နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ඛුද්දක නිකායෙහි.

စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာ

චූළනිද්දේස අටුවාව.

ပါရာယနဝဂ္ဂနိဒ္ဒေသော

පාරායනවග්ග නිද්දේසය.

၁. အဇိတမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

1. අජිත මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව.

ပါရာယနဝဂ္ဂဿ [Pg.1] ပဌမေ အဇိတသုတ္တနိဒ္ဒေသေ –

පාරායන වර්ගයෙහි පළමු වන අජිත සූත්‍ර නිද්දේසයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

၁.

1.

‘‘ကေနဿု နိဝုတော လောကော, (ဣစ္စာယသ္မာ အဇိတော,)

"ආයුෂ්මත් අජිත මෙසේ විචාළේය: 'ලෝකය කුමකින් වැසී පවතීද?

ကေနဿု နပ္ပကာသတိ;

ကိဿာဘိလေပနံ ဗြူသိ, ကိံသု တဿ မဟဗ္ဘယ’’န္တိ. –

කුමක් නිසා ලෝකය ප්‍රකාශ නොවන්නේද? ලෝකයාගේ ආලේපය කුමක්දැයි ඔබ වහන්සේ වදාරන සේක්ද? ලෝකයට ඇති මහා බිය කුමක්ද?'"

အဇိတမာဏဝဿ ပုစ္ဆိတေ ပဌမပဉှေ စ ဥပရူပရိပဉှေ စ နိဒ္ဒေသေသု စ ဝုတ္တဉ္စ ဥတ္တာနဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ဝိသေသမေဝ ဝက္ခာမ. တတ္ထ နိဝုတောတိ ပဋိစ္ဆာဒိတော. ကိဿာဘိလေပနံ ဗြူသီတိ ကိံ အဿ လောကဿ အဘိလေပနံ ဝဒေသိ?

අජිත මාණවකයා විමසූ පළමු ප්‍රශ්නයෙහි ද, ඉන් අනතුරුව විමසූ ප්‍රශ්නවල ද නිද්දේසයන්හි (විග්‍රහයන්හි) පවසා ඇති පැහැදිලි කරුණු හැර, විශේෂ අර්ථයන් පමණක් මෙහි විස්තර කරමු. එහි 'නිවුතො' යනු වැසුණු හෙවත් ආවරණය වූ යන අර්ථයයි. 'කිස්සාභිලේපනං බ්‍රූසි' යනු 'මේ ලෝකයාගේ ආලේපය කුමක්දැයි ඔබ වහන්සේ වදාරන සේක්ද?' යන්නයි.

အာဝုတောတိ အာဝရိတော. နိဝုတောတိ ပဋိစ္ဆာဒိတော. ဩဝုတောတိ ဟေဋ္ဌာ ပဋိစ္ဆာဒိတော. ပိဟိတောတိ ဥပရိဘာဂေန ဆာဒိတော. ပဋိစ္ဆန္နောတိ အဝိဝဋော. ပဋိကုဇ္ဇိတောတိ အဓောမုခံ ဆာဒိတော.

'ආවුතො' යනු ආවරණය වූවකි. 'නිවුතො' යනු වසා දමන ලද්දකි. 'ඕවුතො' යනු යටින් වසා දමන ලද්දකි. 'පිහිතො' යනු මතුපිටින් වසා දමන ලද්දකි. 'පටිච්ඡන්නො' යනු විවෘත නොවූවකි. 'පටිකුජ්ජිතො' යනු මුනින් අතට හරවා වසා දමන ලද්දකි.

နပ္ပကာသတီတိ နပ္ပကာသော ဟောတိ. နပ္ပဘာသတီတိ ဉာဏပ္ပဘာသံ န ကရောတိ. န တပတီတိ ဉာဏတပံ န ကရောတိ. န ဝိရောစတီတိ ဉာဏဝိရောစနံ န ကရောတိ. န ဉာယတီတိ န ဇာနီယတိ. န ပညာယတီတိ နပ္ပညာယတေ.

'නප්පකාසති' යනු ප්‍රකාශ නොවීමයි. 'නප්පභාසති' යනු ඥානාලෝකය ඇති නොකිරීමයි. 'න තපති' යනු ඥාන තේජස ඇති නොකිරීමයි. 'න විරෝචති' යනු ඥාන විභාසයෙන් බැබළීමක් නොමැති බවයි. 'න ඤායති' යනු නොදැනෙන බවයි. 'න පඤ්ඤායති' යනු ප්‍රඥාවට ගෝචර නොවන බවයි.

ကေန [Pg.2] လိတ္တောတိ ကေန လိမ္ပိတော. သံလိတ္တော ဥပလိတ္တောတိ ဥပသဂ္ဂေန ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ. အာစိက္ခသိ နိဒ္ဒေသဝသေန. ဒေသေသိ ပဋိနိဒ္ဒေသဝသေန. ပညပေသိ တေန တေန ပကာရေန. အတ္ထံ ဗောဓေန္တော ပဋ္ဌပေသိ. တဿတ္ထဿ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ဝိဝရသိ. ဗျဉ္ဇနဘာဝံ ဒဿေန္တော ဝိဘဇသိ. နိကုဇ္ဇိတဘာဝံ ဂမ္ဘီရဘာဝဉ္စ ဟရိတွာ သောတူနံ ဉာဏဿ ပတိဋ္ဌံ ဇနယန္တော ဥတ္တာနီကရောသိ. သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ သောတူနံ အညာဏန္ဓကာရံ ဝိဓမေန္တော ပကာသေသီတိ ဧဝံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'කේන ලිත්තො' යනු කුමකින් ආලේප වූයේද යන්නයි. 'සංලිත්තො, උපලිත්තො' යනු උපසර්ග පද එක් කිරීමෙන් පදයේ අර්ථය වැඩිකළ ආකාරයයි. නිද්දේස වශයෙන් පවසයි (ආචික්ඛසි). ප්‍රතිනිද්දේස වශයෙන් දේශනා කරයි (දේසේසි). ඒ ඒ ආකාරයෙන් පනවයි (පඤ්ඤපේසි). අර්ථය අවබෝධ කරවමින් පිහිටුවයි (පට්ඨපේසි). ඒ අර්ථයේ හේතුව දක්වමින් විවෘත කරයි (විවරි). ව්‍යඤ්ජන ස්වභාවය දක්වමින් විභජනය කරයි (විභජසි). යටපත් වූ ස්වභාවය සහ ගැඹුරු බව දුරු කොට ශ්‍රාවකයන්ගේ ඥානයෙහි පිහිටක් ඇති කරමින් පැහැදිලි කරයි (උත්තානීකරොසි). මේ සියලු ආකාරවලින් ශ්‍රාවකයන්ගේ අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු කරමින් ප්‍රකාශ කරන්නේය යනු මෙහි අර්ථයයි.

၂. ဝေဝိစ္ဆာ ပမာဒါ နပ္ပကာသတီတိ မစ္ဆရိယဟေတု စ ပမာဒဟေတု စ နပ္ပကာသတိ. မစ္ဆရိယံ ဟိဿ ဒါနာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ပကာသိတုံ န ဒေတိ, ပမာဒေါ သီလာဒီဟိ. ဇပ္ပာဘိလေပနန္တိ တဏှာ အဿ လောကဿ မက္ကဋလေပေါ ဝိယ မက္ကဋဿ အဘိလေပနံ. ဒုက္ခန္တိ ဇာတိအာဒိကံ ဒုက္ခံ.

2. 'වේවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති' යනු මසුරුකම (මච්ඡරිය) හේතුවෙන් සහ ප්‍රමාදය හේතුවෙන් ප්‍රකාශ නොවන බවයි. මසුරුකම නිසා දානාදී ගුණයන්ගෙන් බැබළීමට ඉඩ නොලැබෙන අතර, ප්‍රමාදය නිසා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් බැබළීමට ඉඩ නොලැබේ. 'ජප්පාභිලේපනං' යනු තණ්හාවයි. වඳුරාට අලවන ලද ලාටු මෙන් ලෝකයාට තණ්හාව ආලේපයකි. 'දුක්ඛං' යනු ජාති ආදී වූ දුකයි.

ယေသံ ဓမ္မာနန္တိ ယေသံ ရူပါဒိဓမ္မာနံ. အာဒိတော သမုဒါဂမနံ ပညာယတီတိ ပဌမတော ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ. အတ္ထင်္ဂမတော နိရောဓော ပညာယတီတိ ဘင်္ဂတော နိရုဇ္ဈနံ ပညာယတိ. ကမ္မသန္နိဿိတော ဝိပါကောတိ ကုသလာကုသလဝိပါကော ကမ္မံ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တနတော ကမ္မသန္နိဿိတော ဝိပါကောတိ ဝုစ္စတိ. ဝိပါကသန္နိဿိတံ ကမ္မန္တိ ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကတွာ ဌိတတ္တာ ဝိပါကသန္နိဿိတံ ကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ. နာမသန္နိဿိတံ ရူပန္တိ ပဉ္စဝေါကာရေ ရူပံ နာမံ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တနတော နာမသန္နိဿိတံ ရူပန္တိ ဝုစ္စတိ. ရူပသန္နိဿိတံ နာမန္တိ ပဉ္စဝေါကာရေ နာမံ ရူပံ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တနတော ရူပသန္နိဿိတံ နာမန္တိ ဝုစ္စတိ.

'යේසං ධම්මානං' යනු යම් රූප ආදී ධර්මයන්ගේද යන්නයි. 'ආදිතො සමුදාගමනං පඤ්ඤායති' යනු පළමුව හටගැනීම (උප්පාදය) ප්‍රඥාවට විෂය වීමයි. 'අත්ථංගමතො නිරොධො පඤ්ඤායති' යනු භංග වීමෙන් නිරුද්ධ වීම පෙනී යාමයි. 'කම්මසන්නිස්සිතො විපාකො' යනු කුසල් අකුසල් විපාක කර්මය අත්නොහැර පවතින බැවින් 'කර්මය ඇසුරු කළ විපාකය' යයි කියනු ලැබේ. 'විපාකසන්නිස්සිතං කම්මං' යනු කුසල් අකුසල් කර්මයන් විපාකයට අවස්ථාව සලසා දෙමින් පවතින නිසා 'විපාකය ඇසුරු කළ කර්මය' යයි කියනු ලැබේ. 'නාමසන්නිස්සිතං රූපං' යනු පංචවෝකාර භවයෙහි රූපය නාමය අත්නොහැර පවතින බැවින් 'නාමය ඇසුරු කළ රූපය' යයි කියනු ලැබේ. 'රූපසන්නිස්සිතං නාමං' යනු පංචවෝකාර භවයෙහි නාමය රූපය අත්නොහැර පවතින බැවින් 'රූපය ඇසුරු කළ නාමය' යයි කියනු ලැබේ.

၃. သဝန္တိ သဗ္ဗဓိ သောတာတိ သဗ္ဗေသု ရူပါဒိအာယတနေသု တဏှာဒိကာ သောတာ သန္ဒန္တိ. ကိံ နိဝါရဏန္တိ တေသံ ကိံ အာဝရဏံ ကာ ရက္ခာ. သံဝရံ ဗြူဟီတိ တံ တေသံ နိဝါရဏသင်္ခါတံ သံဝရံ ဗြူဟိ. ဧတေန သာဝသေသပ္ပဟာနံ ပုစ္ဆတိ. ကေန သောတာ ပိဓီယရေတိ ကေန ဓမ္မေန ဧတေ သောတာ ပိဓီယန္တိ ပစ္ဆိဇ္ဇန္တိ. ဧတေန အနဝသေသပ္ပဟာနံ ပုစ္ဆတိ.

3. 'සවන්ති සබ්බධි සෝතා' යනු සියලු රූප ආදී ආයතනයන්හි තණ්හාදී වූ ප්‍රවාහයන් (සෝතයන්) ගලා යයි. 'කිං නිවාරණං' යනු ඒවායේ ආවරණය කුමක්ද, රැකවරණය කුමක්ද? 'සංවරං බ්‍රූහි' යනු එම සෝතයන් වැළැක්වීම සංඛ්‍යාත සංවරය වදාරන ලෙසයි. මෙයින් අවශේෂ සහිත (සාවසේස) ප්‍රහාණය විමසයි. 'කේන සෝතා පිධීයරේ' යනු කවර ධර්මයකින් මේ සෝතයන් වසා දමන්නේද, සිඳ දමන්නේද යන්නයි. මෙයින් නිරවශේෂ (අනවසසේස) ප්‍රහාණය විමසයි.

သဝန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အာသဝန္တီတိ အဓောဂါမိနော ဟုတွာ သဝန္တိ. သန္ဒန္တီတိ နိရန္တရဂါမိနော ဟုတွာ သန္ဒမာနာ ပဝတ္တန္တိ. ပဝတ္တန္တီတိ ပုနပ္ပုနံ ဝတ္တန္တိ.

'සවන්ති' යනු උපදින්නාහ යන්නයි. 'ආසවන්ති' යනු පහළට ගලා යන්නා සේ පැතිර යන්නාහ යන්නයි. 'සන්දන්ති' යනු නොකඩවා ගලා යමින් පවතින්නාහ යන්නයි. 'පවත්තන්ති' යනු නැවත නැවතත් පවතින්නාහ යන්නයි.

၄. သတိ [Pg.3] တေသံ နိဝါရဏန္တိ ဝိပဿနာယုတ္တာ ကုသလာကုသလဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသမာနာ သတိ တေသံ သောတာနံ နိဝါရဏံ. သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီတိ တမေဝါဟံ သတိံ သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီတိ အဓိပ္ပာယော. ပညာယေတေ ပိဓီယရေတိ ရူပါဒီသု ပန အနိစ္စတာဒိပဋိဝေဓသာဓိကာယ မဂ္ဂပညာယ ဧတေ သောတာ သဗ္ဗသော ပိဓီယန္တိ.

4. 'සති තේසං නිවාරණං' යනු විදර්ශනාව හා එක්වූ, කුසල් අකුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම විමසා බලන සිහිය (සතිය) එම සෝතයන්ගේ වැළැක්වීමයි. 'සෝතානං සංවරං බ්‍රූමි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එම සතියම සෝතයන්ගේ සංවරය බව මම වදාරමි යන්නයි. 'පඤ්ඤායේතේ පිධීයරේ' යනු රූප ආදියෙහි අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ අවබෝධ කරගන්නා වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මේ සෝතයන් සහමුලින්ම වැසී යයි (සිඳී යයි).

ပစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ. သမုဒယဉ္စာတိ ပစ္စယဉ္စ. အတ္ထင်္ဂမဉ္စာတိ ဥပ္ပန္နာနံ အဘာဝဂမနဉ္စ, အနုပ္ပန္နာနံ အနုပ္ပာဒံ ဝါ. အဿာဒဉ္စာတိ အာနိသံသဉ္စ. အာဒီနဝဉ္စာတိ ဒေါသဉ္စ. နိဿရဏဉ္စာတိ နိက္ခမနဉ္စ.

'පච්ඡිජ්ජන්ති' යනු උච්ඡේද වීම හෙවත් සිඳී යාමයි. 'සමුදයඤ්ච' යනු ප්‍රත්‍යය (හේතුව) යි. 'අත්ථංගමඤ්ච' යනු හටගත් දෙයෙහි නැතිවී යාම හෝ නූපන් දේවල නූපදීමයි. 'අස්සාදඤ්ච' යනු ආශ්වාදය හෙවත් ආනිසංසයයි. 'ආදීනවඤ්ච' යනු දෝෂයන්ය. 'නිස්සරණඤ්ච' යනු නික්මීම හෙවත් මිදීමයි.

၅. ပညာ စေဝါတိ ပဉှာဂါထာယ ယာ စာယံ တယာ ဝုတ္တာ ပညာ, ယာ စ သတိ, ယဉ္စ တဒဝသေသံ နာမရူပံ, ဧတံ သဗ္ဗမ္ပိ ကတ္ထ နိရုဇ္ဈတိ. ဧတံ မေ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟီတိ ဧဝံ သင်္ခေပတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

5. 'පඤ්ඤා චේවා' යනු ප්‍රශ්න ගාථාවෙහි ඔබ විසින් පවසන ලද යම් ප්‍රඥාවක් වේද, යම් සතියක් වේද, ඉතිරිව පවත්නා යම් නාමරූපයක් වේද, මේ සියල්ල කොතැනක නිරුද්ධ වේද? මා විසින් විමසන ලද මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වදාරනු මැනවි යනු මෙහි කෙටි අර්ථයයි.

ကတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီတိ ဧတံ နာမရူပံ ကတ္ထ န ဘဝတိ. ဝူပသမ္မတီတိ နိဗ္ဗာတိ. အတ္ထံ ဂစ္ဆတီတိ အဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ သန္နိသီဒတိ.

'කත්ථේතං උපරුජ්ඣති' යනු මේ නාමරූපය කොතැනක නොවන්නේද (පහවන්නේද) යන්නයි. 'වූපසම්මති' යනු නිවී යයි. 'අත්ථං ගච්ඡති' යනු නැති වී යයි. 'පටිප්පස්සම්භති' යනු සංසිඳෙයි.

၆. ဝိဿဇ္ဇနဂါထာယ ပနဿ ယသ္မာ ပညာသတိယော နာမေနေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ တာ ဝိသုံ န ဝုတ္တာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယံ မံ တွံ, အဇိတ, ဧတံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ – ‘‘ကတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ, တဒေတံ ယတ္ထ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ အသေသံ ဥပရုဇ္ဈတိ, တံ တေ ဝဒါမိ. တဿ တဿ ဟိ ဝိညာဏဿ နိရောဓေန သဟေဝ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတိ, ဧတ္ထေဝ ဝိညာဏနိရောဓေန နိရုဇ္ဈတိ ဧတံ, ဝိညာဏနိရောဓာ တဿ တဿ နိရောဓော ဟောတိ, တံ နာတိဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

6. පිළිතුරු ගාථාවෙහි ප්‍රඥාව සහ සතිය යන දෙක 'නාම' යන්නටම ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා වෙනම සඳහන් නොකරන ලදී. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙසේය: "අජිතය, 'මේ නාමරූපය කොතැනක නිරුද්ධ වේද?' යි ඔබ මාගෙන් විමසූ ඒ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමි. යම් තැනක නාමයත් රූපයත් ශේෂයක් නොමැතිව නිරුද්ධ වේද, එය ඔබට පවසමි. ඒ ඒ විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමත් සමඟම පෙර පසු නොවී (සමකාලීනව) මේ නාමරූපය මෙහිම නිරුද්ධ වේ. විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් මේ සියල්ල නිරුද්ධ වෙයි. විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් ඒ ඒ (නාමරූපයන්ගේ) නිරුද්ධ වීම සිදු වේ. එය ඉක්මවා නොයයි" යන්න මෙයින් කියැවේ.

သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓေနာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တပညာယ ကုသလာကုသလစေတနာသမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကဝသေန နိရုဇ္ဈနေန. တတ္ထ ဒုဝိဓော နိရောဓော အနုပါဒိန္နကနိရောဓော ဥပါဒိန္နကနိရောဓောတိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ဟိ စတ္တာရိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာနိ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတန္တိ ပဉ္စ စိတ္တာနိ နိရုဇ္ဈန္တိ, တာနိ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ. တံ အနုပါဒိန္နကရူပက္ခန္ဓော, တာနိ စိတ္တာနိ ဝိညာဏက္ခန္ဓော, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ တယော အရူပက္ခန္ဓာ. တတ္ထ သစေ သောတာပန္နဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အဘာဝိတော အဘဝိဿာ, တာနိ ပဉ္စ [Pg.4] စိတ္တာနိ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပရိယုဋ္ဌာနံ ပါပုဏေယျုံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ပန နေသံ ပရိယုဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိံ ဝါရယမာနော သေတုသမုဂ္ဃာတံ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကဘာဝံ ကုရုမာနော အနုပါဒိန္နကံ နိရောဓေတိ နာမ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂေန စတ္တာရိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာနိ ဒွေ ဒေါမနဿသဟဂတာနီတိ ဩဠာရိကကာမရာဂဗျာပါဒဝသေန ဆ စိတ္တာနိ နိရုဇ္ဈန္တိ. အနာဂါမိမဂ္ဂေန အဏုသဟဂတကာမရာဂဗျာပါဒဝသေန တာနိ ဧဝ ဆ စိတ္တာနိ နိရုဇ္ဈန္တိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန စတ္တာရိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာနိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဉ္စာတိ ပဉ္စ အကုသလစိတ္တာနိ နိရုဇ္ဈန္တိ. တတ္ထ သစေ တေသံ အရိယာနံ တေ မဂ္ဂါ အဘာဝိတာ အဿု, တာနိ စိတ္တာနိ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပရိယုဋ္ဌာနံ ပါပုဏေယျုံ. တေ ပန တေသံ မဂ္ဂါ ပရိယုဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိံ ဝါရယမာနာ သေတုသမုဂ္ဃာတံ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကဘာဝံ ကုရုမာနာ အနုပါဒိန္နကံ နိရောဓေန္တိ နာမ. ဧဝံ အနုပါဒိန္နကနိရောဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.

සෝතාපත්ති මග්ග ඥානයෙන් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීම යනු, සෝතාපත්ති මග්ගයට සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව මඟින්, කුසල් අකුසල් චේතනාවන්ගෙන් යුත් සිත් නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත් කරමින් නිරුද්ධ කිරීමයි. එහි නිරෝධය අනුපාදින්නක නිරෝධය හා උපාදින්නක නිරෝධය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. සෝතාපත්ති මග්ගය මඟින් දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිත් සතරක් ද විචිකිච්ඡා සහගත සිතක් ද වශයෙන් සිත් පහක් නිරුද්ධ වෙයි. එම සිත් රූපයන් උපදවයි. එය අනුපාදින්නක රූපස්කන්ධයයි. එම සිත් විඤ්ඤාණස්කන්ධය වන අතර, ඒවාට සම්ප්‍රයුක්ත වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර යන මේවා අරූපස්කන්ධ තුනයි. එහිදී යම් හෙයකින් සෝවාන් පුද්ගලයා හට සෝතාපත්ති මග්ගය වර්ධනය නොවූයේ නම්, එම සිත් පහ අරමුණු හය කෙරෙහි පර්යුත්ථානයට (කෙලෙස් මතුවීමට) පැමිණෙන්නේය. එහෙත් සෝතාපත්ති මග්ගය එම සිත්වල පර්යුත්ථාන උත්පත්තිය වළක්වමින්, ඒවා මුලින්ම උදුරා දමා නැවත නූපදින තත්ත්වයට පත් කරමින් අනුපාදින්නකය නිරුද්ධ කරයි. සකෘදාගාමී මග්ගය මඟින් දෘෂ්ටි විප්පයුක්ත සිත් සතරක් ද දෝමනස්ස සහගත සිත් දෙකක් ද වශයෙන් සිත් හයක් රළු වූ කාමරාග හා ව්‍යාපාද වශයෙන් නිරුද්ධ වෙයි. අනාගාමී මග්ගය මඟින් සියුම් වූ කාමරාග හා ව්‍යාපාද වශයෙන් එම සිත් හයම නිරුද්ධ වෙයි. අර්හත් මග්ගය මඟින් දෘෂ්ටි විප්පයුක්ත සිත් සතරක් ද උද්ධච්ච සහගත සිතක් ද වශයෙන් අකුසල් සිත් පහක් නිරුද්ධ වෙයි. එහිදී යම් හෙයකින් එම ආර්යයන් වහන්සේලා හට එම මාර්ගයන් වර්ධනය නොවූයේ නම්, එම සිත් අරමුණු හය කෙරෙහි පර්යුත්ථානයට පැමිණෙන්නේය. එහෙත් එම මාර්ගයන් විසින් එම සිත්වල පර්යුත්ථාන උත්පත්තිය වළක්වමින්, ඒවා මුලින්ම උදුරා දමා නැවත නූපදින තත්ත්වයට පත් කරමින් අනුපාදින්නකය නිරුද්ධ කරයි. මෙසේ අනුපාදින්නක නිරෝධය දත යුතුය.

သစေ ပန သောတာပန္နဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အဘာဝိတော အဘဝိဿာ, ဌပေတွာ သတ္တ ဘဝေ အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ ဥပါဒိန္နကက္ခန္ဓပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တေယျ. ကသ္မာ? တဿ ပဝတ္တိယာ ဟေတူနံ အတ္ထိတာယ. တီဏိ သံယောဇနာနိ ဒိဋ္ဌာနုသယော ဝိစိကိစ္ဆာနုသယောတိ ဣမေ ပန ပဉ္စ ကိလေသေ သော မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သမုဂ္ဃာတေတိ. ဣဒါနိ ကုတော သောတာပန္နဿ သတ္တ ဘဝေ ဌပေတွာ အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တိဿတိ. ဧဝံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ အပ္ပဝတ္တံ ကုရုမာနော ဥပါဒိန္နကံ နိရောဓေတိ နာမ.

යම් හෙයකින් සෝවාන් වූ උත්තමයා හට සෝතාපත්ති මග්ගය වර්ධනය නොවූයේ නම්, භව හතක් හැර කෙළවරක් නැති සංසාර වට්ටයෙහි උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්ම සිදු වනු ඇත. එයට හේතුව කුමක්ද? එම පැවැත්ම සඳහා හේතු සාධකයන් පැවතීමයි. එහෙත් එම මාර්ගය උපදින විටම සංයෝජන තුනක් ද දිට්ඨානුසය හා විචිකිච්ඡානුසය ද යන මේ කෙලෙස් පහ මුලින්ම උදුරා දමයි. එවිට සෝවාන් උත්තමයා හට භව හතක් හැර කෙළවරක් නැති සංසාර වට්ටයෙහි උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මක් තවත් කොයින් ඇති වේද? මෙසේ සෝතාපත්ති මග්ගය උපාදින්නක පැවැත්ම තවදුරටත් සිදු නොවන්නට සලස්වමින් උපාදින්නකය නිරුද්ධ කරන්නේ නමි.

သစေ သကဒါဂါမိဿ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေါ အဘာဝိတော အဘဝိဿာ, ဌပေတွာ ဒွေ ဘဝေ ပဉ္စသု ဘဝေသု ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တေယျ. ကသ္မာ? တဿ ပဝတ္တိယာ ဟေတူနံ အတ္ထိတာယ. ဩဠာရိကာနိ ကာမရာဂပဋိဃသံယောဇနာနိ ဩဠာရိကော ကာမရာဂါနုသယော ပဋိဃာနုသယောတိ ဣမေ ပန စတ္တာရော ကိလေသေ သော မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သမုဂ္ဃာတေတိ. ဣဒါနိ ကုတော သကဒါဂါမိဿ ဒွေ ဘဝေ ဌပေတွာ ပဉ္စသု ဘဝေသု ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တိဿတိ. ဧဝံ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေါ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ အပ္ပဝတ္တံ ကုရုမာနော ဥပါဒိန္နကံ နိရောဓေတိ နာမ.

යම් හෙයකින් සකෘදාගාමී උත්තමයා හට සකෘදාගාමී මග්ගය වර්ධනය නොවූයේ නම්, ආත්ම භව දෙකක් හැර තවත් භව පහක් මුළුල්ලේ උපාදින්නක පැවැත්ම සිදු වනු ඇත. එයට හේතුව කුමක්ද? එම පැවැත්ම සඳහා හේතු සාධකයන් පැවතීමයි. එම මාර්ගය උපදින විටම රළු වූ කාමරාග හා පටිඝ සංයෝජන ද, රළු වූ කාමරාගානුසය හා පටිඝානුසය ද යන මේ කෙලෙස් සතර මුලින්ම උදුරා දමයි. එවිට සකෘදාගාමී උත්තමයා හට භව දෙකක් හැර තවත් භව පහක් තුළ උපාදින්නක පැවැත්මක් තවත් කොයින් ඇති වේද? මෙසේ සකෘදාගාමී මග්ගය උපාදින්නක පැවැත්ම තවදුරටත් සිදු නොවන්නට සලස්වමින් උපාදින්නකය නිරුද්ධ කරන්නේ නමි.

သစေ အနာဂါမိဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ အဘာဝိတော အဘဝိဿာ, ဌပေတွာ ဧကံ ဘဝံ ဒုတိယဘဝေ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တေယျ. ကသ္မာ? တဿ [Pg.5] ပဝတ္တိယာ ဟေတူနံ အတ္ထိတာယ. အဏုသဟဂတာနိ ကာမရာဂပဋိဃသညောဇနာနိ အဏုသဟဂတော ကာမရာဂါနုသယော ပဋိဃာနုသယောတိ ဣမေ ပန စတ္တာရော ကိလေသေ သော မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သမုဂ္ဃာတေတိ. ဣဒါနိ ကုတော အနာဂါမိဿ ဧကံ ဘဝံ ဌပေတွာ ဒုတိယဘဝေ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တိဿတိ. ဧဝံ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ အပ္ပဝတ္တံ ကုရုမာနော ဥပါဒိန္နကံ နိရောဓေတိ နာမ.

යම් හෙයකින් අනාගාමී උත්තමයා හට අනාගාමී මග්ගය වර්ධනය නොවූයේ නම්, එක් භවයක් හැර දෙවන භවයෙහි ද උපාදින්නක පැවැත්ම සිදු වනු ඇත. එයට හේතුව කුමක්ද? එම පැවැත්ම සඳහා හේතු සාධකයන් පැවතීමයි. සියුම් වූ කාමරාග හා පටිඝ සංයෝජන ද, සියුම් වූ කාමරාගානුසය හා පටිඝානුසය ද යන මේ කෙලෙස් සතර එම මාර්ගය උපදින විටම මුලින්ම උදුරා දමයි. එවිට අනාගාමී උත්තමයා හට එක් භවයක් හැර දෙවන භවයෙහි උපාදින්නක පැවැත්මක් තවත් කොයින් ඇති වේද? මෙසේ අනාගාමී මග්ගය උපාදින්නක පැවැත්ම තවදුරටත් සිදු නොවන්නට සලස්වමින් උපාදින්නකය නිරුද්ධ කරන්නේ නමි.

သစေ အရဟတော အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အဘာဝိတော အဘဝိဿာ, ရူပါရူပဘဝေသု ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တေယျ. ကသ္မာ? တဿ ပဝတ္တိယာ ဟေတူနံ အတ္ထိတာယ. ရူပရာဂေါ အရူပရာဂေါ မာနော ဥဒ္ဓစ္စံ အဝိဇ္ဇာ မာနာနုသယော ဘဝရာဂါနုသယော အဝိဇ္ဇာနုသယောတိ ဣမေ ပန အဋ္ဌ ကိလေသေ သော မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သမုဂ္ဃာတေတိ. ဣဒါနိ ကုတော ခီဏာသဝဿ ပုနဗ္ဘဝေ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ ပဝတ္တိဿတိ? ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပါဒိန္နကပ္ပဝတ္တံ အပ္ပဝတ္တံ ကုရုမာနော ဥပါဒိန္နကံ နိရောဓေတိ နာမ.

යම් හෙයකින් අර්හත් උත්තමයා හට අර්හත් මග්ගය වර්ධනය නොවූයේ නම්, රූප හා අරූප භවයන්හි උපාදින්නක පැවැත්ම දිගින් දිගටම සිදු වනු ඇත. එයට හේතුව කුමක්ද? එම පැවැත්ම සඳහා හේතු සාධකයන් පැවතීමයි. රූප රාගය, අරූප රාගය, මානය, උද්ධච්චය, අවිද්‍යාව, මානානුසය, භවරාගානුසය හා අවිජ්ජානුසය යන මේ කෙලෙස් අටම එම මාර්ගය උපදින විටම මුලින්ම උදුරා දමයි. එවිට ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ හට නැවත භවයක උපාදින්නක පැවැත්මක් තවත් කොයින් ඇති වේද? මෙසේ අර්හත් මග්ගය උපාදින්නක පැවැත්ම තවදුරටත් සිදු නොවන්නට සලස්වමින් උපාදින්නකය නිරුද්ධ කරන්නේ නමි.

သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ စေတ္ထ အပါယဘဝံ နိရောဓေတိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂေါ သုဂတိကာမဘဝေကဒေသံ. အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ကာမဘဝံ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ရူပါရူပဘဝံ, သဗ္ဗဘဝေပိ နိရောဓေတိ ဧဝါတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ ဥပါဒိန္နကနိရောဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහිදී සෝතාපත්ති මග්ගය විසින් අපාය භවය නිරුද්ධ කරයි. සකෘදාගාමී මග්ගය විසින් සුගති කාම භවයෙන් කොටසක් නිරුද්ධ කරයි. අනාගාමී මග්ගය විසින් කාම භවය නිරුද්ධ කරයි. අර්හත් මග්ගය විසින් රූප හා අරූප භවයන් නිරුද්ධ කරයි, එනම් සියලු භවයන්ම නිරුද්ධ කරයි යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. මෙසේ උපාදින්නක නිරෝධය වටහා ගත යුතුය.

တတ္ထ ‘‘အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓေနာ’’တိ ဧတေန အနုပါဒိန္နကနိရောဓံ ဒဿေတိ. ‘‘ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, ဧတ္ထေတေ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ ဣမိနာ ပန ဥပါဒိန္နကနိရောဓံ ဒဿေတိ.

එහිදී, 'අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන්' යන මෙයින් අනුපාදින්නක නිරෝධය දක්වයි. 'යම් නාම රූප කෙනෙක් උපදින්නාහු ද, ඒවා මෙහිදී නිරුද්ධ වෙති' යන මෙයින් උපාදින්නක නිරෝධය දක්වයි.

တတ္ထ သတ္တ ဘဝေ ဌပေတွာတိ ကာမဘဝတော ကာမဘဝံ သံသရန္တဿ သတ္တ ဘဝေ ဝဇ္ဇေတွာ. အနမတဂ္ဂေ သံသာရေတိ –

එහි 'භව හතක් හැර' යනු, කාම භවයෙන් කාම භවයට සංසාරයෙහි සැරිසරන්නෙකුගේ භව හතක් බැහැර කිරීමයි. කෙළවරක් නැති සංසාරයෙහි යනු -

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, ‘သံသာရော’တိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၁၉;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ;

အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၁၉၉;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၁၇;

ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၄, ၅၈;

ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၉) –

'ස්කන්ධයන්ගේ ද ධාතූන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද නොසිඳී පවත්නා පෙළ ගැස්ම සංසාරය යැයි කියනු ලැබේ.'

ဧဝံ ဝဏ္ဏိတေ သံသာရဝဋ္ဋေ. ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ နာမဉ္စ ရူပဉ္စာတိ နမနလက္ခဏံ စတုက္ခန္ဓသင်္ခါတံ နာမဉ္စ ရုပ္ပနလက္ခဏံ ဘူတောပါဒါယသင်္ခါတံ ရူပဉ္စ ဧတေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ. ဧတ္ထေတေ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတသ္မိံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ ဧတေ [Pg.6] နာမရူပဓမ္မာ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကဝသေန နိရောဓံ ဂစ္ဆန္တိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဉာဏေနာတိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိဝသေန သကိံယေဝ ဣမံ လောကံ အာဂစ္ဆတီတိ သကဒါဂါမီ, တဿ မဂ္ဂေါ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေါ. တေန မဂ္ဂေန သမ္ပယုတ္တဉာဏေန. ဒွေ ဘဝေ ဌပေတွာတိ ကာမဓာတုယာယေဝ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဒွေ ဘဝေ ဝဇ္ဇေတွာ. ပဉ္စသု ဘဝေသူတိ တဒဝသိဋ္ဌေသု ပဉ္စသု ဘဝေသု. ဧတ္ထေတေ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတ္ထ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ဧတေ ဓမ္မာ ဝုတ္တနယေန နိရုဇ္ဈန္တိ. ဧကံ ဘဝံ ဌပေတွာတိ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ရူပဓာတုယာ ဝါ အရူပဓာတုယာ ဝါ ဧကံ ဘဝံ ဝဇ္ဇေတွာ. ရူပဓာတုယာ ဝါ အရူပဓာတုယာ ဝါတိ ဒုတိယကဘဝေ ရူပဓာတုယာ စေဝ အရူပဓာတုယာ စ. နာမဉ္စ ရူပဉ္စာတိ ဧတ္ထ ရူပဘဝေ နာမရူပံ, အရူပဘဝေ နာမမေဝ. ဧတ္ထေတေ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတ္ထ အနာဂါမိမဂ္ဂေ ဧတေ နာမရူပဓမ္မာ ဝုတ္တနယေန နိရုဇ္ဈန္တိ.

මෙසේ සංසාර වට්ටය වර්ණනා කරන ලදී. යම් නාමයක් හා රූපයක් උපදින්නේ ද, එහි 'නාමය' යනු නැමෙන (නතු වන) ලක්ෂණය ඇති ස්කන්ධ සතරක් වූ නාමය සහ 'රූපය' යනු පීඩාවට පත්වන ලක්ෂණය ඇති මහා භූත හා උපාදාය රූපයන් ද වන අතර මේ ධර්මයෝ උපදින්නාහ. 'මෙහි මේවා නිරුද්ධ වෙති' යන්නෙන්, මෙම සෝතාපත්ති මාර්ගයේ දී මේ නාම-රූප ධර්මයෝ නැවත නූපදනා ලෙස නිරෝධයට පැමිණෙති. 'සකදාගාමී මාර්ග ඥානයෙන්' යන්නෙහි, ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට පැමිණෙන බැවින් 'සකදාගාමී' නම් වේ, ඔහුගේ මාර්ගය සකදාගාමී මාර්ගයයි. එම මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානයෙන් යනු අර්ථයයි. 'භවයන් දෙකක් ඉතිරි කර' යනු කාම ධාතුවේ ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ලබන භවයන් දෙකක් මඟ හැර ය. 'භවයන් පහක දී' යනු ඉතිරි වූ භවයන් පහේ දී ය. 'මෙහි මේවා නිරුද්ධ වෙති' යන්නෙන්, මෙම සකදාගාමී මාර්ගයේ දී මේ ධර්මයෝ ඉහත කී ක්‍රමයට නිරුද්ධ වෙති. 'එක් භවයක් ඉතිරි කර' යනු උත්කෘෂ්ට වශයෙන් රූප ධාතුවේ හෝ අරූප ධාතුවේ එක් භවයක් මඟ හැර ය. 'රූප ධාතුවේ හෝ අරූප ධාතුවේ' යනු දෙවන භවයෙහි රූප ධාතුවේ සහ අරූප ධාතුවේ ය. 'නාමය හා රූපය' යන්නෙන් රූප භවයෙහි නාම-රූප දෙකම ද, අරූප භවයෙහි නාමය පමණක් ද අදහස් වේ. 'මෙහි මේවා නිරුද්ධ වෙති' යන්නෙන්, මෙම අනාගාමී මාර්ගයේ දී මේ නාම-රූප ධර්මයෝ ඉහත කී ක්‍රමයට නිරුද්ධ වෙති.

အရဟတောတိ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ ‘‘အရဟာ’’တိ လဒ္ဓနာမဿ ခီဏာသဝဿ. အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာတိ ဒုဝိဓာ ဟိ နိဗ္ဗာနဓာတု သဥပါဒိသေသာ စ အနုပါဒိသေသာ စ. တတ္ထ ဥပါဒီယတိ ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဘုသံ ဂဏှီယတီတိ ဥပါဒိ, ခန္ဓပဉ္စကဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥပါဒိယေဝ သေသော အဝသိဋ္ဌော ဥပါဒိသေသော, သဟ ဥပါဒိသေသေန ဝတ္တတီတိ သဥပါဒိသေသာ. နတ္ထေတ္ထ ဥပါဒိသေသောတိ အနုပါဒိသေသာ. တာယ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ. ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿာတိ နိရိန္ဓနဿ ဝိယ ဇာတဝေဒဿ နိဗ္ဗာယန္တဿ အပ္ပဝတ္တံ ပဝိသန္တဿ. စရိမဝိညာဏဿ နိရောဓေနာတိ ဧတ္ထ အဿာသပဿာသာနံ နိရောဓဝသေန. တယော စရိမာ ဘဝစရိမော ဈာနစရိမော စုတိစရိမောတိ. ဘဝေသု ဟိ ကာမဘဝေ အဿာသပဿာသာ ပဝတ္တန္တိ, ရူပါရူပဘဝေသု နပ္ပဝတ္တန္တိ. တသ္မာ သော ဘဝစရိမော. ဈာနေသု ပုရိမဈာနတ္တယေဝ ပဝတ္တန္တိ, စတုတ္ထေ နပ္ပဝတ္တန္တိ. တသ္မာ သော ဈာနစရိမော. ယေ ပန စုတိစိတ္တဿ ပုရတော သောဠသမေန စိတ္တေန သဟုပ္ပန္နာ, တေ စုတိစိတ္တေန သဟ နိရုဇ္ဈန္တိ. သော စုတိစရိမော နာမ. အယံ ဣဓ စရိမောတိ အဓိပ္ပေတော. ယေ ဟိ ကေစိ ဗုဒ္ဓါ ဝါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဝါ အရိယသာဝကာ ဝါ အန္တမသော ကုန္ထကိပိလ္လိကံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗေ ဘဝင်္ဂစိတ္တေနေဝ အဗျာကတေန ဒုက္ခသစ္စေန ကာလံ ကရောန္တိ. တသ္မာ စရိမဝိညာဏဿ နိရောဓေနာတိ စုတိစိတ္တဿ နိရောဓေနာတိ အတ္ထော.

'අර්හත්' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් 'අර්හත්' යන නාමය ලත්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ උත්තමයා ය. 'අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන්' යනු නිර්වාණ ධාතුව සඋපාදිශේෂ හා අනුපාදිශේෂ වශයෙන් දෙවදෑරුම් වන බැවිනි. එහි 'අහං මම' (මම, මගේ) යැයි දැඩිව ග්‍රහණය කරනු ලබන බැවින් 'උපාදි' නම් වේ; මෙය පංචස්කන්ධයට නමකි. උපාදිය ම ඉතිරි වූයේ 'උපාදිශේෂ' නම් වේ, උපාදිශේෂය සහිතව පවත්නා බැවින් 'සඋපාදිශේෂ' නම් වේ. මෙහි උපාදිශේෂයක් නැති බැවින් 'අනුපාදිශේෂ' නම් වේ. ඒ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙනි. 'පිරිනිවන් පාන්නා වූ' යනු දර නැති ගින්නක් නිවී යන්නාක් මෙන්, නැවත නොපැවැත්මට පැමිණෙන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'චරිම විඤ්ඤාණයේ නිරෝධයෙන්' යනු මෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ නිරෝධයෙනි. භව චරිමය, ධ්‍යාන චරිමය, චුති චරිමය කියා අවසාන (චරිම) අවස්ථා තුනකි. භවයන් අතර කාම භවයේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතින නමුත්, රූප අරූප භවයන්හි නොපවතී. එබැවින් එය භව චරිමයයි. ධ්‍යානයන්හි මුල් ධ්‍යාන තුනේ ඒවා පවතින අතර, සතරවන ධ්‍යානයේ නොපවතී. එබැවින් එය ධ්‍යාන චරිමයයි. යම් සිතක් චුති සිතට පෙර දහසය වන සිත සමඟ උපදී ද, ඒවා චුති සිත සමඟ නිරුද්ධ වෙති. එය 'චුති චරිම' නම් වේ. මෙහි 'චරිම' යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙයයි. යම් බුදුවරු හෝ පසේබුදුවරු හෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ හෝ අවසානයේ කූඹියෙකු පවා වේවා, සියල්ලෝ ම අව්‍යාකෘත දුක්ඛ සත්‍යයක් වූ භවාංග සිතින් ම කළුරිය කරති. එබැවින් 'චරිම විඤ්ඤාණයේ නිරෝධයෙන්' යන්නෙහි අර්ථය චුති සිත නිරුද්ධ වීමෙන් යන්නයි.

ပညာ [Pg.7] စ သတိ စ နာမဉ္စာတိ ဧတေဟိ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဂဟဏံ ပစ္စေတဗ္ဗံ. ရူပဉ္စာတိ ဧတေန စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ စတုဝီသတိဥပါဒါရူပါနဉ္စ ဂဟဏံ ပစ္စေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ တဿ နိရုဇ္ဈနူပါယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိညာဏဿ နိရောဓေန, ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဝိညာဏန္တိ စရိမဝိညာဏမ္ပိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏမ္ပိ. အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ ပဟီနနိရောဓေန ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတိ နိရုဇ္ဈတိ ဒီပသိခါ ဝိယ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ယာတိ, စရိမဝိညာဏဿ အနုပ္ပာဒပစ္စယတ္တာ အနုပ္ပာဒနိရောဓေန အနုပ္ပာဒဝသေနေဝ ဥပရုဇ္ဈတီတိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၉၉).

'ප්‍රඥාව ද සතිය ද නාමය ද' යන්නෙන් මේවා මගින් අරූප ස්කන්ධ සතර ම ගැනීම අදහස් කළ යුතු ය. 'රූපය ද' යන්නෙන් සතර මහා භූතයන් හා විසි හතරක් වූ උපාදාය රූපයන් ගැනීම අදහස් කළ යුතු ය. දැන් එහි නිරුද්ධ වීමේ උපාය දක්වමින් 'විඤ්ඤාණයේ නිරෝධයෙන් මෙය මෙහිදී නිරුද්ධ වේ' යැයි පැවසීය. එහි 'විඤ්ඤාණය' යනු චරිම විඤ්ඤාණය මෙන්ම අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය ද වේ. අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය ප්‍රහාණය කර නිරුද්ධ කිරීමෙන් මෙය මෙහිදී නිරුද්ධ වෙයි, පහන් සිළුවක් මෙන් පැනවීමක් කළ නොහැකි තත්ත්වයට පත් වෙයි. චරිම විඤ්ඤාණය නැවත ඉපදීමට ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින්, නැවත නූපදනා නිරෝධයෙන්, නැවත නූපදනා ආකාරයෙන් ම නිරුද්ධ වෙයි.

၇. ဧတ္တာဝတာ စ ‘‘ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယ’’န္တိ ဣမိနာ ပကာသိတံ ဒုက္ခသစ္စံ, ‘‘ယာနိ သောတာနီ’’တိ ဣမိနာ သမုဒယသစ္စံ, ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ ဣမိနာ မဂ္ဂသစ္စံ, ‘‘အသေသံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ ဣမိနာ နိရောဓသစ္စန္တိ ဧဝံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သုတွာပိ အရိယဘူမိံ အနဓိဂတော ပုန သေက္ခာသေက္ခပဋိပဒံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာသေ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ သင်္ခါတဓမ္မာတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ပရိဝီမံသိတဓမ္မာ, အရဟန္တာနမေတံ အဓိဝစနံ. သေက္ခာတိ သီလာဒီနိ သိက္ခမာနာ အဝသေသာ အရိယပုဂ္ဂလာ. ပုထူတိ ဗဟူ သတ္တဇနာ. တေသံ မေ နိပကော ဣရိယံ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟီတိ တေသံ မေ သေက္ခာသေက္ခာနံ နိပကော ပဏ္ဍိတော တွံ ပုဋ္ဌော ပဋိပတ္တိံ ဗြူဟီတိ.

7. මෙතෙක් 'දුක ඔහුට මහත් බියකි' යන්නෙන් දුක්ඛ සත්‍යය ද, 'යම් සෝතයෝ වෙත් ද' යන්නෙන් සමුදය සත්‍යය ද, 'ප්‍රඥාවෙන් ඒවා වසනු ලැබේ' යන්නෙන් මාර්ග සත්‍යය ද, 'ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේ' යන්නෙන් නිරෝධ සත්‍යය ද වශයෙන් සත්‍ය සතර ශ්‍රවණය කළ ද, ආර්ය භූමියට පැමිණිය නොහැකි වූයේ නැවත සේඛ සහ අසේඛ ප්‍රතිපදාව විමසමින් 'යම් සංඛ්‍යාත ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද' යන ගාථාව පැවසීය. එහි 'සංඛ්‍යාත ධර්ම' යනු අනිත්‍යාදී වශයෙන් පිරික්සා බලන ලද ධර්ම ඇති රහතන් වහන්සේලාට නමකි. 'සේඛ' යනු සීලාදිය හික්මෙන ඉතිරි ආර්ය පුද්ගලයෝ ය. 'පෘථග්' යනු බොහෝ වූ සත්ත්ව සමූහයා ය. 'ඔවුන් පිළිබඳව නුවණැති ඔබගෙන් විමසූ මට ඔවුන්ගේ පැවැත්ම පවසනු මැනව' යනු, ඒ සේඛ සහ අසේඛයන් පිළිබඳව නුවණැති පණ්ඩිත වූ ඔබගෙන් විමසන ලද ඒ ප්‍රතිපදාව මට පවසනු මැනව යන්නයි.

တေသံ ခန္ဓာ သင်္ခါတာတိ တေသံ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ကတွာ ဒေသိတာ, သင်္ခေပံ ကတွာ ဌပိတာ ဝါ. ဓာတုအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣရိယန္တိ ပယောဂံ. စရိယန္တိ ကိရိယံ. ဝုတ္တိန္တိ ပဝတ္တိံ. အာစရန္တိ စရဏံ. ဂေါစရန္တိ ပစ္စယံ. ဝိဟာရန္တိ ဣရိယာပထပဝတ္တနံ. ပဋိပဒန္တိ ဝိပဿနံ.

'ඔවුන්ගේ ස්කන්ධයෝ සංඛ්‍යාතය' යනු ඔවුන්ගේ පංචස්කන්ධයෝ නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොවන පරිදි දේශනා කරන ලදහ, නැතහොත් සංක්ෂේප කර තබන ලදහ. ධාතු ආදියේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. 'ඉරිය' යනු ප්‍රයෝගයයි. 'චරිය' යනු ක්‍රියාවයි. 'වුත්ති' යනු පැවැත්මයි. 'ආචර' යනු හැසිරීමයි. 'ගෝචර' යනු ප්‍රත්‍යයයි. 'විහාර' යනු ඉරියව් පැවැත්වීමයි. 'පටිපදා' යනු විපස්සනාවයි.

၈. အထဿ ဘဂဝါ ယသ္မာ သေက္ခေန ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗကိလေသာ ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝ, တသ္မာ ‘‘ကာမေသူတိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ သေက္ခပဋိပဒံ ဒဿေတိ. တဿတ္ထော – ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေန နာဘိဂိဇ္ဈေယျ, ကာယဒုစ္စရိတာဒယော စ မနသော အာဝိလဘာဝကရေ ဓမ္မေ ပဇဟန္တော မနသာနာဝိလော သိယာတိ. ယသ္မာ ပန အသေက္ခော အနိစ္စာဒိဝသေန သဗ္ဗသင်္ခါရာဒီနံ ပရိတုလိတတ္တာ ကုသလော သဗ္ဗဓမ္မေသု ကာယာနုပဿနာသတိအာဒီဟိ စ သတော သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဘိန္နတ္တာ ဘိက္ခုဘာဝံ ပတ္တော ဟုတွာ သဗ္ဗဣရိယာပထေသု ပရိဗ္ဗဇတိ, တသ္မာ ‘‘ကုသလော’’တိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ အသေက္ခပဋိပဒံ ဒဿေတိ.

8. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සේඛ පුද්ගලයා විසින් කාමච්ඡන්ද නීවරණය ආදී කොට ඇති සියලු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින්, 'කාමයන්හි' යන අර්ධ ගාථාවෙන් සේඛ ප්‍රතිපදාව දක්වති. එහි අර්ථය නම් - වස්තු කාමයන් කෙරෙහි ක්ලේශ කාමයෙන් ඇලුම් නොකළ යුතුය, කාය දුශ්චරිතාදී වූ මනස කිලිටි කරන ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරමින් මනසින් ආකුල නොවූවෙක් විය යුතුය. යම් හෙයකින් අසේඛ උතුමාණෝ අනිත්‍යාදී වශයෙන් සියලු සංස්කාරයන් පිරික්සා ඇති බැවින් සියලු ධර්මයන්හි දක්ෂ වූවාහු ද, කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ආදියෙන් යුක්තව සක්කාය දිට්ඨිය ආදිය බිඳ දැමූ බැවින් භික්ෂු භාවයට පත්ව සියලු ඉරියව්වලින් හැසිරෙන්නාහු ද, එබැවින් 'දක්ෂයා' යන අර්ධ ගාථාවෙන් අසේඛ ප්‍රතිපදාව දක්වති.

နာဘိဂိဇ္ဈေယျာတိ [Pg.8] ဂေဓံ နာပဇ္ဇေယျ. န ပလိဂိဇ္ဈေယျာတိ လောဘံ နာပဇ္ဇေယျ. န ပလိဗုန္ဓေယျာတိ လောဘဝသေန န အလ္လီယေယျ.

'නාභිගිජ්ඣෙය්‍ය' යනු ගිජු බවට පත් නොවිය යුතුය. 'න පලිගිජ්ඣෙය්‍ය' යනු ලෝභයට පත් නොවිය යුතුය. 'න පලිබුන්ධෙය්‍ය' යනු ලෝභය හේතුවෙන් ඇලී නොසිටිය යුතුය.

အာဝိလကရေ ကိလေသေ ဇဟေယျာတိ စိတ္တာလုဠကရေ ဥပတာပသင်္ခါတေ ကိလေသေ ဇဟေယျ.

'ආකුල කරන කෙලෙස් අත්හළ යුතුය' යනු සිත කැළඹීමට පත් කරන, තැවීම් සංඛ්‍යාත කෙලෙස් අත්හළ යුතුය යන්නයි.

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ နိဗ္ဗာနံ အန္တောကရိတွာ ဝုတ္တံ. ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မန္တိ ယံ ကိဉ္စိ သပ္ပစ္စယသဘာဝံ.

'සියලු ධර්මයෝ අනාත්මය' යන්න නිර්වාණය ද ඇතුළත් කර පවසන ලද්දකි. 'යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාව ඇත් ද' යනු ප්‍රත්‍යයන් සහිත වූ යම්කිසි ස්වභාවයකි.

သဟ ဂါထာပရိယောသာနာတိ ဂါထာဝသာနေနေဝ သဒ္ဓိံ. ယေတေ ဗြာဟ္မဏေန သဒ္ဓိံ ဧကစ္ဆန္ဒာတိ ယေ ဧတေ အဇိတမာဏဝေန ကလျာဏဆန္ဒေန ဧကဇ္ဈာသယာ. ဧကပ္ပယောဂါတိ ကာယဝစီမနောပယောဂေဟိ ဧကပ္ပယောဂါ. ဧကာဓိပ္ပာယာတိ ဧကော အဓိပ္ပာယော ရုစိ ဧတေသန္တိ ဧကာဓိပ္ပာယာ, ဧကရုစိကာတိ အတ္ထော. ဧကဝါသနဝါသိတာတိ အတီတဗုဒ္ဓသာသနေ တေန သဒ္ဓိံ ဘာဝိတဘာဝနာ. အနေကပါဏသဟဿာနန္တိ အနေကေသံ ဒေဝမနုဿသင်္ခါတာနံ ပါဏသဟဿာနံ. ဝိရဇံ ဝီတမလန္တိ ရာဂါဒိရဇဝိရဟိတံ ရာဂါဒိမလဝိရဟိတဉ္စ.

"ගාථා පරියෝසානාව සමඟ" යනු ගාථා අවසානය සමඟමය. "යම් කෙනෙක් බමුණා සමඟ එකඟ සිත් ඇත්තෝද" යනු යම් මේ පිරිසක් අජිත මානවකයා සමඟ යහපත් කැමැත්තෙන් සමාන අදහස් ඇතිව සිටිත්ද යන්නයි. "එක්ම වෑයම් ඇත්තෝ" යනු කය, වචනය සහ සිත යන තිදොරින් කෙරෙන ප්‍රයෝගයන්ගෙන් සමාන වූවෝය. "එක්ම අභිප්‍රාය ඇත්තෝ" යනු එක් අභිප්‍රායක් හෝ රුචියක් මොවුන්ට ඇත යන අර්ථයෙන් එක් අභිප්‍රාය ඇත්තෝ හෙවත් එක් රුචියක් ඇත්තෝය. "එක්ව පුරුදු කරන ලද වාසනා ඇත්තෝ" යනු අතීත බුද්ධ ශාසනයන්හි ඔහු සමඟ එක්ව වඩන ලද භාවනා ඇති බවයි. "අනේක ප්‍රාණ සහස්‍රයන්ට" යනු දෙවි මිනිසුන් ලෙස හැඳින්වෙන බොහෝ දහස් ගණන් ප්‍රාණීන්ටය. "විරජං වීතමලං" යනු රාගාදී රජස් (දූවිලි) රහිත වූ සහ රාගාදී මල (කිලුටු) රහිත වූ යන්නයි.

ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဣဓ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော. အညတ္ထ ဟေဋ္ဌာမဂ္ဂတ္တယံ. တဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏဒဿနတ္ထံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’’န္တိ အာဟ. တဉှိ နိရောဓံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ကိစ္စဝသေန ဧဝံ သဗ္ဗသင်္ခတံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿ ဗြာဟ္မဏဿ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စီတိ တဿ စ အဇိတဗြာဟ္မဏဿ အန္တေဝါသိကသဟဿာနဉ္စ တဏှာဒီဟိ အဂ္ဂဟေတွာ ကာမာသဝါဒီဟိ မဂ္ဂက္ခဏေ စိတ္တံ ဝိမုစ္စမာနံ ဖလက္ခဏေ ဝိမုစ္စိ. သဟ အရဟတ္တပ္ပတ္တာတိ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ စ သဟေဝ အာယသ္မတော အဇိတဿ စ အန္တေဝါသိကသဟဿဿ စ အဇိနဇဋာဝါကစီရတိဒဏ္ဍကမဏ္ဍလုအာဒယော အန္တရဓာယိံသု. သဗ္ဗေဝ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရာ ဒွင်္ဂုလကေသာ ဧဟိဘိက္ခူ ဟုတွာ ဘဂဝန္တံ နမဿမာနာ ပဉ္ဇလိကာ နိသီဒိံသု. ပါဠိယံ ပန အဇိတတ္ထေရောဝ ပညာယတိ. တတ္ထ အနွတ္ထပဋိပတ္တိယာတိ သယံ ပစ္စာသီသိတလဒ္ဓပဋိပတ္တိယာ, နိဗ္ဗာနလဒ္ဓဘာဝေနာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ. ဧဝံ ဘဂဝါ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသီတိ.

"ධර්ම චක්ෂුස" යන්නෙන් මෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය අදහස් කෙරේ. අනෙක් ස්ථානවල පහළ මාර්ග තුන අදහස් වේ. එහි හටගැනීමේ හේතුව දැක්වීම සඳහා "යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාව කොට ඇත්තේද, ඒ සියල්ල විනාශ වන ස්වභාව කොට ඇත්තේය" යි වදාළහ. ඒ නිරෝධය අරමුණු කොට කෘත්‍ය වශයෙන් මෙසේ සියලු සංස්කාරයන් අවබෝධ කරගනිමින් ධර්ම චක්ෂුස උපදියි. "ඒ බමුණාගේ සිත උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණේය" යනු ඒ අජිත බමුණාගේ සහ දහසක් ශිෂ්‍යයන්ගේ තණ්හා ආදියෙන් අල්ලා නොගෙන, කාමාශ්‍රව ආදියෙන් මාර්ග ක්ෂණයේදී මිදෙන්නා වූ සිත ඵල ක්ෂණයේදී මිදුණේය යන්නයි. රහත් භාවයට පත්වීමත් සමඟම ආයුෂ්මත් අජිතයන්ගේ සහ දහසක් ශිෂ්‍යයන්ගේ අඳුන් දිවි සම්, ජටා, රෙදි කඩ, තෙපොලු සහ කෙණ්ඩිය ආදිය අතුරුදන් විය. සියල්ලෝම සෘද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දරන්නා වූ, අඟල් දෙකක් පමණ කෙස් ඇති "එහි භික්ෂු" (එහිභික්ඛු) භාවයට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් ඇඳිලි බැඳ වැඩ සිටියහ. පෙළ දහමෙහි (පාලියෙහි) අජිත තෙරුන් ගැන පමණක් පෙනේ. එහි "අන්වත්ථපටිපත්තියා" යනු තමා ප්‍රාර්ථනා කළ පරිදි ලත් පිළිවෙතින්, එනම් නිවන ලැබූ ස්වභාවයෙන් යන අර්ථයයි. සෙසු සියල්ල සෑම තැනම පැහැදිලිමය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය උච්චතම අවස්ථාව කොට දේශනාව අවසන් කළ සේක.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකාව නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි -

အဇိတမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අජිත මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. တိဿမေတ္တေယျမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

2. තිස්සමෙත්තෙය්‍ය මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၉. ဒုတိယေ [Pg.9] တိဿမေတ္တေယျသုတ္တနိဒ္ဒေသေ – ကောဓ သန္တုသိတောတိ နိဋ္ဌိတေ ပန အဇိတသုတ္တေ ‘‘ကထံ လောကံ အဝေက္ခန္တံ, မစ္စုရာဇာ န ပဿတီ’’တိ (သု. နိ. ၁၁၂၄; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာ ၁၄၃) ဧဝံ မောဃရာဇာ ပုစ္ဆိတုံ အာရဘိ. ‘‘န တာဝဿ ဣန္ဒြိယာနိ ပရိပါကံ ဂတာနီ’’တိ ဉတွာ ဘဂဝါ ‘‘တိဋ္ဌ တွံ, မောဃရာဇ, အညော ပုစ္ဆတူ’’တိ ပဋိက္ခိပိ. တတော တိဿမေတ္တေယျော အတ္တနော သံသယံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကောဓာတိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ကောဓ သန္တုသိတောတိ ကော ဣဓ သတ္တော တုဋ္ဌော. ဣဉ္ဇိတာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ. ဥဘန္တမဘိညာယာတိ ဥဘော အန္တေ အဘိဇာနိတွာ. မန္တာ န လိပ္ပတီတိ ပညာယ န လိပ္ပတိ.

9. දෙවැනි වූ තිස්සමෙත්තෙය්‍ය සූත්‍ර නිද්දේසයෙහි - "කෝධ සන්තෝසිතෝ" යන්න නිම වූ පසු අජිත සූත්‍රයේදී "ලෝකය කෙසේ බලන්නා මාර රජු නොදකින්නේ ද?" යනුවෙන් මොඝරාජ විමසන්නට විය. "මොහුගේ ඉන්ද්‍රියයන් තවම මෝරා නැතැ"යි දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මොඝරාජය, ඔබ නවතින්න, වෙනත් අයෙක් විමසත්වා"යි ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ඉන්පසු තිස්සමෙත්තෙය්‍ය තමාගේ සැකය විමසමින් "කෝධ" යනාදී ගාථාව පැවසීය. එහි "කෝධ සන්තුසිතෝ" යනු මෙහි කවර සත්ත්වයෙක් තෘප්තිමත් වූයේ ද? යන්නයි. "ඉඤ්ජිතා" යනු තණ්හා දිට්ඨි විප්ඵන්දනයන් (සැලීම්) ය. "උභන්තමභිඤ්ඤාය" යනු අන්ත දෙකම මැනවින් දැනගෙන ය. "මන්තා න ලිප්පති" යනු ප්‍රඥාවෙන් (කෙලෙස්වල) නොඇලෙයි යන්නයි.

ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပောတိ နေက္ခမ္မာဒိဝိတက္ကေဟိ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပတ္တာ ပရိပုဏ္ဏမနောရထော.

"පරිපුණ්ණසංකප්පෝ" යනු නෙක්ඛම්ම ආදී විතර්කයන්ගෙන් පිරිපුන් සංකල්ප ඇති බැවින් පිරිපුන් මනෝරථ ඇත්තේ යන්නයි.

တဏှိဉ္ဇိတန္တိ တဏှာယ စလိတံ. ဒိဋ္ဌိဉ္ဇိတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကာမိဉ္ဇိတန္တိ ကိလေသကာမေဟိ ဣဉ္ဇိတံ ဖန္ဒိတံ. ‘‘ကမ္မိဉ္ဇိတ’’န္တိပိ ပါဌော, တံ န သုန္ဒရံ.

"තණ්හිඤ්ජිතං" යනු තණ්හාවෙන් සැලීමයි. දිට්ඨිඤ්ජිත ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. "කාමිඤ්ජිතං" යනු කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් සැලීම හා සෙලවීමයි. "කම්මිඤ්ජිතං" කියා ද පාඨයක් ඇත, එය යහපත් නොවේ.

မဟန္တော ပုရိသောတိ မဟာပုရိသော. ဥတ္တမော ပုရိသောတိ အဂ္ဂပုရိသော. ပဓာနော ပုရိသောတိ သေဋ္ဌပုရိသော. အလာမကော ပုရိသောတိ ဝိသိဋ္ဌပုရိသော. ဇေဋ္ဌကော ပုရိသောတိ ပါမောက္ခပုရိသော. န ဟေဋ္ဌိမကော ပုရိသောတိ ဥတ္တမပုရိသော. ပုရိသာနံ ကောဋိပ္ပတ္တော ပုရိသောတိ ပဓာနပုရိသော. သဗ္ဗေသံ ဣစ္ဆိတော ပုရိသောတိ ပဝရပုရိသော.

මහත් වූ පුරුෂයා මහා පුරුෂයාය. උත්තම වූ පුරුෂයා අග්‍ර පුරුෂයාය. ප්‍රධාන වූ පුරුෂයා ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයාය. නොලාමක (අලාමක) වූ පුරුෂයා විශිෂ්ට පුරුෂයාය. ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ පුරුෂයා ප්‍රමුඛ පුරුෂයාය. පහත් (හෙට්ඨිමක) නොවූ පුරුෂයා උත්තම පුරුෂයාය. පුරුෂයන් අතර කෙළවරට (කෝටියට) පත් පුරුෂයා ප්‍රධාන පුරුෂයාය. සැමගේ කැමැත්ත ලත් පුරුෂයා පවර පුරුෂයාය.

သိဗ္ဗိနိမစ္စဂါတိ တဏှံ အတိအဂါ, အတိက္ကမိတွာ ဌိတော. ဥပစ္စဂါတိ ဘုသံ အတိအဂါ.

"සිබ්බිනිමච්චගා" යනු තණ්හාව ඉක්මවා ගියේය, ඉක්මවා සිටියේය. "උපච්චගා" යනු බෙහෙවින් ඉක්මවා ගියේය.

၁၀. တဿေတမတ္ထံ ဘဂဝါ ဗျာကရောန္တော ‘‘ကာမေသူ’’တိ ဂါထာဒွယမာဟ. တတ္ထ ကာမေသု ဗြဟ္မစရိယဝါတိ ကာမနိမိတ္တံ ဗြဟ္မစရိယဝါ, ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယေန သမန္နာဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ သန္တုသိတတံ ဒဿေတိ. ‘‘ဝီတတဏှော’’တိအာဒီဟိ အနိဉ္ဇိတတံ. တတ္ထ သင်္ခါယ နိဗ္ဗုတောတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ဓမ္မေ ဝီမံသိတွာ ရာဂါဒိနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတော.

10. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම අර්ථය විස්තර කරමින් "කාමේසු" යනුවෙන් ගාථා දෙකක් වදාළහ. එහි "කාමේසු බ්‍රහ්මචරියවා" යනු කාමයන් නිමිත්ත කොට බ්‍රහ්මචාරී වූ, කාමයන්හි ආදීනව දැක මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් යුක්ත වූ බව කියනු ලැබේ. මෙපමණකින් තෘප්තිමත් (සන්තුසිත) බව දක්වයි. "වීතතණ්හෝ" යනාදියෙන් නොසැලෙන බව (අනිඤ්ජිත) දක්වයි. එහි "සංඛාය නිබ්බුතෝ" යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ධර්මයන් විමසා බලා රාගාදීන් නිවීමෙන් නිවුණු බවයි.

အသဒ္ဓမ္မသမာပတ္တိယာတိ [Pg.10] နီစဓမ္မသမာယောဂတော. အာရတီတိ အာရကာ ရမနံ. ဝိရတီတိ တာယ ဝိနာ ရမနံ. ပဋိဝိရတီတိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ တာယ ဝိနာ ရမနံ. ဝေရမဏီတိ ဝေရဝိနာသနံ. အကိရိယာတိ ကိရိယာပစ္ဆိန္ဒနံ. အကရဏန္တိ ကရဏပရိစ္ဆိန္ဒနံ. အနဇ္ဈာပတ္တီတိ အနာပဇ္ဇနတာ. ဝေလာအနတိက္ကမောတိ သီမာအနတိက္ကမော. သေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယတ္တာ ပါကဋမေဝ.

"අසද්ධම්මසමාපත්තියා" යනු නීච ධර්මයන්ගේ සමායෝගයෙනි. "ආරති" යනු දුරින්ම ඇලීමයි (වෙන්වීමයි). "විරති" යනු එයින් තොරව ඇලීමයි. "පටිවිරති" යනු එයින් මිදී වැළකී සිටීමයි. "වේරමණී" යනු වෛරය විනාශ කිරීමයි. "අකිරියා" යනු ක්‍රියාව සිඳ දැමීමයි. "අකරණං" යනු කිරීම වැළැක්වීමයි. "අනජ්ඣාපත්ති" යනු ඇවතට පත් නොවීමයි. "වේලාඅනතික්කමෝ" යනු සීමාව ඉක්මවා නොයෑමයි. සෙසු කරුණු ඒ ඒ තැන්වල කියන ලද ක්‍රමයටම පැහැදිලිමය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ အယမ္ပိ ဗြာဟ္မဏော အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ သဒ္ဓိံ အန္တေဝါသိကသဟဿေန, အညေသဉ္စ အနေကသဟဿာနံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒိ. သေသံ ပုဗ္ဗသဒိသမေဝ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අර්හත් ඵලය උච්චතම අවස්ථාව කොට දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ මෙම බමුණා ද දහසක් ශිෂ්‍යයන් සමඟ අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. වෙනත් දහස් ගණන් පිරිසට ද ධර්ම චක්ෂුස පහළ විය. සෙසු සියල්ල පෙර පරිදිම වේ.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකාව නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි -

တိဿမေတ္တေယျမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තිස්සමෙත්තෙය්‍ය මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. ပုဏ္ဏကမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

3. පුණ්ණක මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၁၂. တတိယေ ပုဏ္ဏကသုတ္တနိဒ္ဒေသေ – အနေဇန္တိ ဣဒမ္ပိ ပုရိမနယေနေဝ မောဃရာဇာနံ ပဋိက္ခိပိတွာ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မူလဒဿာဝိန္တိ အကုသလမူလာဒိဒဿာဝိံ. ဣသယောတိ ဣသိနာမကာ ဇဋိလာ. ယညန္တိ ဒေယျဓမ္မံ. အကပ္ပယိံသူတိ ပရိယေသိံသု.

12. තෙවැනි වූ පුණ්ණක සූත්‍ර නිද්දේසයෙහි - "අනේජං" යන්න ද පෙර ක්‍රමයටම මොඝරාජයන් ප්‍රතික්ෂේප කර වදාරන ලදී. එහි "මූලදස්සාවිං" යනු අකුසල මූල ආදිය දකින්නා වූ යන්නයි. "ඉසයෝ" යනු ඍෂි නම් වූ ජටිලයෝය. "යඤ්ඤං" යනු දෙය්‍ය ධර්මයයි. "අකප්පයිංසු" යනු සෙවූහ (පිළියෙල කළහ).

ဟေတုဒဿာဝီတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ကာရဏဝေဝစနာနေဝ. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ အတ္တနော ဖလတ္ထာယ ဟိနောတိ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ဟေတူတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ တံ ဖလံ နိဒေတိ ‘ဟန္ဒ, ဂဏှထ န’န္တိ အပ္ပေတိ ဝိယ, တသ္မာ နိဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. သမ္ဘဝဒဿာဝီတိအာဒီနိ ပဉ္စ ပဒါနိ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယာနိ ဧဝ. ယသ္မာ တံ ပဋိစ္စ ဧတိ ပဝတ္တတိ, တဉ္စ ဖလံ တတော သမုဒေတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ပစ္စယောတိ စ သမုဒယောတိ စ ဝုစ္စတိ.

"හේතුදස්සාවී" යනාදී සියල්ල හේතුව සඳහා වූ පර්යාය පදයන්මය. යම් හෙයකින් තමාගේ ඵලය සඳහා මෙහෙයවනු ලැබේ ද (පවතියි ද), එබැවින් එය "හේතුව" යැයි කියනු ලැබේ. යම් හෙයකින් ඒ ඵලය "මෙන්න, ගන්න" යැයි පවරන්නාක් මෙන් ලබා දෙයි ද, එබැවින් එය "නිදානය" යැයි කියනු ලැබේ. "සම්භවදස්සාවී" යනාදී පද පහ පහත දක්වන ලද ක්‍රමයටම වේ. යමක් නිසා පවතියි ද (එති), ඒ ඵලය එයින් හටගනියි ද (සමුදේති), එබැවින් එය "ප්‍රත්‍යය" (පච්චය) සහ "සමුදය" යැයි කියනු ලැබේ.

ယာ ဝါ ပနညာပိ ကာစိ သုဂတိယောတိ စတုအပါယဝိနိမုတ္တကာ ဥတ္တရမာတာဒယော အပ္ပေသက္ခာ ကပဏမနုဿာ စ ဒုလ္လဘဃာသစ္ဆာဒနာ ဒုက္ခပီဠိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယာ ဝါ ပနညာပိ ကာစိ ဒုဂ္ဂတိယောတိ ယမရာဇနာဂသုပဏ္ဏပေတမဟိဒ္ဓိကာဒယော ပစ္စေတဗ္ဗာ. အတ္တဘာဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာတိ တီသု ဌာနေသု [Pg.11] ပဋိသန္ဓိဝသေန အတ္တဘာဝပဋိလာဘတ္ထာယ. ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနာတိ. ပဿတီတိ သမန္တစက္ခုနာ ပဿတိ.

යම්කිසි සුගතියක් වේ නම්, සතර අපායෙන් මිදුණු උත්තරමාතාවන් වැනි අල්පේශාක්‍ය වූ ද, ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර පවා ලැබීමට අපහසු වූ ද, දුකට පත් වූ දිළිඳු මිනිසුන් ඒ බව දත යුතුය. යම්කිසි දුගතියක් වේ නම්, යම රජු, නාග, සුපර්ණ සහ මහා ඉද්ධිමත් ප්‍රේතයන් ආදීන් ඒ බව පිළිගත යුතුය. 'අත්භාවාභිනිබ්බත්තියා' යනු ස්ථාන තුනක ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ආත්මභාවයක් ලැබීම පිණිසයි. 'ජානාති' යනු සර්වඥතා ඥානයෙන් දැනගැනීමයි. 'පස්සති' යනු සමන්ත චක්ඛුසින් (සියල්ල දක්නා නුවණින්) දැකීමයි.

အကုသလာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ. အကုသလံ ဘဇန္တီတိ အကုသလဘာဂိယာ. အကုသလပက္ခေ ဘဝါတိ အကုသလပက္ခိကာ. သဗ္ဗေ တေ အဝိဇ္ဇာ မူလံ ကာရဏံ ဧတေသန္တိ အဝိဇ္ဇာမူလကာ. အဝိဇ္ဇာယ သမောသရန္တိ သမ္မာ ဩသရန္တိ ဂစ္ဆန္တီတိ အဝိဇ္ဇာသမောသရဏာ. အဝိဇ္ဇာသမုဂ္ဃာတာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇာယ ဟတာယ. သဗ္ဗေ တေ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရာ အကုသလဓမ္မာ, တေ သဗ္ဗေ ဟတဘာဝံ ပါပုဏန္တိ.

'අකුසලා' යනු අකුසලයෙන් හටගත් දෑය. අකුසලය ඇසුරු කරන හෙයින් 'අකුසලභාගිය' නම් වේ. අකුසල පක්ෂයෙහි පවතින බැවින් 'අකුසලපක්ඛික' නම් වේ. ඒ සියල්ලට ම අවිද්‍යාව මූලික හේතුව වන බැවින් 'අවිජ්ජාමූලක' නම් වේ. අවිද්‍යාව තුළට ම මනා කොට පැමිණෙන බැවින් (සංගමනය වන බැවින්) 'අවිජ්ජාසමෝසරණ' නම් වේ. 'අවිජ්ජාසමුග්ඝාතා' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යාව නසන ලද කල්හි ය. ඒ කියන ලද සියලු අකුසල ධර්මයෝ සහමුලින් ම විනාශයට පත් වන බැවින් 'සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති' යයි කියනු ලැබේ.

အပ္ပမာဒမူလကာတိ သတိအဝိပ္ပဝါသော အပ္ပမာဒေါ မူလံ ကာရဏံ ဧတေသန္တိ အပ္ပမာဒမူလကာ. အပ္ပမာဒေသု သမ္မာ ဩသရန္တိ ဂစ္ဆန္တီတိ အပ္ပမာဒသမောသရဏာ. အပ္ပမာဒေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သယံ ကာမာဝစရောပိ သမာနော စတုဘူမကဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော.

'අප්පමාදමූලකා' යනු සිහියෙන් තොර නොවීම නම් වූ අප්‍රමාදය මූලික හේතුව කොට ඇති බැවින් ය. අප්‍රමාදයෙහි මනා කොට එක්වන බැවින් 'අප්පමාදසමෝසරණ' නම් වේ. ඒ ධර්මයන් අතර අප්‍රමාදය අග්‍ර යැයි කියනු ලබන්නේ, එය තෙමේ කාමාවචර වුව ද, සිව් භූමියෙහි ම ධර්මයන්ට පිහිටක් වන බැවින් අග්‍ර නම් වේ.

အလမတ္တောတိ သမတ္ထစိတ္တော. မယာ ပုစ္ဆိတန္တိ မယာ ပုဋ္ဌံ. ဝဟဿေတံ ဘာရန္တိ ဧတံ အာဘတဘာရံ ဝဟဿု. ယေ ကေစိ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ. ‘‘ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိပိ ပါဌော.

'අලමත්තෝ' යනු සමර්ථ වූ සිතැති බවයි. 'මයා පුච්ඡිතං' යනු මා විසින් විමසන ලද යන්නයි. 'වහස්සේතං භාරං' යනු මේ ගෙන ආ බර උසුලන්න යන්නයි. යම් කෙනෙක් ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූවාහු ද, 'ඉසිපබ්බජ්ජා පබ්බජිතා' කියා ද පාඨයක් පවතියි.

အာဇီဝကသာဝကာနံ အာဇီဝကာ ဒေဝတာတိ ယေ အာဇီဝကဝစနံ သုဏန္တိ သုဿုသန္တိ, တေ အာဇီဝကသာဝကာ, တေသံ အာဇီဝကသာဝကာနံ. အာဇီဝကာ စ တေသံ ဒေယျဓမ္မံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ, တေ ဧဝ အာဇီဝကာ ဒေဝတာ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ယေ ယေသံ ဒက္ခိဏေယျာတိ ယေ အာဇီဝကာဒယော ဒိသာပရိယောသာနာ ယေသံ ခတ္တိယာဒီနံ ဒေယျဓမ္မာနုစ္ဆဝိကာ. တေ တေသံ ဒေဝတာတိ တေ အာဇီဝကာဒယော တေသံ ခတ္တိယာဒီနံ ဒေဝတာ.

ආජීවකයන්ගේ වචනය අසන, එයට ඇහුම්කන් දෙන අය ආජීවක ශ්‍රාවකයෝ ය. එම ආජීවක ශ්‍රාවකයන්ට ආජීවකයෝ ම දෙවිවරු වෙති. ආජීවකයෝ ඔවුන්ගේ දෙයියධර්ම (දාන වස්තූන්) පිළිගනිති, එබැවින් ඒ ආජීවකයෝ ම ඔවුන්ගේ දෙවිවරු වෙති. සෑම තැනක දී ම මෙසේ ම දත යුතුය. 'යමෙක් යමෙකුට දක්ෂිණෙය්‍ය වේ ද' යනු, යම් ආජීවක ආදීන් ක්ෂත්‍රියාදීන්ගේ දාන වස්තූන්ට සුදුසු වන්නාහු ද, ඒ ආජීවක ආදීහු ඒ ක්ෂත්‍රියාදීන්ට දෙවිවරු වෙති.

ယေပိ ယညံ ဧသန္တီတိ ဒေယျဓမ္မံ ဣစ္ဆန္တိ. ဂဝေသန္တီတိ ဩလောကေန္တိ. ပရိယေသန္တီတိ ဥပ္ပာဒေန္တိ. ယညာ ဝါ ဧတေ ပုထူတိ ယညာ ဧဝ ဝါ ဧတေ ပုထုကာ. ယညယာဇကာ ဝါ ဧတေ ပုထူတိ ဒေယျဓမ္မဿ ယာဇနကာ ဧဝ ဝါ ဧတေ ပုထုကာ. ဒက္ခိဏေယျာ ဝါ ဧတေ ပုထူတိ ဒေယျဓမ္မာနုစ္ဆဝိကာ ဧဝ ဝါ ဧတေ ပုထုကာ. တေ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ကထံ ယညာ ဝါ ဧတေ ပုထူ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိတ္ထာရေန ဒဿေတိ.

'යම් කෙනෙක් යාගය සොයත් ද' යනු දාන වස්තූන් කැමති වෙති යන්නයි. 'ගවේසන්ති' යනු සොයති (බලති). 'පරියේසන්ති' යනු උපදවති. 'යාගයෝ හෝ මොහු බොහෝ වෙති' යනු යාගයෝ ම මොහු බොහෝ වෙති යන්නයි. 'යාගය පවත්වන්නෝ හෝ මොහු බොහෝ වෙති' යනු දාන වස්තූන් පූජා කරන්නෝ ම මොහු බොහෝ වෙති යන්නයි. 'දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයෝ හෝ මොහු බොහෝ වෙති' යනු දාන වස්තුව ලැබීමට සුදුස්සෝ ම මොහු බොහෝ වෙති යන්නයි. ඒවා විස්තර වශයෙන් දැක්වීමට 'කෙසේ නම් යාගයෝ මොහු බොහෝ වෙත් ද' යනාදී වශයෙන් විස්තරාත්මක ව දක්වයි.

၁၃. အာသီသမာနာတိ [Pg.12] ရူပါဒီနိ ပတ္ထယမာနာ. ဣတ္ထတ္တန္တိ ဣတ္ထဘာဝဉ္စ ပတ္ထယမာနာ, မနုဿာဒိဘာဝံ ဣစ္ဆန္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဇရံ သိတာတိ ဇရံ နိဿိတာ. ဇရာမုခေန စေတ္ထ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဝုတ္တံ. တေန ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿိတာ တတော အပရိမုစ္စမာနာယေဝ ကပ္ပယိံသူတိ ဒီပေတိ.

13. 'ආසීසමානා' යනු රූප ආදිය ප්‍රාර්ථනා කරන බවයි. 'ඉත්ථත්තං' යනු මනුෂ්‍ය භාවය ආදිය ප්‍රාර්ථනා කරන බවයි. 'ජරං සිතා' යනු ජරාව නිශ්‍රිත වූ (ඇසුරු කළ) බවයි. මෙහි ජරාව නමින් මුළුමනින් ම වෘත්ත දුක්ඛය (සංසාර දුක) කියන ලදී. ඒ මගින් වෘත්ත දුක්ඛයට ඇලුම් කරමින්, එයින් මිදෙන්නට නොහැකි ව ම යාග පැවැත්වූ බව ප්‍රකාශ වේ.

ရူပပဋိလာဘံ အာသီသမာနာတိ ဝဏ္ဏာယတနသမ္ပတ္တိလာဘံ ပတ္ထယမာနာ. သဒ္ဒါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ခတ္တိယမဟာသာလကုလေ အတ္တဘာဝပဋိလာဘန္တိ သာရပ္ပတ္တေ ခတ္တိယာနံ မဟာသာလကုလေ အတ္တဘာဝလာဘံ ပဋိသန္ဓိံ ပတ္ထယမာနာ. ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဗြဟ္မကာယိကေသု ဒေဝေသူတိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗဘဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထာတိ ခတ္တိယကုလာဒီသု.

'රූපපටිලාභං ආසීසමානා' යනු වර්ණායතන සම්පත් ලැබීමට ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. ශබ්ද ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමය ම වේ. 'ක්ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයෙහි ආත්මභාවයක් ලැබීම' යනු සාරවත් වූ ක්ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයක උපත (ප්‍රතිසන්ධිය) ලැබීමට ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුල ආදියේ දී ද මෙසේ ම ය. 'බ්‍රහ්මකායික දේවයන් අතර' යන්නෙන් මෙහි පූර්ව භවය අදහස් කර ප්‍රකාශ විය. 'මෙහි' යනු ක්ෂත්‍රිය කුල ආදියෙහි ය.

ဇရာနိဿိတာတိ ဇရံ အဿိတာ. ဗျာဓိနိဿိတာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတေဟိ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿိတံ ဟောတိ.

'ජරානිස්සිතා' යනු ජරාව ඇසුරු කළ බවයි. 'ව්‍යාධිනිස්සිතා' ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මේ සියල්ලෙන් වෘත්ත දුක්ඛය (සංසාර දුක) මුළුමනින් ම ගෙන දක්වා ඇත.

၁၄. ကစ္စိသု တေ ဘဂဝါ ယညပထေ အပ္ပမတ္တာ, အတာရု ဇာတိဉ္စ ဇရဉ္စ မာရိသာတိ ဧတ္ထ ယညော ဧဝ ယညပထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကစ္စိ တေ ယညေ အပ္ပမတ္တာ ဟုတွာ ယညံ ကပ္ပယန္တာ ဝဋ္ဋဒုက္ခမုတ္တရိံသူတိ.

14. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ පින්වත්තු යාග මාර්ගයෙහි අප්‍රමාදීව ජාතිය හා ජරාව තරණය කළාහු ද?' මෙහි යාගය ම යාග මාර්ගයයි. මෙයින් කියවුණේ 'කිමෙක් ද, ඔවුන් යාගයෙහි අප්‍රමාදීව යාග පවත්වමින් වෘත්ත දුක්ඛය (සංසාර දුක) තරණය කළාහු ද?' යන්නයි.

ယေပိ ယညံ ဒေန္တိ ယဇန္တီတိ ဒေယျဓမ္မဒါနဝသေန ယဇန္တိ. ပရိစ္စဇန္တီတိ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ.

'යම් කෙනෙක් යාග දෙත් ද, පූජා කරත් ද' යනු දාන වස්තූන් දීමෙන් පූජා කරති යන්නයි. 'පරිච්චජන්ති' යනු අත්හරිති (වියදම් කරති).

၁၅. အာသီသန္တီတိ ရူပပဋိလာဘာဒယော ပတ္ထေန္တိ. ထောမယန္တီတိ ‘‘သုစိံ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ယညာဒီနိ ပသံသန္တိ. အဘိဇပ္ပန္တီတိ ရူပါဒိပဋိလာဘာယ ဝါစံ ဂီရန္တိ. ဇုဟန္တီတိ ဒေန္တိ. ကာမာဘိဇပ္ပန္တိ ပဋိစ္စ လာဘန္တိ ရူပါဒိလာဘံ ပဋိစ္စ ပုနပ္ပုနံ ကာမေ ဧဝ အဘိဇပ္ပန္တိ, ‘‘အဟော ဝတ အမှာကမ္ပိ သိယျု’’န္တိ ဝဒန္တိ, တဏှဉ္စ တတ္ထ ဝဍ္ဎေန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာဇယောဂါတိ ယာဂါဓိမုတ္တာ. ဘဝရာဂရတ္တာတိ ဧဝမိမေဟိ အာသီသနာဒီဟိ ဘဝရာဂေနေဝ ရတ္တာ, ဘဝရာဂရတ္တာ ဝါ ဟုတွာ ဧတာနိ အာသီသနာဒီနိ ကရောန္တာ နာတရိံသု ဇာတိအာဒိဝဋ္ဋဒုက္ခံ န ဥတ္တရိံသု.

15. 'ආසීසන්ති' යනු රූප ලැබීම ආදිය ප්‍රාර්ථනා කරති. 'ථෝමයන්ති' යනු 'පිරිසිදුව දෙන ලදී' යනාදී වශයෙන් යාග ආදිය වර්ණනා කරති. 'අභිජප්පන්ති' යනු රූප ආදිය ලැබීම සඳහා වචනයෙන් මතුරති. 'ජුහන්ති' යනු දෙති. 'කාමයන් ලැබීම උදෙසා අභිජප්පනය කරති' යනු රූප ආදිය ලැබීම නිමිත්ත කොට නැවත නැවතත් කාමයන් ම ප්‍රාර්ථනා කරති. 'අහෝ! අපට ද මෙවැන්නක් වේවා' යයි පවසමින් එහි තෘෂ්ණාව ම වර්ධනය කර ගන්නා බව කියන ලදී. 'යාජයෝගා' යනු යාගයෙහි ම නිරත වූවෝ ය. 'භවරාගරත්තා' යනු මෙසේ වූ ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් භවය කෙරෙහි ඇල්මෙන් ම ඇලුණු හෙයින් හෝ, භවරාගයෙන් ඇලුණෝ වී මේ ප්‍රාර්ථනා ආදිය කරන්නෝ ජාති ආදී වෘත්ත දුක්ඛය තරණය නොකළහ.

ယညံ ဝါ ထောမေန္တီတိ ဒါနံ ဝါ ဝဏ္ဏေန္တိ. ဖလံ ဝါတိ ရူပါဒိပဋိလာဘံ. ဒက္ခိဏေယျေ ဝါတိ ဇာတိသမ္ပန္နာဒီသု. သုစိံ ဒိန္နန္တိ သုစိံ ကတွာ ဒိန္နံ. မနာပန္တိ မနဝဍ္ဎနကံ. ပဏီတန္တိ ဩဇဝန္တံ. ကာလေနာတိ တတ္ထ တတ္ထ သမ္ပတ္တကာလေ[Pg.13]. ကပ္ပိယန္တိ အကပ္ပိယံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒိန္နံ. အနဝဇ္ဇန္တိ နိဒ္ဒေါသံ. အဘိဏှန္တိ ပုနပ္ပုနံ. ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒိတန္တိ ဒဒတော မုဉ္စနစိတ္တံ ပသာဒိတန္တိ. ထောမေန္တိ ကိတ္တေန္တီတိ ဂုဏံ ပါကဋံ ကရောန္တိ. ဝဏ္ဏေန္တီတိ ဝဏ္ဏံ ဘဏန္တိ. ပသံသန္တီတိ ပသာဒံ ပါပေန္တိ.

'යාගය වර්ණනා කරති' යනු දානය ගුණ කියති. 'ඵලය' යනු රූප ආදිය ලැබීමයි. 'දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි' යනු ජාති සම්පන්න වූවන් කෙරෙහි ය. 'සුචිං දින්නං' යනු පිරිසිදු කර දෙන ලද දෑ ය. 'මනාපං' යනු සිත පිනවන දෑ ය. 'පණීතං' යනු ප්‍රණීත (රසවත්/ගුණවත්) දෑ ය. 'කාලේන' යනු ඒ ඒ සුදුසු කාලයෙහි දී ය. 'කප්පියං' යනු අකැප දෑ බැහැර කර දෙන ලද දෑ ය. 'අනවජ්ජං' යනු නිදොස් දෑ ය. 'අභිණ්හං' යනු නැවත නැවතත් දීමයි. 'දෙනු ලබන සිත පහදවන ලදී' යනු දෙන තැනැත්තාගේ පරිත්‍යාගශීලී සිත පහදවන ලදී යන්නයි. 'ථෝමෙන්ති කිත්තේන්ති' යනු ගුණය ප්‍රකට කරති. 'වණ්ණේන්ති' යනු වර්ණනා කරති. 'පසංසන්ති' යනු ප්‍රසාදය ඇති කරති.

ဣတော နိဒါနန္တိ ဣတော မနုဿလောကတော ဒိန္နကာရဏာ. အဇ္ဈာယကာတိ မန္တေ ပရိဝတ္တေန္တာ. မန္တဓရာတိ မန္တေ ဓာရေန္တာ. တိဏ္ဏံ ဝေဒါနန္တိ ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒါနံ. ဩဋ္ဌပဟဋကရဏဝသေန ပါရံ ဂတာတိ ပါရဂူ. သဟ နိဃဏ္ဍုနာ စ ကေဋုဘေန စ သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘာနံ. နိဃဏ္ဍူတိ နိဃဏ္ဍုရုက္ခာဒီနံ ဝေဝစနပ္ပကာသကံ သတ္ထံ. ကေဋုဘန္တိ ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပော ကဝီနံ ဥပကာရာဝဟံ သတ္ထံ. သဟ အက္ခရပ္ပဘေဒေန သာက္ခရပ္ပဘေဒါနံ. အက္ခရပ္ပဘေဒေါတိ သိက္ခာ စ နိရုတ္တိ စ. ဣတိဟာသပဉ္စမာနန္တိ အာထဗ္ဗဏဝေဒံ စတုတ္ထံ ကတွာ ‘‘ဣတိဟ အာသ, ဣတိဟ အာသာ’’တိ ဤဒိသဝစနပဋိသံယုတ္တပုရာဏကထာသင်္ခါတော ဣတိဟာသော ပဉ္စမော ဧတေသန္တိ ဣတိဟာသပဉ္စမာ, တေသံ ဣတိဟာသပဉ္စမာနံ ဝေဒါနံ.

"මෙයින් නිදාන වූයේ" යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් දුන් හේතුව නිසා ය. "අජ්ඣායක" යනු මන්ත්‍ර පිරිවර්තනය (පුරුදු) කරන්නෝ ය. "මන්ත්‍රධර" යනු මන්ත්‍ර දරා සිටින්නෝ ය. "තුන් වේදයන්ගේ" යනු ඉරු වේදය, යජුර් වේදය, සාම වේදය යන වේදයන්ගේ ය. තොල් ගැටීම ආදී කරුණු මගින් කෙළවරට පත් වූ බැවින් "පාරගූ" (පරතෙරට ගිය) නම් වෙති. නිඝණ්ඩු සහ කේටුභ සමග වූ බැවින් "සනිඝණ්ඩු කේටුභානං" නම් වේ. "නිඝණ්ඩු" යනු වෘක්ෂාදියෙහි පර්යාය පද ප්‍රකාශ කරන ශාස්ත්‍රයයි. "කේටුභ" යනු කවීන්ට උපකාරී වන ක්‍රියා කල්ප විකල්ප පිළිබඳ ශාස්ත්‍රයයි. අක්ෂර ප්‍රභේදය සමඟ වූ බැවින් "සාක්ඛරප්පභේදානං" නම් වේ. "අක්ෂර ප්‍රභේදය" යනු ශික්ෂා සහ නිරුක්තියයි. "ඉතිහාසය පස්වැනි කොට ඇති" යනු ආථර්වණ වේදය සිව්වැන්න කොට, 'මෙසේ විය, මෙසේ විය' යන වචන හා සම්බන්ධ පැරණි කතා සංඛ්‍යාත ඉතිහාසය පස්වැන්න කොට ඇති ඒ වේදයන්ගේ ය යන්නයි.

ပဒံ တဒဝသေသဉ္စ ဗျာကရဏံ အဓိယန္တိ, ဝေဒေန္တိ ဝါတိ ပဒကာ ဝေယျာကရဏာ. လောကာယတံ ဝုစ္စတိ ဝိတဏ္ဍဝါဒသတ္ထံ. မဟာပုရိသလက္ခဏန္တိ မဟာပုရိသာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ လက္ခဏဒီပကံ ဒွါဒသသဟဿဂန္ထပ္ပမာဏံ သတ္ထံ. ယတ္ထ သောဠသသဟဿဂါထာပဒပရိမာဏာ ဗုဒ္ဓမန္တာ နာမ အဟေသုံ. ယေသံ ဝသေန ‘‘ဣမိနာ လက္ခဏေန သမန္နာဂတာ ဗုဒ္ဓါ နာမ ဟောန္တိ, ဣမိနာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ, အဂ္ဂသာဝကာ, အသီတိမဟာသာဝကာ (ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.၁၂၈၈), ဗုဒ္ဓမာတာ, ဗုဒ္ဓပိတာ, အဂ္ဂုပဋ္ဌာကော, အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ, ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ’’တိ အယံ ဝိသေသော ဉာယတိ. အနဝယာတိ ဣမေသု လောကာယတမဟာပုရိသလက္ခဏေသု အနူနာ ပရိပူရကာရိနော, အဝယာ န ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝယာ နာမ ယေ တာနိ အတ္ထတော စ ဂန္ထတော စ သန္ဓာရေတုံ န သက္ကောန္တိ. ဝီတရာဂါတိ ပဟီနရာဂါ. ဧတေန အရဟတ္တဖလဋ္ဌာ ဝုတ္တာ. ရာဂဝိနယာယ ဝါ ပဋိပန္နာတိ ဧတေန အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာ. ဝီတဒေါသာတိ အနာဂါမိဖလဋ္ဌာ. ဒေါသဝိနယာယ ဝါ ပဋိပန္နာတိ ဧတေန အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌာ. ဝီတမောဟာတိ အရဟတ္တဖလဋ္ဌာ. မောဟဝိနယာယ ဝါ ပဋိပန္နာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာ. သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိသမ္ပန္နာတိ [Pg.14] ဧတေဟိ စတူဟိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကေဟိ သီလာဒီဟိ သမ္ပန္နာ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသမ္ပန္နာတိ ဧတေန ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏသမ္ပန္နာ ဝုတ္တာတိ ဉာတဗ္ဗံ, တဉ္စ ခေါ လောကိယမေဝ. အဘိဇပ္ပန္တီတိ ပတ္ထေန္တိ. ဇပ္ပန္တီတိ ပစ္စာသီသန္တိ. ပဇပ္ပန္တီတိ အတီဝ ပစ္စာသီသန္တိ. ယာဇယောဂေသု ယုတ္တာတိ အနုယောဂေ ဒေယျဓမ္မေ ဒိယျမာနေ အဘိယောဂဝသေန ယုတ္တာ.

පද සහ ඉතිරි ව්‍යාකරණ හදාරන හෙයින් හෝ දන්නා හෙයින් "පදක වෙය්‍යාකරණ" නම් වෙති. "ලෝකායත" යනු විතණ්ඩවාද ශාස්ත්‍රයයි. "මහාපුරිස ලක්ෂණ" යනු බුද්ධාදී මහා පුරුෂයන්ගේ ලක්ෂණ දක්වන දොළොස්දහසක් ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණය ඇති ශාස්ත්‍රයයි. එහි සොළොස්දහසක් ගාථා පද ප්‍රමාණය ඇති බුද්ධ මන්ත්‍ර නම් වූහ. ඒ අනුව 'මේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවෝ බුදුන් වහන්සේලා නම් වෙති, මෙයින් පසේබුදුන් වහන්සේලා, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා, බුද්ධ මාතාව, බුද්ධ පියාණන්, අග්‍ර උපස්ථායක, අග්‍ර උපස්ථායිකාව, සක්විති රජු' යන මේ විශේෂය හඳුනා ගැනේ. "අනවයා" යනු මේ ලෝකායත හා මහාපුරිස ලක්ෂණයන්හි අඩුවක් නැතිව සම්පූර්ණ කරන්නෝ ය, අසම්පූර්ණ නොවන්නෝ ය යන්නයි. අර්ථයෙන් හා ග්‍රන්ථයෙන් ඒවා දරාගත නොහැකි අය "අවයා" නම් වෙති. "වීතරාග" යනු පහ වූ රාගය ඇති අර්හත් ඵලස්ථ උතුමන් ය. 'රාගය විනයනය පිණිස පිළිපන්' යන්නෙන් අර්හත් මාර්ගස්ථ උතුමන් කියවේ. "වීතදෝස" යනු අනාගාමි ඵලස්ථ උතුමන් ය. 'දෝස විනයනය පිණිස පිළිපන්' යන්නෙන් අනාගාමි මාර්ගස්ථ උතුමන් කියවේ. "වීතමෝහ" යනු අර්හත් ඵලස්ථ උතුමන් ය. 'මෝහ විනයනය පිණිස පිළිපන්' යන්නෙන් අර්හත් මාර්ගස්ථ උතුමන් කියවේ. "සීල සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති සම්පන්න" යනු ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත වූ මේ සතර සීලාදියෙන් යුක්ත වූවෝ ය. "විමුත්ති ඤාණදස්සන සම්පන්න" යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් යුක්ත වූවන් කියන ලදැයි දත යුතු ය. එය ලෞකික ම ය. "අභිජප්පන්ති" යනු පතති. "ජප්පන්ති" යනු බලාපොරොත්තු වෙති. "පජප්පන්ති" යනු බෙහෙවින් බලාපොරොත්තු වෙති. "යාජයෝගයන්හි යුක්ත" යනු දිය යුතු දෑ දීමේ දී වීර්යයෙන් යුක්ත වූවෝ ය.

၁၆. အထ ကော စရဟီတိ အထ ဣဒါနိ ကော အညော အတာရိ.

16. "එසේ නම් දැන් කවරෙක් ද?" යනු දැන් අන් කවරෙක් එතෙර වූයේ ද යන්නයි.

၁၇. သင်္ခါယာတိ ဉာဏေန ဝီမံသိတွာ. ပရောပရာနီတိ ပရာနိ စ ဩပရာနိ စ, ပရတ္တဘာဝသကတ္တဘာဝါဒီနိ ပရာနိ စ ဩပရာနိ စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိဓူမောတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒိဓူမဝိရဟိတော. အနီဃောတိ ရာဂါဒိဤဃဝိရဟိတော. အတာရိ သောတိ သော ဧဝရူပေါ အရဟာ ဇာတိဇရံ အတာရိ.

17. "සංඛාය" යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසා බලා ය. "පරෝපරානි" යනු පර වූ ද මෑත වූ ද දෑ ය. පර ආත්මභාව හා ස්වකීය ආත්මභාව ආදිය පර සහ අපර යැයි කියන ලදී. "විධූම" යනු කාය දුශ්චරිතාදී දුමෙන් තොර වූ තැනැත්තා ය. "අනීඝ" යනු රාගාදී කෙලෙස් දුක්වලින් තොර වූ තැනැත්තා ය. "ඔහු එතෙර විය" යනු එවැනි වූ ඒ රහතන් වහන්සේ ජාති ජරාවෙන් එතෙර වූහ යන්නයි.

သကရူပါတိ အတ္တနော ရူပါ. ပရရူပါတိ ပရေသံ ရူပါ. ကာယဒုစ္စရိတံ ဝိဓူမိတန္တိ တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတံ ဝိဓူမံ ကတံ. ဝိဓမိတန္တိ နာသိတံ.

"සකරූපා" යනු තමාගේ රූපයි. "පරරූපා" යනු අනුන්ගේ රූපයි. "කාය දුශ්චරිතය විධූමනය කරන ලදී" යනු තිවිධ කාය දුශ්චරිතය දුමක් නැති තත්ත්වයට පත් කරන ලදී යන්නයි. "විධමිත" යනු නසන ලද යන්නයි.

မာနော ဟိ တေ, ဗြာဟ္မဏ, ခါရိဘာရောတိ ယထာ ခါရိဘာရော ခန္ဓေန ဝယှမာနော ဥပရိဋ္ဌိတောပိ အက္ကန္တက္ကန္တဋ္ဌာနံ ပထဝိယာ သဒ္ဓိံ ဖဿေတိ ဝိယ, ဧဝံ ဇာတိဂေါတ္တကုလာဒီနိ မာနဝတ္ထူနိ နိဿာယ ဥဿာပိတော မာနော, တတ္ထ တတ္ထ ဣဿံ ဥပ္ပာဒေန္တော စတူသု အပါယေသု သံသီဒါပေတိ. တေနာဟ – ‘‘မာနော ဟိ တေ, ဗြာဟ္မဏ, ခါရိဘာရော’’တိ. ကောဓော ဓူမောတိ တဝ ဉာဏဂ္ဂိဿ ဥပက္ကိလေသဋ္ဌေန ကောဓော ဓူမော. တေန ဟိ တေ ဥပက္ကိလိဋ္ဌော ဉာဏဂ္ဂိ န ဝိရောစတိ. ဘသ္မနိ မောသဝဇ္ဇန္တိ နိရောဇဋ္ဌေန မုသာဝါဒေါ ဆာရိကာ နာမ. ယထာ ဟိ ဆာရိကာယ ပဋိစ္ဆန္နော အဂ္ဂိ န ဇောတတိ, ဧဝံ တေ မုသာဝါဒေန ပဋိစ္ဆန္နံ ဉာဏန္တိ ဒဿေတိ. ဇိဝှာ သုဇာတိ ယထာ တုယှံ သုဝဏ္ဏရဇတလောဟကဋ္ဌမတ္တိကာသု အညတရမယာ ယာဂယဇနတ္ထာယ သုဇာ ဟောတိ, ဧဝံ မယှံ ဓမ္မယာဂယဇနတ္ထာယ ပဟုတဇိဝှာ သုဇာတိ ဝဒတိ. ယထာ တုယှံ နဒီတီရေ ယဇနဋ္ဌာနံ, ဧဝံ ဓမ္မယာဂယဇနဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဟဒယံ ဇောတိဋ္ဌာနံ. အတ္တာတိ စိတ္တံ.

"බ්‍රාහ්මණය, තාගේ මානය කදක් (බරක්) වැන්න" යනු උරහිසින් ගෙනයන කදක් ඉහළින් තිබුණ ද පය තබන තබන තැන පොළොව හා ස්පර්ශ වන්නාක් මෙනි. මෙලෙස ජාති ගෝත්‍ර කුලාදිය නමැති මාන වස්තූන් නිසාවෙන් උපදවා ගත් මානය, ඒ ඒ තැන්හි ඊර්ෂ්‍යාව උපදවමින් සතර අපායෙහි ගිල්වයි. එබැවින් 'බ්‍රාහ්මණය, තාගේ මානය කදක් වැන්න' යැයි වදාළ සේක. "ක්‍රෝධය දුමකි" යනු තාගේ ප්‍රඥා අග්නියට උපක්ලේශයක් වන බැවින් ක්‍රෝධය දුමකි. ඒ නිසා තාගේ උපක්ලේශ සහිත වූ ප්‍රඥා අග්නිය බැබළෙන්නේ නැත. "අළු යනු මුසාවාදයයි" යනු හරයක් නැති බැවින් මුසාවාදය අළු නම් වේ. අළු වලින් වැසුණු ගින්න නොබබළන්නාක් මෙන්, තාගේ ප්‍රඥාව මුසාවාදයෙන් වැසී ඇති බව දක්වයි. "දිව හැන්දයි" යනු තොපගේ රන් රිදී ලෝහ ලී මැටි යන මෙයින් යම් හැන්දක් යාග පැවැත්වීම සඳහා වේ ද, එලෙස මගේ ධර්ම යාගය පැවැත්වීම සඳහා පුහුණු කළ දිව හැන්දක් බඳු යැයි පවසයි. තොපට නදී තීරය යාග භූමිය වන්නාක් මෙන්, ධර්ම යාගය පවත්වන ස්ථානය වන බැවින් හෘදය ගිනි තබන ස්ථානය වේ. "අත්තා" යනු සිතයි.

ဇာတီတိ ဇာယနကဝသေန ဇာတိ. ဣဒမေတ္ထ သဘာဝပစ္စတ္တံ. သဉ္ဇာယနဝသေန သဉ္ဇာတိ, ဥပသဂ္ဂေန ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ. ဩက္ကမနဝသေန ဩက္ကန္တိ. ဇာယနဋ္ဌေန [Pg.15] ဝါ ဇာတိ. သာ အပရိပုဏ္ဏာယတနဝသေန ယုတ္တာ. သဉ္ဇာယနဋ္ဌေန သဉ္ဇာတိ. သာ ပရိပုဏ္ဏာယတနဝသေန ယုတ္တာ. ဩက္ကမနဋ္ဌေန ဩက္ကန္တိ. သာ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇဝသေန ယုတ္တာ. တေ ဟိ အဏ္ဍကောသဉ္စ ဝတ္ထိကောသဉ္စ ဩက္ကမန္တိ ပဝိသန္တိ ဩက္ကမန္တာ ပဝိသန္တာ ဝိယ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တနဋ္ဌေန အဘိနိဗ္ဗတ္တိ. သာ သံသေဒဇဩပပါတိကဝသေန ယုတ္တာ. တေ ဟိ ပါကဋာ ဧဝ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. အယံ တာဝ သမ္မုတိကထာ.

"ජාති" යනු උපදින ස්වභාවයෙන් ඇති වන උත්පත්තියයි. මෙහි ලා එය සැබෑ ස්වභාවයයි. "සඤ්ජාති" යනු මැනවින් උපදින ස්වභාවයයි, මෙය උපසර්ගයකින් පදය වර්ධනය කිරීමකි. "ඔක්කන්ති" යනු බැසගන්නා ස්වභාවයයි. එසේත් නැතිනම් ඉපදෙන අර්ථයෙන් 'ජාති' නම් වේ. එය අසම්පූර්ණ ආයතන ඇතිව ඉපදීමට අදාළ වේ. මැනවින් ඉපදෙන අර්ථයෙන් 'සඤ්ජාති' නම් වේ. එය සම්පූර්ණ ආයතන ඇතිව ඉපදීමට අදාළ වේ. බැසගන්නා අර්ථයෙන් 'ඔක්කන්ති' නම් වේ. එය අණ්ඩජ හා ජලාබුජ උත්පත්ති සඳහා යෙදේ. ඔවුන් බිත්තර කෝෂයට හා වැදෑමහට බැසගන්නාක් මෙන්, ඇතුළු වන්නාක් මෙන් ප්‍රතිසන්ධි ගනිති. මැනවින් හටගන්නා අර්ථයෙන් 'අභිනිබ්බත්ති' නම් වේ. එය සංසේදජ හා ඕපපාතික උත්පත්ති සඳහා යෙදේ. ඔවුන් ප්‍රකටව ම උපදින බැවිනි. මෙය තාක් කල් සම්මුති කතාවයි.

ဣဒါနိ ပရမတ္ထကထာ ဟောတိ. ခန္ဓာ ဧဝ ဟိ ပရမတ္ထတော ပါတုဘဝန္တိ, န သတ္တာ. တတ္ထ စ ခန္ဓာနန္တိ ဧကဝေါကာရဘဝေ ဧကဿ, စတုဝေါကာရဘဝေ စတုန္နံ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ပဉ္စန္နမ္ပိ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပါတုဘာဝေါတိ ဥပ္ပတ္တိ. အာယတနာနန္တိ ဧတ္ထ တတြ တတြ ဥပပဇ္ဇမာနာယတနာနံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိလာဘောတိ သန္တတိယာ ပါတုဘာဝေါယေဝ. ပါတုဘဝန္တာနေဝ ဟိ တာနိ ပဋိလဒ္ဓါနိ နာမ ဟောန္တိ. သာ ပနေသာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏာ ဇာတိ, နိယျာတနရသာ, အတီတဘဝတော ဣဓ ဥမ္မုဇ္ဇနပစ္စုပဋ္ဌာနာ, ဖလဝသေန ဒုက္ခဝိစိတ္တတာပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝါ.

දැන් පරමාර්ථ කතාවයි. පරමාර්ථ වශයෙන් ස්කන්ධයෝ ම පහළ වෙති, සත්වයෝ නොවෙති. එහි දී "ස්කන්ධයන්ගේ" යන්නෙන් ඒකවෝකාර භවයෙහි එක් ස්කන්ධයක් ද, චතුර්වෝකාර භවයෙහි ස්කන්ධ සතරක් ද, පංචවෝකාර භවයෙහි ස්කන්ධ පහම ද ගැනීම දත යුතු ය. "පාතුභාව" යනු උත්පත්තියයි. "ආයතනයන්ගේ" යන්නෙහි ඒ ඒ භවයන්හි උපදින ආයතනයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතු ය. "ප්‍රතිලාභය" යනු සන්තතිය පහළ වීම ම ය. ඒවා පහළ වීම ම 'ලබන ලද්දේ' නම් වේ. ඒ මේ ජාතිය නම් ඒ ඒ භවයන්හි පළමු කොට හටගැනීමේ ලක්ෂණය ඇත්තී ය, (සසර දුකට) පමුණුවන කෘත්‍යය ඇත්තී ය, පෙර භවයෙන් මෙහි මතු වන්නාක් මෙන් වැටහෙන්නී ය, නැතහොත් ඵල වශයෙන් විවිධ වූ දුක් ලෙස වැටහෙන්නී ය.

ဇရာတိ သဘာဝပစ္စတ္တံ. ဇီရဏတာတိ အာကာရဘာဝနိဒ္ဒေသော. ခဏ္ဍိစ္စန္တိအာဒယော တယော ကာလာတိက္ကမေ ကိစ္စနိဒ္ဒေသာ, ပစ္ဆိမာ ဒွေ ပကတိနိဒ္ဒေသာ. အယဉှိ ဇရာတိ ဣမိနာ ပဒေန သဘာဝတော ဒီပိတာ. တေနဿာ ဣဒံ သဘာဝပစ္စတ္တံ. ဇီရဏတာတိ ဣမိနာ အာကာရတော, တေနဿာယံ အာကာရနိဒ္ဒေသော. ခဏ္ဍိစ္စန္တိ ဣမိနာ ကာလာတိက္ကမေ ဒန္တနခါနံ ခဏ္ဍိတဘာဝကရဏကိစ္စတော. ပါလိစ္စန္တိ ဣမိနာ ကေသလောမာနံ ပလိတဘာဝကရဏကိစ္စတော. ဝလိတ္တစတာတိ ဣမိနာ မံသံ မိလာပေတွာ တစေ ဝလိဘာဝကရဏကိစ္စတော. တေနဿာ ဣမေ ခဏ္ဍိစ္စန္တိအာဒယော တယော ကာလာတိက္ကမေ ကိစ္စနိဒ္ဒေသာ. တေဟိ ဣမေသံ ဝိကာရာနံ ဒဿနဝသေန ပါကဋီဘူတာ ပါကဋဇရာ ဒဿိတာ. ယထေဝ ဟိ ဥဒကဿ ဝါ ဝါတဿ ဝါ အဂ္ဂိနော ဝါ တိဏရုက္ခာဒီနံ သံဘဂ္ဂပလိဘဂ္ဂတာယ ဝါ ဈာမတာယ ဝါ ဂတမဂ္ဂေါ ပါကဋော ဟောတိ, န စ သော ဂတမဂ္ဂေါ တာနေဝ ဥဒကာဒီနိ, ဧဝမေဝ ဇရာယ ဒန္တာဒီနံ ခဏ္ဍိစ္စာဒိဝသေန ဂတမဂ္ဂေါ ပါကဋော, စက္ခုံ ဥမ္မီလေတွာပိ ဂယှတိ, န စ ခဏ္ဍိစ္စာဒီနေဝ ဇရာ. န ဟိ ဇရာ စက္ခုဝိညေယျာ ဟောတိ.

"ජරා" යනු ස්වභාවික ලක්ෂණයයි. "ජීරණතා" (දිරායන බව) යනු එහි ආකාරය දැක්වීමයි. දත් කැඩීයාම ආදී තුන කාලය ඉක්මයාමේදී සිදුවන කාර්යයන් දැක්වීම වන අතර, අවසාන දෙක ස්වභාවය දැක්වීමයි. මෙහි "ජරා" යන පදයෙන් ස්වභාවය ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් මෙය එහි ස්වභාවික ලක්ෂණයයි. "ජීරණතා" යන මෙයින් එහි ආකාරය දැක්වේ. එබැවින් මෙය ආකාරය දැක්වීමයි. "දත් කැඩීයාම" යන්නෙන් කාලය ඉක්මයාමේදී දත් හා නියපොතු කැබලි වීමේ කාර්යය දැක්වේ. "පැසීම" යන්නෙන් කෙස් රෝම පැසීමේ කාර්යය දැක්වේ. "සම රැළි වැටීම" යන්නෙන් මස් දියවී සම රැළි ගැසීමේ කාර්යය දැක්වේ. එබැවින් මෙම දත් කැඩීයාම ආදී තුන කාලය ඉක්මයාමේදී සිදුවන කාර්යයන් දැක්වීමයි. ඒවා මගින් මෙම විකෘතිතා දැක්වීම හරහා ප්‍රකට වන්නා වූ ප්‍රකට ජරාව පෙන්වන ලදී. ජලයෙහි හෝ සුළඟෙහි හෝ ගින්නෙහි හෝ ගමන් මඟ තෘණ හා වෘක්ෂයන් කැඩී බිඳී යාමෙන් හෝ පිළිස්සී යාමෙන් පැහැදිලි වන්නාක් මෙන් ද, එම ගමන් මඟ ජලය ආදියම නොවන්නාක් මෙන් ද, එමෙන්ම ජරාවෙහි ගමන් මඟ දත් කැඩීයාම ආදියෙන් ප්‍රකට වේ. එය ඇස් ඇර බැලූ විට පෙනේ. එහෙත් දත් කැඩීයාම ආදියම ජරාව නොවේ. ජරාව යනු ඇසට පෙනෙන දෙයක් නොවේ.

အာယုနော [Pg.16] သံဟာနိ ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပါကောတိ ဣမေဟိ ပန ပဒေဟိ ကာလာတိက္ကမေယေဝ အဘိဗျတ္တာယ အာယုက္ခယစက္ခာဒိဣန္ဒြိယပရိပါကသင်္ခါတာယ ပကတိယာ ဒီပိတာ, တေနဿိမေ ပစ္ဆိမာ ဒွေ ပကတိနိဒ္ဒေသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ယသ္မာ ဇရံ ပတ္တဿ အာယု ဟာယတိ, တသ္မာ ဇရာ ‘‘အာယုနော သံဟာနီ’’တိ ဖလူပစာရေန ဝုတ္တာ. ယသ္မာ စ ဒဟရကာလေ သုပ္ပသန္နာနိ သုခုမမ္ပိ အတ္တနော ဝိသယံ သုခေနေဝ ဂဏှနသမတ္ထာနိ စက္ခာဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဇရံ ပတ္တဿ ပရိပက္ကာနိ အာလုဠိတာနိ အဝိသဒါနိ, ဩဠာရိကမ္ပိ အတ္တနော ဝိသယံ ဂဟေတုံ အသမတ္ထာနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ ‘‘ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပါကော’’တိ ဖလူပစာရေနေဝ ဝုတ္တာ.

"ආයුෂය පිරිහීම" සහ "ඉන්ද්‍රියයන් මේරීම" යන පදවලින් කාලය ඉක්මයාම නිසා පැහැදිලි වන ආයුෂය ගෙවී යාම හා ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මේරීම නැමැති ප්‍රකෘතිය දක්වන ලදී. එබැවින් මේ අවසාන දෙක ප්‍රකෘති දැක්වීම් ලෙස දත යුතුය. එහිදී ජරාවට පත් වූවකුගේ ආයුෂ පිරිහෙන බැවින් ජරාව "ආයුෂය පිරිහීම" යැයි ඵලයට කරන උපචාරයක් ලෙස පවසන ලදී. තරුණ කාලයේ මනා ප්‍රසාදයෙන් යුක්තව, සියුම් වූ තමන්ගේ අරමුණු පවා පහසුවෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමත් වූ ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ජරාවට පත් වූ විට මෝරා ගිය, කැළඹුණු, අපැහැදිලි තත්ත්වයට පත් වේ. එවිට රළු අරමුණක් පවා ග්‍රහණය කර ගැනීමට ඒවා අසමත් වේ. එබැවින් "ඉන්ද්‍රියයන් මේරීම" යැයි ඵලයට කරන උපචාරයක් ලෙසම පවසන ලදී.

သာ ပနေသာ ဧဝံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ သဗ္ဗာပိ ဇရာ ပါကဋာ ပဋိစ္ဆန္နာတိ ဒုဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ ဒန္တာဒီသု ခဏ္ဍာဒိဘာဝဒဿနတော ရူပဓမ္မေသု ဇရာ ပါကဋဇရာ နာမ. အရူပဓမ္မေသု ပန ဇရာ တာဒိသဿ ဝိကာရဿ အဒဿနတော ပဋိစ္ဆန္နဇရာ နာမ. တတ္ထ ယွာယံ ခဏ္ဍာဒိဘာဝေါ ဒိဿတိ, သော တာဒိသာနံ ဒန္တာဒီနံ သုဝိညေယျတ္တာ ဝဏ္ဏောယေဝ. တဉ္စ စက္ခုနာ ဒိသွာ မနောဒွါရေန စိန္တေတွာ ‘‘ဣမေ ဒန္တာ ဇရာယ ပဟဋာ’’တိ ဇရံ ဇာနာတိ. ဥဒကဋ္ဌာနေ ဗဒ္ဓါနိ ဂေါသိင်္ဂါဒီနိ ဩလောကေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဥဒကဿ အတ္ထိဘာဝဇာနနံ ဝိယ.

මෙසේ දක්වන ලද සියලුම ජරාව ප්‍රකට ජරාව සහ සැඟවුණු ජරාව වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී දත් ආදියෙහි කැඩී බිඳී යන ස්වභාවය පෙනෙන බැවින් රූප ධර්මයන්හි පවතින ජරාව "ප්‍රකට ජරාව" නම් වේ. අරූප ධර්මයන්හි (නාම ධර්මයන්හි) පවතින ජරාව එවැනි විකෘති ස්වභාවයක් නොපෙනෙන බැවින් "සැඟවුණු ජරාව" නම් වේ. එහි දක්නට ලැබෙන මෙම දත් කැඩීයාම ආදී ස්වභාවය, එවැනි දත් ආදිය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවින් වර්ණයක් (සටහනක්) පමණි. එය ඇසින් දැක මනෝ ද්වාරයෙන් සිතා "මෙම දත් ජරාව විසින් පහර දෙන ලද්දේය" යැයි ජරාව දැන ගනී. එය ජලය පවතින තැනක බැඳ ඇති ගව අං ආදිය දෙස බලා පහළ ජලය පවතින බව දැන ගැනීම වැනිය.

ပုန အဝီစိ သဝီစီတိ ဧဝမ္ပိ အယံ ဇရာ ဒုဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ မဏိကနကရဇတပဝါဠစန္ဒသူရိယာဒီနံ မန္ဒဒသကာဒီသု ပါဏီနံ ဝိယ စ ပုပ္ဖဖလပလ္လဝါဒီသု အပါဏီနံ ဝိယ စ အန္တရန္တရာ ဝဏ္ဏဝိသေသာဒီနံ ဒုဗ္ဗိညေယျတ္တာ ဇရာ အဝီစိဇရာ နာမ, နိရန္တရဇရာတိ အတ္ထော. တတော အညေသု ပန ယထာဝုတ္တေသု အန္တရန္တရာ ဝဏ္ဏဝိသေသာဒီနံ သုဝိညေယျတ္တာ ဇရာ သဝီစိဇရာ နာမ.

නැවතත් මෙම ජරාව අවීචි ජරාව සහ සවීචි ජරාව වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී මැණික්, රන්, රිදී, පබළු, සඳ සහ හිරු ආදියෙහි මෙන්ම මල්, පලතුරු සහ දලු ආදී අචේතනික වස්තූන්ගේ ද කාලයත් සමඟ සිදුවන වර්ණ වෙනස හඳුනා ගැනීම අපහසු බැවින් එම ජරාව "අවීචි ජරාව" නම් වේ. එහි අර්ථය නිරන්තරයෙන් සිදුවන (හිඩැසක් නැති) ජරාව යන්නයි. ඒවා හැර අන්‍ය වූ වස්තූන්හි කලින් කලට සිදුවන වර්ණ වෙනස්වීම් ආදිය පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි බැවින් එම ජරාව "සවීචි ජරාව" නම් වේ.

တတ္ထ သဝီစိဇရာ ဥပါဒိန္နကအနုပါဒိန္နကဝသေန ဧဝံ ဒီပေတဗ္ဗာ – ဒဟရကုမာရကာနဉှိ ပဌမမေဝ ခီရဒန္တာ နာမ ဥဋ္ဌဟန္တိ, န တေ ထိရာ. တေသု ပန ပတိတေသု ပုန ဒန္တာ ဥဋ္ဌဟန္တိ, တေ ပဌမမေဝ သေတာ ဟောန္တိ, ဇရာဝါတေန ပန ပဟဋကာလေ ကာဠကာ ဟောန္တိ. ကေသာ ပန ပဌမမေဝ တမ္ဗာပိ ဟောန္တိ ကာဠကာပိ သေတကာပိ. ဆဝိ ပန သလောဟိတကာ ဟောတိ. ဝဍ္ဎန္တာနံ ဝဍ္ဎန္တာနံ ဩဒါတာနံ ဩဒါတဘာဝေါ, ကာဠကာနံ ကာဠကဘာဝေါ ပညာယတိ. ဇရာဝါတေန ပဟဋကာလေ စ ဝလိံ ဂဏှာတိ. သဗ္ဗမ္ပိ သဿံ ဝပိတကာလေ သေတံ ဟောတိ, ပစ္ဆာ နီလံ. ဇရာဝါတေန ပန ပဟဋကာလေ ပဏ္ဍရံ [Pg.17] ဟောတိ. အမ္ဗင်္ကုရေနာပိ ဒီပေတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. သာ ပနေသာ ခန္ဓပရိပါကလက္ခဏာ ဇရာ, မရဏူပနယနရသာ, ယောဗ္ဗနဝိနာသပစ္စုပဋ္ဌာနာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ. ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ အယမ္ပိ ဗြာဟ္မဏော အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ သဒ္ဓိံ အန္တေဝါသိကသဟဿေန. အညေသဉ္စ အနေကသဟဿာနံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒိ. သေသံ ဝုတ္တသဒိသမေဝ.

එහිදී සවීචි ජරාව සවිඤ්ඤාණක (උපාදින්නක) සහ අවිඤ්ඤාණක (අනුපාදින්නක) වශයෙන් මෙසේ පෙන්විය යුතුය. කුඩා දරුවන්ට පළමුව කිරි දත් හටගනී, ඒවා ස්ථිර නැත. ඒවා වැටුණු පසු නැවත දත් හටගනී. ඒවා මුලදී සුදු පැහැති වුවද ජරා සුළඟින් පහර ලත් විට කළු පැහැ වේ. කෙස් මුලදී රතු හෝ කළු හෝ සුදු විය හැකිය. සම ලේ පැහැයෙන් යුක්ත වේ. වැඩෙන විට සුදු අයගේ සුදු බවත්, කළු අයගේ කළු බවත් පැහැදිලි වේ. ජරා සුළඟින් පහර ලත් විට සම රැළි වැටේ. සියලු ධාන්‍ය වපුරන විට සුදු පැහැවන අතර පසුව නිල් පැහැ වේ. ජරා සුළඟින් පහර ලත් විට පඬු පැහැ (කහ පැහැ) වේ. අඹ පැළයකින් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකිය. මෙසේ වූ ජරාව ස්කන්ධයන් මෝරා යාමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, මරණය කරා ගෙන යාමේ කාර්යය (රසය) ඇත්තේය, යොවුන් බව විනාශ කිරීම ලෙස ඉදිරිපත් වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිමය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය රහත් ඵලය මුදුන් කොට දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ මෙම බ්‍රාහ්මණයා සිය දහසක් අතවැසියන් සමඟ රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. තවත් දහස් ගණනකට ධර්ම ඇස පහළ විය. ඉතිරි විස්තරය පෙර කී පරිදිමය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි

ပုဏ္ဏကမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුණ්ණක මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၄. မေတ္တဂူမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

4. මෙත්තගූ මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၁၈. စတုတ္ထေ မေတ္တဂူသုတ္တေ – မညာမိ တံ ဝေဒဂူ ဘာဝိတတ္တန္တိ ‘‘အယံ ဝေဒဂူ’’တိ စ ‘‘ဘာဝိတတ္တော’’တိ စ ဧဝံ တံ မညာမိ.

18. හතරවන මෙත්තගූ සූත්‍රයෙහි - "මම ඔබ වහන්සේ වේදගූ (සතර මඟ ඥානය ලැබූ) කෙනෙකු ලෙසත්, වැඩූ සිත් ඇති (භාවිතත්ත) කෙනෙකු ලෙසත් සලකමි" යන්නයි.

အပရိတ္တောတိ န အပ္ပော. မဟန္တောတိ န ခုဒ္ဒကော. ဂမ္ဘီရောတိ န ဥတ္တာနော. အပ္ပမေယျောတိ မိနိတုံ န သက္ကုဏေယျော. ဒုပ္ပရိယောဂါဠှောတိ အဝဂါဟိတုံ ဩတရိတုံ ဒုက္ခော. ဗဟုရတနော သာဂရူပမောတိ ဗဟူနံ ဓမ္မရတနာနံ အာကရတ္တာ အနေကဝိဓရတနသမ္ပန္နော မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ ဗဟုရတနော သာဂရသဒိသော.

"අපරිත්ත" යනු ස්වල්ප නොවන බවයි. "මහන්ත" යනු කුඩා නොවන බවයි. "ගම්භීර" යනු නොගැඹුරු නොවන බවයි. "අප්පමෙය්‍ය" යනු මැනිය නොහැකි බවයි. "දුප්පරියෝගාළ්හ" යනු බැසීමට හෝ අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු බවයි. "බහුරතන සාගරූපම" යනු බොහෝ වූ ධර්ම රත්නයන්ට ආකරයක් (නිධානයක්) වූ බැවින්, නානාවිධ රත්නයන්ගෙන් පිරි මහා සමුද්‍රය මෙන් බොහෝ රත්නයන් ඇති සාගරයට බඳු වූ බවයි.

န မင်္ကု ဟောတီတိ န ဝိကုဏိတမုခေါ ဟောတိ. အပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ဒေါသဝသေန န ဃနီဘူတစိတ္တော. အလီနမနသောတိ န သင်္ကုစိတစိတ္တော. အဗျာပန္နစေတသောတိ န ပူတိစိတ္တော.

"න මංකු හෝති" යනු ම্লාන වූ මුහුණක් ඇත්තෙකු නොවේ යන්නයි. "අප්පතිට්ඨිතචිත්ත" යනු ද්වේෂය නිසා ඝන වූ සිතක් ඇත්තෙකු නොවේ. "අලීනමනස" යනු හැකිළුණු සිතක් ඇත්තෙකු නොවේ. "අබ්‍යාපන්නචේතස" යනු දූෂිත වූ සිතක් ඇත්තෙකු නොවේ.

ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တောတိ စက္ခုဝိသယေ ရူပါရမ္မဏေ ဒိဋ္ဌမတ္တောယေဝ တံ အာရမ္မဏံ ဘဝိဿတိ, ကတ္တာ ဝါ ကာရေတာ ဝါ နတ္ထိ. ယံ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ. သုတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အပိ စ ဒိဋ္ဌေတိ ဒဿနယောဂေန ဝဏ္ဏာယတနံ, သဝနယောဂေန သဒ္ဒါယတနံ, မုတယောဂေန ဃာနဇိဝှာကာယာယတနာနိ ဒဿေတိ. ဃာနဿ ဂန္ဓာယတနံ, ဇိဝှာယ ရသာယတနံ, ကာယဿ ပထဝီ တေဇော ဝါယူတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, ဝိညာတယောဂေန ဓမ္မာယတနံ ဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌေ အနူပယောတိ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌေ ရာဂူပယဝိရဟိတော. အနပါယောတိ ကောဓဝိရဟိတော အပ္ပဋိဃော[Pg.18]. အနိဿိတောတိ တဏှာယ အနလ္လီနော. အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါတိ မာနေန န ဗဒ္ဓေါ. ဝိပ္ပမုတ္တောတိ သဗ္ဗာရမ္မဏတော မုတ္တော. ဝိသညုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိယုတ္တော ဟုတွာ ဌိတော.

"දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්ත" යනු ඇසට හමුවන රූප අරමුණෙහි දැකීම පමණක්ම වනු ඇත, එහි කරන්නෙකු හෝ කරවන්නෙකු නැත. ඇසින් දක්නා ලද්දේ වර්ණ ආයතනයම පමණි. ඇසීම ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. තවද "දිට්ඨ" යන්නෙන් දැකීම හා සම්බන්ධ වර්ණ ආයතනය ද, "සුත" යන්නෙන් ඇසීම හා සම්බන්ධ ශබ්ද ආයතනය ද, "මුත" යන්නෙන් ඝ්‍රාණ, ජිව්හා සහ කාය ආයතනයන් ද දක්වයි. නාසයට ගන්ධ ආයතනය ද, දිවට රස ආයතනය ද, කයට පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන ස්පර්ශ ආයතනයන් ද, "විඤ්ඤාත" යන්නෙන් මනසට ධර්ම ආයතනය ද දක්වයි. "දිට්ඨෙ අනූපය" යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දක්නා ලද රූපයෙහි රාගයෙන් ඇලීමක් නොමැති බවයි. "අනාපාය" යනු ක්‍රෝධයෙන් තොර වූ, ගැටීමක් නොමැති බවයි. "අනිස්සිත" යනු තණ්හාවෙන් නොඇලුණු බවයි. "අප්පටිබද්ධ" යනු මානයෙන් බැඳී නොමැති බවයි. "විප්පමුත්ත" යනු සියලු අරමුණුවලින් මිදුණු බවයි. "විසංයුත්ත" යනු කෙලෙස්වලින් වෙන්වී සිටින බවයි.

သံဝိဇ္ဇတိ ဘဂဝတော စက္ခူတိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပကတိမံသစက္ခု ဥပလဗ္ဘတိ. ပဿတီတိ ဒက္ခတိ ဩလောကေတိ. စက္ခုနာ ရူပန္တိ စက္ခုဝိညာဏေန ရူပါရမ္မဏံ. ဆန္ဒရာဂေါတိ တဏှာဆန္ဒော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇසක් විද්‍යමාන වේ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රකෘති මාංස චක්ෂුසක් ලැබෙන බවයි. ‘දකියි’ යනු බලයි, නිරීක්ෂණය කරයි යන්නයි. ‘ඇසින් රූපයක්’ යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් රූපාරම්මණයක් (ගැනීමයි). ‘ඡන්දරාගය’ යනු තෘෂ්ණා ඡන්දයයි.

ဒန္တံ နယန္တိ သမိတိန္တိ ဥယျာနကီဠာမဏ္ဍလာဒီသု ဟိ မဟာဇနမဇ္ဈံ ဂစ္ဆန္တာ ဒန္တမေဝ ဂေါဏံ ဝါ ဒန္တံ အဿာဇာနီယံ ဝါ ယာနေ ယောဇေတွာ နယန္တိ. ရာဇာတိ တထာရူပါနေဝ ဌာနာနိ ဂစ္ဆန္တော ရာဇာပိ ဒန္တမေဝ အဘိရုဟတိ. မနုဿေသူတိ မနုဿေသုပိ စတူဟိ အရိယမဂ္ဂေဟိ ဒန္တော နိဗ္ဗိသေဝနောဝ သေဋ္ဌော. ယောတိဝါကျန္တိ ဧဝရူပံ အတိက္ကမ္မဝစနံ ပုနပ္ပုနံ ဝုစ္စမာနမ္ပိ တိတိက္ခတိ နပ္ပတိပ္ဖရတိ န ဝိဟညတိ, ဧဝရူပေါ ဒန္တော သေဋ္ဌောတိ အတ္ထော.

‘දැමුණු සතා සභාවට ගෙන යති’ යනු උද්‍යාන ක්‍රීඩා මණ්ඩප ආදියෙහි මහා ජනයා මැදට යන විට, හොඳින් දැමුණු ගොනුන් හෝ දැමුණු ආජානීය අසුන් රථවල යොදාගෙන ගෙන යති. ‘රජු’ යනු එබඳු ස්ථානවලට යන රජු ද දැමුණු වාහනයක්ම පදවයි. ‘මිනිසුන් අතර’ යනු මිනිසුන් අතර ද සිවු මඟින් දැමුණු, කෙලෙස් රහිත තැනැත්තාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. ‘අසභ්‍ය වචන’ යනු මෙබඳු අහිතකර වචන නැවත නැවත කියනු ලැබුවත්, ඒවා ඉවසන, පෙරළා පිළිතුරු නොදෙන, පීඩාවට පත් නොවන එබඳු දැමුණු තැනැත්තා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යනු අර්ථයයි.

အဿတရာတိ ဝဠဝါယ ဂဒြဘေန ဇာတာ. အာဇာနီယာတိ ယံ အဿဒမ္မသာရထိ ကာရဏံ ကာရေတိ, တဿ ခိပ္ပံ ဇာနနသမတ္ထာ. သိန္ဓဝါတိ သိန္ဓဝရဋ္ဌေ ဇာတာ အဿာ. မဟာနာဂါတိ ကုဉ္ဇရသင်္ခါတာ မဟာဟတ္ထိနော. အတ္တဒန္တောတိ ဧတေ အဿတရာ ဝါ သိန္ဓဝါ ဝါ ကုဉ္ဇရာ ဝါ ဒန္တာဝ, န အဒန္တာ. ယော ပန စတုမဂ္ဂသင်္ခါတေန အတ္တနော ဒန္တတာယ အတ္တဒန္တော နိဗ္ဗိသေဝနော, အယံ တတောပိ ဝရံ, သဗ္ဗေဟိပိ ဧတေဟိ ဥတ္တရိတရောတိ အတ္ထော.

‘අස්සතර’ යනු වෙළඹකගෙන් හා බූරුවෙකුගෙන් උපන් සතුන්ය. ‘ආජානීය’ යනු අශ්ව දමනය කරන්නා යම් කාර්යයක් කරවයි ද, එය වහා තේරුම් ගැනීමට සමත් සතුන්ය. ‘සින්ධව’ යනු සින්ධු දේශයෙහි උපන් අසුන්ය. ‘මහානාග’ යනු කුංජර නමින් හැඳින්වෙන මහා ඇතුන්ය. ‘තමා දැමුණු තැනැත්තා’ යනු මෙම අස්සතරයෝ හෝ සින්ධවයෝ හෝ කුංජරයෝ හෝ දැමුණු අය වෙති, නොදැමුණු අය නොවෙති. යමෙක් සිවු මඟින් තමා දමනය කරගත් හෙයින් කෙලෙස් රහිත වූයේ ද, ඔහු ඒ සියල්ලන්ටම වඩා උතුම්ය, සියල්ලන්ටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨය යනු අර්ථයයි.

န ဟိ ဧတေဟိ ယာနေဟီတိ ယာနိ ဧတာနိ ဟတ္ထိယာနာဒီနိ ဥတ္တမယာနာနိ, ဧတေဟိ ယာနေဟိ ကောစိ ပုဂ္ဂလော သုပိနန္တေနပိ အဂတပုဗ္ဗတ္တာ ‘‘အဂတ’’န္တိ သင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနဒိသံ တထာ န ဂစ္ဆေယျ. ယထာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဣန္ဒြိယဒမေန ဒန္တေန, အပရဘာဂေ အရိယမဂ္ဂဘာဝနာယ သုဒန္တေန ဒန္တော နိဗ္ဗိသေဝနော သပ္ပညော ပုဂ္ဂလော တံ အဂတပုဗ္ဗံ ဒိသံ ဂစ္ဆတိ, ဒန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ, တသ္မာ အတ္တဒမနမေဝ ဝရတရန္တိ အတ္ထော (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၃၂၂; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၉၀).

‘මේ වාහනවලින් නොවේ’ යනු ඇතුන් ආදී වූ මේ උත්තම වාහන මගින් කිසිදු පුද්ගලයෙක් හීනයකින්වත් කලින් නොගිය බැවින් ‘අගත’ නම් වූ නිවන් දිශාවට එලෙස නොයන්නේය. පෙර භාගයෙහි ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් දැමුණු, පසු භාගයෙහි ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙන් මනා කොට දැමුණු, කෙලෙස් රහිත ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා ඒ කලින් නොගිය දිශාවට යයි, දමනය වූ භූමියට පැමිණෙයි. එබැවින් ආත්ම දමනයම වඩාත් උතුම්ය යනු අර්ථයයි (ධ. ප. අට්ඨ. 2.322; මහානි. අට්ඨ. 90).

ဝိဓာသု န ဝိကမ္ပန္တီတိ နဝဝိဓမာနကောဋ္ဌာသေသု န စလန္တိ န ဝေဓေန္တိ. ဝိပ္ပမုတ္တာ ပုနဗ္ဘဝါတိ ကမ္မကိလေသတော သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု မုတ္တာ. ဒန္တဘူမိံ အနုပ္ပတ္တာတိ အရဟတ္တဖလံ ပါပုဏိတွာ ဌိတာ. တေ လောကေ ဝိဇိတာဝိနောတိ [Pg.19] တေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ခီဏာသဝါ သတ္တလောကေ ဝိဇိတဝိဇယာ နာမ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃.၇၆; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၉၀).

‘මනයන්හි කම්පා නොවෙති’ යනු නව වැදෑරුම් මාන කොටස්වලදී සැලෙන්නේ නැත, වෙවුලන්නේ නැත. ‘පුනර්භවයෙන් මිදුණු’ යනු කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි. ‘දැමුණු භූමියට පැමිණි’ යනු අර්හත් ඵලයට පැමිණ සිටින බවයි. ‘ඔවුහු ලොව දිනුවෝ වෙති’ යනු ඒ කියන ලද ආකාරයේ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා සත්ව ලෝකයෙහි ජයග්‍රහණය කළෝ නම් වෙති (සං. නි. අට්ඨ. 2.3.76; මහානි. අට්ඨ. 90).

ယဿိန္ဒြိယာနိ ဘာဝိတာနီတိ ယဿ ခီဏာသဝဿ သဒ္ဓါဒိပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တဖလံ ပါပေတွာ ဝဍ္ဎိတာနိ. အဇ္ဈတ္တဉ္စ ဗဟိဒ္ဓါ စာတိ စက္ခာဒိအဇ္ဈတ္တာယတနာနိ စ ရူပါဒိဗဟိဒ္ဓါယတနာနိ စ နိဗ္ဗိသေဝနာနိ ကတာနိ. သဗ္ဗလောကေတိ သကလတေဓာတုကေ လောကေ စ. နိဗ္ဗိဇ္ဈ ဣမံ ပရဉ္စ လောကန္တိ ဣမဉ္စ အတ္တဘာဝံ ပရလောကေ စ အတ္တဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတော ခီဏာသဝေါ. ကာလံ ကင်္ခတိ ဘာဝိတော သ ဒန္တောတိ သော ခီဏာသဝေါ စက္ခာဒိတော ဒန္တော ဝဍ္ဎိတစိတ္တော မရဏကာလံ ပတ္ထေတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၅၂၂; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၉၀).

‘යමෙකුගේ ඉන්ද්‍රියයන් වඩන ලද්දේ ද’ යනු යම් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකගේ ශ්‍රද්ධාදී පංචේන්ද්‍රියයන් අර්හත් ඵලයට පමුණුවා වඩන ලද්දේ ද යන්නයි. ‘ඇතුළත හා පිටත’ යනු ඇස ආදී ආධ්‍යාත්මික ආයතන ද රූප ආදී බාහිර ආයතන ද කෙලෙස් රහිත කරන ලද්දේය. ‘මුළු ලොවෙහි’ යනු සකල ලෝකත්‍රයෙහිම වේ. ‘මෙම ලොව හා පරලොව අවබෝධ කරගෙන’ යනු මෙම ආත්ම භාවය හා පරලොව ආත්ම භාවය ඉක්මවා සිටින ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේය. ‘කාලය අපේක්ෂා කරයි, වඩන ලද සිත් ඇති ඒ දැමුණු තැනැත්තා’ යනු ඇස ආදියෙන් දැමුණු, වැඩුණු සිත් ඇති ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ මරණ කාලය බලාපොරොත්තු වෙති (සු. නි. අට්ඨ. 2.522; මහානි. අට්ඨ. 90).

ယေသံ ဓမ္မာနံ အာဒိတော သမုဒါဂမနံ ပညာယတီတိ ယေသံ ခန္ဓာဒိဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပညာယတိ. အတ္ထင်္ဂမတော နိရောဓောတိ အတ္ထင်္ဂမနဝသေန တေသံယေဝ အဘာဝေါ ပညာယတိ. ကမ္မသန္နိဿိတော ဝိပါကောတိ ကုသလာကုသလကမ္မနိဿိတော ဝိပါကော ကမ္မံ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တနတော ဝိပါကောပိ ကမ္မသန္နိဿိတောဝ နာမ. နာမသန္နိဿိတံ ရူပန္တိ သဗ္ဗရူပံ နာမံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တနတော နာမသန္နိဿိတံ နာမ ဇာတံ. ဇာတိယာ အနုဂတန္တိ သဗ္ဗံ ကမ္မာဒိကံ ဇာတိယာ အနုပဝိဋ္ဌံ. ဇရာယ အနုသဋန္တိ ဇရာယ ပတ္ထဋံ. ဗျာဓိနာ အဘိဘူတန္တိ ဗျာဓိဒုက္ခေန အဘိမဒ္ဒိတံ. မရဏေန အဗ္ဘာဟတန္တိ မစ္စုနာ အဘိဟဋံ ပဟဋံ. အတာဏန္တိ ပုတ္တာဒီဟိပိ တာယနဿ အဘာဝတော အတာယနံ အနာရက္ခံ အလဗ္ဘဏေယျံ ခေမံ ဝါ. အလေဏန္တိ အလ္လီယိတုံ နိဿယိတုံ အနရဟံ, အလ္လီနာနမ္ပိ န လေဏကိစ္စကရဏံ. အသရဏန္တိ နိဿိတာနံ န ဘယဟာရကံ, န ဘယဝိနာသကံ. အသရဏီဘူတန္တိ ပုရေ ဥပ္ပတ္တိယာ အတ္တနော အဘာဝေနေဝ အသရဏံ, ဥပ္ပတ္တိသမကာလမေဝ အသရဏဘူတန္တိ အတ္ထော.

‘යම් ධර්මයන්ගේ ආරම්භයේ සිට හටගැනීම පෙනේ ද’ යනු යම් ස්කන්ධ ආදී ධර්මයන්ගේ උප්පත්තිය පෙනේද යන්නයි. ‘අස්තයට යෑමෙන් නිරුද්ධ වීම’ යනු අස්තයට යෑමේ වසයෙන් ඒවායේම නැතිවී යාම පෙනෙයි. ‘කර්මය නිශ්‍රය කොට ඇති විපාකය’ යනු කුසල් අකුසල් කර්මයන් නිශ්‍රය කොට ඇති විපාකය, කර්මය අත් නොහැර පවතින බැවින් විපාකය ද කර්මය නිශ්‍රය කොට ඇත්තේම නම් වේ. ‘නාමය නිශ්‍රය කොට ඇති රූපය’ යනු සියලු රූපයන් නාමය ගෙන පවතින බැවින් නාමය නිශ්‍රය කරගත් බවට පත් විය. ‘ජාතිය අනුව ගිය’ යනු කර්මාදී සියල්ල ජාතියට ඇතුළත් වී ඇත. ‘ජරාවෙන් වට වූ’ යනු ජරාවෙන් පැතිරී ගිය බවයි. ‘ව්‍යාධියෙන් මඩන ලද’ යනු ලෙඩ දුකෙන් මඩනා ලද බවයි. ‘මරණයෙන් පහර දෙන ලද’ යනු මරණයෙන් පහර දෙන ලද හෝ නසන ලද බවයි. ‘අතාණ’ යනු පුත්‍රයන් ආදීන්ගෙන් පවා ආරක්ෂාවක් නොමැති බැවින් ආරක්ෂාවක් නොමැති, රැකවරණයක් නොමැති, ලබාගත නොහැකි ක්ෂේමයක් හෝ වේ. ‘අලේණ’ යනු ළඟා වීමට හෝ ඇසුරු කිරීමට නුසුදුසු වූ, ළඟා වූවන්ට ද ලෙනක කාර්යය සිදු නොකරන බවයි. ‘අසරණ’ යනු ඇසුරු කළවුන්ගේ බිය දුරු නොකරන, බිය විනාශ නොකරන බවයි. ‘සරණක් නොවූ’ යනු පෙර උප්පත්තියේදී තමාගේ අභාවයෙන්ම සරණක් නැති බවයි, උප්පත්ති කාලයේදීම සරණක් නොවූයේය යනු අර්ථයයි.

၁၉. အပုစ္ဆသီတိ ဧတ္ထ အ-ဣတိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော, ပုစ္ဆသိတွေဝ အတ္ထော. ပဝက္ခာမိ ယထာ ပဇာနန္တိ ယထာ ပဇာနန္တော အာစိက္ခတိ, ဧဝံ အာစိက္ခိဿာမိ. ဥပဓိနိဒါနာ ပဘဝန္တိ ဒုက္ခာတိ တဏှာဒိဥပဓိနိဒါနာ ဇာတိအာဒိဒုက္ခဝိသေသာ ပဘဝန္တိ.

19. ‘විමසන්නෙහි’ යන්නෙහි ‘අ’ යනු පද පූරණය පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි, ‘විමසන්නෙහි’ යනුම අර්ථයයි. ‘පවසන්නෙමි’ යනු යම් සේ දන්නා තැනැත්තා පවසයි ද, එසේ පවසන්නෙමි. ‘උපධි නිදානයෙන් දුක් හටගනිති’ යනු තෘෂ්ණාදී උපධීන් හේතු කොට ගෙන ජාති ආදී දුක් විශේෂයන් හටගනිති.

တဏှူပဓီတိ [Pg.20] တဏှာ ဧဝ တဏှူပဓိ. သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဒိဋ္ဌူပဓိ. ရာဂါဒိကိလေသာ ဧဝ ကိလေသူပဓိ. ပုညာဒိကမ္မာနိ ဧဝ ကမ္မူပဓိ. တိဝိဓဒုစ္စရိတာနိယေဝ ဒုစ္စရိတူပဓိ. ကဗဠီကာရာဒယော အာဟာရာ ဧဝ အာဟာရူပဓိ. ဒေါသပဋိဃော ဧဝ ပဋိဃူပဓိ. ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ ကမ္မေနေဝ ဂဟိတာ ပထဝါဒယော စတဿော ဓာတုယောဝ စတဿော ဥပါဒိန္နဓာတုယော ဥပဓီ. စက္ခာဒိဆအဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဧဝ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဥပဓီ. စက္ခုဝိညာဏာဒိဆဝိညာဏကာယာဝ ဆ ဝိညာဏကာယာ ဥပဓီ. သဗ္ဗမ္ပိ ဒုက္ခံ ဒုက္ခမနဋ္ဌေနာတိ သဗ္ဗတေဘူမကံ ဒုက္ခံ ဒုဿဟနဋ္ဌေန ဥပဓိ.

‘තණ්හූපධි’ යනු තෘෂ්ණාවම තණ්හූපධියයි. ශාස්වත උච්ඡේද දෘෂ්ටිම දිට්ඨූපධියයි. රාගාදී කෙලෙස්ම කිලේසූපධියයි. පින් පව් ආදී කර්මයන්ම කම්මූපධියයි. ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතයන්ම දුච්චරිතූපධියයි. කබලිංකාරාදී ආහාරයන්ම ආහාරූපධියයි. ද්වේෂය හා පටිඝයම පටිඝූපධියයි. කර්මයෙන් හටගත්, කර්මය විසින්ම ගන්නා ලද පඨවි ආදී සතර මහා භූතයන්ම උපාදින්න ධාතු නම් වූ උපධීන්ය. ඇස ආදී සවැදෑරුම් ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්ම සවිධ ආධ්‍යාත්මික ආයතන උපධීන්ය. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදී සවිධ විඤ්ඤාණ කායන්ම සවිධ විඤ්ඤාණ කාය උපධීන්ය. ‘සියලු දුක දුක් සහගත අර්ථයෙන්’ යනු, තෛභූමක සියලු දුකම දරාගත නොහැකි අර්ථයෙන් උපධි නම් වේ.

၂၀. ဧဝံ ဥပဓိနိဒါနတော ပဘဝန္တေသု ဒုက္ခေသု – ယော ဝေ အဝိဒွါတိ ဂါထာ. တတ္ထ ပဇာနန္တိ သင်္ခါရေ အနိစ္စာဒိဝသေန ဇာနန္တော. ဒုက္ခဿ ဇာတိပ္ပဘဝါနုပဿီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဇာတိကာရဏံ ‘‘ဥပဓီ’’တိ အနုပဿန္တော. ဣမိဿာ ဂါထာယ နိဒ္ဒေသေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ.

20. මෙසේ උපධි නිදානයෙන් හටගන්නා දුක් පිළිබඳව - ‘යමෙක් නොදන්නේ ද’ යන ගාථාවයි. එහි ‘දැනගන්නා’ යනු සංස්කාරයන් අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් දන්නා බවයි. ‘දුකෙහි ජාති ප්‍රභවය දක්නා’ යනු වට්ට දුකෙහි උපතට හේතුව ‘උපධිය’ බව දක්නා තැනැත්තායි. මෙම ගාථාවේ විස්තරයෙහි කිව යුතු අමුත්තක් නැත.

၂၁. သောကပရိဒ္ဒဝဉ္စာတိ သောကဉ္စ ပရိဒေဝဉ္စ. တထာ ဟိ တေ ဝိဒိတော ဧသ ဓမ္မောတိ ယထာ ယထာ သတ္တာ ဇာနန္တိ, တထာ တထာ ဉာပနဝသေန ဝိဒိတော ဧသ တယာ ဓမ္မောတိ.

21. ‘ශෝකය හා පරිදේවය’ යනු ශෝකයත් වැලපීමත් ය. ‘එසේම ඔබට මෙම ධර්මය විදිතය (වැටහුණි)’ යනු යම් යම් සේ සත්වයෝ දැනගනිත් ද, ඒ ඒ අයුරින් දැනුම් දීම මගින් ඔබට මෙම ධර්මය වැටහුණේය යන්නයි.

တတ္ထ တရန္တီတိ ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌောဃံ တရန္တိ. ဥတ္တရန္တီတိ ဒုတိယမဂ္ဂေန ကာမောဃံ တနုကရဏဝသေန ဥဂ္ဂန္တွာ တရန္တိ. ပတရန္တီတိ တမေဝ နိရဝသေသပ္ပဟာနဝသေန တတိယမဂ္ဂေန ဝိသေသေန တရန္တိ. သမတိက္ကမန္တီတိ ဘဝေါဃအဝိဇ္ဇောဃပ္ပဟာနဝသေန စတုတ္ထမဂ္ဂေန သမ္မာ အတိက္ကမန္တိ. ဝီတိဝတ္တန္တီတိ ဖလံ ပါပုဏိတွာ တိဋ္ဌန္တိ.

එහි 'තරන්තී' (තරණය කරති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පළමු මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටි ඕඝය තරණය කිරීමයි. 'උත්තරන්තී' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දෙවන මාර්ගයෙන් කාම ඕඝය තුනී කිරීමේ වශයෙන් මතු වී තරණය කිරීමයි. 'පතරන්තී' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එම ඕඝයම අවශේෂයක් නැතිව ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් තුන්වන මාර්ගයෙන් විශේෂයෙන් තරණය කිරීමයි. 'සමතික්කමන්තී' යන්නෙන් භව ඕඝය හා අවිද්‍යා ඕඝය ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් සිව්වන මාර්ගයෙන් මැනවින් ඉක්මවා යාමයි. 'වීතිවත්තන්තී' යනු ඵලයට පැමිණ සිටීමයි.

၂၂. ကိတ္တယိဿာမိ တေ ဓမ္မန္တိ နိဗ္ဗာနဓမ္မံ နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါဓမ္မဉ္စ တေ ဒေသယိဿာမိ. ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေတိ ဒိဋ္ဌေဝ ဒုက္ခာဒိဓမ္မေ, ဣမသ္မိံယေဝ ဝါ အတ္တဘာဝေ. အနီတိဟန္တိ အတ္တပစ္စက္ခံ. ယံ ဝိဒိတွာတိ ယံ ဓမ္မံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. ပ. ၂၇၇; ထေရဂါ. ၆၇၆; ကထာ. ၇၅၃) နယေန သမ္မသန္တော ဝိဒိတွာ.

22. ‘ඔබට ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි’ යනු නිර්වාණ ධර්මය සහ නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදා ධර්මය ඔබට දේශනා කරන්නෙමි යන්නයි. ‘දිට්ඨේ ධම්මේ’ යනු දකින ලද දුක්ඛාදී ධර්මයන්හි හෝ මේ ආත්ම භවයේදීම යන්නයි. ‘අනීතිහං’ යනු තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගත යුතු වූවකි (අනුශ්‍රවයෙන් නොවේ). ‘යම් ධර්මයක් දැන’ යනු ‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ’ ආදී වශයෙන් විදර්ශනා පවත්වමින් යම් ධර්මයක් අවබෝධ කරගෙන යන්නයි.

တတ္ထ အာဒိကလျာဏန္တိ ဟိတွာပိ အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ ဓမ္မံ တဝ ကိတ္တယိဿာမိ, တဉ္စ ခေါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ကိတ္တယန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ကိတ္တယိဿာမိ. အာဒိမှိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ကိတ္တယိဿာမိ. မဇ္ဈေပိ. ပရိယောသာနေပိ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ကိတ္တယိဿာမီတိ [Pg.21] ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသ္မိဉှိ ဘဂဝါ ဧကဂါထမ္ပိ ဒေသေသိ, သာ သမန္တဘဒ္ဒကတ္တာ ဓမ္မဿ ပဌမပါဒေန အာဒိကလျာဏာ, ဒုတိယတတိယပါဒေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏာ, ပစ္ဆိမပါဒေန ပရိယောသာနကလျာဏာ. ဧကာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ နိဒါနေန အာဒိကလျာဏံ, နိဂမနေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေန မဇ္ဈေကလျာဏံ. နာနာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ ပဌမာနုသန္ဓိနာ အာဒိကလျာဏံ, ပစ္ဆိမေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏံ.

එහි ‘ආදිකල්‍යාණ’ යනු අනුත්තර වූ විවේක සැපය අතහැර වුවද මම ඔබට ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි, එයද ස්වල්පයක් හෝ බොහෝ කොට හෝ ප්‍රකාශ කිරීමේදී ආදිකල්‍යාණාදී ආකාරයෙන්ම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. ආරම්භයේදී කල්‍යාණ වූ, යහපත් වූ, නිවැරදි වූ දෙයක් කොට ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. මධ්‍යයේදී ද එසේමය. අවසානයේදී ද යහපත් වූ නිවැරදි වූ දෙයක් කොට ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යනු මෙහි අදහසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක එක ගාථාවක් හෝ දේශනා කළේ නම්, එම ධර්මයේ සෑම අතින්ම ඇති යහපත් බව නිසා පළමු පාදයෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, දෙවන හා තෙවන පාදවලින් මධ්‍යකල්‍යාණ ද, අවසන් පාදයෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වේ. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රය නිදානයෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, නිගමනයෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද, ඉතිරි කොටසින් මධ්‍යකල්‍යාණ ද වේ. බොහෝ අනුසන්ධි ඇති සූත්‍රය පළමු අනුසන්ධියෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, අවසාන අනුසන්ධියෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද, ඉතිරි අනුසන්ධිවලින් මධ්‍යකල්‍යාණ ද වේ.

အပိ စ သနိဒါနဥပ္ပတ္တိတ္တာ အာဒိကလျာဏံ, ဝေနေယျာနံ အနုရူပတော အတ္ထဿ အဝိပရီတတာယ စ ဟေတုဒါဟရဏယုတ္တတော စ မဇ္ဈေကလျာဏံ, သောတူနံ သဒ္ဓါပဋိလာဘဇနနေန နိဂမနေန စ ပရိယောသာနကလျာဏံ.

තවද, නිදාන සහිතව උපත ලැබූ බැවින් ආදිකල්‍යාණ ද, විනෙය ජනයාට අනුරූපව අර්ථය අවිපරීත බැවින් හා හේතු උදාහරණ සහිත බැවින් මධ්‍යකල්‍යාණ ද, ශ්‍රාවකයන් තුළ ශ්‍රද්ධාව ඇති කරවන නිගමනයෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වේ.

သကလော ဟိ သာသနဓမ္မော အတ္တနော အတ္ထဘူတေန သီလေန အာဒိကလျာဏော, သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, နိဗ္ဗာနေန ပရိယောသာနကလျာဏော. သီလသမာဓီဟိ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဝိပဿနာမဂ္ဂေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, ဖလနိဗ္ဗာနေဟိ ပရိယောသာနကလျာဏော. ဗုဒ္ဓသုဗောဓိတာယ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဓမ္မသုဓမ္မတာယ မဇ္ဈေကလျာဏော, သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. တံ သုတွာ တထတ္တာယ ပဋိပန္နေန အဓိဂန္တဗ္ဗာယ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ပစ္စေကဗောဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော, သာဝကဗောဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော.

සම්පූර්ණ ශාසන ධර්මයම එහි අර්ථය බඳු වූ සීලයෙන් ආදිකල්‍යාණ වේ, සමථ විදර්ශනා මාර්ග ඵලයන්ගෙන් මධ්‍යකල්‍යාණ වේ, නිර්වාණයෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ වේ. එසේත් නැතහොත් සීල සමාධීන්ගෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, විදර්ශනා මාර්ගයන්ගෙන් මධ්‍යකල්‍යාණ ද, ඵල නිර්වාණයන්ගෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැනවින් බුදුවීම නිසා ආදිකල්‍යාණ ද, ධර්මයේ ස්වක්ඛාත බව නිසා මධ්‍යකල්‍යාණ ද, සංඝයා වහන්සේගේ සුපටිපන්න බව නිසා පරියෝසානකල්‍යාණ ද වේ. එය අසා ඒ අයුරින්ම පිළිපදින්නා විසින් ලබාගත යුතු වූ සම්මා සම්බෝධියෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, පසේබුදු බවින් මධ්‍යකල්‍යාණ ද, ශ්‍රාවක බෝධියෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වේ.

သုယျမာနော စေသ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနတော ဘဝနေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ အာဒိကလျာဏော, ပဋိပဇ္ဇိယမာနော သမထဝိပဿနာသုခါဝဟနတော ပဋိပတ္တိယာပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ မဇ္ဈေကလျာဏော, တထာပဋိပန္နော (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁) စ ပဋိပတ္တိဖလေ နိဋ္ဌိတေ တာဒိဘာဝါဝဟနတော ပဋိပတ္တိဖလေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ ပရိယောသာနကလျာဏောတိ.

මෙම ධර්මය ශ්‍රවණය කරන කල්හි නීවරණයන් යටපත් වන බැවින් ශ්‍රවණයෙන් ද කල්‍යාණයක්ම ගෙන දෙන නිසා ආදිකල්‍යාණ නම් වේ. පිළිපදින කල්හි සමථ විදර්ශනා සැපය ගෙන දෙන බැවින් ප්‍රතිපත්තියෙන් ද කල්‍යාණයක්ම ගෙන දෙන නිසා මධ්‍යකල්‍යාණ නම් වේ. එමෙන්ම ඒ අයුරින් පිළිපන් තැනැත්තා ප්‍රතිපත්ති ඵලය අවසානයේදී තාදී ගුණය ගෙන දෙන බැවින් ප්‍රතිපත්ති ඵලයෙන් ද කල්‍යාණයක්ම ගෙන දෙන නිසා පරියෝසානකල්‍යාණ නම් වේ.

ယံ ပနေသ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပကာသေတိ, နာနာနယေဟိ ဒီပေတိ. တံ ယထာနုရူပံ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထံ. ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိအတ္ထပဒသမာယောဂတော သာတ္ထံ. အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. အတ္ထဂမ္ဘီရတာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရတာဟိ သာတ္ထံ[Pg.22]. ဓမ္မဂမ္ဘီရတာဒေသနာဂမ္ဘီရတာဟိ သဗျဉ္ဇနံ. အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော သာတ္ထံ. ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော သဗျဉ္ဇနံ. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယတော သရိက္ခကဇနပ္ပသာဒကန္တိ သာတ္ထံ. သဒ္ဓေယျတော လောကိယဇနပ္ပသာဒကန္တိ သဗျဉ္ဇနံ. ဂမ္ဘီရာဓိပ္ပာယတော သာတ္ထံ. ဥတ္တာနပဒတော သဗျဉ္ဇနံ. ဥပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော သကလပရိပုဏ္ဏဘာဝေန ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ. အပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော နိဒ္ဒေါသဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓံ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් ධර්මයක් දේශනා කරමින් ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව සහ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරන සේක්ද, එය විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් පැහැදිලි කරන සේක. එය අර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් 'සාත්ථ' (අර්ථ සහිත) වේ. ව්‍යංජන සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් 'සබ්‍යංජන' වේ. සැකෙවින් දැක්වීම, විස්තර කිරීම, විවෘත කිරීම, බෙදා දැක්වීම, පැහැදිලි කිරීම, පැනවීම හා අර්ථ පදයන්ගේ ගැලපීම යන මෙයින් 'සාත්ථ' වේ. අක්ෂර, පද, ව්‍යංජන, ආකාර, නිරුක්ති හා නිර්දේශ සම්පත්තියෙන් 'සබ්‍යංජන' වේ. අර්ථයෙහි ගැඹුරු බව හා ප්‍රතිවේධයෙහි ගැඹුරු බව නිසා 'සාත්ථ' වේ. ධර්මයෙහි ගැඹුරු බව හා දේශනාවෙහි ගැඹුරු බව නිසා 'සබ්‍යංජන' වේ. අර්ථ පටිසම්භිදාව හා පටිභාන පටිසම්භිදාව විෂය වන බැවින් 'සාත්ථ' වේ. ධම්ම පටිසම්භිදාව හා නිරුක්ති පටිසම්භිදාව විෂය වන බැවින් 'සබ්‍යංජන' වේ. පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු බැවින් සබුද්ධික ජනයාගේ ප්‍රසාදය උපදවන නිසා 'සාත්ථ' වේ. විශ්වාස කටයුතු බැවින් ලෞකික ජනයාගේ ප්‍රසාදය උපදවන නිසා 'සබ්‍යංජන' වේ. ගැඹුරු අභිප්‍රායයන් ඇති බැවින් 'සාත්ථ' වේ. මතුපිටින් පැහැදිලි පද ඇති බැවින් 'සබ්‍යංජන' වේ. එක් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින් සර්වසම්පූර්ණත්වයෙන් 'කේවල පරිපුණ්ණ' වේ. ඉවත් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින් නිර්දෝෂී භාවයෙන් 'පරිසුද්ධ' වේ.

အပိ စ – ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂမဗျတ္တိတော သာတ္ထံ. ပရိယတ္တိယာ အာဂမဗျတ္တိတော သဗျဉ္ဇနံ. သီလာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓယုတ္တတော ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ. နိရုပက္ကိလေသတော နိတ္ထရဏတ္ထာယ ပဝတ္တိတော လောကာမိသနိရပေက္ခတော စ ပရိသုဒ္ဓံ. သိက္ခတ္တယပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဗြဟ္မဘူတေဟိ သေဋ္ဌေဟိ စရိတဗ္ဗတော, တေသဉ္စ စရိယဘာဝတော ဗြဟ္မစရိယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁).

තවද - ප්‍රතිපත්තියෙන් ලැබෙන අවබෝධයේ දක්ෂතාවය නිසා 'සාත්ථ' වේ. පර්යාප්තියෙන් ලැබෙන ආගමික දක්ෂතාවය නිසා 'සබ්‍යංජන' වේ. සීලාදී පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් යුක්ත බැවින් 'කේවල පරිපුණ්ණ' වේ. කෙලෙස් රහිත බැවින් ද, සංසාරයෙන් එතෙර වීම පිණිස පවතින බැවින් ද, ලෞකික ආමිසයන් කෙරෙහි අපේක්ෂා රහිත බැවින් ද 'පරිසුද්ධ' වේ. ශික්ෂාත්‍රයයෙන් පිරිවරන ලද බැවින් උතුම් වූ බ්‍රහ්මභූතයන් විසින් හැසිරිය යුතු බැවින් හා ඔවුන්ගේ හැසිරීම වන බැවින් 'බ්‍රහ්මචරිය' නම් වේ.

ဧဝံ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ လောကုတ္တရဓမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ’’တိ အာဟ. သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ ဒဿေတွာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရံ ဒဿေတုံ ‘‘နိဗ္ဗာနဉ္စာ’’တိ အာဟ. နိဗ္ဗာနဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒန္တိ ပုဗ္ဗဘာဂသီလသမာဓိဝိပဿနာဓမ္မဉ္စ ကိတ္တယိဿာမိ.

මෙසේ පර්යාප්ති ධර්මය දක්වා දැන් ලෝකෝත්තර ධර්මය දැක්වීමට 'සතර සතිපට්ඨානයන්' යැයි වදාළ සේක. තිස්හතක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් දක්වා ඉන් හටගන්නා ලෝකෝත්තර ධර්මය දැක්වීමට 'නිර්වාණය ද' යැයි වදාළ සේක. 'නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාව ද' යනු පූර්වභාග සීල, සමාධි, විදර්ශනා ධර්මය ද ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්නයි.

ဒုက္ခေ ဒိဋ္ဌေတိ ဒုက္ခသစ္စေ သရသလက္ခဏေန ဒိဋ္ဌေ ဒုက္ခသစ္စံ ပကာသေဿာမိ. သမုဒယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘දුක්ඛේ දිට්ඨේ’ යනු දුක්ඛ සත්‍යය එහි ස්වභාව ලක්ෂණයෙන් දුටු කල්හි දුක්ඛ සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්නයි. සමුදය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

၂၃. တဉ္စာဟံ အဘိနန္ဒာမီတိ တံ ဝုတ္တပ္ပကာရဓမ္မဇောတကံ တဝ ဝစနံ အဟံ ပတ္ထယာမိ. ဓမ္မမုတ္တမန္တိ တဉ္စ ဓမ္မမုတ္တမံ အဘိနန္ဒာမိ.

23. ‘තඤ්චාහං අභිනන්දාමී’ යනු ඉහත දැක්වූ ආකාරයට ධර්මය ඒකාලෝක කරන ඔබගේ ඒ වචනය මම පතමි. ‘ධම්මමුත්තමං’ යනු ඒ උත්තම ධර්මය මම සාදරයෙන් පිළිගනිමි.

တတ္ထ မဟတော တမောကာယဿ ပဒါလနန္တိ မဟတော အဝိဇ္ဇာရာသိဿ ဆေဒနံ. အနိစ္စလက္ခဏဝသေန ဧသီ. ဒုက္ခလက္ခဏဝသေန ဂဝေသီ. အနတ္တလက္ခဏဝသေန သမန္တတော ပရိယေသီ. မဟတော ဝိပလ္လာသဿ ပဘေဒနန္တိ မဟန္တဿ အသုဘေ သုဘန္တိအာဒိဒွါဒသဝိဓဿ ဝိပလ္လာသဿ ဘေဒနံ. မဟတော တဏှာသလ္လဿ အဗ္ဗဟနန္တိ မဟန္တဿ အန္တောတုဒနဋ္ဌေန တဏှာကဏ္ဋကဿ လုဉ္စနံ. ဒိဋ္ဌိသံဃာဋဿ ဝိနိဝေဌနန္တိ ဒိဋ္ဌိယေဝ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နပ္ပဝတ္တိတော သံဃဋိတဋ္ဌေန သံဃာဋော, တဿ ဒိဋ္ဌိသံဃာဋဿ နိဝတ္တနံ. မာနဓဇဿ ပါတနန္တိ ဥဿိတဋ္ဌေန ဥန္နတိလက္ခဏဿ မာနဒ္ဓဇဿ ပါတနံ. အဘိသင်္ခါရဿ ဝူပသမန္တိ ပုညာဒိအဘိသင်္ခါရဿ ဥပသမနံ. ဩဃဿ နိတ္ထရဏန္တိ ဝဋ္ဋေ ဩသီဒါပနဿ ကာမောဃာဒိဩဃဿ [Pg.23] နိတ္ထရဏံ နိက္ခမနံ. ဘာရဿ နိက္ခေပနန္တိ ရူပါဒိပဉ္စက္ခန္ဓဘာရဿ ခိပနံ ဆဍ္ဍနံ. သံသာရဝဋ္ဋဿ ဥပစ္ဆေဒန္တိ ခန္ဓာဒိပဋိပါဋိသံသာရဝဋ္ဋဿ ဟေတုနဿနေန ဥစ္ဆိဇ္ဇနံ. သန္တာပဿ နိဗ္ဗာပနန္တိ ကိလေသသန္တာပဿ နိဗ္ဗုတိံ. ပရိဠာဟဿ ပဋိပဿဒ္ဓန္တိ ကိလေသပရိဠာဟဿ ဝူပသမံ ပဋိပဿမ္ဘနံ. ဓမ္မဓဇဿ ဥဿာပနန္တိ နဝဝိဓလောကုတ္တရဓမ္မဿ ဥဿာပေတွာ ဌပနံ. ပရမတ္ထံ အမတံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဥတ္တမဋ္ဌေန ပရမတ္ထံ. နတ္ထိ ဧတဿ မရဏသင်္ခါတံ မတန္တိ အမတံ. ကိလေသဝိသပဋိပက္ခတ္တာ အဂဒန္တိပိ အမတံ. သံသာရဒုက္ခပဋိပက္ခဘူတတ္တာ နိဗ္ဗုတန္တိ နိဗ္ဗာနံ. နတ္ထေတ္ထ တဏှာသင်္ခါတံ ဝါနန္တိပိ နိဗ္ဗာနံ.

එහි 'මහත් වූ අඳුරු කඳ විදාරණය කිරීම' යනු මහා අඥාන රාශිය (අවිද්‍යා රාශිය) සිඳලීමයි. අනිත්‍ය ලක්ෂණය අනුව සෙවූයේය. දුක්ඛ ලක්ෂණය අනුව සෙවූයේය. අනාත්ම ලක්ෂණය අනුව හාත්පසින් සෙවූයේය. 'මහත් වූ විපල්ලාසයන් බිඳ දැමීම' යනු අසුභය සුභයැයි ගැනීම ආදී වූ දොළොස් වැදෑරුම් මහත් වූ විපර්යාසයන් බිඳ දැමීමයි. 'මහත් වූ තණ්හා හී උදුරා දැමීම' යනු ඇතුළත රිදවන අර්ථයෙන් තණ්හාව නමැති කටුව උදුරා දැමීමයි. 'දෘෂ්ටි සංඝාටය ලිහා දැමීම' යනු දෘෂ්ටියම අඛණ්ඩව පැවතීම හේතුවෙන් මනාකොට බැඳී ඇති බැවින් 'සංඝාට' නම් වේ, එම දෘෂ්ටි සංඝාටය ඉවත් කිරීමයි. 'මාන ධජය බිම හෙළීම' යනු එසවී ඇති බැවින් සහ උඩඟු බවේ ලක්ෂණය නිසා 'මාන ධජය' නමින් හැඳින්වෙන මානය බිම හෙළීමයි. 'අභිසංස්කාරයන් සංසිඳවීම' යනු පින් ආදී අභිසංස්කාරයන් සංසිඳවීමයි. 'ඕඝයෙන් (සැඩ පහරින්) එතෙර වීම' යනු සංසාර වට්ටයෙහි ගිල්වන ස්වභාවය ඇති කාමෝඝාදී සැඩපහරින් එතෙර වීම හෙවත් නික්මීමයි. 'බර බිම තැබීම' යනු රූප ආදී පංචස්කන්ධ බර අත්හැරීමයි. 'සංසාර වට්ටය සිඳලීම' යනු ස්කන්ධ ආදියේ පරම්පරාව වන සංසාර චක්‍රය හේතු විනාශ කිරීමෙන් සිඳලීමයි. 'සන්තාපය නිවා දැමීම' යනු කෙලෙස් සන්තාපය නිවා දැමීමයි. 'පරිළාහය (දැවිල්ල) සංසිඳවීම' යනු කෙලෙස් දැවිල්ල සංසිඳවීමයි. 'ධර්ම ධජය එසවීම' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ඔසවා තැබීමයි. 'පරමාර්ථ වූ අමෘත නිවන' යනු උතුම් වූ අර්ථයෙන් පරමාර්ථයයි. මෙහි මරණය නමැති මළ බවක් නැති බැවින් 'අමෘත' නම් වේ. කෙලෙස් නමැති විෂට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ද දිව්‍ය ඖෂධයක් (අගද) වැනි බැවින් ද 'අමෘත' නම් වේ. සංසාර දුකට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් නිවුණු ස්වභාවය ඇති නිසා 'නිබ්බාන' (නිවන) නම් වේ. මෙහි තණ්හාව නමැති 'වානය' (බැඳීම) නැති බැවින් ද 'නිබ්බාන' නම් වේ.

မဟေသက္ခေဟိ သတ္တေဟီတိ မဟာနုဘာဝေဟိ သက္ကာဒီဟိ သတ္တေဟိ. ပရိယေသိတောတိ ပရိယိဋ္ဌော. ကဟံ ဒေဝဒေဝေါတိ ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ ကုဟိံ. ကဟံ နရာသဘောတိ ဥတ္တမပုရိသော.

'මහේශාක්‍ය සත්ත්වයන් විසින්' යනු මහානුභාව සම්පන්න වූ ශක්‍රයා ආදී සත්ත්වයන් විසිනි. 'සොයන ලද්දේය' යනු මනාකොට සොයන ලද්දේය. 'දේව දෙවියාණෝ කොහිද?' යනු දෙවියන්ටත් අතිදේව වූ උන්වහන්සේ කොහිද යන්නයි. 'නරාසභයා (මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨයා) කොහිද?' යනු උත්තම පුරුෂයාණෝ යන්නයි.

၂၄. ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယဉ္စာပိ မဇ္ဈေတိ ဧတ္ထ ဥဒ္ဓန္တိ အနာဂတဒ္ဓါ ဝုစ္စတိ. အဓောတိ အတီတဒ္ဓါ. တိရိယဉ္စာပိ မဇ္ဈေတိ ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓါ. ဧတေသု နန္ဒိဉ္စ နိဝေသနဉ္စ, ပနုဇ္ဇ ဝိညာဏန္တိ ဧတေသု ဥဒ္ဓါဒီသု တဏှဉ္စ ဒိဋ္ဌိနိဝေသနဉ္စ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဉ္စ ပနုဒေဟိ. ပနုဒိတွာ စ ဘဝေ န တိဋ္ဌေတိ ဧဝံ သန္တေ ဒုဝိဓေပိ ဘဝေ န တိဋ္ဌေယျ. ဧဝံ တာဝ ပနုဇ္ဇသဒ္ဒဿ ပနုဒေဟီတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ သမ္ဗန္ဓော. ပနုဒိတွာတိ ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ ဘဝေ န တိဋ္ဌေတိ အယမေဝ သမ္ဗန္ဓော. ဧတာနိ နန္ဒီနိဝေသနဝိညာဏာနိ ပနုဒိတွာ ဒုဝိဓေပိ ဘဝေ န တိဋ္ဌေယျာတိ.

24. 'උඩ, යට, සිරස සහ මැද' යන්නෙහි මෙහි 'උඩ' යනු අනාගත කාලයයි. 'යට' යනු අතීත කාලයයි. 'සිරස සහ මැද' යනු වර්තමාන කාලයයි. 'මොවුන් කෙරෙහි නන්දිය (ඇල්ම) සහ නිවෙසනය (දෘෂ්ටි බැසගැනීම) දුරු කොට, විඤ්ඤාණය බැහැර කරව' යනු මේ උඩ ආදී කාලයන්හි තණ්හාව ද, දෘෂ්ටි නිවෙසනය ද, අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණය ද බැහැර කරවන්න යන්නයි. බැහැර කොට භවයෙහි නොසිටින්නේය යනු, මෙසේ වූ කල දෙවැදෑරුම් භවයෙහිම නොසිටින්නේය යන්නයි. 'පනුජ්ජ' (බැහැර කරව) යන වචනයෙහි 'බැහැර කරව' යන අර්ථ විකල්පයෙහි සම්බන්ධය මෙසේය. 'පනුදිට්වා' (බැහැර කොට) යන අර්ථ විකල්පයෙහි 'භවයෙහි නොසිටියි' යන්නම සම්බන්ධයයි. මේ නන්දි, නිවෙසන සහ විඤ්ඤාණයන් බැහැර කොට දෙවැදෑරුම් භවයෙහිම නොසිටිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

သဟောကာသဝသေန ဒေဝလောကော ဥဒ္ဓံ. အပါယလောကော အဓော. မနုဿလောကော မဇ္ဈေ. တတ္ထ ကုသလာ ဓမ္မာတိ အပါယံ မုဉ္စိတွာ ဥပရိ ပဋိသန္ဓိဒါနတော ကုသလာ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓန္တိ ဝုစ္စန္တိ. အကုသလာ ဓမ္မာ အပါယေသု ပဋိသန္ဓိဒါနတော အဓောတိ. တဒုဘယဝိမုတ္တတ္တာ အဗျာကတာ ဓမ္မာ တိရိယဉ္စာပိ မဇ္ဈေတိ ဝုစ္စန္တိ. သဗ္ဗောပရိဝသေန အရူပဓာတု ဥဒ္ဓံ. သဗ္ဗအဓောဝသေန ကာမဓာတု အဓော. တဒုဘယန္တရဝသေန ရူပဓာတု မဇ္ဈေ. ကာယစိတ္တာဗာဓခနနဝသေန သုခါ ဝေဒနာ ဥဒ္ဓံ. ဒုက္ခမနဝသေန ဒုက္ခာ ဝေဒနာ အဓော. အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ မဇ္ဈေ. အတ္တဘာဝဝသေန ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဒ္ဓန္တိ ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာတိ ပါဒတလတော ဥပရိ. အဓော ကေသမတ္ထကာတိ ကေသမတ္ထကတော အဓော. မဇ္ဈေတိ ဒွိန္နံ အန္တရံ.

අවකාශය අනුව දේව ලෝකය 'උඩ' වේ. අපාය ලෝකය 'යට' වේ. මනුෂ්‍ය ලෝකය 'මැද' වේ. එහිදී අපායෙන් මිදී මතු උපත ලබා දෙන බැවින් කුසල් දහම් 'උඩ' යැයි කියනු ලැබේ. අපායෙහි උපත ලබා දෙන බැවින් අකුසල් දහම් 'යට' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ දෙකෙන්ම මිදුණු බැවින් අව්‍යාකෘත ධර්මයන් 'සිරස සහ මැද' යැයි කියනු ලැබේ. සියල්ලටම ඉහළින් පවතින බැවින් අරූප ධාතුව 'උඩ' වේ. සියල්ලටම පහළින් පවතින බැවින් කාම ධාතුව 'යට' වේ. ඒ දෙක අතර පවතින බැවින් රූප ධාතුව 'මැද' වේ. කායික හා චෛතසික පීඩා නසන බැවින් සැප වේදනාව 'උඩ' වේ. දුක් දෙන බැවින් දුක් වේදනාව 'යට' වේ. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව 'මැද' වේ. ආත්ම භාවය අනුව සීමාව දක්වමින් 'උඩ යනු පා පතුලෙන් උඩ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පා පතුලෙන් උඩ' යනු පතුලෙන් ඉහළයි. 'කෙස් මත්තෙන් යට' යනු හිස මුදුනෙන් පහළයි. 'මැද' යනු ඒ දෙක අතරයි.

ပုညာဘိသင်္ခါရသဟဂတံ [Pg.24] ဝိညာဏန္တိ တေရသဝိဓပုညာဘိသင်္ခါရသမ္ပယုတ္တံ ကမ္မဝိညာဏံ. အပုညာဘိသင်္ခါရသဟဂတံ ဝိညာဏန္တိ ဒွါဒသဝိဓအပုညာဘိသင်္ခါရသမ္ပယုတ္တံ ကမ္မဝိညာဏံ. အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရသဟဂတံ ဝိညာဏန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရသဟဂတံ ကမ္မဝိညာဏံ. နုဇ္ဇာတိ ခိပ. ပနုဇ္ဇာတိ အတီဝ ခိပ. နုဒါတိ လုဉ္စ. ပနုဒါတိ အတီဝ လုဉ္စ. ပဇဟာတိ ဆဍ္ဍေဟိ. ဝိနောဒေဟီတိ ဒူရံ ကရောဟိ.

'පුණ්‍යාභිසංස්කාරයන් හා සහගැත වූ විඤ්ඤාණය' යනු තෙළෙස් වැදෑරුම් පුණ්‍යාභිසංස්කාරයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත කර්ම විඤ්ඤාණයයි. 'අපුණ්‍යාභිසංස්කාරයන් හා සහගැත වූ විඤ්ඤාණය' යනු දොළොස් වැදෑරුම් අපුණ්‍යාභිසංස්කාරයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත කර්ම විඤ්ඤාණයයි. 'ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරයන් හා සහගැත වූ විඤ්ඤාණය' යනු සිවු වැදෑරුම් ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරයන් හා සහගැත වූ කර්ම විඤ්ඤාණයයි. 'නුජ්ජ' යනු විසි කරන්න (බැහැර කරන්න). 'පනුජ්ජ' යනු අතිශයින් බැහැර කරන්න. 'නුද' යනු උදුරා දමන්න. 'පනුද' යනු අතිශයින් උදුරා දමන්න. 'පජහ' යනු අත්හරින්න. 'විනෝදෙහි' යනු දුරු කරවන්න (ඈත් කරන්න).

ကမ္မဘဝဉ္စာတိ ပုညာဘိသင်္ခါရစေတနာဝ. ပဋိသန္ဓိကဉ္စ ပုနဗ္ဘဝန္တိ ပဋိသန္ဓိယာ ရူပါဒိပုနဗ္ဘဝဉ္စ. ပဇဟန္တော ပဌမမဂ္ဂေန, ဝိနောဒေန္တော ဒုတိယမဂ္ဂေန, ဗျန္တီ ကရောန္တော တတိယမဂ္ဂေန, အနဘာဝံ ဂမေန္တော စတုတ္ထမဂ္ဂေန. ကမ္မဘဝေ န တိဋ္ဌေယျာတိ ပုညာဒိအဘိသင်္ခါရေ န တိဋ္ဌေယျ.

'කර්ම භවය ද' යනු පුණ්‍යාභිසංස්කාර චේතනාවමයි. 'ප්‍රතිසන්ධි සහිත වූ පුනර්භවය ද' යනු ප්‍රතිසන්ධියෙන් ලබන රූප ආදී පුනර්භවයයි. ප්‍රථම මාර්ගයෙන් අත්හරිමින්, දෙවන මාර්ගයෙන් දුරු කරමින්, තෙවන මාර්ගයෙන් ක්ෂය කරමින්, සිව්වන මාර්ගයෙන් නැත්තටම නැති කරමින් (අභාවයට පමුණුවමින්). 'කර්ම භවයෙහි නොසිටින්නේය' යනු පින් ආදී අභිසංස්කාරයන්හි නොසිටින්නේය යන්නයි.

၂၅. ဧတာနိ ဝိနောဒေတွာ ဘဝေ အတိဋ္ဌန္တော ဧသော – ဧဝံ ဝိဟာရီတိ ဂါထာ. တတ္ထ ဣဓေဝါတိ ဣမသ္မိံယေဝ သာသနေ, ဣမသ္မိံယေဝ ဝါ အတ္တဘာဝေ. ဣမိဿာ ဂါထာယ နိဒ္ဒေသော ဥတ္တာနတ္ထောဝ.

25. මේවා දුරු කොට භවයෙහි නොසිටින මොහු 'මෙසේ වෙසෙන්නෙකි' යනු ගාථාවයි. එහි 'මෙතැනම' යනු මේ ශාසනයෙහිමය, නැතහොත් මේ ආත්ම භාවයෙහිමය. මේ ගාථාවෙහි විස්තරය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၂၆. သုကိတ္တိတံ ဂေါတမနူပဓီကန္တိ ဧတ္ထ အနူပဓီကန္တိ နိဗ္ဗာနံ, တံ သန္ဓာယ ဘဂဝန္တံ အာလပန္တော အာဟ – ‘‘သုကိတ္တိတံ ဂေါတမနူပဓီက’’န္တိ.

26. 'මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද, උපධි රහිත වූ ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේ' යන්නෙහි 'උපධි රහිත' යනු නිවනයි, එය අරමුණු කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අමතමින් 'මැනවින් දේශනා කරන ලද, නිවන ඇති ගෝතමයන් වහන්ස' යැයි පැවසීය.

နိဒ္ဒေသေ ကိလေသာ စာတိ ဥပတာပနဋ္ဌေန ရာဂါဒယော ကိလေသာ စ ရာသဋ္ဌေန ဝိပါကဘူတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ စ ကုသလာဒိအဘိသင်္ခါရာ စေတနာ စ ‘‘ဥပဓီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ ကထီယန္တိ. ဥပဓိပ္ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနေန, ဥပဓိဝူပသမံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန, ဥပဓိပဋိနိဿဂ္ဂံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန ဥပဓိပဋိပဿဒ္ဓံ ဖလေနာတိ.

විස්තරයෙහි 'කෙලෙස් ද' යනු තවන (පීඩා කරන) අර්ථයෙන් රාගාදී කෙලෙස් ද, රාශි අර්ථයෙන් විපාක වූ පංචස්කන්ධය ද, කුසල් ආදී අභිසංස්කාර චේතනා ද 'උපධි' යැයි කියනු ලැබේ. තදංග ප්‍රහාණයෙන් උපධි ප්‍රහාණය ද, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් උපධි සංසිඳීම ද, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් උපධි අත්හැරීම (ප්‍රතිනිස්සර්ගය) ද, ඵල සමාපත්තියෙන් උපධි සන්සිඳීම ද වේ.

၂၇. န ကေဝလံ ဒုက္ခမေဝ ပဟာသိ – တေ စာပီတိ ဂါထာ. တတ္ထ အဋ္ဌိတန္တိ သက္ကစ္စံ, သဒါ ဝါ. တံ တံ နမဿာမီတိ တသ္မာ တံ နမဿာမိ. သမေစ္စာတိ ဥပဂန္တွာ. နာဂါတိ ဘဂဝန္တံ အာလပန္တော အာဟ.

27. හුදෙක් දුකම ප්‍රහීණ කළේ නොවේ - 'ඔවුහු ද' යන ගාථාවයි. එහි 'පිහිටි' යනු සකස් කොට හෝ නිරතුරුව හෝ යන්නයි. 'එබැවින් ඔබට නමස්කාර කරමි' යනු එහෙයින් ඔබට වඳින්නෙමි. 'පැමිණ' (සමෙච්ච) යනු ළඟට ගොස්ය. 'නාග' (උතුමාණෙනි) යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අමතමින් පැවසූවකි.

နိဒ္ဒေသေ သမေစ္စာတိ ဇာနိတွာ, ဧကတော ဟုတွာ ဝါ. အဘိသမေစ္စာတိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ. သမာဂန္တွာတိ သမ္မုခါ ဟုတွာ. အဘိသမာဂန္တွာတိ သမီပံ ဂန္တွာ. သမ္မုခါတိ သမ္မုခေ. အာဂုံ န ကရောတီတိ ပါပံ န ကရောတိ.

විස්තරයෙහි 'පැමිණ' යනු දැනගෙන හෝ එකතු වී හෝ යන්නයි. 'අභිසමෙච්ච' යනු අවබෝධ කරගෙන (ප්‍රතිවේධ කොට) යන්නයි. 'සමාගන්ත්වා' යනු මුහුණට මුහුණ ලා යන්නයි. 'අභිසමාගන්ත්වා' යනු සමීපයට ගොස්ය. 'සම්මුඛා' යනු ඉදිරියෙහි යන්නයි. 'අකුසල් (පව්) නොකරයි' යනු පව් නොකරයි යන්නයි.

၂၈. ဣဒါနိ နံ ဘဂဝါ ‘‘အဒ္ဓါ ဟိ ဘဂဝါ ပဟာသိ ဒုက္ခ’’န္တိ ဧဝံ တေန ဗြာဟ္မဏေန ဝိဒိတောပိ အတ္တာနံ အနုပနေတွာဝ ပဟီနဒုက္ခေန ပုဂ္ဂလေန ဩဝဒန္တော [Pg.25] ‘‘ယံ ဗြာဟ္မဏ’’န္တိ ဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – ယံ တံ အဘိဇာနန္တော ‘‘အယံ ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြာဟ္မဏော, ဝေဒေဟိ ဂတတ္တာ ဝေဒဂူ, ကိဉ္စနာဘာဝါ အကိဉ္စနော, ကာမေသု စ ဘဝေသု စ အသတ္တတ္တာ ကာမဘဝေ အသတ္တော’’တိ ဇညာ ဇာနေယျာသိ. အဒ္ဓါ ဟိ သော ဩဃမိမံ အတာရိ, တိဏ္ဏော စ ပါရံ အခိလော အကင်္ခေါ.

28. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුක ප්‍රහීණ කළ සේකැ'යි ඒ බ්‍රාහ්මණයා විසින් දැනගනු ලැබූවත්, තමන් වහන්සේ ඒ බව ප්‍රකාශ නොකොට, දුක ප්‍රහීණ කළ පුද්ගලයෙකු වශයෙන් ඔහුට අවවාද කරමින් 'යං බ්‍රාහ්මණ' යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - 'යම් හෙයකින් ඒ බ්‍රාහ්මණයා බාහිත පාපී බැවින් බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි ද, වේදයන් කෙළවරට ගිය බැවින් වේදගූ යැයි ද, කෙලෙස් කිංචනයන් නොමැති බැවින් අකිංචන යැයි ද, කාමයන් කෙරෙහිත් භවයන් කෙරෙහිත් නොඇලුණු බැවින් කාමභවයන්හි අසක්ත යැයි ද මැනවින් දැනගන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු මේ ඕඝය තරණය කළේය, සසරින් එතර වූයේය, කෙලෙස් කටු රහිත වූයේය, සැක රහිත වූයේය' යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ ရာဂကိဉ္စနန္တိ ရာဂပလိဗောဓံ. ဒေါသကိဉ္စနန္တိအာဒိပိ ဧသေဝ နယော. ကာမောဃံ တိဏ္ဏော အနာဂါမိမဂ္ဂေန. ဘဝေါဃံ တိဏ္ဏော အရဟတ္တမဂ္ဂေန. ဒိဋ္ဌောဃံ တိဏ္ဏော သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန. အဝိဇ္ဇောဃံ တိဏ္ဏော အရဟတ္တမဂ္ဂေန. သံသာရပထံ တိဏ္ဏော ကုသလာကုသလကမ္မပ္ပဘေဒေနာတိ. ဥတ္တိဏ္ဏော ပဌမမဂ္ဂေန. နိတ္တိဏ္ဏော ဒုတိယမဂ္ဂေန. အတိက္ကန္တော တတိယမဂ္ဂေန. သမတိက္ကန္တော စတုတ္ထမဂ္ဂေန.ဝီတိဝတ္တော ဖလေန.

නිද්දේසයෙහි 'රාගකිංචනං' යනු රාගය නමැති පලිබෝධයයි. 'දෝසකිංචනං' යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. කාම ඕඝය අනාගාමී මාර්ගයෙන් තරණය කරන ලදී. භව ඕඝය අර්හත් මාර්ගයෙන් තරණය කරන ලදී. දිට්ඨි ඕඝය සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් තරණය කරන ලදී. අවිජ්ජා ඕඝය අර්හත් මාර්ගයෙන් තරණය කරන ලදී. කුසලාකුසල කර්ම ප්‍රභේදයෙන් යුත් සංසාර මාර්ගය තරණය කරන ලදී. පළමු මාර්ගයෙන් උත්තිණ්ණ (මතු වූ) විය. දෙවන මාර්ගයෙන් නිත්තිණ්ණ (නික්මුණු) විය. තෙවන මාර්ගයෙන් අතික්කන්ත (ඉක්මවා ගිය) විය. සිව්වන මාර්ගයෙන් සමතික්කන්ත (මැනවින් ඉක්මවා ගිය) විය. ඵලයෙන් වීතිවත්ත (සම්පූර්ණයෙන්ම එතර වූ) විය.

၂၉. ကိဉ္စ ဘိယျော – ဝိဒွါ စ ယောတိ ဂါထာ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ, အတ္တဘာဝေ ဝါ. ဝိသဇ္ဇာတိ ဝေါသဇ္ဇိတွာ.

29. තවද - 'විද්වා ච යෝ' යන ගාථාවයි. එහි 'ඉධ' යනු මේ ශාසනයෙහි හෝ මේ ආත්ම භාවයෙහි යන්නයි. 'විසජ්ජ' යනු අත්හැරීමෙන් (ප්‍රහාණය කිරීමෙන්) යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ သဇ္ဇန္တိ မုဉ္စနံ. ဝိသဇ္ဇန္တိ ဝေါသဇ္ဇနံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ. ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ဝုတ္တသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

නිද්දේසයෙහි 'සජ්ජ' යනු මිදීමයි. 'විසජ්ජ' යනු අතහැර දැමීමයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම ප්‍රකටමය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය ද අර්හත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඉහත කී පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි -

မေတ္တဂူမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙත්තගූ මාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. ဓောတကမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

5. ධෝතක මාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၃၀. ပဉ္စမေ ဓောတကသုတ္တေ – ဝါစာဘိကင်္ခါမီတိ ဝါစံ အဘိကင်္ခါမိ. သိက္ခေ နိဗ္ဗာနမတ္တနောတိ အတ္တနော ရာဂါဒီနံ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ အဓိသီလာဒီနိ သိက္ခေယျ. နိဒ္ဒေသေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ.

30. පස්වන ධෝතක සූත්‍රයෙහි - 'වාචාභිකංඛාමි' යනු (භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ) වචනය කැමති වෙමි යන්නයි. 'සික්ඛේ නිබ්බානමත්තනෝ' යනු තමාගේ රාගාදී කෙලෙස් නිවීම පිණිස අධිශීලාදී ශික්ෂාවන්හි හික්මිය යුතුය යන්නයි. නිද්දේසයෙහි අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත.

၃၁.

31.

ဣတောတိ မမ မုခတော.

'ඉතෝ' යනු මගේ මුවින් යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ အာတပ္ပန္တိ ကိလေသတာပနံ. ဥဿာဟန္တိ အသင်္ကောစံ. ဥဿောဠှီန္တိ ဗလဝဝီရိယံ. ထာမန္တိ အသိထိလံ. ဓိတိန္တိ ဓာရဏံ. ဝီရိယံ ကရောဟီတိ ပရက္ကမံ ကရောဟိ. ဆန္ဒံ ဇနေဟီတိ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေဟိ.

නිද්දේසයෙහි 'ආතප්පං' යනු කෙලෙස් තවන වීරියයි. 'උස්සාහං' යනු පසුබට නොවීමයි. 'උස්සෝළ්හිං' යනු බලවත් වීරියයි. 'ථාමං' යනු ලිහිල් නොවන බවයි. 'ධිටිං' යනු දරාගැනීමයි. 'වීරියං කරෝහි' යනු පරාක්‍රමය දක්වන්න යන්නයි. 'ඡන්දං ජනේහි' යනු කැමැත්ත උපදවන්න යන්නයි.

၃၂. ဧဝံ [Pg.26] ဝုတ္တေ အတ္တမနော ဓောတကော ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝမာနော ကထံကထာပမောက္ခံ ယာစန္တော ‘‘ပဿာမဟ’’န္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ပဿာမဟံ ဒေဝမနုဿလောကေတိ ပဿာမိ အဟံ ဒေဝမနုဿလောကေ. တံ တံ နမဿာမီတိ တံ ဧဝရူပံ တံ နမဿာမိ. ပမုဉ္စာတိ ပမောစေဟိ.

32. මෙසේ වදාළ කල්හි, සතුටට පත් ධෝතක මාණවකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පසසා සිටිමින්, සැකයෙන් මිදීම පතමින් 'පස්සාමහං' යනාදී ගාථාව කීවේය. එහි 'පස්සාමහං දේවමනුස්සලෝකේ' යනු දෙවි මිනිස් ලොවෙහි මම දකිමි යන්නයි. 'තං තං නමස්සාමි' යනු එබඳු වූ ඔබ වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි යන්නයි. 'පමුඤ්ච' යනු මුදවාලනු මැනව යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတိ တံ တံ အာရမ္မဏံ ပါဋိယေက္ကံ စတုသစ္စံ သယမေဝ ဗုဒ္ဓါ ပဋိဝေဓပ္ပတ္တာတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ. သီဟသီဟောတိ အဆမ္ဘိတဋ္ဌေန သီဟာနံ အတိသီဟော. နာဂနာဂေါတိ နိက္ကိလေသဋ္ဌေန, မဟန္တဋ္ဌေန ဝါ နာဂါနံ အတိနာဂေါ. ဂဏိဂဏီတိ ဂဏဝန္တာနံ အတီဝ ဂဏဝါ. မုနိမုနီတိ ဉာဏဝန္တာနံ အတီဝ ဉာဏဝါ. ရာဇရာဇာတိ ဥတ္တမရာဇာ. မုဉ္စ မန္တိ မောစေဟိ မံ. ပမုဉ္စ မန္တိ နာနာဝိဓေန မုဉ္စေဟိ မံ. မောစေဟိ မန္တိ သိထိလံ ကရောဟိ မံ. ပမောစေဟိ မန္တိ အတီဝ သိထိလံ ကရောဟိ မံ. ဥဒ္ဓရ မန္တိ မံ သံသာရပင်္ကာ ဥဒ္ဓရိတွာ ထလေ ပတိဋ္ဌာပေဟိ. သမုဒ္ဓရ မန္တိ သမ္မာ ဥဒ္ဓရိတွာ ထလေ ပတိဋ္ဌာပေဟိ မံ. ဝုဋ္ဌာပေဟီတိ ဝိစိကိစ္ဆာသလ္လတော အပနေတွာ ဝိသုံ ကရဏဝသေန ဥဋ္ဌာပေဟိ.

නිද්දේසයෙහි 'පච්චේකබුද්ධා' යනු ඒ ඒ අරමුණු ඔස්සේ තනි තනිව සිවුසත්‍යය තමන් විසින්ම අවබෝධ කරගත් බැවින් පසේබුදුහු නම් වෙති. 'සීහසීහෝ' යනු නිර්භීත අර්ථයෙන් සිංහයන් අතර අතිශ්‍රේෂ්ඨ සිංහයාය. 'නාගනාගෝ' යනු නික්ලේශී අර්ථයෙන් හෝ ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් නාගයන් (ඇතුන්) අතර අතිශ්‍රේෂ්ඨ නාගයාය. 'ගණිගණී' යනු ගණ පිරිවර ඇත්තවුන් අතර අතිශ්‍රේෂ්ඨ ගණාචාර්යවරයාය. 'මුනිමුනී' යනු ප්‍රඥාවන්තයන් අතර අතිශ්‍රේෂ්ඨ ප්‍රඥාවන්තයාය. 'රාජරාජා' යනු උත්තම රජුය. 'මුඤ්ච මං' යනු මා මුදවාලනු මැනව. 'පමුඤ්ච මං' යනු විවිධ ආකාරයෙන් මා මුදවාලනු මැනව. 'මෝචේහි මං' යනු මා (බැඳීම්වලින්) ලිහිල් කරනු මැනව. 'පමෝචේහි මං' යනු මා අතිශයින් ලිහිල් කරනු මැනව. 'උද්ධර මං' යනු මා සසර මඩින් ගොඩගෙන ගොඩබිමෙහි (නිවනෙහි) පිහිටුවනු මැනව. 'සමුද්ධර මං' යනු මැනවින් උඩට ගෙන ගොඩබිමෙහි පිහිටුවනු මැනව. 'වුට්ඨාපේහි' යනු විචිකිච්ඡා නමැති හුලෙන් ඉවත් කොට වෙන් කිරීමේ වශයෙන් නගා සිටුවනු මැනව යන්නයි.

၃၃. အထဿ ဘဂဝါ အတ္တာဓီနမေဝ ကထံကထာပမောက္ခံ ဩဃတရဏမုခေန ဒဿေန္တော ‘‘နာဟ’’န္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ နာဟံ သဟိဿာမီတိ အဟံ န သဟိဿာမိ န သက္ကောမိ. န ဝါယမိဿာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပမောစနာယာတိ ပမောစေတုံ. ကထံကထိန္တိ သကင်္ခံ. တရေသီတိ တရေယျာသိ.

33. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැකයෙන් මිදීම තමා සතු දෙයක් බව ඕඝ තරණය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් දක්වමින් 'නාහං' යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. එහි 'නාහං සහිස්සාමි' යනු මම සමත් නොවන්නෙමි යන්නයි. එනම් උත්සාහ නොකරන්නෙමි යන්න අදහසයි. 'පමෝචනාය' යනු මුදවාලීම පිණිසයි. 'කථංකථිං' යනු සැක සහිත තැනැත්තායි. 'තරේසි' යනු ඔබම තරණය කළ යුතුය යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ န ဤဟာမီတိ ပယောဂံ န ကရောမိ. န သမီဟာမီတိ အတီဝ ပယောဂံ န ကရောမိ. အဿဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေတိ ရတနတ္တယေ သဒ္ဓါဝိရဟိတေ ပုဂ္ဂလေ. အစ္ဆန္ဒိကေတိ မဂ္ဂဖလတ္ထံ ရုစိဝိရဟိတေ. ကုသီတေတိ သမာဓိဝိရဟိတေ. ဟီနဝီရိယေတိ နိဗ္ဗီရိယေ. အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနေတိ ပဋိပတ္တိယာ န ပဋိပဇ္ဇမာနေ.

නිද්දේසයෙහි 'න ඊහාමි' යනු ප්‍රයෝගයක් (උත්සාහයක්) නොකරමි. 'න සමීහාමි' යනු අතිශය ප්‍රයෝගයක් නොකරමි. 'අස්සද්ධේ පුග්ගලේ' යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව රහිත පුද්ගලයන් කෙරෙහිය. 'අච්ඡන්දිකේ' යනු මගපල ලැබීමේ කැමැත්ත රහිත වූවන් කෙරෙහිය. 'කුසීතේ' යනු සමාධියෙන් තොර වූවන් කෙරෙහිය. 'හීනවීරියේ' යනු වීර්යය හීන වූවන් කෙරෙහිය. 'අප්පටිපජ්ජමානේ' යනු ප්‍රතිපත්තියෙහි නොයෙදෙන්නවුන් කෙරෙහිය.

၃၄. ဧဝံ ဝုတ္တေ အတ္တမနတရော ဓောတကော ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝမာနော အနုသာသနိံ ယာစန္တော ‘‘အနုသာသ ဗြဟ္မေ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဗြဟ္မေတိ သေဋ္ဌဝစနမေတံ. တေန ဘဂဝန္တံ အာမန္တယမာနော အာဟ ‘‘အနုသာသ ဗြဟ္မေ’’တိ. ဝိဝေကဓမ္မန္တိ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိဝေကံ နိဗ္ဗာနဓမ္မံ. အဗျာပဇ္ဇမာနောတိ နာနပ္ပကာရကံ အနာပဇ္ဇမာနော. ဣဓေဝ သန္တောတိ ဣဓေဝ သမာနော. အသိတောတိ အနိဿိတော.

34. මෙසේ වදාළ කල්හි වඩාත් සතුටු වූ ධෝතක මාණවකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පසසමින් අනුශාසනා ඉල්ලමින් 'අනුසාස බ්‍රහ්මේ' යනාදී ගාථාව කීවේය. එහි 'බ්‍රහ්මේ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වය හඟවන වචනයකි. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අමතමින් 'ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්ස, අනුශාසනා කළ මැනව'යි කීවේය. 'විවේකධම්මං' යනු සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් වූ නිවන් දහමයි. 'අබ්‍යාපජ්ජමානෝ' යනු විවිධ පීඩාවන්ට පත් නොවෙමින් යන්නයි. 'ඉධේව සන්තෝ' යනු මෙහිම වසමින් යන්නයි. 'අසිතෝ' යනු කිසිවක් ඇසුරු නොකළ (තණ්හා දිට්ඨිවලින් තොර වූ) තැනැත්තායි.

၃၅-၇. ဣတော [Pg.27] ပရာ ဒွေ ဂါထာ မေတ္တဂူသုတ္တေ ဝုတ္တနယာ ဧဝ. ကေဝလဉှိ တတ္ထ ဓမ္မံ, ဣဓ သန္တိန္တိ အယံ ဝိသေသော. တတိယဂါထာယပိ ပုဗ္ဗဍ္ဎံ တတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝ. အပရဍ္ဎေ သင်္ဂေါတိ သဇ္ဇနဋ္ဌာနံ, လဂ္ဂနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

35-7. මීට පසුව එන ගාථා දෙක මෙත්තගූ සූත්‍රයෙහි කියූ ක්‍රමයම වේ. වෙනසකට ඇත්තේ එහි 'ධම්මං' යන්නත් මෙහි 'සන්තිං' යන්නත් පමණි. තෙවන ගාථාවෙහි මුල් අඩ ද එහි කී ක්‍රමයම වේ. දෙවන අඩෙහි 'සංගෝ' යනු ඇලෙන ස්වභාවය ඇති තැනයි, එනම් ඇලීමයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම ප්‍රකටය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ဝုတ္တသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය ද අර්හත් ඵලය කෙළවර කොට දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඉහත කී පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි -

ဓောတကမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධෝතක මාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. ဥပသီဝမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

6. උපසීව මාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၃၈. ဆဋ္ဌေ ဥပသီဝသုတ္တေ – မဟန္တမောဃန္တိ မဟန္တံ ဩဃံ. အနိဿိတောတိ ပုဂ္ဂလံ ဝါ ဓမ္မံ ဝါ အနလ္လီနော. နော ဝိသဟာမီတိ န သက္ကောမိ. အာရမ္မဏန္တိ နိဿယံ. ယံ နိဿိတောတိ ယံ ဓမ္မံ ဝါ ပုဂ္ဂလံ ဝါ နိဿိတော.

38. හයවන උපසීව සූත්‍රයෙහි - 'මහන්තමෝඝං' යනු මහත් වූ ඕඝයයි. 'අනිස්සිතෝ' යනු පුද්ගලයෙකු හෝ ධර්මයක් හෝ ඇසුරු නොකරන ලද්දේය. 'නෝ විසහාමි' යනු මම සමත් නොවෙමි යන්නයි. 'ආරම්මණං' යනු ඇසුරයි (නිස්සය). 'යං නිස්සිතෝ' යනු යම් ධර්මයක් හෝ පුද්ගලයෙකු හෝ ඇසුරු කළේ ද යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ ကာမောဃန္တိ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ကာမောဃံ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘဝေါဃံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌောဃံ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇောဃံ တရေယျံ. သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတောတိ ဘဂဝတော ဥစ္စာကုလပရိဒီပနဝသေန ဝုတ္တံ. အာလမ္ဗဏန္တိ အဝတ္ထရိတွာ ဌာနံ. နိဿယန္တိ အလ္လီယနံ. ဥပနိဿယန္တိ အပဿယနံ.

නිද්දේසයෙහි 'කාමෝඝං' යනු අනාගාමී මාර්ගයෙන් කාම ඕඝයයි. අර්හත් මාර්ගයෙන් භව ඕඝයයි. සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් දිට්ඨි ඕඝයයි. අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිජ්ජා ඕඝය තරණය කරන්නේය. 'සක්‍යකුලා පබ්බජිතෝ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උසස් කුලය ප්‍රකාශ කිරීමේ වශයෙන් කියන ලද්දකි. 'ආලම්බණං' යනු පැතිරී පවතින ස්ථානයයි. 'නිස්සයං' යනු ඇලීමයි. 'උපනිස්සයං' යනු තදින් ඇලී සිටීමයි.

၃၉. ဣဒါနိ ယသ္မာ ဗြာဟ္မဏော အာကိဉ္စညာယတနလာဘီ တဉ္စ သန္တမ္ပိ နိဿယံ န ဇာနာတိ. တေနဿ ဘဂဝါ တဉ္စ နိဿယံ ဥတ္တရိဉ္စ နိယျာနပထံ ဒဿေန္တော ‘‘အာကိဉ္စည’’န္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ပေက္ခမာနောတိ တံ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိံ သတော သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ စ အနိစ္စာဒိဝသေန ပဿမာနော. နတ္ထီတိ နိဿာယာတိ တံ ‘‘နတ္ထိ ကိဉ္စီ’’တိ ပဝတ္တံ သမာပတ္တိံ အာရမ္မဏံ ကတွာ. တရဿု ဩဃန္တိ တတော ပဘုတိ ပဝတ္တာယ ဝိပဿနာယ ယထာနုရူပံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဩဃံ တရဿု. ကထာဟီတိ ကထံကထာဟိ. တဏှက္ခယံ နတ္တမဟာဘိပဿာတိ ရတ္တိန္ဒိဝံ နိဗ္ဗာနံ ဝိဘူတံ ကတွာ ပဿ. ဧတေနဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ ကထေသိ.

39. දැන් යම් හෙයකින් ඒ බ්‍රාහ්මණයා ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලැබූවෙකු වුවද, එය පවා සංස්කාරයක් බව නොදන්නා බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයත්, ඉන් ඔබ්බෙහි වූ නිර්වාණ මාර්ගයත් දක්වමින් ‘ආකිඤ්චඤ්ඤං’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘පෙක්ඛමානෝ’ යනු එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියට සිහියෙන් යුතුව සමවැදී, එයින් නැගී සිට අනිත්‍යාදී වශයෙන් බලන්නා වූ යන්නයි. ‘නත්ථීති නිස්සායා’ යනු ‘කිසිවක් නැත’ යනුවෙන් පවත්නා එම සමාපත්තිය අරමුණු කොට ගෙන යන්නයි. ‘තරස්සු ඕඝං’ යනු එතැන් සිට පවත්වන ලද විදර්ශනාවෙන් අනුපිළිවෙළින් සතර වැදෑරුම් ඕඝයන් තරණය කරනු යන්නයි. ‘කථාහි’ යනු සැකයන්ගෙන් (කථාප්‍රවෘත්තීන්ගෙන්) යන්නයි. ‘තණ්හක්ඛයං නත්තමහාභිපස්ස’ යනු රෑ දහවල් නිර්වාණය ප්‍රකට කොට බලනු යන්නයි. මෙයින් ඔහුට දිට්ඨධම්මසුඛ විහාරය (මෙලොව සැප විහරණය) වදාළ සේක.

နိဒ္ဒေသေ [Pg.28] တညေဝ ဝိညာဏံ အဘာဝေတီတိ အာကာသာလမ္ဗဏံ ကတွာ ပဝတ္တမဟဂ္ဂတဝိညာဏံ အဘာဝေတိ အဘာဝံ ဂမေတိ. ဝိဘာဝေတီတိ ဝိဝိဓာ အဘာဝံ ဂမေတိ. အန္တရဓာပေတီတိ အဒဿနံ ဂမေတိ. နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ ပဿတီတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိဿ နတ္ထီတိ ပဿတိ.

නිද්දේසයෙහි ‘තඤ්ඤේව විඤ්ඤාණං අභාවේති’ යනු ආකාශය අරමුණු කොට පවත්නා වූ මහග්ගත විඤ්ඤාණය (ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය) නැති කරයි, නැති බවට පත් කරයි යන්නයි. ‘විභාවේති’ යනු විවිධ ආකාරයෙන් නැති බවට පත් කරයි යන්නයි. ‘අන්තරධාපේති’ යනු නොපෙනී යාමට පත් කරයි යන්නයි. ‘නත්ථි කිඤ්චීති පස්සති’ යනු අවසානයේ එහි බිඳී යාම පවා නැතැයි බලයි යන්නයි.

၄၀. ဣဒါနိ ‘‘ကာမေ ပဟာယာ’’တိ သုတွာ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန အတ္တနာ ပဟီနေ ကာမေ သမ္ပဿမာနော ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဟိတွာ မညန္တိ အညံ တတော ဟေဋ္ဌာ ဆဗ္ဗိဓမ္ပိ သမာပတ္တိံ ဟိတွာ. သညာဝိမောက္ခေ ပရမေတိ သတ္တသု သညာဝိမောက္ခေသု ဥတ္တမေ အာကိဉ္စညာယတနေ. တိဋ္ဌေ နု သော တတ္ထ အနာနုယာယီတိ သော ပုဂ္ဂလော တတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနဗြဟ္မလောကေ အဝိဂစ္ဆမာနော တိဋ္ဌေယျ နူတိ ပုစ္ဆတိ.

40. දැන් ‘කාමේ පහායා’ (කාමයන් ප්‍රහීණ කොට) යන්න අසා විෂ්කම්භන වශයෙන් තමා විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද කාමයන් මැනවින් බලමින් ‘සබ්බේසු’ යන ගාථාව කීවේය. එහි ‘හිත්වා මඤ්ඤං’ යනු එයින් පහළ වූ අනෙක් සය වැදෑරුම් සමාපත්තීන් අතහැර යන්නයි. ‘සඤ්ඤාවිමොක්ඛේ පරමේ’ යනු සප්ත සඤ්ඤාවිමෝක්ෂයන් අතුරින් උත්තම වූ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි යන්නයි. ‘තිට්ඨේ නු සෝ තත්ථ අනනුයායී’ යනු ඒ පුද්ගලයා එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නැවත නොඑන්නෙකු ලෙස ස්ථාවරව සිටින්නේ දැයි විමසයි.

နိဒ္ဒေသေ အဝိစ္စမာနောတိ အဝိယုဇ္ဇမာနော. အဝိဂစ္ဆမာနောတိ ဝိယောဂံ အနာပဇ္ဇမာနော. အနန္တရဓာယမာနောတိ အန္တရဓာနံ အနာပဇ္ဇမာနော. အပရိဟာယမာနောတိ အနန္တရာ ပရိဟာနံ အနာပဇ္ဇမာနော.

නිද්දේසයෙහි ‘අවිච්චමානෝ’ යනු වෙන් නොවන්නා වූ යන්නයි. ‘අවිගච්ඡමානෝ’ යනු වියෝගයට පත් නොවන්නා වූ යන්නයි. ‘අනන්තරධායමානෝ’ යනු අතුරුදහන් වීමට පත් නොවන්නා වූ යන්නයි. ‘අපරිහායමානෝ’ යනු අනතුරුව පිරිහීමට පත් නොවන්නා වූ යන්නයි.

၄၁-၂. အထဿ ဘဂဝါ သဋ္ဌိကပ္ပသဟဿမတ္တကံယေဝ ဌာနံ အနုဇာနန္တော စတုတ္ထံ ဂါထမာဟ. ဧဝံ တဿ တတ္ထ ဌာနံ သုတွာ ဣဒါနိဿ သဿတုစ္ဆေဒဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘တိဋ္ဌေ စေ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ပူဂမ္ပိ ဝဿာနန္တိ အနေကသင်္ချမ္ပိ ဝဿာနံ, ဂဏနရာသိန္တိ အတ္ထော. ‘‘ပူဂမ္ပိ ဝဿာနီ’’တိပိ ပါဌော. တတ္ထ ဝိဘတ္တိဗျတ္တယေန သာမိဝစနဿ ပစ္စတ္တဝစနံ ကာတဗ္ဗံ, ပူဂန္တိ ဝါ ဧတဿ ဗဟူနီတိ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ‘‘ပူဂါနီ’’တိ ဝါပိ ပဌန္တိ, ပုရိမပါဌောယေဝ သဗ္ဗသုန္ဒရော. တတ္ထေဝ သော သီတိ သိယာ ဝိမုတ္တောတိ သော ပုဂ္ဂလော တတ္ထေဝါကိဉ္စညာယတနေ နာနာဒုက္ခေဟိ ဝိမုတ္တော သီတိဘာဝပ္ပတ္တော ဘဝေယျ, နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော သဿတော ဟုတွာ တိဋ္ဌေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. စဝေထ ဝိညာဏံ တထာဝိဓဿာတိ ‘‘ဥဒါဟု တထာဝိဓဿ ဝိညာဏံ အနုပါဒါယ ပရိနိဗ္ဗာယေယျာ’’တိ ဥစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆတိ, ‘‘ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဝါပိ ဘဝေယျာ’’တိ ပဋိသန္ဓိမ္ပိ တဿ ပုစ္ဆတိ.

41-2. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි පවතින්නා වූ වසර හැටදහස් කල්පයක් පමණ වූ කාලය අනුමත කරමින් සතරවන ගාථාව වදාළ සේක. මෙසේ එහි සිටින කාලය අසා, දැන් එහි ශාස්වත හෝ උච්ඡේද බව විමසමින් ‘තිට්ඨේ චේ’ යන ගාථාව කීවේය. එහි ‘පූගම්පි වස්සානං’ යනු අනේක සංඛ්‍යාත වර්ෂයන්, එනම් වර්ෂ සමූහයක් යන්නයි. ‘පූගම්පි වස්සානී’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. එහි විභක්ති පරස්පරතාව අනුව සාමි වචනය වෙනුවට පච්චත්ත වචනය යෙදිය යුතුය, නැතහොත් ‘පූගං’ යන්නෙන් ‘බොහෝ’ යන අර්ථය කිය යුතුය. ‘පූගානී’ යනුවෙන් ද කියවති, එහෙත් පළමු පාඨයම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. ‘තත්ථේව සෝ සී’ යනු ඒ පුද්ගලයා එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහිම නානා දුක්වලින් මිදී සීතලීභාවයට (නිවනට) පත් වූවෙක් වන්නේ ද, නිර්වාණයට පත්ව ශාස්වතව සිටින්නේ ද යන අදහසයි. ‘චවේථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්ස’ යනු ‘එබඳු වූවෙකුගේ විඤ්ඤාණය උපාදාන රහිතව පරිනිර්වාණයට පත් වන්නේ ද?’ යනුවෙන් උච්ඡේදය පිළිබඳව විමසයි, නැතහොත් ‘නැවත පිළිසඳි ගැනීමක් සඳහා වන්නේ ද?’ යනුවෙන් ඔහුගේ පිළිසඳිය පිළිබඳව ද විමසයි.

တဿ ဝိညာဏံ စဝေယျာတိ တဿ အာကိဉ္စညာယတနေ ဥပ္ပန္နဿ ဝိညာဏံ စုတိံ ပါပုဏေယျ. ဥစ္ဆိဇ္ဇေယျာတိ ဥစ္ဆေဒံ ဘဝေယျ. ဝိနဿေယျာတိ ဝိနာသံ ပါပုဏေယျ. န ဘဝေယျာတိ အဘာဝံ ဂမေယျ. ဥပပန္နဿာတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဥပပန္နဿ.

‘තස්ස විඤ්ඤාණං චවේය්‍ය’ යනු එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි උපන් තැනැත්තාගේ විඤ්ඤාණය චුත වීමට පත් වන්නේය යන්නයි. ‘උච්ඡිජ්ජෙය්‍ය’ යනු උච්ඡේද වන්නක් වන්නේය යන්නයි. ‘විනස්සෙය්‍ය’ යනු විනාශයට පත් වන්නේය යන්නයි. ‘න භවේය්‍ය’ යනු නැති බවට පත් වන්නේය යන්නයි. ‘උපපන්නස්ස’ යනු පිළිසඳි වශයෙන් උපන් තැනැත්තාගේ යන්නයි.

၄၃. အထဿ [Pg.29] ဘဂဝါ ဥစ္ဆေဒသဿတံ အနုပဂမ္မ တတ္ထုပပန္နဿ အရိယသာဝကဿ အနုပါဒါယ ပရိနိဗ္ဗာနံ ဒဿေန္တော ‘‘အစ္စီ ယထာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ အတ္ထံ ပလေတီတိ အတ္ထံ ဂစ္ဆတိ. န ဥပေတိ သင်္ခန္တိ ‘‘အသုကံ နာမ ဒိသံ ဂတော’’တိ ဝေါဟာရံ န ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ မုနီ နာမကာယာ ဝိမုတ္တောတိ ဧဝံ တတ္ထ ဥပ္ပန္နော သေက္ခမုနိ ပကတိယာ ပုဗ္ဗေဝ ရူပကာယာ ဝိမုတ္တော, တတ္ထ စတုတ္ထမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဓမ္မကာယဿ ပရိညာတတ္တာ ပုန နာမကာယာပိ ဝိမုတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ခီဏာသဝေါ ဟုတွာ အနုပါဒါနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခံ ‘‘ခတ္တိယော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ’’တိ ဧဝမာဒိကံ.

43. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උච්ඡේද හෝ ශාස්වත දෘෂ්ටියට පත් නොවී, එහි උපන් ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ අනුපාදා පරිනිර්වාණය දක්වමින් ‘අච්චී යථා’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘අත්ථං පලේති’ යනු අභාවයට පත් වෙයි යන්නයි. ‘න උපේති සංඛං’ යනු ‘අසවල් දිශාවට ගියේය’ යන ව්‍යවහාරයට පත් නොවේ යන්නයි. ‘ඒවං මුනී නාමකායා විමුත්තෝ’ යනු එසේ එහි උපන් ශෛක්ෂ මුණිවරයා ස්වභාවයෙන්ම පෙර රූප කයෙන් මිදුණු අතර, එහිදී සිව්වන මාර්ගය උපදවා ධර්මකාය පිරිසිඳ දන්නා බැවින් නැවත නාම කයෙන් ද මිදී උභතෝභාග විමුක්ත වූ ක්ෂීණාශ්‍රවයෙකු වී අනුපාදා පරිනිර්වාණ සංඛ්‍යාත අභාවයට පත් වෙයි, ‘ක්ෂත්‍රියයෙකැයි හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකැයි’ ආදී වශයෙන් සංඛ්‍යාවකට (නමකට) පත් නොවේ යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ ခိတ္တာတိ စလိတာ. ဥက္ခိတ္တာတိ အတိစလိတာ. နုန္နာတိ ပပ္ဖောဋိယာ. ပဏုန္နာတိ ဒူရီကတာ. ခမ္ဘိတာတိ ပဋိက္ကမာပိတာ. ဝိက္ခမ္ဘိတာတိ န သန္တိကေ ကတာ.

නිද්දේසයෙහි ‘ඛිත්තා’ යනු සෙලවුණු යන්නයි. ‘උක්ඛිත්තා’ යනු බෙහෙවින් සෙලවුණු යන්නයි. ‘නන්නා’ යනු ගසා දැමූ යන්නයි. ‘පණුන්නා’ යනු දුරු කරන ලද යන්නයි. ‘ඛම්භිතා’ යනු පලවා හරින ලද යන්නයි. ‘වික්ඛම්භිතා’ යනු සමීපයෙහි නොවන්නට කරන ලද යන්නයි.

၄၄. ဣဒါနိ ‘‘အတ္ထံ ပလေတီ’’တိ သုတွာ တဿ ယောနိသော အတ္ထမသလ္လက္ခေန္တော ‘‘အတ္ထင်္ဂတော သော’’တိ ဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – သော အတ္ထင်္ဂတော ဥဒါဟု နတ္ထိ, ဥဒါဟု ဝေ သဿတိယာ သဿတဘာဝေန အရောဂေါ အဝိပရိဏာမဓမ္မော သောတိ ဧဝံ တံ မေ မုနီ သာဓု ဗျာကရောဟိ. ကိံကာရဏာ? တထာ ဟိ တေ ဝိဒိတော ဧသ ဓမ္မောတိ.

44. දැන් ‘අත්ථං පලේති’ යන්න අසා ඔහුගේ අභාවය පිළිබඳව නිසි පරිදි මෙනෙහි කරමින් ‘අත්ථංගතෝ සෝ’ යන ගාථාව කීවේය. එහි අර්ථය නම් - ඔහු අභාවයට පත් වූයේ ද නැතහොත් නැති වූයේ ද, නොඑසේ නම් ඔහු සදාකාලිකවම (ශාස්වත භාවයෙන්) නිරෝගීව විපරීත නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිටින්නේ ද? මුණිවරයාණනි, මට එය මැනවින් පැහැදිලි කළ මැනව. කුමන හෙයින් ද යත්? ඔබට ඒ ධර්මය ප්‍රකටව දන්නා බැවිනි.

နိဒ္ဒေသေ နိရုဒ္ဓေါတိ နိရောဓံ ပတ္တော. ဥစ္ဆိန္နောတိ ဥစ္ဆိန္နသန္တာနော. ဝိနဋ္ဌောတိ ဝိနာသံ ပတ္တော.

නිද්දේසයෙහි ‘නිරුද්ධෝ’ යනු නිරෝධයට පත් වූ යන්නයි. ‘උච්ඡින්නෝ’ යනු සන්තතිය සිඳී ගිය යන්නයි. ‘විනට්ඨෝ’ යනු විනාශයට පත් වූ යන්නයි.

၄၅. အထဿ ဘဂဝါ တထာ အဝတ္တဗ္ဗတံ ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထင်္ဂတဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ အတ္ထင်္ဂတဿာတိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗုတဿ. န ပမာဏမတ္ထီတိ ရူပါဒိပမာဏံ နတ္ထိ. ယေန နံ ဝဇ္ဇုန္တိ ယေန ရာဂါဒိနာ နံ ဝဒေယျုံ. သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသူတိ သဗ္ဗေသု ခန္ဓာဒိဓမ္မေသု.

45. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පිළිබඳව එසේ (ශාස්වත හෝ උච්ඡේද ලෙස) කිව නොහැකි බව දක්වමින් ‘අත්ථංගතස්ස’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘අත්ථංගතස්ස’ යනු අනුපාදා පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවි තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘න පමාණමත්ථි’ යනු රූප ආදී ප්‍රමාණයන් නැත යන්නයි. ‘යේන නං වජ්ජුං’ යනු යම් රාගාදියක් හේතුවෙන් ඔහු ගැන යමක් පවසත් ද (එබඳු දෙයක් නැත) යන්නයි. ‘සබ්බේසු ධම්මේසු’ යනු සියලු ස්කන්ධ ආදී ධර්මයන්හි යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ အဓိဝစနာနိ စာတိ သိရိဝဍ္ဎကော ဓနဝဍ္ဎကောတိအာဒယော ဟိ ဝစနမတ္တံယေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ နာမ. အဓိဝစနာနံ ပထာ အဓိဝစနပထာ နာမ. ‘‘အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ သင်္ခါရာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဧဝံ နိဒ္ဓါရိတွာ သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနာ အဘိလာပါ နိရုတ္တိ နာမ. နိရုတ္တီနံ ပထာ နိရုတ္တိပထာ နာမ. ‘‘တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော’’တိ [Pg.30] (ဓ. သ. ၇) ဧဝံ တေန တေန ပကာရေန ပညာပနတော ပညတ္တိ နာမ. ပညတ္တီနံ ပထာ ပညတ္တိပထာ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၁-၁၀၈) နာမ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

නිද්දේසයෙහි ‘අධිවචනානි ච’ යනු ‘සිරිවඩ්ඪක’, ‘ධනවඩ්ඪක’ ආදී වශයෙන් වචන මාත්‍රයක් පමණක් අධිකාර කොට පවත්නා දෑ අධිවචන නම් වේ. අධිවචනයන්ගේ මාර්ග අධිවචනපථ නම් වේ. ‘මහණෙනි, සංස්කාරයන් අභිසංස්කරණය කරන බැවින් ඒවාට සංස්කාර යැයි කියනු ලැබේ’ යනාදී වශයෙන් නිර්ණය කොට හේතු සහිතව කියනු ලබන වචන නිරුක්ති නම් වේ. නිරුක්තීන්ගේ මාර්ග නිරුක්තිපථ නම් වේ. ‘තක්කය, විතක්කය, සංකල්පය’ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් පැනවීම් කරන බැවින් ප්‍රඥප්ති නම් වේ. ප්‍රඥප්තීන්ගේ මාර්ග ප්‍රඥප්තිපථ නම් වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම ප්‍රකට වූ අර්ථ ඇත්තේමය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ဝုတ္တသဒိသောဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අර්හත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඉහත කී පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි

ဥပသီဝမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපසීව මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. နန္ဒမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

7. නන්ද මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၄၆. သတ္တမေ နန္ဒသုတ္တေ – ပဌမဂါထာယတ္ထော – လောကေ ခတ္တိယာဒယောဇနာ အာဇီဝကနိဂဏ္ဌာဒိကေ သန္ဓာယ ‘‘သန္တိ လောကေ မုနယော’’တိ ဝဒန္တိ. တယိဒံ ကထံသူတိ ကိံ နု ခေါ တေ သမာပတ္တိဉာဏာဒိနာ ဉာဏေန ဥပပန္နတ္တာ ဉာဏူပပန္နံ မုနိ နော ဝဒန္တိ, ဧဝံဝိဓံ နု ဝဒန္တိ, ဥဒါဟု ဝေ နာနပ္ပကာရကေန လူခဇီဝိတသင်္ခါတေန ဇီဝိတေနူပပန္နန္တိ.

46. සත්වැනි නන්ද සූත්‍රයෙහි - පළමු ගාථාවේ අර්ථය මෙසේය - ලෝකයෙහි ක්ෂත්‍රියාදී ජනයෝ ආජීවක නිගණ්ඨාදීන් අරභයා ‘‘ලෝකයෙහි මුනිවරු වෙති’’යි පවසති. එය කෙසේද යත්? කිමෙක්ද, ඔවුන් සමාපත්ති ඥානය ආදී ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් ඥානයෙන් යුත් මුනිවරයෙකු යැයි පවසත්ද? එබඳු කෙනෙකු පවසත්ද? එසේත් නැතහොත් විවිධ වූ ලූඛ ජීවිත (කර්කශ ජීවිත) සංඛ්‍යාත ජීවිතයකින් යුක්ත වූවන් පවසත්ද?

နိဒ္ဒေသေ အဋ္ဌသမာပတ္တိဉာဏေန ဝါတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိအဋ္ဌသမာပတ္တိသမ္ပယုတ္တဉာဏေန ဝါ. ပဉ္စာဘိညာဉာဏေန ဝါတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒိဇာနနဉာဏေန ဝါ.

නිද්දේසයෙහි ‘අෂ්ට සමාපත්ති ඥානයෙන්’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී අෂ්ට සමාපත්තීන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ඥානයෙන් හෝ යන්නයි. ‘පංච අභිඥා ඥානයෙන්’ යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති ආදී වූ දැනගන්නා ඥානයෙන් හෝ යන්නයි.

၄၇. အထဿ ဘဂဝါ တဒုဘယမ္ပိ ပဋိက္ခိပိတွာ မုနိံ ဒဿေန္တော ‘‘န ဒိဋ္ဌိယာ’’တိ ဂါထမာဟ.

47. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කරුණු දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, සැබෑ මුනිවරයා දක්වනු පිණිස ‘‘න දිට්ඨියා’’ යන ගාථාව වදාළ සේක.

၄၈. ဣဒါနိ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒီဟိ သုဒ္ဓီ’’တိ ဝဒန္တာနံ ဝါဒေ ကင်္ခါပဟာနတ္ထံ ‘‘ယေ ကေစိမေ’’တိ ပုစ္ဆတိ. တတ္ထ အနေကရူပေနာတိ ကောတူဟလမင်္ဂလာဒိနာပိ. တတ္ထ ယတာ စရန္တာတိ တတ္ထ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဂုတ္တာ ဝိဟရန္တာ.

48. දැන් ‘‘දෘෂ්ටිය ආදියෙන් පිරිසිදු වීම සිදුවේ’’ යැයි පවසන්නන්ගේ වාදයෙහි ඇති සැකය දුරු කිරීම පිණිස ‘‘යේ කේචිමේ’’ යනුවෙන් විමසයි. එහි ‘අනේකරූපේනා’ යනු කෝතූහල මංගල්‍ය ආදියෙන් ද යන්නයි. එහි ‘යතා චරන්තා’ යනු එහි සක්කාය දිට්ඨියෙන් ආරක්ෂා වී වසන්නෝ (ඇලී වසන්නෝ) යන්නයි.

၄၉. အထဿ တထာ သုဒ္ဓိအဘာဝံ ဒီပေန္တော ဘဂဝါ စတုတ္ထံ ဂါထမာဟ.

49. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු පිරිසිදු බවක් නොමැති බව පෙන්වා දෙමින් සිව්වන ගාථාව වදාළ සේක.

၅၀. ဧဝံ ‘‘နာတရိံသူ’’တိ သုတွာ ဣဒါနိ ယော အတရိ, တံ သောတုကာမော ‘‘ယေ ကေစိမေ’’တိ ပုစ္ဆတိ. အထဿ ဘဂဝါ ဩဃတိဏ္ဏမုခေန ဇာတိဇရာတိဏ္ဏေ ဒဿေန္တော ဆဋ္ဌံ ဂါထမာဟ.

50. මෙසේ ‘‘ඔවුහු (සංසාරයෙන්) එතෙර නොවූහ’’ යන්න අසා, දැන් කවරෙක් එතෙර වූයේදැයි දැනගනු කැමැත්තෙන් ‘‘යේ කේචිමේ’’ යනුවෙන් විමසයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඕඝයෙන් (සංසාර සැඩපහරින්) එතෙර වූවන් මාර්ගයෙන් ජාති ජරාවෙන් එතෙර වූවන් පෙන්වා දෙමින් හයවන ගාථාව වදාළ සේක.

၅၁. တတ္ထ [Pg.31] နိဝုတာတိ ဩဝုဋာ ပရိယောနဒ္ဓါ. ယေ သီဓာတိ ယေ သု ဣဓ, ဧတ္ထ စ သု-ဣတိ နိပါတမတ္တံ. တဏှံ ပရိညာယာတိ တီဟိ ပရိညာဟိ တဏှံ ပရိဇာနိတွာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယတ္တာ ပါကဋမေဝ.

51. එහි ‘නිවුතා’ යනු වැසුණු, වට කරන ලද යන්නයි. ‘යේ සීධා’ යනු යේ සු ඉධ යන්නයි, මෙහි ‘සු’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. ‘තණ්හං පරිඤ්ඤායා’ යනු ත්‍රිවිධ පිරිඥාවන්ගෙන් තණ්හාව පිරිසිඳ දැන යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම පැහැදිලිමය.

၅၂. ဧဝံ ဘဂဝါ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ ပန နန္ဒော ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒမာနော ဧတာဘိနန္ဒာမီတိ ဂါထမာဟ. ဣဓာပိ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

52. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් ඵලයම කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ නන්ද මාණවකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව සතුටින් පිළිගනිමින් ‘එතාභිනන්දාමි’ යන ගාථාව පැවසීය. මෙහිදී ද පෙර සඳහන් කළ පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකාව නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි

နန္ဒမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නන්ද මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වණ්ණනාව නිමවුණි.

၈. ဟေမကမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

8. හේමක මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වණ්ණනාව

၅၃. အဋ္ဌမေ ဟေမကသုတ္တေ – ယေ မေ ပုဗ္ဗေ ဝိယာကံသူတိ ယေ ဗာဝရိအာဒယော ပုဗ္ဗေ မယှံ သကံ လဒ္ဓိံ ဝိယာကံသု. ဟုရံ ဂေါတမသာသနာတိ ဂေါတမသာသနတော ပုဗ္ဗတရံ. သဗ္ဗံ တံ တက္ကဝဍ္ဎနန္တိ သဗ္ဗံ တံ ကာမဝိတက္ကာဒိဝဍ္ဎနံ.

53. අටවැනි හේමක සූත්‍රයෙහි - ‘යේ මේ පුබ්බේ වියාකංසූ’ යනු යම් බාවරී ආදීහු මීට පෙර මට තමන්ගේ ලබ්ධිය (මතය) ප්‍රකාශ කළාහුද යන්නයි. ‘හුරං ගෝතම සාසනා’ යනු ගෞතම බුද්ධ ශාසනයට පෙර වූ කාලයෙහි යන්නයි. ‘සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං’ යනු ඒ සියල්ල කාම විතර්කාදිය වඩන්නක්ම වේ යන්නයි.

ယေ စညေ တဿ အာစရိယာတိ ယေ စ အညေ တဿ ဗာဝရိယဿ အာစာရေ သိက္ခာပကာ အာစရိယာ. တေ သကံ ဒိဋ္ဌိန္တိ တေ အာစရိယာ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိံ. သကံ ခန္တိန္တိ အတ္တနော ခမနံ. သကံ ရုစိန္တိ အတ္တနော ရောစနံ. ဝိတက္ကဝဍ္ဎနန္တိ ကာမဝိတက္ကာဒိဝိတက္ကာနံ ဥပ္ပာဒနံ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တနံ. သင်္ကပ္ပဝဍ္ဎနန္တိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒီနံ ဝဍ္ဎနံ. ဣမာနိ ဒွေ ပဒါနိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေန ဝုတ္တာနိ. ဣဒါနိ ကာမဝိတက္ကာဒိကေ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ကာမဝိတက္ကဝဍ္ဎန’’န္တိအာဒိနာ နယေန နဝဝိတက္ကေ ဒဿေသိ.

‘යේ චඤ්ඤේ තස්ස ආචරියා’ යනු ඒ බාවරී බමුණාගේ ඉගැන්වීම් කළ අන්‍ය වූ යම් ආචාර්යවරු වෙත්ද යන්නයි. ‘තේ සකං දිට්ඨිං’ යනු ඒ ආචාර්යවරුන් තමන්ගේ දෘෂ්ටිය ද, ‘සකං ඛන්තිං’ යනු තමන්ගේ ඉවසීම (පිළිගැනීම) ද, ‘සකං රුචිං’ යනු තමන්ගේ රුචිය ද යන්නයි. ‘විතක්කවඩ්ඪනං’ යනු කාම විතර්කාදී විතර්කයන්ගේ ඉපදීම හා නැවත නැවත පැවැත්මයි. ‘සංකප්පවඩ්ඪනං’ යනු කාම සංකල්පාදීන්ගේ වැඩීමයි. මෙම පද දෙක සියල්ල ඇතුළත් වන සේ පවසන ලද්දකි. දැන් කාම විතර්කාදිය ස්වරූපයෙන් පෙන්වනු පිණිස ‘කාමවිතක්කවඩ්ඪනං’ යනාදී ක්‍රමයෙන් නව විතර්කයන් පෙන්වා දුන් සේක.

၅၄. တဏှာနိဂ္ဃာတနန္တိ တဏှာဝိနာသနံ.

54. ‘තණ්හා නිග්ඝාතනං’ යනු තණ්හාව විනාශ කිරීමයි.

၅၅-၆. အထဿ ဘဂဝါ တံ ဓမ္မံ အာစိက္ခန္တော ‘‘ဣဓာ’’တိ ဂါထာဒွယမာဟ. တတ္ထ ဧတဒညာယ ယေ သတာတိ ဧတံ နိဗ္ဗာနံ ပဒမစ္စုတံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. ပ. ၂၇၇; ထေရဂါ. ၆၇၆; ကထာ. ၇၅၃) နယေန ဝိပဿန္တာ အနုပုဗ္ဗေန ဇာနိတွာ ယေ ကာယာနုပဿနာသတိအာဒီဟိ [Pg.32] သတာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မာဘိနိဗ္ဗုတာတိ ဝိဒိတဓမ္မတ္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မာ စ ရာဂါဒိနိဗ္ဗာနေန စ အဘိနိဗ္ဗုတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

55-6. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ධර්මය පෙන්වා දෙමින් ‘‘ඉධා’’ යන ගාථා දෙක වදාළ සේක. එහි ‘එතදඤ්ඤාය යේ සතා’ යනු ‘‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය’’ යනාදී ක්‍රමයෙන් විදර්ශනා වඩා අනුපිළිවෙලින් ඒ අච්‍යුත වූ නිවන් පදය දැනගෙන, කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානාදියෙන් සිහි ඇත්තෝ වෙත්ද යන්නයි. ‘දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා’ යනු ධර්මය අවබෝධ කළ බැවින් මෙලොවදීම දන්නා ලද ධර්ම ඇත්තෝ ද, රාගාදිය නිවීමෙන් පිරිනිවුණෝ ද වෙති. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලිමය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပုဗ္ဗသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අරහත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි පෙර පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකාව නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි

ဟေမကမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හේමක මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වණ්ණනාව නිමවුණි.

၉. တောဒေယျမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

9. තෝදෙය්‍ය මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වණ්ණනාව

၅၇. နဝမေ တောဒေယျသုတ္တေ – ဝိမောက္ခော တဿ ကီဒိသောတိ တဿ ကီဒိသော ဝိမောက္ခော ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ပုစ္ဆတိ.

57. නවවැනි තෝදෙය්‍ය සූත්‍රයෙහි - ‘විමොක්ඛෝ තස්ස කීදිසෝ’ යනු ඔහුට කිනම් ආකාරයේ මිදීමක් (විමුක්තියක්) කැමති විය යුතුදැයි විමසයි.

၅၈. ဣဒါနိဿ အညဝိမောက္ခာဘာဝံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ဒုတိယံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဝိမောက္ခော တဿ နာပရောတိ တဿ အညော ဝိမောက္ခော နတ္ထိ.

58. දැන් ඔහුට අන්‍ය වූ විමුක්තියක් නොමැති බව පෙන්වා දෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘විමොක්ඛෝ තස්ස නාපරෝ’ යනු ඔහුට වෙනත් විමුක්තියක් නැත යන්නයි.

၅၉. ဧဝံ ‘‘တဏှက္ခယော ဧဝ ဝိမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တေပိ တမတ္ထံ အသလ္လက္ခေန္တော ‘‘နိရာသသော သော ဥဒ အာသသာနော’’တိ ပုန ပုစ္ဆတိ. တတ္ထ ဥဒ ပညကပ္ပီတိ ဥဒါဟု သမာပတ္တိဉာဏာဒိနာ ဉာဏေန တဏှာကပ္ပံ ဝါ ဒိဋ္ဌိကပ္ပံ ဝါ ကပ္ပယတိ.

59. මෙසේ ‘‘තණ්හාව ක්ෂය වීමම විමුක්තියයි’’ කීවද, ඒ අර්ථය වටහා නොගනිමින් ‘‘නිරාසසෝ සෝ උද ආසසානෝ’’ යැයි නැවත විමසයි. එහි ‘උද පඤ්ඤාකප්පී’ යනු එසේත් නැත්නම් සමාපත්ති ඥානාදියෙන් තණ්හා කල්පයක් හෝ දෘෂ්ටි කල්පයක් කල්පනා කෙරේද (ඇති කරගනීද) යන්නයි.

၆၀. အထဿ ဘဂဝါ တံ အာစိက္ခန္တော စတုတ္ထံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ကာမဘဝေတိ ကာမေ စ ဘဝေ စ.

60. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පෙන්වා දෙමින් සිව්වන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘කාමභවේ’ යනු කාමයෙහි සහ භවයෙහි යන්නයි.

ရူပေ နာသီသတီတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကေ ရူပါရမ္မဏေ ဆန္ဒရာဂဝသေန န ပတ္ထေတိ. သဒ္ဓါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပလိဗောဓဋ္ဌေန ရာဂေါ ဧဝ ကိဉ္စနံ ရာဂကိဉ္စနံ မဒနဋ္ဌေန ဝါ. ဒေါသကိဉ္စနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

‘රූපේ නාසීසතී’ යනු සතර සමුට්ඨානයෙන් හටගත් රූපාරම්මණ කෙරෙහි ඡන්දරාගය වශයෙන් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. ශබ්දාදීන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. බාධාවක් (පලිබෝධයක්) යන අර්ථයෙන් රාගයම කිංචනයකි (කෙලෙස් මලකි), එසේත් නැතහොත් මත්වීම යන අර්ථයෙනි. දෝස කිංචනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලිමය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပုဗ္ဗသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අරහත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි පෙර පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකාව නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි

တောဒေယျမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෝදෙය්‍ය මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වණ්ණනාව නිමවුණි.

၁၀. ကပ္ပမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

10. කප්ප මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වණ්ණනාව

၆၁. ဒသမေ [Pg.33] ကပ္ပသုတ္တနိဒ္ဒေသေ – မဇ္ဈေ သရသ္မိန္တိ ပုရိမပစ္ဆိမကောဋိပညာဏာဘာဝတော မဇ္ဈဘူတေ သံသာရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိဋ္ဌတန္တိ တိဋ္ဌမာနာနံ. ယထာယိဒံ နာပရံ သိယာတိ ယထာ ဣဒံ ဒုက္ခံ ပုန န ဘဝေယျ.

61. දසවැනි කප්ප සූත්‍ර නිද්දේසයෙහි - ‘මජ්ඣේ සරස්මිං’ යනු පෙර හා පසු කෙළවරක් නොපෙනෙන බැවින් මැදක් වූ සංසාරයෙහි යන්නයි. ‘තිට්ඨතං’ යනු (සංසාරයෙහි) රැඳී සිටින්නවුන්ට යන්නයි. ‘යථායිදං නාපරං සියා’ යනු යම් ලෙසකින් මේ දුක නැවත නොවිය යුතුද යන්නයි.

အာဂမနန္တိ ပုဗ္ဗန္တတော ဣဓာဂမနံ. ဂမနန္တိ ဣတော ပရလောကဂမနံ. ဂမနာဂမနန္တိ တဒုဘယဝသေန ဝုတ္တံ. ကာလန္တိ မရဏကာလံ. ဂတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ. ဘဝါဘဝေါတိ ဘဝတော ဘဝေါ. စုတိ စာတိ ဘဝတော စဝနဉ္စ. ဥပပတ္တိ စာတိ စုတဿ ဥပပတ္တိ စ. နိဗ္ဗတ္တိ စာတိ ပါတုဘာဝေါ စ. ဘေဒေါ စာတိ ခန္ဓဘေဒေါ စ. ဇာတိ စာတိ ဇနနဉ္စ. ဇရာ စာတိ ဟာနိ စ. မရဏဉ္စာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စာဂေါ စ. ပုရိမာပိ ကောဋိ န ပညာယတီတိ ပုဗ္ဗာပိ ကောဋိ နတ္ထိ န သံဝိဇ္ဇတိ. တထာ ပစ္ဆိမာပိ ကောဋိ.

‘ආගමනං’ යනු පෙර කෙළවර සිට මෙහි පැමිණීමයි. ‘ගමනං’ යනු මෙයින් පරලොව යාමයි. ‘ගමනාගමනං’ යනු ඒ දෙකම අර්ථ දක්වයි. ‘කාලං’ යනු මරණ කාලයයි. ‘ගති’ යනු උපතයි. ‘භවාභවෝ’ යනු භවයෙන් භවයට යාමයි. ‘චුති ච’ යනු භවයෙන් චුත වීමයි. ‘උපපත්ති ච’ යනු චුත වූවහුගේ උපතයි. ‘නිබ්බත්ති ච’ යනු පහළ වීමයි. ‘භේදෝ ච’ යනු ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාමයි. ‘ජාති ච’ යනු ඉපදීමයි. ‘ජරා ච’ යනු පිරිහීමයි. ‘මරණඤ්ච’ යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය අත්හැරීමයි. ‘පුරිමාපි කෝටි න පඤ්ඤායතී’ යනු මුල් කෙළවරක් ද නැත, දක්නට නැත යන්නයි. එසේම පසු කෙළවර ද නැත.

ဧတ္တကာ ဇာတိယောတိ ဧတပရမာ ဇာတိယော. ဝဋ္ဋံ ဝတ္တီတိ သံသာရပဝတ္တိ. တတော ပရံ န ဝတ္တတီတိ တတော ဥဒ္ဓံ နပ္ပဝတ္တတိ. ဟေဝံ နတ္ထီတိ ဧဝံ နတ္ထိ န သံဝိဇ္ဇတိ. ဟိ-ဣတိ နိပါတော. အနမတဂ္ဂေါယန္တိ အယံ သံသာရော အဝိဒိတဂ္ဂေါ.

‘එත්තකා ජාතියෝ’ යනු මේ උපරිම ජාතීන් ය. ‘වට්ටං වත්තී’ යනු සංසාර ප්‍රවෘත්තියයි. ‘තතෝ පරං න වත්තතී’ යනු එයින් මතු තවදුරටත් නොපවතී යන්නයි. ‘හේවං නත්ථි’ යනු මෙසේ නැත, විද්‍යමාන නොවේ යන්නයි. ‘හි’ යනු නිපාතයකි. ‘අනමතග්ගෝයං’ යනු මේ නොදන්නා අගක් ඇති සංසාරයයි.

အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနန္တိ အဝိဇ္ဇာယ အာဝရိတာနံ. တဏှာသံယောဇနာနန္တိ ကာမရာဂသင်္ခါတတဏှာဗန္ဓနဗဒ္ဓါနံ. သန္ဓာဝတန္တိ ကာမဓာတုယာ ပုနပ္ပုနံ ဓာဝန္တာနံ. သံသရတန္တိ ရူပါရူပဓာတုယာ သံသရန္တာနံ. ဒုက္ခံ ပစ္စနုဘူတန္တိ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခံ အနုဘူတံ ဝိန္ဒိတံ. တိဗ္ဗန္တိ ဗဟလံ. ဗျသနန္တိ အဝဍ္ဎိ ဝိနာသော. ကဋသီ ဝဍ္ဎိတာတိ သုသာနဝဍ္ဎိတံ. အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝ. သဗ္ဗသင်္ခါရေသူတိ တေဘူမကသင်္ခါရေသု. နိဗ္ဗိန္ဒိတုန္တိ ဥက္ကဏ္ဌိတုံ. ဝိရဇ္ဇိတုန္တိ ဝိရာဂံ ဥပ္ပာဒေတုံ. ဝိမုစ္စိတုန္တိ မောစေတုံ. ဝဋ္ဋံ ဝတ္တိဿတီတိ သံသာရပဝတ္တံ တေဘူမကဝဋ္ဋံ အနာဂတေ ပဝတ္တိဿတိ. တတော ပရံ န ဝတ္တိဿတီတိ တတော ဥဒ္ဓံ အနာဂတေ သံသာရပဝတ္တံ နပ္ပဝတ္တိဿတိ. ဇာတိဘယေတိ ဇာတိံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘယေ. ဇရာဘယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘අවිජ්ජානීවරණානං’ යනු අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු (ආවරණය වූ) අයගේ ය. ‘තණ්හාසංයෝජනානං’ යනු කාමරාගය නමැති තණ්හා බන්ධනයෙන් බැඳුනු අයගේ ය. ‘සන්ධාවතං’ යනු කාම ධාතුවෙහි නැවත නැවත දිවයන්නන්ගේ ය. ‘සංසරතං’ යනු රූප සහ අරූප ධාතූන්හි සැරිසරන්නන්ගේ ය. ‘දුක්ඛං පච්චනුභූතං’ යනු කායික හා චෛතසික දුක් අනුභව කළ, විඳින ලද බවයි. ‘තිබ්බං’ යනු අධික වූ (ඝන වූ) බවයි. ‘බ්‍යසනං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීම හෙවත් විනාශයයි. ‘කටසී වඩ්ඪිතා’ යනු සොහොන වඩවන ලද (සොහොන් බිම විශාල කළ) බවයි. ‘අලමේව’ යනු සුදුසුම වන්නේය. ‘සබ්බසංඛාරේසු’ යනු තෛභූමික සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහිය. ‘නිබ්බින්දිතුං’ යනු කළකිරීම පිණිසයි. ‘විරජ්ජිතුං’ යනු විරාගය උපදවා ගැනීම පිණිසයි. ‘විමුච්චිතුං’ යනු මිදීම පිණිසයි. ‘වට්ටං වත්තිස්සති’ යනු සංසාර ප්‍රවෘත්තිය හෙවත් තෛභූමික වෘත්තය අනාගතයේ පවතිනු ඇත යන්නයි. ‘තතෝ පරං න වත්තිස්සති’ යනු එයින් පසුව මතු අනාගතයේ සංසාර ප්‍රවෘත්තිය සිදු නොවන්නේය යන්නයි. ‘ජාතිභයේ’ යනු ජාතිය (ඉපදීම) ප්‍රත්‍ය කොටගෙන හටගන්නා බියෙහි ය. ජරා බය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၆၂-၃. အထဿ ဘဂဝါ တမတ္ထံ ဗျာကရောန္တော ဥပရူပရိဂါထာယော အဘာသိ. ဒုတိယဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာယေဝ. တတိယဂါထာယ အကိဉ္စနန္တိ ကိဉ္စနပဋိပက္ခံ. အနာဒါနန္တိ အာဒါနပဋိပက္ခံ, ကိဉ္စနာဒါနဝူပသမန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနာပရန္တိ အပရပဋိဘာဂဒီပဝိရဟိတံ, သေဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

62-3. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම අර්ථය විස්තර කරමින් මතු මතු ගාථාවන් වදාළ සේක. දෙවන ගාථාව කියන ලද අර්ථ ඇත්තේම ය. තුන්වන ගාථාවෙහි ‘අකිඤ්චනං’ යනු කිඤ්චනයන්ට (කෙලෙස් පලිබෝධයන්ට) ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි. ‘අනාදානං’ යනු උපාදානයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි. කිඤ්චනයන් හා උපාදානයන් සංසිඳවීම යන අර්ථය මෙහි කියැවේ. ‘අනාපරං’ යනු වෙනත් සමාන දෙයක් නොමැති හෙවත් ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යන අර්ථයයි.

၆၄. စတုတ္ထဂါထာယ [Pg.34] န တေ မာရဿ ပဒ္ဓဂူတိ တေ မာရဿ ပဒ္ဓစရာ ပရိစာရိကာ သိဿာ န ဟောန္တိ.

64. සිව්වන ගාථාවෙහි ‘න තේ මාරස්ස පද්ධගූ’ යනු ඔවුන් මාරයා පසුපස යන්නන්, මාරයාගේ උපස්ථායකයන් හෝ ශිෂ්‍යයන් නොවන බවයි.

မဟာဇနံ ပါသေ နိယောဇေတွာ မာရေတီတိ မာရော. အကုသလကမ္မေ နိယုတ္တတ္တာ ကဏှော. ဆသု ဒေဝလောကေသု အဓိပတိတ္တာ အဓိပတိ. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အန္တံ ဂတတ္တာ အန္တဂူ. ပါပဇနံ န မုဉ္စတီတိ နမုစိ. သတိဝိပ္ပဝါသပ္ပမတ္တပုဂ္ဂလာနံ ဉာတကောတိ ပမတ္တဗန္ဓု. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

මහජනයා තමන්ගේ දැලෙහි පටලවා මරා දමන බැවින් ‘මාර’ නම් වේ. අකුසල කර්මයන්හි නියුතු බැවින් ‘කණ්හ’ (කළු තැනැත්තා) නම් වේ. සදිව්‍ය ලෝකයන්ට අධිපති බැවින් ‘අධිපති’ නම් වේ. අකුසල ධර්මයන්ගේ කෙළවරට ගිය බැවින් ‘අන්තගූ’ නම් වේ. පාපී ජනයා නිදහස් නොකරන බැවින් ‘නමුචි’ නම් වේ. සිහිය මුළා වූ ප්‍රමාදී පුද්ගලයන්ගේ ඥාතියා වන බැවින් ‘පමත්තබන්ධු’ නම් වේ. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම ප්‍රකට වූ අර්ථමය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပုဗ္ဗသဒိသောဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අර්හත්ත්වය මුදුන් පමුණුවමින් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි පෙර පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි

ကပ္ပမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කප්ප මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁. ဇတုကဏ္ဏိမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

11. ජතුකණ්ණි මාණවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၆၅. ဧကာဒသမေ ဇတုကဏ္ဏိသုတ္တေ – သုတွာနဟံ ဝီရ အကာမကာမိန္တိ အဟံ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၁; ဒီ. နိ. ၁.၁၅၇, ၂၅၅, ၃၀၁; အ. နိ. ၆.၁၀; သံ. နိ. ၅.၉၉၇) နယေန ဝီရ ကာမာနံ အကာမနတော အကာမကာမိံ ဗုဒ္ဓံ သုတွာ. အကာမမာဂမန္တိ နိက္ကာမံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆိတုံ အာဂတောမှိ. သဟဇနေတ္တာတိ သဟဇာတသဗ္ဗညုတညာဏစက္ခု. ယထာတစ္ဆန္တိ ယထာတထံ. ဗြူဟိ မေတိ ပုန ယာစန္တော ဘဏတိ. ယာစန္တော ဟိ သဟဿက္ခတ္တုမ္ပိ ဘဏေယျ, ကော ပန ဝါဒေါ ဒွိက္ခတ္တုံ.

65. එකොළොස්වන ජතුකණ්ණි සූත්‍රයෙහි - ‘සුත්වානහං වීර අකාමකාමිං’ යනු ‘ඉතිපි සෝ භාගවා’ ආදී ක්‍රමයෙන් වීර්යවන්ත වූ, කාමයන් කෙරෙහි ආශාවක් නැති බැවින් අකාමකාමී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ගැන අසා යන්නයි. ‘අකාමමාගමං’ යනු කාම රහිත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න ඇසීමට පැමිණියෙමි යන්නයි. ‘සහජනෙත්තා’ යනු සහජයෙන්ම උපන් සර්වඥතා ඥානය නමැති ඇසයි. ‘යථාතච්ඡං’ යනු ඇති සැටියෙන් (සත්‍ය වූ පරිදි) ය. ‘බෲහි මේ’ යනු නැවත නැවත අයදිමින් පවසයි. අයදින්නෙකු වනාහි දහස් වාරයක් වුවත් පැවසිය හැකිය, එසේ නම් දෙවතාවක් පැවසීම ගැන කුමන කතාද?

ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဣမေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောဝ. ဝိဇ္ဇာဟိ ပန စရဏေန စ သမ္ပန္နတ္တာ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ တိဿောပိ ဝိဇ္ဇာ အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ. တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၄ အာဒယော) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, အဋ္ဌ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၄ အာဒယော). တတ္ထ ဟိ ဝိပဿနာဉာဏေန မနောမယိဒ္ဓိယာ စ သဟ ဆ အဘိညာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာ. စရဏန္တိ သီလသံဝရော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနီတိ ဣမေ ပန္နရသ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေယေဝ ဟိ ပန္နရသ ဓမ္မာ ယသ္မာ ဧတေဟိ [Pg.35] စရတိ အရိယသာဝကော ဂစ္ဆတိ အမတံ ဒိသံ, တသ္မာ ‘‘စရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော သီလဝါ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄) သဗ္ဗံ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘဂဝါ ဣမာဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ ဣမိနာ စ စရဏေန သမန္နာဂတော, တေန ဝုစ္စတိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတံ ပူရေတွာ ဌိတာ, စရဏသမ္ပဒါ မဟာကာရုဏိကတံ. သော သဗ္ဗညုတာယ သဗ္ဗသတ္တာနံ အတ္ထာနတ္ထံ ဉတွာ မဟာကာရုဏိကတာယ အနတ္ထံ ပရိဝဇ္ဇေတွာ အတ္ထေ နိယောဇေတိ, ယထာ တံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော. တေနဿ သာဝကာ သုပ္ပဋိပန္နာ ဟောန္တိ, နော ဒုပ္ပဋိပန္နာ, ဝိဇ္ဇာစရဏဝိပန္နာနဉှိ သာဝကာ အတ္တန္တပါဒယော ဝိယ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁).

