti aviyujjamāno. Avigacchamānoti viyogaṃ anāpajjamāno. Anantaradhāyamānoti antaradhānaṃ anāpajjamāno. Aparihāyamānoti anantarā parihānaṃ anāpajjamāno.

釈文において、“離れず(aviccamāno)”とは、分離しないことである。“去らず(avigacchamāno)”とは、離別をきたさないことである。“隠没せず(anantaradhāyamāno)”とは、消失しないことである。“衰退せず(aparihāyamāno)”とは、直ちに衰退をきたさないことである。

41-2. Athassa bhagavā saṭṭhikappasahassamattakaṃyeva ṭhānaṃ anujānanto catutthaṃ gāthamāha. Evaṃ tassa tattha ṭhānaṃ sutvā idānissa sassatucchedabhāvaṃ pucchanto ‘‘tiṭṭhe ce’’ti gāthamāha. Tattha pūgampi vassānanti anekasaṅkhyampi vassānaṃ, gaṇanarāsinti attho. ‘‘Pūgampi vassānī’’tipi pāṭho. Tattha vibhattibyattayena sāmivacanassa paccattavacanaṃ kātabbaṃ, pūganti vā etassa bahūnīti attho vattabbo. ‘‘Pūgānī’’ti vāpi paṭhanti, purimapāṭhoyeva sabbasundaro. Tattheva so sīti siyā vimuttoti so puggalo tatthevākiñcaññāyatane nānādukkhehi vimutto sītibhāvappatto bhaveyya, nibbānappatto sassato hutvā tiṭṭheyyāti adhippāyo. Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti ‘‘udāhu tathāvidhassa viññāṇaṃ anupādāya parinibbāyeyyā’’ti ucchedaṃ pucchati, ‘‘paṭisandhiggahaṇatthaṃ vāpi bhaveyyā’’ti paṭisandhimpi tassa pucchati.

41-2. そこで世尊は、六万劫(ごう)ほどの期間にわたってそこに留まることを認めて、第四の偈を説かれた。このように、彼がそこに留まることを聞いて、今度は彼の常住あるいは断滅の状態について問うために、“もし、留まるならば”という偈を説いた。そこでの“多くの歳月(pūgampi vassānaṃ)”とは、無数の歳月、すなわち計算の塊という意味である。“pūgampi vassānī”という読みもある。そこでは格の転換により、属格(の語形)を主格として解釈すべきであり、“pūgaṃ”とは、これらが多数であるという意味であると説かれるべきである。あるいは“pūgānī”と読む者もいるが、最初の読みが最も優れている。そこの“そこで、彼は(sī)”とは、その人がそこで(無所有処で)種々の苦から解放され、冷徹な状態(sītībhāva)に達するであろうか、すなわち、涅槃に至って常住のものとして留まるだろうか、という意味である。“そのような者の識は消滅するのでしょうか”とは、“あるいは、そのような者の識は執着することなく完全に滅(般涅槃)するのでしょうか”と断滅(の可能性)を問い、また“あるいは再再生(結生)を受けるために存在し続けるのでしょうか”と、彼の結生(けっせい)についても問うているのである。

Tassa viññāṇaṃ caveyyāti tassa ākiñcaññāyatane uppannassa viññāṇaṃ cutiṃ pāpuṇeyya. Ucchijjeyyāti ucchedaṃ bhaveyya. Vinasseyyāti vināsaṃ pāpuṇeyya. Na bhaveyyāti abhāvaṃ gameyya. Upapannassāti paṭisandhivasena upapannassa.

“彼の識が消滅する”とは、その無所有処に生まれた者の識が、死(cuti)に至ることである。“断絶する”とは、断滅することである。“滅失する”とは、滅びに至ることである。“存在しなくなる”とは、不在に至ることである。“生まれた者の”とは、結生(けっせい)によって生まれた者の、という意味である。

43. Athassa [Pg.29] bhagavā ucchedasassataṃ anupagamma tatthupapannassa ariyasāvakassa anupādāya parinibbānaṃ dassento ‘‘accī yathā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti evaṃ tattha uppanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha catutthamaggaṃ nibbattetvā dhammakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādānibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ ‘‘khattiyo vā brāhmaṇo vā’’ti evamādikaṃ.

43. そこで世尊は、断(だん)・常(じょう)の二辺に陥ることなく、そこに生まれた聖弟子の、執着なき般涅槃(はんねはん)を示すために、“炎が...ように”という偈を説かれた。そこでの“滅(めつ)へと向かう”とは、消滅へ向かうということである。“名称(数)には至らない”とは、“何という方角へ行った”という世俗的な表現の対象にはならない、ということである。“このように、牟尼(むに)は名身(みょうしん)から解放され”とは、このようにしてそこに生まれた有学(うがく)の牟尼は、本来は以前から色身(しきしん)から解放されているが、そこで第四の道(阿羅漢道)を生じさせ、法身(ほっしん)を遍知したことにより、再び名身(精神的要素)からも解放され、倶解脱(くげだつ)の漏尽者(ろじんしゃ)となって、無取(むしゅ)の涅槃という“滅”へと向かい、“クシャトリヤである”とか“バラモンである”といった名称には至らないのである。

Niddese khittāti calitā. Ukkhittāti aticalitā. Nunnāti papphoṭiyā. Paṇunnāti dūrīkatā. Khambhitāti paṭikkamāpitā. Vikkhambhitāti na santike katā.

釈文において、“投げ出された(khittā)”とは、動かされたことである。“投げ上げられた(ukkhittā)”とは、激しく動かされたことである。“払い落とされた(nunnā)”とは、振り払われたことである。“遠ざけられた(paṇunnā)”とは、遠くへやられたことである。“阻止された(khambhitā)”とは、後退させられたことである。“制伏された(vikkhambhitā)”とは、近くに寄せ付けないようにされたことである。

44. Idāni ‘‘atthaṃ paletī’’ti sutvā tassa yoniso atthamasallakkhento ‘‘atthaṅgato so’’ti gāthamāha. Tassattho – so atthaṅgato udāhu natthi, udāhu ve sassatiyā sassatabhāvena arogo avipariṇāmadhammo soti evaṃ taṃ me munī sādhu byākarohi. Kiṃkāraṇā? Tathā hi te vidito esa dhammoti.

44. さて、“滅へと向かう”と聞いて、その“滅”の意味を如理(にょり)に観察しようとして、“滅に至った彼は”という偈を(ウパシーヴァが)述べた。その意味は、──その滅に至った彼は、もはや存在しないのでしょうか、あるいは永遠に常住の状態として、病むことなく変じない性質のものとして(存続するの)でしょうか。牟尼(世尊)よ、そのことを私に正しく説明してください。なぜなら、その法(事態)はあなたによって知られているからです、ということである。

Niddese niruddhoti nirodhaṃ patto. Ucchinnoti ucchinnasantāno. Vinaṭṭhoti vināsaṃ patto.

釈文において、“滅した(niruddho)”とは、滅尽に至ったことである。“断絶した(ucchinno)”とは、相続が断たれたことである。“滅失した(vinaṭṭho)”とは、滅びに至ったことである。

45. Athassa bhagavā tathā avattabbataṃ dassento ‘‘atthaṅgatassā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṅgatassāti anupādāparinibbutassa. Na pamāṇamatthīti rūpādipamāṇaṃ natthi. Yena naṃ vajjunti yena rāgādinā naṃ vadeyyuṃ. Sabbesu dhammesūti sabbesu khandhādidhammesu.

45. そこで世尊は、そのような(有無の)言説は不可能であることを示すために、“滅に至った者には”という偈を説かれた。そこでの“滅に至った者には”とは、無取般涅槃(むしゅはannehan)した者には、ということである。“基準(量)は存在しない”とは、色(しき)などの基準(定義)は存在しないということである。“彼を語るべきところの(よって、彼を語るであろうもの)”とは、貪欲などによって彼を語るであろう(その原因となるもの)である。“すべての法において”とは、蘊(うん)などのすべての諸法において、ということである。

Niddese adhivacanāni cāti sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakotiādayo hi vacanamattaṃyeva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma. Adhivacanānaṃ pathā adhivacanapathā nāma. ‘‘Abhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ niddhāritvā sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma. Niruttīnaṃ pathā niruttipathā nāma. ‘‘Takko vitakko saṅkappo’’ti [Pg.30] (dha. sa. 7) evaṃ tena tena pakārena paññāpanato paññatti nāma. Paññattīnaṃ pathā paññattipathā (dha. sa. aṭṭha. 101-108) nāma. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

釈文において、“名称(adhivacanāni、増語)”とは、“シリヴァッダカ(徳増)”や“ダナヴァッダカ(財増)”などのように、単なる言葉の権限において生じたものが“名称”と呼ばれる。“名称の道”とは、それら名称の経路のことである。“比丘たちよ、‘作り上げる(abhisaṅkharonti)’から、それゆえ‘行(ぎょう、saṅkhārā)’と言うのである”といったように、限定した上で理由をもって語られる表現を“語路(nirutti)”という。“語路の道”とは、それら語路の経路のことである。“思惟、想念、志向”というように、それぞれのあり方によって知らしめることから“施設(paññatti、概念)”という。“施設の道”とは、それら施設の経路のことである。残りの部分は、すべてにおいて明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadisova dhammābhisamayo ahosīti.

このように、世尊はこの経をも阿羅漢果を頂点として説かれ、説法の最後には(以前に)述べたのと同様の法の上達(現観)があったのである。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

サッダンマッパッジョーティカー(正法顕明)、小義釈(チューラニッデーサ)註釈。

Upasīvamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ウパシーヴァ学童問経義釈の解説、終了。

7. Nandamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

7. ナンダ学童問経義釈の解説。

46. Sattame nandasutte – paṭhamagāthāyattho – loke khattiyādayojanā ājīvakanigaṇṭhādike sandhāya ‘‘santi loke munayo’’ti vadanti. Tayidaṃ kathaṃsūti kiṃ nu kho te samāpattiñāṇādinā ñāṇena upapannattā ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, evaṃvidhaṃ nu vadanti, udāhu ve nānappakārakena lūkhajīvitasaṅkhātena jīvitenūpapannanti.

46. 第七のナンダ経において――第一の偈の意味は――世間の刹帝利(クシャトリヤ)たちは、アージーヴィカ教徒やニガンタ教徒などを指して“世に諸々の聖者(牟尼)あり”と言う。それはどのようであるかと言うと、彼らは等至(サマーパッティ)の知などによる知を具えているから“知を具えた聖者”と言うのか、そのような知を言うのか、あるいは、種々の粗悪な生活と称される生活を具えている(から聖者と言う)のか、ということである。

Niddese aṭṭhasamāpattiñāṇena vāti paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattisampayuttañāṇena vā. Pañcābhiññāñāṇena vāti pubbenivāsādijānanañāṇena vā.

義釈(ニッデーサ)において、“八等至の知によってか”とは、初禅などの八等至に相応する知によってか、ということである。“五神通の知によってか”とは、宿住随念智などの知ることの知によってか、ということである。

47. Athassa bhagavā tadubhayampi paṭikkhipitvā muniṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha.

47. そこで世尊は、その両方を退けて、真の聖者を示そうとして“見解によってではなく”という偈を説かれた。

48. Idāni ‘‘diṭṭhādīhi suddhī’’ti vadantānaṃ vāde kaṅkhāpahānatthaṃ ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Tattha anekarūpenāti kotūhalamaṅgalādināpi. Tattha yatā carantāti tattha sakkāyadiṭṭhiyā guttā viharantā.

48. 今、“見( diṭṭha)などによる清浄”を主張する者たちの説における疑念を除くために、“いかなる人々も”と問うている。そこでの“種々の形(anekarūpena)”とは、瑞兆(maṅgala)などによっても、ということである。そこでの“制御して行ずる者(yatā carantā)”とは、そこで有身見(sakkāyadiṭṭhi)から守られて住している者たちのことである。

49. Athassa tathā suddhiabhāvaṃ dīpento bhagavā catutthaṃ gāthamāha.

49. そこで世尊は、そのように(見などによる)清浄がないことを示しつつ、第四の偈を説かれた。

50. Evaṃ ‘‘nātariṃsū’’ti sutvā idāni yo atari, taṃ sotukāmo ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Athassa bhagavā oghatiṇṇamukhena jātijarātiṇṇe dassento chaṭṭhaṃ gāthamāha.

50. このように“(彼らは)渡らなかった”と聞いて、今、誰が渡ったのかを知ろうとして、“いかなる人々も”と問うている。そこで世尊は、暴流(オガ)を渡ったという面から、生と老を渡った人々を示しつつ、第六の偈を説かれた。

51. Tattha [Pg.31] nivutāti ovuṭā pariyonaddhā. Ye sīdhāti ye su idha, ettha ca su-iti nipātamattaṃ. Taṇhaṃ pariññāyāti tīhi pariññāhi taṇhaṃ parijānitvā. Sesaṃ sabbattha pubbe vuttanayattā pākaṭameva.

51. そこでの“覆われた(nivutā)”とは、遮られた、あるいは取り囲まれたということである。“ここに(sīdhā)”とは、“実に(su)”、“ここに(idha)”ということで、ここでの“su”は単なる挿入語(不変化詞)である。“渇愛を遍知して(taṇhaṃ pariññāya)”とは、三つの遍知によって渇愛を完全に知って、ということである。残りは、あらゆるところで以前に説かれた方法と同じであるから、明白である。

52. Evaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pana nando bhagavato bhāsitaṃ abhinandamāno etābhinandāmīti gāthamāha. Idhāpi ca pubbe vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

52. このように世尊は、阿羅漢果を頂点として教示を終えられた。教示の終わりに、ナンダは世尊の説かれたことを歓喜しつつ、“これを私は歓喜します”という偈を説いた。ここでもまた、以前に述べられたのと同様の法現観(dhammābhisamaya)が起こった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

善法燈(サッダンマッパッジョーティカー)という小義釈(チューラニッデーサ)の註釈において、

Nandamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ナンダ学童経義釈の解説(ヴァナナー)が終了した。

8. Hemakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

8. ヘーマカ学童経義釈の解説

53. Aṭṭhame hemakasutte – ye me pubbe viyākaṃsūti ye bāvariādayo pubbe mayhaṃ sakaṃ laddhiṃ viyākaṃsu. Huraṃ gotamasāsanāti gotamasāsanato pubbataraṃ. Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ kāmavitakkādivaḍḍhanaṃ.

53. 第八のヘーマカ経において――“以前に私に説明した人々”とは、バーヴァリなどの人々が以前に私に対して、自身の教義を説明したことを指す。“ゴータマの教えの外で(huraṃ gotamasāsanā)”とは、ゴータマの教えよりも以前に、ということである。“それらすべては思惟を増大させるものである(sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ)”とは、それらすべては欲の思惟(kāmavitakka)などを増大させるものである、ということである。

Ye caññe tassa ācariyāti ye ca aññe tassa bāvariyassa ācāre sikkhāpakā ācariyā. Te sakaṃ diṭṭhinti te ācariyā attano diṭṭhiṃ. Sakaṃ khantinti attano khamanaṃ. Sakaṃ rucinti attano rocanaṃ. Vitakkavaḍḍhananti kāmavitakkādivitakkānaṃ uppādanaṃ punappunaṃ pavattanaṃ. Saṅkappavaḍḍhananti kāmasaṅkappādīnaṃ vaḍḍhanaṃ. Imāni dve padāni sabbasaṅgāhikavasena vuttāni. Idāni kāmavitakkādike sarūpato dassetuṃ ‘‘kāmavitakkavaḍḍhana’’ntiādinā nayena navavitakke dassesi.

“また彼の他の師たち(ye caññe tassa ācariyā)”とは、そのバーヴァリの他の、修行の仕方を教える師たちのことである。“彼らは自らの見解を(te sakaṃ diṭṭhiṃ)”とは、それら師たちが自らの見解を。“自らの承認を(sakaṃ khantiṃ)”とは、自らの承認を。“自らの嗜好を(sakaṃ rucinti)”とは、自らの好むところを。“思惟を増大させるもの(vitakkavaḍḍhanaṃ)”とは、欲の思惟などの諸々の思惟を生じさせ、繰り返し働かせること。“思考を増大させるもの(saṅkappavaḍḍhanaṃ)”とは、欲の思考(kāmasaṅkappa)などを増大させること。これら二つの語は、すべてを包括するものとして説かれている。今、欲の思惟などを具体的に示すために、“欲の思惟を増大させるもの”などの方法によって、九つの思惟を示した。

54. Taṇhānigghātananti taṇhāvināsanaṃ.

54. “渇愛の撃退(taṇhānigghātanaṃ)”とは、渇愛を滅尽させることである。

55-6. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto ‘‘idhā’’ti gāthādvayamāha. Tattha etadaññāya ye satāti etaṃ nibbānaṃ padamaccutaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753) nayena vipassantā anupubbena jānitvā ye kāyānupassanāsatiādīhi [Pg.32] satā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti viditadhammattā diṭṭhadhammā ca rāgādinibbānena ca abhinibbutā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

55-6. そこで世尊は、その法を教示しつつ、“ここで(idhā)”という二つの偈を説かれた。そこでの“これを知って正念ある人々(etadaññāya ye satā)”とは、この不死の境地である涅槃を“一切の行は無常である”などの方法によって随観し、順次に知って、身随観の念(サティ)などによって正念ある人々。“現法において寂静に達した人々(diṭṭhadhammābhinibbutā)”とは、法を知ったがゆえに現法において、また貪欲などの消滅による涅槃によって寂静に達した人々のことである。残りはあらゆるところで明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれた。教示の終わりに、以前と同様の法現観が起こった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

善法燈という小義釈の註釈において、

Hemakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ヘーマカ学童経義釈の解説が終了した。

9. Todeyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

9. トデーヤ学童経義釈の解説

57. Navame todeyyasutte – vimokkho tassa kīdisoti tassa kīdiso vimokkho icchitabboti pucchati.

57. 第九のトデーヤ経において――“彼の解脱(vimokkho)はどのようなものか”とは、彼のどのような解脱が望まれるべきかと問うている。

58. Idānissa aññavimokkhābhāvaṃ dassento bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha vimokkho tassa nāparoti tassa añño vimokkho natthi.

58. 今、彼の(渇愛の滅尽以外の)他の解脱がないことを示しつつ、世尊は第二の偈を説かれた。そこでの“彼の解脱は他にはない(vimokkho tassa nāparo)”とは、彼の他の解脱はない、ということである。

59. Evaṃ ‘‘taṇhakkhayo eva vimokkho’’ti vuttepi tamatthaṃ asallakkhento ‘‘nirāsaso so uda āsasāno’’ti puna pucchati. Tattha uda paññakappīti udāhu samāpattiñāṇādinā ñāṇena taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappayati.

59. このように“渇愛の滅尽こそが解脱である”と言われたとしても、その意味を把握できずに、“彼は無欲なのか、あるいは欲しているのか(nirāsaso so uda āsasāno)”と再び問うている。そこでの“あるいは智慧を設ける者か(uda paññakappī)”とは、あるいは等至の知などによって、渇愛による構想(taṇhākappa)あるいは見解による構想(diṭṭhikappa)を構想するのか、ということである。

60. Athassa bhagavā taṃ ācikkhanto catutthaṃ gāthamāha. Tattha kāmabhaveti kāme ca bhave ca.

60. そこで世尊はそれを教示しつつ、第四の偈を説かれた。そこでの“欲と有において(kāmabhave)”とは、欲界と有(存在)において、ということである。

Rūpe nāsīsatīti catusamuṭṭhānike rūpārammaṇe chandarāgavasena na pattheti. Saddhādīsupi eseva nayo. Palibodhaṭṭhena rāgo eva kiñcanaṃ rāgakiñcanaṃ madanaṭṭhena vā. Dosakiñcanādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

“色を望まない(rūpe nāsīsati)”とは、四つの縁(サムッターナ)から生じた色の対象に対して、欲貪によって願い求めない、ということである。声(sadda)などにおいても同様である。障害という意味で、貪欲こそが“塵垢(kiñcana)”であるから“貪欲という塵垢”、あるいは(心を)狂わせるという意味においてである。瞋恚という塵垢などにおいても、同様である。残りはあらゆるところで明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれた。教示の終わりに、以前と同様の法現観が起こった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

善法燈という小義釈の註釈において、

Todeyyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

トデーヤ学童経義釈の解説が終了した。

10. Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

10. カッパ学童経義釈の解説

61. Dasame [Pg.33] kappasuttaniddese – majjhe sarasminti purimapacchimakoṭipaññāṇābhāvato majjhabhūte saṃsāreti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatanti tiṭṭhamānānaṃ. Yathāyidaṃ nāparaṃ siyāti yathā idaṃ dukkhaṃ puna na bhaveyya.

61. 第十のカッパ経義釈において――“湖(sarasmiṃ)の真ん中で”とは、前後の端が知られないことから、真ん中の状態である輪廻(サンサーラ)において、と言われている。“留まっている人々の(tiṭṭhataṃ)”とは、存在している人々の。“どのようにして、これが二度と起こらないようになるか(yathāyidaṃ nāparaṃ siyā)”とは、どのようにして、この苦しみが再び生じないようになるか、ということである。

Āgamananti pubbantato idhāgamanaṃ. Gamananti ito paralokagamanaṃ. Gamanāgamananti tadubhayavasena vuttaṃ. Kālanti maraṇakālaṃ. Gatīti nibbatti. Bhavābhavoti bhavato bhavo. Cuti cāti bhavato cavanañca. Upapatti cāti cutassa upapatti ca. Nibbatti cāti pātubhāvo ca. Bhedo cāti khandhabhedo ca. Jāti cāti jananañca. Jarā cāti hāni ca. Maraṇañcāti jīvitindriyassa cāgo ca. Purimāpi koṭi na paññāyatīti pubbāpi koṭi natthi na saṃvijjati. Tathā pacchimāpi koṭi.

“来ること(āgamanaṃ)”とは、過去の端からここへ来ること。“行くこと(gamanaṃ)”とは、ここから他界へ行くこと。“来ることと行くこと(gamanāgamananti)”とは、その両方の意味で説かれている。“時(kālaṃ)”とは、死ぬ時。“趣(gati)”とは、転生。“有と非有(bhavābhavo)”とは、ある存在から別の存在へ。“死(cuti)”とは、ある存在から没すること。“再生(upapatti)”とは、死んで生まれること。“出現(nibbatti)”とは、現れること。“崩壊(bhedo)”とは、諸蘊の崩壊。“誕生(jāti)”とは、生まれること。“老(jarā)”とは、衰退すること。“死(maraṇa)”とは、命根を捨てること。“以前の端も知られない(purimāpi koṭi na paññāyati)”とは、以前の端も存在せず、見当たらない、ということである。後の端も同様である。

Ettakā jātiyoti etaparamā jātiyo. Vaṭṭaṃ vattīti saṃsārapavatti. Tato paraṃ na vattatīti tato uddhaṃ nappavattati. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi na saṃvijjati. Hi-iti nipāto. Anamataggoyanti ayaṃ saṃsāro aviditaggo.

“これほど多くの生”とは、この究極の(限度の)諸々の生のことである。“輪廻が回転する”とは、輪廻の継起のことである。“それより先は回転しない”とは、それより上には(生が)生じないということである。“このように、ない”とは、このように存在しない、見当たらないということである。“hi”は接辞(不変化詞)である。“始終を知り得ない”とは、この輪廻の始まりが知られていないということである。

Avijjānīvaraṇānanti avijjāya āvaritānaṃ. Taṇhāsaṃyojanānanti kāmarāgasaṅkhātataṇhābandhanabaddhānaṃ. Sandhāvatanti kāmadhātuyā punappunaṃ dhāvantānaṃ. Saṃsaratanti rūpārūpadhātuyā saṃsarantānaṃ. Dukkhaṃ paccanubhūtanti kāyikacetasikadukkhaṃ anubhūtaṃ vinditaṃ. Tibbanti bahalaṃ. Byasananti avaḍḍhi vināso. Kaṭasī vaḍḍhitāti susānavaḍḍhitaṃ. Alamevāti yuttameva. Sabbasaṅkhāresūti tebhūmakasaṅkhāresu. Nibbinditunti ukkaṇṭhituṃ. Virajjitunti virāgaṃ uppādetuṃ. Vimuccitunti mocetuṃ. Vaṭṭaṃ vattissatīti saṃsārapavattaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ anāgate pavattissati. Tato paraṃ na vattissatīti tato uddhaṃ anāgate saṃsārapavattaṃ nappavattissati. Jātibhayeti jātiṃ paṭicca uppajjanakabhaye. Jarābhayādīsupi eseva nayo.

“無明に蓋われた者たち”とは、無明によって遮られた者たちのこと。“渇愛に繋縛された者たち”とは、欲貪と称される渇愛の絆に縛られた者たちのこと。“流転する(sandhāvati)”とは、欲界において何度も何度も駆け巡ること。“流転する(saṃsarati)”とは、色界・無色界において流転すること。“苦を経験した”とは、身体的・精神的な苦しみを経験し、味わったこと。“激しい”とは、甚だしいこと。“災厄”とは、不利益、滅びのこと。“墓地が増大した”とは、墓地が拡大したこと。“まさにふさわしい”とは、適当であること。“すべての諸行において”とは、三界の諸行において。“厭離する”とは、嫌気がさすこと。“離欲する”とは、離欲を生じさせること。“解脱する”とは、解き放たれること。“輪廻が回転するだろう”とは、輪廻の継起である三界の輪が未来において回転するだろうということ。“それより先は回転しないだろう”とは、それより上、未来において輪廻の継起が回転しないだろうということ。“生の恐怖において”とは、生に縁って生じる恐怖において。“老の恐怖”などにおいても、これと同じ方法(解釈)である。

62-3. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto uparūparigāthāyo abhāsi. Dutiyagāthā vuttatthāyeva. Tatiyagāthāya akiñcananti kiñcanapaṭipakkhaṃ. Anādānanti ādānapaṭipakkhaṃ, kiñcanādānavūpasamanti vuttaṃ hoti. Anāparanti aparapaṭibhāgadīpavirahitaṃ, seṭṭhanti vuttaṃ hoti.

62-3. そこで、世尊はその意味を解説しながら、さらにその上の偈を唱えられた。第二の偈はすでに述べられた意味の通りである。第三の偈において、“無所有(akiñcana)”とは、所有(kiñcana)と対立するもののこと。“無執着(anādāna)”とは、執着(ādāna)と対立するもののこと。つまり、所有と執着が静止した状態であると言われている。“無比なる(anāpara)”とは、他に対比すべき島(拠り所)がないこと、すなわち“最上の(seṭṭha)”と言われている。

64. Catutthagāthāya [Pg.34] na te mārassa paddhagūti te mārassa paddhacarā paricārikā sissā na honti.

64. 第四の偈において、“彼らは魔(マーラ)の従者ではない”とは、彼らは魔の後に従う者、奉仕者、弟子ではないということである。

Mahājanaṃ pāse niyojetvā māretīti māro. Akusalakamme niyuttattā kaṇho. Chasu devalokesu adhipatittā adhipati. Akusalānaṃ dhammānaṃ antaṃ gatattā antagū. Pāpajanaṃ na muñcatīti namuci. Sativippavāsappamattapuggalānaṃ ñātakoti pamattabandhu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

多くの人々を(煩悩の)網にかけて殺すゆえに“魔(マーラ)”という。不善の業に従事しているゆえに“黒き者(カンハ)”。六つの天界における主権者であるゆえに“主(アディパティ)”。不善の諸法の極限(終わり)に達しているゆえに“アンタグー(極限に至る者)”。悪人を放さないゆえに“ナムチ(不放)”。正念を失い放逸な人々の親族であるゆえに“放逸なる者の親族(パマッタバンドゥ)”。残りの部分は、至るところで明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadisova dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊はこの経をも阿羅漢果を頂点として説かれた。説法の終わりには、以前と同様の法の現観(悟り)があった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

サッダンマッパッジョーティカー(正法照明)、小義釈注釈。

Kappamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

カッパ学童経釈の解説、終了。

11. Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

11. ジャトゥカンニ学童経釈の解説。

65. Ekādasame jatukaṇṇisutte – sutvānahaṃ vīra akāmakāminti ahaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā (pārā. 1; dī. ni. 1.157, 255, 301; a. ni. 6.10; saṃ. ni. 5.997) nayena vīra kāmānaṃ akāmanato akāmakāmiṃ buddhaṃ sutvā. Akāmamāgamanti nikkāmaṃ bhagavantaṃ pucchituṃ āgatomhi. Sahajanettāti sahajātasabbaññutaññāṇacakkhu. Yathātacchanti yathātathaṃ. Brūhi meti puna yācanto bhaṇati. Yācanto hi sahassakkhattumpi bhaṇeyya, ko pana vādo dvikkhattuṃ.

65. 第十一のジャトゥカンニ経において、“勇者よ、私は、諸欲を欲せざる方について聞き”とは、“かの世尊はまた……”などの方法によって、勇者(仏陀)が諸欲を欲しないことから、諸欲を欲せざる仏陀について聞いて。“欲することなく来ました”とは、無欲なる世尊に質問するために来ました、ということ。“生来の眼を持つ方”とは、生まれながらの一切知智という智眼を持つ方のこと。“ありのままに”とは、事実の通りに。“私に語ってください”とは、重ねて請いながら言うことである。請う者は千回でも言うであろう、二回(繰り返すこと)については言うまでもない。

Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddhoti imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttova. Vijjāhi pana caraṇena ca sampannattā vijjācaraṇasampanno. Tattha vijjāti tissopi vijjā aṭṭhapi vijjā. Tisso vijjā bhayabheravasutte (ma. ni. 1.34 ādayo) vuttanayena veditabbā, aṭṭha ambaṭṭhasutte (dī. ni. 1.254 ādayo). Tattha hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā. Caraṇanti sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satta saddhammā cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā. Imeyeva hi pannarasa dhammā yasmā etehi [Pg.35] carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ, tasmā ‘‘caraṇa’’nti vuttā. Yathāha – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hotī’’ti (ma. ni. 2.24) sabbaṃ majjhimapaṇṇāsake vuttanayena veditabbaṃ. Bhagavā imāhi vijjāhi iminā ca caraṇena samannāgato, tena vuccati vijjācaraṇasampannoti. Tattha vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā, caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ. So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti, yathā taṃ vijjācaraṇasampanno. Tenassa sāvakā suppaṭipannā honti, no duppaṭipannā, vijjācaraṇavipannānañhi sāvakā attantapādayo viya (pārā. aṭṭha. 1.1).

“かの世尊はまた、阿羅漢、正等覚者……”というこれらの語の意味は、以前に述べた通りである。しかし、明知と行を具足しているゆえに“明行足”という。そこで、“明知”とは、三明でもあり八明でもある。三明は‘恐怖驚愕経’に述べられた方法によって知られるべきであり、八明は‘アンバッタ経’においてである。そこでは、観の智と意成神変と共に、六つの神通を含めて八明と言われている。“行”とは、戒律の抑制、諸感官の守護、食事の知足、不眠の修行、七つの正法、四つの色界禅定という、これら十五の法のことであると知られるべきである。まさにこれら十五の法によって、聖なる弟子が歩み、不死の境地へと行くゆえに、“行”と言われる。“マハーナーマよ、ここに聖なる弟子は戒を具足し……”と言われているように、すべては中篇において述べられた方法によって知られるべきである。世尊はこれらの明知と、この行を具備されている。それゆえに“明行足”と言われる。そこで、明知の具足は世尊の一切知性を完成させており、行の具足は大慈悲性を完成させている。彼は一切知性によって一切の衆生の利・非利を知り、大慈悲性によって非利を遠ざけ、利に従事させる。まさにそれが明行足である。それゆえに彼の弟子たちは正しく修行する者であり、誤って修行する者ではない。明行を欠いた者たちの弟子は、自らを苦しめる者たちのようである。

Sobhanagamanattā sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā sammā gatattā sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati. Tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo. Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato. Sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānanti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattāpi sugato. Sammā ca gato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgacchanto. Vuttañhetaṃ –

麗しき歩みを持つゆえに、善き場所へ行ったゆえに、正しく行ったゆえに、正しく語ったゆえに“善逝”である。歩み(行くこと)もまた“gata(行った)”と言われる。そして世尊のそれは麗しく、清浄で、欠点がない。それは何かと言えば、聖なる道である。彼はその歩みによって、執着することなく安穏な境地へと行かれた。ゆえに、麗しき歩みを持つゆえに“善逝”である。また、彼は善き場所、すなわち不死の涅槃へと行かれた。ゆえに、善き場所へ行ったゆえにも“善逝”である。また、正しく行かれた。それぞれの道によって捨てられた煩悩へと再び戻ることがない。このように言われている――

‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’ti (mahāni. 38; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).

“預流道によって捨てられた諸々の煩悩、それらの煩悩へと再び戻らず、逆戻りせず、帰ってこないゆえに善逝である……(中略)……阿羅漢道によって捨てられた諸々の煩悩、それらの煩悩へと再び戻らず、逆戻りせず、帰ってこないゆえに善逝である”と。

Sammā vā gato dīpaṅkarapādamūlato pabhuti yāva bodhimaṇḍā tāva samatiṃsapāramīpūrikāya sammā paṭipattiyā sabbalokassa hitasukhameva karonto sassataṃ ucchedaṃ kāmasukhaṃ attakilamathanti ime ca ante anupagacchanto gatoti sammā gatattāpi sugato. Sammā cesa gadati yuttaṭṭhānesu yuttameva vācaṃ bhāsatīti sammā gadattāpi sugato.

あるいは、正しく行かれた。ディーパンカラ仏の足元から始めて、菩提道場に至るまで、三十の波羅蜜を充足させるという正しい修行によって、全世界の利益と幸福のみをなし、常見・断見、欲楽・自苦というこれらの極端に陥ることなく行かれた。ゆえに、正しく行かれたゆえにも“善逝”である。また、彼は正しく語る。ふさわしい場面でふさわしい言葉のみを話す。ゆえに、正しく語るゆえにも“善逝”である。

Tatridaṃ sādhakasuttaṃ –

これについて、証明となる経文は以下の通りである。

‘‘Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ [Pg.36] anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ. Sā ca paresaṃ piyā manāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāyā’’ti (ma. ni. 2.86).

“如来は、不実であり、不真であり、無益であると知る言葉が、他者にとって不快であり好ましくないものであるなら、如来はその言葉を語らない。如来が、真実であり、如実であるが、無益であると知る言葉が、他者にとって不快であり好ましくないものであるなら、それも如来は語らない。如来が、真実であり、如実であり、有益であると知る言葉が、他者にとって不快であり好ましくないものであるなら、如来はその言葉を説くために時を知る者(時機を心得る者)となる。如来が、不実であり、不真であり、無益であると知る言葉が、他者にとって快く好ましいものであるなら、如来はその言葉を語らない。如来が、真実であり、如実であるが、無益であると知る言葉が、他者にとって快く好ましいものであるなら、それも如来は語らない。如来が、真実であり、如実であり、有益であると知る言葉が、他者にとって快く好ましいものであるなら、如来はその言葉を説くために時を知る者となる”(中阿含経・無礙解道)。

Evaṃ sammā gadattāpi sugatoti veditabbo.

このように正しく語るがゆえに、“善逝(スガト)”とも知られるべきである。

Sabbathā viditalokattā pana lokavidū. So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā lokaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi. Yathāha –

さらに、あらゆる面から世間を知るがゆえに“世間解(ロカヴィドゥ)”である。というのも、あの世尊は、自性・集起・滅尽・滅尽の手段というあらゆる面において世間を覚知し、知り、貫通されたからである。次のように言われた通りである。

‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi. Na cāhaṃ, āvuso, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadaṃ (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45).

“友よ、生まれることもなく、老いることもなく、死ぬこともなく、没することもなく、生ずることもない場所、そこへ歩いて行くことによって世間の果てを知り、見、到達することができるとは、私は言わない。しかし、友よ、世間の果てに到達することなく、苦しみの終焉があるとも私は言わない。しかし、友よ、想いがあり、意(こころ)のある、この尋常(一尋、約1.8メートル)の身体において、私は世間と、世間の集起と、世間の滅尽と、世間の滅尽に至る道(道諦)を説示するのである(相応部1.107、増支部4.45)。

‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;

Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ.

‘歩いて行くことによっては、決して世間の果てに到達することはできない。また、世間の果てに到達せずして、苦しみからの解放はない。’

‘‘Tasmā have lokavidū sumedho, lokantagū vusitabrahmacariyo;

Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā, nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. (saṃ. ni. 1.107;

a. ni. 4.45);

‘ゆえに、実に世間を知る賢者、世間の果てに至った者、梵行(清浄行)を完成した者は、世間の果てを静まりにおいて知り、この世も次の世も望むことはない。’(相応部1.107、増支部4.45)。

Api [Pg.37] ca – tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (paṭi. ma. 1.112) āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato lokoti vā asassato lokoti vā’’ti (dī. ni. 1.421; ma. ni. 1.269; saṃ. ni. 4.416; vibha. 937) āgataṭṭhāne sattaloko.

さらに、行世間(形成されたものの世界)、有情世間(生きとし生けるものの世界)、器世間(空間的な世界)という三つの世間がある。そのうち、“一つの世間とは、すべての生きとし生けるものが食によって維持されていることである”(無礙解道1.112)とある箇所においては、行世間と知られるべきである。“世間は常住なり、あるいは世間は無常なり”(長部1.421など)とある箇所においては、有情世間である。

‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā;

Tāva sahassadhā loko, ettha te vattatī vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) –

‘月と太陽が巡り、諸方において輝き放つ限りにおいて、その千倍の世間に、あなたの支配が及んでいる’(中部1.503)。

Āgataṭṭhāne okāsaloko. Tampi bhagavā sabbathā avedi. Tathā hissa ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasalokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112) ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito.

とある箇所においては、器世間である。世尊はそれをもあらゆる面において知られた。すなわち、“一つの世間とは、すべての生きとし生けるものが食によって維持されていることである。二つの世間とは、名(精神)と色(物質)である。三つの世間とは、三つの感受(受)である。四つの世間とは、四つの食である。五つの世間とは、五つの取蘊である。六つの世間とは、六つの内なる領域(内入処)である。七つの世間とは、七つの識の住処である。八つの世間とは、八つの世間法(世俗の関心事)である。九つの世間とは、九つの衆生居である。十の世間とは、十の入処である。十二の世間とは、十二の入処である。十八の世間とは、十八の界である”(無礙解道1.112)。このように、この行世間もあらゆる面において知られている。

Yasmā panesa sabbesampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye, svākāre dvākāre, suviññāpaye duviññāpaye, bhabbe abhabbe satte jānāti. Tasmāssa sattalokopi sabbathā vidito. Yathā ca sattaloko, evaṃ okāsalokopi. Tathā hesa ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni catutiṃsa satāni ca paññāsañca yojanāni. Parikkhepato –

また、世尊はすべての衆生の傾向(阿世耶)を知り、潜在的随眠(阿奴沙耶)を知り、性格(行)を知り、信解(勝解)を知り、塵の少ない者・多い者、鋭い根を持つ者・鈍い根を持つ者、善き相(形)を持つ者・悪き相を持つ者、教えやすい者・教えにくい者、悟る可能性のある(有縁の)衆生・ない(無縁の)衆生を知る。それゆえ、世尊にとって有情世間もあらゆる面において知られている。有情世間と同様に、器世間もまた同様である。すなわち、一つの転輪(世界システム、鉄囲山に囲まれた範囲)は、長さにおいても幅においても百二十万三千四百五十由旬(ヨージャナ)である。周囲においては、

Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsa parimaṇḍalaṃ;

Dasa ceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca.

すべての周囲は、三百六十一万三百五十(由旬)である。

Tattha [Pg.38] –

そのうち、

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā.

二十四万(由旬)、これだけの厚さがあるのが、この大地と呼ばれるものである。

Tassāyeva sandhārakaṃ –

それを支えているのは、

Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.

四十八万(由旬)、これだけの厚さの水が風(大気)の上に留まっている。

Tassāpi sandhārako –

それをさらに支えるのは、

Nava satasahassāni, māluto nabhamuggato;

Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti.

九十六万(由旬)の風(大気)が虚空に上昇している。これが世界の構造である。

Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –

このように構成された世界において、由旬(の単位)で言うならば、

Caturāsīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo.

八万四千(由旬)が大海洋の中に没し、同じだけの高さ(八万四千由旬)が(海上に)聳え立っているのが、最高峰の須弥山(シネル、メルー)である。

Tato upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ;

Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā.

それから、順次、半分ずつの大きさ(高さ・深さ)をもって、海に没し聳え立っているのが、神々しい、様々の宝石で飾られた、

Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā.

持双山(ユガンダラ)、持軸山(イーサダラ)、担木山(カラヴィーカ)、善見山(スダッサナ)、持辺山(ネーミンダラ)、象鼻山(ヴィナタカ)、馬耳山(アッサカンナ)という広大な山々である。

Ete satta mahāselā, sinerussa samantato;

Mahārājānamāvāsā, devayakkhanisevitā.

これら七つの大いなる岩山が須弥山の周囲にあり、四大王の居所であり、神々や薬叉(ヤッカ)たちが住む場所である。

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato;

Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato.

五百由旬の高さがあるのが雪山(ヒマヴァント、ヒマラヤ)であり、三千由旬の長さと幅がある。

Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito;

Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā.

八万四千の峰々に彩られ、十五由旬の幹の太さと周囲があるのが“贍部樹(ジャンブー)”と名付けられた樹である。

Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato;

Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā;

Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito. (visuddhi. 1.137;

dha. sa. aṭṭha. 584);

五十由旬の幹から枝が四方に広がり、百由旬の広がりがあり、また同じ高さがある。そのジャンブー樹の威力によって、ジャンブー提(インド亜大陸・人間界)という名が知られるようになった(清浄道論1.137、法集論註584)。

Yañcetaṃ [Pg.39] jambuyā pamāṇaṃ, etadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambassa, uttarakurūsu kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā –

このジャンブー樹の大きさは、そのまま阿修羅(アスラ)たちのチッタパータリ樹、金翅鳥(ガルダ)たちのシンバリ(絹綿)樹、西瞿陀尼洲(アパラゴヤーナ)のカダンバ樹、北倶盧洲(ウッタラクル)の劫波(カッパ)樹(如意樹)、東勝身洲(プッバヴィデーハ)のシリサ樹、三十三天(タヴァティムサ)のパーリッチャッタカ樹と同じである。ゆえに古徳たちはこう言った。

‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako;

Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattamaṃ.

‘パータリ樹、シンバリ樹、ジャンブー樹、神々のパーリッチャッタカ樹、カダンバ樹、劫波樹(カッパルッカ)、そしてシリサ樹が七番目である。’

‘‘Dve asīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo;

Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito’’ti. (visuddhi. 1.137;

dha. sa. aṭṭha. 584);

“八万二千(由旬)は大海に沈み、同じく(八万二千由旬)が(海上に)そびえ立つ。輪囲山(鉄囲山)は、これら世間界のすべてを包囲して立っている”。(清浄道論 1.137、法集論注釈 584)

Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ, sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ, tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca. Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ. Tathā pubbavideho. Uttarakuru aṭṭhasahassayojano. Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro. Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu. Tadantaresu lokantarikanirayā. Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo bhagavā anantena buddhañāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi. Evamassa okāsalokopi sabbathā vidito. Evampi sabbathā viditalokattā lokavidū.

そこにおいて、月輪は四十九由旬、太陽は五十由旬、三十三天の住処は一万由旬、同様に阿修羅の住処、阿鼻大地獄、および閻浮提も(一万由旬)である。西牛貨洲は七千由旬であり、同様に東勝身洲も(七千由旬)である。北倶盧洲は八千由旬である。ここでの個々の大洲は、五百ずつの小洲を周囲に伴っている。それらすべてを合わせて一つの輪囲、一つの世間界という。それらの間の空間には世界間地獄がある。このように、無辺なる輪囲、無辺なる世間界を、世尊は無辺なる仏智によって覚知し、知り、通達された。このように、彼の器世間もまた、あらゆる点において知られている。このように、あらゆる点において世間を知っているがゆえに、世間解である。

Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro. Tathā hesa sīlaguṇenapi sabbaṃ lokaṃ abhibhavati samādhi…pe… paññā… vimutti… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Sīlaguṇenapi asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo…pe… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Yathāha – ‘‘na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke…pe… sadevamanussāya attanā sīlasampannatara’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vitthāro.

自分の徳よりも優れた者が誰もいないため、彼より上の者はいないという意味で、無上士である。すなわち、彼は戒の徳によっても、定……(中略)……慧……解脱……解脱知見の徳によっても、全世界を圧倒している。戒の徳によっても、等なき者、等なき者に等しき者、比類なき者、比肩なき者、無比の士……(中略)……解脱知見の徳によっても同様である。彼が言われたように、“諸天を含む世間において……(中略)……天や人間を含む世間において、私自身より戒を具足した者を私は見ない”(相応部 1.173、増支部 4.21)という詳細がある。

Evaṃ aggapasādasuttādīni (a. ni. 4.34; itivu. 90) ‘‘na me ācariyo atthī’’tiādikā (ma. ni. 1.285; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11) gāthāyo ca vitthāretabbā.

このように、第一浄信経などの経典や、“私に師はいない”等の偈(中部 1.285、大品 11、論事 405、ミリンダ王の問い 4.5.11)を詳説すべきである。

Purisadamme [Pg.40] sāretīti purisadammasārathi, dameti vinetīti vuttaṃ hoti. Tattha purisadammāti adantā dametuṃ yuttā tiracchānapurisāpi manussapurisāpi amanussapurisāpi. Tathā hi bhagavatā tiracchānapurisāpi apalālo nāgarājā cūḷodaro mahodaro aggisikho dhūmasikho aravāḷo nāgarājā dhanapālako hatthīti evamādayo damitā nibbisā katā, saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā. Manussapurisāpi saccakanigaṇṭhaputtaambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadantakūṭadantādayo. Amanussapurisāpi āḷavakasūcilomakharalomayakkhasakkadevarājādayo damitā vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi. ‘‘Ahaṃ kho kesi purisadamme saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemī’’ti (a. ni. 4.111) idañcettha suttaṃ vitthāretabbaṃ. Api ca bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggapaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyeva.

調御すべき人を導くので、調御丈夫という。調伏し、教導するという意味である。そこにおいて“調御すべき人”とは、未だ調伏されておらず調伏されるにふさわしい、畜生の者も、人間の者も、非人の者も含まれる。すなわち、世尊によって、畜生の者としては、アパララ龍王、チューロダラ、マホーダラ、アギシカ、ドゥーマシカ、アラヴァーラ龍王、ダナパーラカ象などが調伏されて毒を除かれ、帰依と戒の中に安住させられた。人間の者としては、サッチャカ・ニガッタプッタ、アンバッタ・マーナヴァ、ポッカラサーティ、ソーナダンダ、クータダンダ等である。非人の者としては、アーラヴァカ、スーチローマ、カラローマという夜叉や、帝釈天王等である。彼らは種々の調伏の手段によって調伏され、教導された。“ケーシよ、私は調御すべき人を、穏やかに調伏し、荒々しく調伏し、穏やかさと荒々しさの両方で調伏する”(増支部 4.111)という経をここで詳説すべきである。さらに世尊は、清浄な戒などを備えた者たちに、初禅など、また預流果などの上位の道の行法を教えることによって、すでに調伏された者をもさらに調伏されるのである。

Atha vā anuttaro purisadammasārathīti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Bhagavā hi tathā purisadamme sāreti, yathā ekapallaṅkeneva nisinnā aṭṭha disā asajjamānā dhāvanti. Tasmā ‘‘anuttaro purisadammasārathī’’ti vuccati. ‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthi dammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti idañcettha suttaṃ (ma. ni. 3.312) vitthāretabbaṃ.

あるいは、無上士・調御丈夫を一語とする。世尊は調御すべき人を、ただ一度の結跏趺坐によって座したまま、八方向を障害なく駆け巡るように導かれる。それゆえ“無上士・調御丈夫”と言われる。“比丘たちよ、象の調教師によって調伏される象は、ただ一方向のみに駆ける”(中部 3.312)という経をここで詳説すべきである。

Vīriyavāti ariyamaggena sabbapāpakehi virato. Pahūti pabhū. Visavīti parasantāne vīriyuppādako. Alamattoti samatthacitto.

“精進ある者”とは、聖道によってすべての悪から離れた者。“能”とは、能力のある者。“能動的”とは、他者の相続において精進を生じさせる者。“足”とは、能力のある心を持つ者のこと。

Viratoti ariyamaggena viratattā āyatiṃ appaṭisandhiko. Sabbapāpakehi nirayadukkhaṃ aticcāti āyatiṃ appaṭisandhitāya nirayadukkhaṃ aticca ṭhito. Vīriyavāsoti vīriyaniketo. So vīriyavāti so khīṇāsavo ‘‘vīriyavā’’ti vattabbataṃ arahati. Padhānavā vīro tādīti imāni panassa thutivacanāni. So hi padhānavā maggajjhānapadhānena, vīro kilesārividdhaṃsanasamatthatāya, tādi nibbikāratāya pavuccate tathattāti tathārūpo ‘‘vīriyavā’’ti pavuccati.

“離れた”とは、聖道によって離れているため、将来に再生しないこと。“すべての悪によって地獄の苦しみを超えた”とは、将来に再生しないことによって、地獄の苦しみを超えて立っていること。“精進の住処”とは、精進の拠所。その精進ある者とは、その漏尽者が“精進ある者”と呼ばれるにふさわしいことをいう。“勤行ある者、英雄、如如たる者”とは、彼の称賛の言葉である。彼は道における禅定の勤行によって“勤行ある者”であり、煩悩という敵を粉砕する能力があるために“英雄”であり、不動であるために“如如たる者”と言われ、そのようであるために“精進ある者”と言われる。

Te kāmakāminoti ete rūpādivatthukāme icchantā. Rāgarāginoti rāgena rañjitā. Saññāsaññinoti rāgasaññāya saññino. Na [Pg.41] kāme kāmetīti rūpādivatthukāme na pattheti. Akāmoti kāmehi virahito. Nikkāmoti nikkantakāmo.

“それら欲を欲する者たち”とは、色などの事欲を望む者たちのこと。“貪愛に染まった者たち”とは、貪欲によって染められた者たちのこと。“想において想える者たち”とは、欲想によって想う者たちのこと。“諸々の欲を欲せず”とは、色などの事欲を願わないこと。“無欲”とは、欲を離れていること。“離欲”とは、欲が抜け去ったこと。

Sabbaññutaññāṇanti tiyaddhagataṃ sabbaneyyapathaṃ jānātīti sabbaññū, tassa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ nettañca vāsanāya saha kilese parājetvā jitattā jinabhāvo ca apubbaṃ acarimaṃ apure apacchā ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃ kāle uppanno pubbantato uddhaṃ pannoti uppanno.

“一切智智”とは、三世にわたる一切の知るべき道を理解するがゆえに一切智者であり、そのあり方が一切智性であり、一切智性そのものが智であるから一切智智という。一切智智と呼ばれる眼を、習気とともに煩悩を打ち破って勝利したために勝者であること、および、前後なく一つの瞬間に生じたものであり、過去から突き抜けたものであるため“生じた”という。

66. Tejī tejasāti tejena samannāgato tejasā abhibhuyya. Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānanti yaṃ ahaṃ jātijarāya pahānabhūtaṃ dhammaṃ idheva jāneyyaṃ.

66. “光輝ある”とは、威光を備えた者が、威光によって圧倒すること。“私がこの世で、生と老を捨離することを覚知せんことを”とは、私が、生と老を捨てることである法を、まさにこの世で知らんことを。

Jagatīti pathavī. Sabbaṃ ākāsagatanti sakalaṃ ākāse pavattaṃ patthaṭaṃ. Tamagatanti tamameva tamagataṃ andhakāraṃ yathā gūthagataṃ muttagatanti. Abhivihaccāti nāsetvā. Andhakāraṃ vidhamitvāti cakkhuviññāṇuppattinivārakaṃ andhakāraṃ palāpetvā. Ālokaṃ dassayitvāti sūriyālokaṃ dassayitvā. Ākāseti ajaṭākāse. Antalikkheti antaradhātusamatthatucchokāse. Gaganapatheti devatānaṃ gamanamagge gacchati. Sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayanti sakalaṃ kammaṃ samudayaṃ uppādaṃ, taṇhanti attho. Kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvāti kilesatamasaṅkhātaṃ aññāṇaṃ avijjandhakāraṃ nīharitvā nāsetvā. Ñāṇālokaṃ paññālokaṃ dassayitvā. Vatthukāme parijānitvāti rūpādivatthukāme ñātatīraṇapariññāya jānitvā. Kilesakāme pahāyāti upatāpanasaṅkhāte kilesakāme pahānapariññāya pajahitvā.

“大地”とは、大地。“すべて虚空にある”とは、一切の虚空に展開し広がっていること。“闇”とは、闇そのもののことであり、糞や尿の表現と同様である。“撃破して”とは、滅して。“暗黒を打ち払い”とは、眼識の発生を妨げる暗黒を追い払い。“光明を示して”とは、太陽の光を示して。“虚空において”とは、無辺の空において。“空中において”とは、空間における空虚な場所において。“ガガナの道において”とは、諸天の道を行く。“すべての行の集起”とは、すべての業の集起、すなわち渇愛という意味である。“煩悩の闇、無明の暗黒を打ち払い”とは、煩悩の闇と呼ばれる無知、無明の暗黒を取り除き滅して。“智の光明、慧の光明を示して”。“事欲を遍知して”とは、色などの事欲を、知遍知と審察遍知によって知って。“煩悩欲を捨てて”とは、熱悩である煩悩欲を、断遍知によって捨てて。

67. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto uparūparigāthāyo abhāsi. Tattha nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ‘‘khema’’nti disvā. Uggahitanti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ. Nirattaṃ vāti nirassitabbaṃ vā, muñcitabbanti vuttaṃ hoti. Mā te vijjitthāti mā te ahosi. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, tampi te mā vijjittha.

67. そこで、世尊はその法を説き示しながら、さらなる詩節を唱えられた。その中で“出離を安穏と見て”とは、涅槃と涅槃に至る実践道(行道)を“安穏”であると見て、ということである。“執持された(執られた)もの”とは、渇愛の力、あるいは見解の力によって執着されたものである。“捨て去るべきもの”とは、投げ棄てるべき、あるいは解き放つべきものであると言われている。“汝にあらざれ”とは、汝に存在しないように、ということである。“障害(所有)”とは、貪欲などの障害のことであり、それもまた、汝に存在しないように。

Muñcitabbanti muñcitvā na puna gahetabbaṃ. Vijahitabbanti cajitabbaṃ. Vinodetabbanti khipitabbaṃ. Byantīkātabbanti vigatantaṃ kātabbaṃ. Anabhāvaṃ gametabbanti anu anu abhāvaṃ gametabbaṃ.

“解き放つべき”とは、解き放って二度と執らぬことである。“捨離すべき”とは、棄てるべきことである。“排斥すべき”とは、投げ棄てるべきことである。“根絶すべき”とは、終わりを迎えさせることである。“無へと至らせるべき”とは、次々と無の状態に至らせることである。

68-9. Pubbeti [Pg.42] atīte saṅkhāre ārabbha uppannakilesā. Brāhmaṇāti bhagavā jatukaṇṇiṃ ālapati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

68-9.“過去において”とは、過去の諸行を縁として生じた煩悩のことである。“バラモンよ”とは、世尊がジャトゥカンニに呼びかけているのである。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれ、説法の終わりには、以前と同様の法への覚り(法現観)があった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法明顕(サッダンマパッジョーティカー)、小義釈註(チューラニッデーサ・アッタカタ)の、

Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ジャトゥカンニ学童経義釈の註釈、終わる。

12. Bhadrāvudhamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

12. バドラーヴダ学童経義釈の註釈。

70. Dvādasame bhadrāvudhasutte – okañjahanti ālayaṃ jahaṃ. Taṇhacchidanti taṇhākāyacchidaṃ. Anejanti lokadhammesu nikkampaṃ. Nandiñjahanti anāgatarūpādipatthanājahaṃ. Ekā eva hi sā taṇhā, thutivasena idha nānappakārato vuttā. Kappañjahanti duvidhaṃ kappajahaṃ. Abhiyāceti ativiya yācāmi. Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti nāgassa tava bhagavato vacanaṃ sutvā ito pāsāṇakacetiyato bahujanā pakkamissantīti adhippāyo.

70. 第十二のバドラーヴダ経において、“住家を捨てる者”とは、執着(アーラヤ)を捨てる者のことである。“渇愛を断つ者”とは、渇愛という身体を断つ者のことである。“不動の者”とは、世間法(八風)において揺るぎない者のことである。“歓喜を捨てる者”とは、未来の形色などへの熱望を捨てる者のことである。実に、その渇愛はただ一つであるが、ここでは賛嘆によって様々に説かれている。“妄想(分別の構成)を捨てる者”とは、二種類の妄想を捨てる者のことである。“請い願う”とは、切に願うことである。“龍(賢者)の言葉を聞いて、ここから立ち去るであろう”とは、龍である汝、世尊の言葉を聞いて、このパーサーナカ霊跡(パサーナカ・チェーティヤ)から、多くの人々が立ち去るであろうという意味である。

Ye upayupādānāti taṇhādiṭṭhīhi upagantvā gahitā. Cetaso adhiṭṭhānāti citte patiṭṭhitā. Abhinivesānusayāti patiṭṭhahitvā āgantvā sayitā.

“近づき(拠り所)と取着”とは、渇愛と見解によって近づき執られたものである。“心の固執”とは、心に定着したものである。“執着と随眠”とは、定着し、現れて(心に)潜在しているものである。

71. Janapadehi saṅgatāti aṅgādīhi janapadehi idha samāgatā. Viyākarohīti dhammaṃ desehi.

71. “諸地方から集まった”とは、アンガ国などの諸地方から、ここに集まったということである。“解説してください”とは、法を説いてくださいということである。

Saṅgatāti ete khattiyādayo ekībhūtā. Samāgatāti vuttappakārehi janapadehi āgatā. Samohitāti rāsībhūtā. Sannipatitāti adhiyogā.

“集まった”とは、これら刹帝利(クシャトリヤ)たちが一体となったことである。“集まった”とは、前述の諸地方から来たことである。“結集した”とは、群衆となったことである。“参集した”とは、専念(あるいは結合)したことである。

72. Athassa āsayānulomena dhammaṃ desento bhagavā uparūparigāthāyo abhāsi. Tattha ādānataṇhanti rūpādīnaṃ ādāyikaṃ gahaṇataṇhaṃ, taṇhupādānanti vuttaṃ hoti. Yaṃ yañhi lokasmimupādiyantīti etesu uddhādibhedesu yaṃ yaṃ gaṇhanti. Teneva māro anveti jantunti [Pg.43] teneva upādānapaccayanibbattakammābhisaṅkhāranibbattavasena paṭisandhikkhandhamāro taṃ sattaṃ anugacchati.

72. そこで、世尊は彼の意向(阿奢耶)に随順して法を説きつつ、さらなる詩節を唱えられた。その中で“執取の渇愛”とは、形色(ルーパ)などを執り取る執着の渇愛のことであり、渇愛による取着(渇愛取)と言われる。“世の中において何であれ執着する”とは、これら(上方など)の区別の中で、何であれ執るということである。“それによって、魔が人に付きまとう”とは、まさにその取着を縁として生じた業の形成(行)によって生じるがゆえに、再誕生の五蘊という魔が、その衆生に付きまとうということである。

73. Tasmā pajānanti tasmā etamādīnavaṃ aniccādivasena vā saṅkhāre pajānanto. Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti ādātabbaṭṭhena ādānesu rūpādīsu satte sabbaloke imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ pekkhamāno, ādānasatte vā ādānābhiniviṭṭhe puggale ādānasaṅgahetuñca imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ tato vītikkamituṃ asamatthaṃ iti pekkhamāno kiñcanaṃ sabbaloke na upādiyethāti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

73. “それゆえに、知って”とは、それゆえにこの過失を、あるいは無常などの観点から諸行を知りつつ、ということである。“執取に執着している(人々を)このように見て、死の領域に絡め取られたこの人々を”とは、執られるべきものという意味で、執取の対象である形色などに執着している全世界のこの人々が、死の領域に係留されているのを見て、あるいは執取に固執している個人(衆生)を、そして執取という執着を原因として、この人々が死の領域に係留され、そこから超え出ることができないのをこのように見て、“全世界において、何もの(障害)をも執着してはならない”ということである。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれ、説法の終わりには、以前と同様の法への覚り(法現観)があった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法明顕(サッダンマパッジョーティカー)、小義釈註(チューラニッデーサ・アッタカタ)の、

Bhadrāvudhasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

バドラーヴダ経義釈の註釈、終わる。

13. Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

13. ウダヤ学童経義釈の註釈。

74. Terasame udayasutte – aññāvimokkhanti paññānubhāvanijjhānaṃ taṃ vimokkhaṃ pucchati.

74. 第十三のウダヤ経において、“智による解脱”とは、智慧の威力による観察(等持)、その解脱を問うているのである。

Paṭhamenapi jhānena jhāyīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttena pañcaṅgikena paṭhamajjhānena jhāyatīti jhāyī. Dutiyenāti pītisukhacittekaggatāsampayuttena. Tatiyenāti sukhacittekaggatāsampayuttena. Catutthenāti upekkhācittekaggatāsampayuttena. Savitakkasavicārenapi jhānena jhāyīti catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānena savitakkasavicārenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Avitakkavicāramattenāti pañcakanaye dutiyena jhānena. Avitakkaavicārenāti dutiyatatiyādiavasesajhānena. Sappītikenāti pītisampayuttena dukatikajhānena. Nippītikenāti pītivirahitena tadavasesajhānena. Sātasahagatenāti sukhasahagatena tikacatukkajhānena. Upekkhāsahagatenāti catukkapañcakena. Suññatenapīti suññatavimokkhasampayuttena. Animittenapīti aniccanimittaṃ dhuvanimittaṃ animittañca ugghāṭetvā paṭiladdhena [Pg.44] animittenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Appaṇihitenapīti maggāgamanavasena paṇidhiṃ sodhetvā pariyādiyitvā phalasamāpattivasena appaṇihitenapi. Lokiyenapīti lokiyena paṭhamadutiyatatiyacatutthena.

“初禅によっても瞑想する(静慮する)者”とは、尋・伺・喜・楽・心一境性が相応した五支(五要素)を具える初禅によって瞑想するので、“瞑想する者”と言う。“第二(禅)によって”とは、喜・楽・心一境性が相応したものによって。“第三(禅)によって”とは、楽・心一境性が相応したものによって。“第四(禅)によって”とは、捨・心一境性が相応したものによって。“有尋有伺の禅によっても瞑想する者”とは、四種法や五種法における、有尋有伺の初禅によっても瞑想するので、“瞑想する者”と言う。“無尋唯伺によって”とは、五種法における第二禅によって。“無尋無伺によって”とは、第二・第三などの残りの禅によって。“有喜によって”とは、喜が相応した(二種、三種の)禅によって。“無喜によって”とは、喜を離れたそれ以外の禅によって。“楽倶によって”とは、楽を伴う(三種、四種の)禅によって。“捨倶によって”とは、(四種、五種の)禅によって。“空(の禅)によっても”とは、空解脱が相応したものによって。“無相(の禅)によっても”とは、無常の相、恒常の相を、無相として取り除いて得られた無相の禅によっても瞑想するので、“瞑想する者”と言う。“無願(の禅)によっても”とは、道(聖道)の到来によって願望(希求)を浄化し、使い果たし、果等至(果定)の力によって無願(の禅)によっても。“世俗的(な禅)によっても”とは、世俗的な初禅・第二・第三・第四(禅)によって、ということである。

Lokuttarenapīti teneva lokuttarasampayuttena. Jhānaratoti jhānesu abhirato. Ekattamanuyuttoti ekattaṃ ekībhāvaṃ anuyutto payutto. Sadatthagarukoti sakatthagaruko, ka-kārassāyaṃ da-kāro kato. Sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attūpanibaddhaṭṭhena attānaṃ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā sakatthoti vuccati. Phalasamāpattisamāpajjanavasena sakatthagaruko, ‘‘nibbānagaruko’’ti eke. Arajoti nikkileso. Virajoti vigatakileso. Nirajoti apanītakileso, ‘‘vitarajo’’tipi pāṭho, soyevattho. Rajāpagatoti kilesehi dūrībhūto. Rajavippahīnoti kilesappahīno. Rajavippayuttoti kilesehi mutto.

“出世間的(な禅)によっても”とは、まさにその出世間に相応したものによって。“禅を喜ぶ者”とは、諸々の禅をこよなく喜ぶ者のことである。“独居に専念する者”とは、独居、すなわち単独の状態に専念し従事する者のことである。“自らの目的を重んじる者(sadatthagaruko)”とは、己の目的を重んじる者(sakatthagaruko)のことであり、k音がd音に変化したものである。“自らの目的(sadattha)”とは、阿羅漢果であると知るべきである。なぜなら、それは己に結びついているという意味で、己を捨てないという意味で、己の至高の目的であるという意味で、己の目的であるから“自らの目的(sakattha)”と呼ばれるのである。果等至(果定)に等至することによって、自らの目的を重んじる者、あるいは“涅槃を重んじる者”と言う者もいる。“塵なき者(Arajo)”とは、煩悩なき者のことである。“離塵の者(Virajo)”とは、煩悩が去った者のことである。“無塵の者(Nirajo)”とは、煩悩が取り除かれた者のことであり、“離塵(vitarajo)”という読みもあり、意味は同じである。“塵が離れた者”とは、煩悩から遠ざかった者のことである。“塵を捨て去った者”とは、煩悩を捨てた者のことである。“塵から解き放たれた者”とは、煩悩から自由になった者のことである。

Pāsāṇake cetiyeti pāsāṇapiṭṭhe pārāyanasuttantadesitaṭṭhāne. Sabbossukkapaṭippassaddhattāti sabbesaṃ kilesaussukkānaṃ paṭippassaddhattā, nāsitattā āsīno.

“パーサーナカ霊跡(パサーナカ・チェーティヤ)において”とは、波羅延(パーラーヤナ)経が説かれた場所である岩山の上において。“あらゆる執着(熱狂)が静まったがゆえに”とは、あらゆる煩悩の執着が静まり、滅ぼされたがゆえに(そこに)座っている、ということである。

Kiccākiccanti ‘‘idaṃ kattabbaṃ, idaṃ na kattabba’’nti evaṃ manasā cintetabbaṃ. Karaṇīyākaraṇīyanti kāyadvārena avassaṃ idaṃ karaṇīyaṃ, idaṃ na karaṇīyanti evaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ. Pahīnanti vissaṭṭhaṃ. Vasippattoti paguṇabhāvappatto.

“なすべきこととなすべきでないこと(kiccākicca)”とは、“これはなすべきである、これはなすべきでない”と、このように意(心)によって考えられるべきことである。“なされるべきこととなされるべきでないこと(karaṇīyākaraṇīya)”とは、身門(身体)によって必ずこれはなされるべきである、これはなされるべきでないという、このように“なされるべきこととなされるべきでないこと”を指す。“捨てられた(pahīna)”とは、放擲されたことである。“自在に達した(vasippatta)”とは、熟達した状態に達したことである。

75. Atha bhagavā yasmā udayo catutthajjhānalābhī, tasmāssa paṭiladdhajhānavasena nānappakārato aññāvimokkhaṃ dassento uparūparigāthamāha. Tattha pahānaṃ kāmacchandānanti yadidaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattentassa kāmacchandapahānaṃ, tampi aññāvimokkhanti pabrūmi. Evaṃ sabbapadāni yojetabbāni.

75. さて、世尊は、ウダヤが第四禅の獲得者であったため、彼が得た禅に基づいて、種々の方法で阿羅漢果の解脱(aññāvimokkha)を示すために、それ以上の偈(上の偈)を説かれた。その中で、“欲貪の放棄(pahānaṃ kāmacchandānaṃ)”とは、初禅を成就する者の欲貪の放棄、それもまた“阿羅漢果の解脱”であると説く。このようにすべての句を適用して解釈すべきである。

Yā cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti (pārā. 151). Akammaññatāti [Pg.45] cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathikacittañhi iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ rukkhe vagguli viya khīle laggitaphāṇitavārako viya ca olīyati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya ‘‘olīyanā’’ti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnāti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitabhāvo thiyitattaṃ, avipphāravaseneva thaddhatāti attho (dha. sa. aṭṭha. 1162).

“心の不健全さ(akalyatā)”とは、心の病的な状態のことである。病人(gilāna)は不健康(akallaka)と言われるからである。律蔵にも“大徳よ、私は不健康ではありません”と言われている。“不適格性(akammaññatā)”とは、心の病と称される不適格な有様のことである。“沈滞(olīyanā)”とは、沈滞した有様のことである。威儀の心(iriyāpathikacitta)が威儀を保持することができず、木に吊るされた蝙蝠や、杭に掛けられた糖蜜の袋のように沈滞するが、その有様を指して“沈滞”と言う。二番目の語は接頭辞によって意味を強めたものである。“沈み込み(līna)”とは、活発さがないために退縮したことである。残りの二つは、状態と有様の解説である。“惛沈(thina)”とは、バターの塊のように、活発さがないために凝固した状態で留まっていることである。“惛沈すること(thiyanā)”とは有様の解説である。凝固した状態、凝固していること、すなわち活発さがないことによる硬直という意味である。

76. Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthajjhānaupekkhāsatīhi saṃsuddhaṃ. Dhammatakkapurejavanti iminā tasmiṃ catutthajjhānavimokkhe ṭhatvā jhānaṅgāni vipassitvā adhigataṃ arahattavimokkhaṃ vadati. Arahattavimokkhassa hi maggasampayuttasammāsaṅkappādibhedo dhammatakko purejavo hoti. Tenāha ‘‘dhammatakkapurejava’’nti. Avijjāya pabhedananti etameva ca aññāvimokkhaṃ avijjāpabhedanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nissāya jātattā kāraṇopacārena ‘‘avijjāya pabhedana’’nti brūmīti.

76. “捨と念によって清められた(upekkhāsatisaṃsuddha)”とは、第四禅の捨と念によって清められたということである。“法への思惟を先駆けとする(dhammatakkapurejava)”とは、これにより、その第四禅の解脱に留まって、禅支を観察して得られた阿羅漢果の解脱を述べている。阿羅漢果の解脱には、道に相応した正思惟などの区別としての“法の思惟”が先駆けとなるからである。それゆえ“法への思惟を先駆けとする”と言う。“無明の打破(avijjāya pabhedana)”とは、この阿羅漢果の解脱そのものを、無明の打破と称される涅槃に依拠して生じたものであるため、原因の名称を結果に転用する方法(kāraṇopacāra)によって“無明の打破”と言うのである。

Yā catutthe jhāne upekkhāti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Upekkhanāti ākāraniddeso. Ajjhupekkhanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cittasamatāti cittassekaggabhāvo. Cittappassaddhatāti cittassa ūnātirittavajjitabhāvo. Majjhattatāti cittassa majjhe ṭhitabhāvo.

“第四禅における捨(upekkhā)”について、ここでは、正しく(upa-)見守る(ikkhati)から“捨(upekkhā)”という。平等に見る、偏ることなく見るという意味である。“捨(upekkhanā)”とは有様の解説である。“等捨(ajjhupekkhanā)”とは接頭辞によって語を拡張したものである。“心の平等性(cittasamatā)”とは、心の専一な状態のことである。“心の軽安(cittappassaddhatā)”とは、心の過不足が除かれた状態のことである。“中立性(majjhattatā)”とは、心が中間に留まっている状態のことである。

77. Evaṃ avijjāpabhedavacanena vuttaṃ nibbānaṃ sutvā ‘‘taṃ kissa vippahānena vuccatī’’ti pucchanto ‘‘kiṃsu saṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha kiṃsu saṃyojanoti kiṃsaṃyojano. Vicāraṇanti vicāraṇakāraṇaṃ. Kissassa vippahānenāti kiṃnāmakassa assa dhammassa vippahānena.

77. このように“無明の打破”という言葉で説かれた涅槃を聞いて、“それは何を捨てることによって説かれるのか”と問いながら、“何が束縛(結)なのか”という偈を説いた。その中で、“何が束縛なのか(kiṃsu saṃyojano)”とは、どのような束縛があるのかということである。“探究(vicāraṇa)”とは、探究する原因のことである。“何を捨てることによって(kissassa vippahānena)”とは、いかなる名の法の放棄によって、ということである。

78. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘nandisaṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha vitakkassāti kāmavitakkādiko vitakko assa.

78. そこで世尊は、その意味を解説して“歓喜が束縛(結)である”という偈を説かれた。その中で“尋(vitakka)の”とは、欲尋などの尋があることである。

79. Idāni [Pg.46] tassa nibbānassa maggaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ satassā’’ti gāthamāha. Tattha viññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ.

79. 今、その涅槃への道を問いながら“どのように念(おも)う者に”という偈を説いた。その中で“識(viññāṇa)”とは、業の形成による識(行識)のことである。

80.

80.

Athassa maggaṃ kathento bhagavā ‘‘ajjhattañcā’’ti gāthamāha. Tattha evaṃ satassāti evaṃ satassa sampajānassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

そこで、その道を説きながら世尊は“内側を……”という偈を説かれた。その中で“このように念(おも)う者に”とは、このように念(サティ)があり正知(サンパジャーナ)がある者のことである。残りの部分は、すべてにおいて明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadisova dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊はこの経をも阿羅漢果を頂点として説かれ、説法の終わりには、以前と同様の法の悟り(現観)があった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法明顕(サッダンマッパッジョーティカー)、小義釈(チューラニッデーサ)の注釈。

Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ウダヤ学童経釈の解説、終わる。

14. Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

14. ポーサーラ学童経釈の解説。

81. Cuddasame posālasutte – yo atītaṃ ādisatīti yo bhagavā attano ca paresañca ‘‘ekampi jāti’’ntiādibhedaṃ atītaṃ ādisati.

81. 第十四のポーサーラ経において、“過去を指し示す者(yo atītaṃ ādisati)”とは、世尊が自分自身と他人の“一つの出生をも”などの区別を伴う過去を指し示すことをいう。

Ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlakaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo, tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti vuttāni (a. ni. 4.156), tāni pariggahitāni honti. Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa addhaṃ gahetvā vuttaṃ. Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalaṃ kappaṃ gahetvā vuttaṃ. Kathaṃ anussaratīti ce? Amutrāsintiādinā nayena. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā[Pg.47]. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvitabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo, tampi anussaratiyeva. Tenāha – ‘‘evaṃvaṇṇo evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsīti kappasahassaparamāyupariyanto vā.

“一つの出生(ekā jāti)”とは、結生を根本とし、死を終焉とする、一つの生存に含まれる五蘊の相続のことである。この理趣は“二つの出生”などの場合も同様である。しかし“多くの壊劫(anekepi saṃvaṭṭakappa)”などにおいて、“壊劫(saṃvaṭṭakappa)”とは減滅していく劫のことであり、その時、すべての者が梵天界に集まるからである。“成劫(vivaṭṭakappa)”とは増大していく劫のことであり、その時、梵天界から衆生が転生するからである。そこでは、“壊劫”によって壊住劫が含まれる。それが壊劫を根本とするからである。また“成劫”によって成住劫が含まれる。このようにすれば、“比丘たちよ、劫には四つの不可説がある。いかなる四つか。壊劫、壊住劫、成劫、成住劫である”と言われた(増支部4.156)それらが把握されたことになる。“壊劫において、成劫において”とは劫の期間を半分ずつ取って言われたものである。“壊成劫において”とは、劫の全期間を指して言われたものである。“どのように想起するのか”と言えば、“あそこに私はいた”という方法による。その中で、“あそこに私はいた”とは、かの壊劫において、私はかの生存、あるいは胎生、あるいは趣、あるいは識住、あるいは衆生居、あるいは衆生群にいた、ということである。“このような名であった”とは、ティッサやプッサなどである。“このような姓であった”とは、カッチャーナやカッサパなどである。これは、過去生における自分の名前と姓を想起することに基づき言われた。しかし、もしその時の自分の容色の美しさ、あるいは粗末か上等かの生活状態、あるいは苦楽の多さ、あるいは短命か長命の状態を想起したいと望むなら、それもまた想起するのである。それゆえ“このような容色であり、このような寿命の限りであった”と言われた。その中で、“このような容色”とは、白いか黒いかである。“このような食物”とは、上等な米の肉飯か、あるいは自生の果物の食事かである。“このように苦楽を経験した”とは、身体的・精神的な、あるいは世俗的・非世俗的などの区別による多種多様な苦楽を経験したことである。“このような寿命の限りであった”とは、このように百歳の最高寿命であったか、あるいは八万四千劫の最高寿命であったかということである。

So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādivuttanayameva.

“彼はそこから没して、あそこに生まれた”とは、私はその存在(有)、生処(趣)、識住、衆生居、あるいは衆生類から没して、再び、しかじかの名前の存在、生処、趣、識住、衆生居、あるいは衆生類において生まれた、ということである。“そこに私はいた”とは、さらにそこでも、存在、生処、趣、識住、衆生居、あるいは衆生類において再び(存在して)いた、ということである。“そのような名前であった”などは、(既に)説かれた方法と同じである。

Api ca – yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādinti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrā imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbatto.

さらにまた、――“あそこに私はいた”というのは、順次に(過去へと)遡っていく者にとっての、意のままの随念である。“彼はそこから没して”というのは、逆転して(現在へと)観察する者の省察である。それゆえ、“それからここに生まれた”というのは、この(現在の)生への誕生の直前の、彼の(前世の)誕生の場所を指して、“あそこに生まれた”と説かれていると知るべきである。“そこに私はいた”などは、一方、彼のこの誕生の間の誕生の場所における名前や氏族などを随念することを示すために説かれた。“彼はそこから没して、ここに生まれた”とは、私はその直前の誕生の場所から没して、ここで、しかじかの名前の王族の家、あるいはバラモンの家に生まれた、ということである。

Ititi evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisiyati, vaṇṇādīhi ‘‘odāto sāmo’’ti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārāti. Pubbenivāsanti [Pg.48] pubbe atītajātīsu nivuṭṭhakkhandhā pubbenivāso. Nivuṭṭhāti ajjhāvuṭṭhā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā, nivuṭṭhadhammā vā. Nivuṭṭhāti gocaranivāsena nivuṭṭhā, attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇena viññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu. Te buddhānaṃyeva labbhanti. Taṃ pubbenivāsaṃ ādisati katheti. Paresaṃ atītanti aññesaṃ parapuggalānaṃ pubbenivāsaṃ ekampi jātintiādinā nayena ādisati.

“このように”とは、そのように。“相(様態)とともに、詳細とともに(sākāraṃ sauddesaṃ)”とは、名前と氏族(姓)によるものが詳細(sauddesa)であり、容姿などによるものが相(sākāra)である。けだし、衆生は名前と氏族によって“ティッサ・カッサパ”というように示され、容姿などによって“白い、褐色である”というように異なりが知られるからである。それゆえ、名前と氏族が詳細(uddesa)であり、それ以外が相(ākāra)である。“過去の住まい(前世)”とは、以前の過去の生涯において住した(経てきた)諸蘊が前世(pubbenivāsa)である。“住した”とは、居住した、経験された、自らの相続(身心)に生じて滅したもの、あるいは住した諸法のことである。“住した”とは、対象としての住処によって住したこと、自らの意識によって知られ、区別されたこと、あるいは他者の意識によって知られたものであっても、路(わだち)を断たれた者の随念などにおいて(知られるもの)である。それらは仏陀たちにのみ得られるものである。その前世を“示し、語る”。“他者の過去”とは、他の異生(他者)の前世を、“一つの出生(生涯)をも”などの方法によって示すことである。

Mahāpadāniyasuttantanti mahāpurisānaṃ apadānaniyuttaṃ mahāpadānasuttaṃ (dī. ni. 2.1 ādayo). Mahāsudassaniyasuttantanti mahāsudassanassa sampattiyuttaṃ mahāsudassanasuttaṃ (dī. ni. 2.241 ādayo). Mahāgovindiyasuttantanti mahāgovindabrāhmaṇassa apadānaniyuttaṃ mahāgovindasuttaṃ (dī. ni. 2.293 ādayo). Māghadeviyasuttantanti maghadevarañño apadānaniyuttaṃ maghadevasuttaṃ (ma. ni. 2.308 ādayo). Satānusāriññāṇaṃ hotīti pubbenivāsānussatisampayuttañāṇaṃ hoti.

“大本経(マハーパーダーニヤ・スッタンタ)”とは、大いなる人々の事績(阿波陀那)に結びついた‘大本経’(長部2.1など)。“大善見経(マハースダッサニヤ・スッタンタ)”とは、マハースダッサナ(大善見王)の福徳に結びついた‘大善見経’(長部2.241など)。“大典尊経(マハーゴーヴィンディヤ・スッタンタ)”とは、マハーゴーヴィンダ(大典尊)バラモンの事績に結びついた‘大典尊経’(長部2.293など)。“マカデーヴァ経(マーガデーヴィヤ・スッタンタ)”とは、マカデーヴァ王の事績に結びついた‘マカデーヴァ経’(中部2.308など)。“随念に従う知恵が生じる”とは、前世随念随伴の知恵が生じるということである。

Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ peseti. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārādho viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati. Tena yāvatakaṃ ākaṅkhati, tāvatakaṃ anussarati. Bodhijanti bodhiyā mūle jātaṃ. Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati. Ayamantimā jātīti tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ‘‘ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’’ti (dī. ni. 2.31) aparampi ñāṇaṃ uppajjati. Indriyaparopariyattañāṇanti ettha upari ‘‘sattāna’’nti padaṃ idheva āharitvā sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇanti yojetabbaṃ. Parāni ca aparāni ca ‘‘parāparānī’’ti vattabbe sandhivasena ro-kāraṃ katvā ‘‘paroparānī’’ti vuccati. Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ, paropariyameva paropariyattaṃ, veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ, indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ, indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho. ‘‘Indriyavarovariyattañāṇa’’ntipi pāṭho, varāni ca avarāni ca varovariyāni, varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ. Avariyānīti ca uttamānīti attho. Atha vā – parāni ca oparāni [Pg.49] ca paroparāni, tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ. Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti, lāmakānīti attho ‘‘paroparāyassa samecca dhammā’’tiādīsu (a. ni. 4.5; su. ni. 479) viya. ‘‘Indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti bhummavacanenapi pāṭho (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68).

“望むだけ”とは、知りたいと望むだけの(範囲の)ことである。“それだけを知ろう”と知恵を向ける。すると、彼の(知恵は)、弱い(薄い)葉の袋に(水が)注ぎ込まれるように、妨げられず、遮られることなく進む。それによって、望むだけの範囲を随念するのである。“菩提において生じた”とは、菩提樹の根元で生じたということである。“知恵が生じる”とは、四道の知(四聖諦の道智)が生じることである。“これが最後の生である”とは、その知恵によって生の根本(原因)が棄てられたために、再び“これが最後の生である。今や再誕はない”という、さらなる別の知恵が生じることである。“根上下知(根の利鈍を知る知恵)”については、ここで“衆生の”という語を後に続く箇所からここに持ってきて、“衆生の根上下知”と結びつけるべきである。“他なる(parāni)ものと、それ以下の(aparāni)もの”を“他下(parāparāni)”と言うべきところを、接続(連声)によって“ro”の音を置いて“上下(paroparāni)”と言われる。上下の状態が上下性(paropariya)であり、上下性そのものが“上下性(paropariyatta)”である。教化されるべき衆生の信などの五根の上下性が“根上下(indriyaparopariya)”であり、根上下についての知恵が“根上下知(indriyaparopariyatta-ñāṇa)”である。すなわち、諸根の勝劣の状態についての知恵という意味である。“根勝劣知(indriyavarovariyatta-ñāṇa)”という読みもあり、勝れたもの(varāni)と劣ったもの(avarāni)が勝劣(varovariyāni)であり、勝劣の状態が“勝劣性(varovariyatta)”であると結びつけるべきである。“avariyāni”とは、優れたものという意味である。あるいは、“他なるもの(parāni)と、より低いもの(oparāni)”が“上下(paroparāni)”であり、それらの状態が“上下性(paropariyatta)”であると結びつけるべきである。“oparāni”とは“ora(低い)”と言われているのであり、“下劣な”という意味である。“上下(の法)を等しく知った者には”などの箇所(増支部4.5、スッタニパータ479など)におけるのと同様である。“根上下における知(indriyaparopariyatte ñāṇa)”と、於格(地格)での読みもある。

Tathāgatassāti yathā vipassiādayo pubbakā isayo āgatā, tathā āgatassa. Yathā ca te gatā, tathā gatassa. Tathāgatabalanti aññehi asādhāraṇaṃ tathāgatasseva balaṃ. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balaṃ puññussayasampattiyā āgataṃ, tathā āgatabalantipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

“如来の”とは、ヴィパッシン(毘婆尸)などの過去の仙人(聖者)たちが来られた(āgata)ように、そのように(tathā)来られた(āgata)者の(ことである)。また、彼らが去られた(gata)ように、そのように(tathā)去られた(gata)者の(ことである)。“如来の力”とは、他者とは共通しない、如来のみが持つ力である。あるいは、過去の諸仏の力が功徳の集積の成就によってもたらされた(āgata)ように、そのように(tathā)もたらされた力(āgata-bala)、という意味でもある。そこにおいて、如来の力には、身体の力と知恵の力の二種類がある。それらのうち、身体の力は象の系統(種類)に従って知られるべきである。これについて、古徳(古の註釈家)たちはこう説いた。

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22;

a. ni. aṭṭha. 3.10.21;

vibha. aṭṭha. 760;

udā. aṭṭha. 75;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44);

“カーラーヴァカ種、ガンゲッヤ種、パンダラ種、タンバピンガラ種、ガンダ種、マンガラ種、ヘーマ種、ウポーサタ種、チャッダンタ種。これら十種である”。

Yadetaṃ pakatihatthiggaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti, idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. Ñāṇabalaṃ pana mahāsīhanāde (ma. ni. 1.146 ādayo) āgataṃ dasabalañāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni, etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ, ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upathambhakaṭṭhena ca balanti (paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) vuttaṃ.

通常の象の数え方でいえば一兆頭の象、人間の数え方でいえば百億人の人間の力、これがまず如来の身体の力である。一方、知恵の力とは、‘大師子吼経’などに伝わる十力智、四無所畏智、八部衆(八会)における不動智、四生分別智、五趣分別智、‘相応部’に伝わる七十三智、七十七智、このように他の多くの数千の知恵、これが知恵の力と呼ばれるものである。ここでも、知恵の力こそが意図されている。けだし、知恵は不動であるという意味において、また支えとなるという意味において、“力”であると説かれているからである。

Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇanti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

“衆生の意欲と随眠に関する知”において、色などの蘊(五蘊)において欲貪によって執着し、密着しているから“衆生(有情)”という。世尊は次のように仰った。

‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccati[Pg.50]. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161; mahāni. 7).

“ラーダよ、色(しき)において、欲があり、貪があり、喜があり、渇愛があるならば、そこに執着し、そこに密着している。ゆえに‘衆生’と呼ばれる。受において…想において…行において…識において、欲があり、貪があり、喜があり、渇愛があるならば、そこに執着し、そこに密着している。ゆえに‘衆生’と呼ばれるのである”。

Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘nāmamattameta’’nti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti. Tesaṃ sattānaṃ āsayanti nissayanti etthāti āsayo, micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi nekkhammādīhi vā paribhāvitassa cittasantānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āsayo ca anusayo ca āsayānusayo. Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ. Yasmā caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā, tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘āsayānusaye ñāṇa’’nti vuttaṃ.

しかし、文字(文法)を考察する者たちは、意味を検討することなく“これは単なる名称にすぎない”と主張する。また、意味を検討する者たちは、“サットヴァ(存在)との結合によってサッタ(衆生)である”と主張する。それら衆生の“アーサヤ(意欲)”とは、そこに依止するからアーサヤという。これは邪見あるいは正見によって、あるいは欲などあるいは出離などによって薫習された心相続の換言である。“アヌサヤ(随眠)”とは、衆生の相続の中に随眠し、随伴して生じるからアヌサヤという。これは、勢力を得た欲貪などの換言である。アーサヤとアヌサヤを合わせて“アーサヤーヌサヤ(意欲と随眠)”という。種類を括ること、および相違釈(ドヴァンダ・サマーサ)であることによって、単数形として理解されるべきである。性格や信解は、意欲と随眠の中に含まれるものであるから、要目において、性格や信解に関する知を“意欲と随眠に関する知”の中に包含して、“意欲と随眠に関する知”と言われたのである。

Yamakapāṭihīre ñāṇanti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ, assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ, yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ.

“双神変に関する知”において、火の塊や水の流れなどが、前後することなく同時に生じるから“双”であり、不信などの対治されるべき法を取り除くから“神変”である。双であり、かつ神変であるから“双神変”という。

Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇanti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā, kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā, kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā, pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā, samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti, mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti, tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ. Taṃ sampayuttaṃ vā ñāṇaṃ.

“大悲等至に関する知”において、他者の苦しみがあるとき、善き人々の心を震わせるから“悲”という。あるいは、他者の苦しみを害し、滅ぼすから悲という。あるいは、苦しんでいる人々に対して、遍満することによって広げられるから悲という。遍満する働きと功徳の大きさによって、偉大なる悲を“大悲”という。大いなる悲しみを持つ者たちがこれに入るから“等至”という。大悲であり、かつ等至であるから“大悲等至”という。その大悲等至における知、あるいはそれと相応する知のことである。

Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū, sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutāñāṇanti vattabbe sabbaññutaññāṇanti vuttaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi tassa āvaraṇanti tadeva anāvaraṇañāṇanti vuccati (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68).

“一切知智と無障碍智”において、五つの知るべき道の分類のすべてを知ったから“一切知者”であり、一切知者である状態が“一切知”である。本来“一切知そのものが智”と言うべきところを“一切知智”と言ったのである。なぜなら、有為・無為などの分類による一切の諸法は、行・変異・相・涅槃・施設という五つの知るべき道となるからである。(智の働きが)作意にのみ依存しているため、その智には障害がない。ゆえに、それ(一切知智)を“無障碍智”と言う。

Sabbattha [Pg.51] asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇanti ettha atītānāgatapaccuppannesu asaṅgaṃ saṅgavirahitaṃ appaṭihataṃ paṭipakkhavirahitaṃ hutvā pavattaṃ āvaraṇavirahitaṃ ñāṇaṃ.

“あらゆる場所において、執着なく、妨げられず、障害のない知”において、過去・未来・現在において、執着がなく、妨げられず、障害のない状態で生じた知のことである。

Anāgatampi ādisatīti –

未来をも示す。すなわち、

‘‘Imasmiṃ bhaddake kappe, tayo āsiṃsu nāyakā;

Ahametarahi sambuddho, metteyyo cāpi hessatī’’ti. ca –

“この賢劫において、三人の導師たちが現れた。今は私が等正覚者であり、またメッテイヤも現れるであろう”と。また、

‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’ti ca (dī. ni. 3.107) –

“比丘たちよ、人間の寿命が八万歳のとき、メッテイヤという名の世尊、応供、等正覚、明行足が世に出現するであろう”と。

‘‘Atha kho, bhikkhave, saṅkho nāma rājā yo so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito, taṃ yūpaṃ ussāpetvā ajjhāvasitvā taṃ datvā vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissatī’’ti ca (dī. ni. 3.108) –

“そして比丘たちよ、サンカという名の王は、かつてマハーパナーダ王によって造られたあの柱を立て直してそこに住み、それを施し、放棄し、沙門・バラモン・貧者・旅人・物乞い・受施者たちに施しを与えた後、メッテイヤ世尊、応供、等正覚者のもとで髪と髭を剃り落とし、黄褐色の衣を纏って、家を離れて非家へと出家するであろう”と。

‘‘Anāgate aṭṭhissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti (mi. pa. 4.1.3) ca, ‘‘sumanissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti ca –

“未来にアッティッサラという名の独覚者が現れるであろう”また“スマニッサラという名の独覚者が現れるであろう”と。

Ādinā nayena devadattādīnaṃ anāgataṃ ācikkhati. Paccuppannampi ādisatīti idaṃ pākaṭameva.

このような方法で、デーヴァダッタらの未来を告げている。“現在をも示す”ということは、これは明白なことである。

82. Vibhūtarūpasaññissāti samatikkantarūpasaññissa. Sabbakāyappahāyinoti tadaṅgavikkhambhanavasena sabbarūpakāyapahāyino, pahīnarūpabhavapaṭisandhikassāti adhippāyo. Natthi kiñcīti passatoti viññāṇābhāvadassanena ‘‘natthi kiñcī’’ti passato, ākiñcaññāyatanalābhinoti vuttaṃ hoti. Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti sakkāti bhagavantaṃ ālapanto āha. Tassa puggalassa ñāṇaṃ pucchāmi, kīdisaṃ icchitabbanti. Kathaṃ neyyāti kathañca so netabbo, kathamassa uttariñāṇaṃ uppādetabbanti.

82. “色の想を離れた者”とは、色の想を超克した者のことである。“一切の身を捨てた者”とは、彼分や鎮伏によって一切の色身を捨て、色界の存在への再結合を捨てた者のことであるという意味である。“‘何も無い’と見ている者”とは、識の不在を見ることによって“何も無い”と見ている者、すなわち無所有処の獲得者のことを言っている。“釈迦よ、私は知を問います”という“釈迦よ”とは、世尊に呼びかけて言った言葉である。“その人の知を問います。どのような知を求めているのか”ということである。“いかに導かれるべきか”とは、いかにして彼を導くべきか、いかにして彼にさらなる上の知を生じさせるべきか、ということである。

Katamā [Pg.52] rūpasaññāti ettha rūpasaññāti saññāsīsena vuttarūpāvacarajhānañceva tadārammaṇañca. Rūpāvacarajhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209). Tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Idha pana kusalavipākakiriyavasena pañcadasajhānasaṅkhātā rūpasaññā eva adhippetā. Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vāti rūpāvacarakusalajjhānasamāpattiṃ samāpannassa. Upapannassa vāti vipākajjhānavasena tasmiṃ bhave upapannassa. Diṭṭhadhammasukhavihārissa vāti imasmiṃyeva attabhāve kiriyājhānaṃ samāpajjitvā sukhaṃ uppādetvā viharantassa. Arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanādīni. Paṭiladdhassāti uppādetvā ṭhitassa. Rūpasaññā vibhūtā hontīti rūpasaññā apagatā honti. Vigatāti vināsitā. ‘‘Abhāvitā’’tipi pāṭho, sundaro.

“何が色想(rūpasaññā)か”において、“色想”とは想(saññā)を首(しゅ)として述べられた色界禅、およびその対象のことである。というのも、色界禅もまた“色ある者が諸々の色を見る”などの箇所(Dhs. 248等)において“色”と言われるからである。また、その対象も“外部の諸々の色、美色・醜色(浄・不浄)のものを見る”などの箇所(Dhs. 223)において[色と言われる]。したがって、ここでは色における想が色想である。このように、想を首として、これは色界禅の名称(同義語)である。“色をその想とするもの”が色想であり、“色がその名称である”と言われていることになる。このように、地遍などの種別とその対象についての名称であると知るべきである。しかし、ここでは善・異熟・唯作の別による十五の禅と数えられる色想そのものが意図されている。“色界の等至に達した者”とは、色界の善禅の等至に達した者のことである。“生じた者”とは、異熟禅によってその有(存続状態)に生じた者のことである。“現法楽住の者”とは、この身(自体)において唯作禅に等至して、楽を生じさせて住む者のことである。“無色等至”とは、空無辺処などのことである。“得た者”とは、生じさせて(成就して)住している者のことである。“色想が明瞭である(vibhūtā)”とは、色想が去ったことである。“過ぎ去った(vigatā)”とは、滅したことである。“修せられず(abhāvitā)”という読みもあり、それは優れている。

Tadaṅgasamatikkamāti tadaṅgappahānavasena atikkamena. Vikkhambhanappahānena pahīnoti arūpajjhānapaṭilābhena vikkhambhanena pahīno. Tassa rūpakāyoti tassa arūpasamāpattipaṭilābhino arūpapuggalassa rūpāvacarakāyo.

“その部分(彼分)の越克(えっこく)によって”とは、彼分捨(かぶんしゃ)による超越のことである。“鎮伏捨(ちんぷくしゃ)によって捨てられた”とは、無色禅の獲得による鎮伏によって捨てられたことである。“彼の色身”とは、その無色等至を獲得した無色の人の、色界における色蘊の集まり(色界身)のことである。

Ākiñcaññāyatananti ettha nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso saṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ, ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvāti taṃ viññāṇañcāyatanaṃ satokārī hutvā samāpajjitvā. Tato vuṭṭhahitvāti satokārī hutvā tāya samāpattiyā vuṭṭhāya. Taññeva viññāṇanti taṃ ākāse pavattitaṃ mahaggataviññāṇaṃ. Abhāvetīti vināseti. Vibhāvetīti vividhā nāseti. Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti.

“無所有処”において、そこに“何もの(kiñcana)もない”から“無所有(akiñcana)”である。極めて僅かな執着(繋縛)さえも残っていないという意味である。無所有の状態が無所有処であり、これは空無辺処の意識が去ること(消失)の名称(同義語)である。その無所有が、依処(拠り所)という意味でこの想の処(あやたな)であるから、無所有処である。これは、虚空に転じた意識の消失を対象とする禅の名称である。“識無辺処の等至を正念をもって達成し”とは、その識無辺処を念(サティ)をなす者となって等至することである。“そこから出座して”とは、念をなす者となって、その等至から出ることである。“その意識を”とは、虚空において転じた大上(だいじょう)の意識のことである。“存在させない(abhāveti)”とは、滅させることである。“消滅させる(vibhāveti)”とは、種々に滅させることである。“隠没させる(antaradhāpeti)”とは、見えない状態にすることである。

Kathaṃ [Pg.53] so netabboti so puggalo kenappakārena jānitabbo. Vinetabboti nānāvidhena jānitabbo. Anunetabboti punappunaṃ cittena kathaṃ gamayitabbo.

“どのように彼は導かれるべきか(netabbo)”とは、その人はどのような方法で知られるべきかということである。“導き出されるべき(vinetabbo)”とは、様々な方法で知られるべきということである。“繰り返し導かれるべき(anunetabbo)”とは、繰り返し心によってどのように導き(進め)得られるべきかということである。

83.

83.

Athassa bhagavā tādise puggale attano appaṭihatañāṇataṃ pakāsetvā taṃ ñāṇaṃ byākātuṃ gāthamāha. Tattha viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, abhijānaṃ tathāgatoti abhisaṅkhāravasena catasso paṭisandhivasena sattāti evaṃ sabbā viññāṇaṭṭhitiyo abhijānanto tathāgato. Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti kammābhisaṅkhāravasena tiṭṭhametaṃ puggalaṃ jānāti – ‘‘āyatiṃ ayaṃ evaṃgatiko bhavissatī’’ti. Dhimuttanti ākiñcaññāyatanādīsu adhimuttaṃ. Tapparāyaṇanti tammayaṃ.

そこで世尊は、そのような人に対して、自身の妨げのない智(無碍智)を明らかにし、その智を説き明かすために偈を唱えられた。その中で“一切の識住(viññāṇaṭṭhiti)を、如来は証知し”とは、行(ぎょう、abhisaṅkhāra)の力によって四つ、結生(けっしょう、paṭisandhi)の力によって七つという、このように一切の識住を証知している如来のことである。“留まっている彼を知る”とは、業の行(ぎょう)によって留まっているこの人を、“将来、この者はこのような境遇になるであろう”と知ることである。“信解(しんげ)せる”とは、無所有処などに解入(げにゅう)していることである。“それへ趣く(tapparāyaṇa)”とは、それ(無所有処など)に専念している(それのみとなっている)ことである。

Viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto yathā manussāti attho. Aparimāṇesupi hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti. Tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti. Tasmā ‘‘nānattakāyā’’ti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā ‘‘nānattasaññino’’ti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti, ahetukā na hoti. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī piyaṅkaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā. Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya tihetukaduhetukāhetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.

“識住”とは、結生識の場所であり、意識を伴う諸蘊そのものである。その中で“例えば(seyyathāpi)”は、例証の意味の接続詞であり、“人間のように”という意味である。実際、無数の世界(輪廻の範囲)においても、無数の人間の、色彩や形状などにおいて、二人が全く同じであることはない。たとえ、どこかに色彩や形状において似ている双子の兄弟がいたとしても、それらもまた、見ることや眺めること(視線や動作)などにおいて、やはり異なっている。それゆえに“種々の身体(nānattakāyā)”と言われる。しかし、彼らの結生(再誕)の想は、三因(さんいん)であったり、二因であったり、無因であったりする。それゆえに“種々の想(nānattasaññino)”と言われる。“一部の神々”とは、六欲天の神々のことである。彼らの中には、ある者の体は青く、ある者の体は黄色などの色である。しかし、彼らの想は三因または二因であり、無因ではない。“一部の堕した者(vinipātikā)”とは、四悪道を免れた、プンナバスマータ夜叉女、ピヤンカラマータ、プッサミッタ、ダンマグッタなどの者たち、およびその他の福徳ある(宮殿に住む)餓鬼(vemānikā petā)のことである。彼らの体は、白、黒、褐色、浅黒などの皮膚の色によって、また、痩身、肥満、低長、高長によって種々であり、人間のように三因・二因・無因の別によって想もまた種々である。しかし、彼らは神々のように大きな威徳(影響力)はなく、貧しい人間のように威徳が小さく、食糧や衣服を得がたく、苦しみに悩まされて暮らしている。ある者は、黒分(こくぶん、下弦の月)には苦しみ、白分(びゃくぶん、上弦の月)には楽しむ。それゆえ、楽の集積から堕しているため“堕した者(vinipātikā)”と言われる。しかし、その中の三因の者たち、ピヤンカラマータたちなどは、法の現観(dhammābhisamaya、悟り)を得ることもある。

Brahmakāyikāti [Pg.54] brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena, brahmapurohitā majjhimena, kāyova nesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti vuttā. Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā honti, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinoti saṅkhaṃ gacchanti.

“梵身天”とは、梵衆天、梵輔天、大梵天のことである。“最初に生じた者たち”とは、彼ら全員が初禅によって生じたことを指す。梵衆天は劣った(初禅)によって生じ、梵輔天は中程度の(初禅)によって生じるが、その身体は彼ら(梵衆天)よりもさらに広大である。大梵天は勝れた(初禅)によって生じ、その身体は彼ら(梵輔天)よりもさらに極めて広大である。このように、身体の多様性(身異)と、初禅による認識の単一性(思一)のゆえに、“身異思一”と言われる。彼らがそうであるように、四つの悪道(四悪趣)の生き物たちも同様である。地獄においては、ある者の個体は一ガヴータであり、ある者は半ヨージャナ、ある者は三ガヴータであるが、デーヴァダッタの場合は百ヨージャナとして生じた。動物(畜生)においても、あるものは小さく、あるものは大きい。餓鬼の世界においても、ある者は六十ハッタ、ある者は八十ハッタであり、ある者は美色であり、ある者は醜色である。カーラカンチカ・アスラも同様である。また、ここには長背餓鬼と呼ばれる、六十ヨージャナにも及ぶ者たちもいる。しかし、認識(想)については、彼ら全員が不善の異熟・無因である。このように、悪道に住む者たちも“身異思一”と数えられる。

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbe gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā.

“光音天”とは、松明の炎のように、彼らの身体から光が絶えず放たれ、降り注ぐかのように広がり流れるため、光音天(アーバッサラ)と呼ばれる。それらのうち、五法(五段階の禅定)の体系において、第二・第三禅の二つを劣った段階で修習して生まれた者は“少光天”と呼ばれる。中程度の段階で修習して生まれた者は“無量光天”と呼ばれる。勝れた段階で修習して生まれた者は“光音天”と呼ばれる。しかしここでは、最も優れた区分(光音天)の名をもって、これらすべてが含まれている。彼らすべての身体は一様の広がり(一身)であるが、認識(想)については、尋・伺を伴うもの、尋はなく伺のみあるものといった違いがある。

Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti. Catukkanaye tatiyassa pañcakanaye catukkassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassa vasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

“遍浄天”とは、浄(美しさ)が散りばめられた、あるいは身体の光の色の美しさによって一塊となっているという意味である。彼らの光は、光音天のように途切れて放たれることはない。四法(四段階)の体系における第三禅、あるいは五法(五段階)における第四禅を、劣・中・勝の段階で修習したことに応じて、少浄天、無量浄天、遍浄天として生まれ変わる。このように、彼ら全員が“身一(同一の身体)”であり、かつ第四禅の認識(想)によって“思一(同一の認識)”であると知るべきである。広果天もまた、第四の識住に属する。無想有情は、意識(識)がないため、ここ(識住)には含まれないが、有情居には含まれる。

Suddhāvāsā [Pg.55] vivaṭṭapakkhe ṭhitā, na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkapavattissa (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) bhagavato khandhāvārasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ, na ca sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehīti iminā suttena (ma. ni. 1.160) suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantī’’ti vadati, taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ (a. ni. aṭṭha. 3.7.44-45; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.21).