‘ඉතිපි සෝ භාගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධෝ’ යන පදවල අර්ථය පෙර පවසන ලද්දේමය. විද්‍යාවන්ගෙන් ද චරණ ධර්මයන්ගෙන් ද සම්පන්න වූ බැවින් ‘විජ්ජාචරණසම්පන්න’ නම් වන සේක. එහි ‘විජ්ජා’ යනු ත්‍රිවිද්‍යාවන් හෝ අෂ්ට විද්‍යාවන් ය. ත්‍රිවිද්‍යාවන් භයභේරව සූත්‍රයේ පවසන ලද ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. අෂ්ට විද්‍යාවන් අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි සඳහන් වේ. එහි විදර්ශනා ඥානය හා මනෝමය සෘද්ධිය සමඟ ෂඩ් අභිඥාවන් ඇතුළත් කර අෂ්ට විද්‍යාවන් පවසා ඇත. ‘චරණ’ යනු සීල සංවරය, ඉන්ද්‍රියයන්හි ගුප්ත ද්වාර ඇති බව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, ජාගරියානුයෝගය (නොනිදා සිටීම), සප්ත සද්ධර්මයන් සහ රූපාවචර ධ්‍යාන හතර යන මේ ධර්ම පහළොව දත යුතුය. මෙම පසළොස් ධර්මයන් මගින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අමෘත දිශාවට (නිර්වාණයට) ගමන් කරන බැවින් මේවා ‘චරණ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘මහනාමය, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා සිල්වත් වෙයි’ ආදී වශයෙන් මජ්ඣිම පණ්ණාසකයෙහි කියන ලද සියලු ක්‍රමයෙන් මෙය දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම විද්‍යාවන්ගෙන් හා මෙම චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘විජ්ජාචරණසම්පන්න’ යැයි කියනු ලැබේ. එහි විද්‍යා සම්පත්තිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය සම්පූර්ණ කර පවතී. චරණ සම්පත්තිය මහා කරුණාවන්ත බව සම්පූර්ණ කරයි. උන්වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් සියලු සත්වයන්ගේ යහපත හා අයහපත දැන, මහා කරුණාවෙන් අයහපත බැහැර කර යහපතෙහි යොදවන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ මැනවින් පිළිපන් (සුප්පටිපන්න) අය වෙති, වැරදි ලෙස පිළිපන් අය නොවෙති. විද්‍යා හා චරණයෙන් පිරිහුණු අයගේ ශ්‍රාවකයෝ වනාහි තමන්ටම තැවෙන (අත්තන්තපා) අය වැනිය.

သောဘနဂမနတ္တာ သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂတတ္တာ သမ္မာ ဂတတ္တာ သမ္မာ စ ဂဒတ္တာ သုဂတော. ဂမနမ္ပိ ဟိ ဂတန္တိ ဝုစ္စတိ. တဉ္စ ဘဂဝတော သောဘနံ ပရိသုဒ္ဓမနဝဇ္ဇံ. ကိံ ပန တန္တိ? အရိယမဂ္ဂေါ. တေန ဟေသ ဂမနေန ခေမံ ဒိသံ အသဇ္ဇမာနော ဂတောတိ သောဘနဂမနတ္တာ သုဂတော. သုန္ဒရဉ္စေသ ဌာနံ ဂတော အမတံ နိဗ္ဗာနန္တိ သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂတတ္တာပိ သုဂတော. သမ္မာ စ ဂတော တေန တေန မဂ္ဂေန ပဟီနေ ကိလေသေ ပုန အပစ္စာဂစ္ဆန္တော. ဝုတ္တဉှေတံ –

යහපත් ගමන් ඇති බැවින් ද, සුන්දර ස්ථානයකට (නිර්වාණයට) ගිය බැවින් ද, නිවැරදි ලෙස ගිය බැවින් ද, මැනවින් (සත්‍යය) පැවසූ බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. ගමනට ද ‘ගත’ යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ගමන ශෝභන ය, පිරිසිදු ය, නිවැරදි ය. ඒ කුමක්ද? එය ආර්ය මාර්ගයයි. උන්වහන්සේ ඒ ගමනින් නොඇලී නිර්භය දිශාවට (නිර්වාණයට) ගිය බැවින් ශෝභන ගමන් ඇති හෙයින් ‘සුගත’ නම් වන සේක. සුන්දර වූ අමෘත නිර්වාණයට ගිය බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. ඒ ඒ මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද කෙලෙස් වෙත නැවත නොපැමිණෙන ලෙස නිවැරදිව (සම්මා) ගිය බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ, တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ သုဂတော…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ, တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ သုဂတော’’တိ (မဟာနိ. ၃၈; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၇).

‘සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් යම් කෙලෙස් කෙනෙක් ප්‍රහීණ වූවාහු ද, ඒ කෙලෙස් වෙත නැවත නොඑන බැවින්, නැවත නොපැමිණෙන බැවින් සුගත නම් වන සේක...පෙ... අරහත් මාර්ගයෙන් යම් කෙලෙස් කෙනෙක් ප්‍රහීණ වූවාහු ද, ඒ කෙලෙස් වෙත නැවත නොඑන බැවින්, නැවත නොපැමිණෙන බැවින් සුගත නම් වන සේක’ (මහානිද්දේස 38; චූළනිද්දේස, මෙත්තගූ මාණව පුච්ඡා නිද්දේස 27).

သမ္မာ ဝါ ဂတော ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဘုတိ ယာဝ ဗောဓိမဏ္ဍာ တာဝ သမတိံသပါရမီပူရိကာယ သမ္မာ ပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗလောကဿ ဟိတသုခမေဝ ကရောန္တော သဿတံ ဥစ္ဆေဒံ ကာမသုခံ အတ္တကိလမထန္တိ ဣမေ စ အန္တေ အနုပဂစ္ဆန္တော ဂတောတိ သမ္မာ ဂတတ္တာပိ သုဂတော. သမ္မာ စေသ ဂဒတိ ယုတ္တဋ္ဌာနေသု ယုတ္တမေဝ ဝါစံ ဘာသတီတိ သမ္မာ ဂဒတ္တာပိ သုဂတော.

එසේම දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට බෝධි මණ්ඩලය දක්වා සමතිස් පාරමිතාවන් පිරීම නමැති නිවැරදි පිළිවෙතින්, මුළු ලොවටම හිතසුව සලසමින්, ශාස්වත, උච්ඡේද, කාමසුඛල්ලිකානුයෝග සහ අත්තකිලමථානුයෝග යන මේ අන්තයන්ට නොපැමිණ ගිය බැවින් ද නිවැරදිව ගිය හෙයින් ‘සුගත’ නම් වන සේක. උන්වහන්සේ නිවැරදිව පවසන බැවින්, සුදුසු තැන්වලදී සුදුසු වචනම කථා කරන බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක.

တတြိဒံ သာဓကသုတ္တံ –

ඒ සඳහා වන සාධක සූත්‍රය මෙයයි -

‘‘ယံ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, န တံ တထာဂတော ဝါစံ ဘာသတိ. ယမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ [Pg.36] အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, တမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ န ဘာသတိ. ယဉ္စ ခေါ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, တတြ ကာလညူ တထာဂတော ဟောတိ တဿာ ဝါစာယ ဝေယျာကရဏာယ. ယံ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ. သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, န တံ တထာဂတော ဝါစံ ဘာသတိ. ယမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, တမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ န ဘာသတိ. ယဉ္စ ခေါ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, တတြ ကာလညူ တထာဂတော ဟောတိ တဿာ ဝါစာယ ဝေယျာကရဏာယာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၆).

‘‘තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් අසත්‍ය වූ, සත්‍යයෙන් තොර වූ, අවැඩදායක වූ බවත්, එය අනුන්ට අප්‍රිය හා අමනාප බවත් දන්නා සේක් නම්, තථාගතයන් වහන්සේ එවැනි වචන ප්‍රකාශ නොකරන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, තත්වූ පරිදි වූත්, එහෙත් අවැඩදායක වූත්, අනුන්ට අප්‍රිය හා අමනාප වූත් බව දන්නා සේක් නම්, තථාගතයන් වහන්සේ එවැනි වචනද ප්‍රකාශ නොකරන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, තත්වූ පරිදි වූත්, වැඩදායක වූත් බව දන්නා සේක් නම්, එය අනුන්ට අප්‍රිය හා අමනාප වුවත්, එවැනි වචන ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා තථාගතයන් වහන්සේ සුදුසු කාලය දන්නා සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් අසත්‍ය වූ, සත්‍යයෙන් තොර වූ, අවැඩදායක වූ බවත්, එය අනුන්ට ප්‍රිය හා මනාප බවත් දන්නා සේක් නම්, තථාගතයන් වහන්සේ එවැනි වචන ප්‍රකාශ නොකරන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, තත්වූ පරිදි වූත්, එහෙත් අවැඩදායක වූත්, අනුන්ට ප්‍රිය හා මනාප වූත් බව දන්නා සේක් නම්, තථාගතයන් වහන්සේ එවැනි වචනද ප්‍රකාශ නොකරන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, තත්වූ පරිදි වූත්, වැඩදායක වූත්, අනුන්ට ප්‍රිය හා මනාප වූත් බව දන්නා සේක් නම්, එවැනි වචන ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා තථාගතයන් වහන්සේ සුදුසු කාලය දන්නා සේක’’ (ම. නි. 2.86).

ဧဝံ သမ္မာ ဂဒတ္တာပိ သုဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මේ අයුරින් මැනවින් (සුන්දර ලෙස) වචන ප්‍රකාශ කරන හෙයින්ද උන්වහන්සේ 'සුගත' නම් වන බව දත යුතුය.

သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ ပန လောကဝိဒူ. သော ဟိ ဘဂဝါ သဘာဝတော သမုဒယတော နိရောဓတော နိရောဓူပါယတောတိ သဗ္ဗထာ လောကံ အဝေဒိ အညာသိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ယထာဟ –

සෑම අයුරින්ම ලෝකය දන්නා බැවින් 'ලෝකවිදූ' නම් වන සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වභාවය අනුවද, සමුදය (හටගැනීම) අනුවද, නිරෝධය අනුවද, නිරෝධය සඳහා වන උපාය (මාර්ගය) අනුවද ලෝකය සෑම අයුරින්ම දැනගත් සේක, අවබෝධ කළ සේක, පසක් කළ සේක. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘ယတ္ထ ခေါ, အာဝုသော, န ဇာယတိ န ဇီယတိ န မီယတိ န စဝတိ န ဥပပဇ္ဇတိ, နာဟံ တံ ဂမနေန လောကဿ အန္တံ ဉာတေယျံ ဒဋ္ဌေယျံ ပတ္တေယျန္တိ ဝဒါမိ. န စာဟံ, အာဝုသော, အပ္ပတွာဝ လောကဿ အန္တံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ. အပိ စာဟံ, အာဝုသော, ဣမသ္မိံယေဝ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သသညိမှိ သမနကေ လောကဉ္စ ပညပေမိ လောကသမုဒယဉ္စ လောကနိရောဓဉ္စ လောကနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ (သံ. နိ. ၁.၁၀၇; အ. နိ. ၄.၄၅).

‘‘ඇවැත්නි, යම් තැනක නූපදීද, නොදිරයිද, නොමැරෙයිද, චුත නොවේද, උත්පත්ති නොලබයිද, පයින් ගමන් කිරීමෙන් ලෝකයේ ඒ කෙළවර දැනගත හැකියැයි හෝ දැකිය හැකියැයි හෝ පැමිණිය හැකියැයි හෝ මම නොකියමි. ඇවැත්නි, එසේම ලෝකයේ කෙළවරට නොපැමිණ දුක් කෙළවර කිරීමක් ගැනද මම නොකියමි. එහෙත් ඇවැත්නි, සංඥා සහිත වූ, මනස සහිත වූ, බඹයක් පමණ වූ මේ ශරීරය තුළම ලෝකයත්, ලෝක සමුදයත්, ලෝක නිරෝධයත්, ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාවත් මම පනවමි (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45).

‘‘ဂမနေန န ပတ္တဗ္ဗော, လောကဿန္တော ကုဒါစနံ;

န စ အပ္ပတွာ လောကန္တံ, ဒုက္ခာ အတ္ထိ ပမောစနံ.

‘‘පා ගමනින් කිසි කලෙක ලෝකයේ කෙළවරට පැමිණිය නොහැක. ලෝකයේ කෙළවරට නොපැමිණ දුකෙන් මිදීමක්ද නැත.

‘‘တသ္မာ ဟဝေ လောကဝိဒူ သုမေဓော, လောကန္တဂူ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော;

လောကဿ အန္တံ သမိတာဝိ ဉတွာ, နာသီသတီ လောကမိမံ ပရဉ္စာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၀၇;

အ. နိ. ၄.၄၅);

‘‘එබැවින් මනා ප්‍රඥා ඇති, ලෝකවිදූ වූ, ලෝකයේ කෙළවරට ගිය, බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කළ ඒ මුනිවරයා, ලෝකයේ කෙළවර දැන සන්සුන් වූයේ මේ ලෝකය හෝ පරලොව හෝ ප්‍රාර්ථනා නොකරයි’’ (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45).

အပိ [Pg.37] စ – တယော လောကာ သင်္ခါရလောကော သတ္တလောကော ဩကာသလောကောတိ. တတ္ထ ‘‘ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၂) အာဂတဋ္ဌာနေ သင်္ခါရလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘သဿတော လောကောတိ ဝါ အသဿတော လောကောတိ ဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၂၁; မ. နိ. ၁.၂၆၉; သံ. နိ. ၄.၄၁၆; ဝိဘ. ၉၃၇) အာဂတဋ္ဌာနေ သတ္တလောကော.

තවද—සංඛාර ලෝකය, සත්ව ලෝකය, ඕකාශ ලෝකය කියා ලෝක තුනකි. එහිදී ‘‘එක් ලෝකයකි, එනම් සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් පවතින්නාහ’’ (පටි. ම. 1.112) යනුවෙන් සඳහන් තැන සංඛාර ලෝකය දත යුතුය. ‘‘ලෝකය ශාස්වතය කියා හෝ ලෝකය අශාස්වතය කියා හෝ’’ (දී. නි. 1.421; ම. නි. 1.269; සං. නි. 4.416; විභ. 937) සඳහන් තැන සත්ව ලෝකය දත යුතුය.

‘‘ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တိ, ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစမာနာ;

တာဝ သဟဿဓာ လောကော, ဧတ္ထ တေ ဝတ္တတီ ဝသော’’တိ. (မ. နိ. ၁.၅၀၃) –

‘‘යම්තාක් දුරට සඳ හිරු දෙදෙනා ගමන් කරමින් දිශාවන් බබළවමින් බැබළෙත්ද, එපමණ වූ දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි ඔබගේ ආධිපත්‍යය පවතී’’ (ම. නි. 1.503)—

အာဂတဋ္ဌာနေ ဩကာသလောကော. တမ္ပိ ဘဂဝါ သဗ္ဗထာ အဝေဒိ. တထာ ဟိဿ ‘‘ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဒွေ လောကာ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ. တယော လောကာ တိဿော ဝေဒနာ. စတ္တာရော လောကာ စတ္တာရော အာဟာရာ. ပဉ္စ လောကာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဆ လောကာ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ. သတ္တ လောကာ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. အဋ္ဌ လောကာ အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ. နဝ လောကာ နဝ သတ္တာဝါသာ. ဒသ လောကာ ဒသာယတနာနိ. ဒွါဒသ လောကာ ဒွါဒသာယတနာနိ. အဋ္ဌာရသလောကာ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၂) အယံ သင်္ခါရလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော.

යනුවෙන් සඳහන් තැන ඕකාශ ලෝකය දත යුතුය. එයද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෑම අයුරින්ම දැනගත් සේක. එසේම උන්වහන්සේට ‘‘එක් ලෝකයකි, එනම් සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් පවතින්නාහ. ලෝක දෙකකි, එනම් නාමය සහ රූපයයි. ලෝක තුනකි, එනම් වේදනා තුනයි. ලෝක සතරකි, එනම් ආහාර සතරයි. ලෝක පහකි, එනම් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ය. ලෝක හයකි, එනම් ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයයි. ලෝක හතකි, එනම් විඤ්ඤාණට්ඨිති හතයි. ලෝක අටකි, එනම් අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්ය. ලෝක නවයකි, එනම් නව සත්වාවාසයන්ය. ලෝක දහයකි, එනම් දස ආයතනයන්ය. ලෝක දොළසකි, එනම් දොළොස් ආයතනයන්ය. ලෝක දහඅටකි, එනම් දහඅට ධාතූන්ය’’ (පටි. ම. 1.112) යනුවෙන් සඳහන් මේ සංඛාර ලෝකයද සෑම අයුරින්ම අවබෝධ වී ඇත.

ယသ္မာ ပနေသ သဗ္ဗေသမ္ပိ သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနာတိ, အနုသယံ ဇာနာတိ, စရိတံ ဇာနာတိ, အဓိမုတ္တိံ ဇာနာတိ, အပ္ပရဇက္ခေ မဟာရဇက္ခေ တိက္ခိန္ဒြိယေ မုဒိန္ဒြိယေ, သွာကာရေ ဒွါကာရေ, သုဝိညာပယေ ဒုဝိညာပယေ, ဘဗ္ဗေ အဘဗ္ဗေ သတ္တေ ဇာနာတိ. တသ္မာဿ သတ္တလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော. ယထာ စ သတ္တလောကော, ဧဝံ ဩကာသလောကောပိ. တထာ ဟေသ ဧကံ စက္ကဝါဠံ အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စ ယောဇနာနံ ဒွါဒသ သတသဟဿာနိ စတုတိံသ သတာနိ စ ပညာသဉ္စ ယောဇနာနိ. ပရိက္ခေပတော –

යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ සියලු සත්වයන්ගේ ආශය දන්නා සේක, අනුශය දන්නා සේක, චරිතය දන්නා සේක, අධිමුක්තිය දන්නා සේක, කෙලෙස් අඩු හෝ වැඩි බව දන්නා සේක, තියුණු හෝ මොළොක් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බව දන්නා සේක, යහපත් හෝ අයහපත් ආකාර ඇති බව දන්නා සේක, පහසුවෙන් හෝ අපහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි බව දන්නා සේක, භව්‍ය හෝ අභව්‍ය සත්වයන් කවුදැයි දන්නා සේක. එබැවින් උන්වහන්සේට සත්ව ලෝකයද සෑම අයුරින්ම අවබෝධ වී ඇත. සත්ව ලෝකය මෙන්ම ඕකාශ ලෝකයද එසේමය. ඒ අනුව, එක් චක්‍රාවාටයක් දිගින් හා පළලින් යොදුන් දොළොස් ලක්ෂ තිස් හතර දහස් පන්සියයකි. වටප්‍රමාණය අනුව—

သဗ္ဗံ သတသဟဿာနိ, ဆတ္တိံသ ပရိမဏ္ဍလံ;

ဒသ စေဝ သဟဿာနိ, အဍ္ဎုဍ္ဎာနိ သတာနိ စ.

මුළු වටප්‍රමාණය ලක්ෂ තිස් හයකි. එසේම දස දහස් තුන්සිය පනහකි.

တတ္ထ [Pg.38] –

එහි—

ဒုဝေ သတသဟဿာနိ, စတ္တာရိ နဟုတာနိ စ;

ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန, သင်္ခါတာယံ ဝသုန္ဓရာ.

දෙලක්ෂ සතළිස් දහසක් වූ මෙපමණ මහතකින් යුතුව මේ පොළොව පිහිටා ඇත.

တဿာယေဝ သန္ဓာရကံ –

එය දරා සිටින්නා වූ—

စတ္တာရိ သတသဟဿာနိ, အဋ္ဌေဝ နဟုတာနိ စ;

ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန, ဇလံ ဝါတေ ပတိဋ္ဌိတံ.

සතර ලක්ෂ අසූ දහසක් මහත ඇති ජලය, වාතය (හුළඟ) මත පිහිටා ඇත.

တဿာပိ သန္ဓာရကော –

එයද දරා සිටින්නා වූ—

နဝ သတသဟဿာနိ, မာလုတော နဘမုဂ္ဂတော;

သဋ္ဌိ စေဝ သဟဿာနိ, ဧသာ လောကဿ သဏ္ဌိတိ.

නව ලක්ෂ සැට දහසක් යොදුන් මහත ඇති වාතය අහසට නැඟී පවතී. මෙය ලෝකයේ පිහිටීමයි.

ဧဝံ သဏ္ဌိတေ စေတ္ထ ယောဇနာနံ –

මෙසේ පිහිටි මෙහි යොදුන්—

စတုရာသီတိ သဟဿာနိ, အဇ္ဈောဂါဠှော မဟဏ္ဏဝေ;

အစ္စုဂ္ဂတော တာဝဒေဝ, သိနေရု ပဗ္ဗတုတ္တမော.

අසූ හතර දහසක් මහා සාගරයෙහි ගිලී ඇති, එපමණම ප්‍රමාණයක් ඉහළට නැඟී ඇති ශෛලරාජ වූ මහා මේරු පර්වතය පවතී.

တတော ဥပဍ္ဎုပဍ္ဎေန, ပမာဏေန ယထာက္ကမံ;

အဇ္ဈောဂါဠှုဂ္ဂတာ ဒိဗ္ဗာ, နာနာရတနစိတ္တိတာ.

ඉන්පසු පිළිවෙළින් අඩෙන් අඩ අඩු වන ප්‍රමාණයෙන් යුතු, සාගරයේ ගිලී ගිය හා ඉහළට නැඟී ඇති, විවිධ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ දිව්‍යමය පර්වතයෝ පවතිති.

ယုဂန္ဓရော ဤသဓရော, ကရဝီကော သုဒဿနော;

နေမိန္ဓရော ဝိနတကော, အဿကဏ္ဏော ဂိရိ ဗြဟာ.

යුගන්ධර, ඊසධර, කරවීක, සුදස්සන, නේමින්ධර, විනතක සහ අස්සකණ්ණ නම් වූ ඒ මහා පර්වතයන්ය.

ဧတေ သတ္တ မဟာသေလာ, သိနေရုဿ သမန္တတော;

မဟာရာဇာနမာဝါသာ, ဒေဝယက္ခနိသေဝိတာ.

මහා මේරු පර්වතය වටා පිහිටි මේ මහා පර්වත සත, දෙවියන් හා යක්ෂයන් විසින් ඇසුරු කරන ලද සතර වරම් දෙවිවරුන්ගේ වාසස්ථානයන්ය.

ယောဇနာနံ သတာနုစ္စော, ဟိမဝါ ပဉ္စ ပဗ္ဗတော;

ယောဇနာနံ သဟဿာနိ, တီဏိ အာယတဝိတ္ထတော.

යොදුන් සියයක් උස වූ, පර්වත පහකින් යුත් හිමවත, යොදුන් තුන්දහසක් දිගින් හා පළලින් යුක්තය.

စတုရာသီတိသဟဿေဟိ, ကူဋေဟိ ပဋိမဏ္ဍိတော;

တိပဉ္စယောဇနက္ခန္ဓ-ပရိက္ခေပါ နဂဝှယာ.

එය අසූ හතර දහසක් කූටයන්ගෙන් අලංකාරවත්ය. එහි ජම්බු නම් වූ වෘක්ෂය යොදුන් පහළොවක් මහත වූ කඳකින් යුක්තය.

ပညာသယောဇနက္ခန္ဓ-သာခါယာမာ သမန္တတော;

သတယောဇနဝိတ္ထိဏ္ဏာ, တာဝဒေဝ စ ဥဂ္ဂတာ;

ဇမ္ဗူ ယဿာနုဘာဝေန, ဇမ္ဗုဒီပေါ ပကာသိတော. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၇;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၈၄);

යොදුන් පනහක් දිග අතුවලින් සෑම දෙසටම විහිදී ගිය, යොදුන් සියයක් පළල හා එපමණම උස වූ, යම් වෘක්ෂයක ආනුභාවයෙන් ජම්බුද්වීපය ප්‍රකට වූයේද, ඒ ජම්බු වෘක්ෂයයි (විසුද්ධි. 1.137; ධ. ස. අට්ඨ. 584).

ယဉ္စေတံ [Pg.39] ဇမ္ဗုယာ ပမာဏံ, ဧတဒေဝ အသုရာနံ စိတ္တပါဋလိယာ, ဂရုဠာနံ သိမ္ဗလိရုက္ခဿ, အပရဂေါယာနေ ကဒမ္ဗဿ, ဥတ္တရကုရူသု ကပ္ပရုက္ခဿ, ပုဗ္ဗဝိဒေဟေ သိရီသဿ, တာဝတိံသေသု ပါရိစ္ဆတ္တကဿာတိ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

ඒ ජම්බු වෘක්ෂයේ ප්‍රමාණයම අසුරයන්ගේ චිත්තපාටලී වෘක්ෂයටද, ගුරුළන්ගේ සිම්බලී වෘක්ෂයටද, අපරගෝයානයේ කදම්භ වෘක්ෂයටද, උතුරුකුරු දිවයිනේ කප්පරුක්ඛයටද, පූර්වවිදේහයේ සිරීස වෘක්ෂයටද, තාවතිංසයේ පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයටද වේ. එබැවින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ—

‘‘ပါဋလီ သိမ္ဗလီ ဇမ္ဗူ, ဒေဝါနံ ပါရိစ္ဆတ္တကော;

ကဒမ္ဗော ကပ္ပရုက္ခော စ, သိရီသေန ဘဝတိ သတ္တမံ.

‘‘පාටලී, සිම්බලී, ජම්බු සහ දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයද, කදම්භ, කප්පරුක්ඛ සහ සිරීස වෘක්ෂය හත්වැන්න වේ.’’

‘‘ဒွေ အသီတိ သဟဿာနိ, အဇ္ဈောဂါဠှော မဟဏ္ဏဝေ;

အစ္စုဂ္ဂတော တာဝဒေဝ, စက္ကဝါဠသိလုစ္စယော;

ပရိက္ခိပိတွာ တံ သဗ္ဗံ, လောကဓာတုမယံ ဌိတော’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၇;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၈၄);

මහා සාගරයෙහි යොදුන් අසූ දෙදහසක් ගිලී ඇති, එපමණම උසකින් ඉහළට නැගී සිටින්නා වූ, මේ මුළු ලෝකධාතුවම වට කොට පවතින සක්වළ ගල (සක්වළ මහා පර්වතය) පිහිටා තිබේ.

တတ္ထ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဧကူနပညာသယောဇနံ, သူရိယမဏ္ဍလံ ပညာသယောဇနံ, တာဝတိံသဘဝနံ ဒသသဟဿယောဇနံ, တထာ အသုရဘဝနံ အဝီစိမဟာနိရယော ဇမ္ဗုဒီပေါ စ. အပရဂေါယာနံ သတ္တသဟဿယောဇနံ. တထာ ပုဗ္ဗဝိဒေဟော. ဥတ္တရကုရု အဋ္ဌသဟဿယောဇနော. ဧကမေကော စေတ္ထ မဟာဒီပေါ ပဉ္စသတပဉ္စသတပရိတ္တဒီပပရိဝါရော. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဧကံ စက္ကဝါဠံ ဧကာ လောကဓာတု. တဒန္တရေသု လောကန္တရိကနိရယာ. ဧဝံ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ အနန္တာ လောကဓာတုယော ဘဂဝါ အနန္တေန ဗုဒ္ဓဉာဏေန အဝေဒိ အညာသိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဧဝမဿ ဩကာသလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော. ဧဝမ္ပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ လောကဝိဒူ.

එහි සඳ මඬල යොදුන් හතළිස් නවයකි, හිරු මඬල යොදුන් පනහකි, තාවතිංස භවනය, අසුර භවනය, අවීචි මහා නිරය සහ ජම්බුදීපය (දඹදිව) යොදුන් දස දහස බැගින් වේ. අපරගෝයානය යොදුන් සත්දහසකි. එමෙන්ම පූර්වවිදේහය ද එපමණමය. උත්තරකුරු දිවයින යොදුන් අටදහසකි. මෙහි එක් එක් මහා දීපයක් වටා කුඩා දූපත් පන්සියය බැගින් පිරිවර කොට ඇත. ඒ සියල්ලම එක් සක්වළක් හෙවත් එක් ලෝකධාතුවකි. ඒ අතර ලෝකන්තරික නිරයන් පිහිටා ඇත. මෙසේ අනන්ත වූ සක්වළවල් ද අනන්ත වූ ලෝකධාතූන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනන්ත වූ බුදුඥානයෙන් දැන වදාළ සේක, අවබෝධ කළ සේක, ප්‍රතිවේධ කළ සේක. මෙසේ උන්වහන්සේට අවකාශ ලෝකය ද සෑම අයුරින්ම ප්‍රකට විය. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ලෝකය දත් බැවින් උන්වහන්සේ 'ලෝකවිදූ' නම් වන සේක.

အတ္တနော ပန ဂုဏေဟိ ဝိသိဋ္ဌတရဿ ကဿစိ အဘာဝတော နတ္ထိ ဧတဿ ဥတ္တရောတိ အနုတ္တရော. တထာ ဟေသ သီလဂုဏေနပိ သဗ္ဗံ လောကံ အဘိဘဝတိ သမာဓိ…ပေ… ပညာ… ဝိမုတ္တိ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဂုဏေနပိ. သီလဂုဏေနပိ အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော…ပေ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဂုဏေနပိ. ယထာဟ – ‘‘န ခေါ ပနာဟံ ပဿာမိ သဒေဝကေ လောကေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ အတ္တနာ သီလသမ္ပန္နတရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၃; အ. နိ. ၄.၂၁) ဝိတ္ထာရော.

තමන් වහන්සේගේ ගුණයන්ට වඩා උසස් වූ වෙනත් කිසිවෙකු නොමැති බැවින්, උන්වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැත යන අර්ථයෙන් 'අනුත්තර' නම් වන සේක. එසේම උන්වහන්සේ සීල ගුණයෙන් ද මුළු ලෝකය මැඩ පවත්වන සේක. සමාධි...පෙ... ප්‍රඥා... විමුක්ති... විමුක්තිඥානදර්ශන ගුණයෙන් ද එසේමය. උන්වහන්සේ සීල ගුණයෙන් අසම වන සේක, අසමසම වන සේක, අප්‍රතිම වන සේක, අප්‍රතිභාග වන සේක, අප්‍රතිපුද්ගල වන සේක...පෙ... විමුක්තිඥානදර්ශන ගුණයෙන් ද එසේමය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී - "දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි...පෙ... දෙවි මිනිසුන් අතර තමන්ට වඩා සීලයෙන් සම්පන්න වූවෙකු මම නොදකිමි" යනාදී වශයෙන් විස්තර කළ යුතුය.

ဧဝံ အဂ္ဂပသာဒသုတ္တာဒီနိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထီ’’တိအာဒိကာ (မ. နိ. ၁.၂၈၅; မဟာဝ. ၁၁; ကထာ. ၄၀၅; မိ. ပ. ၄.၅.၁၁) ဂါထာယော စ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ.

මෙසේ අග්ගප්පසාද සූත්‍රය ආදිය ද "මට ගුරුවරයෙක් නැත" යනාදී ගාථාවන් ද විස්තර කළ යුතුය.

ပုရိသဒမ္မေ [Pg.40] သာရေတီတိ ပုရိသဒမ္မသာရထိ, ဒမေတိ ဝိနေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ပုရိသဒမ္မာတိ အဒန္တာ ဒမေတုံ ယုတ္တာ တိရစ္ဆာနပုရိသာပိ မနုဿပုရိသာပိ အမနုဿပုရိသာပိ. တထာ ဟိ ဘဂဝတာ တိရစ္ဆာနပုရိသာပိ အပလာလော နာဂရာဇာ စူဠောဒရော မဟောဒရော အဂ္ဂိသိခေါ ဓူမသိခေါ အရဝါဠော နာဂရာဇာ ဓနပါလကော ဟတ္ထီတိ ဧဝမာဒယော ဒမိတာ နိဗ္ဗိသာ ကတာ, သရဏေသု စ သီလေသု စ ပတိဋ္ဌာပိတာ. မနုဿပုရိသာပိ သစ္စကနိဂဏ္ဌပုတ္တအမ္ဗဋ္ဌမာဏဝပေါက္ခရသာတိသောဏဒန္တကူဋဒန္တာဒယော. အမနုဿပုရိသာပိ အာဠဝကသူစိလောမခရလောမယက္ခသက္ကဒေဝရာဇာဒယော ဒမိတာ ဝိနီတာ ဝိစိတြေဟိ ဝိနယနူပါယေဟိ. ‘‘အဟံ ခေါ ကေသိ ပုရိသဒမ္မေ သဏှေနပိ ဝိနေမိ, ဖရုသေနပိ ဝိနေမိ, သဏှဖရုသေနပိ ဝိနေမီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၁၁) ဣဒဉ္စေတ္ထ သုတ္တံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. အပိ စ ဘဂဝါ ဝိသုဒ္ဓသီလာဒီနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ သောတာပန္နာဒီနဉ္စ ဥတ္တရိမဂ္ဂပဋိပဒံ အာစိက္ခန္တော ဒန္တေပိ ဒမေတိယေဝ.

හික්මවිය යුතු පුරුෂයන් මඟ පෙන්වා දමනය කරන බැවින් 'පුරුෂදම්මසාරථී' නම් වන සේක. දමනය කරයි, විනයනය කරයි යනු එහි අර්ථයයි. එහි 'පුරුෂදම්ම' යනු නොදැමුණු, දමනය කිරීමට සුදුසු තිරිසන් සතුන්, මනුෂ්‍යයන් මෙන්ම අමනුෂ්‍යයන් ද වේ. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අපලාල නාගරාජයා, චූළෝදර, මහෝදර, අග්ගිසිඛ, ධූමසිඛ, අරවාළ නාගරාජයා, ධනපාලක හස්තියා ආදී තිරිසන්හු දමනය කර නිර්විෂ කරන ලදහ, සරණසීලයෙහි පිහිටුවන ලදහ. සච්චක නිගණ්ඨපුත්‍ර, අම්බට්ඨ මාණවක, පොක්ඛරසාති, සෝණදණ්ඩ, කූටදණ්ඩ ආදී මනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද, ආළවක, සූචිලෝම, ඛරලෝම යක්ෂයන් සහ සක්දෙවි රජු ආදී අමනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද විවිධ වූ විනයෝපායන් මගින් දමනය කරන ලදහ, විනයනය කරන ලදහ. "කේසි, මම හික්මවිය යුතු පුරුෂයන් මෘදු ලෙස ද, රළු ලෙස ද, මෘදු රළු යන දෙයාකාරයෙන්ම දමනය කරමි" යන මෙම සූත්‍රය මෙහි විස්තර කළ යුතුය. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිසිදු සීල ඇති අයට ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය ද, සෝවාන් වූවන්ට මතු මඟ පිළිවෙත් ද දේශනා කරමින් දැනටමත් දැමුණු අයව ද දමනය කරන සේක.

အထ ဝါ အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထီတိ ဧကမေဝိဒံ အတ္ထပဒံ. ဘဂဝါ ဟိ တထာ ပုရိသဒမ္မေ သာရေတိ, ယထာ ဧကပလ္လင်္ကေနေဝ နိသိန္နာ အဋ္ဌ ဒိသာ အသဇ္ဇမာနာ ဓာဝန္တိ. တသ္မာ ‘‘အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဟတ္ထိဒမကေန, ဘိက္ခဝေ, ဟတ္ထိ ဒမ္မော သာရိတော ဧကံယေဝ ဒိသံ ဓာဝတီ’’တိ ဣဒဉ္စေတ္ထ သုတ္တံ (မ. နိ. ၃.၃၁၂) ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

නැතහොත් 'අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථී' යනු එක්ම අර්ථ පදයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දමනය කළ යුතු පුරුෂයන් කෙතරම් මැනවින් දමනය කරන්නේ ද යත්, ඔවුහු එකම පර්යංකයකින් වාඩි වී සිටිමින්ම අට දිශාවන්හි නොගැටී චිත්තවේගයන් මෙහෙයවති. එබැවින් 'අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථී' යැයි කියනු ලැබේ. "මහණෙනි, ඇතුන් දමනය කරන්නා විසින් දමනය කරන ලද ඇතා දුවන්නේ එක් දිශාවකට පමණි" යන මෙම සූත්‍රය මෙහි විස්තර කළ යුතුය.

ဝီရိယဝါတိ အရိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗပါပကေဟိ ဝိရတော. ပဟူတိ ပဘူ. ဝိသဝီတိ ပရသန္တာနေ ဝီရိယုပ္ပာဒကော. အလမတ္တောတိ သမတ္ထစိတ္တော.

'වීරියවා' යනු ආර්ය මාර්ගය මගින් සියලු පාපයන්ගෙන් වෙන් වූ තැනැත්තායි. 'පහූ' යනු සමර්ථ හෙවත් ප්‍රභූ තැනැත්තායි. 'විසවී' යනු අන්‍යයන්ගේ සන්තානයන්හි වීර්යය උපදවන්නායි. 'අලමත්තෝ' යනු සමර්ථ වූ සිත් ඇත්තායි.

ဝိရတောတိ အရိယမဂ္ဂေန ဝိရတတ္တာ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိကော. သဗ္ဗပါပကေဟိ နိရယဒုက္ခံ အတိစ္စာတိ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိတာယ နိရယဒုက္ခံ အတိစ္စ ဌိတော. ဝီရိယဝါသောတိ ဝီရိယနိကေတော. သော ဝီရိယဝါတိ သော ခီဏာသဝေါ ‘‘ဝီရိယဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ပဓာနဝါ ဝီရော တာဒီတိ ဣမာနိ ပနဿ ထုတိဝစနာနိ. သော ဟိ ပဓာနဝါ မဂ္ဂဇ္ဈာနပဓာနေန, ဝီရော ကိလေသာရိဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထတာယ, တာဒိ နိဗ္ဗိကာရတာယ ပဝုစ္စတေ တထတ္တာတိ တထာရူပေါ ‘‘ဝီရိယဝါ’’တိ ပဝုစ္စတိ.

'විරතෝ' යනු ආර්ය මාර්ගය මගින් කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින් මතු නැවත උපතක් නැති තැනැත්තායි. 'සියලු පාපයන්ගෙන් නිරය දුක ඉක්මවා' යනු මතු ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බැවින් සියලු පාපයන්ගෙන් වන නිරය දුක ඉක්මවා සිටීමයි. 'වීර්යයට නිවහන වූ' යනු වීර්යයේ වාසස්ථානයයි. ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ 'වීරියවා' යැයි කියනු ලැබීමට සුදුසු වන සේක. 'පධානවා', 'වීර', 'තාදී' යනු උන්වහන්සේගේ ප්‍රශංසා වචන වේ. උන්වහන්සේ මාර්ග ධ්‍යාන නැමැති ප්‍රධානයෙන් (වීර්යයෙන්) යුක්ත බැවින් 'පධානවා' ලෙස ද, කෙලෙස් සතුරන් විනාශ කිරීමට සමර්ථ බැවින් 'වීර' ලෙස ද, අෂ්ටලෝකධර්මයන්හි අකම්පිත බැවින් 'තාදී' ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. එවැනි ස්වභාවයක් ඇති බැවින් උන්වහන්සේ 'වීරියවා' යැයි කියනු ලැබේ.

တေ ကာမကာမိနောတိ ဧတေ ရူပါဒိဝတ္ထုကာမေ ဣစ္ဆန္တာ. ရာဂရာဂိနောတိ ရာဂေန ရဉ္ဇိတာ. သညာသညိနောတိ ရာဂသညာယ သညိနော. န [Pg.41] ကာမေ ကာမေတီတိ ရူပါဒိဝတ္ထုကာမေ န ပတ္ထေတိ. အကာမောတိ ကာမေဟိ ဝိရဟိတော. နိက္ကာမောတိ နိက္ကန္တကာမော.

'ඒ කාමකාමීහු' යනු රූප ආදී වස්තු කාමයන් කැමති වන්නෝ ය. 'රාගයෙන් රක්ත වූවෝ' යනු රාගයෙන් ඇලුණෝ ය. 'සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තෝ' යනු රාග සංඥාවෙන් යුත් සංඥාවන් ඇත්තෝ ය. 'කාමයන් පතන්නේ නැත' යනු රූප ආදී වස්තු කාමයන් පතන්නේ නැත යන්නයි. 'අකාම' යනු කාමයන්ගෙන් වෙන් වූ තැනැත්තායි. 'නික්කාම' යනු කාමයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන් නික්මුණු තැනැත්තායි.

သဗ္ဗညုတညာဏန္တိ တိယဒ္ဓဂတံ သဗ္ဗနေယျပထံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညူ, တဿ ဘာဝေါ သဗ္ဗညုတာ, သဗ္ဗညုတာ ဧဝ ဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏံ, သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတံ နေတ္တဉ္စ ဝါသနာယ သဟ ကိလေသေ ပရာဇေတွာ ဇိတတ္တာ ဇိနဘာဝေါ စ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အပုရေ အပစ္ဆာ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဥပ္ပန္နော ပုဗ္ဗန္တတော ဥဒ္ဓံ ပန္နောတိ ဥပ္ပန္နော.

'සර්වඥතාඥානය' යනු තුන් කාලයට අයත් දැනගත යුතු සියලු මාර්ගයන් දන්නා බැවින් 'සර්වඥ' නම් වේ, එහි ස්වභාවය සර්වඥතාවයි, සර්වඥතාවම ඥානය බැවින් සර්වඥතාඥානයයි. සර්වඥතාඥානය නැමැති ඇසින් වාසනාවන් ද සහිතව කෙලෙසුන් පරාජය කර ජය ගත් බැවින් 'ජින' භාවය ද පෙර පසු නොවී එකම මොහොතක, එකම කාලයක උපන් බැවින් ද, අතීතයේ සිට මතු වී පැමිණි බැවින් ද 'උප්පන්න' නම් වේ.

၆၆. တေဇီ တေဇသာတိ တေဇေန သမန္နာဂတော တေဇသာ အဘိဘုယျ. ယမဟံ ဝိဇညံ ဇာတိဇရာယ ဣဓ ဝိပ္ပဟာနန္တိ ယံ အဟံ ဇာတိဇရာယ ပဟာနဘူတံ ဓမ္မံ ဣဓေဝ ဇာနေယျံ.

66. 'තේජී තේජසා' යනු තේජසින් යුක්ත වූයේ තේජසින් මැඩ පවත්වා යන්නයි. 'ජාති ජරාවන් මෙහිදීම ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස යමක් මම දනිම් ද' යනු ජාති ජරාවන් දුරු කිරීමේ ධර්මය මෙහිදීම දැනගන්නෙමි යන්නයි.

ဇဂတီတိ ပထဝီ. သဗ္ဗံ အာကာသဂတန္တိ သကလံ အာကာသေ ပဝတ္တံ ပတ္ထဋံ. တမဂတန္တိ တမမေဝ တမဂတံ အန္ဓကာရံ ယထာ ဂူထဂတံ မုတ္တဂတန္တိ. အဘိဝိဟစ္စာတိ နာသေတွာ. အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာတိ စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိနိဝါရကံ အန္ဓကာရံ ပလာပေတွာ. အာလောကံ ဒဿယိတွာတိ သူရိယာလောကံ ဒဿယိတွာ. အာကာသေတိ အဇဋာကာသေ. အန္တလိက္ခေတိ အန္တရဓာတုသမတ္ထတုစ္ဆောကာသေ. ဂဂနပထေတိ ဒေဝတာနံ ဂမနမဂ္ဂေ ဂစ္ဆတိ. သဗ္ဗံ အဘိသင်္ခါရသမုဒယန္တိ သကလံ ကမ္မံ သမုဒယံ ဥပ္ပာဒံ, တဏှန္တိ အတ္ထော. ကိလေသတမံ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာတိ ကိလေသတမသင်္ခါတံ အညာဏံ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ နီဟရိတွာ နာသေတွာ. ဉာဏာလောကံ ပညာလောကံ ဒဿယိတွာ. ဝတ္ထုကာမေ ပရိဇာနိတွာတိ ရူပါဒိဝတ္ထုကာမေ ဉာတတီရဏပရိညာယ ဇာနိတွာ. ကိလေသကာမေ ပဟာယာတိ ဥပတာပနသင်္ခါတေ ကိလေသကာမေ ပဟာနပရိညာယ ပဇဟိတွာ.

'ජගති' යනු පෘථිවියයි. 'සියල්ල ආකාශගතව' යනු මුළු ආකාශයෙහි පැතිර පවත්නා වූ යන්නයි. 'තමගත' යනු අන්ධකාරයට පැමිණි යන්නයි, අසූචි මලමුත්‍ර ආදියට පැමිණියාක් මෙන් අන්ධකාරයම අදහස් වේ. 'අභිවිහච්ච' යනු විනාශ කොට යන්නයි. 'අන්ධකාරය දුරු කොට' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඉපදීමට බාධා කරන අන්ධකාරය පලවා හැර යන්නයි. 'ආලෝකය පෙන්වා' යනු සූර්යාලෝකය පෙන්වා යන්නයි. 'ආකාශයෙහි' යනු අහසෙහිය. 'අන්තලික්ඛයෙහි' යනු පදාර්ථයන්ගෙන් තොර හිස් අවකාශයෙහිය. 'ගගනපථයෙහි' යනු දෙවියන්ගේ ගමන් මඟෙහි ගමන් කරයි. 'සකල අභිසංඛාර සමුදය' යනු සියලු කර්මයන්ගේ උපතයි, එහි අර්ථය තෘෂ්ණාව යන්නයි. 'කෙලෙස් අඳුර වූ අවිද්‍යා අන්ධකාරය විනාශ කොට' යනු කෙලෙස් අඳුර නම් වූ අවිද්‍යාව බැහැර කර විනාශ කොට යන්නයි. ඥානාලෝකය හෙවත් ප්‍රඥා නැමැති ආලෝකය ප්‍රකට කර, 'වස්තු කාමයන් පිරිසිඳ දැන' යනු රූප ආදී වස්තු කාමයන් ඥාතපරිඥා හා තීරණපරිඥාවන්ගෙන් දැනගෙන යන්නයි. 'කෙලෙස් කාමයන් ප්‍රහාණය කොට' යනු තැවීම් ඇති කරන කෙලෙස් කාමයන් ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් අත්හැර දමා යන්නයි.

၆၇. အထဿ ဘဂဝါ တံ ဓမ္မံ အာစိက္ခန္တော ဥပရူပရိဂါထာယော အဘာသိ. တတ္ထ နေက္ခမ္မံ ဒဋ္ဌု ခေမတောတိ နိဗ္ဗာနဉ္စ နိဗ္ဗာနဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ ‘‘ခေမ’’န္တိ ဒိသွာ. ဥဂ္ဂဟိတန္တိ တဏှာဝသေန ဒိဋ္ဌိဝသေန ဂဟိတံ. နိရတ္တံ ဝါတိ နိရဿိတဗ္ဗံ ဝါ, မုဉ္စိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မာ တေ ဝိဇ္ဇိတ္ထာတိ မာ တေ အဟောသိ. ကိဉ္စနန္တိ ရာဂါဒိကိဉ္စနံ, တမ္ပိ တေ မာ ဝိဇ္ဇိတ္ထ.

67. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ධර්මය ඔහුට පහදා දෙමින් මින් මතු ගාථාවන් වදාළ සේක. එහි ‘නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛේමතො’ යනු නිර්වාණය සහ නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාව ‘ක්ෂේම’ (ආරක්ෂාව) ලෙස දැකීමයි. ‘උග්ගහිතං’ යනු තෘෂ්ණාව හෝ දෘෂ්ටිය මගින් අල්ලා ගන්නා ලද දෙයයි. ‘නිරත්තං වා’ යනු බැහැර කළ යුතු හෝ අත්හළ යුතු දෙය යන අරුතයි. ‘මා තේ විජ්ජිත්ථ’ යනු ඔබට එය නොවේවා යන්නයි. ‘කිඤ්චනං’ යනු රාගාදී කෙලෙස් බාධාවන්ය, එයද ඔබට ඇති නොවේවා යන්නයි.

မုဉ္စိတဗ္ဗန္တိ မုဉ္စိတွာ န ပုန ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝိဇဟိတဗ္ဗန္တိ စဇိတဗ္ဗံ. ဝိနောဒေတဗ္ဗန္တိ ခိပိတဗ္ဗံ. ဗျန္တီကာတဗ္ဗန္တိ ဝိဂတန္တံ ကာတဗ္ဗံ. အနဘာဝံ ဂမေတဗ္ဗန္တိ အနု အနု အဘာဝံ ဂမေတဗ္ဗံ.

‘මුඤ්චිතබ්බං’ යනු අත්හැරිය යුතු, නැවත ග්‍රහණය නොකළ යුතු දෙයයි. ‘විජහිතබ්බං’ යනු අත්හළ යුතු දෙයයි. ‘විනෝදේතබ්බං’ යනු දුරු කළ යුතු දෙයයි. ‘බ්‍යන්තීකාතබ්බං’ යනු කෙළවර කළ යුතු දෙයයි. ‘අනභාවං ගමේතබ්බං’ යනු නැවත ඇති නොවන පරිදි විනාශ කළ යුතු දෙයයි.

၆၈-၉. ပုဗ္ဗေတိ [Pg.42] အတီတေ သင်္ခါရေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နကိလေသာ. ဗြာဟ္မဏာတိ ဘဂဝါ ဇတုကဏ္ဏိံ အာလပတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

68-9. ‘පුබ්බේ’ යනු අතීත සංස්කාරයන් අරභයා උපන් කෙලෙස්ය. ‘බ්‍රාහ්මණ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජතුකණ්ණි මානවකයා ඇමතූ ආකාරයයි. සෙසු පද සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပုဗ္ဗသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අර්හත්වය පදනම් කරගෙන දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ පෙර පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකාව නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි,

ဇတုကဏ္ဏိမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ජතුකණ්ණි මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂. ဘဒြာဝုဓမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

12. භද්‍රාවුධ මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၇၀. ဒွါဒသမေ ဘဒြာဝုဓသုတ္တေ – ဩကဉ္ဇဟန္တိ အာလယံ ဇဟံ. တဏှစ္ဆိဒန္တိ တဏှာကာယစ္ဆိဒံ. အနေဇန္တိ လောကဓမ္မေသု နိက္ကမ္ပံ. နန္ဒိဉ္ဇဟန္တိ အနာဂတရူပါဒိပတ္ထနာဇဟံ. ဧကာ ဧဝ ဟိ သာ တဏှာ, ထုတိဝသေန ဣဓ နာနပ္ပကာရတော ဝုတ္တာ. ကပ္ပဉ္ဇဟန္တိ ဒုဝိဓံ ကပ္ပဇဟံ. အဘိယာစေတိ အတိဝိယ ယာစာမိ. သုတွာန နာဂဿ အပနမိဿန္တိ ဣတောတိ နာဂဿ တဝ ဘဂဝတော ဝစနံ သုတွာ ဣတော ပါသာဏကစေတိယတော ဗဟုဇနာ ပက္ကမိဿန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

70. දොළොස්වන භද්‍රාවුධ සූත්‍රයෙහි - ‘ඕකඤ්ජහං’ යනු ඇලය (ආලය) අත්හළ තැනැත්තායි. ‘තණ්හච්ඡිදං’ යනු තෘෂ්ණා සමූහය සිඳලූ තැනැත්තායි. ‘අනේජං’ යනු ලෝකධර්මයන්හිදී කම්පා නොවන තැනැත්තායි. ‘නන්දිඤ්ජහං’ යනු මතු ලැබෙන රූප ආදිය පිළිබඳ ප්‍රාර්ථනාව අත්හළ තැනැත්තායි. තෘෂ්ණාව එකක් වුවද, මෙහි ගුණාත්මක වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් දක්වා ඇත. ‘කප්පඤ්ජහං’ යනු දෙවදෑරුම් සංකල්පනාවන් (කල්පයන්) අත්හළ තැනැත්තායි. ‘අභියාචේ’ යනු බොහෝ සේ අයදිනවා යන්නයි. ‘සුත්වාන නාගස්ස අපනමිස්සන්ති ඉතෝ’ යනු නාගයාණන් වන ඔබ වහන්සේගේ වචනය අසා මේ පාසාණක චේතියෙන් බොහෝ දෙනා පිටව යනු ඇත යන අදහසයි.

ယေ ဥပယုပါဒါနာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပဂန္တွာ ဂဟိတာ. စေတသော အဓိဋ္ဌာနာတိ စိတ္တေ ပတိဋ္ဌိတာ. အဘိနိဝေသာနုသယာတိ ပတိဋ္ဌဟိတွာ အာဂန္တွာ သယိတာ.

‘යේ උපයුපාදානා’ යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි මගින් එළඹ ග්‍රහණය කරන ලද දෙයයි. ‘චේතසෝ අධිට්ඨානා’ යනු සිතෙහි පිහිටා ඇති දෙයයි. ‘අභිනිවේසානුසයා’ යනු දැඩිව ගෙන සිතේ තැන්පත් වී පවතින (අනුශය) කෙලෙස්ය.

၇၁. ဇနပဒေဟိ သင်္ဂတာတိ အင်္ဂါဒီဟိ ဇနပဒေဟိ ဣဓ သမာဂတာ. ဝိယာကရောဟီတိ ဓမ္မံ ဒေသေဟိ.

71. ‘ජනපදේහි සංගතා’ යනු අංග ආදී ජනපදවලින් මෙහි රැස්වූවෝ යන්නයි. ‘වියාකරෝහි’ යනු ධර්මය දේශනා කරනු මැනව යන්නයි.

သင်္ဂတာတိ ဧတေ ခတ္တိယာဒယော ဧကီဘူတာ. သမာဂတာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ ဇနပဒေဟိ အာဂတာ. သမောဟိတာတိ ရာသီဘူတာ. သန္နိပတိတာတိ အဓိယောဂါ.

‘සංගතා’ යනු මෙම ක්‍ෂත්‍රිය ආදීන් එක් වූ බවයි. ‘සමාගතා’ යනු කියන ලද ජනපදවලින් පැමිණි බවයි. ‘සමෝහිතා’ යනු රැස්ව සිටින බවයි. ‘සන්නිපතිතා’ යනු යම් කරුණක් උදෙසා එක්රැස් වූ බවයි.

၇၂. အထဿ အာသယာနုလောမေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဘဂဝါ ဥပရူပရိဂါထာယော အဘာသိ. တတ္ထ အာဒါနတဏှန္တိ ရူပါဒီနံ အာဒါယိကံ ဂဟဏတဏှံ, တဏှုပါဒါနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယံ ယဉှိ လောကသ္မိမုပါဒိယန္တီတိ ဧတေသု ဥဒ္ဓါဒိဘေဒေသု ယံ ယံ ဂဏှန္တိ. တေနေဝ မာရော အနွေတိ ဇန္တုန္တိ [Pg.43] တေနေဝ ဥပါဒါနပစ္စယနိဗ္ဗတ္တကမ္မာဘိသင်္ခါရနိဗ္ဗတ္တဝသေန ပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓမာရော တံ သတ္တံ အနုဂစ္ဆတိ.

72. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහසට අනුකූලව ධර්මය දේශනා කරමින් තවත් ගාථාවන් වදාළ සේක. එහි ‘ආදානතණ්හං’ යනු රූප ආදිය ග්‍රහණය කරන තෘෂ්ණාවයි, එය ‘තණ්හුපාදානය’ ලෙසද හැඳින්වේ. ‘යං යංහි ලෝකස්මිමුපාදියන්ති’ යනු ලෝකයෙහි උඩ යට ආදී වශයෙන් ඇති යම් යම් දේ ග්‍රහණය කරද්ද, ‘තේනේව මාරෝ අන්වේති ජන්තුං’ යනු ඒ උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් කර්ම සංස්කාරයන් හේතුවෙන් පිළිසඳර ලබන ස්කන්ධ මාරයා එම සත්වයා පසුපස ලුහුබඳියි.

၇၃. တသ္မာ ပဇာနန္တိ တသ္မာ ဧတမာဒီနဝံ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝါ သင်္ခါရေ ပဇာနန္တော. အာဒါနသတ္တေ ဣတိ ပေက္ခမာနော, ပဇံ ဣမံ မစ္စုဓေယျေ ဝိသတ္တန္တိ အာဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန အာဒါနေသု ရူပါဒီသု သတ္တေ သဗ္ဗလောကေ ဣမံ ပဇံ မစ္စုဓေယျေ လဂ္ဂံ ပေက္ခမာနော, အာဒါနသတ္တေ ဝါ အာဒါနာဘိနိဝိဋ္ဌေ ပုဂ္ဂလေ အာဒါနသင်္ဂဟေတုဉ္စ ဣမံ ပဇံ မစ္စုဓေယျေ လဂ္ဂံ တတော ဝီတိက္ကမိတုံ အသမတ္ထံ ဣတိ ပေက္ခမာနော ကိဉ္စနံ သဗ္ဗလောကေ န ဥပါဒိယေထာတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

73. ‘තස්මා පජානං’ යනු එම ආදීනවය හෝ සංස්කාරයන් අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් දන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘ආදානසත්තේ ඉති පෙක්ඛමානෝ’ යනු සකල ලෝකයෙහි ග්‍රහණය කරගත යුතු දේ ලෙස රූප ආදියෙහි ඇලී සිටින සත්වයන් දෙස බලමින්, ‘පජං ඉමං මච්චුධෙය්‍යේ විසත්තං’ යනු මාර විෂයෙහි (මරණයෙහි) ඇලී සිටින සත්වයන් හෝ ග්‍රහණයෙහි බැසගත් පුද්ගලයන් සහ එම උපාදාන බැඳීම හේතුවෙන් මරණයට හසුව එයින් මිදීමට නොහැකිව සිටින මෙම සත්ව සමූහයා දෙස බලමින්, ‘කිඤ්චනං සබ්බලෝකේ න උපාදියෙථ’ යනු මුළු ලෝකයෙහිම කිසිවක් ග්‍රහණය නොකළ යුතුය යන්නයි. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပုဗ္ဗသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අර්හත්වය කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ පෙර පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකාව නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි,

ဘဒြာဝုဓသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භද්‍රාවුධ සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၃. ဥဒယမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

13. උදය මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၇၄. တေရသမေ ဥဒယသုတ္တေ – အညာဝိမောက္ခန္တိ ပညာနုဘာဝနိဇ္ဈာနံ တံ ဝိမောက္ခံ ပုစ္ဆတိ.

74. දහතුන්වන උදය සූත්‍රයෙහි - ‘අඤ්ඤාවිමොක්ඛං’ යනු ප්‍රඥාවෙන් ලැබෙන විමුක්තියයි, ඔහු ඒ විමුක්තිය ගැන විමසයි.

ပဌမေနပိ ဈာနေန ဈာယီတိ ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တေန ပဉ္စင်္ဂိကေန ပဌမဇ္ဈာနေန ဈာယတီတိ ဈာယီ. ဒုတိယေနာတိ ပီတိသုခစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တေန. တတိယေနာတိ သုခစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တေန. စတုတ္ထေနာတိ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တေန. သဝိတက္ကသဝိစာရေနပိ ဈာနေန ဈာယီတိ စတုက္ကနယပဉ္စကနယေသု ပဌမဇ္ဈာနေန သဝိတက္ကသဝိစာရေနပိ ဈာနေန ဈာယတီတိ ဈာယီ. အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေနာတိ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယေန ဈာနေန. အဝိတက္ကအဝိစာရေနာတိ ဒုတိယတတိယာဒိအဝသေသဈာနေန. သပ္ပီတိကေနာတိ ပီတိသမ္ပယုတ္တေန ဒုကတိကဈာနေန. နိပ္ပီတိကေနာတိ ပီတိဝိရဟိတေန တဒဝသေသဈာနေန. သာတသဟဂတေနာတိ သုခသဟဂတေန တိကစတုက္ကဈာနေန. ဥပေက္ခာသဟဂတေနာတိ စတုက္ကပဉ္စကေန. သုညတေနပီတိ သုညတဝိမောက္ခသမ္ပယုတ္တေန. အနိမိတ္တေနပီတိ အနိစ္စနိမိတ္တံ ဓုဝနိမိတ္တံ အနိမိတ္တဉ္စ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ပဋိလဒ္ဓေန [Pg.44] အနိမိတ္တေနပိ ဈာနေန ဈာယတီတိ ဈာယီ. အပ္ပဏိဟိတေနပီတိ မဂ္ဂါဂမနဝသေန ပဏိဓိံ သောဓေတွာ ပရိယာဒိယိတွာ ဖလသမာပတ္တိဝသေန အပ္ပဏိဟိတေနပိ. လောကိယေနပီတိ လောကိယေန ပဌမဒုတိယတတိယစတုတ္ထေန.

‘පඨමේනාපි ඣානේන ඣායී’ යනු විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ සහ ඒකග්ගතා යන අංග පහෙන් යුත් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් භාවනා කරන්නායි. ‘දුතියේන’ යනු ප්‍රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත වූ දෙවන ධ්‍යානයෙනි. ‘තතියේන’ යනු සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත වූ තෙවන ධ්‍යානයෙනි. ‘චතුත්ථේන’ යනු උපේක්ෂා, ඒකග්ගතා සහිත වූ සිව්වන ධ්‍යානයෙනි. ‘සවිතක්කසවිචාරේනාපි ඣානේන ඣායී’ යනු සිවු වැදෑරුම් හෝ පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයේ එන සවිතර්ක සවිචාර සහිත ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් භාවනා කරන්නායි. ‘අවිතක්කවිචාරමත්තේන’ යනු පස් වැදෑරුම් ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානයෙනි. ‘අවිතක්කඅවිචාරේන’ යනු දෙවන, තෙවන ආදී සෙසු ධ්‍යානයන්ගෙනි. ‘සප්පීතිකේන’ යනු ප්‍රීතිය සහිත වූ ධ්‍යානයන්ගෙනි. ‘නිප්පීතිකේන’ යනු ප්‍රීතිය රහිත වූ සෙසු ධ්‍යානයන්ගෙනි. ‘සාතසහගතේන’ යනු සැපය සහිත වූ ධ්‍යානයන්ගෙනි. ‘උපෙක්ඛාසහගතේන’ යනු සිව්වන හා පස්වන ධ්‍යානයන්ගෙනි. ‘සුඤ්ඤතේනාපි’ යනු ශුන්‍යත විමෝක්ෂය හා සම්බන්ධ වූ ධ්‍යානයෙනි. ‘අනිමිත්තේනාපි’ යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණ මගින් නිත්‍ය බව ආදී නිමිති බැහැර කර ලබාගත් අනිමිත්ත ධ්‍යානයෙන් භාවනා කරන්නායි. ‘අප්පණිහිතේනාපි’ යනු මාර්ගයට පැමිණීමෙන් තෘෂ්ණා ප්‍රාර්ථනාවන් පිරිසිදු කර හෝ ක්ෂය කර ඵල සමාපත්තිය වශයෙන් ලැබෙන අප්‍රණිහිත ධ්‍යානයෙනි. ‘ලෝකියේනාපි’ යනු ලෞකික වූ ප්‍රථම, දෙවන, තෙවන හා සිව්වන ධ්‍යානයන්ගෙනි.

လောကုတ္တရေနပီတိ တေနေဝ လောကုတ္တရသမ္ပယုတ္တေန. ဈာနရတောတိ ဈာနေသု အဘိရတော. ဧကတ္တမနုယုတ္တောတိ ဧကတ္တံ ဧကီဘာဝံ အနုယုတ္တော ပယုတ္တော. သဒတ္ထဂရုကောတိ သကတ္ထဂရုကော, က-ကာရဿာယံ ဒ-ကာရော ကတော. သဒတ္ထောတိ စ အရဟတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဉှိ အတ္တူပနိဗဒ္ဓဋ္ဌေန အတ္တာနံ အဝိဇဟနဋ္ဌေန အတ္တနော ပရမတ္ထဋ္ဌေန စ အတ္တနော အတ္ထတ္တာ သကတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ. ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနဝသေန သကတ္ထဂရုကော, ‘‘နိဗ္ဗာနဂရုကော’’တိ ဧကေ. အရဇောတိ နိက္ကိလေသော. ဝိရဇောတိ ဝိဂတကိလေသော. နိရဇောတိ အပနီတကိလေသော, ‘‘ဝိတရဇော’’တိပိ ပါဌော, သောယေဝတ္ထော. ရဇာပဂတောတိ ကိလေသေဟိ ဒူရီဘူတော. ရဇဝိပ္ပဟီနောတိ ကိလေသပ္ပဟီနော. ရဇဝိပ္ပယုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ မုတ္တော.

‘ලෝකුත්තරේනාපි’ යනු එම ලෝකෝත්තර ධ්‍යානයන්ගෙනි. ‘ඣානරතෝ’ යනු ධ්‍යානයන්හි ඇලුණු තැනැත්තායි. ‘ඒකත්තමනුයුත්තෝ’ යනු එකඟ බවෙහි හෝ හුදෙකලා බවෙහි නිරත වූ තැනැත්තායි. ‘සදත්ථගරුකෝ’ යනු තමාගේ යහපත (අර්ථය) ගරු කරන තැනැත්තායි, මෙහි ‘ක’ අකුර වෙනුවට ‘ද’ යන්න යෙදී ඇත. ‘සදත්ථ’ යනු අර්හත්වය ලෙස දත යුතුය. මන්ද යත්, එය තමාටම සම්බන්ධ වූ බැවින් ද, තමා අත්නොහරින බැවින් ද, තමාගේ පරමාර්ථය වන බැවින් ද එය ‘තමාගේ අර්ථය’ (ස්වකීය අර්ථය) යැයි කියනු ලැබේ. ඵල සමාපත්තියට සමවැදීමෙන් ඔහු ‘සදත්ථගරුක’ වේ, ඇතැම්හු ‘නිර්වාණය ගරු කරන්නා’ යැයි පවසති. ‘අරජෝ’ යනු කෙලෙස් රහිත වූ තැනැත්තායි. ‘විරජෝ’ යනු කෙලෙස් පහවූ තැනැත්තායි. ‘නිරජෝ’ යනු කෙලෙස් ඉවත් වූ තැනැත්තායි, ‘වීතරජෝ’ යනුද එයමයි. ‘රජාපගතෝ’ යනු කෙලෙස්වලින් දුරු වූ තැනැත්තායි. ‘රජවිප්පහීනෝ’ යනු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තායි. ‘රජවිප්පයුත්තෝ’ යනු කෙලෙස්වලින් මිදුණු තැනැත්තායි.

ပါသာဏကေ စေတိယေတိ ပါသာဏပိဋ္ဌေ ပါရာယနသုတ္တန္တဒေသိတဋ္ဌာနေ. သဗ္ဗောဿုက္ကပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တာတိ သဗ္ဗေသံ ကိလေသဥဿုက္ကာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တာ, နာသိတတ္တာ အာသီနော.

‘පාසාණකේ චේතියේ’ යනු පාරායන සූත්‍රය දේශනා කළ ස්ථානයෙහි වූ ගල් පර්වතය මතුපිටයි. ‘සබ්බොස්සුක්කපටිප්පස්සද්ධත්තා’ යනු සියලු කෙලෙස් උත්සාහයන් සන්සිඳුණු බැවින් හෝ විනාශ වූ බැවින් එහි වැඩසිටි බවයි.

ကိစ္စာကိစ္စန္တိ ‘‘ဣဒံ ကတ္တဗ္ဗံ, ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ မနသာ စိန္တေတဗ္ဗံ. ကရဏီယာကရဏီယန္တိ ကာယဒွါရေန အဝဿံ ဣဒံ ကရဏီယံ, ဣဒံ န ကရဏီယန္တိ ဧဝံ ကရဏီယာကရဏီယံ. ပဟီနန္တိ ဝိဿဋ္ဌံ. ဝသိပ္ပတ္တောတိ ပဂုဏဘာဝပ္ပတ္တော.

“කිච්චාකිච්ච” යනු “මෙය කටයුතුය, මෙය නොකටයුතුය” යනුවෙන් මනසින් සිතිය යුත්තයි. “කරණීයාකරණීය” යනු කායද්වාරයෙන් ඒකාන්තයෙන් මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය යනුවෙන් (සිතන) කළ යුතු හා නොකළ යුතු දෙයයි. “පහීන” යනු අත්හරින ලද්දයි. “වසිප්පත්ත” යනු ප්‍රගුණභාවයට පත් වූයේ යන්නයි.

၇၅. အထ ဘဂဝါ ယသ္မာ ဥဒယော စတုတ္ထဇ္ဈာနလာဘီ, တသ္မာဿ ပဋိလဒ္ဓဈာနဝသေန နာနပ္ပကာရတော အညာဝိမောက္ခံ ဒဿေန္တော ဥပရူပရိဂါထမာဟ. တတ္ထ ပဟာနံ ကာမစ္ဆန္ဒာနန္တိ ယဒိဒံ ပဌမံ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ကာမစ္ဆန္ဒပဟာနံ, တမ္ပိ အညာဝိမောက္ခန္တိ ပဗြူမိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒါနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

75. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදය මානවකයා සිව්වන දැහැන ලැබූවෙකු බැවින්, ඔහුට ඒ ලැබූ දැහැන අනුව නන් අයුරින් අඤ්ඤාවිමොක්ඛය (අර්හත් ඵල විමුක්තිය) දක්වමින් මතු මතු ගාථාවන් වදාළ සේක. එහි “කාමච්ඡන්දයන් ප්‍රහාණය කිරීම” යනු යම් මේ ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවන්නාහට වන කාමච්ඡන්ද ප්‍රහාණය වේ ද, එය ද අඤ්ඤාවිමොක්ඛයක් යැයි වදාරමි. මෙලෙස සියලු පදයන් යෙදිය යුතුය.

ယာ စိတ္တဿ အကလျတာတိ စိတ္တဿ ဂိလာနဘာဝေါ. ဂိလာနော ဟိ အကလ္လကောတိ ဝုစ္စတိ. ဝိနယေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, အကလ္လကော’’တိ (ပါရာ. ၁၅၁). အကမ္မညတာတိ [Pg.45] စိတ္တဂေလညသင်္ခါတောဝ အကမ္မညတာကာရော. ဩလီယနာတိ ဩလီယနာကာရော. ဣရိယာပထိကစိတ္တဉှိ ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တံ ရုက္ခေ ဝဂ္ဂုလိ ဝိယ ခီလေ လဂ္ဂိတဖာဏိတဝါရကော ဝိယ စ ဩလီယတိ, တဿ တံ အာကာရံ သန္ဓာယ ‘‘ဩလီယနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယပဒံ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတံ. လီနာတိ အဝိပ္ဖာရိကတာယ ပဋိကုဋိတံ. ဣတရေ ဒွေ အာကာရဘာဝနိဒ္ဒေသာ. ထိနန္တိ သပ္ပိပိဏ္ဍော ဝိယ အဝိပ္ဖာရိကတာယ ဃနဘာဝေန ဌိတံ. ထိယနာတိ အာကာရနိဒ္ဒေသော. ထိယိတဘာဝေါ ထိယိတတ္တံ, အဝိပ္ဖာရဝသေနေဝ ထဒ္ဓတာတိ အတ္ထော (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၁၆၂).

සිතේ යම් අසනීප බවක් වේ ද එය “අකල්‍යතා” (අසනීප බව) නම් වේ. ගිලන් වූ තැනැත්තා අකල්ලක (නිරෝගී නොවන) යැයි කියනු ලැබේ. විනයෙහි ද “ස්වාමීනි, මම නිරෝගී නොවෙමි” යැයි වදාරන ලදී. “අකම්මඤ්ඤතා” යනු සිතේ ගිලන් බව නිසා ඇතිවන අකර්මණ්‍ය ස්වභාවයයි. “ඕලීයනා” යනු හැකිළෙන ස්වභාවයයි. ඉරියව් පවත්වන සිත ඉරියව් දරා ගැනීමට නොහැකිව, ගසක එල්ලෙන වවුලෙකු මෙන් හෝ කණුවක ඇලුණු පැණි මෙන් හැකිළෙයි, ඒ ස්වභාවය අරභයා “ඕලීයනා” යැයි කියන ලදී. දෙවන පදය (පඕලීයනා) උපසර්ගයකින් වැඩි කරන ලද්දකි. “ලීනා” යනු විස්තාරණය නොවන බැවින් හැකිළුණු බවයි. ඉතිරි පද දෙක ස්වභාවය දැක්වීම් වේ. “ථීන” යනු ගිතෙල් පිණ්ඩයක් මෙන් විස්තාරණය නොවන ඝන ස්වභාවයෙන් සිටීමයි. “ථියනා” යනු ඒ ආකාරය දැක්වීමයි. ථියිතභාවෝ යනු ස්ථීර බවයි, ථියිතත්තං යනු ද විස්තාරණය නොවන බැවින් ඇතිවන දැඩි බව යන්නයි.

၇၆. ဥပေက္ခာသတိသံသုဒ္ဓန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဥပေက္ခာသတီဟိ သံသုဒ္ဓံ. ဓမ္မတက္ကပုရေဇဝန္တိ ဣမိနာ တသ္မိံ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝိမောက္ခေ ဌတွာ ဈာနင်္ဂါနိ ဝိပဿိတွာ အဓိဂတံ အရဟတ္တဝိမောက္ခံ ဝဒတိ. အရဟတ္တဝိမောက္ခဿ ဟိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တသမ္မာသင်္ကပ္ပာဒိဘေဒေါ ဓမ္မတက္ကော ပုရေဇဝေါ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မတက္ကပုရေဇဝ’’န္တိ. အဝိဇ္ဇာယ ပဘေဒနန္တိ ဧတမေဝ စ အညာဝိမောက္ခံ အဝိဇ္ဇာပဘေဒနသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ နိဿာယ ဇာတတ္တာ ကာရဏောပစာရေန ‘‘အဝိဇ္ဇာယ ပဘေဒန’’န္တိ ဗြူမီတိ.

76. “උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධ” යනු සතරවන දැහැනේ උපේක්ෂාවෙන් හා සිහියෙන් අතිශයින් පිරිසිදු වූ යන්නයි. “ධම්මතක්කපුරේජව” යන්නෙන් එම සතරවන ධ්‍යාන විමුක්තියෙහි පිහිටා ධ්‍යාන අංගයන් විදර්ශනා කිරීමෙන් අධිගමය කළ රහත් පල විමුක්තිය පවසයි. රහත් පල විමුක්තියට මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සම්මා සංකල්පාදි වශයෙන් ප්‍රභේද වූ ධර්ම තර්කය පෙරටුව යන්නේ වෙයි. එබැවින් “ධම්මතක්කපුරේජව” යැයි වදාළ සේක. “අවිද්‍යාව පලුදු කිරීම” යනු මෙම අඤ්ඤාවිමොක්ඛයම අවිද්‍යාව පලුදු කිරීම නම් වූ නිවන ඇසුරු කරගෙන උපන් බැවින්, කාරණෝපචාර වශයෙන් “අවිද්‍යාව පලුදු කිරීම” යැයි වදාරමි යන්නයි.

ယာ စတုတ္ထေ ဈာနေ ဥပေက္ခာတိ ဧတ္ထ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ, သမံ ပဿတိ အပက္ခပတိတာ ဟုတွာ ပဿတီတိ အတ္ထော. ဥပေက္ခနာတိ အာကာရနိဒ္ဒေသော. အဇ္ဈုပေက္ခနာတိ ဥပသဂ္ဂဝသေန ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ. စိတ္တသမတာတိ စိတ္တဿေကဂ္ဂဘာဝေါ. စိတ္တပ္ပဿဒ္ဓတာတိ စိတ္တဿ ဦနာတိရိတ္တဝဇ္ဇိတဘာဝေါ. မဇ္ဈတ္တတာတိ စိတ္တဿ မဇ္ဈေ ဌိတဘာဝေါ.

“සිව්වන දැහැනේ යම් උපේක්ෂාවක් වේ ද” යන්නෙහි, මධ්‍යස්ථව බලන බැවින් “උපේක්ෂා” නම් වේ. පක්ෂපාතී නොවී සමව බලයි යනු අර්ථයයි. “උපේක්ඛනා” යනු ඒ ආකාරය දැක්වීමයි. “අජ්ඣුපෙක්ඛනා” යනු උපසර්ගයකින් පදය වැඩි කිරීමකි. “චිත්තසමතා” යනු සිතේ ඒකාග්‍රතාවයයි. “චිත්තප්පස්සද්ධතා” යනු සිතේ අඩු වැඩි බවින් තොර වූ සන්සුන් ස්වභාවයයි. “මජ්ඣත්තතා” යනු සිතේ මධ්‍යස්ථ ස්වභාවයයි.

၇၇. ဧဝံ အဝိဇ္ဇာပဘေဒဝစနေန ဝုတ္တံ နိဗ္ဗာနံ သုတွာ ‘‘တံ ကိဿ ဝိပ္ပဟာနေန ဝုစ္စတီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကိံသု သံယောဇနော’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ကိံသု သံယောဇနောတိ ကိံသံယောဇနော. ဝိစာရဏန္တိ ဝိစာရဏကာရဏံ. ကိဿဿ ဝိပ္ပဟာနေနာတိ ကိံနာမကဿ အဿ ဓမ္မဿ ဝိပ္ပဟာနေန.

77. මෙලෙස අවිද්‍යා පලුදු කිරීමේ වචනයෙන් වදාළ නිවන අසා, “එය කුමක් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් කියනු ලැබේද?” යි විමසමින් “කිංසු සංයෝජනො” යන ගාථාව පැවසීය. එහි “කිංසු සංයෝජනො” යනු කුමන සංයෝජනයක් ද යන්නයි. “විචාරණං” යනු විමසීමට හේතුවයි. “කිස්සස්ස විප්පහානේන” යනු කිනම් ධර්මයක් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ද යන්නයි.

၇၈. အထဿ ဘဂဝါ တမတ္ထံ ဗျာကရောန္တော ‘‘နန္ဒိသံယောဇနော’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဝိတက္ကဿာတိ ကာမဝိတက္ကာဒိကော ဝိတက္ကော အဿ.

78. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කරුණ පැහැදිලි කරමින් “නන්දිසංයෝජනො” (නන්දිය හෙවත් තෘෂ්ණාව සංයෝජනයයි) යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි “විතක්කස්ස” යනු ඔහුගේ කාම විතර්කාදී විතර්කයන්ගේ යන්නයි.

၇၉. ဣဒါနိ [Pg.46] တဿ နိဗ္ဗာနဿ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကထံ သတဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဝိညာဏန္တိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ.

79. දැන් ඒ නිවනට යන මඟ විමසමින් “කථං සතස්ස” යන ගාථාව පැවසීය. එහි “විඤ්ඤාණං” යනු අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණයයි.

၈၀.

80.

အထဿ မဂ္ဂံ ကထေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အဇ္ဈတ္တဉ္စာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ သတဿာတိ ဧဝံ သတဿ သမ္ပဇာနဿ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට මඟ පවසමින් “අජ්ඣත්තඤ්ච” යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි “ඒවං සතස්ස” යනු මෙලෙස සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပုဗ္ဗသဒိသောဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අර්හත් ඵලය අවසානය කොට දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි පෙර පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධර්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි,

ဥဒယမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උදය මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၄. ပေါသာလမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

14. පෝසාල මානවක සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၈၁. စုဒ္ဒသမေ ပေါသာလသုတ္တေ – ယော အတီတံ အာဒိသတီတိ ယော ဘဂဝါ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ ‘‘ဧကမ္ပိ ဇာတိ’’န္တိအာဒိဘေဒံ အတီတံ အာဒိသတိ.

81. දහහතරවන පෝසාල සූත්‍රයෙහි - “යෝ අතීතං ආදිසති” යනු යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් තමන්ගේ හා අන් අයගේ “එක් ජාතියක් වුවද” ආදී වශයෙන් අතීතය දක්වන්නේ ද (ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන්නයි).

ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိ ဧကမ္ပိ ပဋိသန္ဓိမူလကံ စုတိပရိယောသာနံ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ခန္ဓသန္တာနံ. ဧသ နယော ဒွေပိ ဇာတိယောတိအာဒီသု. အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေတိအာဒီသု ပန ပရိဟာယမာနော ကပ္ပော သံဝဋ္ဋကပ္ပော, တဒါ သဗ္ဗေသံ ဗြဟ္မလောကေ သန္နိပတနတော. ဝဍ္ဎမာနော ကပ္ပော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပော, တဒါ ဗြဟ္မလောကတော သတ္တာနံ ဝိဝဋ္ဋနတော. တတ္ထ သံဝဋ္ဋေန သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဂဟိတော ဟောတိ တံမူလကတ္တာ, ဝိဝဋ္ဋေန စ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ. ဧဝဉှိ သတိ ယာနိ တာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? သံဝဋ္ဋော သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဝိဝဋ္ဋော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ’’တိ ဝုတ္တာနိ (အ. နိ. ၄.၁၅၆), တာနိ ပရိဂ္ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ. သံဝဋ္ဋကပ္ပေ ဝိဝဋ္ဋကပ္ပေတိ စ ကပ္ပဿ အဒ္ဓံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေတိ သကလံ ကပ္ပံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ကထံ အနုဿရတီတိ စေ? အမုတြာသိန္တိအာဒိနာ နယေန. တတ္ထ အမုတြာသိန္တိ အမုမှိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အဟံ အမုမှိ ဘဝေ ဝါ ယောနိယာ ဝါ ဂတိယာ ဝါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ဝါ သတ္တာဝါသေ ဝါ သတ္တနိကာယေ ဝါ အာသိံ. ဧဝံနာမောတိ တိဿော ဝါ ဖုဿော ဝါ. ဧဝံဂေါတ္တောတိ ကစ္စာနော ဝါ ကဿပေါ ဝါ[Pg.47]. ဣဒမဿ အတီတဘဝေ အတ္တနော နာမဂေါတ္တာနုဿရဏဝသေန ဝုတ္တံ. သစေ ပန တသ္မိံ ကာလေ အတ္တနော ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိံ ဝါ လူခပဏီတဇီဝိတဘာဝံ ဝါ သုခဒုက္ခဗဟုလတံ ဝါ အပ္ပာယုကဒီဃာယုကဘာဝံ ဝါ အနုဿရိတုကာမော, တမ္ပိ အနုဿရတိယေဝ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝံဝဏ္ဏော ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ. တတ္ထ ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ဩဒါတော ဝါ သာမော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သာလိမံသောဒနာဟာရော ဝါ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဝါ. ဧဝံ သုခဒုက္ခပဋိသံဝေဒီတိ အနေကပ္ပကာရေန ကာယိကစေတသိကာနံ သာမိသနိရာမိသာဒိပ္ပဘေဒါနံ ဝါ သုခဒုက္ခာနံ ပဋိသံဝေဒီ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ ဝဿသတပရမာယုပရိယန္တော ဝါ စတုရာသီတိ ကပ္ပသဟဿပရမာယုပရိယန္တော ဝါ.

“එක් ජාතියක්” යනු එක් ප්‍රතිසන්ධියක සිට චුතිය දක්වා වූ, එක් භවයකට අයත් ස්කන්ධ පරම්පරාවයි. “ජාති දෙකක්” ආදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ. “අනේක සංවට්ටකප්පේ” ආදී තැන්වල, පිරිහී යන කල්පය “සංවට්ටකප්ප” නම් වේ. එකල සියලු සත්වයෝ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදිති. වැඩෙන කල්පය “විවට්ටකප්ප” නම් වේ. එකල බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් සත්වයෝ විවර්තනය වෙති. එහි සංවට්ට යන්නෙන් සංවට්ටට්ඨායී ද, විවට්ට යන්නෙන් විවට්ටට්ඨායී ද ගනු ලැබේ. මෙසේ වූ කල, “මහණෙනි, කල්පයෙහි අසංඛ්‍යෙය සතරකි. ඒ සතර කවරේ ද? සංවට්ටය, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටය, විවට්ටට්ඨායී” යැයි වදාළ සතරම මෙහි ඇතුළත් වේ. “සංවට්ටකප්පේ විවට්ටකප්පේ” යනු කල්පයෙන් අඩක් ගෙන පවසන ලද්දකි. “සංවට්ටවිවට්ටකප්පේ” යනු මුළු කල්පයම ගෙන පවසන ලද්දකි. කෙසේ සිහි කරයි ද යත්? “අසවල් තැන සිටියෙමි” ආදී ක්‍රමයෙනි. එහි “අමුත්‍රාසිං” යනු අසවල් සංවට්ට කල්පයෙහි මම අසවල් භවයෙහි හෝ යෝනියෙහි හෝ ගතියෙහි හෝ විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි හෝ සත්ත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි සිටියෙමි යන්නයි. “එවංනාමො” යනු තිස්ස හෝ ඵුස්ස යන නමිනි. “එවංගොත්තො” යනු කච්චාන හෝ කස්සප යන ගෝත්‍රයෙනි. මෙය අතීත භවයෙහි තම නාමගෝත්‍ර සිහි කිරීම් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. ඉදින් ඒ කාලයෙහි තම වර්ණ සම්පත්තිය හෝ ලාමක හෝ ප්‍රණීත ජීවන ස්වභාවය හෝ සැප දුක් බහුල බව හෝ අල්පායුෂ්ක හෝ දීර්ඝායුෂ්ක බව සිහි කිරීමට කැමති නම්, එය ද සිහි කරයි. එබැවින් “මෙබඳු වර්ණ ඇත්තෙක්, මෙබඳු ආයුෂ කෙළවර කොට ඇත්තෙක්” යැයි වදාළ සේක. එහි “එවංවණ්ණො” යනු සුදු හෝ කළු වර්ණ ඇති බවයි. “එවමාහාරො” යනු සුවඳැල් බත් හා මස් අනුභව කළ හෝ ඉබේ හටගත් ඵලාඵල අනුභව කළ බවයි. “එවං සුඛදුක්ඛපටිසංවේදී” යනු නන් අයුරින් වූ කායික චෛතසික වූ ද, සාමිස නිරාමිස ආදී වූ ද සැප දුක් වින්ද බවයි. “එවමායුපරියන්තො” යනු මෙසේ වසර සියයක් පරමායුෂ කොට ඇති හෝ මෙසේ කල්ප අසූහාර දහසක් පරමායුෂ කොට ඇති බවයි.

သော တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ သော အဟံ တတော ဘဝတော ယောနိတော ဂတိတော ဝိညာဏဋ္ဌိတိတော သတ္တာဝါသတော သတ္တနိကာယတော ဝါ စုတော ပုန အမုကသ္မိံ နာမ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ဥဒပါဒိံ. တတြာပါသိန္တိ အထ တတြာပိ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ပုန အဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိအာဒိဝုတ္တနယမေဝ.

"මම ඒ භවයෙන් චුත වී අසවල් තැන උපන්නෙමි" යන්නෙන්, ඒ මම ඒ භවයෙන්, යෝනියෙන්, ගතියෙන්, විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙන්, සත්ව වාසයෙන් හෝ සත්ව නිකායෙන් චුතව නැවත අසවල් නම් වූ භවයෙහි, යෝනියෙහි, ගතියෙහි, විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි, සත්ව වාසයෙහි හෝ සත්ව නිකායෙහි උපන්නෙමි යන්නයි. "එහි මෙබඳු වූයෙමි" යන්නෙන්, ඉක්බිති එහි ද ඒ භවයෙහි, යෝනියෙහි, ගතියෙහි, විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි, සත්ව වාසයෙහි හෝ සත්ව නිකායෙහි නැවත උපන්නෙමි යන්නයි. "මෙසේ නම් ඇතිව" යනාදී වශයෙන් කලින් කියන ලද ක්‍රමයම මෙහි ද දත යුතුය.

အပိ စ – ယသ္မာ အမုတြာသိန္တိ ဣဒံ အနုပုဗ္ဗေန အာရောဟန္တဿ ယာဝဒိစ္ဆကံ အနုဿရဏံ. သော တတော စုတောတိ ပဋိနိဝတ္တန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏံ. တသ္မာ ဣဓူပပန္နောတိ ဣမိဿာ ဣဓူပပတ္တိယာ အနန္တရမေဝဿ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတြာပါသိန္တိ ဧဝမာဒိ ပနဿ တတြာ ဣမိဿာ ဥပပတ္တိယာ အန္တရေ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနေ နာမဂေါတ္တာဒီနံ အနုဿရဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သော တတော စုတော ဣဓူပပန္နောတိ သွာဟံ တတော အနန္တရူပပတ္တိဋ္ဌာနတော စုတော ဣဓ အသုကသ္မိံ နာမ ခတ္တိယကုလေ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တော.

තවද, "අසවල් තැන වූයෙමි" යන්නෙන් අනුපිළිවෙළින් ඉහළට යන්නහුගේ කැමති තාක් සිහි කිරීමයි. "ඒ මම එයින් චුතව" යනු ආපසු හැරී බලන්නහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයයි. එබැවින් "මෙහි උපන්නෙමි" යන්නට පූර්වයෙහි වූ, මේ උත්පත්තියට අව්‍යවහිතව (නොපමාව) පෙර වූ උත්පත්ති ස්ථානය අරභයා "එහි උපන්නෙමි" යන්න පවසන ලද බව දත යුතුය. "එහි මෙබඳු වූයෙමි" යනාදිය පවසන ලද්දේ, එහි එනම් මේ උත්පත්තියට අතරතුර වූ ඒ උත්පත්ති ස්ථානයෙහි නාම ගෝත්‍ර ආදිය සිහිපත් කිරීම දැක්වීම පිණිසය. "මම එයින් චුතව මෙහි උපන්නෙමි" යනු, මම ඒ අතීත උත්පත්ති ස්ථානයෙන් චුතව මෙහි අසවල් නම් වූ ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි හෝ උපන්නෙමි යන්නයි.

ဣတိတိ ဧဝံ. သာကာရံ သဥဒ္ဒေသန္တိ နာမဂေါတ္တဝသေန သဥဒ္ဒေသံ, ဝဏ္ဏာဒိဝသေန သာကာရံ. နာမဂေါတ္တေန ဟိ သတ္တော ‘‘တိဿော ကဿပေါ’’တိ ဥဒ္ဒိသိယတိ, ဝဏ္ဏာဒီဟိ ‘‘ဩဒါတော သာမော’’တိ နာနတ္တတော ပညာယတိ. တသ္မာ နာမဂေါတ္တံ ဥဒ္ဒေသော, ဣတရေ အာကာရာတိ. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိ [Pg.48] ပုဗ္ဗေ အတီတဇာတီသု နိဝုဋ္ဌက္ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသော. နိဝုဋ္ဌာတိ အဇ္ဈာဝုဋ္ဌာ အနုဘူတာ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓါ, နိဝုဋ္ဌဓမ္မာ ဝါ. နိဝုဋ္ဌာတိ ဂေါစရနိဝါသေန နိဝုဋ္ဌာ, အတ္တနော ဝိညာဏေန ဝိညာတာ ပရိစ္ဆိန္နာ, ပရဝိညာဏေန ဝိညာတာပိ ဝါ ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏာဒီသု. တေ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ လဗ္ဘန္တိ. တံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အာဒိသတိ ကထေတိ. ပရေသံ အတီတန္တိ အညေသံ ပရပုဂ္ဂလာနံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိအာဒိနာ နယေန အာဒိသတိ.

"ඉති" යනු මෙසේ යන්නයි. "සාකාරං සඋද්දේසං" යනු නාම හා ගෝත්‍ර වශයෙන් "සඋද්දේස" වන අතර, වර්ණ (පැහැය) ආදිය අනුව "සාකාර" වේ. සත්වයා නාම ගෝත්‍ර මගින් "තිස්ස, කාශ්‍යප" යනාදී වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, වර්ණ ආදිය මගින් "සුදු ය, කළු ය" යනාදී වශයෙන් විවිධත්වයෙන් හඳුනා ගනු ලැබේ. එබැවින් නාම ගෝත්‍රය "උද්දේස" වන අතර, ඉතිරි කරුණු "ආකාර" වේ. "පුබ්බේනිවාස" යනු පෙර අතීත ජාතීන්හි විසූ (පැවති) ස්කන්ධයන් ය. "නිවුට්ඨ" යනු තමාගේ සන්තානයෙහි ඉපිද නිරුද්ධ වූ හෙවත් අනුභව කරන ලද ස්කන්ධ ධර්මයන් ය. "නිවුට්ඨ" යන්නෙන් අරමුණු කිරීම් වශයෙන් වසන ලද, තමාගේ විඤ්ඤාණයෙන් දැනගන්නා ලද, වෙන්කර හඳුනාගන්නා ලද හෝ පරවිඤ්ඤාණයෙන් දැනගන්නා ලද කරුණු ද අදහස් වේ. ඒවා බුදුවරයන් වහන්සේලාටම ලැබෙන්නකි. ඒ පූර්වෙනිවාසය පවසයි, දේශනා කරයි. "පරේසං අතීතං" යනු අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ පූර්වෙනිවාසය "එක් ජාතියක් ද..." යනාදී ක්‍රමයෙන් දේශනා කරයි යන්නයි.

မဟာပဒါနိယသုတ္တန္တန္တိ မဟာပုရိသာနံ အပဒါနနိယုတ္တံ မဟာပဒါနသုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၂.၁ အာဒယော). မဟာသုဒဿနိယသုတ္တန္တန္တိ မဟာသုဒဿနဿ သမ္ပတ္တိယုတ္တံ မဟာသုဒဿနသုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော). မဟာဂေါဝိန္ဒိယသုတ္တန္တန္တိ မဟာဂေါဝိန္ဒဗြာဟ္မဏဿ အပဒါနနိယုတ္တံ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၂.၂၉၃ အာဒယော). မာဃဒေဝိယသုတ္တန္တန္တိ မဃဒေဝရညော အပဒါနနိယုတ္တံ မဃဒေဝသုတ္တံ (မ. နိ. ၂.၃၀၈ အာဒယော). သတာနုသာရိညာဏံ ဟောတီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိသမ္ပယုတ္တဉာဏံ ဟောတိ.

"මහාපදානියසුත්තන්ත" යනු මහාපුරුෂයන්ගේ අපදානයන් හා සම්බන්ධ මහාපදාන සූත්‍රයයි. "මහාසුදස්සනියසුත්තන්ත" යනු මහාසුදර්ශන රජුගේ සම්පත්තීන් හා සම්බන්ධ මහාසුදර්ශන සූත්‍රයයි. "මහාගෝවින්දියසුත්තන්ත" යනු මහාගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණයාගේ අපදානයන් හා සම්බන්ධ මහාගෝවින්ද සූත්‍රයයි. "මාඝදේවියසුත්තන්ත" යනු මඝදේව රජුගේ අපදානයන් හා සම්බන්ධ මඝදේව සූත්‍රයයි. "සතානුසාරී ඥානය වෙයි" යනු පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානය ඇතිවේ යන්නයි.

ယာဝတကံ အာကင်္ခတီတိ ယတ္တကံ ဉာတုံ ဣစ္ဆတိ, တတ္တကံ ဇာနိဿာမီတိ ဉာဏံ ပေသေတိ. အထဿ ဒုဗ္ဗလပတ္တပုဋေ ပက္ခန္ဒနာရာဓော ဝိယ အပ္ပဋိဟတံ အနိဝါရိတံ ဉာဏံ ဂစ္ဆတိ. တေန ယာဝတကံ အာကင်္ခတိ, တာဝတကံ အနုဿရတိ. ဗောဓိဇန္တိ ဗောဓိယာ မူလေ ဇာတံ. ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စတုမဂ္ဂဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယမန္တိမာ ဇာတီတိ တေန ဉာဏေန ဇာတိမူလဿ ပဟီနတ္တာ ပုန ‘‘အယမန္တိမာ ဇာတိ, နတ္ထိဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၁) အပရမ္ပိ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ဥပရိ ‘‘သတ္တာန’’န္တိ ပဒံ ဣဓေဝ အာဟရိတွာ သတ္တာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပရာနိ စ အပရာနိ စ ‘‘ပရာပရာနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သန္ဓိဝသေန ရော-ကာရံ ကတွာ ‘‘ပရောပရာနီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပရောပရာနံ ဘာဝေါ ပရောပရိယံ, ပရောပရိယမေဝ ပရောပရိယတ္တံ, ဝေနေယျသတ္တာနံ သဒ္ဓါဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ပရောပရိယတ္တံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ, ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဿ ဉာဏံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ, ဣန္ဒြိယာနံ ဥတ္တမာနုတ္တမဘာဝဉာဏန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဣန္ဒြိယဝရောဝရိယတ္တဉာဏ’’န္တိပိ ပါဌော, ဝရာနိ စ အဝရာနိ စ ဝရောဝရိယာနိ, ဝရောဝရိယာနံ ဘာဝေါ ဝရောဝရိယတ္တန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဝရိယာနီတိ စ ဥတ္တမာနီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ – ပရာနိ စ ဩပရာနိ [Pg.49] စ ပရောပရာနိ, တေသံ ဘာဝေါ ပရောပရိယတ္တန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဩပရာနီတိ စ ဩရာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, လာမကာနီတိ အတ္ထော ‘‘ပရောပရာယဿ သမေစ္စ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၅; သု. နိ. ၄၇၉) ဝိယ. ‘‘ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တေ ဉာဏ’’န္တိ ဘုမ္မဝစနေနပိ ပါဌော (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၆၈).

"යම් තාක් කැමති වෙයි ද" යනු යම් ප්‍රමාණයක් දැන ගැනීමට කැමති වන්නේ ද, "එපමණක් දැනගනිමි" යි ඥානය යොමු කරයි. එවිට දුර්වල කොළ ගොට්ටකට (පැන්) වක්කිරීමක් මෙන් උන්වහන්සේගේ ඥානය බාධාවකින් තොරව, වැළැක්විය නොහැකි ලෙස ගලා යයි. ඒ මගින් යම් පමණක් කැමති වෙයි ද, ඒ සා ප්‍රමාණයක් සිහි කරයි. "බෝධිජ" යනු බෝධි මූලයෙහි උපන් යන්නයි. "ඥානය උපදියි" යනු සතර මග ඥානය උපදියි යන්නයි. "මෙය අවසාන ජාතියයි" යනු ඒ ඥානය මගින් ජාතියේ මුල ප්‍රහීණ කළ බැවින්, නැවත "මෙය අවසාන ජාතියයි, දැන් නැවත උපතක් නැත" යනුවෙන් තවත් ඥානයක් උපදී. "ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තඥානය" යන්නෙහි මෙහි ඉදිරියට ඇති "සත්තානං" (සත්වයන්ගේ) යන පදය මෙතැනට ගෙන "සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්තඥානය" ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. පර වූ ද අපර වූ ද යන්න "පරාපරානි" විය යුතු වුවත්, සන්ධි වීමෙන් 'ර' කාරය යොදා "පරෝපරානි" යයි කියනු ලැබේ. පරෝපරයන්ගේ (ශ්‍රේෂ්ඨ හා හීන) බව පරෝපරියත්වයයි. විනෙය සත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව ආදී පංච ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උසස් හා පහත් බව ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්වයයි. ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්වය පිළිබඳ ඥානය ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්තඥානයයි. එහි අර්ථය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උත්තම හෝ අනුත්තම බව දැනගන්නා ඥානය යන්නයි. "ඉන්ද්‍රියවරෝවරියත්තඥාන" කියා ද පාඨයක් පවතී. වර වූ ද අවර වූ ද යන්න වරෝවරිය වේ, එහි ස්වභාවය වරෝවරියත්තයයි. අවරිය යනු උත්තම යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, පර හා ඕපර යනු පරෝපර වේ. එහි ස්වභාවය පරෝපරියත්තයයි. "ඕපර" යන්නෙන් හීන හෙවත් ළාමක යන අර්ථය කියවේ. "පරෝපරායස්ස සමෙච්ච ධම්මා" යනාදියෙහි මෙනි. "ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තේ ඥාණං" යනුවෙන් සප්තමී විභක්තියෙන් ද පාඨයක් පවතී.

တထာဂတဿာတိ ယထာ ဝိပဿိအာဒယော ပုဗ္ဗကာ ဣသယော အာဂတာ, တထာ အာဂတဿ. ယထာ စ တေ ဂတာ, တထာ ဂတဿ. တထာဂတဗလန္တိ အညေဟိ အသာဓာရဏံ တထာဂတဿေဝ ဗလံ. ယထာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဗလံ ပုညုဿယသမ္ပတ္တိယာ အာဂတံ, တထာ အာဂတဗလန္တိပိ အတ္ထော. တတ္ထ ဒုဝိဓံ တထာဂတဿ ဗလံ ကာယဗလဉ္စ ဉာဏဗလဉ္စ. တေသု ကာယဗလံ ဟတ္ထိကုလာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

"තථාගතයන් වහන්සේගේ" යනු විපස්සී ආදී පෙර විසූ සෘෂිවරයන් (බුදුවරයන්) වහන්සේලා යම් සේ පැමිණි සේක් ද, එසේම පැමිණි හෙයින් තථාගත නම් වේ. යම් සේ උන්වහන්සේලා නිවනට වැඩි සේක් ද, එසේම වැඩි හෙයින් (ගත) ද තථාගත නම් වේ. "තථාගත බලය" යනු අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ, තථාගතයන් වහන්සේටම පමණක් ඇති බලයයි. එසේත් නැතහොත් පෙර බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ බලය පින් බලයෙන් හා සම්පත් ලැබීමෙන් යම් සේ පැමිණියේ ද, එසේම පැමිණි බලය යන අර්ථය ද වේ. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය කාය බලය සහ ඥාන බලය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් කාය බලය ඇත් කුලයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘ကာဠာဝကဉ္စ ဂင်္ဂေယျံ, ပဏ္ဍရံ တမ္ဗပိင်္ဂလံ;

ဂန္ဓမင်္ဂလဟေမဉ္စ, ဥပေါသထဆဒ္ဒန္တိမေ ဒသာ’’တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၈;

သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၂၂;

အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၀.၂၁;

ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၆၀;

ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၇၅;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၄၄);

"කාලාවක, ගංගෙය්‍ය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ සහ ඡද්දන්ත යන මේ දස ඇත් කුලයන් වේ."

ယဒေတံ ပကတိဟတ္ထိဂ္ဂဏနာယ ဟတ္ထီနံ ကောဋိသဟဿဿ, ပုရိသဂဏနာယ ဒသန္နံ ပုရိသကောဋိသဟဿာနံ ဗလံ ဟောတိ, ဣဒံ တာဝ တထာဂတဿ ကာယဗလံ. ဉာဏဗလံ ပန မဟာသီဟနာဒေ (မ. နိ. ၁.၁၄၆ အာဒယော) အာဂတံ ဒသဗလဉာဏံ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏံ စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ သံယုတ္တကေ (သံ. နိ. ၂.၃၃-၃၄) အာဂတာနိ တေသတ္တတိ ဉာဏာနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏာနီတိ ဧဝံ အညာနိပိ အနေကာနိ ဉာဏသဟဿာနိ, ဧတံ ဉာဏဗလံ နာမ. ဣဓာပိ ဉာဏဗလမေဝ အဓိပ္ပေတံ, ဉာဏဉှိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဥပထမ္ဘကဋ္ဌေန စ ဗလန္တိ (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၄၄) ဝုတ္တံ.

සාමාන්‍ය ඇතුන්ගේ ගණනින් ඇතුන් කෝටි දහසකගේ යම් බලයක් වේ ද, මිනිසුන්ගේ ගණනින් මිනිස් කෝටි දසදහසකගේ බලය ද, එය තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි. ඥාන බලය නම් මහාසීහනාද සූත්‍රයෙහි එන දසබල ඥානය, සතර වෛශාරද්‍ය ඥානය, අට පිරිසක් මැද කම්පා නොවන ඥානය, සිවු යෝනි වෙන්කොට හඳුනාගන්නා ඥානය, පංච ගති වෙන්කොට හඳුනාගන්නා ඥානය, සංයුක්ත නිකායෙහි එන හැත්තෑ තුන් ඥානය, හැත්තෑ හත් ඥානය යනාදී වශයෙන් වූ වෙනත් සහශ්‍ර සංඛ්‍යාත ඥානයන් ය. මෙය ඥාන බලය නම් වේ. මෙහි ද ඥාන බලයම අදහස් කරනු ලැබේ. මන්දයත්, ඥානය අකම්පිත (නොසැලෙන) අර්ථයෙන් සහ උපස්ථම්භක (උපකාරක) අර්ථයෙන් බලයක් යැයි පවසන ලද්දේය.

သတ္တာနံ အာသယာနုသယေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ရူပါဒီသု ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂေန သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

සත්වයන්ගේ ආශය හා අනුශය පිළිබඳ ඥානය යන්නෙහි, රූප ආදී ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඡන්දරාගයෙන් ඇලුණු බැවින් (සත්තා) සහ එල්බගත් බැවින් (විසත්තා) 'සත්ව' නම් වේ. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တတြ သတ္တော တတြ ဝိသတ္တော, တသ္မာ ‘သတ္တော’တိ ဝုစ္စတိ[Pg.50]. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တတြ သတ္တော တတြ ဝိသတ္တော, တသ္မာ ‘သတ္တော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၆၁; မဟာနိ. ၇).

“රාධය, රූපයෙහි යම් කැමැත්තක් (ඡන්දය), යම් ඇලීමක් (රාගය), යම් සතුටක් (නන්දි), යම් තණ්හාවක් ඇද්ද, එහි ඇලුණු බැවින් සහ එහි බැඳුණු බැවින් 'සත්ව' යැයි කියනු ලැබේ. වේදනාවෙහි... සංඥාවෙහි... සංස්කාරයන්හි... විඤ්ඤාණයෙහි යම් කැමැත්තක්, යම් ඇලීමක්, යම් සතුටක්, යම් තණ්හාවක් ඇද්ද, එහි ඇලුණු බැවින් සහ එහි බැඳුණු බැවින් 'සත්ව' යැයි කියනු ලැබේ” (සං. නි. 3.161; මහානි. 7).

အက္ခရစိန္တကာ ပန အတ္ထံ အဝိစာရေတွာ ‘‘နာမမတ္တမေတ’’န္တိ ဣစ္ဆန္တိ. ယေပိ အတ္ထံ ဝိစာရေန္တိ, တေ သတွယောဂေန သတ္တာတိ ဣစ္ဆန္တိ. တေသံ သတ္တာနံ အာသယန္တိ နိဿယန္တိ ဧတ္ထာတိ အာသယော, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝါ ကာမာဒီဟိ နေက္ခမ္မာဒီဟိ ဝါ ပရိဘာဝိတဿ စိတ္တသန္တာနဿေတံ အဓိဝစနံ. သတ္တသန္တာနေ အနုသေန္တိ အနုပဝတ္တန္တီတိ အနုသယာ, ထာမဂတာနံ ကာမရာဂါဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. အာသယော စ အနုသယော စ အာသယာနုသယော. ဇာတိဂ္ဂဟဏေန စ ဒွန္ဒသမာသဝသေန စ ဧကဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယသ္မာ စရိတာဓိမုတ္တိယော အာသယာနုသယသင်္ဂဟိတာ, တသ္မာ ဥဒ္ဒေသေ စရိတာဓိမုတ္တီသု ဉာဏာနိ အာသယာနုသယဉာဏေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘အာသယာနုသယေ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

අක්ෂර චින්තකයෝ (ව්‍යාකරණවේදීහු) නම් අර්ථය නොවිමසා, මෙය 'නාමයක් පමණක්' යැයි පිළිගනිති. අර්ථය විමසන්නෝ වනාහි, සත්ව යෝගයෙන් 'සත්වයෝ' යැයි පිළිගනිති. එම සත්වයන්ගේ යම් තැනක (චිත්ත සන්තානයක) ඇලී වාසය කරද්ද එය 'ආශය' නම් වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් හෝ සම්මා දෘෂ්ටියෙන් හෝ කාම ආදියෙන් හෝ නෙක්ඛම්ම ආදියෙන් හෝ පෝෂණය වූ චිත්ත සන්තානයට මෙය නමකි. සත්ව සන්තානයෙහි අනුසයනය කරන බැවින් (ලැගී සිටින බැවින්) 'අනුසය' නම් වේ. මෙය බලවත් වූ කාමරාග ආදියට නමකි. ආශය ද අනුසය ද 'ආශයානුසය' වේ. ජාති (සමූහ) අර්ථයෙන් සහ ද්වන්ද සමාස වශයෙන් මෙය ඒක වචනයෙන් දත යුතුය. චරිත සහ අධිමුක්ති යන මේවා ආශයානුසය තුළම ඇතුළත් වන බැවින්, උද්දේසයෙහි චරිත සහ අධිමුක්ති පිළිබඳ ඥානයන් ද ආශයානුසය ඥානයෙන්ම සංග්‍රහ කොට 'ආශයානුසය ඥානය' යැයි වදාරන ලදී.

ယမကပါဋိဟီရေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ အဂ္ဂိက္ခန္ဓဥဒကဓာရာဒီနံ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ သကိံယေဝ ပဝတ္တိတော ယမကံ, အဿဒ္ဓိယာဒီနံ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဟရဏတော ပါဋိဟီရံ, ယမကဉ္စ တံ ပါဋိဟီရဉ္စာတိ ယမကပါဋိဟီရံ.

යමක ප්‍රාතිහාර්යය පිළිබඳ ඥානය යන්නෙහි, ගිනි කඳ සහ දිය දහර ආදිය පෙර පසු නොවී එක්වරම පැවැත්වීම 'යමක' (යුගල) නම් වේ. අශ්‍රද්ධාව ආදී වූ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කරන බැවින් 'ප්‍රාතිහාර්යය' නම් වේ. ඒ යමක ද වූ ප්‍රාතිහාර්යය ද වූ බැවින් 'යමක ප්‍රාතිහාර්යය' නම් වේ.

မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယကမ္ပနံ ကရောတီတိ ကရုဏာ, ကိနာတိ ဝါ ပရဒုက္ခံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတီတိ ကရုဏာ, ကိရီယတိ ဝါ ဒုက္ခိတေသု ဖရဏဝသေန ပသာရီယတီတိ ကရုဏာ, ဖရဏကမ္မဝသေန ကမ္မဂုဏဝသေန စ မဟတီ ကရုဏာ မဟာကရုဏာ, သမာပဇ္ဇန္တိ ဧတံ မဟာကာရုဏိကာတိ သမာပတ္တိ, မဟာကရုဏာ စ သာ သမာပတ္တိ စာတိ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိ, တဿံ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယံ. တံ သမ္ပယုတ္တံ ဝါ ဉာဏံ.

මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය යන්නෙහි, පරදුක්ඛයෙහි (අන්‍යයන්ගේ දුකෙහි) දී සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත කම්පා කරවන බැවින් 'කරුණාව' නම් වේ. නැතහොත් පරදුක්ඛය විනාශ කරන බැවින් 'කරුණාව' නම් වේ. නැතහොත් දුකට පත් වූවන් කෙරෙහි පැතිරෙන බැවින් 'කරුණාව' නම් වේ. පැතිරෙන ස්වභාවයෙන් හා ගුණ මහත්වයෙන් මහත් වූ කරුණාව 'මහා කරුණාව' නම් වේ. මහා කරුණාවන්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා මෙයට සම වදින බැවින් 'සමාපත්ති' නම් වේ. මහා කරුණාව ද වූ ඒ සමාපත්තිය ද 'මහා කරුණා සමාපත්තිය' යි. ඒ මහා කරුණා සමාපත්තියෙහි වූ හෝ එයට සම්ප්‍රයුක්ත වූ හෝ ඥානය (මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානයයි).

သဗ္ဗညုတညာဏံ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ပဉ္စနေယျပထပ္ပဘေဒံ သဗ္ဗံ အညာသီတိ သဗ္ဗညူ, သဗ္ဗညုဿ ဘာဝေါ သဗ္ဗညုတာ, သဗ္ဗညုတာ ဧဝ ဉာဏံ သဗ္ဗညုတာဉာဏန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သဗ္ဗညုတညာဏန္တိ ဝုတ္တံ. သင်္ခတာသင်္ခတာဒိဘေဒါ သဗ္ဗဓမ္မာ ဟိ သင်္ခါရော ဝိကာရော လက္ခဏံ နိဗ္ဗာနံ ပညတ္တီတိ ပဉ္စေဝ နေယျပထာ ဟောန္တိ. အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ဟိ နတ္ထိ တဿ အာဝရဏန္တိ တဒေဝ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၆၈).

සර්වඥතා ඥානය සහ අනාවරණ ඥානය යන්නෙහි, පස් වැදෑරුම් නෙය්‍ය ධර්ම (දත යුතු දෑ) සියල්ල දැනගත් බැවින් 'සර්වඥ' නම් වේ. සර්වඥයාගේ ස්වභාවය සර්වඥතාවයි. සර්වඥතාවම ඥානය වන බැවින් 'සර්වඥතා ඥානය' යැයි කියනු ලැබේ. සංඛත අසංඛත ආදී වශයෙන් බෙදුණු සියලු ධර්මයන් - එනම් සංස්කාර, විකාර, ලක්ෂණ, නිර්වාණ සහ ප්‍රඥප්ති යන පස් වැදෑරුම් නෙය්‍ය ධර්මයෝ වෙති. ආවර්ජනය (මෙනෙහි කිරීම) හා බැඳී ඇති බැවින්ම උන්වහන්සේට කිසිදු ආවරණයක් නැත, එබැවින් එයම 'අනාවරණ ඥානය' යැයි කියනු ලැබේ (පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.68).

သဗ္ဗတ္ထ [Pg.51] အသင်္ဂမပ္ပဋိဟတမနာဝရဏဉာဏန္တိ ဧတ္ထ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု အသင်္ဂံ သင်္ဂဝိရဟိတံ အပ္ပဋိဟတံ ပဋိပက္ခဝိရဟိတံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ အာဝရဏဝိရဟိတံ ဉာဏံ.

සෑම තැනකම නොඇලුණු, නොගැටුණු, ආවරණය නොවූ ඥානය යන්නෙහි, අතීත අනාගත වර්තමාන යන කාලත්‍රයෙහිම නොඇලුණු (සංග රහිත), ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් බාධා නොවූ (අප්‍රතිහත) සහ කිසිදු බාධාවකින් තොරව පවත්නා (ආවරණ රහිත) ඥානයයි.

အနာဂတမ္ပိ အာဒိသတီတိ –

අනාගතය ද ප්‍රකාශ කරයි යනුවෙන් මෙසේ දැක්වේ –

‘‘ဣမသ္မိံ ဘဒ္ဒကေ ကပ္ပေ, တယော အာသိံသု နာယကာ;

အဟမေတရဟိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, မေတ္တေယျော စာပိ ဟေဿတီ’’တိ. စ –

“මේ භද්‍ර කල්පයෙහි නායකයන් (බුදුවරුන්) තිදෙනෙක් වූහ; දැනට මම සම්බුද්ධ වෙමි, අනාගතයෙහි මෙතේ බුදුන් ද උපදින්නේය.” තවද –

‘‘အသီတိဝဿသဟဿာယုကေသု, ဘိက္ခဝေ, မနုဿေသု မေတ္တေယျော နာမ ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော’’တိ စ (ဒီ. နိ. ၃.၁၀၇) –

“මහණෙනි, මිනිසුන්ගේ ආයුෂ අවුරුදු අසූ දහසක් වන කල්හි, මෙතේ නමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක්, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුද්ධ වූ, විජ්ජාචරණ සම්පන්න වූ ලොව පහළ වන්නාහ” (දී. නි. 3.107). තවද –

‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခေါ နာမ ရာဇာ ယော သော ယူပေါ ရညာ မဟာပနာဒေန ကာရာပိတော, တံ ယူပံ ဥဿာပေတွာ အဇ္ဈာဝသိတွာ တံ ဒတွာ ဝိဿဇ္ဇိတွာ သမဏဗြာဟ္မဏကပဏဒ္ဓိကဝဏိဗ္ဗကယာစကာနံ ဒါနံ ဒတွာ မေတ္တေယျဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိဿတီ’’တိ စ (ဒီ. နိ. ၃.၁၀၈) –

“මහණෙනි, එකල්හි මහා පනාද රජු විසින් කරවන ලද යම් යූපයක් ඇද්ද, ඒ යූපය ඔසවා එහි වාසය කොට, පසුව එය දන් දී අතහැර, මහණ බමුණන්ට හා දිළිඳු මගී යාචකයන්ට දන් දී, මෙතේ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි කෙස් රැවුල් බා, කාසාය වස්ත්‍ර හැඳ, ගිහිගෙයින් නික්ම ශාසනයෙහි පැවිදි වන්නේය” (දී. නි. 3.108). තවද –

‘‘အနာဂတေ အဋ္ဌိဿရော နာမ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ (မိ. ပ. ၄.၁.၃) စ, ‘‘သုမနိဿရော နာမ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ စ –

“අනාගතයෙහි අට්ඨිස්සර නමින් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වන්නේය” (මි. ප. 4.1.3). තවද “සුමනිස්සර නමින් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වන්නේය” යනුවෙන් ද –

အာဒိနာ နယေန ဒေဝဒတ္တာဒီနံ အနာဂတံ အာစိက္ခတိ. ပစ္စုပ္ပန္နမ္ပိ အာဒိသတီတိ ဣဒံ ပါကဋမေဝ.

ආදී වශයෙන් වූ ක්‍රමයෙන් දේවදත්ත ආදීන්ගේ අනාගතය ප්‍රකාශ කරයි. වර්තමානය ද ප්‍රකාශ කරයි යන්න ඉතා පැහැදිලිය.

၈၂. ဝိဘူတရူပသညိဿာတိ သမတိက္ကန္တရူပသညိဿ. သဗ္ဗကာယပ္ပဟာယိနောတိ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝသေန သဗ္ဗရူပကာယပဟာယိနော, ပဟီနရူပဘဝပဋိသန္ဓိကဿာတိ အဓိပ္ပာယော. နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ ပဿတောတိ ဝိညာဏာဘာဝဒဿနေန ‘‘နတ္ထိ ကိဉ္စီ’’တိ ပဿတော, အာကိဉ္စညာယတနလာဘိနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဉာဏံ သက္ကာနုပုစ္ဆာမီတိ သက္ကာတိ ဘဂဝန္တံ အာလပန္တော အာဟ. တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဉာဏံ ပုစ္ဆာမိ, ကီဒိသံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ. ကထံ နေယျာတိ ကထဉ္စ သော နေတဗ္ဗော, ကထမဿ ဥတ္တရိဉာဏံ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗန္တိ.

82. ‘විභූතරූපසඤ්ඤිස්ස’ යනු ඉක්මවා ගිය රූප සංඥා ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘සබ්බකායප්පහායිනො’ යනු තදංග හා විෂ්කම්භන වශයෙන් සියලු රූප කය ප්‍රහාණය කළ, ප්‍රහීණ වූ රූප භව ප්‍රතිසන්ධි ඇති තැනැත්තා යන්න අදහසයි. ‘නත්ථි කිඤ්චි’ (කිසිවක් නැත) යනුවෙන් දකින්නා හට යනු විඤ්ඤාණයාගේ අභාවය දැකීමෙන් 'කිසිවක් නැත' යැයි දකින, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ලාභියා ගැන කියන ලද්දකි. ‘ඥානය ශක්‍යයාගෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්) විමසමි’ යනු ‘සක්ක’ (ශක්‍ය) යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අමතමින් කීවකි. ඒ පුද්ගලයාගේ ඥානය විමසමි, එය කෙබඳු එකක් ලෙස අපේක්ෂා කළ යුතු ද? ‘කථං නෙය්‍යා’ යනු ඔහු කෙසේ මෙහෙයවිය යුතු ද, ඔහු තුළ මතු ඥානයන් කෙසේ උපදවා ගත යුතු ද යන්නයි.

ကတမာ [Pg.52] ရူပသညာတိ ဧတ္ထ ရူပသညာတိ သညာသီသေန ဝုတ္တရူပါဝစရဈာနဉ္စေဝ တဒါရမ္မဏဉ္စ. ရူပါဝစရဈာနမ္ပိ ဟိ ရူပန္တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၄၈; ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉). တဿ အာရမ္မဏမ္ပိ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၂၃). တသ္မာ ဣဓ ရူပေ သညာ ရူပသညာတိ ဧဝံ သညာသီသေန ရူပါဝစရဈာနဿေတံ အဓိဝစနံ. ရူပံ သညာ အဿာတိ ရူပသညာ, ရူပမဿ နာမန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ပထဝီကသိဏာဒိဘေဒဿ တဒါရမ္မဏဿ စေတံ အဓိဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ကုသလဝိပါကကိရိယဝသေန ပဉ္စဒသဈာနသင်္ခါတာ ရူပသညာ ဧဝ အဓိပ္ပေတာ. ရူပါဝစရသမာပတ္တိံ သမာပန္နဿ ဝါတိ ရူပါဝစရကုသလဇ္ဈာနသမာပတ္တိံ သမာပန္နဿ. ဥပပန္နဿ ဝါတိ ဝိပါကဇ္ဈာနဝသေန တသ္မိံ ဘဝေ ဥပပန္နဿ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရိဿ ဝါတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ကိရိယာဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ သုခံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဝိဟရန္တဿ. အရူပသမာပတ္တိယောတိ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီနိ. ပဋိလဒ္ဓဿာတိ ဥပ္ပာဒေတွာ ဌိတဿ. ရူပသညာ ဝိဘူတာ ဟောန္တီတိ ရူပသညာ အပဂတာ ဟောန္တိ. ဝိဂတာတိ ဝိနာသိတာ. ‘‘အဘာဝိတာ’’တိပိ ပါဌော, သုန္ဒရော.

‘රූපසඤ්ඤා යනු කවරේද?’ යන්නෙහි ‘රූපසඤ්ඤා’ යනු සඤ්ඤාව මුල් කරගෙන (සඤ්ඤාසීසයෙන්) පවසන ලද රූපාවචර ධ්‍යානය සහ එහි අරමුණයි. ‘රූපී පුද්ගලයා රූපයන් දකියි’ යනාදී තැන්වල රූපාවචර ධ්‍යානයට ද ‘රූප’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘බාහිර වූ රන්වන් හෝ පැහැපත් නොවන රූපයන් දකියි’ යනාදී තැන්වල එහි අරමුණට ද රූප යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙහි රූපයෙහි පවතින සඤ්ඤාව ‘රූපසඤ්ඤා’ වන අතර, මෙය සඤ්ඤාව මුල් කරගෙන රූපාවචර ධ්‍යානයට දෙන ලද නමකි. රූපය සඤ්ඤාව කොට ඇත්තේ රූපසඤ්ඤාවයි, රූපය මෙහි නාමය (අරමුණ) බව පවසන ලදී. මෙලෙස පඨවි කසිණ ආදී භේද ඇති එහි අරමුණට ද මෙය නමක් බව දත යුතුය. මෙහිදී කුසල්, විපාක සහ ක්‍රියා වශයෙන් වන පසළොස් (15) ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත රූපසඤ්ඤාවම අදහස් කරන ලදී. ‘රූපාවචර සමාපත්තියකට සමවැදුණු’ යනු රූපාවචර කුසල් ධ්‍යාන සමාපත්තියකට සමවැදුණු තැනැත්තායි. ‘උපන්’ යනු විපාක ධ්‍යාන බලයෙන් ඒ භවයෙහි උපත ලැබූ තැනැත්තායි. ‘දිට්ඨධම්ම සුඛවිහරණ ඇත්තා’ යනු මේ ආත්මයෙහිම ක්‍රියා ධ්‍යානයට සමවැදී සැප උපදවාගෙන වාසය කරන තැනැත්තායි. ‘අරූප සමාපත්ති’ යනු ආකාසානඤ්චායතනය ආදියයි. ‘ලැබූ’ යනු උපදවාගෙන පවතින තැනැත්තායි. ‘රූපසඤ්ඤාවෝ පහ වූවා වෙති’ යනු රූපසඤ්ඤාවෝ ඉවත්ව ගිය බවයි. ‘විගත’ යනු විනාශ කරන ලද්දයි. ‘අභාවිත’ යන පාඨය ද යෝග්‍ය වේ.

တဒင်္ဂသမတိက္ကမာတိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန အတိက္ကမေန. ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ပဟီနောတိ အရူပဇ္ဈာနပဋိလာဘေန ဝိက္ခမ္ဘနေန ပဟီနော. တဿ ရူပကာယောတိ တဿ အရူပသမာပတ္တိပဋိလာဘိနော အရူပပုဂ္ဂလဿ ရူပါဝစရကာယော.

‘තදංගසමතික්කමා’ යනු තදංග ප්‍රහාණ වශයෙන් ඉක්මවා යෑමෙනි. ‘විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහීණ වූ’ යනු අරූප ධ්‍යාන ලැබීමෙන් (නීවරණ) යටපත් කිරීම් වශයෙන් ප්‍රහීණ වූවකි. ඔහුගේ ‘රූපකාය’ යනු අරූප සමාපත්ති ලාභී වූ ඒ අරූපී පුද්ගලයාගේ (පූර්ව භවයෙහි තිබූ) රූපාවචර කයයි.

အာကိဉ္စညာယတနန္တိ ဧတ္ထ နာဿ ကိဉ္စနန္တိ အကိဉ္စနံ, အန္တမသော သင်္ဂမတ္တမ္ပိ အဿ အဝသိဋ္ဌံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အကိဉ္စနဿ ဘာဝေါ အာကိဉ္စညံ, အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏာပဂမဿေတံ အဓိဝစနံ, တံ အာကိဉ္စညံ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဣမိဿာ သညာယ အာယတနန္တိ အာကိဉ္စညာယတနံ, အာကာသေ ပဝတ္တိတဝိညာဏာပဂမာရမ္မဏဿ ဈာနဿေတံ အဓိဝစနံ. ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ သတော သမာပဇ္ဇိတွာတိ တံ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သတောကာရီ ဟုတွာ သမာပဇ္ဇိတွာ. တတော ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ သတောကာရီ ဟုတွာ တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာယ. တညေဝ ဝိညာဏန္တိ တံ အာကာသေ ပဝတ္တိတံ မဟဂ္ဂတဝိညာဏံ. အဘာဝေတီတိ ဝိနာသေတိ. ဝိဘာဝေတီတိ ဝိဝိဓာ နာသေတိ. အန္တရဓာပေတီတိ အဒဿနံ ဂမေတိ.

‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය’ යන්නෙහි ඔහුට කිසිදු කිංචනයක් (රාගාදී කෙලෙස් හෝ බාධාවක්) නැති බැවින් ‘ආකිඤ්චඤ්ඤ’ නම් වේ. අවම වශයෙන් ස්වල්ප වූ හෝ බැඳීමක් ඉතිරි වී නැත යන්න මෙහි අදහසයි. ‘අකිඤ්චන’ බව ‘ආකිඤ්චඤ්ඤ’ නම් වේ. මෙය ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය පහ කිරීම සඳහා යෙදෙන නමකි. එම ආකිඤ්චඤ්ඤය අධිෂ්ඨාන වශයෙන් පවතින බැවින් මෙම සඤ්ඤාවට ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ආකාශයෙහි පැවති විඤ්ඤාණය පහ කිරීම අරමුණු කරගත් ධ්‍යානයට දෙන ලද නමකි. ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියට සිහියෙන් යුක්තව සමවැදී’ යනු එම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙහි සිහිය පිහිටුවා සමවැදීමයි. ‘එයින් නැගී සිට’ යනු සිහියෙන් යුක්තව එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීමයි. ‘එම විඤ්ඤාණයම’ යනු ආකාශයෙහි පැවති ඒ මහග්ගත විඤ්ඤාණයයි. ‘අභාවේති’ යනු විනාශ කරයි. ‘විභාවේති’ යනු විවිධ ආකාරයෙන් නැති කරයි. ‘අන්තරධාපේති’ යනු නොපෙනී යාමට සලස්වයි.

ကထံ [Pg.53] သော နေတဗ္ဗောတိ သော ပုဂ္ဂလော ကေနပ္ပကာရေန ဇာနိတဗ္ဗော. ဝိနေတဗ္ဗောတိ နာနာဝိဓေန ဇာနိတဗ္ဗော. အနုနေတဗ္ဗောတိ ပုနပ္ပုနံ စိတ္တေန ကထံ ဂမယိတဗ္ဗော.

‘ඔහු කෙසේ මෙහෙයවිය යුතුද?’ යනු ඒ පුද්ගලයා කිනම් ආකාරයකින් දත යුතුද යන්නයි. ‘විනෙතබ්බෝ’ යනු විවිධ ආකාරයෙන් දත යුතු බවයි. ‘අනුනෙතබ්බෝ’ යනු නැවත නැවතත් සිතින් කෙසේ පමුණුවිය යුතුද යන්නයි.

၈၃.

83.

အထဿ ဘဂဝါ တာဒိသေ ပုဂ္ဂလေ အတ္တနော အပ္ပဋိဟတဉာဏတံ ပကာသေတွာ တံ ဉာဏံ ဗျာကာတုံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော သဗ္ဗာ, အဘိဇာနံ တထာဂတောတိ အဘိသင်္ခါရဝသေန စတဿော ပဋိသန္ဓိဝသေန သတ္တာတိ ဧဝံ သဗ္ဗာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော အဘိဇာနန္တော တထာဂတော. တိဋ္ဌန္တမေနံ ဇာနာတီတိ ကမ္မာဘိသင်္ခါရဝသေန တိဋ္ဌမေတံ ပုဂ္ဂလံ ဇာနာတိ – ‘‘အာယတိံ အယံ ဧဝံဂတိကော ဘဝိဿတီ’’တိ. ဓိမုတ္တန္တိ အာကိဉ္စညာယတနာဒီသု အဓိမုတ္တံ. တပ္ပရာယဏန္တိ တမ္မယံ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවැනි පුද්ගලයන් කෙරෙහි තමන් වහන්සේගේ අනාවරණ (බාධාවිරහිත) ඥානය ප්‍රකාශ කරමින්, එම ඥානය විස්තර කිරීමට මෙම ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘සෑම විඤ්ඤාණට්ඨිතියක්ම විශිෂ්ට ඥානයෙන් දන්නා තථාගතයන් වහන්සේ’ යනු අභිසංස්කාර වශයෙන් හතරක් ද ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් හතක් ද වන සියලු විඤ්ඤාණට්ඨිතීන් දැනගන්නා තථාගතයන් වහන්සේ යන්නයි. ‘පවතින මෙය දනී’ යනු කර්ම අභිසංස්කාර වශයෙන් පවතින මේ පුද්ගලයා ගැන ‘මතු කාලයෙහි මොහු මෙවැනි ගති ඇත්තෙකු වන්නේය’ යැයි දැනගැනීමයි. ‘ධිමුත්තං’ යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාදියෙහි දැඩිව යොමු වූ බවයි. ‘තප්පරායණං’ යනු එයම පිහිට කොට ගත් බවයි.