浄居天は、還滅の側(涅槃に向かう側)に位置しており、常時存在するわけではない。十万劫や無数劫に及ぶ仏のいない世界(仏空劫)には出現しない。十六万劫の間に、諸仏が出現するときにのみ出現する。それらは、転法輪をなされる世尊の軍営のようなものである。それゆえ、彼らは識住にも有情居にも数えられない。しかし、マハーシーヴァ長老は、“舎利弗よ、私がかつてこの長い期間において、浄居天を除いて、他に行かなかった場所はない”というこの経典に基づき、“浄居天もまた第四の識住および第四の有情居に属する”と述べている。この説は、経典と矛盾しないため、許容されている。

Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamāti ettha sabbasoti sabbākārena, sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha ‘‘rūpe saññā rūpasaññā’’ti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.

“あらゆる点における色想の超越”において、ここで“あらゆる点において”とは、すべての様態において、あるいは残さずすべて、という意味である。“色想”とは、想として示された色界の禅定、およびその対象(所縁)のことである。色界の禅定もまた、“色ある者が色を見る”などの表現において“色”と呼ばれ、その対象も“外部の、美色や醜色の色を見る”などの表現において“色”と呼ばれる。したがって、ここでは“色における想が色想である”というように、想(認識)を中心として語られる色界の禅定の別名である。あるいは、色がその想(の対象)であるから色想であり、色がその名称であると言われる。このように、地遍などの分類によるその対象の別名であると知るべきである。

Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti. Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti, samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti. Tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā –

“超越”とは、離欲と消滅のことである。何が言われているのか。これら善・異熟・唯作の分類による十五の禅定としての色想、および地遍などとしての八つの対象としての色想を、あらゆる様態で、あるいは余さず、離欲し消滅させることによって、つまり離欲と消滅を原因として、空無辺処を達成して住むのである。あらゆる点において色想を越えていない者が、これを達成して住むことはできないからである。そこにおいて、対象(所縁)から離欲していない者には、想の超越は起こらず、想が超越されたときには、対象もまた超越されている。それゆえ、対象の超越については直接言及せずに(次のように述べられる)。

‘‘Tattha katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, [Pg.56] imā vuccanti rūpasaññāyo. Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto, tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti –

“そこで、いかなるものが色想か。色界の等至を達成した者、あるいはそこに生まれた者、あるいは現法楽住にある者の、想、認識、認識している状態、これらが色想と呼ばれる。これらの色想を超え、踏み越え、超越していること、それゆえ‘あらゆる点における色想の超越によって’と言われるのである。”

Evaṃ vibhaṅge (vibha. 602) saññānaṃyeva samatikkamo vutto. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā.

このように、分別論(ヴィバンガ)においては、想の超越のみが語られている。しかし、初禅などのように単一の対象においてではなく、対象の超越によってこそ、これらの(無色界の)等至は得られるものである。したがって、この説明は対象の超越という観点からもなされていると知るべきである。

Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā, appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti.

“有対想の滅”とは、眼などの依処(根)と色などの所縁(対象)との衝突(有対)によって生じた想が有対想であり、これは色想などの別名である。次のように言われている通りである――‘そこで、有対想とは何か。色想、声想、香想、味想、所触想、これらを有対想と言う’(分別論 603)。それら、五つの善果報と五つの不善果報との合計十の有対想の滅、すなわち放棄、非発生、不活動にすることを言う。

Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi, na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati, evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃyeva jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā – kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi, na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti, ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati. Tasmā tā ettha ‘‘pahīnā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā – ‘‘āḷāro ca kālāmo arūpaṃ samāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosī’’ti (dī. ni. 2.192).

確かに、これら(有対想)は初禅等に入っている者にも存在しない。というのも、その時には五門による心は働かないからである。そうではあっても、他の場所で放棄された苦楽が第四禅で説かれるように、あるいは身見(我見)などが第三道(阿那含道)で説かれるように、この禅(空無辺処定)において意欲を生じさせるための、この禅の称賛として、これら(有対想の滅)の言及がある。あるいは、それら(有対想)は色界(禅)に入っている者には存在しないが、放棄されたがゆえに存在しないのではない。色界の修習は色への離欲のために資するものではなく、それら(有対想)の活動は色に依存しているからである。一方、この(無色界の)修習は色への離欲のために資するものである。ゆえに、ここではそれらが“放棄された”と言うのが適切である。ただ言うだけでなく、決定的にそのように保持するのも適切である。というのも、以前(色界)においてそれらが未だ放棄されていないがゆえに、世尊によって“初禅に入っている者にとって、音は刺である”(増支部 10.72)と説かれたのである。そして、ここ(無色定)ではそれらが放棄されているがゆえに、無色定の“不動性”と“寂静な解脱”が説かれたのである――“アーラーラ・カーラーマは無色定に入っていたとき、五百台もの荷車がすぐそばを通り過ぎたにもかかわらず、それを見ず、その音を聞くことさえなかった”(長部 2.192)。

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hi etā –

“種々想の非作意”とは、種々の対象(境)において働く想、あるいは、種々なる(性質の)想のことである。なぜなら、それらは以下の通りだからである。

‘‘Tattha [Pg.57] katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) –

‘そこで、種々想とは何か。等至(定)に入っていない者の、意界を伴う、あるいは意識界を伴う想、想うこと、想の状態、これらを種々想と言う’(分別論 604)。

Evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttāva idha adhippetā asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti. Yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā dvādasa akusalasaññā ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā dve akusalavipākasaññā ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā. Yasmā tā nāvajjati na manasikaroti na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti.

このように分別論において類別して説かれているものが、ここで意図されているものである。等至に入っていない者の意界・意識界に含まれる想は、色や声などの違いによる種々の、また種々の自性を持つ対象において働く。これら、八つの欲界善の想、十二の不善の想、十一の欲界善果報の想、二つの不善果報の想、十一の欲界唯作の想という、これら四十四の想もまた、種々であり、種々の自性を持ち、互いに異なっているため、“種々想”と言われる。それらすべての種々想の“非作意”とは、不念、不関心、不省察のことである。それらを念じず、作意せず、省察しないがゆえに、そのように言われる。

Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ ‘‘samatikkamā atthaṅgamā’’ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā nava kiriyasaññā dasa akusalasaññāti, imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ ‘‘amanasikārā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati, tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.213).

ここで、前述の色想と有対想は、この禅によって生じる生存(界)においてさえ存在しないのであるから、ましてその生存においてこの禅を具足して住している時に存在しないのは言うまでもない。それゆえ、それら(色想と有対想)については“超越”と“滅”という二つの言葉で非存在が説かれた。しかし、種々想のうち、八つの欲界善の想、九つの唯作の想、十の不善の想という、これら二十七の想は、この禅によって生じる生存においても存在しうるため、それらについては“非作意”と言われていると知るべきである。そこにおいても、この禅を具足して住している者は、それらを非作意とすることによって具足して住するのであり、もしそれらを作意するならば等至に入っていない者となる。要約すれば、ここで“色想の超越”によってすべての色界の法の放棄が説かれ、“有対想の滅、種々想の非作意”によってすべての欲界の心・心所の放棄と非作意が説かれていると知るべきである(無碍解道註 2.1.213)。

Iti bhagavā pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenāti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Kiṃ kāraṇāti ce? Sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca. Sace hi keci [Pg.58] apaṇḍitā vadeyyuṃ – ‘‘satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati, ko nu kho etāya nibbattitāya attho, ko ānisaṃso’’ti. ‘‘Te evaṃ vattuṃ mā labhantū’’ti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati – ‘‘evaṃ santā kira ayaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, nibbattessāma na’’nti, athassā nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti.

このように世尊は、十五の色想の超越、十の有対想の滅、四十四の種々想の非作意という三つの句によって、空無辺処定の称賛を語られた。何のためかと言えば、聴衆の意欲を生じさせ、また誘引するためである。もし一部の無知な者たちが“師(仏陀)は空無辺処定を成就せよと言うが、それを成就して一体何の利益があり、何の功徳があるのか”と言ったとしても、彼らがそのように言えなくなるように、これらの形で定の称賛を語られたのである。すなわち、それを聞いた彼らが“これほどまでに寂静で、これほどまでに勝妙な定であるならば、我々はそれを成就しようではないか”と思うようになり、それを成就するために意欲を出すようになるのである。

Palobhanatthañcāpi tesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi visakaṇṭakavāṇijoviya, visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati. So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭena ādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha, visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ, yo naṃ khādati, so marati, kaṇṭakopi vijjhitvā māreti, ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī’’ti ‘‘atimadhuraṃ gaṇhatha, atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā nikkhantā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ.

また、彼らを誘引するために、ヴィサカンタカ(毒棘)売りのようにその称賛を語られた。ヴィサカンタカ売りとは、糖蜜売りのことである。ある糖蜜売りが、黒糖、液状糖、角砂糖などを車に積んで辺境の村へ行き、“ヴィサカンタカを買え、ヴィサカンタカを買え”と叫んだ。それを聞いた村人たちは“毒(ヴィサ)といえば恐ろしいものだ、それを食べる者は死ぬ。棘(カンタカ)もまた刺されば死ぬ。どちらも恐ろしいものだ。そこに何の利益があるのか”と言って、家の門を閉め、子供たちを逃げさせた。それを見た商人は“この村人たちは商売の言葉に詳しくない。よし、計略によって買わせてやろう”と考え、“極めて甘いものを買え、極めて美味しいものを買え。黒糖、液状糖、砂糖が安く手に入るぞ。偽の硬貨でも買えるぞ”と叫んだ。それを聞いた村人たちは歓喜して飛び出し、多くの代価を払って買い求めたのである。

Tattha vāṇijassa ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘‘ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā’’ti vacanaṃ. ‘‘Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘‘bhagavā ‘ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethā’ti āha, ko nu kho ettha ānisaṃso, nāssa guṇaṃ jānāmā’’ti sotūnaṃ cintanaṃ. Athassa vāṇijassa ‘‘atimadhuraṃ gaṇhathā’’tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ. Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā gāmikā viya guḷaṃ ‘‘iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantī’’ti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi.

そこにおいて、商人の“毒の棘(visakaṇṭaka)を買いなさい”という叫び声が、世尊の“空無辺処定を成就しなさい”という言葉のようなものである。“これらは両方とも硬い(不快な)ものだ、ここに何の利益があるのか”という村人たちの考えが、“世尊は‘空無辺処を成就せよ’と言われたが、果たしてここに何の利益があるのか、その徳を知らない”という聞き手たちの考えのようなものである。それから、その商人の“非常に甘いものを買いなさい”等という言葉が、世尊の、色想(物質的想い)を超越すること等という利益の開示のようなものである。というのも、これを聞いて、多くの代価を払って黒砂糖を買う村人のように、“この利益によって心を惹かれた者たちが、多大な努力をしてこの等至(定)を成就するであろう”と、奮起させるため、また誘引するために(世尊は)語られたのである。

Ākāsānañcāyatanūpagāti [Pg.59] ettha nāssa antoti anantaṃ, ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ, ākāsānantaṃ eva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ. Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā paṭisandhivasena ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatā ākāsānañcāyatanūpagā. Ito paresu visesamattameva vaṇṇayissāma (dha. sa. aṭṭha. 265, 1436-7).

“空無辺処に至った者(ākāsānañcāyatanūpagā)”について、ここでは、それに終わりがないので“無辺(ananta)”であり、空が無辺であるから“空無辺(ākāsānanta)”である。“空無辺”そのものが“空無辺(ākāsānañca)”である。その空無辺が、依止(adhiṭṭhāna)という意味で、それに相応する諸法である禅定の処(āyatana)である。それは、諸天にとっての天の住処のようなものであるから“空無辺処”という。これは遍(kasiṇa)を除いた空の別名である。そこで禅定を成就し、結生(再生)によって空無辺処の生存に至った者が“空無辺処に至った者”である。これ以降のものについては、差異のみを解説することにする。

Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

“空無辺処を超越して”について、ここではまず、前に述べた方法によって、空無辺が依止の意味でその処(āyatana)であるから、禅定もまた“空無辺処”であり、述べた方法によって(その)所縁もまた(空無辺処)である。このように、禅定と所縁というその両方を、不発生と不作意によって超越してこそ、この識無辺処を具足して住すべきであるから、その両方を一つにまとめて“空無辺処を超越して”と言われたのであると知るべきである。

Viññāṇañcāyatanūpagāti ettha pana ‘‘ananta’’nti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ, anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘viññāṇānañca’’nti avatvā ‘‘viññāṇañca’’nti vuttaṃ. Ayañhettha ruḷhīsaddo. Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā viññāṇañcāyatanabhavaṃ upagatā viññāṇañcāyatanūpagā.

“識無辺処に至った者”について、ここでは“無辺である”と作意すべきことによって、それに終わりがないから“無辺(ananta)”である。無辺そのものが“無辺(ānañca)”である。識が無辺であることを“識無辺(viññāṇānañca)”と言わずに、“識無辺(viññāṇañca)”と言われている。これはここにおける慣習語(ruḷhīsaddo)である。その識無辺そのものが依止の意味で処であるから“識無辺処”という。そこで禅定を成就し、識無辺処の生存に至った者が“識無辺処に至った者”である。

Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthapi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ca ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

“識無辺処を超越して”についても、前に述べた方法によって、識無辺が依止の意味でその処であるから、禅定もまた“識無辺処”であり、述べた方法によって所縁もまた(識無辺処)である。このように、禅定と所縁というその両方を、不発生と不作意によって超越してこそ、この無所有処を具足して住すべきであるから、その両方を一つにまとめて“識無辺処を超越して”と言われたのであると知るべきである。

Ākiñcaññāyatanūpagāti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā ākiñcaññāyatanabhavaṃ upagatā ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamaviññāṇaṭṭhitīti [Pg.60] imaṃ sattamaṃ paṭisandhiviññāṇassa ṭhānaṃ jānāti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ, tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ.

“無所有処に至った者”について、ここでは、それに“何もの(kiñcana)”もないから“無所有(akiñcana)”である。少なくとも、崩壊の痕跡すら残っていない、という意味である。無所有の状態が無所有処(ākiñcañña)であり、これは空無辺処の識が去ったことの別名である。その無所有が依止の意味で処であるから“無所有処”という。そこで禅定を成就し、無所有処の生存に至った者が“無所有処に至った者”である。“これは第七の識住である”と、この第七の結生識の場所を(聖者は)知る。非想非非想処は、想が(微細である)のと同様に、識もまた微細であるために、識があるわけでもなく、識がないわけでもない。それゆえ、識住の中には説かれなかった。

Abhūtanti abhūtatthaṃ ‘‘rūpaṃ attā’’tiādivacanaṃ. Taṃ vipallāsabhāvato atacchaṃ. Diṭṭhinissayato anatthasañhitaṃ. Atha vā abhūtanti asantaṃ avijjamānaṃ. Acorasseva ‘‘idaṃ te corikāya ābhataṃ, na idaṃ tuyhaṃ ghare dhana’’ntiādivacanaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathā santaṃ. Anatthasañhitanti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitanti rājakathāditiracchānakathaṃ. Bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitanti ariyasaccasannissitaṃ. Tatra kālaññū tathāgato hotīti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassa pañhassa byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti. Mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvā sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva byākarotīti attho.

“事実でない(abhūta)”とは、“色は我なり”等という言葉のように、真実でない意味である。それは顚倒した状態であるから、不実(ataccha)である。邪見に依拠しているから、無益(anatthasañhita)である。あるいは、事実でないとは、存在しない、認められないことである。泥棒ではない者に“これはお前が盗んできたものだ、これはお前の家の財産ではない”等と言う言葉のようなものである。“不実”とは、真実ではないあり方、事実とは異なることである。“無益”とは、今世の利益にも来世の利益にも基づいていないことである。“それを如来は明かさない”とは、如来はそのような(涅槃への)導きにならない話を語られないということである。“事実であり、真実であるが、無益なもの”とは、王に関する話などの畜生論(低俗な話)である。“事実であり、真実であり、有益なもの”とは、四聖諦に基づいたものである。そこにおいて“如来は時を知る者である”とは、その第三の明示において、その質問に答えるために如来は時を知る者であるということである。大衆が受け入れる時、把握する時を知って、根拠と理由を伴わせ、適切でふさわしい時にのみ明かす、という意味である。

Yuttapattakāle vadatīti kālavādī. Bhūtaṃ sabhāvaṃ vadatīti bhūtavādī. Paramatthaṃ nibbānaṃ vadatīti atthavādī. Maggaphaladhammaṃ vadatīti dhammavādī. Saṃvarādivinayaṃ vadatīti vinayavādī. Tattha diṭṭhanti aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāresu āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 617-618) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi. Āpāthamāgacchantesu saddādīsu tesaṃ vividhaṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti āha. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti [Pg.61] pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ.

相応しく適切な時に語るがゆえに時を語る者(kālavādī)であり、真実・自性を語るがゆえに真実を語る者(bhūtavādī)であり、勝義である涅槃を語るがゆえに義を語る者(atthavādī)であり、道・果・法を語るがゆえに法を語る者(dhammavādī)であり、律儀などの律を語るがゆえに律を語る者(vinayavādī)である。そこで‘見られたもの(diṭṭha)’とは、無辺の世界界において無辺の生きとし生けるものの眼門に現れる色境というものがあり、それをあらゆる様相において知り、見る。そのように知り見る者によって、それが好ましい・好ましくないなどの別により、あるいは見られた・聞かれた・覚知された・了知されたものの中で得られる語の別により、‘その色、色処とはいかなるものか? 四大種を縁として生じる、色と輝きがあり、顕示と対礙を伴い、青色、黄色……’などの方法(‘法集論’617-618)により、多くの名称で、十三回、五十二の方法によって分別されるが、まさにその通りであり、偽りではない。この方法は耳門などにおいても同様である。現れる声などにおいて、それらの多様性を示すために‘見られたもの、聞かれたもの’と言った。そこで‘見られたもの’とは色処である。‘聞かれたもの’とは声処である。‘覚知されたもの(muta)’とは、至り届いて把握されることから、香処・味処・触処である。‘了知されたもの(viññāta)’とは、苦楽などの法境である。‘得られたもの(patta)’とは、探し求めて、あるいは探し求めずに得たものである。‘探し求めたもの(pariyesita)’とは、得たもの、あるいは得ていないものを探し求めたものである。‘意で思惟されたもの(anuvicarita manasā)’とは、心によって巡らされたものである。

Tathāgatena abhisambuddhanti iminā etaṃ dasseti – yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.

‘如来によって等正覚された(abhisambuddha)’というこれにより、以下のことを示す。すなわち、無辺の世界界において、神々を含むこの世の、青色や黄色などの色境が眼門に現れ、‘この生きとし生けるものは、この瞬間にこの色境を見て、喜んだり、悲しんだり、あるいは中立であったりした’というそのすべてが、如来によってそのように等正覚されている。同様に、無辺の世界界において、神々を含むこの世の、大太鼓の音や小太鼓の音などの声境が耳門に現れ、根の香や皮の香などの香境が鼻門に現れ、根の味や幹の味などの味境が舌門に現れ、硬さや柔らかさなどの地界・火界・風界の区別による触境が身門に現れ、‘この生きとし生けるものは、この瞬間にこの触境に触れて、喜んだり、悲しんだり、あるいは中立であったりした’というそのすべてが、如来によってそのように等正覚されている。同様に、無辺の世界界において、神々を含むこの世の、苦楽などの区別による法境が意門に現れ、‘この生きとし生けるものは、この瞬間にこの法境を了知して、喜んだり、悲しんだり、あるいは中立であったりした’というそのすべてが、如来によってそのように等正覚されている。

Yañhi, cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ, tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi, imassa pana mahājanassa pariyesitvā apattampi atthi, apariyesitvā apattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi, sabbampi tathāgatassa asampattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ. Tasmā tathāgatoti vuccatīti yaṃ tathā lokena gataṃ, tassa tatheva gatattā tathāgatoti vuccatīti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘abhisambuddha’’nti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu tathāgatoti nigamassa attho veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 3.188; a. ni. aṭṭha. 2.4.23).

チュンダよ、これらの生きとし生けるものによって見られ、聞かれ、覚知され、了知されたものの中で、如来によって見られていないもの、聞かれていないもの、覚知されていないもの、了知されていないものはない。しかし、この多くの人々には、探し求めても得られないものがあり、探し求めずとも得られないものがあり、探し求めて得られるものがあり、探し求めずとも得られるものがあるが、如来にとって知恵によって現証されていないものは一切ない。ゆえに‘如来(Tathāgata)’と呼ばれる。すなわち、世間によってそのように行かれた(gata、知られた)ところのものを、その通りに行き(gata、知る)尽くしたからこそ、‘如来’と呼ばれるのである。しかし、パーリ語の本文で‘等正覚された(abhisambuddha)’と言われたのは、‘gata(行かれた)’という言葉と同じ意味である。この方法によって、すべての箇所における‘如来’という結論の意味を知るべきである。

‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ [Pg.62] etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti –

‘チュンダよ、如来が無上正等覚を現成したその夜から、如来が無余涅槃界へと般涅槃したその夜まで、その中間に語り、述べ、示したこと、そのすべては、まさにその通りであり、異なることはない。ゆえに如来と呼ばれる’と。

Ettha yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe apparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttarasammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ natthi, tattha vāḷaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti vitathaṃ natthi. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato…pe… sabbaṃ taṃ tathameva hoti, no aññathā tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Gadaattho hi ettha gatasaddo.

ここで、世尊が菩提道場の不敗の座に座し、三人の魔の頭を砕いて無上正等覚を現成したその夜から、双樹の間で無余涅槃界へと般涅槃したその夜まで、その中間の四十五年間にわたる期間に、世尊によって語られたスッタ(経)、ゲイヤ(応頌)……乃至……ヴェーダッラ(方広)のすべては、義(意味)においても文(表現)においても非難の余地がなく、欠けることも余ることもなく、あらゆる様態において円満であり、貪欲という酔いを除き、瞋恚・愚痴という酔いを除くものであって、そこには毛髪の先ほどの誤りもない。それらすべては、一つの印章で捺されたかのようであり、一つの秤で量られたかのようであり、一つの天秤で量られたかのようであって、まさにその通りであり、偽りではない。それゆえに‘チュンダよ、如来が……(中略)……そのすべては、まさにその通りであり、異なることはない。ゆえに如来と呼ばれる’と言われたのである。ここでの‘gata’という言葉は、‘gada(語ること)’という意味である。

Api ca – āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā gatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

さらに、アガダナ(āgadana)とはアガダ(āgada)であり、言葉という意味である。真実の(tatha)、反することのないアガダ(言葉)を如来が持つことから、dの音をtの音に変えて‘gata(agata)’とし、このようにこの意味において語の成立を知るべきである。

‘‘Yathāvādī, cunda…pe… vuccatī’’ti ettha bhagavato vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā, tasmā bhagavā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti, evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā.

‘チュンダよ、説く通りに……(中略)……呼ばれる’について。ここでは、世尊の言葉に行いが随順し、行いにも言葉が随順する。ゆえに世尊は、説く通りに行い、行う通りに説く者である。そのような御方にとって、言葉の通りに行いもそのように進んだ(gato)、あるいは働いたという意味である。また、行いの通りに言葉もそのように進んだ(gato)、あるいは働いたという意味で‘如来’という、このようにここで語の成立を知るべきである。

Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcipariyantaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi. Atulo appameyyo anuttaro rājarājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Aññadatthūti ekaṃsatthe nipāto. Dakkhatīti daso. Vasaṃ vattetīti vasavattī.

“勝利者、敗れざる者”とは、上は有頂から下は阿鼻地獄に至るまでの、無辺の世界におけるすべての生きとし生けるものを、戒によっても定によっても慧によっても解脱によっても圧倒することを指す。彼に比肩するものも、量るものも存在しない。比類なき、計り知れぬ、無上の、王の中の王、神の中の神、諸々の帝釈天を超える帝釈天、諸々の梵天を超える梵天である。“他ならぬ”とは、断定の意味の接続詞である。“見る者”とは、見る人のことである。“支配する者”とは、支配権を行使する者、自在者のことである。

Tatrāyaṃ [Pg.63] padasiddhi veditabbā – agado viya agado, ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 1.7).

そこで、次のような語の成立を知るべきである。阿伽陀(薬)のように阿伽陀。では、それは何か。教えの巧みさと、功徳の集積である。それによって、大いなる威力を持つ医師が神聖な薬で蛇を制するように、彼は神々を含む世界のすべての異説を唱える者たちを圧倒する。このように、全世界を圧倒することにおいて、真実で違わぬ教えの巧みさと功徳の集積という薬(agada)を持つ者であることから、“d”の字を“t”に変えて“如来(tathāgata)”と知るべきである(長部注釈書 1.7)。

Idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasenāti apuññābhisaṅkhāravasena idhatthaññeva jānāti. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇāti upādinnakhandhabhedā maraṇato paraṃ. Apāyantiādīsu vuḍḍhisaṅkhātasukhasātato ayā apetattā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Dukkarakārino ettha vinipatantīti vinipāto. Niratiaṭṭhena nirassādaṭṭhena nirayo. Taṃ apāyaṃ…pe… nirayaṃ. Upapajjissatīti paṭisandhivasena uppajjissati. Tiracchānayoninti tiriyaṃ añcantīti tiracchānā, tesaṃ yoni tiracchānayoni, taṃ tiracchānayoniṃ. Pettivisayanti paccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo, taṃ pettivisayaṃ. Manaso ussannatāya manussā, tesu manussesu. Ito paraṃ kammābhisaṅkhāravasenāti ettha puññābhisaṅkhāravasena attho gahetabbo.

“今、ここでの目的だけを知る”とは、業の形成の力によって、すなわち不善の業の形成の力によって、今、ここでの目的だけを知るということである。“身体の崩壊の後、死より”とは、執持された諸蘊が崩壊した死の後という意味である。“悪趣(apāya)”などの語において、増大と言われる楽や喜びから離れているため、悪趣(apāya)と言う。苦しみの行く末であり、拠り所であるため“悪道(duggati)”と言う。悪業をなす者がそこに堕ちるため“堕処(vinipāta)”と言う。喜びがない、あるいは味わいがないという意味で“地獄(niraya)”と言う。その悪趣、……地獄に。“生まれるであろう”とは、結生(再生)の力によって生まれるということである。“畜生(tiracchāna)”とは、横に行くから畜生であり、それらの生処が畜生道である。“餓鬼界(pettivisaya)”とは、死後の状態に至った者たちの領域であり、その餓鬼界に。“人間(manussā)”とは、心の高揚によるもので、それら人間の中に。“これより後は、業の形成の力によって”という箇所では、福の業の形成の力によるという意味に解釈すべきである。

Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ vināsena. Anāsavaṃ cetovimuttinti āsavavirahitaṃ arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā. Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimutti.

“諸漏の尽滅”とは、諸々の漏(煩悩)の滅尽によって。“無漏の心解脱”とは、漏のない阿羅漢果の定のことである。“慧解脱”とは、阿羅漢果の慧のことである。阿羅漢果の定は貪欲の離欲による心解脱であり、阿羅漢果の慧は無明の離欲による慧解脱であると知るべきである。あるいは、渇愛の性格(愛行者)の者が安止定の力によって諸煩悩を抑伏して得た阿羅漢果が、貪欲の離欲による心解脱であり、見解の性格(見行者)の者が近分定のみを発生させて観(ヴィパッサナー)を修して得た阿羅漢果が、無明の離欲による慧解脱である。あるいは、不還果については欲愛に関わることから貪欲の離欲による心解脱であり、阿羅漢果についてはあらゆる面から無明の離欲による慧解脱である。

Ākiñcaññāyatanaṃ dhimuttanti vimokkhenāti kenaṭṭhena vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho, pitu [Pg.64] aṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Evarūpena vimokkhena dhimuttanti. Viññāṇañcāyatanaṃ muñcitvā ākiñcaññāyatane nirāsaṅkavasena dhimuttaṃ allīnaṃ. Tatrādhimuttanti tasmiṃ samādhimhi allīnaṃ. Tadadhimuttanti tasmiṃ jhāne adhimuttaṃ. Tadādhipateyyanti taṃ jhānaṃ jeṭṭhakaṃ. Rūpādhimuttotiādīni pañca kāmaguṇagarukavasena vuttāni. Kulādhimuttotiādīni tīṇi khattiyādikulagarukavasena vuttāni. Lābhādhimuttotiādīni aṭṭha lokadhammavasena vuttāni. Dhīvarādhimuttotiādīni cattāri paccayavasena vuttāni. Suttantādhimuttotiādīni piṭakattayavasena vuttāni. Āraññakaṅgādhimuttotiādīni dhutaṅgasamādānavasena vuttāni. Paṭhamajjhānādhimuttotiādīni paṭilābhavasena vuttāni.

“無所有処に信解した(dhimutta)”とは、解脱によってということであるが、どのような意味で解脱と知るべきか。信解(adhimuccana)という意味においてである。この信解の意味とは何か。対立する諸法から十分に解放されているという意味であり、また対象に対して歓喜することによって十分に解放されているという意味である。それは、父の膝の上で手足を投げ出して寝ている子供のように、抑制されることなく、不安なく対象に赴くことであると言われている。このような解脱によって信解しているということである。識無辺処を離れて、無所有処に不安なく信解し、密着している。“そこで信解した”とは、その定に密着していること。“それに信解した”とは、その禅定に信解していること。“それを増上とする”とは、その禅定を主とすること。“色に信解した”などは五欲を重視する点から説かれた。“家に信解した”などは王族などの家柄を重視する点から説かれた。“利得に信解した”などは世間八法に関わって説かれた。“漁師に信解した”などは四つの資具に関わって説かれた。“経蔵に信解した”などは三蔵に関わって説かれた。“阿蘭若住に信解した”などは頭陀行の受持に関わって説かれた。“初禅に信解した”などは、得ること(成就)に関わって説かれた。

Kammaparāyaṇanti abhisaṅkhāravasena. Vipākaparāyaṇanti pavattivasena. Kammagarukanti cetanāgarukaṃ. Paṭisandhigarukanti upapattigarukaṃ.

“業を拠り所とする”とは、形成(行)の力によって。“異熟を拠り所とする”とは、転起(持続)の力によって。“業を重んじる”とは、思(意志)を重んじること。“結生(再生)を重んじる”とは、生まれることを重んじること。

84. Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanajanakakammābhisaṅkhāraṃ ñatvā ‘‘kinti palibodho aya’’nti. Nandisaṃyojanaṃ itīti yā catutthaarūparāgasaṅkhātā nandī tañca saṃyojanaṃ ñatvā. Tato tattha vipassatīti atha tattha ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā taṃ samāpattiṃ aniccādivasena vipassati. Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ tassa puggalassa evaṃ vipassato anukkamena uppannaṃ arahattañāṇaṃ aviparītaṃ. Vusīmatoti vusitavantassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

84. “無所有の生起を知って”とは、無所有処等至から出定して、無所有処を生じさせる業の形成を知り、“これはどのように障礙となるのか”と。“喜びの結び目”とは、第四の無色定の貪欲と言われる“喜び”と、その“結び目”を知って。“そこで観じる”とは、その後、そこで無所有処等至から出定して、その等至を無常などとして観じることである。“その知識は彼にとって真実である”とは、その者のように観じ、順次に生じた阿羅漢智が、誤りなきものであること。“自在者(vusīmato)”とは、修行を完成させた者のことである。残りはすべてにおいて明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

このように、世尊はこの経をも阿羅漢果を頂点として説かれ、説法の終わりには、以前と同様の法輪の覚り( dhammābhisamayo)があった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

聖法普照(サッダンマパッジョーティカー)小義釈注釈

Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ポーサーラ・マーナヴァ(青年ポーサーラ)の経の義釈の解説、了。

15. Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

15. モーガラージャ・マーナヴァ(青年モーガラージャ)の経の義釈の解説

85. Pannarasame [Pg.65] mogharājasutte – dvāhanti dve vāre ahaṃ. So hi pubbe ajitasuttassa (su. ni. 1038 ādayo) ca tissametteyyasuttassa (su. ni. 1046 ādayo) ca avasāne dvikkhattuṃ bhagavantaṃ pucchi, bhagavā panassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno na byākāsi. Tenāha – ‘‘dvāhaṃ sakkaṃ apucchissa’’nti. Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutanti yāvatatiyañca sahadhammikaṃ puṭṭho visuddhidevabhūto isi bhagavā sammāsambuddho byākarotīti evaṃ me sutaṃ. Godhāvarītīreyeva kira so evamassosi. Tenāha – ‘‘byākarotīti me suta’’nti. Imissā gāthāya niddese yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā vuttanayaṃ eva.

85. 第十五のモーガラージャ経において、“二度、私は”とは、二回私が。彼は以前、アジタ経の終わりと、ティッサ・メッテイヤ経の終わりに、二度世尊に質問したが、世尊は彼の根(機根)の成熟を待って答えられなかった。それゆえ“私は二度、釈迦族の者(世尊)に問うた”と言う。“三度目までは、仙人(世尊)が説かれると私は聞いた”とは、三度目まで正当な法を問われたとき、清浄なる神のような仙人である世尊、正自覚者が説かれると、このように私は聞いた。彼はゴダーヴァリー川のほとりでそのように聞いたと言われている。それゆえ“説かれると私は聞いた”と言う。この詩節の釈義において語られるべきことは、すでに述べた方法と同じである。

86. Ayaṃ lokoti manussaloko. Paro lokoti taṃ ṭhapetvā avaseso. Sadevakoti brahmalokaṃ ṭhapetvā avaseso upapattidevasammutidevayutto. ‘‘Brahmaloko sadevako’’ti etaṃ vā ‘‘sadevako loko’’tiādinayanidassanamattaṃ. Tena sabbopi tathāvuttappakāraloko veditabbo.

86. “この世”とは人間界のことである。“他世”とは、それを除いた残りの世界のことである。“天を伴う”とは、梵天界を除いた残りの、生天および名目上の天を伴うもののことである。“天を伴う梵天界”あるいは“天を伴う世間”という表現は、単なる示し方の例にすぎない。それによって、そのように言われた種類の世間のすべてが理解されるべきである。

87. Evaṃ abhikkantadassāvinti evaṃ aggadassāviṃ, sadevakassa lokassa ajjhāsayādhimuttigatiparāyaṇādīni passituṃ samatthanti dasseti.

87. “このように優れた見解を持つ者を”とは、このように最上の見解を持ち、天を伴う世間の意向、傾向、趣向、帰着点などを見抜く能力があることを示している。

88. Suññato lokaṃ avekkhassūti avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vāti dvīhākārehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā.

88. “世間を空なりと観察せよ”とは、自らの支配によらずに展開するという特質を識別することによって、あるいは、空虚な諸行を観察することによってという二つの方法で、世間を空であると見なせということである。“我見を根絶して”とは、有身見を抜き去ってということである。

Lujjatīti bhijjati. Cakkhatīti cakkhu. Tadetaṃ sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhamaṇḍale cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāramāpajjantā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhussa vā cakkhusannissitaṃ vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā. Vedayitanti [Pg.66] vindanaṃ, vedanāti attho. Tadeva sukhayatīti sukhaṃ, yassa uppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassa uppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ. Ma-kāro sandhipadavasena vutto. So pana cakkhusamphasse attanā sampayuttāya vedanāya sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti, sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatavasena pañcadhā, santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.

“壊れる”ゆえに“壊れゆくもの(世間)”と言う。“見る”ゆえに“眼”と言う。それは、白目に囲まれた黒目の中心、対面する者の身体の形が現れる場所である瞳孔において、眼識などのための然るべき依処(土台)および門(入り口)としての状態を確立して存在している。“形作らせる”ゆえに“色”と言い、色の変化を生じさせることで心の内にある状態を現すという意味である。眼から生じた認識、あるいは眼に依存する認識が眼識である。眼から生じた接触が眼触である。“眼触を縁として”とは、眼識に相応する触を縁としてという意味である。“受容されたもの”とは享受すること、すなわち受(感覚)という意味である。それ自体が楽にさせるゆえに“楽”と言い、それが生じた者を幸福にするという意味である。あるいは、身体と心の苦痛を十分に“食い尽くす(khādati)”、あるいは“掘り起こす(khanati)”から楽と言う。苦しませるゆえに“苦”と言う。それが生じた者を不幸にするという意味である。苦でもなく楽でもないものが“不苦不楽”である。マ(ma)の音は連結語(サンドゥヒ)として述べられている。さて、その眼触は、自身と相応する受に対しては、倶生・相互・依止・異熟・食・相応・有・離去の八つの方法で縁となり、受領(サンパティッチャナ)に相応するものに対しては、無間・等無間・習依・已生・離去の五つの方法で縁となり、推度(サンティーラナ)などに相応するものに対しては、親依縁としてのみ縁となる。

Suṇātīti sotaṃ, taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Saddīyantīti saddā, udāharīyantīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ, taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Gandhiyantīti gandhā, attano vatthuṃ sūciyantīti attho. Jīvitaṃ avhāyatīti jivhā, sāyanaṭṭhena vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho.

“聞く”ゆえに“耳(耳根)”と言い、それは耳孔の内部の、細く赤みを帯びた毛に覆われた指輪のような形の場所において、耳識などのための然るべき依処および門としての状態を確立して存在している。“響かされる”ゆえに“声”と言い、発せられるものという意味である。“嗅ぐ”ゆえに“鼻(鼻根)”と言い、それは鼻孔の内部の、山羊の足跡のような形の場所において、鼻識などのための然るべき依処および門としての状態を確立して存在している。“匂わされる”ゆえに“香”と言い、自らの基盤を指し示すものという意味である。“命を呼び寄せる(jivitaṃ avhāyati)”ゆえに“舌(jivhā)”と言い、あるいは味わうという意味で“舌”と言う。それは舌の先端や根元や側面を避け、上面の中央の、裂けた蓮の花びらの先端のような形の場所において、舌識などのための然るべき依処および門としての状態を確立して存在している。“それらを衆生が味わう”ゆえに“味”と言い、賞味するという意味である。

Kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. So yāvatā imasmiṃ kāye upādinnapavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyappasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Phusiyantīti phoṭṭhabbā. Manatīti mano, vijānātīti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Manoti sahāvajjanabhavaṅgaṃ. Dhammāti nibbānaṃ muñcitvā avasesā dhammārammaṇadhammā. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Manosamphassoti taṃsampayutto phasso, so sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayehi paccayo hoti. Anantarāya teheva sesānaṃ upanissayeneva paccayo hoti.

忌むべき(kucchita)漏(けがれ)の法の集まる場所(āya)が“身(kāya)”である。アーヤ(āya)とは発生場所という意味である。この身体において執受(しゅじゅ)の働きがある限り、そこには概ね、身識などのための然るべき依処および門としての状態を確立して身浄(身の感官)が存在している。“触れられるもの”ゆえに“所触(触れる対象)”と言う。“知る(manati)”ゆえに“意”と言い、認識するという意味である。自らの特質を保持するゆえに“法”と言う。“意”とは、転向(アーヴァッジャナ)を伴う有分(パヴァンガ)のことである。“法”とは、涅槃を除いた残りの法処の対象となる法のことである。“意識”とは、速行(ジャヴァナ)の意識のことである。“意触”とは、それに相応する触のことであり、それは相応する受に対して、異熟縁を除いた残りの七つの縁によって縁となる。無間(の間隔のない状態)においては、それらと同じ残りの縁によって、親依縁としてのみ縁となる。

Avasiyapavattasallakkhaṇavasena vāti avaso hutvā pavattasaṅkhāre passanavasena olokanavasenāti attho. Rūpe vaso na labbhatīti rūpasmiṃ [Pg.67] vasavattibhāvo issarabhāvo na labbhati. Vedanādīsupi eseva nayo.

“あるいは自らの支配によらずに展開するという識別によって”とは、自らの意のままにならずに展開する諸行を観察することによって、あるいは見ることによってという意味である。“色(物質的形態)において支配は得られない”とは、色において意のままに操る状態や主宰性は得られないということである。受(感覚)などにおいても、この道理は同じである。

Nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhākanti attani sati attaniyaṃ nāma hoti, attāyeva ca natthi. Tasmā ‘‘nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhāka’’nti āha. Nāpi aññesanti añño nāma paresaṃ attā. Tasmiṃ sati aññesaṃ nāma siyā, sopi natthi. Tasmā ‘‘nāpi aññesa’’nti āha. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammanti nayidaṃ purāṇakammameva, purāṇakammanibbatto panesa kāyo. Tasmā paccayavohārena evaṃ vutto. Abhisaṅkhatantiādi kammavohārasseva vasena purimaliṅgasabhāvatāya vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – abhisaṅkhatanti paccayehi katoti daṭṭhabbo. Abhisañcetayitanti cetanāvatthuko, cetanāmūlakoti daṭṭhabbo. Vedaniyanti vedanāya vatthūti daṭṭhabbo.

“比丘たちよ、この身体は汝らのものではない”とは、我が有れば我所(我に属するもの)があるが、我そのものが存在しない。それゆえに“比丘たちよ、この身体は汝らのものではない”と言われたのである。“他者のものでもない”とは、“他者”とは他人の“我”のことである。それが有れば他者のものとなるであろうが、それも存在しない。それゆえに“他者のものでもない”と言われたのである。“比丘たちよ、これは古い業である”とは、これが古い業そのものであるという意味ではなく、古い業によって生み出されたのがこの身体である。それゆえ、縁による表現としてこのように言われたのである。“作られた(abhisaṅkhata)”などの言葉は、業の表現として、以前の(業という)性の性質によって述べられたものである。ここでの意味は以下の通りである。“作られた(abhisaṅkhata)”とは、諸縁によって形成されたと見なすべきである。“思われた(abhisañcetayita)”とは、意思を原因とし、意思を根本とするものと見なすべきである。“受られるべきもの(vedaniya)”とは、受(感覚)の対象であると見なすべきである。

Rūpe sāro na labbhatīti rūpasmiṃ niccādisāro na labbhati. Vedanādīsupi eseva nayo. Rūpaṃ assāraṃ nissāranti rūpaṃ assāraṃ sāravirahitañca. Sārāpagatanti sārato apagataṃ. Niccasārasārena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānena niccasārena vā. Kassaci niccasārassa abhāvato niccasārena sāro natthi. Sukhasārasārena vāti ṭhitisukhaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci sukhasārassa abhāvato sukhasārasārena vā. Attasārasārena vāti attattaniyasārasārena vā. Niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci niccassa abhāvato niccena vā. Dhuvena vāti vijjamānakālepi paccayāyattavuttitāya thirassa kassaci abhāvato dhuvena vā. Sassatena vāti abbocchinnassa sabbakāle vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena vā. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena avipariṇāmapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena vā.

“色(しき)に実質は得られない”とは、色において常住などの実質が得られないということである。受(じゅ)などにおいても同様である。“色、無実質、無精髄”とは、色に実質がなく、核心を欠いていることである。“実質を離れた”とは、核心から遠ざかっていることである。“常住の実質の実体によって”とは、崩壊を超えて持続する常住の実質によって、ということである。いかなる常住の実質も存在しないため、常住の実質による実体はない。“楽の実質の実体によって”とは、静止した楽を超えて持続するいかなる楽の実質も存在しないため、楽の実質の実体によって、ということである。“我の実質の実体によって”とは、我や我所の実質の実体によって、ということである。“常住によって”とは、崩壊を超えて持続するいかなる常住のものも存在しないため、常住によって、ということである。“堅固によって”とは、存在している時であっても縁に依存して生じているため、堅固ないかなるものも存在しないので、堅固によって、ということである。“永遠によって”とは、中断なくあらゆる時に存在し続けるいかなるものも存在しないため、永遠によって、ということである。“不変の性質によって”とは、老いや崩壊によって不変の性質を持つものがいかなるものも存在しないため、不変の性質によって、ということである。

Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vāti ‘‘kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappikena attanā vā attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ. Sabbaṃ cakkhādilokiyadhammajātaṃ yasmā attā ca ettha natthi, attaniyañca ettha natthi, tasmā ‘‘suñña’’nti vuccatīti attho[Pg.68]. Lokuttarāpi dhammā attattaniyehi suññāyeva, suññātītadhammā natthīti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti. Loke ca ‘‘suññaṃ gharaṃ suñño ghaṭo’’ti vutto gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo na hoti, tasmiṃ ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti. Bhagavatā ca iti yampi koci tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santaṃ idamatthīti pajānātīti ayamevattho vutto. Tathā ñāyaganthe saddaganthe ca ayamevattho. Iti imasmiṃ sutte anattalakkhaṇameva kathitaṃ. Anissariyatoti attano issariye avasavattanato. Akāmakāriyatoti attano akāmaṃ arucikaraṇavasena. Apāpuṇiyatoti ṭhātuṃ patiṭṭhābhāvato. Avasavattanatoti attano vase avattanato. Paratoti aniccato paccayāyattavuttito. Vivittatoti nissarato.

“眼は我(が)あるいは我所(がしょ)によって空(くう)である”とは、“作者であり、享受者であり、支配者である”というように想定された我によって、あるいは我の状態ではないゆえに我に属する所有物によっても空である。眼などの世俗的な現象のすべては、そこに我が存在せず、我所も存在しないがゆえに、“空”と呼ばれるのである。出世間の法もまた、我と我所によって空であり、“空を超えた法はない”と言われる。その法において、我や我所の実質が存在しないことが説かれている。世俗において“空の家、空の瓶”と言われるとき、家や瓶が存在しないのではなく、その瓶の中に他のものが存在しないことを言っているのである。世尊によっても、“そこになんらかのものが存在しないとき、それによってそれは空である。しかし、そこに残っているものがあるとき、それを‘これは存在している’と知る”と、まさにこの意味が説かれている。論理学の書や文法書においても、まさにこの意味である。このように、この経においては無我の相(特徴)のみが語られている。“自在ではないことから”とは、自らの支配において自由にならないことからである。“意のままにならないことから”とは、自らの意志や好みに従わないことによってである。“到達しないことから”とは、留まり定着することがないことからである。“自由にならないことから”とは、自らの支配に従わないことからである。“他なるものとして”とは、無常であり縁に依存して生じていることからである。“離れていることから”とは、脱離していることからである。

Suddhanti kevalaṃ issarakālapakatīhi vinā kevalaṃ paccayāyattapavattivasena pavattamānaṃ suddhaṃ nāma. Attaniyavirahito suddhadhammapuñjoti ca. Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatinti suddhaṃ passantassa jānantassa saṅkhārānaṃ santatiṃ abbocchinnasaṅkhārasantatiṃ. Tatheva suddhaṃ passantassa saṅkhārādīni, ekaṭṭhāni ādarena dvattikkhattuṃ vuttāni. Evaṃ passantassa maraṇamukhe bhayaṃ na hoti. Gāmaṇīti ālapanaṃ. Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokanti imaṃ upādinnakkhandhasaṅkhātaṃ lokaṃ. Yadā tiṇakaṭṭhasamaṃ paññāya passati. Yathā araññe tiṇakaṭṭhādīsu gaṇhantesu attānaṃ vā attaniyaṃ vā gaṇhātīti na hoti, tesu vā tiṇakaṭṭhādīsu sayameva nassantesupi vinassantesupi attā nassati, attaniyo nassatīti na hoti. Evaṃ imasmiṃ kāyepi nassante vā vinassante vā attā vā attaniyaṃ vā bhijjatīti apassanto paññāya tiṇakaṭṭhasamaṃ passatīti vuccati. Nāññaṃ patthayate kiñci, aññatrappaṭisandhiyāti paṭisandhivirahitaṃ nibbānaṃ ṭhapetvā aññaṃ bhavaṃ vā attabhāvaṃ vā na pattheti.

“清浄(ただの現象)”とは、主宰者や時間、根本自然(プラクリティ)などによらず、ただ縁に依存して生起している状態のみを“清浄”と呼ぶ。また、我所を離れた純粋な法の集積のことでもある。“純粋な法の生起、純粋な諸行の連続”とは、純粋に見、知っている者にとっての諸行の連続、すなわち中断のない諸行の連続のことである。同様に、純粋に諸行などを見ることについて、その意味を強調するために二、三度述べられている。このように見る者には、死の淵にあっても恐怖はない。“ガマニ(村長)”とは呼びかけである。“草木に等しい世界”とは、この取の対象となる五蘊という世界のことである。智慧によって、それが草木に等しいと見るとき。例えば、森で草木などが持ち去られるとき、“自分自身が、あるいは自分のものが持ち去られる”と思うことがないように、あるいはそれらの草木などが自然に滅び、壊れていくとき、“我が滅びる、我所が滅びる”と思うことがないように。そのように、この身体が滅び、あるいは壊れるときにも、我あるいは我所が壊れるとは見ない。これを智慧によって“草木に等しいと見る”と言う。“再再生を除いて、他には何も望まない”とは、再生のない涅槃を除いて、他の生存や個体存在を望まないということである。

Rūpaṃ samannesatīti rūpassa sāraṃ pariyesati. Ahanti vāti diṭṭhivasena. Mamanti vāti taṇhāvasena. Asmīti vāti mānavasena. Tampi tassa na hotīti taṃ tividhampi tassa puggalassa na hoti.

“色を精査する”とは、色の実質を探求することである。“私である”とは見(邪見)によって、“私のもの”とは渇愛によって、“私はある”とは慢(高慢)による。それもまた、その者には存在しない。すなわち、その三種もその人には存在しないのである。

Idhāti [Pg.69] desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; dī. ni. 2.214). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

“ここで(idha)”とは、場所を指し示す不変化詞であり、それはある場合には世界を指して言われる。例えば“ここで如来が世に出現する”と言われるように。ある場合には教えを指す。例えば“比丘たちよ、ここにこそ沙門がいる、ここに第二の沙門がいる”と言われるように。ある場合には場所を指す。

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

“ここに留まり、神となった私に、再び寿命が得られた。友よ、そのように知れ”と言われるように。

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Assutavā puthujjanoti ettha pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘assutavā’’iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā diṭṭhipaṭisedhako neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva adhigamo atthi, so āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘assutavā’’ iti. Svāyaṃ –

ある場合には単なる句の充填にすぎない。例えば“比丘たちよ、ここで私は食事を終えて満足している”と言われるように。しかし、ここでは世界を指して言われていると理解すべきである。“無聞の凡夫”において、ここでは聖典の学習や証得がないことにより“無聞”と知るべきである。なぜなら、蘊・界・処・縁起・念処などにおいて、学習・問い尋ね・判別を欠いているために、邪見を拒む聖典がなく、修行によって得られるべき証得も得られていないため、聖典の学習と証得がないことにより“無聞”と知るべきである。

Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

ma. ni. aṭṭha. 1.2;

a. ni. aṭṭha. 1.1.51;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130);

多くの煩悩などを産み出すなどの理由によって凡夫(puthujjana)と言われる。凡夫という概念に含まれることによって、あるいは、多くの(puthu)人々(jana)であることから、凡夫と言われる。

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā muñchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivuṭā ovuṭā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā (mahāni. 51, 94), puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthuva ayaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato, visaṃsaṭṭho [Pg.70] sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhi padehi ye te –

彼(凡夫)は、衆多で種々の煩悩などを生じさせるなどの理由から凡夫(プトゥッジャナ)と呼ばれる。次のように言われている。“衆多の煩悩を生じさせるゆえに凡夫である。衆多の有身見(我見)が打破されていないゆえに凡夫である。衆多の師の顔色をうかがうゆえに凡夫である。衆多のあらゆる趣(迷いの生存)から脱していないゆえに凡夫である。衆多の種々の行(形成作用)を形成するゆえに凡夫である。衆多の種々の暴流に流されるゆえに凡夫である。衆多の種々の熱悩に焼かれるゆえに凡夫である。衆多の種々の熱傷に焼かれるゆえに凡夫である。衆多の五欲の綱に染着し、貪り、執着し、放れることなく、耽溺し、縛られ、繋縛され、妨げられているゆえに凡夫である。衆多の五蓋によって覆われ、遮られ、閉ざされ、隠され、包み隠され、蓋をされているゆえに凡夫である(大義釈 51, 94)。あるいは、数えきれないほど多くの、聖なる法に背を向け、卑俗な行いを修める人々のなかに含まれているゆえに凡夫である。あるいは、戒や多聞などの徳を備えた聖者たちから、全く別個に数えられ、切り離された者であるゆえに凡夫である”。このように、これら‘聞くことなき凡夫’という二語によって示される人々とは――

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

ma. ni. aṭṭha. 1.2;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.61;

a. ni. aṭṭha. 1.1.51;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

dha. sa. aṭṭha. 1007) –

“太陽の親族である仏陀によって、二種の凡夫が説かれた。一人は盲目の凡夫であり、もう一人は善なる凡夫である”(長部注釈 1.7、中部注釈 1.2、相応部注釈 2.2.61、増支部注釈 1.1.51、無碍解道注釈 2.1.130、法集論注釈 1007)――

Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.

二種の凡夫が説かれているが、そのうち、ここでは盲目の凡夫が説かれていると知るべきである。

Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

“聖者たちを見ることなく”などの箇所において、聖者(アリヤ)とは、煩悩から遠離していること、邪道に行かないこと、正道に行くこと、そして天人を含む世間から供養されるべき存在であることから、仏陀、独覚、および仏弟子たちのことをいう。あるいは、ここでは仏陀のみを聖者という。次のように言われている。“比丘たちよ、天人を含む世間において……(中略)……如来が聖者と呼ばれるのである”(相応部 5.1098)。

Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘sappurisā’’ti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvidhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhāpi buddhasāvakāpi. Yathāha –

ここで善士(サップリサ)とは、独覚と如来の弟子たちのことであると知るべきである。彼らは出世間的な徳を備えていることで輝かしい(優れた)人であるから善士と呼ばれる。あるいは、これらすべての人々が(聖者と善士という)二通りの呼び方で説かれている。仏陀もまた聖者であり善士であり、独覚も仏弟子も同様だからである。次のように言われている。

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ, tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.2;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

dha. sa. aṭṭha. 1007);

“実に、知恩報恩の者であり、賢者であり、善友であって、堅固な献身を持つ者。苦しんでいる者のために恭しく務めを果たす者、そのような人を善士と呼ぶ”(中部注釈 1.2、無碍解道注釈 2.1.130、法集論注釈 1007)。

‘‘Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto. Kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti, yo imesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo. So cakkhunā adassāvī, ñāṇena adassāvīti duvidho, tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhunā vaṇṇamattagahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino.

“善友であって、堅固な献身を持つ者”という、ここまでは仏弟子のことが説かれている。知恩などの特質によって独覚と仏陀が説かれている。これらの聖者たちを見ない性質を持ち、彼らを見ることに喜びを見出さない者を“聖者たちを見ざる者”と知るべきである。それは“肉眼で見ざる者”と“智慧で見ざる者”の二種類があるが、ここでは“智慧で見ざる者”が意図されている。というのも、肉眼や天眼によって聖者たちを見たとしても、それは単に色の姿のみを捉えただけであって、聖者であることの本質を対象としたのではないから、見ていないも同然だからである。犬やジャッカルなども肉眼で聖者を見るが、彼らは“聖者を見る者”ではない。

Tatridaṃ [Pg.71] vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti? Thero āha – ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā saha carantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānā, āvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā cakkhunā dassanaṃ na dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘alaṃ te, vakkali, kiṃ te iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyānaṃ adhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto, ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo.

これに関する物語がある。チッタラ山の住人であった漏尽者の長老に仕えていた、高齢で出家した一人の僧が、ある日長老と共に托鉢に歩き、長老の鉢と衣を持って後ろから歩きながら、長老に尋ねた。“尊師よ、聖者とはどのような方々でしょうか”。長老は言った。“友よ、ここにある老人が聖者の鉢と衣を持ち、諸々の務めを果たし、共に歩んでいながら、聖者を知らないということがある。このように、友よ、聖者とは知りがたいものなのだ”。このように言われても、彼は理解できなかった。それゆえ、肉眼による見神は見神ではなく、智慧による見神こそが見神である。次のように言われている。“ヴァッカリよ、止しなさい。この不浄な体を見て何になろう。ヴァッカリよ、法を見る者は私を見るのである”(相応部 3.87)。それゆえ、肉眼で見ていたとしても、智慧によって聖者たちが認めた無常などの相を見ず、聖者たちが体得した法を体得していないならば、聖者たらしめる法と聖者性が見られていないために、“聖者たちを見ざる者”と知るべきである。

Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

“聖なる法に熟達していない”とは、四念処などの分類からなる聖なる法に巧みでないことである。“聖なる法において訓練されていない”については、以下の通りである。

Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Abhāvato tassa ayaṃ, ‘‘avinīto’’ti vuccati. (ma. ni. aṭṭha. 1.2;

su. ni. aṭṭha. 1.uragasuttavaṇṇanā;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

dha. sa. aṭṭha. 1007);

“律(訓練)には二種類があり、それぞれに五種類がある。その律を欠いているがゆえに、この者は‘訓練されていない’と呼ばれる”(中部注釈 1.2、スッタニパータ注釈 1、無碍解道注釈 2.1.130、法集論注釈 1007)。

Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekamekopi vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho.

すなわち、律儀調伏(制止の訓練)と断捨調伏(放棄の訓練)の二種類の律がある。そして、この二種類の律においても、それぞれがさらに五種類に分かれる。律儀調伏には、戒律儀、正念律儀、智慧律儀、忍辱律儀、精進律儀の五種類がある。断捨調伏には、彼分断(一時的な放棄)、伏断(抑圧による放棄)、正断(根絶による放棄)、安息断(静止による放棄)、出離断(離脱による放棄)の五種類がある。

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro.

そのうち、“この波羅提木叉の律儀を備え、十分に備えている”(分別論 511)というのが、戒律儀である。“眼の感官を保護し、眼の感官における律儀を成就する”(中部 1.295、相応部 4.239、増支部 3.16)というのが、正念律儀である。

‘‘Yāni [Pg.72] sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā,)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’ti. (su. ni. 1041;

cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4;

netti. 11, 45;

dha. sa. aṭṭha. 1007) –

“(世尊よ、とアジタは言った、)世にある諸々の流れ、それらを防ぎ止めるのは正念(サティ)である。私は諸々の流れを制するものを律儀(制止)と呼ぶ。それらは智慧によって閉じられる”(スッタニパータ 1041、小義釈・アジタ学童質問解説 4、ネッティ 11, 45、法集論注釈 1007)――

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’, vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

これが智の守護(智律儀)である。“寒さや暑さを忍耐する”とは、これが忍耐の守護(忍律儀)である。“生じた欲の思惟を容認しない”とは、これが精進の守護(精進律儀)である。これら全ての守護は、それぞれ守護されるべきもの、また制止されるべき身の悪行などを守護することから“守護(律儀)”と呼ばれ、制止することから“制止(毘奈耶)”と呼ばれる。このように、まず守護の制止(律儀毘奈耶)は五種に分かれると知るべきである。

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muñcitukamyatāñāṇena amuñcitukāmatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ. Etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.

同様に、名色分離などのヴィパッサナーの智慧において、灯火の光が闇に対するように(対治の関係にあることから)、それぞれのヴィパッサナーの智慧によって、それぞれの不利益の状態を捨断することである。すなわち、名色の確定によって有身見を、縁の把握によって無因見や不等因見を、さらにその後、疑いの克服によって疑いの状態を、聚の省察によって‘我・我のもの’という執着を、道非道の確定によって非道における道という想を、生起の観察によって断見を、滅尽の観察によって常見を、恐怖の観察によって恐怖すべきものにおける無怖想を、過患の観察によって味着の想を、厭離の随観によって喜悦の想を、脱離を希求する知によって脱離を希求しない状態を、捨の知によって不捨を、随順によって法住と涅槃に対する違逆の状態を、種姓(ゴトラブー)によって行(サンカーラ)の相への執着を捨断することである。これが彼分捨断と呼ばれる。

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaappavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā [Pg.73] pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃ taṃ pahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo (ma. ni. aṭṭha. 1.2; su. ni. aṭṭha. 1.uragasuttavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130).

また、近行と安止の区別がある三昧によって、生起の状態を阻止することにより、水面にある藻を壺で打つようにそれらそれらの蓋などの諸法を捨断することを、これを伏捨断(鎮伏捨断)という。四つの聖道が修習されたことにより、それぞれの聖道を有する者の自らの相続において、‘諸々の見解を捨断するために’といった方法で説かれた、集(苦の原因)に属する煩悩の群れを、決して生起しない状態にすることによって捨断することを、これを正断捨断(断絶捨断)という。また、果の瞬間に煩悩が静止していることを、これを安息捨断(静止捨断)という。一切の形成されたものから脱離しているがゆえに、一切の形成されたものが捨てられた涅槃を、これを出離捨断という。これらすべての捨断は、捨てるという意味で捨断であり、制止するという意味で制止であるから、‘捨断の制止(断毘奈耶)’と呼ばれる。あるいは、それぞれの捨断を持つ者に、それぞれの制止が生じることから、これを‘捨断の制止’と呼ぶ。このように、捨断の制止もまた五種に分かれると知るべきである。

Evamayaṃ saṅkhepato duvidho bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā, pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Eseva nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido, sappurisadhamme avinītoti etthapi. Ninnānākaraṇañhi etamatthato. Yathāha – ‘‘yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā, sappuriseti vā, ariyadhammeti vā, sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā, sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevāti (dha. sa. aṭṭha. 1007; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130).

このように、要約すれば二種、細分すれば十種となる制止は、守護が破られており、また捨断されるべきものが捨てられていないために、この教えを聞いていない凡夫には存在しない。それゆえ、それが欠如しているために、その者は‘教化されていない者’と呼ばれる。善き人々を見ず、善き人々の教えに熟達せず、善き人々の教えによって教化されていないという場合も、これと同じ理趣である。これらは意味において差異がないからである。次のように説かれている通りである。‘聖者である者たちは、そのまま善き人々である。善き人々である者たちは、そのまま聖者である。聖者たちの法であるものは、そのまま善き人々の法である。善き人々の法であるものは、そのまま聖者たちの法である。聖者の制止であるものは、そのまま善き人々の制止である。善き人々の制止であるものは、そのまま聖者の制止である。聖者、善き人々、聖者の法、善き人々の法、聖者の制止、善き人々の制止と言うとき、これらは一であり、一つの意味であり、等しく、等しい部分であり、同類であり、まさにそれ自体である’と。

Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘yaṃ rūpaṃ, so ahaṃ, yo ahaṃ, taṃ rūpa’’nti rūpañca attānañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato ‘‘yā acci, so vaṇṇo. Yo vaṇṇo, sā accī’’ti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati, evameva idhekacco rūpaṃ attato…pe… samanupassatīti (paṭi. ma. 1.130-131) evaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ ‘‘attā’’ti samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Vedanādīsupi eseva nayo.

‘色を我と観察する’とは、ここで、ある者は色を我であると観察し、‘色が何であれ、それが私である。私が何であれ、それが色である’と、色と我とを不二のものとして観察する。あたかも、燃えている油灯について‘炎であるものが色であり、色であるものが炎である’と、炎と色を不二のものとして観察するようなものである。このように、ある者は色を我であると……(中略)……観察するのである。このように、色を‘我’であると見解の観察によって見る。あるいは、‘色の持ち主としての我’とは、無色のものを‘我’と捉えて、影を持つ樹木のように、その色を‘我の持ち主’として観察する。あるいは、‘我の中に色がある’とは、無色のものこそを‘我’と捉えて、花の中の香りのように、我の中に色を観察する。あるいは、‘色の中に我がある’とは、無色のものこそを‘我’と捉えて、小箱の中の宝石のように、その我を色の中に観察する。受などの他の蘊についても、これと同じ理趣である。

Tattha [Pg.74] ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti suddharūpaṃyeva ‘‘attā’’ti kathitaṃ. ‘‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ ‘‘attā’’ti kathitaṃ, ‘‘vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanā, vedanāya vā attāna’’nti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha rūpaṃ attato samanupassati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā. Avasesesu sassatadiṭṭhi. Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti. Tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā.

その中で、‘色を我として観察する’とは、純粋な色そのものを‘我’であると説いたものである。‘色の持ち主としての我、あるいは我の中に色がある、あるいは色の中に我がある。受を我として……想を……行を……識を我として観察する’というこれら七つの箇所においては、無色のものが‘我’であると説かれている。‘受の持ち主としての我、あるいは我の中に受がある、あるいは受の中に我がある’というように、四つの蘊において、それぞれ三つずつであることによって、十二の箇所においては、色と無色が混ざり合った我が説かれている。そこにおいて、色を我として観察し、受を……想を……行を……識を我として観察するという五つの箇所では、断見が説かれている。残りの箇所では常見が説かれている。このように、ここには十五の常見と五つの断見がある。それらすべては、聖道を妨げるものではあるが、天界を妨げるものではなく、第一の道によって断ぜられるべきものであると知るべきである。

Āraññikoti araññe nivāsaṃ. Pavaneti mahante gambhīravane. Caramānoti tahiṃ tahiṃ vicaramāno. Vissattho gacchatīti nibbhayo nirāsaṅko carati. Anāpāthagato luddassāti migaluddassa parammukhagato. Antamakāsi māranti kilesamāraṃ vā devaputtamāraṃ vā antaṃ akāsi. Apadaṃ vadhitvāti kilesapadaṃ hantvā nāsetvā. Māracakkhuṃ adassanaṃ gatoti mārassa adassanavisayaṃ patto. Anāpāthagatoti mārassa parammukhaṃ patto. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

“阿蘭若に住む者(Āraññiko)”とは、森の中の住居を意味する。“大密林(Pavane)”とは、広大で深い森のことである。“歩き回る(Caramāno)”とは、あちこちを逍遥することである。“確信して行く(Vissattho gacchati)”とは、恐れなく不安なく歩むことである。“猟師の視界に入らない(Anāpāthagato luddassa)”とは、鹿猟師の背後に回ることである。“魔を終わらせた(Antamakāsi māraṃ)”とは、煩悩魔(kilesamāra)あるいは天子魔(devaputtamāra)を終焉させたことである。“足跡(煩悩)を滅ぼして(Apadaṃ vadhitvā)”とは、煩悩という足跡を殺し、滅ぼしたことである。“魔の眼から見えない所へ行った(Māracakkhuṃ adassanaṃ gato)”とは、魔の視界の及ばない領域に到達したことである。“視界に入らない(Anāpāthagato)”とは、魔の背後に到達したことである。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca vuttasadisoyeva dhammābhisamayo ahosīti.

このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれた。そして説法の終結時には、前述と同様の法への悟りがあった。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

サッダンマッパッジョーティカー、小義釈(チューラニッデーサ)註釈書。

Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

モーガラージャ青年経義釈の解説、終了。

16. Piṅgiyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

16. ピンギヤ青年経義釈の解説

89. Soḷasame piṅgiyasuttaniddese – jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇoti so kira brāhmaṇo jarābhibhūto vīsavassasatiko jātiyā, dubbalo ca ‘‘idha pādaṃ karissāmī’’ti aññatreva karoti, vinaṭṭhapurimachavivaṇṇo ca. Tenāha – ‘‘jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo’’ti. Māhaṃ [Pg.75] nassaṃ momuho antarāvāti māhaṃ tuyhaṃ dhammaṃ asacchikatvā antarā eva avidvā hutvā anassiṃ. Jātijarāya idha vippahānanti idheva tava pādamūle pāsāṇake cetiye vā jātijarāya vippahānaṃ nibbānaṃ dhammarasaṃ ahaṃ vijaññaṃ, taṃ me ācikkha.

89. 第十六のピンギヤ経義釈において、“私は老い、衰え、顔色を失った(jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo)”とあるが、伝えられるところによれば、その婆羅門は老いに圧倒され、生後百二十歳であり、衰弱しており、“ここに足を置こう”と思っても別の場所に置いてしまうほどで、かつての皮膚の艶を失っていた。それゆえに“私は老い、衰え、顔色を失った”と言ったのである。“私が愚かなままで、途中で滅びることがありませんように(Māhaṃ nassaṃ momuho antarā)”とは、私があなたの法を現証することなく、その途中で無知なままで死んでしまうことがありませんように、ということである。“ここでの生と老の放棄(Jātijarāya idha vippahānaṃ)”とは、まさにこのあなたの足元で、あるいはパーサーナカ寺院において、生と老の放棄である涅槃という法の味を私が知ることができるよう、それを私に説いてください、ということである。

Abaloti balavirahito. Dubbaloti dubbalabalo. Appabaloti parittabalo. Appathāmoti parittavīriyo. Vītavaṇṇoti parivattitachavivaṇṇo. Vigatavaṇṇoti apagatachavivaṇṇo. Vigacchitavaṇṇoti dūrībhūtachavivaṇṇo. Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhāti yā sā subhā sundarā purimakāle sati, sā vaṇṇanibhā etarahi antarahitā vigatā. Ādīnavo pātubhūtoti upaddavo pāturahosi. ‘‘Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā’’ti pāṭhaṃ ṭhapetvā ‘‘yā subhā assā’’ti eke vaṇṇayanti.

“力なき(Abalo)”とは、力を失ったこと。“衰弱した(Dubbalo)”とは、力が弱いこと。“微力な(Appabalo)”とは、わずかな力しかないこと。“気力のない(Appathāmo)”とは、わずかな精進しかないこと。“顔色を失った(Vītavaṇṇo)”とは、皮膚の艶が変化したこと。“顔色が消えた(Vigatavaṇṇo)”とは、皮膚の艶が消失したこと。“顔色から遠ざかった(Vigacchitavaṇṇo)”とは、皮膚の艶が遠くへ行ってしまったこと。“あのかつての美しく輝く顔色は(Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā)”とは、かつてあったあの美しく優れた顔色であり、それが今は消え去り、失われたということである。“災厄が現れた(Ādīnavo pātubhūto)”とは、災いが出現したということである。“あのかつての美しく輝く顔色は”という読みを置いて、“彼女(皮膚)の美しさであったものは”と解説する者もいる。

Asuddhāti paṭalādīhi asuddhā. Avisuddhāti timirādīhi avisuddhā. Aparisuddhāti samantato phoṭapaṭalādīhi pariyonaddhattā aparisuddhā. Avodātāti nappasannā pasannasadisā. No tathā cakkhunā rūpe passāmīti yathā porāṇacakkhunā rūpārammaṇaṃ passāmi olokemi, tathā tena pakārena idāni na passāmi. Sotaṃ asuddhantiādīsupi eseva nayo. Māhaṃ nassanti ahaṃ mā vinassaṃ.

“清らかでない(Asuddhā)”とは、白内障などによって清らかでないこと。“清浄でない(Avisuddhā)”とは、薄暗さ(夜盲症)などによって清浄でないこと。“遍く清らかでない(Aparisuddhā)”とは、周囲が水疱や白内障などで覆われているため、遍く清らかでないこと。“澄んでいない(Avodātā)”とは、澄んでおらず、澄んでいるかのようでもないこと。“以前のように眼で色(形)を見ることができない(No tathā cakkhunā rūpe passāmi)”とは、かつての眼で色の対象を見、観察したように、そのようには今は見ることができないということである。“耳が清らかでない(Sotaṃ asuddhaṃ)”などの箇所においても、これと同じ方法(解釈)である。“私が滅びることがありませんように(Māhaṃ nassaṃ)”とは、私が滅びてしまわないように、ということである。

90. Idāni yasmā piṅgiyo kāye sāpekkhatāya ‘‘jiṇṇohamasmī’’tiādimāha. Tenassa bhagavā kāye sinehappahānatthaṃ ‘‘disvāna rūpesu vihaññamāne’’ti gāthamāha. Tattha rūpesūti rūpahetu rūpapaccayā. Vihaññamāneti kammakāraṇādīhi upahaññamāne. Ruppanti rūpesūti cakkhurogādīhi ca rūpahetuyeva janā ruppanti bādhiyanti.

90. 今、ピンギヤは身体への執着があるために“私は老いました”等と言った。それゆえ、世尊は彼に、身体に対する愛着を捨てさせるために、“色(身体)において苦しめられている人々を見て(disvāna rūpesu vihaññamāne)”という詩を説かれた。そこでの“色において(rūpesu)”とは、色を原因として、色を縁として、という意味である。“苦しめられている(vihaññamāne)”とは、業の報いなどによって害されているということである。“色において損なわれる(Ruppanti rūpesū)”とは、眼病などにより、まさに色を原因として人々は損なわれ、悩まされるということである。

Haññantīti ghaṭīyanti. Vihaññantīti vihesiyanti. Upavihaññantīti hatthapādacchedādiṃ labhanti. Upaghātiyantīti maraṇaṃ labhanti. Kuppantīti parivattanti. Pīḷayantīti vighātaṃ āpajjanti. Ghaṭṭayantīti ghaṭṭanaṃ pāpuṇanti. Byādhitāti bhītā. Domanassitāti cittavighātaṃ pattā. Vemāneti nassamāne.

“打たれる(Haññantīti)”とは、打ちのめされること。“苦しめられる(Vihaññantīti)”とは、悩まされること。“酷く苦しめられる(Upavihaññantīti)”とは、手足の切断などを受けること。“殺害される(Upaghātiyantīti)”とは、死に至ること。“揺らぐ(Kuppantīti)”とは、変容すること。“圧迫される(Pīḷayantīti)”とは、破滅に至ること。“衝突する(Ghaṭṭayantīti)”とは、衝撃を受けること。“病んだ(Byādhitā)”とは、恐怖したこと。“憂いに沈んだ(Domanassitā)”とは、心の破滅に至ったこと。“失われる(Vemāne)”とは、滅びゆくこと。

91. Evaṃ [Pg.76] bhagavatā yāva arahattaṃ, tāva kathitaṃ paṭipattiṃ sutvā piṅgiyo jarādubbalatāya visesaṃ anadhigantvā ca puna ‘‘disā catasso’’ti imāya gāthāya bhagavantaṃ thomento desanaṃ yācati.

91. このように、世尊によって阿羅漢果に至るまで説かれた実践を聞いたが、ピンギヤは老いと衰弱のために(その時は)特別な境地(証得)を得ることができず、再び“四方(disā catasso)”というこの詩によって世尊を称賛しつつ、説法を懇願した。

92. Athassa bhagavā punapi yāva arahattaṃ, tāva paṭipadaṃ dassento ‘‘taṇhādhipanne’’ti gāthamāha.

92. そこで世尊は再び、阿羅漢果に至るまでの実践の道を示すために、“渇愛に圧倒された(taṇhādhipanne)”という詩を説かれた。

Taṇhādhipanneti taṇhāya vimuccitvā ṭhite. Taṇhānugeti taṇhāya saha gacchante. Taṇhānugateti taṇhāya anubandhante. Taṇhānusaṭeti taṇhāya saha dhāvante. Taṇhāya panneti taṇhāya nimugge. Paṭipanneti taṇhāya avatthaṭe. Abhibhūteti maddite. Pariyādinnacitteti pariyādiyitvā gahitakusalacitte.

“渇愛に圧倒された(Taṇhādhipanne)”とは、渇愛から解き放たれずに留まっていること。“渇愛に従う(Taṇhānugeti)”とは、渇愛と共に歩むこと。“渇愛に追随する(Taṇhānugateti)”とは、渇愛に追いかけられていること。“渇愛に伴って走る(Taṇhānusaṭeti)”とは、渇愛と共に駆け巡ること。“渇愛に沈んだ(Taṇhāya panneti)”とは、渇愛に溺れていること。“渇愛に覆われた(Paṭipanneti)”とは、渇愛に覆い尽くされていること。“圧倒された(Abhibhūteti)”とは、踏みにじられたこと。“心を奪われた(Pariyādinnacitteti)”とは、善き心が完全に取り去られ、奪われたこと。

Santāpajāteti sañjātacittasantāpe. Ītijāteti roguppanne. Upaddavajāteti ādīnavajāte. Upasaggajāteti uppannadukkhajāte.

“懊悩が生じた(Santāpajāteti)”とは、心の熱悩が生じたこと。“病が生じた(Ītijāteti)”とは、病気が発生したこと。“災厄が生じた(Upaddavajāteti)”とは、災難が生じたこと。“障害が生じた(Upasaggajāteti)”とは、生じた苦悩のこと。

Virajaṃ vītamalanti ettha virajanti vigatarāgādirajaṃ. Vītamalanti vītarāgādimalaṃ. Rāgādayo hi ajjhottharaṇaṭṭhena rajo nāma, dūsaṭṭhena malaṃ nāma. Dhammacakkhunti katthaci paṭhamamaggañāṇaṃ, katthaci ādīni tīṇi maggañāṇāni, katthaci catutthamaggañāṇampi. Idha pana jaṭilasahassassa catutthamaggañāṇaṃ. Piṅgiyassa tatiyamaggañāṇameva. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vipassanāvasena evaṃ pavattassa dhammacakkhuṃ udapādīti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

“塵なく、汚れなき(Virajaṃ vītamalaṃ)”において、“塵なき(virajaṃ)”とは貪欲等の塵が離れたこと。“汚れなき(vītamalaṃ)”とは貪欲等の汚れが離れたことである。蓋し、貪欲等は、覆い隠すという意味で“塵(raja)”と呼ばれ、汚すという意味で“汚れ(mala)”と呼ばれる。“法眼(Dhammacakkhu)”とは、ある箇所では初道の知(預流道智)、ある箇所では最初の三つの道智、ある箇所では第四の道智(阿羅漢道智)をも指す。しかし、ここでは千人の結髪行者にとっては第四の道智である。ピンギヤにとっては第三の道智(不還道智)のみである。“生じる性質のものは何であれ、それはすべて滅びる性質のものである”というヴィパッサナーの観点からこのように展開した法眼が生じた、というのが意味である。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Evaṃ idampi suttaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca piṅgiyo anāgāmiphale patiṭṭhāsi. So kira antarantarā cintesi – ‘‘evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ nāma desanaṃ na labhati mayhaṃ mātulo bāvarī savanāyā’’ti. Tena sinehavikkhepena arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi. Antevāsikā panassa sahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhuno ahesunti.

このように世尊は、この経をも阿羅漢果を頂点として説かれた。そして説法の終結時に、ピンギヤは不還果(阿那含果)に確立した。伝えられるところによれば、彼は途中で“このような種々の優れた説法を、私の叔父であるバーヴァリーは聴くことができない”と考えた。その愛着による心の散乱のために、阿羅漢果に到達することができなかった。しかし、彼の弟子である千人の結髪行者たちは阿羅漢果に到達した。彼ら全員が神通によって生じた鉢と衣を身にまとい、“来たれ、比丘(エヒ・ビック)”となったということである。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

サッダンマッパッジョーティカー、小義釈(チューラニッデーサ)註釈書。

Piṅgiyamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ピンギヤ青年経義釈の解説、終了。

17. Pārāyanatthutigāthāniddesavaṇṇanā

17. 波羅延(パーラーヤナ)結讃詩義釈の解説

93. Ito [Pg.77] paraṃ saṅgītikārā desanaṃ thomentā ‘‘idamavoca bhagavā’’tiādimāhaṃsu. Tattha idamavocāti idaṃ pārāyanaṃ avoca. Paricārakasoḷasānanti bāvarissa paricārakena piṅgiyena saha soḷasānaṃ, buddhassa vā bhagavato paricārakānaṃ soḷasānanti paricārakasoḷasānaṃ. Te eva ca brāhmaṇā tattha soḷasasu disāsu purato ca pacchato ca vāmapassato ca dakkhiṇapassato ca cha cha yojanā nisinnā ujukena dvādasayojanikā ahosi. Ajjhiṭṭhoti yācito.

93. これ以降、結集者(教典編纂者)たちは、その説法を称賛して“世尊はこのように語られた”等の言葉を述べた。そこで“このように語られた”とは、このパーラーヤナ(彼岸道)を語られたということである。“十六人の従者たちの”とは、バーヴァリーの従者であるピンギヤを含む十六人の、あるいは世尊である仏陀の従者である十六人の、ということである。そして、それらのバラモンたちは、そこ(パサーナカ)で十六の方向に、前、後、左、右にそれぞれ六ヨージャナ(由旬)ずつ離れて座っており、正面から十二ヨージャナの範囲に広がっていた。“要請された”とは、請われたということである。

94-97. Atthamaññāyāti pāḷiatthamaññāya. Dhammamaññāyāti pāḷimaññāya. Pārāyananti evaṃ imassa dhammapariyāyassa adhivacanaṃ āropetvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ nāmāni kittayanto ‘‘ajito…pe… buddhaseṭṭhamupāgamu’’nti āhaṃsu. Tattha sampannacaraṇanti nibbānapadaṭṭhānabhūtena pātimokkhasīlādinā sampannaṃ. Isinti mahesiṃ.

94-97. “義(意味)を知って”とは、聖典(パーリ)の義を知って、ということである。“法を知って”とは、聖典(文言)を知って、ということである。“パーラーヤナ(彼岸道)”とは、このようにこの法門の名称を冠して、それらのバラモンたちの名前を列挙しながら、“アジタ……(中略)……仏陀という最上の御方に近づいた”と述べた。そこで“明行足(明と行を具足した者)”とは、涅槃の足場となる別解脱律儀戒(波羅提木叉の戒)などを具足していることである。“仙人(いし)”とは、大仙(マヘーシ)のことである。

Niddese upāgamiṃsūti samīpaṃ gamiṃsu. Upasaṅkamiṃsūti avidūraṭṭhānaṃ gamiṃsu. Payirupāsiṃsūti samīpe nisīdiṃsu. Paripucchiṃsūti paripucchaṃ āhariṃsu. Parigaṇhiṃsūti tulayiṃsu. ‘‘Codayiṃsū’’ti keci.

義釈(ニッデーサ)において、“近づいた(upāgamiṃsu)”とは、そばに行ったことである。“近寄った(upasaṅkamiṃsu)”とは、遠くない場所へ行ったことである。“侍した(payirupāsiṃsu)”とは、そばに座ったことである。“質問した(paripucchiṃsu)”とは、問いを投げかけたことである。“吟味した(parigaṇhiṃsu)”とは、比較検討したことである。“促した(codayiṃsu)”という読みもある。

Sīlācāranibbattīti uttamasīlācāranibbatti, maggena nipphannasīlanti attho.

“戒行の生起”とは、最上の戒行の生起のことであり、道(聖道)によって達成された戒という意味である。

Gambhīreti uttānabhāvapaṭikkhepavacanaṃ. Duddaseti gambhīrattā duddase, dukkhena daṭṭhabbe, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Duddasattāva duranubodhe, dukkhena avabujjhitabbe, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Santeti nibbute. Paṇīteti atappake. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacareti takkena na avacaritabbe na ogāhitabbe ñāṇeneva avacaritabbe. Nipuṇeti saṇhe. Paṇḍitavedanīyeti sammā paṭipannehi paṇḍitehi veditabbe.

“深い(甚深)”とは、明白である(浅薄である)ことを否定する言葉である。“見がたい”とは、深いゆえに見がたいことであり、困難を伴って見られるべきものであって、容易に見ることはできない。“見がたいために悟りがたい”のであり、困難を伴って悟られるべきものであって、容易に悟ることはできない。“静かな(寂静)”とは、寂滅していることである。“妙なる(勝妙)”とは、飽きさせない(満足させる)ことである。これら二つは出世間のみを指して言われている。“思惟の及ばぬ(離尋思)”とは、推論によって考察されるべきではなく、沈潜されるべきでもなく、ただ智慧によってのみ考察されるべきものである。“微細な(微妙)”とは、精妙なことである。“賢者が知るべき”とは、正しく実践した賢者たちによって知られるべきということである。

98. Tosesīti tuṭṭhiṃ āpādesi. Vitosesīti vividhā tesaṃ somanassaṃ uppādesi. Pasādesīti tesaṃ cittappasādaṃ akāsi[Pg.78]. Ārādhesīti ārādhayi siddhiṃ pāpesi. Attamane akāsīti somanassavasena sakamane akāsi.

98. “満足させた”とは、喜びをもたらしたことである。“大いに満足させた”とは、彼らに種々の喜びを生じさせたことである。“浄信させた”とは、彼らに心の浄信を起こさせたことである。“喜ばせた(アーラーデーシ)”とは、満足させ、目的を達成させたことである。“喜ばしくした”とは、喜びによって自らの心を満たしたことである。

99. Tato paraṃ brahmacariyamacariṃsūti maggabrahmacariyaṃ acariṃsu.

99. “その後、梵行を修めた”とは、道の梵行(聖なる修行)を修めたということである。

101. Tasmā pārāyananti tassa pārabhūtassa nibbānassa āyatananti vuttaṃ hoti.

101. それゆえ、“パーラーヤナ(彼岸道)”とは、その彼岸である涅槃への場所(帰趨)であると言われる。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

サッダンマッパッジョーティカー、小義釈註釈

Pārāyanatthutigāthāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

パーラーヤナ讃嘆偈義釈の解説、終了。

18. Pārāyanānugītigāthāniddesavaṇṇanā

18. パーラーヤナ後頌(結びの偈)義釈の解説

102. Pārāyanamanugāyissanti assa ayaṃ sambandho – bhagavatā hi pārāyane desite soḷasasahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, avasesānañca cuddasakoṭisaṅkhānaṃ devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

102. “パーラーヤナを唱えん(anugāyissāmi)”とは、これには次のような関連がある。すなわち、世尊によってパーラーヤナが説かれたとき、一万六千の結髪行者たちが阿羅漢果に達し、その他の十四千万(一億四千万)に数えられる神々と人間たちが法を悟った(預流果などを得た)。古の師たちはこのように言っている。

‘‘Tato pāsāṇake ramme, pārāyanasamāgame;

Amataṃ pāpayī buddho, cuddasa pāṇakoṭiyo’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.1138);

“その後、麗しきパサーナカ(岩)での、パーラーヤナの集いにおいて、仏陀は十四千万の生きとし生けるものを不死(涅槃)に至らせた。”

Niṭṭhitāya pana dhammadesanāya tato tato āgatā manussā bhagavato ānubhāvena attano attano gāmanigamādīsveva pāturahesuṃ. Bhagavāpi sāvatthimeva agamāsi paricārakasoḷasādīhi anekehi bhikkhusahassehi parivuto. Tattha piṅgiyo bhagavantaṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmahaṃ, bhante, bāvarissa buddhuppādaṃ ārocetuṃ, paṭissutañhi tasseva mayā’’ti. Atha bhagavatā anuññāto ñāṇagamaneneva godhāvarītīraṃ gantvā pādagamanena assamābhimukho agamāsi. Tamenaṃ bāvarī brāhmaṇo maggaṃ olokento nisinno dūratova taṃ khārijaṭādivirahitaṃ bhikkhuvesenāgacchantaṃ disvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti niṭṭhamagamāsi. Sampattañcāpi naṃ pucchi – ‘‘kiṃ, piṅgiya, buddho loke uppanno’’ti? ‘‘Āma, brāhmaṇa, uppanno, pāsāṇake cetiye nisinno amhākaṃ dhammaṃ desesi, tamahaṃ tuyhaṃ desessāmī’’ti. Tato bāvarī mahatā [Pg.79] sakkārena sapariso taṃ pūjetvā āsanaṃ paññāpesi. Tattha nisīditvā piṅgiyo ‘‘pārāyanamanugāyissa’’ntiādimāha.

説法が終了すると、各地から集まっていた人々は、世尊の威力によって、それぞれ自分の村や町などに(一瞬で)現れた。世尊もまた、十六人の従者をはじめとする数千の比丘たちに囲まれて舎衛城へと行かれた。そこでピンギヤは世尊を礼拝して言った。“尊師よ、私はバーヴァリーに仏陀の出現をお知らせするために参ります。彼にはそのように約束しておりますので”。そこで世尊に許され、神通の力(あるいは知的な速さ)によってゴダーヴァリー川の岸へ行き、そこからは徒歩で庵(アシュラマ)へと向かった。バラモンのバーヴァリーは、道を眺めて座っていたが、遠くから、杖や編み籠や結髪などを捨てて比丘の姿でやってくる彼を見て、“仏陀が世に現れたのだ”と確信した。彼が到着すると、すぐに尋ねた。“ピンギヤよ、仏陀は世に現れたのか?”“はい、バラモンよ、現れました。パサーナカ宝塔(霊樹)に座って、私たちに法を説かれました。それをあなたに説きましょう”。そこでバーヴァリーは多大なる敬意をもって、一行と共に彼を供養し、座席を用意した。そこに座って、ピンギヤは“パーラーヤナを唱えん”等の言葉を述べた。

Tattha anugāyissanti bhagavato gītaṃ anugāyissaṃ. Yathāddakkhīti yathā sāmaṃ saccābhisambodhena asādhāraṇañāṇena ca addakkhi. Nikkāmoti pahīnakāmo. ‘‘Nikkamo’’tipi pāṭho, vīriyavāti attho. Nikkhanto vā akusalapakkhā. Nibbanoti kilesavanavirahito, taṇhāvirahito eva vā. Kissa hetu musā bhaṇeti yehi kilesehi musā bhaṇeyya, ete tassa pahīnāti dasseti. Etena brāhmaṇassa savane ussāhaṃ janeti (su. ni. aṭṭha. 2.1138).

そこで“唱えん”とは、世尊が唱えた(説いた)ことに従って唱えよう、ということである。“見た通りに”とは、自ら真理の覚醒(四聖諦の悟り)と(仏陀固有の)不共の智慧によって見た通りに、ということである。“欲なき”とは、欲を捨てた者。“精進ある(nikkamo)”という読みもあり、その場合は“努力のある者”という意味である。あるいは、不善の側から“脱した”者。“森なき(nibbanoti)”とは、煩悩の森を離れたこと、あるいは渇愛を離れた者のことである。“何のゆえに偽りを語ろうか”とは、偽りを語る原因となる煩悩を、彼はすでに捨て去っているということを示している。これによって、バラモン(バーヴァリー)に聴聞への意欲を起こさせている。

Amaloti kilesamalavirahito. Vimaloti vigatakilesamalo. Nimmaloti kilesamalasuddho. Malāpagatoti kilesamalā dūrībhūto hutvā carati. Malavippahīnoti kilesamalappahīno. Malavimuttoti kilesehi vimutto. Sabbamalavītivattoti vāsanādisabbakilesamalaṃ atikkanto. Te vanāti ete vuttappakārā kilesā.

“汚れなき(amala)”とは、煩悩の汚れを離れたこと。“清らかな(vimala)”とは、煩悩の汚れが去ったこと。“汚れのない(nimmala)”とは、煩悩の汚れが清まったこと。“汚れを離れた(malāpagato)”とは、煩悩の汚れから遠ざかって生きていること。“汚れを捨て去った(malavippahīno)”とは、煩悩の汚れを断じたこと。“汚れから解き放たれた(malavimutto)”とは、煩悩から解脱したこと。“一切の汚れを超えた”とは、習気(じっけ)などの一切の煩悩の汚れを超越したことである。“それらの森”とは、これら上述した種類の煩悩のことである。

103. Vaṇṇūpasaṃhitanti guṇūpasaṃhitaṃ.

103. “徳を伴う”とは、美徳を伴うということである。

104. Saccavhayoti buddho hi sacceneva avhānena nāmena yutto. Brahmeti taṃ brāhmaṇaṃ ālapati.

104. “真実の名を持つ者”とは、仏陀は真実という呼び名(名称)を備えているからである。“ブラフマよ(梵天のごとき者よ)”とは、そのバラモン(バーヴァリー)に対する呼びかけである。

Tattha lokoti lujjanaṭṭhena loko. Eko loko bhavalokoti tebhūmakavipāko. So hi bhavatīti bhavo, bhavo eva loko bhavaloko. Bhavaloko ca sambhavaloko cāti ettha ekeko dve dve hoti. Bhavaloko hi sampattibhavavipattibhavavasena duvidho. Sambhavalokopi sampattisambhavavipattisambhavavasena duvidho. Tattha sampattibhavalokoti sugatiloko. So hi iṭṭhaphalattā sundaro lokoti sampatti, bhavatīti bhavo, sampatti eva bhavo sampattibhavo, so eva loko sampattibhavaloko. Sampattisambhavalokoti sugatūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati [Pg.80] etasmā phalanti sambhavo, sampattiyā sambhavo sampattisambhavo, sampattisambhavo eva loko sampattisambhavalokoti.

そこで、世間(loko)とは、崩壊する(lujjana)という意味で世間である。一つの世間とは、有の世間(bhavaloko)であり、三地の異熟である。それは有る(bhavatīti)から有(bhavo)であり、有そのものが世間であるから有の世間である。有の世間と生起の世間(sambhavaloko)において、それぞれに二つずつある。すなわち、有の世間は成就の有(sampattibhava)と衰退の有(vipattibhava)によって二種類である。生起の世間も成就の生起と衰退の生起によって二種類である。そこで成就の有の世間とは、善趣の世間である。それは望ましい果報であるから、優れた世間(sampatti)であり、有るから有(bhava)であり、成就そのものが有であるから成就の有であり、それが世間であるから成就の有の世間である。成就の生起の世間とは、善趣に至る業である。なぜなら、それから果報が生じる(sambhavati)から生起(sambhavo)であり、成就の生起であるから成就の生起であり、成就の生起そのものが世間であるから成就の生起の世間という。

Vipattibhavalokoti apāyaloko. So hi aniṭṭhaphalattā virūpo lokoti vipatti, bhavatīti bhavo, vipatti eva bhavo vipattibhavo, vipattibhavo eva loko vipattibhavaloko. Vipattisambhavalokoti apāyūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, vipattiyā sambhavo vipattisambhavo, vipattisambhavo eva loko vipattisambhavalokoti. Tisso vedanāti sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā lokiyā eva. Āhārāti paccayā. Paccayā hi attano phalaṃ āharantīti āhārā. Kabaḷīkārāhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro. Vatthuvasena kabaḷīkattabbattā kabaḷīkāro, ajjhoharitabbattā āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi ojaṭṭhamakarūpāni āharatīti āhāro. Cakkhusamphassādiko chabbidho phasso tisso vedanā āharatīti āhāro. Manaso sañcetanā na sattassāti manosañcetanā yathā cittekaggatā, manasā vā sampayuttā sañcetanā manosañcetanā yathā ājaññaratho, tebhūmakakusalākusalacetanā. Sā hi tayo bhave āharatīti āhāro. Viññāṇanti ekūnavīsatibhedaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ. Tañhi paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti āhāro.

衰退の有の世間とは、悪趣(apāyaloko)の世間である。それは望ましくない果報であるから、醜い世間(vipatti)であり、有るから有であり、衰退そのものが有であるから衰退の有であり、衰退の有そのものが世間であるから衰退の有の世間である。衰退の生起の世間とは、悪趣に至る業である。なぜなら、それから果報が生じるから生起であり、衰退の生起であるから衰退の生起であり、衰退の生起そのものが世間であるから衰退の生起の世間という。三つの受とは、楽受、苦受、不苦不楽受であり、これらは世俗的なものである。食(āhārā)とは、縁(paccayā)のことである。縁は自らの果報をもたらす(āharanti)から食と呼ばれる。段食、触食、意思食、識食の四つがある。物質として塊(kabaḷī)にされるべきものであるから段食(kabaḷīkāro)であり、飲み込まれるべきものであるから食であり、飯や麦焦がしなどの物質的な身における栄養(ojā)のことである。それは、栄養を八番目とする諸色(ojaṭṭhamakarūpāni)をもたらすから食である。眼触などの六種の触は三つの受をもたらすから食である。意の思(sañcetanā)は、衆生のものではなく、心一境性のように、あるいは意と相応する思が意思食であり、良馬の車のようなもので、三地の善・不善の思である。それは三つの有をもたらすから食である。識とは、十九種類に分かれる結生識である。それは結生の名色をもたらすから食という。

Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā upādānakkhandhā, majjhe padalopo daṭṭhabbo. Upādānasambhūtā vā khandhā upādānakkhandhā yathā tiṇaggi, thusaggi. Upādānavidheyyā vā khandhā upādānakkhandhā yathā rājapuriso. Upādānappabhavā vā khandhā upādānakkhandhā yathā puppharukkho, phalarukkho. Upādānāni pana kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti cattāri. Atthato pana bhusaṃ ādānanti upādānaṃ. Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandhoti pañca. Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ. Satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttanayā eva. Tathā aṭṭha [Pg.81] lokadhammā. Api ca – lābho, alābho, yaso, ayaso, nindā, pasaṃsā, sukhaṃ, dukkhanti ime aṭṭha lokappavattiyā sati anuparivattanadhammakattā lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi mutto satto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Yathāha –

取蘊(upādānakkhandhā)とは、取の対象となる蘊が取蘊であり、中間の語が省略されていると見るべきである。あるいは、草の火や籾殻の火のように、取から生じた蘊が取蘊である。あるいは、王の家来のように、取に従属する蘊が取蘊である。あるいは、花の木や実の木のように、取から生じた蘊が取蘊である。取(upādānāni)には、欲取、見取、戒禁取、我語取の四つがある。意味の上では、強く取ることが取(upādāna)である。色取蘊、受取蘊、想取蘊、行取蘊、識取蘊の五つがある。六つの内処とは、眼処、耳処、鼻処、舌処、身処、意処である。七つの識住は、すでに説かれた通りである。また、八つの世間法(lokadhamma)も同様である。さらに、利得(lābho)、損失(alābho)、名声(yaso)、不名声(ayaso)、誹謗(nindā)、称讃(pasaṃsā)、安楽(sukhaṃ)、苦悩(dukkhaṃ)である。これら八つは、世間が進行する際に随伴して起こる法であるから、世間の法(世間法)という。これらから解き放たれた衆生というものは存在せず、諸仏にもこれらは起こる。次のように説かれている。

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati. Katame aṭṭha? Lābho ca alābho ca…pe… sukhañca dukkhañca. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.6).

“諸比丘よ、これら八つの世間法が世間に随伴し、世間はこれら八つの世間法に随伴する。八つとは何か。利得と損失、……(中略)……安楽と苦悩である。諸比丘よ、これら八つの世間法が世間に随伴し、世間はこれら八つの世間法に随伴するのである”(増支部 8.6)。

Tattha anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti, lokato na nivattantīti attho. Lābhoti pabbajitassa cīvarādi, gahaṭṭhassa dhanadhaññādilābho. Soyeva alabbhamāno lābho alābho na lābho alābhoti vuccati, no ca attābhāvappattito pariññeyyo siyā. Yasoti parivāro. Soyeva alabbhamāno yaso ayaso. Nindāti avaṇṇabhaṇanaṃ. Pasaṃsāti vaṇṇabhaṇanaṃ. Sukhanti kāmāvacarakāyikacetasikaṃ. Dukkhanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ kāyikacetasikaṃ, anāgāmiarahantānaṃ kāyikameva. Sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tāni pana tathā pakāsitā khandhā eva. Sattasu viññāṇaṭṭhitīsu asaññasattena ca nevasaññānāsaññāyatanena ca saddhiṃ nava sattāvāsā. Dasāyatanānīti cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatananti evaṃ dasa. Dvādasāyatanānīti manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ evaṃ dvādasa. Aṭṭhārasa dhātuyoti cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu…pe… manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti ekekasmiṃ tīṇi tīṇi katvā aṭṭhārasa dhātuyo.

そこで“随伴する(anuparivattanti)”とは、追いかけ、離れず、世間から退かないという意味である。利得(lābho)とは、出家者にとっては衣など、在家者にとっては金銭や穀物などの獲得である。それと同じものが得られないことが損失(alābho)、すなわち利得ではないから損失と言われるが、これは自体の獲得ではないから、遍知されるべきものではない。名声(yaso)とは付き人のことである。それと同じものが得られないのが不名声(ayaso)である。誹謗(nindā)とは不名誉を語ることである。称讃(pasaṃsā)とは名誉を語ることである。安楽(sukhaṃ)とは、欲界の身心に関わるものである。苦悩(dukkhaṃ)とは、凡夫、預流者、一来者にとっては身心に関わるものであり、不還者、阿羅漢にとっては身体に関わるものだけである。衆生居(sattāvāsā)とは、衆生の住処、住む場所という意味である。しかし、それらはそのように示された蘊そのものである。七つの識住に、無想有情と非想非非想処を加えて、九つの衆生居となる。十処とは、眼処、色処、耳処、声処、鼻処、香処、舌処、味処、身処、触処の十である。十二処とは、意処と法処を加えて十二である。十八界とは、眼界、色界、眼識界……(中略)……意界、法界、意識界というように、それぞれ三つずつで十八界となる。

Sadisanāmoti tesaṃ sadisanāmo ekaguṇavaṇṇanāmo. Sadisavhayoti ekaguṇavaṇṇanāmena avhāyano. Saccasadisavhayoti avitathaekaguṇavaṇṇanāmena aviparītena avhāyano.

同名(sadisanāmo)とは、それらと同じ名前、一つの徳を称える名前を持つことである。同称(sadisavhayo)とは、一つの徳を称える名前で呼ばれることである。真実同称(saccasadisavhayo)とは、偽りのない、一つの徳を称える名前で、誤りなく呼ばれることである。

Āsitoti [Pg.82] upasaṅkamito. Upāsitoti upagantvā sevito. Payirupāsitoti bhattivasena atīva sevito.

依止(āsito)とは、近づくことである。侍奉(upāsito)とは、近づいて仕えることである。親近(payirupāsito)とは、献身的に大いに仕えることである。

105. Kubbanakanti parittavanaṃ. Bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti anekaphalādivikatibharitakānanaṃ āgamma vaseyya. Appadasseti bāvarippabhutike parittapaññe. Mahodadhinti anotattādiṃ mahantaṃ udakarāsiṃ.

105. 小林(kubbanakaṃ)とは、小さな森である。“多果の林に住むべき(bahupphalaṃ kānanamāvaseyyā)”とは、多くの果実などの種類が満ちた林に来て住むべきということである。小智の人々(appadasse)とは、バーヴァリーなどの知恵の少ない人々のことである。大海(mahodadhiṃ)とは、アノタッタ湖などの巨大な水の集まりのことである。

Appadassāti mandadassino. Parittadassāti atimandadassino. Thokadassāti parittatopi atiparittadassino. Omakadassāti heṭṭhimadassino. Lāmakadassāti appadhānadassino. Chatukkadassāti na uttamadassino. Appamāṇadassanti pamāṇaṃ atikkamitvā appamāṇaṃ nibbānadassaṃ. Aggadassanti ‘‘aggato ve pasannāna’’ntiādinā (a. ni. 4.34; itivu. 90) nayena aggadhammadassaṃ. Seṭṭhadassanti sambuddho dvipadaseṭṭhoti seṭṭhadassaṃ. Viseṭṭhadassantiādīni cattāri upasaggena vaḍḍhitāni. Asamanti na samaṃ asamaṃ sabbaññuṃ. Asamasamanti asamehi atītabuddhehi samaṃ asamasamaṃ. Appaṭisamanti attano sadisavirahitaṃ. Appaṭibhāganti attano paṭibimbavirahitaṃ. Appaṭipuggalanti paṭimallapuggalavirahitaṃ. Devātidevanti visuddhidevānampi atidevaṃ. Abhimaṅgalasammataṭṭhena usabhaṃ. Achambhitaṭṭhena purisasīhaṃ. Niddosaṭṭhena purisanāgaṃ. Uttamaṭṭhena purisājaññaṃ. Aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiye acalaṭṭhāne tiṭṭhanaṭṭhena purisanisabhaṃ. Dhammadesanādhuravahanaṭṭhena purisadhorayhaṃ.

“Appadassā(小見者)”とは見識が鈍い者のことです。“Parittadassā(微小見者)”とは極めて鈍い見識を持つ者のことです。“Thokadassā(僅見者)”とは微小なものよりもさらに微小な見識を持つ者のことです。“Omakadassā(劣見者)”とは下等の見識を持つ者のことです。“Lāmakadassā(卑見者)”とは主要でない見識を持つ者のことです。“Chatukkadassā”とは最上の見識を持たない者のことです。“Appamāṇadassa(無量見者)”とは、限定を超えて無量の涅槃を見る者のことです。“Aggadassa(最上見者)”とは、‘最上のものに信を置く者には’(増支部4.34、如是語90)などの理法によって、最上の法を見る者のことです。“Seṭṭhadassa(勝見者)”とは、正自覚者は二足尊(人間の中で最勝)であるという意味で、勝れたものを見る者のことです。“Viseṭṭhadassa(殊勝見者)”などの四つの語は、接頭辞によって(意味が)強められたものです。“Asama(無等)”とは、等しいものがいないこと、すなわち一切知者のことです。“Asamasama(無等等)”とは、比類なき過去の諸仏と等しいということです。“Appaṭisama(無比)”とは、自分自身に等しい者が欠けていることです。“Appaṭibhāga(無類)”とは、自分自身の似姿(匹敵する者)が欠けていることです。“Appaṭipuggala(無対独尊)”とは、対抗する者が欠けていることです。“Devātideva(天中天)”とは、清浄なる天界の神々(阿羅漢など)にとっても、それらを超えた尊い方であるということです。至高の吉祥と認められるという意味で“雄牛(usabha)”、驚怖しないという意味で“人中師子(purisasīha)”、過失がないという意味で“人中龍(purisanāga)”、最上という意味で“人中良馬(purisājañña)”と呼ばれます。八種の衆と大地を圧倒し、天界を含む世界において、いかなる敵対者や仇敵によっても揺るがされない不動の場に留まるという意味で“人中雄牛(purisanisabha)”と呼ばれます。法を説くという重責を担うという意味で“人中重荷を引く者(purisdhorayha)”と呼ばれます。

Mānasakaṃ vā saranti manasā cintetvā kataṃ pallaṃ vā nāmameva vā. Anotattaṃ vā dahanti candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena taṃ obhāsenti, ujuṃ gacchantā na obhāsenti, tenevassa ‘‘anotatta’’nti saṅkhā udapādi. Evarūpaṃ anotattaṃ vā dahaṃ. Akkhobhaṃ amitodakanti cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ aparimitaṃ udakajalarāsiṃ. Evamevāti opammasaṃsandanaṃ, buddhaṃ bhagavantaṃ akkhobhaṃ āsabhaṃ ṭhānaṭṭhānena cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ. Amitatejanti aparimitañāṇatejaṃ. Pabhinnañāṇanti dasabalañāṇādivasena pabhedagatañāṇaṃ. Vivaṭacakkhunti samantacakkhuṃ.