ဝိညာဏဋ္ဌိတိယောတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ဌာနာနိ သဝိညာဏကာ ခန္ဓာ ဧဝ. တတ္ထ သေယျထာပီတိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော ယထာ မနုဿာတိ အတ္ထော. အပရိမာဏေသုပိ ဟိ စက္ကဝါဠေသု အပရိမာဏာနံ မနုဿာနံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဒွေပိ ဧကသဒိသာ နတ္ထိ. ယေပိ ဟိ ကတ္ထစိ ယမကဘာတရော ဝဏ္ဏေန ဝါ သဏ္ဌာနေန ဝါ သဒိသာ ဟောန္တိ. တေပိ အာလောကိတဝိလောကိတာဒီဟိ ဝိသဒိသာဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ‘‘နာနတ္တကာယာ’’တိ ဝုတ္တာ. ပဋိသန္ဓိသညာ ပန နေသံ တိဟေတုကာပိ ဒုဟေတုကာပိ အဟေတုကာပိ ဟောတိ. တသ္မာ ‘‘နာနတ္တသညိနော’’တိ ဝုတ္တာ. ဧကစ္စေ စ ဒေဝါတိ ဆ ကာမာဝစရဒေဝါ. တေသု ဟိ ကေသဉ္စိ ကာယော နီလော ဟောတိ, ကေသဉ္စိ ပီတကာဒိဝဏ္ဏော. သညာ ပန နေသံ တိဟေတုကာပိ ဒုဟေတုကာပိ ဟောတိ, အဟေတုကာ န ဟောတိ. ဧကစ္စေ စ ဝိနိပါတိကာတိ စတုအပါယဝိနိမုတ္တာ ပုနဗ္ဗသုမာတာ ယက္ခိနီ ပိယင်္ကရမာတာ ဖုဿမိတ္တာ ဓမ္မဂုတ္တာတိ ဧဝမာဒယော အညေ စ ဝေမာနိကာ ပေတာ. ဧတေသဉှိ ဩဒါတကာဠမင်္ဂုရစ္ဆဝိသာမဝဏ္ဏာဒိဝသေန စေဝ ကိသထူလရဿဒီဃဝသေန စ ကာယော နာနာ ဟောတိ, မနုဿာနံ ဝိယ တိဟေတုကဒုဟေတုကာဟေတုကဝသေန သညာပိ. တေ ပန ဒေဝါ ဝိယ န မဟေသက္ခာ, ကပဏမနုဿာ ဝိယ အပ္ပေသက္ခာ ဒုလ္လဘဃာသစ္ဆာဒနာ ဒုက္ခပီဠိတာ ဝိဟရန္တိ. ဧကစ္စေ ကာဠပက္ခေ ဒုက္ခိတာ ဇုဏှပက္ခေ သုခိတာ ဟောန္တိ, တသ္မာ သုခသမုဿယတော ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတိကာတိ ဝုတ္တာ. ယေ ပနေတ္ထ တိဟေတုကာ, တေသံ ဓမ္မာဘိသမယောပိ ဟောတိ ပိယင်္ကရမာတာဒီနံ ဝိယ.

‘විඤ්ඤාණට්ඨිතියෝ’ යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය පිහිටන ස්ථාන වූ විඤ්ඤාණය සහිත ස්කන්ධයන්මය. එහි ‘සෙය්‍යථාපි’ යනු නිදසුනක් ලෙස දැක්වීමට යොදන නිපාතයකි, ‘මිනිසුන් මෙන්’ යනු එහි අර්ථයයි. අප්‍රමාණ වූ චක්‍රාවාටයන්හි සිටින අප්‍රමාණ වූ මිනිසුන් අතර වර්ණය හෝ හැඩය ආදියෙන් සමාන දෙදෙනෙකු නැත. යම් තැනක නිවුන් සහෝදරයන් වර්ණයෙන් හෝ හැඩයෙන් සමාන වුවද, ඔවුන් බලන ආකාරය හෝ හැසිරෙන ආකාරය ආදියෙන් අනිවාර්යයෙන්ම අසමාන වෙති. එබැවින් ‘නානත්තකායා’ (විවිධ කයවල් ඇති) යැයි කියන ලදී. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සඤ්ඤාව ද තිහේතුක, ද්විහේතුක හෝ අහේතුක විය හැක. එබැවින් ‘නානත්තසඤ්ඤිනෝ’ (විවිධ සඤ්ඤාවන් ඇති) යැයි කියන ලදී. ‘ඇතැම් දෙවියෝ’ යනු සය කාමාවචර දෙවියන්ය. ඔවුන් අතර ඇතැම් අයගේ ශරීරය නිල් පැහැතිය, ඇතැම් අයගේ ශරීරය කහ ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුක්තය. ඔවුන්ගේ සඤ්ඤාව තිහේතුක හෝ ද්විහේතුක වන අතර, අහේතුක නොවේ. ‘ඇතැම් විනිපාතිකයන්’ යනු සතර අපායෙන් මිදුණු පියංකරමාතා යක්ෂණිය, පියංකරමාතා, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තා ආදීහු සහ අනෙකුත් වේමානික ප්‍රේතයන්ය. මොවුන්ගේ ශරීරය සුදු, කළු, රන්වන් ආදී වර්ණයන්ගෙන් ද, කෘශ, ස්ථූල, මිටි හෝ උස බවින් ද මිනිසුන් මෙන්ම විවිධ වේ. මිනිසුන් මෙන්ම තිහේතුක, ද්විහේතුක හෝ අහේතුක වශයෙන් ඔවුන්ගේ සඤ්ඤාව ද විවිධ වේ. ඔවුන් දෙවියන් මෙන් මහානුභාව සම්පන්න නොවන අතර, දිළිඳු මිනිසුන් මෙන් අල්පේසාක්‍යව, ආහාර පාන සහ වස්ත්‍ර හිඟව දුකෙන් පෙළෙමින් වසති. ඇතැම් අය කළු පක්ෂයේදී දුක් විඳින අතර සුදු පක්ෂයේදී සැප විඳිති. සැපවත් තත්ත්වයෙන් පහතට වැටුණු බැවින් ඔවුහු ‘විනිපාතිකා’ නම් වෙති. මොවුන් අතරින් යම් තිහේතුක පිරිසක් වෙත් ද, පියංකරමාතා ආදීන්ට මෙන් ඔවුන්ට ද ධර්මාවබෝධය (ධම්මාභිසමය) සිදුවේ.

ဗြဟ္မကာယိကာတိ [Pg.54] ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာနော. ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တာတိ တေ သဗ္ဗေပိ ပဌမဇ္ဈာနေန နိဗ္ဗတ္တာ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ ပန ပရိတ္တေန, ဗြဟ္မပုရောဟိတာ မဇ္ဈိမေန, ကာယောဝ နေသံ ဝိပ္ဖာရိကတရော ဟောတိ. မဟာဗြဟ္မာနော ပဏီတေန, ကာယော ပန နေသံ အတိဝိပ္ဖာရိကတရော ဟောတိ. ဣတိ တေ ကာယဿ နာနတ္တာ, ပဌမဇ္ဈာနဝသေန သညာယ ဧကတ္တာ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနောတိ ဝုတ္တာ. ယထာ စ တေ, ဧဝံ စတူသု အပါယေသု သတ္တာ. နိရယေသု ဟိ ကေသဉ္စိ ဂါဝုတံ, ကေသဉ္စိ အဍ္ဎယောဇနံ, ကေသဉ္စိ တိဂါဝုတံ အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, ဒေဝဒတ္တဿ ပန ယောဇနသတိကော ဇာတော. တိရစ္ဆာနေသုပိ ကေစိ ခုဒ္ဒကာ ဟောန္တိ, ကေစိ မဟန္တာ. ပေတ္တိဝိသယေသုပိ ကေစိ သဋ္ဌိဟတ္ထာ, ကေစိ အသီတိဟတ္ထာ ဟောန္တိ, ကေစိ သုဝဏ္ဏာ, ကေစိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ. တထာ ကာလကဉ္စိကာ အသုရာ. အပိ စေတ္ထ ဒီဃပိဋ္ဌိကပေတာ နာမ သဋ္ဌိယောဇနိကာပိ ဟောန္တိ. သညာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ အကုသလဝိပါကာဟေတုကာဝ ဟောတိ. ဣတိ အာပါယိကာပိ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနောတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ.

බ්‍රහ්මකායික යනු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්මපුරෝහිත සහ මහාබ්‍රහ්ම යන දෙවිවරුන්ය. ‘ප්‍රථම අභිනිබ්බත්ත’ යනු ඔවුන් සියල්ලෝම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපත ලැබූ බවයි. එහිදී බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ දෙවිවරුන් ස්වල්ප (පරිත්ත) ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන්ද, බ්‍රහ්මපුරෝහිත දෙවිවරුන් මධ්‍යම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන්ද උපදිති; ඔවුන්ගේ ශරීරය වඩාත් පැතිරුණු ස්වභාවයක් ගනී. මහාබ්‍රහ්ම දෙවිවරුන් ප්‍රණීත ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපදින අතර, ඔවුන්ගේ ශරීරය බෙහෙවින් විශාල ලෙස පැතිරී පවතී. මෙසේ ඔවුන්ගේ ශරීරවල ප්‍රමාණයේ වෙනස්කම් (නානත්ත) තිබුණද, ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් සංඥාවෙහි එක්සත් බවක් (ඒකත්ත) පවතින බැවින් ඔවුන් ‘නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී’ (විවිධ ශරීර හා එක්සත් සංඥා ඇති අය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ඔවුන් මෙන්ම සතර අපායේ සත්ත්වයන්ද එසේමය. නිරයේ ඇතැම් සත්ත්වයන්ගේ ආත්මභාවය ගාවුතයක් පමණ වේ, ඇතැමුන්ගේ අඩයොදුනක් ද, ඇතැමුන්ගේ ගාවුත තුනක් ද වේ. දේවදත්තගේ ශරීරය යොදුන් සියයක් විය. තිරිසන් ලෝකයෙහිද ඇතැම් සත්ත්වයන් කුඩා වන අතර ඇතැමෙක් මහා විශාල වෙති. ප්‍රේත විෂයයෙහිද ඇතැමෙක් රියන් හැටක් ද, ඇතැමෙක් රියන් අසූවක් ද උස වෙති. ඇතැමෙක් රන්වන් වන අතර ඇතැමෙක් අවලස්සන වර්ණ ඇත්තෝ වෙති. කාලකඤ්ජික අසුරයන්ද එසේමය. තවද මෙහි දීර්ඝපෘෂ්ඨ ප්‍රේතයන් නම් වූ යොදුන් හැටක් පමණ විශාල වූවෝද සිටිති. එහෙත් ඔවුන් සියල්ලන්ගේම සංඥාව අකුසල විපාක වූ අහේතුක එකක්ම වේ. මෙසේ අපාගත සත්ත්වයන්ද ‘නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී’ යන ගණයට ඇතුළත් වෙති.

အာဘဿရာတိ ဒဏ္ဍဥက္ကာယ အစ္စိ ဝိယ ဧတေသံ သရီရတော အာဘာ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပတန္တီ ဝိယ သရတိ ဝိသရတီတိ အာဘဿရာ. တေသု ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနဒွယံ ပရိတ္တံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ ပရိတ္တာဘာ နာမ ဟောန္တိ. မဇ္ဈိမံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ အပ္ပမာဏာဘာ နာမ ဟောန္တိ. ပဏီတံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ အာဘဿရာ နာမ ဟောန္တိ. ဣဓ ပန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သဗ္ဗေ ဂဟိတာ. သဗ္ဗေသဉှိ တေသံ ကာယော ဧကဝိပ္ဖာရောဝ ဟောတိ, သညာ ပန အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ စ အဝိတက္ကအဝိစာရာ စာတိ နာနာ.

ආභස්සර යනු දණ්ඩක් කෙළවර ඇති පන්දමක දැල්ල මෙන්, මොවුන්ගේ ශරීරයෙන් රැස් දහරා වරින් වර කැඩී කැඩී වැටෙන්නාක් මෙන් විහිදී යන බැවින් ‘ආභස්සර’ නම් වේ. ඔවුන් අතර පඤ්චක ක්‍රමයට අනුව දෙවන හා තෙවන ධ්‍යාන දෙක ස්වල්ප වශයෙන් (පරිත්ත) වඩා උපන් අය ‘පරිත්තාභ’ නම් වෙති. මධ්‍යම වශයෙන් වඩා උපන් අය ‘අප්පමාණාභ’ නම් වෙති. ප්‍රණීත ලෙස වඩා උපන් අය ‘ආභස්සර’ නම් වෙති. මෙහිදී උසස්ම කොටස (උක්කට්ඨ) සැලකිල්ලට ගෙන සියල්ලෝම ආභස්සර ලෙස ගන්නා ලදහ. ඔවුන් සියල්ලන්ගේම ශරීර එකම ස්වභාවයකින් පැතිරී ඇති නමුත්, සංඥාව විතර්ක සහිත විචාර මාත්‍රයක් වීම හෝ අවිතර්ක අවිචාර වීම යන කරුණ අනුව විවිධ වේ.

သုဘကိဏှာတိ သုဘေန ဝေါကိဏ္ဏာ, သုဘေန သရီရပ္ပဘာဝဏ္ဏေန ဧကဂ္ဃနာတိ အတ္ထော. ဧတေသဉှိ န အာဘဿရာနံ ဝိယ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပဘာ ဂစ္ဆတီတိ. စတုက္ကနယေ တတိယဿ ပဉ္စကနယေ စတုက္ကဿ ပရိတ္တမဇ္ဈိမပဏီတဿ ဈာနဿ ဝသေန ပရိတ္တသုဘအပ္ပမာဏသုဘသုဘကိဏှာ နာမ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဣတိ သဗ္ဗေပိ တေ ဧကတ္တကာယာ စေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနသညာယ ဧကတ္တသညိနော စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝေဟပ္ဖလာပိ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိမေဝ ဘဇန္တိ. အသညသတ္တာ ဝိညာဏာဘာဝါ ဧတ္ထ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆန္တိ, သတ္တာဝါသေသု ဂစ္ဆန္တိ.

සුභකිණ්හ යනු ශුභ (යහපත්/ලස්සන) වර්ණයෙන් යුක්ත වූ, ශරීර ප්‍රභාවෙන් හා වර්ණයෙන් ඝන වූ හෝ ඒකීය වූ යන අර්ථයයි. ඔවුන්ගේ ප්‍රභාව ආභස්සර දෙවියන්ගේ මෙන් කැඩී කැඩී නොයයි. චතුක්ක ක්‍රමයේ තෙවන ධ්‍යානය සහ පඤ්චක ක්‍රමයේ සිව්වන ධ්‍යානය, ස්වල්ප, මධ්‍යම හා ප්‍රණීත වශයෙන් වැඩීමෙන් පරිත්තසුභ, අප්පමාණසුභ හා සුභකිණ්හ යනුවෙන් උපදිති. ඔවුන් සියල්ලෝම එක්සත් ශරීර (ඒකත්තකාය) ඇත්තෝ ද, සිව්වන ධ්‍යාන සංඥාවෙන් එක්සත් සංඥා (ඒකත්තසඤ්ඤී) ඇත්තෝ ද වන බව දත යුතුය. වෙහප්ඵල දෙවිවරුද මෙම සිව්වන විඤ්ඤාණට්ඨිතියටම අයත් වෙති. අසඤ්ඤසත්ත (අසංඥ) සත්ත්වයන් විඤ්ඤාණයක් නොමැති බැවින් මෙහිදී ඇතුළත් නොවන නමුත්, සත්තාවාස (සත්ත්ව වාසස්ථාන) යටතේ ඇතුළත් වෙති.

သုဒ္ဓါဝါသာ [Pg.55] ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတာ, န သဗ္ဗကာလိကာ, ကပ္ပသတသဟဿမ္ပိ အသင်္ချေယျမ္ပိ ဗုဒ္ဓသုညေ လောကေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သောဠသကပ္ပသဟဿဗ္ဘန္တရေ ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဓမ္မစက္ကပဝတ္တိဿ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဘဂဝတော ခန္ဓာဝါရသဒိသာ ဟောန္တိ. တသ္မာ နေဝ ဝိညာဏဋ္ဌိတိံ, န စ သတ္တာဝါသံ ဘဇန္တိ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘န ခေါ ပန သော, သာရိပုတ္တ, အာဝါသော သုလဘရူပေါ, ယော မယာ အနာဝုဋ္ဌပုဗ္ဗော ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ အညတြ သုဒ္ဓါဝါသေဟိ ဒေဝေဟီတိ ဣမိနာ သုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၁၆၀) သုဒ္ဓါဝါသာပိ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိံ စတုတ္ထသတ္တာဝါသဉ္စ ဘဇန္တီ’’တိ ဝဒတိ, တံ အပ္ပဋိဗာဟိတတ္တာ သုတ္တဿ အနုညာတံ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၇.၄၄-၄၅; ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၁).

ශුද්ධාවාස දෙවිවරු විවෘත පක්ෂයේ (සංසාරයෙන් මිදෙන පාර්ශ්වයේ) සිටිති. ඔවුන් හැමකල්හිම ලොව පහළ නොවන අතර, බුදුන් වහන්සේලා පහළ නොවන අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් වුවද ලෝකය ශුන්‍යව පවතින කාලවලදී ඔවුන් උපදින්නේ නැත. බුදුන් වහන්සේලා පහළ වන කල්ප දහසයදහසක් වැනි කාල පරාස තුළ පමණක් ඔවුන් උපදිති. ඔවුන් ධර්මචක්‍රය පවත්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ (කඳවුරක් වැනි) පරිවාර සේනාවක් වැනිය. එබැවින් ඔවුන් විඤ්ඤාණට්ඨිති හෝ සත්තාවාස ලෙස වෙනම ගණන් ගනු නොලැබේ. එහෙත් මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ, ‘සාරිපුත්තය, මා විසින් පෙර නොවූ විරූ මෙම දීර්ඝ කාලය තුළ ශුද්ධාවාස දෙවියන් හැර වෙනත් වාසස්ථානයක් සොයා ගැනීම පහසු නැත’ යන සූත්‍රයට අනුව, ශුද්ධාවාස දෙවිවරුන් ද සිව්වන විඤ්ඤාණට්ඨිතියට සහ සිව්වන සත්තාවාසයට ඇතුළත් වන බවයි. එම සූත්‍ර පාඨයට විරුද්ධත්වයක් නොමැති බැවින් එය පිළිගනු ලැබේ.

သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာတိ ဧတ္ထ သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာကာရေန, သဗ္ဗာသံ ဝါ အနဝသေသာနန္တိ အတ္ထော. ရူပသညာနန္တိ သညာသီသေန ဝုတ္တရူပါဝစရဇ္ဈာနာနဉ္စေဝ တဒါရမ္မဏာနဉ္စ. ရူပါဝစရဇ္ဈာနမ္ပိ ဟိ ရူပန္တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၄၈; ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉), တဿ အာရမ္မဏမ္ပိ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၂၃). တသ္မာ ဣဓ ‘‘ရူပေ သညာ ရူပသညာ’’တိ ဧဝံ သညာသီသေန ဝုတ္တရူပါဝစရဇ္ဈာနဿေတံ အဓိဝစနံ. ရူပံ သညာ အဿာတိ ရူပသညာ, ရူပမဿ နာမန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ပထဝီကသိဏာဒိဘေဒဿ တဒါရမ္မဏဿ စေတံ အဓိဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘සර්වාකාරයෙන් රූප සංඥාවන් ඉක්මවා යාම’ යන්නෙහි ‘සබ්බසෝ’ යනු සෑම ආකාරයකින්ම හෙවත් ඉතිරි රහිතව යන අර්ථයයි. ‘රූප සංඥා’ යනු සංඥාව ප්‍රමුඛ කොට වදාළ රූපාවචර ධ්‍යාන සහ ඒවායේ අරමුණුයි. ‘රූපී රූප දැකීම’ ආදී තැන්වල රූපාවචර ධ්‍යානයටද ‘රූප’ යැයි කියනු ලැබේ. එහි අරමුණට ද ‘පිටත රන්වන් හෝ අවලස්සන වර්ණ ඇති රූප බලයි’ ආදී වශයෙන් පවසා ඇත. එබැවින් මෙහිදී ‘රූපය පිළිබඳ සංඥාව රූප සංඥාවයි’ යනුවෙන් සංඥාව ප්‍රමුඛ කොට ගෙන රූපාවචර ධ්‍යාන සඳහා මෙය භාවිතා වේ. රූපය සංඥාව ලෙස ඇත්තේ යමෙකුටද ඔහු රූප සංඥා ඇත්තෙකි; රූපය මොහුගේ නමයි යනුවෙන්ද අදහස් වේ. මෙසේ පඨවි කසිණ ආදී වශයෙන් වූ අරමුණු සඳහාද මෙය යෙදෙන බව දත යුතුය.

သမတိက္ကမာတိ ဝိရာဂါ နိရောဓာ စ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဧတာသံ ကုသလဝိပါကကိရိယဝသေန ပဉ္စဒသန္နံ ဈာနသင်္ခါတာနံ ရူပသညာနံ ဧတေသဉ္စ ပထဝီကသိဏာဒိဝသေန အဋ္ဌန္နံ အာရမ္မဏသင်္ခါတာနံ ရူပသညာနံ သဗ္ဗာကာရေန အနဝသေသာနံ ဝါ ဝိရာဂါ စ နိရောဓာ စ ဝိရာဂဟေတု စေဝ နိရောဓဟေတု စ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. န ဟိ သက္ကာ သဗ္ဗသော အနတိက္ကန္တရူပသညေန ဧတံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတုန္တိ. တတ္ထ ယသ္မာ အာရမ္မဏေ အဝိရတ္တဿ သညာသမတိက္ကမော န ဟောတိ, သမတိက္ကန္တာသု စ သညာသု အာရမ္မဏံ သမတိက္ကန္တမေဝ ဟောတိ. တသ္မာ အာရမ္မဏသမတိက္ကမံ အဝတွာ –

‘සමතික්කමා’ යනු විරාගයෙන් හා නිරෝධයෙන් (ඉක්මවීමයි). මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? කුසල්, විපාක හා ක්‍රියා වශයෙන් වූ ධ්‍යාන පහළොවක් වූ රූප සංඥාවන්ගේද, පඨවි කසිණ ආදී වශයෙන් වූ අරමුණු අටක් වූ රූප සංඥාවන්ගේද, සෑම ආකාරයකින්ම හෝ ඉතිරි රහිතව විරාගය හා නිරෝධය නිසාද, විරාගයට හා නිරෝධයට හේතු වන බැවින්ද ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි. රූප සංඥාවන් සර්වාකාරයෙන් ඉක්මවා නොගිය තැනැත්තෙකුට මෙයට පැමිණ වාසය කළ නොහැක. එහිදී අරමුණ කෙරෙහි නොඇලුණු (අවිරත්ත) තැනැත්තාට සංඥාව ඉක්මවිය නොහැකි අතර, සංඥාවන් ඉක්මවා ගිය විට අරමුණද ඉක්මවා ගියේම වෙයි. එබැවින් අරමුණ ඉක්මවීම ගැන වෙන් කොට නොකියා -

‘‘တတ္ထ ကတမာ ရူပသညာ? ရူပါဝစရသမာပတ္တိံ သမာပန္နဿ ဝါ ဥပပန္နဿ ဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရိဿ ဝါ သညာ သဉ္ဇာနနာ သဉ္ဇာနိတတ္တံ, [Pg.56] ဣမာ ဝုစ္စန္တိ ရူပသညာယော. ဣမာ ရူပသညာယော အတိက္ကန္တော ဟောတိ ဝီတိက္ကန္တော သမတိက္ကန္တော, တေန ဝုစ္စတိ သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ’’တိ –

‘එහි රූප සංඥා යනු කවරේද? රූපාවචර සමාපත්තියකට සම වැදුණු හෝ එහි උපන් හෝ මෙලොව සැප විහරණයක යෙදුණු අයගේ යම් සංඥාවක්, දැන ගැනීමක්, දැනගත් ස්වභාවයක් වේද, මේවා රූප සංඥා යැයි කියනු ලැබේ. මෙම රූප සංඥාවන් ඉක්මවා ගිය, අතික්‍රමණය කළ බැවින් ‘සර්වාකාරයෙන් රූප සංඥාවන් ඉක්මවා’ යයි කියනු ලැබේ’ -

ဧဝံ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၆၀၂) သညာနံယေဝ သမတိက္ကမော ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန အာရမ္မဏသမတိက္ကမေန ပတ္တဗ္ဗာ ဧတာ သမာပတ္တိယော, န ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ, တသ္မာ အယံ အာရမ္မဏသမတိက္ကမဝသေနာပိ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙසේ විභංගයෙහි සංඥාවන් ඉක්මවා යාම ගැන පමණක් පවසා ඇත. එහෙත් මෙම සමාපත්තීන් අරමුණ ඉක්මවා යාමෙන් ලබාගත යුතු බැවින් ද, ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියේ මෙන් එකම අරමුණෙහි පවතින ඒවා නොවන බැවින් ද, මෙය අරමුණ ඉක්මවා යාමේ වසයෙන් කළ අර්ථ වර්ණනාවක් බව දත යුතුය.

ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာတိ စက္ခာဒီနံ ဝတ္ထူနံ ရူပါဒီနံ အာရမ္မဏာနဉ္စ ပဋိဃာတေန ဥပ္ပန္နာ သညာ ပဋိဃသညာ, ရူပသညာဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ယထာဟ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ပဋိဃသညာ? ရူပသညာ သဒ္ဒသညာ ဂန္ဓသညာ ရသသညာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ, ဣမာ ဝုစ္စန္တိ ပဋိဃသညာယော’’တိ (ဝိဘ. ၆၀၃). တာသံ ကုသလဝိပါကာနံ ပဉ္စန္နံ အကုသလဝိပါကာနံ ပဉ္စန္နန္တိ သဗ္ဗသော ဒသန္နံ ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ ပဟာနာ အသမုပ္ပာဒါ, အပ္ပဝတ္တိံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

පටිඝසඤ්ඤා (පටිඝ සංඥා) නිරුද්ධ වීම යනු: ඇස ආදී වස්තූන්ගේ හා රූප ආදී ආරම්මණයන්ගේ ගැටීමෙන් (පටිඝාතයෙන්) හටගත් සංඥාවෝ පටිඝසඤ්ඤා නම් වෙති. රූපසඤ්ඤා ආදියට මෙය නමකි. විභංග ප්‍රකරණයේ මෙසේ පවසා ඇත: 'එහි පටිඝසඤ්ඤා යනු කවරේද? රූපසඤ්ඤා, සද්දසඤ්ඤා, ගන්ධසඤ්ඤා, රසසඤ්ඤා, ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා යන මොවුහු පටිඝසඤ්ඤා යැයි කියනු ලැබෙති' (විභංග 603). එම කුසල විපාක පහක් හා අකුසල විපාක පහක් වූ දසවිධ පටිඝසඤ්ඤාවන්ගේ හාත්පසින්ම අභාවයට පත්වීම, ප්‍රහාණය වීම, නැවත නූපදීම සහ පැවැත්මක් නැති කිරීම මෙයින් අදහස් වේ.

ကာမဉ္စေတာ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ သမာပန္နဿာပိ န သန္တိ, န ဟိ တသ္မိံ သမယေ ပဉ္စဒွါရဝသေန စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, ဧဝံ သန္တေပိ အညတ္ထ ပဟီနာနံ သုခဒုက္ခာနံ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ဝိယ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနံ တတိယမဂ္ဂေ ဝိယ စ ဣမသ္မိံယေဝ ဈာနေ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဣမဿ ဈာနဿ ပသံသာဝသေန ဧတာသံ ဧတ္ထ ဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ – ကိဉ္စာပိ တာ ရူပါဝစရံ သမာပန္နဿ န သန္တိ, အထ ခေါ န ပဟီနတ္တာ န သန္တိ, န ဟိ ရူပဝိရာဂါယ ရူပါဝစရဘာဝနာ သံဝတ္တတိ, ရူပါယတ္တာ စ ဧတာသံ ပဝတ္တိ, အယံ ပန ဘာဝနာ ရူပဝိရာဂါယ သံဝတ္တတိ. တသ္မာ တာ ဧတ္ထ ‘‘ပဟီနာ’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. န ကေဝလဉ္စ ဝတ္တုံ, ဧကံသေနေဝ ဧဝံ ဓာရေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. တာသဉှိ ဣတော ပုဗ္ဗေ အပ္ပဟီနတ္တာယေဝ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ သဒ္ဒေါ ကဏ္ဋကော’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၇၂) ဝုတ္တော ဘဂဝတာ. ဣဓ စ ပဟီနတ္တာယေဝ အရူပသမာပတ္တီနံ အာနေဉ္ဇတာ သန္တဝိမောက္ခတာ စ ဝုတ္တာ – ‘‘အာဠာရော စ ကာလာမော အရူပံ သမာပန္နော ပဉ္စမတ္တာနိ သကဋသတာနိ နိဿာယ နိဿာယ အတိက္ကန္တာနိ နေဝ အဒ္ဒသ, န ပန သဒ္ဒံ အဿောသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၉၂).

ඇත්ත වශයෙන්ම, මේවා (පටිඝසඤ්ඤා) ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියට සමාපන්න වූ අයකුට ද නැත. මන්දයත්, ඒ අවස්ථාවේ පඤ්චද්වාරය හරහා සිත නොපවතින බැවිනි. එසේ වුවද, වෙනත් තැනක ප්‍රහීණ වූ සැප දුක් සිව්වන ධ්‍යානයේදී මෙන් ද, සක්කාය දිට්ඨි ආදිය තෘතීය මාර්ගයේදී (අනාගාමී මාර්ගය) මෙන් ද, මෙම ධ්‍යානය කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කරනු පිණිස මේ ධ්‍යානය වර්ණනා කිරීමේ අදහසින් මෙහිදී පවසා ඇති බව දත යුතුය. නැතහොත් - රූපාවචර ධ්‍යානයකට සමාපන්න වූවකුට මේවා (පටිඝසඤ්ඤා) නැතත්, ඒවා ප්‍රහීණ වූ නිසා නොවෙයි නැත්තේ. රූපය කෙරෙහි විරාගය පිණිස රූපාවචර භාවනාව පවතින්නේ නැත. තවද මේවායේ පැවැත්ම රූපය මත රඳා පවතී. නමුත් මෙම (අරූප) භාවනාව රූපය කෙරෙහි විරාගය පිණිස පවතී. එබැවින් මෙහිදී ඒවා 'ප්‍රහීණ' යැයි පැවසීම සුදුසුය. එපමණක් නොව, ඒකාන්තයෙන්ම එසේ දැරීම ද සුදුසුය. මීට පෙර ඒවා ප්‍රහීණ නොවූ බැවින් ම, 'ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමාපන්න වූවහුට ශබ්දය කටුවකි' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙහිදී (අරූප ධ්‍යානයේදී) ඒවා ප්‍රහීණ වූ නිසාම අරූප සමාපත්තීන්ගේ අකම්ප්‍ය බව (ආනෙඤ්ජතාව) සහ ශාන්ත විමෝක්ෂ බව මෙසේ වදාරන ලදී: 'ආළාරකාලාම තාපසයා අරූප සමාපත්තියට සමාපන්න වී සිටියදී, ඔහු අසලින් කරත්ත පන්සියයක් පමණ ගියත් ඔහු ඒවා දුටුවේවත් ශබ්දය ඇසුණේවත් නැත' (දී. නි. 2.192).

နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာတိ နာနတ္တေ ဂေါစရေ ပဝတ္တာနံ သညာနံ, နာနတ္တာနံ ဝါ သညာနံ. ယသ္မာ ဟိ ဧတာ –

නානත්තසඤ්ඤා (නානත්ව සංඥා) මෙනෙහි නොකිරීම යනු: නානාවිධ වූ ගෝචරයන් (අරමුණු) කෙරෙහි පවත්නා වූ සංඥාවන්ගේ හෝ නානාවිධ වූ සංඥාවන්ගේ මෙනෙහි නොකිරීමයි. මන්දයත් ඒවා -

‘‘တတ္ထ [Pg.57] ကတမာ နာနတ္တသညာ? အသမာပန္နဿ မနောဓာတုသမင်္ဂိဿ ဝါ မနောဝိညာဏဓာတုသမင်္ဂိဿ ဝါ သညာ သဉ္ဇာနနာ သဉ္ဇာနိတတ္တံ, ဣမာ ဝုစ္စန္တိ နာနတ္တသညာယော’’တိ (ဝိဘ. ၆၀၄) –

විභංග ප්‍රකරණයේ මෙසේ විග්‍රහ කර ඇත: 'එහි නානත්තසඤ්ඤා යනු කවරේද? සමාපත්ති නොවූ අයකුගේ මනෝධාතුවෙන් හෝ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවෙන් යුක්ත වූවහුගේ සංඥාව, හඳුනාගැනීම, හඳුනාගත් ස්වභාවය යන මොහු නානත්තසඤ්ඤා යැයි කියනු ලැබෙති' (විභංග 604).

ဧဝံ ဝိဘင်္ဂေ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တာဝ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ အသမာပန္နဿ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတုသင်္ဂဟိတာ သညာ ရူပသဒ္ဒါဒိဘေဒေ နာနတ္တေ နာနာသဘာဝေ ဂေါစရေ ပဝတ္တန္တိ. ယသ္မာ စေတာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလသညာ ဒွါဒသ အကုသလသညာ ဧကာဒသ ကာမာဝစရကုသလဝိပါကသညာ ဒွေ အကုသလဝိပါကသညာ ဧကာဒသ ကာမာဝစရကိရိယသညာတိ ဧဝံ စတုစတ္တာလီသမ္ပိ သညာ နာနတ္တာ နာနာသဘာဝါ အညမညံ အသဒိသာ, တသ္မာ ‘‘နာနတ္တသညာ’’တိ ဝုတ္တာ. တာသံ သဗ္ဗသော နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ အနာဝဇ္ဇနာ အသမန္နာဟာရာ အပစ္စဝေက္ခဏာ. ယသ္မာ တာ နာဝဇ္ဇတိ န မနသိကရောတိ န ပစ္စဝေက္ခတိ, တသ္မာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

මෙසේ විභංගයේ විග්‍රහ කොට දක්වන ලද පරිදි, මෙහි අදහස් කරන්නේ සමාපත්ති නොවූවකුගේ මනෝධාතු සහ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවලට ඇතුළත් රූප ශබ්දාදී වශයෙන් විවිධ වූ, විවිධ ස්වභාව ඇති අරමුණුවල පවත්නා සංඥාවන්ය. යම් හෙයකින් මෙම කාමාවචර කුසල් සංඥා 8ක්, අකුසල් සංඥා 12ක්, කාමාවචර කුසල විපාක සංඥා 11ක්, අකුසල විපාක සංඥා 2ක් සහ කාමාවචර ක්‍රියා සංඥා 11ක් වශයෙන් වූ මේ සංඥා 44 ම නානත්ව වූ, විවිධ ස්වභාව ඇති, එකිනෙකට අසදෘශ වූ ඒවා බැවින් 'නානත්තසඤ්ඤා' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සියලු නානත්තසඤ්ඤාවන් මෙනෙහි නොකිරීම යනු: ආවර්ජනය නොකිරීම, මනසට නොගැනීම හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීමයි. ඔහු ඒවා ආවර්ජනය නොකරන බැවින්, මෙනෙහි නොකරන බැවින් හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී.

ယသ္မာ စေတ္ထ ပုရိမာ ရူပသညာ ပဋိဃသညာ စ ဣမိနာ ဈာနေန နိဗ္ဗတ္တေ ဘဝေပိ န ဝိဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ တသ္မိံ ဘဝေ ဣမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏကာလေ, တသ္မာ တာသံ ‘‘သမတိက္ကမာ အတ္ထင်္ဂမာ’’တိ ဒွေဓာပိ အဘာဝေါယေဝ ဝုတ္တော. နာနတ္တသညာသု ပန ယသ္မာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလသညာ နဝ ကိရိယသညာ ဒသ အကုသလသညာတိ, ဣမာ သတ္တဝီသတိ သညာ ဣမိနာ ဈာနေန နိဗ္ဗတ္တေ ဘဝေ ဝိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ တာသံ ‘‘အမနသိကာရာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတြာပိ ဟိ ဣမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တော တာသံ အမနသိကာရာယေဝ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, တာ ပန မနသိကရောန္တော အသမာပန္နော ဟောတီတိ. သင်္ခေပတော စေတ္ထ ‘‘ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ’’တိ ဣမိနာ သဗ္ဗရူပါဝစရဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိ ဣမိနာ သဗ္ဗေသံ ကာမာဝစရစိတ္တစေတသိကာနဉ္စ ပဟာနံ အမနသိကာရော စ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၂၁၃).

මෙහිදී කලින් කී රූපසඤ්ඤා සහ පටිඝසඤ්ඤා යන දෙවර්ගයම මෙම ධ්‍යානයෙන් උපදින භවයෙහි (අරූප භවයෙහි) ද නැත. එසේ නම් එම භවයෙහි මෙම ධ්‍යානයට සමවැදී වසන කාලයෙහි ඒවා නැති බව ගැන කවර කතාද? එබැවින් ඒවාට 'ඉක්මවා යාම' (සමතික්කම) සහ 'නිරුද්ධ වීම' (අත්ථංගම) යනුවෙන් අභාවයම දෙයාකාරයකින් දක්වන ලදී. නානත්තසඤ්ඤා අතරින් කාමාවචර කුසල් සංඥා 8ක්, ක්‍රියා සංඥා 9ක් සහ අකුසල් සංඥා 10ක් වශයෙන් වූ මෙම සංඥා 27ක් මෙම ධ්‍යානයෙන් උපදින භවයෙහි පවතින බැවින්, ඒවා සම්බන්ධයෙන් 'මෙනෙහි නොකිරීම' (අමනසිකාර) යැයි පවසන ලද බව දත යුතුය. එහිදී වුවද මෙම ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය කරන්නා ඒවා මෙනෙහි නොකිරීමෙන්ම සමවැදී වාසය කරයි. ඒවා මෙනෙහි කරන්නේ නම් ඔහු සමාපත්තියෙන් තොර වූවෙක් (අසමාපන්න) වෙයි. කෙටියෙන් කිවහොත්, මෙහි 'රූපසඤ්ඤා ඉක්මවා යාමෙන්' යන මෙයින් සියලු රූපාවචර ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය පවසන ලදී. 'පටිඝසඤ්ඤා නිරුද්ධ වීමෙන් හා නානත්තසඤ්ඤා මෙනෙහි නොකිරීමෙන්' යන මෙයින් සියලු කාමාවචර සිත් සහ චෛතසිකයන්ගේ ප්‍රහාණය හා මෙනෙහි නොකිරීම පවසන ලදැයි දත යුතුය.

ဣတိ ဘဂဝါ ပန္နရသန္နံ ရူပသညာနံ သမတိက္ကမေန ဒသန္နံ ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမေန စတုစတ္တာလီသာယ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရေနာတိ တီဟိ ပဒေဟိ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိယာ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ကိံ ကာရဏာတိ စေ? သောတူနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထဉ္စေဝ ပလောဘနတ္ထဉ္စ. သစေ ဟိ ကေစိ [Pg.58] အပဏ္ဍိတာ ဝဒေယျုံ – ‘‘သတ္ထာ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေထာတိ ဝဒတိ, ကော နု ခေါ ဧတာယ နိဗ္ဗတ္တိတာယ အတ္ထော, ကော အာနိသံသော’’တိ. ‘‘တေ ဧဝံ ဝတ္တုံ မာ လဘန္တူ’’တိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ သမာပတ္တိယာ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. တဉှိ နေသံ သုတွာ ဧဝံ ဘဝိဿတိ – ‘‘ဧဝံ သန္တာ ကိရ အယံ သမာပတ္တိ ဧဝံ ပဏီတာ, နိဗ္ဗတ္တေဿာမ န’’န္တိ, အထဿာ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ ဥဿာဟံ ကရိဿန္တီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පසළොස් (15) රූපසඤ්ඤාවන් ඉක්මවා යාමෙන්', 'දස (10) පටිඝසඤ්ඤාවන් නිරුද්ධ වීමෙන්' සහ 'හතළිස් හතර (44) නානත්තසඤ්ඤාවන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්' යන පද තුනෙන් ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය වර්ණනා කළ සේක. එය කුමන කරුණක් නිසාද යත්? ශ්‍රාවකයන් තුළ උනන්දුව ඇති කිරීම සඳහාත් පොළඹවා ගැනීම සඳහාත්ය. යම් හෙයකින් අඥාන පුද්ගලයෙක් මෙසේ කිවහොත් - 'ශාස්තෘන් වහන්සේ ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය උපදවා ගන්නැයි වදාරති. මෙහි උපදවා ගැනීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? එහි ආනිසංසය කුමක්ද?' යනුවෙනි. ඔවුන්ට එසේ පැවසීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙනු පිණිස මේ ආකාරවලින් සමාපත්තිය වර්ණනා කළ සේක. එය ඇසීමෙන් ඔවුන්ට මෙවැනි සිතක් ඇති වනු ඇත: 'ඇත්තටම මේ සමාපත්තිය මෙතරම් ශාන්තය, මෙතරම් ප්‍රණීතය. අපි මෙය උපදවා නොගනිමුද?' එවිට ඔවුන් එය උපදවා ගැනීම සඳහා උත්සාහ කරනු ඇත.

ပလောဘနတ္ထဉ္စာပိ တေသံ ဧတိဿာ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ ဝိသကဏ္ဋကဝါဏိဇောဝိယ, ဝိသကဏ္ဋကဝါဏိဇော နာမ ဂုဠဝါဏိဇော ဝုစ္စတိ. သော ကိရ ဂုဠဖာဏိတခဏ္ဍသက္ကရာဒီနိ သကဋေန အာဒါယ ပစ္စန္တဂါမံ ဂန္တွာ ‘‘ဝိသကဏ္ဋကံ ဂဏှထ, ဝိသကဏ္ဋကံ ဂဏှထာ’’တိ ဥဂ္ဃောသေသိ. တံ သုတွာ ဂါမိကာ ‘‘ဝိသံ နာမ ကက္ခဠံ, ယော နံ ခါဒတိ, သော မရတိ, ကဏ္ဋကောပိ ဝိဇ္ဈိတွာ မာရေတိ, ဥဘောပေတေ ကက္ခဠာ, ကော ဧတ္ထ အာနိသံသော’’တိ ဂေဟဒွါရာနိ ထကေသုံ, ဒါရကေ စ ပလာပေသုံ. တံ ဒိသွာ ဝါဏိဇော ‘‘အဝေါဟာရကုသလာ ဣမေ ဂါမိကာ, ဟန္ဒ နေ ဥပါယေန ဂဏှာပေမီ’’တိ ‘‘အတိမဓုရံ ဂဏှထ, အတိသာဒုံ ဂဏှထ, ဂုဠံ ဖာဏိတံ သက္ကရံ သမဂ္ဃံ လဗ္ဘတိ, ကူဋမာသကကူဋကဟာပဏာဒီဟိပိ လဗ္ဘတီ’’တိ ဥဂ္ဃောသေသိ. တံ သုတွာ ဂါမိကာ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာ နိက္ခန္တာ ဗဟုမ္ပိ မူလံ ဒတွာ ဂဟေသုံ.

තවද ඔවුන්ව පොළඹවා ගැනීම සඳහා 'විසකණ්ටක වෙළෙන්දා' මෙන් මෙහි වර්ණනාව කළ සේක. විසකණ්ටක වෙළෙන්දා යනු හකුරු වෙළෙන්දාට කියන නමකි. ඔහු හකුරු, පැණි, සක්කරා ආදිය කරත්තයක පටවාගෙන මායිම් ගමකට ගොස් 'විසකණ්ටක ගන්න, විසකණ්ටක ගන්න' යැයි කෑගැසුවේය. එය ඇසූ ගැමියෝ 'විෂ යනු ඉතා රළු දෙයකි, එය කන්නා මිය යයි. කටුව ද ඇනුණ විට මරා දමයි. මේ දෙකම රළු දේවල්ය, මෙයින් ඇති ඵලය කුමක්ද?' යැයි සිතා ගෙවල්වල දොරවල් වසා ගත්හ, දරුවන්ද පලවා හැරියහ. එය දුටු වෙළෙන්දා 'මේ ගැමියෝ වෙළඳාමෙහි දක්ෂ නැත, මම මොවුන්ට උපායකින් මෙය ලබා දෙන්නෙමි' යැයි සිතා, 'ඉතා මිහිරි දේ ගන්න, ඉතා රසවත් දේ ගන්න, හකුරු, පැණි, සක්කරා ලාභයට ලැබේ, හොර මස්සකට, හොර කහවණුවකට වුවද ගත හැකිය' යැයි කෑගැසුවේය. එය ඇසූ ගැමියෝ අතිශයින් සතුටට පත්ව ඉදිරියට පැමිණ බොහෝ මුදල් දී ඒවා ලබා ගත්හ.

တတ္ထ ဝါဏိဇဿ ‘‘ဝိသကဏ္ဋကံ ဂဏှထာ’’တိ ဥဂ္ဃောသနံ ဝိယ ဘဂဝတော ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေထာ’’တိ ဝစနံ. ‘‘ဥဘောပေတေ ကက္ခဠာ, ကော ဧတ္ထ အာနိသံသော’’တိ ဂါမိကာနံ စိန္တနံ ဝိယ ‘‘ဘဂဝါ ‘အာကာသာနဉ္စာယတနံ နိဗ္ဗတ္တေထာ’တိ အာဟ, ကော နု ခေါ ဧတ္ထ အာနိသံသော, နာဿ ဂုဏံ ဇာနာမာ’’တိ သောတူနံ စိန္တနံ. အထဿ ဝါဏိဇဿ ‘‘အတိမဓုရံ ဂဏှထာ’’တိအာဒိဝစနံ ဝိယ ဘဂဝတော ရူပသညာသမတိက္ကမနာဒိကံ အာနိသံသပ္ပကာသနံ. ဣဒဉှိ သုတွာ တေ ဗဟုမ္ပိ မူလံ ဒတွာ ဂါမိကာ ဝိယ ဂုဠံ ‘‘ဣမိနာ အာနိသံသေန ပလောဘိတစိတ္တာ မဟန္တမ္ပိ ဥဿာဟံ ကတွာ ဣမံ သမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေဿန္တီ’’တိ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ပလောဘနတ္ထဉ္စ ကထေသိ.

එහි වෙළෙන්දෙකු විසින් ‘‘වස කටු ගන්න’’ යැයි කරන ලද ප්‍රකාශය වැනිය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ‘‘ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය උපදවා ගන්න’’ යන වචනය. ‘‘මේ දෙකම තද (අපහසු) දෙයකි, මෙහි ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?’’ යන ගම්වැසියන්ගේ සිතුවිල්ල වැනිය, ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ආකාසානඤ්චායතනය උපදවා ගන්න’ යැයි වදාළ සේක, මෙහි ඇති ආනිශංසය කුමක්ද, මෙහි ගුණය අපි නොදනිමු’’ යන ශ්‍රාවකයන්ගේ සිතුවිල්ල. ඉක්බිති, එම වෙළෙන්දාගේ ‘‘ඉතා මිහිරි හකුරු ගන්න’’ යනාදී වචනය වැනිය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප සංඥාවන් ඉක්මවා යාම ආදී ආනිශංස ප්‍රකාශ කිරීම. මෙය අසා, වැඩි මිලක් දී හකුරු ගත් ගම්වැසියන් මෙන්, ‘‘මෙම ආනිශංසයෙන් පොළඹවන ලද සිත් ඇතිව මහත් උත්සාහයක් කොට මෙම සමාපත්තිය උපදවා ගනිත්වා’’ යි උත්සාහය ඇති කිරීම පිණිසත්, උනන්දු කරවීම පිණිසත් එය වදාළ සේක.

အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂါတိ [Pg.59] ဧတ္ထ နာဿ အန္တောတိ အနန္တံ, အာကာသံ အနန္တံ အာကာသာနန္တံ, အာကာသာနန္တံ ဧဝ အာကာသာနဉ္စံ, တံ အာကာသာနဉ္စံ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာယတနမဿ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မဿ ဈာနဿ ဒေဝါနံ ဒေဝါယတနမိဝါတိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ. ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသဿေတံ အဓိဝစနံ. တတ္ထ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာကာသာနဉ္စာယတနဘဝံ ဥပဂတာ အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂါ. ဣတော ပရေသု ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၆၅, ၁၄၃၆-၇).

‘ආකාසානඤ්චායතනූපගා’ යන්නෙහි, මෙයට අන්තයක් නැති බැවින් ‘අනන්ත’ නම් වේ. අහස අනන්තය යන අර්ථයෙන් ‘ආකාසානන්ත’ වේ. ආකාසානන්ත යනුම ‘ආකාසානඤ්ච’ වේ. එම ආකාසානඤ්චය අධිෂ්ඨාන වශයෙන් පවතින බැවින්, දෙවියන්ට දේව ආයතනයක් මෙන්, එයට සම්බන්ධ ධර්මයන් හා ධ්‍යානයට ආයතනයක් වන බැවින් ‘ආකාසානඤ්චායතන’ නම් වේ. මෙය කසිණ උගැටීමෙන් (ඉවත් කිරීමෙන්) ලබන අවකාශයට නමකි. එහි ධ්‍යානය උපදවා ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ආකාසානඤ්චායතන භවයට පැමිණි අය ‘ආකාසානඤ්චායතනූපගා’ නම් වෙති. මින් පසුව ඇති කරුණුවලදී විශේෂ ලක්ෂණ පමණක් විස්තර කරමු.

အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာတိ ဧတ္ထ တာဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန အာကာသာနဉ္စံ အာယတနမဿ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ ဈာနမ္ပိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ, ဝုတ္တနယေနေဝ အာရမ္မဏမ္ပိ. ဧဝမေတံ ဈာနဉ္စ အာရမ္မဏဉ္စာတိ ဥဘယမ္ပိ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန စ အမနသိကရဏေန စ သမတိက္ကမိတွာဝ ယသ္မာ ဣဒံ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဥဘယမ္ပေတံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම’ යන්නෙහි, කලින් කී ක්‍රමයටම ආකාසානඤ්චය අධිෂ්ඨාන වශයෙන් පවතින බැවින් ධ්‍යානය ද ‘ආකාසානඤ්චායතන’ නම් වේ, කී ක්‍රමයටම අරමුණ ද එසේම වේ. මෙසේ මෙම ධ්‍යානය සහ අරමුණ යන දෙකම නොපැවැත්වීමෙන් සහ මනසට නොගැනීමෙන් ඉක්මවා ගොස්, යම් හෙයකින් මෙම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට එළඹ වාසය කළ යුතු බැවින්, ඒ දෙකම එකට ගෙන ‘ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා’ යැයි මෙසේ වදාළ බව දත යුතුය.

ဝိညာဏဉ္စာယတနူပဂါတိ ဧတ္ထ ပန ‘‘အနန္တ’’န္တိ မနသိကာတဗ္ဗဝသေန နာဿ အန္တောတိ အနန္တံ, အနန္တမေဝ အာနဉ္စံ, ဝိညာဏံ အာနဉ္စံ ‘‘ဝိညာဏာနဉ္စ’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဝိညာဏဉ္စ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ ရုဠှီသဒ္ဒေါ. တဒေဝ ဝိညာဏဉ္စံ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာယတနန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ. တတ္ထ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝိညာဏဉ္စာယတနဘဝံ ဥပဂတာ ဝိညာဏဉ္စာယတနူပဂါ.

‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා’ යන්නෙහි, ‘අනන්ත’ යයි මෙනෙහි කළ යුතු බැවින් මෙහි අන්තයක් නැත, එබැවින් ‘අනන්ත’ නම් වේ. අනන්ත යනුම ‘ආනඤ්ච’ වේ. විඤ්ඤාණය අනන්තය යන අර්ථයෙන් ‘විඤ්ඤාණානඤ්ච’ යැයි නොකියා ‘විඤ්ඤාණඤ්ච’ යැයි වදාරන ලදී. මෙය මෙහි රූඪි ශබ්දයකි. එම විඤ්ඤාණඤ්චයම අධිෂ්ඨාන වශයෙන් ආයතනය වන බැවින් ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’ නම් වේ. එහි ධ්‍යානය උපදවා විඤ්ඤාණඤ්චායතන භවයට පැමිණි අය ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා’ නම් වෙති.

ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာတိ ဧတ္ထပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိညာဏဉ္စံ အာယတနမဿ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ ဈာနမ္ပိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ, ဝုတ္တနယေနေဝ စ အာရမ္မဏမ္ပိ. ဧဝမေတံ ဈာနဉ္စ အာရမ္မဏဉ္စာတိ ဥဘယမ္ပိ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန စ အမနသိကရဏေန စ သမတိက္ကမိတွာဝ ယသ္မာ ဣဒံ အာကိဉ္စညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဥဘယမ္ပေတံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම’ යන්නෙහි ද කලින් කී ක්‍රමයටම විඤ්ඤාණඤ්චය අධිෂ්ඨාන වශයෙන් පවතින බැවින් ධ්‍යානය ද ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’ නම් වේ, කලින් කී ලෙසම අරමුණ ද එසේමය. මෙසේ මෙම ධ්‍යානය සහ අරමුණ යන දෙකම නොපැවැත්වීමෙන් සහ මනසට නොගැනීමෙන් ඉක්මවා ගොස්, යම් හෙයකින් මෙම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට එළඹ වාසය කළ යුතු බැවින්, ඒ දෙකම එකට ගෙන ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා’ යැයි මෙසේ වදාළ බව දත යුතුය.

အာကိဉ္စညာယတနူပဂါတိ ဧတ္ထ ပန နာဿ ကိဉ္စနန္တိ အကိဉ္စနံ, အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ အဿ အဝသိဋ္ဌံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အကိဉ္စနဿ ဘာဝေါ အာကိဉ္စညံ, အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏာပဂမဿေတံ အဓိဝစနံ. တံ အာကိဉ္စညံ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာယတနန္တိ အာကိဉ္စညာယတနံ. တတ္ထ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အာကိဉ္စညာယတနဘဝံ ဥပဂတာ အာကိဉ္စညာယတနူပဂါ. အယံ သတ္တမဝိညာဏဋ္ဌိတီတိ [Pg.60] ဣမံ သတ္တမံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ဌာနံ ဇာနာတိ. နေဝသညာနာသညာယတနံ ယထေဝ သညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿာပိ သုခုမတ္တာ နေဝ ဝိညာဏံ နာဝိညာဏံ, တသ္မာ ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု န ဝုတ္တံ.

‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා’ යන්නෙහි, මෙහි කිසිවක් නැති බැවින් ‘අකිඤ්චන’ නම් වේ. අංශු මාත්‍රයක් හෝ ඉතිරි වී නැති බව මෙයින් කියවේ. අකිඤ්චන බව ‘ආකිඤ්චඤ්ඤ’ නම් වේ. ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය පහවී යාම මෙයට නමකි. එම ආකිඤ්චඤ්ඤය අධිෂ්ඨාන වශයෙන් ආයතනය වන බැවින් ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතන’ නම් වේ. එහි ධ්‍යානය උපදවා ආකිඤ්චඤ්ඤායතන භවයට පැමිණි අය ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා’ නම් වෙති. මෙය හත්වන විඤ්ඤාණට්ඨිතියයි. මෙසේ මෙම හත්වන ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයේ පිහිටීම හඳුනයි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යම් සේ සංඥාව සම්බන්ධයෙන් ද එසේම විඤ්ඤාණය සම්බන්ධයෙන් ද ඉතා සියුම් බැවින් එය විඤ්ඤාණයක් ද නොවන අතර අවිඤ්ඤාණයක් ද නොවේ, එබැවින් එය විඤ්ඤාණට්ඨිති අතර සඳහන් නොවේ.

အဘူတန္တိ အဘူတတ္ထံ ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိအာဒိဝစနံ. တံ ဝိပလ္လာသဘာဝတော အတစ္ဆံ. ဒိဋ္ဌိနိဿယတော အနတ္ထသဉှိတံ. အထ ဝါ အဘူတန္တိ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ. အစောရဿေဝ ‘‘ဣဒံ တေ စောရိကာယ အာဘတံ, န ဣဒံ တုယှံ ဃရေ ဓန’’န္တိအာဒိဝစနံ. အတစ္ဆန္တိ အတထာကာရံ အညထာ သန္တံ. အနတ္ထသဉှိတန္တိ န ဣဓလောကတ္ထံ ဝါ ပရလောကတ္ထံ ဝါ နိဿိတံ. န တံ တထာဂတော ဗျာကရောတီတိ တံ အနိယျာနိကကထံ တထာဂတော န ကထေတိ. ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသဉှိတန္တိ ရာဇကထာဒိတိရစ္ဆာနကထံ. ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသဉှိတန္တိ အရိယသစ္စသန္နိဿိတံ. တတြ ကာလညူ တထာဂတော ဟောတီတိ တသ္မိံ တတိယဗျာကရဏေ တဿ ပဉှဿ ဗျာကရဏတ္ထာယ တထာဂတော ကာလညူ ဟောတိ. မဟာဇနဿ အာဒါနကာလံ ဂဟဏကာလံ ဇာနိတွာ သဟေတုကံ သကာရဏံ ကတွာ ယုတ္တပတ္တကာလေယေဝ ဗျာကရောတီတိ အတ္ထော.

‘අභූතං’ යනු අසත්‍ය අර්ථය ඇති ‘‘රූපය ආත්මයයි’’ වැනි වචනයි. එය විපල්ලාස (වැරදි වැටහීම්) සහගත බැවින් අසත්‍යය. දෘෂ්ටි නිශ්‍රිත බැවින් අනර්ථය පිණිස පවතී. එසේ නැතහොත් ‘අභූත’ යනු නැති දෙයකි. සොරෙකු නොවන අයෙකුට ‘‘මෙය නුඹ සොරාගෙන ආ දෙයකි, මෙය නුඹේ නිවසේ තිබූ ධනය නොවේ’’ යනාදී වචන මෙනි. ‘අතච්ඡං’ යනු යථාර්ථයක් නොවන වෙනත් ආකාරයකින් පවතින දෙයකි. ‘අනත්ථසංහිතං’ යනු මෙලොව අර්ථයට හෝ පරලොව අර්ථයට සම්බන්ධ නොවන දෙයයි. ‘න තං තථාගතෝ බ්‍යාකරෝති’ යනු එම විමුක්තිය පිණිස හේතු නොවන කතාව තථාගතයන් වහන්සේ වදාරන්නේ නැත. ‘භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං’ යනු සත්‍ය වූ නමුත් අනර්ථවත් රජුන් පිළිබඳ කතා වැනි තිරිසන් කතාවලියි. ‘භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං’ යනු සත්‍ය වූ ද, යථාර්ථ වූ ද, චතුරාර්ය සත්‍යයට අදාළ අර්ථය පිණිස පවතින කතාවයි. එහිදී තථාගතයන් වහන්සේ ‘කාලඤ්ඤූ’ (කාලය දන්නා) වන සේක. එනම් එම තුන්වන කරුණ ප්‍රකාශ කිරීමේදී එම ප්‍රශ්නය විස්තර කිරීම සඳහා තථාගතයන් වහන්සේ කාලය හඳුනන සේක. මහා ජනයාගේ පිළිගැනීමේ කාලය දැන, හේතු සහිතව කරුණු දක්වා යුක්ති සහගත සුදුසු කාලයේදීම එය විස්තර කරන සේක යනු අර්ථයයි.

ယုတ္တပတ္တကာလေ ဝဒတီတိ ကာလဝါဒီ. ဘူတံ သဘာဝံ ဝဒတီတိ ဘူတဝါဒီ. ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ ဝဒတီတိ အတ္ထဝါဒီ. မဂ္ဂဖလဓမ္မံ ဝဒတီတိ ဓမ္မဝါဒီ. သံဝရာဒိဝိနယံ ဝဒတီတိ ဝိနယဝါဒီ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌန္တိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ စက္ခုဒွါရေသု အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တံ ရူပါရမ္မဏံ နာမ အတ္ထိ, တံ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနာတိ ပဿတိ. ဧဝံ ဇာနတာ ပဿတာ စ တေန တံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိဝသေန ဝါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတေသု လဗ္ဘမာနကပဒဝသေန ဝါ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ရူပါယတနံ? ယံ ရူပံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၁၇-၆၁၈) နယေန အနေကေဟိ နာမေဟိ တေရသဟိ ဝါရေဟိ ဒွိပညာသာယ နယေဟိ ဝိဘဇ္ဇမာနံ တထမေဝ ဟောတိ ဝိတထံ နတ္ထိ. ဧသ နယော သောတဒွါရာဒီသုပိ. အာပါထမာဂစ္ဆန္တေသု သဒ္ဒါဒီသု တေသံ ဝိဝိဓံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ. သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ. မုတန္တိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ. ဝိညာတန္တိ သုခဒုက္ခာဒိဓမ္မာရမ္မဏံ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ [Pg.61] ပတ္တံ ဝါ အပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ.

සුදුසු කල්හි පවසන බැවින් 'කාලවාදී' නම් වෙති. සත්‍ය වූ ස්වභාවය පවසන බැවින් 'භූතවාදී' නම් වෙති. පරමාර්ථ වූ නිවන ගැන පවසන බැවින් 'අත්ථවාදී' නම් වෙති. මාර්ග ඵල ධර්මයන් ගැන පවසන බැවින් 'ධම්මවාදී' නම් වෙති. සංවරය ආදී විනය ගැන පවසන බැවින් 'විනයවාදී' නම් වෙති. එහි 'දිට්ඨ' (දුටු දෙය) යනු අප්‍රමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි අප්‍රමාණ වූ සත්ත්වයන්ගේ චක්ඛුද්වාරයන්ට හමුවන රූපාරම්මණ නම් වූ යමක් ඇද්ද, උන්වහන්සේ ඒ සියල්ල සියලු ආකාරයෙන්ම දන්නා සේක, දක්නා සේක. එසේ දන්නා වූ ද දක්නා වූ ද උන්වහන්සේ විසින්, ඒ රූපය ඉෂ්ට-අනිෂ්ට ආදී වශයෙන් හෝ දුටු, ඇසූ, ස්පර්ශ කළ, දැනගත් දේවල ලබන්නා වූ පද වශයෙන් හෝ 'ඒ රූපය හෙවත් රූපායතනය කුමක්ද? යම් රූපයක් සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පැහැය හා දීප්තිය ඇතිව පෙනෙන්නා වූ, ගැටෙන්නා වූ, නිල්, කහ ආදී වූ...' (ධම්මසංගණී 617-618) යන ක්‍රමයෙන් නොයෙක් නාමයන්ගෙන්, වාර දහතුනකින් හෝ ක්‍රම පනස් දෙකකින් විග්‍රහ කරනු ලබන පරිද්දෙන් ඒ රූපය එලෙසම වෙයි, එහි වෙනසක් නැත. සෝතද්වාරාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉන්ද්‍රියයන්ට හමුවන ශබ්දාදියෙහි ඒ විවිධත්වය දැක්වීමට 'දිට්ඨං සුතං' (දුටු ඇසූ) ආදිය වදාළ සේක. එහි 'දිට්ඨ' යනු රූපායතනයයි. 'සුත' යනු ශබ්දායතනයයි. 'මුත' යනු ස්පර්ශ කිරීමෙන් ගත යුතු බැවින් ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බ යන ආයතන තුනයි. 'විඤ්ඤාත' යනු සැප දුක් ආදී වූ ධම්මාරම්මණයයි. 'පත්ත' යනු සොයා හෝ නොසොයා හෝ පැමිණි දෙයයි. 'පරියෙසිත' යනු පැමිණි හෝ නොපැමිණි සොයන ලද දෙයයි. 'අනුවිචරිතං මනසා' යනු සිතින් අනුචලනය කරන ලද (සිතූ) දෙයයි.

တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဣမိနာ ဧတံ ဒဿေတိ – ယဉှိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ နီလံ ပီတကန္တိအာဒိ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ရူပါရမ္မဏံ ဒိသွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ဘေရိသဒ္ဒေါ မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေါတိအာဒိ သဒ္ဒါရမ္မဏံ သောတဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, မူလဂန္ဓော တစဂန္ဓောတိအာဒိ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဃာနဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, မူလရသော ခန္ဓရသောတိအာဒိ ရသာရမ္မဏံ ဇိဝှာဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ကက္ခဠံ မုဒုကန္တိအာဒိ ပထဝီဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘေဒံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ကာယဒွါရေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဖုသိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ သုခဒုက္ခာဒိဘေဒံ ဓမ္မာရမ္မဏံ မနောဒွါရဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိဇာနိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ.

'තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදී' යන්නෙන් මෙය දක්වයි - එනම්, අප්‍රමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයාගේ යම් නිල් කහ ආදී රූපාරම්මණයක් ඇස ඉදිරියට පැමිණෙයිද, 'මේ සත්ත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු වූ රූපාරම්මණයක් දැක සතුටු වූයේ හෝ කනගාටු වූයේ හෝ මැදහත් වූයේ හෝ විය' යන ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් එසේ අවබෝධ කරන ලදී. එසේම අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ බෙර හඬ, මෘදංග හඬ ආදී යම් ශබ්දාරම්මණයක් කනට ඇසෙයිද, මුල්වල සුවඳ, පොතුවල සුවඳ ආදී යම් ගන්ධාරම්මණයක් නාසයට දැනෙයිද, මුල්වල රසය, කඳෙහි රසය ආදී යම් රසායතනයක් දිවට දැනෙයිද, තද බව, මෘදු බව ආදී පඨවි, තේජෝ, වායෝ ධාතු භේදයෙන් යුත් යම් ස්පර්ශයක් කයට දැනෙයිද, 'මේ සත්ත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු ස්පර්ශයක් ලබා සතුටු වූයේ හෝ කනගාටු වූයේ හෝ මැදහත් වූයේ හෝ විය' යන ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් එසේ අවබෝධ කරන ලදී. එසේම අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ සැප දුක් ආදී භේද සහිත වූ යම් ධම්මාරම්මණයක් මනෝද්වාරයට පැමිණෙයිද, 'මේ සත්ත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු ධර්මයක් දැනගෙන සතුටු වූයේ හෝ කනගාටු වූයේ හෝ මැදහත් වූයේ හෝ විය' යන ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් එසේ අවබෝධ කරන ලදී.

ယဉှိ, စုန္ဒ, ဣမေသံ သတ္တာနံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ, တတ္ထ တထာဂတေန အဒိဋ္ဌံ ဝါ အသုတံ ဝါ အမုတံ ဝါ အဝိညာတံ ဝါ နတ္ထိ, ဣမဿ ပန မဟာဇနဿ ပရိယေသိတွာ အပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ အပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, သဗ္ဗမ္ပိ တထာဂတဿ အသမ္ပတ္တံ နာမ နတ္ထိ ဉာဏေန အသစ္ဆိကတံ. တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ ယံ တထာ လောကေန ဂတံ, တဿ တထေဝ ဂတတ္တာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဂတသဒ္ဒေန ဧကတ္ထံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု တထာဂတောတိ နိဂမဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၈၈; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၂၃).

චුන්දය, මේ සත්ත්වයන් විසින් යම් දුටු, ඇසූ, ස්පර්ශ කළ, දැනගත් දෙයක් වේද, එහි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් නොදකින ලද, නොඅසන ලද, ස්පර්ශ නොකරන ලද හෝ වටහා නොගන්නා ලද කිසිවක් නැත. මේ මහා ජනයාට නම් සොයා බලා ලබාගත නොහැකි වූ දේ ද ඇත, නොසොයා ලබාගත නොහැකි වූ දේ ද ඇත, සොයා ලබාගත් දේ ද ඇත, නොසොයා ලැබුණු දේ ද ඇත. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් නොකරන ලද, නොපැමිණි කිසිවක් නැත. එබැවින් තථාගත යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ලෝකය විසින් යම් දෙයක් යම් සේ අවබෝධ කරගන්නා ලද්දේ ද, උන්වහන්සේ ද එය එසේම අවබෝධ කළ බැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ. පාලියෙහි 'අභිසම්බුද්ධ' (අවබෝධ කරන ලද) යන්න 'ගත' යන වචනය සමඟ සමාන අර්ථ දෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි 'තථාගත' යන නිගමනයේ අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

‘‘ယဉ္စ, စုန္ဒ, ရတ္တိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ, ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ယံ [Pg.62] ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဘာသတိ လပတိ နိဒ္ဒိသတိ, သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတိ, နော အညထာ, တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ –

"චුන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ යම් රාත්‍රියක අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක්ද, යම් රාත්‍රියක අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක්ද, ඒ අතර කාලයෙහි යමක් වදාළාද, පැවසුවාද, පෙන්වා දුන්නාද, ඒ සියල්ල එලෙසම වෙයි, අන් ආකාරයක් නොවේ. එබැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ."

ဧတ္ထ ယံ ရတ္တိံ ဘဂဝါ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပ္ပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ မဒ္ဒိတွာ အနုတ္တရသမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ယဉ္စ ရတ္တိံ ယမကသာလာနမန္တရေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ, ဧတ္ထန္တရေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏေ ကာလေ ပဌမဗောဓိယာပိ မဇ္ဈိမဗောဓိယာပိ ပစ္ဆိမဗောဓိယာပိ ယံ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ သုတ္တံ ဂေယျံ…ပေ… ဝေဒလ္လံ, တံ သဗ္ဗံ အတ္ထတော စ ဗျဉ္ဇနတော စ အနုပဝဇ္ဇံ အနူနမနဓိကံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒနိမ္မဒနံ ဒေါသမောဟမဒနိမ္မဒနံ နတ္ထိ, တတ္ထ ဝါဠဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဧကမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတံ ဝိယ, ဧကနာဠိယာ မိတံ ဝိယ, ဧကတုလာယ တုလိတံ ဝိယ စ တထမေဝ ဟောတိ ဝိတထံ နတ္ထိ. တေနာဟ – ‘‘ယဉ္စ, စုန္ဒ, ရတ္တိံ တထာဂတော…ပေ… သဗ္ဗံ တံ တထမေဝ ဟောတိ, နော အညထာ တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဂဒအတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ.

මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් රාත්‍රියක බෝධි මණ්ඩපයෙහි අපරාජිත පර්යංකයේ වැඩහිඳ, මාරයන් තිදෙනෙකු පරාජය කර අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක්ද, යම් රාත්‍රියක උපවර්තන සාල වනයෙහි යමක සාල වෘක්ෂයන් අතර අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක්ද, මේ අතර වූ හතළිස් පස් වසරක කාලය තුළ ප්‍රථම බෝධියෙහිද, මධ්‍යම බෝධියෙහිද, පශ්චිම බෝධියෙහිද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද සූත්‍ර, ගෙය්‍ය... වේදල්ල ආදී යම් ධර්මයක් වේද, ඒ සියල්ල අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් දෝෂ රහිතය, අඩු වැඩි නැත, සියලු ආකාරයෙන්ම පරිපූර්ණය. එහි රාග මදය නැති කරන්නා වූ, දෝස මෝහ මදයන් නැති කරන්නා වූ ගුණ පවතී. එහි කෙස් අගක ප්‍රමාණයක්වත් වැරදීමක් නැත. ඒ සියල්ල එකම මුද්‍රාවකින් මුද්‍රා තැබුවාක් මෙන් ද, එකම නැළියකින් මැන බැලුවාක් මෙන් ද, එකම තරාදියකින් කිරා බැලුවාක් මෙන් ද එලෙසම වෙයි, අසත්‍යයක් නැත. එබැවින් වදාරන ලදී - 'චුන්දය, යම් රාත්‍රියක තථාගතයන් වහන්සේ... ඒ සියල්ල එලෙසම වෙයි, අන් ආකාරයක් නොවේ, එබැවින් තථාගත යැයි කියනු ලැබේ' කියාය. මෙහි 'ගත' යන වචනයෙන් අදහස් වන්නේ පැවසීම (ගද - කථනය) යන්නයි.

အပိ စ – အာဂဒနံ အာဂဒေါ, ဝစနန္တိ အတ္ထော. တထော အဝိပရီတော အာဂဒေါ အဿာတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ ဂတောတိ ဧဝမေတသ္မိံ အတ္ထေ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

තවද - 'ආගදන' යනු ආගදය හෙවත් වචනයයි. තථ වූ (සත්‍ය වූ/අවිපරීත වූ) ආගදයක් (වචනයක්) ඇත්තේ ය යන අර්ථයෙන්, 'ද' කාරය 'ත' කාරය බවට පත් කිරීමෙන් 'තථාගත' යන පදය සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

‘‘ယထာဝါဒီ, စုန္ဒ…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ ဧတ္ထ ဘဂဝတော ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ ကာယဿပိ ဝါစာ, တသ္မာ ဘဂဝါ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ, ဧဝံဘူတဿ စဿ ယထာ ဝါစာ, ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တောတိ အတ္ထော. ယထာ စ ကာယော, ဝါစာပိ တထာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ တထာဂတောတိ ဧဝမေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"චුන්දය, යම් සේ පවසන සුලු ද (යථාවාදී)..." යනාදී මෙහි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට කය අනුකූල වෙයි, කයට වචනය ද අනුකූල වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ පවසන සේක් ද එසේම කරන සේක (යථාවාදී තථාකාරී), යම් සේ කරන සේක් ද එසේම පවසන සේක (යථාකාරී තථාවාදී). මෙසේ වූ උන්වහන්සේගේ යම් වචනයක් වේ ද, කය ද එලෙසම පවතී (ගත - පවතියි). යම් සේ කය පවතී ද, වචනය ද එලෙසම පවතී. එබැවින් 'තථාගත' යැයි මෙහි පද සිද්ධිය දත යුතුය.

အဘိဘူ အနဘိဘူတောတိ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိပရိယန္တံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ. အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ရာဇရာဇာ ဒေဝဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ဒက္ခတီတိ ဒသော. ဝသံ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီ.

අභිභූ (සියල්ල මැඩපවත්නා) යනු කිසිවෙකුට මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින් අභිභූත නොවන බවයි. උඩින් භවග්ගය දක්වා ද, යටින් අවීචි මහා නිරය කෙළවර කොට ද ඇති අප්‍රමාණ ලෝකධාතූන්හි සියලු සත්වයන් සීලයෙන් ද, සමාධියෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද, විමුක්තියෙන් ද මැඩපවත්වයි. උන්වහන්සේට කිසිදු තුලනයක් හෝ ප්‍රමාණයක් නැත. අසදෘශ වූ, අප්‍රමේය වූ, අනුත්තර වූ, රජුන්ට රජ වූ, දෙවියන්ට දෙවි වූ, සක්දෙවිවරුන් අභිබවා සිටින, බ්‍රහ්මයන් අභිබවා සිටින ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේය. 'අඤ්ඤදත්ථු' යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'දක්ඛති' යනු දකියි යන්නයි. 'වසං වත්තේතී' යනු වශීකෘත කරයි හෙවත් වසඟයෙහි පවත්වයි යන අර්ථයෙන් 'වසවත්තී' නම් වේ.

တတြာယံ [Pg.63] ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အဂဒေါ ဝိယ အဂဒေါ, ကော ပနေသ? ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ. တေန ဟေသ မဟာနုဘာဝေါ ဘိသက္ကော ဒိဗ္ဗာဂဒေန သပ္ပေ ဝိယ သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒိနော သဒေဝကဉ္စ လောကံ အဘိဘဝတိ. ဣတိ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနေ တထော အဝိပရီတော ဒေသနာဝိလာသမယော စေဝ ပုညုဿယော စ အဂဒေါ အဿာတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇).

එහි පද සිද්ධිය මෙසේ දත යුතුය - 'අගද' වැනි බැවින් 'අගද' නම් වේ. ඒ කවරෙක්ද? දේශනා විලාසය හා පුණ්‍ය මහිමයයි. ඒ මහානුභාව සම්පන්න මහා වෙදැදුරෙක් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දිව්‍යමය ඖෂධයකින් සර්පයන් දමනය කරන්නාක් මෙන්, සියලු පරප්පවාදීන් හා දෙවියන් සහිත ලෝකය මැඩපවත්වයි. මෙසේ මුළු ලෝකයම මැඩපැවැත්වීමේදී තථ්‍ය වූ ද, අවිපරීත වූ ද දේශනා විලාසය හා පුණ්‍ය මහිමය නමැති 'අගදය' (ඖෂධය) උන්වහන්සේට ඇති බැවින්, 'ද' කාරයට 'ත' කාරය ආදේශ කොට 'තථාගත' යැයි දත යුතුය (දී. නි. අට්ඨ. 1.7).

ဣဓတ္ထညေဝ ဇာနာတိ ကမ္မာဘိသင်္ခါရဝသေနာတိ အပုညာဘိသင်္ခါရဝသေန ဣဓတ္ထညေဝ ဇာနာတိ. ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာတိ ဥပါဒိန္နခန္ဓဘေဒါ မရဏတော ပရံ. အပါယန္တိအာဒီသု ဝုဍ္ဎိသင်္ခါတသုခသာတတော အယာ အပေတတ္တာ အပါယော. ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ ဒုဂ္ဂတိ. ဒုက္ကရကာရိနော ဧတ္ထ ဝိနိပတန္တီတိ ဝိနိပါတော. နိရတိအဋ္ဌေန နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယော. တံ အပါယံ…ပေ… နိရယံ. ဥပပဇ္ဇိဿတီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. တိရစ္ဆာနယောနိန္တိ တိရိယံ အဉ္စန္တီတိ တိရစ္ဆာနာ, တေသံ ယောနိ တိရစ္ဆာနယောနိ, တံ တိရစ္ဆာနယောနိံ. ပေတ္တိဝိသယန္တိ ပစ္စဘာဝံ ပတ္တာနံ ဝိသယောတိ ပေတ္တိဝိသယော, တံ ပေတ္တိဝိသယံ. မနသော ဥဿန္နတာယ မနုဿာ, တေသု မနုဿေသု. ဣတော ပရံ ကမ္မာဘိသင်္ခါရဝသေနာတိ ဧတ္ထ ပုညာဘိသင်္ခါရဝသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော.

'ඉධත්ථඤ්ඤේව ජානාති' යනු කර්ම අභිසංස්කාරයන්ගේ වසයෙන් මෙහිම දැනගනියි; එනම් අකුසල අභිසංස්කාර වසයෙන් මෙහිදීම දැනගනියි. 'කායස්ස භේදා පරං මරණා' යනු උපාදානස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාමෙන්, මරණයෙන් මතු යන්නයි. 'අපාය' යනු වැඩීම හෙවත් සුව සහ සැපයෙන් ඉවත්වී ඇති බැවින් අපායයි. දුකට ගමනක් හෙවත් පිළිසරණක් වන බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. දුෂ්කර ක්‍රියා කරන්නන් (පව් කරන්නන්) මෙහි වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. කිසිදු රතියක් (සතුටක්) නැති බැවින් 'නිරය' නම් වේ. ඒ අපායට...පෙ... නිරයට 'උපපජ්ජිස්සති' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපදින්නේය යන්නයි. 'තිරච්ඡානයෝනි' යනු තිරස් අතට හැසිරෙන බැවින් තිරිසන් නම් වේ, ඔවුන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානය තිරිසන් යෝනියයි. 'පෙත්තිවිසය' යනු මළගිය අය පත්වන විෂය හෙවත් ප්‍රේත ලෝකයයි. මනස උසස් බැවින් 'මනුෂ්‍ය' නම් වේ, ඒ මනුෂ්‍යයන් අතර යන්නයි. මින් මතු කර්ම අභිසංස්කාර වසයෙන් යන්නෙහි කුසල අභිසංස්කාර වසයෙන් අර්ථය ගත යුතුය.

အာသဝါနံ ခယာတိ အာသဝါနံ ဝိနာသေန. အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိန္တိ အာသဝဝိရဟိတံ အရဟတ္တဖလသမာဓိံ. ပညာဝိမုတ္တိန္တိ အရဟတ္တဖလပညံ. အရဟတ္တဖလသမာဓိ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ, အရဟတ္တဖလပညာ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဏှာစရိတေန ဝါ အပ္ပနာဈာနဗလေန ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ အဓိဂတံ အရဟတ္တဖလံ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ, ဒိဋ္ဌိစရိတေန ဥပစာရဇ္ဈာနမတ္တံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝိပဿိတွာ အဓိဂတံ အရဟတ္တဖလံ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ. အနာဂါမိဖလံ ဝါ ကာမရာဂံ သန္ဓာယ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ, အရဟတ္တဖလံ သဗ္ဗပ္ပကာရတော အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ.

'ආසවානං ඛයා' යනු ආශ්‍රවයන් විනාශ වීමෙනි. 'අනාසවං චේතෝවිමුත්තිං' යනු ආශ්‍රව රහිත රහත් ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු රහත් ඵල ප්‍රඥාවයි. රාගය දුරු කිරීමෙන් ලැබෙන චේතෝවිමුත්තිය රහත් ඵල සමාධිය ලෙස ද, අවිද්‍යාව දුරු කිරීමෙන් ලැබෙන ප්‍රඥාවිමුත්තිය රහත් ඵල ප්‍රඥාව ලෙස ද දත යුතුය. තවද, තෘෂ්ණා චරිතය ඇත්තා විසින් හෝ අර්පණා ධ්‍යාන බලයෙන් කෙලෙස් යටපත් කොට ලබාගන්නා රහත් ඵලය රාගය දුරු කිරීමෙන් ලබන චේතෝවිමුත්තියයි. දෘෂ්ටි චරිතය ඇත්තා විසින් උපචාර ධ්‍යාන මාත්‍රයක් උපදවා විදර්ශනා කොට ලබාගන්නා රහත් ඵලය අවිද්‍යාව දුරු කිරීමෙන් ලබන ප්‍රඥාවිමුත්තියයි. එසේම කාමරාගය අරමුණු කොට අනාගාමි ඵලය රාග විරාග චේතෝවිමුත්තිය වන අතර, රහත් ඵලය සියලු ආකාරයෙන්ම අවිද්‍යා විරාග ප්‍රඥාවිමුත්තිය වේ.

အာကိဉ္စညာယတနံ ဓိမုတ္တန္တိ ဝိမောက္ခေနာတိ ကေနဋ္ဌေန ဝိမောက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ? အဓိမုစ္စနဋ္ဌေန. ကော အယံ အဓိမုစ္စနဋ္ဌော နာမ? ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ စ သုဋ္ဌု ဝိမုစ္စနဋ္ဌော, အာရမ္မဏေ စ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု ဝိမုစ္စနဋ္ဌော, ပိတု [Pg.64] အင်္ကေ ဝိဿဋ္ဌအင်္ဂပစ္စင်္ဂဿ ဒါရကဿ သယနံ ဝိယ အနိဂ္ဂဟိတဘာဝေန နိရာသင်္ကတာယ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝရူပေန ဝိမောက္ခေန ဓိမုတ္တန္တိ. ဝိညာဏဉ္စာယတနံ မုဉ္စိတွာ အာကိဉ္စညာယတနေ နိရာသင်္ကဝသေန ဓိမုတ္တံ အလ္လီနံ. တတြာဓိမုတ္တန္တိ တသ္မိံ သမာဓိမှိ အလ္လီနံ. တဒဓိမုတ္တန္တိ တသ္မိံ ဈာနေ အဓိမုတ္တံ. တဒါဓိပတေယျန္တိ တံ ဈာနံ ဇေဋ္ဌကံ. ရူပါဓိမုတ္တောတိအာဒီနိ ပဉ္စ ကာမဂုဏဂရုကဝသေန ဝုတ္တာနိ. ကုလာဓိမုတ္တောတိအာဒီနိ တီဏိ ခတ္တိယာဒိကုလဂရုကဝသေန ဝုတ္တာနိ. လာဘာဓိမုတ္တောတိအာဒီနိ အဋ္ဌ လောကဓမ္မဝသေန ဝုတ္တာနိ. ဓီဝရာဓိမုတ္တောတိအာဒီနိ စတ္တာရိ ပစ္စယဝသေန ဝုတ္တာနိ. သုတ္တန္တာဓိမုတ္တောတိအာဒီနိ ပိဋကတ္တယဝသေန ဝုတ္တာနိ. အာရညကင်္ဂါဓိမုတ္တောတိအာဒီနိ ဓုတင်္ဂသမာဒါနဝသေန ဝုတ္တာနိ. ပဌမဇ္ဈာနာဓိမုတ္တောတိအာဒီနိ ပဋိလာဘဝသေန ဝုတ္တာနိ.

'ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ධිමුත්තං' යනු විමෝක්ෂයෙන් මිදුණු බවයි. කිනම් අර්ථයකින් විමෝක්ෂය යැයි දත යුතු ද? අදිමුක්ති (තදින් බැසගැනීම) යන අර්ථයෙනි. මේ අදිමුක්ති අර්ථය යනු කුමක්ද? ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදීම ද, අරමුණෙහි ඇලීමෙන් මැනවින් මිදීම ද යන අර්ථයයි. පියෙකුගේ ඇකයේ අවයව ලිහිල්ව තබාගෙන නිදාගන්නා දරුවෙකු මෙන්, දැඩි ග්‍රහණයක් නැතිව, සැක රහිතව අරමුණෙහි පැවැත්ම මෙයින් කියවේ. මෙබඳු විමෝක්ෂයකින් යුක්ත වූයේ 'ධිමුත්ත' (බැසගත්තා) නම් වේ. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය අත්හැර ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි සැක රහිතව බැසගත්තා වූ, ඇලුනා වූ යන්නයි. 'තත්‍රාධිමුත්තං' යනු ඒ සමාධියෙහි ඇලුනා වූ යන්නයි. 'තදධිමුත්තං' යනු ඒ ධ්‍යානයෙහි බැසගත්තා වූ යන්නයි. 'තදාධිපතෙය්‍යං' යනු ඒ ධ්‍යානය මූලික කරගත් බවයි. 'රූපාධිමුත්තෝ' යනාදිය පසිඳු කාම ගුණයන් කෙරෙහි ගරුත්වය දැක්වීම් වශයෙන් කියන ලදී. 'කුලාධිමුත්තෝ' යනාදිය ක්ෂත්‍රිය ආදී කුලයන් කෙරෙහි ගරුත්වය දැක්වීම් වශයෙන් ද, 'ලාභාධිමුත්තෝ' යනාදිය අටලෝ දහම වශයෙන් ද, 'ධීවරාධිමුත්තෝ' යනාදිය සිව්පසය වශයෙන් ද, 'සුත්තන්තාධිමුත්තෝ' යනාදිය ත්‍රිපිටකය වශයෙන් ද, 'ආරඤ්ඤකංගාධිමුත්තෝ' යනාදිය ධුතාංග සමාදානය වශයෙන් ද, 'පඨමජ්ඣානාධිමුත්තෝ' යනාදිය ලැබීම් වශයෙන් ද පවසන ලදී.

ကမ္မပရာယဏန္တိ အဘိသင်္ခါရဝသေန. ဝိပါကပရာယဏန္တိ ပဝတ္တိဝသေန. ကမ္မဂရုကန္တိ စေတနာဂရုကံ. ပဋိသန္ဓိဂရုကန္တိ ဥပပတ္တိဂရုကံ.

'කම්මපරායණං' යනු අභිසංස්කාර වසයෙනි. 'විපාකපරායණං' යනු පැවැත්මේ වසයෙනි. 'කම්මගරුකං' යනු චේතනාව මූලික වීමයි. 'පටිසන්ධිගරුකං' යනු උප්පත්තිය මූලික වීමයි.

၈၄. အာကိဉ္စညာသမ္ဘဝံ ဉတွာတိ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ အာကိဉ္စညာယတနဇနကကမ္မာဘိသင်္ခါရံ ဉတွာ ‘‘ကိန္တိ ပလိဗောဓော အယ’’န္တိ. နန္ဒိသံယောဇနံ ဣတီတိ ယာ စတုတ္ထအရူပရာဂသင်္ခါတာ နန္ဒီ တဉ္စ သံယောဇနံ ဉတွာ. တတော တတ္ထ ဝိပဿတီတိ အထ တတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ တံ သမာပတ္တိံ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿတိ. ဧတံ ဉာဏံ တထံ တဿာတိ ဧတံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဧဝံ ဝိပဿတော အနုက္ကမေန ဥပ္ပန္နံ အရဟတ္တဉာဏံ အဝိပရီတံ. ဝုသီမတောတိ ဝုသိတဝန္တဿ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

84. 'ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවං ඤත්වා' යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය උපදවන කර්ම අභිසංස්කාරයන් දැනගෙන "මෙය කෙබඳු බාධාවක්ද" යන්න අවබෝධ කර ගැනීමයි. 'නන්දිසංයෝජනං ඉති' යනු සතරවන අරූප භවයෙහි රාගය යැයි කියනු ලබන නන්දිය (ඇල්ම) සහ ඒ සංයෝජනය දැනගැනීමයි. 'තතෝ තත්ථ විපස්සති' යනු ඉන්පසු එහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, ඒ සමාපත්තිය අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනා කිරීමයි. 'ඒතං ඤාණං තථං තස්ස' යනු එසේ විදර්ශනා කරන ඒ පුද්ගලයාට අනුපිළිවෙලින් උපන් රහත් මාර්ග ඥානය සත්‍ය වූවකි. 'වුසීමතෝ' යනු වාසය කර නිම කළ (මහණදම් පුරා නිම කළ) තැනැත්තාගේ යන්නයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပုဗ္ဗသဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය ද අර්හත්වය මස්තකප්‍රාප්ත කරමින් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි ද පෙර පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අට්ඨකථාවෙහි,

ပေါသာလမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පෝසාලමාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၅. မောဃရာဇမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

15. මොඝරාජමාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၈၅. ပန္နရသမေ [Pg.65] မောဃရာဇသုတ္တေ – ဒွါဟန္တိ ဒွေ ဝါရေ အဟံ. သော ဟိ ပုဗ္ဗေ အဇိတသုတ္တဿ (သု. နိ. ၁၀၃၈ အာဒယော) စ တိဿမေတ္တေယျသုတ္တဿ (သု. နိ. ၁၀၄၆ အာဒယော) စ အဝသာနေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆိ, ဘဂဝါ ပနဿ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ အာဂမယမာနော န ဗျာကာသိ. တေနာဟ – ‘‘ဒွါဟံ သက္ကံ အပုစ္ဆိဿ’’န္တိ. ယာဝတတိယဉ္စ ဒေဝီသိ, ဗျာကရောတီတိ မေ သုတန္တိ ယာဝတတိယဉ္စ သဟဓမ္မိကံ ပုဋ္ဌော ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘူတော ဣသိ ဘဂဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဗျာကရောတီတိ ဧဝံ မေ သုတံ. ဂေါဓာဝရီတီရေယေဝ ကိရ သော ဧဝမဿောသိ. တေနာဟ – ‘‘ဗျာကရောတီတိ မေ သုတ’’န္တိ. ဣမိဿာ ဂါထာယ နိဒ္ဒေသေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယံ ဧဝ.

85. පසළොස්වන මොඝරාජ සූත්‍රයෙහි - 'ද්වාහං' යනු දෙවතාවක් මම යන්නයි. ඔහු මීට පෙර අජිත සූත්‍රය සහ තිස්සමෙත්තෙය්‍ය සූත්‍රය අවසානයේ දෙවරක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විචාලේය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා එන තෙක් බලා සිටිමින් පිළිතුරු නොදුන් සේක. එබැවින් "ද්වාහං සක්කං අපුච්ඡිස්සං" (ශක්‍රයෙනි, මම දෙවරක් විචාලෙමි) යැයි පැවසීය. 'යාවතතියඤ්ච දේවීසි... බ්‍යාකරෝතීති මේ සුතං' යනු තුන්වන වරටත් කරුණු සහිතව විචාල විට, විශුද්ධි දේවත්වයට පත් ඉසිවර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිතුරු දෙන බව මට ඇසිණි යන අර්ථයයි. ඔහු ගෝධාවරී නදී තීරයේ සිටියදීම මෙසේ අසන්නට ලැබුණි. එබැවින් "බ්‍යාකරෝතීති මේ සුතං" (පිළිතුරු දෙන බව මට ඇසිණි) යැයි කීවේය. මේ ගාථාවේ නිද්දේසයෙහි යමක් කිව යුතු වේ ද, එය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

၈၆. အယံ လောကောတိ မနုဿလောကော. ပရော လောကောတိ တံ ဌပေတွာ အဝသေသော. သဒေဝကောတိ ဗြဟ္မလောကံ ဌပေတွာ အဝသေသော ဥပပတ္တိဒေဝသမ္မုတိဒေဝယုတ္တော. ‘‘ဗြဟ္မလောကော သဒေဝကော’’တိ ဧတံ ဝါ ‘‘သဒေဝကော လောကော’’တိအာဒိနယနိဒဿနမတ္တံ. တေန သဗ္ဗောပိ တထာဝုတ္တပ္ပကာရလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

86. "මේ ලෝකය" යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයයි. "පරලොව" යනු එය හැර සෙසු ලෝකයන් ය. "දෙවියන් සහිත" යනු බ්‍රහ්ම ලෝකය හැර සෙසු උප්පත්ති දේව සහ සම්මුති දේව යන කොටස්වලින් යුක්ත වීමයි. "බ්‍රහ්ම ලෝකය දෙවියන් සහිතයි" යන්න හෝ "දෙවියන් සහිත ලෝකය" යන්න එවැනි ක්‍රමයකින් දැක්වූ නිදර්ශනයක් පමණි. ඒ මගින් ඉහත කී සියලු ආකාරයේ ලෝකයම දත යුතුය.

၈၇. ဧဝံ အဘိက္ကန္တဒဿာဝိန္တိ ဧဝံ အဂ္ဂဒဿာဝိံ, သဒေဝကဿ လောကဿ အဇ္ဈာသယာဓိမုတ္တိဂတိပရာယဏာဒီနိ ပဿိတုံ သမတ္ထန္တိ ဒဿေတိ.

87. "මෙසේ විශිෂ්ට දැක්මක් ඇති" (ඒවං අභික්කන්තදස්සාවිං) යනු මෙසේ අග්‍ර වූ දැක්මක් ඇති, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ අදහස්, විශ්වාසයන්, ගති සහ පරායණයන් ආදිය දැකීමට සමත් බව දක්වයි.

၈၈. သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿူတိ အဝသိယပဝတ္တသလ္လက္ခဏဝသေန ဝါ တုစ္ဆသင်္ခါရသမနုပဿနာဝသေန ဝါတိ ဒွီဟာကာရေဟိ သုညတော လောကံ ပဿ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဦဟစ္စာတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိံ ဥဒ္ဓရိတွာ.

88. "ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් බලන්න" යනු තම වසඟයේ පැවැත්විය නොහැකි බව වටහා ගැනීමෙන් හෝ හිස් වූ සංස්කාරයන් දෙස බැලීමෙන් යන ආකාර දෙකෙන් ලෝකය ශුන්‍ය ලෙස දැකීමයි. "ආත්ම දෘෂ්ටිය උදුරා දමා" යනු සක්කාය දිට්ඨිය මුලින්ම උදුරා දමා යන්නයි.

လုဇ္ဇတီတိ ဘိဇ္ဇတိ. စက္ခတီတိ စက္ခု. တဒေတံ သသမ္ဘာရစက္ခုနော သေတမဏ္ဍလပရိက္ခိတ္တဿ ကဏှမဏ္ဍလဿ မဇ္ဈေ အဘိမုခေ ဌိတာနံ သရီရသဏ္ဌာနုပ္ပတ္တိဒေသဘူတေ ဒိဋ္ဌမဏ္ဍလေ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနံ တိဋ္ဌတိ. ရူပယန္တီတိ ရူပါ, ဝဏ္ဏဝိကာရမာပဇ္ဇန္တာ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေန္တီတိ အတ္ထော. စက္ခုတော ပဝတ္တံ ဝိညာဏံ, စက္ခုဿ ဝါ စက္ခုသန္နိဿိတံ ဝါ ဝိညာဏံ စက္ခုဝိညာဏံ. စက္ခုတော ပဝတ္တော သမ္ဖဿော စက္ခုသမ္ဖဿော. စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာတိ စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တဖဿပစ္စယာ. ဝေဒယိတန္တိ [Pg.66] ဝိန္ဒနံ, ဝေဒနာတိ အတ္ထော. တဒေဝ သုခယတီတိ သုခံ, ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သုခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. သုဋ္ဌု ဝါ ခါဒတိ, ခနတိ စ ကာယစိတ္တာဗာဓန္တိ သုခံ. ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခံ. ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဒုက္ခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. န ဒုက္ခံ န သုခန္တိ အဒုက္ခမသုခံ. မ-ကာရော သန္ဓိပဒဝသေန ဝုတ္တော. သော ပန စက္ခုသမ္ဖဿေ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တာယ ဝေဒနာယ သဟဇာတအညမညနိဿယဝိပါကအာဟာရသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန အဋ္ဌဓာ ပစ္စယော ဟောတိ, သမ္ပဋိစ္ဆနသမ္ပယုတ္တာယ အနန္တရသမနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတဝသေန ပဉ္စဓာ, သန္တီရဏာဒိသမ္ပယုတ္တာနံ ဥပနိဿယဝသေနေဝ ပစ္စယော ဟောတိ.

"ලූජ්ජති" යනු බිඳී යන බැවින් ලෝකය නම් වේ. "චක්ඛති" (දකියි) යනු ඇසයි. එය සුදු පැහැති මණ්ඩලයකින් වට වූ කළු පැහැති මණ්ඩලය මැද, ඉදිරියෙහි සිටින රූපයන්ගේ ස්වභාවය හඳුනාගන්නා ස්ථානයක් ලෙසත්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදියේ වස්තු හා ද්වාරය ලෙසත් පවතී. "රූපයන්" යනු වර්ණ විකෘති වීම්වලට පත්වෙමින් සිතට අරමුණු වන දේය. ඇස නිසා ඇති වන විඤ්ඤාණය චක්ඛු විඤ්ඤාණයයි. ඇස නිසා ඇති වන ස්පර්ශය චක්ඛු සම්ඵස්සයයි. චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා ඇති වන විඳීම වේදනාවයි. සැප ඇති කරන දෙය සුඛයයි, එය යමෙකුට ඇති වූ විට ඔහු සතුටු කරයි. දුක් දෙන දෙය දුක්ඛයයි. සැප ද නොවන දුක් ද නොවන දෙය අදුක්ඛමසුඛයයි. මෙහි 'ම' කාරය සන්ධි වශයෙන් යෙදී ඇත. එම වේදනාව චක්ඛු සම්ඵස්සය නිසා ඇතිවන විට සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, විපාක, ආහාර, සම්පයුත්ත, අත්ථි, අවිගත යන ආකාර අටකින් ප්‍රත්‍ය වේ. සපටිච්ඡන හා සම්පයුත්ත වීමේදී අනන්තර, සමනන්තර, උපනිස්සය, නත්ථි, විගත වශයෙන් පස් ආකාරයකින් ද, සන්තීරණ ආදියේදී උපනිස්සය වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වේ.

သုဏာတီတိ သောတံ, တံ သသမ္ဘာရသောတဗိလဿ အန္တော တနုတမ္ဗလောမာစိတေ အင်္ဂုလိဝေဓကသဏ္ဌာနေ ပဒေသေ သောတဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနံ တိဋ္ဌတိ. သဒ္ဒီယန္တီတိ သဒ္ဒါ, ဥဒါဟရီယန္တီတိ အတ္ထော. ဃာယတီတိ ဃာနံ, တံ သသမ္ဘာရဃာနဗိလဿ အန္တော အဇပဒသဏ္ဌာနေ ပဒေသေ ဃာနဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနံ တိဋ္ဌတိ. ဂန္ဓိယန္တီတိ ဂန္ဓာ, အတ္တနော ဝတ္ထုံ သူစိယန္တီတိ အတ္ထော. ဇီဝိတံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ, သာယနဋ္ဌေန ဝါ ဇိဝှာ. သာ သသမ္ဘာရဇိဝှာယ အတိအဂ္ဂမူလပဿာနိ ဝဇ္ဇေတွာ ဥပရိမတလမဇ္ဈေ ဘိန္နဥပ္ပလဒလဂ္ဂသဏ္ဌာနေ ပဒေသေ ဇိဝှာဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနာ တိဋ္ဌတိ. ရသန္တိ တေ သတ္တာတိ ရသာ, အဿာဒေန္တီတိ အတ္ထော.

"ඇසෙයි" යන අර්ථයෙන් කන (සෝතය) නම් වේ. එය කන් සිදුර තුළ සිහින් රෝමයන්ගෙන් පිරී ඇති, අගුලක් (මුදුවක්) වැනි හැඩය ඇති ප්‍රදේශයේ සෝත විඤ්ඤාණය ආදියේ වස්තුව හා ද්වාරය ලෙස පවතී. "ශබ්ද" යනු උච්චාරණය කරනු ලබන දේය. "ඉව කරයි" යන අර්ථයෙන් නාසය (ඝාණය) නම් වේ. එය නාස් සිදුර තුළ එළු කුරයක හැඩය ඇති ප්‍රදේශයේ ඝාණ විඤ්ඤාණාදියේ වස්තුව හා ද්වාරය ලෙස පවතී. "ගන්ධ" යනු තමන්ගේ වස්තුව (මූලාශ්‍රය) හඟවන දේය. "ජීවිතය අඬගසයි" (රස විඳියි) යන අර්ථයෙන් දිව (ජිව්හාව) නම් වේ. එය දිවේ මතුපිට මධ්‍යයේ නෙළුම් පෙත්තක අගක හැඩය ඇති ප්‍රදේශයේ ජිව්හා විඤ්ඤාණාදියේ වස්තුව හා ද්වාරය ලෙස පවතී. "රස" යනු සත්ත්වයන් රස විඳින දේය.

ကုစ္ဆိတာနံ အာသဝဓမ္မာနံ အာယောတိ ကာယော. အာယောတိ ဥပ္ပတ္တိဒေသော. သော ယာဝတာ ဣမသ္မိံ ကာယေ ဥပါဒိန္နပဝတ္တိ နာမ အတ္ထိ, တတ္ထ ယေဘုယျေန ကာယပ္ပသာဒေါ ကာယဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနော တိဋ္ဌတိ. ဖုသိယန္တီတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ. မနတီတိ မနော, ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. အတ္တနော လက္ခဏံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. မနောတိ သဟာဝဇ္ဇနဘဝင်္ဂံ. ဓမ္မာတိ နိဗ္ဗာနံ မုဉ္စိတွာ အဝသေသာ ဓမ္မာရမ္မဏဓမ္မာ. မနောဝိညာဏန္တိ ဇဝနမနောဝိညာဏံ. မနောသမ္ဖဿောတိ တံသမ္ပယုတ္တော ဖဿော, သော သမ္ပယုတ္တာယ ဝေဒနာယ ဝိပါကပစ္စယဝဇ္ဇေဟိ သေသေဟိ သတ္တဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ. အနန္တရာယ တေဟေဝ သေသာနံ ဥပနိဿယေနေဝ ပစ္စယော ဟောတိ.

"කාය" යනු පිළිකුල් සහගත ආශ්‍රව ධර්මයන්ගේ පැමිණීමේ (උත්පත්ති) ස්ථානයයි. මුළු සිරුර පුරා පැතිර ඇති කාය ප්‍රසාදය කාය විඤ්ඤාණාදියේ වස්තුව හා ද්වාරය ලෙස පවතී. "ස්පර්ශ කළ හැකි දෑ" යනු ඵොට්ඨබ්බයන් ය. "දැනගනියි" යන අර්ථයෙන් මනස (මනෝ) නම් වේ. තම ලක්ෂණ දරන බැවින් "ධර්ම" (ධම්මා) නම් වේ. මෙහි මනස යනු ආවජ්ජන හා භවාංග සිත්ය. ධර්ම යනු නිවන හැර සෙසු සියලු අරමුණු වන ධර්මයන්ය. මනෝ විඤ්ඤාණය යනු ජවන මනෝ විඤ්ඤාණයයි. මනෝ සම්ඵස්සය යනු එය හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශයයි. එය සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාවට විපාක ප්‍රත්‍යය හැර සෙසු හත් ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වේ. අනතුරුව ඇති වන සිත්වලට ද ඒ ආකාරයෙන්ම සහ උපනිස්සය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ.

အဝသိယပဝတ္တသလ္လက္ခဏဝသေန ဝါတိ အဝသော ဟုတွာ ပဝတ္တသင်္ခါရေ ပဿနဝသေန ဩလောကနဝသေနာတိ အတ္ထော. ရူပေ ဝသော န လဗ္ဘတီတိ ရူပသ္မိံ [Pg.67] ဝသဝတ္တိဘာဝေါ ဣဿရဘာဝေါ န လဗ္ဘတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

"වසඟයේ පැවැත්විය නොහැකි බව වටහා ගැනීම" යනු තම පාලනයෙන් තොරව පවතින සංස්කාරයන් දෙස බැලීමයි. "රූපයෙහි වසඟය නොලැබේ" යනු රූපය විෂයෙහි තම කැමැත්ත පරිදි පැවැත්වීමේ හැකියාව හෙවත් ඊශ්වර භාවය නොලැබෙන බවයි. වේදනා ආදියේදී ද මෙය මෙසේම වේ.

နာယံ, ဘိက္ခဝေ, ကာယော တုမှာကန္တိ အတ္တနိ သတိ အတ္တနိယံ နာမ ဟောတိ, အတ္တာယေဝ စ နတ္ထိ. တသ္မာ ‘‘နာယံ, ဘိက္ခဝေ, ကာယော တုမှာက’’န္တိ အာဟ. နာပိ အညေသန္တိ အညော နာမ ပရေသံ အတ္တာ. တသ္မိံ သတိ အညေသံ နာမ သိယာ, သောပိ နတ္ထိ. တသ္မာ ‘‘နာပိ အညေသ’’န္တိ အာဟ. ပုရာဏမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မန္တိ နယိဒံ ပုရာဏကမ္မမေဝ, ပုရာဏကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ပနေသ ကာယော. တသ္မာ ပစ္စယဝေါဟာရေန ဧဝံ ဝုတ္တော. အဘိသင်္ခတန္တိအာဒိ ကမ္မဝေါဟာရဿေဝ ဝသေန ပုရိမလိင်္ဂသဘာဝတာယ ဝုတ္တံ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – အဘိသင်္ခတန္တိ ပစ္စယေဟိ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဘိသဉ္စေတယိတန္တိ စေတနာဝတ္ထုကော, စေတနာမူလကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝေဒနိယန္တိ ဝေဒနာယ ဝတ္ထူတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

"මහණෙනි, මේ කය තොපගේ නොවේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ආත්මයක් පවතී නම් ආත්මයට අයත් දෙයක් ද තිබිය යුතු බවයි. නමුත් ආත්මය කියා දෙයක් නැත. එබැවින් "මහණෙනි, මේ කය තොපගේ නොවේ" යැයි වදාළ සේක. "අන්‍යයන්ගේ ද නොවේ" යනු අන්‍යයන්ගේ ආත්මයක් ද නැති බවයි. "මහණෙනි, මෙය පැරණි කර්මයකි" යනු මෙය පැරණි කර්මයම නොව, පැරණි කර්මයෙන් හටගත් කයකි. එබැවින් ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරින් මෙසේ වදාරන ලදී. "අභිසංඛත" ආදී වචන කර්ම ව්‍යවහාරය අනුව වදාරන ලදී. මෙහි අර්ථය නම් - අභිසංඛත යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බවයි. අභිසංචේතයිත යනු චේතනාව මුල් කරගත් බවයි. වේදනීය යනු වේදනාවට වස්තුවක් (පදනමක්) වන බවයි.

ရူပေ သာရော န လဗ္ဘတီတိ ရူပသ္မိံ နိစ္စာဒိသာရော န လဗ္ဘတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ရူပံ အဿာရံ နိဿာရန္တိ ရူပံ အဿာရံ သာရဝိရဟိတဉ္စ. သာရာပဂတန္တိ သာရတော အပဂတံ. နိစ္စသာရသာရေန ဝါတိ ဘင်္ဂံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တမာနေန နိစ္စသာရေန ဝါ. ကဿစိ နိစ္စသာရဿ အဘာဝတော နိစ္စသာရေန သာရော နတ္ထိ. သုခသာရသာရေန ဝါတိ ဌိတိသုခံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တမာနဿ ကဿစိ သုခသာရဿ အဘာဝတော သုခသာရသာရေန ဝါ. အတ္တသာရသာရေန ဝါတိ အတ္တတ္တနိယသာရသာရေန ဝါ. နိစ္စေန ဝါတိ ဘင်္ဂံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တမာနဿ ကဿစိ နိစ္စဿ အဘာဝတော နိစ္စေန ဝါ. ဓုဝေန ဝါတိ ဝိဇ္ဇမာနကာလေပိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ ထိရဿ ကဿစိ အဘာဝတော ဓုဝေန ဝါ. သဿတေန ဝါတိ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နဿ သဗ္ဗကာလေ ဝိဇ္ဇမာနဿ ကဿစိ အဘာဝတော သဿတေန ဝါ. အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါတိ ဇရာဘင်္ဂဝသေန အဝိပရိဏာမပကတိကဿ ကဿစိ အဘာဝတော အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါ.

රූපයෙහි සාරයක් නොලැබේ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ රූපයෙහි නිත්‍ය වූ දා සාරයක් නොලැබෙන බවයි. වේදනා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. රූපය අසාරය, නිස්සාරය යනු රූපය සාරයෙන් තොර බවයි. සාරාපගත යනු සාරයෙන් බැහැර වූ බවයි. ‘නිත්‍යසාර සාරයෙන්’ යනු බිඳී යාම ඉක්මවා පවතින කිසිදු නිත්‍යසාරයක් නොමැති බැවින්, නිත්‍යසාර වශයෙන් සාරයක් නැත. ‘සුඛසාර සාරයෙන්’ යනු පැවැත්මේ සැපය ඉක්මවා පවතින කිසිදු සුඛසාරයක් නොමැති බැවින්, සුඛසාර වශයෙන් සාරයක් නැත. ‘අත්තසාර සාරයෙන්’ යනු ආත්ම හෝ ආත්මයට අයත් දේ පිළිබඳ සාරයක් නොමැති බවයි. ‘නිත්‍ය වශයෙන්’ යනු බිඳී යාම ඉක්මවා පවතින කිසිදු නිත්‍ය දෙයක් නොමැති බැවින්, නිත්‍ය වශයෙන් සාරයක් නැත. ‘ධ්‍රැව වශයෙන්’ යනු පවතින කාලයෙහි පවා ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින බැවින් ස්ථිර කිසිවක් නොමැති හෙයින් ධ්‍රැව වශයෙන් ද සාරයක් නැත. ‘ශාස්වත වශයෙන්’ යනු කිසිදු කලෙක නොසිඳී පවතින කිසිවක් නොමැති බැවින් ශාස්වත වශයෙන් ද සාරයක් නැත. ‘අවිපරිණාම ධර්ම වශයෙන්’ යනු ජරාව හා බිඳීම හේතුවෙන් වෙනස් නොවන ස්වභාවයක් ඇති කිසිවක් නොමැති බැවින් අවිපරිණාම ධර්ම වශයෙන් ද සාරයක් නැත.

စက္ခု သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါတိ ‘‘ကာရကော ဝေဒကော သယံဝသီ’’တိ ဧဝံ ပရိကပ္ပိကေန အတ္တနာ ဝါ အတ္တာဘာဝတောယေဝ အတ္တနော သန္တကေန ပရိက္ခာရေန စ သုညံ. သဗ္ဗံ စက္ခာဒိလောကိယဓမ္မဇာတံ ယသ္မာ အတ္တာ စ ဧတ္ထ နတ္ထိ, အတ္တနိယဉ္စ ဧတ္ထ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘သုည’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော[Pg.68]. လောကုတ္တရာပိ ဓမ္မာ အတ္တတ္တနိယေဟိ သုညာယေဝ, သုညာတီတဓမ္မာ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မိံ ဓမ္မေ အတ္တတ္တနိယသာရဿ နတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. လောကေ စ ‘‘သုညံ ဃရံ သုညော ဃဋော’’တိ ဝုတ္တော ဃရဿ ဃဋဿ စ နတ္ထိဘာဝေါ န ဟောတိ, တသ္မိံ ဃဋေ စ အညဿ နတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဘဂဝတာ စ ဣတိ ယမ္ပိ ကောစိ တတ္ထ န ဟောတိ, တေန တံ သုညံ. ယံ ပန တတ္ထ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, တံ သန္တံ ဣဒမတ္ထီတိ ပဇာနာတီတိ အယမေဝတ္ထော ဝုတ္တော. တထာ ဉာယဂန္ထေ သဒ္ဒဂန္ထေ စ အယမေဝတ္ထော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနတ္တလက္ခဏမေဝ ကထိတံ. အနိဿရိယတောတိ အတ္တနော ဣဿရိယေ အဝသဝတ္တနတော. အကာမကာရိယတောတိ အတ္တနော အကာမံ အရုစိကရဏဝသေန. အပါပုဏိယတောတိ ဌာတုံ ပတိဋ္ဌာဘာဝတော. အဝသဝတ္တနတောတိ အတ္တနော ဝသေ အဝတ္တနတော. ပရတောတိ အနိစ္စတော ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတော. ဝိဝိတ္တတောတိ နိဿရတော.

ඇස තමාගෙන් හෝ තමාට අයත් දෙයකින් හිස්ය යනු, ‘කරන්නා, විඳින්නා, තමාට රිසි පරිදි පවත්වන්නා’ යනුවෙන් පරිකල්පනය කරන ලද ආත්මයකින් හෝ ආත්මයක් නොවන බැවින් තමා සතු පිරිකරවලින් ද හිස් බවයි. ඇස ආදී ලෞකික ධර්ම සමූහයෙහි ආත්මයක් නැති බැවින් ද, ආත්මයට අයත් දෙයක් නැති බැවින් ද එය ‘හිස්’ (ශූන්‍ය) යැයි කියනු ලැබේ. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ද ආත්මයෙන් හා ආත්මයට අයත් දේවලින් හිස්මය; ශූන්‍යතාවයට වඩා උසස් ධර්මයක් නැත යන්න මෙහි අදහසයි. එම ධර්මයන්හි ආත්ම හෝ ආත්මීය සාරයක් නොමැති බව මෙයින් ප්‍රකාශ වේ. ලෝකයෙහි ‘හිස් ගෙය, හිස් කළය’ යැයි කී කල ගෙය හෝ කළය නැති බවක් අදහස් නොවේ; එම කළයෙහි වෙනත් දෙයක් නොමැති බව අදහස් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ ද එහි යමක් නොමැති ද, එයින් එය හිස් වන බවයි. එහි යමක් ඉතිරි වී තිබේ ද, එය ඇති සැටියෙන් පවතින බව දැනගනී. න්‍යාය ග්‍රන්ථවල ද ශබ්ද ග්‍රන්ථවල ද අර්ථය මෙයම වේ. මේ අනුව, මෙම සූත්‍රයෙහි අනාත්ම ලක්ෂණයම කියන ලද්දේය. ‘අනිස්සරියතෝ’ යනු තමාගේ ආධිපත්‍යයට යටත් නොවන බැවිනි. ‘අකාමකාරියතෝ’ යනු තමාගේ අකමැත්තෙන් හෝ අරුචියෙන් සිදුවන බැවිනි. ‘අපාපුණියතෝ’ යනු ස්ථාවරව පිහිටා නොසිටින බැවිනි. ‘අවසවත්තනතෝ’ යනු තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින බැවිනි. ‘පරතෝ’ යනු අනිත්‍ය බැවින් හා ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින බැවිනි. ‘විවිත්තතෝ’ යනු සාරයෙන් වෙන්ව පවතින බැවිනි.

သုဒ္ဓန္တိ ကေဝလံ ဣဿရကာလပကတီဟိ ဝိနာ ကေဝလံ ပစ္စယာယတ္တပဝတ္တိဝသေန ပဝတ္တမာနံ သုဒ္ဓံ နာမ. အတ္တနိယဝိရဟိတော သုဒ္ဓဓမ္မပုဉ္ဇောတိ စ. သုဒ္ဓံ ဓမ္မသမုပ္ပာဒံ, သုဒ္ဓံ သင်္ခါရသန္တတိန္တိ သုဒ္ဓံ ပဿန္တဿ ဇာနန္တဿ သင်္ခါရာနံ သန္တတိံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နသင်္ခါရသန္တတိံ. တထေဝ သုဒ္ဓံ ပဿန္တဿ သင်္ခါရာဒီနိ, ဧကဋ္ဌာနိ အာဒရေန ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တာနိ. ဧဝံ ပဿန္တဿ မရဏမုခေ ဘယံ န ဟောတိ. ဂါမဏီတိ အာလပနံ. တိဏကဋ္ဌသမံ လောကန္တိ ဣမံ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓသင်္ခါတံ လောကံ. ယဒါ တိဏကဋ္ဌသမံ ပညာယ ပဿတိ. ယထာ အရညေ တိဏကဋ္ဌာဒီသု ဂဏှန္တေသု အတ္တာနံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ ဂဏှာတီတိ န ဟောတိ, တေသု ဝါ တိဏကဋ္ဌာဒီသု သယမေဝ နဿန္တေသုပိ ဝိနဿန္တေသုပိ အတ္တာ နဿတိ, အတ္တနိယော နဿတီတိ န ဟောတိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ ကာယေပိ နဿန္တေ ဝါ ဝိနဿန္တေ ဝါ အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ ဘိဇ္ဇတီတိ အပဿန္တော ပညာယ တိဏကဋ္ဌသမံ ပဿတီတိ ဝုစ္စတိ. နာညံ ပတ္ထယတေ ကိဉ္စိ, အညတြပ္ပဋိသန္ဓိယာတိ ပဋိသန္ဓိဝိရဟိတံ နိဗ္ဗာနံ ဌပေတွာ အညံ ဘဝံ ဝါ အတ္တဘာဝံ ဝါ န ပတ္ထေတိ.

ශුද්ධ යනු හුදෙක් ඊශ්වර, කාල, ප්‍රකෘති ආදියෙන් තොරව, හුදෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින ස්වභාවයයි. ආත්මයට අයත් දේවලින් තොර වූ පිරිසිදු ධර්ම සමූහයකි. ‘ශුද්ධ ධර්ම සමුප්පාදය, ශුද්ධ සංස්කාර සන්තතිය’ යනු සංස්කාරයන්ගේ නොසිඳුණු පැවැත්ම පිරිසිදුව දක්නා වූ, දන්නා වූ තැනැත්තා පිළිබඳවයි. එසේ සංස්කාර ආදිය පිරිසිදුව දක්නා තැනැත්තාට මරණ මුවෙහි බියක් ඇති නොවේ. ‘ගාමණී’ යනු ඇමතීමකි. ‘ලෝකය තණ ලී කැබලි හා සමාන කොට’ යනු මේ උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ලෝකයයි. යම් කලෙක ප්‍රඥාවෙන් තණ ලී කැබලි හා සමාන කොට දකී ද, යම් සේ වනයෙහි තණ ලී කැබලි ආදිය කෙනෙකු ගෙන යන කල, ඒවා තමා කියා හෝ තමාට අයත් දේ කියා හෝ නොගනී ද, එම තණ ලී කැබලි ආදිය ඉබේම දිරාපත් වන විට හෝ විනාශ වන විට ‘මා විනාශ වේ, මට අයත් දේ විනාශ වේ’ යැයි හැඟීමක් ඇති නොවේ ද, එසේම මේ කය දිරායන විට හෝ විනාශ වන විට තමා හෝ තමාට අයත් දෙයක් බිඳී යන්නේ යැයි නොදකින තැනැත්තා ප්‍රඥාවෙන් තණ ලී කැබලි හා සමාන කොට දකින්නේ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ප්‍රතිසන්ධිය හැර වෙන කිසිවක් පතන්නේ නැත’ යනු ප්‍රතිසන්ධියෙන් තොර වූ නිවන හැර වෙනත් භවයක් හෝ ආත්මභාවයක් ප්‍රාර්ථනා නොකිරීමයි.

ရူပံ သမန္နေသတီတိ ရူပဿ သာရံ ပရိယေသတိ. အဟန္တိ ဝါတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန. မမန္တိ ဝါတိ တဏှာဝသေန. အသ္မီတိ ဝါတိ မာနဝသေန. တမ္ပိ တဿ န ဟောတီတိ တံ တိဝိဓမ္ပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ န ဟောတိ.

රූපය සොයයි යනු රූපයේ සාරයක් සොයයි යන්නයි. ‘මම’ කියා දෘෂ්ටි වශයෙනුත්, ‘මගේ’ කියා තණ්හා වශයෙනුත්, ‘මම වෙමි’ කියා මාන වශයෙනුත් යම් සෙවීමක් තිබේ ද, එය ඔහුට නැත.

ဣဓာတိ [Pg.69] ဒေသာပဒေသေ နိပါတော, သွာယံ ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၈; အ. နိ. ၄.၃၃). ကတ္ထစိ သာသနံ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော, ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉; ဒီ. နိ. ၂.၂၁၄). ကတ္ထစိ ဩကာသံ. ယထာဟ –

‘ඉධ’ (මෙහි) යනු දේශය හැඟවීමට යොදාගන්නා නිපාතයකි. එය ඇතැම් විට ලෝකය සම්බන්ධ කොට කියනු ලැබේ. ‘මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපදින්නාහ’ යන්න මීට උදාහරණයකි. ඇතැම් විට ශාසනය අරභයා කියනු ලැබේ. ‘මහණෙනි, මෙහි ශ්‍රමණයෙක් ඇත, මෙහි දෙවන ශ්‍රමණයෙක් ඇත’ යන්න මීට උදාහරණයකි. ඇතැම් විට ස්ථානයක් (අවකාශයක්) අරභයා කියනු ලැබේ. යම් තැනක මෙසේ වදාළේය –

‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ, ဒေဝဘူတဿ မေ သတော;

ပုနရာယု စ မေ လဒ္ဓေါ, ဧဝံ ဇာနာဟိ မာရိသာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉);

‘මෙහි සිටින්නා වූ, දෙවියෙකු වූ මට නැවත ආයුෂ ලැබිණි. නිහීන නොවූ තැනැත්ත, මෙය මෙසේ දැනගන්න.’

ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တမေဝ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀). ဣဓ ပန လောကံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနောတိ ဧတ္ထ ပန အာဂမာဓိဂမာဘာဝါ ဉေယျော ‘‘အဿုတဝါ’’ဣတိ. ယဿ ဟိ ခန္ဓဓာတုအာယတနပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝိနိစ္ဆယရဟိတတ္တာ ဒိဋ္ဌိပဋိသေဓကော နေဝ အာဂမော, ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂန္တဗ္ဗဿ အနဓိဂတတ္တာ နေဝ အဓိဂမော အတ္ထိ, သော အာဂမာဓိဂမာဘာဝါ ဉေယျော ‘‘အဿုတဝါ’’ ဣတိ. သွာယံ –

ඇතැම් තැනක එය පදපූරණයක් පමණි. ‘මහණෙනි, මම මෙහි වළඳා අවසන් වූයෙමි’ යනු උදාහරණයකි. මෙහිදී එය ලෝකය අරභයා වදාරන ලද බව දත යුතුය. ‘අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා’ යන්නෙහි ආගම හා අධිගම නොමැති බැවින් ‘අශ්‍රැතවත්’ යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුට ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, ප්‍රත්‍යාකාර, සතිපට්ඨාන ආදිය පිළිබඳ ඉගෙනීමක්, විමසීමක් හෝ විනිශ්චයක් නොමැති වීමෙන් දෘෂ්ටි පතිෂේධනය කරන ආගමික දැනුමක් නැද්ද, පිළිපැදීමෙන් ලබාගත යුතු අධිගමයක් නැද්ද, ඔහු ආගම හා අධිගම නොමැති බැවින් ‘අශ්‍රැතවත්’ යැයි දත යුතුය. ඔහු –

ပုထူနံ ဇနနာဒီဟိ, ကာရဏေဟိ ပုထုဇ္ဇနော;

ပုထုဇ္ဇနန္တောဂဓတ္တာ, ပုထုဝါယံ ဇနော ဣတိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂;

အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၅၁;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀);

බොහෝ ආකාරයෙන් (කෙලෙස්) ජනනය කරන බැවින් පෘථග්ජන නම් වේ; පෘථග්ජනයන් අතරට ඇතුළත් වන බැවින් ද මේ ජනයා පෘථග්ජන නම් වේ.

သော ဟိ ပုထူနံ နာနပ္ပကာရာနံ ကိလေသာဒီနံ ဇနနာဒီဟိပိ ကာရဏေဟိ ပုထုဇ္ဇနော. ယထာဟ – ပုထု ကိလေသေ ဇနေန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု အဝိဟတသက္ကာယဒိဋ္ဌိကာတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု သဗ္ဗဂတီဟိ အဝုဋ္ဌိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု နာနာဘိသင်္ခါရေ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု နာနာဩဃေဟိ ဝုယှန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု နာနာသန္တာပေဟိ သန္တပ္ပေန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု နာနာပရိဠာဟေဟိ ပရိဍယှန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ရတ္တာ ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ မုဉ္ဆိတာ အဇ္ဈောသန္နာ လဂ္ဂါ လဂ္ဂိတာ ပလိဗုဒ္ဓါတိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထု ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ အာဝုဋာ နိဝုဋာ ဩဝုဋာ ပိဟိတာ ပဋိစ္ဆန္နာ ပဋိကုဇ္ဇိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ (မဟာနိ. ၅၁, ၉၄), ပုထူနံ ဝါ ဂဏနပထမတီတာနံ အရိယဓမ္မပရမ္မုခါနံ နီစဓမ္မသမာစာရာနံ ဇနာနံ အန္တောဂဓတ္တာပိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထုဝ အယံ ဝိသုံယေဝ သင်္ချံ ဂတော, ဝိသံသဋ္ဌော [Pg.70] သီလသုတာဒိဂုဏယုတ္တေဟိ အရိယေဟိ ဇနောတိပိ ပုထုဇ္ဇနော. ဧဝမေတေဟိ ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ယေ တေ –

ඔහු බොහෝ වූත්, විවිධ වූත් කෙලෙස් ආදිය ඉපදවීම් ආදී කරුණු නිසා 'පෘථග්ජන' (පුථුජ්ජන) නම් වේ. පෘථග්ජනයන් පිළිබඳ මෙසේ කියන ලදී: බොහෝ කෙලෙස් උපදවන බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, සක්කාය දිට්ඨිය (ආත්ම දෘෂ්ටිය) ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, බොහෝ ශාස්තෘවරුන්ගේ මුහුණ බලන (ඔවුන් පසුපස යන) බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, සියලු ගතිවලින් බැහැර නොවූ බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, බොහෝ විවිධ අභිසංස්කාරයන් සිදු කරන බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, බොහෝ විවිධ ඕඝයන්ගෙන් (සැඩ පහරවල්වලින්) ගසාගෙන යන බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, බොහෝ විවිධ සන්තාපයන්ගෙන් (තැවීම්වලින්) තැවෙන බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, බොහෝ විවිධ පරිළාහයන්ගෙන් දැවෙන බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, පඤ්ච කාමගුණයන්හි ඇලුණු, ගිජු වූ, බැඳුණු, මුළුමනින්ම ගැලී සිටින, ලැගී සිටින, අවහිර වූ බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය, පඤ්ච නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු, මුවා වූ, අවහිර වූ, වැසී ගිය, වට වූ බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය. එසේම ගණනය කළ නොහැකි තරම් වූ, ආර්ය ධර්මයට පිටුපා සිටින, පහත් ධර්මයන්හි හැසිරෙන ජනයා අතර සිටින බැවින් ද පෘථග්ජන නම් වේ. ශීල ශ්‍රුතාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ආර්ය ජනයාගෙන් වෙන්ව සිටින බැවින් ද පෘථග්ජන නම් වේ. මෙසේ 'අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා' යන පද දෙකෙන් අදහස් කරන්නේ මොවුන් ය:

‘‘ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ, ဗုဒ္ဓေနာဒိစ္စဗန္ဓုနာ;

အန္ဓော ပုထုဇ္ဇနော ဧကော, ကလျာဏေကော ပုထုဇ္ဇနော’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂;

သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၆၁;

အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၅၁;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇) –

සූර්යයාට නෑ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලදහ; එනම්, අන්ධ පෘථග්ජනයා සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා යි.

ဒွေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ, တေသု အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලද අතර, ඔවුන් අතුරින් මෙහිලා අන්ධ පෘථග්ජනයා ගැන කියැවෙන බව දත යුතුය.

အရိယာနံ အဒဿာဝီတိအာဒီသု အရိယာတိ အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ ဣရိယနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန အရဏီယတော ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ ဗုဒ္ဓသာဝကာ စ ဝုစ္စန္တိ, ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ဝါ ဣဓ အရိယာ. ယထာဟ – ‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ…ပေ… တထာဂတော အရိယောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၈).

'ආර්යයන් නොදක්නා' යනාදී තැන 'ආර්ය' යනු: කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් ද, අකුසල මාර්ගයන්හි නොහැසිරෙන බැවින් ද, නිවැරදි මගෙහි හැසිරෙන බැවින් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ ගරු බහුමානයට සුදුසු බැවින් ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ 'ආර්ය' නම් වෙති. එසේ නැතහොත් මෙහි ආර්යයන් ලෙස අදහස් කළේ බුදුරජාණන් වහන්සේලාමය. එසේම වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි... තථාගතයන් වහන්සේ ආර්යයෝ යැයි කියනු ලැබේ' කියා යි.