“Mānasaka(マナサカ)”池とは、心で考えて作られた池、あるいはそのような名前の池のことです。“Anotatta(無熱悩)”池とは、月や太陽が南または北を通る際、山の間からそこを照らしますが、真上を通る時は照らしません。それゆえに“無熱悩”という名が生じました。このような無熱悩池のことです。“Akkhobha(揺るぎない)”“Amitodaka(無量の水を持つ)”とは、動かすことができない計り知れない水の集まりのことです。“同様に”とは比喩の適用であり、世尊である仏陀は揺るぎなく、雄々しく、理非(適不適)によって動かされることがないということです。“Amitateja(無量の威力)”とは、計り知れない智慧の威力のことです。“Pabhinnañāṇa(分類された智慧)”とは、十力などの智慧によって分類された智慧のことです。“Vivaṭacakkhu(開かれた眼)”とは、普門眼(遍満する眼)のことです。

Paññāpabhedakusalanti [Pg.83] ‘‘yā paññā pajānanā vicayo pavicayo’’tiādinā (dha. sa. 16; vibha. 525) nayena paññāya pabhedajānane chekaṃ. Adhigatapaṭisambhidanti paṭiladdhacatupaṭisambhidaṃ. Catuvesārajjappattanti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādinā (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) nayena vuttesu catūsu ṭhānesu visāradabhāvappattaṃ. Saddhādhimuttanti parisuddhe phalasamāpatticitte adhimuttaṃ, tattha paviṭṭhaṃ. Setapaccattanti vāsanāya vippahīnattā parisuddhaṃ āveṇikaattabhāvaṃ. Advayabhāṇinti paricchinnavacanattā dvivacanavirahitaṃ. Tādinti tādisaṃ, iṭṭhāniṭṭhesu akampanaṃ vā. Tathā paṭiññā assāti tathāpaṭiñño, taṃ. Aparittanti na khuddakaṃ. Mahantanti tedhātuṃ atikkamitvā mahantappattaṃ.

“Paññāpabhedakusala(智慧の分類に巧みな者)”とは、‘智慧、知解、簡択、極簡択’(法集論16、分別論525)などの理法によって、智慧の分類を知ることに長けていることです。“Adhigatapaṭisambhida(四無碍解を得た者)”とは、四無碍解を体得していることです。“Catuvesārajjappatta(四無所畏を得た者)”とは、‘正自覚者を自称するあなたに対して、これらの諸法は未だ覚られていない’(中部1.150、増支部4.8)などの理法で説かれる四つの事柄において、無畏(恐れのない状態)に達していることです。“Saddhādhimutta(信解脱)”とは、清浄な果等至の心に専念し、そこに入っていることです。“Setapaccatta(清浄なる自己)”とは、習気が捨て去られたことによる、清浄な固有のあり方のことです。“Advayabhāṇin(二枚舌を使わぬ者)”とは、言葉が確定的であるため、二重の物言いをしないことです。“Tādin(如実な者)”とは、そのような人、あるいは好ましい事と好ましくない事において揺るがない者のことです。“そのように宣言する”のが如実の宣言者(tathāpaṭiñño)であり、彼(仏陀)のことです。“Aparitta(微小でない)”とは、小さくないことです。“Mahanta(偉大なる)”とは、三界を超えて偉大さに達していることです。

Gambhīranti aññesaṃ duppavesaṃ. Appameyyanti atulaṭṭhena appameyyaṃ. Duppariyogāhanti pariyogāhituṃ dukkhappavesaṃ. Pahūtaratananti saddhādiratanehi pahūtaratanaṃ. Sāgarasamanti ratanākarato samuddasadisaṃ. Chaḷaṅgupekkhāya samannāgatanti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano’’ti (a. ni. 6.1) vuttanayena chaḷaṅgupekkhāya paripuṇṇaṃ. Atulanti tulavirahitaṃ, tulayituṃ asakkuṇeyyaṃ. Vipulanti atimahantaṃ. Appameyyanti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ. Taṃ tādisanti taṃ bhagavantaṃ tādiguṇasampannaṃ. Pavadataṃ maggavādinanti pavadantānaṃ kathentānaṃ uttamaṃ kathayantaṃ vadantaṃ adhigacchinti sambandho. Merumiva nagānanti pabbatānaṃ antare sineruṃ viya. Garuḷamiva dijānanti pakkhijātānaṃ antare supaṇṇaṃ viya. Sīhamiva migānanti catuppadānamantare sīhaṃ viya. Udadhimiva aṇṇavānanti vitthiṇṇaaṇṇavānaṃ antare samuddaṃ viya adhigacchiṃ. Jinapavaranti buddhuttamaṃ.

“Gambhīra(深い)”とは、他者が入り込み難いことです。“Appameyya(計り知れない)”とは、比較できないという意味で計り知れないことです。“Duppariyogāha(究め難い)”とは、究め尽くすために深く入ることが困難なことです。“Pahūtaratana(多くの宝を持つ)”とは、信などの宝によって多くの宝を持つことです。“Sāgarasama(大海のごとき)”とは、宝の宝庫であることから海に似ていることです。“六種捨(chaḷaṅgupekkhā)を具足している”とは、‘眼で形を見て、喜ぶこともなく憂えることもない’(増支部6.1)という理法で説かれる六種捨が満たされていることです。“Atula(無比)”とは、比較するものがなく、比較することができないことです。“Vipula(広大)”とは、極めて大きいことです。“Appameyya(計り知れない)”とは、量ることができないことです。“そのような彼(taṃ tādisaṃ)”とは、そのような徳を備えたその世尊のことです。“語る者たちの中で道を説く者(pavadataṃ maggavādin)”とは、語り、話す者たちの中で、最上のことを語り、説く者を見出した(adhigacchiṃ)、という繋がりです。“山々の中の須弥山(Meru)のように”とは、諸々の山の中で須弥山のように、“鳥たちの中の金翅鳥(Garuḷa)のように”とは、鳥類の中でガルダのように、“獣たちの中の師子(ライオン)のように”とは、四足獣の中で師子のように、“海々の中の大海のように”とは、広大な水域の中で大海のように、見出したということです。“Jinapavara(勝れた勝者)”とは、最上の仏陀のことです。

106. Yeme pubbeti ye ime pubbe.

106. “Yeme pubbe”とは、これら以前の(者たち)という意味です。

107. Tamonudāsīnoti tamonudo āsīno. Bhūripaññāṇoti ñāṇaddhajo. Bhūrimedhasoti vipulapañño.

107. “Tamonudāsīna”とは、闇を払い、座している者のことです。“Bhūripaññāṇa(広大な知解を持つ者)”とは、智慧を旗印とする者のことです。“Bhūrimedhasa(広大な知性を持つ者)”とは、広大な智慧を持つ者のことです。

Niddese pabhaṅkaroti tejaṃkaro. Ālokakaroti anandhakārakaro. Obhāsakaroti obhāsaṃ jotiṃ karotīti obhāsakaro. Dīpasadisaṃ ālokaṃ karotīti dīpaṅkaro. Padīpasadisaṃ ālokaṃ karotīti [Pg.84] padīpakaro. Ujjotakaroti patāpakaro. Pajjotakaroti disāvidisā patāpakaro.

義釈において、“Pabhaṅkara(光り輝く者)”とは威光を放つ者のことです。“Ālokakara(光明を作る者)”とは闇をなくす者のことです。“Obhāsakara(輝きを作る者)”とは輝き、光を作るのでObhāsakaraといいます。灯明のような光を作るので“Dīpaṅkara(燃灯者)”、灯火のような光を作るので“Padīpakara”といいます。“Ujjotakara(輝きを放つ者)”とは熱光を放つ者のことです。“Pajjotakara(遍く照らす者)”とはあらゆる方向に熱光を放つ者のことです。

Bhūripaññāṇoti puthulañāṇo. Ñāṇapaññāṇoti ñāṇena pākaṭo. Paññādhajoti ussitaṭṭhena paññāva dhajo assāti paññādhajo, dhajo rathassa paññāṇantiādīsu (jā. 2.22.1841; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) viya. Vibhūtavihārīti pākaṭavihāro.

“Bhūripaññāṇa(広大な知解を持つ者)”とは広い智慧を持つ者のことです。“Ñāṇapaññāṇa(智慧によって知られる者)”とは智慧によって顕著な者のことです。“Paññādhaja(智慧の旗印を持つ者)”とは、高く掲げられているという意味で、智慧が旗印である者のことです。これは‘旗は戦車の標識である’(ジャータカ2.22.184、小義釈107)などと言われるのと同様です。“Vibhūtavihārī(顕著な住まいを持つ者)”とは、明白な(すぐれた)境地に住む者のことです。

108. Sandiṭṭhikamakālikanti sāmaṃ passitabbaṃ phalaṃ, na ca kālantare pattabbaphalaṃ. Anītikanti kilesādiītivirahitaṃ.

108. “Sandiṭṭhika(現前で見られる)”“Akālika(時を隔てない)”とは、自ら見るべき果報であり、時間を置いてから得られる果報ではないことです。“Anītika(災いのない)”とは、煩悩などの災いが欠けていることです。

Sandiṭṭhikanti lokuttaradhammo yena adhigato hoti, tena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccavekkhaṇañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko, taṃ sandiṭṭhikaṃ. Attano phalaṃdānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālo, akāloyeva akāliko. Yo ettha ariyamaggadhammo, so attano samanantarameva phalaṃ detīti attho, taṃ akālikaṃ. Ehi passa imaṃ dhammanti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, taṃ ehipassikaṃ. Ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi attano citte upanayaṃ arahatīti opaneyyiko, taṃ opaneyyikaṃ. Sabbehipi ugghaṭitaññūādīhi ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti attani attani veditabbanti paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi.

“現見(sandiṭṭhika)”とは、出世間法を体得した者が、他人の信仰に頼ることをやめ、省察の知によって自ら見るべきものであるから現見と言い、その現見のことである。自らの果報を与えることに関して、時(kāla)を置かないから“非時(akāla)”であり、非時そのものが“無熱(akālika)”である。ここでの聖道法は、自らの(生起の)直後に果報を与えるという意味であり、その無熱のことである。“来て、この法を見よ”というように行われる“勧来(ehipassa)”の方法にふさわしいから“勧来見(ehipassiko)”と言い、その勧来見のことである。燃えている衣や頭を差し置いてでも、自らの心に導き入れる(upanaya)にふさわしいから“導引(opaneyyiko)”と言い、その導引のことである。利根の者などのすべてが、“道は私によって修習され、果は体得され、滅は証得された”と、自分自身において知るべきであるから、“智者によって各自に証知されるべきもの(paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi)”と言う。

109. Atha naṃ bāvarī āha ‘‘kiṃ nu tamhā’’ti dve gāthā.

109. そこでバーヴァリーは彼に“それによって何が……”と二つの詩を語った。

Muhuttampīti thokampi. Khaṇampīti na bahukampi. Layampīti manampi. Vayampīti koṭṭhāsampi. Addhampīti divasampi.

“しばらくの間も”とは、わずかの間もという意味である。“一瞬の間も”とは、多くはない時間という意味である。“一時の間も”とは、心ばかりの(短い)時間という意味である。“一部分も”とは、一つの区画(部分)という意味である。“一定の期間も”とは、一日の間もという意味である。

111-113. Tato piṅgiyo bhagavato santikā avippavāsameva dīpento ‘‘nāhaṃ tamhā’’tiādimāha. Nāhaṃ yo me…pe… passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti taṃ buddhaṃ maṃsacakkhunā viya manasā passāmi. Namassamāno vivasemi rattinti namassamānova rattiṃ atināmemi.

111-113. そこでピンギヤは、世尊の御許から離れていないことを示そうとして、“私は彼から……”等と言った。“私は……[中略]……心の目で、あたかも肉眼で見るかのように、その仏陀を見奉る”とは、あたかも肉眼で見るように、心によってその仏陀を見るということである。“礼拝しつつ、夜を明かす”とは、礼拝し続けながら夜を過ごすという意味である。

114. Tena [Pg.85] teneva natoti yena yena disābhāgena buddho, tena tenevāhampi nato, tanninno tappoṇoti dasseti.

114. “その方向へ、その方向へと、私は伏して礼をする”とは、どの方向に仏陀がいらっしゃろうとも、その方向へ私もまた礼を捧げるのであり、そこに心を傾け、そこに没頭していることを示している。

115. Dubbalathāmakassāti appathāmakassa. Atha vā dubbalassa dutthāmakassa ca, balavīriyahīnassāpīti vuttaṃ hoti. Teneva kāyo na paletīti teneva dubbalatthāmakattena kāyo na gacchati, yena buddho, na tena gacchati. ‘‘Na paretī’’tipi pāṭho, so evattho. Tatthāti buddhassa santike. Saṅkappayantāyāti saṅkappagamanena. Tena yuttoti yena buddho, tena yutto payutto anuyuttoti dasseti.

115. “体力の弱い者の”とは、力なき者のという意味である。あるいは、弱く、力に欠けた者、すなわち体力と精進が衰えた者のことを言っている。“それゆえに体は赴かない”とは、そのように体力が弱いために、仏陀がいらっしゃるところへ、体が赴くことがないのである。“赴かない(na paretī)”という読みもあり、意味は同じである。“そこに”とは、仏陀の御許に、という意味である。“意図の赴くままに”とは、思惟(意図)によって行くことである。“それに結びついている”とは、仏陀がいらっしゃるところに(心が)結びつき、専念し、従事していることを示している。

Yena buddhoti yena disābhāgena buddho upasaṅkamitabbo, tena disābhāgena na paleti. Atha vā bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yattha buddho tattha na paleti na gacchati. Na vajatīti purato na yāti. Na gacchatīti nivattati. Nātikkamatīti na upasaṅkamati.

“仏陀のいらっしゃるところへ”とは、仏陀に近づくべき方向へと、(体は)赴かないという意味である。あるいは、具格(yena)が地格(yattha)の意味で用いられている。“仏陀がいらっしゃるところへ、そこへ赴かない、行かない”ということである。“歩まない”とは、前へ進まないことである。“行かない”とは、とどまることである。“近づかない”とは、参入しないことである。

116. Paṅke sayānoti kāmakaddame sayamāno. Dīpā dīpaṃ upallavinti satthārādito satthārādiṃ adhigacchiṃ. Athaddasāsiṃ sambuddhanti sohaṃ evaṃ dudiṭṭhiṃ gahetvā anvāhiṇḍanto atha pāsāṇakacetiye buddhamaddakkhiṃ.

116. “泥沼に伏していた”とは、欲の泥の中に横たわっていたということである。“島から島へと漂っていた”とは、ある師から別の師へと渡り歩いたという意味である。“そのとき、正自覚者を見奉った”とは、このように邪見を抱いて彷徨っていた私が、そのときパサーナカ霊廟(岩の祠)において仏陀を拝見した、ということである。

Tattha semānoti nisajjamāno. Sayamānoti seyyaṃ kappayamāno. Āvasamānoti vasamāno. Parivasamānoti niccaṃ vasamāno.

“そこに伏して”とは、座っていることである。“横たわって”とは、臥床に就いていることである。“住まって”とは、滞在していることである。“住み続けて”とは、常に住んでいることである。

Pallavinti uggamiṃ. Upallavinti uttariṃ, sampallavinti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Addasanti niddesassa uddesapadaṃ. Addasanti passiṃ. Addakkhinti olokesiṃ. Apassinti esiṃ. Paṭivijjhinti vinivijjhiṃ.

“漂った(pallaviṃ)”とは、浮き上がったという意味である。“浮かび上がった(upallaviṃ)”とは、さらに上へ行くこと。“浮かび渡った(sampallaviṃ)”は、接頭辞によって語の意味が拡張されたものである。“見奉った(addasaṃ)”は、(ニッデーサにおける)要語である。“見奉った(addasaṃ)”とは、見た(passiṃ)という意味である。“見た(addakkhiṃ)”とは、眺めたという意味である。“見た(apassiṃ)”とは、求めた(esiṃ)という意味である。“証得した(paṭivijjhiṃ)”とは、貫通した(覚った)という意味である。

117. Imissā gāthāya avasāne piṅgiyassa ca bāvarissa ca indriyaparipākaṃ viditvā bhagavā sāvatthiyaṃ ṭhitoyeva suvaṇṇobhāsaṃ muñci. Piṅgiyo bāvarissa buddhaguṇe vaṇṇayanto nisinno eva taṃ obhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti olokento bhagavantaṃ attano purato ṭhitaṃ viya disvā bāvaribrāhmaṇassa ‘‘buddho āgato’’ti ārocesi. Brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā [Pg.86] añjaliṃ paggahetvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi obhāsaṃ pharitvā brāhmaṇassa attānaṃ dassento ubhinnampi sappāyaṃ viditvā piṅgiyameva ālapamāno ‘‘yathā ahū, vakkalī’’ti imaṃ gāthamabhāsi.

117. この詩の終わりに、世尊はピンギヤとバーヴァリーの根機が熟したことを知り、舎衛城に留まったまま黄金の光を放たれた。ピンギヤは、バーヴァリーに仏陀の徳を讃えながら座っていたが、その光を見て“これは何だろうか”と眺めると、世尊が自分の目の前に立っておられるかのように見えたので、バーヴァリー・バラモンに“仏陀がお見えになりました”と告げた。バラモンは座から立ち上がり、合掌して立った。世尊もまた光を広げてバラモンに御身を示し、両者にとって有益であることを知って、ピンギヤに語りかけながら、“ワッカリが(信仰に)身を委ねたように……”というこの詩を語られた。

Tassattho – yathā vakkalitthero saddhādhimutto ahosi, saddhādhureneva arahattaṃ pāpuṇi, yathā ca soḷasannaṃ eko bhadrāvudho nāma, yathā ca āḷavigotamo ca. Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, tato saddhāya adhimuccanto ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; paṭi. ma. 1.31; kathā. 753) nayena vipassanaṃ ārabhitvā maccudheyyassa pāraṃ nibbānaṃ gamissasīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne piṅgiyo arahatte, bāvarī anāgāmiphale patiṭṭhahi, bāvaribrāhmaṇassa sissā pana pañcasatā sotāpannā ahesuṃ.

その意味は次の通りである。――ワッカリ長老が信解(しんげ)の徒であり、信仰を主導として阿羅漢果に到達したように、また十六人の(弟子)の一人であるバドラーヴダや、アーラヴィ・ゴータマがそうであったように。そのように、あなたも信仰を放ちなさい。そうして信仰によって解脱(信解)し、“諸行は無常である”等の理法によってヴィパッサナーを開始し、死の領域の彼岸である涅槃に行くであろう、と阿羅漢果を頂点とする説法を終えられた。説法の終わりに、ピンギヤは阿羅漢果に、バーヴァリーは不還果に留まり、バーヴァリー・バラモンの五百人の弟子たちは預流者となった。

Tattha muñcassūti mocassu. Pamuñcassūti mocehi. Adhimuñcassūti tattha adhimokkhaṃ karassu. Okappehīti bahumānaṃ uppādehīti. Sabbe saṅkhārā aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena. Sabbe saṅkhārā dukkhāti dukkhamaṭṭhena. Sabbe dhammā anattāti avasavattanaṭṭhena.

そこで、“放ちなさい(muñcassu)”とは、解き放ちなさいという意味である。“解き放ちなさい(pamuñcassu)”とは、自由にしなさいという意味である。“確信を持ちなさい(adhimuñcassu)”とは、そこに決信(確信)を持ちなさいという意味である。“信受しなさい(okappehi)”とは、深い敬意を生じさせなさいという意味である。“諸行は無常である”とは、生じた後に滅するという意味においてである。“諸行は苦である”とは、苦しみの性質を持つという意味においてである。“諸法は無我である”とは、意のままにならないという意味においてである。

118. Idāni piṅgiyo attano pasādaṃ nivedento ‘‘esa bhiyyotiādimāha. Tattha paṭibhānavāti paṭibhānappaṭisambhidāya upeto.

118. 今やピンギヤは、自身の清らかな信仰を告げ知らせようとして、“これこそが、いよいよ……”等と言った。その中で、“智慧ある者”とは、弁才(楽説)無礙(げ)の智慧を備えた者のことである。

Bhiyyo bhiyyoti uparūpari.

“いよいよ、ますます(bhiyyo bhiyyo)”とは、さらにその上へ、という意味である。

119. Adhideve abhiññāyāti adhidevakare dhamme ñatvā. Paroparanti hīnapaṇītaṃ, attano ca parassa ca adhidevattakaraṃ sabbadhammajātaṃ avedīti vuttaṃ hoti. Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti kaṅkhīnaṃyeva sataṃ ‘‘nikkaṅkhamhā’’ti paṭijānantānaṃ.

119. “諸天を超越して知った”とは、諸天(の境地)をもたらす諸法を知ったということである。“高低(の諸法)”とは、劣ったものと優れたもの、すなわち自分と他人の諸天の位をもたらすすべての法を知ったということを言っている。“疑いを持つ者たちの言明を”とは、実際には疑いを持っているにもかかわらず、“私たちは疑いがない”と言い張っている者たちのことである。

Niddese pārāyanikapañhānanti pārāyanikabrāhmaṇānaṃ pucchānaṃ. Avasānaṃ karotīti antakaro. Koṭiṃ karotīti pariyantakaro. Sīmaṃ mariyādaṃ karotīti paricchedakaro. Nigamaṃ karotīti parivaṭumakaro. Sabhiyapañhānanti na kevalaṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ pañhānaṃ eva, atha kho sabhiyaparibbājakādīnampi pañhānaṃ antaṃ karotīti dassetuṃ ‘‘sabhiyapañhāna’’ntiādimāha.

ニッデーサ(義釈)における“彼岸道(パーラーヤナ)の問い”とは、パーラーヤナのバラモンたちの質問のことである。“終わりにする”とは、終結させる者ということである。“極致に至らせる”とは、限界を定める者ということである。“境界や制限を設ける”とは、区分する者ということである。“結論を出す”とは、結末をつける者ということである。“サビヤの問い”とは、単にパーラーヤナのバラモンたちの問いだけでなく、サビヤ遍歴者などの問いにも終止符を打つことを示すために、“サビヤの問い”等と言われている。

120. Asaṃhīranti [Pg.87] rāgādīhi asaṃhāriyaṃ. Asaṅkuppanti asaṅkuppaṃ avipariṇāmadhammaṃ. Dvīhipi padehi nibbānaṃ bhaṇati. Addhā gamissāmīti ekaṃseneva taṃ anupādisesanibbānadhātuṃ gamissāmi. Na mettha kaṅkhāti natthi me ettha nibbāne kaṅkhā. Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti piṅgiyo ‘‘evameva tvampi pamuñcassu saddha’’nti iminā bhagavato ovādena attani saddhaṃ uppādetvā saddhādhureneva ca vimuñcitvā taṃ saddhādhimuttiṃ pakāsento bhagavantaṃ āha – ‘‘evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti. Ayañhettha adhippāyo ‘‘yathā maṃ tvaṃ avaca, evameva maṃ adhimuttacittaṃ dhārehī’’ti.

120. “奪い去ることのできない”とは、貪欲などによって揺るがされないということである。“動じない”とは、動揺することのない、変質しない性質のことである。これら二つの語によって、涅槃のことを述べている。“私は必ず行くだろう”とは、断定的に、その無余依涅槃(むよえねはん)の境界へ行くだろうということである。“私にこれ(涅槃)についての疑いはない”とは、私にはこの涅槃に関して何の疑念もないということである。“このように、私を(信に)決した心を持つ者として認めてください”とは、ピンギヤが“そのように、あなたも信仰を放ちなさい”という世尊の教誡によって、自分の中に信仰を生じさせ、信仰を主導として解脱し、その信解(しんげ)を表明して世尊に申し上げたことである。――“このように私を(信に)決した心を持つ者として認めてください”と。ここでの意図は、“あなたが私に仰った通りに、そのように私を(信に)決した心を持つ者として認めてください”ということである。

Na saṃhariyatīti gahetvā saṃharituṃ na sakkā. Niyogavacananti yuttavacanaṃ. Avatthāpanavacananti sanniṭṭhānavacanaṃ. Imasmiṃ pārāyanavagge yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

“奪い去られない”とは、捕らえて連れ去ることができないという意味である。“確信の言葉”とは、適切な言葉である。“確定の言葉”とは、結論の言葉である。このパーラーヤナ・ヴァッガ(彼岸道品)において、合間合間で説明されなかったことは、以前に述べられた方法に従って理解されるべきである。残りの部分は、いたるところで明白である。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

正法明顕(サッダンマッパッジョーティカー)、小義釈(チューラニッデーサ)の注釈。

Pārāyanānugītigāthāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

彼岸道随頌詩(パーラーヤナ・アヌギーティ・ガーター)の解説、終了。

Pārāyanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

波羅延品釈(パーラーヤナ・ヴァッガ・ヴァンナナー)終わる。

Khaggavisāṇasuttaniddeso

犀角経(さいかくきょう)義釈(カッガヴィサーナ・スッタ・ニッデーサ)

Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā

犀角経義釈釈(カッガヴィサーナ・スッタ・ニッデーサ・ヴァンナナー)

1. Paṭhamavaggavaṇṇanā

1. 第一品釈(パタマ・ヴァッガ・ヴァンナナー)

121. Ito [Pg.88] paraṃ khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’nti ito paraṃ atirekapadamattameva vaṇṇayissāma. Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ettha bhūtesūti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne, ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassasī’’ti evamādīsu khandhapañcake, ‘‘cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe, ‘‘yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave, ‘‘sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte, ‘‘bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike, ‘‘bhūtaṃ bhūtato pajānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato pathavīpabbatādīsu jātā sattā bhūtāti veditabbā. Tesu bhūtesu. Nidhāyāti nikkhipitvā.

121. これより、犀角経義釈の註解の機会が訪れた。そこにおいて“一切の生きとし生けるものに対して、杖(暴力)を捨てて”という句について、これ以降は(義釈にない)補足的な語のみを註解することにする。そこにおいて“一切の(sabbesu)”とは、例外なくということである。“生きとし生けるもの(bhūtesu)”とは、有情(sattesu)のことである。ここで、“生きとし生けるもの(bhūtesu)”という語についていえば、“bhūta”という語は、“事実(bhūtasmiṃ)において波逸提(パーチッティヤ)となる”などの箇所では“存在するもの”として用いられ、“サーリプッタよ、これが生じたもの(bhūtamidaṃ)であると見るか”などの箇所では“五蘊”として用いられ、“比丘よ、四大種(mahābhūtā)が原因である”などの箇所では“地等の四種の色法”として用いられ、“時を喰らう者となった者(bhūto:阿羅漢)”などの箇所では“漏尽者”として用いられ、“世の中の生類(bhūtā)はすべて(身を)置くことになる”などの箇所では“一切の有情”として用いられ、“草木類(bhūtagāma)を損なうこと”などの箇所では“樹木など”として用いられ、“生きものを生きものとして知る”などの箇所では“四天王より下位の生きものの集団”として用いられている。しかしここでは、区別なく地や山などに生じる生きものを“生きとし生けるもの(bhūtā)”と解すべきである。それら生きものにおいて。“捨てて(nidhāya)”とは、置いて、放棄してということである。

Daṇḍanti kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritañca manoduccaritañca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṃ kiñci ekampi. Tesampīti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo khettajo dinnako antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ.

“杖(daṇḍa)”とは、身・語・意の杖であり、これは身の悪行などの同義語である。身の悪行は(人を)罰する(daṇḍayati)ゆえに“杖(daṇḍa)”と呼ばれる。すなわち、人を害し、不幸や災難に遭わせるということである。語の悪行と意の悪行も同様である。あるいは、打撃を与えるための杖そのものが杖であり、それを“捨てて”とも言われる。“害することなく(aviheṭhayaṃ)”とは、害さないことである。“何一つとして(aññatarampi)”とは、いかなる一つをも、ということである。“それらの(tesampi)”とは、それら一切の生きとし生けるもののことである。“子を望まず(na puttamiccheyya)”とは、実子、養子など四種の子のうち、いかなる子も望まないことである。“ましてや仲間(をどうして望もうか)(kuto sahāyaṃ)”とは、ましてや仲間を望むことなど、どうしてあろうか、ということである。

Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānaṭṭhena eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Samaṇasahassassapi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko, evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko[Pg.89]. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti eko. Evaṃ adutiyaṭṭhena eko.

“一人(eko)”とは、出家によって一人であり、伴侶がいないという意味で一人であり、渇愛を捨てたという意味で一人であり、完全に煩悩を離れた者として一人であり、独りで等正覚(辟支仏の悟り)を悟った者として一人である。たとえ千人の沙門の中にいても、世俗の結縛を断っているがゆえに一人であり、このように出家によって一人である。独りで立ち、独りで行き、独りで座り、独りで臥し、独りで振る舞い活動するがゆえに一人である。このように、伴侶がいないという意味で一人である。

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“渇愛を伴侶とする人は、長い間輪廻し、この状態(現世)や他の状態(来世)への輪廻を超えることができない。

‘‘Evamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

このように渇愛が苦しみの生起する原因であり、過患であると知って、渇愛を離れ、執着なく、正念ある比丘は遍歴すべし”と(如是語経等に説かれている)。

Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

このように、渇愛を捨てたという意味で一人である。すべての煩悩が断たれ、根絶され、多羅(タラ樹)の切り株のようになり、無に帰し、将来に生じない性質のものとなっている。このように、完全に煩悩を離れた者として一人である。師を持たず、自ら覚った者となって、自分自身で辟支仏の悟りを悟った。このように、独りで辟支仏の悟りを悟った者として一人である。

Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ – yā paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu paṭipatticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo yā iriyāpathacariyā’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā ‘‘adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.29) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyā vuttā. Tāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇo nāma khaggamigasiṅgaṃ.

“歩め(care)”とは、これら八つの歩み(cariyā)のことである。すなわち、誓願を具足した者の四威儀における“威儀の歩み(威儀行)”、感官の門を護る者の内なる十二処における“処の歩み(処行)”、不放逸に住む者の四念処における“念の歩み(念行)”、増上心を修める者の四禅における“定の歩み(定行)”、知恵を具足した者の四聖諦における“智の歩み(智行)”、正しく実践する者の四聖道における“道の歩み(道行)”、果に達した者の四沙門果における“実践の歩み(実践行)”、そして三種の仏陀の一切の生きとし生けるもののための“世益の歩み(世益行)”であり、そこでは辟支仏と声聞については部分的なものである。次のように言われている。“歩み(cariyā)とは、八つの歩みであり、威儀の歩み……”という詳説の通りである。これらの歩みを具足すべきである、という意味である。あるいは、これら“信によって信解して歩む(信行)、精進によって励んで歩む(精進行)、念によって確立して歩む(念行)、定によって散乱せずに歩む(定行)、慧によって知って歩む(慧行)、識によって了知して歩む(識行)。このように実践する者には善法がもたらされるので‘処の歩み’として歩む。このように実践する者は殊勝な境地を得るので‘殊勝の歩み’として歩む”という、別の八つの歩みが説かれている。これらを具足すべきである、という意味である。“犀の角のように(khaggavisāṇakappo)”とは、犀の角(犀という動物の角)のことである。

Kappa [Pg.90] -saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññatticchedavikappalesasamantabhāvasadisādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. ‘‘Satthukappena vata kira, bho, sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.260) sadiso, paṭibhāgoti attho. Idha panassa sadiso paṭibhāgoti attho veditabbo, khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.

“カッパ(kappa)”という言葉は、確信、慣習、時間、施設(名称)、切断、分別、託言、周遍、類似など、多くの意味を持っている。例えば、“尊師ゴタマにとって、これは確信すべき(okappanīyaṃ)ことです。阿羅漢であり、正自覚者である方にとっては当然のことです”などの文脈では“確信”の意味である。“比丘たちよ、五つの沙門の慣習(vohāro)によって果実を食することを許す”などの文脈では“慣習”の意味である。“それによって常に(niccakappaṃ)住む”などの文脈では“時間”の意味である。“このように尊者カッパ(kappo)は…”などの文脈では“施設(名称)”の意味である。“髪と髭を整え(kappita)、着飾った”などの文脈では“切断”の意味である。“二指の選択肢(dvaṅgulakappo)は許される”などの文脈では“分別(選択肢)”の意味である。“横たわるための口実(kappo)がある”などの文脈では“託言(わずかな根拠)”の意味である。“竹林の全体(kevalakappaṃ)を照らして”などの文脈では“周遍(全体)”の意味である。“尊師よ、師に似た(satthukappena)弟子と語り合いながら、私たちは気づかなかった”などの文脈では“類似”あるいは“匹敵”という意味である。しかし、ここでの意味は“類似”あるいは“匹敵”であると知るべきであり、“犀の角に似た者”と言われているのである。これがまず、ここにおける語釈である。

Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattiyamānesu tappaṭipakkhabhūtāya mettāya hitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhenti, tathā aviheṭhayaṃ, aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhī’’ti ayaṃ tāva adhippāyo.

意図の結びつき(意趣)については、次のように理解すべきである。生きとし生けるものに対して振るわれる、上述のような種類の“杖(暴力)”は不利益をもたらすものである。それらを生きものに対して振るわず、その対極にある慈しみ(メッタ)によって利益をもたらし、すべての生きものに対して杖を置き、杖を置いたがゆえに、杖を置いていない衆生たちが杖や武器、手、泥土などによって生きものたちを苦しめるのとは異なり、いかなる生きものをも苦しめることなく、その慈しみの業処によって、そこに生じた受・想・行・識、およびそれに基づいたそれ以外の諸行を観じて、この辟支仏の悟り(独覚)を体得したのである。これがまず一つの意趣である。

Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte punāhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti. Atha paccekabuddho āha – ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ [Pg.91] kiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantukāmo mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti vutte so paccekasambuddho ‘‘na puttamiccheyya, kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenaṭṭhena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi (su. ni. aṭṭha. 1.35).

また別の文脈(結びつき)としては、次の通りである。このように言われた大臣たちは、“尊師よ、今どこへ行かれるのですか”と言った。そこで彼は“過去の辟支仏たちはどこに住んでいるのか”と念じて、“香酔山(ガンダマーダナ)である”と知って答えた。大臣たちが再び“尊師よ、今、私たちを捨てるのですか、望まないのですか”と言うと、辟支仏は“子は望むべきではない”といった偈のすべてを語った。そこでの意趣はこうである。“私は今、己の血を分けた子ですら一人として望まないのに、ましてやあなた方のような伴侶をどうして望むだろうか。それゆえ、私と共に生きたい者、あるいは私のような者になりたい者は、犀の角のように、ただ独り歩むべきである”。あるいは、彼らが“尊師よ、今、私たちを捨てるのですか、望まないのですか”と言ったとき、その辟支仏は“子は望むべきではない、ましてや伴侶を(望むだろうか)”と言って、上述の意味において独り歩みの功徳を見て歓喜し、喜びと満足が生じて、この自発的な言葉(感興のことば)を唱えたのである。

Tattha tasāti vipāsakiriyā. Thāvarāti khīṇāsavā. Bhayabheravāti khuddānukhuddakā cittutrāsā. Nidhāyāti chaḍḍetvā. Nidahitvāti ṭhapetvā. Oropayitvāti adhokaritvā. Samoropayitvāti adhogataṃ vissajjetvā. Nikkhipitvāti tato apanetvā. Paṭippassambhitvāti sannisīdāpetvā.

その中で、“タサ(tasā)”とは“震える(渇愛や恐怖を伴う)者”のことである。“ターヴァラ(thāvarā)”とは漏尽者(阿羅漢)のことである。“バヤ・ベーラヴァ(bhayabheravā)”とは、大小の心の恐怖(おののき)のことである。“ニダーヤ(nidhāya)”とは、投げ捨てて。“ニダヒトヴァ(nidahitvā)”とは、置いて。“オーロパイットヴァ(oropayitvā)”とは、下ろして。“サモーロパイットヴァ(samoropayitvā)”とは、下ろしたものを手放して。“ニッキピットヴァ(nikkhipitvā)”とは、そこから取り除いて。“パティッパッサムビットヴァ(paṭippassambhitvā)”とは、静まり沈めて、という意味である。

Ālapananti ādito lapanaṃ. Sallapananti sammā lapanaṃ. Ullapananti uddhaṃ katvā lapanaṃ. Samullapananti punappunaṃ uddhaṃ katvā lapanaṃ.

“アーラパナ(ālapananti)”とは、最初から語ること(呼びかけ)。“サッラパナ(sallapananti)”とは、正しく語ること(対話)。“ウッラパナ(ullapananti)”とは、高めて語ること(へつらいや自慢)。“サムッラパナ(samullapananti)”とは、繰り返し高めて語ることである。

Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇīyantīti ‘‘pattī’’ti vuttāni. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso.

“威儀路行(iriyāpathacariyā)”とは、威儀(歩く、立つなど)の行い、つまり活動のことである。残りの項目も同様の理屈である。しかし“処行(āyatanacariyā)”とは、六処における正念正知の行いのことである。“獲得(patti)”とは、諸果のことである。それらは到達される(得られる)ものであるため、“獲得”と言われる。“世間利益(lokatthā)”とは、衆生世界の現世的・来世的な利益のことであり、これが特殊な点である。

Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento ‘‘catūsu iriyāpathesū’’tiādimāha. Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni, vohāravasena pana aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāge lokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padesatoti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento ‘‘paṇidhisampannāna’’ntiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathāva ṭhitiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā.

次に、それらの行いの場を示すために“四つの威儀において”等と言われている。“念住において”とは、所縁としての念住について述べているが、実際には正念(サティ)と別のものではない。しかし、世俗の表現として別のものであるかのように語られている。“聖諦において”とは、修行の初期段階において、世俗的な諦智(真理の知)によって個別に真理を把握する段階に基づいて語られている。“聖道において、沙門果において”というのも、世俗の表現に基づいている。“部分的に”とは、世間利益の行いの一部分においてという意味である。というのも、完全な世間利益の行いは、仏陀だけが行うからである。再び、それらの行いを実践する人物という観点から示すために、“誓願を成就した者たちの”等と言われている。そこで“誓願を成就した者”とは、威儀が静まり、静止の状態において威儀が整い、比丘にふさわしい静かな威儀を具足し、揺るぎない威儀を備えた者のことである。

Indriyesu [Pg.92] guttadvārānanti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaṃ ekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā, tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhiṃ anuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena sampannānaṃ. Sammā paṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe. Tathāgatānanti tathā āgatānaṃ. Arahantānanti dūrakilesānaṃ. Sammāsambuddhānanti sammā sāmañca sabbadhammabuddhānaṃ. Imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā pakāsito eva.

“諸根の門を守る者”とは、眼などの六根において、それぞれの対象に生じる各門を通じて守られた門を持つ者たちのことである。“門”とは、ここでは(煩悩などの)発生の門としての眼などのことである。“不放逸に住む者”とは、戒などの不放逸な住を保つ者たちのことである。“増上心に従事する者”とは、観(ヴィパッサナー)の基礎としての、増上心と呼ばれる定(サマディ)に従事する者たちのことである。“知恵を具足した者”とは、名色差別から始めて種姓智(ゴトラブー)に至るまでの知恵を具足した者たちのことである。“正しく実践した者”とは、四つの道(マグガ)の瞬間にいる者のことである。“果を体得した者”とは、四つの果(パラ)の瞬間にいる者のことである。“如来(タターガタ)”とは、そのように来られた者のことである。“阿羅漢(アラハント)”とは、煩悩から遠く離れた者のことである。“正自覚者(サンマーサンブッダ)”とは、正しく自らすべての法を悟った者のことである。これらの語の意味は、既に述べた通りである。

Padesato paccekabuddhānanti paccekasambuddhānaṃ ekadesato. Sāvakānanti sāvakānampi ekadesato. Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhapentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhapento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyāvasena. Evaṃ paṭipannassāti sahāvajjanāya indriyacariyāya paṭipannassa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati.

“部分から(Padesato)”とは、辟支仏(独覚)たちの“一部から(ekadesato)”という意味である。“声聞たちの(Sāvakānaṃ)”とは、声聞たちの“一部から”という意味である。“勝解する者(Adhimuccanto)”とは、勝解(信解)を行う者のこと。“信仰によって歩む者(Saddhāya carati)”とは、信仰の力(saddhāvasena)によって進むこと。“奮励する者(Paggaṇhanto)”とは、四正勤の精進によって励むこと。“確立させる者(Upaṭṭhapento)”とは、正念によって対象を確立させること。“不散乱とする者(Avikkhepaṃ karonto)”とは、三摩地(定)によって散乱させないこと。“了知する者(Pajānanto)”とは、四聖諦を知る智慧により、詳しく知ること。“覚知する者(Vijānanto)”とは、諸根に相応する速行を先導とする転向の識によって、対象を覚知すること。“識の行(Viññāṇacariyā)”とは、転向の識の行の勢力によって。“このように実践した者(Evaṃ paṭipannassa)”とは、転向を伴う諸根の行を実践した者のこと。“善法が働かせる(āyāpenti)”とは、止観の勢力によって生じた善法が、盛んに働き、持続するという意味である。“処の行(Āyatanacariyā)”とは、善法の盛んな努力の行、すなわち持続の行を言う。“殊勝を得る(Visesamadhigacchati)”とは、伏(抑圧)・彼分(一時的断)・断絶(徹底的断)・安息(静止)によって、殊勝(卓越した状態)に到達すること。

Dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyātiādīsu sammā passati, sammā vā tāya passanti, pasaṭṭhā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi, tassā sammādiṭṭhiyā nibbānapaccakkhakaraṇena dassanacariyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappenti, pasaṭṭho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo. Tassa ārammaṇe cittassa abhiniropanacariyā. Sammā vadati, sammā vā tāya vadanti, pasaṭṭhā sundarā vā vācāti sammāvācā, micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassā catubbidhavacīsaṃvarapariggahacariyā. Sammā karoti, sammā vā tena [Pg.93] karonti, pasaṭṭhaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto, micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānacariyā. Sammā ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasaṭṭho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo, micchāājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa vodānacariyā parisuddhacariyā. Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasaṭṭho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo, tassa paggahacariyā. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti, pasaṭṭhā sundarā vā satīti sammāsati, tassā upaṭṭhānacariyā. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasaṭṭho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi, tassa avikkhepacariyā.

“正見による見の行(Dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyā)”等において、正しく見る、あるいはそれによって正しく見る、あるいは称賛された優れた見解であるから“正見(sammādiṭṭhi)”と言う。その正見による、涅槃を現前させることによる“見の行”である。正しく思惟する、あるいはそれによって正しく思惟する、あるいは称賛された優れた思惟であるから“正思惟(sammāsaṅkappa)”と言う。それは、対象へ心を投入する行である。正しく語る、あるいはそれによって正しく語る、あるいは称賛された優れた言葉であるから“正語(sammāvācā)”と言う。これは邪語からの離脱の名称である。それは、四種の語の慎みを把持する行である。正しく行う、あるいはそれによって正しく行う、あるいは称賛された優れた行為であるから“正業(sammākamma)”、すなわち“正業(sammākammanta)”と言う。これは邪業からの離脱の名称である。それは、三種の身の慎みを起こす行である。正しく生活する、あるいはそれによって正しく生活する、あるいは称賛された優れた生活であるから“正命(sammāājīva)”と言う。これは邪命からの離脱の名称である。それは、清浄にする行、すなわち極めて清浄な行である。正しく精進する、あるいはそれによって正しく精進する、あるいは称賛された優れた精励であるから“正精進(sammāvāyāma)”と言う。それは、奮起(策励)する行である。正しく憶念する、あるいはそれによって正しく憶念する、あるいは称賛された優れた念であるから“正念(sammāsati)”と言う。それは、確立させる行である。正しく集中する、あるいはそれによって正しく集中する、あるいは称賛された優れた三摩地であるから“正定(sammāsamādhi)”と言う。それは、不散乱の行である。

Takkappoti tena kappo, evarūpoti attho. Tassadisoti tena sadiso, ‘‘tassadiko’’ti vā pāṭho. Tappaṭibhāgoti tena paṭibhāgo tappaṭibhāgo, edisoti attho. Sādurasaṃ atikkantaṃ loṇaṃ atiloṇaṃ. Loṇakappoti loṇasadisoti vuccati. Atitittakanti atikkantatittakaṃ, pucimandādikappo tittakasadisoti vuccati. Atimadhuranti khīrapāyāsādikaṃ. Himakappoti himodakasadiso. Satthukappoti satthunā buddhena sadiso. Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ.

“それのような(Takkappo)”とは、それによる形態、すなわち“このような形”という意味である。“それに等しい(Tassadiso)”とは、それと同じということ。“tassadiko”という読みもある。“それに類似した(Tappaṭibhāgo)”とは、それによる類似のことであり、“このような”という意味である。美味を超えた塩分を“過度の塩(atiloṇa)”と言う。“塩のような(Loṇakappo)”とは、塩に似たものを言う。“過度の苦味(Atitittakaṃ)”とは、苦味を超えたものであり、インドセンダン(pucimanda)などのようなものは“苦味に似たもの”と言われる。“過度の甘味(Atimadhuraṃ)”とは、ミルク粥(乳粥)などのこと。“雪のような(Himakappo)”とは、雪解け水に似たものを言う。“師のような(Satthukappo)”とは、師である仏陀に等しいこと。“このように(Evameva)”とは、比喩の適用である。

Tatrāyaṃ etassa paccekabuddhassa saṅkhepena vipassanāācikkhanavidhiṃ dassetvā gamissāma. Tattha nāmarūpapariggahaṃ kātukāmo paccekabodhisatto rūpārūpaaṭṭhasamāpattīsu yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni ca taṃsampayutte ca phassādayo dhamme lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāma’’nti vavatthapeti. Tato tassa paccayaṃ pariyesanto ‘‘hadayavatthuṃ nissāya pavattatī’’ti passati. Puna vatthussa paccayabhūtāni ca upādārūpāni ca passitvā ‘‘idaṃ sabbaṃ ruppanato rūpa’’nti pariggaṇhāti. Puna tadubhayaṃ ‘‘namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpa’’nti evaṃ saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. Samathayānikavasenetaṃ vuttaṃ. Vipassanāyāniko pana catudhātuvavatthānamukhena bhūtupādāyarūpāni paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ruppanato rūpa’’nti passati. Tato evaṃ paricchinnarūpassa cakkhādīni nissāya pavattamānā arūpadhammā āpāthamāgacchanti. Tato sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘idaṃ nāma’’nti passati, so [Pg.94] ‘‘idaṃ nāmaṃ, idaṃ rūpa’’nti dvedhā vavatthapeti. Evaṃ vavatthapetvā ‘‘nāmarūpato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthī’’ti passati.

ここで、この辟支仏(独覚)のために、簡潔にヴィパッサナー教示の方法を示して進むことにしよう。そこで、名色(みょうしき)の把握を望む辟支菩薩(独覚となる修行者)は、色界・無色界の八等至(八定)のいずれかの禅定に入り、そこから出た後、尋(じん)などの禅支と、それに相応する触などの諸法を、特徴(相)・役割(味)・現われ(現起)・近因(足処)によって識別し、“これらすべては、対象へと向かうという性質から、名(精神)である”と確定する。次に、その原因を追求して、“(それは)心基(心臓)に依止して生じている”と見る。さらに、その心基の原因である大種と派生色を見て、“これらすべては、壊される(変化・破壊される)という性質から、色(物質)である”と把握する。さらに、その両方を“向かう特徴が名であり、壊される特徴が色である”と、このように簡潔に名色を確定する。これは止行者(サマタを修行の基盤とする者)の立場から述べられたものである。一方、観行者(ヴィパッサナーを修行の基盤とする者)は、四界差別の方法によって大種色と派生色を識別し、“これらすべては壊される性質から色である”と見る。それから、このように識別された色に基づき、眼などに依止して生じている非色法(精神的な法)が認識の領域に現れる。そこで、それらすべての非色法を“向かう特徴”によって一つにまとめ、“これは名である”と見る。彼は“これは名であり、これは色である”と二つに確定する。このように確定して、“名色の他に、別の衆生も、人も、神も、梵天も存在しない”と見る。

Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti ‘‘satto’’ti sammuti. (saṃ. ni. 1.171;

mi. pa. 2.1.1;

kathā. 233);

あたかも、諸々の部品の集まりによって、“車”という言葉が生じるように。そのように、五蘊があるとき、“衆生(生きもの)”という世俗(通称)が生じる。

Evameva pañcasu upādānakkhandhesu santesu ‘‘satto puggalo’’ti vohāramattaṃ hotīti evamādinā nayena nāmarūpānaṃ yāthāvadassanasaṅkhātena diṭṭhivisuddhibhūtena ñāṇena nāmarūpaṃ pariggahetvā puna tassa paccayampi pariggaṇhanto vuttanayena nāmarūpaṃ pariggahetvā ‘‘ko nu kho imassa hetū’’ti pariyesanto ahetuvādavisamahetuvādesu dosaṃ disvā rogaṃ disvā tassa nidānaṃ samuṭṭhānampi pariyesanto vejjo viya tassa hetuñca paccayañca pariyesanto avijjā taṇhā upādānaṃ kammanti ime cattāro dhamme nāmarūpassa uppādapaccayattā ‘‘hetū’’ti. Āhāraṃ upatthambhanapaccayattā ‘‘paccayo’’ti ca passati. Imassa hi kāyassa avijjādayo tayo dhammā mātā viya dārakassa upanissayā honti, kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ, āhāro dhāti viya dārakassa sandhārakoti. Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā puna ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) nayena nāmakāyassapi paccayaṃ pariggaṇhāti, evaṃ pariggaṇhanto ‘‘atītānāgatāpi dhammā evameva vattantī’’ti sanniṭṭhānaṃ karoti.

そのように、五取蘊があるとき、‘衆生’あるいは‘人’という世俗の名称(仮名)があるに過ぎない。このように、名色をあるがままに見ること(如実知見)として知られる、見清浄に基づいた智によって名色を把握し、さらにその縁をも把握しようとする者は、上述の方法で名色を把握し、‘この原因はいったい何であろうか’と探求する。そして、無因論や不平等因論(誤った原因を立てる説)に過失と病を見て、その原因や根源を追求する医者のように、その原因(hetu)と縁(paccaya)を追求し、‘無明、渇愛、取、業’のこれら四つの法は、名色を生じさせる縁であるから‘因’であると見、また‘食’はそれを支持(維持)する縁であるから‘縁’であると見るのである。というのも、この身にとって、無明などの三つの法は、子供にとっての母親のように、依止(依存先)となり、業は父親のように(子を)生むものとなり、食は乳母のように子供を養い維持するものとなるからである。このように色身(物質的身体)の縁の把握を行い、さらに‘眼と色とに縁って眼識が生じる’などの方法によって、名身(精神的構成要素)の縁をも把握する。そのように把握しつつ、‘過去や未来の法も、まさにこのように展開する’と確信する。

Tassa yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti pañcavidhā vicikicchā vuttā.

彼には、過去(前際)に関して、‘私は過去世に存在したであろうか。存在しなかったであろうか。何であったであろうか。どのようであったであろうか。何となって何であったであろうか’という五種類の疑いが説かれている。

Yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā.

また、未来(後際)に関しても、‘私は未来世に存在するであろうか。存在しないであろうか。何になるであろうか。どのようになるであろうか。何となって何になるであろうか’という五種類の疑いが説かれている。

Yāpi [Pg.95] etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃkathī hoti ‘‘ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) chabbidhā vicikicchā vuttā, sā sabbāpi pahiyyati. Evaṃ paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ ‘‘kaṅkhāvitaraṇavisuddhī’’tipi ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’ntipi ‘‘yathābhūtañāṇa’’ntipi ‘‘sammādassana’’ntipi vuccati.