သပ္ပုရိသာတိ ဧတ္ထ ပန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ တထာဂတသာဝကာ စ ‘‘သပ္ပုရိသာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ လောကုတ္တရဂုဏယောဂေန သောဘနာ ပုရိသာတိ သပ္ပုရိသာ. သဗ္ဗေဝ ဝါ ဧတေ ဒွိဓာပိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါပိ ဟိ အရိယာ စ သပ္ပုရိသာ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပိ ဗုဒ္ဓသာဝကာပိ. ယထာဟ –

'සත්පුරුෂයන්' යන මෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ තථාගත ශ්‍රාවකයන් 'සත්පුරුෂයෝ' ලෙස දත යුතුය. ඔවුහු ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් අලංකාර වූ පුරුෂයෝ, එනම් සත්පුරුෂයෝ ය. නැතහොත් මේ දෙවර්ගයම සියල්ලන්ටම යෙදේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද ආර්ය මෙන්ම සත්පුරුෂ ද වෙති, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ ද එසේමය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော, ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတိ;

ဒုခိတဿ သက္ကစ္စ ကရောတိ ကိစ္စံ, တထာဝိဓံ သပ္ပုရိသံ ဝဒန္တီ’’တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇);

යමෙක් කළගුණ දන්නේ වේ ද, කළගුණ සලකන්නේ වේ ද, ප්‍රඥාවන්ත ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ද, දැඩි භක්තියක් ඇත්තෙක් ද වේ ද, දුකට පත් වූවන්ට ගෞරවයෙන් යුතු ව උපකාර කරයි ද, එබඳු තැනැත්තා සත්පුරුෂයෙකැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဗုဒ္ဓသာဝကော ဝုတ္တော. ကတညုတာဒီဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါတိ, ယော ဣမေသံ အရိယာနံ အဒဿနသီလော, န စ ဒဿနေ သာဓုကာရီ, သော အရိယာနံ အဒဿာဝီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စက္ခုနာ အဒဿာဝီ, ဉာဏေန အဒဿာဝီတိ ဒုဝိဓော, တေသု ဉာဏေန အဒဿာဝီ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. မံသစက္ခုနာ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ အရိယာ ဒိဋ္ဌာပိ အဒိဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ တေသံ စက္ခုနာ ဝဏ္ဏမတ္တဂဟဏတော, န အရိယဘာဝဂေါစရတော. သောဏသိင်္ဂါလာဒယောပိ စက္ခုနာ အရိယေ ပဿန္တိ, န စ တေ အရိယာနံ ဒဿာဝိနော.

'කල්‍යාණ මිත්‍රයෙක් ද දැඩි භක්තියක් ඇත්තෙක් ද වෙයි' යන මෙයින් බුද්ධ ශ්‍රාවකයා කියන ලදී. කෘතඥතාව ආදී ගුණයන්ගෙන් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ගැන කියැවේ. යමෙක් මේ ආර්යයන් නොදක්නා ස්වභාව ඇත්තෙක් ද, ආර්යයන් දැකීමෙහි ගුණ නොදක්නෙක් ද, ඔහු 'ආර්යයන් නොදක්නා' අයෙකු ලෙස දත යුතුය. එය ඇසින් නොදැකීම සහ ප්‍රඥාවෙන් නොදැකීම යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ 'ප්‍රඥාවෙන් නොදක්නා' තැනැත්තා ය. මස් ඇසින් හෝ දිවැසින් ආර්යයන් දුටුව ද, ඔවුන්ගේ ශරීරයේ පැහැය පමණක් පෙනෙන නිසාත්, ආර්ය භාවය ප්‍රඥා ගෝචර නොවන නිසාත්, ඔවුහු ආර්යයන් නොදුටුවාම වෙති. බල්ලන් සහ හිවලුන් ආදී සත්තු ද ඇසින් ආර්යයන් දකිති, නමුත් ඔවුහු ආර්යයන් දක්නෝ නොවෙති.

တတြိဒံ [Pg.71] ဝတ္ထု – စိတ္တလပဗ္ဗတဝါသိနော ကိရ ခီဏာသဝတ္ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကော ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတော ဧကဒိဝသံ ထေရေန သဒ္ဓိံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရဿ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ပိဋ္ဌိတော အာဂစ္ဆန္တော ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အရိယာ နာမ, ဘန္တေ, ကီဒိသာ’’တိ? ထေရော အာဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော မဟလ္လကော အရိယာနံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကတွာ သဟ စရန္တောပိ နေဝ အရိယေ ဇာနာတိ, ဧဝံ ဒုဇ္ဇာနာ, အာဝုသော, အရိယာ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ သော နေဝ အညာသိ. တသ္မာ စက္ခုနာ ဒဿနံ န ဒဿနံ, ဉာဏေန ဒဿနမေဝ ဒဿနံ. ယထာဟ – ‘‘အလံ တေ, ဝက္ကလိ, ကိံ တေ ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန, ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ, သော မံ ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၇). တသ္မာ စက္ခုနာ ပဿန္တောပိ ဉာဏေန အရိယေဟိ ဒိဋ္ဌံ အနိစ္စာဒိလက္ခဏံ အပဿန္တော, အရိယာနံ အဓိဂတဉ္စ ဓမ္မံ အနဓိဂစ္ဆန္တော, အရိယကရဓမ္မာနံ အရိယဘာဝဿ စ အဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘အရိယာနံ အဒဿာဝီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මේ පිළිබඳව කථා පුවතක් ඇත: චිත්තල පබ්බත වාසී එක් රහතන් වහන්සේ නමකගේ උපස්ථායක වූ වයසක පැවිද්දෙක්, දිනක් තේරුන් වහන්සේ සමඟ පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර තේරුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පසුපසින් එමින්, 'ස්වාමීනි, ආර්යයන් යනු කෙබඳු අයෙක් ද?' කියා විමසීය. එවිට තේරුන් වහන්සේ: 'ඇවැත්නි, මෙහි ඇතැම් මහල්ලෙක් ආර්යයන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, වත්පිළිවෙත් කරමින්, ඔවුන් සමඟ හැසිරුණ ද ආර්යයන් හඳුනන්නේ නැත. ඇවැත්නි, ආර්යයන් හඳුනා ගැනීම එතරම් දුෂ්කර ය' යි වදාළහ. මෙසේ කීව ද ඔහු එය වටහා නොගත්තේ ය. එබැවින් ඇසින් දැකීම 'දැකීම' නොවේ, ප්‍රඥාවෙන් දැකීමම 'දැකීම' වේ. වක්කලී හිමියන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'වක්කලී, මේ කුණු කය දැකීමෙන් ඔබට ඇති පලය කිම? වක්කලී, යමෙක් ධර්මය දකී ද, ඔහු මා දකී.' එබැවින් ඇසින් දුටුව ද, ප්‍රඥාවෙන් ආර්යයන් දුටු අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ නොදක්නා වූ, ආර්යයන් අවබෝධ කළ ධර්මය අවබෝධ නොකරන්නා වූ තැනැත්තා, ආර්යයන් ඇති කරන ධර්මයන් සහ ආර්ය භාවය ද නොදුටු බැවින් 'ආර්යයන් නොදක්නා' අයෙකු ලෙස දත යුතුය.

အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါတိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ အရိယဓမ္မေ အကုသလော. အရိယဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထ ပန –

'ආර්ය ධර්මයෙහි දක්ෂ නොවූ' යනු සතිපට්ඨානාදී ප්‍රභේද සහිත ආර්ය ධර්මයෙහි දක්ෂ නොවීමයි. 'ආර්ය ධර්මයෙහි හික්මීමක් නැති' (අවිනීත) යන්නෙහි:

ဒုဝိဓော ဝိနယော နာမ, ဧကမေကေတ္ထ ပဉ္စဓာ;

အဘာဝတော တဿ အယံ, ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂;

သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဥရဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇);

විනය (හික්මීම) දෙවැදෑරුම් වේ, එහි එකිනෙකක් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ විනයන්ගේ නොමැතිකම නිසා ඔහු 'අවිනීත' (හික්මීමක් නැති) යැයි කියනු ලැබේ.

အယဉှိ သံဝရဝိနယော ပဟာနဝိနယောတိ ဒုဝိဓော ဝိနယော. ဧတ္ထ စ ဒုဝိဓေပိ ဝိနယေ ဧကမေကောပိ ဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတိ. သံဝရဝိနယောပိ ဟိ သီလသံဝရော သတိသံဝရော ဉာဏသံဝရော ခန္တိသံဝရော ဝီရိယသံဝရောတိ ပဉ္စဝိဓော. ပဟာနဝိနယောပိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓော.

එනම් සංවර විනය සහ ප්‍රහාණ විනය යනුවෙන් විනය දෙවැදෑරුම් වේ. මෙහි මේ දෙවැදෑරුම් විනය ද එකිනෙක පස් වැදෑරුම් ලෙස බෙදේ. සංවර විනය යනු: ශීල සංවරය, සති සංවරය, ඥාන සංවරය, ඛන්ති සංවරය සහ විරිය සංවරය යි. ප්‍රහාණ විනය යනු: තදංග ප්‍රහාණය, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය සහ නිස්සරණ ප්‍රහාණය යි.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) အယံ သီလသံဝရော. ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ, စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၉၅; သံ. နိ. ၄.၂၃၉; အ. နိ. ၃.၁၆) အယံ သတိသံဝရော.

එහි 'මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ වේ ද' යනු ශීල සංවරය යි. 'ඇස නමැති ඉන්ද්‍රිය රකියි, ඇසෙහි සංවරයට පැමිණෙයි' යනු සති සංවරය යි.

‘‘ယာနိ [Pg.72] သောတာနိ လောကသ္မိံ, (အဇိတာတိ ဘဂဝါ,)သတိ တေသံ နိဝါရဏံ;

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ, ပညာယေတေ ပိဓိယျရေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၁;

စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄;

နေတ္တိ. ၁၁, ၄၅;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇) –

'ලෝකයෙහි යම් කෙලෙස් සැඩ පහරවල් ඇත් ද, සිහිය (සතිය) ඒවා වැළැක්වීමයි; එම සැඩ පහරවල් සංවර කිරීම සිහිය යැයි වදාරමි; ඒවා ප්‍රඥාවෙන් වසා දමනු ලැබේ' (ඥාන සංවරය).

အယံ ဉာဏသံဝရော. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) အယံ ခန္တိသံဝရော. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၆; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) အယံ ဝီရိယသံဝရော. သဗ္ဗောပိ စာယံ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ဝိနေတဗ္ဗာနဉ္စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သံဝရဏတော ‘‘သံဝရော’’, ဝိနယနတော ‘‘ဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တာဝ သံဝရဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙය ඥාන සංවරයයි. 'සීතලට හා උෂ්ණයට ඉවසීම ඇත්තේ වෙයි' (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) යනු මෙය ක්ෂාන්ති සංවරයයි. 'උපන්නා වූ කාම විතර්කය ඉවසන්නේ නැත' (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) යනු මෙය වීර්ය සංවරයයි. මේ සියලු සංවරයන්ම තම තමන් විසින් සංවර කරගත යුතු වූ ද, හික්මවිය යුතු වූ ද කාය දුශ්චරිතාදිය සංවර කිරීම නිසා 'සංවර' යැයි ද, හික්මවීම නිසා 'විනය' යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙසේ පළමුව සංවර විනය පස් ආකාරයකට බෙදෙන බව දත යුතුය.

တထာ ယံ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဝိပဿနာဉာဏေသု ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ, တေန တေန ဝိပဿနာဉာဏေန တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ. သေယျထိဒံ – နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ, တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ, ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဂါဟဿ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ, ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ, ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ, ဘယဒဿနေန သဘယေ အဘယသညာယ, အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ အဘိရတိသညာယ, မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုဉ္စိတုကာမတာယ, ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ, အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ နိဗ္ဗာနေ စ ပဋိလောမဘာဝဿ, ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ ပဟာနံ. ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ.

එසේම නාමරූප පරිච්ඡේද ආදී විපස්සනා ඥානයන්හි ප්‍රතිපක්ෂ භාවය නිසා, පහන් ආලෝකයෙන් අඳුර දුරු වන්නා සේ, ඒ ඒ විපස්සනා ඥානයෙන් ඒ ඒ අනර්ථයන් (ක්ලේශයන්) ප්‍රහාණය කිරීම වේ. එනම් - නාමරූප ව්‍යවස්ථානයෙන් (වෙන්කර හඳුනාගැනීමෙන්) සක්කාය දිට්ඨිය ද, ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහයෙන් (හේතු ප්‍රත්‍යය හඳුනාගැනීමෙන්) අහේතුක හා විෂම හේතු දෘෂ්ටීන් ද, ඉන් පසුව ඇතිවන කාංක්ෂාවිතරණ ඥානයෙන් සැකය ද, කලාප සම්මර්ශනයෙන් 'මම මගේ' යන ග්‍රහණය ද, මග්ගාමග්ග ව්‍යවස්ථානයෙන් අමගෙහි මග යැයි ගන්නා සංඥාව ද, උදය දැකීමෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද, වය (විනාශය) දැකීමෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටිය ද, භය දැකීමෙන් භය සහිත දෙයෙහි අභය සංඥාව ද, ආදීනව දැකීමෙන් ආස්වාද සංඥාව ද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් ඇල්ම පිළිබඳ සංඥාව ද, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානයෙන් (මිදෙනු කැමැත්තෙන්) නොමිදෙනු කැමැත්ත ද, උපේක්ෂා ඥානයෙන් අනුපේක්ෂාව (සමබර නොවන බව) ද, අනුලෝම ඥානයෙන් ධර්ම ස්ථිතියෙහි හා නිවනෙහි පටිලෝම (විරුද්ධ) භාවය ද, ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් සංස්කාර නිමිති ගැනීම ද ප්‍රහාණය කිරීමයි. මෙය තදංග ප්‍රහාණය නමි.

ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ, ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇; ဝိဘ. ၆၂၈) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တအပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ပဟာနံ, ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ, ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ [Pg.73] ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စေတံ ပဟာနံ ယသ္မာ စာဂဋ္ဌေန ပဟာနံ, ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယော, တသ္မာ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. တံ တံ ပဟာနဝတော ဝါ တဿ တဿ ဝိနယဿ သမ္ဘဝတောပေတံ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပဟာနဝိနယောပိ ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂; သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဥရဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ; ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀).

යම් කලෙක උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් වූ සමාධියෙන් නීවරණ ධර්මයන් පවත්වන්නට ඉඩ නොදී වැළැක්වීමෙන්, ජලය මතුපිට ඇති සෙවල කළයකින් පහර දුන් විට ඉවත් වන්නා සේ, ඒ ඒ නීවරණාදී ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම 'වික්ඛම්භන ප්‍රහාණය' නමි. සතර ආර්ය මාර්ගයන් වැඩීම හේතුවෙන් ඒ ඒ මාර්ගය ලැබූ තැනැත්තාගේ සන්තානයෙහි 'දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා' ආදී වශයෙන් වදාළ නය ක්‍රමයට අනුව සමුදය පක්ෂයෙහි වූ කෙලෙස් සමූහයා නැවත කිසිසේත් හට නොගන්නා ලෙස ප්‍රහාණය කිරීම 'සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය' නමි. ඵල අවස්ථාවෙහි කෙලෙස් සන්සිඳීම 'පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය' නමි. සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්, සියලු සංස්කාරයන් ප්‍රහීණ කළා වූ නිවන 'නිස්සරණ ප්‍රහාණය' නමි. මේ සියලු ප්‍රහාණයන් අත්හැරීම යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රහාණය' ද, හික්මවීම යන අර්ථයෙන් 'විනය' ද වන බැවින් 'ප්‍රහාණ විනය' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ඒ ප්‍රහාණයන් ඇති පුද්ගලයා තුළ ඒ ඒ විනය සම්භවය වන බැවින් ද මෙය 'ප්‍රහාණ විනය' නම් වේ. මෙසේ ප්‍රහාණ විනය ද පස් ආකාරයකට බෙදෙන බව දත යුතුය.

ဧဝမယံ သင်္ခေပတော ဒုဝိဓော ဘေဒတော စ ဒသဝိဓော ဝိနယော ဘိန္နသံဝရတ္တာ, ပဟာတဗ္ဗဿ စ အပ္ပဟီနတ္တာ ယသ္မာ ဧတဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ နတ္ထိ, တသ္မာ အဘာဝတော တဿ အယံ ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဧသေဝ နယော သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ, သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထပိ. နိန္နာနာကရဏဉှိ ဧတမတ္ထတော. ယထာဟ – ‘‘ယေဝ တေ အရိယာ, တေဝ တေ သပ္ပုရိသာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသာ, တေဝ တေ အရိယာ. ယော ဧဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော, သော ဧဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော. ယော ဧဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော, သော ဧဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော. ယေဝ တေ အရိယဝိနယာ, တေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ, တေဝ တေ အရိယဝိနယာ. အရိယေတိ ဝါ, သပ္ပုရိသေတိ ဝါ, အရိယဓမ္မေတိ ဝါ, သပ္ပုရိသဓမ္မေတိ ဝါ, အရိယဝိနယေတိ ဝါ, သပ္ပုရိသဝိနယေတိ ဝါ ဧသေသေ ဧကေ ဧကဋ္ဌေ သမေ သမဘာဂေ တဇ္ဇာတေ တညေဝါတိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇; ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀).

මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ ද, ප්‍රභේද වශයෙන් දසවැදෑරුම් වූ ද මේ විනය, භින්න වූ (කැඩුණු) සංවර ඇති බැවින් හා ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් යම් ඒ අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා කෙරෙහි නැද්ද, එබැවින් ඔහු 'අවිනීත' (නොහික්මුණු තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ. සත්පුරුෂයන් නොදක්නා, සත්පුරුෂ ධර්මයෙහි දක්ෂ නොවන, සත්පුරුෂ ධර්මයෙහි අවිනීත වූ තැනැත්තා කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අර්ථය අතින් මෙහි වෙනසක් නැත. ඒ මෙසේ වදාරන ලදී - 'යම් ඒ ආර්යයෝ වෙත් ද, ඔවුහුම සත්පුරුෂයෝ වෙති. යම් ඒ සත්පුරුෂයෝ වෙත් ද, ඔවුහුම ආර්යයෝ වෙති. යම් ඒ ආර්යයන්ගේ ධර්මය ද, එයම සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයයි. යම් ඒ සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය ද, එයම ආර්යයන්ගේ ධර්මයයි. යම් ඒ ආර්ය විනයක් වේ ද, එයම සත්පුරුෂ විනයයි. යම් ඒ සත්පුරුෂ විනයක් වේ ද, එයම ආර්ය විනයයි. ආර්යයන් කියා හෝ සත්පුරුෂයන් කියා හෝ ආර්ය ධර්මය කියා හෝ සත්පුරුෂ ධර්මය කියා හෝ ආර්ය විනය කියා හෝ සත්පුරුෂ විනය කියා හෝ කියනු ලබන මේවා එකම අර්ථයක් ඇති, සමාන වූ, එකම කොටසකට අයත්, එකම ස්වභාවයක් ඇති දේවල්ම වේ.'

ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ‘‘ယံ ရူပံ, သော အဟံ, ယော အဟံ, တံ ရူပ’’န္တိ ရူပဉ္စ အတ္တာနဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. သေယျထာပိ တေလပ္ပဒီပဿ ဈာယတော ‘‘ယာ အစ္စိ, သော ဝဏ္ဏော. ယော ဝဏ္ဏော, သာ အစ္စီ’’တိ အစ္စိဉ္စ ဝဏ္ဏဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ, ဧဝမေဝ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော…ပေ… သမနုပဿတီတိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀-၁၃၁) ဧဝံ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဒိဋ္ဌိပဿနာယ ပဿတိ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ဆာယာဝန္တံ ရုက္ခံ ဝိယ တံ ရူပဝန္တံ ‘‘အတ္တာ’’တိ သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပုပ္ဖသ္မိံ ဂန္ဓံ ဝိယ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ကရဏ္ဍကေ မဏိံ ဝိယ တံ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

'රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි' යන්නෙහි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි. 'යම් රූපයක් ඇද්ද, එය මම වෙමි. යම් මමෙක් වෙම් ද, එය රූපයයි' කියා රූපය හා ආත්මය දෙකක් නොවන සේ දකියි. දැල්වෙන තෙල් පහනක 'යම් දැල්ලක් ඇද්ද, එය වර්ණයයි. යම් වර්ණයක් ඇද්ද, එය දැල්ලයි' කියා දැල්ල හා වර්ණය දෙකක් නොවන සේ දක්නාක් මෙනි. මෙසේ ඇතැම් පුද්ගලයෙක් රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි. නැතහොත් 'රූපය ඇත්තා වූ ආත්මය' කියා අරූපය ආත්මය වශයෙන් ගෙන, සෙවණැල්ල ඇති ගසක් මෙන්, ඒ රූපය ඇති ආත්මය දකියි. නැතහොත් 'ආත්මයෙහි රූපය' කියා අරූපයම ආත්මය වශයෙන් ගෙන, මලක සුවඳ මෙන් ආත්මයෙහි රූපය දකියි. නැතහොත් 'රූපයෙහි ආත්මය' කියා අරූපයම ආත්මය වශයෙන් ගෙන, කරඬුවක ඇති මැණිකක් මෙන් ඒ ආත්මය රූපයෙහි දකියි. වේදනා ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

တတ္ထ [Pg.74] ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ သုဒ္ဓရူပံယေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ကထိတံ. ‘‘ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ အတ္တတော… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၁) ဣမေသု သတ္တသု ဌာနေသု အရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ကထိတံ, ‘‘ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနာ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာန’’န္တိ ဧဝံ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဒွါဒသသု ဌာနေသု ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော. တတ္ထ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ. အဝသေသေသု သဿတဒိဋ္ဌိ. ဧဝမေတ္ထ ပန္နရသ ဘဝဒိဋ္ဌိယော ပဉ္စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. တာ သဗ္ဗာပိ မဂ္ဂါဝရဏာ, န သဂ္ဂါဝရဏာ, ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි' යන්නෙන් හුදෙක් රූපයම 'ආත්මය' යැයි කියන ලදී. 'රූපය ඇත්තා වූ ආත්මය, ආත්මයෙහි රූපය, රූපයෙහි ආත්මය' යනුවෙන් ද, 'වේදනාව ආත්මය වශයෙන්... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය වශයෙන් දකියි' යනුවෙන් ද මේ ස්ථාන හතෙහි අරූපය 'ආත්මය' යැයි කියන ලදී. 'වේදනාව ඇත්තා වූ ආත්මය, ආත්මයෙහි වේදනාව, වේදනාවෙහි ආත්මය' යනාදී වශයෙන් ස්කන්ධ සතරක තුන බැගින් ස්ථාන දොළසකදී රූප-අරූප මිශ්‍ර වූ ආත්මයක් ගැන කියන ලදී. එහි රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි, වේදනාව... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය වශයෙන් දකියි යන ස්ථාන පහෙහි 'උච්ඡේද දෘෂ්ටිය' කියන ලදී. ඉතිරි පහළොස් ස්ථානයන්හි 'ශාස්වත දෘෂ්ටිය' කියන ලදී. මෙසේ මෙහි භව දෘෂ්ටි (ශාස්වත දෘෂ්ටි) පහළොසක් හා විභව දෘෂ්ටි (උච්ඡේද දෘෂ්ටි) පහක් වේ. ඒ සියල්ලම මාර්ගාවරණ (මාර්ගය ආවරණය කරන) වේ, ස්වර්ගාවරණ නොවේ, ඒවා ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මාර්ගයෙන්) නැසිය යුතු බව දත යුතුය.

အာရညိကောတိ အရညေ နိဝါသံ. ပဝနေတိ မဟန္တေ ဂမ္ဘီရဝနေ. စရမာနောတိ တဟိံ တဟိံ ဝိစရမာနော. ဝိဿတ္ထော ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဘယော နိရာသင်္ကော စရတိ. အနာပါထဂတော လုဒ္ဒဿာတိ မိဂလုဒ္ဒဿ ပရမ္မုခဂတော. အန္တမကာသိ မာရန္တိ ကိလေသမာရံ ဝါ ဒေဝပုတ္တမာရံ ဝါ အန္တံ အကာသိ. အပဒံ ဝဓိတွာတိ ကိလေသပဒံ ဟန္တွာ နာသေတွာ. မာရစက္ခုံ အဒဿနံ ဂတောတိ မာရဿ အဒဿနဝိသယံ ပတ္တော. အနာပါထဂတောတိ မာရဿ ပရမ္မုခံ ပတ္တော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

"ආරඤ්ඤිකෝ" යනු ආරණ්‍යයේ වාසය කිරීමයි. "පවනේ" යනු මහත් වූ ගැඹුරු වනයේයි. "චරමානෝ" යනු එහි එහි හැසිරෙන්නා වූ යන්නයි. "විස්සට්ඨෝ ගච්ඡති" යනු නිර්භයව, සැක රහිතව හැසිරෙයි. "අනාපාථගතෝ ලුද්දස්ස" යනු මුව වැද්දාට හමු නොවන පරිදි ගිය යන්නයි. "අන්තමකාසි මාරං" යනු කෙලෙස් මාරයා හෝ දේවපුත්ත මාරයා කෙළවර කළේය. "අපදං වධිත්වා" යනු කෙලෙස් නමැති පියවර නසා විනාශ කරය. "මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතෝ" යනු මාරයාගේ අදර්ශන පථයට පැමිණි (මාරයාට නොපෙනී ගිය) යන්නයි. "අනාපාථගතෝ" යනු මාරයාට හමු නොවන තැනට පැමිණි බවයි. ඉතිරිය සෑම තැනකදීම පැහැදිලිය.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ဝုတ္တသဒိသောယေဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අර්හත්වය කෙළවර කොට දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි කලින් සඳහන් කළ පරිදිම ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි -

မောဃရာဇမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෝඝරාජ මාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၆. ပိင်္ဂိယမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

16. පිංගිය මාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව

၈၉. သောဠသမေ ပိင်္ဂိယသုတ္တနိဒ္ဒေသေ – ဇိဏ္ဏောဟမသ္မိ အဗလော ဝီတဝဏ္ဏောတိ သော ကိရ ဗြာဟ္မဏော ဇရာဘိဘူတော ဝီသဝဿသတိကော ဇာတိယာ, ဒုဗ္ဗလော စ ‘‘ဣဓ ပါဒံ ကရိဿာမီ’’တိ အညတြေဝ ကရောတိ, ဝိနဋ္ဌပုရိမဆဝိဝဏ္ဏော စ. တေနာဟ – ‘‘ဇိဏ္ဏောဟမသ္မိ အဗလော ဝီတဝဏ္ဏော’’တိ. မာဟံ [Pg.75] နဿံ မောမုဟော အန္တရာဝါတိ မာဟံ တုယှံ ဓမ္မံ အသစ္ဆိကတွာ အန္တရာ ဧဝ အဝိဒွါ ဟုတွာ အနဿိံ. ဇာတိဇရာယ ဣဓ ဝိပ္ပဟာနန္တိ ဣဓေဝ တဝ ပါဒမူလေ ပါသာဏကေ စေတိယေ ဝါ ဇာတိဇရာယ ဝိပ္ပဟာနံ နိဗ္ဗာနံ ဓမ္မရသံ အဟံ ဝိဇညံ, တံ မေ အာစိက္ခ.

89. දහසයවන පිංගිය සූත්‍ර නිද්දේසයෙහි - "ජිණ්ණෝහමස්මි අබලෝ වීතවණ්ණෝ" යනු, ඒ බ්‍රාහ්මණයා වයසින් අවුරුදු එකසිය විස්සක් වූ, ජරාවෙන් මැඬුණු අයෙකි. ඔහු කෙතරම් දුබල ද යත් "මෙහි පය තබමි" යි සිතා වෙනත් තැනක පය තබයි. ඔහුගේ පෙර තිබූ සමේ පැහැය ද විනාශ වී තිබුණි. එබැවින් "මම දිරාපත් වූයෙමි, දුබල වූයෙමි, වර්ණය ගෙවී ගියෙමි" යි කීවේය. "මාහං නස්සං මොමුහෝ අන්තරා" යනු මම ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය සාක්ෂාත් කර නොගෙන අතරමගදී මුළා වී විනාශ නොවෙම්වා යන්නයි. "ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානං" යනු මෙහිම ඔබ වහන්සේගේ පාමුල දී හෝ පාසාණක චේතියේ දී ජාති ජරාවන්ගෙන් මිදීම වූ නිවන් නමැති ධර්ම රසය මම දැනගන්නෙමි, එය මට වදාළ මැනව.

အဗလောတိ ဗလဝိရဟိတော. ဒုဗ္ဗလောတိ ဒုဗ္ဗလဗလော. အပ္ပဗလောတိ ပရိတ္တဗလော. အပ္ပထာမောတိ ပရိတ္တဝီရိယော. ဝီတဝဏ္ဏောတိ ပရိဝတ္တိတဆဝိဝဏ္ဏော. ဝိဂတဝဏ္ဏောတိ အပဂတဆဝိဝဏ္ဏော. ဝိဂစ္ဆိတဝဏ္ဏောတိ ဒူရီဘူတဆဝိဝဏ္ဏော. ယာ သာ ပုရိမာ သုဘာ ဝဏ္ဏနိဘာတိ ယာ သာ သုဘာ သုန္ဒရာ ပုရိမကာလေ သတိ, သာ ဝဏ္ဏနိဘာ ဧတရဟိ အန္တရဟိတာ ဝိဂတာ. အာဒီနဝေါ ပါတုဘူတောတိ ဥပဒ္ဒဝေါ ပါတုရဟောသိ. ‘‘ယာ သာ ပုရိမာ သုဘာ ဝဏ္ဏနိဘာ’’တိ ပါဌံ ဌပေတွာ ‘‘ယာ သုဘာ အဿာ’’တိ ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တိ.

"අබලෝ" යනු බලය රහිත වූ යන්නයි. "දුබ්බලෝ" යනු දුර්වල බල ඇති යන්නයි. "අප්පබලෝ" යනු ස්වල්ප බල ඇති යන්නයි. "අප්පථාමෝ" යනු ස්වල්ප වීර්යය ඇති යන්නයි. "වීතවණ්ණෝ" යනු සමේ පැහැය වෙනස් වූ යන්නයි. "විගතවණ්ණෝ" යනු සමේ පැහැය පහව ගිය යන්නයි. "විගච්ඡිතවණ්ණෝ" යනු සමේ පැහැය දුරු වූ යන්නයි. "යා සා පුරිමා සුභා වණ්ණනිභා" යනු පෙර කාලයෙහි යම් සුන්දර පැහැයක් තිබුණේ ද, ඒ වර්ණ දීප්තිය දැන් අතුරුදහන් වී පහව ගොස් ඇත යන්නයි. "ආදීනවෝ පාතුභූතෝ" යනු පීඩාවන් (ජරාව) ප්‍රකට විය යන්නයි. "යා සා පුරිමා සුභා වණ්ණනිභා" යන පාඨය වෙනුවට "යා සුභා අස්සා" යි ඇතැම්හු වර්ණනා කරති.

အသုဒ္ဓါတိ ပဋလာဒီဟိ အသုဒ္ဓါ. အဝိသုဒ္ဓါတိ တိမိရာဒီဟိ အဝိသုဒ္ဓါ. အပရိသုဒ္ဓါတိ သမန္တတော ဖောဋပဋလာဒီဟိ ပရိယောနဒ္ဓတ္တာ အပရိသုဒ္ဓါ. အဝေါဒါတာတိ နပ္ပသန္နာ ပသန္နသဒိသာ. နော တထာ စက္ခုနာ ရူပေ ပဿာမီတိ ယထာ ပေါရာဏစက္ခုနာ ရူပါရမ္မဏံ ပဿာမိ ဩလောကေမိ, တထာ တေန ပကာရေန ဣဒါနိ န ပဿာမိ. သောတံ အသုဒ္ဓန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. မာဟံ နဿန္တိ အဟံ မာ ဝိနဿံ.

"අසුද්ධා" යනු පටල ආදියෙන් පිරිසිදු නොවන බවයි. "අවිසුද්ධා" යනු තිමිර රෝගාදියෙන් අපිරිසිදු වූ බවයි. "අපරිසුද්ධා" යනු හාත්පසින්ම බිබිලි හා පටලවලින් වැසී ඇති බැවින් අපිරිසිදු වූ බවයි. "අවෝදාතා" යනු නොපැහැදිලි වූ, ප්‍රසන්න බවක් නැති බවයි. "නෝ තථා චක්ඛුනා රූපේ පස්සාමි" යනු යම් සේ පෙර පැවති ඇසින් රූප අරමුණු දුටුවෙම් ද, දැන් ඒ ආකාරයෙන් නොදකිමි යන්නයි. "සෝතං අසුද්ධං" යනාදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ. "මාහං නස්සං" යනු මම විනාශ නොවෙම්වා යන්නයි.

၉၀. ဣဒါနိ ယသ္မာ ပိင်္ဂိယော ကာယေ သာပေက္ခတာယ ‘‘ဇိဏ္ဏောဟမသ္မီ’’တိအာဒိမာဟ. တေနဿ ဘဂဝါ ကာယေ သိနေဟပ္ပဟာနတ္ထံ ‘‘ဒိသွာန ရူပေသု ဝိဟညမာနေ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ရူပေသူတိ ရူပဟေတု ရူပပစ္စယာ. ဝိဟညမာနေတိ ကမ္မကာရဏာဒီဟိ ဥပဟညမာနေ. ရုပ္ပန္တိ ရူပေသူတိ စက္ခုရောဂါဒီဟိ စ ရူပဟေတုယေဝ ဇနာ ရုပ္ပန္တိ ဗာဓိယန္တိ.

90. මෙහිදී පිංගිය තෙමේ කය කෙරෙහි අපේක්ෂාව ඇතිව "ජිණ්ණෝහමස්මි" යනාදිය පැවසූ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ කයෙහි ඇති ඇල්ම දුරු කිරීම පිණිස "දිස්වාන රූපේසු විහඤ්ඤමානේ" යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි "රූපේසු" යනු රූප හේතුවෙන්, රූප ප්‍රත්‍යයෙන් යන්නයි. "විහඤ්ඤමානේ" යනු විවිධ වධ බන්ධන ආදියෙන් පීඩා විඳිනා වූ යන්නයි. "රුප්පන්ති රූපේසු" යනු ඇස් රෝග ආදියෙන් හා රූප හේතුවෙන් ම මිනිස්සු පෙළෙති, පීඩාවට පත් වෙති.

ဟညန္တီတိ ဃဋီယန္တိ. ဝိဟညန္တီတိ ဝိဟေသိယန္တိ. ဥပဝိဟညန္တီတိ ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဒါဒိံ လဘန္တိ. ဥပဃာတိယန္တီတိ မရဏံ လဘန္တိ. ကုပ္ပန္တီတိ ပရိဝတ္တန္တိ. ပီဠယန္တီတိ ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇန္တိ. ဃဋ္ဋယန္တီတိ ဃဋ္ဋနံ ပါပုဏန္တိ. ဗျာဓိတာတိ ဘီတာ. ဒေါမနဿိတာတိ စိတ္တဝိဃာတံ ပတ္တာ. ဝေမာနေတိ နဿမာနေ.

"හඤ්ඤන්ති" යනු ගැටෙති. "විහඤ්ඤන්ති" යනු වෙහෙසෙති. "උපවිහඤ්ඤන්ති" යනු අත් පා කැපීම් ආදියට ලක් වෙති. "උපඝාතියන්ති" යනු මරණයට පත් වෙති. "කුප්පන්ති" යනු වෙනස් වෙති (පෙරළෙති). "පීළයන්ති" යනු පීඩාවට පත් වෙති. "ඝට්ටයන්ති" යනු ගැටීමට ලක් වෙති. "බ්‍යාධිතා" යනු බියට පත් වූ. "දෝමනස්සිතා" යනු සිතේ පීඩාවට පත් වූ. "වේමානේ" යනු විනාශ වන්නා වූ යන්නයි.

၉၁. ဧဝံ [Pg.76] ဘဂဝတာ ယာဝ အရဟတ္တံ, တာဝ ကထိတံ ပဋိပတ္တိံ သုတွာ ပိင်္ဂိယော ဇရာဒုဗ္ဗလတာယ ဝိသေသံ အနဓိဂန္တွာ စ ပုန ‘‘ဒိသာ စတဿော’’တိ ဣမာယ ဂါထာယ ဘဂဝန္တံ ထောမေန္တော ဒေသနံ ယာစတိ.

91. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අර්හත්වය දක්වා වදාරන ලද ප්‍රතිපදාව අසා, පිංගිය තෙමේ ජරා දුබලකම නිසා විශේෂ අවබෝධයක් නොලබා නැවත "දිසා චතස්සෝ" යන මෙම ගාථාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් දේශනාව ඉල්ලා සිටියි.

၉၂. အထဿ ဘဂဝါ ပုနပိ ယာဝ အရဟတ္တံ, တာဝ ပဋိပဒံ ဒဿေန္တော ‘‘တဏှာဓိပန္နေ’’တိ ဂါထမာဟ.

92. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නැවතත් අර්හත්වය දක්වා වූ ප්‍රතිපදාව පෙන්වමින් "තණ්හාධිපන්නේ" යන ගාථාව වදාළ සේක.

တဏှာဓိပန္နေတိ တဏှာယ ဝိမုစ္စိတွာ ဌိတေ. တဏှာနုဂေတိ တဏှာယ သဟ ဂစ္ဆန္တေ. တဏှာနုဂတေတိ တဏှာယ အနုဗန္ဓန္တေ. တဏှာနုသဋေတိ တဏှာယ သဟ ဓာဝန္တေ. တဏှာယ ပန္နေတိ တဏှာယ နိမုဂ္ဂေ. ပဋိပန္နေတိ တဏှာယ အဝတ္ထဋေ. အဘိဘူတေတိ မဒ္ဒိတေ. ပရိယာဒိန္နစိတ္တေတိ ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟိတကုသလစိတ္တေ.

"තණ්හාධිපන්නේ" යනු තණ්හාවට යට වූවන් කෙරෙහි යන්නයි. "තණ්හානුගේ" යනු තණ්හාව සමග යන. "තණ්හානුගතේ" යනු තණ්හාව ලුහුබඳින. "තණ්හානුසටේ" යනු තණ්හාව සමග දුවන. "තණ්හාය පන්නේ" යනු තණ්හාවෙහි ගිලුණු. "පටිපන්නේ" යනු තණ්හාවෙන් වැසුණු. "අභිභූතේ" යනු මැඩ පවත්වන ලද. "පරියාදින්නචිත්තේ" යනු කුසල් සිත් අභිබවා ගනු ලැබූ යන්නයි.

သန္တာပဇာတေတိ သဉ္ဇာတစိတ္တသန္တာပေ. ဤတိဇာတေတိ ရောဂုပ္ပန္နေ. ဥပဒ္ဒဝဇာတေတိ အာဒီနဝဇာတေ. ဥပသဂ္ဂဇာတေတိ ဥပ္ပန္နဒုက္ခဇာတေ.

"සන්තාපජාතේ" යනු හටගත් සිතේ තැවුල් ඇති. "ඊතිජාතේ" යනු රෝග හටගත්. "උපද්දවජාතේ" යනු ආදීනව හටගත්. "උපසග්ගජාතේ" යනු හටගත් දුක් ඇති යන්නයි.

ဝိရဇံ ဝီတမလန္တိ ဧတ္ထ ဝိရဇန္တိ ဝိဂတရာဂါဒိရဇံ. ဝီတမလန္တိ ဝီတရာဂါဒိမလံ. ရာဂါဒယော ဟိ အဇ္ဈောတ္ထရဏဋ္ဌေန ရဇော နာမ, ဒူသဋ္ဌေန မလံ နာမ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ကတ္ထစိ ပဌမမဂ္ဂဉာဏံ, ကတ္ထစိ အာဒီနိ တီဏိ မဂ္ဂဉာဏာနိ, ကတ္ထစိ စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ. ဣဓ ပန ဇဋိလသဟဿဿ စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏံ. ပိင်္ဂိယဿ တတိယမဂ္ဂဉာဏမေဝ. ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မန္တိ ဝိပဿနာဝသေန ဧဝံ ပဝတ္တဿ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

"විරජං වීතමලං" යන්නෙහි, "විරජං" යනු පහ වූ රාගාදී කෙලෙස් රජස් ඇති බවයි. "වීතමලං" යනු පහ වූ රාගාදී කෙලෙස් කිලුට ඇති බවයි. රාගාදී කෙලෙස් වැසී යන අර්ථයෙන් රජස් නම් වේ, දූෂණය කරන අර්ථයෙන් මල (කිලුට) නම් වේ. "ධම්මචක්ඛුං" යනු ඇතැම් තැනක ප්‍රථම මාර්ග ඥානයයි, ඇතැම් තැනක මුල් මාර්ග ඥාන තුනයි, ඇතැම් තැනක සිව්වන මාර්ග ඥානය ද වේ. මෙහිදී නම් දහසක් ජටිලයන්ට සිව්වන මාර්ග ඥානය (අර්හත් මාර්ගය) ලැබුණි. පිංගියට ලැබුණේ තෙවන මාර්ග ඥානය (අනාගාමී මාර්ගය) පමණකි. "යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාව ඇද්ද, ඒ සියල්ල නිරුද්ධ වන ස්වභාව ඇත්තේය" යි මෙසේ විපස්සනා වශයෙන් පවතින ධර්ම ඇස පහළ විය යන අර්ථයයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

ဧဝံ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ ဘဂဝါ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပိင်္ဂိယော အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. သော ကိရ အန္တရန္တရာ စိန္တေသိ – ‘‘ဧဝံ ဝိစိတြပဋိဘာနံ နာမ ဒေသနံ န လဘတိ မယှံ မာတုလော ဗာဝရီ သဝနာယာ’’တိ. တေန သိနေဟဝိက္ခေပေန အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ နာသက္ခိ. အန္တေဝါသိကာ ပနဿ သဟဿဇဋိလာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. သဗ္ဗေဝ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရာ ဧဟိဘိက္ခုနော အဟေသုန္တိ.

මෙසේ මෙම සූත්‍රය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත්වය කෙළවර කොට දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ පිංගිය අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඔහු අතරතුර මෙසේ සිතීය - "මාගේ මාමා වන බාවරීට මෙවැනි විසිතුරු ප්‍රතිභානයක් ඇති දේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමට නොලැබෙන්නේය". ඒ ස්නේහය නිසා ඇති වූ වික්ෂිප්ත භාවයෙන් රහත් බව ලැබීමට ඔහුට නොහැකි විය. ඔහුගේ අතේවැසි දහසක් ජටිලයෝ රහත් බවට පත් වූහ. සියලු දෙනාම සෘද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දරන "එහි භික්ෂූන්" බවට පත් වූහ.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි -

ပိင်္ဂိယမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පිංගිය මාණව සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၇. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

17. පාරායනත්ථුති ගාථා නිද්දේස වර්ණනාව

၉၃. ဣတော [Pg.77] ပရံ သင်္ဂီတိကာရာ ဒေသနံ ထောမေန္တာ ‘‘ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟံသု. တတ္ထ ဣဒမဝေါစာတိ ဣဒံ ပါရာယနံ အဝေါစ. ပရိစာရကသောဠသာနန္တိ ဗာဝရိဿ ပရိစာရကေန ပိင်္ဂိယေန သဟ သောဠသာနံ, ဗုဒ္ဓဿ ဝါ ဘဂဝတော ပရိစာရကာနံ သောဠသာနန္တိ ပရိစာရကသောဠသာနံ. တေ ဧဝ စ ဗြာဟ္မဏာ တတ္ထ သောဠသသု ဒိသာသု ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဝါမပဿတော စ ဒက္ခိဏပဿတော စ ဆ ဆ ယောဇနာ နိသိန္နာ ဥဇုကေန ဒွါဒသယောဇနိကာ အဟောသိ. အဇ္ဈိဋ္ဌောတိ ယာစိတော.

93. මින් පසු සංගීතිකාරක (ධර්ම සංගායනා කළ) ස්වාමින් වහන්සේලා දේශනාව පසසමින් ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක’’ යනාදී වචන ප්‍රකාශ කළහ. එහි ‘‘ඉදමවොච’’ යනු මේ පාරායන ධර්මය වදාළ සේක යන්නයි. ‘‘පරිචාරකසොළසානං’’ යනු බාවරී බමුණාගේ අතවැසි වූ පිංගිය සමඟ දහසය දෙනෙකුට හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයන් වූ දහසය දෙනෙකුට යන අර්ථයයි. ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ එහි දිසා දහසයක, ඉදිරියෙන්, පසෙකින්, වමෙන් සහ දකුණෙන් යොදුන් හය බැගින් ඍජුව යොදුන් දොළසක ප්‍රමාණයක වැඩසිටියහ. ‘‘අජ්ඣිට්ඨො’’ යනු අයදින ලද්දේ (ආරාධනා කරන ලද්දේ) යන්නයි.

၉၄-၉၇. အတ္ထမညာယာတိ ပါဠိအတ္ထမညာယ. ဓမ္မမညာယာတိ ပါဠိမညာယ. ပါရာယနန္တိ ဧဝံ ဣမဿ ဓမ္မပရိယာယဿ အဓိဝစနံ အာရောပေတွာ တေသံ ဗြာဟ္မဏာနံ နာမာနိ ကိတ္တယန္တော ‘‘အဇိတော…ပေ… ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌမုပါဂမု’’န္တိ အာဟံသု. တတ္ထ သမ္ပန္နစရဏန္တိ နိဗ္ဗာနပဒဋ္ဌာနဘူတေန ပါတိမောက္ခသီလာဒိနာ သမ္ပန္နံ. ဣသိန္တိ မဟေသိံ.

94-97. ‘‘අත්ථමඤ්ඤාය’’ යනු පාලි අර්ථය දැනගෙන යන්නයි. ‘‘ධම්මමඤ්ඤාය’’ යනු පාලි පෙළ (ධර්මය) දැනගෙන යන්නයි. ‘‘පාරායනන්ති’’ යනු මේ ධර්ම ක්‍රමයට එම නම යොදා, ඒ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ නම් ප්‍රකාශ කරමින් ‘‘අජිත... පෙ... බුද්ධශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ’’ යි පැවසූහ. එහි ‘‘සම්පන්නචරණං’’ යනු නිවනට පදනම වූ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලාදියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘‘ඉසිං’’ යනු මහේසී (මහා සෘෂි) වූ බුදුරජාණන් වහන්සේටයි.

နိဒ္ဒေသေ ဥပါဂမိံသူတိ သမီပံ ဂမိံသု. ဥပသင်္ကမိံသူတိ အဝိဒူရဋ္ဌာနံ ဂမိံသု. ပယိရုပါသိံသူတိ သမီပေ နိသီဒိံသု. ပရိပုစ္ဆိံသူတိ ပရိပုစ္ဆံ အာဟရိံသု. ပရိဂဏှိံသူတိ တုလယိံသု. ‘‘စောဒယိံသူ’’တိ ကေစိ.

නිද්දේසයෙහි ‘‘උපාගමිංසු’’ යනු සමීපයට ගියහ යන්නයි. ‘‘උපසංකමිංසු’’ යනු නුදුරු ස්ථානයකට පැමිණියහ යන්නයි. ‘‘පයිරුපාසිංසු’’ යනු සමීපයෙහි හිඳ ගත්තහ යන්නයි. ‘‘පරිපුච්ඡිංසු’’ යනු ප්‍රශ්න විචාරීමෙහි යෙදුණහ යන්නයි. ‘‘පරිගණ්හිංසු’’ යනු (කරුණු) සසඳා බැලූහ යන්නයි. සමහර තැනක ‘‘චොදයිංසු’’ (චෝදනා කළහ/විමසූහ) යන්න ද සඳහන් වේ.

သီလာစာရနိဗ္ဗတ္တီတိ ဥတ္တမသီလာစာရနိဗ္ဗတ္တိ, မဂ္ဂေန နိပ္ဖန္နသီလန္တိ အတ္ထော.

‘‘සීලාචාරනිබ්බත්ති’’ යනු උත්තම වූ සීලාචාරයන්ගේ හටගැනීමයි. මග්ග (මාර්ග) ඥානයෙන් නිපන් සීලය යනු එහි අර්ථයයි.

ဂမ္ဘီရေတိ ဥတ္တာနဘာဝပဋိက္ခေပဝစနံ. ဒုဒ္ဒသေတိ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသေ, ဒုက္ခေန ဒဋ္ဌဗ္ဗေ, န သက္ကာ သုခေန ဒဋ္ဌုံ. ဒုဒ္ဒသတ္တာဝ ဒုရနုဗောဓေ, ဒုက္ခေန အဝဗုဇ္ဈိတဗ္ဗေ, န သက္ကာ သုခေန အဝဗုဇ္ဈိတုံ. သန္တေတိ နိဗ္ဗုတေ. ပဏီတေတိ အတပ္ပကေ. ဣဒံ ဒွယံ လောကုတ္တရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတက္ကာဝစရေတိ တက္ကေန န အဝစရိတဗ္ဗေ န ဩဂါဟိတဗ္ဗေ ဉာဏေနေဝ အဝစရိတဗ္ဗေ. နိပုဏေတိ သဏှေ. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယေတိ သမ္မာ ပဋိပန္နေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗေ.

‘‘ගම්භීර’’ යනු නොගැඹුරු බව බැහැර කිරීම සඳහා යෙදූ වචනයකි. ‘‘දුද්දස’’ යනු ගැඹුරු බැවින් දැකීමට අපහසු වූ, දුකසේ දැකිය යුතු වූ, පහසුවෙන් දැකිය නොහැකි වූ යන්නයි. දැකීමට අපහසු බැවින්ම ‘‘දුරනුබෝධ’’ නම් වේ. එනම් දුකසේ අවබෝධ කරගත යුතු වූ, පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත නොහැකි වූ යන්නයි. ‘‘සන්ත’’ යනු නිවුණු (නිරුද්ධ වූ) ස්වභාවයයි. ‘‘පණීත’’ යනු උසස් වූ (තෘප්තිය ගෙන දෙන) ස්වභාවයයි. මේ දෙකම ලෝකෝත්තර ධර්මය අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘‘අතක්කාවචර’’ යනු තර්කයෙන් විමසිය නොහැකි වූ, තර්කයෙන් බැසගත නොහැකි වූ, ප්‍රඥාවෙන්ම බැසගත යුතු වූ යන්නයි. ‘‘නිපුණ’’ යනු සියුම් වූ යන්නයි. ‘‘පණ්ඩිතවේදනීය’’ යනු නිවැරදිව පිළිපන් පණ්ඩිතයන් විසින්ම දත යුතු වූ යන්නයි.

၉၈. တောသေသီတိ တုဋ္ဌိံ အာပါဒေသိ. ဝိတောသေသီတိ ဝိဝိဓာ တေသံ သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေသိ. ပသာဒေသီတိ တေသံ စိတ္တပ္ပသာဒံ အကာသိ[Pg.78]. အာရာဓေသီတိ အာရာဓယိ သိဒ္ဓိံ ပါပေသိ. အတ္တမနေ အကာသီတိ သောမနဿဝသေန သကမနေ အကာသိ.

98. ‘‘තොසෙසි’’ යනු සතුට ඇති කළේය යන්නයි. ‘‘විතොසෙසි’’ යනු ඔවුන්ට විවිධ වූ සොම්නස් උපදවාලීය යන්නයි. ‘‘පසාදෙසි’’ යනු ඔවුන්ගේ සිත්හි පැහැදීම ඇති කළේය යන්නයි. ‘‘ආරාධෙසි’’ යනු සතුටු කළේය, සාර්ථකත්වයට පත් කළේය යන්නයි. ‘‘අත්තමනේ අකාසි’’ යනු සොම්නස් සහගතව තමන්ගේ සිත (සතුටට පත්) කළේය යන්නයි.

၉၉. တတော ပရံ ဗြဟ္မစရိယမစရိံသူတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ အစရိံသု.

99. මින් පසු ‘‘බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරුණහ’’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරුණහ යන්නයි.

၁၀၁. တသ္မာ ပါရာယနန္တိ တဿ ပါရဘူတဿ နိဗ္ဗာနဿ အာယတနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

101. එබැවින් ‘‘පාරායන’’ යනු පරතෙර වූ ඒ නිවනට ආයතනය (පිහිට) යැයි කියනු ලැබේ.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අට්ඨකථාවෙහි,

ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාරායනත්ථුතිගාථා නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၈. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

18. පාරායනානුගීතිගාථා නිද්දේස වර්ණනාව:

၁၀၂. ပါရာယနမနုဂါယိဿန္တိ အဿ အယံ သမ္ဗန္ဓော – ဘဂဝတာ ဟိ ပါရာယနေ ဒေသိတေ သောဠသသဟဿဇဋိလာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, အဝသေသာနဉ္စ စုဒ္ဒသကောဋိသင်္ခါနံ ဒေဝမနုဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

102. ‘‘පාරායනමනුගායිස්සන්ති’’ යන්නට මෙසේ සම්බන්ධයක් ඇත - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පාරායන ධර්මය දේශනා කරන ලද්දා වූ කල්හි, සොළොස් දහසක් ජටිලයෝ අර්හත් භාවයට පත් වූහ. ඉතිරි වූ දාහතර කෝටියක් පමණ වූ දෙවි මිනිසුන්ට ධර්මාවබෝධය විය. මෙය පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘တတော ပါသာဏကေ ရမ္မေ, ပါရာယနသမာဂမေ;

အမတံ ပါပယီ ဗုဒ္ဓေါ, စုဒ္ဒသ ပါဏကောဋိယော’’တိ. (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၁၃၈);

‘‘ඉන්පසු රමණීය පාසාණක චෛත්‍යස්ථානයේදී පැවැත්වුණු පාරායන සමාගමේදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රාණීන් දාහතර කෝටියක් අමෘත මහා නිර්වාණයට පත්කළ සේක.’’

နိဋ္ဌိတာယ ပန ဓမ္မဒေသနာယ တတော တတော အာဂတာ မနုဿာ ဘဂဝတော အာနုဘာဝေန အတ္တနော အတ္တနော ဂါမနိဂမာဒီသွေဝ ပါတုရဟေသုံ. ဘဂဝါပိ သာဝတ္ထိမေဝ အဂမာသိ ပရိစာရကသောဠသာဒီဟိ အနေကေဟိ ဘိက္ခုသဟဿေဟိ ပရိဝုတော. တတ္ထ ပိင်္ဂိယော ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ အာဟ – ‘‘ဂစ္ဆာမဟံ, ဘန္တေ, ဗာဝရိဿ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ အာရောစေတုံ, ပဋိဿုတဉှိ တဿေဝ မယာ’’တိ. အထ ဘဂဝတာ အနုညာတော ဉာဏဂမနေနေဝ ဂေါဓာဝရီတီရံ ဂန္တွာ ပါဒဂမနေန အဿမာဘိမုခေါ အဂမာသိ. တမေနံ ဗာဝရီ ဗြာဟ္မဏော မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တော နိသိန္နော ဒူရတောဝ တံ ခါရိဇဋာဒိဝိရဟိတံ ဘိက္ခုဝေသေနာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော’’တိ နိဋ္ဌမဂမာသိ. သမ္ပတ္တဉ္စာပိ နံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံ, ပိင်္ဂိယ, ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော’’တိ? ‘‘အာမ, ဗြာဟ္မဏ, ဥပ္ပန္နော, ပါသာဏကေ စေတိယေ နိသိန္နော အမှာကံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, တမဟံ တုယှံ ဒေသေဿာမီ’’တိ. တတော ဗာဝရီ မဟတာ [Pg.79] သက္ကာရေန သပရိသော တံ ပူဇေတွာ အာသနံ ပညာပေသိ. တတ္ထ နိသီဒိတွာ ပိင်္ဂိယော ‘‘ပါရာယနမနုဂါယိဿ’’န္တိအာဒိမာဟ.

ධර්ම දේශනාව අවසානයේදී, ඒ ඒ තැන්වලින් පැමිණි මනුෂ්‍යයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් තම තමන්ගේ ගම් නියම්ගම්හිම පහළ වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සොළොස් දෙනෙකු වූ පරිචාරකයන් (අතවැසියන්) ඇතුළු දහස් ගණනක් භික්ෂූන් පිරිවරා සැවැත් නුවරටම වැඩම කළ සේක. එහිදී පිංගිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ මෙසේ කීවේය - ‘‘ස්වාමීනි, බාවරී බ්‍රාහ්මණයාට බුද්ධෝත්පාදය පිළිබඳව දැනුම් දීමට මම යන්නෙමි. මක්නිසාද යත් ඔහුට මා එසේ පොරොන්දු වී ඇති බැවිනි.’’ ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවසරය ලබා (ඍද්ධි) ඥානයෙන් ගමන් කොට ගෝධාවරී නදී තීරයට ගොස්, පා ගමනින් අසපුව දෙසට ගියේය. මඟ බලා සිටි බාවරී බ්‍රාහ්මණයා, දුරදීම කද බැඳි තැපැල් (බඩු බාහිරාදිය) සහ ජටා ආදිය රහිතව භික්ෂු වේශයෙන් එන ඔහු දැක ‘‘ලොව බුදු කෙනෙකු උපන් සේකැ’’යි නිශ්චය කර ගත්තේය. ඔහු පැමිණි පසු ‘‘පිංගිය, ලොව බුදු කෙනෙකු උපන් සේක් ද?’’ යි ඇසීය. ‘‘එසේය බ්‍රාහ්මණය, බුදු රජාණන් වහන්සේ උපන් සේක, පාසාණක චෛත්‍යයෙහි වැඩ හිඳ අපට ධර්මය දේශනා කළ සේක. මම එය ඔබට දේශනා කරන්නෙමි’’ යි කීවේය. එවිට බාවරී මහත් වූ සත්කාරයෙන් පිරිස සමඟ ඔහුට පූජා පවත්වා අසුනක් පැනවීය. එහි හිඳගත් පිංගිය ‘‘පාරායනමනුගායිස්සං’’ (මම පාරායන ධර්මය අනුශ්‍රවණය කරන්නෙමි/ගායනා කරන්නෙමි) යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ အနုဂါယိဿန္တိ ဘဂဝတော ဂီတံ အနုဂါယိဿံ. ယထာဒ္ဒက္ခီတိ ယထာ သာမံ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓေန အသာဓာရဏဉာဏေန စ အဒ္ဒက္ခိ. နိက္ကာမောတိ ပဟီနကာမော. ‘‘နိက္ကမော’’တိပိ ပါဌော, ဝီရိယဝါတိ အတ္ထော. နိက္ခန္တော ဝါ အကုသလပက္ခာ. နိဗ္ဗနောတိ ကိလေသဝနဝိရဟိတော, တဏှာဝိရဟိတော ဧဝ ဝါ. ကိဿ ဟေတု မုသာ ဘဏေတိ ယေဟိ ကိလေသေဟိ မုသာ ဘဏေယျ, ဧတေ တဿ ပဟီနာတိ ဒဿေတိ. ဧတေန ဗြာဟ္မဏဿ သဝနေ ဥဿာဟံ ဇနေတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၁၃၈).

එහි ‘‘අනුගායිස්සන්ති’’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගායනා කළ (වදාළ) ධර්මය අනුශ්‍රවණය කරන්නෙමි/ගායනා කරන්නෙමි යන්නයි. ‘‘යථාද්දක්ඛි’’ යනු යම් සේ තමන් වහන්සේම සත්‍යාවබෝධයෙන් හා අසාධාරණ ඥානයෙන් යුතුව (ධර්මය) දුටු සේක් ද යන්නයි. ‘‘නික්කාමො’’ යනු පහ කරන ලද කාමයන් ඇති තැනැත්තායි. ‘‘නික්කමෝ’’ කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය වීර්යවන්තයා යන්නයි. එසේත් නැතිනම් අකුසල පක්ෂයෙන් බැහැර වූ තැනැත්තායි. ‘‘නිබ්බනො’’ යනු ක්ලේශ වනයෙන් තොර වූ, එසේත් නැතිනම් තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ යන්නයි. ‘‘කුමන හේතුවක් නිසා බොරු කියන්න ද?’’ යන්නෙන්, යම් කිසි කෙලෙස් නිසා බොරු කියන්නේ ද, ඒ කෙලෙස් උන්වහන්සේ කෙරෙන් ප්‍රහීණ වී ඇති බව දක්වයි. මෙයින් බ්‍රාහ්මණයා තුළ (ධර්මය) ඇසීමට උනන්දුවක් ඇති කරයි.

အမလောတိ ကိလေသမလဝိရဟိတော. ဝိမလောတိ ဝိဂတကိလေသမလော. နိမ္မလောတိ ကိလေသမလသုဒ္ဓေါ. မလာပဂတောတိ ကိလေသမလာ ဒူရီဘူတော ဟုတွာ စရတိ. မလဝိပ္ပဟီနောတိ ကိလေသမလပ္ပဟီနော. မလဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော. သဗ္ဗမလဝီတိဝတ္တောတိ ဝါသနာဒိသဗ္ဗကိလေသမလံ အတိက္ကန္တော. တေ ဝနာတိ ဧတေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ကိလေသာ.

‘‘අමලො’’ යනු කෙලෙස් මලින් තොර වූ යන්නයි. ‘‘විමලො’’ යනු පහ වූ කෙලෙස් මල ඇති යන්නයි. ‘‘නිම්මලො’’ යනු කෙලෙස් මලින් පිරිසිදු වූ යන්නයි. ‘‘මලාපගතො’’ යනු කෙලෙස් මලින් දුරු වී හැසිරෙන්නේ යන්නයි. ‘‘මලවිප්පහීනො’’ යනු කෙලෙස් මල ප්‍රහීණ කළ යන්නයි. ‘‘මලවිමුත්තො’’ යනු කෙලෙස්වලින් මිදුණු යන්නයි. ‘‘සබ්බමලවීතිවත්තො’’ යනු වාසනා (සංස්කාර) සහිත සියලු කෙලෙස් මල ඉක්මවා ගිය යන්නයි. ‘‘තේ වනා’’ යනු ඒ කියන ලද ආකාරයේ කෙලෙස්ය.

၁၀၃. ဝဏ္ဏူပသံဟိတန္တိ ဂုဏူပသံဟိတံ.

103. ‘‘වණ්ණූපසංහිතං’’ යනු ගුණ (වර්ණනා) සහිත වූ යන්නයි.

၁၀၄. သစ္စဝှယောတိ ဗုဒ္ဓေါ ဟိ သစ္စေနေဝ အဝှာနေန နာမေန ယုတ္တော. ဗြဟ္မေတိ တံ ဗြာဟ္မဏံ အာလပတိ.

104. ‘‘සච්චව්හයො’’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්‍ය වූම ආමන්ත්‍රණයකින් (නමකින්) යුක්ත වන බැවිනි. ‘‘බ්‍රහ්මේ’’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයා ඇමතීමකි.

တတ္ထ လောကောတိ လုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော. ဧကော လောကော ဘဝလောကောတိ တေဘူမကဝိပါကော. သော ဟိ ဘဝတီတိ ဘဝေါ, ဘဝေါ ဧဝ လောကော ဘဝလောကော. ဘဝလောကော စ သမ္ဘဝလောကော စာတိ ဧတ္ထ ဧကေကော ဒွေ ဒွေ ဟောတိ. ဘဝလောကော ဟိ သမ္ပတ္တိဘဝဝိပတ္တိဘဝဝသေန ဒုဝိဓော. သမ္ဘဝလောကောပိ သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝဝိပတ္တိသမ္ဘဝဝသေန ဒုဝိဓော. တတ္ထ သမ္ပတ္တိဘဝလောကောတိ သုဂတိလောကော. သော ဟိ ဣဋ္ဌဖလတ္တာ သုန္ဒရော လောကောတိ သမ္ပတ္တိ, ဘဝတီတိ ဘဝေါ, သမ္ပတ္တိ ဧဝ ဘဝေါ သမ္ပတ္တိဘဝေါ, သော ဧဝ လောကော သမ္ပတ္တိဘဝလောကော. သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကောတိ သုဂတူပဂံ ကမ္မံ. တဉှိ သမ္ဘဝတိ [Pg.80] ဧတသ္မာ ဖလန္တိ သမ္ဘဝေါ, သမ္ပတ္တိယာ သမ္ဘဝေါ သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝေါ, သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝေါ ဧဝ လောကော သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကောတိ.

එහි ‘ලෝකය’ යනු වැයී යන (බිඳී යන) අර්ථයෙන් ලෝකය නම් වේ. ‘එක් ලෝකයක්’ යනු භව ලෝකය හෙවත් කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත් විපාකයන් ය. යමක් හටගන්නේ ද එය ‘භවය’ වන අතර, භවය ම ලෝකය බැවින් එය ‘භව ලෝකය’ නම් වේ. භව ලෝකය සහ සම්භව ලෝකය යන මෙහි ලා එකක් පාසා දෙයාකාර වේ. භව ලෝකය යනු සම්පත්ති භවය හා විපත්ති භවය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. සම්භව ලෝකය ද සම්පත්ති සම්භවය හා විපත්ති සම්භවය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි සම්පත්ති භව ලෝකය යනු සුගති ලෝකයයි. එය ඉෂ්ට ඵලයක් බැවින් සුන්දර ලෝකය හෙවත් ‘සම්පත්ති’ නම් වේ, හටගන්නා බැවින් ‘භවය’ නම් වේ. සම්පත්තිය ම භවය වීම ‘සම්පත්ති භවය’ වන අතර, එය ම ලෝකය බැවින් ‘සම්පත්ති භව ලෝකය’ නම් වේ. සම්පත්ති සම්භව ලෝකය යනු සුගතියට පමුණුවන කර්මයයි. මින් ඵල හටගන්නා බැවින් ‘සම්භවය’ නම් වේ, සම්පත්තියෙහි සම්භවය ‘සම්පත්ති සම්භවය’ වන අතර එය ම ලෝකය බැවින් ‘සම්පත්ති සම්භව ලෝකය’ නම් වේ.

ဝိပတ္တိဘဝလောကောတိ အပါယလောကော. သော ဟိ အနိဋ္ဌဖလတ္တာ ဝိရူပေါ လောကောတိ ဝိပတ္တိ, ဘဝတီတိ ဘဝေါ, ဝိပတ္တိ ဧဝ ဘဝေါ ဝိပတ္တိဘဝေါ, ဝိပတ္တိဘဝေါ ဧဝ လောကော ဝိပတ္တိဘဝလောကော. ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကောတိ အပါယူပဂံ ကမ္မံ. တဉှိ သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာ ဖလန္တိ သမ္ဘဝေါ, ဝိပတ္တိယာ သမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိသမ္ဘဝေါ, ဝိပတ္တိသမ္ဘဝေါ ဧဝ လောကော ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကောတိ. တိဿော ဝေဒနာတိ သုခါ ဝေဒနာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ, အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ လောကိယာ ဧဝ. အာဟာရာတိ ပစ္စယာ. ပစ္စယာ ဟိ အတ္တနော ဖလံ အာဟရန္တီတိ အာဟာရာ. ကဗဠီကာရာဟာရော ဖဿာဟာရော မနောသဉ္စေတနာဟာရော ဝိညာဏာဟာရောတိ စတ္တာရော. ဝတ္ထုဝသေန ကဗဠီကတ္တဗ္ဗတ္တာ ကဗဠီကာရော, အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗတ္တာ အာဟာရော, ဩဒနကုမ္မာသာဒိဝတ္ထုကာယ ဩဇာယေတံ နာမံ. သာ ဟိ ဩဇဋ္ဌမကရူပါနိ အာဟရတီတိ အာဟာရော. စက္ခုသမ္ဖဿာဒိကော ဆဗ္ဗိဓော ဖဿော တိဿော ဝေဒနာ အာဟရတီတိ အာဟာရော. မနသော သဉ္စေတနာ န သတ္တဿာတိ မနောသဉ္စေတနာ ယထာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ, မနသာ ဝါ သမ္ပယုတ္တာ သဉ္စေတနာ မနောသဉ္စေတနာ ယထာ အာဇညရထော, တေဘူမကကုသလာကုသလစေတနာ. သာ ဟိ တယော ဘဝေ အာဟရတီတိ အာဟာရော. ဝိညာဏန္တိ ဧကူနဝီသတိဘေဒံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ. တဉှိ ပဋိသန္ဓိနာမရူပံ အာဟရတီတိ အာဟာရော.

විපත්ති භව ලෝකය යනු අපාය ලෝකයයි. එය අනිෂ්ට ඵලයක් බැවින් විරූපී ලෝකය හෙවත් ‘විපත්ති’ නම් වේ, හටගන්නා බැවින් ‘භවය’ නම් වේ, විපත්තිය ම භවය වීම ‘විපත්ති භවය’ වන අතර විපත්ති භවය ම ලෝකය බැවින් ‘විපත්ති භව ලෝකය’ නම් වේ. විපත්ති සම්භව ලෝකය යනු අපායට පමුණුවන කර්මයයි. මින් ඵල හටගන්නා බැවින් ‘සම්භවය’ නම් වේ, විපත්තියෙහි සම්භවය ‘විපත්ති සම්භවය’ වන අතර විපත්ති සම්භවය ම ලෝකය බැවින් ‘විපත්ති සම්භව ලෝකය’ නම් වේ. ‘වේදනා තුන’ යනු සැප වේදනාව, දුක් වේදනාව සහ නොදුක් නොසැප වේදනාව යන ලෞකික වේදනාවන් ම ය. ‘ආහාර’ යනු ප්‍රත්‍යයන් (හේතූන්) ය. ප්‍රත්‍යයන් තමන්ගේ ඵලයන් ගෙන එන බැවින් ‘ආහාර’ නම් වේ. කබලිංකාරාහාරය, ඵස්සාහාරය, මනෝසංචේතනාහාරය හා විඤ්ඤාණාහාරය යැයි ආහාර සතරකි. වස්තුව වශයෙන් ගුළි කොට අනුභව කළ යුතු බැවින් ‘කබලිංකාර’ වන අතර, ගිලිය යුතු බැවින් ‘ආහාර’ නම් වේ. බත්, කොමු පිළි ආදී වස්තූන්හි ඇති ඕජාවට මෙසේ කියනු ලැබේ. එය ඕජා අෂ්ටමක රූපයන් (රූප අටකින් යුත් කලාප) ගෙන එන බැවින් ‘ආහාර’ නම් වේ. චක්ඛු සම්ඵස්සය ආදී සවැදෑරුම් ස්පර්ශය වේදනා තුන ගෙන එන බැවින් ‘ආහාර’ නම් වේ. ‘මනෝසංචේතනාව’ යනු සත්ත්වයෙකුගේ සිතීම නොව සිතෙහි ඇති ඒකාග්‍රතාවයයි. එසේත් නැතහොත් සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනාව මනෝසංචේතනාවයි (ආජඤ්ඤ රථය මෙන්). එය කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත් කුසල අකුසල චේතනාවන් ය. එය භවයන් තුනක් ගෙන එන බැවින් ‘ආහාර’ නම් වේ. ‘විඤ්ඤාණය’ යනු දහනව වැදෑරුම් වූ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයයි. එය ප්‍රතිසන්ධි නාමරූපයන් ගෙන එන බැවින් ‘ආහාර’ නම් වේ.

ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိ ဥပါဒါနဂေါစရာ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ, မဇ္ဈေ ပဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥပါဒါနသမ္ဘူတာ ဝါ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ယထာ တိဏဂ္ဂိ, ထုသဂ္ဂိ. ဥပါဒါနဝိဓေယျာ ဝါ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ယထာ ရာဇပုရိသော. ဥပါဒါနပ္ပဘဝါ ဝါ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ယထာ ပုပ္ဖရုက္ခော, ဖလရုက္ခော. ဥပါဒါနာနိ ပန ကာမုပါဒါနံ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ အတ္တဝါဒုပါဒါနန္တိ စတ္တာရိ. အတ္ထတော ပန ဘုသံ အာဒါနန္တိ ဥပါဒါနံ. ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓောတိ ပဉ္စ. ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနီတိ စက္ခာယတနံ, သောတာယတနံ, ဃာနာယတနံ, ဇိဝှာယတနံ, ကာယာယတနံ, မနာယတနံ. သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဝုတ္တနယာ ဧဝ. တထာ အဋ္ဌ [Pg.81] လောကဓမ္မာ. အပိ စ – လာဘော, အလာဘော, ယသော, အယသော, နိန္ဒာ, ပသံသာ, သုခံ, ဒုက္ခန္တိ ဣမေ အဋ္ဌ လောကပ္ပဝတ္တိယာ သတိ အနုပရိဝတ္တနဓမ္မကတ္တာ လောကဿ ဓမ္မာတိ လောကဓမ္မာ. ဧတေဟိ မုတ္တော သတ္တော နာမ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဟောန္တိယေဝ. ယထာဟ –

‘උපාදානස්කන්ධ’ යනු උපාදානයන්ට ගෝචර වන (අල්ලා ගැනීමට ලක්වන) ස්කන්ධයන් ය. මෙය පද ලෝපයකින් සිදු වූ සමාසයක් ලෙස දත යුතු ය. නැතහොත් තණ ගින්න, දහයියා ගින්න මෙන් උපාදානයන් නිසා හටගත් බැවින් ද ‘උපාදානස්කන්ධ’ නම් වේ. රජුගේ සේවකයා (රාජපුරිස) මෙන් උපාදානයන්ට යටත් වූ බැවින් ද ‘උපාදානස්කන්ධ’ නම් වේ. මල් ගස, ඵල ගස මෙන් උපාදානයන් ප්‍රභව කොට උපන් බැවින් ද ‘උපාදානස්කන්ධ’ නම් වේ. උපාදානයෝ වනාහි කාමුපාදානය, දිට්ඨුපාදානය, සීලබ්බතුපාදානය හා අත්තවාදුපාදානය වශයෙන් සතරකි. අර්ථ වශයෙන් ගත් කළ දැඩි ලෙස අල්ලා ගැනීම ‘උපාදාන’ නම් වේ. රූප උපාදානස්කන්ධය, වේදනා උපාදානස්කන්ධය, සඤ්ඤා උපාදානස්කන්ධය, සංඛාර උපාදානස්කන්ධය හා විඤ්ඤාණ උපාදානස්කන්ධය වශයෙන් පහකි. ‘ආධ්‍යාත්මික ආයතන හය’ යනු චක්ඛායතනය, සෝතායතනය, ඝානායතනය, ජිව්හායතනය, කායායතනය හා මනායතනයයි. ‘විඤ්ඤාණස්ථිති සත’ පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතු ය. ‘අටලෝ දහම’ ද එසේ ම ය. තව ද ලාභය, අලාභය, යසස, අයස, නින්දාව, ප්‍රශංසාව, සැපය, දුකය යන මේවා ලෝකයේ පැවැත්ම ඇති තාක් ලෝකයා අනුව කැරකෙන බැවින් ‘ලෝක ධර්ම’ නම් වේ. මෙයින් මිදුණු කිසිදු සත්ත්වයෙකු නැත, බුදුවරුන්ට ද ඒවා උදා වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘အဋ္ဌိမေ, ဘိက္ခဝေ, လောကဓမ္မာ လောကံ အနုပရိဝတ္တန္တိ, လောကော စ အဋ္ဌ လောကဓမ္မေ အနုပရိဝတ္တတိ. ကတမေ အဋ္ဌ? လာဘော စ အလာဘော စ…ပေ… သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ လောကံ အနုပရိဝတ္တန္တိ, လောကော စ ဣမေ အဋ္ဌ လောကဓမ္မေ အနုပရိဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၆).

“මහණෙනි, මේ ලෝක ධර්ම අට ලෝකය අනුව කැරකෙයි, ලෝකය ද ලෝක ධර්ම අට අනුව කැරකෙයි. ඒ අට මොනවා ද? ලාභය සහ අලාභය...පෙ... සැපය සහ දුකය. මහණෙනි, මේ ලෝක ධර්ම අට ලෝකය අනුව පවතී, ලෝකය ද මේ ලෝක ධර්ම අට අනුව පවතී.”

တတ္ထ အနုပရိဝတ္တန္တီတိ အနုဗန္ဓန္တိ နပ္ပဇဟန္တိ, လောကတော န နိဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. လာဘောတိ ပဗ္ဗဇိတဿ စီဝရာဒိ, ဂဟဋ္ဌဿ ဓနဓညာဒိလာဘော. သောယေဝ အလဗ္ဘမာနော လာဘော အလာဘော န လာဘော အလာဘောတိ ဝုစ္စတိ, နော စ အတ္တာဘာဝပ္ပတ္တိတော ပရိညေယျော သိယာ. ယသောတိ ပရိဝါရော. သောယေဝ အလဗ္ဘမာနော ယသော အယသော. နိန္ဒာတိ အဝဏ္ဏဘဏနံ. ပသံသာတိ ဝဏ္ဏဘဏနံ. သုခန္တိ ကာမာဝစရကာယိကစေတသိကံ. ဒုက္ခန္တိ ပုထုဇ္ဇနသောတာပန္နသကဒါဂါမီနံ ကာယိကစေတသိကံ, အနာဂါမိအရဟန္တာနံ ကာယိကမေဝ. သတ္တာဝါသာတိ သတ္တာနံ အာဝါသာ, ဝသနဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော. တာနိ ပန တထာ ပကာသိတာ ခန္ဓာ ဧဝ. သတ္တသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု အသညသတ္တေန စ နေဝသညာနာသညာယတနေန စ သဒ္ဓိံ နဝ သတ္တာဝါသာ. ဒသာယတနာနီတိ စက္ခာယတနံ, ရူပါယတနံ, သောတာယတနံ, သဒ္ဒါယတနံ, ဃာနာယတနံ, ဂန္ဓာယတနံ, ဇိဝှာယတနံ, ရသာယတနံ, ကာယာယတနံ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနန္တိ ဧဝံ ဒသ. ဒွါဒသာယတနာနီတိ မနာယတနဓမ္မာယတနေဟိ သဒ္ဓိံ ဧဝံ ဒွါဒသ. အဋ္ဌာရသ ဓာတုယောတိ စက္ခုဓာတု, ရူပဓာတု, စက္ခုဝိညာဏဓာတု…ပေ… မနောဓာတု, ဓမ္မဓာတု, မနောဝိညာဏဓာတူတိ ဧကေကသ္မိံ တီဏိ တီဏိ ကတွာ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော.

එහි ‘අනුව කැරකෙයි’ යනු ලුහුබඳියි, අත් නොහරියි, ලෝකයෙන් ඉවත් නොවේ යන අර්ථයයි. ‘ලාභය’ යනු පැවිද්දාට සිවුරු ආදිය ද ගිහියාට ධන ධාන්‍ය ආදිය ද ලැබීමයි. එය ම නොලැබෙන කල්හි ‘අලාභය’ නම් වේ. මෙය තමාගේ පැවැත්ම අනුව පිරිසිඳ දත යුත්තක් නොවේ. ‘යසස’ යනු පිරිවරයි. එය ම නොලැබීම ‘අයස’ වේ. ‘නින්දාව’ යනු අගුණ කීමයි. ‘ප්‍රශංසාව’ යනු ගුණ කීමයි. ‘සැපය’ යනු කාමාවචර වූ කායික හා චෛතසික සැපයයි. ‘දුකය’ යනු පෘථග්ජන, සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී උතුමන්ට ඇති වන කායික හා චෛතසික දුක වන අතර, අනාගාමී හා රහතන් වහන්සේලාට ඇති වන්නේ කායික දුක පමණි. ‘සත්ත්වාවාස’ යනු සත්ත්වයන් වාසය කරන ස්ථානයන් ය. ඒවා එසේ ප්‍රකාශ කරන ලද ස්කන්ධයන් ම ය. විඤ්ඤාණස්ථිති සත සමඟ අසඤ්ඤසත්ත භවය සහ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භවය එක් වූ විට සත්ත්වාවාස නවයකි. ‘දහයක් වූ ආයතන’ යනු චක්ඛායතනය, රූපායතනය, සෝතායතනය, සද්දායතනය, ඝානායතනය, ගන්ධායතනය, ජිව්හායතනය, රසායතනය, කායායතනය සහ ඵොට්ඨබ්බායතනය යන දහයයි. ‘දොළොස් ආයතන’ යනු මනායතනය හා ධම්මායතනය ද සමඟ දොළසකි. ‘ධාතු දහඅට’ යනු චක්ඛු ධාතුව, රූප ධාතුව, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව...පෙ... මනෝ ධාතුව, ධම්ම ධාතුව, මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වශයෙන් එක් ඉන්ද්‍රියයක් පාසා තුන බැගින් වූ දහඅටකි.

သဒိသနာမောတိ တေသံ သဒိသနာမော ဧကဂုဏဝဏ္ဏနာမော. သဒိသဝှယောတိ ဧကဂုဏဝဏ္ဏနာမေန အဝှာယနော. သစ္စသဒိသဝှယောတိ အဝိတထဧကဂုဏဝဏ္ဏနာမေန အဝိပရီတေန အဝှာယနော.

‘සදිසනාමෝ’ (සමාන නාම ඇත්තා) යනු ඔවුන්ගේ සමාන නමක් ඇති එක් ගුණ වර්ණනා නාමයකින් යුක්ත වීමයි. ‘සදිසවහයෝ’ යනු එකම ගුණ වර්ණනා නාමයකින් හැඳින්වීමයි. ‘සච්චසදිසවහයෝ’ යනු සැබෑ වූ, අවිපරීත වූ, එකම ගුණ වර්ණනා නාමයකින් හැඳින්වීමයි.

အာသိတောတိ [Pg.82] ဥပသင်္ကမိတော. ဥပါသိတောတိ ဥပဂန္တွာ သေဝိတော. ပယိရုပါသိတောတိ ဘတ္တိဝသေန အတီဝ သေဝိတော.

‘ආසිතෝ’ යනු ළඟා වූයේ ය. ‘උපාසිතෝ’ යනු ළඟට ගොස් ඇසුරු කළේ ය. ‘පයිරුපාසිතෝ’ යනු භක්තියෙන් යුතුව අතිශයින් ඇසුරු කළේ ය.

၁၀၅. ကုဗ္ဗနကန္တိ ပရိတ္တဝနံ. ဗဟုပ္ဖလံ ကာနနမာဝသေယျာတိ အနေကဖလာဒိဝိကတိဘရိတကာနနံ အာဂမ္မ ဝသေယျ. အပ္ပဒဿေတိ ဗာဝရိပ္ပဘုတိကေ ပရိတ္တပညေ. မဟောဒဓိန္တိ အနောတတ္တာဒိံ မဟန္တံ ဥဒကရာသိံ.

105. ‘කුබ්බනකං’ යනු කුඩා වනයයි. ‘බහුප්ඵලං කානනමාවසෙය්‍ය’ යනු නොයෙක් පල වැල ආදියෙන් පිරි වනයකට පැමිණ වාසය කරන්නේය යන්නයි. ‘අප්පදස්සේ’ යනු බවාරි වැනි අල්ප ප්‍රඥාවන්තයන් ය. ‘මහෝදධිං’ යනු අනවතප්ත විල වැනි මහා ජල රාශියකි.

အပ္ပဒဿာတိ မန္ဒဒဿိနော. ပရိတ္တဒဿာတိ အတိမန္ဒဒဿိနော. ထောကဒဿာတိ ပရိတ္တတောပိ အတိပရိတ္တဒဿိနော. ဩမကဒဿာတိ ဟေဋ္ဌိမဒဿိနော. လာမကဒဿာတိ အပ္ပဓာနဒဿိနော. ဆတုက္ကဒဿာတိ န ဥတ္တမဒဿိနော. အပ္ပမာဏဒဿန္တိ ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ အပ္ပမာဏံ နိဗ္ဗာနဒဿံ. အဂ္ဂဒဿန္တိ ‘‘အဂ္ဂတော ဝေ ပသန္နာန’’န္တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) နယေန အဂ္ဂဓမ္မဒဿံ. သေဋ္ဌဒဿန္တိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒသေဋ္ဌောတိ သေဋ္ဌဒဿံ. ဝိသေဋ္ဌဒဿန္တိအာဒီနိ စတ္တာရိ ဥပသဂ္ဂေန ဝဍ္ဎိတာနိ. အသမန္တိ န သမံ အသမံ သဗ္ဗညုံ. အသမသမန္တိ အသမေဟိ အတီတဗုဒ္ဓေဟိ သမံ အသမသမံ. အပ္ပဋိသမန္တိ အတ္တနော သဒိသဝိရဟိတံ. အပ္ပဋိဘာဂန္တိ အတ္တနော ပဋိဗိမ္ဗဝိရဟိတံ. အပ္ပဋိပုဂ္ဂလန္တိ ပဋိမလ္လပုဂ္ဂလဝိရဟိတံ. ဒေဝါတိဒေဝန္တိ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနမ္ပိ အတိဒေဝံ. အဘိမင်္ဂလသမ္မတဋ္ဌေန ဥသဘံ. အဆမ္ဘိတဋ္ဌေန ပုရိသသီဟံ. နိဒ္ဒေါသဋ္ဌေန ပုရိသနာဂံ. ဥတ္တမဋ္ဌေန ပုရိသာဇညံ. အဋ္ဌပရိသပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ သဒေဝကေ လောကေ ကေနစိ ပစ္စတ္ထိကေန ပစ္စာမိတ္တေန အကမ္ပိယေ အစလဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌနဋ္ဌေန ပုရိသနိသဘံ. ဓမ္မဒေသနာဓုရဝဟနဋ္ဌေန ပုရိသဓောရယှံ.

අප්පදස්සී යනු මඳ දැක්මක් ඇති තැනැත්තා ය. පරිත්තදස්සී යනු ඉතා මඳ දැක්මක් ඇති තැනැත්තා ය. ථෝකදස්සී යනු 'පරිත්ත' දැක්මටත් වඩා ඉතාම අල්ප වූ දැක්මක් ඇති තැනැත්තා ය. ඕමකදස්සී යනු පහත් වූ දැක්මක් ඇති තැනැත්තා ය. ලාමකදස්සී යනු ප්‍රධාන නොවන (වැදගත් නොවන) දැක්මක් ඇති තැනැත්තා ය. ඡතුක්කදස්සී යනු උතුම් නොවන දැක්මක් ඇති තැනැත්තා ය. අප්පමාණදස්සී යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය අප්‍රමාණ වූ නිවන දක්නා තැනැත්තා ය. අග්ගදස්සී යනු 'අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුනවුන්ට' යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි අග්‍ර ධර්මය දක්නා තැනැත්තා ය. සෙට්ඨදස්සී යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙපා ඇත්තන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින්, ඒ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය දක්නා තැනැත්තා ය. විසෙට්ඨදස්සී යනාදී පද සතර උපසර්ග පද එක්වීමෙන් අර්ථය උසස් වූ පද වේ. අසම යනු තමන් වහන්සේට සමාන කිසිවෙකු නොමැති සර්වඥයන් වහන්සේ ය. අසමසම යනු අසම වූ අතීත බුදුවරයන් වහන්සේලා හා සමාන බැවින් අසමසම නම් වන සේක. අප්පටිසම යනු තමන් වහන්සේට සමාන පුද්ගලයෙකු නොමැති බැවිනි. අප්පටිබාග යනු තමන් වහන්සේට උපමා කළ හැකි ප්‍රතිභාගයක් නොමැති බැවිනි. අප්පටිපුග්ගල යනු තමන් වහන්සේ හා සමාන ප්‍රතිමල්ලව පුද්ගලයෙකු නොමැති බැවිනි. දේවාතිදේව යනු විශුද්ධි දේවතාවුන් වහන්සේලාටත් වඩා අතිශයින් උතුම් දෙවි වූ බැවිනි. මංගල සම්මත වූ අර්ථයෙන් උසභ (වෘෂභ) නම් වන සේක. තැති නොගන්නා අර්ථයෙන් පුරිසසීහ (පුරුෂ සිංහ) නම් වන සේක. දොස් රහිත වූ අර්ථයෙන් පුරිසනාග (පුරුෂ නාග) නම් වන සේක. උත්තම වූ අර්ථයෙන් පුරිසාජඤ්ඤ (පුරුෂ ආජානීය) නම් වන සේක. අට පිරිසක් මධ්‍යයේ ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකු විසින් හෝ පසමිතුරෙකු විසින් සෙලවිය නොහැකි අකම්පිත වූ නිශ්චල ස්ථානයක වැඩසිටින බැවින් පුරිසනිසභ නම් වන සේක. ධර්ම දේශනා නමැති ධුරය උසුලන අර්ථයෙන් පුරිසධෝරය්හ නම් වන සේක.

မာနသကံ ဝါ သရန္တိ မနသာ စိန္တေတွာ ကတံ ပလ္လံ ဝါ နာမမေဝ ဝါ. အနောတတ္တံ ဝါ ဒဟန္တိ စန္ဒိမသူရိယာ ဒက္ခိဏေန ဝါ ဥတ္တရေန ဝါ ဂစ္ဆန္တာ ပဗ္ဗတန္တရေန တံ ဩဘာသေန္တိ, ဥဇုံ ဂစ္ဆန္တာ န ဩဘာသေန္တိ, တေနေဝဿ ‘‘အနောတတ္တ’’န္တိ သင်္ခါ ဥဒပါဒိ. ဧဝရူပံ အနောတတ္တံ ဝါ ဒဟံ. အက္ခောဘံ အမိတောဒကန္တိ စာလေတုံ အသက္ကုဏေယျံ အပရိမိတံ ဥဒကဇလရာသိံ. ဧဝမေဝါတိ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ, ဗုဒ္ဓံ ဘဂဝန္တံ အက္ခောဘံ အာသဘံ ဌာနဋ္ဌာနေန စာလေတုံ အသက္ကုဏေယျံ. အမိတတေဇန္တိ အပရိမိတဉာဏတေဇံ. ပဘိန္နဉာဏန္တိ ဒသဗလဉာဏာဒိဝသေန ပဘေဒဂတဉာဏံ. ဝိဝဋစက္ခုန္တိ သမန္တစက္ခုံ.

සිතින් සිතා සාදන ලද මණ්ඩපයක් හෝ නම පමණක් ඇති පොකුණක් මෙනෙහි කරති. අනවතප්ත විල සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, චන්ද්‍ර සූර්යයන් දකුණින් හෝ උතුරින් ගමන් කරන විට පර්වත අතරින් එය බබළවයි, නමුත් සෘජුව ඉහළින් ගමන් කරන විට බබළවන්නේ නැත; එබැවින් එයට 'අනවතප්ත' (රත් නොවන) යන නම ලැබුණි. එවැනි රූපයක් ඇති අනවතප්ත විල බඳු වූ. අක්ඛෝභ සහ අමිතෝදක යනු සෙලවිය නොහැකි සහ අප්‍රමාණ වූ ජල රාශියක් ඇති යන්නයි. 'එමෙන්ම' යන්න උපමාව සැසඳීමයි; භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ කරුණු සහිතව කිසිසේත් සෙලවිය නොහැකි බැවින් අක්ඛෝභ වන සේක, ආසභ (ශ්‍රේෂ්ඨ) ස්ථානයෙහි වැඩසිටින සේක. අමිතතේජ යනු අප්‍රමාණ වූ ප්‍රඥා තේජස ඇති බවයි. පභින්නඥාන යනු දසබල ඥානාදියෙන් ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානයයි. විවටචක්ඛු යනු සියල්ල දක්නා සමන්ත චක්ෂුසයි.

ပညာပဘေဒကုသလန္တိ [Pg.83] ‘‘ယာ ပညာ ပဇာနနာ ဝိစယော ပဝိစယော’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၆; ဝိဘ. ၅၂၅) နယေန ပညာယ ပဘေဒဇာနနေ ဆေကံ. အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒန္တိ ပဋိလဒ္ဓစတုပဋိသမ္ဘိဒံ. စတုဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တန္တိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀; အ. နိ. ၄.၈) နယေန ဝုတ္တေသု စတူသု ဌာနေသု ဝိသာရဒဘာဝပ္ပတ္တံ. သဒ္ဓါဓိမုတ္တန္တိ ပရိသုဒ္ဓေ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တေ အဓိမုတ္တံ, တတ္ထ ပဝိဋ္ဌံ. သေတပစ္စတ္တန္တိ ဝါသနာယ ဝိပ္ပဟီနတ္တာ ပရိသုဒ္ဓံ အာဝေဏိကအတ္တဘာဝံ. အဒွယဘာဏိန္တိ ပရိစ္ဆိန္နဝစနတ္တာ ဒွိဝစနဝိရဟိတံ. တာဒိန္တိ တာဒိသံ, ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အကမ္ပနံ ဝါ. တထာ ပဋိညာ အဿာတိ တထာပဋိညော, တံ. အပရိတ္တန္တိ န ခုဒ္ဒကံ. မဟန္တန္တိ တေဓာတုံ အတိက္ကမိတွာ မဟန္တပ္ပတ္တံ.

පඤ්ඤාපභේදකුසල යනු 'යම් ප්‍රඥාවක්, දැනීමක්, විචයක්, ප්‍රවිචයක් වේද' යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි ප්‍රඥාවේ ප්‍රභේදයන් දැනීමෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. අධිගතපටිසම්භිදා යනු සිවුපිළිසිඹියාවන් ලබාගත් බවයි. චතුවෙසාරජ්ජප්පත්ත යනු 'සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබට මේ ධර්මයන් අවබෝධ නැත' යනාදී වශයෙන් වදාළ කරුණු හතරෙහි විශාරද භාවයට පැමිණි බවයි. සද්ධාධිමුත්ත යනු පිරිසිදු වූ ඵලසමාපත්ති චිත්තයෙහි බැසගත් බවයි. සේතපච්චත්ත යනු වාසනාවන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් පිරිසිදු වූ ආවේණික ආත්මභාවය ඇති බවයි. අද්වයභාණී යනු නිශ්චිත වචන ඇති බැවින් දෙබස් කීමෙන් තොර වූ බවයි. තාදී යනු එවැනි වූ හෙවත් ඉෂ්ට අනිෂ්ට ධර්මයන්හි අකම්පිත වූ බවයි. යම් සේ ප්‍රතිඥා දෙයි ද එසේම පවසන බැවින් තථාපටිඤ්ඤ නම් වේ. අපරිත්ත යනු කුඩා නොවන බවයි. මහන්ත යනු තුන් ලෝකය (ත්‍රෛධාතුව) ඉක්මවා ගිය මහත් වූ තත්ත්වයට පත් වූ බවයි.

ဂမ္ဘီရန္တိ အညေသံ ဒုပ္ပဝေသံ. အပ္ပမေယျန္တိ အတုလဋ္ဌေန အပ္ပမေယျံ. ဒုပ္ပရိယောဂါဟန္တိ ပရိယောဂါဟိတုံ ဒုက္ခပ္ပဝေသံ. ပဟူတရတနန္တိ သဒ္ဓါဒိရတနေဟိ ပဟူတရတနံ. သာဂရသမန္တိ ရတနာကရတော သမုဒ္ဒသဒိသံ. ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ သမန္နာဂတန္တိ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနော’’တိ (အ. နိ. ၆.၁) ဝုတ္တနယေန ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ ပရိပုဏ္ဏံ. အတုလန္တိ တုလဝိရဟိတံ, တုလယိတုံ အသက္ကုဏေယျံ. ဝိပုလန္တိ အတိမဟန္တံ. အပ္ပမေယျန္တိ ပမေတုံ အသက္ကုဏေယျံ. တံ တာဒိသန္တိ တံ ဘဂဝန္တံ တာဒိဂုဏသမ္ပန္နံ. ပဝဒတံ မဂ္ဂဝါဒိနန္တိ ပဝဒန္တာနံ ကထေန္တာနံ ဥတ္တမံ ကထယန္တံ ဝဒန္တံ အဓိဂစ္ဆိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. မေရုမိဝ နဂါနန္တိ ပဗ္ဗတာနံ အန္တရေ သိနေရုံ ဝိယ. ဂရုဠမိဝ ဒိဇာနန္တိ ပက္ခိဇာတာနံ အန္တရေ သုပဏ္ဏံ ဝိယ. သီဟမိဝ မိဂါနန္တိ စတုပ္ပဒါနမန္တရေ သီဟံ ဝိယ. ဥဒဓိမိဝ အဏ္ဏဝါနန္တိ ဝိတ္ထိဏ္ဏအဏ္ဏဝါနံ အန္တရေ သမုဒ္ဒံ ဝိယ အဓိဂစ္ဆိံ. ဇိနပဝရန္တိ ဗုဒ္ဓုတ္တမံ.

ගම්භීර යනු අන්‍යයන්ට අවබෝධ කර ගැනීමට දුෂ්කර වූ ගැඹුරු බවයි. අප්පමෙය්‍ය යනු උපමාවක් නොමැති අර්ථයෙන් අප්‍රමාණ වූ බවයි. දුප්පරියෝගාහ යනු බැස අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු බවයි. පහූතරතන යනු ශ්‍රද්ධාදී රත්නයන්ගෙන් බහුල වූ බවයි. සාගරසම යනු රත්නාකරයක් (රත්න උපදින තැනක්) වන බැවින් සමුද්‍රය හා සමාන බවයි. ඡළංගුපෙක්ඛාවෙන් යුක්ත යනු 'ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු වන්නේ ද නැත, කණගාටු වන්නේ ද නැත' යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයට ෂඩංග උපේක්ෂාවෙන් පරිපූර්ණ වූ බවයි. අතුල යනු තුලනය කළ නොහැකි, උපමාවක් රහිත බවයි. විපුල යනු ඉතා මහත් වූ බවයි. අප්පමෙය්‍ය යනු මැනිය නොහැකි බවයි. එවැනි ගුණ සමුදායකින් යුක්ත වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, උතුම් මඟ පවසන දේශකයන් වහන්සේ ලෙස මම සොයා ගතිමි. පර්වතයන් අතර මහා මේරු පර්වතය මෙන් ද, පක්ෂීන් අතර ගුරුළා මෙන් ද, සිව්පාවුන් අතර සිංහයා මෙන් ද, පුළුල් මහා සාගරයන් අතර මහා සමුද්‍රය මෙන් ද, බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ සොයා ගතිමි.

၁၀၆. ယေမေ ပုဗ္ဗေတိ ယေ ဣမေ ပုဗ္ဗေ.

106. 'යෙමෙ පුබ්බෙ' යනු පෙර සිටි මොවුහු යන්නයි.

၁၀၇. တမောနုဒါသီနောတိ တမောနုဒေါ အာသီနော. ဘူရိပညာဏောတိ ဉာဏဒ္ဓဇော. ဘူရိမေဓသောတိ ဝိပုလပညော.

107. තමෝනුදාසීනෝ යනු අන්ධකාරය (මෝහය) දුරු කර වැඩසිටින බවයි. භූරිපඤ්ඤාණෝ යනු ඥානය නමැති ධජය ඇති බවයි. භූරිමේධසෝ යනු පුළුල් වූ ප්‍රඥාව ඇති බවයි.

နိဒ္ဒေသေ ပဘင်္ကရောတိ တေဇံကရော. အာလောကကရောတိ အနန္ဓကာရကရော. ဩဘာသကရောတိ ဩဘာသံ ဇောတိံ ကရောတီတိ ဩဘာသကရော. ဒီပသဒိသံ အာလောကံ ကရောတီတိ ဒီပင်္ကရော. ပဒီပသဒိသံ အာလောကံ ကရောတီတိ [Pg.84] ပဒီပကရော. ဥဇ္ဇောတကရောတိ ပတာပကရော. ပဇ္ဇောတကရောတိ ဒိသာဝိဒိသာ ပတာပကရော.

නිද්දේසයෙහි පභංකර යනු තේජස කරන්නා ය. ආලෝකකර යනු ආලෝකය කරන්නා ය. ඕභාසකර යනු ආලෝකය හෙවත් ජෝතිය පතුරවන්නා ය. පහනක් බඳු ආලෝකය කරන බැවින් දීපංකර නම් වේ. ප්‍රදීපයක් වැනි ආලෝකය කරන බැවින් පදීපකර නම් වේ. උජ්ජෝතකර යනු ප්‍රතාපය ඇති කරන්නා ය. පජ්ජෝතකර යනු දිසා අනුදිසාවන්හි ප්‍රතාපය (බැබළීම) කරන්නා ය.

ဘူရိပညာဏောတိ ပုထုလဉာဏော. ဉာဏပညာဏောတိ ဉာဏေန ပါကဋော. ပညာဓဇောတိ ဥဿိတဋ္ဌေန ပညာဝ ဓဇော အဿာတိ ပညာဓဇော, ဓဇော ရထဿ ပညာဏန္တိအာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၁၈၄၁; စူဠနိ. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇) ဝိယ. ဝိဘူတဝိဟာရီတိ ပါကဋဝိဟာရော.

භූරිපඤ්ඤාණෝ යනු පෘථුල වූ ඥානය ඇති බවයි. ඥාණපඤ්ඤාණෝ යනු ඥානයෙන් ප්‍රකට වූ බවයි. පඤ්ඤාධජෝ යනු එසවූ ධජයක් මෙන් ප්‍රඥාවම ධජය කොට ඇති බැවින් ප්‍රඥාධජ නම් වේ; 'රියෙහි සලකුණ ධජයයි' යනාදී තැන්වල මෙනි. විභූතවිහාරී යනු ප්‍රකට වූ (පිරිසිදු වූ) විහරණයන් ඇති බවයි.

၁၀၈. သန္ဒိဋ္ဌိကမကာလိကန္တိ သာမံ ပဿိတဗ္ဗံ ဖလံ, န စ ကာလန္တရေ ပတ္တဗ္ဗဖလံ. အနီတိကန္တိ ကိလေသာဒိဤတိဝိရဟိတံ.

108. සන්දිට්ඨික සහ අකාලික යනු තමා විසින්ම දැකගත යුතු ඵලයක් ඇති, කාලයකින් පසුව ලැබිය යුතු ඵලයක් නොවන බවයි. අනීතික යනු ක්ලේශාදී උපද්‍රවයන්ගෙන් තොර වූ බවයි.

သန္ဒိဋ္ဌိကန္တိ လောကုတ္တရဓမ္မော ယေန အဓိဂတော ဟောတိ, တေန ပရသဒ္ဓါယ ဂန္တဗ္ဗတံ ဟိတွာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန သယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ သန္ဒိဋ္ဌိကော, တံ သန္ဒိဋ္ဌိကံ. အတ္တနော ဖလံဒါနံ သန္ဓာယ နာဿ ကာလောတိ အကာလော, အကာလောယေဝ အကာလိကော. ယော ဧတ္ထ အရိယမဂ္ဂဓမ္မော, သော အတ္တနော သမနန္တရမေဝ ဖလံ ဒေတီတိ အတ္ထော, တံ အကာလိကံ. ဧဟိ ပဿ ဣမံ ဓမ္မန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဧဟိပဿဝိဓိံ အရဟတီတိ ဧဟိပဿိကော, တံ ဧဟိပဿိကံ. အာဒိတ္တံ စေလံ ဝါ သီသံ ဝါ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာပိ အတ္တနော စိတ္တေ ဥပနယံ အရဟတီတိ ဩပနေယျိကော, တံ ဩပနေယျိကံ. သဗ္ဗေဟိပိ ဥဂ္ဃဋိတညူအာဒီဟိ ‘‘ဘာဝိတော မေ မဂ္ဂေါ, အဓိဂတံ ဖလံ, သစ္ဆိကတော နိရောဓော’’တိ အတ္တနိ အတ္တနိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဝိညူဟိ.

සන්දිට්ඨික යනු යමෙකු විසින් ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගනු ලැබුවේ ද, ඔහු විසින් අන්‍යයන්ගේ ශ්‍රද්ධාවෙන් යා යුතු බව හැර ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් තමා විසින්ම දැකිය යුතු බැවින් සන්දිට්ඨික නම් වේ. තමන්ගේ ඵල දානය සම්බන්ධයෙන් කාලයක් නොමැති බැවින් එය 'අකාල' නම් වේ, අකාලයම 'අකාලික' නම් වේ. මෙහි යම් ආර්ය මාර්ග ධර්මයක් වේ ද, එය තමාට අනතුරුවම (ක්ෂණයකින්) ඵලය ලබා දෙයි යන අර්ථයෙන් එය අකාලික නම් වේ. 'එන්න, මේ ධර්මය බලන්න' යනුවෙන් පවත්වන ලද මේ 'එහිපස්ස' විධියට සුදුසු බැවින් එහිපස්සික නම් වේ. ඇවිලෙන වස්ත්‍රයක් හෝ හිසක් හෝ නොසලකා හැර වුවද තම සිත තුළට පමුණුවා ගැනීමට (උපනයනය කිරීමට) සුදුසු බැවින් ඕපනයික නම් වේ. උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී සියලු දෙනා විසින්ම "මා විසින් මාර්ගය වඩන ලදී, ඵලය පසක් කරන ලදී, නිරෝධය සාක්ෂාත් කරන ලදී" යනුවෙන් තම තමන් තුළම දත යුතු බැවින් නුවණැත්තන් විසින් තම තමන් තුළම දත යුතුය (පච්චත්තං වේදිතබ්බං විඤ්ඤූහි) යන්නයි.

၁၀၉. အထ နံ ဗာဝရီ အာဟ ‘‘ကိံ နု တမှာ’’တိ ဒွေ ဂါထာ.

109. ඉක්බිති බාවරී ඔහුගෙන් "කිං නු තම්හා" (ඔහුගෙන් කුමක්ද?) යනාදී වශයෙන් ගාථා දෙකක් පැවසීය.

မုဟုတ္တမ္ပီတိ ထောကမ္ပိ. ခဏမ္ပီတိ န ဗဟုကမ္ပိ. လယမ္ပီတိ မနမ္ပိ. ဝယမ္ပီတိ ကောဋ္ဌာသမ္ပိ. အဒ္ဓမ္ပီတိ ဒိဝသမ္ပိ.

"මුහුත්තම්පි" යනු ස්වල්ප වේලාවකුත් ය. "ඛණම්පි" යනු බොහෝ නොවන කාලයකුත් ය. "ලයම්පි" යනු මඳ වේලාවකුත් ය. "වයම්පි" යනු කොටසකුත් ය. "අද්ධම්පි" යනු දවසකුත් ය.

၁၁၁-၁၁၃. တတော ပိင်္ဂိယော ဘဂဝတော သန္တိကာ အဝိပ္ပဝါသမေဝ ဒီပေန္တော ‘‘နာဟံ တမှာ’’တိအာဒိမာဟ. နာဟံ ယော မေ…ပေ… ပဿာမိ နံ မနသာ စက္ခုနာဝါတိ တံ ဗုဒ္ဓံ မံသစက္ခုနာ ဝိယ မနသာ ပဿာမိ. နမဿမာနော ဝိဝသေမိ ရတ္တိန္တိ နမဿမာနောဝ ရတ္တိံ အတိနာမေမိ.

111-113. ඉක්බිති පිංගිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙන් වෙන් නොවීම පෙන්වමින් "නාහං තම්හා" යනාදිය පැවසීය. "මාගේ යම්... පෙ... මම ඔහු මනසින් දකිමි, ඇසින් මෙන්" යනු ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේව මාංස චක්ෂුසින් මෙන් මනසින් දකිමි යන්නයි. "නමස්සමානෝ විවසෙමි රත්තිං" යනු වඳිමින්ම රාත්‍රිය ඉක්මවමි යන්නයි.

၁၁၄. တေန [Pg.85] တေနေဝ နတောတိ ယေန ယေန ဒိသာဘာဂေန ဗုဒ္ဓေါ, တေန တေနေဝါဟမ္ပိ နတော, တန္နိန္နော တပ္ပောဏောတိ ဒဿေတိ.

114. "තේන තේනේව නතෝ" යනු යම් යම් දිශාවක බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක් ද, ඒ ඒ දෙසට මම ද නැඹුරු වුණෙමි, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූයේ, බෑවුම් වූයේ, යොමු වූයේ බව දක්වයි.

၁၁၅. ဒုဗ္ဗလထာမကဿာတိ အပ္ပထာမကဿ. အထ ဝါ ဒုဗ္ဗလဿ ဒုတ္ထာမကဿ စ, ဗလဝီရိယဟီနဿာပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနေဝ ကာယော န ပလေတီတိ တေနေဝ ဒုဗ္ဗလတ္ထာမကတ္တေန ကာယော န ဂစ္ဆတိ, ယေန ဗုဒ္ဓေါ, န တေန ဂစ္ဆတိ. ‘‘န ပရေတီ’’တိပိ ပါဌော, သော ဧဝတ္ထော. တတ္ထာတိ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ. သင်္ကပ္ပယန္တာယာတိ သင်္ကပ္ပဂမနေန. တေန ယုတ္တောတိ ယေန ဗုဒ္ဓေါ, တေန ယုတ္တော ပယုတ္တော အနုယုတ္တောတိ ဒဿေတိ.

115. "දුබ්බලථාමකස්ස" යනු අල්ප ශක්තියක් ඇති තැනැත්තාටය. නැතහොත් දුර්වල වූ ද, ශක්තිය හීන වූ ද, බලවීර්යයෙන් හීන වූ තැනැත්තාට ද යනු අදහසයි. ඒ නිසාම ශරීරය නොපලා යයි (නොයයි), එනම් දුර්වල ශක්තිය නිසාම බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටින සේක් ද, ඒ දෙසට ශරීරය නොයයි. "න පරේති" යනු ද පාඨයකි, එහි අර්ථය ද එයමය. "තත්ථ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහිය. "සංකප්පයන්තායා" යනු සංකල්පයෙන් (සිතුවිලි මාත්‍රයෙන්) යාමෙනි. "තේන යුත්තෝ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් තැනකද, ඒ දෙසට යෙදුණු, ප්‍රයෝග කළ, අනුයුක්ත වූ බව දක්වයි.

ယေန ဗုဒ္ဓေါတိ ယေန ဒိသာဘာဂေန ဗုဒ္ဓေါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော, တေန ဒိသာဘာဂေန န ပလေတိ. အထ ဝါ ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ယတ္ထ ဗုဒ္ဓေါ တတ္ထ န ပလေတိ န ဂစ္ဆတိ. န ဝဇတီတိ ပုရတော န ယာတိ. န ဂစ္ဆတီတိ နိဝတ္တတိ. နာတိက္ကမတီတိ န ဥပသင်္ကမတိ.

"යේන බුද්ධෝ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹිය යුතු යම් දිශා භාගයක් වේ ද, ඒ දිශා භාගයට (කයින්) නොයයි. නැතහොත් එය භුම්ම අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ වචනයකි. යම් තැනක බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක් ද, එතැනට (කයින්) නොපලා යයි, නොයයි. "න වජති" යනු ඉදිරියට නොයයි. "න ගච්ඡති" යනු ආපසු හැරෙයි. "නාතික්කමති" යනු එළඹෙන්නේ නැත.

၁၁၆. ပင်္ကေ သယာနောတိ ကာမကဒ္ဒမေ သယမာနော. ဒီပါ ဒီပံ ဥပလ္လဝိန္တိ သတ္ထာရာဒိတော သတ္ထာရာဒိံ အဓိဂစ္ဆိံ. အထဒ္ဒသာသိံ သမ္ဗုဒ္ဓန္တိ သောဟံ ဧဝံ ဒုဒိဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ အနွာဟိဏ္ဍန္တော အထ ပါသာဏကစေတိယေ ဗုဒ္ဓမဒ္ဒက္ခိံ.

116. "පංකේ සයානෝ" යනු කාම නමැති මඩෙහි වැතිර සිටින්නා වූ යන්නයි. "දීපා දීපං උපල්ලවිං" යනු ශාස්තෘවරයෙකුගෙන් තවත් ශාස්තෘවරයෙකු වෙත පැමිණියෙමි. "අථද්දසාසිං සම්බුද්ධං" යනු ඒ මම මෙසේ වැරදි දෘෂ්ටීන් ගෙන ඇවිදින්නේ, ඉක්බිති පාෂාණක චේතියේදී බුදුරජාණන් වහන්සේව දුටුවෙමි.

တတ္ထ သေမာနောတိ နိသဇ္ဇမာနော. သယမာနောတိ သေယျံ ကပ္ပယမာနော. အာဝသမာနောတိ ဝသမာနော. ပရိဝသမာနောတိ နိစ္စံ ဝသမာနော.

එහි "සේමානෝ" යනු හිඳිමින් සිටින්නා වූ යන්නයි. "සයමානෝ" යනු ශයනය කරන්නා වූ යන්නයි. "ආවසමානෝ" යනු වසන්නා වූ යන්නයි. "පරිවසමානෝ" යනු නිරන්තරයෙන් වසන්නා වූ යන්නයි.

ပလ္လဝိန္တိ ဥဂ္ဂမိံ. ဥပလ္လဝိန္တိ ဥတ္တရိံ, သမ္ပလ္လဝိန္တိ ဥပသဂ္ဂေန ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ. အဒ္ဒသန္တိ နိဒ္ဒေသဿ ဥဒ္ဒေသပဒံ. အဒ္ဒသန္တိ ပဿိံ. အဒ္ဒက္ခိန္တိ ဩလောကေသိံ. အပဿိန္တိ ဧသိံ. ပဋိဝိဇ္ဈိန္တိ ဝိနိဝိဇ္ဈိံ.

"පල්ලවිං" යනු මතු වීමි. "උපල්ලවිං" යනු ඉහළට මතු වීමි. "සම්පල්ලවිං" යනු උපසර්ගයෙන් පදය වර්ධනය කරන ලද්දකි. "අද්දසං" යනු නිද්දේසයේ උද්දේශ පදයයි. "අද්දසං" යනු දුටුවෙමි. "අද්දක්ඛිං" යනු බැලුවෙමි. "අපස්සිං" යනු සෙව්වෙමි. "පටිවිජ්ඣිං" යනු විනිවිද දැක්කෙමි.

၁၁၇. ဣမိဿာ ဂါထာယ အဝသာနေ ပိင်္ဂိယဿ စ ဗာဝရိဿ စ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ ဝိဒိတွာ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဌိတောယေဝ သုဝဏ္ဏောဘာသံ မုဉ္စိ. ပိင်္ဂိယော ဗာဝရိဿ ဗုဒ္ဓဂုဏေ ဝဏ္ဏယန္တော နိသိန္နော ဧဝ တံ ဩဘာသံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ ဩလောကေန္တော ဘဂဝန္တံ အတ္တနော ပုရတော ဌိတံ ဝိယ ဒိသွာ ဗာဝရိဗြာဟ္မဏဿ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ အာဂတော’’တိ အာရောစေသိ. ဗြာဟ္မဏော ဥဋ္ဌာယာသနာ [Pg.86] အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. ဘဂဝါပိ ဩဘာသံ ဖရိတွာ ဗြာဟ္မဏဿ အတ္တာနံ ဒဿေန္တော ဥဘိန္နမ္ပိ သပ္ပာယံ ဝိဒိတွာ ပိင်္ဂိယမေဝ အာလပမာနော ‘‘ယထာ အဟူ, ဝက္ကလီ’’တိ ဣမံ ဂါထမဘာသိ.

117. මෙම ගාථාව අවසානයේ පිංගියගේ ද බාවරීගේ ද ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා යාම දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩසිටිමින්ම රන්වන් පැහැති රැස් විහිදුවූ සේක. බාවරී හට බුදුගුණ වර්ණනා කරමින් හුන් පිංගිය ඒ ආලෝකය දැක "මෙය කුමක්දැයි" බලන්නේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමා ඉදිරියේ වැඩසිටින්නාක් මෙන් දැක බාවරී බ්‍රාහ්මණයාට "බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩි සේක" යි දැනුම් දුන්නේය. බ්‍රාහ්මණයා අසුනෙන් නැගිට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ආලෝකය පතුරුවා බ්‍රාහ්මණයාට තමන් වහන්සේව දක්වමින්, දෙදෙනාටම සප්පාය බව දැන පිංගියවම අමතමින් "යථා අහූ වක්කලී" යනාදී මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

တဿတ္ထော – ယထာ ဝက္ကလိတ္ထေရော သဒ္ဓါဓိမုတ္တော အဟောသိ, သဒ္ဓါဓုရေနေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ, ယထာ စ သောဠသန္နံ ဧကော ဘဒြာဝုဓော နာမ, ယထာ စ အာဠဝိဂေါတမော စ. ဧဝမေဝ တွမ္ပိ ပမုဉ္စဿု သဒ္ဓံ, တတော သဒ္ဓါယ အဓိမုစ္စန္တော ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. ပ. ၂၇၇; ထေရဂါ. ၆၇၆; ပဋိ. မ. ၁.၃၁; ကထာ. ၇၅၃) နယေန ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ မစ္စုဓေယျဿ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂမိဿသီတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ ပိင်္ဂိယော အရဟတ္တေ, ဗာဝရီ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ, ဗာဝရိဗြာဟ္မဏဿ သိဿာ ပန ပဉ္စသတာ သောတာပန္နာ အဟေသုံ.

එහි අර්ථය නම් - යම් සේ වක්කලී තෙරුන් වහන්සේ ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත වූ සේක් ද, ශ්‍රද්ධාව පෙරදැරිවම අර්හත්වය ලබාගත් සේක් ද, යම් සේ සොළොස් දෙනාගෙන් එක් අයෙකු වූ භද්‍රාවුධ නම් තැනැත්තා ද, යම් සේ ආළවිගෝතම ද අර්හත්වය ලැබුවේ ද, එලෙසම තෝ ද ශ්‍රද්ධාව මුදා හරින්න, ඉක්බිති ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්තව "සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ" යනාදී ක්‍රමයෙන් විදර්ශනාව ආරම්භ කොට මාර විෂයෙහි එතෙර වූ නිවනට යන්නෙහිය යන්නයි. මෙසේ අර්හත්වය නමැති කූටයෙන් දේශනාව නිම කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ පිංගිය අර්හත්වයෙහි ද, බාවරී අනාගාමී ඵලයෙහි ද පිහිටියහ. බාවරී බ්‍රාහ්මණයාගේ පන්සියයක් ශිෂ්‍යයෝ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ.

တတ္ထ မုဉ္စဿူတိ မောစဿု. ပမုဉ္စဿူတိ မောစေဟိ. အဓိမုဉ္စဿူတိ တတ္ထ အဓိမောက္ခံ ကရဿု. ဩကပ္ပေဟီတိ ဗဟုမာနံ ဥပ္ပာဒေဟီတိ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာတိ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခမဋ္ဌေန. သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန.

එහි "මුඤ්චස්සු" යනු මුදවන්න. "පමුඤ්චස්සු" යනු මුදා හරින්න. "අධිමුඤ්චස්සු" යනු එහි අධිමෝක්ෂය කරන්න. "ඔකප්පේහි" යනු බහුමානය (ගෞරවය) උපදවන්න යන්නයි. "සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ" යනු හටගෙන නැති වන අර්ථයෙනි. "සියලු සංස්කාරයෝ දුක්ඛයහ" යනු පීඩනය වන අර්ථයෙනි. "සියලු ධර්මයෝ අනාත්මයහ" යනු වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි අර්ථයෙනි.

၁၁၈. ဣဒါနိ ပိင်္ဂိယော အတ္တနော ပသာဒံ နိဝေဒေန္တော ‘‘ဧသ ဘိယျောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဋိဘာနဝါတိ ပဋိဘာနပ္ပဋိသမ္ဘိဒါယ ဥပေတော.

118. දැන් පිංගිය තමාගේ ප්‍රසාදය නිවේදනය කරමින් "ඒස භිය්‍යෝ" යනාදිය පැවසීය. එහි "පටිභානවා" යනු ප්‍රතිභාන පටිසම්භිදාවෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි.

ဘိယျော ဘိယျောတိ ဥပရူပရိ.

"භිය්‍යෝ භිය්‍යෝ" යනු වඩ වඩාත් යන්නයි.

၁၁၉. အဓိဒေဝေ အဘိညာယာတိ အဓိဒေဝကရေ ဓမ္မေ ဉတွာ. ပရောပရန္တိ ဟီနပဏီတံ, အတ္တနော စ ပရဿ စ အဓိဒေဝတ္တကရံ သဗ္ဗဓမ္မဇာတံ အဝေဒီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကင်္ခီနံ ပဋိဇာနတန္တိ ကင်္ခီနံယေဝ သတံ ‘‘နိက္ကင်္ခမှာ’’တိ ပဋိဇာနန္တာနံ.

119. "අධිදේවේ අභිඤ්ඤායා" යනු අධිදේවකාරක ධර්මයන් දැනගෙන යන්නයි. "පරෝපරං" යනු හීන හා ප්‍රණීත වූ ද, තමාගේ හා අන්‍යයාගේ අධිදේවත්වය ඇති කරන සියලු ධර්ම සමූහය දැනගත්තේය යන්න පැවසේ. "කංඛීනං පටිජානතං" යනු සැක සහිතව සිටියදීම "අපි නිසැක වුනෙමු" යැයි ප්‍රතිඥා දෙන්නවුන්ගේ යන්නයි.

နိဒ္ဒေသေ ပါရာယနိကပဉှာနန္တိ ပါရာယနိကဗြာဟ္မဏာနံ ပုစ္ဆာနံ. အဝသာနံ ကရောတီတိ အန္တကရော. ကောဋိံ ကရောတီတိ ပရိယန္တကရော. သီမံ မရိယာဒံ ကရောတီတိ ပရိစ္ဆေဒကရော. နိဂမံ ကရောတီတိ ပရိဝဋုမကရော. သဘိယပဉှာနန္တိ န ကေဝလံ ပါရာယနိကဗြာဟ္မဏာနံ ပဉှာနံ ဧဝ, အထ ခေါ သဘိယပရိဗ္ဗာဇကာဒီနမ္ပိ ပဉှာနံ အန္တံ ကရောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သဘိယပဉှာန’’န္တိအာဒိမာဟ.

නිද්දේසයෙහි "පාරායනිකපඤ්හානං" යනු පාරායනික බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ප්‍රශ්නවලටය. "අවසානං කරෝති" යනු නිම කරන්නාය. "කෝටිං කරෝති" යනු කෙළවර කරන්නාය. "සීමං මරියාදං කරෝති" යනු සීමාව පනවන්නාය. "නිගමං කරෝති" යනු නිමාව කරන්නාය. "සභියපඤ්හානං" යනු කේවල පාරායනික බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ප්‍රශ්නවලට පමණක් නොව, සභිය පරිබ්‍රාජකාදීන්ගේ ප්‍රශ්නවල ද කෙළවරක් කරන්නේය යන්න දැක්වීම සඳහා "සභියපඤ්හානං" යනාදිය පැවසීය.

၁၂၀. အသံဟီရန္တိ [Pg.87] ရာဂါဒီဟိ အသံဟာရိယံ. အသင်္ကုပ္ပန္တိ အသင်္ကုပ္ပံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ. ဒွီဟိပိ ပဒေဟိ နိဗ္ဗာနံ ဘဏတိ. အဒ္ဓါ ဂမိဿာမီတိ ဧကံသေနေဝ တံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုံ ဂမိဿာမိ. န မေတ္ထ ကင်္ခါတိ နတ္ထိ မေ ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနေ ကင်္ခါ. ဧဝံ မံ ဓာရေဟိ အဓိမုတ္တစိတ္တန္တိ ပိင်္ဂိယော ‘‘ဧဝမေဝ တွမ္ပိ ပမုဉ္စဿု သဒ္ဓ’’န္တိ ဣမိနာ ဘဂဝတော ဩဝါဒေန အတ္တနိ သဒ္ဓံ ဥပ္ပာဒေတွာ သဒ္ဓါဓုရေနေဝ စ ဝိမုဉ္စိတွာ တံ သဒ္ဓါဓိမုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဘဂဝန္တံ အာဟ – ‘‘ဧဝံ မံ ဓာရေဟိ အဓိမုတ္တစိတ္တ’’န္တိ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ‘‘ယထာ မံ တွံ အဝစ, ဧဝမေဝ မံ အဓိမုတ္တစိတ္တံ ဓာရေဟီ’’တိ.

120. ‘අසංහීර’ යනු රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් බැහැර කළ නොහැකි බවයි. ‘අසංකුප්ප’ යනු නොසැලෙන, වෙනස් නොවන ස්වභාවයයි. මේ පද දෙකෙන්ම නිර්වාණය හඳුන්වයි. ‘අද්ධා ගමිස්සාමි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඒකාන්තයෙන්ම ඒ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවට පැමිණෙන බවයි. ‘න මෙත්ථ කංඛා’ යනු මේ නිර්වාණය පිළිබඳව මට සැකයක් නැත යන්නයි. ‘එවං මං ධාරේහි අධිමුත්තිචිත්තං’ යනු ‘එලෙසම ඔබත් ශ්‍රද්ධාව මුදා හරින්න’ යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදයෙන් තමා තුළ ශ්‍රද්ධාව උපදවාගෙන, ශ්‍රද්ධාව පෙරදැරිව කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී, ඒ ශ්‍රද්ධාධිමුක්තිය ප්‍රකාශ කරමින් පිංගිය මෙසේ කීවේය - ‘මාව මෙසේ අධිමුත්තිචිත්තය (අචල ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් සිත) ඇත්තෙකු ලෙස දරා ගන්න’. මෙහි අදහස නම් ‘ඔබ වහන්සේ මට යම් සේ වදාළා ද, එලෙසම මාව අධිමුත්තිචිත්තය ඇත්තෙකු ලෙස සලකන්න’ යන්නයි.

န သံဟရိယတီတိ ဂဟေတွာ သံဟရိတုံ န သက္ကာ. နိယောဂဝစနန္တိ ယုတ္တဝစနံ. အဝတ္ထာပနဝစနန္တိ သန္နိဋ္ဌာနဝစနံ. ဣမသ္မိံ ပါရာယနဝဂ္ဂေ ယံ အန္တရန္တရာ န ဝုတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

‘න සංහරියති’ යනු අල්ලාගෙන ඉවත් කළ නොහැකි බවයි. ‘නියෝග වචන’ යනු යුක්ති සහගත වචනයයි. ‘අවත්ථාපන වචන’ යනු ස්ථීර නිගමනයයි. මේ පාරායන වග්ගයෙහි අතරතුර යමක් නොකියවුනේ නම්, එය කලින් කියන ලද ක්‍රමයට ගත යුතුය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලිමය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි,

ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාරායන අනුගීති ගාථා නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပါရာယနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාරායන වග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသော

ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර නිද්දේසය.

ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව.

၁. ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

1. පළමු වග්ග වර්ණනාවයි.

၁၂၁. ဣတော [Pg.88] ပရံ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာယ ဩကာသော အနုပ္ပတ္တော. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍ’’န္တိ ဣတော ပရံ အတိရေကပဒမတ္တမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ. တတ္ထ သဗ္ဗေသူတိ အနဝသေသေသု. ဘူတေသူတိ သတ္တေသု. ဧတ္ထ ဘူတေသူတိ ကိဉ္စာပိ ဘူတသဒ္ဒေါ ‘‘ဘူတသ္မိံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ပါစိ. ၆၉) ဝိဇ္ဇမာနေ, ‘‘ဘူတမိဒံ, သာရိပုတ္တ, သမနုပဿသီ’’တိ ဧဝမာဒီသု ခန္ဓပဉ္စကေ, ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ဘိက္ခု, မဟာဘူတာ ဟေတူ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၃.၈၆) စတုဗ္ဗိဓေ ပထဝီဓာတွာဒိရူပေ, ‘‘ယော စ ကာလဃသော ဘူတော’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဇာ. ၁.၂.၁၉၀) ခီဏာသဝေ, ‘‘သဗ္ဗေဝ နိက္ခိပိဿန္တိ, ဘူတာ လောကေ သမုဿယ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၂၀) သဗ္ဗသတ္တေ, ‘‘ဘူတဂါမပါတဗျတာယာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါစိ. ၉၀) ရုက္ခာဒိကေ, ‘‘ဘူတံ ဘူတတော ပဇာနာတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃) စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဟေဋ္ဌာ သတ္တနိကာယံ ဥပါဒါယ ဝတ္တတိ. ဣဓ ပန အဝိသေသတော ပထဝီပဗ္ဗတာဒီသု ဇာတာ သတ္တာ ဘူတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေသု ဘူတေသု. နိဓာယာတိ နိက္ခိပိတွာ.

121. මෙතැන් සිට ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාවට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එහි ‘සබ්බේසු භූතේසු නිධාය දණ්ඩං’ යන්නෙහි මෙතැන් පටන් අතිරේක පද මාත්‍රයක් පමණක් වර්ණනා කරන්නෙමු. එහි ‘සබ්බේසු’ යනු කිසිවකු ඉතිරි නොකර සියල්ලන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘භූතේසු’ යනු සත්වයන් කෙරෙහි යන්නයි. මෙහි ‘භූත’ ශබ්දය ‘භූතස්මිං පාචිත්තියං’ යනාදී තැන්හි පවත්නා සැබෑ දෙයෙහි ද, ‘භූතමිදං සාරිපුත්ත සමනුපස්සසි’ යනාදී තැන්හි පංචස්කන්ධයෙහි ද, ‘චත්තාරෝ ඛෝ භික්ඛු මහාභූතා හේතූ’ යනාදී තැන්හි සතර මහා භූත රූපයන්හි ද, ‘යෝ ච කාලඝසෝ භූතෝ’ යනාදී තැන්හි රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි ද, ‘සබ්බේව නික්ඛිපිස්සන්ති භූතා ලෝකේ සමුස්සයං’ යනාදී තැන්හි සියලු සත්වයන් කෙරෙහි ද, ‘භූතගාම පාතබ්‍යතාය’ යනාදී තැන්හි ගස්වැල් ආදියෙහි ද, ‘භූතං භූතතෝ පජානාති’ යනාදී තැන්හි චාතුම්මහාරාජිකයට පහළ සත්ව නිකාය උපාදානය කර පවතී. නමුත් මෙහිදී කිසිදු විශේෂයකින් තොරව පොළොවෙහි, පර්වත ආදියෙහි උපන් සත්වයෝ ‘භූත’ නම් වන බව දත යුතුය. ඒ සත්වයන් කෙරෙහි යනු ‘තේසු භූතේසු’ යන්නයි. ‘නිධාය’ යනු බැහැර කර හෙවත් අත්හැර යන්නයි.

ဒဏ္ဍန္တိ ကာယဝစီမနောဒဏ္ဍံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ. ကာယဒုစ္စရိတဉှိ ဒဏ္ဍယတီတိ ဒဏ္ဍော, ဗာဓေတိ အနယဗျသနံ ပါပေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ဝစီဒုစ္စရိတဉ္စ မနောဒုစ္စရိတဉ္စ. ပဟရဏဒဏ္ဍော ဧဝ ဝါ ဒဏ္ဍော, တံ နိဓာယာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝိဟေဌယန္တိ အဝိဟေဌယန္တော. အညတရမ္ပီတိ ယံ ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ. တေသမ္ပီတိ တေသံ သဗ္ဗဘူတာနံ. န ပုတ္တမိစ္ဆေယျာတိ အတြဇော ခေတ္တဇော ဒိန္နကော အန္တေဝါသိကောတိ ဣမေသု စတူသု ပုတ္တေသု ယံ ကိဉ္စိ ပုတ္တံ န ဣစ္ဆေယျ. ကုတော သဟာယန္တိ သဟာယံ ပန ဣစ္ဆေယျာတိ ကုတော ဧဝ ဧတံ.

‘දණ්ඩං’ යනු කාය, වචී, මනෝ දණ්ඩයි. මෙය කාය දුශ්චරිතාදියට නමකි. කාය දුශ්චරිතය සත්වයාට දඬුවම් කරන බැවින්, පීඩා කරන බැවින් හෝ විපතට පමුණුවන බැවින් ‘දණ්ඩ’ යැයි කියනු ලැබේ. වචී දුශ්චරිතය හා මනෝ දුශ්චරිතය ද එසේමය. නැතහොත් පහර දෙන දණ්ඩ හෙවත් මුගුරම ‘දණ්ඩ’ නම් වේ. එය බැහැර කර යනු ‘තං නිධාය’ යන්නයි. ‘අවිහේඨයං’ යනු හිංසා නොකරමින් යන්නයි. ‘අඤ්ඤතරම්පි’ යනු යම් කිසි එකකු පවා යන්නයි. ‘තේසම්පි’ යනු ඒ සියලු සත්වයන්ගෙන් යන්නයි. ‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය’ යනු තමාගෙන් උපන් පුත්‍රයා, ක්ෂේත්‍රජ පුත්‍රයා, හදාගන්නා ලද පුත්‍රයා, අන්තේවාසික පුත්‍රයා යන මේ සතර වර්ගයේ පුත්‍රයන්ගෙන් කිසිදු පුත්‍රයෙකු පතන්නේ නැත යන්නයි. පුත්‍රයෙකු පවා නොපතන්නේ නම් ‘කුතෝ සහායං’ - සහායකයෙකු (මිතුරෙකු) පතන්නේ කෙසේද?

ဧကောတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဧကော, အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော, တဏှာပဟာနဋ္ဌေန ဧကော, ဧကန္တဝိဂတကိလေသောတိ ဧကော, ဧကော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကော. သမဏသဟဿဿပိ ဟိ မဇ္ဈေ ဝတ္တမာနော ဂိဟိသညောဇနဿ ဆိန္နတ္တာ ဧကော, ဧဝံ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဧကော[Pg.89]. ဧကော တိဋ္ဌတိ, ဧကော ဂစ္ဆတိ, ဧကော နိသီဒတိ, ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဧကော ဣရိယတိ ဝတ္တတီတိ ဧကော. ဧဝံ အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော.

‘ඒකෝ’ යනු පැවිද්ද නිසා එකලස් වූ තැනැත්තායි, දෙවෙනියෙකු නොමැති යන අර්ථයෙන් එකලස් වූ තැනැත්තායි, තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීමේ අර්ථයෙන් එකලස් වූ තැනැත්තායි, ඒකාන්තයෙන්ම කෙලෙසුන්ගෙන් තොර වූ බැවින් එකලස් වූ තැනැත්තායි, තනිවම පසේබුදු බව අවබෝධ කළ බැවින් එකලස් වූ තැනැත්තායි. ශ්‍රමණයන් දහසක් මැද සිටියද, ගිහි සංයෝජනයන් සිඳලූ බැවින් ඔහු හුදකලා (ඒක) වේ; මෙසේ පැවිද්ද නිසා ඔහු ඒක වේ. තනිව සිටියි, තනිව ගමන් කරයි, තනිව වාඩි වෙයි, තනිව නිදයි, තනිව ඉරියව් පවත්වයි; මෙසේ දෙවැන්නෙකු නොමැති යන අර්ථයෙන් ඒක (හුදකලා) වේ.

‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော, ဒီဃမဒ္ဓါန သံသရံ;

ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ, သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ.

“තණ්හාව දෙවැනි කොට ඇති (සගයා කොට ඇති) පුද්ගලයා, දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසරයි. හෙතෙම මේ භවය හෝ වෙනත් භවයක් වූ සංසාරය ඉක්මවා නොයයි.”

‘‘ဧဝမာဒီနဝံ ဉတွာ, တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ;

ဝီတတဏှော အနာဒါနော, သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ. (ဣတိဝု. ၁၅, ၁၀၅;

မဟာနိ. ၁၉၁;

စူဠနိ. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇) –

“තණ්හාව දුකේ හටගැනීම බවත්, මෙබඳු ආදීනවයන් ඇති බවත් දැන, තණ්හාවෙන් තොරව, උපාදානයෙන් තොරව, සිහියෙන් යුත් භික්ෂුව සංසාරයෙන් මිදී හැසිරෙන්නේය.”

ဧဝံ တဏှာပဟာနဋ္ဌေန ဧကော. သဗ္ဗကိလေသာဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာတိ ဧဝံ ဧကန္တဝိဂတကိလေသောတိ ဧကော. အနာစရိယကော ဟုတွာ သယမ္ဘူ သာမညေဝ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝံ ဧကော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကော.

මෙසේ තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීමේ අර්ථයෙන් ඔහු ‘ඒක’ (හුදකලා) වේ. ඔහුගේ සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ වී ඇත, මුල් සිඳ දමන ලද්දේය, තල් කඳක් මෙන් කරන ලද්දේය, නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත් කරන ලද්දේය; මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම පහව ගිය කෙලෙස් ඇති බැවින් ඔහු ‘ඒක’ වේ. ගුරුවරයෙකු නොමැතිව තමාම ස්වයංභූව පසේබුදු බව අවබෝධ කරගත් බැවින් ඔහු පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කරගත් ‘ඒක’ පුද්ගලයා වේ.

စရေတိ ယာ ဣမာ အဋ္ဌ စရိယာယော. သေယျထိဒံ – ယာ ပဏိဓိသမ္ပန္နာနံ စတူသု ဣရိယာပထေသု ဣရိယာပထစရိယာ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ အဇ္ဈတ္တိကာယတနေသု အာယတနစရိယာ, အပ္ပမာဒဝိဟာရီနံ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သတိစရိယာ, အဓိစိတ္တမနုယုတ္တာနံ စတူသု ဈာနေသု သမာဓိစရိယာ, ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာနံ စတူသု အရိယသစ္စေသု ဉာဏစရိယာ, သမ္မာ ပဋိပန္နာနံ စတူသု အရိယမဂ္ဂေသု မဂ္ဂစရိယာ, အဓိဂတဖလာနံ စတူသု သာမညဖလေသု ပဋိပတ္တိစရိယာ, တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗသတ္တေသု လောကတ္ထစရိယာ, တတ္ထ ပဒေသတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကာနန္တိ. ယထာဟ – ‘‘စရိယာတိ အဋ္ဌ စရိယာယော ယာ ဣရိယာပထစရိယာ’’တိ (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၁; ပဋိ. မ. ၁.၁၉၇; ၃.၂၈) ဝိတ္ထာရော. တာဟိ စရိယာဟိ သမန္နာဂတော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယာ ဣမာ ‘‘အဓိမုစ္စန္တော သဒ္ဓါယ စရတိ, ပဂ္ဂဏှန္တော ဝီရိယေန စရတိ, ဥပဋ္ဌဟန္တော သတိယာ စရတိ, အဝိက္ခိတ္တော သမာဓိနာ စရတိ, ပဇာနန္တော ပညာယ စရတိ, ဝိဇာနန္တော ဝိညာဏေန စရတိ, ဧဝံ ပဋိပန္နဿ ကုသလာ ဓမ္မာ အာယာပေန္တီတိ အာယတနစရိယာယ စရတိ, ဧဝံ ပဋိပန္နော ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဝိသေသစရိယာယ စရတီ’’တိ (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၁; ပဋိ. မ. ၁.၁၉၇; ၃.၂၉) ဧဝံ အပရာပိ အဋ္ဌ စရိယာ ဝုတ္တာ. တာဟိ သမန္နာဂတော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ ခဂ္ဂဝိသာဏော နာမ ခဂ္ဂမိဂသိင်္ဂံ.

‘චරේ’ යනු මේ අෂ්ට චරියාවන්ය. එනම්: ප්‍රණිධියෙන් සම්පූර්ණ වූවන්ගේ සතර ඉරියව්වල පවතින ‘ඉරියව්පථ චරියාව’, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවෘත ද්වාර ඇති අයගේ අධ්‍යාත්මික ආයතනයන්හි පවතින ‘ආයතන චරියාව’, අප්‍රමාදව වෙසෙන්නන්ගේ සතර සතිපට්ඨානයන්හි පවතින ‘සති චරියාව’, අධිචිත්තයෙහි යෙදුණු අයගේ සතර ධ්‍යානයන්හි පවතින ‘සමාධි චරියාව’, බුද්ධියෙන් සම්පූර්ණ වූවන්ගේ සතර ආර්ය සත්‍යයන්හි පවතින ‘ඤාණ චරියාව’, නිවැරදිව පිළිපන් අයගේ සතර ආර්ය මාර්ගයන්හි පවතින ‘මග්ග චරියාව’, ඵල අවබෝධ කළවුන්ගේ සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන්හි පවතින ‘පටිපත්ති චරියාව’, සහ තුන් ආකාර වූ බුදුවරුන්ගේ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පවතින ‘ලෝකත්ථ චරියාව’ යනුවෙනි. එහි කොටසක් වශයෙන් පසේබුදුවරුන්ට හා ශ්‍රාවකයන්ට ද හිමි වේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත: ‘චරියා යනු අෂ්ට චරියාවන්ය, එනම් ඉරියව්පථ චරියාවයි’ යනාදී වශයෙන් විස්තර වේ. ඒ චරියාවන්ගෙන් යුක්ත විය යුතුය යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් මේ තවත් අෂ්ට චරියාවන් කියනු ලැබේ: ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්තව හැසිරෙයි, වීර්යයෙන් ප්‍රග්‍රහණය කරමින් හැසිරෙයි, සිහියෙන් එළඹ සිටිමින් හැසිරෙයි, සමාධියෙන් අවික්ෂිප්තව හැසිරෙයි, ප්‍රඥාවෙන් දැනගනිමින් හැසිරෙයි, විඤ්ඤාණයෙන් විශිෂ්ට ලෙස දැනගනිමින් හැසිරෙයි, මෙසේ පිළිපන් තැනැත්තාට කුසල ධර්මයන් වැඩෙන බැවින් ආයතන චරියාවෙන් හැසිරෙයි, මෙසේ පිළිපන් තැනැත්තා විශේෂයක් ලබන බැවින් විශේෂ චරියාවෙන් හැසිරෙයි’ යනුවෙනි. එම චරියාවන්ගෙන් යුක්ත විය යුතුය යන්න අර්ථයයි. ‘ඛග්ගවිසාණකප්පෝ’ යනු කඟවේනාගේ අඟක් බඳු වූ යන්නයි.

ကပ္ပ [Pg.90] -သဒ္ဒေါ ပနာယံ အဘိသဒ္ဒဟနဝေါဟာရကာလပညတ္တိစ္ဆေဒဝိကပ္ပလေသသမန္တဘာဝသဒိသာဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ ‘‘ဩကပ္ပနီယမေတံ ဘောတော ဂေါတမဿ. ယထာ တံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) အဘိသဒ္ဒဟနတ္ထော. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (စူဠဝ. ၂၅၀) ဝေါဟာရော. ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ကာလော. ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိ ဧဝမာဒီသု (သု. နိ. ၁၀၉၈; စူဠနိ. ကပ္ပမာဏဝပုစ္ဆာ ၁၁၇, ကပ္ပမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၆၁) ပညတ္တိ. ‘‘အလင်္ကတော ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၁၃၆၈) ဆေဒနံ. ‘‘ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော’’တိ ဧဝမာဒီသု (စူဠဝ. ၄၄၆) ဝိကပ္ပော. ‘‘အတ္ထိ ကပ္ပော နိပဇ္ဇိတု’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၈.၈၀) လေသော. ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၉၄) သမန္တဘာဝေါ. ‘‘သတ္ထုကပ္ပေန ဝတ ကိရ, ဘော, သာဝကေန သဒ္ဓိံ မန္တယမာနာ န ဇာနိမှာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၆၀) သဒိသော, ပဋိဘာဂေါတိ အတ္ထော. ဣဓ ပနဿ သဒိသော ပဋိဘာဂေါတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, ခဂ္ဂဝိသာဏသဒိသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ တာဝေတ္ထ ပဒတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

‘කප්ප’ යන ශබ්දය ඇදහීම, ව්‍යවහාරය, කාලය, ප්‍රඥප්තිය, කැපීම, විකල්පය, නිමිත්ත (උපමාව), හාත්පස ස්වභාවය, සමානත්වය ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි වැටේ. එහිදී ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ මෙය අදහාගත යුත්තකි (ඕකප්පනීයං), ඒ අර්හත් වූ සම්මාසම්බුද්ධයන් වහන්සේට මෙය සුදුසුය’ යනාදී තැන්හි ඇදහීම යන අර්ථයයි. ‘මහණෙනි, ශ්‍රමණ කප්ප (ශ්‍රමණයන්ට සුදුසු ව්‍යවහාර) පහකින් යුතුව පලවැල පරිභෝජනය කිරීමට අනුදැන වදාරමි’ යනාදී තැන්හි ව්‍යවහාරය යන්නයි. ‘යම් හෙයකින් නිරන්තර කාලයක් (නිච්චකප්පං) වසමි’ යනාදී තැන්හි කාලය යන්නයි. ‘ආයුෂ්මත් කප්ප’ යනාදී තැන්හි ප්‍රඥප්තිය (නම) යන්නයි. ‘කපන ලද කෙස් හා රැවුල් ඇතිව අලංකාරව’ යනාදී තැන්හි කැපීම යන්නයි. ‘අඟල් දෙකක විකල්පය (ද්වංගුල කප්පෝ) කැප වේ’ යනාදී තැන්හි විකල්පය යන්නයි. ‘නිදා ගැනීමට නිමිත්තක් (ලේසයක්/කප්පෝ) ඇත’ යනාදී තැන්හි නිමිත්ත යන්නයි. ‘මුළුමනින්ම (කේවලකප්පං) වේළුවනය ආලෝකවත් කරමින්’ යනාදී තැන්හි හාත්පස ස්වභාවය යන්නයි. ‘භවත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ හා සමාන වූ (සත්ථුකප්පේන) ශ්‍රාවකයෙකු සමග සාකච්ඡා කරමින් අප එය දැන නොගත්තෙමු’ යනාදී තැන්හි සමාන වූ, සදෘශ වූ යන අර්ථයයි. මෙහිදී ද ‘සමාන වූ’ හෝ ‘සදෘශ වූ’ යන අර්ථයම තේරුම් ගත යුතුය. එනම් ‘කගවිසාණය (කඟවේණාගේ අඟ) හා සමාන වූ’ යන්නයි. මෙය මෙහි පදයන්ගේ අර්ථ වර්ණනාවයි.

အဓိပ္ပာယာနုသန္ဓိတော ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ယွာယံ ဝုတ္တပ္ပကာရော ဒဏ္ဍော ဘူတေသု ပဝတ္တိယမာနော အဟိတော ဟောတိ, တံ တေသု အပ္ပဝတ္တိယမာနေသု တပ္ပဋိပက္ခဘူတာယ မေတ္တာယ ဟိတူပသံဟာရေန စ သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍံ, နိဟိတဒဏ္ဍတ္တာ ဧဝ စ ယထာ အနိဟိတဒဏ္ဍာ သတ္တာ ဘူတာနိ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဝိဟေဌေန္တိ, တထာ အဝိဟေဌယံ, အညတရမ္ပိ တေသံ ဣမံ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနမာဂမ္မ ယဒေဝ တတ္ထ ဝေဒနာဂတံ သညာသင်္ခါရဝိညာဏဂတံ တဉ္စ တဒနုသာရေနေဝ တဒညဉ္စ သင်္ခါရဂတံ ဝိပဿိတွာ ဣမံ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီ’’တိ အယံ တာဝ အဓိပ္ပာယော.

අදහසෙහි ගැලපීම (අනුසන්ධිය) අනුව මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය – සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවත්වන්නා වූ යම් දණ්ඩනයක් අහිත පිණිස වේද, එය ඔවුන් කෙරෙහි නොපවත්වමින්, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ මෛත්‍රියෙන් සහ හිතසුව සැලසීමෙන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩනය බැහැර කොට, දණ්ඩනය බැහැර කළ හෙයින්ම දඬුවම් අත් නොහළ සත්ත්වයන් සෙසු ප්‍රාණීන්ට දඬු මුගුරු වලින් හෝ අවි ආයුධ වලින් හෝ අතින් හෝ කැට කැබලිති වලින් හෝ හිංසා පීඩා කරන්නාක් මෙන් නොව, කිසිදු හිංසාවක් නොකරමින්, ඔවුන් අතරින් යම් කිසිවෙකු මේ මෛත්‍රී කමටහන ඇසුරු කොට එහි උපදනා වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර සහ විඤ්ඤාණයන් ද, ඒ අනුව යන සෙසු සංස්කාරයන් ද විදර්ශනා කොට මේ පසේබුදු බව අවබෝධ කරගත්තෙමි යනු මෙහි අදහසයි.

အယံ ပန အနုသန္ဓိ – ဧဝံ ဝုတ္တေ တေ အမစ္စာ အာဟံသု – ‘‘ဣဒါနိ, ဘန္တေ, ကုဟိံ ဂစ္ဆထာ’’တိ? တတော တေန ‘‘ပုဗ္ဗပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ ကတ္ထ ဝသန္တီ’’တိ အာဝဇ္ဇေတွာ ဉတွာ ‘‘ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတေ’’တိ ဝုတ္တေ ပုနာဟံသု – ‘‘အမှေ ဒါနိ, ဘန္တေ, ပဇဟထ, န ဣစ္ဆထာ’’တိ. အထ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အာဟ – ‘‘န ပုတ္တမိစ္ဆေယျာ’’တိ သဗ္ဗံ. တတြာယံ အဓိပ္ပာယော – အဟံ ဣဒါနိ အတြဇာဒီသု ယံ [Pg.91] ကိဉ္စိ ပုတ္တမ္ပိ န ဣစ္ဆေယျံ, ကုတော ပန တုမှာဒိသံ သဟာယံ. တသ္မာ တုမှေသုပိ ယော မယာ သဒ္ဓိံ ဂန္တုကာမော မာဒိသော ဝါ ဟောတုံ ဣစ္ဆတိ, သော ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော. အထ ဝါ တေဟိ ‘‘အမှေ ဒါနိ, ဘန္တေ, ပဇဟထ, န ဣစ္ဆထာ’’တိ ဝုတ္တေ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ‘‘န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ, ကုတော သဟာယ’’န္တိ ဝတွာ အတ္တနော ယထာဝုတ္တေနဋ္ဌေန ဧကစရိယာယ ဂုဏံ ဒိသွာ ပမုဒိတော ပီတိသောမနဿဇာတော ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၅).

මෙහි අනුසන්ධිය මෙසේය – මෙසේ වදාළ කල්හි ඒ ඇමතිවරු මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනි, දැන් ඔබ වහන්සේ කොහි වඩින්නේද?’ එවිට උන්වහන්සේ ‘පෙර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කොහි වසත්දැ’යි මෙනෙහි කර බලා, ‘ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි’ යයි වදාළ සේක. නැවතත් ඔවුහු ‘ස්වාමීනි, දැන් ඔබ වහන්සේ අප අත්හරින්නේද? අප කෙරෙහි අකමැතිද?’ යයි ඇසූහ. එවිට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ‘පුත්‍රයෙකු ප්‍රාර්ථනා නොකරන්නේය’ යනාදී සියල්ල වදාළ සේක. එහි අදහස මෙයයි – ‘මම දැන් මාගෙන් උපන් දරුවෙකු පවා ප්‍රාර්ථනා නොකරමි, එසේ තිබියදී ඔබ වැනි යහළුවෙකු ගැන කුමන කථාද? එබැවින් ඔබලා අතරින් යමෙකු මා සමග එන්නට කැමති නම් හෝ මා වැන්නෙකු වීමට කැමති නම්, ඔහු කගවිසාණයක් බඳු හුදකලාව හැසිරිය යුතුය.’ එසේත් නැතිනම් ඔවුන් ‘ස්වාමීනි, අප අත්හරින්නේද? අප කෙරෙහි අකමැතිද?’ යයි ඇසූ කල්හි, ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ‘පුත්‍රයෙකු ප්‍රාර්ථනා නොකරන්නේ නම් යහළුවෙකු ගැන කුමන කථාද?’ යයි පවසා, කලින් පවසන ලද අර්ථයෙන් හුදකලා චරියාවේ ගුණය දැක ප්‍රමුදිතව, පීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව මේ උදානය වදාළ සේක.

တတ္ထ တသာတိ ဝိပါသကိရိယာ. ထာဝရာတိ ခီဏာသဝါ. ဘယဘေရဝါတိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာ စိတ္တုတြာသာ. နိဓာယာတိ ဆဍ္ဍေတွာ. နိဒဟိတွာတိ ဌပေတွာ. ဩရောပယိတွာတိ အဓောကရိတွာ. သမောရောပယိတွာတိ အဓောဂတံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ. နိက္ခိပိတွာတိ တတော အပနေတွာ. ပဋိပ္ပဿမ္ဘိတွာတိ သန္နိသီဒါပေတွာ.

එහි ‘තසා’ යනු තැතිගන්නා සුලු හෙවත් තෘෂ්ණාව නිසා ක්‍රියා කරන්නන්ය. ‘ථාවරා’ යනු ස්ථාවර වූ හෙවත් රහතන් වහන්සේලාය. ‘භයභේරවා’ යනු කුඩා හා මහත් වූ චිත්ත තැතිගැනීම්ය. ‘නිධාය’ යනු අත්හැර දැමීමයි. ‘නිදහිත්වා’ යනු තැබීමයි. ‘ඕරෝපයිත්වා’ යනු පහත් කිරීමයි. ‘සමෝරෝපයිත්වා’ යනු පහතට ගිය දේ මුදාහැරීමයි. ‘නික්ඛිපිත්වා’ යනු එයින් බැහැර කිරීමයි. ‘පටිප්පස්සම්භිත්වා’ යනු සංසිඳුවීමයි.

အာလပနန္တိ အာဒိတော လပနံ. သလ္လပနန္တိ သမ္မာ လပနံ. ဥလ္လပနန္တိ ဥဒ္ဓံ ကတွာ လပနံ. သမုလ္လပနန္တိ ပုနပ္ပုနံ ဥဒ္ဓံ ကတွာ လပနံ.

‘ආලපන’ යනු මුලින් කතා කිරීමයි. ‘සල්ලපන’ යනු මැනවින් කතා කිරීමයි. ‘උල්ලපන’ යනු තමා උසස් කොට කතා කිරීමයි. ‘සමුල්ලපන’ යනු නැවත නැවත තමා උසස් කොට කතා කිරීමයි.

ဣရိယာပထစရိယာတိ ဣရိယာပထာနံ စရိယာ, ပဝတ္တနန္တိ အတ္ထော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာယတနစရိယာ ပန အာယတနေသု သတိသမ္ပဇညာနံ စရိယာ. ပတ္တီတိ ဖလာနိ. တာနိ ဟိ ပါပုဏီယန္တီတိ ‘‘ပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. သတ္တလောကဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာ အတ္ထာ လောကတ္ထာတိ အယံ ဝိသေသော.

‘ඉරියාපථචරියා’ යනු ඉරියව් පැවැත්වීමයි. සෙසු පදයන්හි ද නය මෙසේමය. ‘ආයතනචරියා’ යනු ආයතනයන් කෙරෙහි සිහි නුවණින් යුතුව හැසිරීමයි. ‘පත්ති’ යනු ඵලයන්ය, මන්ද යත් ඒවා පැමිණිය යුතු (ලඟා විය යුතු) බැවිනි. ලෝක සත්ත්වයාගේ මෙලොව හා පරලොව යහපත ‘ලෝකත්ථ’ නම් වේ, මෙය මෙහි විශේෂත්වයයි.

ဣဒါနိ တာသံ စရိယာနံ ဘူမိံ ဒဿေန္တော ‘‘စတူသု ဣရိယာပထေသူ’’တိအာဒိမာဟ. သတိပဋ္ဌာနေသူတိ အာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနေသုပိ ဝုစ္စမာနေသု သတိတော အနညာနိ, ဝေါဟာရဝသေန ပန အညာနိ ဝိယ ကတွာ ဝုတ္တံ. အရိယသစ္စေသူတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယသစ္စဉာဏေန ဝိသုံ ဝိသုံ သစ္စပရိဂ္ဂဟဝသေန ဝုတ္တံ. အရိယမဂ္ဂေသု သာမညဖလေသူတိ စ ဝေါဟာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ပဒေသတောတိ လောကတ္ထစရိယာယ ဧကဒေသေ. နိပ္ပဒေသတော ဟိ လောကတ္ထစရိယံ ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ကရောန္တိ. ပုန တာ ဧဝ စရိယာယော ကာရကပုဂ္ဂလဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ပဏိဓိသမ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဏိဓိသမ္ပန္နာ နာမ ဣရိယာပထာနံ သန္တတ္တာ ဣရိယာပထာဝ ဌိတိယာ သမ္ပန္နာ အကမ္ပိတဣရိယာပထာ ဘိက္ခုဘာဝါနုရူပေန သန္တေန ဣရိယာပထေန သမ္ပန္နာ.

දැන් ඒ චරියාවන්ගේ භූමිය දක්වමින් ‘සතර ඉරියව්වල’ යනාදිය වදාළහ. ‘සතිපට්ඨානයන්හි’ යනු ආරම්මණ සතිපට්ඨාන වශයෙන් කියනු ලැබුවද, ඒවා සිහියට වඩා අන්‍ය නොවේ; ව්‍යවහාරය නිසා වෙනස් ලෙස දක්වන ලදී. ‘ආර්ය සත්‍යයන්හි’ යනු පූර්ව භාගයේදී ලෞකික සත්‍ය ඥානයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් සත්‍යයන් පිරිසිඳ ගැනීම අරභයා වදාරන ලදී. ‘ආර්ය මාර්ගයන්හි’ සහ ‘සාමඤ්ඤ ඵලයන්හි’ යනු ව්‍යවහාරය අනුව වදාරන ලදී. ‘පදේසතෝ’ යනු ලෝකාර්ථ චරියාවේ එක් දේශයක් (කොටසක්) වශයෙනි. සර්වප්‍රකාරයෙන්ම (නිප්පදේසතෝ) ලෝකාර්ථ චරියාව කරන්නේ බුදුවරුන්ම පමණි. නැවතත් ඒ චරියාවන්ම ඒවා සිදුකරන පුද්ගලයන් වශයෙන් දක්වමින් ‘පණිධිසම්පන්නානං’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘පණිධිසම්පන්න’ යනු ඉරියව්වල සංසුන් බවින් යුක්ත වූ, ස්ථිර වූ ඉරියව් ඇති, නොසැලෙන ඉරියව් ඇති, භික්ෂු භාවයට අනුරූප ශාන්ත ඉරියව්වලින් යුක්ත වූවෝය.

ဣန္ဒြိယေသု [Pg.92] ဂုတ္တဒွါရာနန္တိ စက္ခာဒီသု ဆသု ဣန္ဒြိယေသု အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ ပဝတ္တံ ဧကေကဒွါရဝသေန ဂုတ္တံ ဒွါရံ ဧတေသန္တိ ဂုတ္တဒွါရာ, တေသံ ဂုတ္တဒွါရာနံ. ဒွါရန္တိ စေတ္ထ ဥပ္ပတ္တိဒွါရဝသေန စက္ခာဒယော ဧဝ. အပ္ပမာဒဝိဟာရီနန္တိ သီလာဒီသု အပ္ပမာဒဝိဟာရဝတံ. အဓိစိတ္တမနုယုတ္တာနန္တိ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘာဝေန အဓိစိတ္တသင်္ခါတံ သမာဓိံ အနုယုတ္တာနံ. ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာနန္တိ နာမရူပဝဝတ္ထာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဂေါတြဘု, တာဝ ပဝတ္တေန ဉာဏေန သမ္ပန္နာနံ. သမ္မာ ပဋိပန္နာနန္တိ စတုမဂ္ဂက္ခဏေ. အဓိဂတဖလာနန္တိ စတုဖလက္ခဏေ. တထာဂတာနန္တိ တထာ အာဂတာနံ. အရဟန္တာနန္တိ ဒူရကိလေသာနံ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနန္တိ သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မဗုဒ္ဓါနံ. ဣမေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတော ဧဝ.

‘ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවෘත දොරටු ඇති’ (ඉන්ද්‍රියේසු ගුත්තද්වාරානං) යනු ඇස ආදී සשת ඉන්ද්‍රියයන්හි තමන්ගේ විෂයයන්හි පවත්නා වූ, එක එක දොරටු වශයෙන් සංවෘත කරන ලද දොරටු ඇති යන අර්ථයයි. මෙහි ‘දොරටු’ යනු කෙලෙස් උපදින දොරටු වශයෙන් ඇස ආදියමය. ‘අප්‍රමාදීව වාසය කරන’ (අප්පමාදවිහාරීනං) යනු ශීලාදියෙහි අප්‍රමාදීව වාසය කරන්නන්ය. ‘අධිචිත්තයෙහි යෙදුණු’ (අධිචිත්තමනුයුත්තානං) යනු විදර්ශනාවට පදක වන අධිචිත්ත සංඛ්‍යාත සමාධියෙහි යෙදුණු අයයි. ‘ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත’ (බුද්ධිසම්පන්නානං) යනු නාමරූප පරිච්ඡේද ඥානයේ සිට ගෝත්‍රභූ ඥානය දක්වා පවත්නා වූ ඥානයෙන් යුක්ත අයයි. ‘මැනවින් පිළිපන්’ (සම්මා පටිපන්නානං) යනු සතර මාර්ග ක්ෂණයන්හිදීය. ‘ඵලයට පැමිණි’ (අධිගතඵලානං) යනු සතර ඵල ක්ෂණයන්හිදීය. ‘තථාගතයන්’ යනු එසේම වැඩි (තථ ආගත) අයයි. ‘අර්හතුන්’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ අයයි. ‘සම්මාසම්බුද්ධයන්’ යනු මැනවින් තමා විසින්ම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ අයයි. මෙම පදයන්ගේ අර්ථය මීට පෙරද ප්‍රකාශ කර ඇත.

ပဒေသတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနန္တိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဧကဒေသတော. သာဝကာနန္တိ သာဝကာနမ္ပိ ဧကဒေသတော. အဓိမုစ္စန္တောတိ အဓိမောက္ခံ ကရောန္တော. သဒ္ဓါယ စရတီတိ သဒ္ဓါဝသေန ပဝတ္တတိ. ပဂ္ဂဏှန္တောတိ စတုသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယေန ပဒဟန္တော. ဥပဋ္ဌပေန္တောတိ သတိယာ အာရမ္မဏံ ဥပဋ္ဌပေန္တော. အဝိက္ခေပံ ကရောန္တောတိ သမာဓိဝသေန ဝိက္ခေပံ အကရောန္တော. ပဇာနန္တောတိ စတုသစ္စဇာနနပညာယ ပကာရေန ဇာနန္တော. ဝိဇာနန္တောတိ ဣန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တဇဝနပုဗ္ဗင်္ဂမေန အာဝဇ္ဇနဝိညာဏေန အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တော. ဝိညာဏစရိယာယာတိ အာဝဇ္ဇနဝိညာဏစရိယာဝသေန. ဧဝံ ပဋိပန္နဿာတိ သဟာဝဇ္ဇနာယ ဣန္ဒြိယစရိယာယ ပဋိပန္နဿ. ကုသလာ ဓမ္မာ အာယာပေန္တီတိ သမထဝိပဿနာဝသေန ပဝတ္တာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဘုသံ ယာပေန္တိ, ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အာယတနစရိယာယာတိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဘုသံ ယတနစရိယာယ, ပဝတ္တနစရိယာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတိ.

"පදේසතෝ පච්චේකබුද්ධානං" යනු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ එක් දේශයකිනි. "සාවකානං" යනු ශ්‍රාවකයන්ගේ ද එක් දේශයකිනි. "අධිමුච්චන්තෝ" යනු අධිමොක්ඛය (තීරණය) කරන්නා වූ ය. "සද්ධාය චරති" යනු ශ්‍රද්ධා වශයෙන් පවතී යන්නයි. "පග්ගණ්හන්තෝ" යනු සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙන් උත්සාහ කරන්නා වූ ය. "උපට්ඨපෙන්තෝ" යනු සතියෙන් (සිහියෙන්) අරමුණ එළඹ සිටුවන්නා වූ ය. "අවික්ඛේපං කරොන්තෝ" යනු සමාධි වශයෙන් වික්ෂේප නොකරන්නා වූ ය. "පජානන්තෝ" යනු සිවුසච්චය දැනගන්නා වූ ප්‍රඥාවේ ආකාරයෙන් දැනගන්නා වූ ය. "විජානන්තෝ" යනු ඉන්ද්‍රියයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ජවන පූර්වාංගම වූ ආවර්ජනා විඤ්ඤාණයෙන් අරමුණ විශේෂයෙන් දැනගන්නා වූ ය. "විඤ්ඤාණචරියායා" යනු ආවර්ජනා විඤ්ඤාණ චර්යා වශයෙන් ය. "ඒවං පටිපන්නස්ස" යනු ආවර්ජනා සහිත වූ ඉන්ද්‍රිය චර්යාවෙන් යුක්තව පිළිපන් තැනැත්තාට ය. "කුසලා ධම්මා ආයාපේන්ති" යනු සමථ හා විදර්ශනා වශයෙන් පැවති කුසල් දහම්හු බෙහෙවින් පවතිති, පවත්වති යන්න අර්ථයයි. "ආයතනචරියායා" යනු කුසල් දහම්හි දැඩිව වෙහෙසී ක්‍රියා කරන චර්යාවට, එනම් පැවැත්මේ චර්යාවට කියනු ලැබේ. "විසේසමධිගච්ඡති" යනු විෂ්කම්භන, තදංග, සමුච්ඡේද සහ පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන් විශේෂයක් (අධිගමයක්) ලබයි.

ဒဿနစရိယာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိအာဒီသု သမ္မာ ပဿတိ, သမ္မာ ဝါ တာယ ပဿန္တိ, ပသဋ္ဌာ သုန္ဒရာ ဝါ ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, တဿာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ နိဗ္ဗာနပစ္စက္ခကရဏေန ဒဿနစရိယာ. သမ္မာ သင်္ကပ္ပေတိ, သမ္မာ ဝါ တေန သင်္ကပ္ပေန္တိ, ပသဋ္ဌော သုန္ဒရော ဝါ သင်္ကပ္ပောတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော. တဿ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အဘိနိရောပနစရိယာ. သမ္မာ ဝဒတိ, သမ္မာ ဝါ တာယ ဝဒန္တိ, ပသဋ္ဌာ သုန္ဒရာ ဝါ ဝါစာတိ သမ္မာဝါစာ, မိစ္ဆာဝါစာဝိရတိယာ ဧတံ နာမံ. တဿာ စတုဗ္ဗိဓဝစီသံဝရပရိဂ္ဂဟစရိယာ. သမ္မာ ကရောတိ, သမ္မာ ဝါ တေန [Pg.93] ကရောန္တိ, ပသဋ္ဌံ သုန္ဒရံ ဝါ ကမ္မန္တိ သမ္မာကမ္မံ, သမ္မာကမ္မမေဝ သမ္မာကမ္မန္တော, မိစ္ဆာကမ္မန္တဝိရတိယာ ဧတံ နာမံ. တဿ တိဝိဓကာယသံဝရသမုဋ္ဌာနစရိယာ. သမ္မာ အာဇီဝတိ, သမ္မာ ဝါ တေန အာဇီဝန္တိ, ပသဋ္ဌော သုန္ဒရော ဝါ အာဇီဝေါတိ သမ္မာအာဇီဝေါ, မိစ္ဆာအာဇီဝဝိရတိယာ ဧတံ နာမံ. တဿ ဝေါဒါနစရိယာ ပရိသုဒ္ဓစရိယာ. သမ္မာ ဝါယမတိ, သမ္မာ ဝါ တေန ဝါယမန္တိ, ပသဋ္ဌော သုန္ဒရော ဝါ ဝါယာမောတိ သမ္မာဝါယာမော, တဿ ပဂ္ဂဟစရိယာ. သမ္မာ သရတိ, သမ္မာ ဝါ တာယ သရန္တိ, ပသဋ္ဌာ သုန္ဒရာ ဝါ သတီတိ သမ္မာသတိ, တဿာ ဥပဋ္ဌာနစရိယာ. သမ္မာ သမာဓိယတိ, သမ္မာ ဝါ တေန သမာဓိယန္တိ, ပသဋ္ဌော သုန္ဒရော ဝါ သမာဓီတိ သမ္မာသမာဓိ, တဿ အဝိက္ခေပစရိယာ.

"දස්සනචරියා ච සම්මාදිට්ඨියා" යනාදියේදී, මැනවින් දකී ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් දකිත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ දැකීම සම්මා දිට්ඨියයි. ඒ සම්මා දිට්ඨියෙන් නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් වන දැකීමේ හැසිරීම දස්සන චරියාවයි. මැනවින් කල්පනා කරයි ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් කල්පනා කෙරෙත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ කල්පනාව සම්මා සංකල්පයයි. එහි අරමුණෙහි සිත පිහිටුවීමේ හැසිරීම අභිනිරෝපන චරියාවයි. මැනවින් පවසයි ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් පවසත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ වචනය සම්මා වාචාවයි. මිථ්‍යා වාචාවෙන් වැළකීමට මෙය නමකි. එහි සිවු වැදෑරුම් වචී සංවරය පරිග්‍රහ කිරීමේ හැසිරීම පරිග්ගහ චරියාවයි. මැනවින් කරයි ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් කරත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ කර්මය සම්මා කර්මයයි. සම්මා කර්මයම සම්මා කම්මන්තයයි. මිථ්‍යා කර්මාන්තයෙන් වැළකීමට මෙය නමකි. එහි තෙවැදෑරුම් කාය සංවරය ඇති කරගැනීමේ හැසිරීම සමුට්ඨාන චරියාවයි. මැනවින් ජීවත් වෙයි ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් ජීවත් වෙත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ ජීවිකාව සම්මා ආජීවයයි. මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වැළකීමට මෙය නමකි. එහි පිරිසිදු බවෙහි හැසිරීම වෝදාන චරියාව හෙවත් පරිසුද්ධ චරියාවයි. මැනවින් වෑයම් කරයි ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් වෑයම් කරත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ වෑයම සම්මා වායාමයයි. එහි වෑයම් කිරීමේ හැසිරීම පග්ගහ චරියාවයි. මැනවින් සිහි කරයි ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් සිහි කරත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ සිහිය සම්මා සතියයි. එහි එළඹ සිටීමේ හැසිරීම උපට්ඨාන චරියාවයි. මැනවින් සිත එකඟ වෙයි ද, නැතහොත් එයින් මැනවින් එකඟ වෙත් ද, ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ හෝ සමාධිය සම්මා සමාධියයි. එහි නොවිසිරුණු බවෙහි හැසිරීම අවික්ඛේප චරියාවයි.

တက္ကပ္ပောတိ တေန ကပ္ပော, ဧဝရူပေါတိ အတ္ထော. တဿဒိသောတိ တေန သဒိသော, ‘‘တဿဒိကော’’တိ ဝါ ပါဌော. တပ္ပဋိဘာဂေါတိ တေန ပဋိဘာဂေါ တပ္ပဋိဘာဂေါ, ဧဒိသောတိ အတ္ထော. သာဒုရသံ အတိက္ကန္တံ လောဏံ အတိလောဏံ. လောဏကပ္ပောတိ လောဏသဒိသောတိ ဝုစ္စတိ. အတိတိတ္တကန္တိ အတိက္ကန္တတိတ္တကံ, ပုစိမန္ဒာဒိကပ္ပော တိတ္တကသဒိသောတိ ဝုစ္စတိ. အတိမဓုရန္တိ ခီရပါယာသာဒိကံ. ဟိမကပ္ပောတိ ဟိမောဒကသဒိသော. သတ္ထုကပ္ပောတိ သတ္ထုနာ ဗုဒ္ဓေန သဒိသော. ဧဝမေဝါတိ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ.

"තක්කප්පෝ" යනු එය බඳු වූ, මෙබඳු වූ ස්වභාවයක් ඇති යන අර්ථයයි. "තස්සදිසෝ" යනු එයට සමාන වූ යන්නයි. "තස්සදිකෝ" කියා ද පාඨයක් ඇත. "තප්පටිභාගෝ" යනු එයට ප්‍රතිභාග වූ, එනම් මෙබඳු වූ යන්නයි. මිහිරි රස ඉක්මවා ගිය ලුණු රස "අතිලෝණ" නම් වේ. "ලෝණකප්පෝ" යනු ලුණු හා සමාන වූ යන අර්ථයයි. "අතිතිත්තකං" යනු තිත්ත රස ඉක්මවා ගිය යන්නයි. කොහොඹ ආදිය බඳු වූ දෙය තිත්තට සමාන වූ දෙයක් ලෙස කියනු ලැබේ. "අතිමධුරං" යනු කිරිපිඬු ආදියයි. "හිමකප්පෝ" යනු හිම ජලය බඳු වූ යන්නයි. "සත්ථුකප්පෝ" යනු ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ හා සමාන වූ යන්නයි. "ඒවමේව" යනු උපමාව ගැළපීමයි.

တတြာယံ ဧတဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ သင်္ခေပေန ဝိပဿနာအာစိက္ခနဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဂမိဿာမ. တတ္ထ နာမရူပပရိဂ္ဂဟံ ကာတုကာမော ပစ္စေကဗောဓိသတ္တော ရူပါရူပအဋ္ဌသမာပတ္တီသု ယံ ကိဉ္စိ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဝိတက္ကာဒီနိ ဈာနင်္ဂါနိ စ တံသမ္ပယုတ္တေ စ ဖဿာဒယော ဓမ္မေ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနဝသေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘သဗ္ဗမ္ပေတံ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမနတော နမနဋ္ဌေန နာမ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တတော တဿ ပစ္စယံ ပရိယေသန္တော ‘‘ဟဒယဝတ္ထုံ နိဿာယ ပဝတ္တတီ’’တိ ပဿတိ. ပုန ဝတ္ထုဿ ပစ္စယဘူတာနိ စ ဥပါဒါရူပါနိ စ ပဿိတွာ ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗံ ရုပ္ပနတော ရူပ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ပုန တဒုဘယံ ‘‘နမနလက္ခဏံ နာမံ, ရုပ္ပနလက္ခဏံ ရူပ’’န္တိ ဧဝံ သင်္ခေပတော နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတိ. သမထယာနိကဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာယာနိကော ပန စတုဓာတုဝဝတ္ထာနမုခေန ဘူတုပါဒါယရူပါနိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘သဗ္ဗမ္ပေတံ ရုပ္ပနတော ရူပ’’န္တိ ပဿတိ. တတော ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နရူပဿ စက္ခာဒီနိ နိဿာယ ပဝတ္တမာနာ အရူပဓမ္မာ အာပါထမာဂစ္ဆန္တိ. တတော သဗ္ဗေပိ တေ အရူပဓမ္မေ နမနလက္ခဏေန ဧကတော ကတွာ ‘‘ဣဒံ နာမ’’န္တိ ပဿတိ, သော [Pg.94] ‘‘ဣဒံ နာမံ, ဣဒံ ရူပ’’န္တိ ဒွေဓာ ဝဝတ္ထပေတိ. ဧဝံ ဝဝတ္ထပေတွာ ‘‘နာမရူပတော ဥဒ္ဓံ အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ နတ္ထီ’’တိ ပဿတိ.

මෙහිදී ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට සංක්ෂේපයෙන් විදර්ශනා වඩන ආකාරය දක්වමු. එහිදී නාමරූප පරිග්‍රහ කිරීමට කැමති පසේබෝධිසත්වයන් වහන්සේ, රූපාවචර හෝ අරූපාවචර අෂ්ට සමාපත්තිවලින් යම් කිසි ධ්‍යානයකට සමවැදී, එයින් නැගී සිට විතර්ක ආදී ධ්‍යාන අංග ද, ඊට සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඵස්ස ආදී ධර්මයන් ද ලක්ෂණ, රස, ප්‍රත්‍යුපස්ථාන සහ පදස්ථාන වශයෙන් වෙන් වෙන්ව හඳුනාගෙන, "මේ සියල්ලම අරමුණට නැඹුරු වන බැවින් නැමෙන සුළු අර්ථයෙන් 'නාම' නම් වේ" යැයි තීරණය කරයි. ඉක්බිති එහි ප්‍රත්‍යය සොයන්නා වූ උන්වහන්සේ, "මෙය හෘදය වස්තුව නිස්සය කොට පවතී" යැයි දකියි. නැවත වස්තුවට ප්‍රත්‍ය වූ දේ ද උපාදාය රූප ද දැක, "මේ සියල්ලම රූපණය (වෙනස් වීම) වන බැවින් 'රූප' නම් වේ" යැයි වටහා ගනියි. නැවත ඒ දෙකම "නැමෙන ලක්ෂණය නාමයයි, රූපණය වන ලක්ෂණය රූපයයි" ලෙස මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් නාමරූප නියම කර ගනියි. මෙය සමථයානික ක්‍රමයෙන් පවසන ලද්දකි. විදර්ශනයානික තැනැත්තා වූ කලී සතර මහා භූතයන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමේ ක්‍රමයෙන් භූත හා උපාදාය රූපයන් පිරිසිඳ දැක "මේ සියල්ලම රූපණය වන බැවින් රූපය" යැයි දකියි. ඉන්පසු මෙසේ වෙන් කරගත් රූපයේ ඇස ආදිය නිස්සය කොට පවත්නා අරූපී ධර්මයන් ඔහුගේ අරමුණට පැමිණෙයි. ඉක්බිති ඒ සියලු අරූපී ධර්මයන් නැමෙන ලක්ෂණයෙන් එකට ගොනු කොට "මෙය නාමයයි" දකියි. ඔහු "මෙය නාමයයි, මෙය රූපයයි" කියා දෙවැදෑරුම්ව නියම කර ගනියි. මෙසේ නියම කරගෙන "නාමරූපයන්ගෙන් තොරව අන්‍ය වූ සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් හෝ නැත" යැයි අවබෝධ කරයි.

ယထာ ဟိ အင်္ဂသမ္ဘာရာ, ဟောတိ သဒ္ဒေါ ရထော ဣတိ;

ဧဝံ ခန္ဓေသု သန္တေသု, ဟောတိ ‘‘သတ္တော’’တိ သမ္မုတိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁;

မိ. ပ. ၂.၁.၁;

ကထာ. ၂၃၃);

යම් සේ අවයවයන්ගේ එකතුවක් ඇති කල්හි "රථය" යන ව්‍යවහාරය ඇති වේ ද, එමෙන්ම පඤ්ච ස්කන්ධයන් ඇති කල්හි "සත්වයා" යන සම්මුතිය ඇති වේ.

ဧဝမေဝ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု သန္တေသု ‘‘သတ္တော ပုဂ္ဂလော’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတီတိ ဧဝမာဒိနာ နယေန နာမရူပါနံ ယာထာဝဒဿနသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဘူတေန ဉာဏေန နာမရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန တဿ ပစ္စယမ္ပိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဝုတ္တနယေန နာမရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ကော နု ခေါ ဣမဿ ဟေတူ’’တိ ပရိယေသန္တော အဟေတုဝါဒဝိသမဟေတုဝါဒေသု ဒေါသံ ဒိသွာ ရောဂံ ဒိသွာ တဿ နိဒါနံ သမုဋ္ဌာနမ္ပိ ပရိယေသန္တော ဝေဇ္ဇော ဝိယ တဿ ဟေတုဉ္စ ပစ္စယဉ္စ ပရိယေသန္တော အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ဥပါဒါနံ ကမ္မန္တိ ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မေ နာမရူပဿ ဥပ္ပာဒပစ္စယတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ. အာဟာရံ ဥပတ္ထမ္ဘနပစ္စယတ္တာ ‘‘ပစ္စယော’’တိ စ ပဿတိ. ဣမဿ ဟိ ကာယဿ အဝိဇ္ဇာဒယော တယော ဓမ္မာ မာတာ ဝိယ ဒါရကဿ ဥပနိဿယာ ဟောန္တိ, ကမ္မံ ပိတာ ဝိယ ပုတ္တဿ ဇနကံ, အာဟာရော ဓာတိ ဝိယ ဒါရကဿ သန္ဓာရကောတိ. ဧဝံ ရူပကာယဿ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟံ ကတွာ ပုန ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅) နယေန နာမကာယဿပိ ပစ္စယံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ, ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ‘‘အတီတာနာဂတာပိ ဓမ္မာ ဧဝမေဝ ဝတ္တန္တီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကရောတိ.

එලෙසම පංච උපාදානස්කන්ධයන් ඇති කල්හි ‘සත්වයාය, පුද්ගලයාය’ යනු ව්‍යවහාර මාත්‍රයක්ම පමණක් වෙයි යන මෙවැනි ක්‍රමයෙන් නාමරූපයන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැකීම නම් වූ දිට්ඨිවිසුද්ධි සංඛ්‍යාත ඥානයෙන් නාමරූපයන් පිරිසිඳ දැක, නැවත ඒ නාමරූපයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් ද පිරිසිඳ දක්නා වූ යෝගාවචරයා, ඉහත කී ක්‍රමයෙන් නාමරූප පිරිසිඳ දැක, "මෙහි හේතුව කුමක්දැයි" සොයනුයේ, අහේතුකවාද හා විෂමහේතුකවාදයන්හි දොස් දැක, රෝගයක් දැක එහි නිදානය හා සමුත්ථානය සොයන වෛද්‍යවරයෙකු මෙන්, එහි හේතුව හා ප්‍රත්‍යය සොයනුයේ අවිද්‍යාව, තණ්හාව, උපාදානය, කර්මය යන මේ ධර්ම සතර නාමරූපයන්ගේ උත්පත්ති ප්‍රත්‍යයන් බැවින් ‘හේතු’ ලෙස ද, ආහාරය උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යයක් බැවින් ‘ප්‍රත්‍යය’ ලෙස ද දකියි. මේ ශරීරයට අවිද්‍යාව ආදී ධර්ම තුන දරුවෙකුට මවක් මෙන් උපනිශ්‍රය වෙති, කර්මය පියෙකු මෙන් පුත්‍රයා ජනනය කරයි, ආහාරය කිරිමවක මෙන් දරුවා දරා සිටියි. මෙසේ රූපකායයේ ප්‍රත්‍ය පිරිගැනීම කොට, නැවත ‘ඇස ද රූපයන් ද නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී’ යන ආදී ක්‍රමයෙන් නාමකායයේ ද ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ දකියි. මෙසේ පිරිසිඳ දක්නා වූ ඔහු, "අතීත හා අනාගත ධර්මයෝ ද මෙලෙසම පවතිති" යි නිගමනය කරයි.

တဿ ယာ သာ ပုဗ္ဗန္တံ အာရဗ္ဘ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါနံ, န နု ခေါ အဟောသိံ, ကိံ နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ, ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိ ပဉ္စဝိဓာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဝုတ္တာ.

ඔහුගේ අතීත කාලය අරභයා ‘මම අතීත කාලයෙහි සිටියෙම් ද? මම අතීත කාලයෙහි නොසිටියෙම් ද? මම කුමක් වූයෙම් ද? මම කෙසේ වූයෙම් ද? මම අතීත කාලයෙහි කුමක් වී කුමක් වූයෙම් ද?’ යන යම් පංචවිධ විචිකිච්ඡාවක් (සැකයක්) දක්වන ලද්දේ ද,

ယာပိ အပရန္တံ အာရဗ္ဘ ‘‘ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, န နု ခေါ ဘဝိဿာမိ, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ, ကထံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ, ကိံ ဟုတွာ ကိံ ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟံ အနာဂတမဒ္ဓါန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀) ပဉ္စဝိဓာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဝုတ္တာ.

අනාගත කාලය අරභයා ද ‘මම අනාගත කාලයෙහි වන්නෙම් ද? මම අනාගත කාලයෙහි නොවන්නෙම් ද? මම කුමක් වන්නෙම් ද? මම කෙසේ වන්නෙම් ද? මම අනාගත කාලයෙහි කුමක් වී කුමක් වන්නෙම් ද?’ යන යම් පංචවිධ විචිකිච්ඡාවක් දක්වන ලද්දේ ද,

ယာပိ [Pg.95] ဧတရဟိ ဝါ ပန ပစ္စုပ္ပန္နံ အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ကထံကထီ ဟောတိ ‘‘အဟံ နု ခေါသ္မိ, နော နု ခေါသ္မိ, ကိံ နု ခေါသ္မိ, ကထံ နု ခေါသ္မိ, အယံ နု ခေါ သတ္တော ကုတော အာဂတော, သော ကုဟိံ ဂါမီ ဘဝိဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀) ဆဗ္ဗိဓာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဝုတ္တာ, သာ သဗ္ဗာပိ ပဟိယျတိ. ဧဝံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဏေန တီသု အဒ္ဓါသု ကင်္ခံ ဝိတရိတွာ ဌိတံ ဉာဏံ ‘‘ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓီ’’တိပိ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ’’န္တိပိ ‘‘ယထာဘူတဉာဏ’’န္တိပိ ‘‘သမ္မာဒဿန’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ.

දැන් පවත්නා වර්තමාන කාලය අරභයා ද ‘මම වෙම් ද? මම නොවෙම් ද? මම කුමක් වෙම් ද? මම කෙසේ වෙම් ද? මේ සත්ත්වයා කොහේ සිට ආවේ ද? ඔහු කොහේ යන්නෙක් වන්නේ ද?’ යන යම් ෂඩ්විධ විචිකිච්ඡාවක් (සැකයක්) දක්වන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ලම ප්‍රහීණ වෙයි. මෙසේ ප්‍රත්‍ය පිරිගැනීමෙන් කාලත්‍රය පිළිබඳ සැකය දුරු කොට සිටි ඥානය ‘කංඛාවිතරණවිසුද්ධි’ යැයි ද, ‘ධම්මට්ඨිතිඥානය’ යැයි ද, ‘යථාභූතඥානය’ යැයි ද, ‘සම්මාදස්සනය’ යැයි ද කියනු ලැබේ.

ဧတ္ထ ပန တိဿော ဟိ လောကိယပရိညာ ဉာတပရိညာ တီရဏပရိညာ ပဟာနပရိညာတိ. တတ္ထ ‘‘ရုပ္ပနလက္ခဏံ ရူပံ, ဝေဒယိတလက္ခဏာ ဝေဒနာ’’တိ ဧဝံ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ပစ္စတ္တလက္ခဏသလ္လက္ခဏဝသေန ပဝတ္တာ ပညာ ဉာတပရိညာ နာမ. ‘‘ရူပံ အနိစ္စံ, ဝေဒနာ အနိစ္စာ’’တိအာဒိနာ ပန နယေန တေသံယေဝ ဓမ္မာနံ သာမညလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ပဝတ္တာ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာပညာ တီရဏပရိညာ နာမ. တေသု ဧဝ ပန ဓမ္မေသု နိစ္စသညာဒိပဇဟနဝသေန ပဝတ္တာ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာဝ ပညာ ပဟာနပရိညာ နာမ.

මෙහි ලෞකික පරිඥා තුනකි: ඥාතපරිඥා, තීරණපරිඥා සහ පහਾਨපරිඥා යනුවෙනි. එහි ‘රූපය විපර්යාසයට පත්වන ලක්ෂණ ඇත්තකි, වේදනාව විඳින ලක්ෂණ ඇත්තකි’ යනුවෙන් ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍යත්ම (වෙන් වෙන්) ලක්ෂණ මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් පවතින ප්‍රඥාව ‘ඥාතපරිඥා’ නමි. ‘රූපය අනිත්‍යය, වේදනාව අනිත්‍යය’ යනාදී ක්‍රමයෙන් ඒ ධර්මයන් කෙරෙහිම සාමාන්‍ය ලක්ෂණ ආරෝපණය කොට පවතින ලක්ෂණාරම්මණික විපස්සනා ප්‍රඥාව ‘තීරණපරිඥා’ නමි. ඒ ධර්මයන් කෙරෙහිම නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහීණ කිරීම් වශයෙන් පවතින ලක්ෂණාරම්මණික විපස්සනා ප්‍රඥාවම ‘පහਾਨපරිඥා’ නමි.

တတ္ထ သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟာ ဉာတပရိညာယ ဘူမိ. ဧတသ္မိဉှိ အန္တရေ ဓမ္မာနံ ပစ္စတ္တလက္ခဏပဋိဝေဓဿေဝ အာဓိပစ္စံ ဟောတိ. ကလာပသမ္မသနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာ တီရဏပရိညာယ ဘူမိ. ဧတသ္မိဉှိ အန္တရေ သာမညလက္ခဏပဋိဝေဓဿေဝ အာဓိပစ္စံ ဟောတိ. ဘင်္ဂါနုပဿနတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိ ပဟာနပရိညာယ ဘူမိ. တတော စ ပဋ္ဌာယ ဟိ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတိ, ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော သုခသညံ, အနတ္တတော အနုပဿန္တော အတ္တသညံ, နိဗ္ဗိန္ဒန္တော နန္ဒိံ, ဝိရဇ္ဇန္တော ရာဂံ, နိရောဓေန္တော သမုဒယံ, ပဋိနိဿဇ္ဇန္တော အာဒါနံ ပဇဟတီတိ ဧဝံ နိစ္စသညာဒိပဟာနသာဓိကာနံ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ အာဓိပစ္စံ. ဣတိ ဣမာသု တီသု ပရိညာသု သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒဿ စေဝ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဿ စ သာဓိတတ္တာ ဣမိနာ ယောဂိနာ ဉာတပရိညာဝ အဓိဂတာ.

එහි සංස්කාර පරිච්ඡේදයේ සිට ප්‍රත්‍ය පිරිගැනීම දක්වා වූ කොටස ඥාතපරිඥාවේ භූමියයි. මේ අතරතුර කාලයෙහි ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍යත්ම ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමටම ප්‍රමුඛත්වය ලැබේ. කලාපසම්මසනයේ සිට උදයබ්බයානුපස්සනාව දක්වා වූ කොටස තීරණපරිඥාවේ භූමියයි. මේ අතරතුර ධර්මයන්ගේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට ප්‍රමුඛත්වය ලැබේ. භංගානුපස්සනාවේ සිට ඉහළට පහානපරිඥාවේ භූමියයි. එතැන් සිට අනිත්‍ය වශයෙන් අනුදර්ශනය කරන්නා නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, දුක්ඛ වශයෙන් බලන්නා සුඛ සංඥාව ද, අනාත්ම වශයෙන් බලන්නා ආත්ම සංඥාව ද, කළකිරෙන්නා නන්දිය (ඇල්ම) ද, විරාගී වන්නා රාගය ද, නිරුද්ධ කරන්නා සමුදය ද, අත්හරින්නා දැඩිව ගැනීම (ආදානය) ද ප්‍රහීණ කරයි. මෙසේ නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහීණ කරන්නා වූ සප්ත අනුපස්සනාවන්ගේ ප්‍රමුඛත්වය පවතී. මෙසේ මෙම පරිඥා තුනෙහි සංස්කාර පරිච්ඡේදය සහ ප්‍රත්‍ය පිරිගැනීම සිද්ධ කළ බැවින් මේ යෝගියා විසින් ඥාතපරිඥාවම අධිගමනය කරන ලදී.

ပုန ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ဟုတွာ အဘာဝတော အနိစ္စံ, ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ ဒုက္ခံ, အဝသဝတ္တိတ္တာ အနတ္တာ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ [Pg.96]… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ဟုတွာ အဘာဝတော အနိစ္စံ, ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ ဒုက္ခံ, အဝသဝတ္တိတ္တာ အနတ္တာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၄၈; ပဋိ. မ. ၁.၄၈) နယေန ကလာပသမ္မသနံ ကရောတိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ’’တိ.

නැවතත්, ‘අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන වූ, ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර වූ... දුර හෝ වේවා සමීප හෝ වේවා, යම්කිසි රූපයක් වේ ද, ඒ සියලු රූපයෝ ඇති වී නැති වන බැවින් අනිත්‍යය, උදය-ව්‍යය මගින් පීඩිත වන බැවින් දුක්ඛය, වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් අනාත්මය. යම්කිසි වේදනාවක්... සංඥාවක්... යම්කිසි සංස්කාර කෙනෙක්... අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන වූ, ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර වූ, රළු හෝ සියුම් වූ, හීන හෝ ප්‍රණීත වූ, දුර හෝ සමීප වූ යම්කිසි විඤ්ඤාණයක් වේ ද, ඒ සියලු විඤ්ඤාණයෝ ඇති වී නැති වන බැවින් අනිත්‍යය, උදය-ව්‍යය මගින් පීඩිත වන බැවින් දුක්ඛය, වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් අනාත්මය’ යන මෙවැනි ක්‍රමයෙන් කලාපසම්මසනය කරයි. ‘ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට’ යැයි පවසන ලද්දේ මෙය අරභයාය.

ဧဝံ သင်္ခါရေ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တဝသေန ကလာပသမ္မသနံ ကတွာ ပုန သင်္ခါရာနံ ဥဒယဗ္ဗယမေဝ ပဿတိ. ကထံ? ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော, တဏှာကမ္မအာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀). ဧဝံ ရူပက္ခန္ဓဿ ပစ္စယာယတ္တတာဒဿနေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ, နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. ဧဝံ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓော, တဏှာကမ္မအာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယနိရောဓဒဿနေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ, ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတီတိ ဧဝံ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ.

මෙසේ සංස්කාරයන් කෙරෙහි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් කලාපසම්මසනය කොට, නැවත සංස්කාරයන්ගේ උදය-ව්‍යය ම බලයි. ඒ කෙසේද? ‘අවිද්‍යාව ඇති වීමෙන් රූපය ඇති වේ, තණ්හාව, කර්මය හා ආහාරය ඇති වීමෙන් රූපය ඇති වේ’ යනුවෙනි. මෙසේ රූපස්කන්ධය ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් බව දැකීමෙන් රූපස්කන්ධයේ උදය දකියි, උත්පත්ති ලක්ෂණය දක්නාහු ද රූපස්කන්ධයේ උදය දකිති. මෙසේ ආකාර පහකින් රූපස්කන්ධයේ උදය දකියි. ‘අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් රූපය නිරුද්ධ වේ, තණ්හාව, කර්මය හා ආහාරය නිරුද්ධ වීමෙන් රූපය නිරුද්ධ වේ’ යනුවෙන් ප්‍රත්‍ය නිරෝධය දැකීමෙන් රූපස්කන්ධයේ ව්‍යය දකියි, විපරිණාම ලක්ෂණය දක්නාහු ද රූපස්කන්ධයේ ව්‍යය දකිති. මෙසේ ආකාර පහකින් රූපස්කන්ධයේ ව්‍යය දකියි.

တထာ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော, တဏှာကမ္မဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယာယတ္တတာဒဿနေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ, နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော, တဏှာကမ္မဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယနိရောဓဒဿနေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ, ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ. ဧဝံ သညာက္ခန္ဓာဒီသုပိ.

එසේම "අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනී, තණ්හාව, කර්මය සහ ස්පර්ශය හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනී" යනුවෙන් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් බව දැකීමෙන් වේදනාස්කන්ධයේ උදය (හටගැනීම) දකියි. උපතේ ස්වභාවය (නිබ්බත්ති ලක්ෂණය) දැකීමෙන් ද වේදනාස්කන්ධයේ උදය දකියි. "අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් වේදනාව නිරුද්ධ වේ, තණ්හාව, කර්මය සහ ස්පර්ශය නිරුද්ධ වීමෙන් වේදනාව නිරුද්ධ වේ" යනුවෙන් ප්‍රත්‍යයන් නිරුද්ධ වීම දැකීමෙන් වේදනාස්කන්ධයේ වය (විනාශය) දකියි. විපරිණාම ලක්ෂණය දැකීමෙන් ද වේදනාස්කන්ධයේ වය දකියි. සංඥාස්කන්ධය ආදියෙහි ද මෙසේම වේ.

အယံ ပန ဝိသေသော – ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဖဿဋ္ဌာနေ ‘‘နာမရူပသမုဒယာ, နာမရူပနိရောဓာ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပစ္စယသမုဒယဝသေန စ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏဝသေန စ ပစ္စယနိရောဓဝသေန စ ဝိပရိဏာမလက္ခဏဝသေန စ ဥဒယဗ္ဗယဒဿနေန စ ဒသ ဒသ ကတွာ ပညာသ လက္ခဏာနိ ဝုတ္တာနိ. တေသံ ဝသေန ‘‘ဧဝမ္ပိ ရူပဿ ဥဒယော, ဧဝမ္ပိ ရူပဿ ဝယော’’တိ ပစ္စယတော စေဝ ခဏတော စ ဝိတ္ထာရေန မနသိကာရံ ကရောတိ.

මෙහි විශේෂත්වය නම් විඤ්ඤාණස්කන්ධය සම්බන්ධයෙන්, ස්පර්ශය ඇති තැනට "නාමරූප හටගැනීමෙන් (විඤ්ඤාණය හටගනී), නාමරූප නිරුද්ධ වීමෙන් (විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වේ)" යන්න යෙදිය යුතුය. මෙසේ එක් එක් ස්කන්ධයෙහි ප්‍රත්‍ය සමුදය (හේතු නිසා හටගැනීම) වශයෙන් ද, නිබ්බත්ති ලක්ෂණ (උපතේ ස්වභාවය) වශයෙන් ද, ප්‍රත්‍ය නිරෝධ (හේතු නිරුද්ධ වීම) වශයෙන් ද, විපරිණාම ලක්ෂණ (විනාශයේ ස්වභාවය) වශයෙන් ද, උදය-වය දැකීමෙන් දහය බැගින් ගෙන ලක්ෂණ පනසක් (50ක්) දක්වා ඇත. ඒවා මඟින් "මෙලෙස රූපයේ උදය වෙයි, මෙලෙස රූපයේ වය වෙයි" යනුවෙන් ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ද ක්ෂණික වශයෙන් ද විස්තරාත්මකව මෙනෙහි කිරීම සිදු කරයි.

တဿေဝံ ကရောတော ‘‘ဣတိ ကိရ ဣမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ, ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီ’’တိ ဉာဏံ ဝိသဒံ ဟောတိ. ‘‘ဧဝံ ကိရ ဣမေ ဓမ္မာ အနုပ္ပန္နာ [Pg.97] ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ နိစ္စနဝါ ဟုတွာ သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. န ကေဝလဉ္စ နိစ္စနဝါ, သူရိယုဂ္ဂမနေ ဥဿာဝဗိန္ဒု ဝိယ ဥဒကဗုဗ္ဗုဠော ဝိယ ဥဒကေ ဒဏ္ဍရာဇိ ဝိယ အာရဂ္ဂေ သာသပေါ ဝိယ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒေါ ဝိယ စ ပရိတ္တဋ္ဌာယိနော, မာယာမရီစိသုပိနာလာတစက္ကဂန္ဓဗ္ဗနဂရဖေဏကဒလိအာဒယော ဝိယ အသာရာ နိဿာရာ ဝိယ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဧတ္တာဝတာ စ ပန အနေန ‘‘ဝယဓမ္မမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နဉ္စ ဝယံ ဥပေတီ’’တိ ဣမိနာ အာကာရေန သမ္မသနပညာယ လက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတံ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနံ နာမ ပဌမံ တရုဏဝိပဿနာဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတိ. ယဿာဓိဂမာ ‘‘အာရဒ္ဓဝိပဿကော’’တိ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ.

එසේ කරන්නාට "සැබැවින්ම මේ ධර්මයෝ (සංස්කාරයෝ) කලින් නොවී ම හටගනිති, හටගෙන නැවත නැති වී යති" යන ඥානය පැහැදිලි වෙයි. "සැබැවින්ම මේ ධර්මයෝ නූපන්ව තිබී උපදිති, උපන්ව තිබී නිරුද්ධ වෙති" යනුවෙන් සංස්කාරයෝ නිරන්තරයෙන් අලුත් වෙමින් වැටහෙති. හුදෙක් නිරන්තරයෙන් අලුත් වීම පමණක් නොව, හිරු උදාවේදී තණ අග පිනි බිඳක් මෙන් ද, දිය බුබුළක් මෙන් ද, දියෙහි ඇඳි ඉරක් මෙන් ද, ඉදිකටු තුඩක රැඳි අබ ඇටයක් මෙන් ද, විදුලි කෙටීමක් මෙන් ද ඉතා සුළු මොහොතක් පවතින්නා වූ ද, මායාව, මිරිඟුව, සිහිනය, ගිනි පන්දම කරකැවීමේදී පෙනෙන රවුම (අලත චක්‍රය), ගන්ධබ්බ නගර, පෙන පිඬ සහ කෙසෙල් කඳ ආදිය මෙන් හරයක් නැති නිස්සාර වූ ද දේ ලෙස මේ සංස්කාරයෝ වැටහෙති. මේ දක්වා ඔහු විසින් "විනාශ වන ස්වභාවය ඇත්තක් ම උපදියි, උපන් දෙය විනාශයට පත්වෙයි" යන ආකාරයෙන් සම්මසන ප්‍රඥාවෙන් ලක්ෂණ ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙන සිටින 'උදයබ්බයානුපස්සනා ඥානය' නම් වූ පළමු තරුණ විපස්සනා ඥානය අධිගමනය කරන ලද්දේ වෙයි. එය ලැබීමෙන් ඔහු "ආරද්ධ විපස්සක" (විදර්ශනාව ආරම්භ කළ තැනැත්තා) යන නමට පත්වෙයි.

အထဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ကုလပုတ္တဿ ဩဘာသော ဉာဏံ ပီတိ ပဿဒ္ဓိ သုခံ အဓိမောက္ခော ပဂ္ဂဟော ဥပဋ္ဌာနံ ဥပေက္ခာ နိကန္တီတိ ဒသ ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧတ္ထ ဩဘာသော နာမ ဝိပဿနက္ခဏေ ဉာဏဿ ဗလဝတ္တာ လောဟိတံ သန္နိသီဒတိ, တေန စ စိတ္တောဘာသော နိဗ္ဗတ္တတိ. တံ ဒိသွာ အကုသလော ယောဂီ ‘‘မဂ္ဂေါ မေ ပတ္တော’’တိ တမေဝ ဩဘာသံ အဿာဒေတိ. ဉာဏမ္ပိ ဝိပဿနာဉာဏမေဝ. တံ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တဿ သုဒ္ဓံ ပသန္နံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ. တံ ဒိသွာ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ အဿာဒေတိ. ပီတိပိ ဝိပဿနာပီတိ ဧဝ. တဿ ဟိ တသ္မိံ ခဏေ ပဉ္စဝိဓာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပဿဒ္ဓီတိ ဝိပဿနာပဿဒ္ဓိ. တသ္မိံ သမယေ နေဝ ကာယစိတ္တာနံ ဒရထော, န ဂါရဝံ, န ကက္ခဠတာ, န အကမ္မညတာ, န ဂေလညတာ, န ဝင်္ကတာ ဟောတိ. သုခမ္ပိ ဝိပဿနာသုခမေဝ. တဿ ကိရ တသ္မိံ သမယေ သကလသရီရံ အဘိသန္ဒယမာနံ အတိပဏီတံ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ඉක්බිති එම විදර්ශනාව ආරම්භ කළ කුලපුත්‍රයාට ඕභාස (ආලෝකය), ඥාන (දැනුම), ප්‍රීති, පස්සද්ධි (සන්සිඳීම), සුඛ (සැපය), අධිමොක්ඛ (අධිෂ්ඨානය/ශ්‍රද්ධාව), පග්ගහ (වීර්යය), උපට්ඨාන (සිහිය පිහිටීම), උපෙක්ඛා සහ නිකන්ති (ආශාව) යන විදර්ශනා උපක්ලේශ දසය හටගනී. මෙහි 'ඕභාස' යනු විදර්ශනා ක්ෂණයේදී ඥානය බලවත් වීම නිසා ලේ පිරිසිදු වී එයින් සිතේ ආලෝකයක් හටගැනීමයි. එය දැක අදක්ෂ යෝගියා "මට මාර්ගය ලැබුණා" යැයි සිතා ඒ ආලෝකයට ම ඇලුම් කරයි. 'ඥානය' ද විදර්ශනා ඥානය ම ය. සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුගේ ඒ ඥානය පිරිසිදුව හා ප්‍රසන්නව පවතියි. එය දැක පෙර පරිදිම "මෙය මාර්ගය" යැයි සිතා ඇලුම් කරයි. 'ප්‍රීතිය' ද විදර්ශනා ප්‍රීතිය ම ය. එම අවස්ථාවේදී ඔහුට පස්වැදෑරුම් ප්‍රීතිය හටගනී. 'පස්සද්ධි' යනු විදර්ශනා පස්සද්ධියයි. ඒ අවස්ථාවේදී කයට හෝ සිතට පීඩාවක්, බර බවක්, රළු බවක්, අකර්මණ්‍ය බවක්, අසනීප බවක් හෝ ඇද බවක් ඇති නොවේ. 'සුඛය' ද විදර්ශනා සැපය ම ය. ඒ අවස්ථාවේදී ඔහුගේ මුළු ශරීරය පුරා ම පැතිර යන ඉතා ප්‍රණීත සැපයක් හටගනී.

အဓိမောက္ခော နာမ ဝိပဿနက္ခဏေ ပဝတ္တာ သဒ္ဓါ. တသ္မိဉှိ ခဏေ စိတ္တစေတသိကာနံ အတိဝိယ ပသာဒဘူတာ ဗလဝတီ သဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပဂ္ဂဟော နာမ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တံ ဝီရိယံ. တသ္မိဉှိ ခဏေ အသိထိလံ အနစ္စာရဒ္ဓံ သုပဂ္ဂဟိတံ ဝီရိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥပဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာ သတိ. တသ္မိဉှိ ခဏေ သုပဋ္ဌိတာ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥပေက္ခာ ဒုဝိဓာ ဝိပဿနာဝဇ္ဇနဝသေန. တသ္မိဉှိ ခဏေ သဗ္ဗသင်္ခါရဂဟဏေ မဇ္ဈတ္တဘူတံ ဝိပဿနုပေက္ခာသင်္ခါတံ ဉာဏံ ဗလဝန္တံ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနုပေက္ခာ စ. သာ စ တံ တံ [Pg.98] ဌာနံ အာဝဇ္ဇန္တဿ သူရာ တိခိဏာ ဟုတွာ ဝဟတိ. နိကန္တီတိ ဝိပဿနာနိကန္တိ. ဩဘာသာဒီသု ဟိ အာလယံ ကုရုမာနာ သုခုမာ သန္တာကာရာ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧတ္ထ ဩဘာသာဒယော ကိလေသဝတ္ထုတာယ ‘‘ဥပက္ကိလေသာ’’တိ ဝုတ္တာ န အကုသလတ္တာ. နိကန္တိ ပန ဥပက္ကိလေသော စေဝ ကိလေသဝတ္ထု စ.

‘අධිමොක්ඛ’ යනු විදර්ශනා ක්ෂණයේ පවතින ශ්‍රද්ධාවයි. එම අවස්ථාවේදී සිත හා චෛතසිකයන් අතිශයින් ප්‍රසන්න කරන බලවත් ශ්‍රද්ධාවක් හටගනී. ‘පග්ගහ’ යනු විදර්ශනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වීර්යයයි. එම ක්ෂණයේ ලිහිල් නොවූ ද, ඉතා තද නොවූ ද, මනා කොට මෙහෙයවන ලද වීර්යයක් හටගනී. ‘උපට්ඨාන’ යනු විදර්ශනාව හා බැඳුණු සිහියයි. එම ක්ෂණයේ මනා කොට පිහිටි සිහියක් උපදියි. ‘උපේක්ෂාව’ විදර්ශනා ආවර්ජනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එම ක්ෂණයේ සියලු සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කිරීමේදී මධ්‍යස්ථ වූ ‘විදර්ශනා උපේක්ෂාව’ නම් වූ බලවත් ඥානය ද, මනෝද්වාරාවර්ජන උපේක්ෂාව ද හටගනී. එය ඒ ඒ කරුණු ආවර්ජනය කරන්නාට ශූරව හා තියුණුව පවතියි. ‘නිකන්ති’ යනු විදර්ශනාව කෙරෙහි ඇති වන ආශාවයි. ඕභාස ආදියෙහි ඇල්ම ඇති කරන, ඉතා සියුම් වූ ශාන්ත ස්වභාවයක් ඇති නිකන්තිය (ඇල්ම) හටගනී. මෙහි ඕභාස ආදිය කෙලෙස්වලට වස්තු වන බැවින් "උපක්ලේශ" යැයි කියනු ලැබේ මිස ඒවා අකුසල් බැවින් නොවේ. නමුත් නිකන්තිය උපක්ලේශයක් මෙන්ම කෙලෙස් වස්තුවක් ද වේ.

ပဏ္ဍိတော ပန ဘိက္ခု ဩဘာသာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဝိက္ခေပံ အဂစ္ဆန္တော ‘‘ဩဘာသာဒယော ဓမ္မာ န မဂ္ဂေါ, ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တံ ပန ဝီထိပဋိပန္နံ ဝိပဿနာဉာဏံ မဂ္ဂေါ’’တိ မဂ္ဂဉ္စ အမဂ္ဂဉ္စ ဝဝတ္ထပေတိ. တဿေဝံ ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ, အယံ န မဂ္ဂေါ’’တိ ဉတွာ ဌိတံ ဉာဏံ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဣတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဌန္နံ ဝိပဿနာဉာဏာနံ ဝသေန သိခါပတ္တဝိပဿနာဉာဏံ နဝမဉ္စ သစ္စာနုလောမိကံ ဉာဏန္တိ အယံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ. ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏံ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏံ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏန္တိ ဣမာနိ အဋ္ဌ ဉာဏာနိ နာမ. နဝမံ သစ္စာနုလောမိကံ ဉာဏန္တိ အနုလောမဿေတံ နာမံ.

එහෙත් නුවණැති භික්ෂුව ඕභාස ආදිය ඇති වූ විට නොමඟ නොගොස්, "ඕභාස ආදී ධර්මයන් මාර්ගය නොවේ, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු, නිවැරදි මාවතට පිළිපන් විදර්ශනා ඥානය ම මාර්ගය වේ" යැයි මාර්ගය හා අමාර්ගය වෙන් කොට හඳුනා ගනියි. ඔහුට "මෙය මාර්ගයයි, මෙය මාර්ගය නොවේ" යැයි අවබෝධ වී පවතින ඥානය 'මාර්ගාමාර්ග ඥානදර්ශන විසුද්ධිය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙතැන් සිට විදර්ශනා ඥාන අටක් මඟින් මුදුන්පත් වූ විදර්ශනා ඥානය ද, නවවැන්න වූ සත්‍යානුලෝමික ඥානය ද යන මෙය 'පටිපදා ඥානදර්ශන විසුද්ධිය' නම් වේ. උදයබ්බයානුපස්සනා ඥානය, භංගානුපස්සනා ඥානය, භයතුපට්ඨාන ඥානය, ආදීනවානුපස්සනා ඥානය, නිබ්බිදානුපස්සනා ඥානය, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානය, පටිසංඛානුපස්සනා ඥානය, සංඛාරුපේක්ෂා ඥානය යන මේවා ඥාන අටයි. නවවැන්න සත්‍යානුලෝමික ඥානය යනු අනුලෝම ඥානයට නමකි.

တသ္မာ တံ သမ္ပာဒေတုကာမေန ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ အာဒိံကတွာ ဧတေသု ဉာဏေသု ယောဂေါ ကရဏီယော. ဥဒယဗ္ဗယံ ပဿန္တဿ ဟိ အနိစ္စလက္ခဏံ ယထာဘူတံ ဥပဋ္ဌာတိ, ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနံ ပဿတော ဒုက္ခလက္ခဏဉ္စ, ‘‘ဒုက္ခမေဝ ဟိ သမ္ဘောတိ, ဒုက္ခံ တိဋ္ဌတိ ဝေတိ စာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၁; ကထာ. ၂၃၃) ပဿတော အနတ္တလက္ခဏဉ္စ.

එබැවින් එය (පටිපදා ඥානදර්ශන විසුද්ධිය) සම්පූර්ණ කරගනු කැමති තැනැත්තා විසින් උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු උදයබ්බය ඥානය මුල් කොට ගෙන මේ ඥානයන්හි යෙදිය යුතුය. උදය සහ වය (හටගැනීම හා විනාශය) දකින්නාට අනිත්‍ය ලක්ෂණය ඇති සැටියෙන් වැටහෙයි. උදය හා වය මඟින් පෙළෙන බව (නිරන්තර පීඩනය) දකින්නාට දුක්ඛ ලක්ෂණය ද, "දුක ම හටගනී, දුක ම පවතී, දුක ම විනාශ වේ" යනුවෙන් දකින්නාට අනාත්ම ලක්ෂණය ද වැටහෙයි.

ဧတ္ထ စ အနိစ္စံ အနိစ္စလက္ခဏံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခလက္ခဏံ အနတ္တာ အနတ္တလက္ခဏန္တိ အယံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အနိစ္စန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ. ကသ္မာ? ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တဘာဝါ, ဟုတွာ အဘာဝတော ဝါ. အညထတ္တံ နာမ ဇရာ. ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တံ အနိစ္စလက္ခဏံ, ဟုတွာ အဘာဝသင်္ခါတော ဝါ အာကာရဝိကာရော. ‘‘ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝစနတော တဒေဝ ခန္ဓပဉ္စကံ ဒုက္ခံ. ကသ္မာ? အဘိဏှံ ပဋိပီဠနတော. အဘိဏှံ ပဋိပီဠနာကာရော ဒုက္ခလက္ခဏံ. ‘‘ယံ ဒုက္ခံ, တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅-၁၆) ဝစနတော တဒေဝ ခန္ဓပဉ္စကံ အနတ္တာ. ကသ္မာ? အဝသဝတ္တနတော. အဝသဝတ္တနာကာရော အနတ္တလက္ခဏံ. ဣမာနိ တီဏိပိ လက္ခဏာနိ ဥဒယဗ္ဗယံ ပဿန္တဿေဝ အာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ.

මෙහි අනිච්ච, අනිච්ච ලක්ෂණය, දුක්ඛ, දුක්ඛ ලක්ෂණය, අනත්ත, අනත්ත ලක්ෂණය යන මේ විග්‍රහය දත යුතුය. එහි අනිච්ච යනු පංචස්කන්ධයයි. කුමක් නිසාද? ඉපදීම, බිඳීම හා අන්‍යතාවයට පත්වන ස්වභාවය නිසා හෝ, හටගෙන නැතිව යන බැවිනි. අන්‍යතාවය යනු ජරාවයි. ඉපදීම, විනාශ වීම හා අන්‍යතාවය හෝ හටගෙන නැතිව යාම යන ස්වභාවය අනිච්ච ලක්ෂණයයි. “යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි” යන වචනයට අනුව ඒ පංචස්කන්ධයම දුක්ඛ නම් වේ. කුමක් නිසාද? නිරන්තරයෙන් පීඩා කරන බැවිනි. නිරන්තරයෙන් පීඩා කිරීමේ ස්වභාවය දුක්ඛ ලක්ෂණයයි. “යමක් දුක ද එය අනාත්මය” යන වචනයට අනුව ඒ පංචස්කන්ධයම අනත්ත නම් වේ. කුමක් නිසාද? තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවිනි. වසඟයේ පැවැත්විය නොහැකි බව අනත්ත ලක්ෂණයයි. මේ ලක්ෂණ තුනම උදයව්‍යය (හටගැනීම හා බිඳීම) දකින්නාටම අරමුණු වෙයි.

ပုနပိ [Pg.99] သော ရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဧဝံ အနိစ္စာ’’တိအာဒိနာ ဝိပဿတိ, တဿ သင်္ခါရာ လဟုံ လဟုံ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, တတော ဥပ္ပာဒံ ဝါ ဌိတိံ ဝါ ပဝတ္တံ ဝါ နိမိတ္တံ ဝါ အာရမ္မဏံ အကတွာ တေသံ ခယဝယနိရောဓေ ဧဝ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ, ဣဒံ ဘင်္ဂဉာဏံ နာမ. ဣမဿ ဥပ္ပာဒတော ပဋ္ဌာယ အယံ ယောဂီ ‘‘ယထာ ဣမေ သင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇန္တိ နိရုဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ အတီတေပိ သင်္ခါရဂတံ ဘိဇ္ဇိ, အနာဂတေပိ ဘိဇ္ဇိဿတီ’’တိ နိရောဓမေဝ ပဿန္တော တိဋ္ဌတိ. တဿ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏံ အာသေဝန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ သဗ္ဗဘဝယောနိ ဂတိဋ္ဌိတိ သတ္တာဝါသေသု ပဘေဒကာ သင်္ခါရာ ဇလိတအင်္ဂါရကာသုအာဒယော ဝိယ မဟာဘယံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဧတံ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ နာမ.

නැවතත් ඔහු රූප අරූප ධර්මයන් “මෙසේ අනිච්චය” යනාදී වශයෙන් විදර්ශනා කරයි. එවිට ඔහුට සංස්කාරයෝ ඉතා වේගයෙන් වැටහෙති. ඉක්බිති ඉපදීමක් හෝ පැවැත්මක් හෝ නිමිත්තක් හෝ අරමුණු නොකොට ඒවායේ ක්ෂය වීම, වැය වීම හා නිරෝධය පිළිබඳවම සිත පිහිටුවා ගනියි. මෙය භංග ඥානය නම් වේ. මෙහි උප්පාදයේ සිට පටන් ගෙන මේ යෝගාවචරයා “යම් සේ මේ සංස්කාරයෝ බිඳෙද්ද, නිරුද්ධ වෙද්ද, එලෙසම අතීතයෙහි ද සංස්කාරගත ධර්මයන් බිඳී ගියේය, අනාගතයෙහි ද බිඳී යනු ඇත” යනුවෙන් නිරෝධයම දකිමින් පවතියි. ඒ භංගානුපස්සනා ඥානය වඩන, බහුලව පුරුදු කරන ඔහුට සියලු භව, යෝනි, ගති, ස්ථිති හා සත්තාවාසයන්හි පවත්නා සංස්කාරයෝ ඇවිලෙන අඟුරු වළවල් මෙන් මහා භයක් වී පෙනෙන්නට වෙයි. මෙය භයතුපට්ඨාන ඥානය නම් වේ.

တဿ တံ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ အာသေဝန္တဿ သဗ္ဗေ ဘဝါဒယော အာဒိတ္တအင်္ဂါရံ ဝိယ သမုဿိတခဂ္ဂေါ ဝိယ ပစ္စတ္ထိကော အပ္ပဋိသရဏာ သာဒီနဝါ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဣဒံ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ နာမ. တဿ ဧဝံ သင်္ခါရေ အာဒီနဝတော ပဿန္တဿ ဘဝါဒီသုပိ သင်္ခါရာနံ အာဒီနဝတ္တာ သင်္ခါရေသု ဥက္ကဏ္ဌနာ အနဘိရတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣဒံ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ နာမ.

ඒ භයතුපට්ඨාන ඥානය වඩන ඔහුට සියලු භව ආදිය ඇවිලෙන අඟුරු මෙන් ද, එසවූ කඩුවක් මෙන් ද, හතුරෙකු මෙන් ද, පිහිටක් නැති ආදීනවයන් ලෙස පෙනෙන්නට වෙයි. මෙය ආදීනවානුපස්සනා ඥානය නම් වේ. මෙලෙස සංස්කාරයන් ආදීනව වශයෙන් දකින ඔහුට භව ආදියෙහි පවා සංස්කාරයන්ගේ ආදීනව බව නිසාම සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරීම හා නොඇලීම උපදියි. මෙය නිබ්බිදානුපස්සනා ඥානය නම් වේ.

သဗ္ဗသင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒန္တဿ ဥက္ကဏ္ဌန္တဿ တသ္မာ သင်္ခါရဂတာ မုဉ္စိတုကာမတာ နိဿရိတုကာမတာ ဟောတိ. ဣဒံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ နာမ. ပုန တသ္မာ သင်္ခါရဂတာ မုဉ္စိတုံ ပန တေ ဧဝ သင်္ခါရေ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ တီရဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ နာမ.

සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරෙන, පීඩාවට පත්වන ඔහුට ඒ සංස්කාර ලෝකයෙන් මිදීමේ කැමැත්ත, ඉන් නික්මීමේ කැමැත්ත ඇති වෙයි. මෙය මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානය නම් වේ. නැවත ඒ සංස්කාර ලෝකයෙන් මිදීම පිණිසම ඒ සංස්කාරයන් කෙරෙහිම පටිසංඛානුපස්සනා ඥානයෙන් ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට විමසීම පටිසංඛානුපස්සනා ඥානය නම් වේ.

သော ဧဝံ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော တေသု အနတ္တလက္ခဏဿ သုဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝါ ‘‘အတ္တနိယ’’န္တိ ဝါ အဂဏှန္တော သင်္ခါရေသု ဘယဉ္စ နန္ဒိဉ္စ ပဟာယ သင်္ခါရေသု ဥဒါသီနော ဟောတိ မဇ္ဈတ္တော, ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ‘‘မမ’’န္တိ ဝါ န ဂဏှာတိ, တီသု ဘဝေသု ဥပေက္ခကော, ဣဒံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ နာမ.

ඔහු මෙසේ ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දකින්නේ, එහි අනාත්ම ලක්ෂණය මනාව දැක ඇති බැවින් “මම” කියා හෝ “මගේ” කියා හෝ ග්‍රහණය නොකරයි. සංස්කාරයන් කෙරෙහි භය හා සතුට යන දෙකම අත්හැර සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ වෙයි. “මම” කියා හෝ “මගේ” කියා හෝ ග්‍රහණය නොකරයි. තුන් භවයෙහිම උපේක්ෂා සහගත වෙයි. මෙය සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය නම් වේ.

တံ ပနေသ စေ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ သန္တတော ပဿတိ, သဗ္ဗသင်္ခါရပဝတ္တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နိဗ္ဗာနနိန္နံ ပက္ခန္ဒံ ဟောတိ. နော စေ နိဗ္ဗာနံ သန္တတော ပဿတိ, ပုနပ္ပုနံ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ဝါ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝါ တိဝိဓာနုပဿနာဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏမေဝ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ. ဧဝံ တိဋ္ဌမာနဉ္စ ဧတံ တိဝိဓဝိမောက္ခမုခဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ တိဋ္ဌတိ. တိဿော ဟိ အနုပဿနာ ‘‘တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ အနိစ္စတော မနသိကရောန္တော အဓိမောက္ခဗဟုလော အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ, ဒုက္ခတော မနသိကရောန္တော ပဿဒ္ဓိဗဟုလော [Pg.100] အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ, အနတ္တတော မနသိကရောန္တော ဝေဒဗဟုလော သုညတံ ဝိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ.

ඉදින් මොහු ඒ ශාන්ත පදය වූ නිවන ශාන්ත ලෙස දකී නම්, සියලු සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම අත්හැර නිවන දෙසට නැඹුරු වී ඒ වෙත යොමු වෙයි. ඉදින් නිවන ශාන්ත ලෙස නොදකී නම්, නැවත නැවතත් “අනිච්චය”, “දුක්ඛය”, “අනත්තය” යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් අනුපස්සනා වශයෙන් සංස්කාර අරමුණෙහිම පවතියි. මෙසේ පවතින මෙය ත්‍රිවිධ විමොක්ඛ මුඛ (මිදීමේ දොරටු) බවට පත් වෙයි. අනුපස්සනා තුන “විමොක්ඛ මුඛ තුනක්” යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ අනිච්ච වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක විශ්වාසය) බහුල කොට ඇති බැවින් අනිමිත්ත විමොක්ඛය ලබයි. දුක්ඛ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා පස්සද්ධිය (සන්සුන් බව) බහුල කොට ඇති බැවින් අප්පණිහිත විමොක්ඛය ලබයි. අනත්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා ප්‍රඥාමය ප්‍රීතිය බහුල කොට ඇති බැවින් ශුන්‍යත විමොක්ඛය ලබයි.

ဧတ္ထ စ အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခောတိ အနိမိတ္တာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အရိယမဂ္ဂေါ. သော ဟိ အနိမိတ္တာယ ဓာတုယာ ဥပ္ပန္နတ္တာ အနိမိတ္တော, ကိလေသေဟိ စ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမောက္ခော. ဧတေနေဝ နယေန အပ္ပဏိဟိတာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အပ္ပဏိဟိတော, သုညတာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော သုညတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි අනිමිත්ත විමොක්ඛය යනු අනිමිත්තාකාරයෙන් නිවන අරමුණු කොට පවත්නා වූ ආර්ය මාර්ගයයි. එය අනිමිත්ත ධාතුව (නිවන) අරමුණු කොට උපන් බැවින් අනිමිත්ත නම් වේ, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් විමොක්ඛ නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම අප්පණිහිතාකාරයෙන් නිවන අරමුණු කොට පවත්නා වූ මාර්ගය අප්පණිහිත ලෙස ද, ශුන්‍යතාකාරයෙන් නිවන අරමුණු කොට පවත්නා වූ මාර්ගය ශුන්‍යත ලෙස ද දත යුතුය.

ဧဝံ အဓိဂတသင်္ခါရုပေက္ခဿ ကုလပုတ္တဿ ဝိပဿနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဟောတိ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာတိ ဧတဒေဝ. အဿ တံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ အာသေဝန္တဿ တိက္ခတရာ သင်္ခါရုပေက္ခာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿ ‘‘ဣဒါနိ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ သင်္ခါရေ ‘‘အနိစ္စာ’’တိ ဝါ ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ဝါ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝါ သမ္မသိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ, ဘဝင်္ဂါနန္တရံ သင်္ခါရုပေက္ခာယ ကထိတနယေနေဝ အနိစ္စာဒိအာကာရေန မနသိကရိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ, တထေဝ မနသိကရောတော ပဌမံ ဇဝနစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယံ ပရိကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ, တဒနန္တရံ တဒေဝ ဒုတိယဇဝနစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယံ ဥပစာရန္တိ ဝုစ္စတိ, တဒနန္တရမ္ပိ တဒေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တတိယံ ဇဝနစိတ္တံ. ယံ အနုလောမန္တိ ဝုစ္စတိ, ဣဒံ တေသံ ပါဋိဧက္ကံ နာမ.

මෙසේ සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය අධිගමය කළ කුලපුත්‍රයාගේ විදර්ශනාව උච්චතම අවස්ථාවට (ශිඛාප්‍රාප්ත) පත් වෙයි. මෙයම වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය වඩන ඔහුට වඩාත් තියුණු වූ සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානයක් උපදියි. “දැන් මාර්ගය උපදින්නේය” යනුවෙන් සංස්කාරයන් “අනිච්චය”, “දුක්ඛය” හෝ “අනත්තය” යනුවෙන් විමසා භවාංගයට බසියි. භවාංගයට අනතුරුව සංඛාරුපෙක්ඛායෙහි කියන ලද ක්‍රමයටම අනිච්චාදී ආකාරයෙන් මෙනෙහි කරමින් මනෝද්වාරාවජ්ජනය උපදියි. එසේම මෙනෙහි කරන්නාට පළමු ජවන චිත්තය උපදියි. එය පරික්කම්ම යැයි කියනු ලැබේ. ඊට අනතුරුව ඒ දෙවන ජවන චිත්තයම උපදියි, එය උපචාර යැයි කියනු ලැබේ. ඊටත් අනතුරුව ඒ තුන්වන ජවන චිත්තයම උපදියි, එය අනුලෝම යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ඔවුන්ගේ වෙන් වෙන් වූ නාමයන්ය.

အဝိသေသေန ပန တိဝိဓမ္ပေတံ ‘‘အာသေဝန’’န္တိပိ ‘‘ပရိကမ္မ’’န္တိပိ ‘‘ဥပစာရ’’န္တိပိ ‘‘အနုလောမ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ. ဣဒံ ပန အနုလောမဉာဏံ သင်္ခါရာရမ္မဏာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ ဝိပဿနာယ ပရိယောသာနံ ဟောတိ, နိပ္ပရိယာယေန ပန ဂေါတြဘုဉာဏမေဝ ဝိပဿနာယ ပရိယောသာနန္တိ ဝုစ္စတိ. တတော ပရံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကုရုမာနံ ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တံ အတိက္ကမမာနံ အရိယဂေါတ္တံ ဩက္ကမမာနံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ပဌမသမန္နာဟာရဘူတံ အပုနရာဝဋ္ဋကံ ဂေါတြဘုဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ပန ဉာဏံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဉ္စ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဉ္စ န ဘဇတိ. အန္တရာ အဗ္ဗောဟာရိကမေဝ ဟောတိ. ဝိပဿနာသောတေ ပတိတတ္တာ ‘‘ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီ’’တိ ဝါ ‘‘ဝိပဿနာ’’တိ ဝါ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဂေါတြဘုဉာဏေ နိရုဒ္ဓေ တေန ဒိန္နသညာယ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနံ [Pg.101] သီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇနံ ဝိစိကိစ္ဆာသံယောဇနန္တိ တီဏိ သံယောဇနာနိ ဝိဒ္ဓံသေန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒနန္တရံ တဿေဝ ဝိပါကဘူတာနိ ဒွေ တီဏိ ဝါ ဖလစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အနန္တရဝိပါကတ္တာ လောကုတ္တရကုသလာနံ, ဖလပရိယောသာနေ ပနဿ ဥပ္ပန္နဘဝင်္ဂံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပစ္စဝေက္ခဏတ္ထာယ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ဟိ ‘‘ဣမိနာ ဝတာဟံ မဂ္ဂေန အာဂတော’’တိ မဂ္ဂံ ပစ္စဝေက္ခတိ. တတော ‘‘မေ အယံ အာနိသံသော လဒ္ဓေါ’’တိ ဖလံ ပစ္စဝေက္ခတိ. တတော ‘‘ဣမေ နာမ ကိလေသာ ပဟီနာ’’တိ ပဟီနကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ. တတော ‘‘ဣမေ နာမ ကိလေသာ အဝသိဋ္ဌာ’’တိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယဝဇ္ဈကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ. အဝသာနေ စ ‘‘အယံ ဓမ္မော မယာ ပဋိဝိဒ္ဓေါ’’တိ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပစ္စဝေက္ခတိ. ဣတိ သောတာပန္နဿ အရိယသာဝကဿ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ ဟောန္တိ. တထာ သကဒါဂါမိအနာဂါမိဖလာဝသာနေ. အရဟတ္တဖလာဝသာနေ အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ နာမ နတ္ထိ. ဧဝံ သဗ္ဗာနိပိ ဧကူနဝီသတိပစ္စဝေက္ခဏာနိ ဟောန္တိ.

විශේෂයක් නොමැතිව (සාමාන්‍යයෙන්) මේ ත්‍රිවිධ අවස්ථාවම 'ආසේවන' කියා ද, 'පරිකර්ම' කියා ද, 'උපචාර' කියා ද, 'අනුලෝම' කියා ද කියනු ලැබේ. මේ අනුලෝම ඥානය වනාහි සංස්කාරයන් අරමුණු කොටගත්, ක්ලේශයන්ගෙන් මිදී යන විදර්ශනාවේ අවසානය වෙයි. ඍජු අර්ථයෙන් නම් ගෝත්‍රභූ ඥානයම විදර්ශනාවේ අවසානය යැයි කියනු ලැබේ. ඉන්පසු නිවන අරමුණු කරමින්, පෘථග්ජන ගෝත්‍රය ඉක්මවා යමින්, ආර්ය ගෝත්‍රයට පිවිසෙමින්, නිවන අරමුණු කිරීමෙහි පළමු මනසිකාරය වූ, නැවත ආපසු නොහැරෙන ගෝත්‍රභූ ඥානය උපදියි. මේ ඥානය වනාහි ප්‍රතිපදා ඥානදස්සන විසුද්ධියට හෝ ඥානදස්සන විසුද්ධියට හෝ අයත් නොවේ. අතරමැදි අවස්ථාවෙහි ව්‍යවහාර කළ නොහැකි තත්ත්වයක පවතියි. විදර්ශනා ප්‍රවාහයට වැටුණු බැවින් එය 'ප්‍රතිපදා ඥානදස්සන විසුද්ධිය' කියා හෝ 'විදර්ශනාව' කියා හෝ ගිණුමට වැටෙයි. නිවන අරමුණු කොට ගෝත්‍රභූ ඥානය නිරුද්ධ වූ පසු, එමඟින් ලබා දුන් නිමිත්තෙන් නිවන අරමුණු කොට, දෘෂ්ටි සංයෝජනය, සීලබ්බතපරාමාස සංයෝජනය සහ විචිකිච්ඡා සංයෝජනය යන සංයෝජන තුන විනාශ කරමින් සෝතාපත්ති මාර්ගය උපදියි. ලෝකෝත්තර කුසල් ක්ෂණික විපාක ඇති බැවින්, ඉන් ඉක්බිතිවම එහි විපාක වූ ඵල සිත් දෙකක් හෝ තුනක් උපදියි. ඵල සිත් අවසානයෙහි ඔහුගේ උපන් භවාංගය සිඳී ගොස් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම පිණිස මනෝද්වාරාවජ්ජනය උපදියි. ඔහු 'මම සැබවින්ම මේ මාර්ගයෙන් පැමිණියෙමි' යි මාර්ගය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. ඉන්පසු 'මට මේ අනිශංස ලැබුණි' යි ඵලය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. ඉන්පසු 'මේ ක්ලේශයෝ ප්‍රහීණ වූහ' යි ප්‍රහීණ ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. ඉන්පසු 'මේ ක්ලේශයෝ ඉතිරිව ඇත' යි මතු මාර්ග තුනෙන් නැසිය යුතු ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. අවසානයෙහි 'මේ ධර්මය මා විසින් අවබෝධ කරන ලදී' යි අමෘත මහා නිර්වාණය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. මෙසේ සෝතාපන්න ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පහක් වෙයි. සකෘදාගාමී හා අනාගාමී ඵල අවසානයේදී ද එසේමය. අරහත් ඵල අවසානයේදී නම් ඉතිරි වූ ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමක් නැත. මෙසේ සියල්ලම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා දහනවයක් වෙයි.

ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သော ယောဂါဝစရော တသ္မိံယေဝ အာသနေ နိသိန္နော ဝုတ္တနယေန ဝိပဿိတွာ ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ တနုဘာဝံ ကရောန္တော ဒုတိယမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, တဒနန္တရံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဖလဉ္စ. တတော ဝုတ္တနယေန ဝိပဿိတွာ ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ အနဝသေသပ္ပဟာနံ ကရောန္တော တတိယမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, ဝုတ္တနယေန ဖလဉ္စ. တတော တသ္မိံယေဝါသနေ ဝုတ္တနယေန ဝိပဿိတွာ ရူပရာဂါရူပရာဂမာနုဒ္ဓစ္စာဝိဇ္ဇာနံ အနဝသေသပ္ပဟာနံ ကရောန္တော စတုတ္ထမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, ဝုတ္တနယေန ဖလဉ္စ. ဧတ္တာဝတာ စေသ ဟောတိ အရဟာ မဟာခီဏာသဝေါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ. ဣတိ ဣမေသု စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမ.

මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට ඒ යෝගාවචර තෙමේ එම අසුනේම හිඳ කියන ලද ක්‍රමයට විදර්ශනා වඩා, කාමරාග හා ව්‍යාපාදයන් තුනී කරමින් දෙවන මාර්ගයට පැමිණෙයි. ඉන් ඉක්බිතිව කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම ඵලයට ද පැමිණෙයි. ඉන්පසු කියන ලද ක්‍රමයෙන් විදර්ශනා වඩා කාමරාග හා ව්‍යාපාදයන් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කරමින් තෙවන මාර්ගයට පැමිණෙයි, කියන ලද ක්‍රමයෙන් ඵලයට ද පැමිණෙයි. ඉන්පසු එම අසුනේම කියන ලද ක්‍රමයෙන් විදර්ශනා වඩා රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච සහ අවිද්‍යාවන් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කරමින් සිව්වන මාර්ගයට පැමිණෙයි, කියන ලද ක්‍රමයෙන් ඵලයට ද පැමිණෙයි. මෙපමණකින් ඔහු රහතන් වහන්සේ නමක් ද, ක්ෂීණාස්‍රව මහා පුරුෂයෙක් ද, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් ද වෙයි. මෙසේ මේ මාර්ග හතරෙහි පවතින ඥානය 'ඥානදස්සන විසුද්ධිය' නම් වේ.

ဧတ္တာဝတာ ‘‘သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍံ အဝိဟေဌယံ အညတရမ္ပိ တေသ’’န္တိ ဧတေန ပါတိမောက္ခသံဝရာဒိသီလဿ ဝုတ္တတ္တာ သီလဝိသုဒ္ဓိ. ‘‘န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ ကုတော သဟာယ’’န္တိ ဧတေန ပဋိဃာနုနယဝိဝဇ္ဇနဝသေန မေတ္တာဒီနံ ဝုတ္တတ္တာ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ. ‘‘ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ ဣမိနာ ပန နာမရူပပရိဂ္ဂဟာဒီနံ ဝုတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝုတ္တာ ဟောန္တိ. အယမေတ္ထ မုခမတ္တနိဒဿနံ, ဝိတ္ထာရံ ပန ဣစ္ဆန္တေန [Pg.102] ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၆၂, ၆၇၈, ၆၉၂, ၇၃၇, ၈၀၆ အာဒယော) ဩလောကေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ စေသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ –

මෙපමණකින්, ''සබ්බේසු භූතේසු නිධාය දණ්ඩං අවිහේඨයං අඤ්ඤතරම්පි තේසං'' යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සංවර ආදී සීලය කියන ලද බැවින් සීල විසුද්ධිය ද, ''න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය කුතෝ සහායං'' යන්නෙන් ගැටීම හා ඇලීම දුරු කිරීම් වශයෙන් මෛත්‍රී ආදිය කියන ලද බැවින් චිත්ත විසුද්ධිය ද කියැවේ. ''ඒකෝ චරේ ඛග්ගවිසාණකප්පෝ'' යන්නෙන් නාමරූප පරිග්‍රහ ආදිය කියන ලද බැවින් දෘෂ්ටි විසුද්ධිය, කංඛාවිතරණ විසුද්ධිය, මග්ගාමග්ගඥාණදස්සන විසුද්ධිය, පටිපදාඥාණදස්සන විසුද්ධිය සහ ඥානදස්සන විසුද්ධිය යන විසුද්ධි සතම කියන ලද වෙයි. මෙය මෙහි එක් උදාහරණයක් පමණි. විස්තර වශයෙන් දැනගනු කැමති අය විසින් විසුද්ධිමාර්ගය බලා වටහා ගත යුතුය. මෙපමණකින් ඒ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ -

‘‘စာတုဒ္ဒိသော အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ, သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေန;

ပရိဿယာနံ သဟိတာ အဆမ္ဘီ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ. (သု. နိ. ၄၂;

စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၈) –

''සතර දිසාවන්හිම නොපැකිලී හැසිරෙන්නේ වෙයි, යම් පමණක ලැබුණ දෙයකින් සතුටු වන්නේ වෙයි, සියලු උපද්‍රවයන් ඉවසන්නේ වෙයි, තැති නොගන්නේ වෙයි, කගවේනා අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය'' යි.

ပသံသိယာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတံ ဥပသောဘယမာနော ဝိဟာသိန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ.

ප්‍රශංසනීය භාවයට පත්ව ගන්ධමාදන පර්වතය බබුළුවමින් වාසය කළහ; මෙසේ සෑම තැනම යොදාගත යුතුය.

ပဌမဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

පළමු ගාථාවේ නිද්දේස වර්ණනාවයි.

၁၂၂. ဒုတိယေ သံသဂ္ဂဇာတဿာတိ ဇာတသံသဂ္ဂဿ. တတ္ထ ဒဿနသဝနကာယသမုလ္လပနသမ္ဘောဂဝသေန ပဉ္စဝိဓော သံသဂ္ဂေါ. တတ္ထ အညမညံ ဒိသွာ စက္ခုဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ နာမ. တတ္ထ သီဟဠဒီပေ ကာဠဒီဃဝါပီဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ ကလျာဏဝိဟာရဝါသိံ ဒဟရဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တာ ကေနစိ ဥပါယေန တံ အလဘိတွာ ကာလကတာ ကုဋုမ္ဗိယဓီတာ တဿာ နိဝါသနစောဠက္ခဏ္ဍံ ဒိသွာ ‘‘ဧဝရူပါယ ဝတ္ထဓာရိနိယာ နာမ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ နာလတ္ထ’’န္တိ ဟဒယံ ဖာလေတွာ ကာလကတော သော ဧဝ စ ဒဟရော နိဒဿနံ.

122. දෙවන ගාථාවෙහි; 'සංසග්ගජාතස්ස' යනු ඇති කරගත් ඇසුර ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. එහි දැකීම, ඇසීම, ශරීර ස්පර්ශය, කතාබහ කිරීම සහ එකට වැසීම වශයෙන් පස් වැදෑරුම් ඇසුරක් ඇත. එහිදී එකිනෙකා දැක චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථි වශයෙන් උපන් රාගය 'දස්සන සංසර්ගය' නම් වේ. එහිදී ලක්දිව කාලදීඝවාපී ගමෙහි පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරෙන, කල්‍යාණ විහාරයෙහි වසන තරුණ භික්ෂුවක දැක ඔහු කෙරෙහි බැඳුණු සිතැතිව, කිසිදු උපායකින් ඔහු ලබාගත නොහැකිව මියගිය සිටු දියණියක ද, ඇය ඇඳ සිටි වස්ත්‍ර කොටසක් දැක 'මෙවැනි වස්ත්‍රයක් හැඳි තැනැත්තියක සමඟ වාසය කරන්නට නොලැබුණේ නොවේදැ' යි හදවත පැළී මියගිය ඒ තරුණ භික්ෂුව ද මෙයට නිදසුන් වේ.

ပရေဟိ ပန ကထိယမာနံ ရူပါဒိသမ္ပတ္တိံ အတ္တနာ ဝါ ဟသိတလပိတဂီတသဒ္ဒံ သုတွာ သောတဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နော ရာဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ နာမ. တတြာပိ ဂိရိဂါမဝါသီကမ္မာရဓီတာယ ပဉ္စဟိ ကုမာရီဟိ သဒ္ဓိံ ပဒုမဿရံ ဂန္တွာ နှာယိတွာ မာလံ သီသေ အာရောပေတွာ ဥစ္စာသဒ္ဒေန ဂါယန္တိယာ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော သဒ္ဒံ သုတွာ ကာမရာဂေန ဈာနာ ပရိဟာယိတွာ အနယဗျသနံ ပတ္တော ပဉ္စဂ္ဂဠလေဏဝါသီ တိဿဒဟရော နိဒဿနံ.

අන් අය විසින් කියනු ලබන රූප ආදී සම්පත්තීන් තමන් විසින් ඇසීමෙන් හෝ ඔවුන්ගේ සිනා, කතාබහ, ගී හඬ අසා හෝ සෝතවිඤ්ඤාණ වීථි වශයෙන් උපදින රාගය 'සවන සංසර්ගය' නම් වේ. එහිදී පංචග්ගල ලෙනෙහි වාසය කළ තිස්ස නම් තරුණ භික්ෂුව නිදසුනකි. ඔහු ගිරිගමෙහි වසන කම්මල්කරුගේ දියණිය පස්දෙනෙක් කුමාරිකාවන් සමඟ පියුම් විලට ගොස්, ස්නානය කොට, හිසෙහි මල් පළඳා උස් හඬින් ගී ගයමින් එන හඬ අහසින් යද්දී අසා, කාමරාගය නිසා ධ්‍යානයෙන් පිරිහී විනාශයට පත් විය.

အညမညံ အင်္ဂပရာမသနေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဓမ္မဂါယနဒဟရဘိက္ခု စေတ္ထ နိဒဿနံ. မဟာဝိဟာရေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခု ဓမ္မံ ဘာသတိ, တတ္ထ မဟာဇနေ အာဂတေ ရာဇာပိ အဂမာသိ သဒ္ဓိံ အန္တေပုရေန. တတော ရာဇဓီတာယ တဿ ရူပဉ္စ သဒ္ဒဉ္စ အာဂမ္မ ဗလဝရာဂေါ ဥပ္ပန္နော တဿ စ ဒဟရဿာပိ. တံ ဒိသွာ ရာဇာ သလ္လက္ခေတွာ သာဏိပါကာရေန ပရိက္ခိပါပေသိ, [Pg.103] တေ အညမညံ ပရာမသိတွာ အာလိင်္ဂိသု. ပုန သာဏိပါကာရံ အပနေတွာ ပဿန္တာ ဒွေပိ ကာလကတေယေဝ အဒ္ဒသံသူတိ.

එකිනෙකාගේ අඟපසඟ ස්පර්ශ කිරීමෙන් උපන් රාගය 'කාය සංසර්ගය' නම් වේ. ධර්මය ගායනා කළ තරුණ භික්ෂුව මෙහිදී නිදසුනකි. මහා විහාරයෙහි එක් තරුණ භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කරයි. එහි මහා ජනයා රැස් වූ විට රජතුමා ද අන්තඃපුරය සමඟ පැමිණියේය. එකල්හි රජදියණියට ඔහුගේ රූපය හා හඬ නිසා බලවත් රාගයක් උපන්නාය, එම තරුණ භික්ෂුවට ද එසේම විය. රජතුමා එය දැක තේරුම් ගෙන තිර රෙදිවලින් ඔවුන් වට කරවීය. ඔවුහු එකිනෙකා ස්පර්ශ කරමින් වැළඳ ගත්හ. නැවත තිර රෙදි ඉවත් කර බලන විට දෙදෙනාම මියගොස් සිටිනු දක්නා ලදී.

အညမညံ အာလပနသမုလ္လပနေ ဥပ္ပန္နရာဂေါ ပန သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဘိက္ခုဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂကရဏေ ဥပ္ပန္နရာဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဒွီသုပိ စ ဧတေသု မရိစဝဋ္ဋိဝိဟာရေ ဘိက္ခု စ ဘိက္ခုနီ စ နိဒဿနံ. မရိစဝဋ္ဋိမဟာဝိဟာရမဟေ ကိရ ဒုဋ္ဌဂါမဏိ အဘယမဟာရာဇာ မဟာဒါနံ ပဋိယာဒေတွာ ဥဘတောသံဃံ ပရိဝိသတိ. တတ္ထ ဥဏှယာဂုယာ ဒိန္နာယ သံဃနဝကသာမဏေရီ အနာဓာရကဿ သတ္တဝဿိကသံဃနဝကသာမဏေရဿ ဒန္တဝလယံ ဒတွာ သမုလ္လာပံ အကာသိ, တေ ဥဘောပိ ဥပသမ္ပဇ္ဇိတွာ သဋ္ဌိဝဿာ ဟုတွာ ပရတီရံ ဂတာ အညမညံ သမုလ္လာပေန ပုဗ္ဗသညံ ပဋိလဘိတွာ တာဝဒေဝ ဇာတသိနေဟာ သိက္ခာပဒါနိ ဝီတိက္ကမိတွာ ပါရာဇိကာ အဟေသုန္တိ.

අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කතාබස් කිරීමෙහි හටගත් ඇල්ම 'සමුල්ලපන සංසර්ගය' නම් වේ. භික්ෂූන් භික්ෂුණීන් සමඟ එක්ව පාරිභෝගික දෑ පරිහරණය කිරීමේදී හටගත් ඇල්ම 'සම්භෝග සංසර්ගය' නම් වේ. මේ දෙකටම උදාහරණයක් ලෙස මරිචවට්ටි විහාරයේ භික්ෂුවක් හා භික්ෂුණියක් ගැන දැක්වේ. දුටුගැමුණු අභය මහරජතුමා මරිචවට්ටි මහා විහාර පූජාවේදී මහා දානයක් පිළියෙල කර උභය සංඝයාටම පූජා කළ බව අසන්නට ලැබේ. එහිදී උණු කැඳ පිළිගැන්වූ අවස්ථාවේදී, ආධාරකයක් (පිටිසරණක්) නොමැතිව සිටි සත් හැවිරිදි සාමණේර නමකට එක් නවක සාමණේරියක් ඇත්දළින් කළ වළල්ලක් (දන්ත වළය) ලබා දී කතාබස් කළාය. ඒ දෙදෙනාම පසුව උපසම්පදාව ලබා වසර හැටක් ගතවූ පසු පරතෙරට (එතෙරට) ගියහ. එහිදී නැවත එකිනෙකා හමුවී කතාබස් කිරීමෙන් පැරණි මතකය අවදි වී, එවෙලේම සෙනෙහස හටගෙන ශික්ෂාපද ඉක්මවා පාරාජිකා වූහ.

ဧဝံ ပဉ္စဝိဓေ သံသဂ္ဂေ ယေန ကေနစိ သံသဂ္ဂေန ဇာတသံသဂ္ဂဿ ဘဝန္တိ သ္နေဟာ, ပုရိမရာဂပစ္စယာ ဗလဝရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော သ္နေဟနွယံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတီတိ တမေဝ သ္နေဟံ အနုဂစ္ဆန္တံ သန္ဒိဋ္ဌိကသမ္ပရာယိကသောကပရိဒေဝါဒိနာနပ္ပကာရကံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတိ နိဗ္ဗတ္တတိ ဘဝတိ ဇာယတိ. အပရေ ပန ‘‘အာရမ္မဏေ စိတ္တဝေါသဂ္ဂေါ သံသဂ္ဂေါ’’တိ ဘဏန္တိ. တတော သ္နေဟော သ္နေဟဒုက္ခန္တိ.

මෙසේ පස් වැදෑරුම් සංසර්ගයන් අතරින් යම්කිසි සංසර්ගයක් නිසා සංසර්ගයට පැමිණි තැනැත්තාට සෙනෙහස (ආලය) ඇති වේ. පෙර පැවති රාගය හේතුවෙන් බලවත් රාගයක් උපදී. ඉන්පසු එම සෙනෙහස නිසා මේ දුක හටගනී. එනම් ඒ සෙනෙහස අනුව යන්නාට මෙලොව හා පරලොව ශෝක පරිදේව ආදී නානාවිධ දුක් උපදී, හටගනී, ඇතිවේ. තවත් සමහරු "අරමුණෙහි සිත අතහැරීම සංසර්ගයයි" කියති. එයින් සෙනෙහස ද, සෙනෙහස නිසා දුක ද ඇති වේ.

ဧဝမတ္ထပ္ပဘေဒံ ဣမံ အဍ္ဎဂါထံ ဝတွာ သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အာဟ – ‘‘သွာဟံ ယမိဒံ သ္နေဟနွယံ သောကာဒိဒုက္ခံ ပဟောတိ, တဿ ဒုက္ခဿ မူလံ ခနန္တော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတော’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ တေ အမစ္စာ အာဟံသု – ‘‘အမှေဟိ ဒါနိ, ဘန္တေ, ကိံ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ? တတော သော အာဟ – ‘‘တုမှေ ဝါ အညေ ဝါ ယော ဣမမှာ ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမော, သော သဗ္ဗောပိ အာဒီနဝံ သ္နေဟဇံ ပေက္ခမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ. ဧတ္ထ စ ယံ တံ ‘‘သ္နေဟနွယံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ သန္ဓာယ ‘‘အာဒီနဝံ သ္နေဟဇံ ပေက္ခမာနော’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တေန သံသဂ္ဂေန သံသဂ္ဂဇာတဿ ဘဝန္တိ သ္နေဟာ, သ္နေဟနွယံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတိ, ဧဝံ ယထာဘူတံ အာဒီနဝံ သ္နေဟဇံ ပေက္ခမာနော အဟံ အဓိဂတောတိ ဧဝမ္ပိ အဘိသမ္ဗန္ဓိတွာ စတုတ္ထပါဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥဒါနဝသေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတော ပရံ သဗ္ဗံ ပုရိမဂါထာယ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၆).

මෙසේ අර්ථ ප්‍රභේද සහිත මෙම අර්ධ ගාථාව පවසා ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මම යම් මේ සෙනෙහස නිසා හටගන්නා ශෝකාදී දුකක් ඇද්ද, ඒ දුකෙහි මුල කණිමින් (උදුරා දමමින්) පසේබුදු බවට පත් වීමි" යනුයි. මෙසේ වදාළ කල්හි ඒ ඇමතිවරු "ස්වාමීනී, දැන් අප විසින් කුමක් කළ යුතුද?" යි ඇසූහ. එවිට උන්වහන්සේ "ඔබ හෝ අන් කවරෙකු හෝ වේවා, යමෙක් මේ දුකින් මිදීමට කැමති නම්, ඔහු සෙනෙහසින් උපදින ආදීනවය (දෝෂය) දකිමින්, කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය" යි වදාළ සේක. මෙහි "සෙනෙහස නිසා මේ දුක හටගනී" යයි යමක් වදාරන ලදද, එයම අරමුණු කරගෙන "සෙනෙහසින් උපදින ආදීනවය දක්නා තැනැත්තා" යයි පවසන ලද බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, ඉහත කී සංසර්ගය නිසා සංසර්ගයට පත්වූවන්ට සෙනෙහස ඇතිවේ, සෙනෙහස නිසා මේ දුක හටගනී, මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් සෙනෙහසින් උපදින ආදීනවය දකිමින් මම පසේබුදු බවට පත් වීමි යයි සම්බන්ධ කරමින්, සිව්වන පාදය පෙර කී ක්‍රමයටම උදානයක් වශයෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය. ඉන්පසු සියල්ල පෙර ගාථාවේ විස්තර කළ අයුරින්ම වේ.

နိဒ္ဒေသေ [Pg.104] အနုပ္ပာဒေတီတိ ရူပသ္မိံ အနုဗျဉ္ဇနံ ဒိသွာ အလ္လီယတိ. အနုဗန္ဓတီတိ ရူပသ္မိံ သ္နေဟဝသေန ဗန္ဓတိ. ဘဝန္တီတိ ဟောန္တိ. ဇာယန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ဝတ္တန္တိ. ပါတုဘဝန္တီတိ ပါကဋာ ဟောန္တိ. သမ္ဘဝန္တိ သဉ္ဇာယန္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တန္တီတိ တီဏိ ဥပသဂ္ဂေန ဝဍ္ဎိတာနိ. ဣတော ပရံ အဋ္ဌကဝဂ္ဂေ (မဟာနိ. ၁ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

නිද්දේසයෙහි 'අනුප්පාදේති' (හට නොගන්වයි) යනු රූපයෙහි අනුව්‍යංජන දැක ඇලෙයි. 'අනුබන්ධති' යනු රූපයෙහි සෙනෙහසින් බැඳෙයි. 'භවන්ති' යනු වෙති. 'ජායන්ති' යනු උපදිති. 'නිබ්බත්තන්ති' යනු පවතිති. 'පාතුභවන්ති' යනු ප්‍රකට වෙති. 'සම්භවන්ති, සංජායන්ති, අභිනිබ්බත්තන්ති' යන තුන උපසර්ග මගින් අර්ථය වැඩි දියුණු කළ ඒවාය. මෙතැන් සිට අෂ්ටක වර්ගයෙහි (මහානිද්දේසයේ 1 වැන්න ආදී) වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဒုတိယဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

දෙවන ගාථාවේ නිද්දේස වර්ණනාවයි.

၁၂၃. တတိယေ မေတ္တာယနဝသေန မိတ္တာ. သုဟဒဘာဝေန သုဟဇ္ဇာ. ကေစိ ဟိ ဧကန္တဟိတကာမတာယ မိတ္တာဝ ဟောန္တိ, န သုဟဇ္ဇာ. ကေစိ ဂမနာဂမနဋ္ဌာနနိသဇ္ဇာသမုလ္လာပါဒီသု ဟဒယသုခဇနနေန သုဟဇ္ဇာဝ ဟောန္တိ, န မိတ္တာ. ကေစိ တဒုဘယဝသေန သုဟဇ္ဇာ စေဝ မိတ္တာ စ. တေ ဒုဝိဓာ ဟောန္တိ အဂါရိယာ စ အနဂါရိယာ စ. တတ္ထ အဂါရိယာ တိဝိဓာ ဟောန္တိ ဥပကာရာ သမာနသုခဒုက္ခာ အနုကမ္ပကာတိ. အနဂါရိယာ ဝိသေသေန အတ္ထက္ခာယိနော. ဧဝံ တေ စတူဟိ စတူဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ.

123. තුන්වන ගාථාවෙහි මෛත්‍රී කරන බැවින් 'මිත්‍රයෝ' නම් වෙති. යහපත් හදවතක් ඇති බැවින් 'සුහදයෝ' (යහළුවෝ) නම් වෙති. ඇතැමෙක් ඒකාන්තයෙන්ම යහපත කැමති බැවින් මිත්‍රයෝම වෙති, සුහදයෝ නොවෙති. ඇතැමෙක් ගමනාගමන, ඉඳීම් සිටීම්, කතාබස් ආදියේදී හදවතට සතුට උපදවන බැවින් සුහදයෝම වෙති, මිත්‍රයෝ නොවෙති. ඇතැමෙක් ඒ දෙකම ඇති බැවින් සුහදයෝ මෙන්ම මිත්‍රයෝද වෙති. ඔවුහු ගිහි සහ පැවිදි වශයෙන් දෙවර්ගයකි. එහි ගිහි මිතුරෝ උපකාරී මිතුරන්, සැපදුක සමව දරන මිතුරන් සහ අනුකම්පා කරන මිතුරන් වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වෙති. පැවිදි මිතුරෝ විශේෂයෙන් අර්ථය (යහපත) පවසන්නෝ වෙති. මෙසේ ඔවුහු කරුණු හතර හතර බැගින් යුක්ත වෙති.

ယထာဟ –

යම්සේ වදාරන ලද්දේද යත්:

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ ဥပကာရော မိတ္တော သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပမတ္တံ ရက္ခတိ, ပမတ္တဿ သာပတေယျံ ရက္ခတိ, ဘီတဿ သရဏံ ဟောတိ, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု တဒ္ဒိဂုဏံ ဘောဂံ အနုပ္ပဒေတိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၁).

"ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් උපකාරක මිත්‍රයා සුහද මිත්‍රයෙකු ලෙස දත යුතුය. පමාවූ තැනැත්තා රකියි, පමාවූවහුගේ වස්තුව රකියි, බියපත් වූවහුට සරණ වෙයි, කටයුතු යෙදුණු කල්හි අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා දෙගුණයක් වස්තුව ලබා දෙයි."

တထာ –

එසේම:

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ သမာနသုခဒုက္ခော မိတ္တော သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂုယှမဿ အာစိက္ခတိ, ဂုယှမဿ ပရိဂူဟတိ, အာပဒါသု န ဝိဇဟတိ, ဇီဝိတမ္ပိဿ အတ္ထာယ ပရိစ္စတ္တံ ဟောတိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၂).

"ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් සැපදුක සමව දරන මිත්‍රයා සුහද මිත්‍රයෙකු ලෙස දත යුතුය. තමාගේ රහස් ඔහුට පවසයි, ඔහුගේ රහස් සඟවයි, ආපදාවන්හිදී අත්නොහරියි, ඔහු වෙනුවෙන් ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරයි."

တထာ –

එසේම:

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ အနုကမ္ပကော မိတ္တော သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘဝေနဿ န နန္ဒတိ, ဘဝေနဿ နန္ဒတိ, အဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ နိဝါရေတိ, ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ ပသံသတိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၄).

"ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් අනුකම්පා සහගත මිත්‍රයා සුහද මිත්‍රයෙකු ලෙස දත යුතුය. ඔහුගේ අභිවෘද්ධියක් නොවීම ගැන සතුටු නොවේ, ඔහුගේ අභිවෘද්ධිය ගැන සතුටු වේ, ඔහුට අගුණ පවසන්නන් වළක්වයි, ඔහුට ගුණ පවසන්නන් පසසයි."

တထာ [Pg.105] –

එසේම:

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ အတ္ထက္ခာယီ မိတ္တော သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါပါ နိဝါရေတိ, ကလျာဏေ နိဝေသေတိ, အဿုတံ သာဝေတိ, သဂ္ဂဿ မဂ္ဂံ အာစိက္ခတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၃).

"ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් අර්ථය පවසන (යහපත කියා දෙන) මිත්‍රයා සුහද මිත්‍රයෙකු ලෙස දත යුතුය. පවෙන් වළක්වයි, යහපතෙහි පිහිටුවයි, නොඇසූ දෙය අස්වයි (ධර්මය කියා දෙයි), ස්වර්ග මාර්ගය පෙන්වා දෙයි."

တေသု ဣဓ အဂါရိယာ အဓိပ္ပေတာ, အတ္ထတော ပန သဗ္ဗေပိ ယုဇ္ဇန္တိ. တေ မိတ္တေ သုဟဇ္ဇေ. အနုကမ္ပမာနောတိ အနုဒယမာနော, တေသံ သုခံ ဥပသံဟရိတုကာမော ဒုက္ခံ အပဟရိတုကာမော.

මෙහිදී ගිහි මිතුරන් අදහස් කරන ලද නමුත්, අර්ථ වශයෙන් ගත්කල මේ සියල්ලෝම සුදුසු වෙති. ඒ මිතුරන් හා සුහදයන් කෙරෙහි 'අනුකම්පා කරන' යනු කරුණාව දක්වන, ඔවුන්ට සැප ලබා දීමට හා දුක දුරු කිරීමට කැමති තැනැත්තාය.

ဟာပေတိ အတ္ထန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထဝသေန တိဝိဓံ, တထာ အတ္တတ္ထပရတ္ထဥဘယတ္ထဝသေနာပိ တိဝိဓံ အတ္ထံ လဒ္ဓဝိနာသနေန အလဒ္ဓါနုပ္ပာဒနေနာတိ ဒွိဓာပိ ဟာပေတိ ဝိနာသေတိ. ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ‘‘အဟံ ဣမံ ဝိနာ န ဇီဝါမိ, ဧသော မေ ဂတိ, ဧသော မေ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ နီစေ ဌာနေ ဌပေန္တောပိ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟောတိ. ‘‘ဣမေ မံ ဝိနာ န ဇီဝန္တိ, အဟံ တေသံ ဂတိ, အဟံ တေသံ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ ဥစ္စေ ဌာနေ ဌပေန္တောပိ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟောတိ. ဣဓ ပန ဧဝံ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော အဓိပ္ပေတော.

'අර්ථය පිරිහීමට පත් කරයි' යනු දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව) සහ පරමත්ථ (නිවන) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වූද, එමෙන්ම තමාගේ අර්ථය, අනුන්ගේ අර්ථය සහ උභය අර්ථය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වූද අර්ථය, ලැබී ඇති දේ විනාශ කිරීමෙන් හා නොලැබුණු දේ උපදවා ගැනීමට ඉඩ නොදීමෙන් යන දෙපරිද්දෙන්ම පිරිහීමට පත් කරයි, විනාශ කරයි. 'බැඳුණු සිතැති' (පටිබද්ධ චිත්ත) යනු "මම මොහු නොමැතිව ජීවත් නොවෙමි, මොහු මගේ එකම ගමනයි, මොහු මගේ පිහිටයි" කියා තමා පහත් තැනක තබා ගත්තද ඔහු බැඳුණු සිතැති අයෙකි. "මොවුන් මා නොමැතිව ජීවත් නොවේ, මම ඔවුන්ගේ එකම ගමනයි, මම ඔවුන්ගේ පිහිටයි" කියා තමා උසස් තැනක තබා ගත්තද ඔහු බැඳුණු සිතැති අයෙකි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ මෙබඳු වූ බැඳුණු සිතයි.