また、現在に関しても、‘私は存在しているのか。存在していないのか。何であるのか直。どのようであるのか。この衆生はどこから来たのか。それはどこへ行くのか’という六種類の疑いが説かれているが、それらはすべて断ぜられる。このように縁を把握することによって、三世における疑いを乗り越えて確立した智は、‘度疑清浄’とも、‘法住智’とも、‘如実智’とも、‘正見’とも呼ばれる。

Ettha pana tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā’’tiādinā pana nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma. Tesu eva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva paññā pahānapariññā nāma.

ここで、三つの世間的な遍知がある。すなわち、知遍知、推度遍知、断遍知である。そのうち、‘色は変壊する特徴(変壊相)があり、受は感受する特徴(領納相)がある’というように、それぞれの法の自相(個別的特徴)を観察することによって生じる智慧を、知遍知という。‘色は無常であり、受は無常である’などの方法で、それらの法に共相(普遍的特徴)を当てはめて生じる、三相を対象とするヴィパッサナーの智慧を、推度遍知という。また、それらの法において、常想などを捨断することによって生じる、三相を対象とするヴィパッサナーの智慧を、断遍知という。

Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya upari pahānapariññāya bhūmi. Tato ca paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā.

そのうち、諸行の分別(名色分別智)から縁の把握(縁摂受智)までが、知遍知の領域である。この間では、諸法の自相の通達が主導的であるからである。聚(一括)の思惟(思惟智)から生滅の随観(生滅智)までが、推度遍知の領域である。この間では、共相の通達が主導的であるからである。壊随観(壊智)からそれ以上が、断遍知の領域である。そこからは、無常と随観することによって常想を捨て、苦と随観することによって楽想を、無我と随観することによって我想を、厭離することによって喜(喜び)を、離欲することによって貪を、滅することによって集(生起)を、捨離することによって執着を捨てるというように、常想などの捨断を成し遂げる七つの随観が主導的となるからである。このように、これら三つの遍知のうち、諸行の分別と縁の把握が成し遂げられているので、この修行者によって知遍知が(すでに)得られたのである。

Puna ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā. Yā kāci vedanā… saññā… ye keci saṅkhārā [Pg.96]… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā’’ti evamādinā (saṃ. ni. 3.48; paṭi. ma. 1.48) nayena kalāpasammasanaṃ karoti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tilakkhaṇaṃ āropetvā’’ti.

さらに、‘過去・未来・現在の、内・外の……あるいは遠・近の、いかなる色であれ、すべての色は、生じたのちに存在しなくなるという点から無常であり、生滅に圧迫されているという点から苦であり、自由にならないという点から無我である。いかなる受も……想も……いかなる行も……過去・未来・現在の、内・外の、粗大な・微細な、劣った・勝れた、あるいは遠・近の、いかなる識であれ、すべての識は、生じたのちに存在しなくなるという点から無常であり、生滅に圧迫されているという点から苦であり、自由にならないという点から無我である’などの方法によって、聚の思惟(一括しての観察)を行う。これを指して‘三相(共相)を当てはめて’と説かれたのである。

Evaṃ saṅkhāre aniccadukkhānattavasena kalāpasammasanaṃ katvā puna saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati. Kathaṃ? ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhākammaāhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50). Evaṃ rūpakkhandhassa paccayāyattatādassanena rūpakkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā rūpanirodho, taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena rūpakkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passatīti evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa vayaṃ passati.

このように、諸行について無常・苦・無我の観点から聚の思惟を行った後、再び諸行の生滅を観察する。どのようにか。‘無明の生起によって色の生起があり、渇愛・業・食の生起によって色の生起がある’。このように色蘊が縁に依存していることを見ることによって色蘊の生(udaya)を観察し、また、生起する特徴(生相)を見ることによっても色蘊の生を観察する。このように五つの態様で色蘊の生を観察する。‘無明の滅によって色の滅があり、渇愛・業・食の滅によって色の滅がある’。このように縁の滅を見ることによって色蘊の滅(vaya)を観察し、また、変異する特徴(変異相)を見ることによっても色蘊の滅を観察する。このように五つの態様で色蘊の滅を観察するのである。

Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhākammaphassasamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayāyattatādassanena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā vedanānirodho, taṇhākammaphassanirodhā vedanānirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Evaṃ saññākkhandhādīsupi.

同様に、“無明の生起によって受の生起があり、渇愛・業・触の生起によって受の生起がある”という(パティサンビダー・マッガの)説の通り、縁(条件)に依存していることを見ることによって受蘊の生起を見、また生起の相を見ることによっても受蘊の生起を見ます。“無明の滅によって受の滅があり、渇愛・業・触の滅によって受の滅がある”という縁の滅を見ることによって受蘊の滅(衰)を見、また変異の相を見ることによっても受蘊の滅を見ます。想蘊などにおいても同様です。

Ayaṃ pana viseso – viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā, nāmarūpanirodhā’’ti yojetabbaṃ. Evaṃ ekekasmiṃ khandhe paccayasamudayavasena ca nibbattilakkhaṇavasena ca paccayanirodhavasena ca vipariṇāmalakkhaṇavasena ca udayabbayadassanena ca dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena ‘‘evampi rūpassa udayo, evampi rūpassa vayo’’ti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti.

ただし、次の点が異なります。識蘊については、触(の生起・滅)の箇所を“名色の生起によって(識の生起があり)、名色の滅によって(識の滅がある)”と入れ替えて適用すべきです。このように、五蘊のそれぞれにおいて、縁の生起によるもの、生起の相によるもの、縁の滅によるもの、変異の相によるものという、生滅の観察によって、十ずつ計五十の相(五十相)が説かれます。それらに基づいて、“このように色の生起があり、このように色の滅がある”と、縁の面からも刹那の面からも、詳細に作意します。

Tassevaṃ karoto ‘‘iti kira ime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadaṃ hoti. ‘‘Evaṃ kira ime dhammā anuppannā [Pg.97] uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavā hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino, māyāmarīcisupinālātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya asārā nissārā viya hutvā upaṭṭhahanti. Ettāvatā ca pana anena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena sammasanapaññāya lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma paṭhamaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti. Yassādhigamā ‘‘āraddhavipassako’’ti saṅkhaṃ gacchati.

そのように実修する者には、“このように、実にこれらの諸法は、かつて存在しなかったものが生じ、存在したものが消滅する”という智慧が明晰になります。“このように、実にこれらの諸法は、未生であったものが生じ、生じたものが滅する”というように、諸行は常に新しいものとして現れます。単に常に新しいだけでなく、日の出の露の雫のごとく、水泡のごとく、水に引いた棒の跡のごとく、錐の先の芥子粒のごとく、稲妻の閃きのごとく、極めて短時間だけ留まるものであり、また、幻、陽炎、夢、火輪、乾闥婆の城、泡、バショウの茎などのように、実体がなく空虚なものとして現れます。そして、ここに至って彼は、“滅すべき性質のものだけが生じ、生じたものは滅へと向かう”というこのあり方によって、思惟の智慧(思惟智)をもって(三)相を貫徹して確立された“生滅随観智”という名の、最初の未熟なヴィパッサナー知を体得したことになります。これを体得したことによって、彼は“ヴィパッサナーを開始した者”と称されるようになります。

Athassa āraddhavipassakassa kulaputtassa obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikantīti dasa vipassanupakkilesā uppajjanti. Ettha obhāso nāma vipassanakkhaṇe ñāṇassa balavattā lohitaṃ sannisīdati, tena ca cittobhāso nibbattati. Taṃ disvā akusalo yogī ‘‘maggo me patto’’ti tameva obhāsaṃ assādeti. Ñāṇampi vipassanāñāṇameva. Taṃ saṅkhāre sammasantassa suddhaṃ pasannaṃ hutvā pavattati. Taṃ disvā pubbe viya ‘‘maggo’’ti assādeti. Pītipi vipassanāpīti eva. Tassa hi tasmiṃ khaṇe pañcavidhā pīti uppajjati. Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tasmiṃ samaye neva kāyacittānaṃ daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññatā, na vaṅkatā hoti. Sukhampi vipassanāsukhameva. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati.

さて、ヴィパッサナーを開始したその善男子には、光明、知、喜、軽安、楽、勝解、策励、現起、中捨、執着という、十のヴィパッサナーの随煩悩が生じます。ここで、光明とは、ヴィパッサナーの瞬間に智慧の力が強いために血液が清浄になり、それによって心の輝きが生じることです。未熟な修行者はそれを見て、“私は道(聖道)に到達した”と言って、その光明そのものを悦びます。知もまたヴィパッサナーの知のことです。それが諸行を思惟する者にとって清浄で澄みわたって働きます。それを見て、先ほどと同様に“これこそが道である”と悦びます。喜もまたヴィパッサナーの喜です。彼にはその瞬間、五種類の喜が生じます。軽安とはヴィパッサナーの軽安です。その時、身心に熱悩も、重さも、粗澁さも、不適応性も、病苦も、屈曲もありません。楽もまたヴィパッサナーの楽です。その時、彼の全身を浸すような、極めて勝れた楽が生じます。

Adhimokkho nāma vipassanakkhaṇe pavattā saddhā. Tasmiñhi khaṇe cittacetasikānaṃ ativiya pasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati. Paggaho nāma vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ. Tasmiñhi khaṇe asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati. Upaṭṭhānanti vipassanāsampayuttā sati. Tasmiñhi khaṇe supaṭṭhitā sati uppajjati. Upekkhā duvidhā vipassanāvajjanavasena. Tasmiñhi khaṇe sabbasaṅkhāragahaṇe majjhattabhūtaṃ vipassanupekkhāsaṅkhātaṃ ñāṇaṃ balavantaṃ hutvā uppajjati manodvārāvajjanupekkhā ca. Sā ca taṃ taṃ [Pg.98] ṭhānaṃ āvajjantassa sūrā tikhiṇā hutvā vahati. Nikantīti vipassanānikanti. Obhāsādīsu hi ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Ettha obhāsādayo kilesavatthutāya ‘‘upakkilesā’’ti vuttā na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva kilesavatthu ca.

勝解とは、ヴィパッサナーの瞬間に働く信のことです。その瞬間、心と心所に極めて清浄で強力な信が生じます。策励とは、ヴィパッサナーに相応した精進のことです。その瞬間、弛まず、過度にならず、巧みに維持された精進が生じます。現起とは、ヴィパッサナーに相応した念のことです。その瞬間、善く確立された念が生じます。中捨には、ヴィパッサナーの面と(意門)転向の面から二種類あります。その瞬間、すべての諸行を把握する際に中立であるヴィパッサナーの捨と呼ばれる強力な智慧と、意門転向における捨が生じます。それは、それぞれの対象を転向(注意)する際、鋭く鋭利に働きます。執着(ニカンティ)とはヴィパッサナーの執着(微細な欲求)です。光明などに対して愛着を抱く、微細で穏やかな姿の執着が生じます。ここで、光明などは煩悩の対象となるために“随煩悩”と呼ばれますが、不善な心所(煩悩)そのものではありません。しかし、執着(ニカンティ)は、それ自体が随煩悩であり、かつ煩悩の対象でもあります。

Paṇḍito pana bhikkhu obhāsādīsu uppannesu vikkhepaṃ agacchanto ‘‘obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ ‘‘ayaṃ maggo, ayaṃ na maggo’’ti ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti vuccati. Ito paṭṭhāya aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ vasena sikhāpattavipassanāñāṇaṃ navamañca saccānulomikaṃ ñāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma hoti. Udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni nāma. Navamaṃ saccānulomikaṃ ñāṇanti anulomassetaṃ nāmaṃ.

しかし、賢明な比丘は、光明などが生じても混乱することなく、“光明などの諸法は道ではない。随煩悩から解き放たれ、正しい過程に乗ったヴィパッサナーの知こそが道である”と、道と非道を確定します。そのように“これが道であり、これが道ではない”と知って確立された智慧は、“道非道智見清浄”と呼ばれます。ここから、八つのヴィパッサナーの知を経て絶頂に達したヴィパッサナーの知と、第九の諦随順智(随順智)にいたるまでが、“行道智見清浄”と呼ばれるものです。八つの知とは、生滅随観智、壊滅随観智、怖畏現起智、過患随観智、厭離随観智、脱欲希求智、思惟随観智、行捨智のことです。第九の諦随順智とは、随順(アヌローマ)の名称です。

Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃkatvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo. Udayabbayaṃ passantassa hi aniccalakkhaṇaṃ yathābhūtaṃ upaṭṭhāti, udayabbayapaṭipīḷanaṃ passato dukkhalakkhaṇañca, ‘‘dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā’’ti (saṃ. ni. 1.171; kathā. 233) passato anattalakkhaṇañca.

したがって、それを成就しようと望む者は、随煩悩を免れた生滅智を皮切りとして、これらの智慧の修習に専念すべきです。生滅を見る者には無常の相が如実に現れ、生滅に圧迫されていることを見る者には苦の相が現れます。そして、“ただ苦のみが生じ、苦が存続し、そして消え去る”と見る者には、無我の相が現れます。

Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattā anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā. Aññathattaṃ nāma jarā. Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ, hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro. ‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhaṃ paṭipīḷanato. Abhiṇhaṃ paṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. ‘‘Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15-16) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato. Avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ. Imāni tīṇipi lakkhaṇāni udayabbayaṃ passantasseva ārammaṇāni honti.

ここにおいて、無常、無常の相、苦、苦の相、無我、無我の相という区分が知られるべきである。そこで、無常とは五蘊のことである。なぜか。生滅と変異があるから、あるいは、有って無くなるからである。変異とは老いである。生・滅・変異が無常の相であり、あるいは有って無くなるという状態の変化である。“無常なるものは苦である”という聖典の言葉から、その五蘊こそが苦である。なぜか。絶えず圧迫されるからである。絶えず圧迫されるあり様が苦の相である。“苦なるものは無我である”という言葉から、その五蘊こそが無我である。なぜか。思い通りにならないからである。思い通りにならないあり様が無我の相である。これら三つの相は、生滅を見ている者にのみ、その対象となる。

Punapi [Pg.99] so rūpārūpadhamme ‘‘evaṃ aniccā’’tiādinā vipassati, tassa saṅkhārā lahuṃ lahuṃ āpāthaṃ āgacchanti, tato uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā ārammaṇaṃ akatvā tesaṃ khayavayanirodhe eva sati santiṭṭhati, idaṃ bhaṅgañāṇaṃ nāma. Imassa uppādato paṭṭhāya ayaṃ yogī ‘‘yathā ime saṅkhārā bhijjanti nirujjhanti, evaṃ atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi bhijjissatī’’ti nirodhameva passanto tiṭṭhati. Tassa bhaṅgānupassanāñāṇaṃ āsevantassa bahulīkarontassa sabbabhavayoni gatiṭṭhiti sattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā jalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Etaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma.

さらに、その修行者は色・非色の諸法を“このように無常である”などと観照する。彼にとって諸行は速やかに現れる。その後、生起や静止、進行、あるいは相を対象とせず、それらの滅尽・消滅・停止においてのみ安住する。これが壊随観智と呼ばれる。この智の生起から始まって、この修行者は“これらの諸行が壊れ、滅するように、過去においても諸行は壊れ、未来においても壊れるであろう”と、停止のみを見て留まる。その壊随観智を修習し、多作する者にとって、すべての有、生、趣、住、衆生居において、壊れゆく諸行は、燃え盛る炭火の穴などのように、大きな恐怖となって現れる。これが怖畏現起智と呼ばれる。

Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa sabbe bhavādayo ādittaaṅgāraṃ viya samussitakhaggo viya paccatthiko appaṭisaraṇā sādīnavā hutvā upaṭṭhahanti. Idaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nāma. Tassa evaṃ saṅkhāre ādīnavato passantassa bhavādīsupi saṅkhārānaṃ ādīnavattā saṅkhāresu ukkaṇṭhanā anabhirati uppajjati, idaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ nāma.

その怖畏現起智を修習する者にとって、すべての有などは、燃え盛る炭火のように、振り上げられた剣のように、敵対者のように、拠り所のない過失となって現れる。これが過失随観智と呼ばれる。このように諸行を過失として見ている者にとって、有などにおける諸行も過失であるために、諸行に対する嫌悪や不興が生じる。これが厭離随観智と呼ばれる。

Sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ukkaṇṭhantassa tasmā saṅkhāragatā muñcitukāmatā nissaritukāmatā hoti. Idaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma. Puna tasmā saṅkhāragatā muñcituṃ pana te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā tīraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma.

すべての諸行に厭離し、嫌悪する者にとって、それら諸行から脱したいという意欲、逃れたいという意欲が生じる。これが脱欲希求智と呼ばれる。再びそれら諸行から脱するために、それら諸行に対して省察随観智によって三相を適用して判断するのが、省察随観智と呼ばれる。

So evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto tesu anattalakkhaṇassa sudiṭṭhattā ‘‘attā’’ti vā ‘‘attaniya’’nti vā agaṇhanto saṅkhāresu bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto, ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā na gaṇhāti, tīsu bhavesu upekkhako, idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma.

彼はこのように三相を適用して諸行を把握し、それらの中に無我の相がよく見えているので、“我”とも“我のもの”とも捉えず、諸行における恐れや喜びを捨てて、諸行に対して中立となる。“私”とも“私のもの”とも捉えず、三界において平穏である。これが行捨智と呼ばれる。

Taṃ panesa ce santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbasaṅkhārapavattaṃ vissajjetvā nibbānaninnaṃ pakkhandaṃ hoti. No ce nibbānaṃ santato passati, punappunaṃ ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vā ‘‘anattā’’ti vā tividhānupassanāvasena saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati. Evaṃ tiṭṭhamānañca etaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati. Tisso hi anupassanā ‘‘tīṇi vimokkhamukhānī’’ti vuccanti. Evaṃ aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, dukkhato manasikaronto passaddhibahulo [Pg.100] appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, anattato manasikaronto vedabahulo suññataṃ vimokkhaṃ paṭilabhati.

もし彼が寂静の境地である涅槃を寂静として見るならば、すべての諸行の進行を捨てて、涅槃へと没入する。もし涅槃を寂静として見ないならば、繰り返し“無常”あるいは“苦”あるいは“無我”という三種の随観によって、諸行のみを対象として進行する。そのように留まっている間、これは三種の解脱の門の状態となって留まる。三種の随観は“三つの解脱の門”と言われるからである。このように、無常として作意する者は信解が多く、無相解脱を得る。苦として作意する者は軽安が多く、無願解脱を得る。無我として作意する者は智慧が多く、空解脱を得る。

Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto, kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito, suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo.

ここにおいて、無相解脱とは、無相のあり様で涅槃を対象として生じた聖道である。それは無相の界から生じたものであるから無相であり、煩悩から解脱しているから解脱である。これと同じ方法で、無願のあり様で涅槃を対象として生じたものは無願、空のあり様で涅槃を対象として生じたものは空であると知られるべきである。

Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā hoti. Vuṭṭhānagāminivipassanāti etadeva. Assa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa ‘‘idāni maggo uppajjissatī’’ti saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati, bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya kathitanayeneva aniccādiākārena manasikaritvā uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tatheva manasikaroto paṭhamaṃ javanacittaṃ uppajjati. Yaṃ parikammanti vuccati, tadanantaraṃ tadeva dutiyajavanacittaṃ uppajjati. Yaṃ upacāranti vuccati, tadanantarampi tadeva uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ. Yaṃ anulomanti vuccati, idaṃ tesaṃ pāṭiekkaṃ nāma.

このように行捨智に到達した修行者の観照は、頂点に達している。これこそが出離に至る観照である。彼が行捨智を修習するうちに、より鋭い行捨智が生じる。彼が“今、道が生じるであろう”と諸行を“無常”あるいは“苦”あるいは“無我”と審察して、有分に沈み込み、有分の直後に、行捨智で述べられた方法と同じく、無常などのあり様で作意して、意門引転が生じる。そのように作意している者に、最初の速行心が生じる。これが遍作と呼ばれる。その直後に、それと同じ第二の速行心が生じる。これが近行と呼ばれる。その直後に、それと同じ第三の速行心が生じる。これが随順と呼ばれる。これがそれらの個別の名称である。

Avisesena pana tividhampetaṃ ‘‘āsevana’’ntipi ‘‘parikamma’’ntipi ‘‘upacāra’’ntipi ‘‘anuloma’’ntipi vuccati. Idaṃ pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti, nippariyāyena pana gotrabhuñāṇameva vipassanāya pariyosānanti vuccati. Tato paraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamasamannāhārabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ pana ñāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhiñca ñāṇadassanavisuddhiñca na bhajati. Antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhī’’ti vā ‘‘vipassanā’’ti vā saṅkhaṃ gacchati. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gotrabhuñāṇe niruddhe tena dinnasaññāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā diṭṭhisaṃyojanaṃ [Pg.101] sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojananti tīṇi saṃyojanāni viddhaṃsento sotāpattimaggo uppajjati, tadanantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ, phalapariyosāne panassa uppannabhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘me ayaṃ ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhakilese paccavekkhati. Avasāne ca ‘‘ayaṃ dhammo mayā paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Tathā sakadāgāmianāgāmiphalāvasāne. Arahattaphalāvasāne avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsatipaccavekkhaṇāni honti.

しかし、区別をしなければ、その三種(の心)はすべて“習行(アーセーヴァナ)”とも“遍作(パリカンマ)”とも“近行(ウパチャーラ)”とも“随順(アヌローマ)”とも呼ばれます。しかし、この随順智は、諸行を対象とする出離に導く観(ヴィパッサナー)の終わりであり、直接的には(ニッパリヤーヤ)、種姓智(ゴートラブー智)こそが観の終わりであると言われます。その後、涅槃を対象とし、凡夫の種姓(系譜)を超えて聖者の種姓に入り、涅槃の対象における最初の専念となり、不退転である種姓智が生じます。しかし、この智は行道智見清浄にも智見清浄にも属しません。その中間においては名状しがたいもの(アッボーハーリカ)です。観の潮流に落ちているため、“行道智見清浄”あるいは“観”と数えられます。涅槃を対象として種姓智が滅したとき、それによって与えられた想(想念)により、涅槃を対象として、有見の結(見結)、戒禁取の結(戒禁取結)、疑の結(疑結)という三つの結(サンヨージャナ)を打ち砕く預流道が生じます。その直後、まさにその異熟(果報)として、出世間の善には直後の異熟があるため、二つあるいは三つの果心が生じます。果の終わりに、彼の生じていた有分(心)を遮断して、省察(パッチャヴェッカな)のために意門転向が生じます。彼は“まことに私はこの道によって来た”と道を省察します。次に“私にこの功徳が得られた”と果を省察します。次に“これらの煩悩が捨てられた”と断ぜられた煩悩を省察します。次に“これらの煩悩が残っている”と、上の三つの道によって殺されるべき煩悩を省察します。そして最後に“この法が私によって証得された”と不死の涅槃を省察します。このように、預流の聖弟子には五つの省察があります。一来果と不還果の終わりも同様です。阿羅漢果の終わりには、残った煩悩の省察というものはありません。このように、すべてを合わせれば十九の省察があります。

Evaṃ paccavekkhitvā so yogāvacaro tasmiṃyeva āsane nisinno vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvaṃ karonto dutiyamaggaṃ pāpuṇāti, tadanantaraṃ vuttanayeneva phalañca. Tato vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānaṃ karonto tatiyamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Tato tasmiṃyevāsane vuttanayena vipassitvā rūparāgārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ anavasesappahānaṃ karonto catutthamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Ettāvatā cesa hoti arahā mahākhīṇāsavo paccekabuddho. Iti imesu catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma.

このように省察して、その修行者(ヨガヴァーチャラ)は、まさにその座に座ったまま、述べられた方法で観じて、欲貪と瞋恚を希薄にしながら第二の道(一来道)に達し、その直後に述べられた方法で果に達します。その後、述べられた方法で観じて、欲貪と瞋恚を余すところなく断じながら第三の道(不還道)に達し、述べられた方法で果に達します。その後、まさにその座において、述べられた方法で観じて、色貪・無色貪・慢・掉挙・無明を余すところなく断じながら第四の道(阿羅漢道)に達し、述べられた方法で果に達します。ここにおいて、彼は漏尽した大阿羅漢、辟支仏(独覚)となります。このように、これら四つの道における智が智見清浄と呼ばれます。

Ettāvatā ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’nti etena pātimokkhasaṃvarādisīlassa vuttattā sīlavisuddhi. ‘‘Na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti etena paṭighānunayavivajjanavasena mettādīnaṃ vuttattā cittavisuddhi. ‘‘Eko care khaggavisāṇakappo’’ti iminā pana nāmarūpapariggahādīnaṃ vuttattā diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti satta visuddhiyo vuttā honti. Ayamettha mukhamattanidassanaṃ, vitthāraṃ pana icchantena [Pg.102] visuddhimaggaṃ (visuddhi. 2.662, 678, 692, 737, 806 ādayo) oloketvā gahetabbaṃ. Ettāvatā ceso paccekabuddho –

ここにおいて、“一切の生き物に対して杖を置き、それらのいずれも傷つけることなく”という(経の)一節によって、別解脱律儀戒などの戒が述べられているため“戒清浄”です。“子を望むべきではない、ましてや友を(望むべきではない)”という一節によって、反発(瞋)と随眠(貪)を避けることによる慈しみなどが述べられているため“心清浄”です。“犀の角のように独り歩め”というこれ(一節)によって、名色の把握などが述べられているため、“見清浄”“度疑清浄”“道非道智見清浄”“行道智見清浄”“智見清浄”の七つの清浄が述べられたことになります。これはここにおける単なる例示であり、詳細を望む者は‘清浄道論(ヴィスッディマッガ)’(Visuddhi. 2.662, 678, 692, 737, 806 等)を見て理解すべきです。ここにおいて、この辟支仏は――

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42;

cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) –

“四方のどこにいても反発することなく、何であれ得られたもので満足し、諸々の困難を堪え忍び、恐れることなく、犀の角のようにただ独り歩め”。

Pasaṃsiyādibhāvaṃ āpajjitvā gandhamādanapabbataṃ upasobhayamāno vihāsinti evaṃ sabbattha.

(このように)称賛されるべき状態などに至り、ガンダマーダナ山を輝かせながら住んだ、というのが一切(すべての詩)において共通する意味です。

Paṭhamagāthāniddesavaṇṇanā.

第一の偈の釈義の解説。

122. Dutiye saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassanasavanakāyasamullapanasambhogavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpīgāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsiṃ daharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālakatā kuṭumbiyadhītā tassā nivāsanacoḷakkhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpāya vatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti hadayaṃ phāletvā kālakato so eva ca daharo nidassanaṃ.

122. 第二(の偈)において、“交際が生じた(saṃsaggajātassa)”とは、交際がある(jātasaṃsaggassa)ということです。そこには、見る、聞く、身体(の接触)、語り合う、共食(享受)することによる五種類の交際があります。そこで、互いに見て、眼識の路(ヴィーティ)によって生じた貪愛が“見ることによる交際”です。それについては、スリランカ島のカーラディーガヴァーピー村で托鉢をしていた、カルヤーナ・ヴィハーラ住まいの若い比丘を見て心惹かれ、何らかの手段によっても彼を得ることができずに亡くなった長者の娘と、彼女の着物の切れ端を見て“このような衣服をまとっていた者と、まことに交わることができなかった”と胸を裂いて亡くなった、そのまさに若い比丘が例証です。

Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā nhāyitvā mālaṃ sīse āropetvā uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā kāmarāgena jhānā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ.

他者によって語られる容姿などの円満さ、あるいは自ら笑い声や語らい、歌声を聞いて、耳識の路によって生じた貪愛が“聞くことによる交際”です。これについても、ギリガマ村の鍛冶屋の娘が五人の乙女たちと共に蓮池に行き、入浴して花輪を頭に載せ、大声で歌っているのを、空を行きながらその声を聞き、欲貪によって禅定から退転して破滅に至った、パンチャッガラ洞窟住まいのティッサ青年(比丘)が例証です。

Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati, tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno tassa ca daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi, [Pg.103] te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgisu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva addasaṃsūti.

互いの肢体に触れることによって生じた貪愛が“身体的接触による交際”です。法を唱えていた若い比丘がここでの例証です。聞くところによると、大精舎(マハー・ヴィハーラ)である若い比丘が法を説いていました。そこに多くの人々がやって来て、王も後宮(の女性たち)を伴ってやって来ました。そこで王の娘に、彼の姿と声に起因して強い貪愛が生じ、その若い比丘にも(同様に)生じました。それを見て王は察知し、幕のカーテンで(二人を)囲ませました。彼らは互いに触れ合い、抱き合いました。再び幕を取り除いて見ると、二人とも死んでいたということであった、とのことです。

Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi ca etesu maricavaṭṭivihāre bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricavaṭṭimahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa sattavassikasaṅghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi, te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadāni vītikkamitvā pārājikā ahesunti.

互いに語らい、談笑する中で生じた貪欲を“談笑による交際(サムッラパナ・サンサッガ)”と呼ぶ。比丘や比丘尼と共に什物を共用することにおいて生じた貪欲を“共用による交際(サンボーガ・サンサッガ)”と呼ぶ。これら二つの交際については、マリチャヴァッティ寺院の比丘と比丘尼がその例である。伝え聞くところによれば、ドゥッタガーマニ・アバヤ大王がマリチャヴァッティ大寺院の供養において、盛大な施物を用意して両僧伽(比丘僧伽と比丘尼僧伽)を供養していた。そこで熱い粥が供された際、一人の若い沙弥尼が、器の台を持っていなかった七歳の若い沙弥に象牙の腕輪を貸し与えて談笑した。彼らは二人とも後に具足戒を受け、法臘六十年に達して(インドの)彼岸に渡ったが、互いに談笑する中でかつての記憶を取り戻し、たちまち愛着が生じて戒律を犯し、波羅夷(波羅夷罪)となった。

Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavanti snehā, purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ dukkhamidaṃ pahoti nibbattati bhavati jāyati. Apare pana ‘‘ārammaṇe cittavosaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho snehadukkhanti.

このように五種類の交際のうち、いずれかの交際によって交際が生じた者には、愛着(スネーハ)が生じ、以前の貪欲を縁として強力な貪欲が生じる。それゆえ“愛着に随伴するこの苦しみが生じる”と言われる。その愛着に随う、現世および来世の愁い、悲しみなどの様々な種類のこの苦しみが生じ、発生し、現れ、生起するのである。また別の者たちは“対象に心が没入することを交際と言う”と述べている。そこから愛着が生じ、愛着による苦しみが生まれるのである。

Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekasambodhiṃ adhigato’’ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kattabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti. Ettha ca yaṃ taṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ, tadeva sandhāya ‘‘ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti, evaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti evampi abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva udānavasena vuttoti veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.36).

このように意味の細別をこの半偈で説いて、その辟支仏はこう言った。“私は、この愛着に随伴する愁いなどの苦しみが生じるところの、その苦しみの根を掘り起こすことで、辟支菩提(独覚の悟り)に達したのである”と。このように言われた時、それらの大臣たちは言った。“聖者よ、私たちは今、何をすべきでしょうか”と。そこで彼は言った。“あなた方であれ、他の誰かであれ、この苦しみから逃れたいと望む者は、すべて愛着から生じる過患(わざわい)を観察しつつ、犀の角のようにただ独り歩め”と。ここで、“愛着に随伴するこの苦しみが生じる”と言われた、まさにそのことを指して、“愛着から生じる過患を観察しつつ”と述べられているのだと知るべきである。あるいは、前述の交際によって交際が生じた者に愛着が生じ、愛着に随伴するこの苦しみが生じるという、このようにあるがままに愛着から生じる過患を観察しつつ、私は(悟りを)得たのである、と。このように結びつけて、第四句も前述した方法によって感興の言葉(感興語)として述べられたものであると知るべきである。それ以降はすべて、前の詩で述べたのと同様である。(スッタニパータ注釈書 1.36)

Niddese [Pg.104] anuppādetīti rūpasmiṃ anubyañjanaṃ disvā allīyati. Anubandhatīti rūpasmiṃ snehavasena bandhati. Bhavantīti honti. Jāyantīti uppajjanti. Nibbattantīti vattanti. Pātubhavantīti pākaṭā honti. Sambhavanti sañjāyanti abhinibbattantīti tīṇi upasaggena vaḍḍhitāni. Ito paraṃ aṭṭhakavagge (mahāni. 1 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ.

‘義釈’において、“生じさせない(アヌッパーデーティ)”とは、色(色法)の中に相(細部)を見て執着することである。“つきまとう(アヌバンダティ)”とは、愛着によって色に縛られることである。“ある(バヴァンティ)”とは、存在する(ホンティ)ということである。“生じる(ジャーヤンティ)”とは、生起する(ウッパッジャンティ)ということである。“生出する(ニッバッタンティ)”とは、生じてくる(ヴァッタンティ)ということである。“出現する(パートゥバヴァンティ)”とは、明白になる(パーカタ・ホンティ)ということである。“発生する(サンバヴァンティ)”“生生する(サンジャーヤンティ)”“現出する(アビニッバッタンティ)”の三つは、接頭辞によって意味が強調されたものである。これより先は、八カ品において述べられた方法(‘大義釈’1以下)に従って知るべきである。

Dutiyagāthāniddesavaṇṇanā.

第二偈の義釈の釈。

123. Tatiye mettāyanavasena mittā. Suhadabhāvena suhajjā. Keci hi ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca. Te duvidhā honti agāriyā ca anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti upakārā samānasukhadukkhā anukampakāti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino. Evaṃ te catūhi catūhi aṅgehi samannāgatā honti.

123. 第三(偈)において、慈しみのゆえに“友(ミッタ)”と言い、善き心の状態のゆえに“親友(スハッジャ)”と言う。ある人々は、ひたすら利益を願うがゆえに友ではあるが、親友ではない。ある人々は、行き来し、立ち、座り、談笑することなどにおいて、心に喜びを生じさせるがゆえに親友ではあるが、友ではない。ある人々は、その両方のゆえに親友であり、かつ友である。それらには、在家と出家の二種類がある。そのうち、在家の友には、助けてくれる友、苦楽を共にする友、同情してくれる友、利益を説き示す者の四種類がある。出家の友は、特に利益を説き示す者である。このように、彼らはそれぞれ四つの構成要素を備えている。

Yathāha –

次のように説かれている。

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti (dī. ni. 3.261).

“長者の息子よ、四つの点によって、助けてくれる友は親友であると知るべきである。(すなわち)放逸な者を守り、放逸な者の財産を守り、恐怖している者の拠り所となり、用件が生じた時には必要とされる以上の財を融通してくれる。(長部 3.261)”

Tathā –

同様に。

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti (dī. ni. 3.262).

“長者の息子よ、四つの点によって、苦楽を共にする友は親友であると知るべきである。(すなわち)自分の秘密を打ち明け、相手の秘密を隠し、不幸な時にも見捨てず、相手のために自分の命さえ投げ出す。(長部 3.262)”

Tathā –

同様に。

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati (dī. ni. 3.264).

“長者の息子よ、四つの点によって、同情してくれる友は親友であると知るべきである。(すなわち)相手の衰退を喜ばず、相手の繁栄を喜び、相手の悪口を言う者を制止し、相手を褒める者を称賛する。(長部 3.264)”

Tathā [Pg.105] –

同様に。

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263).

“長者の息子よ、四つの点によって、利益を説き示す友は親友であると知るべきである。(すなわち)悪から遠ざけ、善に落ち着かせ、まだ聞いたことのないことを聞かせ、天界への道を説き示すのである。(長部 3.263)”

Tesu idha agāriyā adhippetā, atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje. Anukampamānoti anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo.

それらの中で、ここでは在家の者が意図されているが、意味の上ではすべてが当てはまる。それら友や親友を(対象とする)。“同情しつつ(アヌカンパマーノー)”とは、慈しみを抱くことであり、彼らに幸福をもたらし、苦しみを取り除きたいと願うことである。

Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, eso me gati, eso me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, ahaṃ tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto.

“利益を損なう”とは、現世、来世、究極の目的という三種類の、あるいは自利、利他、自利利他という三種類の利益を、得たものを失うこと、あるいは得ていないものを得られないようにすることという二つの点において損ない、台無しにすることである。“心が繋縛された”とは、“私はこの人なしでは生きていけない。この人が私の拠り所であり、帰趨である”というように、自分を低い立場に置く場合も心が繋縛された状態であり、“この人たちは私なしでは生きていけない。私が彼らの拠り所であり、帰趨である”というように、自分を高い立場に置く場合も心が繋縛された状態である。しかし、ここでは(後者のような)心が繋縛された状態が意図されている。

Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāya bhaṇati. Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhippabhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. So idha adhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno’’ti. Sesaṃ pubbasadisamevāti veditabbaṃ. Niddese vattabbaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.37; apa. aṭṭha. 1.1.93-94).

“この恐怖”とは、利得を失うことの恐怖であり、自分自身の等至(三昧)の衰退を指して述べています。“親交(サンタヴァ)”には、渇愛・見・友人の三種による親交があります。そこでは、百八の分類がある渇愛も渇愛の親交であり、六十二の分類がある見も見の親交です。心の結びつきによる友人への同情が友人の親交です。ここではそれが意図されています。それによって、彼の等至は失われたからです。ゆえに“親交におけるこの恐怖を見て”と言われます。残りはすべて前述と同様であると知るべきです。義釈(ニッデーサ)において述べるべきことは何もありません。

Tatiyagāthāniddesavaṇṇanā.

第三偈の義釈の釈。

124. Catutthe vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Va-kāro avadhāraṇattho, evakāro vā ayaṃ. Sandhivasenettha e-kāro naṭṭho. Tassa parapadena sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sneho[Pg.106]. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu ca dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā diṭṭhādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Imāyapi niddese atirekaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.38).

124. 第四偈において、“竹(ヴァンソ)”とは竹のことです。“広大(ヴィサーロ)”とは広がっていることです。ヴァ字は限定の意味、あるいはエヴァ(のみ)のことです。連結(サンディ)によって、ここではエ字が消失しています。それは次の語との結びつきであり、それを後に配置します。“〜のように(ヤター)”は類似においてです。“執着した(ヴィサット)”とは、かかわり、絡まり、縫い合わされたことです。“子と妻において”とは、息子、娘、妻たちにおいてです。“執着(アペッカー)”とは、渇愛や愛着のことです。“竹の筍が絡まないように”とは、竹の筍が(何にも)付着しないようなことです。何が語られているのでしょうか。広大な竹が(枝葉を広げて)絡み合っているように、子や妻に対する執着もまた、それらの対象を縫い合わせているために絡み合っているのです。その執着を持つ私は、広大な竹のように絡み合っている。このように執着の過失を見て、道知(マッガニャーナ)によってその執着を断ち切り、この竹の筍のように、色(形あるもの)等、あるいは見解等、あるいは利得等、あるいは欲・存在等において、渇愛・慢・見によって執着することなく、独覚の悟り(等正覚)に到達したのです。残りは前述の方法と同様に知るべきです。この義釈においても、付け加えるべきことはありません。

Catutthagāthāniddesavaṇṇanā.

第四偈の義釈の釈。

125. Pañcame migoti sabbesaṃ āraññikacatuppadānaṃ eva etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippeto. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘uyyānamhī’’ti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīsu yena kenaci abaddho. Etena vissaṭṭhacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti yena disābhāgena gantuṃ icchati, tena gocaratthaṃ gacchati. Tasmā tattha yattakaṃ icchati gantuṃ, tattakaṃ gacchati. Yaṃ icchati khādituṃ, taṃ khādatīti dīpeti. Viññū naroti paṇḍitapuriso. Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattabhāvaṃ. Pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno. Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca. Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi samannāgatā puggalā ca, tesaṃ bhāvaniddeso seritaṃ pekkhamānoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya. Kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāve ādīnavaṃ yenicchakagamane ānisaṃsaṃ disvā anukkamena samathavipassanāpāripūriṃ agamiṃ. Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi. Tasmā aññopi viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.39 ādayo).

125. 第五偈において、“獣(ミゴ)”とはすべての森の四足動物の名称です。ここでは特に鹿が意図されています。“森において”とは、村と村の周辺を除いた残りの森のことですが、ここでは庭園が意図されています。したがって“庭園において”と言われています。“〜のように”は類似においてです。“縛られず(アバッド)”とは、縄による束縛などの何によっても縛られていないことです。これによって自由な振る舞いを示しています。“好むところへ餌を求めて行く”とは、行きたいと思う方向へ、餌を求めて行くということです。それゆえ、そこで行きたいと望む分だけ行き、食べたいと望むものを食べるということを示しています。“賢明な人(ヴィンニュー・ナロ)”とは、賢者のことです。“自由(セーリタ)”とは、自らの意のままに振る舞うこと、他に従属しないことです。“見る(ペッカマーノ)”とは、智慧の眼で観察することです。あるいは、法の自由と個人の自由です。出世間法は煩悩の支配を受けないために自由であり、それらを備えた個人もまた自由です。それらの状態の解説が“自由を見る”ということです。何が語られているのでしょうか。森の獣が縛られず、好むところへ餌を求めて行くように。“いつ、私もまた渇愛の絆を断ち切って、そのように行くことができるだろうか”と。このように、あなたたちにここかしこを囲まれて立ち、縛られて、好むところへ行くことができない者が、その“好むところへ行くことができないこと”の過失と、“好むところへ行くこと”の功徳を見て、段階的に止(サマタ)と観(ヴィパッサナー)の成就に至ったのです。その後、独覚の悟りに到達しました。それゆえ、“他の賢明な人も、自由(独立独歩)を見て、犀の角のように、ただ独り歩め”と言うのです。

Pañcamagāthāniddesavaṇṇanā.

第五偈の義釈の釈。

126. Chaṭṭhe [Pg.107] ayaṃ piṇḍattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā apatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena bhabbapuggalavaseneva ca seritaṃ pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.39-42).

126. 第六偈において、これは要旨です。仲間のなかに留まる者には、昼寝と言われる“住(ヴァーサ)”においても、大いなる給仕と言われる“場(ターナ)”においても、庭園へ行くことと言われる“行(ガマナ)”においても、地方の遍歴と言われる“遊行(チャーリカ)”においても、“これを聞いてくれ、これを私にくれ”などの方法で、その時々に呼びかけがあります。それゆえ、私はいたるところで(そのような生活に)嫌気がさし、聖者たちによって親しまれ、多くの功徳があり、一向に安楽である、このように素晴らしいものであっても、貪欲に圧倒されたすべての卑劣な人々には望まれず、求められない“出家(パッバッジャー)”、その他人に支配されないこと、および相応しい個人による“自由(独立独歩)”を見て、観(ヴィパッサナー)を開始し、段階的に独覚の悟りに到達したのです。残りは述べられた方法の通りです。

Chaṭṭhagāthāniddesavaṇṇanā.

第六偈の義釈の釈。

127. Sattame khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabherikanti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā (su. ni. aṭṭha. 1.41).

127. 第七偈において、“遊び(キッダー)”とは遊戯のことです。それは身体的なものと、言語的なものの二種類があります。そこにおいて、身体的なものとは、象、馬、馬車、弓、刀の柄などで遊ぶことなどです。言語的なものとは、歌、詩の朗読、口で太鼓の音を出すことなどです。“楽しみ(ラティ)”とは、五欲の楽しみのことです。“多大なる(ヴィプラ)”とは、骨髄にまで達するほどに、全身に広がるもののことです。残りは明白です。ここでの文脈の連結も、親交の偈で述べられた方法と同様に知るべきです。

Sattamagāthāniddesavaṇṇanā.

第七偈の義釈の釈。

128. Aṭṭhame cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; a. ni. 4.125; vibha. 643; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena santussako. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi ca dhammehi sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena [Pg.108] achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananakarabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti etaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekasambodhiṃ adhigatomhīti.

128. 第八(偈)の“四方の人(cātuddiso)”とは、四つの方向において意のままに安楽に住む者のことである。あるいは“一つの方向を満たして住む”などの方法によって、梵住(ブラフマ・ヴィハーラ)の修習によって満たされた四つの方向を彼が持っているという意味でも“四方の人”である。それらの方向において、いかなる生き物や諸行に対しても、恐怖によって妨げられないため“害なき者(appaṭigho)”である。“満足して(santussamāno)”とは、十二種の満足によって満足していること。“何であれ(itarītarena)”とは、善し悪しにかかわらず資具によってのことである。“諸々の障害に打ち勝ち、たじろぐことなく(parissayānaṃ sahitā achambhī)”について、ここで“障害(parissaya)”とは、身心を害するもの、あるいはそれらの円満な状態を失わせるもの、あるいはそれらに基づいて伏在するもののことである。外部の獅子や虎など、また内部の欲貪などの身心の災厄の別名である。それらの障害を、忍辱と精進などの法によって耐え忍ぶので“障害に打ち勝つ者”という。恐怖がないために“たじろぐことがない”。何が語られているのか? それら四人の沙門のように、何であれ得られた資具によって満足し、修行の基礎としての満足に立脚し、四方において慈悲などの修習によって“四方の人”となり、衆生や諸行に対して妨げとなる恐怖がないので“害なき者”となる。彼は“四方の人”であるがゆえに述べられたような障害に打ち勝ち、“害なき者”であるがゆえに“たじろぐことがない”という修行の徳を見て、正しく修行して、辟支仏(独覚)の悟りを得た、ということである。

Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.42).

あるいは、それら沙門のように、述べられた方法によって満足しつつ“四方の人”となることを知り、このように四方のあり方を望んで正しく修行し、(悟りを)得たのである。ゆえに、他の者も、このような境地を望むならば、四方のあり方によって障害に打ち勝ち、害なきことによってたじろぐことなく、“犀の角のように、ただ独り歩め”。

Niddese mettāti atthato tāva mijjatīti mettā, sinehatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Mettāsahagatenāti mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekaṃ disaṃ pariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃ kiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho.

(義釈の)説明において、“慈(mettā)”とは、意味としては、まず“潤う”から慈であり、親愛という意味である。あるいは“友(mitta)”において生じるもの、あるいは友としての振る舞いが“慈”である。“慈を伴える(mettāsahagatenā)”とは、慈を備えたことである。“心(cetasā)”によって。“一つの方向を(ekaṃ disaṃ)”とは、一つの方向で最初に把握された衆生から始めて、一つの方向に含まれる衆生を満たすことによって述べられている。“満たして(pharitvā)”とは、触れて(対象として)のことである。“住む(viharatī)”とは、梵住に専念した威儀の生活を営むことである。“そのように第二(の方向)を”とは、東方などの方向において、ある一つの方向を満たして住むように、同様に、その次の第二、第三、第四(の方向)も、という意味である。

Iti uddhanti eteneva ca nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriyaṃ disampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti anudisā. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti. Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ. Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha. Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimaukkaṭṭhamittasapattamajjhattānippabhedesu attatāya, ‘‘ayaṃ parasatto’’ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti.

“このように、上(iti uddhaṃ)”とは、これと同じ方法で、上方の方向が説かれている。“下、横(adho tiriyaṃ)”も、下方の方向も、横の方向も、同様である。そこで、“下”とは下方であり、“横”とは中間の方向(四隅)のことである。このように、すべての方向において、あたかも馬場における馬のように、慈を伴う心を送り出し、また引き戻すのである。ここまでは、一つ一つの方向を把握して、限定的に(odhiso)慈を満たすことが示されている。“至るところ(sabbadhī)”などは、無限定に(anodhiso)示すために述べられている。そこでの“至るところ”とは、すべての場所においてである。“すべてを自分として(sabbattatāyā)”とは、すべての下等・中等・上等、友・敵・中立といった区別なく、自分自身として、つまり“これは他者である”という区別をせずに、自分と等しいものとすること(自他平等)が説かれている。

Atha [Pg.109] vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena, īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘mettāsahagatenā’’ti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathā-saddo iti-saddo vā na vutto, tasmā puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttaṃ. Nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha ca pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānena abyāpajjaṃ. Niddukkhanti vuttaṃ hoti (visuddhi. 1.254). Karuṇā heṭṭhā vuttatthāyeva. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā sāti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpādappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā.

あるいは“すべてを自分として”とは、心の働きのすべてをもって、わずかでも外に散乱させないこと、と述べられている。“すべてを含む(sabbāvantantā)”とは、すべての生き物を備えたという意味である。“世界を(lokanti)”とは、衆生世間のことである。“広大に(vipulena)”については、遍満することによって広大であると見なされるべきである。境地としては、それは“高潔な(mahaggataṃ)”ものである。熟練していること、および無量の衆生を対象とすることによって“無量(appamāṇa)”である。悪意を捨てることによって“怨みなく(averaṃ)”、憂いを捨てることによって“苦しみなく(abyāpajjaṃ)”、つまり苦しみがないことであると述べられている。悲(karuṇā)は、前に述べた通りの意味である。それによって、それに備わった者が喜ぶ、あるいは自ら喜ぶ、あるいは喜びそのものであるのが“喜(muditā)”である。“怨みなかれ”などの悪意の除去によって、中立の状態に到達することによって等しく観るのが“捨(upekkhā)”である。

Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā karuṇā, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā, dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Pamodalakkhaṇā muditā, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahānasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti.

さて、特質(相)などの点からは、慈(mettā)は利益をもたらすあり方で働くことを特質とし、利益を供与することを作用(味)とし、怨恨を除去することを現われ(現起)とし、衆生の好ましい面を見ることを近因(足処)とする。悪意の鎮まりがその成就であり、愛着の発生がその失敗である。悲(karuṇā)は苦しみを除き去るあり方で働くことを特質とし、他者の苦しみに耐えられないことを作用とし、不害を現われとし、苦しみに圧倒された人々の無力な状態を見ること(不憫相)を近因とする。害意の鎮まりがその成就であり、悲しみの発生がその失敗である。喜(muditā)は歓喜することを特質とし、嫉妬がないことを作用とし、不満の打破を現われとし、衆生の幸福な状態を見ることを近因とする。不満の鎮まりがその成就であり、世俗的な喜びの発生がその失敗である。捨(upekkhā)は衆生に対して中立のあり方で働くことを特質とし、衆生において平等の状態を見ることを作用とし、対立と随順の鎮まりを現われとし、“衆生は自分の業を所有する者である。彼らは誰の望みによって幸せになり、あるいは苦しみから逃れ、あるいは得た幸福から失われずに済むだろうか”という、このように働く業自性を見ること(業自性相)を近因とする。対立と随順の鎮まりがその成就であり、世俗に依存した無明の捨の発生がその失敗である。

Tattha santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena [Pg.110] kenaci cīvarena, atha kho yathāladdhānaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena. Yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.

ここで“満足している”とは、資具に対する満足によって満足していることである。“あれこれの衣で”とは、粗悪、精妙、粗末、上等、堅牢、古びたといったことに関わらず、どのような衣であっても、すなわち得られた通りの、あれこれのどのような衣によっても満足しているという意味である。実に、衣に関しては三つの満足がある。すなわち、得られた通りの満足(如得知足)、体力に応じた満足(如力知足)、相応しいものによる満足(如適法知足)である。托鉢などの食に関しても同様の理法である。このように、これら三つの満足を指して、“あれこれの衣で満足している。得られたものなど、どのような衣によっても満足している”と言われるのである。

Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarānipi jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni.

ここで、衣について知るべきであり、衣の生じる場を知るべきであり、糞掃衣(ふんぞうえ)を知るべきであり、衣に関する満足を知るべきであり、衣に関連する頭陀行(ずだぎょう)を知るべきである。そこで“衣を知るべき”とは、亜麻布などの六種の衣と、ドゥクーラ(絹)などの六種の準ずる衣(随順衣)を知るべきであるということである。これらが十二種の適法な衣(適法衣)である。一方、茅草の衣、樹皮の衣、木の板の衣、人毛の衣、獣毛の衣、木の皮の衣、皮、フクロウの羽、樹木布、蔓草布、エラカ草布、バナナ布、竹布といったものは、不適法な衣(不適法衣)である。

Cīvarakhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni.

“衣の生じる場”とは、“僧伽から、あるいは群から、あるいは親族から、あるいは友人から、あるいは自分の財産によって、あるいは糞掃衣として”というように、生じ方による六つの場があり、また八つの要目(マティカー)による八つの場を知るべきである。

Paṃsukūlanti sosānikaṃ pāpaṇikaṃ rathiyaṃ saṅkārakūṭaṃ sotthiyaṃ sinānaṃ titthaṃ gatapaccāgataṃ aggiḍaḍḍhaṃ gokhāyitaṃ upacikākhāyitaṃ undūrakhāyitaṃ antacchinnaṃ dasacchinnaṃ dhajāhaṭaṃ thūpaṃ samaṇacīvaraṃ sāmuddiyaṃ ābhisekiyaṃ panthikaṃ vātāhaṭaṃ iddhimayaṃ devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni. Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

“糞掃衣”とは、墓地のもの、店のもの、通りのもの、塵塚のもの、出産の汚れを拭ったもの、沐浴場のもの、渡し場のもの、葬儀の往復で得たもの、火に焼かれたもの、牛に噛まれたもの、白蟻に噛まれたもの、鼠に噛まれたもの、端が切れたもの、縁が切れたもの、旗として掲げられたもの、蟻塚(あるいは塔)のもの、沙門の衣、海辺のもの、即位式のもの、道中のもの、風に運ばれたもの、神変(神通力)によるもの、天から授けられたもの、という二十三種の糞掃衣を知るべきである。ここで“出産の汚れを拭ったもの”とは、胎内の汚れを除去したものである。“葬儀の往復で得たもの”とは、死体を覆って墓地へ運び、そこから持ち帰られた衣のことである。“旗として掲げられたもの”とは、旗を立てて、そこから持ってきたものである。“蟻塚のもの”とは、蟻塚の上で供養された衣のことである。“海辺のもの”とは、海の波によって陸に打ち上げられたものである。“道中のもの”とは、道を歩く人々が賊を恐れて岩などで叩いて古びさせて捨てた衣である。“神変によるもの”とは、“来たれ比丘(エヒ・ビック)”の授戒の際の衣のことである。残りは明白である。

Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā – cīvare vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso [Pg.111] yathābalasantoso yathāsāruppasantoso udakasantoso dhovanasantoso karaṇasantoso parimāṇasantoso suttasantoso sibbanasantoso rajanasantoso kappasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti. Tattha sādakabhikkhuno temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakkituṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko addhamāseneva karoti. Idaṃ māsaddhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalabhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma. Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūratova disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma. Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma.

“衣に関する満足”とは、二十種の衣に関する満足がある。すなわち、思考における満足、行くことにおける満足、求めることにおける満足、得ることにおける満足、受容の分量における満足、貪欲の回避における満足、得られた通りの満足、体力に応じた満足、相応しいものによる満足、水における満足、洗濯における満足、作製における満足、寸法の分量における満足、糸における満足、縫製における満足、染色における満足、作分における満足、受用における満足、蓄蔵の回避における満足、譲渡における満足である。そこで、衣を作る比丘は三ヶ月の安居を終えてから、一ヶ月ほど衣について思考することが許される。彼は自恣を終えて衣の月に衣を作るからである。糞掃衣の行者は半月で作る。この一ヶ月や半月の間の思考が“思考における満足”である。衣のために行く者が“どこで得られるだろうか”と考えずに、瞑想を主として行くことが“行くことにおける満足”である。求める者が、誰かれ構わず一緒に求めるのではなく、恥を知る清浄な比丘を連れて求めることが“求めることにおける満足”である。このように求めている時に運ばれてくる衣を遠くから見て、“これは好ましいだろう、これは好ましくないだろう”などと考えずに、粗悪か精妙かに関わらず、得られた通りに満足することが“得ることにおける満足”である。このように得られたものを受け取る際にも、“これだけあれば二重の下衣になる、これだけあれば一重の上衣になる”と、自分の必要量だけで満足することが“受容の分量における満足”である。衣を求める際、“あそこの家の門で好ましいものが得られるだろう”と考えずに、家々を順に回ることが“貪欲の回避における満足”である。

Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma. Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma. Manāpaṃ aññassa datvā attanā yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma. ‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma. Tathā paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati. Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati. Evaṃ dhovitvā karontassa ‘‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhuma’’nti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma. Timaṇḍalapaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso [Pg.112] nāma. Cīvarakaraṇatthāya pana ‘‘manāpaṃ suttaṃ pariyesissāmī’’ti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃ kiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma.

粗末なものであれ上等なものであれ、何によっても命を繋ぐことができる者が、得られた通りのもので命を繋ぐことが“得られた通りの満足”である。自分の体力を知って、それによって維持できるもので維持することが“体力に応じた満足”である。好ましいものを他者に与え、自分はどのようなものであっても命を繋ぐことが“相応しいものによる満足”である。“どこの水が良いか、どこが悪いか”と吟味せずに、どのような洗濯に適した水であっても洗濯することが“水における満足”である。ただし、黄土や赤土、腐った葉が混じって汚れた水は避けるべきである。洗濯する者が、槌などで汚れを落とし、手で揉んで洗うことが“洗濯における満足”である。また、汚れが落ちない場合は、木の葉を投げ入れて沸かした湯で洗うことも許される。このように洗って作る者が、“これは粗い、これは細かい”と不平を言わず、間に合わせの手法で作ることが“作製における満足”である。三輪(隠すべき三つの箇所)を覆うだけの寸法で作ることが“寸法の分量における満足”である。衣を作るために“好ましい糸を探そう”と吟味せず、通りや神域などから持ってきた、あるいは足元に置かれていた、どのような糸であっても取って作ることが“糸における満足”である。

Kusibandhanakāle pana aṅgulimatte sattavāre na vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso nāma. Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ, somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ. Ayaṃ rajanasantoso nāma. Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃ kiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakappakaraṇaṃ kappasantoso nāma.

縁(くし)を縫い合わせる時には、一指の大きさで七度刺してはならない。このようにする者にとって、助けてくれる比丘がいないとしても、その者に義務の違反(戒則の毀損)はない。しかし、三指の大きさで七度刺すべきである。このようにする者には、道を歩んでいる者であっても助け手が必要である。もし助け手がいなければ、その者に義務の違反がある。これが“裁縫に関する知足”である。染色する際には、黒いカッチャカ草などを探して染めてはならない。ソーマの樹皮などで得られるものによって染めるべきである。もし得られないならば、人々が森で樹皮を採って捨てた染料や、比丘たちが煮出して捨てた滓を採って染めるべきである。これが“染色に関する知足”である。青い泥や黒いスミなどを何か採って、象の背に座っている者に見える程度の点(カッパ)を打つことが“浄点(カッパ)に関する知足”である。

Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi ce antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā, yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati, āgatamattesu tesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Vissajjentena pana mukhaṃ oloketvā na dātabbaṃ, sāraṇīyadhamme ṭhatvāva vissajjetabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

羞恥心や隠すべき場所を覆うためだけに用いることが“使用に関する知足”である。布を得ても、糸や針や製作者を得られない者は、それを保管しておくことが許される。それらを得ている者は許されない。たとえ(衣が)完成していても、弟子たちなどに与えたいと思い、彼らが不在であれば、彼らが来るまで保管しておくことが許される。彼らが来たらすぐに与えるべきである。与えることができない者は、自ら(受持を)決意すべきである。他の衣があるならば、敷物としても決意することが許される。決意していないものこそが蓄積(貯蔵)となるからである。決意されたものは(蓄積に)ならないと、マハーシーヴァ長老は説いた。これが“蓄積の回避に関する知足”である。布施する際には、顔色をうかがって与えてはならない。憶念すべき法(六慰労法)に立脚して布施すべきである。これが“布施に関する知足”である。

Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni dve dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.

衣に関する頭陀行とは、糞掃衣住(ふんぞうえじゅう)と三衣住(さんえじゅう)である。このように衣に関する知足の偉大なる聖種(聖なる伝統)を成就する辟支仏は、これら二つの頭陀行を護る。これらを護ることによって、衣に関する知足の偉大なる聖種に基づいて満足するのである。

Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti[Pg.113]. Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Tathārūpo so paccekasambuddho taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.

“(知足を)称賛する者”について、ある者は自ら知足しているが、知足の徳を語らない。ある者は自ら知足していないが、知足の徳を語る。ある者は自ら知足もせず、知足の徳も語らない。ある者は自ら知足し、かつ知足の徳を語る。その辟支仏はそのような者であることを示すために、“(彼は)いかなる衣による知足をも称賛する者である”と説かれた。

Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, paccekasambuddho evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Adhigatoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchanaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.

“邪命(アネーサナ)”とは、使い走りをすることや伝言を届けることに従事することなどの様々な種類の邪命である。“不相応(アッパティルーパ)”とは、不適切なことである。“得られずとも(アラッダー)”とは、得ることができなくてもということである。例えば、ある者が“どうすれば衣を得られるだろうか”と考え、福徳のある比丘たちと共にいて、虚偽の振る舞い(詐現)をしながら怯え、渇望するように、辟支仏は衣が得られなくてもそのように渇望することはない。“得ても(ラッダー)”とは、法にかない、正当に得たということである。“執着せず(アディガタ)”とは、貪欲や執着を離れていること。“耽溺せず(アムッチータ)”とは、過度な渇愛によって迷い(失神)に陥っていないこと。“溺れず(アナッジャーパンナ)”とは、渇愛に覆われず、縛られていないこと。“過失を見(アーディーナヴァダッサーヴィー)”とは、邪命による罪過や執着した使用における過失を見ていること。“離脱を知る智慧(ニッサラナパンニャ)”とは、“ただ寒さを防ぐためだけに”と説かれるように、(使用の真の目的である)離脱のみをよく知っていることである。

Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti yathā panidhekacco ‘‘ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ karoti. Evaṃ so attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikāti vā paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī. Tāsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno patissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito.

“いかなる衣による知足”とは、どのような衣であっても満足することである。“自らを高めず”とは、例えばある者が“私は糞掃衣の修行者である。私は受戒の場ですでに糞掃衣住の頭陀行を受け入れた。私に並ぶ者が誰かいるだろうか”と自画自賛することである。そのように彼は自画自賛をしない。“他者を蔑まず”とは、“これらの他の比丘たちは糞掃衣の修行者ではない”とか“彼らには糞掃衣の欠片すらない”というように、他者を蔑まないことである。“そこに巧みな者”とは、その衣に関する知足において(徳を)称賛する者、あるいはそれにおいて巧みで賢明で聡明な者のことである。“怠らず(アナラサ)”とは、持続的な実践によって怠慢を離れていること。“正知・正念ある(サンパジャーナ・パティッサタ)”とは、正知の智慧と念(サティ)を具備していること。“聖種に住する”とは、聖なる伝統に確立していることである。

Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthapi piṇḍapāto jānitabbo, piṇḍapātakhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ yāgu khādanīyaṃ sāyanīyaṃ lehanīyanti soḷasa piṇḍapātā.

“いかなる托鉢食によっても”とは、どのような托鉢食であっても満足することである。ここでも、托鉢食を知るべきであり、托鉢食の領域を知るべきであり、托鉢食に関する知足を知るべきであり、托鉢食に関連する頭陀行を知るべきである。そこにおいて“托鉢食”とは、飯、麦飯、粉食、魚、肉、乳、酪、練乳、生酥、油、蜜、糖、粥、硬食、軟食、舐食の十六種類の托鉢食(食物)のことである。

Piṇḍapātakhettanti [Pg.114] saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ dhurabhattaṃ kuṭibhattaṃ vārabhattaṃ vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakhettāni.

“托鉢食の領域”とは、僧伽供養(サンガバッタ)、指名供養(ウッデーサバッタ)、招待供養(ニマンタナ)、籤引き供養(サラーカバッタ)、半月供養(パッキカ)、布薩供養(ウポーサティカ)、月替わり供養(パーティパディカ)、賓客用供養(アーガントゥカバッタ)、旅行者用供養(ガミカバッタ)、病人用供養(ギラーナバッタ)、看病者用供養(ギラーヌパッターカバッタ)、常設供養(ドゥラバッタ)、精舎内供養(クティバッタ)、番制供養(ワーラバッタ)、寺院供養(ヴィハーラバッタ)の十五種類の托鉢食の領域である。

Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso paṭiggahaṇasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso upakārasantoso parimāṇasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti pannarasa santosā. Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmā’’ti ‘‘asukagāme, bhante’’ti ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paṭṭhāya vitakkento pana ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso nāma. Piṇḍāya pavisantena pana ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā aggahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma. Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma. ‘‘Idaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, idaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃ kiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva. Ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma.

乞食(施食)における知足とは、思惟の知足、往くことの知足、遍求の知足、獲得の知足、受納の知足、受容の分量の知足、貪欲を避ける知足、得たままの知足、力に応じた知足、相応の知足、有益性の知足、分量の知足、受用の知足、蓄えを避ける知足、分かち合う知足の十五の知足である。そこにおいて、修行に励む比丘は顔を洗って思惟する。しかし、乞食に出る集団と共に歩む者は、夕方の長老への奉仕の時に“明日はどこへ乞食に行きますか”“尊師、何々の村へ”とこれだけ考えて、それ以降は思惟すべきではない。独りで歩む者は思惟の座に留まって思惟すべきである。それ以降も思惟し続ける者は聖種(聖なる伝統)から脱落し、外道(道から外れた者)となる。これを思惟の知足という。乞食に入る者は“どこで得られるか”と考えずに、業処(瞑想)を重んじて行くべきである。これを往くことの知足という。遍求する(求める)者は、あれこれと取らず、恥を知る清らかな者(の施し)だけを受け取って求めるべきである。これを遍求の知足という。遠くから運ばれてくるのを見て“これは好ましい、これは好ましくない”という心を生じさせてはならない。これを獲得の知足という。“これは好ましいから受け取ろう、これは好ましくないから受け取らない”と考えず、ただ命を維持するのに十分な分だけを受け取るべきである。これを受納の知足という。

Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahudātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammopi na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahudātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti. Vijātamātuyāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Aḍḍhakulāniyeva agantvā dvārapaṭipāṭiyā [Pg.115] gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare vuttanayā eva.

ここで、施し物が多く、施主が少なく与えたい場合は、少なく受け取るべきである。施し物が多く、施主も多く与えたい場合は、適量だけを受け取るべきである。施し物が多くなく、施主も少なく与えたい場合は、少なく受け取るべきである。施し物が多くなく、施主が多く与えたい場合は、適量だけを受け取るべきである。受容において適量を知らない者は、人々の信仰を汚し、信心による施しを無駄にし、教えを実践しないことになる。産後間もない母親の心さえも(配慮して)掴むことができない。このように適量を知って受容すべきであり、これを受容の分量の知足という。裕福な家だけにではなく、家の順番(次第乞食)に従って行くべきである。これを貪欲を避ける知足という。得たままの知足などは、衣の箇所で述べられた方法と同じである。

Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā ‘‘samaṇadhammaṃ anupālessāmī’’ti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma. Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ. Anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati āharāpetvā paṭiggahaṇaparimāṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma. Jighacchāya paṭivinodanaṃ ‘‘na idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Nidahitvā na paribhuñjitabbaṃ. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

乞食を受用して“沙門の法(修行者の務め)を守ろう”とその有益性を知って受用することを、有益性の知足という。鉢を満たして持ってきたものを受け取ってはならない。具足戒を受けていない者がいれば、その者に取らせるべきである。いなければ運ばせて、受容の適量だけを受け取るべきである。これを分量の知足という。飢えを鎮めるために“これ(食事)は解脱ではない”と(執着せずに)受用することを、受用の知足という。貯えをして受用してはならない。これを蓄えを避ける知足という。顔色を伺うことなく、慈しみの法(相応の徳)に立って分け与えるべきである。これを分かち合う知足という。

Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅganti. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti. Vaṇṇavādītiādīni vuttanayeneva veditabbāni.

乞食に関連する五つの頭陀行とは、常乞食、次第乞食、一坐食、一鉢食、後飯拒絶である。このように、乞食の知足という大聖種を充たす辟支仏(独覚)は、これら五つの頭陀行を守る。これらを守ることで、乞食の知足という大聖種に基づいた知足ある者となる。“称賛されるべき”などの言葉は、既に述べられた方法に従って理解されるべきである。

Senāsanānīti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha senāsananti mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā leṇaṃ aṭṭo māḷo veḷugumbo rukkhamūlaṃ yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.

臥坐具(住処)については、ここで臥坐具を知るべきであり、臥坐具の領域を知るべきであり、臥坐具の知足を知るべきであり、臥坐具に関連する頭陀行を知るべきである。そこにおいて、臥坐具とは、床、椅子、敷物、枕、精舎、平屋、楼閣、平屋建て、洞窟、岩窟、塔、広場、竹林、樹下、あるいは比丘たちが退いて休息する場所である。これらが十五の臥坐具である。

Senāsanakhettanti saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vāti cha khettāni.

臥坐具の領域とは、僧伽から、あるいはグループから、あるいは親族から、あるいは友人から、あるいは自分の財産で得たもの、あるいは糞掃衣(のような拾い物)の六つの領域である。

Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti. Iti senāsanasantosaṃ mahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.

臥坐具の知足とは、臥坐具における思惟の知足などの十五の知足である。それらは乞食の箇所で述べられた方法と同じように理解されるべきである。臥坐具に関連する五つの頭陀行とは、阿蘭若(林住)、樹下、露地、塚間(墓地)、随一坐(割り当てられた住処)である。このように臥坐具の知足という大聖種を充たす辟支仏(独覚)は、これら五つの頭陀行を守る。これらを守ることで、臥坐具の知足という大聖種に基づいた知足ある者となる。

Iti [Pg.116] āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyapiṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni gilānapaccayasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārenā’’tiādimāha. Taṃ piṇḍapātagatikameva. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Bhāvanārāmaariyavaṃso pana idha anāgato, nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati (dī. ni. aṭṭha. 3.309; a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Vuttampi cetaṃ –

このように、尊者法将舎利弗長老は、大地を広げるかの如く、大海を満たすかの如く、虚空を広げるかの如く、まず第一に衣の知足という聖種を説き、月を昇らせるかの如く、太陽を高く掲げるかの如く、第二に乞食の知足(聖種)を説き、須弥山を持ち上げるかの如く、第三に臥坐具の知足という聖種を説いた。そして今、病気への薬(病育資具)の知足という聖種を説くために“どのような病気への薬や資具であっても満足する”等と言った。それは乞食の場合と同様である。そこでは、得たまま、力に応じた、相応の知足によって知足すべきである。しかし、修習を楽とする聖種はここでは言及されておらず、常坐不臥の頭陀行が修習を楽とする聖種(瞑想を愛すること)に属する。次のように言われている。

‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;

Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 3.309;

a. ni. aṭṭha. 2.4.28);

“五つは臥坐具に説かれ、五つは食に依存する。一つは精進に関連し、二つは衣に依存する”。

Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti ettha porāṇeti na adhunuppattike. Aggaññeti aggehi jānitabbe. Ariyavaṃseti ariyānaṃ vaṃse. Yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso, evamayampi aṭṭhamo ariyavaṃso, ariyatanti ariyapaveṇi nāma hoti. So kho panāyaṃ vaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kālānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā, yesaṃ eso vaṃsoti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Api ca atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso, tasmiṃ ariyavaṃse (a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Ṭhitoti patiṭṭhito. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

“古の、最上の、聖種(聖者の系譜)に住して”という箇所について、“古の(porāṇe)”とは、最近生じたものではないという意味です。“最上の(aggaññe)”とは、最上の者たちによって知られるべきものであるという意味です。“聖種(ariyavaṃse)”とは、聖者たちの系譜のことです。例えば、刹帝利種(王族の系譜)、婆羅門種、吠舎種、首陀羅種、沙門種、家系、王統があるように、これもまた第八の聖種であり、聖なる伝統(ariyapaveṇi)と呼ばれるものです。そして、この聖種は、これら(他の)諸種のなかで、あたかも沈香(などの香木)における迦羅栴檀(黒沈香)の香りのように、最上であると説かれます。では、その系譜の主である聖者とは誰のことでしょうか。聖者とは、諸仏、辟支仏、そして如来の弟子たちのことであり、これら聖者たちの系譜であるから聖種と言います。これより以前、十万劫を超えた四阿僧祇の昔に、タンハンカラ、メーダンカラ、サラナンカラ、ディーパンカラという四尊の仏陀が出現されました。彼らは聖者であり、それら聖者たちの系譜であるから聖種と言います。それら諸仏の般涅槃の後、一阿僧祇を経てコンダンニャという仏陀が出現され……(中略)……この賢劫において、カクサンダ、コーナーガマナ、カッサパ、そして我らが世尊ゴータマという四尊の仏陀が出現されました。それら聖者たちの系譜であるから聖種と言います。さらに、過去・未来・現在における全ての仏陀、辟支仏、仏弟子という聖者たちの系譜が聖種であり、その聖種において(住して)、という意味です。“住して(ṭhito)”とは、確立してという意味です。残りは既に述べた方法と同様に知るべきです。

Aṭṭhamagāthāniddesavaṇṇanā.

第八偈の詳解の注釈。

129. Navame [Pg.117] ayaṃ yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

129. 第九偈における語結合(yojanā)は以下の通りです。——出家者であっても、不満足(足ることを知らないこと)に圧倒されている一部の者たちは、供養しがたい(dussaṅgahā)。それと同様に、また家で生活している在家者もそうである。私はその供養しがたい状態を嫌悪し、毘婆舎那(観)を開始して、辟支菩提(個人としての悟り)を体得したのである、と。残りは前述の方法と同様に知るべきです。

Niddese anassavāti vacanaṃ assavanakā. Avacanakarāti dubbacā. Paṭilomavuttinoti paccanīkaṃ kathanasīlā, paṭimallā hutvā pavattantīti attho. Aññeneva mukhaṃ karontīti ovādadāyake disvā mukhaṃ parivattetvā aññaṃ disābhāgaṃ olokenti. Abyāvaṭo hutvāti avāvaṭo hutvā. Anapekkho hutvāti anallīno hutvā.

詳解において、“不従順な(anassavā)”という言葉は、話を聞かない者たちのことです。“言われた通りにしない(avacanakara)”とは、言葉に従いにくい(剛情な)者たちのことです。“逆らう者(paṭilomavuttino)”とは、反対のことを言う性質があり、対抗者となって振る舞うという意味です。“顔を背ける(aññeneva mukhaṃ karonti)”とは、助言を与える者を見て、顔を背けて別の方向を見ることを言います。“関わりを持たず(abyāvaṭo)”とは、執着せずという意味です。“期待せず(anapekkho)”とは、密着(執着)することなくという意味です。

Navamagāthāniddesavaṇṇanā.

第九偈の詳解の注釈。

130. Dasame oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho.

130. 第十偈において、“脱ぎ捨てて(oropayitvā)”とは、取り除いてという意味です。“在家の徴(gihibyañjanāni)”とは、髪、髭、白い衣服、装身具、花鬘、香、塗香、ならびに妻、子、下僕、侍女などのことです。これらは在家の状態を象徴するものであるため、“在家の徴”と呼ばれます。“葉を落とした(sañchinnapatto)”とは、葉が落ちた状態のことです。“断ち切って(chetvāna)”とは、道知(maggañāṇa)によって断ち切ってという意味です。“勇猛な者(vīro)”とは、道の精進(maggavīriya)を具足した者のことです。“在家の絆(gihibandhanānī)”とは、欲の絆のことです。実に、諸々の欲は在家の者たちの絆だからです。これがまず語の意です。

Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evañhi cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.44). Sesaṃ purimanayeneva jānitabbaṃ.

しかし、その意図するところはこうです。——“ああ、願わくば私もまた、在家の徴を脱ぎ捨てて、葉を落としたコヴィラーラ樹(紅花大葉合歓)のようにならん”と、このように考えつつ毘婆舎那を開始して、辟支菩提を体得したのである、ということです。残りは前述の方法と同様に知るべきです。

Niddese sārāsanañcāti sāraṃ āsanaṃ. Chinnānīti gaḷitāni. Sañchinnānīti nipaṇṇāni. Patitānīti vaṇṭato muttāni. Paripatitānīti bhūmiyaṃ patitāni.

詳解において、“sārāsanañca”とは、本質的な座(sāraṃ āsanaṃ)のことです。“落ちた(chinnāni)”とは、脱落したという意味です。“切り落とされた(sañchinnāni)”とは、横たわったという意味です。“落下した(patitāni)”とは、茎から離れたという意味です。“散り落ちた(paripatitāni)”とは、地面に落ちたという意味です。

Dasamagāthāniddesavaṇṇanā.

第十偈の詳解の注釈。

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第一品(蛇品)の注釈、完結。

2. Dutiyavaggavaṇṇanā

2. 第二品(の注釈)

131-2. Dutiyavaggassa [Pg.118] paṭhamadvaye nipakanti pakatinipuṇaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādīsu kusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Api ca dhikkatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā ‘‘vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvaha’’nti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ pahāya eko cari, yathā ca mahājanako evaṃ ekova careti ayampi etassattho. Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.45-46). Niddese vattabbaṃ natthi.

131-2. 第二品の最初の二偈において、“賢明な(nipaka)”とは、生まれつき聡明で、賢く、遍処(kasiṇa)の準備修行などに巧みな者のことです。“善く住する(sādhuvihāri)”とは、安止定(appanā)の住、あるいは近行定(upacāra)を具足した者のことです。“不屈の者(dhīra)”とは、意志の強さ(dhiti)を具足した者のことです。そこでは、賢明であることによって意志の充足が説かれています。しかしここでは、意志を具足した者そのものを意味しています。意志とは、緩みのない努力のことであり、“たとえ皮膚と腱が(枯れ果てようとも)”というように発せられた精進の別名です。さらに、悪を軽蔑する者(dhikkatapāpo)もまた“dhīra”です。“王が征服した国を捨てるように”とは、あたかも対抗する王が“征服した国は災いをもたらす”と知って、王位を捨てて独り歩むように、愚かな仲間を捨てて独り歩むべきである、という意味です。あるいは、“王が国を(捨てるように)”とは、シュタソーマ王が征服した国を捨てて独り歩んだように、またマハージャナカ王がそうであったように、ただ独り歩むべきである、というのもこの(一節の)意です。残りは述べられたところに従って知ることができるため、詳述しません。詳解(Niddesa)において述べるべきことはありません。

Paṭhamadvayaṃ.

最初の二偈。

133. Tatiyagāthā padatthato uttānā eva. Kevalañca pana sahāyasampadanti ettha asekkhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva ‘‘sahāyasampadā’’ti veditabbā. Ayaṃ panettha yojanā – yā ayaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? Seṭṭhā samāsevitabbā sahāyāti. Kasmā? Attano sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same sevamānassa aññamaññasamadhāraṇena kukkuccavinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo. Ahampi hi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.47). Niddeso vuttanayo eva.

133. 第三偈は、語の意においては明白です。ただ、“友の充足(sahāyasampada)”という箇所について、ここでは無学の戒などの蘊(五分法身)を具足した仲間こそが“友の充足”であると知るべきです。ここでの語結合は以下の通りです。——この説かれた友の充足を、私たちは確かに称賛し、決定的に褒め称える、という意味です。どのようにか。(それは)“最上の友と交わるべきである”ということです。なぜなら、自らの戒などにおいて自分より優れた者に仕える者には、未だ生じていない戒などの法が生じ、既に生じているものは増大し、成長し、円熟に達するからです。自分と同等の者に仕える者には、互いに維持し合うことや後悔を取り除くことによって、得られた(徳が)失われることがありません。しかし、これら最上の、あるいは同等の仲間が得られないならば、欺瞞などの邪命を避け、法にかない公平に得られた食事を食し、そこにおいて反感や愛着を生じさせることなく、過失のない食事を摂る者となり、利を求める善男子は、犀の角のように独り歩むべきである。(その辟支仏は)“私もまた、そのように歩むことでこの(悟りの)成就を体得したのである”と言っているのです。詳解は既に述べた通りです。

Tatiyaṃ.

第三偈。

134. Catutthe [Pg.119] disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kañcanassa. ‘‘Valayānī’’ti pāṭhaseso. Sāvasesapāṭho hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse sati aghaṭṭanā’’ti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.48). Nūpurānīti valayāni. ‘‘Niyurā’’ti keci vadanti. Ghaṭṭentīti aññamaññaṃ hananti.

134. 第四の詩において、“見て(disvā)”とは、観察して(oloketvā)とのこと。“黄金の(suvaṇṇassa)”とは、金(kañcana)の(ことである)。“腕輪を(valayāni)”という語が、文の残りの部分として補われるべきである。というのも、この文はその意味において省略されているからである。“輝かしい(pabhassarāni)”とは、輝く性質を持つ、光り輝くという意味である。残りの部分は、言葉通りの意味で明白である。この構成は以下の通りである。腕にある黄金の腕輪を見て、“大勢で住めば衝突があり、一人で住めば衝突がない”とこのように考えて、毘鉢舎那(観)を始めて、辟支仏の悟りを成就した、ということである。残りは既に述べた通りである。“ヌープラ(nūpurāni)”とは腕輪のことである。“ニユラ(niyurā)”と言う者もいる。“ぶつかり合う(ghaṭṭenti)”とは、互いに打ち合うことである。

Catutthaṃ.

第四。

135. Pañcamagāthā padatthato uttānā eva. Ayaṃ pana ettha adhippāyo – yvāyaṃ etena dutīyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo, tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā vā jātā. Sace ahaṃ imaṃ na pariccajāmi, tato āyatimpi tatheva hessati. Yathā idāni, evaṃ dutīyena saha mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā. Ubhayampi cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.49). Sesaṃ vuttanayameva.

135. 第五の偈は、逐語的には明白である。しかし、ここでの意図は以下の通りである。寒暑などを告げるこの第二の少年と共に住むことによって、彼にそれらを知らせる私の言葉のやり取り、あるいは、それに対する愛着による執着が生じた。もし私がこれを捨てなければ、将来もまたそのようになるだろう。今、この第二の者と共にあるように、言葉のやり取りや執着が生じる。これら両方は、殊勝な悟り(証得)への障害となるものである。このように、将来におけるこの危惧を見て、それを投げ捨て、如理に修行して、辟支仏の悟りを成就した、ということである。残りは既に述べた通りである。

Pañcamaṃ.

第五。

136. Chaṭṭhe kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Tattha vatthukāmā manāpiyā rūpādayo dhammā, kilesakāmā chandādayo sabbepi rāgappabhedā. Idha pana vatthukāmā adhippetā. Rūpādianekappakārena citrā. Lokassādavasena madhurā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti manoramā. Virūparūpenāti virūpena rūpena, anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi rūpādivasena citrā, rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā mathenti cittaṃ, pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayena veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.50).

136. 第六において、“諸々の欲(kāmā)”とは、事欲(vatthukāmā)と煩悩欲(kilesakāmā)の二つの欲である。そのうち、事欲とは好ましい色・形などの諸法であり、煩悩欲とは欲(chanda)などのあらゆる種類の渇愛(rāga)である。しかし、ここでは事欲が意図されている。“彩り豊かな(citrā)”とは、色・形などの多くの種類によって多様であること。“甘美な(madhurā)”とは、世間の享受の面から甘美であること。“心を捉える(manoramā)”とは、愚かな凡夫の心を喜ばせるので、心を捉えるということである。“様々な姿で(virūparūpena)”とは、異なった姿で、多種多様な自性によって、という意味である。それらは色・形などによって彩り豊かであり、また色・形などの中でも、青などの様々な色を持っている。このように、その様々な姿によって、あれこれと享受を見せて、心をかき乱し、出家を喜ぶことを許さないのである。ここでの残りの部分は明白である。結びの言葉も、二つか三つの語を組み合わせて、前の諸偈で述べられた方法によって理解されるべきである。

Kāmaguṇāti [Pg.120] kāmayitabbaṭṭhena kāmā. Bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra), kayirā mālāguṇe bahū’’ti ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto, tena vuttaṃ – ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasaṃhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasaṃhitā. Rajanīyāti rajjaniyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.

“欲の綱(kāmaguṇā)”とは、欲せられるべきという意味で“欲(kāmā)”であり、縛るという意味で“綱(guṇā)”である。“比丘たちよ、新しい布の二重の(diguṇaṃ)僧伽梨を許す”という文においては、“層”という意味が“グナ(guṇa)”の意味である。“時は過ぎ去り、夜は更けていく。齢の段階(vayoguṇā)は順次に捨て去られる”という文においては、“集積”という意味が“グナ”の意味である。“百倍の(sataguṇā)布施が期待されるべきである”という文においては、“功徳(利益)”という意味が“グナ”の意味である。“小腸、大腸(antaguṇaṃ)”、“多くの花輪(mālāguṇe)を作るべきである”という文においては、“縛るもの”という意味が“グナ”の意味である。ここでも、この意図であり、ゆえに“縛るという意味で綱である”と言われた。“眼で認識されるべき(cakkhuviññeyyā)”とは、眼識によって見られるべきものである。この方法によって、耳で認識されるべきもの等についても意味が理解されるべきである。“好ましい(iṭṭhā)”とは、求められたものであろうとなかろうと、好ましい対象となったものという意味である。“愛すべき(kantā)”とは、欲せられるべきもの。“意にかなった(manāpā)”とは、心を増進させるもの。“喜ばしい(piyarūpā)”とは、愛すべき性質のもの。“欲を伴う(kāmūpasaṃhitā)”とは、対象として生じる欲(貪欲)を伴うもの。“情熱をかき立てる(rajanīyā)”とは、染着させるもの、すなわち渇愛の発生の原因となるものという意味である。

Yadi muddāyātiādīsu muddāti aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā hatthamuddā. Gaṇanāti acchiddagaṇanā. Saṅkhānanti piṇḍagaṇanā. Yāya khettaṃ oloketvā ‘‘idha ettakā vīhī bhavissanti’’, rukkhaṃ oloketvā ‘‘idha ettakāni phalāni bhavissanti’’, ākāsaṃ oloketvā ‘‘ime ākāse sakuṇā ettakā nāma bhavissantī’’ti jānanti. Kasīti kasikammaṃ. Vaṇijjāti jaṅghavaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho. Gorakkhanti attano vā paresaṃ vā gāvo rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṃ. Issattho vuccati āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammaṃ. Rājaporisanti vinā āvudhena rājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññataranti gahitāvasesahatthiassasippādi.

“もし印によって(yadi muddāya)”等の箇所において、“印(muddā)”とは、指の節々に印を置いて行う手印(計算術)のことである。“計算(gaṇanā)”とは、欠落のない計算のことである。“数術(saṅkhāna)”とは、一括した計算(予測)のことである。それによって、田畑を見て“ここにこれほどの稲ができるだろう”、樹木を見て“ここにこれほどの果実ができるだろう”、空を見て“この空にはこれだけの鳥がいるだろう”と知るのである。“耕作(kasi)”とは、農作業のこと。“商売(vaṇijjā)”とは、行商や陸路の交易などの商路のこと。“牧畜(gorakkha)”とは、自分のあるいは他人の牛を保護して、五種の牛産物の販売によって生活する仕事のこと。“弓術(issattha)”とは、武器を手に取って仕える奉職のこと。“王への奉仕(rājaporisa)”とは、武器を持たずに王の仕事を遂行して王に仕えること。“その他の技芸(sippaññatara)”とは、これらを除いた象や馬の技芸などのことである。

Sītassa purakkhatoti lakkhaṃ viya sarassa sītassa purato ṭhito, sītena bādhiyamānoti attho. Uṇhepi eseva nayo. Ḍaṃsādīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti sabbamakkhikā. Sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti. Rissamānoti pīḷiyamāno ruppamāno ghaṭṭiyamāno. Mīyamānoti maramāno. Ayaṃ, bhikkhaveti bhikkhave, ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho. Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu [Pg.121] upaddavo, upasaggoti attho. Sandiṭṭhikoti paccakkho sāmaṃ passitabbo. Dukkhakkhandhoti dukkharāsi. Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu. Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno. Liṅgavipallāsena pana ‘‘kāmanidāna’’nti vutto. Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo. Liṅgavipallāseneva pana ‘‘kāmādhikaraṇa’’nti vutto. Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho.

“寒さにさらされ(sītassa purakkhato)”とは、矢の的のように寒さの前に立ち、寒さに苦しめられるという意味である。暑さについても、これと同じ方法である。虻などの中で、“虻(ḍaṃsā)”とは、黄色い蝿のこと。“蚊(makasā)”とは、あらゆる蝿のこと。“這うもの(sarīsapā)”とは、およそ這って進むあらゆるもののこと。“苦しみ(rissamāno)”とは、悩まされ、害され、打ちのめされること。“死に(mīyamāno)”とは、死ぬこと。“比丘たちよ、これ(ayaṃ)”とは、比丘たちよ、この手印などの生活手段に基づいて、寒さなどを原因として起こる病のことである。“諸々の欲の過患(kāmānaṃ ādīnavo)”とは、欲における災い、災厄という意味である。“現世的な(sandiṭṭhiko)”とは、目の当たりに、自ら見られるべきものである。“苦の集積(dukkhakkhandho)”とは、苦の塊である。“欲を原因として(kāmahetū)”等の箇所において、縁(原因)という意味で、欲がその原因であるから“欲を原因とする”という。根源という意味で、欲がその根源であるから“欲を根源とする(kāmanidāno)”という。しかし、文法的な転換によって“kāmanidānaṃ”と言われている。理由という意味で、欲がその理由であるから“欲を理由とする(kāmādhikaraṇo)”という。これも文法的な転換によって“kāmādhikaraṇaṃ”と言われている。“まさに欲ゆえの原因である”とは、これは限定の言葉であり、欲を縁としてのみ生じるという意味である。

Uṭṭhahatoti ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa. Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ pubbenāparaṃ ghaṭentassa. Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa. Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti, hatthaṃ nābhiruhanti. Socatīti citte uppannabalavasokena socati. Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati. Paridevatīti vācāya paridevati. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā. Kandatīti rodati. Sammohaṃ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti. Moghanti tucchaṃ. Aphaloti nipphalo.

“励む者(uṭṭhahato)”とは、生計を立てる精進によって励む者に。“従事する者(ghaṭato)”とは、その精進を絶え間なく繋ぎ合わせる者に。“努力する者(vāyamato)”とは、努力、勤勉、勤行を行う者に。“成就せず(nābhinipphajjantī)”とは、成就しない、手に入らないということである。“悲しみ(socati)”とは、心に生じた強い悲しみによって悲しむこと。“悩み(kilamati)”とは、体に生じた苦しみによって悩むこと。“嘆き(paridevati)”とは、言葉によって嘆くこと。“胸を叩き(urattāḷin)”とは、胸を打ち叩いて。“泣き叫び(kandati)”とは、泣くこと。“錯乱に陥る(sammohaṃ āpajjatīti)”とは、意識を失ったように、錯乱した状態になること。“虚しく(moghaṃ)”とは、空っぽであること。“実りなく(aphalo)”とは、結果がないこと。

Ārakkhādhikaraṇanti ārakkhakāraṇā. Kinti meti kena nu kho me upāyena. Yampi meti yampi mayhaṃ kasikammādīni katvā uppāditaṃ dhanaṃ ahosi. Tampi no natthīti tampi amhākaṃ idāni natthi.

“守護を原因として(ārakkhādhikaraṇa)”とは、守護することを理由としてという意味である。“私にとってどうだろうか(kinti me)”とは、いったいいかなる手段によって私のものとなるだろうか、という意味である。“私のもの(yampi me)”とは、耕作などを行って生み出した私の財産であったものを指す。“それも我らにはない(tampi no natthi)”とは、それも今や我らにはないという意味である。

Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetūtiādināpi kāraṇaṃ dassetvāva ādīnavaṃ dīpeti. Tattha kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadantīti attho. Kāmanidānanti bhāvanapuṃsakaṃ, kāme nidānaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmādhikaraṇantipi bhāvanapuṃsakameva, kāme adhikaraṇaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmānameva hetūti gāmanigamasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṃ kāmānaṃyeva hetu vivadantīti attho. Upakkamantīti paharanti.

次に、比丘たちよ、“諸欲を原因として(kāmahetu)”などの言葉によっても、原因を示して過患を明らかにしている。そこでの“諸欲を原因として”とは、諸欲を縁として、王たちもまた王たちと論争するという意味である。“諸欲を機縁として(kāmanidāna)”は抽象名詞であり、諸欲を根拠として論争するという意味である。“諸欲を動機として(kāmādhikaraṇa)”もまた抽象名詞であり、諸欲を事由として論争するという意味である。“諸欲そのものを理由として(kāmānameva hetu)”とは、村や町、将軍や司祭官といった地位などの、まさに諸欲そのものを理由として論争するという意味である。“襲いかかる(upakkammanti)”とは、打ちたたくことである。

Asicammanti asiñceva kheṭakaphalakādīni ca.

“剣と盾(asicamma)”とは、剣と、円盾や方盾などのことである。

Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuṃ gahetvā sarakalāpaṃ sannayhitvā. Ubhatobyūḷhanti ubhatorāsibhūtaṃ. Pakkhandantīti pavisanti. Usūsūti kaṇḍesu. Vijjotalantesūti parivattamānesu. Te tatthāti te tasmiṃ saṅgāme.

“弓と矢筒を身につけて(dhanukalāpaṃ sannayhitvā)”とは、弓を取り、矢筒を装着してという意味である。“両軍が陣を敷き(ubhatobyūḷha)”とは、両者が集団となっている状態である。“突進する(pakkhandanti)”とは、突入することである。“矢が(usūsū)”とは、矢が飛ぶ中を。“飛び交う中で(vijjotalantesu)”とは、矢が翻る中で。“彼らはそこで(te tattha)”とは、彼らはその戦いにおいてという意味である。

Addāvalepanā [Pg.122] upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṃ assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti. Evaṃ katapākārapādā ‘‘upakāriyo’’ti vuccanti. Tā tintena kalalena sittā addāvalepanā nāma honti. Pakkhandantīti tāsaṃ heṭṭhā tikhiṇaayasūlarukkhasūlādīhi vijjhiyamānā pākārassa picchillabhāvena ārohituṃ asakkontāpi upadhāvantiyeva. Chakaṇakāyāti kuthitagomayena. Abhivaggenāti satadantena. Taṃ aṭṭhadantākārena katvā ‘‘nagaradvāraṃ bhinditvā pavisissāmā’’ti āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena omaddanti.

“湿った塗料の塗られた防壁(addāvalepanā upakāriyo)”について。ここでは、人々が城壁の土台を馬の蹄の形に煉瓦で築き、その上を漆喰で塗る。このように作られた城壁の土台を“防壁(upakāriyo)”と言う。それらが湿った泥で塗られたものを“湿った塗料の塗られた”と言う。“突進する(pakkhandanti)”とは、それらの下で鋭い鉄の杭や木の杭などに刺され、城壁の滑りやすさのために登ることができなくても、なおも走り寄ることである。“牛糞(chakaṇakāyāti)”とは、腐敗した牛の糞のことである。“百足(abhivaggenāti)”とは、百の歯を持つ装置のことである。それを八つの歯のような形にして“城門を破壊して突入しよう”とやって来た者たちに対し、門の上に立ち、その結束している綱を切り、その“百足”によって押しつぶすのである。

Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi. Nillopanti gāme paharitvā mahāvilopaṃ karonti. Ekāgārikanti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvā dhanaṃ āharāpenti. Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṃ karonti. Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi (ma. ni. aṭṭha. 1.169). Sesaṃ vuttatthameva.

“壁に穴を開け(sandhimpi chindanti)”とは、家の壁を破ることである。“略奪し(nillopa)”とは、村を襲撃して大規模な略奪を行うことである。“一軒家を襲い(ekāgārika)”とは、五十人あるいは六十人ほどで包囲し、生け捕りにして財産を運ばせることである。“道端に待ち伏せ(paripanthepi tiṭṭhanti)”とは、追いはぎの行為をすることである。“半ばの棍棒で(aḍḍhadaṇḍakehī)”とは、槌(つち)のことである(中部註 1.169)。残りは既に述べた通りである。

Chaṭṭhaṃ.

第六(の解釈)が終わった。

137. Sattame etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā ete kilesā asucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo, anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho, rāgagaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ janentā sīlasaṅkhātamārogyaṃ loluppaṃ vā uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti, tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭhena rogo. Abbhantaramanupaviṭṭhaṭṭhena pana antotudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato bhayaṃ. Metanti etaṃ sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.51).

137. 第七において、“これ(etī)”とは災厄(īti)のことであり、外来の不善に属する破滅の原因の名称である。したがって、諸欲の対象(五欲の絆)もまた、多くの破滅をもたらすという点と、強く集積するという点において“災厄”である。“腫物(gaṇḍo)”もまた、不浄を漏らし、腫れ上がり、熟して破れるものである。したがって、これらの煩悩は、不浄を漏らすこと、および生・老・壊によって腫れ上がり熟して破れる状態であることから“腫物”である。“悩ます(upaddavatī)”から“災厄(upaddava)”と言う。すなわち、不利益を生じさせ、圧倒し、覆い尽くすという意味であり、これは貪欲の腫物などの名称である。したがって、諸欲の対象もまた、未知の涅槃の利益をもたらす原因とならず、すべての災厄の基盤であることから“災厄”である。しかし、これらの煩悩は病の状態を生じさせ、戒という健康を破壊し、あるいは貪欲を生じさせて本来の健康を奪うので、この健康を奪うという意味で“病(rogo)”である。また、内部に侵入している点、内部を突き刺す点、取り除きがたい点において“刺(salla)”である。現世と来世の恐怖をもたらすことから“恐怖(bhaya)”である。“これ(metanti)”などは、ここでは明白である。結語も述べた通りの方法で知られるべきである(スッタニパータ註 1.51)。

Kāmarāgarattāyanti [Pg.123] kāmarāgena ratto ayaṃ. Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena snehena baddho. Diṭṭhadhammikāpi gabbhāti imasmiṃ attabhāve vattamānasaḷāyatanagabbhā. Samparāyikāpi gabbhāti paralokepi saḷāyatanagabbhā. Na parimuccatīti parimuccituṃ na sakkoti. Otiṇṇo sātarūpenāti madhurasabhāvena rāgena otiṇṇo ogāhito. Palipathanti kāmakalalamaggaṃ. Dugganti duggamaṃ.

“欲愛に染まった者(kāmarāgarattāya)”とは、欲愛によって染まったこの者のことである。“欲貪に縛られた者(chandarāganibaddho)”とは、欲貪という愛着によって縛られた者のことである。“現世の胎(diṭṭhadhammikāpi gabbhā)”とは、この個体において存在している六処の胎のことである。“来世の胎(samparāyikāpi gabbhā)”とは、後世における六処の胎のことである。“脱することができない(na parimuccati)”とは、脱することができないという意味である。“甘美な姿に沈み(otiṇṇo sātarūpena)”とは、甘美な性質である貪欲に沈み、没入していることである。“泥濘の道(palipatha)”とは、欲の泥の道のことである。“難所(dugga)”とは、進みがたい場所のことである。

Sattamaṃ.

第七が終わった。

138. Aṭṭhame sītaṃ dubbidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca bāhiradhātukkhobhapaccayañca. Tathā uṇhaṃ. Tattha ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Sarīsapeti ye keci dīghajātikā saritvā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ.

138. 第八において、寒冷には内部の四大の乱れを縁とするものと、外部の四大の乱れを縁とするものの二種類がある。熱も同様である。そこでの“虻(ḍaṃsā)”とは、黄褐色の蝿のことである。“這うもの(sarīsapa)”とは、這って進むすべての長い生き物のことである。残りは明白である。結語も述べた通りの方法で知られるべきである。

Aṭṭhamaṃ.

第八が終わった。

139. Navamagāthā padatthato pākaṭā eva. Ayaṃ panettha adhippāyayojanā – sā ca kho yuttivasena, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī manussakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā, sarīramahantatāya vā nāgo. Evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgamanena, āguṃ akaraṇena, puna itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa yūthāni vivajjayitvā ekacariyasukhena yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo, kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjayitvā ekattābhiratisukhena jhānasukhena yathābhirantaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā yattakaṃ vā icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo eko careyyanti attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho, kudāssu nāmāhampi evaṃ asekkhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ. Yathā cesa padumasadisagattatāya vā, padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu nāmāhampi evaṃ padumasadisabojjhaṅgamahantatāya vā, ariyajātipadume uppannatāya vā padumī bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro, kudāssu nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi [Pg.124] vā uḷāro bhaveyyanti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti.

139. 第九の詩は、語の意味については明白である。しかし、ここでの意図の構成は、伝承によるのではなく、理法に基づいている。あたかも、この象が、聖者が好む戒において調伏されているがゆえに、未調伏の境地には行かないように、あるいは、身体が巨大であるからナーガと呼ばれるように、そのように“いつの日か、私もまた、聖者が好む戒において調伏されているがゆえに、未調伏の境地に行かないことによって、また罪を犯さないことによって、さらに再びこの状態に戻らないことによって、徳の身体が巨大であるゆえにナーガとなれるだろうか”と。また“あたかも、この象が群れを離れて、独り歩む楽しみによって、森の中で意のままに住むように、犀の角のように独り歩むように、いつの日か、私もまた、このように集団を離れて、独居を楽しむ喜び、禅定の喜びによって、森の中で意のままに、自ら望む通りに、望むだけの期間、森に住み、犀の角のように独り歩むことができるだろうか”という意味である。また“あたかも、この象が、整った体躯の巨大さゆえに、優れた体躯を備えているように、いつの日か、私もまた、無学の戒蘊の巨大さゆえに、優れた蘊を備えた者となれるだろうか”と。また“あたかも、この象が、蓮華に似た身体つきであるために、あるいは蓮華族に生まれたためにパドゥミーと呼ばれるように、いつの日か、私もまた、蓮華に似た覚支の巨大さゆえに、あるいは聖なる生という蓮華に生まれたがゆえにパドゥミーとなれるだろうか”と。また“あたかも、この象が、勢力、力、速さなどによって優れているように、いつの日か、私もまた、清浄な身の振る舞いなどによって、あるいは戒・定・通達する智慧などによって、優れた者となれるだろうか”と。このように思索して、ヴィパッサナーを開始し、辟支仏の悟りを得たのである。

Navamaṃ.

第九が終わった。

140. Dasame aṭṭhānatanti aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti. Anunāsikassa lopo kato ‘‘ariyasaccāna dassana’’ntiādīsu (khu. pā. 5.11; su. ni. 270) viya. Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa. Yanti kāraṇavacanametaṃ ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbenā’’tiādīsu (dha. sa. 30) viya. Phassayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye eva paccanīkehi vimuccanato ‘‘sāmayikā vimuttī’’ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ. ‘‘Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena phassaye iti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhī’’ti āha. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.54; apa. aṭṭha. 1.1.110).

140. 第十において、“aṭṭhānaṃ taṃ”(それはあり得ない)とは、それが不可能であること、原因がないことを意味する。‘聖なる真理(聖諦)を見ること(ariyasaccāna dassanaṃ)’などのように、鼻音(anunāsika)が省略されている。“saṅgaṇikāratassa”とは、集団(gaṇa)を好む者のことである。“yaṃ”とは、‘恥ずべきことに恥じ入る(yaṃ hirīyati...)’などのように、原因を表す言葉である。“phassayeti”とは、到達することである。“sāmayikaṃ vimuttiṃ”とは、世間的な等至(samāpatti)のことである。なぜなら、それはまさに特定の時(samaya)においてのみ、対立するものから解放されるので“時的な解脱(sāmayikā vimutti)”と呼ばれるからである。その時的な解脱についてである。“集団を好む者にとって、[解脱に]到達する原因となることはあり得ない。そのような原因は存在しない。……太陽の親族(仏陀)や辟支仏(独覚)の言葉を聞き、集団への執着を捨てて、正しく実践することによって、私は[解脱を]得たのである”と言っている。残りは既に述べた通りである。

Niddese nekkhammasukhanti pabbajjāsukhaṃ. Pavivekasukhanti kāyacittaupadhiviveke sukhaṃ. Upasamasukhanti kilesupasamaṃ phalasamāpattisukhaṃ. Sambodhisukhanti maggasukhaṃ. Nikāmalābhīti attano rucivasena yathākāmalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī. Asāmayikanti lokuttaraṃ. Akuppanti kuppavirahitaṃ acalitaṃ lokuttaramaggaṃ.

註解(ニッデーサ)において、“出離の楽(nekkhammasukha)”とは出家の楽のことである。“遠離の楽(pavivekasukha)”とは、身の遠離、心の遠離、依拠(upadhi)の遠離における楽のことである。“静止の楽(upasamasukha)”とは、煩悩の静止である果等至(phalasamāpatti)の楽のことである。“等覚の楽(sambodhisukha)”とは道の楽のことである。“欲するままに得(nikāmalābhī)”とは、自分の望む通りに、望むままに得ることである。“困難なく得(akicchalābhī)”とは、苦労せずに得ることである。“難なく得(akasiralābhī)”とは、豊富に得ることである。“非時的な(asāmayika)”とは、出世間のことである。“不動の(akuppa)”とは、動揺することがなく、揺るぎない出世間の道のことである。

Dasamaṃ.

第十。

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第二品(第二章)の解説が終了した。

3. Tatiyavaggavaṇṇanā

3. 第三品の解説

141. Tatiyavaggassa paṭhame diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ diṭṭhiyā visūkānīti diṭṭhivisūkāni, diṭṭhiyo eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti [Pg.125] dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti aññehi ‘‘idaṃ saccaṃ idaṃ sacca’’nti nanetabbo. Etena sayambhutaṃ dīpeti. Patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto niyāmaṃ, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.54; apa. aṭṭha. 1.1.111).