ဧတံ ဘယန္တိ ဧတံ အတ္ထဟာပနဘယံ, အတ္တနော သမာပတ္တိဟာနိံ သန္ဓာယ ဘဏတိ. သန္ထဝေတိ တိဝိဓော သန္ထဝေါ တဏှာဒိဋ္ဌိမိတ္တသန္ထဝဝသေန. တတ္ထ အဋ္ဌသတပ္ပဘေဒါပိ တဏှာ တဏှာသန္ထဝေါ, ဒွါသဋ္ဌိပ္ပဘေဒါပိ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိသန္ထဝေါ, ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တတာယ မိတ္တာနုကမ္ပနာ မိတ္တသန္ထဝေါ. သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တေန ဟိဿ သမာပတ္တိ ပရိဟီနာ. တေနာဟ – ‘‘ဧတံ ဘယံ သန္ထဝေ ပေက္ခမာနော’’တိ. သေသံ ပုဗ္ဗသဒိသမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နိဒ္ဒေသေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၇; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၉၃-၉၄).

“මේ භයයි” යන්නෙන් මෙය අර්ථ හානි වීමේ භයයි, තම සමාපත්ති පිරිහීම අරමුණු කොට පවසයි. “සන්ථවය” යනු තණ්හා, දිට්ඨි, මිත්ත යන වශයෙන් ත්‍රිවිධ සන්ථවයයි. එහි එකසිය අටක් වූ ප්‍රභේද ඇති තණ්හාව තණ්හා සන්ථවයයි, සැට දෙකක් වූ ප්‍රභේද ඇති දෘෂ්ටිය දිට්ඨි සන්ථවයයි, බැඳුණු සිතින් යුතුව මිතුරන් කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාව මිත්ත සන්ථවයයි. මෙහි අදහස් කරන්නේ එයයි. එයින් ඔහුගේ සමාපත්තිය පිරිහී ගියේය. එබැවින් “සන්ථවයෙහි මේ භය දකිමින්” යැයි වදාළ සේක. ඉතිරි කොටස පෙර හා සමානම යැයි දත යුතුය. නිද්දේසයෙහි අමුතුවෙන් කිව යුත්තක් නැත.

တတိယဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

තුන්වන ගාථාවෙහි නිද්දේස වර්ණනාවයි.

၁၂၄. စတုတ္ထေ ဝံသောတိ ဝေဠု. ဝိသာလောတိ ဝိတ္ထိဏ္ဏော. ဝ-ကာရော အဝဓာရဏတ္ထော, ဧဝကာရော ဝါ အယံ. သန္ဓိဝသေနေတ္ထ ဧ-ကာရော နဋ္ဌော. တဿ ပရပဒေန သမ္ဗန္ဓော, တံ ပစ္ဆာ ယောဇေဿာမ. ယထာတိ ပဋိဘာဂေ. ဝိသတ္တောတိ လဂ္ဂေါ ဇဋိတော သံသိဗ္ဗိတော. ပုတ္တေသု ဒါရေသု စာတိ ပုတ္တဓီတုဘရိယာသု. ယာ အပေက္ခာတိ ယာ တဏှာ ယော သ္နေဟော[Pg.106]. ဝံသက္ကဠီရောဝ အသဇ္ဇမာနောတိ ဝံသကဠီရော ဝိယ အလဂ္ဂမာနော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ ဝံသော ဝိသာလော ဝိသတ္တော ဧဝ ဟောတိ, ပုတ္တေသု စ ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ, သာပိ ဧဝံ တာနိ ဝတ္ထူနိ သံသိဗ္ဗိတွာ ဌိတတ္တာ ဝိသတ္တာ ဧဝ. သွာဟံ တာယ အပေက္ခာယ အပေက္ခဝါ ဝိသာလော ဝံသော ဝိယ ဝိသတ္တောတိ ဧဝံ အပေက္ခာယ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တံ အပေက္ခံ မဂ္ဂဉာဏေန ဆိန္ဒန္တော အယံ ဝံသကဠီရောဝ ရူပါဒီသု ဝါ ဒိဋ္ဌာဒီသု ဝါ လာဘာဒီသု ဝါ ကာမဘဝါဒီသု ဝါ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန အသဇ္ဇမာနော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမာယပိ နိဒ္ဒေသေ အတိရေကံ နတ္ထိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၈).

124. හතරවන ගාථාවෙහි 'වංසෝ' යනු උණ ගසයි. 'විසාලෝ' යනු පැතිරුණු යන්නයි. 'ව' කාරය අවධාරණාර්ථයෙහි යෙදී ඇත, නැතහොත් එය 'ඒව' යන්නෙහි අර්ථය දෙයි. සන්ධි වීමෙන් මෙහි 'ඒ' කාරය ලොප් වී ඇත. එහි පර පදය සමඟ ඇති සම්බන්ධය පසුව යොදන්නෙමු. 'යථා' යනු සමානත්වයෙහි ය. 'විසත්තෝ' යනු ඇලුණු, පැටලුණු හෙවත් වෙළුණු යන්නයි. 'පුත්තෙසු දාරෙසු ච' යනු පුතුන් හා භාර්යාවන් කෙරෙහි ය. 'යා අපෙක්ඛා' යනු යම් තණ්හාවක් හෝ ස්නේහයක් වේ ද එයයි. 'වංසකළීරොව අසජ්ජමානෝ' යනු උණ පැළයක් මෙන් නොඇලෙමින් යන්නයි. කුමක් පවසන ලද්දේ ද? පැතිරුණු උණ පඳුරක් යම් සේ එකිනෙක පැටලී පවතින්නේ ද, පුතුන් හා අඹුවන් කෙරෙහි වූ යම් ආශාවක් වේ ද, එය ද ඒ වස්තූන් කෙරෙහි බැඳී පවතින බැවින් පැටලීමක් ම ය. 'මම ඒ ආශාව නිසා ආශා ඇත්තෙක් ව විශාල උණ පඳුරක් මෙන් පැටලුණෙමි' යි මෙසේ ආශාවෙහි ආදීනව දැක, ඒ ආශාව මාර්ග ඥානයෙන් සිඳ දමමින්, මේ උණ පැළයක් මෙන් රූප ආදියෙහි හෝ දිට්ඨාදි ධර්මයන්හි හෝ ලාභාදියෙහි හෝ කාම භව ආදියෙහි හෝ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් නොඇලෙමින් පසේබුදු බවට පත් විය. සෙසු කොටස් පෙර ක්‍රමයට ම දත යුතු ය. මෙම නිද්දේසයෙහි ද අමුත්තක් නැත.

စတုတ္ထဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

හතරවන ගාථා නිද්දේසයේ වර්ණනාව යි.

၁၂၅. ပဉ္စမေ မိဂေါတိ သဗ္ဗေသံ အာရညိကစတုပ္ပဒါနံ ဧဝ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဣဓ ပန ပသဒမိဂေါ အဓိပ္ပေတော. အရညမှီတိ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသံ အရညံ, ဣဓ ပန ဥယျာနံ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ ‘‘ဥယျာနမှီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာတိ ပဋိဘာဂေ. အဗဒ္ဓေါတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီသု ယေန ကေနစိ အဗဒ္ဓေါ. ဧတေန ဝိဿဋ္ဌစရိယံ ဒီပေတိ. ယေနိစ္ဆကံ ဂစ္ဆတိ ဂေါစရာယာတိ ယေန ဒိသာဘာဂေန ဂန္တုံ ဣစ္ဆတိ, တေန ဂေါစရတ္ထံ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ တတ္ထ ယတ္တကံ ဣစ္ဆတိ ဂန္တုံ, တတ္တကံ ဂစ္ဆတိ. ယံ ဣစ္ဆတိ ခါဒိတုံ, တံ ခါဒတီတိ ဒီပေတိ. ဝိညူ နရောတိ ပဏ္ဍိတပုရိသော. သေရိတန္တိ သစ္ဆန္ဒဝုတ္တိတံ အပရာယတ္တဘာဝံ. ပေက္ခမာနောတိ ပညာစက္ခုနာ ဩလောကယမာနော. အထ ဝါ ဓမ္မသေရိတံ ပုဂ္ဂလသေရိတဉ္စ. လောကုတ္တရဓမ္မာ ဟိ ကိလေသဝသံ အဂမနတော သေရိနော တေဟိ သမန္နာဂတာ ပုဂ္ဂလာ စ, တေသံ ဘာဝနိဒ္ဒေသော သေရိတံ ပေက္ခမာနောတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? မိဂေါ အရညမှိ ယထာ အဗဒ္ဓေါ, ယေနိစ္ဆကံ ဂစ္ဆတိ ဂေါစရာယ. ကဒါ နု ခေါ အဟမ္ပိ တဏှာဗန္ဓနံ ဆိန္ဒိတွာ ဧဝံ ဂစ္ဆေယျန္တိ ဣတိ မေ တုမှေဟိ ဣတော စိတော စ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေဟိ ဗဒ္ဓဿ ယေနိစ္ဆကံ ဂန္တုံ အလဘန္တဿ တသ္မိံ ယေနိစ္ဆကဂမနာဘာဝေ အာဒီနဝံ ယေနိစ္ဆကဂမနေ အာနိသံသံ ဒိသွာ အနုက္ကမေန သမထဝိပဿနာပါရိပူရိံ အဂမိံ. တတော ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှိ. တသ္မာ အညောပိ ဝိညူ နရော သေရိတံ ပေက္ခမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၉ အာဒယော).

125. පස්වන ගාථාවෙහි 'මිගෝ' යනු සියලු ආරණ්‍යවාසී සිව්පා සතුන්ට නමකි. මෙහි දී පසද මුවා අදහස් කෙරේ. 'අරඤ්ඤම්හි' යනු ගම සහ ගම් කෙළවර හැර සෙසු වනයයි; මෙහි දී උයන අදහස් කරන බැවින් 'උයනෙහි' යන්න අර්ථයයි. 'යථා' යනු සමානත්වයෙහි ය. 'අබද්ධෝ' යනු රැහැන් ආදියෙන් කිසිවකටත් නොබැඳුණු යන්නයි. මෙයින් නිදහස් හැසිරීම දක්වයි. 'යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගෝචරාය' යනු යම් දිශා භාගයකට යාමට කැමති ද, ඒ දෙසට ගොදුරු පිණිස යයි. එබැවින් එහි යම් තාක් යාමට කැමති ද, ඒ තාක් යයි. යමක් අනුභව කිරීමට කැමති ද, එය අනුභව කරයි යන්න මෙයින් අදහස් වේ. 'විඤ්ඤූ නරෝ' යනු නුවණැති පුද්ගලයා ය. 'සේරිතං' යනු තමාගේ කැමැත්ත පරිදි හැසිරීම හෙවත් පරාධීන නොවන බවයි. 'පෙක්ඛමානෝ' යනු ප්‍රඥා ඇසින් බලමින් යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ධර්ම සේරිතය හා පුද්ගල සේරිතය යි. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කෙලෙසුන්ට වසඟ නොවන බැවින් නිදහස් (සේරී) වන අතර ඒවායින් යුක්ත පුද්ගලයන් ද එසේ ම ය; ඔවුන්ගේ භාවනා නිද්දේසය 'සේරිතං පෙක්ඛමානෝ' යන්නයි. කුමක් පවසන ලද්දේ ද? වනයෙහි මුවා යම් සේ නොබැඳී, කැමති පරිදි ගොදුරු සොයා යයි ද, 'මම ද කවදා නම් තණ්හා බන්ධන සිඳ දමා මෙසේ යන්නෙම් ද?' යි මෙසේ ඔබ වැන්නන් විසින් පිරිවරා සිටින විට, බැඳී සිටින්නාක් මෙන් කැමති තැනක යාමට නොහැකි වීමේ ආදීනව දැක, කැමති පරිදි යාමෙහි අනිසංස දැක, අනුපිළිවෙළින් සමථ විපස්සනා පූර්ණය කොට පසේබුදු බවට පත් වීමි. එබැවින් අන්‍ය වූ නුවණැති පුද්ගලයා ද නිදහස දකිමින් කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේ ය.

ပဉ္စမဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

පස්වන ගාථා නිද්දේසයේ වර්ණනාව යි.

၁၂၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.107] အယံ ပိဏ္ဍတ္ထော – သဟာယမဇ္ဈေ ဌိတဿ ဒိဝါသေယျသင်္ခါတေ ဝါသေ စ မဟာဥပဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဌာနေ စ ဥယျာနဂမနသင်္ခါတေ ဂမနေ စ ဇနပဒစာရိကသင်္ခါတာယ စာရိကာယ စ ‘‘ဣဒံ မေ သုဏ, ဣဒံ မေ ဒေဟီ’’တိအာဒိနာ နယေန တထာ တထာ အာမန္တနာ ဟောတိ, တသ္မာ အဟံ တတ္ထ တတ္ထ နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ ယာယံ အရိယဇနသေဝိတာ အနေကာနိသံသာ ဧကန္တသုခါ, ဧဝံ သန္တေပိ လောဘာဘိဘူတေဟိ သဗ္ဗကာပုရိသေဟိ အနဘိဇ္ဈိတာ အပတ္ထိတာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, တံ အနဘိဇ္ဈိတံ ပရေသံ အဝသဝတ္တနေန ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလဝသေနေဝ စ သေရိတံ ပေက္ခမာနော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အနုက္ကမေန ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၉-၄၂).

126. හයවන ගාථාවෙහි සාරාංශය මෙයයි - යහළුවන් මැද වෙසෙන්නාට දිවා කාලයේ විවේක ගන්නා තැන්හි දී ද, මහා උපස්ථාන ශාලාවල දී ද, උයන්වලට යාමේ දී ද, ජනපද චාරිකාවල දී ද, 'මේ දේ අසන්න, මට මේ දේ දෙන්න' යන ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම් සිදු වේ. එබැවින් මම ඒ ඒ තැන්හි කලකිරී, ආර්ය ජනයන් විසින් සේවනය කරන ලද, අනේකවිධ ආනිසංස ඇති, ඒකාන්ත සැප වූ, එසේ වුව ද ලෝභයෙන් මඬනා ලද සියලු අසත්පුරුෂයන් විසින් නොපතන ලද යම් පැවිද්දක් වේ ද, අනුන්ගේ වසඟයට පත් නොවන බැවින් හා භව්‍ය පුද්ගලයන්ගේ වසඟයෙහි පවතින බැවින් ඒ නිදහස (සේරිතය) දකිමින් විදර්ශනා වඩා අනුපිළිවෙළින් පසේබුදු බවට පත් විය. සෙසු කොටස් පවසන ලද ක්‍රමයම ය.

ဆဋ္ဌဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

හයවන ගාථා නිද්දේසයේ වර්ණනාව යි.

၁၂၇. သတ္တမေ ခိဍ္ဍာတိ ကီဠနာ. သာ ဒုဝိဓာ ဟောတိ ကာယိကာ စ ဝါစသိကာ စ. တတ္ထ ကာယိကာ နာမ ဟတ္ထီဟိပိ ကီဠန္တိ, အဿေဟိပိ ရထေဟိပိ ဓနူဟိပိ ထရူဟိပီတိ ဧဝမာဒိ. ဝါစသိကာ နာမ ဂီတံ သိလောကဘဏနံ မုခဘေရိကန္တိ ဧဝမာဒိ. ရတီတိ ပဉ္စကာမဂုဏရတိ. ဝိပုလန္တိ ယာဝ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ ဌာနေန သကလတ္တဘာဝဗျာပကံ. သေသံ ပါကဋမေဝ. အနုသန္ဓိယောဇနာပိ စေတ္ထ သံသဂ္ဂဂါထာယ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၁).

127. හත්වන ගාථාවෙහි 'ඛිඩ්ඩා' යනු ක්‍රීඩාවයි. එය කායික හා වාචසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කායික ක්‍රීඩා නම් ඇතුන් සමඟ, අසුන් සමඟ, රිය සමඟ, දුනු සමඟ, මිටි සමඟ ක්‍රීඩා කිරීම ආදියයි. වාචසික ක්‍රීඩා නම් ගී කීම, ශ්ලෝක කීම, කටින් බෙර හඬ නැඟීම ආදියයි. 'රති' යනු පංචකාම ගුණයන්හි ඇල්මයි. 'විපුල' යනු ඇට මිදුළු දක්වා මුළු ශරීරය පුරා ම පැතිර පවත්නා වූ යන්නයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලි ය. මෙහි අනුසන්ධි ගැළපීම ද ඇසුර පිළිබඳ (සංසග්ග) ගාථාවෙහි පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

သတ္တမဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

හත්වන ගාථා නිද්දේසයේ වර්ණනාව යි.

၁၂၈. အဋ္ဌမေ စာတုဒ္ဒိသောတိ စတူသု ဒိသာသု ယထာသုခဝိဟာရီ, ‘‘ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆; ၃.၃၀၈; အ. နိ. ၄.၁၂၅; ဝိဘ. ၆၄၃; စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၈) ဝါ နယေန ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာဖရိတာ စတဿော ဒိသာ အဿ သန္တီတိပိ စာတုဒ္ဒိသော. တာသု ဒိသာသု ကတ္ထစိ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဘယေန န ပဋိဟညတီတိ အပ္ပဋိဃော. သန္တုဿမာနောတိ ဒွါဒသဝိဓဿ သန္တောသဿ ဝသေန သန္တုဿကော. ဣတရီတရေနာတိ ဥစ္စာဝစေန ပစ္စယေန. ပရိဿယာနံ သဟိတာ အဆမ္ဘီတိ ဧတ္ထ ပရိဿယန္တိ ကာယစိတ္တာနိ, ပရိဟာပေန္တိ ဝါ တေသံ သမ္ပတ္တိံ, တာနိ ဝါ ပဋိစ္စ သယန္တီတိ ပရိဿယာ, ဗာဟိရာနံ သီဟဗျဂ္ဃာဒီနံ အဗ္ဘန္တရာနဉ္စ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ကာယစိတ္တုပဒ္ဒဝါနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တေ ပရိဿယေ အဓိဝါသနခန္တိယာ စ ဝီရိယာဒီဟိ စ ဓမ္မေဟိ သဟတီတိ ပရိဿယာနံ သဟိတာ. ထဒ္ဓဘာဝကရဘယာဘာဝေန [Pg.108] အဆမ္ဘီ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ တေ စတ္တာရော သမဏာ, ဧဝံ ဣတရီတရေန ပစ္စယေန သန္တုဿမာနော ဧတ္ထ ပဋိပတ္တိပဒဋ္ဌာနေ သန္တောသေ ဌိတော စတူသု ဒိသာသု မေတ္တာဒိဘာဝနာယ စာတုဒ္ဒိသော, သတ္တသင်္ခါရေသု ပဋိဟနနကရဘယာဘာဝေန အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ. သော စာတုဒ္ဒိသတ္တာ ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ ပရိဿယာနံ သဟိတာ, အပ္ပဋိဃတ္တာ အဆမ္ဘီ စ ဟောတီတိ ဧတံ ပဋိပတ္တိဂုဏံ ဒိသွာ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ.

128. අටවැන්නෙහි 'චාතුද්දිසෝ' යනු සතර දිශාවෙහිම කැමති පරිදි වසන සුළු වූ යන්නයි. එසේම 'එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි' යන ආදී ක්‍රමයෙන් බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවෙන් පතුරුවන ලද සතර දිශාවන් ඇති බැවින්ද 'චාතුද්දිස' නම් වේ. ඒ දිශාවන්හි කිසිදු සත්ත්වයෙකු හෝ සංස්කාරයක් කෙරෙහි බියෙන් නොගැටෙන බැවින් 'අප්පටිඝ' නම් වේ. දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂය ඇති බැවින් 'සන්තුස්සමානෝ' නම් වේ. 'ඉතරීතරේන' යනු උසස් හෝ පහත් ඕනෑම ප්‍රත්‍යයකින් යන්නයි. 'පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී' යන්නෙහි 'පරිස්සය' යනු කය හා සිත තවන, නැතහොත් ඒවායේ සමෘද්ධිය පිරිහීමට පත් කරන බැවින් හෝ ඒවා ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවින් උපද්‍රව (පරිස්සය) නම් වේ. මෙය බාහිරව සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගෙන් වන පීඩා සහ අභ්‍යන්තරව කාමච්ඡන්ද ආදී වූ කය හා සිත පෙළන උපද්‍රවයන්ට නමකි. ඒ උපද්‍රවයන් අධිවාසනා ක්ෂාන්තියෙන් හා වීර්යාදී ධර්මයන්ගෙන් මැඩපවත්වන බැවින් 'පරිස්සයානං සහිතා' නම් වේ. තද බව ඇති කරන බියක් නොමැති බැවින් 'අඡම්භී' නම් වේ. මෙයින් අදහස් වන්නේ කුමක්ද? ඒ සතර ශ්‍රමණයන් මෙන් ලද දෙයින් සතුටු වෙමින්, සන්තෝෂයෙහි පිහිටා, සතර දිශාවන්හි මෙත්තාදී භාවනාවෙන් යුක්තව, සත්ත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි බියෙන් නොගැටෙමින්, උපද්‍රවයන් මැඩපවත්වා, තැතිගැනීමෙන් තොරව, මෙම ප්‍රතිපත්ති ගුණය දැක යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුතුව පිළිපැදී මම පසේබුදු බවට පත් වීමි යන්නයි.

အထ ဝါ တေ သမဏာ ဝိယ သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေန ဝုတ္တနယေနေဝ စာတုဒ္ဒိသော ဟောတီတိ ဉတွာ ဧဝံ စာတုဒ္ဒိသဘာဝံ ပတ္ထယန္တော ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇိတွာ အဓိဂတောမှိ. တသ္မာ အညောပိ ဤဒိသံ ဌာနံ ပတ္ထယမာနော စာတုဒ္ဒိသတာယ ပရိဿယာနံ သဟိတာ အပ္ပဋိဃတာယ စ အဆမ္ဘီ ဟုတွာ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၂).

එසේත් නැතහොත්, ඒ ශ්‍රමණයන් මෙන් ලද දෙයින් සතුටු වෙමින් ඉහත කී ක්‍රමයටම 'චාතුද්දිස' වන බව දැන, එබඳු වූ සතර දිශාවන්හි මෙත් පතුරුවන ස්වභාවය පතමින් නුවණින් යුතුව පිළිපැදී මම පසේබුදු බවට පත් වීමි. එබැවින් වෙනත් අයෙකු වුවද මෙබඳු තත්ත්වයක් පතන්නේ නම්, සතර දිශාවන්හි මෙත් පතුරුවමින් උපද්‍රවයන් මැඩපවත්වා, බියෙන් තොරව කගවේණ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

နိဒ္ဒေသေ မေတ္တာတိ အတ္ထတော တာဝ မိဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ, သိနေဟတီတိ အတ္ထော. မိတ္တေ ဝါ ဘဝါ, မိတ္တဿ ဝါ ဧသာ ပဝတ္တီတိပိ မေတ္တာ. မေတ္တာသဟဂတေနာတိ မေတ္တာယ သမန္နာဂတေန. စေတသာတိ စိတ္တေန. ဧကံ ဒိသန္တိ ဧကိဿာ ဒိသာယ ပဌမပရိဂ္ဂဟိတံ သတ္တံ ဥပါဒါယ ဧကံ ဒိသံ ပရိယာပန္နသတ္တဖရဏဝသေန ဝုတ္တံ. ဖရိတွာတိ ဖုသိတွာ အာရမ္မဏံ ကတွာ. ဝိဟရတီတိ ဗြဟ္မဝိဟာရာဓိဋ္ဌိတံ ဣရိယာပထဝိဟာရံ ပဝတ္တေတိ. တထာ ဒုတိယန္တိ ယထာ ပုရတ္ထိမာဒီသု ဒိသာသု ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတိ, တထေဝ တဒနန္တရံ ဒုတိယံ တတိယံ စတုတ္ထဉ္စာတိ အတ္ထော.

නිද්දේසයෙහි 'මෙත්තා' යනු අර්ථ වශයෙන් සෙනෙහස දක්වයි යන අරුතයි. මිතුරා කෙරෙහි පවතින බැවින් හෝ මිතුරාගේ පැවැත්මක් බඳු බැවින් 'මෙත්තා' (මෛත්‍රිය) නම් වේ. 'මෙත්තාසහගතේන' යනු මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'චේතසා' යනු සිතින් යන්නයි. 'ඒකං දිසං' යනු එක් දිශාවක පළමුව ගනු ලැබූ සත්ත්වයා අරමුණු කොට ඒ දිශාවට අයත් සත්ත්වයන් කෙරෙහි පැතිරවීම වශයෙන් කියන ලද්දකි. 'ඵරිත්වා' යනු ස්පර්ශ කොට අරමුණු කරගෙන යන්නයි. 'විහරති' යනු බ්‍රහ්මවිහාරයෙන් යුක්තව ඉරියව් පවත්වයි යන්නයි. 'තථා දුතියං' යනු යම් සේ පෙර දිශාදී සතර දිශාවන්ගෙන් යම් කිසි එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයිද, එමෙන්ම ඊට අනතුරුව දෙවන, තෙවන හා සතරවන දිශාවන්හිද පතුරුවා වාසය කරයි යන අර්ථයයි.

ဣတိ ဥဒ္ဓန္တိ ဧတေနေဝ စ နယေန ဥပရိမံ ဒိသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဓော တိရိယန္တိ အဓောဒိသမ္ပိ တိရိယံ ဒိသမ္ပိ ဧဝမေဝ. တတ္ထ စ အဓောတိ ဟေဋ္ဌာ. တိရိယန္တိ အနုဒိသာ. ဧဝံ သဗ္ဗဒိသာသု အဿမဏ္ဍလေ အဿမိဝ မေတ္တာသဟဂတံ စိတ္တံ သာရေတိပိ ပစ္စာသာရေတိပီတိ. ဧတ္တာဝတာ ဧကမေကံ ဒိသံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဩဓိသော မေတ္တာဖရဏံ ဒဿိတံ. သဗ္ဗဓီတိအာဒိ ပန အနောဓိသော ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သဗ္ဗဓီတိ သဗ္ဗတ္ထ. သဗ္ဗတ္တတာယာတိ သဗ္ဗေသု ဟီနမဇ္ဈိမဥက္ကဋ္ဌမိတ္တသပတ္တမဇ္ဈတ္တာနိပ္ပဘေဒေသု အတ္တတာယ, ‘‘အယံ ပရသတ္တော’’တိ ဝိဘာဂံ အကတွာ အတ္တသမတာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'ඉති උද්ධං' යනු එම ක්‍රමයෙන්ම ඉහළ දිශාවද පතුරුවන බවයි. 'අධෝ තිරියං' යනු පහළ දිශාවද සිරස (අනුදිශා) දිශාවද එසේමය යන්නයි. එහි 'අධෝ' යනු පහළයි. 'තිරියං' යනු අනුදිශාවන්ය. මෙසේ සියලු දිශාවන්හි ආශ්‍රම මණ්ඩලයක අශ්වයෙකු මෙන් මෛත්‍රියෙන් යුක්ත සිත පෙරටත් පසුපසටත් පවත්වයි. මෙපමණකින් එක් එක් දිශාව ගෙන වෙන් වශයෙන් (ඕධිසෝ) මෛත්‍රිය පැතිරවීම දක්වන ලදී. 'සබ්බධී' ආදියෙන් කියැවෙන්නේ වෙන් කිරීමක් රහිතව (අනෝධිසෝ) මෛත්‍රිය පැතිරවීමයි. එහි 'සබ්බධී' යනු හැම තැනම යන්නයි. 'සබ්බත්තතායා' යනු හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත හෝ මිතුරු, සතුරු, මධ්‍යස්ථ යන සියලු භේදයන්හි තමා හා සමාන ස්වභාවයෙන් යුක්තව, 'මේ අන්‍ය සත්ත්වයෙකි' යන බෙදීමක් නොකොට ආත්ම සමතාවයෙන් පැතිරවීමයි.

အထ [Pg.109] ဝါ သဗ္ဗတ္တတာယာတိ သဗ္ဗေန စိတ္တဘာဝေန, ဤသကမ္ပိ ဗဟိ အဝိက္ခိပမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗာဝန္တန္တိ သဗ္ဗသတ္တဝန္တံ, သဗ္ဗသတ္တယုတ္တန္တိ အတ္ထော. လောကန္တိ သတ္တလောကံ. ဝိပုလေနာတိ ဧဝမာဒိပရိယာယဒဿနတော ပနေတ္ထ ပုန ‘‘မေတ္တာသဟဂတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဝါ ဧတ္ထ ဩဓိသော ဖရဏေ ဝိယ ပုန တထာ-သဒ္ဒေါ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဝါ န ဝုတ္တော, တသ္မာ ပုန ‘‘မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ’’တိ ဝုတ္တံ. နိဂမနဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တံ. ဝိပုလေနာတိ ဧတ္ထ စ ဖရဏဝသေန ဝိပုလတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘူမိဝသေန ပန တံ မဟဂ္ဂတံ. ပဂုဏဝသေန အပ္ပမာဏသတ္တာရမ္မဏဝသေန စ အပ္ပမာဏံ. ဗျာပါဒပစ္စတ္ထိကပ္ပဟာနေန အဝေရံ. ဒေါမနဿပ္ပဟာနေန အဗျာပဇ္ဇံ. နိဒ္ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၅၄). ကရုဏာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာယေဝ. မောဒန္တိ တာယ တံသမင်္ဂိနော, သယံ ဝါ မောဒတိ, မောဒနမတ္တမေဝ ဝါ သာတိ မုဒိတာ. ‘‘အဝေရာ ဟောန္တူ’’တိအာဒိဗျာပါဒပ္ပဟာနေန မဇ္ဈတ္တဘာဝူပဂမနေန စ ဥပေက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ.

එසේත් නැතහොත් 'සබ්බත්තතායා' යනු සම්පූර්ණ සිතින්ම, ස්වල්පයක්වත් පිටතට විසිර යන්නට නොදී යන්නයි. 'සබ්බාවන්තං' යනු සියලු සත්ත්වයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'ලෝකං' යනු සත්ත්ව ලෝකයයි. 'විපුලේන' යනාදී පර්යාය පද පෙන්වීමේදී මෙහි නැවතත් 'මෙත්තාසහගතේන' යැයි කියන ලදී. යම් හෙයකින් වෙන් වශයෙන් පැතිරවීමේදී මෙන් 'තථා' ශබ්දය හෝ 'ඉති' ශබ්දය මෙහි නොයෙදුණු බැවින්, නැවත 'මෙත්තාසහගතේන චේතසා' යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් මෙය නිගමනයක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. 'විපුලේන' යන්නෙන් පැතිරවීමේ ඇති විශාලත්වය දත යුතුය. භූමි වශයෙන් එය මහද්ගත වේ. ප්‍රගුණ බවින් හා අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු කිරීමෙන් එය අප්‍රමාණ වේ. ව්‍යාපාදය සහ සතුරුකම් දුරු කිරීමෙන් 'අවේර' නම් වේ. දොම්නස දුරු කිරීමෙන් 'අබ්‍යාපජ්ජ' හෙවත් දුක් රහිත බව කියැවේ. කරුණාව පිළිබඳ අර්ථය පෙර කියන ලදී. 'මුදිතා' යනු එම සතුටින් යුක්ත වන බැවින් හෝ තමාම සතුටු වන බැවින් හෝ සතුටු වීම පමණක්ම වන බැවින් මුදිතා නම් වේ. 'අවේරා හොන්තු' යනාදී වශයෙන් ව්‍යාපාදය දුරු කිරීමෙන් සහ මධ්‍යස්ථ භාවයට පැමිණීමෙන් උපේක්ෂාව පවතියි.

လက္ခဏာဒိတော ပနေတ္ထ ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ မေတ္တာ, ဟိတူပသံဟာရရသာ, အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဗျာပါဒူပသမော ဧတိဿာ သမ္ပတ္တိ, သိနေဟသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. ဒုက္ခာပနယနာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခာသဟနရသာ, အဝိဟိံသာပစ္စုပဋ္ဌာနာ, ဒုက္ခာဘိဘူတာနံ အနာထဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဝိဟိံသူပသမော တဿာ သမ္ပတ္တိ, သောကသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. ပမောဒလက္ခဏာ မုဒိတာ, အနိဿာယနရသာ, အရတိဝိဃာတပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သတ္တာနံ သမ္ပတ္တိဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. အရတိဝူပသမော တဿာ သမ္ပတ္တိ, ပဟာနသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. သတ္တေသု မဇ္ဈတ္တာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ ဥပေက္ခာ, သတ္တေသု သမဘာဝဒဿနရသာ, ပဋိဃာနုနယဝူပသမပစ္စုပဋ္ဌာနာ, ‘‘ကမ္မဿကာ သတ္တာ, တေ ကဿ ရုစိယာ သုခိတာ ဝါ ဘဝိဿန္တိ, ဒုက္ခတော ဝါ မုစ္စိဿန္တိ, ပတ္တသမ္ပတ္တိတော ဝါ န ပရိဟာယိဿန္တီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တကမ္မဿကတာဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ပဋိဃာနုနယဝူပသမော တဿာ သမ္ပတ္တိ, ဂေဟဿိတာယ အညာဏုပေက္ခာယ သမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ.

ලක්ෂණාදී වශයෙන්, මෛත්‍රිය යනු හිතවත් ආකාරයෙන් පැවතීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. යහපත සලසා දීම එහි රසයයි. ක්‍රෝධය දුරු කිරීම එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානයයි. සත්ත්වයන්ගේ මනාප බව දැකීම එහි පදට්ඨානයයි. ව්‍යාපාදය සංසිඳීම එහි සම්පත්තිය වන අතර රාගය ඇති වීම එහි විපත්තියයි. කරුණාව යනු දුක දුරු කරන ආකාරයෙන් පැවතීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. පර දුක ඉවසීමට නොහැකි වීම එහි රසයයි. අවිහිංසාව එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානයයි. අසරණයන් දැකීම එහි පදට්ඨානයයි. විහිංසාව සංසිඳීම එහි සම්පත්තිය වන අතර සෝකය ඇති වීම එහි විපත්තියයි. මුදිතාව යනු ප්‍රමෝදය ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. ඊර්ෂ්‍යාව නැති කිරීම එහි රසයයි. අරතිය (නොඇලීම) නැති කිරීම එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානයයි. සත්ත්වයන්ගේ සම්පත් දැකීම එහි පදට්ඨානයයි. අරතිය සංසිඳීම එහි සම්පත්තිය වන අතර සතුට පහව යාම එහි විපත්තියයි. උපේක්ෂාව යනු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ ආකාරයෙන් පැවතීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි සම බවින් බැලීම එහි රසයයි. ගැටීම හා ඇලීම සංසිඳීම එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානයයි. 'සත්ත්වයෝ කර්මය උරුම කරගත්තෝ වෙති' යනුවෙන් පවතින කර්මස්සකතා ඥානය එහි පදට්ඨානයයි. ගැටීම හා ඇලීම සංසිඳීම එහි සම්පත්තිය වන අතර ගෙහසිත වූ අඥාන උපේක්ෂාව ඇති වීම එහි විපත්තියයි.

တတ္ထ သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ ပစ္စယသန္တောသဝသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ဣတရီတရေန စီဝရေနာတိ န ထူလသုခုမလူခပဏီတထိရဇိဏ္ဏာနံ ယေန [Pg.110] ကေနစိ စီဝရေန, အထ ခေါ ယထာလဒ္ဓါနံ ဣတရီတရေန ယေန ကေနစိ သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ အတ္ထော. စီဝရသ္မိဉှိ တယော သန္တောသာ – ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောတိ. ပိဏ္ဍပါတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဣမေ တယော သန္တောသေ သန္ဓာယ ‘‘သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ဣတရီတရေန စီဝရေန. ယထာလဒ္ဓါဒီသု ယေန ကေနစိ စီဝရေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

එහි 'සන්තෝෂ වූයේ වෙයි' යනු ප්‍රත්‍යය සන්තෝෂය වශයෙන් සතුටු වීමයි. 'ඉතරීතර චීවරයෙන්' යනු ගොරෝසු හෝ සියුම් වූ, රළු හෝ ප්‍රණීත වූ, ස්ථාවර හෝ දිරාගිය වූ කවර හෝ චීවරයකින් නොව, තමාට ලැබුණු කවර හෝ චීවරයකින් සතුටු වන බවයි. චීවරය සම්බන්ධයෙන් සන්තෝෂයන් තුනකි. එනම්: යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය සහ යථාසාරුප්ප සන්තෝෂයයි. පිණ්ඩපාතය ආදී සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙම සන්තෝෂ තුන අරභයා 'ඉතරීතර චීවරයෙන් සතුටු වෙයි. ලැබුණු ආකාරය අනුව කවර හෝ චීවරයකින් සතුටු වෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

ဧတ္ထ စ စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗံ, စီဝရခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, ပံသုကူလံ ဇာနိတဗ္ဗံ, စီဝရသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, စီဝရပဋိသံယုတ္တာနိ ဓုတင်္ဂါနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ ခေါမာဒီနိ ဆ စီဝရာနိ ဒုကူလာဒီနိ ဆ အနုလောမစီဝရာနိပိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. ဣမာနိ ဒွါဒသ ကပ္ပိယစီဝရာနိ. ကုသစီရံ ဝါကစီရံ ဖလကစီရံ ကေသကမ္ဗလံ ဝါဠကမ္ဗလံ ပေါတ္ထကော စမ္မံ ဥလူကပက္ခံ ရုက္ခဒုဿံ လတာဒုဿံ ဧရကဒုဿံ ကဒလိဒုဿံ ဝေဠုဒုဿန္တိ ဧဝမာဒီနိ ပန အကပ္ပိယစီဝရာနိ.

මෙහිදී චීවරය, චීවර ලැබෙන ස්ථාන (චීවර ක්ෂේත්‍රය), පාංශුකූලය, චීවර සන්තෝෂය සහ චීවරයට සම්බන්ධ ධුතාංග පිළිබඳව දැනගත යුතුය. එහි චීවරය දැනගත යුතුය යනු කෝම ආදී සිවුරු හය සහ දුකුළාදී අනුලෝම සිවුරු හය ද දැනගත යුතු බවයි. මේවා දොළොස් වැදෑරුම් කැප චීවරයන් වේ. කුස තණ වැරහැලි, පට්ට වැරහැලි, පතුරු වැරහැලි, කෙසේ කම්බිළි (කෙස්වලින් කළ රෙදි), වල්මෘග ලොම් කම්බිළි, රෙදි කඩ (පොත්තක), සම්, බකමූණු පිහාටු, රුක් පතුරු රෙදි, වැල් රෙදි, පන් රෙදි, කෙසෙල් පතුරු රෙදි, උණ පතුරු රෙදි යනාදිය අකැප චීවරයන් වේ.

စီဝရခေတ္တန္တိ ‘‘သံဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေန ပံသုကူလံ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဆ ခေတ္တာနိ, အဋ္ဌန္နဉ္စ မာတိကာနံ ဝသေန အဋ္ဌ ခေတ္တာနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ.

චීවර ක්ෂේත්‍රය යනු සංඝයාගෙන්, ගණයෙන්, නෑයන්ගෙන්, මිතුරන්ගෙන්, තමාගේ ධනයෙන් හෝ පාංශුකූලයෙන් යනුවෙන් චීවර උපදනා ස්ථාන හයකි. තවද අට වැදෑරුම් මාතෘකා වශයෙන් ක්ෂේත්‍ර අටක් ද දැනගත යුතුය.

ပံသုကူလန္တိ သောသာနိကံ ပါပဏိကံ ရထိယံ သင်္ကာရကူဋံ သောတ္ထိယံ သိနာနံ တိတ္ထံ ဂတပစ္စာဂတံ အဂ္ဂိဍဍ္ဎံ ဂေါခါယိတံ ဥပစိကာခါယိတံ ဥန္ဒူရခါယိတံ အန္တစ္ဆိန္နံ ဒသစ္ဆိန္နံ ဓဇာဟဋံ ထူပံ သမဏစီဝရံ သာမုဒ္ဒိယံ အာဘိသေကိယံ ပန္ထိကံ ဝါတာဟဋံ ဣဒ္ဓိမယံ ဒေဝဒတ္တိယန္တိ တေဝီသတိ ပံသုကူလာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတ္ထ စ သောတ္ထိယန္တိ ဂဗ္ဘမလဟရဏံ. ဂတပစ္စာဂတန္တိ မတကသရီရံ ပါရုပိတွာ သုသာနံ နေတွာ အာနီတစီဝရံ. ဓဇာဟဋန္တိ ဓဇံ ဥဿာပေတွာ တတော အာနီတံ. ထူပန္တိ ဝမ္မိကေ ပူဇိတစီဝရံ. သာမုဒ္ဒိယန္တိ သမုဒ္ဒဝီစီဟိ ထလံ ပါပိတံ. ပန္ထိကန္တိ ပန္ထံ ဂစ္ဆန္တေဟိ စောရဘယေန ပါသာဏေဟိ ကောဋ္ဋေတွာ ပါရုတစီဝရံ. ဣဒ္ဓိမယန္တိ ဧဟိဘိက္ခုစီဝရံ. သေသံ ပါကဋမေဝ.

පාංශුකූලය යනු සොහොනෙන් ගත්, කඩපිලෙන් ගත්, වීථියෙන් ගත්, කුණු ගොඩෙන් ගත්, ගැබ් මල බැහැර කළ රෙදි (සොත්ථිය), නාන තොටෙන් ගත්, මළ සිරුර පෙරවා සොහොනට ගෙන ගොස් නැවත ගෙන ආ රෙදි (ගතපච්චාගත), ගින්නෙන් පිළිස්සුණු, ගවයන් කෑ, වේයන් කෑ, මීයන් කෑ, මැදින් සිඳුණු, අගින් සිඳුණු, කොඩි වශයෙන් එසවූ රෙදි (ධජාහට), හුඹස් මත පිදූ රෙදි (ථූප), මහණෙකුගේ සිවුරක් වූ, මුහුදු රළින් ගොඩට ගසන ලද රෙදි (සාමුද්දිය), අභිෂේකයකින් පසු ඉතිරි වූ රෙදි (ආභිසේකිය), මග යන අය සොරුන්ට බියෙන් ගල් මත තලා දමා ගිය රෙදි (පන්ථික), සුළඟින් ගසාගෙන ආ රෙදි, සෘද්ධියෙන් පහළ වූ (එහිභික්ෂු සිවුරු) සහ දෙවියන් දුන් රෙදි යනාදී වශයෙන් පාංශුකූල විසිතුනක් දත යුතුය. මෙහි 'සොත්ථිය' යනු ගැබ් මල පිස දැමූ රෙදිය. 'ගතපච්චාගත' යනු මළ සිරුරක් වසා සොහොනට ගෙන ගොස් නැවත ගෙන ආ රෙදිය. 'ධජාහට' යනු කොඩි වශයෙන් එසවීමෙන් පසු ගෙන ආ රෙදිය. 'ථූප' යනු හුඹස් මත පූජා කළ රෙදිය. 'සාමුද්දිය' යනු මුහුදු රළින් වෙරළට ගසාගෙන ආ රෙදිය. 'පන්ථික' යනු මග යන අය සොරුන් කෙරෙහි බියෙන් ගල් මත තලා දමා ගිය රෙදිය. 'ඉද්ධිමය' යනු එහිභික්ෂු ප්‍රව්‍රජාවෙන් ලත් සිවුරුය. සෙසු දෑ පැහැදිලි සහිතය.

စီဝရသန္တောသောတိ ဝီသတိ စီဝရသန္တောသာ – စီဝရေ ဝိတက္ကသန္တောသော ဂမနသန္တောသော ပရိယေသနသန္တောသော ပဋိလာဘသန္တောသော မတ္တပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော ယထာလာဘသန္တောသော [Pg.111] ယထာဗလသန္တောသော ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော ဥဒကသန္တောသော ဓောဝနသန္တောသော ကရဏသန္တောသော ပရိမာဏသန္တောသော သုတ္တသန္တောသော သိဗ္ဗနသန္တောသော ရဇနသန္တောသော ကပ္ပသန္တောသော ပရိဘောဂသန္တောသော သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသောတိ. တတ္ထ သာဒကဘိက္ခုနော တေမာသံ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိတွာ ဧကမာသမတ္တံ ဝိတက္ကိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သော ဟိ ပဝါရေတွာ စီဝရမာသေ စီဝရံ ကရောတိ. ပံသုကူလိကော အဒ္ဓမာသေနေဝ ကရောတိ. ဣဒံ မာသဒ္ဓမာသမတ္တံ ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကသန္တောသော. စီဝရတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တဿ ပန ‘‘ကတ္ထ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဂမနံ ဂမနသန္တောသော နာမ. ပရိယေသန္တဿ ပန ယေန ဝါ တေန ဝါ သဒ္ဓိံ အပရိယေသိတွာ လဇ္ဇိံ ပေသလဘိက္ခုံ ဂဟေတွာ ပရိယေသနံ ပရိယေသနသန္တောသော နာမ. ဧဝံ ပရိယေသန္တဿ အာဟရိယမာနံ စီဝရံ ဒူရတောဝ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မနာပံ ဘဝိဿတိ, ဧတံ အမနာပ’’န္တိ ဧဝံ အဝိတက္ကေတွာ ထူလသုခုမာဒီသု ယထာလဒ္ဓေနေဝ သန္တုဿနံ ပဋိလာဘသန္တောသော နာမ. ဧဝံ လဒ္ဓံ ဂဏှန္တဿာပိ ‘‘ဧတ္တကံ ဒုပဋ္ဋဿ ဘဝိဿတိ, ဧတ္တကံ ဧကပဋ္ဋဿာ’’တိ အတ္တနော ပဟောနကမတ္တေနေဝ သန္တုဿနံ မတ္တပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ. စီဝရံ ပရိယေသန္တဿ ပန ‘‘အသုကဿ ဃရဒွါရေ မနာပံ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ဒွါရပဋိပါဋိယာ စရဏံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

චීවර සන්තෝෂය යනු චීවරය පිළිබඳව වූ විසි වැදෑරුම් සන්තෝෂයයි. එනම්: විතක්ක, ගමන, පරියෙසන, පටිලාභ, මත්තපටිග්ගහණ, ලොලුප්පවිවජ්ජන, යථාලාභ, යථාබල, යථාසාරුප්ප, උදක, ධෝවන, කරණ, පරිමාණ, සුත්ත, සිබ්බන, රජන, කප්ප, පරිභෝග, සන්නිධිපරිවජ්ජන සහ විස්සජ්ජන සන්තෝෂයයි. එහි සිවුරු මසන භික්ෂුව තෙමසක් ස්ථිර වාසයෙන් සිට එක් මසක් පමණ ඒ ගැන කල්පනා කිරීම (විතක්කනය) සුදුසුය. ඔහු පවාරණය කොට චීවර මාසයෙහි සිවුරු පිළියෙළ කරයි. පාංශුකූලික භික්ෂුව අඩ මසකින් එය කරයි. මේ මසක් හෝ අඩ මසක් සැලසුම් කිරීම විතක්ක සන්තෝෂයයි. සිවුරු සඳහා යන කල්හි 'කොහේ ලබන්නෙම්ද' කියා නොසිතා කමටහන් පෙරදැරිවම යාම ගමන සන්තෝෂයයි. සිවුරු සොයන කල්හි හමු වූ ඕනෑම අයෙකු සමග නොව, ලජ්ජී පේසල භික්ෂුවක කැටුව සෙවීම පරියෙසන සන්තෝෂයයි. මෙසේ සොයන විට ලැබෙන සිවුර දුරදීම දැක 'මෙය මනාපය, මෙය අමනාපය' කියා නොසිතා, රළු හෝ සියුම් කවරක් වුවත් ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම පටිලාභ සන්තෝෂයයි. එලෙස ලැබෙන දෙය ගන්නා විට ද, තමාට ප්‍රමාණවත් වන ප්‍රමාණය (දෙපට සිවුරට හෝ තනිපට සිවුරට) ගැන පමණක් සතුටු වීම මත්තපටිග්ගහණ සන්තෝෂයයි. සිවුරු සොයන විට 'අසවල් ගෙදර දොරකඩදී මනාප රෙද්දක් ලබන්නෙමි' යි නොසිතා, අනුපිළිවෙළින් නිවෙස් කරා යාම ලොලුප්පවිවජ්ජන සන්තෝෂයයි.

လူခပဏီတေသု ယေန ကေနစိ ယာပေတုံ သက္ကောန္တဿ ယထာလဒ္ဓေနေဝ ယာပနံ ယထာလာဘသန္တောသော နာမ. အတ္တနော ထာမံ ဇာနိတွာ ယေန ယာပေတုံ သက္ကောတိ, တေန ယာပနံ ယထာဗလသန္တောသော နာမ. မနာပံ အညဿ ဒတွာ အတ္တနာ ယေန ကေနစိ ယာပနံ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော နာမ. ‘‘ကတ္ထ ဥဒကံ မနာပံ, ကတ္ထ အမနာပ’’န္တိ အဝိစာရေတွာ ယေန ကေနစိ ဓောဝနုပဂေန ဥဒကေန ဓောဝနံ ဥဒကသန္တောသော နာမ. တထာ ပဏ္ဍုမတ္တိကဂေရုကပူတိပဏ္ဏရသကိလိဋ္ဌာနိ ပန ဥဒကာနိ ဝဇ္ဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဓောဝန္တဿ ပန မုဂ္ဂရာဒီဟိ အပဟရိတွာ ဟတ္ထေဟိ မဒ္ဒိတွာ ဓောဝနံ ဓောဝနသန္တောသော နာမ. တထာ အသုဇ္ဈန္တံ ပဏ္ဏာနိ ပက္ခိပိတွာ တာပိတဥဒကေနာပိ ဓောဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ ဓောဝိတွာ ကရောန္တဿ ‘‘ဣဒံ ထူလံ, ဣဒံ သုခုမ’’န္တိ အကောပေတွာ ပဟောနကနီဟာရေနေဝ ကရဏံ ကရဏသန္တောသော နာမ. တိမဏ္ဍလပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဿေဝ ကရဏံ ပရိမာဏသန္တောသော [Pg.112] နာမ. စီဝရကရဏတ္ထာယ ပန ‘‘မနာပံ သုတ္တံ ပရိယေသိဿာမီ’’တိ အဝိစာရေတွာ ရထိကာဒီသု ဝါ ဒေဝဋ္ဌာနေ ဝါ အာဟရိတွာ ပါဒမူလေ ဝါ ဌပိတံ ယံ ကိဉ္စိဒေဝ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကရဏံ သုတ္တသန္တောသော နာမ.

රළු හෝ ප්‍රණීත සිවුරු අතරින් ලැබුණු කවරකින් හෝ යැපීම යථාලාභ සන්තෝෂයයි. තමාගේ ශක්තිය දැන යමකින් යැපිය හැකි ද එයින් යැපීම යථාබල සන්තෝෂයයි. තමා ලැබූ මනාප වූ සිවුර අන් අයට දී තමා කවරකින් හෝ යැපීම යථාසාරුප්ප සන්තෝෂයයි. 'කොහේ තිබෙන ජලය හොඳද, කොහේ ජලය නරකද' කියා නොසොයා හමු වන ජලයෙන් සේදීම උදක සන්තෝෂයයි. එහෙත් මඩ සහිත, පාණ්ඩු මෘත්තිකා (කහ මැටි) සහිත, ලාටු සහිත හෝ කිලිටි ජලය බැහැර කළ යුතුය. සෝදන විට මුගුරු ආදියෙන් නොතලා අතින් මඬිමින් සේදීම ධෝවන සන්තෝෂයයි. එලෙසම කිලිටි නොයන විට කොළ වර්ග දමා රත් කළ ජලයෙන් සේදීම ද වටී. සෝදා නිම කළ පසු 'මෙය ගොරෝසුයි, මෙය සියුම්' කියා සිත නොපෙළා තමාට ලැබුණු ආකාරයෙන්ම පිළියෙළ කිරීම කරණ සන්තෝෂයයි. තිමණ්ඩලය වැසෙන ප්‍රමාණයට පමණක් සකස් කිරීම පරිමාණ සන්තෝෂයයි. සිවුරු මැසීම සඳහා 'හොඳ නූල් සොයන්නෙමි' යි නොසොයා, වීථියකින් හෝ දේවස්ථානයකින් හෝ ගෙන ආ, නැතහොත් පාමුල තිබී ලැබුණු කවර හෝ නූලක් ගෙන මැසීම සුත්ත සන්තෝෂයයි.

ကုသိဗန္ဓနကာလေ ပန အင်္ဂုလိမတ္တေ သတ္တဝါရေ န ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ကရောန္တဿ ဟိ ယော ဘိက္ခု သဟာယော န ဟောတိ, တဿ ဝတ္တဘေဒေါပိ နတ္ထိ. တိဝင်္ဂုလမတ္တေ ပန သတ္တဝါရေ ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ကရောန္တဿ မဂ္ဂပဋိပန္နေနာပိ သဟာယေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယော န ဟောတိ, တဿ ဝတ္တဘေဒေါ. အယံ သိဗ္ဗနသန္တောသော နာမ. ရဇန္တေန ပန ကာဠကစ္ဆကာဒီနိ ပရိယေသန္တေန န ရဇိတဗ္ဗံ, သောမဝက္ကလာဒီသု ယံ လဘတိ, တေန ရဇိတဗ္ဗံ. အလဘန္တေန ပန မနုဿေဟိ အရညေ ဝါကံ ဂဟေတွာ ဆဍ္ဍိတရဇနံ ဝါ ဘိက္ခူဟိ ပစိတွာ ဆဍ္ဍိတကသဋံ ဝါ ဂဟေတွာ ရဇိတဗ္ဗံ. အယံ ရဇနသန္တောသော နာမ. နီလကဒ္ဒမကာဠသာမေသု ယံ ကိဉ္စိ ဂဟေတွာ ဟတ္ထိပိဋ္ဌေ နိသိန္နဿ ပညာယမာနကပ္ပကရဏံ ကပ္ပသန္တောသော နာမ.

කුසි (පටි) බඳින කාලයෙහි (සිවුරු තීරු මසන විට) ඇඟිල්ලක පමණ ඉඩ ප්‍රමාණයක හත් වරක් මැසීම නොකළ යුතුය. එසේ කරන්නා වූ භික්ෂුවට සහායකයෙකු නොමැති වුවහොත්, ඔහුට වත් බිඳීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් ඇඟිලි තුනක පමණ ඉඩ ප්‍රමාණයක හත් වරක් මැසිය යුතුය. එසේ කරන්නාට මාර්ගයෙහි යනෙන සහායකයෙකු වුවද සිටිය යුතුය. යම් හෙයකින් සහායකයෙකු නැති වුවහොත්, එය වත් බිඳීමකි. මෙය ‘සිබ්බන සන්තෝෂය’ (මැසීම පිළිබඳ සතුට) නම්‍ වේ. පඬු පොවන කල, කළු මැටි ආදිය සොයමින් පඬු නොපෙවිය යුතුය. සෝම වක්කල (ගස් පොතු) ආදියෙන් ලැබෙන දෙයකින් පඬු පෙවිය යුතුය. ඒවා නොලැබෙන්නේ නම්, මිනිසුන් විසින් වනයෙහි දමා ගිය වක්කල (පොතු) හෝ භික්ෂූන් විසින් සිවුරු තම්බා ඉවත දැමූ කහට හෝ ගෙන පඬු පෙවිය යුතුය. මෙය ‘රජන සන්තෝෂය’ (පඬු පෙවීම පිළිබඳ සතුට) නම්‍ වේ. නිල් කඩමිටි, කළු මැටි හෝ අඳුරු වර්ණයන්ගෙන් යමක් ගෙන, ඇතෙකුගේ පිට මත හිඳ කැප ලකුණ තැබීම ‘කප්ප සන්තෝෂය’ නම්‍ වේ.

ဟိရိကောပီနပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဝသေန ပရိဘုဉ္ဇနံ ပရိဘောဂသန္တောသော နာမ. ဒုဿံ ပန လဘိတွာ သုတ္တံ ဝါ သူစိံ ဝါ ကာရကံ ဝါ အလဘန္တေန ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ, လဘန္တေန န ဝဋ္ဋတိ. ကတမ္ပိ စေ အန္တေဝါသိကာဒီနံ ဒါတုကာမော ဟောတိ, တေ စ အသန္နိဟိတာ, ယာဝ အာဂမနာ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ, အာဂတမတ္တေသု တေသု ဒါတဗ္ဗံ. ဒါတုံ အသက္ကောန္တေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. အညသ္မိံ စီဝရေ သတိ ပစ္စတ္ထရဏမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနဓိဋ္ဌိတမေဝ ဟိ သန္နိဓိ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌိတံ န ဟောတီတိ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ. အယံ သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. ဝိဿဇ္ဇေန္တေန ပန မုခံ ဩလောကေတွာ န ဒါတဗ္ဗံ, သာရဏီယဓမ္မေ ဌတွာဝ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗန္တိ အယံ ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

ලජ්ජාව හා විළිබිය වසා ගැනීම පිණිස පමණක් පරිභෝජනය කිරීම ‘පරිභෝග සන්තෝෂය’ නම්‍ වේ. වස්ත්‍රයක් ලැබූ විට නූල් හෝ ඉදිකටු හෝ මැසීමට අවශ්‍ය උපකරණ නැති නම් එය තබා ගැනීම සුදුසුය. ඒවා තිබියදී තබා ගැනීම නොහොබී. යම් හෙයකින් අතේවාසිකාදීන්ට දීමට කැමති වුවත්, ඔවුන් අසල නොසිටින්නේ නම්, ඔවුන් පැමිණෙන තෙක් තබා ගැනීම සුදුසුය. ඔවුන් පැමිණි විගස එය දිය යුතුය. දීමට නොහැකි වන්නේ නම් අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. වෙනත් සිවුරක් ඇති විට ඇතිරිල්ලක් ලෙස වුවද අධිෂ්ඨානය කිරීම සුදුසුය. අධිෂ්ඨානය නොකළහොත් එය ‘සන්නිධියක්’ (තැන්පත් කිරීමක්) වේ. අධිෂ්ඨානය කළ විට එය තැන්පත් කිරීමක් නොවන බව මහාසීව තෙරණුවෝ පැවසූහ. මෙය ‘සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තෝෂය’ නම්‍ වේ. සිවුරු අත්හරින (පරිත්‍යාග කරන) විට පුද්ගල පක්ෂපාතීව නොදිය යුතුය. සාරණීය ධර්මයන්හි පිහිටාම පරිත්‍යාග කළ යුතුය. මෙය ‘විස්සජ්ජන සන්තෝෂය’ නම්‍ වේ.

စီဝရပဋိသံယုတ္တာနိ ဓုတင်္ဂါနိ နာမ ပံသုကူလိကင်္ဂဉ္စေဝ တေစီဝရိကင်္ဂဉ္စ. ဣတိ စီဝရသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣမာနိ ဒွေ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ, ဣမာနိ ဂေါပေန္တော စီဝရသန္တောသမဟာအရိယဝံသဝသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ.

චීවරයට සම්බන්ධ වූ ධුතාංග නම් පාංශුකූලිකංගය සහ තෙචීවරිකංගයයි. මෙලෙස චීවර සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශය පුරන්නා වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධුතාංග දෙක ආරක්ෂා කරති. මේවා ආරක්ෂා කරන්නා චීවර සන්තෝෂ මහා ආර්ය වංශය හේතුවෙන් සතුටට පත් වූවෙක් වෙයි.

ဝဏ္ဏဝါဒီတိ ဧကော သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ န ကထေတိ. ဧကော န သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ[Pg.113]. ဧကော နေဝ သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, န သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ. ဧကော သန္တုဋ္ဌော စ ဟောတိ, သန္တောသဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ. တထာရူပေါ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာ စ ဝဏ္ဏဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘ගුණ කියන්නා වූ’ යන්නෙහි - එක් අයෙක් ලද දෙයින් සතුටු වූවෙක් වෙයි, නමුත් සන්තෝෂයේ ගුණ නොකියයි. තවකෙක් ලද දෙයින් සතුටු වූවෙක් නොවේ, නමුත් සන්තෝෂයේ ගුණ කියයි. තවකෙක් සතුටු වූවෙක්ද නොවේ, සන්තෝෂයේ ගුණද නොකියයි. තවකෙක් ලද දෙයින් සතුටු වූවෙක්ද වෙයි, සන්තෝෂයේ ගුණද කියයි. එබඳු වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේව පෙන්වීම පිණිස ‘ලද පමණින් වූ සිවුරෙන් සතුටු වන්නා වූ ද, එහි ගුණ කියන්නා වූ ද’ යැයි වදාරන ලදී.

အနေသနန္တိ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂပ္ပဘေဒံ နာနပ္ပကာရံ အနေသနံ. အပ္ပတိရူပန္တိ အယုတ္တံ. အလဒ္ဓါ စာတိ အလဘိတွာ. ယထာ ဧကစ္စော ‘‘ကထံ နု ခေါ စီဝရံ လဘိဿာမီ’’တိ ပုညဝန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဟုတွာ ကောဟညံ ကရောန္တော ဥတ္တသတိ ပရိတဿတိ, ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧဝံ အလဒ္ဓါ စ စီဝရံ န ပရိတဿတိ. လဒ္ဓါ စာတိ ဓမ္မေန သမေန လဘိတွာ. အဓိဂတောတိ ဝိဂတလောဘဂိဒ္ဓေါ. အမုစ္ဆိတောတိ အဓိမတ္တတဏှာယ မုစ္ဆနံ အနာပန္နော. အနဇ္ဈာပန္နောတိ တဏှာယ အနောတ္ထဋော အပရိယောနဒ္ဓေါ. အာဒီနဝဒဿာဝီတိ အနေသနာပတ္တိယဉ္စ ဂဓိတပရိဘောဂေ စ အာဒီနဝံ ပဿမာနော. နိဿရဏပညောတိ ‘‘ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃; အ. နိ. ၆.၅၈) ဝုတ္တံ နိဿရဏမေဝ ပဇာနန္တော.

අනෙසන (වැරදි ආජීවය) නම් දූත මෙහෙවර, පණිවිඩ ගෙන යාම ආදී වූ නේකාකාර වැරදි සෙවීම්ය. ‘අප්පතිරූපං’ යනු නුසුදුසු වූ දෙයයි. ‘අලද්ධා ච’ යනු සිවුරු නොලැබීමයි. ඇතැම් අයෙක් ‘මම කෙසේ නම් සිවුරක් ලබන්නෙම්ද?’ යි පින්වත් භික්ෂූන් සමඟ එක් වී කුහකකම් කරමින් තැති ගනී ද, පීඩාවට පත් වේ ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ සිවුරු නොලැබුණ ද එසේ පීඩාවට පත් නොවේ. ‘ලද්ධා ච’ යනු ධර්මානුකූලව සහ සාධාරණව ලැබීමයි. ‘අධිගතෝ’ යනු ලෝභයෙන් හා ගිජු බවෙන් තොර වීමයි. ‘අමුච්ඡිතෝ’ යනු අධික තණ්හාවෙන් මුළා නොවීමයි. ‘අනජ්ඣාපන්නෝ’ යනු තණ්හාවෙන් යටපත් නොවූ හා වෙළා නොගත් බවයි. ‘ආදීනවදස්සාවී’ යනු වැරදි ලෙස සිවුරු සෙවීමේදී හා ගිජු වී පරිභෝජනය කිරීමේදී ඇති වන දොස් දකින්නා වූ බවයි. ‘නිස්සරණපඤ්ඤෝ’ යනු ‘සීතල වැළැක්වීම පිණිස පමණක්ම වේ’ යනාදී ලෙස වදාරන ලද පරිදි නිස්සරණය (අත්හැරීමේ ප්‍රඥාව) ම දන්නා බවයි.

ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာတိ ယေန ကေနစိ စီဝရေန သန္တုဋ္ဌိယာ. နေဝတ္တာနုက္ကံသေတီတိ ယထာ ပနိဓေကစ္စော ‘‘အဟံ ပံသုကူလိကော, မယာ ဥပသမ္ပဒမာဠေယေဝ ပံသုကူလိကင်္ဂံ ဂဟိတံ, ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ အတ္တုက္ကံသနံ ကရောတိ. ဧဝံ သော အတ္တုက္ကံသနံ န ကရောတိ. န ပရံ ဝမ္ဘေတီတိ ‘‘ဣမေ ပနညေ ဘိက္ခူ န ပံသုကူလိကာတိ ဝါ ပံသုကူလိကမတ္တမ္ပိ ဧတေသံ နတ္ထီ’’တိ ဝါ ဧဝံ ပရံ န ဝမ္ဘေတိ. ယော ဟိ တတ္ထ ဒက္ခောတိ ယော တသ္မိံ စီဝရသန္တောသေ ဝဏ္ဏဝါဒီ. တာသု ဝါ ဒက္ခော ဆေကော ဗျတ္တော. အနလသောတိ သာတစ္စကိရိယာယ အာလသိယဝိရဟိတော. သမ္ပဇာနော ပတိဿတောတိ သမ္ပဇာနပညာယ စေဝ သတိယာ စ ယုတ္တော. အရိယဝံသေ ဌိတောတိ အရိယဝံသေ ပတိဋ္ဌိတော.

‘ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා’ යනු යම්කිසි (ලද පමණින් වූ) සිවුරකින් සතුටු වීමයි. ‘නෙවත්තානුක්කංසේති’ යනු ඇතැමෙක් ‘මම පාංශුකූලිකයෙකි, මා විසින් උපසම්පදා මාලකයේදීම පාංශුකූලිකංගය සමාදන් වන ලදී, මා වැනි වෙන කවරෙක් සිටීද?’ යි තමා උසස් කොට සලකයි ද, එලෙස උන්වහන්සේ තමා උසස් කොට නොසලකති. ‘න පරං වම්භේති’ යනු ‘මේ අනෙක් භික්ෂූන් පාංශුකූලිකයන් නොවේ’ හෝ ‘මොවුන්ට පාංශුකූලිකංගයක් නැත’ යනුවෙන් අන්‍යයන් පහත් කොට නොසලකන බවයි. එහි දක්ෂ වූයේ යනු ඒ චීවර සන්තෝෂයේ ගුණ කියන්නා වූ ද, ඒ පිළිබඳ දක්ෂ, නිපුණ සහ ව්‍යක්ත වූ තැනැත්තාය. ‘අනලසෝ’ යනු සතත අභ්‍යාසයෙහි කම්මැලිකමෙන් තොර වීමයි. ‘සම්පජානෝ පතිස්සතෝ’ යනු සම්පජන්න ප්‍රඥාවෙන් හා සිහියෙන් යුක්ත වීමයි. ‘ආර්ය වංශයෙහි පිහිටියේ’ යනු ආර්ය වංශයෙහි මනාව ස්ථාපිත වූ බවයි.

ဣတရီတရေန ပိဏ္ဍပါတေနာတိ ယေန ကေနစိ ပိဏ္ဍပါတေန. ဧတ္ထပိ ပိဏ္ဍပါတော ဇာနိတဗ္ဗော, ပိဏ္ဍပါတခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, ပိဏ္ဍပါတသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, ပိဏ္ဍပါတပဋိသံယုတ္တံ ဓုတင်္ဂံ ဇာနိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပိဏ္ဍပါတောတိ ဩဒနော ကုမ္မာသော သတ္တု မစ္ဆော မံသံ ခီရံ ဒဓိ သပ္ပိ နဝနီတံ တေလံ မဓု ဖာဏိတံ ယာဂု ခါဒနီယံ သာယနီယံ လေဟနီယန္တိ သောဠသ ပိဏ္ဍပါတာ.

‘ඉතරීතරේන පිණ්ඩපාතේන’ යනු ලද පමණින් වූ යම්කිසි පිණ්ඩපාතයකින් සතුටු වීමයි. මෙහිදී ද පිණ්ඩපාතය, පිණ්ඩපාත ක්ෂේත්‍රය, පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය සහ පිණ්ඩපාතයට සම්බන්ධ ධුතාංග දැනගත යුතුය. එහි පිණ්ඩපාත නම් - බත්, කොමුපිඬු, අත්හල්, මසුන්, මස්, කිරි, දීකිරි, ගිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු, කැඳ, කෑ යුතු දෑ, රස විඳිය යුතු දෑ සහ ලෙව කෑ යුතු දෑ යන මේ සොළොස් වැදෑරුම් ආහාරයෝය.

ပိဏ္ဍပါတခေတ္တန္တိ [Pg.114] သံဃဘတ္တံ ဥဒ္ဒေသဘတ္တံ နိမန္တနံ သလာကဘတ္တံ ပက္ခိကံ ဥပေါသထိကံ ပါဋိပဒိကံ အာဂန္တုကဘတ္တံ ဂမိကဘတ္တံ ဂိလာနဘတ္တံ ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ္တံ ဓုရဘတ္တံ ကုဋိဘတ္တံ ဝါရဘတ္တံ ဝိဟာရဘတ္တန္တိ ပန္နရသ ပိဏ္ဍပါတခေတ္တာနိ.

පිණ්ඩපාත ක්ෂේත්‍රයන් නම් - සංඝ භක්තය, උද්දේස භක්තය, නිමන්ත්‍රණය, සලාක භක්තය, පක්ෂික භක්තය, උපෝසථික භක්තය, පාටිපදික භක්තය, ආගන්තුක භක්තය, ගමික භක්තය, ගිලාන භක්තය, ගිලානුපට්ඨාක භක්තය, ධුර භක්තය, කුටි භක්තය, වාර භක්තය සහ විහාර භක්තය යන පසළොස් වැදෑරුම් පිණ්ඩපාත ලැබෙන ස්ථානයෝය.

ပိဏ္ဍပါတသန္တောသောတိ ပိဏ္ဍပါတေ ဝိတက္ကသန္တောသော ဂမနသန္တောသော ပရိယေသနသန္တောသော ပဋိလာဘသန္တောသော ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော မတ္တပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော ယထာလာဘသန္တောသော ယထာဗလသန္တောသော ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော ဥပကာရသန္တောသော ပရိမာဏသန္တောသော ပရိဘောဂသန္တောသော သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသောတိ ပန္နရသ သန္တောသာ. တတ္ထ သာဒကော ဘိက္ခု မုခံ ဓောဝိတွာ ဝိတက္ကေတိ. ပိဏ္ဍပါတိကေန ပန ဂဏေန သဒ္ဓိံ စရတာ သာယံ ထေရုပဋ္ဌာနကာလေ ‘‘သွေ ကတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမာ’’တိ ‘‘အသုကဂါမေ, ဘန္တေ’’တိ ဧတ္တကံ စိန္တေတွာ တတော ပဋ္ဌာယ န ဝိတက္ကေတဗ္ဗံ. ဧကစာရိကေန ဝိတက္ကမာဠကေ ဌတွာ ဝိတက္ကေတဗ္ဗံ. တတော ပဋ္ဌာယ ဝိတက္ကေန္တော ပန အရိယဝံသာ စုတော ဟောတိ ပရိဗာဟိရော. အယံ ဝိတက္ကသန္တောသော နာမ. ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တေန ပန ‘‘ကုဟိံ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ဂန္တဗ္ဗံ. အယံ ဂမနသန္တောသော နာမ. ပရိယေသန္တေန ယံ ဝါ တံ ဝါ အဂ္ဂဟေတွာ လဇ္ဇိံ ပေသလမေဝ ဂဟေတွာ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. အယံ ပရိယေသနသန္တောသော နာမ. ဒူရတောဝ အာဟရိယမာနံ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မနာပံ, ဧတံ အမနာပ’’န္တိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗံ. အယံ ပဋိလာဘသန္တောသော နာမ. ‘‘ဣဒံ မနာပံ ဂဏှိဿာမိ, ဣဒံ အမနာပံ န ဂဏှိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ယံ ကိဉ္စိ ယာပနမတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗမေဝ. အယံ ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ.

පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය යනු පිණ්ඩපාතය පිළිබඳ විතර්ක සන්තෝෂය, ගමන සන්තෝෂය, පර්යේෂණ සන්තෝෂය, ප්‍රතිලාභ සන්තෝෂය, ප්‍රතිග්ග්‍රහණ සන්තෝෂය, මත්තා ප්‍රතිග්ග්‍රහණ සන්තෝෂය, ලොලුප්ප විවජ්ජන සන්තෝෂය, යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය, යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය, උපකාර සන්තෝෂය, පරිමාණ සන්තෝෂය, පරිභෝග සන්තෝෂය, සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තෝෂය, විස්සජ්ජන සන්තෝෂය යන පසළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂයයි. එහිදී ශ්‍රද්ධාවන්ත භික්ෂුව මුහුණ සෝදා මෙසේ කල්පනා කරයි. පිණ්ඩපාතිකයෙකු විසින් පිරිසක් සමඟ හැසිරෙන විට සවස් කාලයේ තෙරුන් වහන්සේලාට උපස්ථාන කරන වේලාවේදී 'හෙට කොහේ පිඬු සිඟා වඩිමුද?' කියා අසා 'අසවල් ගමට යමු ස්වාමීනි' යැයි එපමණක් සිතා එතැන් සිට වෙනත් දේ කල්පනා නොකළ යුතුය. හුදකලාව හැසිරෙන භික්ෂුව තමන් විතර්ක කරන ස්ථානයේ සිට ඒ ගැන කල්පනා කළ යුතුය. එතැන් සිට (පිණ්ඩපාතය පිළිබඳව) අසීමිතව කල්පනා කරන්නා වනාහි ආර්ය වංශයෙන් ගිලිහී බාහිර පුද්ගලයෙකු බවට පත්වෙයි. මෙය විතර්ක සන්තෝෂය නමි. පිඬු සිඟා වඩින විට 'කොහෙන් ආහාර ලැබේද?' යන්න ගැන නොසිතා කමටහන් පෙරදැරි කරගෙන යා යුතුය. මෙය ගමන සන්තෝෂය නමි. ආහාර සෙවීමේදී (පර්යේෂණයේදී) ඇප කැප නොසලකා යම් යම් දේ නොගෙන, ලජ්ජාශීලී සිල්වත් පිරිසගෙන් පමණක් ලැබෙන දේ සෙවිය යුතුය. මෙය පර්යේෂණ සන්තෝෂය නමි. දුර සිටම ආහාර රැගෙන එනු දැක 'මෙය මනාපය, මෙය අමනාපය' කියා සිතේ විකල්ප ඇති නොකර ගත යුතුය. මෙය ප්‍රතිලාභ සන්තෝෂය නමි. 'මෙම මනාප දේ පිළිගනිමි, අමනාප දේ නොපිළිගනිමි' යි නොසිතා යැපීමට ප්‍රමාණවත් වන ඕනෑම දෙයක් පිළිගත යුතුය. මෙය ප්‍රතිග්ග්‍රහණ සන්තෝෂය නමි.

ဧတ္ထ ပန ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုဒါတုကာမော, ပမာဏေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မောပိ န ဗဟု, ဒါယကောပိ အပ္ပံ ဒါတုကာမော, အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော န ဗဟု, ဒါယကော ပန ဗဟုဒါတုကာမော, ပမာဏေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ပဋိဂ္ဂဟဏသ္မိဉှိ မတ္တံ အဇာနန္တော မနုဿာနံ ပသာဒံ မက္ခေတိ, သဒ္ဓါဒေယျံ ဝိနိပါတေတိ, သာသနံ န ကရောတိ. ဝိဇာတမာတုယာပိဿ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. ဣတိ မတ္တံ ဇာနိတွာဝ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အယံ မတ္တပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ. အဍ္ဎကုလာနိယေဝ အဂန္တွာ ဒွါရပဋိပါဋိယာ [Pg.115] ဂန္တဗ္ဗံ. အယံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. ယထာလာဘသန္တောသာဒယော စီဝရေ ဝုတ္တနယာ ဧဝ.

මෙහිදී දියයුතු දෑ (දෙය්‍යධර්ම) බොහෝ තිබියදී, දායකයා ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම් ස්වල්පයක් පිළිගත යුතුය. දෙය්‍යධර්ම බොහෝ තිබෙන විට දායකයා ද බොහෝ දීමට කැමති නම්, තමන්ට ප්‍රමාණවත් පමණටම පිළිගත යුතුය. දෙය්‍යධර්ම ස්වල්පයක් ඇති විට දායකයා ද ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම් ස්වල්පයක් පිළිගත යුතුය. දෙය්‍යධර්ම ස්වල්පයක් තිබුණද දායකයා බොහෝ දීමට කැමති නම්, තමන්ට සුදුසු පමණින්ම පිළිගත යුතුය. පිළිගැනීමේදී පමණ නොදැනීම මිනිසුන්ගේ ප්‍රසාදය නැති වීමටත්, ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දෙය විනාශ කිරීමටත්, ශාසනයට හානි කිරීමටත් හේතු වේ. මවකගේ වුවද සිත දිනා ගැනීමට (අධික ලෙස පිළිගැනීමෙන්) නොහැකි වෙයි. මෙසේ පමණ දැන පිළිගත යුතුමය යන මෙය මත්තා ප්‍රතිග්ග්‍රහණ සන්තෝෂය නමි. ධනවත් කුලයන් වෙතම නොගොස් නිවාස අනුපිළිවෙළින් යා යුතුය. මෙය ලොලුප්ප විවජ්ජන (ලෝභී බව දුරු කිරීමේ) සන්තෝෂය නමි. යථාලාභ සන්තෝෂය ආදිය සිවුරු සම්බන්ධයෙන් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ‘‘သမဏဓမ္မံ အနုပါလေဿာမီ’’တိ ဧဝံ ဥပကာရံ ဉတွာ ပရိဘုဉ္ဇနံ ဥပကာရသန္တောသော နာမ. ပတ္တံ ပူရေတွာ အာနီတံ န ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ. အနုပသမ္ပန္နေ သတိ တေန ဂါဟာပေတဗ္ဗံ, အသတိ အာဟရာပေတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏပရိမာဏမတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. အယံ ပရိမာဏသန္တောသော နာမ. ဇိဃစ္ဆာယ ပဋိဝိနောဒနံ ‘‘န ဣဒမေတ္ထ နိဿရဏ’’န္တိ ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇနံ ပရိဘောဂသန္တောသော နာမ. နိဒဟိတွာ န ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. အယံ သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. မုခံ အနောလောကေတွာ သာရဏီယဓမ္မေ ဌိတေန ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗံ. အယံ ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

පිණ්ඩපාතය වළඳා 'මහණදම් පුරන්නෙමි' යි මෙසේ එහි උපකාරය සලකා වැළඳීම උපකාර සන්තෝෂය නමි. පාත්‍රය පුරවා ගෙන එන ලද්දක් එලෙසම පිළිනොගත යුතුය. උපසම්පදා නොවූවෙක් සිටී නම් ඔහු ලවා එය ගෙන්වා ගත යුතුය. එසේ නොමැති නම් තමන්ට වළඳන්නට ප්‍රමාණවත් පමණක් පිළිගත යුතුය. මෙය පරිමාණ සන්තෝෂය නමි. බඩගින්න නිවා ගැනීම පිණිස මිස මෙහි වෙනත් විමුක්තියක් නැතැයි සලකා වැළඳීම පරිභෝග සන්තෝෂය නමි. ආහාර තැන්පත් කර තබා පසුව නොවැළඳිය යුතුය. මෙය සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තෝෂය නමි. දායකයාගේ මුහුණ නොබලා සාරණීය ධර්මයන්හි පිහිටා අන් අයටත් බෙදා දිය යුතුය. මෙය විස්සජ්ජන සන්තෝෂය නමි.

ပိဏ္ဍပါတပဋိသံယုတ္တာနိ ပန ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ ပိဏ္ဍပါတိကင်္ဂံ သပဒါနစာရိကင်္ဂံ ဧကာသနိကင်္ဂံ ပတ္တပိဏ္ဍိကင်္ဂံ ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကင်္ဂန္တိ. ဣတိ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣမာနိ ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ, ဣမာနိ ဂေါပေန္တော ပိဏ္ဍပါတသန္တောသမဟာအရိယဝံသဝသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ဝဏ္ဏဝါဒီတိအာဒီနိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

පිණ්ඩපාතයට සම්බන්ධ ධුතාංග පහක් ඇත. එනම් පිණ්ඩපාතිකාංගය, සපදානචාරිකාංගය, ඒකාසනිකාංගය, පත්තපිණ්ඩිකාංගය සහ ඛලුපච්ඡාභත්තිකාංගය යි. මෙසේ පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශය පුරන පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ මෙම ධුතාංග පහ ආරක්ෂා කරති. මේවා ආරක්ෂා කරමින් පිණ්ඩපාත සන්තෝෂ මහා ආර්ය වංශය අනුව සතුටට පත් වෙති. 'වර්ණනා කරන්නා' ආදී දේ පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

သေနာသနာနီတိ ဣဓ သေနာသနံ ဇာနိတဗ္ဗံ, သေနာသနခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, သေနာသနသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, သေနာသနပဋိသံယုတ္တဓုတင်္ဂံ ဇာနိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သေနာသနန္တိ မဉ္စော ပီဌံ ဘိသိ ဗိမ္ဗောဟနံ ဝိဟာရော အဍ္ဎယောဂေါ ပါသာဒေါ ဟမ္မိယံ ဂုဟာ လေဏံ အဋ္ဋော မာဠော ဝေဠုဂုမ္ဗော ရုက္ခမူလံ ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တီတိ ဣမာနိ ပန္နရသ သေနာသနာနိ.

සෙනසුන් සම්බන්ධයෙන් මෙහිදී සෙනසුන හඳුනාගත යුතුය, සෙනසුන් ලැබෙන ක්ෂේත්‍රය හඳුනාගත යුතුය, සෙනසුන් සන්තෝෂය හඳුනාගත යුතුය, සෙනසුන් සම්බන්ධ ධුතාංග හඳුනාගත යුතුය. එහි සෙනසුන් යනු ඇඳ, පුටුව, බිසි (මෙට්ටය), කොට්ටය, විහාරය, අඩ්ඪයෝගය (එක් පසක් පහත් ගෙය), ප්‍රාසාදය, හම්මියය (තට්ටු ගෙය), ගුහාව, ලෙන, අට්ටාලය, මාලකය, උණ පඳුර, රුක්මුල හෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා වාසය කරන යම් තැනක් වේද ඒ පසළොස් වැදෑරුම් සෙනසුන්ය.

သေနာသနခေတ္တန္တိ သံဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေန ပံသုကူလံ ဝါတိ ဆ ခေတ္တာနိ.

සෙනසුන් ක්ෂේත්‍රය යනු සංඝයාගෙන්, ගණයෙන්, නෑයන්ගෙන්, මිතුරන්ගෙන්, තමන්ගේ ධනයෙන් ලබාගත් හෝ පාංශුකූල (අත්හළ) වූ හෝ යන ක්ෂේත්‍ර හයකි.

သေနာသနသန္တောသောတိ သေနာသနေ ဝိတက္ကသန္တောသာဒယော ပန္နရသ သန္တောသာ. တေ ပိဏ္ဍပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေနာသနပဋိသံယုတ္တာနိ ပန ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ အာရညိကင်္ဂံ ရုက္ခမူလိကင်္ဂံ အဗ္ဘောကာသိကင်္ဂံ သောသာနိကင်္ဂံ ယထာသန္ထတိကင်္ဂန္တိ. ဣတိ သေနာသနသန္တောသံ မဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣမာနိ ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ, ဣမာနိ ဂေါပေန္တော သေနာသနသန္တောသမဟာအရိယဝံသဝသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ.

සෙනසුන් සන්තෝෂය යනු සෙනසුන පිළිබඳ විතර්ක සන්තෝෂය ආදී පසළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂයයි. ඒවා පිණ්ඩපාතයේදී කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. සෙනසුන් සම්බන්ධ ධුතාංග පහක් ඇත. එනම් ආරණ්‍යකාංගය, රුක්ඛමූලිකාංගය, අබ්භෝකාසිකාංගය, සොසානිකාංගය සහ යථාසන්ථතිකාංගය යි. මෙසේ සෙනසුන් සන්තෝෂ මහා ආර්ය වංශය පුරන පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ මෙම ධුතාංග පහ ආරක්ෂා කරති. මේවා ආරක්ෂා කරමින් සෙනසුන් සන්තෝෂ මහා ආර්ය වංශය අනුව සතුටට පත් වෙති.

ဣတိ [Pg.116] အာယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ပထဝိံ ပတ္ထရမာနော ဝိယ သာဂရကုစ္ဆိံ ပူရယမာနော ဝိယ အာကာသံ ဝိတ္ထာရယမာနော ဝိယ စ ပဌမံ စီဝရသန္တောသံ အရိယဝံသံ ကထေတွာ စန္ဒံ ဥဋ္ဌာပေန္တော ဝိယ သူရိယံ ဥလ္လင်္ဃေန္တော ဝိယ စ ဒုတိယပိဏ္ဍပါတသန္တောသံ ကထေတွာ သိနေရုံ ဥက္ခိပေန္တော ဝိယ တတိယံ သေနာသနသန္တောသံ အရိယဝံသံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဂိလာနပစ္စယသန္တောသံ အရိယဝံသံ ကထေတုံ ‘‘သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ဣတရီတရေန ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ပိဏ္ဍပါတဂတိကမေဝ. တတ္ထ ယထာလာဘယထာဗလယထာသာရုပ္ပသန္တောသေနေဝ သန္တုဿိတဗ္ဗံ. ဘာဝနာရာမအရိယဝံသော ပန ဣဓ အနာဂတော, နေသဇ္ဇိကင်္ဂံ ဘာဝနာရာမအရိယဝံသံ ဘဇတိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၉; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၂၈). ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

මෙසේ ආයුෂ්මත් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහා තෙරුන් වහන්සේ පොළොව අතුරන්නාක් මෙන් ද, සාගර කුස පුරවන්නාක් මෙන් ද, අහස පතුරවන්නාක් මෙන් ද මුලින්ම චීවර සන්තෝෂ ආර්ය වංශය දේශනා කළ සේක. ඉන්පසු සඳ උදා කරවන්නාක් මෙන් ද, හිරු නංවන්නාක් මෙන් ද දෙවනුව පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය දේශනා කළ සේක. අනතුරුව මහමේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන් තෙවනුව සෙනසුන් සන්තෝෂ ආර්ය වංශය දේශනා කොට, දැන් ගිලානප්‍රත්‍ය සන්තෝෂ ආර්ය වංශය දේශනා කිරීම පිණිස 'ළමා හෝ බාල හෝ යම්කිසි ගිලානප්‍රත්‍ය භේසජ්ජ පරික්ඛාරයකින් සතුටු වෙයි' ආදිය වදාළ සේක. එය ද පිණ්ඩපාතය හා සමානමය. එහිදී යථාලාභ, යථාබල, යථාසාරුප්ප සන්තෝෂයෙන්ම සතුටු විය යුතුය. භාවනාරාම ආර්ය වංශය මෙහි කෙලින්ම නොපැවසුණ ද, නේසජ්ජිකාංගය භාවනාරාම ආර්ය වංශයට අයත් වේ. මෙය මෙසේ ද පවසා ඇත -

‘‘ပဉ္စ သေနာသနေ ဝုတ္တာ, ပဉ္စ အာဟာရနိဿိတာ;

ဧကော ဝီရိယသံယုတ္တော, ဒွေ စ စီဝရနိဿိတာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၉;

အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၂၈);

“සෙනසුන් ඇසුරු කළ ධුතාංග පහකි, ආහාර ඇසුරු කළ ධුතාංග පහකි, වීර්යය ඇසුරු කළ එකක් (නේසජ්ජිකාංගය) සහ චීවර ඇසුරු කළ ධුතාංග දෙකකි.”

ပေါရာဏေ အဂ္ဂညေ အရိယဝံသေ ဌိတောတိ ဧတ္ထ ပေါရာဏေတိ န အဓုနုပ္ပတ္တိကေ. အဂ္ဂညေတိ အဂ္ဂေဟိ ဇာနိတဗ္ဗေ. အရိယဝံသေတိ အရိယာနံ ဝံသေ. ယထာ ဟိ ခတ္တိယဝံသော ဗြာဟ္မဏဝံသော ဝေဿဝံသော သုဒ္ဒဝံသော သမဏဝံသော ကုလဝံသော ရာဇဝံသော, ဧဝမယမ္ပိ အဋ္ဌမော အရိယဝံသော, အရိယတန္တိ အရိယပဝေဏိ နာမ ဟောတိ. သော ခေါ ပနာယံ ဝံသော ဣမေသံ ဝံသာနံ မူလဂန္ဓာဒီနံ ကာလာနုသာရိဂန္ဓာဒယော ဝိယ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကေ ပန တေ အရိယာ, ယေသံ ဧသော ဝံသောတိ? အရိယာ ဝုစ္စန္တိ ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ တထာဂတသာဝကာ စ, ဧတေသံ အရိယာနံ ဝံသောတိ အရိယဝံသော. ဣတော ပုဗ္ဗေ ဟိ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနံ စတုန္နံ အသင်္ချေယျာနံ မတ္ထကေ တဏှင်္ကရော မေဓင်္ကရော သရဏင်္ကရော ဒီပင်္ကရောတိ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပန္နာ, တေ အရိယာ, တေသံ အရိယာနံ ဝံသောတိ အရိယဝံသော. တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိနိဗ္ဗာနတော အပရဘာဂေ အသင်္ချေယျံ အတိက္ကမိတွာ ကောဏ္ဍညော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော…ပေ… ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ ကကုသန္ဓော ကောဏာဂမနော ကဿပေါ အမှာကံ ဘဂဝါ ဂေါတမောတိ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပန္နာ, တေသံ အရိယာနံ ဝံသောတိ အရိယဝံသော. အပိ စ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ အရိယာနံ ဝံသောတိ အရိယဝံသော, တသ္မိံ အရိယဝံသေ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၂၈). ဌိတောတိ ပတိဋ္ဌိတော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘පුරාණ වූ අග්‍ර වූ ආර්ය වංශයෙහි සිටියේ’ යන මෙහි ‘පොරාණේ’ (පුරාණ වූ) යනු අලුතින් ඇති වූවක් නොවේ. ‘අග්ගඤ්ඤේ’ (අග්‍ර වූ) යනු ශ්‍රේෂ්ඨයන් විසින් දත යුතු වූ. ‘අරියවංසේ’ යනු ආර්යයන්ගේ වංශයෙහි ය. ක්‍ෂත්‍රිය වංශය, බ්‍රාහ්මණ වංශය, වෛශ්‍ය වංශය, ශූද්‍ර වංශය, ශ්‍රමණ වංශය, කුල වංශය, රාජ වංශය යනාදීන් මෙන්, මෙය අටවැනි ආර්ය වංශය හෙවත් ආර්ය ප්‍රවේණිය නම්‍ වේ. එම වංශය වනාහි මුල්වලින් ගන්නා සුවඳ ආදිය අතර කාලානුසාරී සුවඳ මෙන් මෙම වංශයන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. ‘කවුරුන් ද ඒ ආර්යයන්, කාගේ ද මේ වංශය?’ යත්, බුදුවරු ද පසේබුදුවරු ද තථාගත ශ්‍රාවකයෝ ද ආර්යයෝ යැයි කියනු ලබති. ඒ ආර්යයන්ගේ වංශය ආර්ය වංශයයි. මෙයින් පෙර කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයකට මත්තෙහි තණ්හංකර, මේධංකර, සරණංකර, දීපංකර යන බුදුවරු සතර දෙනෙක් උපන්නාහ. ඔවුහු ආර්යයෝ ය. ඒ ආර්යයන්ගේ වංශය ආර්ය වංශයයි. ඒ බුදුවරුන්ගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු අසංඛ්‍යයක් ඉක්මවා කොණ්ඩඤ්ඤ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක...පෙ... මේ කල්පයෙහි කකුසඳ, කෝණාගමන, කාශ්‍යප සහ අපගේ ගෞතම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන බුදුවරු සතර දෙනා උපන් සේක. ඒ ආර්යයන්ගේ වංශය ආර්ය වංශයයි. තවද අතීත, අනාගත, වර්තමාන සියලු බුද්ධ, පසේබුද්ධ සහ බුද්ධ ශ්‍රාවක යන ආර්යයන්ගේ වංශය ආර්ය වංශයයි. ‘තස්මිං අරියවංසේ’ යනු ඒ ආර්ය වංශයෙහි ය. ‘ට්ඨිතෝ’ යනු පිහිටියේ යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියූ අයුරින්ම දත යුතුය.

အဋ္ဌမဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

අටවැනි ගාථා නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

၁၂၉. နဝမေ [Pg.117] အယံ ယောဇနာ – ဒုဿင်္ဂဟာ ပဗ္ဗဇိတာပိ ဧကေ, ယေ အသန္တောသာဘိဘူတာ, တထာဝိဓာ ဧဝ စ အထော ဂဟဋ္ဌာ ဃရမာဝသန္တာ. ဧတမဟံ ဒုဿင်္ဂဟဘာဝံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

129. නවවැන්නෙහි සම්බන්ධය මෙසේය - නොසතුටින් (අසන්තෝෂයෙන්) මැඬුණු ඇතැම් පැවිද්දෝ ද මෙන්ම ගෘහයෙහි වසන ගිහියෝ ද ඇසුරු කිරීමට අපහසු වෙති (දුස්සංගහ වෙති). මම ඒ ඇසුරු කිරීමට අපහසු බව පිළිකුල් කරමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

နိဒ္ဒေသေ အနဿဝါတိ ဝစနံ အဿဝနကာ. အဝစနကရာတိ ဒုဗ္ဗစာ. ပဋိလောမဝုတ္တိနောတိ ပစ္စနီကံ ကထနသီလာ, ပဋိမလ္လာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အညေနေဝ မုခံ ကရောန္တီတိ ဩဝါဒဒါယကေ ဒိသွာ မုခံ ပရိဝတ္တေတွာ အညံ ဒိသာဘာဂံ ဩလောကေန္တိ. အဗျာဝဋော ဟုတွာတိ အဝါဝဋော ဟုတွာ. အနပေက္ခော ဟုတွာတိ အနလ္လီနော ဟုတွာ.

නිර්දේශයෙහි ‘අනස්සවා’ යන වචනය අකීකරු (අවනත නොවන) යන අරුත දෙයි. ‘අවචනකාරා’ යනු දුර්වච (කීම නොකරන) අයයි. ‘පටිලෝමවුත්තිනෝ’ යනු විරුද්ධව කතා කරන ස්වභාව ඇති, විරුද්ධවාදීන් වී හැසිරෙන්නෝ යන අර්ථයයි. ‘අඤ්ඤේනේව මුඛං කරොන්ති’ යනු අවවාද දෙන්නා දැක මුහුණ වෙනතකට හරවා වෙනත් දිශාවක් බලති යන්නයි. ‘අබ්‍යාවටෝ හුත්වා’ යනු උනන්දුවක් හෝ වෙහෙසක් නැතිව යන්නයි. ‘අනපෙක්ඛෝ හුත්වා’ යනු ඇලීමක් නැතිව යන්නයි.

နဝမဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

නවවැනි ගාථා නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

၁၃၀. ဒသမေ ဩရောပယိတွာတိ အပနေတွာ. ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနီတိ ကေသမဿုဩဒါတဝတ္ထာလင်္ကာရမာလာဂန္ဓဝိလေပနဣတ္ထိပုတ္တဒါသိဒါသာဒီနိ. ဧတာနိ ဂိဟိဘာဝံ ဗျဉ္ဇယန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သဉ္ဆိန္နပတ္တောတိ ပတိတပတ္တော. ဆေတွာနာတိ မဂ္ဂဉာဏေန ဆိန္ဒိတွာ. ဝီရောတိ မဂ္ဂဝီရိယသမန္နာဂတော. ဂိဟိဗန္ဓနာနီတိ ကာမဗန္ဓနာနိ. ကာမာ ဟိ ဂိဟီနံ ဗန္ဓနာနိ. အယံ တာဝ ပဒတ္ထော.

130. දසවැන්නෙහි ‘ඔරෝපයිත්වා’ යනු ඉවත් කොට යන්නයි. ‘ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි’ යනු කෙස්, රැවුල, සුදු වස්ත්‍ර, ආභරණ, මල්, සුවඳ විලවුන්, අඹුදරුවන්, දාසී දාසයන් ආදියයි. මේවා ගිහි බව හඟවන බැවින් ‘ගිහි ලාංඡන’ (ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සඤ්ඡින්නපත්තෝ’ යනු ගිලිහුණු පත්‍ර ඇති යන්නයි. ‘ඡෙත්වානා’ යනු මාර්ග ඥානයෙන් සිඳ දමා යන්නයි. ‘වීරෝ’ යනු මාර්ග වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘ගිහිබන්ධනානි’ යනු කාම බන්ධනයන් ය. කාමයන් වනාහි ගිහියන්ගේ බන්ධනයෝ ය. මෙය පදයන්ගේ අර්ථයයි.

အယံ ပန အဓိပ္ပာယော – ‘‘အဟော ဝတာဟမ္ပိ ဩရောပယိတွာ ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနိ သဉ္ဆိန္နပတ္တော ယထာ ကောဝိဠာရော ဘဝေယျ’’န္တိ ဧဝဉှိ စိန္တယမာနော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၄). သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဇာနိတဗ္ဗံ.

මෙහි අදහස නම් - ‘අහෝ! මම ද ගිහි ලාංඡන ඉවත් කොට පත්‍ර ගිලිහුණු කොවිළාර ගසක් මෙන් වන්නේ නම් මැනවි’ යැයි මෙසේ සිතමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි යන්නයි. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

နိဒ္ဒေသေ သာရာသနဉ္စာတိ သာရံ အာသနံ. ဆိန္နာနီတိ ဂဠိတာနိ. သဉ္ဆိန္နာနီတိ နိပဏ္ဏာနိ. ပတိတာနီတိ ဝဏ္ဋတော မုတ္တာနိ. ပရိပတိတာနီတိ ဘူမိယံ ပတိတာနိ.

නිර්දේශයෙහි ‘සාරාසනඤ්ච’ යනු සාරවත් වූ ආසනයයි. ‘ඡින්නානි’ යනු ගිලිහුණු. ‘සඤ්ඡින්නානි’ යනු වැතිරුණු/පතිත වූ. ‘පතිතානි’ යනු නැට්ටෙන් මිදුණු. ‘පරිපතිතානි’ යනු බිම වැටුණු යන්නයි.

ဒသမဂါထာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

දසවැනි ගාථා නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු වග වර්ණනාව නිම විය.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

2. දෙවැනි වග වර්ණනාව

၁၃၁-၂. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ [Pg.118] ပဌမဒွယေ နိပကန္တိ ပကတိနိပုဏံ ပဏ္ဍိတံ ကသိဏပရိကမ္မာဒီသု ကုသလံ. သာဓုဝိဟာရိန္တိ အပ္ပနာဝိဟာရေန ဝါ ဥပစာရေန ဝါ သမန္နာဂတံ. ဓီရန္တိ ဓိတိသမ္ပန္နံ. တတ္ထ နိပကတ္တေန ဓိတိသမ္ပဒါ ဝုတ္တာ. ဣဓ ပန ဓိတိသမ္ပန္နမေဝါတိ အတ္ထော. ဓိတိ နာမ အသိထိလပရက္ကမတာ, ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; အ. နိ. ၂.၅; မဟာနိ. ၁၉၆) ဧဝံ ပဝတ္တဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. အပိ စ ဓိက္ကတပါပေါတိပိ ဓီရော. ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ ပဟာယာတိ ယထာ ပဋိရာဇာ ‘‘ဝိဇိတံ ရဋ္ဌံ အနတ္ထာဝဟ’’န္တိ ဉတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ဧကော စရတိ ဧဝံ ဗာလသဟာယံ ပဟာယ ဧကော စရေ. အထ ဝါ ရာဇာဝ ရဋ္ဌန္တိ ယထာ သုတသောမော ရာဇာ ဝိဇိတံ ရဋ္ဌံ ပဟာယ ဧကော စရိ, ယထာ စ မဟာဇနကော ဧဝံ ဧကောဝ စရေတိ အယမ္ပိ ဧတဿတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တာနုသာရေန သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ န ဝိတ္ထာရိတံ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅-၄၆). နိဒ္ဒေသေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ.

131-2. දෙවැනි වගෙහි පළමු ගාථා දෙකෙහි ‘නිපකං’ යනු සහජයෙන්ම දක්ෂ වූ, පණ්ඩිත වූ, කසිණ පරිකර්ම ආදියෙහි කුසලතා ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘සාධුවිහාරිං’ යනු අර්පණා විහරණයෙන් හෝ උපචාර විහරණයෙන් යුක්ත වූ. ‘ධීරං’ යනු ධෛර්යයෙන් (දෘඪ වීර්යයෙන්) යුක්ත වූ යන්නයි. එහි ‘නිපක’ යන වචනයෙන් ධෛර්ය සම්පත්තිය කියැවිණි. මෙහි ධෛර්ය සම්පන්නයාම අදහස් කෙරේ. ධෛර්යය යනු ලිහිල් නොවන පරාක්‍රමයයි. ‘සම, නහර ඉතිරි වේවා’ යනාදී වශයෙන් පැවති වීර්යයට මෙය නමකි. තවද පව් පිළිකුල් කරන්නා ද ‘ධීර’ නම් වේ. ‘රජකු දිනූ රටක් හැර යන්නාක් මෙන්’ යනු ප්‍රතිරාජයෙකු ‘දිනූ රාජ්‍යය අනර්ථයක් ගෙන දෙන්නේ’ යැයි දැන රාජ්‍යය හැර දමා තනිව හැසිරෙන්නාක් මෙන්, බාල යහළුවන් හැර දමා තනිව හැසිරිය යුතුය. නැතහොත් ‘රජකු මෙන් රටක්’ යනු සුතසෝම රජු දිනූ රට හැර දමා තනිව හැසිරුණාක් මෙන් ද, මහාජනක රජු මෙන් ද තනිවම හැසිරිය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඉතිරිය පෙර කියූ පරිදිම දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී. නිර්දේශයෙහි අමුතුවෙන් කිව යුත්තක් නැත.

ပဌမဒွယံ.

පළමු (ගාථා) යුගලයයි.

၁၃၃. တတိယဂါထာ ပဒတ္ထတော ဥတ္တာနာ ဧဝ. ကေဝလဉ္စ ပန သဟာယသမ္ပဒန္တိ ဧတ္ထ အသေက္ခေဟိ သီလာဒိက္ခန္ဓေဟိ သမ္ပန္နာ သဟာယာ ဧဝ ‘‘သဟာယသမ္ပဒါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ – ယာ အယံ ဝုတ္တာ သဟာယသမ္ပဒါ, တံ သဟာယသမ္ပဒံ အဒ္ဓါ ပသံသာမ, ဧကံသေနေဝ ထောမေမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကထံ? သေဋ္ဌာ သမာသေဝိတဗ္ဗာ သဟာယာတိ. ကသ္မာ? အတ္တနော သီလာဒီဟိ သေဋ္ဌေ သေဝမာနဿ သီလာဒယော ဓမ္မာ အနုပ္ပန္နာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ ပါပုဏန္တိ. သမေ သေဝမာနဿ အညမညသမဓာရဏေန ကုက္ကုစ္စဝိနောဒနေန စ လဒ္ဓါ န ပရိဟာယန္တိ. ဧတေ ပန သဟာယကေ သေဋ္ဌေ စ သမေ စ အလဒ္ဓါ ကုဟနာဒိမိစ္ဆာဇီဝံ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဥပ္ပန္နံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇန္တော တတ္ထ စ ပဋိဃာနုနယံ အနုပ္ပာဒေန္တော အနဝဇ္ဇဘောဇီ ဟုတွာ အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော. အဟမ္ပိ ဟိ ဧဝံ စရန္တော ဣမံ သမ္ပတ္တိံ အဓိဂတောမှီတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၇). နိဒ္ဒေသော ဝုတ္တနယော ဧဝ.

133. තුන්වැනි ගාථාව පද අර්ථ වශයෙන් ඉතා පැහැදිලිය. ‘කේවලඤ්ච පන සහායසම්පදං’ යන මෙහි අසේඛ වූ සීලාදී ස්කන්ධයන්ගෙන් යුක්ත වූ යහළුවන්ම ‘සහාය සම්පත්තිය’ ලෙස දත යුතුය. මෙහි සම්බන්ධය මෙසේය - ‘යම් මේ සහාය සම්පත්තියක් කියන ලද ද, ඒ සහාය සම්පත්තිය අපි ඒකාන්තයෙන් පසසමු, වර්ණනා කරමු’ යැයි කියන ලද්දකි. කෙසේද? ශ්‍රේෂ්ඨයන් ඇසුරු කළ යුතු යහළුවන් ලෙසයි. ඒ මන්ද? තමාගේ සීලාදියට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූවන් ඇසුරු කරන්නාට නූපන් සීලාදී ධර්මයන් උපදියි, උපන් ධර්මයන් වැඩීමට, වර්ධනයට හා මහත් බවට පත්වෙයි. සමාන අය ඇසුරු කරන්නාට ඔවුනොවුන්ගේ සමාන බව පවත්වා ගැනීමෙන් හා කුකුස දුරු කිරීමෙන් ලැබූ ධර්මයන් පිරිහෙන්නේ නැත. ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ සමාන වූ එවැනි යහළුවන් නොලැබුණහොත්, කුහනාදී මිථ්‍යා ආජීවය දුරු කොට ධර්මානුකූලව සෙවූ භෝජනය වළඳමින්, එහි ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් ඇති කර නොගෙන, නිවැරදි ආහාර වළඳන්නෙකු වී යහපත කැමති කුලපුත්‍රයා ඛග්ගවිසාණ කල්පව තනිව හැසිරිය යුතුය. ‘මම ද මෙසේ හැසිරෙමින් මේ පසේබුදු සම්පත්තිය ලැබුවෙමි’ යන්නයි. නිර්දේශය පෙර කියූ පරිදිම වේ.

တတိယံ.

තුන්වැන්නයි.

၁၃၄. စတုတ္ထေ [Pg.119] ဒိသွာတိ ဩလောကေတွာ. သုဝဏ္ဏဿာတိ ကဉ္စနဿ. ‘‘ဝလယာနီ’’တိ ပါဌသေသော. သာဝသေသပါဌော ဟိ အယံ အတ္ထော. ပဘဿရာနီတိ ပဘာသနသီလာနိ, ဇုတိမန္တာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဥတ္တာနပဒတ္ထမေဝ. အယံ ပန ယောဇနာ – ဒိသွာ ဘုဇသ္မိံ သုဝဏ္ဏဿ ဝလယာနိ ‘‘ဂဏဝါသေ သတိ သံဃဋ္ဋနာ, ဧကဝါသေ သတိ အဃဋ္ဋနာ’’တိ ဧဝံ စိန္တေန္တော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၈). နူပုရာနီတိ ဝလယာနိ. ‘‘နိယုရာ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ဃဋ္ဋေန္တီတိ အညမညံ ဟနန္တိ.

134. සතරවැනි ගාථාවෙහි 'දිස්වා' යනු බලා යන්නයි. 'සුවණ්ණස්ස' යනු රත්තරන් වලිනි. 'වලයානි' යන්න මෙහි ශේෂ වූ පාඨයයි. මෙහි අර්ථය නම් 'ශේෂ වූ පාඨයක් සහිත වූවක්' යන්නයි. 'පභස්සරානි' යනු බබළන ස්වභාවය ඇති හෙවත් දීප්තිමත් යන්නයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙහි සම්බන්ධය නම් - දෑතෙහි රන් වළලු දැක 'පිරිසක් සමඟ වසන විට ගැටීමක් ඇති වේ, තනිව වසන විට ගැටීමක් නැත' යනුවෙන් මෙලෙස සිතමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්වූයෙමි යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිමය. 'නූපූරානි' යනු වළලුය. ඇතැමුන් 'නියුරා' යැයි ද පවසති. 'ඝට්ටෙන්ති' යනු එකිනෙක හැපෙති (ගැටෙති) යන්නයි.

စတုတ္ထံ.

සතරවැනි කොටසයි.

၁၃၅. ပဉ္စမဂါထာ ပဒတ္ထတော ဥတ္တာနာ ဧဝ. အယံ ပန ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယွာယံ ဧတေန ဒုတီယေန ကုမာရေန သီတုဏှာဒီနိ နိဝေဒေန္တေန သဟဝါသေန တံ သညာပေန္တဿ မမ ဝါစာဘိလာပေါ, တသ္မိံ သိနေဟဝသေန အဘိသဇ္ဇနာ ဝါ ဇာတာ. သစေ အဟံ ဣမံ န ပရိစ္စဇာမိ, တတော အာယတိမ္ပိ တထေဝ ဟေဿတိ. ယထာ ဣဒါနိ, ဧဝံ ဒုတီယေန သဟ မမဿ, ဝါစာဘိလာပေါ အဘိသဇ္ဇနာ ဝါ. ဥဘယမ္ပိ စေတံ အန္တရာယကရံ ဝိသေသာဓိဂမဿာတိ ဧတံ ဘယံ အာယတိံ ပေက္ခမာနော တံ ဆဍ္ဍေတွာ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၉). သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

135. පස්වැනි ගාථාව පද අර්ථ වශයෙන් ඉතා පැහැදිලිය. මෙහි අදහස නම් - ශීත උෂ්ණාදිය පවසමින් තමා සමඟ වසන දෙවැනි කුමාරයා හට එය හඟවන්නා වූ මාගේ වචන හුවමාරුවෙහි, සෙනෙහස හේතුවෙන් බැඳීමක් ඇති විය. ඉදින් මම මෙය අත් නොහරිමි නම්, මතු කාලයෙහි ද එලෙසම වනු ඇත. දැන් මෙන්ම, දෙවැන්නෙකු සමඟ වසන විට වචන හුවමාරුව හෝ බැඳීම ඇති වේ. මේ දෙකම විශේෂාධිගමයට (මාර්ග ඵල ලැබීමට) බාධා පමුණුවන්නකි. මෙලෙස මතු කාලයෙහි ඇති වන බිය දැක, එය අත්හැර නුවණින් පිළිපැද පසේබුදු බවට පත්වූයෙමි යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිමය.

ပဉ္စမံ.

පස්වැනි කොටසයි.

၁၃၆. ဆဋ္ဌေ ကာမာတိ ဒွေ ကာမာ ဝတ္ထုကာမာ စ ကိလေသကာမာ စ. တတ္ထ ဝတ္ထုကာမာ မနာပိယာ ရူပါဒယော ဓမ္မာ, ကိလေသကာမာ ဆန္ဒာဒယော သဗ္ဗေပိ ရာဂပ္ပဘေဒါ. ဣဓ ပန ဝတ္ထုကာမာ အဓိပ္ပေတာ. ရူပါဒိအနေကပ္ပကာရေန စိတြာ. လောကဿာဒဝသေန မဓုရာ. ဗာလပုထုဇ္ဇနာနံ မနံ ရမေန္တီတိ မနောရမာ. ဝိရူပရူပေနာတိ ဝိရူပေန ရူပေန, အနေကဝိဓေန သဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေ ဟိ ရူပါဒိဝသေန စိတြာ, ရူပါဒီသုပိ နီလာဒိဝသေန ဝိဝိဓရူပါ. ဧဝံ တေန ဝိရူပရူပေန တထာ တထာ အဿာဒံ ဒဿေတွာ မထေန္တိ စိတ္တံ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဘိရမိတုံ န ဒေန္တီတိ. သေသမေတ္ထ ပါကဋမေဝ. နိဂမနမ္ပိ ဒွီဟိ တီဟိ ဝါ ပဒေဟိ ယောဇေတွာ ပုရိမဂါထာသု ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၀).

136. හයවැනි ගාථාවෙහි 'කාම' යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාම යන දෙවර්ගයයි. එහි වස්තු කාම යනු මනරම් වූ රූප ආදී ධර්මයන්ය. ක්ලේශ කාම යනු ඡන්දය ආදී සියලුම රාග ප්‍රභේදයන්ය. මෙහිදී වස්තු කාමය අදහස් කරන ලදී. රූප ආදී නොයෙක් ආකාරයෙන් විසිතුරුය. ලෝකයෙහි ආශ්වාදය වශයෙන් මිහිරි වේ. අඥාන පෘථග්ජනයන්ගේ සිත පිනවන හෙයින් මනරම් වේ. 'විරූපරූපේන' යනු විවිධ වූ රූපයෙන් හෙවත් නොයෙක් වැදෑරුම් ස්වභාවයෙන් යුක්තව යන්නයි. ඒවා රූප ආදී වශයෙන් විසිතුරුය, රූපයන්හි පවා නිල් ආදී වශයෙන් විවිධ වර්ණයන්ගෙන් යුක්තය. මෙලෙස ඒ විවිධ රූපයන්ගෙන් ඒ ඒ ආශ්වාදය පෙන්වා සිත කලඹවයි, පැවිද්දෙහි ඇලී සිටීමට ඉඩ නොදෙයි. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලිමය. නිගමනය ද පද දෙකක් හෝ තුනක් ගලපා පෙර ගාථාවන්හි පවසන ලද අයුරින්ම දත යුතුය.

ကာမဂုဏာတိ [Pg.120] ကာမယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ကာမာ. ဗန္ဓနဋ္ဌေန ဂုဏာ. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, အဟတာနံ ဝတ္ထာနံ ဒိဂုဏံ သံဃာဋိ’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၄၈) ဧတ္ထ ပဋလဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော. ‘‘အစ္စေန္တိ ကာလာ တရယန္တိ ရတ္တိယော, ဝယောဂုဏာ အနုပုဗ္ဗံ ဇဟန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၄) ဧတ္ထ ရာသဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော. ‘‘သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၉) ဧတ္ထ အာနိသံသဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော. ‘‘အန္တံ အန္တဂုဏံ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀; ခု. ပါ. ၃.ဒွတ္တိံသာကာရ), ကယိရာ မာလာဂုဏေ ဗဟူ’’တိ ဧတ္ထ ဗန္ဓနဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော. ဣဓာပိ ဧသေဝ အဓိပ္ပေတော, တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဗန္ဓနဋ္ဌေန ဂုဏာ’’တိ. စက္ခုဝိညေယျာတိ စက္ခုဝိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗာ. ဧတေနုပါယေန သောတဝိညေယျာဒီသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဋ္ဌာတိ ပရိယိဋ္ဌာ ဝါ ဟောန္တု, မာ ဝါ, ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ အတ္ထော. ကန္တာတိ ကာမနီယာ. မနာပါတိ မနဝဍ္ဎနကာ. ပိယရူပါတိ ပိယဇာတိကာ. ကာမူပသံဟိတာတိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ကာမေန ဥပသံဟိတာ. ရဇနီယာတိ ရဇ္ဇနိယာ, ရာဂုပ္ပတ္တိကာရဏဘူတာတိ အတ္ထော.

'කාමගුණ' යනු කැමති විය යුතු අර්ථයෙන් කාම නම් වේ. බැඳෙන අර්ථයෙන් 'ගුණ' නම් වේ. 'මහණෙනි, අලුත් වස්ත්‍රවලින් කළ දෙපට සිවුරක් (සංඝාටියක්) අනුදනිමි' යන තැන පටල (ස්ථර) යන අර්ථය 'ගුණ' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'කාලය ඉක්ම යයි, රාත්‍රීහු ගෙවී යති, වයස් ගණන (වයෝ ගුණ) අනුපිළිවෙළින් අත්හැර යයි' යන තැන රාශි (සමූහ) අර්ථය 'ගුණ' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'සිය ගුණයක් දක්ෂිණාවන් අපේක්ෂා කළ යුතුය' යන තැන ආනිසංස අර්ථය 'ගුණ' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'අන්තය, අන්තගුණය (බඩවැල් හා බඩවැල බැඳි මස් පිඬු)' සහ 'බොහෝ මල් මාලාවන් කළ යුතුය' යන තැන්වල බැඳීම යන අර්ථය 'ගුණ' යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙහිදී ද එම අර්ථයම අදහස් කරන ලදී, එහෙයින් 'බැඳීම යන අර්ථයෙන් ගුණ නම් වේ' යැයි කියන ලදී. 'චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා' යනු ඇසින් දැක ගත යුතු දෑය. මේ ක්‍රමයෙන්ම කනෙන් ඇසිය යුතු දෑ ආදියේ ද අර්ථ දත යුතුය. 'ඉට්ඨා' යනු සෙවිය යුතු වුවත් නැතත්, ඉෂ්ට අරමුණු වූ යන අර්ථයයි. 'කන්තා' යනු කැමති විය යුතු දෑය. 'මනාපා' යනු සිත වඩවන දෑය. 'පියරූපා' යනු ප්‍රියජනක ස්වභාවය ඇති දෑය. 'කාමූපසංහිතා' යනු අරමුණු කොට ගෙන උපදින කාමය හා බැඳී පවත්නා දෑය. 'රජනීයා' යනු ඇලිය යුතු හෙවත් රාගය ඉපදීමට හේතු වන දෑ යන අර්ථයයි.

ယဒိ မုဒ္ဒါယာတိအာဒီသု မုဒ္ဒါတိ အင်္ဂုလိပဗ္ဗေသု သညံ ဌပေတွာ ဟတ္ထမုဒ္ဒါ. ဂဏနာတိ အစ္ဆိဒ္ဒဂဏနာ. သင်္ခါနန္တိ ပိဏ္ဍဂဏနာ. ယာယ ခေတ္တံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣဓ ဧတ္တကာ ဝီဟီ ဘဝိဿန္တိ’’, ရုက္ခံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣဓ ဧတ္တကာနိ ဖလာနိ ဘဝိဿန္တိ’’, အာကာသံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣမေ အာကာသေ သကုဏာ ဧတ္တကာ နာမ ဘဝိဿန္တီ’’တိ ဇာနန္တိ. ကသီတိ ကသိကမ္မံ. ဝဏိဇ္ဇာတိ ဇင်္ဃဝဏိဇ္ဇထလဝဏိဇ္ဇာဒိဝဏိပ္ပထော. ဂေါရက္ခန္တိ အတ္တနော ဝါ ပရေသံ ဝါ ဂါဝေါ ရက္ခိတွာ ပဉ္စဂေါရသဝိက္ကယေန ဇီဝနကမ္မံ. ဣဿတ္ထော ဝုစ္စတိ အာဝုဓံ ဂဟေတွာ ဥပဋ္ဌာနကမ္မံ. ရာဇပေါရိသန္တိ ဝိနာ အာဝုဓေန ရာဇကမ္မံ ကတွာ ရာဇုပဋ္ဌာနံ. သိပ္ပညတရန္တိ ဂဟိတာဝသေသဟတ္ထိအဿသိပ္ပာဒိ.

'යදි මුද්දායා' යනාදී තැන්වල 'මුද්දා' යනු ඇඟිලි පුරුක්වල සංඥා තබා කරන හස්ත මුද්‍රාව (ගණිත ක්‍රමයකි) වේ. 'ගණනා' යනු හිදැස් රහිතව කරන ගණනයයි. 'සංඛාන' යනු දළ වශයෙන් කරන ගණනයයි. යමකින් කුඹුර දෙස බලා 'මෙහි මෙපමණ වී ප්‍රමාණයක් වනු ඇත' කියා ද, ගස දෙස බලා 'මෙහි මෙපමණ ඵලදාවක් වනු ඇත' කියා ද, අහස දෙස බලා 'අහසෙහි මෙපමණ පක්ෂීන් සිටිනු ඇත' කියා ද දැන ගනිත් ද එයයි. 'කසී' යනු කෘෂිකර්මයයි. 'වණිජ්ජා' යනු වෙළඳාමයි. 'ගොරක්ඛං' යනු තමාගේ හෝ අන් අයගේ හෝ ගවයන් රකිමින් පස්ගෝ රස විකිණීමෙන් ජීවත් වීමේ කර්මාන්තයයි. 'ඉස්සත්ථෝ' යනු ආයුධ ගෙන කරන රාජ සේවයයි. 'රාජපෝරිසං' යනු ආයුධ රහිතව රජුට සේවය කිරීමයි. 'සිප්පඤ්ඤතරං' යනු මෙහි සඳහන් නොවූ අලි ඇතුන් හා අශ්වයන් පාලනය ආදී අනෙකුත් ශිල්පයන්ය.

သီတဿ ပုရက္ခတောတိ လက္ခံ ဝိယ သရဿ သီတဿ ပုရတော ဌိတော, သီတေန ဗာဓိယမာနောတိ အတ္ထော. ဥဏှေပိ ဧသေဝ နယော. ဍံသာဒီသု ဍံသာတိ ပိင်္ဂလမက္ခိကာ. မကသာတိ သဗ္ဗမက္ခိကာ. သရီသပါတိ ယေ ကေစိ သရိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ရိဿမာနောတိ ပီဠိယမာနော ရုပ္ပမာနော ဃဋ္ဋိယမာနော. မီယမာနောတိ မရမာနော. အယံ, ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခဝေ, အယံ မုဒ္ဒါဒီဟိ ဇီဝိကကပ္ပနံ အာဂမ္မ သီတာဒိပစ္စယော အာဗာဓော. ကာမာနံ အာဒီနဝေါတိ ကာမေသု [Pg.121] ဥပဒ္ဒဝေါ, ဥပသဂ္ဂေါတိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌိကောတိ ပစ္စက္ခော သာမံ ပဿိတဗ္ဗော. ဒုက္ခက္ခန္ဓောတိ ဒုက္ခရာသိ. ကာမဟေတူတိအာဒီသု ပစ္စယဋ္ဌေန ကာမာ အဿ ဟေတူတိ ကာမဟေတု. မူလဋ္ဌေန ကာမာ နိဒါနမဿာတိ ကာမနိဒါနော. လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ပန ‘‘ကာမနိဒါန’’န္တိ ဝုတ္တော. ကာရဏဋ္ဌေန ကာမာ အဓိကရဏံ အဿာတိ ကာမာဓိကရဏော. လိင်္ဂဝိပလ္လာသေနေဝ ပန ‘‘ကာမာဓိကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တော. ကာမာနမေဝ ဟေတူတိ ဣဒံ နိယမဝစနံ ကာမပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝါတိ အတ္ထော.

'සීතස්ස පුරක්ඛතෝ' යනු හී පහරකට ඉලක්කය වන්නාක් මෙන් සීතල ඉදිරියෙහි සිටින හෙවත් සීතලෙන් පීඩා විඳින යන අර්ථයයි. උෂ්ණය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයමය. 'ඩංසා' ආදී තැන්වල 'ඩංසා' යනු ලේ බොන මැස්සන් (කාවුන්) ය. 'මකසා' යනු සියලුම මදුරුවන්ය. 'සරීසපා' යනු බඩගා යන සතුන්ය. 'රිස්සමානෝ' යනු පීඩාවට පත් වෙමින්, රිදවමින්, ගැටෙමින් සිටින තැනැත්තාය. 'මීයමානෝ' යනු මියයන තැනැත්තාය. 'අයං භික්ඛවේ' යනු මහණෙනි, මේ මුද්‍රා ආදී ජීවිකාවන් අනුගමනය කිරීමෙන් සීතල ආදී ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඇති වන පීඩාවයි. 'කාමානං ආදීනවෝ' යනු කාමයන්හි ඇති වන උපද්‍රවය හෙවත් කරදරය යන අර්ථයයි. 'සන්දිට්ඨිකෝ' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ, තමා විසින්ම දැකගත යුතු වූවකි. 'දුක්ඛක්ඛන්ධෝ' යනු දුක් රැසකි. 'කාමහේතූ' යනාදී තැන්වල ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙන් කාමය හේතුව වන බැවින් 'කාම හේතු' නම් වේ. මූලික අර්ථයෙන් කාමය නිදානය වන බැවින් 'කාම නිදාන' නම් වේ. ලිංග විපර්යාසයෙන් 'කාම නිදානං' යැයි කියන ලදී. කාරණ අර්ථයෙන් කාමය අධිකරණය (පදනම) වන බැවින් 'කාමාධිකරණ' නම් වේ. ලිංග විපර්යාසයෙන් 'කාමාධිකරණං' යැයි කියන ලදී. 'කාමානමේව හේතූ' යනු කාම ප්‍රත්‍යයෙන්ම උපදී යන නියමිත වචනයයි.

ဥဋ္ဌဟတောတိ အာဇီဝသမုဋ္ဌာပကဝီရိယေန ဥဋ္ဌဟန္တဿ. ဃဋတောတိ တံ ဝီရိယံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဃဋေန္တဿ. ဝါယမတောတိ ဝါယာမံ ပရက္ကမံ ပယောဂံ ကရောန္တဿ. နာဘိနိပ္ဖဇ္ဇန္တီတိ န နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ, ဟတ္ထံ နာဘိရုဟန္တိ. သောစတီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နဗလဝသောကေန သောစတိ. ကိလမတီတိ ကာယေ ဥပ္ပန္နဒုက္ခေန ကိလမတိ. ပရိဒေဝတီတိ ဝါစာယ ပရိဒေဝတိ. ဥရတ္တာဠိန္တိ ဥရံ တာဠေတွာ. ကန္ဒတီတိ ရောဒတိ. သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတီတိ ဝိသညီ ဝိယ သမ္မူဠှော ဟောတိ. မောဃန္တိ တုစ္ဆံ. အဖလောတိ နိပ္ဖလော.

'උට්ඨහතෝ' යනු දිවි පෙවෙත සරිකර ගැනීමට උත්සාහ කරන්නා වූ හෙවත් වීර්යය කරන්නා වූ තැනැත්තාටය. 'ඝටතෝ' යනු එම වීර්යය නොකඩවා කරන්නා වූ තැනැත්තාටය. 'වායමතෝ' යනු වෑයම් කරන්නා වූ, පරාක්‍රමය දක්වන්නා වූ, ප්‍රයෝග කරන්නා වූ තැනැත්තාටය. 'නාභිනිප්ඵජ්ජන්ති' යනු නිම නොවේ, අතට පත් නොවේ යන්නයි. 'සෝචති' යනු සිතෙහි උපන් බලවත් ශෝකයෙන් ශෝක කරයි. 'කිලමති' යනු කයෙහි උපන් දුකෙන් පීඩා විඳියි. 'පරිදේවති' යනු වචනයෙන් වැලපෙයි. 'උරත්තාළිං' යනු පපුවට ගසා ගනිමිනි. 'කන්දති' යනු හඬයි. 'සම්මෝහං ආපජ්ජති' යනු සිහිමුළා වූවෙකු මෙන් මංමුළා වෙයි. 'මෝඝං' යනු හිස් යන්නයි. 'අඵලෝ' යනු නිෂ්ඵල යන්නයි.

အာရက္ခာဓိကရဏန္တိ အာရက္ခကာရဏာ. ကိန္တိ မေတိ ကေန နု ခေါ မေ ဥပါယေန. ယမ္ပိ မေတိ ယမ္ပိ မယှံ ကသိကမ္မာဒီနိ ကတွာ ဥပ္ပာဒိတံ ဓနံ အဟောသိ. တမ္ပိ နော နတ္ထီတိ တမ္ပိ အမှာကံ ဣဒါနိ နတ္ထိ.

'ආරක්ඛාධිකරණං' යනු ආරක්ෂා කිරීමේ හේතුවෙනි. 'කින්ති මෙ' යනු කිනම් උපක්‍රමයකින් මට ලැබේද යන්නයි. 'යම්පි මෙ' යනු කෘෂිකර්මාන්තය ආදියෙන් මා විසින් උපයාගත් යම් ධනයක් වූයේද යන්නයි. 'තම්පි නො නත්ථි' යනු එය ද දැන් අපට නැත යන්නයි.

ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ကာမဟေတူတိအာဒိနာပိ ကာရဏံ ဒဿေတွာဝ အာဒီနဝံ ဒီပေတိ. တတ္ထ ကာမဟေတူတိ ကာမပစ္စယာ ရာဇာနောပိ ရာဇူဟိ ဝိဝဒန္တီတိ အတ္ထော. ကာမနိဒါနန္တိ ဘာဝနပုံသကံ, ကာမေ နိဒါနံ ကတွာ ဝိဝဒန္တီတိ အတ္ထော. ကာမာဓိကရဏန္တိပိ ဘာဝနပုံသကမေဝ, ကာမေ အဓိကရဏံ ကတွာ ဝိဝဒန္တီတိ အတ္ထော. ကာမာနမေဝ ဟေတူတိ ဂါမနိဂမသေနာပတိပုရောဟိတဋ္ဌာနန္တရာဒီနံ ကာမာနံယေဝ ဟေတု ဝိဝဒန္တီတိ အတ္ထော. ဥပက္ကမန္တီတိ ပဟရန္တိ.

තවද, මහණෙනි, 'කාමහේතු' යනාදියෙන් කරුණු දක්වාම කාමයේ ආදීනවයන් පහදා දෙයි. එහි 'කාමහේතූ' යනු කාමය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන රජවරුන් පවා රජවරුන් සමඟ විවාද කරති යන අර්ථයයි. 'කාමනිදානං' යනු කාමය නිමිත්ත කොටගෙන විවාද කිරීමයි. 'කාමාධිකරණං' යන්නද කාමය මුල් කොටගෙන විවාද කිරීම යන අර්ථයම ලබා දෙයි. 'කාමානමේව හේතූ' යනු ගම්, නියම්ගම්, සේනාපති හා පුරෝහිත තනතුරු ආදී වූ කාම වස්තූන් නිසාම විවාද කරති යන්නයි. 'උපක්කමන්ති' යනු පහර දෙති යන්නයි.

အသိစမ္မန္တိ အသိဉ္စေဝ ခေဋကဖလကာဒီနိ စ.

'අසිචම්මං' යනු කඩුව සහ පළිහ ආදියයි.

ဓနုကလာပံ သန္နယှိတွာတိ ဓနုံ ဂဟေတွာ သရကလာပံ သန္နယှိတွာ. ဥဘတောဗျူဠှန္တိ ဥဘတောရာသိဘူတံ. ပက္ခန္ဒန္တီတိ ပဝိသန္တိ. ဥသူသူတိ ကဏ္ဍေသု. ဝိဇ္ဇောတလန္တေသူတိ ပရိဝတ္တမာနေသု. တေ တတ္ထာတိ တေ တသ္မိံ သင်္ဂါမေ.

'ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා' යනු දුන්න ගෙන ඊතල කලාපය බැඳගෙන යන්නයි. 'උභතෝබ්‍යූළ්හං' යනු දෙපසින්ම සේනා ව්‍යූහගත වූ යන්නයි. 'පක්ඛන්දන්ති' යනු යුද බිමට ඇතුළු වෙති යන්නයි. 'උසූසූ' යනු හීතල (ඊතල) ගැනයි. 'විජ්ජෝතලන්තේසු' යනු කරකැවෙමින් බබළන කල්හිය. 'තේ තත්ථ' යනු ඔවුන් ඒ සංග්‍රාමයෙහිය යන්නයි.

အဒ္ဒါဝလေပနာ [Pg.122] ဥပကာရိယောတိ စေတ္ထ မနုဿာ ပါကာရပါဒံ အဿခုရသဏ္ဌာနေန ဣဋ္ဌကာဟိ စိနိတွာ ဥပရိ သုဓာယ လိမ္ပန္တိ. ဧဝံ ကတပါကာရပါဒါ ‘‘ဥပကာရိယော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တာ တိန္တေန ကလလေန သိတ္တာ အဒ္ဒါဝလေပနာ နာမ ဟောန္တိ. ပက္ခန္ဒန္တီတိ တာသံ ဟေဋ္ဌာ တိခိဏအယသူလရုက္ခသူလာဒီဟိ ဝိဇ္ဈိယမာနာ ပါကာရဿ ပိစ္ဆိလ္လဘာဝေန အာရောဟိတုံ အသက္ကောန္တာပိ ဥပဓာဝန္တိယေဝ. ဆကဏကာယာတိ ကုထိတဂေါမယေန. အဘိဝဂ္ဂေနာတိ သတဒန္တေန. တံ အဋ္ဌဒန္တာကာရေန ကတွာ ‘‘နဂရဒွါရံ ဘိန္ဒိတွာ ပဝိသိဿာမာ’’တိ အာဂတေ ဥပရိဒွါရေ ဌိတာ တဿ ဗန္ဓနယောတ္တာနိ ဆိန္ဒိတွာ တေန အဘိဝဂ္ဂေန ဩမဒ္ဒန္တိ.

'අද්දාවලේපනා උපකාරියෝ' යන්නෙහි අදහස නම්, මිනිසුන් පවුරු පාදම අස්කුරයක හැඩයට ගඩොලින් බැඳ, මතුපිට හුණු පිරියම් කිරීමයි. මෙසේ සාදන ලද පවුරු පාදම 'උපකාරියෝ' (අට්ටාල/පවුරු උපකරණ) ලෙස හැඳින්වේ. ඒවා තෙත මැටි ආදියෙන් ආලේප කළ විට 'අද්දාවලේපනා' නම් වේ. 'පක්ඛන්දන්ති' යනු ඒවා යට තිබෙන තියුණු යකඩ හුල් සහ ලී හුල් ආදියෙන් ඇනුම් කමින්, පවුරෙහි ලිස්සන සුලු බව නිසා නැගීමට නොහැකි වුවද, එදෙසටම ඉදිරියට දිව යති යන්නයි. 'ඡකණකායා' යනු කුණු වූ ගොමවලිනි. 'අභිවග්ගේන' යනු දළ අටක් ඇති උපකරණයක හැඩයට සකසා, 'නගර ද්වාරය බිඳගෙන ඇතුළු වන්නෙමු' යි පැමිණි විට, දොරටුව මත සිට එහි බැමි කපා එම උපකරණයෙන් මඩිනු ලබයි.

သန္ဓိမ္ပိ ဆိန္ဒန္တီတိ ဃရသန္ဓိမ္ပိ. နိလ္လောပန္တိ ဂါမေ ပဟရိတွာ မဟာဝိလောပံ ကရောန္တိ. ဧကာဂါရိကန္တိ ပဏ္ဏာသမတ္တာပိ သဋ္ဌိမတ္တာပိ ပရိဝါရေတွာ ဇီဝဂ္ဂါဟံ ဂဟေတွာ ဓနံ အာဟရာပေန္တိ. ပရိပန္ထေပိ တိဋ္ဌန္တီတိ ပန္ထဒူဟနကမ္မံ ကရောန္တိ. အဍ္ဎဒဏ္ဍကေဟီတိ မုဂ္ဂရေဟိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၆၉). သေသံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

'සන්ධිම්පි ඡින්දන්ති' යනු ගෙවල්වල බිත්ති සිදුරු කිරීමයි (කన్నලෑමයි). 'නිල්ලෝපං' යනු ගම් පහර දී මංකොල්ලකෑමයි. 'ඒකාගාරිකං' යනු පනස් දෙනෙකු හෝ සැට දෙනෙකු පමණ පිරිවරාගෙන පණපිටින් අල්ලාගෙන ධනය පැහැර ගැනීමයි. 'පරිපන්ථෙපි තිට්ඨන්ති' යනු මඟ රැක සිට මංකොල්ලකෑමයි. 'අඩ්ඪදණ්ඩකේහි' යනු මුගුරු වලිනි. ඉතිරි කොටස පවසා ඇති අයුරුමය.

ဆဋ္ဌံ.

හයවැනි කොටසයි.

၁၃၇. သတ္တမေ ဧတီတိ ဤတိ, အာဂန္တုကာနံ အကုသလဘာဂိယာနံ ဗျသနဟေတူနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တသ္မာ ကာမဂုဏာပိ ဧတေ အနေကဗျသနာဝဟဋ္ဌေန ဒဠှသန္နိပါတဋ္ဌေန စ ဤတိ. ဂဏ္ဍောပိ အသုစိံ ပဂ္ဃရတိ, ဥဒ္ဓုမာတပရိပက္ကပရိဘိန္နော ဟောတိ. တသ္မာ ဧတေ ကိလေသာ အသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပရိပက္ကပရိဘိန္နဘာဝတော စ ဂဏ္ဍော. ဥပဒ္ဒဝတီတိ ဥပဒ္ဒဝေါ, အနတ္ထံ ဇနေန္တော အဘိဘဝတိ အဇ္ဈောတ္ထရတီတိ အတ္ထော, ရာဂဂဏ္ဍာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ. တသ္မာ ကာမဂုဏာပေတေ အဝိဒိတနိဗ္ဗာနတ္ထာဝဟဟေတုတာယ သဗ္ဗုပဒ္ဒဝဝတ္ထုတာယ စ ဥပဒ္ဒဝေါ. ယသ္မာ ပနေတေ ကိလေသာတုရဘာဝံ ဇနေန္တာ သီလသင်္ခါတမာရောဂျံ လောလုပ္ပံ ဝါ ဥပ္ပာဒေန္တာ ပါကတိကမေဝ အာရောဂျံ ဝိလုမ္ပန္တိ, တသ္မာ ဣမိနာ အာရောဂျဝိလုမ္ပနဋ္ဌေန ရောဂေါ. အဗ္ဘန္တရမနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန ပန အန္တောတုဒနဋ္ဌေန ဒုန္နီဟရဏီယဋ္ဌေန စ သလ္လံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဘယာဝဟနတော ဘယံ. မေတန္တိ ဧတံ သေသမေတ္ထ ပါကဋမေဝ. နိဂမနမ္ပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၁).

137. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'ඊති' යනු පිටතින් පැමිණෙන අකුසල පක්ෂයේ විපත්තිවලට නමකි. එබැවින් කාමගුණයෝද නොයෙක් විපත් පමුණුවන බැවින් සහ දැඩිව එක්රැස් වන බැවින් 'ඊති' (ව්‍යසනය) නම් වෙති. ගඩුව අශුචි වගුරුවයි, එය ඉදිමී පැසවා පුපුරා යයි. එලෙසම මෙම ක්ලේශයන් අශුචි වැගිරීම නිසාද, උත්පත්ති, ජරා, භංගයන්ගෙන් ඉදිමී පැසවා පුපුරා යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින්ද 'ගණ්ඩ' (ගඩුවක්) බඳුය. 'උපද්දවති' යනු උපද්‍රවයයි, අනර්ථය සිදු කරමින් මඩිනු ලබයි යන අර්ථයයි; මෙය රාගය නැමැති ගඩුව ආදියට නමකි. එබැවින් කාමගුණයෝද නිවන් සුවය වැළැක්වීමට හේතු වන බැවින් සහ සියලු උපද්‍රවයන්ට වස්තුව වන බැවින් 'උපද්‍රව' නම් වෙති. යම් හෙයකින් මෙම ක්ලේශයෝ ආතුර බව ඇති කරමින්, සීලය නැමැති ආරෝග්‍යය විනාශ කරමින් ලෝභය උපදවා ස්වාභාවික නීරෝගී බව විනාශ කරද්ද, එබැවින් නීරෝගී බව විනාශ කරන අර්ථයෙන් මෙය 'රෝග' නම් වේ. ඇතුළතට පිවිස පවතින බැවින්ද, ඇතුළතින් පීඩා කරන බැවින්ද, ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින්ද 'සල්ල' (හුලක්) බඳුය. මෙලොව හා පරලොව බිය ඇති කරන බැවින් 'භය' නම් වේ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. නිගමනයද පවසා ඇති අයුරින්ම දත යුතුය.

ကာမရာဂရတ္တာယန္တိ [Pg.123] ကာမရာဂေန ရတ္တော အယံ. ဆန္ဒရာဂဝိနိဗဒ္ဓေါတိ ဆန္ဒရာဂေန သ္နေဟေန ဗဒ္ဓေါ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာပိ ဂဗ္ဘာတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဝတ္တမာနသဠာယတနဂဗ္ဘာ. သမ္ပရာယိကာပိ ဂဗ္ဘာတိ ပရလောကေပိ သဠာယတနဂဗ္ဘာ. န ပရိမုစ္စတီတိ ပရိမုစ္စိတုံ န သက္ကောတိ. ဩတိဏ္ဏော သာတရူပေနာတိ မဓုရသဘာဝေန ရာဂေန ဩတိဏ္ဏော ဩဂါဟိတော. ပလိပထန္တိ ကာမကလလမဂ္ဂံ. ဒုဂ္ဂန္တိ ဒုဂ္ဂမံ.

'කාමරාගරත්තායං' යනු කාම රාගයෙන් ඇලුණු මේ තැනැත්තා යන්නයි. 'ඡන්දරාගවිනිබද්ධෝ' යනු ඡන්ද රාගය නැමැති ස්නේහයෙන් බැඳුණේ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්මිකාපි ගබ්භා' යනු මේ ආත්මයෙහි පවතින සළායතන නැමැති ගර්භයයි. 'සම්පරායිකාපි ගබ්භා' යනු පරලොව පවතින සළායතන නැමැති ගර්භයයි. 'න පරිමුච්චති' යනු මිදිය නොහැකිය යන්නයි. 'ඕතිණ්ණෝ සාතරූපේන' යනු මධුර ස්වභාවයෙන් යුත් රාගයට බැසගත් යන්නයි. 'පලිපථං' යනු කාම නැමැති මඩ සහිත මාර්ගයයි. 'දුග්ගං' යනු යාමට අපහසු මගයි.

သတ္တမံ.

හත්වැනි කොටසයි.

၁၃၈. အဋ္ဌမေ သီတံ ဒုဗ္ဗိဓံ အဗ္ဘန္တရဓာတုက္ခောဘပစ္စယဉ္စ ဗာဟိရဓာတုက္ခောဘပစ္စယဉ္စ. တထာ ဥဏှံ. တတ္ထ ဍံသာတိ ပိင်္ဂလမက္ခိကာ. သရီသပေတိ ယေ ကေစိ ဒီဃဇာတိကာ သရိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. သေသံ ပါကဋမေဝ. နိဂမနမ္ပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

138. අටවැනි සූත්‍රයෙහි; 'සීතල' යනු අභ්‍යන්තර ධාතු කැළඹීමෙන් වන සීතල සහ බාහිර ධාතු කැළඹීමෙන් වන සීතල යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. උෂ්ණයද එසේමය. එහි 'ඩංසා' යනු ලේ බොන මැස්සන්ය. 'සරීසප' යනු බඩගාගෙන යන සර්ප වර්ගයකි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. නිගමනයද කලින් කී පරිදිම දත යුතුය.

အဋ္ဌမံ.

අටවැනි කොටසයි.

၁၃၉. နဝမဂါထာ ပဒတ္ထတော ပါကဋာ ဧဝ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယယောဇနာ – သာ စ ခေါ ယုတ္တိဝသေန, န အနုဿဝဝသေန. ယထာ အယံ ဟတ္ထီ မနုဿကန္တေသု သီလေသု ဒန္တတ္တာ အဒန္တဘူမိံ နာဂစ္ဆတီတိ ဝါ, သရီရမဟန္တတာယ ဝါ နာဂေါ. ဧဝံ ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ အရိယကန္တေသု သီလေသု ဒန္တတ္တာ အဒန္တဘူမိံ နာဂမနေန, အာဂုံ အကရဏေန, ပုန ဣတ္ထတ္တံ အနာဂမနေန စ ဂုဏသရီရမဟန္တတာယ ဝါ နာဂေါ ဘဝေယျံ. ယထာ စေသ ယူထာနိ ဝိဝဇ္ဇယိတွာ ဧကစရိယသုခေန ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရေ အရညေ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ ဂဏံ ဝိဝဇ္ဇယိတွာ ဧကတ္တာဘိရတိသုခေန ဈာနသုခေန ယထာဘိရန္တံ အရညေ အတ္တနော ယထာ ယထာ သုခံ, တထာ တထာ ယတ္တကံ ဝါ ဣစ္ဆာမိ, တတ္တကံ အရညေ နိဝါသံ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော ဧကော စရေယျန္တိ အတ္ထော. ယထာ စေသ သုသဏ္ဌိတက္ခန္ဓမဟန္တတာယ သဉ္ဇာတက္ခန္ဓော, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ အသေက္ခသီလက္ခန္ဓမဟန္တတာယ သဉ္ဇာတက္ခန္ဓော ဘဝေယျံ. ယထာ စေသ ပဒုမသဒိသဂတ္တတာယ ဝါ, ပဒုမကုလေ ဥပ္ပန္နတာယ ဝါ ပဒုမီ, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ ပဒုမသဒိသဗောဇ္ဈင်္ဂမဟန္တတာယ ဝါ, အရိယဇာတိပဒုမေ ဥပ္ပန္နတာယ ဝါ ပဒုမီ ဘဝေယျံ. ယထာ စေသ ထာမဗလဇဝါဒီဟိ ဥဠာရော, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတာဒီဟိ သီလသမာဓိနိဗ္ဗေဓိကပညာဒီဟိ [Pg.124] ဝါ ဥဠာရော ဘဝေယျန္တိ ဧဝံ စိန္တေန္တော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ.

139. නවවැනි ගාථාවල පදවල අර්ථයන් පැහැදිලිය. මෙහි අදහස මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය - එය යුක්ති සහගතව මිස අනුශ්‍රව (කන් පරම්පරා කථා) අනුව නොවේ. කෙසේ ද යත්, මේ ඇතා මිනිසුන්ට ප්‍රිය වූ ශීලයන්හි දමනය වූ බැවින් දමනය නොවූවන්ගේ භූමියට (කැලයට) නොපැමිණෙන්නේය කියා හෝ ශරීරයේ මහත් බව නිසා 'නාග' නම් වේ. එමෙන්ම කවදා නම් මම ද ආර්යයන්ට ප්‍රිය වූ ශීලයන්හි දමනය වූ බැවින් අදම්‍ය භූමියට නොපැමිණීමෙන් ද, පාපය (ආගු) නොකිරීමෙන් ද, නැවත මේ ලෝකයට නොපැමිණීමෙන් ද, ගුණ ශරීරයේ මහත් බව නිසා 'නාග' වන්නෙම්ද? යම් සේ මේ ඇතා රෑන් අතහැර හුදෙකලාව හැසිරීමේ සැපයෙන් තමා කැමති පරිදි වනයෙහි වසන්නේ ද, කගවේනෙකු මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේ ද, කවදා නම් මම ද මෙසේ පිරිස අතහැර ඒකාග්‍රතාවයේ ඇලුණු සැපයෙන්, ධ්‍යාන සැපයෙන් යුතුව වනයෙහි මා කැමති පරිදි, යම් තාක් කැමති ද ඒ තාක් වාසය කරමින් කගවේනෙකු මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නෙම්ද? යම් සේ මැනවින් පිහිටි ස්කන්ධයන්ගේ මහත් බව නිසා මනාව වැඩුණු ස්කන්ධ ඇත්තෙකු වේ ද, කවදා නම් මම ද අසේඛ ශීල ස්කන්ධයේ මහත් බව නිසා මනාව වැඩුණු ශීල ස්කන්ධ ඇත්තෙකු වන්නෙම්ද? යම් සේ නෙළුම් මලක් බඳු ශරීරය ඇති බැවින් හෝ පියුම් කුලයෙහි උපන් බැවින් 'පදුමී' නම් වේ ද, කවදා නම් මම ද පියුමක් බඳු වූ බොජ්ඣංගයන්ගේ මහත් බව නිසා හෝ ආර්ය ජාතිය නැමැති පියුමෙහි උපන් බැවින් 'පදුමී' වන්නෙම්ද? යම් සේ මේ ඇතා ශක්තියෙන්, බලයෙන් හා වේගයෙන් උදාර වේ ද, මම ද එසේම පිරිසිදු කාය සමාචාර ආදියෙන් හා ශීල, සමාධි, නිර්වේධික ප්‍රඥා ආදියෙන් උදාර වන්නෙම්දැයි මෙසේ සිතමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්වූයෙමි යන්න මෙහි අදහසයි.

နဝမံ.

නවවැනි කොටසයි.

၁၄၀. ဒသမေ အဋ္ဌာနတန္တိ အဋ္ဌာနံ တံ, အကာရဏံ တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုနာသိကဿ လောပေါ ကတော ‘‘အရိယသစ္စာန ဒဿန’’န္တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၅.၁၁; သု. နိ. ၂၇၀) ဝိယ. သင်္ဂဏိကာရတဿာတိ ဂဏာဘိရတဿ. ယန္တိ ကာရဏဝစနမေတံ ‘‘ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေနာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၀) ဝိယ. ဖဿယေတိ အဓိဂစ္ဆေ. သာမယိကံ ဝိမုတ္တိန္တိ လောကိယသမာပတ္တိံ. သာ ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတသမယေ ဧဝ ပစ္စနီကေဟိ ဝိမုစ္စနတော ‘‘သာမယိကာ ဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တံ သာမယိကံ ဝိမုတ္တိံ. ‘‘အဋ္ဌာနံ တံ, န တံ ကာရဏံ ဝိဇ္ဇတိ သင်္ဂဏိကာရတဿ, ယေန ကာရဏေန ဖဿယေ ဣတိ ဧတံ အာဒိစ္စဗန္ဓုဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဝစော နိသမ္မ သင်္ဂဏိကာရတိံ ပဟာယ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇန္တော အဓိဂတောမှီ’’တိ အာဟ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၄; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၁၀).

140. දසවන ගාථාවෙහි ‘අට්ඨානං තං’ යනු එය සිදු විය නොහැක්කක් බවයි, එනම් එයට කරුණක් නැති බවයි. ‘අරියසච්චාන දස්සනං’ ආදියෙහි මෙන් මෙහි ද අනුනාසිකය ලොප් වී ඇත. ‘සංගණිකාරතස්ස’ යනු පිරිස කෙරෙහි ඇලුම් කරන්නා හට යන්නයි. ‘යං’ යනු ‘යං හිරීයති හිරීයිතබ්බේන’ ආදියෙහි මෙන් මෙහි ද කරුණක් හැඟවීමට යෙදුණකි. ‘ඵස්සයේ’ යනු අධිගමනය කරයි හෙවත් ලබා ගනී යන්නයි. ‘සාමයිකං විමුත්තිං’ යනු ලෞකික සමාපත්තියයි. එය ඒ ඒ සමාපත්ති අවස්ථාවන්හිදී පමණක් ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන්ගෙන් (නීවරණ ආදියෙන්) මිදෙන බැවින් ‘සාමයික විමුක්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සමූහයා කෙරෙහි ඇලුම් කරන්නා හට යම් කරුණකින් ඒ සාමයික විමුක්තිය ලැබිය හැකි නම් එය සිදු විය නොහැක්කකි, එවැනි කරුණක් විද්‍යාමාන නොවේ’ යැයි ආදිච්චබන්ධු වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා, පිරිස් ඇසුර කෙරෙහි ඇති ඇල්ම අතහැර නුවණින් යුතුව පිළිපදිමින් මම මේ තත්ත්වයට පත් වීමි’ යැයි මෙහි අදහසයි. සෙසු කොටස් පෙර පරිදිම වේ.

နိဒ္ဒေသေ နေက္ခမ္မသုခန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသုခံ. ပဝိဝေကသုခန္တိ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေ သုခံ. ဥပသမသုခန္တိ ကိလေသုပသမံ ဖလသမာပတ္တိသုခံ. သမ္ဗောဓိသုခန္တိ မဂ္ဂသုခံ. နိကာမလာဘီတိ အတ္တနော ရုစိဝသေန ယထာကာမလာဘီ. အကိစ္ဆလာဘီတိ အဒုက္ခလာဘီ. အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ. အသာမယိကန္တိ လောကုတ္တရံ. အကုပ္ပန္တိ ကုပ္ပဝိရဟိတံ အစလိတံ လောကုတ္တရမဂ္ဂံ.

නිද්දේසයෙහි ‘නෙක්ඛම්මසුඛං’ යනු පැවිද්දේ සැපයයි. ‘පවිවේකසුඛං’ යනු කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය සහ උපධි විවේකය යන විවේකයන්ගෙන් ලබන සැපයයි. ‘උපසමසුඛං’ යනු කෙලෙසුන් සංසිඳීමෙන් ලබන ඵලසමාපත්ති සැපයයි. ‘සම්බෝධිසුඛං’ යනු මාර්ග සැපයයි. ‘නිකාමලාභී’ යනු තම කැමැත්ත පරිදි යමක් ලබන්නා යන්නයි. ‘අකිච්ඡලාභී’ යනු දුකක් රහිතව ලබන්නා යන්නයි. ‘අකසිරලාභී’ යනු අපහසුවකින් තොරව විපුලව ලබන්නා යන්නයි. ‘අසාමයිකං’ යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. ‘අකුප්පං’ යනු කෝපයක් (සෙලවීමක්) නැති, අචල වූ ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි.

ဒသမံ.

දසවන ගාථාවයි.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၃. တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

3. තුන්වන වර්ගයේ වර්ණනාව

၁၄၁. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဒိဋ္ဌီဝိသူကာနီတိ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတာနိ. တာနိ ဟိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိသူကဋ္ဌေန ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိလောမဋ္ဌေန စ ဝိသူကာနိ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိသူကာနီတိ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ, ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဝါ ဝိသူကာနိ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ. ဥပါတိဝတ္တောတိ [Pg.125] ဒဿနမဂ္ဂေန အတိက္ကန္တော. ပတ္တော နိယာမန္တိ အဝိနိပါတဓမ္မတာယ သမ္ဗောဓိပရာယနတာယ စ နိယတဘာဝံ အဓိဂတော, သမ္မတ္တနိယာမသင်္ခါတံ ဝါ ပဌမမဂ္ဂန္တိ. ဧတ္တာဝတာ ပဌမမဂ္ဂကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ စ တဿ ပဋိလာဘော စ ဝုတ္တော. ဣဒါနိ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါတိ ဣမိနာ သေသမဂ္ဂပဋိလာဘံ ဒဿေတိ. ဥပ္ပန္နဉာဏောမှီတိ ဥပ္ပန္နပစ္စေကဗောဓိဉာဏော အမှိ. ဧတေန ဖလံ ဒဿေတိ. အနညနေယျောတိ အညေဟိ ‘‘ဣဒံ သစ္စံ ဣဒံ သစ္စ’’န္တိ နနေတဗ္ဗော. ဧတေန သယမ္ဘုတံ ဒီပေတိ. ပတ္တေ ဝါ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏေ အညနေယျတာယ အဘာဝါ သယံဝသိတံ. သမထဝိပဿနာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ ဥပါတိဝတ္တော, အာဒိမဂ္ဂေန ပတ္တော နိယာမံ, သေသေဟိ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါ, ဖလဉာဏေန ဥပ္ပန္နဉာဏော, တံ သဗ္ဗံ အတ္တနာဝ အဓိဂတောတိ အနညနေယျော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၄; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၁၁).

141. තුන්වන වර්ගයේ පළමු ගාථාවෙහි ‘දිට්ඨීවිසූකානි’ යනු සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වේ. ඒවා මාර්ග සම්මා දිට්ඨියට පටහැනි බැවින් ද, ඇනෙන කටු වැනි බැවින් ද ‘විසූක’ (කෝලහල/කටු) නම් වේ. මෙසේ දෘෂ්ටීන්ගේ කෝලහල බැවින් ‘දිට්ඨීවිසූකානි’ නම් වේ. නැතහොත් දෘෂ්ටීන්ම කෝලහල (කටු) වන බැවින් ‘දිට්ඨීවිසූකානි’ නම් වේ. ‘උපාතිවත්තෝ’ යනු දර්ශන මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්) ඉක්මවා ගිය බවයි. ‘පත්තෝ නියාමං’ යනු අපායට වැටීමෙන් වැළකී සම්බෝධිය පිණිස නියත භාවයට පත් වීමයි, එනම් සම්මත්ත නියාම සංඛ්‍යාත ප්‍රථම මාර්ගයට පැමිණීමයි. මෙයින් ප්‍රථම මාර්ග කෘත්‍යය නිමවීම සහ එය ලැබීම කියැවිණි. දැන් ‘පටිලද්ධමග්ගෝ’ යන්නෙන් ඉතිරි මාර්ගයන් ලැබීම පෙන්වයි. ‘උප්පන්නඤාණොම්හි’ යන්නෙන් පසේබුද්ධ ඥානය උපදවා ගත්තෙමි යන්න පවසයි. මෙයින් ඵලය දක්වයි. ‘අනඤ්ඤනෙය්‍යෝ’ යනු ‘මෙය සත්‍යය, මෙය සත්‍යය’ යැයි අන්‍යයන් විසින් මෙහෙයවිය යුතු නැති බවයි. මෙයින් ස්වයංභූ භාවය පෙන්වයි. පසේබුද්ධ ඥානය ලැබූ විට අන්‍යයන්ගෙන් ලැබිය යුතු උපදෙස් නොමැති බැවින් තමා තුළම පවත්නා වශීභාවයයි. නැතහොත් සමථ විපස්සනාවෙන් දෘෂ්ටි කටු ඉක්මවා, පළමු මාර්ගයෙන් නියාමයට පත්ව, සෙසු මාර්ගයන් ලබාගෙන, ඵල ඥානයෙන් යුතුව උපන් ඥානය ඇත්තේ වෙමි. ඒ සියල්ල තමා විසින්ම ලබා ගත් බැවින් ‘අනඤ්ඤනෙය්‍ය’ නම් වේ. සෙසු කොටස් පැහැදිලි කළ පරිදිම දත යුතුය.

န ပရနေယျောတိ န အညေဟိ နေတဗ္ဗော. န ပရပ္ပတ္တိယောတိ ပစ္စက္ခဓမ္မတ္တာ န အညေဟိ သဒ္ဒဟာပေတဗ္ဗော. န ပရပ္ပစ္စယောတိ န အဿ ပရော ပစ္စယော, န ပရဿ သဒ္ဓါယ ဝတ္တတီတိ န ပရပ္ပစ္စယော. န ပရပဋိဗဒ္ဓဂူတိ န အညေသံ ပဋိဗဒ္ဓဉာဏဂမနော.

‘න පරනෙය්‍යෝ’ යනු අන්‍යයන් විසින් මෙහෙයවිය යුතු නැති බවයි. ‘න පරප්පත්තියෝ’ යනු ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින් අන්‍යයන් ලවා විශ්වාස කරවිය යුතු නැති බවයි. ‘න පරප්පච්චයෝ’ යනු ඔහුට අන්‍ය ප්‍රත්‍යයක් නැති බවයි, එනම් අනුන්ගේ විශ්වාසය මත නොපවතින බැවින් ඔහු පරප්‍රත්‍ය රහිත වේ. ‘න පරපටිබද්ධගූ’ යනු අන්‍යයන් කෙරෙහි බැඳුණු ඥාන ගමනක් නැති බවයි.

ပဌမံ.

පළමු ගාථාවයි.

၁၄၂. ဒုတိယေ နိလ္လောလုပေါတိ အလောလုပေါ. ယော ဟိ ရသတဏှာဘိဘူတော ဟောတိ, သော ဘုသံ လုပ္ပတိ ပုနပ္ပုနဉ္စ လုပ္ပတိ, တေန ‘‘လောလုပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ဧသ တံ ပဋိက္ခိပန္တော အာဟ ‘‘နိလ္လောလုပေါ’’တိ. နိက္ကုဟောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ယဿ တိဝိဓကုဟနဝတ္ထု နတ္ထိ, သော ‘‘နိက္ကုဟော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဣမိဿာ ပန ဂါထာယ မနုညဘောဇနာဒီသု ဝိမှယမနာပဇ္ဇနတော နိက္ကုဟောတိ အယမဓိပ္ပာယော. နိပ္ပိပါသောတိ ဧတ္ထ ပါတုမိစ္ဆာ ပိပါသာ, တဿာ အဘာဝေန နိပ္ပိပါသော, သာဒုရသလောဘေန ဘောတ္တုကမျတာဝိရဟိတောတိ အတ္ထော. နိမ္မက္ခောတိ ဧတ္ထ ပရဂုဏဝိနာသနလက္ခဏော မက္ခော, တဿ အဘာဝေန နိမ္မက္ခော. အတ္တနော ဂဟဋ္ဌကာလေ သူဒဿ ဂုဏမက္ခနာဘာဝံ သန္ဓာယ အာဟ. နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟောတိ ဧတ္ထ ရာဂါဒယော တယော ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ တီဏီတိ ဆ ဓမ္မာ ယထာသမ္ဘဝံ [Pg.126] အပ္ပသန္နဋ္ဌေန သကဘာဝံ ဝိဇဟာပေတွာ ပရဘာဝံ ဂဏှာပနဋ္ဌေန ကသဋဋ္ဌေန စ ‘‘ကသာဝါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဟ –

142. දෙවන ගාථාවෙහි ‘නිල්ලෝලුපෝ’ යනු ලෝභකමින් තොර වූයේ යන්නයි. රස තණ්හාවෙන් මැඩුණු තැනැත්තා දැඩි ලෙස ලොල් බවට පත් වේ, නැවත නැවතත් ලොල් වෙයි, එබැවින් ඔහු ‘ලෝලුප’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘නිල්ලෝලුපෝ’ යැයි පවසන ලදි. ‘නික්කුහෝ’ යන්නෙහි අදහස නම්, යමෙකුට තෙවැදෑරුම් කුහකකම් නැද්ද ඔහු නික්කුහ නම් වේ. එහෙත් මෙම ගාථාවට අනුව මනහර භෝජන ආදියෙහි මවිතයට හෝ ඇල්මට පත් නොවන බැවින් ‘නික්කුහ’ නම් වන බව අදහසයි. ‘නිප්පිපාසෝ’ යනු පානය කිරීමේ හෝ අනුභව කිරීමේ කැමැත්ත හෙවත් පිපාසය නැති බැවින් ‘නිප්පිපාස’ වේ. රසවත් ආහාර කෙරෙහි ඇති ලෝභයෙන් අනුභව කිරීමේ කැමැත්තෙන් තොර වූයේ යන්න අර්ථයයි. ‘නිම්මක්ඛෝ’ යනු අනුන්ගේ ගුණ මකා දැමීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ‘මක්ඛ’ ධර්මය නැති බැවින් ‘නිම්මක්ඛ’ වේ. තමා ගිහිව සිටි කාලයේදී සූපවේදියාගේ ගුණ මකා නොදැමීම අරභයා මෙය පවසන ලදි. ‘නිද්ධන්තකසාවමෝහෝ’ යන්නෙහි රාගාදී කෙලෙස් තුන සහ කාය දුශ්චරිතාදී තුන යන ධර්ම හය, අප්‍රසන්න බැවින් ද, ස්වභාවය අත්හැර පර ස්වභාවය ගැන්වීමෙන් ද, කිලුටු (කසට) බැවින් ද ‘කසාව’ (කහට/කිලුට) ලෙස දත යුතුය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදි -

‘‘တတ္ထ ကတမေ တယော ကသာဝါ? ရာဂကသာဝေါ ဒေါသကသာဝေါ မောဟကသာဝေါ, ဣမေ တယော ကသာဝါ. တတ္ထ ကတမေ အပရေပိ တယော ကသာဝါ? ကာယကသာဝေါ ဝစီကသာဝေါ မနောကသာဝေါ’’တိ (ဝိဘ. ၉၂၄).

“එහි කසාව (කහට) තුනක් කවරේද? රාග කසාවය, දෝස කසාවය, මෝහ කසාවය යන මේවා තුනයි. එහි අනෙක් කසාව තුන කවරේද? කාය කසාවය, වචී කසාවය, මනෝ කසාවය යන මේවායි.”

တေသု မောဟံ ဌပေတွာ ပဉ္စန္နံ ကသာဝါနံ တေသဉ္စ သဗ္ဗေသံ မူလဘူတဿ မောဟဿ နိဒ္ဓန္တတ္တာ နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟော, တိဏ္ဏံ ဧဝ ဝါ ကာယဝစီမနောကသာဝါနံ မောဟဿ စ နိဒ္ဓန္တတ္တာ နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟော. ဣတရေသု နိလ္လောလုပတာဒီဟိ ရာဂကသာဝဿ, နိမ္မက္ခတာယ ဒေါသကသာဝဿ နိဒ္ဓန္တဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဧဝ. နိရာသသောတိ နိတ္တဏှော. သဗ္ဗလောကေတိ သကလလောကေ, တီသု ဘဝေသု ဒွါဒသသု ဝါ အာယတနေသု ဘဝဝိဘဝတဏှာဝိရဟိတော ဟုတွာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ တယောပိ ပါဒေ ဝတွာ ဧကော စရေတိ ဧကော စရိတုံ သက္ကုဏေယျာတိ ဧဝမ္ပိ ဧတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၉၆).

ඒවා අතුරින් මෝහය හැර පංච කසාවන් සහ ඒ සියල්ලටම මූල වූ මෝහය දුරු කළ බැවින් ‘නිද්ධන්තකසාවමෝහ’ නම් වේ. නැතහොත් කාය, වචී, මනෝ යන කසාවන් තුන සහ මෝහය දුරු කළ බැවින් ‘නිද්ධන්තකසාවමෝහ’ නම් වේ. සෙසු ගුණයන්ගෙන් එනම් නිල්ලෝලුප භාවයෙන් රාග කසාව ද, නිම්මක්ඛ භාවයෙන් දෝස කසාව ද දුරු කළ බව සිද්ධ වේ. ‘නිරාසසෝ’ යනු තණ්හාවෙන් තොර වූ බවයි. ‘සබ්බලෝකේ’ යනු මුළු ලෝකයෙහි, එනම් භව තුනෙහි හෝ ආයතන දොළසෙහි භව තණ්හාව හා විභව තණ්හාවෙන් තොර වූයේ යන්න අර්ථයයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලි කළ පරිදිම දත යුතුය. තවද, පාදයන් තුනම කියා ‘තනිව හැසිරෙන්නේය, තනිව හැසිරීමට සමත් වන්නේය’ යැයි මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

ဒုတိယံ.

දෙවන ගාථාවයි.

၁၄၃. တတိယေ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယွာယံ ဒသဝတ္ထုကာယ ပါပဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတတ္တာ ပါပေါ. ပရေသမ္ပိ အနတ္ထံ ဒဿေတီတိ အနတ္ထဒဿီ. ကာယဒုစ္စရိတာဒိမှိ စ ဝိသမေ နိဝိဋ္ဌော. တံ အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော ပါပံ သဟာယံ ပရိဝဇ္ဇယေထ, အနတ္ထဒဿိံ ဝိသမေ နိဝိဋ္ဌံ. သယံ န သေဝေတိ အတ္တနော ဝသေန တံ န သေဝေယျ. ယဒိ ပန ပရဝသော ဟောတိ, ကိံ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပသုတန္တိ ပသဋံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. ပမတ္တန္တိ ကာမဂုဏေသု ဝေါဿဋ္ဌစိတ္တံ, ကုသလဘာဝနာရဟိတံ ဝါ. တံ ဧဝရူပံ န သေဝေ န ဘဇေ န ပယိရုပါသေ, အညဒတ္ထု ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ.

143. තුන්වන ගාථාවෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වන බැවින් යමෙක් ලාමක (පාපී) වේද, අනුන් හට ද අනර්ථය පෙන්වන බැවින් ‘අනත්ථදස්සී’ වේ ද, කාය දුශ්චරිතාදී විෂම ධර්මයන්හි පිහිටා සිටී ද, යහපත කැමති කුලපුත්‍රයා එවැනි පාපී යහළුවා, අනර්ථකාරී වූ, විෂමයෙහි පිහිටි තැනැත්තා මඟහැරිය යුතුය. ‘සයං න සේවේ’ යනු තමාගේ කැමැත්තෙන් ඔහු ඇසුරු නොකළ යුතුය යන්නයි. ඉදින් අන්‍යයන්ට යටත් වී සිටී නම් කුමක් කළ හැකිද යන්න මෙහි අදහසයි. ‘පසුතං’ යනු ඇලුණු හෙවත් දෘෂ්ටි වශයෙන් තැන් තැන්හි ලැගුම් ගත් යන්නයි. ‘පමත්තං’ යනු කාම ගුණයන්හි සිත මුදාහළ හෙවත් කුසල් භාවනාවන්ගෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. එවන් පුද්ගලයා සේවනය නොකළ යුතුය, භජනය නොකළ යුතුය, ඇසුරු නොකළ යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම කගවේණ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

နိဒ္ဒေသေ သယံ န သေဝေယျာတိ သာမံ န ဥပသင်္ကမေယျ. သာမံ န သေဝေယျာတိ စိတ္တေနပိ န ဥပသင်္ကမေယျ. န သေဝေယျာတိ န ဘဇေယျ. န [Pg.127] နိသေဝေယျာတိ သမီပမ္ပိ န ဂစ္ဆေယျ. န သံသေဝေယျာတိ ဒူရေ ဘဝေယျ. န ပရိသံသေဝေယျာတိ ပဋိက္ကမေယျ.

නිර්දේශයේ 'තමා විසින්ම සේවනය නොකරන්නේය' යන්නෙහි අර්ථය තමාම (නරක ඇසුරට) නොපැමිණිය යුතුය යන්නයි. 'තමාම සේවනය නොකරන්නේය' යනු සිතින් පවා නොපැමිණිය යුතුය යන්නයි. 'සේවනය නොකරන්නේය' යනු ඇසුරු නොකළ යුතුය යන්නයි. 'නිසේවනය නොකරන්නේය' යනු සමීපයට පවා නොයා යුතුය යන්නයි. 'සංසේවනය නොකරන්නේය' යනු දුරින් සිටිය යුතුය යන්නයි. 'පරිසංසේවනය නොකරන්නේය' යනු බැහැර විය යුතුය (පසුබසිය යුතුය) යන්නයි.

တတိယံ.

තෙවන (කොටස) නිමාවිය.

၁၄၄. စတုတ္ထေ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဗဟုဿုတန္တိ ဒုဝိဓော ဗဟုဿုတော တီသု ပိဋကေသု အတ္ထတော နိခိလော ပရိယတ္တိဗဟုဿုတော စ မဂ္ဂဖလဝိဇ္ဇာဘိညာနံ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ပဋိဝေဓဗဟုဿုတော စ. အာဂတာဂမော ဓမ္မဓရော. ဥဠာရေဟိ ပန ကာယဝစီမနောကမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဥဠာရော. ယုတ္တပဋိဘာနော စ မုတ္တပဋိဘာနော စ ယုတ္တမုတ္တပဋိဘာနော စ ပဋိဘာနဝါ. ပရိယတ္တိပရိပုစ္ဆာဓိဂမဝသေန ဝါ တိဓာ ပဋိဘာနဝါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဿ ဟိ ပရိယတ္တိ ပဋိဘာတိ, သော ပရိယတ္တိပဋိဘာနဝါ. ယဿ အတ္ထဉ္စ ဉာယဉ္စ လက္ခဏဉ္စ ဌာနာဋ္ဌာနဉ္စ ပရိပုစ္ဆန္တဿ ပရိပုစ္ဆာ ပဋိဘာတိ, သော ပရိပုစ္ဆာပဋိဘာနဝါ. ယေန မဂ္ဂါဒယော ပဋိဝိဒ္ဓါ ဟောန္တိ, သော အဓိဂမပဋိဘာနဝါ. တံ ဧဝရူပံ ဗဟုဿုတံ ဓမ္မဓရံ ဘဇေထ, မိတ္တံ ဥဠာရံ ပဋိဘာနဝန္တံ. တတော တဿာနုဘာဝေန အတ္တတ္ထပရတ္ထဥဘယတ္ထဘေဒတော ဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထဘေဒတော ဝါ အနေကပ္ပကာရာနိ အညာယ အတ္ထာနိ, တတော ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀; မဟာနိ. ၁၇၄) ကင်္ခါဋ္ဌာနေသု ဝိနေယျ ကင်္ခံ ဝိစိကိစ္ဆံ ဝိနေတွာ ဝိနာသေတွာ ဧဝံ ကတသဗ္ဗကိစ္စော ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၈).

144. සිව්වැන්නෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය - 'බහුශ්‍රැත' යනු දෙවැදෑරුම් වේ. ත්‍රිපිටකය අර්ථ සහිතව සම්පූර්ණයෙන් උගත් බැවින් 'පර්යාප්ති බහුශ්‍රැත' ද, මාර්ග, ඵල, විද්‍යා හා අභිඥා අවබෝධ කළ බැවින් 'ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැත' ද යනුවෙනි. ආගම (සූත්‍ර පාඨ) දන්නා බැවින් 'ධර්මධර' වේ. උදාර වූ කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'උදාර' (උළාර) වේ. යුක්ති සහගත වැටහීම, නිදහස් වැටහීම හා යුක්ත-මුක්ත වූ වැටහීම යන වැටහීම්වලින් යුක්ත බැවින් 'ප්‍රතිභානවන්ත' වේ. එසේත් නැතහොත් පර්යාප්තිය, ප්‍රශ්න විමසීම හා අවබෝධය (අධිගමය) යන කරුණු තුනෙන් ප්‍රතිභානවන්ත බව දත යුතුය. යමෙකුට පර්යාප්තිය වැටහේ නම් ඔහු 'පර්යාප්ති ප්‍රතිභානවන්ත' වේ. යමෙකු අර්ථය, න්‍යාය, ලක්ෂණය හා හේතු-අහේතු පිළිබඳව ප්‍රශ්න විමසීමේදී පිළිතුරු වැටහේ නම් ඔහු 'පරිපුච්ඡා ප්‍රතිභානවන්ත' වේ. යමෙකු විසින් මාර්ගාදිය අවබෝධ කරන ලද්දේ නම් ඔහු 'අධිගම ප්‍රතිභානවන්ත' වේ. එවැනි බහුශ්‍රැත වූ, ධර්මධර වූ, උදාර වූ හා ප්‍රතිභානසම්පන්න වූ මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කළ යුතුය. එවිට ඔහුගේ ආනුභාවයෙන් ආත්මාර්ථය, පරාර්ථය, උභයාර්ථය යන වශයෙන් හෝ දෘෂ්ටධර්මික, සාම්පරායික, පරමාර්ථ වශයෙන් හෝ නොයෙක් ආකාර වූ අර්ථයන් දැනගෙන, 'අතීත කාලයෙහි මම සිටියෙම්ද?' යනාදී සැක කටයුතු කරුණු කෙරෙහි ඇති සැකය හා විචිකිච්ඡාව දුරු කොට, සියලු කටයුතු නිම කළේ, කගවේනෙකුගේ හුදකලා අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය.

စတုတ္ထံ.

සිව්වන (කොටස) නිමාවිය.

၁၄၅. ပဉ္စမေ ခိဍ္ဍာ စ ရတိ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာဝ. ကာမသုခန္တိ ဝတ္ထုကာမသုခံ. ဝတ္ထုကာမာပိ ဟိ သုခဿ ဝိသယာဒိဘာဝေန သုခန္တိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ – ‘‘အတ္ထိ ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၆၀). ဧဝမေတံ ခိဍ္ဍံ ရတိံ ကာမသုခဉ္စ ဣမသ္မိံ ဩကာသလောကေ အနလင်္ကရိတွာ အလန္တိ အကတွာ ‘‘ဧတံ တပ္ပက’’န္တိ ဝါ ‘‘သာရဘူတ’’န္တိ ဝါ ဧဝံ အဂ္ဂဟေတွာ. အနပေက္ခမာနောတိ တေန အနလင်္ကရဏေန အနပေက္ခနသီလော အပိဟာလုကော နိတ္တဏှော. ဝိဘူသဋ္ဌာနာဝိရတော သစ္စဝါဒီ ဧကော စရေတိ. တတ္ထ ဝိဘူသာ ဒုဝိဓာ အဂါရိကဝိဘူသာ စ အနဂါရိကဝိဘူသာ စ. တတ္ထ အဂါရိကဝိဘူသာ သာကဋဝေဌနမာလာဂန္ဓာဒိ, [Pg.128] အနဂါရိကဝိဘူသာ စ ပတ္တမဏ္ဍနာဒိ. ဝိဘူသာ ဧဝ ဝိဘူသဋ္ဌာနံ, တသ္မာ ဝိဘူသဋ္ဌာနာ တိဝိဓာယပိ ဝိရတိယာ ဝိရတော. အဝိတထဝစနတော သစ္စဝါဒီတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၉).

145. පස්වැන්නෙහි 'ක්‍රීඩාව' හා 'රතිය' යන්න පෙර කියන ලදී. 'කාමසුඛය' යනු වස්තුකාමයන්ගෙන් ලැබෙන සැපයයි. වස්තුකාමයන් ද සැපයට විෂය වන බැවින් 'සැපය' යැයි කියනු ලැබේ. 'සැපය හා සැපය අනුව පවතින රූපයක් ඇත' යැයි වදාළේ එබැවිනි. මෙසේ මේ ක්‍රීඩාව, රතිය හා කාමසුඛය මේ අවකාශ ලෝකයෙහි අලංකාරයක් කොට නොගෙන, එනම් 'මෙය තෘප්තිමත් දෙයකි' හෝ 'සාරවත් දෙයකි' කියා ග්‍රහණය නොකොට, එම අලංකාර කිරීම් කෙරෙහි බලාපොරොත්තුවක් රහිත වූයේ, ආශාවන්ගෙන් තොරව, අලංකාර කරන ස්ථානයන්ගෙන් (විභූසට්ඨාන) වෙන්වූ, සත්‍යවාදී වූයේ තනිව හැසිරෙන්නේය. එහි 'විභූසා' (අලංකාරය) දෙවැදෑරුම්ය: ගිහි අලංකාරය හා පැවිදි අලංකාරයයි. එහි ගිහි අලංකාරය නම් රිය, හිස්වෙළුම්, මල්, සුවඳ විලවුන් ආදියයි. පැවිදි අලංකාරය නම් පාත්‍ර අලංකාර කිරීම ආදියයි. අලංකාරයම 'අලංකාර ස්ථාන' (විභූසට්ඨාන) නම් වේ. එබැවින් ත්‍රිවිධ විරතියෙන්ම එම අලංකාරයන්ගෙන් වෙන්වූ, සත්‍ය වචන කතා කරන බැවින් 'සත්‍යවාදී' නම් වේ යැයි අර්ථය දත යුතුය.

ပဉ္စမံ.

පස්වන (කොටස) නිමාවිය.

၁၄၆. ဆဋ္ဌေ ဓနာနီတိ မုတ္တာမဏိဝေဠုရိယသင်္ခသိလာပဝါဠရဇတဇာတရူပါဒီနိ ရတနာနိ. ဓညာနီတိ သာလိဝီဟိယဝဂေါဓုမကင်္ကုဝရကကုဒြူသကပ္ပဘေဒါနိ သတ္တ သေသာပရဏ္ဏာနိ စ. ဗန္ဓဝါနီတိ ဉာတိဗန္ဓု, ဂေါတ္တဗန္ဓု, မိတ္တဗန္ဓု, သိပ္ပဗန္ဓုဝသေန စတုဗ္ဗိဓဗန္ဓဝေ. ယထောဓိကာနီတိ သကသကဩဓိဝသေန ဌိတာနိယေဝ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၀).

146. හයවැන්නෙහි 'ධනය' යනු මුතු, මැණික්, වෛඩූර්ය, සක්, පාෂාණ, පබළු, රිදී, රන් ආදී රත්නයන්ය. 'ධාන්‍ය' යනු හැල්, වී, යව, තිරිඟු, කඟු, වරහ, කුද්‍රූසක යන සප්තවිධ ධාන්‍ය හා අනෙකුත් අතිරේක ධාන්‍ය වර්ගයි. 'බන්ධු' (ඥාතීන්) යනු ඥාති බන්ධු, ගෝත්‍ර බන්ධු, මිත්‍ර බන්ධු හා ශිල්ප බන්ධු යන සිවුවැදෑරුම් බන්ධූන්ය. 'යථෝධිකානි' යනු ඒ ඒ සීමාවන්හි (හිමිකම් පරිදි) පිහිටියා වූ යන්නයි. සෙසු කොටස් පෙර කියන ලද ක්‍රමයටමය.

ဆဋ္ဌံ.

හයවන (කොටස) නිමාවිය.

၁၄၇. သတ္တမေ သင်္ဂေါ ဧသောတိ အတ္တနော ဥပဘောဂံ နိဒ္ဒိသတိ. သော ဟိ သဇ္ဇန္တိ တတ္ထ ပါဏိနော ကဒ္ဒမေ ပဝိဋ္ဌော ဟတ္ထီ ဝိယာတိ သင်္ဂေါ. ပရိတ္တမေတ္ထ သောချန္တိ ဧတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏူပဘောဂကာလေ ဝိပရီတသညာယ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗတော ကာမာဝစရဓမ္မပရိယာပန္နတော ဝါ လာမကဋ္ဌေန သောချံ ပရိတ္တံ, ဝိဇ္ဇုပ္ပဘာယ ဩဘာသိတနစ္စဒဿနသုခံ ဝိယ ဣတ္တရံ, တာဝကာလိကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပ္ပဿာဒေါ ဒုက္ခမေတ္ထ ဘိယျောတိ ဧတ္ထ စ ယွာယံ ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော, သော ယမိဒံ ‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ကာမာနံ အာဒီနဝေါ, ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တော ယေန သိပ္ပဋ္ဌာနေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ ယဒိ မုဒ္ဒါယ ယဒိ ဂဏနာယာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၆၂) ဧဝမာဒိနာ နယေနေတ္ထ ဒုက္ခံ ဝုတ္တံ, တံ ဥပနိဓာယ အပ္ပောဒကဗိန္ဒုမတ္တော ဟောတိ, အထ ခေါ ဒုက္ခမေဝ ဘိယျော ဗဟု, စတူသု သမုဒ္ဒေသု ဥဒကသဒိသော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အပ္ပဿာဒေါ ဒုက္ခမေတ္ထ ဘိယျော’’တိ. ဂဠော ဧသောတိ အဿာဒံ ဒဿေတွာ အာကဍ္ဎနဝသေန ဗဠိသော ဝိယ ဧသော, ယဒိဒံ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ. ဣတိ ဉတွာ မတိမာတိ ဧဝံ ဉတွာ ဗုဒ္ဓိမာ ပဏ္ဍိတော ပုရိသော သဗ္ဗမ္ပေတံ ပဟာယ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၁).

147. හත්වැන්නෙහි 'මෙය ඇලීමකි' (සංගෝ එසෝ) යන්නෙන් තමාගේ පරිභෝජනය දක්වයි. මඩෙහි එරුණු ඇතෙකු මෙන් සත්වයන් එහි ඇලෙන බැවින් එය 'ඇලීම' (සංග) නම් වේ. 'මෙහි සැපය ස්වල්පය' යනු පංචකාම ගුණ විඳින අවස්ථාවේ විපරීත සංඥාවෙන් උපදවා ගන්නා බැවින් හෝ කාමාවචර ධර්මයන්ට අයත් බැවින් හෝ ලාමක අර්ථයෙන් සැපය ස්වල්ප වේ. විදුලි ආලෝකයෙන් බැබළෙන නැටුමක් නැරඹීමෙන් ලබන සැපය මෙන් එය තාවකාලික දෙයක් බව මෙහි අදහසයි. 'මෙහි දුකම වැඩිය' යන්නෙහි අර්ථය නම්, 'මහණෙනි, මේ පංචකාම ගුණයන් නිසා යම් සැපයක් සොම්නසක් උපදීද, මෙය කාමයන්ගේ ආස්වාදයයි' කියා වදාරන ලදී. 'මහණෙනි, කාමයන්ගේ ආදීනවය කවරේද? මහණෙනි, මෙහි කුලපුත්‍රයෙක් යම් ශිල්පයකින් ජීවත් වෙයිද, එය මුද්‍රා ශිල්පය හෝ ගණිත ශිල්පය හෝ වේවා...' යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් දුකක් මෙහි දක්වන ලද්දේද, ඒ හා සසඳන විට ආස්වාදය ජල බිඳක් බඳුය. එහෙත් දුකම වැඩිය, එය සාගර සතරෙහි ජලය බඳුය. එබැවින් 'ආස්වාදය ස්වල්පය, දුකම වැඩිය' යැයි වදාරන ලදී. 'මෙය බිලී කොක්කකි' (ගළෝ එසෝ) යනු ආස්වාදය පෙන්වා ඇද ගන්නා බැවින් පංචකාම ගුණයෝ බිලී කොක්කක් මෙන් වෙති. බුද්ධිමත් පණ්ඩිතයා මෙසේ දැන මේ සියල්ල අත්හැර කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදකලාව හැසිරෙන්නේය.

သတ္တမံ.

හත්වන (කොටස) නිමාවිය.

၁၄၈. အဋ္ဌမဂါထာယ [Pg.129] ဒုတိယပါဒေ ဇာလန္တိ သုတ္တမယံ ဝုစ္စတိ. အမ္ဗူတိ ဥဒကံ, တတ္ထ စရတီတိ အမ္ဗုစာရီ, မစ္ဆဿေတံ အဓိဝစနံ. သလိလေ အမ္ဗုစာရီ သလိလမ္ဗုစာရီ. တသ္မိံ နဒီသလိလေ ဇာလံ ဘေတွာ ဂတအမ္ဗုစာရီဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတိယပါဒေ ဒဍ္ဎန္တိ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတိ. ယထာ အဂ္ဂိ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနံ ပုန န နိဝတ္တတိ, န တတ္ထ ဘိယျော အာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ မဂ္ဂဉာဏဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎံ ကာမဂုဏဋ္ဌာနံ အနိဝတ္တမာနော, တတ္ထ ဘိယျော အနာဂစ္ဆန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

148. අටවන ගාථාවේ දෙවන පාදයේ 'ජාලය' යනු නූලෙන් කළ දැලයි. 'අම්බු' යනු ජලයයි, එහි හැසිරෙන බැවින් 'අම්බුචාරී' නම් වේ, එය මත්ස්‍යයාට නමකි. 'සලිලම්බුචාරී' යනු ජලයෙහි හැසිරෙන මත්ස්‍යයායි. ගංගා ජලයෙහි දැල බිඳගෙන ගිය මත්ස්‍යයෙකු මෙන් යන්න මෙහි අර්ථයයි. තෙවන පාදයේ 'දඩ්ඩං' යනු පිළිස්සුණු ස්ථානයයි. ගින්නෙන් පිළිස්සුණු ස්ථානයකට ගින්න නැවත නොඑන්නා සේ, මාර්ග ඥානය නමැති ගින්නෙන් පිළිස්සූ කාමගුණ නමැති ස්ථානයට නැවත නොඑන්නේය යන්න මෙහි අදහසයි. සෙසු කොටස් පෙර කියන ලද ක්‍රමයටමය.

သံယောဇနာနီတိ ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တံ ပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇေန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သံယောဇနာနိ. ဣမာနိ ပန သံယောဇနာနိ ကိလေသပဋိပါဋိယာပိ အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋတိ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာပိ. ကာမရာဂပဋိဃသံယောဇနာနိ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ, မာနသံယောဇနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန, ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန, ဘဝရာဂသံယောဇနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန, ဣဿာမစ္ဆရိယာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန, အဝိဇ္ဇာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန. မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသဣဿာမစ္ဆရိယာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ, ကာမရာဂပဋိဃာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန, မာနဘဝရာဂအဝိဇ္ဇာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနာတိ. ဘိန္ဒိတွာတိ ဘေဒံ ပါပေတွာ. ပဘိန္ဒိတွာတိ ဆိန္ဒံ ကတွာ. ဒါလယိတွာတိ ဖာလေတွာ. ပဒါလယိတွာတိ ဟီရေတွာ. သမ္ပဒါလယိတွာတိ ဥပသဂ္ဂေန ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ.

සංයෝජන යනු යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි පවතී ද, එම පුද්ගලයා සසරෙහි (වට්ටයෙහි) බැඳ තබන හෙයින් ඒවා 'සංයෝජන' නම් වේ. මෙම සංයෝජනයන් කෙලෙස් පිළිවෙළින් හෝ මාර්ග පිළිවෙළින් හෝ විස්තර කළ හැකිය. කාමරාග සහ පටිඝ සංයෝජන අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ. මාන සංයෝජනය අර්හත් මාර්ගයෙන් ද, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ සීලබ්බතපරාමාස යන මේවා සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ද, භවරාග සංයෝජනය අර්හත් මාර්ගයෙන් ද, ඊර්ෂ්‍යාව සහ මාත්සර්යය සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ද, අවිද්‍යාව අර්හත් මාර්ගයෙන් ද ප්‍රහීණ වේ. මාර්ග පිළිවෙළට අනුව නම්, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, ඊර්ෂ්‍යා සහ මාත්සර්ය යන මේවා සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ද; කාමරාග සහ පටිඝ අනාගාමී මාර්ගයෙන් ද; මාන, භවරාග සහ අවිද්‍යාව අර්හත් මාර්ගයෙන් ද ප්‍රහීණ වේ. 'භින්දිත්වා' යනු බිඳීමයි. 'පභින්දිත්වා' යනු සිඳීමයි. 'දාලයිත්වා' යනු පැලීමයි. 'පදාලයිත්වා' යනු ඉරා දැමීමයි. 'සම්පදාලයිත්වා' යනු උපසර්ගයක් යෙදීමෙන් පදයෙහි අර්ථය වැඩි කොට දැක්වීමකි.

အဋ္ဌမံ.

අටවැන්නයි.

၁၄၉. နဝမေ ဩက္ခိတ္တစက္ခူတိ ဟေဋ္ဌာခိတ္တစက္ခု, သတ္တ ဂီဝဋ္ဌီနိ ပဋိပါဋိယာ ဌပေတွာ ပရိဝဇ္ဇနပဟာတဗ္ဗဒဿနတ္ထံ ယုဂမတ္တံ ပေက္ခမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န တု ဟနုကဋ္ဌိနာ ဟဒယဋ္ဌိံ သံဃဋ္ဋေန္တော. ဧဝဉှိ ဩက္ခိတ္တစက္ခုတာ န သမဏသာရူပ္ပာ ဟောတိ. န စ ပါဒလောလောတိ ဧကဿ ဒုတိယော ဒွိန္နံ တတိယောတိ ဧဝံ ဂဏမဇ္ဈံ, ပဝိသိတုကာမတာယ ကဏ္ဍူယမာနပါဒေါ ဝိယ အဘဝန္တော, ဒီဃစာရိကအနဝဋ္ဌိတစာရိကဝိရတော ဝါ. ဂုတ္တိန္ဒြိယောတိ ဆသု ဣန္ဒြိယေသု ဣဓ မနိန္ဒြိယဿ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ဝုတ္တာဝသေသဝသေန ဂေါပိတိန္ဒြိယော. ရက္ခိတမာနသာနောတိ မာနသံယေဝ မာနသာနံ, တံ ရက္ခိတမဿာတိ ရက္ခိတမာနသာနော. ယထာ ကိလေသေတိ န [Pg.130] ဝိလုပ္ပတိ, ဧဝံ ရက္ခိတစိတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနဝဿုတောတိ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ တေသု တေသု အာရမ္မဏေသု ကိလေသအနွာဿဝဝိရဟိတော. အပရိဍယှမာနောတိ ဧဝံ အနွာဿဝဝိရဟိတာ ဧဝ ကိလေသဂ္ဂီဟိ အပရိဍယှမာနော, ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ အနဝဿုတော, အဇ္ဈတ္တံ အပရိဍယှမာနော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၃).

149. 'ඔක්ඛිත්තචක්ඛු' යනු පහතට යොමු කළ ඇස් ඇති බවයි. ගෙලෙහි ඇති කශේරුකා සත පිළිවෙළින් තබාගෙන, වැළකී සිටිය යුතු හා ඉවත් කළ යුතු දේ දැකීම පිණිස වියගහක පමණ දුර බලමින් යන බව මෙහි අර්ථයයි. එහෙත් නිකට ඇටය පපුවෙහි ස්පර්ශ වන පරිදි නොවේ. එසේ නිකට පපුවෙහි වදින සේ බිම බලා සිටීම ශ්‍රමණයෙකුට සුදුසු නොවේ. 'න ච පාදලොලො' යනු එක් අයෙකුට දෙවැන්නා ද දෙදෙනෙකුට තෙවැන්නා ද වශයෙන් පිරිස් මැදට වැදීමේ කැමැත්තෙන් කසන පයක් ඇත්තෙකු මෙන් නොවීම හෝ දීර්ඝ චාරිකාවෙහි හා අස්ථාවර චාරිකාවෙහි නොයෙදීමයි. 'ගුත්තින්ද්‍රියො' යනු සය වැදෑරුම් ඉන්ද්‍රියයන් අතරින් මෙහි මනින්ද්‍රියය වෙන් කොට දක්වා ඇති බැවින් ඉතිරි ඉන්ද්‍රියයන් රක්නා ලද්දේ යන්නයි. 'රක්ඛිතමානසානො' යනු මනසම 'මානස' නම් වේ, එය රක්නා ලද්දේ යනුයි. කෙලෙස් විසින් මනස කොල්ලකනු නොලබන පරිදි රැක්කා වූ සිත ඇත්තේ යන අර්ථයයි. 'අනවස්සුතො' යනු මෙම පිළිවෙත මගින් ඒ ඒ අරමුණුවලදී කෙලෙස් වැගිරීමෙන් (ආස්‍රවයන්ගෙන්) තොර වූ බවයි. 'අපරිඩය්හමානො' යනු එසේ ආස්‍රවයන්ගෙන් තොරව කෙලෙස් ගින්නෙන් නොදැවෙන බවයි. නැතහොත් බාහිරින් කෙලෙස් නොවැගිරෙන අතර ඇතුළතින් නොදැවෙන බවයි. සෙසු කොටස් කලින් පවසන ලද අයුරුමය.

စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ ကာရဏဝသေန ‘‘စက္ခူ’’တိ လဒ္ဓဝေါဟာရေန ရူပဒဿနသမတ္ထေန စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာ. ပေါရာဏာ ပနာဟု –

'චක්ඛුනා රූපං දිස්වා' යනු කාරණයක් වශයෙන් 'ඇස' යන නම ලත්, රූප දැකීමට සමත් වූ චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් රූපයක් දැක යන්නයි. පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘စက္ခု ရူပံ န ပဿတိ အစိတ္တကတ္တာ, စိတ္တံ န ပဿတိ အစက္ခုကတ္တာ, ဒွါရာရမ္မဏသံဃဋ္ဋနေ ပန ပသာဒဝတ္ထုကေန စိတ္တေန ပဿတိ. ဤဒိသီ ပနေသာ ‘ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီ’တိအာဒီသု ဝိယ သသမ္ဘာရကထာ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာတိ အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၅; ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၅၂).

"ඇස සිතක් නොමැති බැවින් රූප නොදකියි. සිතට ඇසක් නොමැති බැවින් රූප නොදකියි. ඉන්ද්‍රිය (ද්වාර) සහ අරමුණ ගැටුණු කල්හි ප්‍රසාද රූපය ඇසුරු කළ සිතින් රූපය දකියි. මෙය 'දුන්නෙන් විදියි' යන්නාක් මෙන් උපකරණයන් ද සහිතව කියනු ලබන වචනයකි. එබැවින් 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් රූප දැක' යන්නම මෙහි අර්ථයයි."

နိမိတ္တဂ္ဂါဟီတိ ဣတ္ထိပုရိသနိမိတ္တံ ဝါ သုဘနိမိတ္တာဒိကံ ဝါ ကိလေသဝတ္ထုဘူတံ နိမိတ္တံ ဆန္ဒရာဂဝသေန ဂဏှာတိ, ဒိဋ္ဌမတ္တဝသေန န သဏ္ဌာတိ. အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီတိ ကိလေသာနံ အနုဗျဉ္ဇနတော ပါကဋဘာဝကရဏတော ‘‘အနုဗျဉ္ဇန’’န္တိ လဒ္ဓဝေါဟာရံ ဟတ္ထပါဒဟသိတလပိတဝိလောကိတာဒိဘေဒံ အာကာရံ ဂဏှာတိ.

'නිමිත්තග්ගාහී' යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ නිමිති හෝ ශුභ නිමිති ආදී කෙලෙස්වලට වස්තු වන නිමිති ඡන්දරාගය (ඇල්ම) ඇති වන පරිදි ගැනීමයි, දුටු පමණින් නොනැවතීමයි. 'අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී' යනු කෙලෙස් ප්‍රකට කරන්නා වූ අත්, පා, සිනහව, කතාබහ, බැලීම ආදී විවිධ අංග ලක්ෂණ (අනුබ්‍යඤ්ජන) ගැනීමයි.

ယတွာဓိကရဏမေနန္တိအာဒိမှိ ယံကာရဏာ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု. ဧတံ ပုဂ္ဂလံ သတိကဝါဋေန စက္ခုန္ဒြိယံ အသံဝုတံ အပိဟိတစက္ခုဒွါရံ ဟုတွာ ဝိဟရန္တံ ဧတေ အဘိဇ္ဈာဒယော ဓမ္မာ အနွာဿဝေယျုံ. တဿ သံဝရာယ န ပဋိပဇ္ဇတီတိ တဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထာယ န ပဋိပဇ္ဇတိ. ဧဝံဘူတောယေဝ စ ‘‘န ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ. န စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိပိ ဝုစ္စတိ.

'යත්වාධිකරණමේනං' ආදියෙහි 'යම් කාරණයකින්' යනු යම් චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරයක් හේතුවෙන් ද යන්නයි. සිහිය නමැති දොරටු පියනින් වසා නොගත් චක්ඛු ද්වාරය ඇතිව වසන ඒ පුද්ගලයා කරා අභිජ්ඣාදී පාප ධර්මයෝ ලුහුබඳින්නාහුය. 'තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති' යනු එම චක්ඛුන්ද්‍රියය සිහිය නමැති දොරටු පියනින් වැසීම පිණිස පිළිපදින්නේ නැත යන්නයි. මෙබඳු වූ තැනැත්තා 'චක්ඛුන්ද්‍රියය නොරකී, චක්ඛුන්ද්‍රියයෙහි සංවරයට නොපැමිණෙයි' කියා ද කියනු ලැබේ.

တတ္ထ ကိဉ္စာပိ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ နတ္ထိ. န ဟိ စက္ခုပသာဒံ နိဿာယ သတိ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အပိ စ ယဒါ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, တဒါ ဘဝင်္ဂေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေ ကိရိယမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ, တတော စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ တတော ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ တတော ဝိပါကာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ တတော ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု [Pg.131] ဝေါဋ္ဌပနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ, တဒနန္တရံ ဇဝနံ ဇဝတိ. တတြာပိ နေဝ ဘဝင်္ဂသမယေ, န အာဝဇ္ဇနာဒီနံ အညတရသမယေ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ အတ္ထိ, ဇဝနက္ခဏေ ပန သစေ ဒုဿီလျံ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ အညာဏံ ဝါ အက္ခန္တိ ဝါ ကောသဇ္ဇံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အသံဝရော ဟောတိ. ဧဝံ ဟောန္တော ပန သော စက္ခုန္ဒြိယေ အသံဝရောတိ ဝုစ္စတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ တသ္မိံ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရေ စတူသု ဒွါရေသု အသံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရကောဋ္ဌကဂဗ္ဘာဒယော သုသံဝုတာ, တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ အရက္ခိတံ အဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေန ဟိ ပဝိသိတွာ စောရာ ယဒိစ္ဆန္တိ, တံ ဟရေယျုံ. ဧဝမေဝ ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပီတိ.

එහි ඇත්ත වශයෙන්ම චක්ඛුන්ද්‍රියයෙහි සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. චක්ඛු ප්‍රසාදය නිසා සිහිය හෝ මුළාව (මුට්ඨසච්චය) ඇති නොවේ. එසේ වුවත්, රූපාරම්මණයක් ඇසෙහි ගැටුණු විට භවංග සිත දෙවතාවක් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු, ආවජ්ජන කෘත්‍යය සිදු කරමින් ක්‍රියා මනෝධාතුව ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. ඉක්බිති දර්ශන කෘත්‍යය කරන චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ද, ඉන්පසු සම්පටිච්ඡන කෘත්‍යය කරන විපාක මනෝධාතුව ද, ඉන්පසු සන්තීරණ කෘත්‍යය කරන විපාක අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව ද, ඉන්පසු වොට්ඨපන කෘත්‍යය සිදු කරන ක්‍රියා අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව ද ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. ඉන්පසුව ජවන් සිත් හටගනී. එහිදී භවංග අවස්ථාවේ හෝ ආවජ්ජන ආදී සෙසු අවස්ථාවක හෝ සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. එහෙත් ජවන අවස්ථාවේදී යම් හෙයකින් දුස්සීල බවක්, මුළාවක් (මුට්ඨසච්චයක්), අඥාන බවක්, නොඉවසීමක් හෝ අලස බවක් ඇති වේ නම් එය අසංවරයයි. එසේ වුවද එය 'චක්ඛුන්ද්‍රියයෙහි අසංවරය' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මන්ද? එය ඇති කල්හි ද්වාරය ද, භවංගය ද, ආවජ්ජන ආදී වීථි සිත් ද අරක්ෂිත වන බැවිනි. එය කෙසේද යත්? නගරයක සතර දොරටු විවෘතව ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල්වල දොරවල් හෝ ගබඩා කාමර හොඳින් වසා තිබුණ ද, මුළු නගරයම අරක්ෂිතය. සොරුන් නගර ද්වාරයෙන් ඇතුළු වී තමන් කැමති දෙයක් රැගෙන යා හැකි බැවිනි. එලෙසම ජවන අවස්ථාවෙහි දුස්සීල බව ආදිය උපන් කල්හි, එම අසංවරය නිසා ද්වාරය ද භවංගය ද ආවජ්ජන ආදී වීථි සිත් ද අරක්ෂිත වේ.

စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီတိအာဒီသု န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီတိ ဆန္ဒရာဂဝသေန ဝုတ္တပ္ပကာရံ နိမိတ္တံ န ဂဏှာတိ. ဧဝံ သေသပဒါနိပိ ဝုတ္တပဋိက္ခေပေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ယထာ စ ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမိဓ တသ္မိံ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရဒွါရေသု သံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရာဒယော အသံဝုတာ ဟောန္တိ. တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ သုရက္ခိတံ သုဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေသု ပိဟိတေသု စောရာနံ ပဝေသော နတ္ထိ. ဧဝမေဝ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. တသ္မာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရောတိ ဝုတ္တော (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၅၂; ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၅).

ඇසින් රූපයක් දැක නිමිති නොගන්නේය යන්නෙහි, 'නිමිති නොගන්නේය' යනු ඡන්දරාගය (ඇල්ම) වශයෙන් කියන ලද ආකාරයේ නිමිති ග්‍රහණය නොකිරීමයි. මෙසේම සෙසු පදයන්ද (කන් ආදිය සම්බන්ධයෙන්) පෙර කියන ලද ආකාරයටම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් දත යුතුය. යට සඳහන් කරන ලද පරිදි, 'ජවන් සිත්හි දුස්සීලභාවය ආදිය ඇති වූ කල්හි, එම අසංවරය පවතින විට ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයද අරක්ෂිත වේ, භවාංග සිත මෙන්ම ආවජ්ජනාදී වීථි සිත්ද අරක්ෂිත වේ' යැයි යම් සේ පවසන ලද්දේද, එමෙන්ම මෙහිදී එම සීලාදී ගුණ උපන් කල්හි ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයද ආරක්ෂිත වේ, භවාංග සිත මෙන්ම ආවජ්ජනාදී වීථි සිත්ද ආරක්ෂිත වේ. එය කවරක් වැනිකොත්? නුවරක දොරටු වසා ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල් ආදිය නොවසා තිබුණද, නුවර ඇතුළත ඇති සියලු භාණ්ඩ හොඳින් ආරක්ෂා කරන ලද්දේම වෙයි. නුවර දොරටු වසා ඇති කල්හි සොරුන්ගේ පැමිණීමක් සිදු නොවේ. එමෙන්ම ජවන් සිත්හි සීලාදී ගුණ උපන් කල්හි ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයද ආරක්ෂිත වේ, භවාංග සිත මෙන්ම ආවජ්ජනාදී වීථි සිත්ද ආරක්ෂිත වේ. එබැවින් ජවන් ක්ෂණයෙහි උපදින සීලයද 'චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය' යැයි කියනු ලැබේ.

အဝဿုတပရိယာယဉ္စာတိ ကိလေသေဟိ တိန္တကာရဏဉ္စ. အနဝဿုတပရိယာယဉ္စာတိ ကိလေသေဟိ အတိန္တကာရဏဉ္စ.

'අවස්සුතපරියායං' යනු කෙලෙස්වලින් තෙත්වීමේ (බැඳීමේ) ක්‍රමයයි. 'අනවස්සුතපරියායං' යනු කෙලෙස්වලින් තෙත් නොවීමේ (නොබැඳීමේ) ක්‍රමයයි.

ပိယရူပေ ရူပေတိ ဣဋ္ဌဇာတိကေ ရူပါရမ္မဏေ. အပ္ပိယရူပေ ရူပေတိ အနိဋ္ဌသဘာဝေ ရူပါရမ္မဏေ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဒေါသဝသေန ပူတိဘာဝမာပဇ္ဇတိ. ဩတာရန္တိ ဆိဒ္ဒံ အန္တရံ. အာရမ္မဏန္တိ ပစ္စယံ.

'පියරූපේ රූපේ' යනු ප්‍රියජනක වූ රූප අරමුණු කෙරෙහිය. 'අප්පියරූපේ රූපේ' යනු අප්‍රිය ස්වභාවයක් ඇති රූප අරමුණු කෙරෙහිය. 'බ්‍යාපජ්ජති' යනු ද්වේෂය හේතුවෙන් දූෂිත බවට පත්වීමයි. 'ඔතාරං' යනු සිදුර හෙවත් අවස්ථාවයි. 'ආරම්මණං' යනු ප්‍රත්‍යය හෙවත් හේතුවයි.

အဓိဘံသူတိ [Pg.132] မဒ္ဒံသု. န အဓိဘောသီတိ န မဒ္ဒိ. ဗဟလမတ္တိကာတိ ပုနပ္ပုနံ ဒါနဝသေန ဥဒ္ဓမာယိကာ ဗဟလမတ္တိကာ. အဒ္ဒါဝလေပနာတိ အသုက္ခမတ္တိကဒါနာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနံ.

'අධිභංසූ' යනු මැඩලූහ. 'න අධිභෝසී' යනු මැඩලුවේ නැත යන්නයි. 'බහලමත්තිකා' යනු නැවත නැවත මැටි ගැසීම නිසා ඉහළට මතු වූ ඝන මැටි ස්තරයයි. 'අද්දාවලේපනා' යනු නොවියළුණු මැටි ආලේප කිරීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

နဝမံ.

නවවැනි සූත්‍රයයි.

၁၅၀. ဒသမေ ကာသာယဝတ္ထော အဘိနိက္ခမိတွာတိ ဣမဿ ပါဒဿ ဂေဟာ အဘိနိက္ခမိတွာ ကာသာယဝတ္ထော ဟုတွာတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ န ဝိတ္ထာရိတန္တိ.

150. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, 'කසායවත්ථෝ අභිනික්ඛමිත්වා' යන මෙම පදයෙහි අර්ථය නම්, ගිහිගෙයින් නික්ම කාෂාය වස්ත්‍ර දරා යන්නයි. ඉතිරි කොටස කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වටහා ගත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

ဒသမံ.

දසවැනි සූත්‍රයයි.

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වැනි වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

4. හතරවැනි වර්ගයේ වර්ණනාව

၁၅၁. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ရသေသူတိ အမ္ဗိလမဓုရတိတ္တကကဋုကလောဏိကခါရိကကသာဝါဒိဘေဒေသု သာယနီယေသု. ဂေဓံ အကရန္တိ ဂိဒ္ဓိံ အကရောန္တော, တဏှံ အနုပ္ပာဒေန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အလောလောတိ ‘‘ဣဒံ သာယိဿာမိ, ဣဒံ သာယိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ရသဝိသေသေသု အနာကုလော. အနညပေါသီတိ ပေါသေတဗ္ဗကသဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒိဝိရဟိတော, ကာယသန္ဓာရဏမတ္တေန သန္တုဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဥယျာနေ ရသေသု ဂေဓကရဏလောလော ဟုတွာ အညပေါသီ အာသိံ, ဧဝံ အဟုတွာ ယာယ တဏှာယ လောလော ဟုတွာ ရသေသု ဂေဓံ ကရောတိ, တံ တဏှံ ဟိတွာ အာယတိံ တဏှာမူလကဿ အညဿ အတ္တဘာဝဿ အနိဗ္ဗတ္တနေန အနညပေါသီတိ ဒဿေတိ. အထ ဝါ အတ္ထဘဉ္ဇနကဋ္ဌေန ကိလေသာ ‘‘အညေ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ အပေါသနေန အနညပေါသီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သပဒါနစာရီတိ အဝေါက္ကမ္မစာရီ အနုပုဗ္ဗစာရီ, ဃရပဋိပါဋိံ အဆဍ္ဍေတွာ အဍ္ဎကုလဉ္စ ဒလိဒ္ဒကုလဉ္စ နိရန္တရံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသမာနောတိ အတ္ထော. ကုလေ ကုလေ အပ္ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ခတ္တိယကုလာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ကိလေသဝသေန အလဂ္ဂစိတ္တော, စန္ဒူပမော နိစ္စနဝကော ဟုတွာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၅; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၂၁).

151. හතරවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'රසේසු' යනු ඇඹුල්, මිහිරි, තිත්ත, කටුක, ලුණු රස, ක්ෂාර රස, කසට රස ආදී රසයෙන් යුත් ආහාර ද්‍රව්‍යයන්හි යන්නයි. 'ගෙධං අකරං' යනු ගිජු බවක් නොකරමින් හෙවත් තෘෂ්ණාව උපදවා නොගනිමින් යනුයි. 'අලොලො' යනු 'මම මෙය අනුභව කරමි, මෙය අනුභව කරමි' යනාදී වශයෙන් රස විශේෂයන් කෙරෙහි කලබල නොවීමයි. 'අනඤ්ඤපොසී' යනු පෝෂණය කළ යුතු සද්ධිවිහාරිකයන් ආදීන්ගෙන් තොරව, ශරීරය පවත්වා ගැනීම සඳහා පමණක් ලබන දෙයින් සතුටු වන බවයි. එසේත් නැතිනම්, පෙර උයනෙහි රසයන්ට ගිජු වී ලෝභී වී අන්‍යයන් පෝෂණය කරන්නෙකු වූවා සේ නොවී, යම් තෘෂ්ණාවකින් ලෝභී වී රසයන් කෙරෙහි ගිජු බවක් කරන්නේද, එම තෘෂ්ණාව අතහැර මතු කාලයෙහි තෘෂ්ණාව මුල් කොට ගත් වෙනත් ආත්මභවයක් ඇති නොවන බැවින් 'අනඤ්ඤපොසී' යනුවෙන් දක්වයි. තවද, අර්ථ විනාශ කරන බැවින් කෙලෙස් 'අඤ්ඤ' (අන්‍ය වූ දේ) ලෙස හැඳින්වේ; ඒවා පෝෂණය නොකරන බැවින් 'අනඤ්ඤපොසී' යනු මෙහි අර්ථයයි. 'සපදානචාරී' යනු නිවාස මඟ නොහැර පිළිවෙළින් හැසිරීමයි, එනම් ගෙවල් පේළිය අත්නොහැර පොහොසත් කුලයක් වේවා දිළිඳු කුලයක් වේවා නොකඩවා පිණ්ඩපාතය සඳහා පිවිසීමයි. 'කුලේ කුලේ අප්පටිබද්ධචිත්තෝ' යනු ක්ෂත්‍රිය කුලාදියෙහි යම් කිසි තැනක කෙලෙස් වශයෙන් ඇලුණු සිතක් නොමැතිව, සඳ මෙන් සැමදා අලුත් වූවෙකු (සෑම කුලයකටම සමාන වූවෙකු) වීමයි. ඉතිරි කොටස කලින් කියන ලද පරිදිමය.

ပဌမံ.

පළමුවැනි සූත්‍රයයි.

၁၅၂. ဒုတိယေ [Pg.133] အာဝရဏာနီတိ နီဝရဏာနေဝ, တာနိ အတ္ထတော ဥရဂသုတ္တေ (သု. နိ. ၁ အာဒယော) ဝုတ္တာနိ. တာနိ ပန ယသ္မာ အဗ္ဘာဒယော ဝိယ စန္ဒံ သူရိယံ ဝါ စေတော အာဝရန္တိ, တသ္မာ ‘‘အာဝရဏာနိ စေတသော’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာနိ ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ ပဟာယ. ဥပက္ကိလေသေတိ ဥပဂမ္မ စိတ္တံ ဝိဗာဓေန္တေ အကုသလေ ဓမ္မေ, ဝတ္ထောပမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၇၀ အာဒယော) ဝုတ္တေ အဘိဇ္ဈာဒယော ဝါ. ဗျပနုဇ္ဇာတိ ပနုဒိတွာ ဝိနာသေတွာ, ဝိပဿနာမဂ္ဂေန ပဇဟိတွာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေတိ အနဝသေသေ. ဧဝံ သမထဝိပဿနာသမ္ပန္နော ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌိနိဿယဿ ပဟီနတ္တာ အနိဿိတော. သေသမဂ္ဂေဟိ ဆေတွာ တေဓာတုကဂတံ သိနေဟဒေါသံ, တဏှာရာဂန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သိနေဟော ဧဝ ဟိ ဂုဏပဋိပက္ခတော သိနေဟဒေါသောတိ ဝုတ္တော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၆).

152. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'ආවරණානි' යනු නීවරණයන්මය. ඒවායේ අර්ථය 'උරග සූත්‍රයෙහි' දක්වා ඇත. යම් සේ වලාකුළු ආදිය සඳ හෝ හිරු ආවරණය කරන්නේද, එමෙන්ම මෙම නීවරණයන් සිත ආවරණය කරන බැවින් 'චේතසෝ ආවරණානි' (සිතේ ආවරණයෝ) යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා උපචාර සමාධියෙන් හෝ අර්පණා සමාධියෙන් ප්‍රහීණ කර, 'උපක්කිලේසේ' යනු සිතට සමීප වී පීඩා පමුණුවන අකුසල ධර්මයන්ය, වත්ථූපම සූත්‍රාදියෙහි සඳහන් අභිජ්ඣා ආදියයි. 'බ්‍යාපනුජ්ජ' යනු දුරු කර විනාශ කර, එනම් විදර්ශනා මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කර යන අර්ථයයි. 'සබ්බේ' යනු ඉතිරි රහිතවය. මෙසේ සමථ විදර්ශනාවන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා පළමු මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මාර්ගයෙන්) දෘෂ්ටි නිශ්‍රය ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'අනිස්සිත' (තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් තොර) වේ. සෙසු මාර්ගයන්ගෙන් ත්‍රෛධාතුක ලෝකයෙහි පවතින සෙනෙහස නම් වූ දෝෂය හෙවත් තෘෂ්ණා රාගය සිඳ දමා සිටියි. ගුණයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ස්නේහයම 'ස්නේහ දෝෂය' ලෙස හඳුන්වයි. ඉතිරි කොටස කලින් කියන ලද පරිදිමය.

ဒုတိယံ.

දෙවැනි සූත්‍රයයි.

၁၅၃. တတိယေ ဝိပိဋ္ဌိကတွာနာတိ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ, ဆဍ္ဍေတွာ ဇဟိတွာတိ အတ္ထော. သုခံ ဒုခဉ္စာတိ ကာယိကံ သာတာသာတံ. သောမနဿဒေါမနဿန္တိ စေတသိကံ သာတာသာတံ. ဥပေက္ခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခံ. သမထန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမထမေဝ. ဝိသုဒ္ဓန္တိ ပဉ္စနီဝရဏဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခသင်္ခါတေဟိ နဝဟိ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ အတိသုဒ္ဓံ, နိဒ္ဓန္တသုဝဏ္ဏမိဝ ဝိဂတူပက္ကိလေသန္တိ အတ္ထော.

153. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'විපිට්ඨිකත්වානා' යනු පිටුපසට කර, අත්හැර හෙවත් ප්‍රහීණ කර යන අර්ථයයි. 'සුඛං දුක්ඛඤ්ච' යනු කායික සැප හා දුකයි. 'සෝමනස්ස දෝමනස්සං' යනු චෛතසික සැප හා දුකයි. 'උපෙක්ඛං' යනු සතරවැනි ධ්‍යානයට අයත් උපේක්ෂාවයි. 'සමථං' යනු සතරවැනි ධ්‍යාන සමථයමයි. 'විසුද්ධං' යනු පංච නීවරණ, විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ යන නවවිධ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ඉතා පිරිසිදු වූ, මල බැහැර කළ රත්තරන් මෙන් උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි.

အယံ ပန ယောဇနာ – ဝိပိဋ္ဌိကတွာန သုခံ ဒုက္ခဉ္စ ပုဗ္ဗေဝ, ပဌမဇ္ဈာနူပစာရဘူမိယံယေဝ ဒုက္ခံ, တတိယဇ္ဈာနူပစာရဘူမိယဉ္စ သုခန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပုန အာဒိတော ဝုတ္တံ စ-ကာရံ ပရတော နေတွာ ‘‘သောမနဿံ ဒေါမနဿဉ္စ ဝိပိဋ္ဌိကတွာန ပုဗ္ဗေဝါ’’တိ အဓိကာရော. တေန သောမနဿံ စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေ, ဒေါမနဿဉ္စ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရေယေဝါတိ ဒီပေတိ. ဧတာနိ ဟိ ဧတေသံ ပရိယာယတော ပဟာနဋ္ဌာနာနိ. နိပ္ပရိယာယတော ပန ဒုက္ခဿ ပဌမဇ္ဈာနံ, ဒေါမနဿဿ ဒုတိယဇ္ဈာနံ, သုခဿ တတိယဇ္ဈာနံ, သောမနဿဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပဟာနဋ္ဌာနံ. ယထာဟ – ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ဧတ္ထုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၀). တံ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ပရတော ပုဗ္ဗေဝါတိ တီသု ပဌမဇ္ဈာနဒီသု ဒုက္ခဒေါမနဿသုခါနိ [Pg.134] ဝိပိဋ္ဌိကတွာ ဧတ္ထေဝ စ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ သောမနဿံ ဝိပိဋ္ဌိကတွာ ဣမာယ ပဋိပဒါယ လဒ္ဓါနုပေက္ခံ သမထံ ဝိသုဒ္ဓံ ဧကော စရေ ဣတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၇; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၂၃).

මෙහි සම්බන්ධය මෙසේය - පළමුව සැප හා දුක පිටුපසට කර (ප්‍රහීණ කර), එනම් ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාර භූමියේදීම දුකද, තෘතීය ධ්‍යාන උපචාර භූමියේදී සැපද ප්‍රහීණ වේ යන අදහසයි. නැවත මුල සිට කියන ලද 'ච' කාරය පසුවට ගෙන 'සෝමනස්ස දෝමනස්සඤ්ච විපිට්ඨිකත්වාන පුබ්බේව' (පෙරම සෝමනස්ස දෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ කර) යනුවෙන් යෙදේ. එයින් සෝමනස්සය හතරවැනි ධ්‍යාන උපචාරයේදීත්, දෝමනස්සය දෙවැනි ධ්‍යාන උපචාරයේදීත් ප්‍රහීණ වන බව දක්වයි. මේවා පර්යාය වශයෙන් ඒවා ප්‍රහීණ වන ස්ථානයන්ය. නිෂ්පර්යාය වශයෙන් (සෘජුව) නම් දුක ප්‍රහීණ වන ස්ථානය ප්‍රථම ධ්‍යානයයි, දෝමනස්සය දෙවැනි ධ්‍යානයයි, සැපය තුන්වැනි ධ්‍යානයයි, සෝමනස්සය හතරවැනි ධ්‍යානයයි. 'ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, එහිදී උපන් දුක්ඛේන්ද්‍රිය ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. ඒ සියල්ල යට කියන ලද ක්‍රමයටම ගත යුතුය. පසුව එන 'පුබ්බේව' යන්නෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදී තුන් ධ්‍යානයන්හිදී දුක, දෝමනස්සය හා සැප ප්‍රහීණ කර, මෙහි හතරවැනි ධ්‍යානයෙහි සෝමනස්සයද ප්‍රහීණ කර, මෙම පිළිවෙතින් ලබන ලද උපේක්ෂා සහගත පිරිසිදු සමථයෙන් යුක්තව හුදකලාව හැසිරෙන්නේය යනුයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද පරිදිමය.

တတိယံ.

තුන්වැනි සූත්‍රයයි.

၁၅၄. စတုတ္ထေ အာရဒ္ဓံ ဝီရိယံ အဿာတိ အာရဒ္ဓဝိရိယော. ဧတေန အတ္တနော ဝီရိယာရမ္ဘံ အာဒိဝီရိယံ ဒဿေတိ. ပရမတ္ထော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တတ္ထ ပတ္တိယာ ပရမတ္ထပတ္တိယာ. ဧတေန ဝီရိယာရမ္ဘေန ပတ္တဗ္ဗဖလံ ဒဿေတိ. အလီနစိတ္တောတိ ဧတေန ဝီရိယုပတ္ထမ္ဘာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ အလီနတံ ဒဿေတိ. အကုသီတဝုတ္တီတိ ဧတေန ဌာနာသနစင်္ကမာဒီသု ကာယဿ အနဝသီဒနံ. ဒဠှနိက္ကမောတိ ဧတေန ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၈၄; သံ. နိ. ၂.၂၂; အ. နိ. ၂.၅; မဟာနိ. ၁၉၆) ဧဝံ ပဝတ္တံ ပဒဟနဝီရိယံ ဒဿေတိ. ယံ တံ အနုပုဗ္ဗသိက္ခာဒီသု ပဒဟန္တော ‘‘ကာယေန စေဝ ပရမတ္ထသစ္စံ သစ္ဆိကရောတိ, ပညာယ စ နံ အတိဝိဇ္ဈ ပဿတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ဧတေန မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တဝီရိယံ ဒဿေတိ. တဉှိ ဒဠှဉ္စ ဘာဝနာပါရိပူရိဂတတ္တာ, နိက္ကမော စ သဗ္ဗသော ပဋိပက္ခာ နိက္ခန္တတ္တာ, တသ္မာ တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလောပိ ဒဠှော နိက္ကမော အဿာတိ ‘‘ဒဠှနိက္ကမော’’တိ ဝုစ္စတိ. ထာမဗလူပပန္နောတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ကာယထာမေန ဉာဏဗလေန စ ဥပပန္နော. အထ ဝါ ထာမဘူတေန ဗလေန ဥပပန္နောတိ ထာမဗလူပပန္နော, ထိရဉာဏဗလူပပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန တဿ ဝီရိယဿ ဝိပဿနာဉာဏသမ္ပယောဂံ ဒီပေန္တော ယောနိသော ပဒဟနဘာဝံ သာဓေတိ. ပုဗ္ဗဘာဂမဇ္ဈိမဥက္ကဋ္ဌဝီရိယဝသေန ဝါ တယောပိ ပါဒါ ယောဇေတဗ္ဗာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၈).

154. හතරවන ගාථාවෙහි, පටන් ගන්නා ලද වීර්යය ඇත්තේ 'ආරද්ධවීරිය' නම් වේ. මෙයින් තමාගේ වීර්යාරම්භය හෙවත් ආදි වීර්යය දක්වයි. 'පරමත්ථ' යනු නිවනයි; එහි පැමිණීම පරමත්ථපත්තියයි. මෙම වීර්යාරම්භයෙන් ලැබිය යුතු ඵලය දක්වයි. 'අලීනචිත්තෝ' යන්නෙන් වීර්යයෙන් උපස්ථම්භිත වූ සිත හා චෛතසිකයන්ගේ නොහැකුළුණු බව (අලීන බව) දක්වයි. 'අකුසීතවුත්ති' යන්නෙන් සිටීම, හිඳීම, සක්මන් කිරීම ආදියෙහිදී කය වෙහෙසට පත් නොවීම දක්වයි. 'දළ්හනික්කමෝ' යන්නෙන් "සම, නහර, ඇට ඉතිරි වේවා" යනාදී වශයෙන් පවත්වන ලද වීර්යය දක්වයි. අනුපිළිවෙළ ශික්ෂා ආදියෙහි වීර්යය කරන්නා "කයින් පරමාර්ථ සත්‍යය සාක්ෂාත් කරයි, ප්‍රඥාවෙන් එය විනිවිද දකියි" යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, මෙයින් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වීර්යය දක්වයි. භාවනාව සම්පූර්ණ කළ බැවින් එය 'දළ්හ' (ස්ථිර) වේ. සියලු කෙලෙස් සතුරන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් 'නික්කම' වේ. එම වීර්යයෙන් යුක්ත පුද්ගලයාද 'දළ්හනික්කම' නම් වේ. 'ථාමබලූපපන්නෝ' යනු මාර්ගක්ෂණයේදී කායික ශක්තියෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූවකි. එසේත් නැතහොත් ස්ථාවර බලයෙන් යුක්ත වූයේ 'ථාමබලූපපන්න' නම් වේ. ස්ථිර ඥාන බලයෙන් යුක්ත බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. මෙයින් එම වීර්යයේ විදර්ශනා ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බව පෙන්වමින් නුවණින් යුතුව වීර්යය කරන බව තහවුරු කරයි. පූර්වභාග, මධ්‍යම සහ උක්කඨ වීර්යය වශයෙන්ද මේ පද තුන යෙදිය හැකිය. ඉතිරිය කලින් කියූ ආකාරයටම වේ.

စတုတ္ထံ.

හතරවැන්නයි.

၁၅၅. ပဉ္စမေ ပဋိသလ္လာနန္တိ တေဟိ တေဟိ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ သလ္လီနံ, ဧကတ္တသေဝိတာ ဧကီဘာဝေါ ကာယဝိဝေကောတိ အတ္ထော. ဈာနန္တိ ပစ္စနီကဈာပနတော အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနတော စ စိတ္တဝိဝေကော ဝုစ္စတိ. တတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နီဝရဏာဒိပစ္စနီကဈာပနတော ကသိဏာဒိအာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနတော စ ‘‘ဈာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ [Pg.135] သတ္တသညာဒိပစ္စနီကဈာပနတော လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနတော စ ‘‘ဈာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ဧဝမေတံ ပဋိသလ္လာနဉ္စ ဈာနဉ္စ အရိဉ္စမာနောတိ အဇဟမာနော အနိဿဇ္ဇမာနော. ဓမ္မေသူတိ ဝိပဿနုပဂေသု ပဉ္စက္ခန္ဓာဒိဓမ္မေသု. နိစ္စန္တိ သတတံ သမိတံ အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ. အနုဓမ္မစာရီတိ တေ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တမာနေန အနုဂတံ ဝိပဿနာဓမ္မံ စရမာနော. အထ ဝါ ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထ ဓမ္မာတိ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ, တေသံ ဓမ္မာနံ အနုလောမော ဓမ္မောတိ အနုဓမ္မော, ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစနံ. တတ္ထ ‘‘ဓမ္မာနံ နိစ္စံ အနုဓမ္မစာရီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ဝိဘတ္တိဗျတ္တယေန ‘‘ဓမ္မေသူ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ. အာဒီနဝံ သမ္မသိတာ ဘဝေသူတိ တာယ အနုဓမ္မစာရိတာသင်္ခါတာယ ဝိပဿနာယ အနိစ္စာကာရာဒိဒေါသံ တီသု ဘဝေသု သမနုပဿန္တော ဧဝံ ဣမာယ ကာယဝိဝေကစိတ္တဝိဝေကံ အရိဉ္စမာနော သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာသင်္ခါတာယ ပဋိပဒါယ အဓိဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧကော စရေတိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၉; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၂၅).

155. පස්වන ගාථාවෙහි, 'පටිසල්ලාන' යනු ඒ ඒ සත්ව සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන්ව ඒකීභූත වීම හෙවත් කාය විවේකයයි. 'ජ්ඣාන' යනු නීවරණ ආදී පසල් දහම් දවන බැවින් සහ අරමුණු ලක්ෂණ මැනවින් නිරීක්ෂණය කරන බැවින් 'චිත්ත විවේකය' යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී අෂ්ට සමාපත්තීන් නීවරණාදී ප්‍රත්‍යනීක ධර්ම දවන බැවින් සහ කසිණාදී අරමුණු නිරීක්ෂණය කරන බැවින් 'ධ්‍යාන' යැයි කියනු ලැබේ. විදර්ශනා මාර්ග ඵලයන් සත්ව සංඥාදී ප්‍රත්‍යනීක ධර්ම දවන බැවින් සහ (අනිත්‍යාදී) ලක්ෂණ නිරීක්ෂණය කරන බැවින් 'ධ්‍යාන' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී අරමුණු නිරීක්ෂණය කිරීමම අදහස් කෙරේ. මෙලෙස මෙම පටිසල්ලානය හා ධ්‍යානය අත්නොහරින්නේ 'අරිඤ්චමාන' නම් වේ. 'ධම්මේසු' යනු විදර්ශනාවට හසුවන පංචස්කන්ධ ආදී ධර්මයන්හි ය. 'නිච්චං' යනු නිරතුරුවම ය. 'අනුධම්මචාරී' යනු එම ධර්මයන් අරභයා පවතින විදර්ශනා ධර්මයෙහි හැසිරෙන තැනැත්තායි. එසේත් නැතහොත් 'ධම්මේසු' යන්නෙහි ධර්මයෝ නම් නවලෝකුත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මයයි. එම ධර්මයන්ට අනුලෝම වූ ධර්මය 'අනුධර්ම' නම් වේ. එය විදර්ශනාවට නමකි. එහිදී "ධර්මයන්හි නිරතුරුව අනුධර්මචාරී වේ" යැයි කිව යුතු තැන, ගාථා බන්ධනයේ පහසුව සඳහා විභක්ති මාරු කර 'ධම්මේසු' යැයි කියන ලදී. 'භවයන්හි ආදීනව බලමින්' යන්නෙන් එම අනුධර්මචාරී බව නම් වූ විදර්ශනාවෙන් තුන් භවයෙහි අනිත්‍ය ආදී දෝෂයන් දකිමින්, මෙලෙස කාය විවේකය හා චිත්ත විවේකය අත්නොහැර, උච්චතම අවස්ථාවට පත් විදර්ශනා සංඛ්‍යාත ප්‍රතිපදාවෙන් (නිවනට) පැමිණි තැනැත්තා හුදකලාව හැසිරිය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ပဉ္စမံ.

පස්වැන්නයි.

၁၅၆. ဆဋ္ဌေ တဏှက္ခယန္တိ နိဗ္ဗာနံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဒီနဝါယ တဏှာယ ဧဝ အပ္ပဝတ္တိံ. အပ္ပမတ္တောတိ သာတစ္စကာရီ. အနေဠမူဂေါတိ အလာလာမုခေါ. အထ ဝါ အနေဠော စ အမူဂေါ စ, ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟိတသုခသမ္ပာပကံ သုတမဿ အတ္ထီတိ သုတဝါ, အာဂမသမ္ပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတီမာတိ စိရကတာဒီနံ အနုဿရိတာ. သင်္ခါတဓမ္မောတိ ဓမ္မူပပရိက္ခာယ ပရိညာတဓမ္မော. နိယတောတိ အရိယမဂ္ဂေန နိယာမံ ပတ္တော. ပဓာနဝါတိ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယသမ္ပန္နော. ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဧသ ပါဌော ယောဇေတဗ္ဗော. ဧဝမေတေဟိ အပ္ပမာဒါဒီဟိ သမန္နာဂတော နိယာမသမ္ပာပကေန ပဓာနေန ပဓာနဝါ, တေန ပဓာနေန ပတ္တနိယာမတ္တာ နိယတော, တတော အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ သင်္ခါတဓမ္မော. အရဟာ ဟိ ပုန သင်္ခါတဗ္ဗာဘာဝတော ‘‘သင်္ခါတဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာသေ, ယေ စ သေက္ခာ ပုထူ ဣဓာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၃၁; သု. နိ. ၁၀၄၄; စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာ ၆၃, အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၇; နေတ္တိ. ၁၄; ပေဋကော. ၄၅). သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၀).

156. හයවන ගාථාවෙහි, 'තණ්හක්ඛය' යනු නිවනයි. එසේ දෘෂ්ටි ආදී දෝෂ සහිත තෘෂ්ණාව නැවත හට නොගැනීමයි. 'අප්පමත්ත' යනු නිරතුරුව වීර්යය කරන්නායි. 'අනේළමූග' යනු මුඛයෙන් කෙළ නොවැගිරෙන්නා හෙවත් නුවණැති, ව්‍යක්ත තැනැත්තායි. තමාට හිතසුව පිණිස අසන ලද දේ ඇත්තේ 'සුතවා' නම් වේ. එනම් ආගම (සූත්‍ර ධර්ම) සම්පන්න වූ තැනැත්තායි. 'සතිමා' යනු බොහෝ කලකට පෙර කළ කී දෑ සිහි කරන්නායි. 'සංඛාතධම්ම' යනු ධර්ම පරීක්ෂාවෙන් පිරිසිඳ දත් ධර්ම ඇත්තායි. 'නියත' යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් නියත බවට පත් වූ තැනැත්තායි. 'පධානවා' යනු සම්‍යප්‍රධාන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. මෙම පාඨය අනුපිළිවෙළින් ගළපා ගත යුතුය. මෙලෙස අප්‍රමාදය ආදියෙන් යුක්ත වූයේ, නියත බවට පමුණුවන ප්‍රධානයෙන් (වීර්යයෙන්) යුක්ත බැවින් 'පධානවා' නම් වේ. එම වීර්යයෙන් නියත බවට පත් වූ බැවින් 'නියත' නම් වේ. එතැනින් අරහත්වයට පැමිණි බැවින් 'සංඛාතධම්ම' නම් වේ. රහතන් වහන්සේට නැවත පිරිසිඳ දත යුතු ධර්මයක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ 'සංඛාතධම්ම' නම් වන සේක. "යම් සංඛාතධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, යම් සේඛ පුද්ගලයන් හා පෘථග්ජනයන් වෙත්ද" යැයි වදාළේ එබැවිනි. ඉතිරිය කලින් කියූ ආකාරයටම වේ.

ဆဋ္ဌံ.

හයවැන්නයි.

၁၅၇. သတ္တမေ [Pg.136] သီဟောတိ စတ္တာရော သီဟာ – တိဏသီဟော, ပဏ္ဍုသီဟော, ကာဠသီဟော, ကေသရသီဟောတိ. တေသံ ကေသရသီဟော အဂ္ဂမက္ခာယတိ, ဧသော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဝါတော ပုရတ္ထိမာဒိဝသေန အနေကဝိဓော. ပဒုမံ ရတ္တသေတာဒိဝသေန. တေသု ယော ကောစိ ဝါတော ယံ ကိဉ္စိ ပဒုမံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. တတ္ထ ယသ္မာ သန္တာသော အတ္တသိနေဟေန ဟောတိ, အတ္တသိနေဟော စ တဏှာလေပေါ, သောပိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေန ဝါ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေန ဝါ လောဘေန ဟောတိ, သောပိ စ တဏှာယေဝ. သဇ္ဇနံ ပန တတ္ထ ဥပပရိက္ခာဝိရဟိတဿ မောဟေန ဟောတိ, မောဟော စ အဝိဇ္ဇာ. တတ္ထ သမထေန တဏှာယ ပဟာနံ ဟောတိ, ဝိပဿနာယ အဝိဇ္ဇာယ. တသ္မာ သမထေန အတ္တသိနေဟံ ပဟာယ သီဟော ဝိယ သဒ္ဒေသု အနိစ္စဒုက္ခာဒီသုအသန္တသန္တော, ဝိပဿနာယ မောဟံ ပဟာယ ဝါတောဝ ဇာလမှိ ခန္ဓာယတနာဒီသု အသဇ္ဇမာနော, သမထေနေဝ လောဘံ, လောဘသမ္ပယုတ္တံ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဉ္စ ပဟာယ, ပဒုမံဝ တောယေန သဗ္ဗဘဝဘောဂလောဘေန အလိပ္ပမာနော.

157. හත්වන ගාථාවෙහි, 'සීහ' යනු සිංහයෝ සතර දෙනෙකි - තෘණ සිංහ, පාණ්ඩු සිංහ, කාල සිංහ සහ කේසර සිංහ යනුවෙනි. ඔවුන් අතරින් කේසර සිංහයා අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ, මෙහි අදහස් කරන්නේ ඔහුය. 'වාතය' යනු පෙරදිග ආදී වශයෙන් වූ නොයෙක් ආකාර සුළඟයි. 'නෙළුම' යනු රතු සුදු ආදී වශයෙන් වූ මලයි. ඒ අතරින් යම් සුළඟක් ඕනෑම නෙළුමක වදියි. එහිදී තැතිගැන්ම හටගන්නේ ආත්ම ස්නේහය නිසාය. ආත්ම ස්නේහය යනු තෘෂ්ණා ලේපයයි. එයද දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත වූ හෝ විප්‍රයුක්ත වූ ලෝභයෙන් හටගනී. එයද තෘෂ්ණාවමය. ඇලීම හටගන්නේ එහි ඇති යථාර්ථය විමසා නොබලන මෝහය නිසාය. මෝහය යනු අවිද්‍යාවයි. එහිදී සමථයෙන් තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වේ, විදර්ශනාවෙන් අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් සමථයෙන් ආත්ම ස්නේහය අත්හැර සිංහයෙකු මෙන් ශබ්දයන්හි අනිත්‍යාදී වශයෙන් තැති නොගෙන, විදර්ශනාවෙන් මෝහය අත්හැර දැලෙහි නොබැඳෙන සුළඟක් මෙන් ස්කන්ධ ආයතනයන්හි නොඇලී, සමථයෙන්ම ලෝභය සහ ලෝභ සම්ප්‍රයුක්ත දෘෂ්ටිය අත්හැර, ජලයෙන් නොතැවරෙන නෙළුම් මලක් මෙන් සියලු භව භෝග ලෝභයන්ගෙන් නොතැවරී (හැසිරෙන්නේය).

ဧတ္ထ စ သမထဿ သီလံ ပဒဋ္ဌာနံ, သမထော သမာဓိ, ဝိပဿနာ ပညာတိ ဧဝံ တေသု ဒွီသု ဓမ္မေသု သိဒ္ဓေသု တယောပိ ခန္ဓာ သိဒ္ဓါ ဟောန္တိ. တတ္ထ သီလက္ခန္ဓေန သုရတော ဟောတိ, သော သီဟောဝ သဒ္ဓေသု အာဃာတဝတ္ထူသု အကုဇ္ဈိတုကာမတာယ န သန္တသတိ, ပညာက္ခန္ဓေန ပဋိဝိဒ္ဓသဘာဝေါ ဝါတောဝ ဇာလမှိ ခန္ဓာဒိဓမ္မဘေဒေ န သဇ္ဇတိ, သမာဓိက္ခန္ဓေန ဝီတရာဂေါ ပဒုမံဝ တောယေန ရာဂေန န လိပ္ပတိ. ဧဝံ သမထဝိပဿနာဟိ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓေဟိ စ ယထာသမ္ဘဝံ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ, တိဏ္ဏဉ္စ အကုသလမူလာနံ ပဟာနဝသေန အသန္တသန္တော အသဇ္ဇမာနော အလိပ္ပမာနော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၁; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၂၇).

මෙහිදී සමථයට සීලය පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) වෙයි. සමථය යනු සමාධියයි, විපස්සනාව යනු ප්‍රඥාවයි. මෙසේ ඒ ධර්ම දෙක සිද්ධ වූ කල්හි (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන) ස්කන්ධ තුනම සිද්ධ වූයේ වෙයි. එහිදී සීලක්ඛන්ධයෙන් (සීලය නිසා) සන්සුන් වූයේ වෙයි. හේ තෙමේ ශබ්දයන් හමුවේ සිංහයෙකු මෙන් ද, ක්‍රෝධයට කරුණු (ආඝාත වස්තු) කෙරෙහි ද කෝප නොගැනීමේ කැමැත්තෙන් තැති නොගනියි. ප්‍රඥාක්ඛන්ධයෙන් යථාර්ථය අවබෝධ කරගත් ස්වභාවය ඇති බැවින්, සුළඟ දැලක නොබැඳෙන්නා සේ ස්කන්ධ ආදී ධර්ම ප්‍රභේදයන්හි නොඇලෙයි. සමාධික්ඛන්ධයෙන් පහ වූ රාගය ඇති බැවින්, නෙළුම් පත දියෙහි නොතැවරෙන්නා සේ රාගයෙහි නොතැවරෙයි. මෙසේ සමථ විපස්සනා මගින් ද සීල සමාධි ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් මගින් ද යථා පරිදි අවිද්‍යාව හා තණ්හාව ද අකුසල මූලයන් තුන ද ප්‍රහීණ කිරීමේ වසයෙන්, තැති නොගන්නා වූ ද, නොඇලෙන්නා වූ ද, නොතැවරෙන්නා වූ ද පුද්ගලයා ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයට ම ය.

သတ္တမံ.

හත්වැනි (සූත්‍ර විවරණය) නිම විය.

၁၅၈. အဋ္ဌမေ သဟနာ စ ဟနနာ စ သီဃဇဝတ္တာ စ သီဟော. ကေသရသီဟောဝ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဒါဌာ ဗလမဿ အတ္ထီတိ ဒါဌဗလီ. ပသယှ အဘိဘုယျာတိ ဥဘယံ စာရီသဒ္ဒေန သဟ ယောဇေတဗ္ဗံ ပသယှစာရီ အဘိဘုယျစာရီတိ. တတ္ထ ပသယှ နိဂ္ဂယှ ပဝါဟေတွာ စရဏေန ပသယှစာရီ. အဘိဘဝိတွာ [Pg.137] သန္တာသေတွာ ဝသီကတွာ စရဏေန အဘိဘုယှစာရီ. သွာယံ ကာယဗလေန ပသယှစာရီ, တေဇသာ အဘိဘုယျစာရီ. တတ္ထ သစေ ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ကိံ ပသယှ အဘိဘုယျစာရီ’’တိ. တတော မိဂါနန္တိ သာမိဝစနံ ဥပယောဂတ္ထေ ကတွာ ‘‘မိဂေ ပသယှ အဘိဘုယျစာရီ’’တိ ပဋိဝတ္တဗ္ဗံ. ပန္တာနီတိ ဒူရာနိ. သေနာသနာနီတိ ဝသနဋ္ဌာနာနိ. သေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ န ဝိတ္ထာရိတံ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၂).

158. අටවැන්නෙහි: සහනය (ඉවසීම), හනනය (සතුරන් නැසීම) සහ වේගවත් බව නිසා 'සිංහ' නම් වේ. මෙහි කේසර සිංහයා ම අදහස් කරන ලදී. දළෙහි බලය ඇති බැවින් 'දාඨාබලී' නම් වේ. 'පසය්හ' (බලහත්කාරයෙන් යටත් කර) සහ 'අභිභුය්‍ය' (මැඩ පවත්වා) යන වචන දෙක ම 'චාරී' යන ශබ්දය සමග යෙදිය යුතුය. එනම් 'පසය්හචාරී' සහ 'අභිභුය්‍යචාරී' වශයෙනි. එහිදී 'පසය්හචාරී' යනු මැඩ පවත්වා, පලවා හැර හැසිරීමයි. 'අභිභුය්‍යචාරී' යනු අභිභවනය කර, තැති ගන්වා, වසඟයට ගෙන හැසිරීමයි. ඔහු කාය බලයෙන් 'පසය්හචාරී' වන අතර තේජසින් 'අභිභුය්‍යචාරී' වෙයි. එහිදී යමෙක් "කුමක් මැඩ පවත්වා හැසිරෙන්නේ ද?" යි ඇසුවහොත්, එවිට 'මිගානං' යන සාමී වචනය උපයෝගී අර්ථයෙහි ගෙන "මෘගයන් මැඩ පවත්වා හැසිරෙයි" යනුවෙන් පිළිතුරු දිය යුතුය. 'පන්තානි' යනු දුර බැහැර වූ ය. 'සේනාසනානි' යනු වාසය කරන ස්ථාන ය. ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

အဋ္ဌမံ.

අටවැන්න නිම විය.

၁၅၉. နဝမေ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဘဝန္တူ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟိတသုခူပနယနကာမတာ မေတ္တာ. ‘‘အဟော ဝတ ဣမမှာ ဒုက္ခာ ဝိမုစ္စေယျု’’န္တိအာဒိနာ နယေန အဟိတဒုက္ခာပနယနကာမတာ ကရုဏာ. ‘‘မောဒန္တိ ဝတ ဘောန္တော သတ္တာ, မောဒန္တိ သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟိတသုခါဝိပ္ပယောဂကာမတာ မုဒိတာ. ‘‘ပညာယိဿန္တိ သကေန ကမ္မေနာ’’တိ သုခဒုက္ခေသု အဇ္ဈုပေက္ခနတာ ဥပေက္ခာ. ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ပန ဥပ္ပဋိပါဋိယာ မေတ္တံ ဝတွာ ဥပေက္ခာ ဝုတ္တာ, မုဒိတာ စ ပစ္ဆာ. ဝိမုတ္တိန္တိ စတဿောပိ ဟိ ဝိမုတ္တီ. ဧတာ အတ္တနော ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိယော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘မေတ္တံ ဥပေက္ခံ ကရုဏံ ဝိမုတ္တိံ, အာသေဝမာနော မုဒိတဉ္စ ကာလေ’’တိ.

159. නවවැන්නෙහි: "සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා" යනාදී ක්‍රමයෙන් හිත සුව පමුණුවනු කැමති බව මෙත්තා (මෙත්තාව) ය. "අහෝ! මේ සත්වයෝ මේ දුකෙන් මිදෙත්වා" යනාදී ක්‍රමයෙන් අහිත වූ දුක දුරු කරනු කැමති බව කරුණා (කරුණාව) ය. "භවත් සත්වයෝ සතුටු වෙති, ඉතා මැනවින් සතුටු වෙති" යනාදී ක්‍රමයෙන් හිත සුවයෙන් වෙන් නොවේවායි කැමති බව මුදිතා (මුදිතාව) ය. "තමන්ගේ කර්මය අනුව (විපාක) පෙනී යනු ඇත" යනුවෙන් සැප දුක් දෙකෙහි ම මැදහත් බව උපෙක්ඛා (උපේක්ෂාව) ය. ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව තකා පිළිවෙළ මාරු කර මෙත්තාව කියා උපේක්ෂාව පවසා මුදිතාව පසුව පවසන ලදී. 'විමුත්තිං' යනු ඒ සතර ම විමුක්තීහු ය. මේවා තමන්ගේ පසමිතුරු ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් විමුක්තීහු නම් වෙති. එබැවින් "මෛත්‍රිය ද උපේක්ෂාව ද කරුණාව ද විමුක්තිය ද කාලානුරූපව මුදිතාව ද වඩමින්" යැයි පවසන ලදී.

တတ္ထ အာသေဝမာနောတိ တိဿော တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန ဘာဝယမာနော, ဥပေက္ခံ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ဘာဝယမာနော. ကာလေတိ မေတ္တံ အာသေဝိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ကရုဏံ, တတော ဝုဋ္ဌာယ မုဒိတံ, တတော ဣတရတော ဝါ နိပ္ပီတိကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဥပေက္ခံ အာသေဝမာနောဝ ‘‘ကာလေ အာသေဝမာနော’’တိ ဝုစ္စတိ, အာသေဝိတုံ ဖာသုကာလေ ဝါ. သဗ္ဗေန လောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနောတိ ဒသသု ဒိသာသု သဗ္ဗေန သတ္တလောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနော. မေတ္တာဒီနဉှိ ဘာဝိတတ္တာ သတ္တာ အပ္ပဋိက္ကူလာ ဟောန္တိ, သတ္တေသုပိ ဝိရောဓဘူတော ပဋိဃော ဝူပသမ္မတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗေန လောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနော’’တိ. သေသံ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၃).

එහි 'ආසේවමානෝ' යනු (මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා යන) තුන ප්‍රථම, ද්විතීිය, තෘතීිය ධ්‍යාන වසයෙන් ද උපේක්ෂාව චතුර්ථ ධ්‍යාන වසයෙන් ද වඩන්නේ යන්නයි. 'කාලේ' යනු මෙත්තාව වඩා එයින් නැගී සිට කරුණාව ද, එයින් නැගී සිට මුදිතාව ද, ඉන්පසු අනෙකක් වූ නිප්පීතික ධ්‍යානයෙන් (තෘතීිය ධ්‍යානයෙන්) නැගී සිට උපේක්ෂාව ද වඩන්නේ ම 'කාලයේ වඩන්නේ' යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් වැඩීමට පහසු කාලයෙහි ය. 'සබ්බේන ලෝකේන අවිරුජ්ඣමානෝ' යනු දස දිසාවන්හි වූ සියලු සත්ව ලෝකය සමග විරුද්ධ නොවන්නේ යන්නයි. මෛත්‍රී ආදිය වැඩීම නිසා සත්වයෝ අප්‍රිය නොවෙති, සත්වයන් කෙරෙහි වන විරෝධී වූ ක්‍රෝධය (පටිඝය) ද සංසිඳෙයි. එබැවින් "මුළු ලෝකය සමග ම විරුද්ධ නොවන්නේ" යැයි කියන ලදී. ඉතිරි කොටස පවසා ඇති දෙයට සමාන ය.

နဝမံ.

නවවැන්න නිම විය.

၁၆၀. ဒသမေ သံယောဇနာနီတိ ဒသ သံယောဇနာနိ, တာနိ စ တေန တေန မဂ္ဂေန သန္ဒာလယိတွာန. အသန္တသံ ဇီဝိတသင်္ခယမှီတိ ဇီဝိတသင်္ခယော ဝုစ္စတိ [Pg.138] စုတိစိတ္တဿ ပရိဘေဒေါ, တသ္မိဉ္စ ဇီဝိတသင်္ခယေ ဇီဝိတနိကန္တိယာ ပဟီနတ္တာ အသန္တသန္တိ. ဧတ္တာဝတာ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုံ အတ္တနော ဒဿေတွာ ဂါထာပရိယောသာနေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၄).

160. දසවැන්නෙහි: 'සංයෝජනානි' යනු දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන් ය. ඒවා ඒ ඒ මාර්ගයන් මගින් සිඳ බිඳ දමා, "ජීවිතය කෙළවර වීමේදී තැති නොගන්නේ" යන්නෙහි ජීවිතය කෙළවර වීම යනු චුති සිත බිඳී යාමයි. එම ජීවිතය අවසන් වීමේදී ජීවිතයට ඇති ආශාව (ජීවිත නිකන්තිය) ප්‍රහීණ වූ බැවින් තැති නොගනිති. මේ තාක් සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධූතුව තමන් තුළ ප්‍රකට කර පෙන්වා ගාථාව අවසානයේ අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේ ය.

ဒသမံ.

දසවැන්න නිම විය.

၁၆၁. ဧကာဒသမေ ဘဇန္တီတိ သရီရေန အလ္လီယိတွာ ပယိရုပါသန္တိ. သေဝန္တီတိ အဉ္ဇလိကမ္မာဒီဟိ ကိံကာရပဋိဿာဝိတာယ စ ပရိစရန္တိ. ကာရဏံ အတ္ထော ဧတေသန္တိ ကာရဏတ္ထာ, ဘဇနာယ သေဝနာယ စ နာညံ ကာရဏမတ္ထိ, အတ္ထော ဧဝ တေသံ ကာရဏံ, အတ္ထဟေတု သေဝန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိက္ကာရဏာ ဒုလ္လဘာ အဇ္ဇ မိတ္တာတိ ‘‘ဣတော ကိဉ္စိ လစ္ဆာမာ’’တိ ဧဝံ အတ္တပဋိလာဘကာရဏေန နိက္ကာရဏာ, ကေဝလံ –

161. එකොළොස්වැන්නෙහි: 'භජන්ති' යනු ශරීරයෙන් ඇසුරු කරමින් උවටැන් කරති. 'සේවන්ති' යනු වන්දනා මාන කිරීමෙන් හා අණට කීකරු වී කටයුතු කිරීමෙන් සේවය කරති. කරුණ හෝ ප්‍රයෝජනය ඔවුන්ගේ අර්ථය වන බැවින් 'කාරණත්ථා' නම් වේ. ඇසුරු කිරීමට හෝ සේවනය කිරීමට වෙනත් කරුණක් නැත, ඔවුන්ගේ එකම කරුණ තමන්ගේ ප්‍රයෝජනයයි. ප්‍රයෝජනය උදෙසා ම සේවනය කරති යන්න මෙහි අදහසයි. "අද කාලයේ අහේතුක (නික්කාරණ) මිතුරෝ දුර්ලභ වෙති" යන්නෙහි "මොහුගෙන් යමක් ලැබෙයි" යන තමන්ගේ ලාභය යන කරුණ නිසා මිස අහේතුක මිතුරෝ නැත. හුදෙක් -

‘‘ဥပကာရော စ ယော မိတ္တော, သုခေ ဒုက္ခေ စ ယော သခါ;

အတ္ထက္ခာယီ စ ယော မိတ္တော, ယော စ မိတ္တာနုကမ္ပကော’’တိ. (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၅;

အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၃၁;

ဒီ. နိ. ၃.၂၆၅) –

"උපකාර කරන යම් මිතුරෙකු වේ ද, සැපේදීත් දුකේදීත් යම් යහළුවෙකු වේ ද, යහපත කියා දෙන යම් මිතුරෙකු වේ ද, යම් මිතුරෙක් අනුකම්පා සහගත වේ ද" (යනුවෙන් පවසන ලදී).

ဧဝံ ဝုတ္တေန အရိယေန မိတ္တဘာဝေန သမန္နာဂတာ ဒုလ္လဘာ အဇ္ဇ မိတ္တာ. အတ္တနိ ဌိတာ ဧတေသံ ပညာ, အတ္တာနံယေဝ ဩလောကေန္တိ, န အညန္တိ အတ္တဋ္ဌပညာ. ‘‘ဒိဋ္ဌတ္ထပညာ’’တိ အယမ္ပိ ကိရ ပေါရာဏပါဌော. သမ္ပတိ ဒိဋ္ဌေယေဝ အတ္ထေ ဧတေသံ ပညာ, အာယတိံ န ပေက္ခန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အသုစီတိ အသုစိနာ အနရိယေန ကာယဝစီမနောကမ္မေန သမန္နာဂတာတိ. သေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ အန္တရန္တရာ အတိဝိတ္ထာရဘယေန န ဝုတ္တံ, တံ သဗ္ဗံ ပါဌာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၅; အပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၃၁). ဧကာဒသမံ.

එසේ පවසන ලද ආර්ය මිත්‍ර භාවයෙන් යුක්ත මිතුරෝ අද කාලයේ දුර්ලභ ය. තමන්ගේ ප්‍රඥාව තමන් කෙරෙහි ම පිහිටා ඇත, තමන් ගැන ම බලති, අන් අය ගැන නොබලති යන අර්ථයෙන් 'අත්තට්ඨපඤ්ඤා' නම් වෙති. 'දිට්ඨත්ථපඤ්ඤා' යන්න ද පුරාණ පාඨයකි. එහි අදහස නම් දැන් පෙනෙන ප්‍රයෝජනයෙහි ම ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව පවතින බවත්, මතු අනාගතය දෙස නොබලන බවත් ය. 'අසුචී' යනු අශුචි වූ (කිලුටු වූ) අනාර්ය වූ කාය, වචී, මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ ය. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. විස්තර වැඩි වේ යැයි බියෙන් අතරින් පතර යමක් නොපවසන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල පෙළ දහමට අනුව ම දත යුතුය. එකොළොස්වැන්න නිම විය.

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිවුවැනි වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා නම් වූ චූළනිද්දේස අටුවාවෙහි -

ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිම විය.

နိဂမနကထာ

නිගමන කථාව

ယော [Pg.139] သော သုဂတပုတ္တာနံ, အဓိပတိဘူတေန ဟိတရတိနာ;

ထေရေန ထိရဂုဏဝတာ, သုဝိဘတ္တော မဟာနိဒ္ဒေသော.

බුදුපුතුන් අතර ප්‍රධාන වූ, ලෝක සතුන්ගේ හිත සුව පතන, ස්ථිර ගුණැති තෙරුන් වහන්සේ විසින් මැනවින් විග්‍රහ කරන ලද මහානිද්දේස පාලියක් වේ ද,

တဿတ္ထဝဏ္ဏနာ ယာ, ပုဗ္ဗဋ္ဌကထာနယံ တထာ;

ယုတ္တိံ နိဿာယ မယာရဒ္ဓါ, နိဋ္ဌာနမုပဂတာ ဧသာ.

එහි අර්ථ වර්ණනාව පැරණි අටුවා ක්‍රමය ද තර්කානුකූල බව ද ඇසුරු කොට මා විසින් අරඹන ලදුව, දැන් නිමාවට පත්ව ඇත.

ယံ ပုရံ ပုရုတ္တမံ, အနုရာဓပုရဝှယံ;

ယော တဿ ဒက္ခိဏေ ဘာဂေ, မဟာဝိဟာရော ပတိဋ္ဌိတော.

අනුරාධපුරය නම් වූ යම් උතුම් නගරයක් වේ ද, එහි දකුණු දෙස පිහිටි යම් මහා විහාරයක් වේ ද,

ယော တဿ တိလကော ဘူတော, မဟာထူပေါ သိလုစ္စယော;

ယံ တဿ ပစ္ဆိမေ ဘာဂေ, လေခေါ ကထိကသညိတော.

එහි අලංකාරයක් බඳු වූ යම් මහා සෑ රජෙක් වේ ද, එහි බටහිර දෙසින් වූ 'කථික' නම් ලේඛක (පවුලට) අයත්,

ကိတ္တိသေနောတိ နာမေန, သဇီဝေါ ရာဇသမ္မတော;

သုစိစာရိတ္တသမ္ပန္နော, လေခေါ ကုသလကမ္မိကော.

රජුගේ සම්මතය ලැබූ, පිරිසිදු පැවතුම් ඇති, කුසල් කර්මයන්හි නියුතු වූ, 'කිත්තිසේන' නම් වූ ලේඛකයෙක් විය.

သီတစ္ဆာယတရုပေတံ, သလိလာသယသမ္ပဒံ;

စာရုပါကာရသဉ္စိတံ, ပရိဝေဏမကာရယိ.

ඔහු සිහිල් සෙවනැති වෘක්ෂයන්ගෙන් හා දිය පොකුණුවලින් යුක්ත වූ, අලංකාර ප්‍රාකාරයන්ගෙන් වට වූ පිරිවෙනක් කරවීය.

ဥပသေနော မဟာထေရော, မဟာပရိဝေဏဝါသိယော;

တဿာဒါသိ ပရိဝေဏံ, လေခေါ ကုသလကမ္မိကော.

මහාපරිවෙණෙහි වාසය කළ උපසේන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට (වාසය පිණිස) එම පරිවෙණය පිරිනමන ලද අතර, මෙය කුසල් දහම්හි නිරත ලේඛකයෙකුගේ කෘතියකි.

ဝသန္တေနေတ္ထ ထေရေန, ထိရသီလေန တာဒိနာ;

ဥပသေနဝှယေန သာ, ကတာ သဒ္ဓမ္မဇောတိကာ.

ස්ථිර වූ සීලයෙන් යුක්ත වූ, අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන (තාදි) ගුණැති, උපසේන යන නාමය දරන ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි වාසය කරමින් මෙම ‘සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා’ නම් අටුවාව කළ සේක.

ရညော သိရိနိဝါသဿ, သိရိသံဃဿ ဗောဓိနော;

ဆဗ္ဗီသတိမှိ ဝဿမှိ, နိဋ္ဌိတာ နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ.

සිරිනිවාස සිරිසංඝබෝධි රජතුමාගේ රාජ්‍ය වර්ෂ විසිහය වන අවුරුද්දේ දී මෙම නිද්දේස වර්ණනාව (අටුවාව) නිම කරන ලදී.

သမယံ အနုလောမေန္တီ, ထေရာနံ ထေရဝံသဒီပါနံ;

နိဋ္ဌံ ဂတာ ယထာယံ, အဋ္ဌကထာ လောကဟိတဇနနီ.

ථේරවංශය ඒකාලෝක කරන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ සම්ප්‍රදායට අනුකූල වූ ද, ලෝකයාට හිතසුව සලසන්නා වූ ද මෙම අටුවාව මෙසේ නිමාවට පත් විය.

သဒ္ဓမ္မံ အနုလောမေန္တာ, အတ္တဟိတံ ပရဟိတဉ္စ သာဓေန္တာ;

နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တု တထာ, မနောရထာ သဗ္ဗသတ္တာနံ.

සද්ධර්මයට අනුකූල වන්නා වූ ද, තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත සලසන්නා වූ ද සියලු සත්ත්වයන්ගේ මනෝරථයන් එලෙසින් ම සමෘද්ධිමත් වේවා!

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ, [Pg.140] အဋ္ဌကထာယေတ္ထ ဂဏိတကုသလေဟိ;

ဂဏိတာ တု ဘာဏဝါရာ, ဉေယျာတိရေကစတ္တာရိသာ.

මෙම සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා අටුවාවෙහි, ගණිතයෙහි දක්ෂයන් විසින් ගණනය කරන ලද භාණවාර ප්‍රමාණය හතළිහකට වඩා වැඩි බව දත යුතුය.

အာနုဋ္ဌုဘေန အဿာ, ဆန္ဒော ဗဒ္ဓေန ဂဏိယမာနာ တု;

အတိရေကဒသသဟဿ-သင်္ခါ ဂါထာတိ ဝိညေယျာ.

අනුෂ්ටුභ් ඡන්දස් ක්‍රමයට අනුව මෙහි ගාථා ප්‍රමාණය ගණනය කළහොත්, එය දස දහසකට වඩා වැඩි සංඛ්‍යාවක් බව දත යුතුය.

သာသနစိရဋ္ဌိတတ္ထံ, လောကဟိတတ္ထဉ္စ သာဒရေန မယာ;

ပုညံ ဣမံ ရစယတာ, ယံ ပတ္တမနပ္ပကံ ဝိပုလံ.

ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසාත්, ලෝකයාගේ යහපත උදෙසාත් ගෞරවයෙන් යුතුව මෙය රචනා කිරීමෙන් මා විසින් රැස් කරන ලද යම් අප්‍රමාණ වූ ද, මහත් වූ ද පිනක් වේ ද,

ပုညေန တေန လောကော, သဒ္ဓမ္မရသာယနံ ဒသဗလဿ;

ဥပဘုဉ္ဇိတွာ ဝိမလံ, ပပ္ပောတု သုခံ သုခေနေဝါတိ.

ඒ පිනෙන් ලෝවැසි සත්ත්වයන් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නිර්මල වූ සද්ධර්ම නමැති ඖෂධය අනුභව කොට, ඉතා පහසුවෙන් ම (නිවන්) සුවයට පත් වෙත්වා!

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာ နာမ

‘සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා’ නම් වූ,

စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළනිද්දේස අටුවාව නිම කරන ලදී.