141. 第三品の第一において、“見解の戯論(diṭṭhīvisūkāni)”とは六十二の見解のことである。それらは、道の正見によって、芝居(見世物)のようであるという意味、刺し貫くという意味、逆行するという意味において“戯論(visūka)”である。このように見解による戯論であるから“見解の戯論(diṭṭhivisūkāni)”という。あるいは見解そのものが戯論であるから“見解の戯論”という。“超え去った(upātivatto)”とは、見道(dassanamagga)によって超越したことである。“決定(niyāma)に到達した”とは、地獄などに落ちない性質(不堕法性)と、正覚を目的とすること(正覚決定的)によって、決定した状態に至ったこと、あるいは、正性決定(sammattaniyāma)と呼ばれる最初の道(預流道)に到達したことを意味する。これによって、第一の道の働きの完成とその獲得が述べられた。次に“道を得た(paṭiladdhamaggo)”によって、残りの道(第二、第三、第四の道)の獲得を示している。“智慧が生じた(uppannañāṇo amhi)”とは、辟支仏(独覚)の智慧が生じたということである。これによって“果”を示している。“他者に導かれない(anaññaneyyo)”とは、他者から“これが真理だ、これが真理だ”と導かれる必要がないことである。これによって、自力による悟り(自生、sayambhuta)を明らかにしている。あるいは、辟支仏の智慧を得たときには、他者に導かれることがないため、自ずから自在である。あるいは、止(samatha)と観(vipassanā)によって見解の戯論を超え去り、最初の道によって決定(niyāma)に到達し、残りの道によって道を得て、果の智慧によって智慧が生じ、それらすべてを自分自身で得たので、“他者に導かれない”という。残りは既に述べられた方法に従って理解されるべきである。

Na paraneyyoti na aññehi netabbo. Na parappattiyoti paccakkhadhammattā na aññehi saddahāpetabbo. Na parappaccayoti na assa paro paccayo, na parassa saddhāya vattatīti na parappaccayo. Na parapaṭibaddhagūti na aññesaṃ paṭibaddhañāṇagamano.

“他者に導かれない(na paraneyyo)”とは、他者によって導かれるべきではないことである。“他者の確信によらない(na parappattiyo)”とは、自ら法を現前(目撃)しているため、他者に信じさせられる必要がないことである。“他者を縁としない(na parappaccayo)”とは、他者が[その悟りの]原因ではない、あるいは他者の信仰に従って動くのではないので、“他者を縁としない”という。“他者に依存して進むのではない(na parapaṭibaddhagū)”とは、他者の智慧に依存して進むのではないことである。

Paṭhamaṃ.

第一。

142. Dutiye nillolupoti alolupo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so bhusaṃ luppati punappunañca luppati, tena ‘‘lolupo’’ti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘nillolupo’’ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhakuhanavatthu natthi, so ‘‘nikkuho’’ti vuccati, imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāya āha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ [Pg.126] appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca ‘‘kasāvā’’ti veditabbā. Yathāha –

142. 第二において、“貪欲のない(nillolupo)”とは、執着がないことである。味への渇愛(rasataṇhā)に圧倒されている者は、激しく貪り、繰り返し貪る。ゆえに“貪欲(lolupo)”と呼ばれる。したがって、彼はそれを否定して“貪欲のない”と言ったのである。“欺瞞のない(nikkuho)”については、三種類の欺瞞(kuhana)の根拠がない者が“欺瞞のない者”と呼ばれるが、この偈においては、美味しい食事などに驚きや喜びを感じないことから“欺瞞のない”というのがその意図である。“渇愛のない(nippipāso)”については、飲みたいという欲求が渇愛(pipāsā)であり、それが無いので“渇愛のない”という。美味な味への貪欲によって食べたいという願望がない、という意味である。“蔑みのない(nimmakkho)”については、他者の徳を損なうという特徴を持つのが蔑み(makkha)であり、それが無いので“蔑みのない”という。自身が在家であった時の、料理人の徳を蔑まなかったことを考慮して言ったのである。“汚れ(kasāva)と妄執(moha)を拭い去った(niddhantakasāvamoho)”については、貪欲などの三種、および身体の悪行などの三種の、計六つの法が、状況に応じて、清浄でないことによって自らの本性を捨て去らせ、他(悪)の状態を取らせるという意味、および不純(kasaṭa)であるという意味において、“汚れ(kasāva)”と理解されるべきである。次のように言われている――

‘‘Tattha katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo dosakasāvo mohakasāvo, ime tayo kasāvā. Tattha katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo vacīkasāvo manokasāvo’’ti (vibha. 924).

“そこで、三つの汚れとは何か? 貪の汚れ、瞋の汚れ、痴の汚れである。これらが三つの汚れである。そこで、さらに他の三つの汚れとは何か? 身の汚れ、語の汚れ、意の汚れである”。

Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsasoti nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabbo (su. ni. aṭṭha. 1.96).

それらの中で、痴(moha)を除いた五つの汚れと、それらすべての根本である痴を拭い去ったので“汚れと妄執を拭い去った(niddhantakasāvamoho)”という。あるいは、身・語・意の三つの汚れと痴を拭い去ったので“汚れと妄執を拭い去った”という。他の“貪欲のない”などの言葉によって、貪の汚れ、および“蔑みのない”ことによって瞋の汚れが拭い去られていることは、既に証明されている。“希望のない(nirāsaso)”とは、渇愛がないことである。“一切の世界において(sabbaloke)”とは、全世界において、あるいは三界または十二処において、有(存在)と無有(非存在)への渇愛を離れた者となって、という意味である。残りは既に述べられた方法に従って理解されるべきである。あるいは、三つの句を述べた上で、“独りで歩め”とは“独りで歩むことができる”という風に、ここに関連づけるべきである。

Dutiyaṃ.

第二。

143. Tatiye ayaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo. Paresampi anatthaṃ dassetīti anatthadassī. Kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho. Taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena taṃ na seveyya. Yadi pana paravaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti.

143. 第三において、これが要約された意味である。――十事の邪見を具足しているために“悪しき(pāpa)”者。他者に対しても不利益を示すので“不利益を見る(anatthadassī)”者。そして、身体の悪行などの不正(visama)に耽っている者。利益を願う良家の息子は、そのような不利益を見、不正に耽っている悪しき友人を避けるべきである。自らは(自発的に)付き合わない、自分からは彼と交際すべきではない、という意味である。もし他人の支配下にあるならば、どうすることができようか(避けようがない)、というのが言外の意味である。“耽っている(pasutaṃ)”とは、執着していることであり、邪見によってあちこちに執着しているという意味である。“怠惰な(pamattaṃ)”とは、五欲の対象に心が放擲されていること、あるいは善の修行を欠いていることである。そのような者を親近せず、交際せず、供養せず、ひたすら“犀の角のように独りで歩め”ということである。

Niddese sayaṃ na seveyyāti sāmaṃ na upasaṅkameyya. Sāmaṃ na seveyyāti cittenapi na upasaṅkameyya. Na seveyyāti na bhajeyya. Na [Pg.127] niseveyyāti samīpampi na gaccheyya. Na saṃseveyyāti dūre bhaveyya. Na parisaṃseveyyāti paṭikkameyya.

義釈において“自ら近づいてはならない(sayaṃ na seveyya)”とは、自分から近づいてはならないということである。“自ら近づいてはならない”とは、心においても近づいてはならないということである。“近づいてはならない(na seveyya)”とは、親しんではならないということである。“親近してはならない(na niseveyya)”とは、近くに行ってもならないということである。“深く親しんではならない(na saṃseveyya)”とは、遠くにいなさいということである。“ことごとく親しんではならない(na parisaṃseveyya)”とは、退くべき(遠ざかるべき)であるということである。

Tatiyaṃ.

第三。

144. Catutthe ayaṃ saṅkhepattho – bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā. Yena maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni, tato ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) kaṅkhāṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.58).

144. 第四詩の要約された意味は以下の通りである。“多聞(bahussuta)”とは、二種類の多聞がある。すなわち、三蔵において意味の全体を網羅した“教理的多聞(pariyatti-bahussuta)”と、道・果・明・神通を体得したことによる“証得的多聞(paṭivedha-bahussuta)”である。“阿含(聖典)を伝承し、法を保持する者(āgatāgamo dhammadharo)”である。また、優れた身・口・意の業を備えているので“高潔な(uḷāra)”という。適切な弁才(yuttapaṭibhāno)、自由な弁才(muttapaṭibhāno)、あるいはその両方を備えているので“弁才ある者(paṭibhānavā)”という。あるいは、教理、質問、証得の三つの観点から“弁才ある者”を理解すべきである。教理が閃く者は“教理の弁才ある者”であり、意味、道理、特徴、理非(適切な場所と不適切な場所)について問う者に、その問いが閃くなら、それは“質問の弁才ある者”である。道などが体得されている者は“証得の弁才ある者”である。そのような、多聞で法を保持し、高潔な友であり、弁才ある者と交わりなさい。そうすれば、その威力によって、自利・利他・共利の区別、あるいは現世・来世・究極の目的の区別から、多種多様な目的(利徳)を知り、それによって“私は過去世に存在しただろうか”などの(過去・未来・現在への)疑念の場所において、疑いや惑いを除き、消し去って、このように全てのなすべきことを成し遂げた者として、犀の角のようにただ独り歩め。(という意味である)。

Catutthaṃ.

第四詩の解説が終わった。

145. Pañcame khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha – ‘‘atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatita’’nti (saṃ. ni. 3.60). Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā ‘‘etaṃ tappaka’’nti vā ‘‘sārabhūta’’nti vā evaṃ aggahetvā. Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhanasīlo apihāluko nittaṇho. Vibhūsaṭṭhānāvirato saccavādī eko careti. Tattha vibhūsā duvidhā agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sākaṭaveṭhanamālāgandhādi, [Pg.128] anagārikavibhūsā ca pattamaṇḍanādi. Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ, tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāyapi viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo (su. ni. aṭṭha. 1.59).

145. 第五詩において、“遊び(khiḍḍā)”と“楽しみ(rati)”については、既に述べた通りである。“欲の快楽(kāmasukha)”とは、事欲(欲の対象)による快楽のことである。なぜなら、事欲もまた、快楽の対象等であることから“快楽”と呼ばれるからである。それは次のように説かれている。“諸々の色(かたち)は快楽であり、快楽に従うものである”(相応部3.60)。このように、この世(器世間)における遊び、楽しみ、欲の快楽を“装飾することなく”、すなわち、不十分なものとし、“これが私を満たすものである”とか“本質的なものである”と把握しないこと。“期待せず(anapekkhamāno)”とは、そのように装飾(執着)しないことによって、期待しない性質を持ち、憧れず、渇愛のないことである。“装飾の場を離れ、真実を語り、独り歩め”という。そこで“装飾(vibhūsā)”には、在家の装飾と出家の装飾の二種類がある。在家の装飾とは、車、髪飾り、花輪、香料などであり、出家の装飾とは、鉢の飾りなどである。装飾そのものが装飾の場(原因)である。それゆえ、装飾の場から、三種の離反(身・口・意)によって離れていること。偽りのない言葉を述べることから“真実を語る者(saccavādī)”である。このように意味を理解すべきである。

Pañcamaṃ.

第五詩の解説が終わった。

146. Chaṭṭhe dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca. Bandhavānīti ñātibandhu, gottabandhu, mittabandhu, sippabandhuvasena catubbidhabandhave. Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.60).

146. 第六詩において、“財宝(dhanāni)”とは、真珠、宝石、瑠璃、貝、石、珊瑚、銀、金などの宝物である。“穀物(dhañña)”とは、サーリ米、稲、大麦、小麦、キビ、ヒエ、アワの七種と、その他の雑穀のことである。“親族(bandhavānī)”とは、親類、一族、友人、仕事仲間という四種の親族のことである。“それぞれの分に応じて(yathodhikāni)”とは、それぞれの限界のままに留まっている、ということである。残りは既述の方法で理解すべきである。

Chaṭṭhaṃ.

第六詩の解説が終わった。

147. Sattame saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti vutto, so yamidaṃ ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo, idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi muddāya yadi gaṇanāyā’’ti (ma. ni. 1.162) evamādinā nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ, taṃ upanidhāya appodakabindumatto hoti, atha kho dukkhameva bhiyyo bahu, catūsu samuddesu udakasadiso hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘appassādo dukkhamettha bhiyyo’’ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.61).

147. 第七詩において、“これは執着(絆)である(saṅgo eso)”とは、自分自身の享受を指している。それは、泥沼に沈んだ象のように、そこに生きとし生けるものが執着(粘着)するので“執着(絆)”という。“ここにある楽しみはわずか(parittamettha sokhyaṃ)”とは、五欲の享受の際に、倒錯した認識によって生じさせるものであるか、あるいは欲界の法に含まれるものであるために、卑小な意味で“楽しみがわずか”なのである。稲妻の光に照らされた踊りを見る喜びのように束の間であり、一時的なものであるという意味である。“ここには苦しみが多く(dukkhamettha bhiyyo)”について、世尊が“比丘たちよ、これら五欲を縁として生じる喜びと楽しさ、これが欲の快味(assāda)である”と説かれたものがある。しかし一方で、“比丘たちよ、欲の過患(ādīnava)とは何か。ここに良家の息子が、算術や計算などの職業によって生計を立てる際……”(中部1.162)などの方法で説かれた苦しみと比較すれば、その楽しみは一滴の水ほどに過ぎず、苦しみこそが多く、四つの海の水のようである。それゆえ“快味は少なく、ここには苦しみが多い”と言われるのである。“これは魚の鉤(gaḷo eso)である”とは、快味を見せて引き寄せることから、釣り針のようなものである、すなわち五欲のことである。“このように知って、賢者は(iti ñatvā matimā)”とは、このように知って、智慧ある賢明な人は、これらすべてを捨てて、犀の角のようにただ独り歩め。(という意味である)。

Sattamaṃ.

第七詩の解説が終わった。

148. Aṭṭhamagāthāya [Pg.129] dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī. Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā gataambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno, tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

148. 第八詩の第二句において、“網(jāla)”とは、糸で作られたものをいう。“水(ambū)”とは水であり、そこを行く者を“水を行くもの(ambucārī)”という。これは魚の別名である。水の中を行く者が“水中の魚(salilambucārī)”である。川の水の中で網を破って逃げ去る魚のように、という意味である。第三句において、“焼かれた場所(daḍḍha)”とは、焼かれた跡をいう。火が一度焼いた場所に再び戻らず、そこへ重ねてやって来ることがないように、道智(maggañāṇa)の火によって焼かれた欲の対象に、再び戻ることなく、そこへ二度と近づかないこと、という意味である。残りは既述の方法で理解すべきである。

Saṃyojanānīti yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni. Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti, mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena, diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena, bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena, issāmacchariyāni sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyā sotāpattimaggena pahīyanti, kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena, mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti. Bhinditvāti bhedaṃ pāpetvā. Pabhinditvāti chindaṃ katvā. Dālayitvāti phāletvā. Padālayitvāti hīretvā. Sampadālayitvāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ.

“結(結縛)”とは、それがある者に備わっているとき、その人を輪転(生死の流転)の中に結びつけ、縛りつけるものであるから“結”と呼ばれる。しかし、これらの結については、煩悩の順序によっても道の順序によっても提示するのが適当である。欲貪結と瞋恚結は不還道によって断ぜられ、慢結は阿羅漢道によって、見・疑・戒禁取は預流道によって、有貪結は阿羅漢道によって、嫉・吝は預流道によって、無明は阿羅漢道によって断ぜられる。道の順序(に基づく説明)では、見・疑・戒禁取・嫉・吝は預流道によって断ぜられ、欲貪・瞋恚は不還道によって、慢・有貪・無明は阿羅漢道によって断ぜられるということである。“打ち破って(bhinditvā)”とは、破壊に至らせて。“粉砕して(pabhinditvā)”とは、切断して。“切り裂いて(dālayitvā)”とは、割いて。“引き裂いて(padālayitvā)”とは、剥ぎ取って。“完膚なきまでに引き裂いて(sampadālayitvā)”とは、接頭辞によって語を拡張(強調)したものである。

Aṭṭhamaṃ.

第八(の章、または経)。

149. Navame okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasārūppā hoti. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ, pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto, dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā. Guttindriyoti chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vuttattā vuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kileseti na [Pg.130] viluppati, evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahitā eva kilesaggīhi apariḍayhamāno, bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.63).

149. 第九において、“下視して(okkhittacakkhu)”とは、視線を下に落とし、七つの頸椎を順に並べて(真っ直ぐにして)、避けるべきものや見るべきものを識別するために、一尋(約二メートル)ほど先を見ていることを意味する。顎の骨を胸の骨に打ち当てることではない。そのような下視の状態は沙門にふさわしくないからである。“足がそわそわせず(na ca pādalolo)”とは、一人から二人、二人から三人へと群衆の中に入りたいために足がむずむずするようではないこと、あるいは長期の遍歴や定まらない遍歴を離れていることである。“諸根を護り(guttindriyo)”とは、六根のうち、ここでは意根が別に説かれているため、説き残された残りの(五)根を保護していることである。“意を保護し(rakkhitamānasāno)”とは、マナサ(意)そのものがマーナサ(意)であり、それを保護している者が“意を保護する者”である。煩悩によって奪われない(損なわれない)ように、そのように“心を保護した”と言われる。“(煩悩が)流れ込まず(anavassuto)”とは、この実践によって、それぞれの対象において煩悩の流れ込みがないこと。“燃え上がらず(apariḍayhamāno)”とは、このように流れ込みがないため、煩悩の火によって燃やされないこと。あるいは、外部に対して流れ込まず、内部において燃え上がらないこと。残りは既述の方法と同じである。

Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena ‘‘cakkhū’’ti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu –

“眼で色を見て”とは、原因としての名称を得た“眼”という、色を見る能力を持つ眼識によって色を見ることを指す。しかし、古徳たちは次のように言っている。

‘‘Cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho’’ti (visuddhi. 1.15; dha. sa. aṭṭha. 1352).

“眼は心がないために(色を)見ず、心は眼がないために見ない。しかし、門と対象の衝突があるとき、浄色(感受器官)を拠り所とする心によって見るのである。これは‘弓で射る’などと言うのと同様に、構成要素を伴った表現(具足説)である。したがって、眼識によって色を見るというのが、ここでの意味である”。

Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamattavasena na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāraṃ hatthapādahasitalapitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti.

“相を掴む(nimittaggāhī)”とは、男女の相、あるいは浄相(美しさの相)などの、煩悩の対象となる相を欲貪に基づいて捉えることであり、見たままの状態でとどまらないことである。“細相を掴む(anubyañjanaggāhī)”とは、煩悩を細かな部分から明白にするものであるために“細相(随形好)”と呼ばれる、手足・微笑・語らい・眼差しなどの個別の様態を捉えることである。

Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu. Etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca ‘‘na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tipi vuccati.

“何(の原因)によりこれ(を)”等の箇所において、“何の”原因により、どの眼根の不守護を理由として、正念という門扉によって眼根が守られず、眼の門が閉じられないまま住しているその人に、これらの貪欲などの諸法が流れ込むことになるのか。その(眼根の)守護のために修行しないとは、その眼根を正念の門扉で閉じるために修行しないことである。そして、このようである状態をこそ、“眼根を保護しない。眼根における守護を達成しない”とも言う。

Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati, api ca yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu [Pg.131] voṭṭhapanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi, javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ hareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti.

そこで、たとえ眼根において守護も不守護もないとしても、眼の浄色に依拠して正念や失念が生じるわけではない。しかし、色の対象が眼の射程内に入ったとき、有分心が二回生じて滅した後、引転の機能を果たす作意の意界が生じて滅し、次に視覚の機能を果たす眼識、次に受持の機能を果たす異熟の意界、次に推度の機能を果たす異熟の無因意識界、次に確定の機能を果たす作意の無因意識界が生じて滅し、その直後に速行が走る。そこにおいて、有分の時でも、引転などのいずれの時でも守護や不守護があるわけではない。しかし、速行の瞬間に、もし不道徳、失念、無知、不忍、あるいは懈怠が生じるならば、不守護となる。しかし、そのように生じることは“眼根における不守護”と呼ばれる。なぜか。それがあるとき、門も有分も引転などの認識過程の心(路心)も守られないからである。例えばどのようなものか。都市の四つの門が守られていないとき、たとえ家の中の門や小部屋や寝室などがよく守られていたとしても、都市の中のすべての財物は保護されず守られていないのと同じである。都市の門から侵入した泥棒たちは、望むままにそれを持ち去るであろう。それと同様に、速行において不道徳等が生じたとき、その不守護があるために、門も有分も引転などの認識過程の心も守られていないのである。

Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotītiādīsu na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭikkhepena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipī’’ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti. Tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto (dha. sa. aṭṭha. 1352; visuddhi. 1.15).

“眼によって色を見て相を掴まない”等において、“相を掴まない”とは、欲貪の力によって説かれた種類の相(特長)を取らないことである。残りの句も同様に、説かれたことの否定として理解されるべきである。下で“速行において不道徳等が生じたとき、その不抑制があるとき、門(根)も守られず、有分も、転向等の路心も(守られない)”と説かれたように、ここでは、それら(速行)において戒等が生じたとき、門も守られ、有分も、転向等の路心も守られる。例えば何のようにか。例えば、城門が閉じられているとき、たとえ家の中などは閉じられていなくても、城内ではすべての財物はよく保護され、守られているのと同様である。城門が閉じられていれば、盗賊の侵入はない。まさにそのように、速行において戒等が生じたとき、門も守られ、有分も、転向等の路心も守られる。ゆえに、速行の瞬間に生じるものであっても、“眼根の抑制”と説かれるのである。

Avassutapariyāyañcāti kilesehi tintakāraṇañca. Anavassutapariyāyañcāti kilesehi atintakāraṇañca.

“漏出の教説”とは、煩悩によって湿る(汚染される)原因のことである。“非漏出の教説”とは、煩悩によって湿らない原因のことである。

Piyarūpe rūpeti iṭṭhajātike rūpārammaṇe. Appiyarūpe rūpeti aniṭṭhasabhāve rūpārammaṇe. Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvamāpajjati. Otāranti chiddaṃ antaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ.

“愛すべき形態の色”とは、好ましい種類の色の対象である。“愛すべからざる形態の色”とは、好ましくない性質の色の対象である。“憤る”とは、瞋恚の力によって腐敗した状態に至ることである。“隙”とは、割れ目、間隙である。“対象”とは、縁(条件)のことである。

Adhibhaṃsūti [Pg.132] maddaṃsu. Na adhibhosīti na maddi. Bahalamattikāti punappunaṃ dānavasena uddhamāyikā bahalamattikā. Addāvalepanāti asukkhamattikadānā. Sesamettha uttānaṃ.

“踏みつけた”とは、踏みつぶしたことである。“踏みつけなかった”とは、踏みつぶさなかったことである。“厚い粘土”とは、繰り返し(粘土を)与えることによって、上に積み上げられた厚い粘土のことである。“湿った塗料”とは、乾いていない粘土を塗ることである。ここでの残りの部分は明白である。

Navamaṃ.

第九(の解説)。

150. Dasame kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

150. 第十において、“黄褐色の衣をまとい、出家して”というこの句の意味は、“家から出家して、黄褐色の衣をまとった者となって”と理解されるべきである。残りの部分は、既に説かれた方法によって知ることができるので、詳しく説明されていない。

Dasamaṃ.

第十(の解説)。

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第三章の解説が終了した。

4. Catutthavaggavaṇṇanā

4. 第四章の解説。

151. Catutthavaggassa paṭhame rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇikakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu. Gedhaṃ akaranti giddhiṃ akaronto, taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti ‘‘idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissāmī’’ti evaṃ rasavisesesu anākulo. Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito, kāyasandhāraṇamattena santuṭṭhoti vuttaṃ hoti. Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇalolo hutvā aññaposī āsiṃ, evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti, taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa anibbattanena anaññaposīti dasseti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena kilesā ‘‘aññe’’ti vuccanti, tesaṃ aposanena anaññaposīti ayamettha attho. Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candūpamo niccanavako hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.65; apa. aṭṭha. 1.1.121).

151. 第四章の第一において、“諸々の味において”とは、酸味、甘味、苦味、辛味、塩味、アルカリ味、渋味などの区別のある、味わうべきものにおいてである。“貪りをしない”とは、貪着をせず、渇愛を生じさせないということである。“貪着しない”とは、“これを味わおう、あれを味わおう”というように、特定の味に対して混乱しないことである。“他を養わない”とは、養うべき共住者や随行者などがいないことであり、ただ身体を維持するだけで満足しているということである。あるいは、以前、王園において味に対して貪着し混乱して他者を養う者であったのが、そうではなくなり、それによって混乱して味に対して貪着をなすその渇愛を捨て、将来、渇愛を根本とする他の自己を発生させないことによって“他を養わない”ということを示している。あるいは、意味を壊すという理由で、煩悩が“他”と呼ばれ、それらを養わない(増長させない)ことによって“他を養わない”ということが、ここでの意味である。“次第乞食”とは、飛ばさずに歩くこと、順序通りに歩くことであり、家の順序を捨てずに、富裕な家も貧困な家も絶え間なく施食のために入るという意味である。“家々に執着しない心”とは、刹帝利の家などにおいて、いかなる場所でも煩悩の力によって心が執着せず、月のように常に新参者(のように清純)であるという意味である。残りの部分は、既に説かれた方法の通りである。

Paṭhamaṃ.

第一(の解説)。

152. Dutiye [Pg.133] āvaraṇānīti nīvaraṇāneva, tāni atthato uragasutte (su. ni. 1 ādayo) vuttāni. Tāni pana yasmā abbhādayo viya candaṃ sūriyaṃ vā ceto āvaranti, tasmā ‘‘āvaraṇāni cetaso’’ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya. Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusale dhamme, vatthopamādīsu (ma. ni. 1.70 ādayo) vutte abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā vināsetvā, vipassanāmaggena pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito. Sesamaggehi chetvā tedhātukagataṃ sinehadosaṃ, taṇhārāganti vuttaṃ hoti. Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti vutto. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.66).

152. 第二において、“障壁”とは五蓋そのものである。それらは意味の上では‘蛇経’等で説かれている。しかし、それらは雲などが月や太陽を覆うように、心を覆うので“心の障壁”と説かれた。それらを近行あるいは安止によって捨てて。“随煩悩”とは、近づいて心を悩ませる不善の法であり、あるいは‘布喩経’等で説かれた貪欲等である。“追い払って”とは、退けて滅ぼし、ヴィパッサナーの道によって捨てるという意味である。“すべて”とは、余すところなく。このように、止と観を具足し、第一の道によって(邪見の)依止を捨てたがゆえに、“依止しない”。残りの道によって、三界に属する愛着という過失、すなわち渇愛と貪欲を断ち切ったということである。愛着そのものが、徳に反するがゆえに“愛着の過失”と説かれる。残りの部分は、既に説かれた方法の通りである。

Dutiyaṃ.

第二(の解説)。

153. Tatiye vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā jahitvāti attho. Sukhaṃ dukhañcāti kāyikaṃ sātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikaṃ sātāsātaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamathameva. Visuddhanti pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā atisuddhaṃ, niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho.

153. 第三において、“背後にして”とは、背後に置いて、投げ捨てて、捨て去ってという意味である。“楽と苦”とは、身体的な快・不快である。“喜と憂”とは、精神的な快・不快である。“捨”とは、第四禅の捨である。“止”とは、第四禅の止そのものである。“清浄な”とは、五蓋・尋・伺・喜・楽といわれる九つの対立する法から離脱しているがゆえに、極めて清浄であり、精錬された黄金のように随煩悩が去っているという意味である。

Ayaṃ pana yojanā – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva, paṭhamajjhānūpacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ, tatiyajjhānūpacārabhūmiyañca sukhanti adhippāyo. Puna ādito vuttaṃ ca-kāraṃ parato netvā ‘‘somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā’’ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānūpacāre, domanassañca dutiyajjhānūpacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni. Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.510). Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ. Parato pubbevāti tīsu paṭhamajjhānadīsu dukkhadomanassasukhāni [Pg.134] vipiṭṭhikatvā ettheva ca catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko care iti. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.67; apa. aṭṭha. 1.1.123).

これは次のような構成である。“楽と苦を以前に背後にして”とは、以前に、すなわち第一禅の近行地において苦を、第三禅の近行地において楽を(捨てた)という意味である。再び、最初にある“また(ca)”という語を後に持ってきて、“喜と憂を以前に背後にして”ということが主題となる。それによって、喜を第四禅の近行において、憂を第二禅の近行において(捨てた)ということを示している。これらが、それらの(感情の)段階的な断捨の場所である。非段階的には、苦の断捨の場所は第一禅、憂は第二禅、楽は第三禅、喜は第四禅である。次のように説かれている通りである。“第一禅を具足して住むとき、そこに生じた苦根は余すところなく滅尽する”等。そのすべては、下で説かれた方法によって理解されるべきである。後に“以前に”とあるのは、三つの第一禅等において苦・憂・楽を背後にして、さらにここ、第四禅において喜を背後にして、この修行法によって得られた、捨を伴う清浄な止(をもって)、独り歩め、ということである。残りの部分は、既に説かれた方法の通りである。

Tatiyaṃ.

第三(の解説)。

154. Catutthe āraddhaṃ vīriyaṃ assāti āraddhaviriyo. Etena attano vīriyārambhaṃ ādivīriyaṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, tattha pattiyā paramatthapattiyā. Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti. Alīnacittoti etena vīriyupatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti. Akusītavuttīti etena ṭhānāsanacaṅkamādīsu kāyassa anavasīdanaṃ. Daḷhanikkamoti etena ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 1.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti. Yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu padahanto ‘‘kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatī’’ti vuccati. Atha vā etena maggasampayuttavīriyaṃ dasseti. Tañhi daḷhañca bhāvanāpāripūrigatattā, nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā taṃsamaṅgīpuggalopi daḷho nikkamo assāti ‘‘daḷhanikkamo’’ti vuccati. Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ñāṇabalena ca upapanno. Atha vā thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno, thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti. Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ dīpento yoniso padahanabhāvaṃ sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi pādā yojetabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.68).

154. 第四の偈において、“精進が開始された者”を“精進を懃めた者(āraddhaviriyo)”と言う。これによって、自らの精進の開始、すなわち最初の精進を示している。“勝義(paramattho)”とは涅槃のことと言われ、その到達のために“勝義の成就(paramatthapatti)”と言う。この精進の開始によって、到達すべき果報を示している。“沈滞しない心(alīnacitto)”とは、これによって精進に支えられた心と心作用の沈滞していないことを示している。“怠惰でない行い(akusītavuttī)”とは、これによって住・坐・経行などにおける身体の不沈滞を示している。“強固な勇猛心(daḷhanikkamo)”とは、これによって“皮と腱とが……”といった形で生じた断惑の精進(padahanavīriya)を示している。それは、次第の修行などにおいて励むとき、“身体によって勝義の真理を自ら覚知し、智慧によってそれを見抜いて見る”と言われる。あるいは、これによって道(magga)に相応する精進を示している。けだし、それは修行の円満に達しているために“強固”であり、あらゆる対立するものから脱しているために“脱出(nikkamo)”である。それゆえ、その精進を具足した人物もまた強固な勇猛心を持つので“強固な勇猛心を持つ者”と言われる。“力量と能力を具えた者(thāmabalūpapanno)”とは、道の瞬間に身体的な力量(thāma)と智慧の能力(ñāṇabala)を具えた者のことである。あるいは、力量となった能力を具えた者を“力量と能力を具えた者”と言い、堅固な智慧の能力を具えた者ということが述べられている。これによって、その精進の、ヴィパッサナーの智慧との相応を明らかにすることで、如理なる励みの状態を確立している。あるいは、前分・中間・卓越した精進の三段階に応じて、これら三つの句を結合させるべきである。残りは、既に述べた方法と同じである。

Catutthaṃ.

第四節終わる。

155. Pañcame paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallīnaṃ, ekattasevitā ekībhāvo kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato kasiṇādiārammaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’nti vuccati. Vipassanāmaggaphalāni [Pg.135] sattasaññādipaccanīkajhāpanato lakkhaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’nti vuccati. Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ. Evametaṃ paṭisallānañca jhānañca ariñcamānoti ajahamāno anissajjamāno. Dhammesūti vipassanupagesu pañcakkhandhādidhammesu. Niccanti satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno. Atha vā dhammesūti ettha dhammāti nava lokuttaradhammā, tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena ‘‘dhammesū’’ti vuttaṃ siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacāritāsaṅkhātāya vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imāya kāyavivekacittavivekaṃ ariñcamāno sikhāppattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā (su. ni. aṭṭha. 1.69; apa. aṭṭha. 1.1.125).

155. 第五の偈において、“独坐(paṭisallāna)”とは、それら種々の有情や行から退いて静止していること、すなわち独居を親しむ独居の状態、身離(kāyaviveka)という意味である。“禅定(jhāna)”とは、対立するものを焼き払うこと、および対象の相を凝視することから、心離(cittaviveko)と言われる。そこにおいて、八つの等至は、蓋などの対立するものを焼き払うこと、および遍処などの対象を凝視することから“禅定”と言われる。ヴィパッサナー、道、果は、有情の想などの対立するものを焼き払うこと、および相を凝視することから“禅定”と言われる。しかしここでは、対象の凝視のみが意図されている。このように“独坐と禅定を捨てない(ariñcamāno)”とは、見捨てず、手放さないことである。“法において(dhammesū)”とは、ヴィパッサナーの対象となる五蘊などの諸法においてのことである。“常に”とは、たゆまず、絶え間なく、混じりけなく、ということである。“法に随って歩む者(anudhammacārī)”とは、それらの諸法を対象として生じている、それに随順したヴィパッサナーの法を行っている者のことである。あるいは、“法において”の“法”とは、九つの出世間法であり、それらの法に順ずる法が“随法(anudhammo)”であり、これはヴィパッサナーの別称である。そこでは“諸法の常に随法を行ずる者”と言うべきところを、偈の韻律を整えるために格を入れ替えて“法において(dhammesū)”と言ったのである。“諸々の存在において過患を観察し(ādīnavaṃ sammasitā bhavesū)”とは、その随法行というヴィパッサナーによって、三有における無常の相などの過失を観察することである。このように、この身離と心離を捨てず、頂点に達したヴィパッサナーという修行道によって到達した者は“独り歩め”と言うべきである。このように関連を理解すべきである。

Pañcamaṃ.

第五節終わる。

156. Chaṭṭhe taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya taṇhāya eva appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī. Aneḷamūgoti alālāmukho. Atha vā aneḷo ca amūgo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti sutavā, āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā. Saṅkhātadhammoti dhammūpaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena niyāmaṃ patto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho yojetabbo. Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena padhānavā, tena padhānena pattaniyāmattā niyato, tato arahattappattiyā saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato ‘‘saṅkhātadhammo’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekkhā puthū idhā’’ti (saṃ. ni. 2.31; su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 63, ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti. 14; peṭako. 45). Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.70).

156. 第六の偈において、“渇愛の滅尽(taṇhakkhaya)”とは涅槃のことである。このように過患を見たことによって、渇愛が二度と生じないことである。“不放逸な者(appamatto)”とは、常に修練する者である。“愚鈍でない者(aneḷamūgo)”とは、口からよだれを垂らすような者ではないことである。あるいは、不具(eḷa)でなく、唖(mūga)でないということで、賢明で聡明な者ということが述べられている。利益と幸福をもたらす多聞(suta)を有しているから“多聞な者(sutavā)”であり、聖典を具足しているということが述べられている。“正念ある者(satīmā)”とは、遠い昔になされたことなどを追念する者である。“法を計量した者(saṅkhātadhammo)”とは、法の考察によって法を遍知した者のことである。“決定した者(niyato)”とは、聖道によって正性決定に到達した者のことである。“勤行ある者(padhānavā)”とは、正勤の精進を具足した者のことである。この読みの順序は、入れ替えて結合されるべきである。すなわち、これらの不放逸などを備え、正性決定に到達させる勤行によって“勤行ある者”であり、その勤行によって正性決定に到達したために“決定した者”であり、そのために阿羅漢果の到達によって“法を計量した者”となる。けだし、阿羅漢は、もはや再び計量すべきものがないために“法を計量した者”と言われる。次のように説かれている通りである。“この世で法を計量した者たち、および、多くの有学の者たちは……”。残りは既に述べた方法と同じである。

Chaṭṭhaṃ.

第六節終わる。

157. Sattame [Pg.136] sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, kesarasīhoti. Tesaṃ kesarasīho aggamakkhāyati, eso idha adhippeto. Vāto puratthimādivasena anekavidho. Padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto yaṃ kiñci padumaṃ vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso attasinehena hoti, attasineho ca taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena hoti, sopi ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa mohena hoti, moho ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti, vipassanāya avijjāya. Tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīho viya saddesu aniccadukkhādīsuasantasanto, vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno, samatheneva lobhaṃ, lobhasampayuttaṃ eva diṭṭhiñca pahāya, padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena alippamāno.

157. 第七の偈において、“師子(sīho)”には、草師子、黄褐師子、黒師子、鬣師子の四種類がある。それらの中で鬣師子が最高であると言われ、ここではそれが意図されている。“風(vāto)”は東風などによって多種多様である。“蓮(padumaṃ)”は赤蓮や白蓮などによって多種多様である。それらにおいて、どのような風であっても、どのような蓮であっても、それ(動くことや浮くこと)は妥当である。そこにおいて、恐怖(santāso)は自己愛によって生じ、自己愛は渇愛の付着であり、それもまた、見に相応した、あるいは見に相応しない貪欲によって生じ、それもまた渇愛に他ならない。しかし、そこにおける“執着(sajjanaṃ)”は、熟考を欠いた者の痴によって生じ、痴は無明である。そこにおいて、止(samatha)によって渇愛の放棄がなされ、観(vipassanā)によって無明の放棄がなされる。それゆえ、止によって自己愛を捨て、師子が諸々の音に対して恐怖しないように無常・苦などを知って恐怖せず、観によって痴を捨て、網にかからない風のように五蘊・十二処などにおいて執着せず、止によってのみ貪欲を、そして貪欲に相応した見をも捨てて、蓮が水によって汚されないように、すべての存在の享受における貪欲によって汚されないのである。

Ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhi, vipassanā paññāti evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti. Tattha sīlakkhandhena surato hoti, so sīhova saddhesu āghātavatthūsu akujjhitukāmatāya na santasati, paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati. Evaṃ samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjātaṇhānaṃ, tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.71; apa. aṭṭha. 1.1.127).

ここで、止(サマタ)にとっては戒(シーラ)が近因であり、止は三昧(サマーディ)であり、観(ヴィパッサナー)は慧(パンニャー)である。このように、これら二つの法が成就されるとき、三つの蘊(戒蘊・定蘊・慧蘊)もまた成就される。そこにおいて、戒蘊によって[修行者は]善き者(surato)となる。彼は、獅子が音声に対して[動じない]ように、怒りの対象(憤怒事)に対して怒らないことを望むがゆえに、驚怖しない。慧蘊によって[実相を]通達した自性を持ち、風が網に[かからない]ように、蘊などの法の差別に執着しない。三昧蘊によって離欲し、蓮華が水に[染まらない]ように、貪愛に染まらない。このように、止・観によって、また戒・定・慧の三蘊によって、相応する限りにおいて、無明と渇愛を、そして三つの不善根を断じることにより、驚怖せず、執着せず、染まらない者として知られるべきである。残りは既に述べた方法の通りである。

Sattamaṃ.

第七(の偈の解説)。

158. Aṭṭhame sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova idha adhippeto. Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti ubhayaṃ cārīsaddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti. Tattha pasayha niggayha pavāhetvā caraṇena pasayhacārī. Abhibhavitvā [Pg.137] santāsetvā vasīkatvā caraṇena abhibhuyhacārī. Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī. Tattha sace koci vadeyya ‘‘kiṃ pasayha abhibhuyyacārī’’ti. Tato migānanti sāmivacanaṃ upayogatthe katvā ‘‘mige pasayha abhibhuyyacārī’’ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti dūrāni. Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.72).

158. 第八(の偈)において、耐え忍ぶこと(sahanā)、殺傷すること(hananā)、そして速い速度(sīghajavattā)によって“獅子(sīho)”である。ここではケサラスィーハ(鬚のある獅子)が意図されている。牙の力を持っている者が“牙の力ある者(dāṭhabalī)”である。“圧倒して(pasayha)”“打ち負かして(abhibhuyya)”の二つは、歩む(cārī)という言葉とともに結びつけられるべきである。すなわち、“圧倒して歩む者(pasayhacārī)”“打ち負かして歩む者(abhibhuyyacārī)”として。そこにおいて、制圧して追い払って歩むことにより“圧倒して歩む者”である。打ち負かし、畏怖させ、従わせて歩むことにより“打ち負かして歩む者”である。その彼は、肉体の力によって圧倒して歩み、威光によって打ち負かして歩む。そこにおいて、もし誰かが“何を圧倒し打ち負かして歩むのか”と言うならば、それに対して“野獣たち(migānaṃ)”という所有格を対格の意味にして、“野獣たちを圧倒し打ち負かして歩む者”と答えるべきである。“辺鄙な(pantānī)”とは遠いこと。“座臥処(senāsanānī)”とは住処のこと。残りは以前に述べた方法によって知ることができるため、詳述しない。

Aṭṭhamaṃ.

第八(の偈の解説)。

159. Navame ‘‘sabbe sattā sukhitā bhavantū’’tiādinā nayena hitasukhūpanayanakāmatā mettā. ‘‘Aho vata imamhā dukkhā vimucceyyu’’ntiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā. ‘‘Modanti vata bhonto sattā, modanti sādhu suṭṭhū’’tiādinā nayena hitasukhāvippayogakāmatā muditā. ‘‘Paññāyissanti sakena kammenā’’ti sukhadukkhesu ajjhupekkhanatā upekkhā. Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā vuttā, muditā ca pacchā. Vimuttinti catassopi hi vimuttī. Etā attano paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo. Tena vuttaṃ – ‘‘mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle’’ti.

159. 第九(の偈)において、“すべての生きとし生けるものが幸せでありますように”などの方法による、利益と幸福をもたらしたいという願いが“慈(メッター)”である。“ああ、願わくば彼らがこの苦しみから免れますように”などの方法による、不利益と苦しみを取り除きたいという願いが“悲(カルナー)”である。“ああ、生きとし生けるものたちが喜び、正しく、善く喜びますように”などの方法による、利益と幸福から離れないことを願うことが“喜(ムディター)”である。“自らの業によって[報いを]知るであろう”と、幸福や苦痛に対して中立である(等閑視する)ことが“捨(ウペッカー)”である。なお、詩節の構成(韻律)の都合上、順序を入れ替えて慈を述べた後に捨を述べ、最後に喜を述べている。“解脱(vimuttiṃ)”とは、これら四つの解脱のことである。これらは自らの反対の法から解脱しているがゆえに“解脱”と呼ばれる。それゆえ“慈と、捨と、悲の解脱と、また適切な時に喜を修めつつ”と言われた。

Tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena bhāvayamāno, upekkhaṃ catutthajjhānavasena bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya muditaṃ, tato itarato vā nippītikajjhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamānova ‘‘kāle āsevamāno’’ti vuccati, āsevituṃ phāsukāle vā. Sabbena lokena avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamāno. Mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikkūlā honti, sattesupi virodhabhūto paṭigho vūpasammati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbena lokena avirujjhamāno’’ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.73).

そこにおいて、“修めつつ(āsevamāno)”とは、三つ(慈・悲・喜)を三・四禅(三節または四節の禅定)によって修習し、捨を第四禅によって修習することである。“適切な時に(kāle)”とは、慈を修めてそこから出た後に悲を、そこから出た後に喜を、そこから、あるいは他(喜)の離喜の禅定(第四禅)から出た後に捨を修めることを指して“適切な時に修めつつ”と言う。あるいは、修めるのに都合のよい時に、という意味である。“全世界と対立することなく(sabbena lokena avirujjhamāno)”とは、十方におけるすべての生きとし生けるものの世界と対立しないことである。慈などが修習されているために、生きとし生けるものは嫌悪すべきものではなくなり、生きとし生けるものに対する対立としての怒り(パティガ)が鎮まる。それゆえ“全世界と対立することなく”と言われた。残りは既に述べたことと同様である。

Navamaṃ.

第九(の偈の解説)。

160. Dasame saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni, tāni ca tena tena maggena sandālayitvāna. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati [Pg.138] cuticittassa paribhedo, tasmiñca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti. Ettāvatā saupādisesanibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti (su. ni. aṭṭha. 1.74).

160. 第十(の偈)において、“結(サンヨージャナ)”とは十結のことであり、それらをそれぞれの道(聖道)によって断ち切って。“命の終わりに驚怖することなく(asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi)”において、命の終わり(jīvitasaṅkhaya)とは死の心(死心)の崩壊と言われ、その命の終わりにおいて、生への執着(有愛)が断じられているがゆえに、驚怖しないのである。これによって、有余依涅槃界を自ら示し、詩節の最後において無余依涅槃界によって般涅槃したということである。

Dasamaṃ.

第十(の偈の解説)。

161. Ekādasame bhajantīti sarīrena allīyitvā payirupāsanti. Sevantīti añjalikammādīhi kiṃkārapaṭissāvitāya ca paricaranti. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā, bhajanāya sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva tesaṃ kāraṇaṃ, atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ –

161. 第十一(の偈)において、“親近する(bhajanti)”とは、身体をもって寄り添い事えることである。“仕える(sevanti)”とは、合掌などの行為や、何でも言いつけに従うこと(給仕)によって奉仕することである。“目的がある(kāraṇatthā)”とは、それらの人々に原因(kāraṇa)としての目的(attha)があるということである。親近したり仕えたりすることに他の原因はなく、目的こそが彼らの原因である。すなわち、利益のために仕えるということが言われている。“今日、目的のない友は得がたい(nikkāraṇā dullabhā ajja mittā)”とは、“ここから何かを得るだろう”という、このように自らの利益を得るという原因(目的)のない[友のことである]。ただ、次のように、

‘‘Upakāro ca yo mitto, sukhe dukkhe ca yo sakhā;

Atthakkhāyī ca yo mitto, yo ca mittānukampako’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.75;

apa. aṭṭha. 1.1.131;

dī. ni. 3.265) –

“助けとなる友、苦楽をともにする友、利を説く友、そして友を憐れむ友”。

Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attani ṭhitā etesaṃ paññā, attānaṃyeva olokenti, na aññanti attaṭṭhapaññā. ‘‘Diṭṭhatthapaññā’’ti ayampi kira porāṇapāṭho. Sampati diṭṭheyeva atthe etesaṃ paññā, āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti. Asucīti asucinā anariyena kāyavacīmanokammena samannāgatāti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ antarantarā ativitthārabhayena na vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pāṭhānusāreneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.75; apa. aṭṭha. 1.1.131). Ekādasamaṃ.

このように説かれた高潔な友情を備えた友は、今日では得がたい。彼らの智慧は自分自身に留まっており、自分だけを見て他を見ないのが“己の利に立つ智慧(attaṭṭhapaññā)”である。“現世の利を説く智慧(diṭṭhatthapaññā)”、これもまた古来の伝承(古伝)の読みである。今(現世)で見える利益にのみ彼らの智慧があり、将来(来世)を見ないということが言われている。“不浄な(asucī)”とは、不浄で非聖なる身・口・意の業を備えていること。残りは以前に述べた方法によって知られるべきである。所々で詳しく述べすぎることへの懸念から述べていないことは、すべて本文(経文)に従って知られるべきである。第十一。

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四品の解説が終了した。

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

‘サッダンマッパッジョーティカー(正法明灯)’、小義釈(チューラニッデーサ)注釈書における、

Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

‘犀角経’の義釈の解説が終了した。

Nigamanakathā

結びの言葉。

Yo [Pg.139] so sugataputtānaṃ, adhipatibhūtena hitaratinā;

Therena thiraguṇavatā, suvibhatto mahāniddeso.

善逝(仏陀)の弟子たちの長であり、利益を喜び、堅固な徳を備えた長老によって、見事に分別された‘大義釈’。

Tassatthavaṇṇanā yā, pubbaṭṭhakathānayaṃ tathā;

Yuttiṃ nissāya mayāraddhā, niṭṭhānamupagatā esā.

その意味の解説(注釈)は、古伝の注釈書の方法と、また論理に基づいて、私によって始められたが、ここに完成に至った。

Yaṃ puraṃ puruttamaṃ, anurādhapuravhayaṃ;

Yo tassa dakkhiṇe bhāge, mahāvihāro patiṭṭhito.

アヌラーダプラという名の、都の中の最上の都がある。その南の部分に、マハーヴィハーラ(大寺)が建立されている。

Yo tassa tilako bhūto, mahāthūpo siluccayo;

Yaṃ tassa pacchime bhāge, lekho kathikasaññito.

その(大寺の)装飾(ティラカ)となっている、山のような大塔(マハースパ)がある。その西の部分に、“カティカ”として知られる僧院がある。

Kittisenoti nāmena, sajīvo rājasammato;

Sucicārittasampanno, lekho kusalakammiko.

キッティセーナという名の、国王に認められた有力者がいた。彼は清浄な行いを備え、善業を行う僧院(の寄進者)であった。

Sītacchāyatarupetaṃ, salilāsayasampadaṃ;

Cārupākārasañcitaṃ, pariveṇamakārayi.

涼しい木陰の樹木を備え、豊かな貯水池があり、美しい外壁で囲まれた住坊(パリヴェーナ)を、彼は建立させた。

Upaseno mahāthero, mahāpariveṇavāsiyo;

Tassādāsi pariveṇaṃ, lekho kusalakammiko.

マハー・パリヴェーナ(大僧院)の住者であるウパセーナ大長老に、善き業をなすレーカ(施主あるいは書記者)がそのパリヴェーナを寄進した。

Vasantenettha therena, thirasīlena tādinā;

Upasenavhayena sā, katā saddhammajotikā.

堅固な戒を持ち、如実なる者(tādin)であり、ここに住むウパセーナという名の長老によって、この‘サッダンマパッジョーティカー(正法照明)’は作成された。

Rañño sirinivāsassa, sirisaṅghassa bodhino;

Chabbīsatimhi vassamhi, niṭṭhitā niddesavaṇṇanā.

シリニヴァーサ・シリサンガボーディ王の(治世)第26年に、このニッデーサ(義釈)の解説は完成した。

Samayaṃ anulomentī, therānaṃ theravaṃsadīpānaṃ;

Niṭṭhaṃ gatā yathāyaṃ, aṭṭhakathā lokahitajananī.

長老派を照らす長老たちの伝統に従い、世の利益を生み出すこの注釈書は、このように完成に至った。

Saddhammaṃ anulomentā, attahitaṃ parahitañca sādhentā;

Niṭṭhaṃ gacchantu tathā, manorathā sabbasattānaṃ.

正法に従い、自利と利他を成し遂げつつ、そのように一切の衆生の願いが成就しますように。

Saddhammappajjotikāya, [Pg.140] aṭṭhakathāyettha gaṇitakusalehi;

Gaṇitā tu bhāṇavārā, ñeyyātirekacattārisā.

この‘サッダンマパッジョーティカー’注釈書において、計数に巧みな者たちによって数えられた誦品(バーナヴァーラ)は、40を超えると知られるべきである。

Ānuṭṭhubhena assā, chando baddhena gaṇiyamānā tu;

Atirekadasasahassa-saṅkhā gāthāti viññeyyā.

アヌシュトゥブの韻律に換算して数えるならば、1万を超える数の偈(ゲーータ)であると知られるべきである。

Sāsanaciraṭṭhitatthaṃ, lokahitatthañca sādarena mayā;

Puññaṃ imaṃ racayatā, yaṃ pattamanappakaṃ vipulaṃ.

聖教が長く存続し、世の利益となるために、敬意を持ってこれを作成した私によって得られた、少なからぬ広大な功徳。

Puññena tena loko, saddhammarasāyanaṃ dasabalassa;

Upabhuñjitvā vimalaṃ, pappotu sukhaṃ sukhenevāti.

その功徳によって、世の人々が十力者(仏陀)の清浄な正法の甘露を享受し、安楽によって(至上の)安楽へと到達しますように。

Saddhammappajjotikā nāma

‘サッダンマパッジョーティカー(正法照明)’と名付けられた、

Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

‘小義釈(チューラ・ニッデーサ)’の注釈書は完結した。


ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi